← ← Back to Shabda
অসমীয়া interface
মহাভারত — অনুশাসন পর্ব
Mahabharata — Anushasana Parva
Mahabharata — Anushasana Parva
Text in देवनागरी script
Devotional text
🌐
অসমীয়া script translation coming soon. Showing Devanagari original — use the Transliteration tab to read in Roman script.
[य] शमॊ बहुविधाकारः सूक्ष्म उक्तः पितामह न च मे हृदये शान्तिर अस्ति कृत्वेदम ईदृशम अस्मिन अर्थे बहुविधा शान्तिर उक्ता तवयानघ सवकृते का नु शान्तिः सयाच छमाद बहुविधाद अपि शराचित शरीरं हि तीव्रव्रणम उदीक्ष्य च शमं नॊपलभे वीर दुष्कृतान्य एव चिन्तयन रुधिरेणावसिक्ताङ्गं परस्रवन्तं यथाचलम तवां दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्र सीदे वर्षास्व इवाम्बुजम अतः कष्टतरं किं नु मत्कृते यत पितामहः इमाम अवस्थां गमितः परत्यमित्रै रणाजिरे तथैवान्ये नृपतयः सह पुत्राः स बान्धवाः वयं हि धार्तराष्ट्राश च कालमन्युवशानुगाः कृत्वेदं निन्दितं कर्म पराप्स्यामः कां गतिं नृप अहं तव हय अन्तकरः सुहृद वधकरस तथा न शान्तिम अधिगच्छामि पश्यंस तवां दुःखितं कषितौ [ब] परतन्त्रं कथं हेतुम आत्मानम अनुपश्यसि कर्मण्य अस्मिन महाभाग सूक्ष्मं हय एतद अतीन्द्रियम अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम संवादं मृत्युगौतम्यॊः काललुब्धक पन्नगैः गौतमी नाम कौन्तेय सथविरा शम संयुता सर्पेण दष्टं सवं पुत्रम अपश्यद गतचेतनम अथ तं सनायु पाशेन बद्ध्वा सर्पम अमर्षितः लुब्धकॊ ऽरजुनकॊ नाम गौतम्याः समुपानयत तां चाब्रवीद अयं ते सपुत्रहा पन्नगाधमः बरूहि कषिप्रं महाभागे वध्यतां केन हेतुना अग्नौ परक्षिप्यताम एष चछिद्यतां खण्डशॊ ऽपि वा न हय अयं बालहा पापश चिरं जीवितुम अर्हति [गौतमी] विसृजैनम अबुद्धिस तवं न वध्यॊ ऽरजुनक तवया कॊ हय आत्मानं गुरुं कुर्यात पराप्तव्ये सति चिन्तयन पलवन्ते धर्मलघवॊ लॊके ऽमभसि यथा परलाः मज्जन्ति पापगुरवः शस्त्रं सकन्नम इवॊदके न चामृत्युर भविता वै हते ऽसमिन; कॊ वात्ययः सयाद अहते ऽसमिञ जनस्य अस्यॊत्सर्गे पराणयुक्तस्य जन्तॊर; मृत्यॊर लॊकं कॊ नु गच्छेद अनन्तम [लुब्धक] जानाम्य एवं नेह गुणाणुन जञाः; सर्वे नियुक्ता गुरवॊ वै भवन्ति सवस्थस्यैते तूपदेशा भवन्ति; तस्मात कषुद्रं सर्पम एनं हनिष्ये समीप्सन्तः कालयॊगं तयजन्ति; सद्यः शुचं तव अर्थविदस तयजन्ति शरेयः कषयः शॊचतां नित्यशॊ हि; तस्मात तयाज्यं जहि शॊकं हते ऽसमिन [ग] न चैवार्तिर विद्यते ऽसमद्विधानां; धर्मारामः सततं सज्जनॊ हि नित्यायस्तॊ बाल जनॊ न चास्ति; धर्मॊ हय एष परभवाम्य अस्य नाहम न बराह्मणानां कॊपॊ ऽसति कुतः कॊपाच च यातना मार्दवात कषम्यतां साधॊ मुच्यताम एष पन्नगः [ल] हत्वा लाभः शरेय एवाव्ययं सयात; सद्यॊ लाभॊ बलवद्भिः परशस्तः कालाल लाभॊ यस तु सद्यॊ भवेत; हते शरेयः कुत्सिते तवेदृशे सयात [ग] कार्थ पराप्तिर गृह्य शत्रुं निहत्य; का वा शान्तिः पराप्य शत्रुं नम उक्त्वा कस्मात सौम्य भुजगे न कषमेयं; मॊक्षं वा किं कारणं नास्य कुर्याम [ल] अस्माद एकस्माद बहवॊ रक्षितव्या; नैकॊ बहुभ्यॊ गौतमि रक्षितव्यः कृतागसं धर्मविदस तयजन्ति; सरीसृपं पापम इमं जहि तवम [ज] नास्मिन हते पन्नगे पुत्रकॊ मे; संप्राप्स्यते लुब्धक जीवितं वै गुणं चान्यं नास्य वधे परपश्ये; तस्मात सर्पं लुब्धक मुञ्च जीवम [ल] वृत्रं हत्वा देवराट शरेष्ठ भाग्भाग वै; यज्ञं हत्वा भागम अवाप चैव शूली देवॊ देव वृत्तं कुरु तवं; कषिप्रं सर्पं जहि मा भूद विशङ्का [भ] असकृत परॊच्यमानापि गौतमी भुजगं परति लुब्धकेन महाभागा पापे नैवाकरॊन मतिम ईषद उच्छ्वसमानस तु कृच्छ्रात संस्तभ्य पन्नगः उत्ससर्ज गिरं मन्दां मानुषीं पाशपीडितः कॊ नव अर्जुनक दॊषॊ ऽतर विद्यते मम बालिश अस्वतन्त्रं हि मां मृत्युर विवशं यद अचूचुदत तस्यायं वचनाद दष्टॊ न कॊपेन न काम्यया तस्य तक किल्बिषं लुब्ध विद्यते यदि किल्बिषम [ल] यद्य अन्यवशगेनेदं कृतं ते पन्नगाशुभम कारणं वै तवम अप्य अत्र तस्मात तवम अपि किल्बिषी मृत पात्रस्य करियायां हि दण्डचक्रादयॊ यथा कारणत्वे परकल्प्यन्ते तथा तवम अपि पन्नग किल्बिषी चापि मे वध्यः किल्बिषी चासि पन्नग आत्मानं कारणं हय अत्र तवम आख्यासि भुजंगम [सर्प] सर्व एते हय अस्ववशा दण्डचक्रादयॊ यथा तथाहम अपि तस्मान मे नैष हेतुर मतस तव अथ वा मतम एतत ते ते ऽपय अन्यॊन्यप्रयॊजकाः कार्यकारण संदेहॊ भवत्य अन्यॊन्यचॊदनात एवं सति न दॊषॊ मे नास्मि वध्यॊ न किल्बिषी किल्बिषं समवाये सयान मन्यसे यदि किल्बिषम [ल] कारणं यदि न सयाद वै न कर्ता सयास तवम अप्य उत विनाशे कारणं तवं च तस्माद वध्यॊ ऽसि मे मतः असत्य अपि कृते कार्ये नेह पन्नगलिप्यते तस्मान नात्रैव हेतुः सयाद वध्यः किं बहु भाषसे [सर्प] कार्याभावे करिया न सयात सत्य असत्य अपि कारणे तस्मात तवम अस्मिन हेतौ मे वाच्यॊ हेतुर विशेषतः यद्य अहं कारणत्वेन मतॊ लुब्धक तत्त्वतः अन्यः परयॊगे सयाद अत्र किल्बिषी जन्तु नाशने [ल] वध्यस तवं मम दुर्बुद्धे बाल घाती नृशंसकृत भाषसे किं बहु पुनर वध्यः सन पन्नगाधम [सर्प] यथा हवींषि जुह्वाना मखे वै लुब्धकर्त्विजः न फलं पराप्नुवन्त्य अत्र परलॊके तथा हय अहम [भ] तथा बरुवति तस्मिंस तु पन्नगे मृत्युचॊदिते आजगाम ततॊ मृत्युः पन्नगं चाब्रवीद इदम कालेनाहं परणुदितः पन्नगत्वाम अचूचुदम विनाशहेतुर नास्य तवम अहं वा पराणिनः शिशॊः यथा वायुर जलधरान विकर्षति ततस ततः तद्वज जलदवत सर्पकालस्याहं वशानुगः सात्त्विका राजसाश चैव तामसा ये च के चन भावाः कालात्मकाः सर्वे परवर्तन्ते हि जन्तुषु जङ्गमाः सथावराश चैव दिवि वा यदि वा भुवि सर्वे कालात्मकाः सर्पकालात्मकम इदं जगत परवृत्तयश च या लॊके तथैव च निवृत्तयः तासां विकृतयॊ याश च सर्वं कालात्मकं समृतम आदित्यश चन्द्रमा विष्णुर आपॊ वायुः शतक्रतुः अग्निः खं पृथिवी मित्र ओषध्यॊ वसवस तथा सरितः सगराश चैव भावाभावौ च पन्नग सर्वे कालेन सृज्यन्ते हरियन्ते च तथा पुनः एवं जञात्वा कथं मां तवं स दॊषं सर्पमन्यसे अथ चैवं गते दॊषॊ मयि तवम अपि दॊषवान [सर्प] निर्दॊषं दॊषवन्तं वा न तवा मृत्यॊर बरवीम्य अहम तवयाहं चॊदित इति बरवीम्य एतावद एव तु यदि काले तु दॊषॊ ऽसति यदि तत्रापि नेष्यते दॊषॊ नैव परीक्ष्यॊ मे न हय अत्राधिकृता वयम निर्मॊक्षस तव अस्य दॊषस्य मया कार्यॊ यथातथा मृत्यॊ विदॊषः सयाम एव यथा तन मे परयॊजनम [भ] सर्पॊ ऽथार्जुनकं पराह शरुतं ते मृत्युभाषितम नानागसं मां पाशेन संतापयितुम अर्हसि [ल] मृत्यॊः शरुतं मे वचनं तव चैव भुजंगम नैव तावद विदॊषत्वं भवति तवयि पन्नग मृत्युस तवं चैव हेतुर हि जन्तॊर अस्य विनाशने उभयं कारणं मन्ये न कारणम अकारणम धिन मृत्युं च दुरात्मानं करूरं दुःखकरं सताम सवां चैवाहं वधिष्यामि पापं पापस्य कारणम [मृत्यु] विवशौ कालवशगाव आवां तद दिष्ट कारिणौ नावां दॊषेण गन्तव्यौ यदि सम्यक परपश्यसि [ल] युवाम उभौ कालवशौ यदि वै मृत्युपन्नगौ हर्षक्रॊधौ कथं सयाताम एतद इच्छामि वेदितुम [मृत्यु] याः काश चिद इह चेष्टाः सयुः सर्वाः कालप्रचॊदिताः पूर्वम एवैतद उक्तं हि मया लुब्धक कालतः तस्माद उभौ कालवशाव आवां तद दिष्ट कारिणौ नावां दॊषेण गन्तव्यौ तवया लुब्धक कर्हि चित [भ] अथॊपगम्य कालस तु तस्मिन धर्मार्थसंशये अब्रवीत पन्नगं मृत्युं लुब्धम अर्जुनकं च तम [काल] नैवाहं नाप्य अयं मृत्युर नायं लुब्धक पन्नगः किल्बिषी जन्तु मरणे न वयं हि परयॊजकाः अकरॊद यद अयं कर्म तन नॊ ऽरजुनक चॊदकम परणाश हेतुर नान्यॊ ऽसय वध्यते ऽयं सवकर्मणा यद अनेन कृतं कर्म तेनायं निधनं गतः विनाशहेतुः कर्मास्य सर्वे कर्म वशा वयम कर्म दायादवाँल लॊकः कर्म संबन्ध लक्षणः कर्माणि चॊदयन्तीह यथान्यायं तथा वयम यथा मृत पिण्डतः कर्ता कुरुते यद यद इच्छति एवम आत्मकृतं कर्म मानवः परतिपद्यते यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ निरन्तरम तथा कर्म च कर्ता च संबद्धाव आत्मकर्मभिः एवं नाहं न वै मृत्युर न सर्पॊ न तथा भवान न चेयं बराह्मणी वृद्धा शिशुर एवात्र कारणम तस्मिंस तथा बरुवाणे तु बराह्मणी गौतमी नृप सवकर्म परत्ययाँल लॊकान मत्वार्जुनकम अब्रवीत नैव कालॊ न भुजगॊ न मृत्युर इह कारणम सवकर्मभिर अयं बालः कालेन निधनं गतः मया च तत कृतं कर्म येनायं मे मृतः सुतः यातु कालस तथा मृत्युर मुञ्चार्जुनक पन्नगम [भ] ततॊ यथागतं जग्मुर मृत्युः कालॊ ऽथ पन्नगः अभूद विरॊषॊ ऽरजुनकॊ विशॊका चैव गौतमी एतच छरुत्वा शमं गच्छ मा भूश चिन्तापरॊ नृप सवकर्म परत्ययाँल लॊकांस तरीन विद्धि मनुजर्षभ न तु तवया कृतं पार्थ नापि दुर्यॊधनेन वै कालेन तत कृतं विद्धि विहिता येन पार्थिवाः [व] इत्य एतद वचनं शरुत्वा बभूव विगतज्वरः युधिष्ठिरॊ महातेजाः पप्रच्छेदं च धर्मवित [य] पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद शरुतं मे महद आख्यानम इदं मतिमतां वर भूयस तु शरॊतुम इच्छामि धर्मार्थसहितं नृप कथ्यमानं तवया किं चित तन मे वयाख्यातुम अर्हसि केन मृत्युर गृहस्थेन धर्मम आश्रित्य निर्जितः इत्य एतत सर्वम आचक्ष्व तत्त्वेन मम पार्थिव [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम यथा मृत्युर गृहस्थेन धर्मम आश्रित्य निर्जितः मनॊः परजापते राजन्न इक्ष्वाकुर अभवत सुतः तस्य पुत्रशतं जज्ञे नृपतेः सूर्यवर्चसः दशमस तस्य पुत्रस तु दशाश्वॊ नाम भारत माहिष्मत्याम अभूद राजा धर्म आत्मा सत्यविक्रमः दशाश्वस्य सुतस तव आसीद राजा परमधार्मिकः सत्ये तपसि दाने च यस्य नित्यं रतं मनः मदिराश्व इति खयातः पृथिव्यां पृथिवीपतिः धनुर्वेदे च वेदे च निरतॊ यॊ ऽभवत सदा मरिदाश्वस्य पुत्रस तु दयुतिमान नाम पार्थिवः महाभागॊ महातेजा महासत्त्वॊ महाबलः पुत्रॊ दयुतिमतस तव आसीत सुवीरॊ नाम पार्थिवः धर्मात्मा कॊशवांश चापि देवराज इवापरः सुवीरस्य तु पुत्रॊ ऽभूत सर्वसंग्राम दुर्जयः दुर्जयेत्य अभिविख्यातः सर्वशास्त्रविशारदः दुर्जयस्येन्द्र वपुषः पुत्रॊ ऽगनिसदृशद्युतिः दुर्यॊधनॊ नाम महान राजासीद राजसत्तम तस्येन्द्र समवीर्यस्य संग्रामेष्व अनिवर्तिनः विषयश च परभावश च तुल्यम एवाभ्यवर्तत रत्नैर धनैश च पशुभिः सस्यैश चापि पृथग्विधैः नगरं विषयश चास्य परतिपूर्णं तदाभवत न तस्य विषये चाभूत कृपणॊ नापि दुर्गतः वयाधितॊ वा कृशॊ वापि तस्मिन नाभून नरः कव चित सुदक्षिणॊ मधुरवाग अनसूयुर जितेन्द्रियः धर्मात्मा चानृशंसश च विक्रान्तॊ ऽथाविकत्थनः यज्वा वदान्यॊ मेधावी बरह्मण्यः सत्यसंगरः न चावमन्ता दाता च वेदवेदाङ्गपारगः तं नर्मदा देव नदी पुण्या शीतजला शिवा चकमे पुरुषश्रेष्ठं सवेन भावेन भारत तस्य जज्ञे तदा नद्यां कन्या राजीवलॊचना नाम्ना सुदर्शना राजन रूपेण च सुदर्शना तादृग्रूपा न नारीषु भूतपूर्वा युधिष्ठिर दुर्यॊधन सुता यादृग अभवद वरवर्णिनी ताम अग्निश चकमे साक्षाद राजकन्यां सुदर्शनाम भूत्वा च बराह्मणः साक्षाद वरयाम आस तं नृपम दरिद्रश चासवर्णश च ममायम इति पार्थिवः न दित्सति सुतां तस्मै तां विप्राय सुदर्शनाम ततॊ ऽसय वितते यज्ञे नष्टॊ ऽभूद धव्यवाहनः ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा वाक्यम आहर्त्विजस तदा दुष्कृतं मम किं नु सयाद भवतां वा दविजर्षभाः येन नाशं जगामाग्निः कृतं कुपुरुषेष्व इव न हय अल्पं दुष्कृतं नॊ ऽसति येनाग्निर नाशम आगतः भवतां वाथ वा मह्यं तत्त्वेनैतद विमृश्यताम एतद राज्ञॊ वचः शरुत्वा विप्रास ते भरतर्षभ नियता वाग्यताश चैव पावकं शरणं ययुः तान दर्शयाम आस तदा भगवान हव्यवाहनः सवं रूपं दीप्तिमत कृत्वा शरदर्कसमद्युतिः ततॊ महात्मा तान आह दहनॊ बराह्मणर्षभान वरयाम्य आत्मनॊ ऽरथाय दुर्यॊधन सुताम इति ततस ते काल्यम उत्थाय तस्मै राज्ञे नयवेदयन बराह्मणा विस्मिताः सर्वे यद उक्तं चित्रभानुना ततः स राजा तच छरुत्वा वचनं बरह्मवादिनाम अवाप्य परमं हर्षं तथेति पराह बुद्धिमान परायाचत नृपः शुल्कं भगवन्तं विभावसुम नित्यं सांनिध्यम इह ते चित्रभानॊ भवेद इति तम आह भगवान अग्निर एवम अस्त्व इति पार्थिवम ततः सांनिध्यम अध्यापि माहिष्मत्यां विभावसॊः दृष्टं हि सहदेवेन दिशॊ विजयता तदा ततस तां समलंकृत्य कन्याम अहत वाससम ददौ दुर्यॊधनॊ राजा पावकाय महात्मने परतिजग्राह चाग्निस तां राजपुत्रीं सुदर्शनाम विधिना वेद दृष्टेन वसॊर धाराम इवाध्वरे तस्या रूपेण शीलेन कुलेन वपुषा शरिया अभवत परीतिमान अग्निर गर्भं तस्यां समादधे तस्यां समभवत पुत्रॊ नाम्नाग्नेयः सुदर्शनः शिशुर एवाध्यगात सर्वं स च बरह्म सनातनम अथौघवान नाम नृपॊ नृगस्यासीत पितामहः तस्याप्य ओघवती कन्या पुत्रश चौघरथॊ ऽभवत ताम ओघवान ददौ तस्मै सवयम ओघवतीं सुताम सुदर्शनाय विदुषे भार्यार्थं देवरूपिणाम स गृहस्थाश्रमरतस तया सह सुदर्शनः कुरुक्षेत्रे ऽवसद राजन्न ओघवत्या समन्वितः गृहस्थश चावजेष्यामि मृत्युम इत्य एव स परभॊ परतिज्ञाम अकरॊद धीमान दीप्ततेजा विशां पते ताम अथौघवतीं राजन स पावकसुतॊ ऽबरवीत अतिथेः परतिकूलं ते न कर्तव्यं कथं चन येन येन च तुष्येत नित्यम एव तवयातिथिः अप्य आत्मनः परदानेन न ते कार्या विचारणा एतद वरतं मम सदा हृदि संपरिवर्तते गृहस्थानां हि सुश्रॊणि नातिथेर विद्यते परम परमाणं यदि वामॊरु वचस ते मम शॊभने इदं वचनम अव्यग्रा हृदि तवं धारयेः सदा निष्क्रान्ते मयि कल्याणि तथा संनिहिते ऽनघे नातिथिस ते ऽवमन्तव्यः परमाणं यद्य अहं तव तम अब्रवीद ओघवती यता मूर्ध्नि कृताञ्जलिः न मे तवद वचनात किं चिद अकर्तव्यं कथं चन जिगीषमाणं तु गृहे तदा मृत्युः सुदर्शनम पृष्ठतॊ ऽनवगमद राजन रन्धान्वेषी तदा सदा इध्मार्थं तु गते तस्मिन्न अग्निपुत्रे सुदर्शने अतिथिर बराह्मणः शरीमांस ताम आहौघवतीं तदा आतिथ्यं दत्तम इच्छामि तवयाद्य वरवर्णिनि परमाणं यदि धर्मस ते गृहस्थाश्रमसंमतः इत्य उक्ता तेन विप्रेण राजपुत्री यशस्विनी विधिना परतिजग्राह वेदॊक्तेन विशां पते आसनं चैव पाद्यं च तस्मै दत्त्वा दविजातये परॊवाचौघवती विप्रं केनार्थः किं ददामि ते ताम अब्रवीत ततॊ विप्रॊ राजपुत्रीं सुदर्शनाम तवया ममार्थः कल्याणि निर्विशङ्के तद आचर यदि परमाणं धर्मस ते गृहस्थाश्रमसंमतः परदानेनात्मनॊ राज्ञि कर्तुम अर्हसि मे परियम तथा संछन्द्यमानॊ ऽनयैर ईप्सितैर नृप कन्यया नान्यम आत्मप्रदानात स तस्या वव्रे वरं दविजः सा तु राजसुता समृत्वा हर्तुर वचनम आदितः तथेति लज्जमाना सा तम उवाच दविजर्षभम ततॊ रहः स विप्रर्षिः सा चैवॊपविवेश ह संस्मृत्य भर्तुर वचनं गृहस्थाश्रमकाङ्क्षिणः अथेध्मान समुपादाय स पावकिर उपागमत मृत्युना रौद्रभावेन नित्यं बन्धुर इवान्वितः ततस तव आश्रमम आगम्य स पावकसुतस तदा ताम आजुहावौघवतीं कवासि यातेति चासकृत तस्मै परतिवचः सा तु भर्त्रे न परददौ तदा कराभ्यां तेन विप्रेण सपृष्टा भर्तृव्रता सती उच्छिष्टास्मीति मन्वाना लज्जिता भर्तुर एव च तूष्णींभूताभवत साध्वी न चॊवाचाथ किं चन अथ तां पुनर एवेदं परॊवाच स सुदर्शनः कव सा साध्वी कव सा याता गरीयः किम अतॊ मम पतिव्रता सत्यशीला नित्यं चैवार्जवे रता कथं न परत्युदेत्य अद्य समयमाना यथा पुरा उटजस्थस तु तं विप्रः परत्युवाच सुदर्शनम अतिथिं विद्धि संप्राप्तं पावके बराह्मणं च माम अनया छन्द्यमानॊ ऽहं भार्यया तव सत्तम तैस तैर अतिथि सत्कारैर आर्जवे ऽसया दृढं मनः अनेन विधिना सेयं माम अर्चति शुभानना अनुरूपं यद अत्राद्य तद भवान वक्तुम अर्हति कूटमुद्गर हस्तस तु मृत्युस तं वै समन्वयात हीनप्रतिज्ञम अत्रैनं वधिष्यामीति चिन्तयन सुदर्शनस तु मनसा कर्मणा चक्षुषा गिरा तयक्तेर्ष्यस तयक्तमन्युश च समयमानॊ ऽबरवीद इदम सुरतं ते ऽसतु विप्राग्र्य परीतिर हि परमा मम गृहस्थस्य हि धर्मॊ ऽगर्यः संप्राप्तातिथि पूजनम अतिथिः पूजितॊ यस्य गृहस्थस्य तु गच्छति नान्यस तस्मात परॊ धर्म इति पराहुर मनीषिणः पराणा हि मम दाराश च यच चान्यद विद्यते वसु अतिथिभ्यॊ मया देयम इति मे वरतम आहितम निःसंदिग्धं मया वाक्यम एतत ते समुदाहृतम तेनाहं विप्र सत्येन सवयम आत्मानम आलभे पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम बुद्धिर आत्मा मनः कालॊ दिशश चैव गुणा दश नित्यम एते हि पश्यन्ति देहिनां देहसंश्रिताः सुकृतं दुष्कृतं चापि कर्म धर्मभृतां वर यथैषा नानृता वाणी मयाद्य समुदाहृता तेन सत्येन मां देवाः पालयन्तु दहन्तु वा ततॊ नादः समभवद दिक्षु सर्वासु भारत असकृत सत्यम इत्य एव नैतन मिथ्येति सर्वशः उटजात तु ततस तस्मान निश्चक्राम स वै दविजः वपुषा खं च भूमिं च वयाप्य वायुर इवॊद्यतः सवरेण विप्रः शैक्षेण तरीँल लॊकान अनुनादयन उवाच चैनं धर्मज्ञं पूर्वम आमन्त्र्य नामतः धर्मॊ ऽहम अस्मि भद्रं ते जिज्ञासार्थं तवानघ पराप्तः सत्यं च ते जञात्वा परीतिर मे परमा तवयि विजितश च तवया मृत्युर यॊ ऽयं तवाम अनुगच्छति रन्ध्रान्वेषी तव सदा तवया धृत्या वशीकृतः न चास्ति शक्तिस तरैलॊक्ये कस्य चित पुरुषॊत्तम पतिव्रताम इमां साध्वीं तवॊद्वीक्षितुम अप्य उत रक्षिता तवद गुणैर एषा पतिव्रतगुणैस तथा अधृष्या यद इयं बरूयात तथा तन नान्यथा भवेत एषा हि तपसा सवेन संयुक्ता बरह्मवादिनी पावनार्थं च लॊकस्य सरिच्छ्रेष्ठा भविष्यति अर्धेनौघवती नाम तवाम अर्थेनानुयास्यति शरीरेण महाभागा यॊगॊ हय अस्या वशे सथितः अनया सह लॊकांश च गन्तासि तपसार्जितान यत्र नावृत्तिम अभ्येति शाश्वतांस तान सनातनान अनेन चैव देहेन लॊकांस तवम अभिपत्स्यसे निर्जितश च तवया मृत्युर ऐश्वर्यं च तवॊत्तमम पञ्च भूतान्य अतिक्रान्तः सववीर्याच च मनॊ भवः गृहस्थ धर्मेणानेन कामक्रॊधौ च ते जितौ सनेहॊ रागश च तन्द्री च मॊहॊ दरॊहश च केवलः तव शुश्रूषया राजन राजपुत्र्या विनिर्जिताः [भ] शुक्लानां तु सहस्रेण वाजिनां रथम उत्तमम युक्तं परगृह्य भगवान वयवसायॊ जगाम तम मृत्युर आत्मा च लॊकाश च जिता भूतानि पञ्च च बुद्धिः कालॊ मनॊ वयॊम कामक्रॊधौ तथैव च तस्माद गृहाश्रमस्थस्य नान्यद दैवतम अस्ति वै ऋते ऽतिथिं नरव्याघ्र मनसैतद विचारय अतिथिः पूजितॊ यस्य धयायते मनसा शुभम न तत करतुशतेनापि तुल्यम आहुर मनीषिणः पात्रं तव अतिथिम आसाद्य शीलाढ्यं यॊ न पूजयेत स दत्त्वा सुकृतं तस्य कषपयेत हय अनर्चितः एतत ते कथितं पुत्र मयाख्यानम अनुत्तमम यथा हि विजितॊ मृत्युर गृहस्थेन पुराभवत धन्यं यशस्यम आयुष्मद इदम आख्यानम उत्तमम बुभूषिताभिमन्तव्यं सर्वदुश्चरितापहम य इदं कथयेद विद्वान अहन्य अहनि भारत सुदर्शनस्य चरितं पुण्याँल लॊकान अवाप्नुयात [य] बराह्मण्यं यदि दिष्प्रापं तरिभिर वर्णैर नराधिप कथं पराप्तं महाराज कषत्रियेण महात्मना विश्वामित्रेण धर्मात्मन बराह्मणत्वं नरर्षभ शरॊतुम इच्छामि तत्त्वेन तन मे बरूहि पितामह तेन हय अमितवीर्येण वसिष्ठस्य महात्मनः हतं पुत्रशतं सद्यस तपसा परपितामह यातुधानाश च बहवॊ राक्षसास तिग्मतेजसः मन्युनाविष्ट देहेन सृष्टाः कालान्तकॊपमाः महाकुशिक वंशश च बरह्मर्षिशतसंकुलः सथापितॊ नरलॊके ऽसमिन विद्वान बराह्मण संस्तुतः ऋचीकस्यात्मजश चैव शुनःशेपॊ महातपाः विमॊक्षितॊ महासत्रात पशुताम अभ्युपागतः हरिश चन्द्र करतौ देवांस तॊषयित्वात्म तेजसा पुत्रताम अनुसंप्राप्तॊ विश्वामित्रस्य धीमतः नाभिवादयते जयेष्ठं देवरातं नराधिप पुत्राः पञ्चशताश चापि शप्ताः शवपचतां गताः तरिशङ्कुर बन्धुसंत्यक्त इक्ष्वाकुः परीतिपूर्वकम अवाक्शिरा दिवं नीतॊ दक्षिणाम आश्रितॊ दिशम विश्वामित्रस्य विपुला नदी राजर्षिसेविता कौशिकीति शिवा पुण्या बरह्मर्षिगणसेविता तपॊविघ्नकरी चैव पञ्च चूडा सुसंमता रम्भा नामाप्सराः शापाद यस्य शैलत्वम आगता तथैवास्य भयाद बद्ध्वा वसिष्ठः सलिले पुरा आत्मानं मज्जयाम आस विपाशः पुनर उत्थितः तदा परभृति पुण्या हि विपाशाभून महानदी विख्याता कर्मणा तेन वसिष्ठस्य महात्मनः वाग्भिश च भगवान येन देवसेनाग्रगः परभुः सतुतः परीतमनाश चासीच छापाच चैनम अमॊचयत धरुवस्यॊत्तान पादस्य बरह्मर्षीणां तथैव च मध्ये जवलति यॊ नित्यम उदीचीम आश्रितॊ दिशम तस्यैतानि च कर्माणि तथान्यानि च कौरव कषत्रियस्येत्य अतॊ जातम इदं कौतूहलं मम किम एतद इति तत्त्वेन परब्रूहि भरतर्षभ देवान्तरम अनासाद्य कथं स बराह्मणॊ ऽभवत एतत तत्त्वेन मे राजन सर्वम आख्यातुम अर्हसि मतङ्गस्य यथातत्त्वं तथैवैतद बरवीहि मे सथाने मतङ्गॊ बराह्मण्यं नालभद भरतर्षभ चण्डाल यॊनौ जातॊ हि कथं बराह्मण्यम आप्नुयात [भ] शरूयतां पार्थ तत्त्वेन विश्वामित्रॊ यथा पुरा बराह्मणत्वं गतस तात बरह्मर्षित्वं तथैव च भरतस्यान्वये चैवाजमीढॊ नाम पार्थिवः बभूव भरतश्रेष्ठ यज्वा धर्मभृतां वरः तस्य पुत्रॊ मना आसीज जह्नुर नाम नरेश्वरः दुहितृत्वम अनुप्राप्ता गङ्गा यस्य महात्मनः तस्यात्मजस तुल्यगुणः सिन्धुद्वीपॊ महायशाः सिन्धुद्वीपाच च राजर्षिर बलाकाश्वॊ महाबलः वल्लभस तस्य तनयः साक्षाद धर्म इवापरः कुशिकस तस्य तनयः सहस्राक्षसमद्युतिः कुशिकस्यात्मजः शरीमान गाधिर नाम जनेश्वरः अपुत्रः स महाबाहुर वनवासम उदावसत कन्या जज्ञे सुता तस्य वने निवसतः सुतः नाम्ना सत्यवती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि तां वव्रे भार्गवः शरीमांश चयवनस्यात्मजः परभुः ऋचीक इति विख्यातॊ विपुले तपसि सथितः स तां न परददौ तस्मै ऋचीकाय महात्मने दरिद्र इति मत्वा वै गाधिः शत्रुनिबर्हणः परत्याख्याय पुनर यान्तम अब्रवीद राजसत्तमः शुल्कं परदीयतां मह्यं ततॊ वेत्स्यसि मे सुताम [र] किं परयच्छामि राजेन्द्र तुभ्यं शुल्कम अहं नृप दुहितुर बरूह्य असंसक्तॊ मात्राभूत ते विचारणा [गाधि] चन्द्ररश्मिप्रकाशानां हयानां वातरंहसाम एकतः शयाम कर्णानां सहस्रं देहि भार्गव [भ] ततः स भृगुशार्दूलश चयवनस्यात्मजः परभुः अब्रवीद वरुणं देवम आदित्यं पतिम अम्भसाम एकतः शयाम कर्णानां हयानां चन्द्र वर्चसाम सहस्रं वातवेगानां भिक्षे तवां देव सत्तम तथेति वरुणॊ देव आदित्यॊ भृगुसत्तमम उवाच यत्र ते छन्दस तत्रॊत्थास्यन्ति वाजिनः धयात मात्रे ऋचीकेन हयानां चन्द्र वर्चसाम गङ्गा जलात समुत्तस्थौ सहस्रं विपुलौजसाम अदूरे कन्यकुब्जस्य गङ्गायास तीरम उत्तमम अश्वतीर्थं तद अद्यापि मानवाः परिचक्षते तत तदा गाधये तात सहस्रं वाजिनां शुभम ऋचीकः परददौ परीतः शुल्कार्थं जपतां वरः ततः स विस्मितॊ राजा गाधिः शापभयेन च ददौ तां समलंकृत्य कन्यां भृगुसुताय वै जग्राह पाणिं विधिना तस्य बरह्मर्षिसत्तमः सा च तं पतिम आसाद्य परं हर्षम अवाप ह स तुतॊष च विप्रर्षिस तस्या वृत्तेन भारत छन्दयाम आस चैवैनां वरेण वरवर्णिनीम मात्रे तत सर्वम आचख्यौ सा कन्या राजसत्तमम अथ ताम अब्रवीन माता सुतां किं चिद अवाङ्मुखीम ममापि पुत्रि भर्ता ते परसादं कर्तुम अर्हति अपत्यस्य परदानेन समर्थः स महातपाः ततः सा तवरितं गत्वा तत सर्वं परत्यवेदयत मातुश चिकीर्षितं राजन्न ऋचीकस ताम अथाब्रवीत गुणवन्तम अपत्यं वै तवं च सा जनयिष्यथः जनन्यास तव कल्याणि मा भूद वै परणयॊ ऽनयथा तव चैव गुणश्लाघी पुत्र उत्पत्स्यते शुभे अस्मद वंशकरः शरीमांस तव भराता च वंशकृत ऋतुस्नाता च साश्वत्थं तवं च वृक्षम उदुम्बरम परिष्वजेथाः कल्याणि तत इष्टम अवाप्स्यथः चरुद्वयम इदं चैव मन्त्रपूतं शुचिस्मिते तवं च सा चॊपयुञ्जीथां ततः पुत्राव अवाप्स्यथः ततः सत्यवती हृष्टा मातरं परत्यभाषत यद ऋचीकेन कथितं तच चाचख्यौ चरुद्वयम ताम उवाच ततॊ माता सुतां सत्यवतीं तदा पुत्रि मूर्ध्ना परपन्नायाः कुरुष्व वचनं मम भर्त्रा य एष दत्तस ते चरुर मन्त्रपुरस्कृतः एतं परयच्छ मह्यं तवं मदीयं तवं गृहाण च वयत्यासं वृक्षयॊश चापि करवाव शुचिस्मिते यदि परमाणं वचनं मम मातुर अनिन्दिते वयक्तं भगवता चात्र कृतम एवं भविष्यति ततॊ मे तवच चरौ भावः पादपे च सुमध्यमे कथं विशिष्टॊ भराता ते भवेद इत्य एव चिन्तय तथा च कृतवत्यौ ते माता सत्यवती च सा अथ गर्भाव अनुप्राप्ते उभे ते वै युधिष्ठिर दृष्ट्वा गर्भम अनुप्राप्तां भार्यां स च महान ऋषिः उवाच तां सत्यवतीं दुर्मना भृगुसत्तमः वयत्यासेनॊपयुक्तस ते चरुर वयक्तं भविष्यति वयत्यासः पादपे चापि सुव्यक्तं ते कृतः शुभे मया हि विश्वं यद बरह्म तवच चरौ संनिवेशितम कषत्रवीर्यं च सकलं चरौ तस्या निवेशितम तरिलॊकविख्यात गुणं तवं विप्रं जनयिष्यसि सा च कषत्रं विशिष्टं वै तत एतत कृतं मया वयत्यासस तु कृतॊ यस्मात तवया मात्रा तथैव च तस्मात सा बराह्मणश्रेष्ठं माता ते जनयिष्यति कषत्रियं तूग्र कर्माणं तवं भद्रे जनयिष्यसि न हि ते तत कृतं साधु मातृस्नेहेन भामिनि सा शरुत्वा शॊकसंतप्ता पपात वरवर्णिनी भूमौ सत्यवती राजंश छिन्नेव रुचिरा लता परतिलभ्य च सा संज्ञां शिरसा परणिपत्य च उवाच भार्या भर्तारं गाधेयी बराह्मणर्षभम परसादयन्त्यां भार्यायां मयि बरह्म विदां वर परसादं कुरु विप्रर्षे न मे सयात कषत्रियः सुतः कामं ममॊग्र कर्मा वै पौत्रॊ भवितुम अर्हति न तु मे सयात सुतॊ बरह्मन्न एष मे दीयतां वरः एवम अस्त्व इति हॊवाच सवां भार्यां सुमहातपाः ततः सा जनयाम आस जमदग्निं सुतं शुभम विश्वामित्रं चाजनयद गॊधेर भार्या यशस्विनी ऋषेः परभावाद राजेन्द्र बरह्मर्षिं बरह्मवादिनम ततॊ बराह्मणतां यातॊ विश्वामित्रॊ महातपाः कशत्रियः सॊ ऽपय अथ तथा बरह्म वंशस्य कारकः तस्य पुत्रा महात्मानॊ बरह्म वंशविवर्धनाः तपस्विनॊ बरह्म विदॊ गॊत्र कर्ताक्र एव च मधुच छन्दश च भगवान देवरातश च वीर्यवान अक्षीणश च शकुन्तश च बभ्रुः कालपथस तथा याज्ञवल्क्यश च विख्यातस तथा सथूणॊ महाव्रतः उलूकॊ यमदूतश च तथर्षिः सैन्धवायनः कर्ण जङ्घश च भगवान गालवश च महान ऋषिः ऋषिर वज्रस तथाख्यातः शालङ्कायन एव च लालाट्यॊ नारदश चैव तथा कूर्च मुखः समृतः वादुलिर मुसलश चैव रक्षॊग्रीवस तथैव च अङ्घ्रिकॊ नैकभृच चैव शिला यूपः सितः शुचिः चक्रकॊ मारुतन्तव्यॊ वातघ्नॊ ऽथाल्श्वलायनः शयामायनॊ ऽथ गार्ग्यश च जाबालिः सुश्रुतस तथा कारीषिर अथ संश्रुत्यः परपौरव तन्तवः महान ऋषिश च कपिलस तथर्षिस तारकायनः तथैव चॊपगहनस तथर्षिश चार्जुनायनः मार्गमित्रिर हिरण्याक्षॊ जङ्घारिर बभ्रु वाहनः सूतिर विभूतिः सूतश च सुरङ्गश च तथैव हि आराद्धिर नामयश चैव चाम्पेयॊज्जयनौ तथा नवतन्तुर बकनखः शयॊन रतिर एव च शयॊ रुहश चारु मत्स्यः शिरीषी चाथ गार्दभिः उज्ज यॊनिरदापेक्षी नारदी च महान ऋषिः विश्वामित्रात्मजाः सर्वे मुनयॊ बरह्मवादिनः तन नैष कषत्रियॊ राजन विश्वामित्रॊ महातपाः ऋचीकेनाहितं बरह्म परम एतद युधिष्ठिर एतत ते सर्वम आख्यातं तत्त्वेन भरतर्षभ विश्वामित्रस्य वै जन्म सॊमसूर्याग्नितेजसः यत्र यत्र च संदेहॊ भूयस ते राजसत्तम तत्र तत्र च मां बरूहि छेत्तास्मि तव संशयान [य] आनृशंसस्य धर्मस्य गुणान भक्त जनस्य च शरॊतुम इच्छामि कार्त्स्न्येन तन मे बरूहि पितामह [भ] विषये काशिराजस्य गरामान निष्क्रम्य लुब्धकः स विषं काण्डम आदाय मृगयाम आस वै मृगम तत्र चामिष लुब्धेन लुब्धकेन महावने अविदूरे मृगं दृष्ट्वा बाणः परतिसमाहितः तेन दुर्वारितास्त्रेण निमित्तचपलेषुणा महान वनतरुर विद्धॊ मृगं तत्र जिघांसता स तीक्ष्णविषदिग्धेन शरेणाति बलात्कृतः उत्सृज्य फलपत्राणि पादपः शॊषम आगतः तस्मिन वृक्षे तथा भूते कॊटरेषु चिरॊषितः न जहाति शुकॊ वासं तस्य भक्त्या वनस्पतेः निष्प्रचारॊ निराहारॊ गलानः शिथिल वाग अपि कृतज्ञः सह वृक्षेण धर्मात्मा स वयशुष्यत तम उदारं महासत्त्वम अतिमानुष चेष्टितम समदुःखसुखं जञात्वा विस्मितः पाकशासनः ततश चिन्ताम उपगतः शक्रः कथम अयं दविजः तिर्यग्यॊनाव असंभाव्यम आनृशंस्यं समास्थितः अथ वा नात्र चित्रं हीत्य अभवद वासवस्य तु पराणिनाम इह सर्वेषां सर्वं सर्वत्र दृश्यते ततॊ बराह्मण वेषेण मानुषं रूपम आस्थितः अवतीर्य महीं शक्रस तं पक्षिणम उवाच ह शुकभॊः पक्षिणां शरेष्ठ दाक्षेयी सुप्रजास तवया पृच्छे तवा शुष्कम एतं वै कस्मान न तयजसि दरुमम अथ पृष्टः शुकः पराह मूर्ध्ना समभिवाद्य तम सवागतं देवराजाय विज्ञातस तपसा मया ततॊ दशशताक्षेण साधु साध्व इति भाषितम अहॊ विज्ञानम इत्य एवं तपसा पूजितस ततः तम एवं शुभकर्माणं शुकं परमधार्मिकम विजानन्न अपि ताम्प्राप्तिं पप्रच्छ बलसूदनः निष्पत्रम अफलं शुष्कम अशरण्यं पतत्रिणाम किमर्थं सेवसे वृक्षं यदा महद इदं वनम अन्ये ऽपि बहवॊ वृक्षाः पत्रसंछन्न कॊटराः शुभाः पर्याप्तसंचारा विद्यन्ते ऽसमिन महावने गतायुषम असामर्थ्यं कषीणसारं हतश्रियम विमृश्य परज्ञया धीरजहीमं हय अस्थिरं दरुमम तद उपश्रुत्य धर्मात्मा शुकः शुक्रेण भाषितम सुदीर्घम अभिनिःश्वस्य दीनॊ वाक्यम उवाच ह अनतिक्रमणीयानि दैवतानि शचीपते यत्राभवस तत्र भवस तन निबॊध सुराधिप अस्मिन्न अहं दरुमे जातः साधुभिश च गुणैर युतः बालभावे च संगुप्तः शत्रिभिश च न धर्षितः किम अनुक्रॊश वैफल्यम उत्पादयसि मे ऽनघ आनृशंस्ये ऽनुरक्तस्य भक्तस्यानुगतस्य च अनुक्रॊशॊ हि साधूनां सुमहद धर्मलक्षणम अनुक्रॊशश च साधूनां सदा परीतिं परयच्छति तवम एव दैवतैः सर्वैः पृच्छ्यसे धर्मसंशयान अतस तवं देवदेवानाम आधिपत्ये परतिष्ठितः नार्हसि तवं सहस्राक्ष तयाजयित्वेह भक्तितः समर्थम उपजीव्येमं तयजेयं कथम अद्य वै तस्य वाक्येन सौम्येन हर्षितः पाकशासनः शुकं परॊवाच धर्मज्ञम आनृशंस्येन तॊषितः वरं वृणीष्वेति तदा स च वव्रे वरं शुकः आनृशंस्य परॊ नित्यं तस्य वृक्षस्य संभवम विदित्वा च दृढां शक्रस तां शुके शीलसंपदम परीतः कषिप्रम अथॊ वृक्षम अमृतेनावसिक्तवान ततः फलानि पत्राणि शाखाश चापि मनॊरमाः शुकस्य दृढभक्तित्वाच छरीमत्त्वं चापस दरुमः शुकश च कर्मणा तेन आनृशंस्य कृतेन ह आयुषॊ ऽनते महाराज पराप शक्र सलॊकताम एवम एव मनुष्येन्द्र भक्तिमन्तं समाश्रितः सर्वार्थसिद्धिं लभते शुकं पराप्य यथा दरुमः [य] पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद दैवे पुरुषकारे च किं सविच छरेष्ठतरं भवेत [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम वसिष्ठस्य च संवादं बरह्मणश च युधिष्ठिर दैवमानुषयॊः किं सवित कर्मणॊः शरेष्ठम इत्य उत पुरा वसिष्ठॊ भगवान पितामहम अपृच्छत ततः पद्मॊद्भवॊ राजन देवदेवः पितामहः उवाच मधुरं वाक्यम अर्थवद धेतु भूषितम नाबीजं जायते किं चिन न बीजेन विना फलम बीजाद बीजं परभवति बीजाद एव फलं समृतम यादृशं वपते बीजं कषेत्रम आसाद्य कर्षकः सुकृते दुष्कृते वापि तादृशं लभते फलम यथा बीजं विना कषेत्रम उप्तं भवति निष्फलम तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति कषेत्रं पुरुषकारस तु दैवं बीजम उदाहृतम कषृत्र बीजसमायॊगात ततः सस्यसमृध्यते कर्मणः फलनिर्वृत्तिं सवयम अश्नाति कारकः परत्यक्षं दृश्यते लॊके कृतस्याप्य अकृतस्य च शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा कृतं सर्वत्र लभते नाकृतं भुज्यते कव चित कृती सर्वत्र लभते परतिष्ठां भाग्यविक्षतः अकृती लभते भरष्टः कषते कषारावसेचनम तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च पराप्यते कर्मणा सर्वं न दैवाद अकृतात्मना तथा सवर्गश च भॊगश च निष्ठा या च मनीषिता सर्वं पुरुषकारेण कृतेनेहॊपपद्यते जयॊतींषि तरिदशा नागा यक्षाश चन्द्रार्कमारुताः सर्वे पुरुषकारेण मानुष्याद देवतां गताः अर्थॊ वा मित्रवर्गॊ वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम शरीश चापि दुर्लभा भॊक्तुं तथैवाकृत कर्मभिः शौचेन लभते विप्रः कषत्रियॊ विक्रमेण च वैश्यः पुरुषकारेण शूद्रः शुश्रूषया शरियम नादातारं भजन्त्य अर्था न कलीबं नापि निष्क्रियम नाकर्म शीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम येन लॊकास तरयः सृष्टा दैत्याः सर्वाश च देवताः स एष भगवान विष्णुः समुद्रे तप्यते तपः सवं चेत कर्मफलं न सयात सर्वम एवाफलं भवेत लॊकॊ दैवं समालम्ब्य उदासीनॊ भवेन न तु अकृत्वा मानुषं कर्म यॊ दैवम अनुवर्तते वृथा शराम्यति संप्राप्य पतिं कलीबम इवाङ्गना न तथा मानुषे लॊके भयम अस्ति शुभाशुभे यथा तरिदशलॊके हि भयम अल्पेन जायते कृतः पुरुषकारस तु दैवम एवानुवर्तते न दैवम अकृते किं चित कस्य चिद दातुम अर्हति यदा सथानान्य अनित्यानि दृश्यन्ते दैवतेष्व अपि कथं कर्म विना दैवं सथास्यते सथापयिष्यति न दैवतानि लॊके ऽसमिन वयापारं यान्ति कस्य चित वयासङ्गं जनयन्त्य उग्रम आत्माभिभवशङ्कया ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहः कस्य वाचा हय अदैवं सयाद यतॊ दैवं परवर्तते कथं चास्य समुत्पत्तिर यथा दैवं परवर्तते एवं तरिदशलॊके ऽपि पराप्यन्ते बहवश छलाः आत्मैव हय आत्मनॊ बन्धुर आत्मैव रिपुर आत्मनः आत्मैव चात्मनः साक्षी कृतस्याप्य अकृतस्य च कृतं च विकृतं किं चित कृते कर्मणि सिध्यति सुकृते दुष्कृतं कर्म न यथार्थं परपद्यते देवानां शरणं पुण्यं सर्वं पुण्यैर अवाप्यते पुण्यशीलं नरं पराप्य किं दैवं परकरिष्यति पुरा ययातिर विभ्रष्टश चयावितः पतितः कषितौ पुनर आरॊपितः सवर्गं दौहित्रैः पुण्यकर्मभिः पुरूरवाश च राजर्षिर दविजैर अभिहितः पुरा ऐल इत्य अभिविख्यातः सवर्गं पराप्तॊ महीपतिः अश्वमेधादिभिर यज्ञैः सत्कृतः कॊसलाधिपः महर्षिशापात सौदासः पुरुषादत्वम आगतः अश्वत्थामा च रामश च मुनिपुत्रौ धनुर्धरौ न गच्छतः सवर्गलॊकं सुकृतेनेह कर्मणा वसुर यज्ञशतैर इष्ट्वा दवितीय इव वासवः मिथ्याभिधानेनैकेन रसातलतलं गतः बलिर वैरॊचनिर बद्धॊधर्मपाशेन दैवतैः विष्णॊः पुरुषकारेण पातालशयनः कृतः शक्रस्यॊदस्य चरणं परस्थितॊ जनमेजयः दविज सत्रीणां वधं कृत्वा किं दैवेन न वारितः अज्ञानाद बराह्मणं हत्वा सपृष्टॊ बालवधेन च वैशम्पायन विप्रर्षिः किं दैवेन निवारितः गॊप्रदानेन मिथ्या च बराह्मणेभ्यॊ महामखे पुरा नृगश च राजर्षिः कृकलासत्वम आगतः धुन्धुमारश च राजर्षिः सत्रेष्व एव जरां गतः परीतिदायं परित्यज्य सुष्वाप स गिरिव्रजे पाण्डवानां हृतं राज्यं धार्तराष्ट्रैर महाबलैः पुनः परत्याहृतं चैव न दैवाद भुजसंश्रयात तपॊ नियमसंयुक्ता मुनयः संशितव्रताः किं ते दैवबलाच छापम उत्सृजन्ते न कर्मणा पापम उत्सृजते लॊके सर्वं पराप्य सुदुर्लभम लॊभमॊहसमापन्नं न दैवं तरायते नरम यथाग्निः पवनॊद्धूतः सूक्ष्मॊ ऽपि भवते महान तथा कर्म समायुक्तं दैवं साधु विवर्धते यथा तैलक्षयाद दीपः परम्लानिम उपगच्छति तथा कर्म कषयाद दैवं परम्लानिम उपगच्छति विपुलम अपि धनौघं पराप्य भॊगान सत्रियॊ वा; पुरुष इह न शक्तः कर्म हीनॊ ऽपि भॊक्तुम सुनिहितम अपि चार्थं दैवतै रक्ष्यमाणं; वययगुणम अपि साधुं कर्मणा संश्रयन्ते भवति मनुजलॊकाद देवलॊकॊ विशिष्टॊ; बहुतर सुसमृद्ध्या मानुषाणां गृहाणि पितृवनभवनाभं दृश्यते चामराणां; न च फलति विकर्मा जीवलॊकेन दैवम वयपनयति विमार्गं नास्ति दैवे परभुत्वं; गुरुम इव कृतम अग्र्यं कर्म संयाति दैवम अनुपहतम अदीनं कामकारेण दैवं; नयति पुरुषकारः संचितस तत्र तत्र एतत ते सर्वम आख्यातं मया वै मुनिसत्तम फलं पुरुषकारस्य सदा संदृश्य तत्त्वतः अभ्युत्थानेन दैवस्य समारब्धेन कर्मणा विधिना कर्मणा चैव सवर्गमार्गम अवाप्नुयात [य] कर्मणां मे समस्तानां शुभानां भरतर्षभ फलानि महतां शरेष्ठ परब्रूहि परिपृच्छतः [भ] रहस्यं यद ऋषीणां तु तच छृणुष्व युधिष्ठिर या गतिः पराप्यते येन परेत्य भावे चिरेप्सिता येन येन शरीरेण यद यत कर्म करॊति यः तेन तेन शरीरेण तत तत फलम उपाश्नुते यस्यां यस्याम अवस्थायां यत करॊति शुभाशुभम तस्यां तस्याम अवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनि जन्मनि न नश्यति कृतं कर्म सदा पञ्चेन्द्रियैर इह ते हय अस्य साक्षिणॊ नित्यं षष्ठ आत्मा तथैव च चक्षुर दद्यान मनॊ दद्याद वाचं दद्याच च सूनृताम अनुव्रजेद उपासीत स यज्ञः पञ्च दक्षिणः यॊ दद्याद अपरिक्लिष्टम अन्नम अध्वनि वर्तते शरान्तायादृष्ट पूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत सथण्डिले शयमानानां गृहाणि शयनानि च चीरवल्कल संवीते वासांस्य आभरणानि च वाहनासन यानानि यॊगात्मनि तपॊधने अग्नीन उपशयानस्य राजपौरुषम उच्यते रसानां परतिसंहारे सौभाग्यम अनुगच्छति आमिष परतिसंहारे पशून पुत्रांश च विन्दति अवाक्शिरास तु यॊ लम्बेद उदवासं च यॊ वसेत सततं चैकशायी यः स लभेतेप्सितां गतिम पाद्यम आसनम एवाथ दीपम अन्नं परतिश्रयम दद्याद अतिथिपूजार्थं स यज्ञः पञ्च दक्षिणः वीरासनं वीरशय्यां वीर सथानम उपासतः अक्षयास तस्य वै लॊकाः सर्वकामगमास तथा धनं लभेत दानेन मौनेनाज्ञां विशां पते उपभॊगांश च तपसा बरह्मचर्येण जीवितम रूपम ऐश्वर्यम आरॊग्यम अहिंसा फलम अश्नुते फलमूलाशिनां राज्यं सवर्गः पर्णाशिनां तथा परायॊपवेशनाद राज्यं सर्वत्र सुखम उच्यते सवर्गं सत्येन लभते दीक्षया कुलम उत्तमम गवाढ्यः शाकदीक्षायां सवर्गगामी तृणाशनः सत्रियस तरिषवणं सनात्वा वायुं पीत्वा करतुं लभेत सलिलाशी भवेद यश च सदाग्निः संस्कृतॊ दविजः मरुं साधयतॊ राज्यं नाकपृष्ठम अनाशके उपवासं च दीक्षां च अभिषेकं च पार्थिव कृत्वा दवादश वर्षाणि वीर सथानाद विशिष्यते अधीत्य सर्ववेदान वै सद्यॊ दुःखात परमुच्यते मानसं हि चरन धर्मं सवर्गलॊकम अवाप्नुयात या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर यानजीर्यति जीर्यतः यॊ ऽसौ पराणान्तिकॊ रॊगस तां तृष्णां तयजतः सुखम यथा धेनु सहस्रेषु वत्सॊ विन्दति मातरम एवं पूर्वकृतं कर्म कर्तारम अनुगच्छति अचॊद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च सवकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुरा कृतम जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः चक्षुः शरॊत्रे च जीर्येते तृष्णैका तु न जीर्यते येन परीणाति पितरं तेन परीतः परजापतिः परीणाति मातरं येन पृथिवी तेन पूजिता येन परीणात्य उपाध्यायं तेन सयाद बरह्म पूजितम सर्वे तस्यादृता धर्मा यस्यैते तरय आदृताः अनादृतास तु यस्यैते सर्वास तस्याफलाः करियाः [व] भीष्मस्य तद वचः शरुत्वा विस्मिताः कुरुपुंगवाः आसन परहृष्टमनसः परीतिमन्तॊ ऽभवंस तदा यन मन्त्रे भवति वृथा परयुज्यमाने; यत सॊमे भवति वृथाभिषूयमाणे यच चाग्नौ भवति वृथाभिहूयमाने; तत सर्वं भवति वृथाभिधीयमाने इत्य एतद ऋषिणा परॊक्तम उक्तवान अस्मि यद विभॊ शुभाशुभफलप्राप्तौ किम अतः शरॊतुम इच्छसि [य] के पूज्याः के नमः कार्याः कान नमस्यसि भारत एतन मे सर्वम आचक्ष्व येषां सपृहयसे नृप उत्तमापद गतस्यापि यत्र ते वर्तते मनः मनुष्यलॊके सर्वस्मिन यद अमुत्रेह चाप्य उत [भ] सपृहयामि दविजातीनां येषां बरह्म परं धनम येषां सवप्रत्ययः सवर्गस तपःस्वाध्यायसाधनः येषां वृद्धाश च बालाश च पितृपैतामहीं धुरम उद्वहन्ति न सीदन्ति तेषां वै सपृहयाम्य अहम विद्यास्व अभिविनीतानां दान्तानां मृदुभाषिणाम शरुतवृत्तॊपपन्नानां सदाक्षर विदां सताम संसत्सु वदतां येषां हंसानाम इव संघशः मङ्गल्य रूपा रुचिरा दिव्यजीमूतनिःस्वनाः सम्यग उच्चारिता वाचः शरूयन्ते हि युधिष्ठिर शुश्रूषमाणे नृपतौ परेत्य चेह सुखावहाः ये चापि तेषां शरॊतारः सदा सदसि संमताः विज्ञानगुणसंपन्नास तेषां च सपृहयाम्य अहम सुसंस्कृतानि परयताः शुचीनि गुणवन्ति च ददत्य अन्नानि तृप्त्यर्थं बराह्मणेभ्यॊ युधिष्ठिर ये चापि सततं राजंस तेषां च सपृहयाम्य अहम शक्यं हय एवाहवे यॊद्धुं न दातुम अनसूयितम शूरा वीराश च शतशः सन्ति लॊके युधिष्ठिर तेषां संख्यायमानानां दानशूरॊ विशिष्यते धन्यः सयां यद्य अहं भूयः सौम्य बराह्मणकॊ ऽपि वा कुले जातॊ धर्मगतिस तपॊ विद्या परायणः न मे तवत्तः परियतरॊ लॊके ऽसमिन पाण्डुनन्दन तवत्तश च मे परियतरा बराह्मणा भरतर्षभ यथा मम परियतरास तवत्तॊ विप्राः कुरूद्वह तेन सत्येन गच्छेयं लॊकान यत्र स शंतनुः न मे पिता परियतरॊ बराह्मणेभ्यस तथाभवत न मे पितुः पिता वापि ये चान्ये ऽपि सुहृज्जनाः न हि मे वृजिनं किं चिद विद्यते बराह्मणेष्व इह अणु वा यदि वा सथूलं विदितं साधु कर्मभिः कर्मणा मनसा वापि वाचा वापि परंतप यन मे कृतं बराह्मणेषु तेनाद्य न तपाम्य अहम बरह्मण्य इति माम आहुस तया वाचास्मि तॊषितः एतद एव पवित्रेभ्यः सर्वेभ्यः परमं समृतम पश्यामि लॊकान अमलाञ शुचीन बराह्मण यायिनः तेषु मे तात गन्तव्यम अह्नाय च चिराय च यथा पत्याश्रयॊ धर्मः सत्रीणां लॊके युधिष्ठिर स देवः सा गतिर नान्या कषत्रियस्य तथा दविजाः कषत्रियः शतवर्षी च दशवर्षी च बराह्मणः पिता पुत्रौ च विज्ञेयौ तयॊ हि बराह्मणः पिता नारी तु पत्यभावे वै देवरं कुरुते पतिम पृथिवी बराह्मणालाभे कषत्रियं कुरुते पतिम पुत्रवच च ततॊ रक्ष्या उपास्या गुरुवच च ते अग्निवच चॊपचर्या वै बराह्मणाः कुरुसत्तम ऋजून सतः सत्यशीलान सर्वभूतहिते रतान आशीविषान इव करुद्धान दविजान उपचरेत सदा तेजसस तपसश चैव नित्यं बिभ्येद युधिष्ठिर उभे चैते परित्याज्ये तेजश चैव तपस तथा वयवसायस तयॊः शीघ्रम उभयॊर एव विद्यते हन्युः करुद्धा महाराज बराह्मणा ये तपस्विनः भूयः सयाद उभयं दत्तं बराह्मणाद यद अकॊपनात कुर्याद उभयतः शेषं दत्तशेषं न शेषयेत दण्डपाणिर यथा गॊषु पालॊ नित्यं सथिरॊ भवेत बराह्मणान बरह्म च तथा कषत्रियः परिपालयेत पितेव पुत्रान रक्षेथा बराह्मणान बरह्मतेजसः गृहे चैषाम अवेक्षेथाः कच चिद अस्तीह जीवनम [य] बराह्मणानां तु ये लॊके परतिश्रुत्य पितामह न परयच्छन्ति मॊहात ते के भवन्ति महामते एतन मे तत्त्वतॊ बरूहि धर्मं धर्मभृतां वर परतिश्रुत्य दुरात्मानॊ न परयच्छन्ति ये नराः [भ] यॊ न दद्यात परतिश्रुत्य सवल्पं वा यदि वा बहु आशास तस्य हताः सर्वाः कलीबस्येव परजा फलम यां रात्रिं जायते पापॊ यां च रात्रिं विनश्यति एतस्मिन्न अन्तरे यद यत सुकृतं तस्य भारत यच च तस्य हुतं किं चित सर्वं तस्यॊपहन्यते अत्रैतद वचनं पराहुर धर्मशास्त्रविदॊ जनाः निशम्य भरतश्रेष्ठ बुद्ध्या परमयुक्तया अपि चॊदाहरन्तीमं धर्मशास्त्रविदॊ जनाः अश्वानां शयाम कर्णानां सहस्रेण स मुच्यते अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम सृगालस्य च संवादं वानरस्य च भारत तौ सखायौ पुरा हय आस्तां मानुषत्वे परंतप अन्यां यॊनिं समापन्नौ सार्गालीं वानरीं तथा ततः परासून खादन्तं सृगालं वानरॊ ऽबरवीत शमशानमध्ये संप्रेक्ष्य पूर्वजातिम अनुस्मरन किं तवया पापकं कर्मकृतं पूर्वं सुदारुणम यस तवं शमशाने कृतकान पूतिकान अत्सि कुत्सितान एवम उक्तः परत्युवाच सृगालॊ वानरं तदा बराह्मणस्य परतिश्रुत्य न मया तद उपाकृतम तत कृते पापिकां यॊनिम आपन्नॊ ऽसमि पलवंगम तस्माद एवंविधं भक्ष्यं भक्षयामि बुभुक्षितः इत्य एतद बरुवतॊ राजन बराह्मणस्य मया शरुतम कथां कथयतः पुण्यां धर्मज्ञस्य पुरातनीम शरुतं चापि मया भूयः कृष्णस्यापि विशां पते कथां कथयतः पूर्वं बराह्मणं परति पाण्डव एवम एव च मां नित्यं बराह्मणाः संदिशन्ति वै परतिश्रुत्य भवेद देयं नाशा कार्या हि बराह्मणैः बराह्मणॊ हय आशया पूर्वं कृतया पृथिवीपते सुसमिद्धॊ यथा दीप्तः पावकस तद्विधः समृतः यं निरीक्षेत संक्रुद्ध आशया पूर्वजातया परदहेत हि तं राजन कक्षम अक्षय्य भुग यथा स एव हि यदा तुष्टॊ वचसा परतिनन्दति भवत्य अगद संकाशॊ विषये तस्य भारत पुत्रान पौत्रान पशूंश चैव बान्धवान सचिवांस तथा पुरं जनपदं चैव शान्तिर इष्टेव पुष्यति एतद धि परमं तेजॊ बराह्मणस्येह दृश्यते सहस्रकिरणस्येव सवितुर धरणीतले तस्माद दातव्यम एवेह परतिश्रुत्य युधिष्ठिर यदीच्छेच छॊभनां जातिं पराप्तुं भरतसत्तम बराह्मणस्य हि दत्तेन धरुवं सवर्गॊ हय अनुत्तमः शक्यम्प्राप्तुं विशेषेण दानं हि महती करिया इतॊ दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस तथा तस्माद आनानि देयानि बराह्मणेभ्यॊ विजानता महद धि भरतश्रेष्ठ बराह्मणस तीर्थम उच्यते वेलायां न तु कस्यां चिद गच्छेद विप्रॊ हय अपूजितः [य] मित्र सौदृद भावेन उपदेशं करॊति यः जात्यावरस्य राजर्षे दॊषस तस्य भवेन न वा एतद इच्छामि तत्त्वेन वयाख्यातुं वै पितामह सूक्ष्मा गतिर हि धर्मस्य यत्र मुह्यन्ति मानवाः [भ] अत्र ते वर्तयिष्यामि शृणु राजन यथागमम ऋषीणां वदतां पूर्वं शरुतम आसीद यथा मया उपदेशॊ न कर्तव्यॊ जातिहीनस्य कस्य चित उपदेशे महान दॊष उपाध्यायस्य भाष्यते निदर्शनम इदं राजञ शृणु मे भरतर्षभ दुरुक्त वचने राजन यथापूर्वं युधिष्ठिर बरह्माश्रमपदे वृत्तं पार्श्वे हिमवतः शुभे तत्राश्रमपदं पुण्यं नानावृक्षगणायुतम बहु गुल्मलताकीर्णं मृगद्विजनिषेवितम सिद्धचारणसंघुष्टं रम्यं पुष्पितकाननम वरतिभिर बहुभिः कीर्णं तापसैर उपशॊभितम बराह्मणैश च महाभागैः सूर्यज्वलन संनिभैः नियमव्रतसंपन्नैः समाकीर्णं तपस्विभिः दीक्षितैर भरतश्रेष्ठ यताहारैः कृतात्मभिः वेदाध्ययनघॊषैश च नादितं भरतर्षभ वालखिल्यैश च बहुभिर यतिभिश च निषेवितम तत्र कश चित समुत्साहं कृत्वा शूद्रॊ दयान्वितः आगतॊ हय आश्रमपदं पूजितश च तपस्विभिः तांस तु दृष्ट्वा मुनिगणान देवकल्पान महौजसः वहतॊ विविधा दीक्षाः संप्रहृष्यत भारत अथास्य बुद्धिर अभवत तपस्ये भरतर्षभ ततॊ ऽबरवीत कुलपतिं पादौ संगृह्य भारत भवत्प्रसादाद इच्छामि धर्मं चर्तुं दविजर्षभ तन मां तवं भगवन वक्तुं परव्राजयितुम अर्हसि वर्णावरॊ ऽहं भगवञ शूद्रॊ जात्यास्मि सत्तम शुश्रूषां कर्तुम इच्छामि परपन्नाय परसीद मे [कुलपति] न शक्यम इह शूद्रेण लिङ्गम आश्रित्य वर्तितुम आस्यतां यदि ते बुद्धिः शुश्रूषा निरतॊ भव [भ] एवम उक्तस तु मुनिना स शूद्रॊ ऽचिन्तयन नृप कथम अत्र मया कार्यं शरद्धा धर्मे परा च मे विज्ञातम एवं भवतु करिष्ये परियम आत्मनः गत्वाश्रमपदाद दूरम उटजं कृतवांस तु सः तत्र वेदिं च भूमिं च देवतायतनानि च निवेश्य भरतश्रेष्ठ नियमस्थॊ ऽभवत सुखम अभिषेकांश च नियमान देवतायतनेषु च बलिं च कृत्वा हुत्वा च देवतां चाप्य अपूजयत संकल्पनियमॊपेतः फलाहारॊ जितेन्द्रियः नित्यं संनिहिताभिश च ओषधीभिः फलैस तथा अतिथीन पूजयाम आस यथावत समुपागतान एवं हि सुमहान कालॊ वयत्यक्रामत स तस्य वै अथास्य मुनिर आगच्छत संगत्या वै तम आश्रमम संपूज्य सवागतेनर्षिं विधिवत पर्यतॊषयत अनुकूलाः कथाः कृत्वा यथावत पर्यपृच्छत ऋषिः परमतेजस्वी धर्मात्मा संयतेन्द्रियः एवं स बहुशस तस्य शूद्रस्य भरतर्षभ सॊ ऽगच्छद आश्रमम ऋषिः शूद्रं दरष्टुं नरर्षभ अथ तं तापसं शूद्रः सॊ ऽबरवीद भरतर्षभ पितृकार्यं करिष्यामि तत्र मे ऽनुग्रहं कुरु बाढम इत्य एव तं विप्र उवाच भरतर्षभ शुचिर भूत्वा स शूद्रस तु तस्यर्षेः पाद्यम आनयत अथ दर्भांश च वन्याश च ओषधीर भरतर्षभ पवित्रम आसनं चैव बृसीं च समुपानयत अथ दक्षिणम आवृत्य बृसीं परमशीर्षिकाम कृताम अन्यायतॊ दृष्ट्वा ततस तम ऋषिर अब्रवीत कुरुष्वैतां पूर्वशीर्षां भव चॊदन मुखः शुचिः स च तत कृतवाञ शूद्रः सर्वं यद ऋषिर अब्रवीत यथॊपदिष्टं मेधावी दर्भादींस तान यथातथम हव्यकव्य विधिं कृत्स्नम उक्तं तेन तपस्विना ऋषिणा पितृकार्ये च स च धर्मपथे सथितः पितृकार्ये कृते चापि विषृष्टः स जगाम ह अथ दीर्घस्य कालस्य स तप्यञ शूद्र तापसः वने पञ्चत्वम अगमत सुकृतेन च तेन वै अजायत महाराज राजवंशे महाद्युतिः तथैव स ऋषिस तात कालधर्मम अवाप्य ह पुरॊहित कुले विप्र आजातॊ भरतर्षभ एवं तौ तत्र संभूताव उभौ शूद्र मुनी तदा करमेण वर्धितौ चापि विद्यासु कुशलाव उभौ अथर्ववेदे वेदे च बभूवर्षिर सुनिश्चितः कल्पप्रयॊगे चॊत्पन्ने जयॊतिषे च परं गतः सख्ये चापि परा परीतिस तयॊश चापि वयवर्धत पितर्य उपरते चापि कृतशौचः स भारत अभिषिक्तः परकृतिभी राजपुत्रः स पार्थिवः अभिषिक्तेन स ऋषिर अभिषिक्तः पुरॊहितः स तं पुरॊधाय सुखम अवसद भरतर्षभ राज्यं शशास धर्मेण परजाश च परिपालयन पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकार्येषु चासकृत उत्स्मयन पराहसच चापि दृष्ट्वा राजा पुरॊहितम एवं स बहुशॊ राजन पुरॊधसम उपाहसत लक्षयित्वा पुरॊधास तु बहु शस्तं नराधिपम उत्स्मयन्तं च सततं दृष्ट्वासौ मन्युमान अभूत अथ शूण्ये पुरॊधास तु सह राज्ञा समागतः कथाभिर अनुकूलाभी राजानम अभिरामयत ततॊ ऽबरवीन नरेन्द्रं स पुरॊधा भरतर्षभ वरम इच्छाम्य अहं तव एकं तवया दत्तं महाद्युते [र] वराणां ते शतं दद्यां कुम उतैकं दविजॊत्तम सनेहाच च बहुमानाच च नास्त्य अदेयं हि मे तव [पुरॊहित] एकं वै वरम इच्छामि यदि तुष्टॊ ऽसि पार्थिव यद ददासि महाराज सत्यं तद वद मानृतम [भ] बाढम इत्य एव तं राजा परत्युवाच युधिष्ठिर यदि जञास्यामि वक्ष्यामि अजानन न तु संवदे [प] पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकृत्येषु चासकृत शान्ति हॊमेषु च सदा किं तवं हससि वीक्ष्य माम सव्रीडं वै भवति हि मनॊ मे हसता तवया कामया शापितॊ राजन नान्यथा वक्तुम अर्हसि भाव्यं हि कारणेनात्र न ते हास्यम अकारणम कौतूहलं मे सुभृशं तत्त्वेन कथयस्व मे [र] एवम उक्ते तवया विप्र यद अवाच्यं भवेद अपि अवश्यम एव वक्तव्यं शृणुष्वैक मना दविज पूर्वदेहे यथावृत्तं तन निबॊध दविजॊत्तम जातिं समराम्य अहं बरह्मन्न अवधानेन मे शृणु शूद्रॊ ऽहम अभवं पूर्वं तापसॊ भृशसंयुतः ऋषिर उग्रतपास तवं च तदाभूर दविजसत्तम परीयता हि तदा बरह्मन ममानुग्रह बुद्धिना पितृकार्ये तवया पूर्वम उपदेशः कृतॊ ऽनघ बृस्यां दर्भेषु हव्ये च कव्ये च मुनिसत्तम एतेन कर्म दॊषेण पुरॊधास तवम अजायथाः अहं राजा च विप्रेन्द्र पश्य कालस्य पर्ययम मत्कृते हय उपदेशेन तवया पराप्तम इदं फलम एतस्मात कारणाद बरह्मन परहसे तवां दविजॊत्तम न तवां परिभवन बरह्मन परहसामि गुरुर भवान विपर्ययेण मे मन्युस तेन संतप्यते मनः जातिं समराम्य अहं तुभ्यम अतस तवां परहसामि वै एवं तवॊग्रं हि तप उपदेशेन नाशितम पुरॊहितत्वम उत्सृज्य यतस्व तवम्पुनर भवे इतस तवम अधमाम अन्यां मा यॊनिं पराप्स्यसे दविज गृह्यतां दरविणं विप्र पूतात्मा भव सत्तम [भ] ततॊ विसृष्टॊ राज्ञा तु विप्रॊ दानान्य अनेकशः बराह्मणेभ्यॊ ददौ वित्तं भूमिं गरामांश च सर्वशः कृच्छ्राणि चीर्त्वा च ततॊ यथॊक्तामि दविजॊत्तमः तीर्थानि चाभिगत्वा वै दानानि विविधानि च दत्त्वा गाश चैव विप्राणां पूतात्मा सॊ ऽभवद दविजः तम एव चाश्रमं गत्वा चचार विपुलं तपः ततः सिद्धिं परां पराप्तॊ बराह्मणॊ राजसत्तम संमतश चाभवत तेषाम आश्रमे ऽऽशरमवासिनाम एवं पराप्तॊ महत कृच्छ्रम ऋषिः स नृपसत्तम बराह्मणेन न वक्तव्यं तस्माद वर्णावरे जने वर्जयेद उपदेशं च सदैव बराह्मणॊ नृप उपदेशं हि कुर्वाणॊ दविजः कृच्छ्रम अवाप्नुयात एषितव्यं सदा वाचा नृपेण दविजसत्तमात न परवक्तव्यम इह हि किं चिद वर्णावरे जने बराह्मणाः कषत्रिया वैश्यास तरयॊ वर्णा दविजातयः एतेषु कथयन राजन बराह्मणॊ न परदुष्यति तस्मात सद्भिर न वक्तव्यं कस्य चित किं चिद अग्रतः सूक्ष्मा गतिर हि धर्मस्य दुर्ज्ञेया हय अकृतात्मभिः तस्मान मौनानि मुनयॊ दीक्षां कुर्वन्ति चादृताः दुरुक्तस्य भयाद राजन नानुभाषन्ति किं चन धार्मिका गुणसंपन्नाः सत्यार्जव परायणाः दुरुक्त वाचाभिहताः पराप्नुवन्तीह दुष्कृतम उपदेशॊ न कर्तव्यः कदा चिद अपि कस्य चित उपदेशाद धि तत पापं बराह्मणः समवाप्नुयात विमृश्य तस्मात पराज्ञेन वक्तव्यं धर्मम इच्छता सत्यानृतेन हि कृत उपदेशॊ हिनस्ति वै वक्तव्यम इह पृष्टेन विनिश्चित्य विपर्ययम स चॊपदेशः कर्तव्यॊ येन धर्मम अवाप्नुयात एतत ते सर्वम आख्यातम उपदेशे कृते सति महान कलेशॊ हि भवति तस्मान नॊपदिशेत कव चित [य] कीदृशे पुरुषे तात सत्रीषु वा भरतर्षभ शरीः पद्मा वसते नित्यं तन मे बरूहि पितामह [भ] अत्र ते वर्तयिष्यामि यथादृष्टं यथा शरुतम रुक्मिणी देवकीपुत्र संनिधौ पर्यपृच्छत नारायणस्याङ्क गतां जवलन्तीं; दृष्ट्वा शरियं पद्मसमान वक्त्राम कौतूहलाद विस्मितचारुनेत्रा; पप्रच्छ माता मकरध्वजस्य कानीह भूतान्य उपसेवसे तवं; संतिष्ठती कानि न सेवसे तवम तानि तरिलॊकेश्वर भूतकान्ते; तत्त्वेन मे बरूहि महर्षिकन्ये एवं तदा शरीर अभिभाष्यमाणा; देव्या समक्षं गरुड धवजस्य उवाच वाक्यं मधुराभिधानं; मनॊहरं चन्द्र मुखी परसन्ना वसामि सत्ये सुभगे परगल्भे; दक्षे नरे कर्मणि वर्तमाने नाकर्म शीले पुरुषे वसामि; न नास्तिके सांकरिके कृतघ्ने न भिन्नवृत्ते न नृशंसवृत्ते; न चापि चौरे न गुरुष्व असूये ये चाल्पतेजॊबलसत्त्वसारा; हृष्यन्ति कुप्यन्ति च यत्र तत्र न देवि तिष्ठामि तथाविधेषु; नरेषु संसुप्त मनॊरथेषु यश चात्मनि परार्थयते न किं चिद; यश च सवभावॊपहतान्तर आत्मा तेष्व अल्पसंतॊष रतेषु नित्यं; नरेषु नाहं निवसामि देवि वसामि धर्मशीलेषु धर्मज्ञेषु महात्मसु वृद्धसेविषु दान्तेषु सत्त्वज्ञेषु महात्मसु सत्रीषु कषान्तासु दान्तासु देवद्विज परासु च वसामि सत्यशीलासु सवभावनिरतासु च परकीर्णभाण्डाम अनवेक्ष्य कारिणीं; सदा च भर्तुः परतिकूलवादिनीम परस्य वेश्माभिरताम अलज्जाम; एवंविधां सत्रीं परिवर्जयामि लॊकाम अचॊक्षाम अवलेहिनीं च; वयपेतधैर्यां कलहप्रियां च निद्राभिभूतां सततं शयानाम; एवंविधां सत्रीं परिवर्जयामि सत्यासु नित्यं परियदर्शनासु; सौभाग्ययुक्तासु गुणान्वितासु वसामि नारीषु पतिव्रतासु; कल्याण शीलासु विभूषितासु यानेषु कन्यासु विभूषणेषु; यज्ञेषु मेघेषु च वृष्टिमत्सु वसामि फुल्लासु च पद्मिनीषु; नक्षत्रवीथीषु च शारदीषु शैलेषु गॊष्ठेषु तथा वनेषु; सरःसु फुल्लॊत्पलपङ्कजेषु नदीषु हंसस्वननादितासु; करौञ्चावघुष्ट सवरशॊभितासु विस्तीर्णकूलह्रद शॊभितासु; तपस्विसिद्धद्विज सेवितासु वसामि नित्यं सुबहूदकासु; सिंहैर गजैश चाकुलितॊदकासु मत्ते गजे गॊवृषभे नरेन्द्रे; सिंहासने सत्पुरुषे च नित्यम यस्मिन गृहे हूयते हव्यवाहॊ; गॊब्राह्मणश चार्च्यते देवताश च काले च पुष्पैर बलयः करियन्ते; तस्मिन गृहे नित्यम उपैमि वासम सवाध्यायनित्येषु दविजेषु नित्यं; कषत्रे च धर्माभिरते सदैव वैश्ये च कृषाभिरते वसामि; शूद्रे च शुश्रूषणनित्ययुक्ते नारायणे तव एकमना वसानि; सर्वेण भावेन शरीरभूता तस्मिन हि धर्मः सुमहान निविष्टॊ; बरह्मण्यता चात्र तथा परियत्वम नाहं शरीरेण वसामि देवि; नैवं मया शक्यम इहाभिधातुम यस्मिंस तु भावेन वसामि पुंसि; स वर्धते धर्मयशॊ ऽरथकामैः [य] सत्रीपुंसयॊः संप्रयॊगे सपर्शः कस्याधिकॊ भवेत एतन मे संशयं राजन यथावद वक्तुम अर्हसि [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम भङ्गाश्वनेन शक्रस्य यथा वैरम अभूत पुरा पुरा भङ्गाश्वनॊ नाम राजर्षिर अतिधार्मिकः अपुत्रः स नरव्याघ्र पुत्रार्थं यज्ञम आहरत अग्निष्टुं नाम राजर्षिर इन्द्र दविष्टं महाबलः परायश्चित्तेषु मर्त्यानां पुत्र कामस्य चेष्यते इन्द्रॊ जञात्वा तु तं यज्ञं महाभागः सुरेश्वरः अन्तरं तस्य राजर्षेर अन्विच्छन नियतात्मनः कस्य चित तव अथ कालस्य मृगयाम अटतॊ नृप इदम अन्तरम इत्य एव शक्रॊ नृपम अमॊहयत एकाश्वेन च राजर्षिर भरान्त इन्द्रेण मॊहितः न दिशॊ ऽविन्दत नृपः कषुत्पिपासार्दितस तदा इतश चेतश च वै धावञ शरमतृष्णार्दितॊ नृपः सरॊ ऽपश्यत सुरुचिरं पूर्णं परमवारिणा सॊ ऽवगाह्य सरस तात पाययाम आस वाजिनम अथ पीतॊदकं सॊ ऽशवं वृक्षे बद्ध्वा नृपॊत्तमः अवगाह्य ततः सनातॊ राजा सत्रीत्वम अवाप ह आत्मानं सत्रीकृतं दृष्ट्वा वरीडितॊ नृपसत्तमः चिन्तानुगत सर्वात्मा वयाकुलेन्द्रिय चेतनः आरॊहिष्ये कथं तव अश्वं कथं यास्यामि वै पुरम अग्निष्टुं नाम इष्टं मे पुत्राणां शतम औरसम जातं महाबलानां वै तान परवक्ष्यामि किं तव अहम दारेषु चास्मदीयेषु पौरजानपदेषु च मृदुत्वं च तनुत्वं च विक्लवत्वं तथैव च सत्री गुणा ऋषिभिः परॊक्ता धर्मतत्त्वार्थ दर्शिभिः वयायामः कर्कशत्वं च वीर्यं च पुरुषे गुणाः पौरुषं विप्रनष्टं मे सत्रीत्वं केनापि मे ऽभवत सत्रीभावात कथम अश्वं तु पुनर आरॊढुम उत्सहे महता तव अथ खेदेन आरुह्याश्वं नराधिपः पुनर आयात पुरं तात सत्रीभूतॊ नृपसत्तम पुत्रा दाराश च भृत्याश च पौरजानपदाश च ते किं नव इदं तव इति विज्ञाय विस्मयं परमं गताः अथॊवाच स राजर्षिः सत्रीभूतॊ वदतां वरः मृगयाम अस्मि निर्यातॊ बलैः परिवृतॊ दृढम उद्भान्तः पराविशं घॊरम अटवीं दैवमॊहितः अटव्यां च सुघॊरायां तृष्णार्थॊ नष्टचेतनः सरः सुरुचिरप्रख्यम अपश्यं पक्षिभिर वृतम तत्रावगाढः सत्रीभूतॊ वयक्तं दैवान न संशयः अतृप्त इव पुत्राणां दाराणां च धनस्य च उवाच पुत्रांश च ततः सत्रीभूतः पार्थिवॊत्तमः संप्रीत्या भुज्यतां राज्यं वनं यास्यामि पुत्रकाः अभिषिच्य सपुत्राणां शतं राजा वनं गतः ताम आश्रमे सत्रियं तात तापसॊ ऽभयवपद्यत तापसेनास्य पुत्राणाम आश्रमे ऽपय अभवच छतम अथ सा तान सुतान गृह्य पूर्वपुत्रान अभाषत पुरुषत्वे सुता यूयं सत्रीत्वे चेमे शतं सुताः एकत्र भुज्यतां राज्यं भरातृभावेन पुत्रकाः सहिता भरातरस ते ऽथ राज्यं बुभुजिरे तदा तान दृष्ट्वा भरातृभावेन भुञ्जानान राज्यम उत्तमम चिन्तयाम आस देवेन्द्रॊ मन्युनाभिपरिप्लुतः उपकारॊ ऽसय राजर्षेः कृतॊ नापकृतं मया ततॊ बराह्मणरूपेण देवराजः शतक्रतुः भेदयाम आस तान गत्वा नगरं वै नृपात्मजान भरातॄणां नास्ति सौभ्रात्रं ये ऽपय एकस्य पितुः सुताः राज्यहेतॊर विवदिताः कश्यपस्य सुरासुराः यूयं भङ्गाश्वनापत्यास तापसस्येतरे सुताः कश्यपस्य सुराश चैव असुराश च सुतास तथा युष्माकं पैतृकं राज्यं भुज्यते तापसात्मजैः इन्द्रेण भेदितास ते तु युद्धे ऽनयॊन्यम अपातयन तच छरुत्वा तापसी चापि संतप्ता पररुरॊद ह बराह्मणच छद्मनाभ्येत्य ताम इन्द्रॊ ऽथान्वपृच्छत केन दुःखेन संतप्ता रॊदिषि तवं वरानने बराह्मणं तु ततॊ दृष्ट्वा सा सत्री करुणम अब्रवीत पुत्राणां दवे शते बरह्मन कालेन विनिवातिते अहं राजाभवं विप्र तत्र पुत्रशतं मया समुत्पन्नं सुरूपाणां विक्रान्तानां दविजॊत्तम कदा चिन मृगयां यात उद्भ्रान्तॊ गहने वने अवगाढश च सरसि सत्रि भूतॊ बराह्मणॊत्तम पुत्रान राज्ये परतिष्ठाप्य वनम अस्मि ततॊ गतः सत्रियाश च मे पुत्रशतं तापसेन महात्मना आश्रमे जनितं बरह्मन नीतास ते नगरं मया तेषां च वैरम उत्पन्नं कालयॊगेन वै दविज एतच छॊचामि विप्रेन्द्र दैवेनाभिपरिप्लुता इन्द्रस तां दुःखितां दृष्ट्वा अब्रवीत परुषं वचः पुरा सुदुःसहं भद्रे मम दुःखं तवया कृतम इन्द्र दविष्टेन यजता माम अनादृत्य दुर्मते इन्द्रॊ ऽहम अस्मि दुर्बुद्धे वैरं ते यातितं मया इन्द्रं तु दृष्ट्वा राजर्षिः पादयॊः शिरसा गतः परसीद तरिदशश्रेष्ठ पुत्र कामेन स करतुः इष्टस तरिदशशार्दूल तत्र मे कषन्तुम अर्हसि परणिपातेन तस्येन्द्रः परितुट्षॊ वरं ददौ पुत्रा वै कतमे राजञ जीवन्तु तव शंस मे सत्रीभूतस्य हि ये जाताः पुरुषस्याथ ये ऽभवन तापसी तु ततः शक्रम उवाच परयताञ्जलिः सत्रीभूतस्य हि ये जातास ते मे जीवन्तु वासव इन्द्रस तु विस्मितॊ हृष्टः सत्रियं पप्रच्छ तां पुनः पुरुषॊत्पादिता ये ते कथं दवेष्याः सुतास तव सत्री बूतस्य हि ये जाताः सनेहस तेभ्यॊ ऽधिकः कथम कारणं शरॊतुम इच्छामि तन मे वक्तुम इहार्हसि [सत्री] सत्रियास तव अभ्यधिकः सनेहॊ न तथा पुरुषस्य वै तस्मात ते शक्र जीवन्तु ये जाताः सत्रीकृतस्य वै [भ] एवम उक्ते ततस तवेन्द्रः परीतॊ वाक्यम उवाच ह सर्व एवेह जीवन्तु पुत्रास ते सत्यवादिनि वरं च वृणु राजेन्द्र यं तवम इच्छसि सुव्रत पुरुषत्वम अथ सत्रीत्वं मत्तॊ यद अभिकाङ्क्षसि [सत्री] सत्रीत्वम एव वृणे शक्र परसन्ने तवयि वासव एवम उक्तस तु देवेन्द्रस तां सत्रियम्प्रत्युवाच ह पुरुषत्वं कथं तयक्त्वा सत्रीत्वं रॊचयसे विभॊ एवम उक्तः परत्युवाच सत्रीभूतॊ राजसत्तमः सत्रियाः पुरुषसंयॊगे परीतिर अभ्यधिका सदा एतस्मात कारणाच छक्र सत्रीत्वम एव वृणॊम्य अहम रमे चैवाधिकं सत्रीत्वे सत्यं वै देव सत्तम सत्रीभावेन हि तुष्टॊ ऽसमि गम्यतां तरिदशाधिप एवम अस्त्व इति चॊक्त्वा ताम आपृच्छ्य तरिदिवं गतः एवं सत्रिया महाराज अधिका परीतिर उच्यते [य] किं कर्तव्यं मनुष्येण लॊकयात्रा हितार्थिना कथं वै लॊकयात्रां तु किं शीलश च समाचरेत [भ] कायेन तरिविधं कर्म वाचा चापि चतुर्विधम मनसा तरिविधं चैव दश कर्म पथांस तयजेत पराणातिपातं सतैन्यं च परदानम अथापि च तरीणि पापानि कायेन सर्वतः परिवर्जयेत असत परलापं पारुष्यं पैशुन्यम अनृतं तथा चत्वारि वाचा राजेन्द्र न जल्पेन नानुचिन्तयेत अनभिध्या परस्वेषु सर्वसत्त्वेषु सौहृदम कर्मणां फलम अस्तीति तरिविधं मनसा चरेत तस्माद वाक्कायमनसा नाचरेद अशुभं नरः शुभाशुभान्य आचरन हि तस्य तस्याश्नुते फलम [य] पितामहेशाय विभॊ नामान्य आचक्ष्व शम्भवे बभ्रवे विश्वमायाय महाभाग्यं च तत्त्वतः [भ] सुरासुरगुरॊ देव विष्णॊ तवं वक्तुम अर्हसि शिवाय विश्वरूपाय यन मां पृच्छद युधिष्ठिरः नाम्नां सहस्रं देवस्य तण्डिना बरह्मयॊनिना निवेदितं बरह्मलॊके बरह्मणॊ यत पुराभवत दवैपायनप्रभृतयस तथैवेमे तपॊधनाः ऋषयः सुव्रता दान्ताः शृण्वन्तु गदतस तव धरुवाय नन्दिने हॊत्रे गॊप्त्रे विश्वसृजे ऽगनये महाभाग्यं विभॊ बरूहि मुण्डिने ऽथ कपर्दिने [वासुदेव] न गतिः कर्मणां शक्या वेत्तुम ईशस्य तत्त्वतः हिरण्यगर्भप्रमुखा देवाः सेन्द्रा महर्षयः न विदुर यस्य निधनम आधिं वा सूक्ष्मदर्शिनः स कथं नरमात्रेण शक्यॊ जञातुं सतां गतिः तस्याहम असुरघ्नस्य कांश चिद भगवतॊ गुणान भवतां कीर्तयिष्यामि वरतेशाय यथातथम [व] एवम उक्त्वा तु भगवान गुणांस तस्य महात्मनः उपस्पृश्य शुचिर भूवा कथयाम आस धीमतः [व] शुश्रूषध्वं बराह्मणेन्द्रास तवं च तात युधिष्ठिर तवं चापगेय नामानि निशामय जगत्पतेः यद अवाप्तं च मे पूर्वं साम्ब हेतॊः सुदुष्करम यथा च भगवान दृष्टॊ मया पूर्वं समाधिना शम्बरे निहते पूर्वं रौक्मिणेयेन धीमता अतीते दवादशे वर्षे जाम्बवत्य अब्रवीद धि माम परद्युम्न चारुदेष्णादीन रुक्मिण्या वीक्ष्य पुत्रकान पुत्रार्थिनी माम उपेत्य वाक्यम आह युधिष्ठिर शूरं बलवतां शरेष्ठं कान्त रूपम अलक्मषम आत्मतुल्यं मम सुतं परयच्छाच्युत माचिरम न हि ते ऽपराप्यम अस्तीह तरिषु लॊकेषु किं चन लॊकान सृजेस तवम अपरान इच्छन यदुकुलॊद्वह तवया दवादश वर्षाणि वायुभूतेन शुष्यता आराध्य पशुभर्तारं रुक्मिण्या जनिताः सुताः चारुदेष्णः सुचारुश च चारुवेषॊ यशॊधरः चारु शवराश चारु यशाः परद्युम्नः शम्भुर एव च यथा ते जनिताः पुत्रा रुक्मिण्याश चारु विक्रमाः तथा ममापि तनयं परयच्छ बलशालिनम इत्य एवं चॊदितॊ देव्या ताम अवॊचं सुमध्यमाम अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तव सा च माम अब्रवीद गच्छ विजयाय शिवाय च बरह्मा शिवः काश्यपश च नद्यॊ देवा मनॊऽनुगाः कषेत्रौषध्यॊ यज्ञवाहाच छन्दांस्य ऋषिगणा धरा समुद्रा दक्षिणा सतॊभा ऋक्षाणि पितरॊ गरहाः देवपत्न्यॊ देवकन्या देव मातर एव च मन्वन्तराणि गावश च चन्द्रमाः सविता हरिः सावित्री बरह्म विद्या च ऋतवॊ वत्सराः कषपाः कषणा लवा मुहूर्ताश च निमेषा युगपर्ययाः रक्षन्तु सर्वत्रगतं तवां यादव सुखावहम अरिष्टं गच्छ पन्थानम अप्रमत्तॊ भवानघ एवं कृतस्वस्त्ययनस तयाहं; ताम अभ्यनुज्ञाय कपीन्द्र पुत्रीम पितुः समीपे नरसत्तमस्य; मातुश च राज्ञश च तथाहुकस्य तम अर्थम आवेद्य यद अब्रवीन मां; विद्याधरेन्द्रस्य सुता भृशार्ता तान अभ्यनुज्ञाय तदाति दुःखाद; गदं तथैवातिबलं च रामम पराप्यानुनां गुरुजनाद अहं तार्क्ष्यम अचिन्तयम सॊ ऽवहद धिमवन्तं मां पराप्य चैनं वयसर्जयम तत्राहम अद्भुतान भावान अपश्यं गिरिसत्तमे कषेत्रं च तपसां शरेष्ठं पश्याम्य आश्रमम उत्तमम दिव्यं वैयाघ्रपद्यस्य उपमन्यॊर महात्मनः पुजितं देवगन्धर्वैर बराह्म्या लक्ष्म्या समन्वितम धव ककुभ कदम्बनारिकेलैः; कुर बककेतकजम्बुपाटलाभिः वट वरुणक वत्स नाभबिल्वैः; सरलकपित्थ परियालसाल तालैः बदरी कुन्दपुन्नागैर अशॊकाम्रातिमुक्तकैः भल्लातकैर मधूकैश च चम्पकैः पनसैस तथा वन्यैर बहुविधैर वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर युतम पुष्पगुल्म लताकीर्णं कदली षण्डशॊभितम नानाशकुनिसंभॊज्यैः फलैर वृक्षैर अलं कृतम यथास्थानविनिक्षिप्तैर भूषितं वनराजिभिः रुरुवारणशार्दूल सिंहद्वीपिसमाकुलम कुरङ्ग बर्हिणाकीर्णं मार्जारभुजगावृतम पूगैश च मृगजातीनां महिषर्क्ष निषेवितम नानापुष्परजॊ मिश्रॊ गजदानाधिवासितः दिव्यस्त्री गीतबहुलॊ मारुतॊ ऽतर सुखॊ ववौ धारा निनादैर विहगप्रणादैः; शुभैस तथा बृंहितैः कुञ्जराणाम गीतैस तथा किं नराणाम उदारैः; शुभैः सवनैः सामगानां च वीर अचिन्त्यं मनसाप्य अन्यैः सरॊभिः समलं कृतम विशालैश चाग्निशरणैर भूषितं कुश संवृतम विभूषितं पुण्यपवित्र तॊयया; सदा च जुष्पं नृप जह्नुकन्यया महात्मभिर धर्मभृतां वरिष्ठैर; महर्षिभिर भूषितम अग्निकल्पैः वाय्वाहारैर अम्बुपैर जप्यनित्यैः; संप्रक्षालैर यतिभिर धयाननित्यैः धूमाशनैर ऊष्मपैः कषीरपैश च; विभूषितं बराह्मणेन्द्रैः समन्तात गॊचारिणॊ ऽथाश्म कुट्टा दन्तॊलूखलिनस तथा मरीचिपाः फेनपाश च तथैव मृगचारिणः सुदुःखान नियमांस तांस तान वहतः सुतपॊऽनवितान पश्यन उत्फुल्लनयनः परवेष्टुम उपचक्रमे सुपूजितं देवगणैर महात्मभिः; शिवादिभिर भारत पुण्यकर्मभिः रराज तच चाश्रममण्डलं सदा; दिवीव राजन रविमण्डलं यथा करीडन्ति सर्पैर नकुला मृगैर वयाघ्राश च मित्रवत परभावाद दीप्ततपसः संनिकर्ष गुणान्विताः तत्राश्रमपदे शरेष्ठे सर्वभूतमनॊरमे सेविते दविज शार्दूलैर वेदवेदाङ्गपारगैः नाना नियमविख्यातैर ऋषिभिश च महात्मभिः परविशन्न एव चापश्यं जटाचीरधरं परभुम तेजसा तपसा चैव दीप्यमानं यथानलम शिष्यमध्य गतं शान्तं युवानं बराह्मणर्षभम शिरसा वन्दमानं माम उपमन्युर अभाषत सवागतं पुण्डरीकाक्ष सफलानि तपांसि नः यत पूज्यः पूजयसि नॊ दरष्टव्यॊ दरष्टुम इच्छसि तम अहं पराञ्जलिर भूत्वा मृगपक्षिष्व अथाग्निषु धर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छम अनामयम ततॊ मां भगवान आह साम्ना परमवल्गुना लप्स्यसे तनयं कृष्ण आत्मतुल्यम असंशयम तपः सुमहद आस्थाय तॊषयेशानम ईश्वरम इह देवः स पत्नीकः समाक्रीडत्य अधिक्षज इहैव देवता शरेष्ठं देवाः सर्षिगणा पुरा तपसा बरह्मचर्येण सत्येन च दमेन च तॊषयित्वा शुभान कामान पराप्नुवंस ते जनार्दन तेजसां तपसां चैव निधिः स भगवान इह शुभाशुभान्वितान भावान विसृजन संक्षिपन्न अपि आस्ते देव्या सहाचिन्त्यॊ यं परार्थयसि शत्रुहन हिरण्यकशिपुर यॊ ऽभूद दानवॊ मेरुकम्पनः तेन सर्वामरैश्वर्यं शर्वात पराप्तं समार्बुदम तस्यैव पुत्र परवरॊ मन्दरॊ नाम विश्रुतः महादेववराच छक्रं वर्षार्बुदम अयॊधयत विष्णॊश चक्रं च तद घॊरं वज्रम आखण्डलस्य च शीर्णं पुराभवत तात गरहस्याङ्गेषु केशव अर्द्यमानाश च विबुधा गरहेण सुबलीयसा शिव दत्तवराञ जघ्नुर असुरेन्द्रान सुरा भृशम तुष्टॊ विद्युत्प्रभस्यापि तरिलॊकेश्वरताम अदात शतं वर्षसहस्राणां सर्वलॊकेश्वरॊ ऽभवत ममैवानुचरॊ नित्यं भवितासीति चाब्रवीत तथा पुत्रसहस्राणाम अयुतं च ददौ परभुः कुश दवीपं च स ददौ राज्येन भगवान अजः तथा शतमुखॊ नाम धात्रा सृष्टॊ महासुरः येन वर्षशतं साग्रम आत्ममांसैर हुतॊ ऽनलः तं पराह भगवांस तुष्टः किं करॊमीति शंकरः तं वै शतमुखः पराह यॊगॊ भवतु मे ऽदभुतः बलं च दैवतश्रेष्ठ शाश्वतं संम्प्रयच्छ मे सवायम्भुवः करतुश चापि पुत्रार्थम अभवत पुरा आविश्य यॊगेनात्मानं तरीणि वर्षशतान्य अपि तस्य देवॊ ऽददत पुत्रान सहस्रं करतुसंमितान यॊगेश्वरं देव गीतं वेत्थ कृष्ण न संशयः वालखिल्या मघवता अवज्ञाताः पुरा किल तैः करुद्धैर भगवान रुद्रस तपसा तॊषितॊ हय अभूत तांश चापि दैवतश्रेष्ठः पराह परीतॊ जगत्पतिः सुपर्णं सॊमहर्तारं तपसॊत्पादयिष्यथ महादेवस्य रॊषाच च आपॊ नष्टाः पुराभवन तांश च सप्त कपालेन देवैर अन्याः परवर्तिताः अत्रेर भार्यापि भर्तारं संत्यज्य बरह्मवादिनी नाहं तस्य मुनेर भूयॊ वशगा सयां कथं चन इत्य उक्त्वा सा महादेवम अगच्छच छरणं किल निर आहारा भयाद अत्रेस तरिणि वर्षशतान्य अपि अशेत मुसलेष्व एव परसादार्थं भवस्य सा ताम अब्रवीद धसन देवॊ भविता वै सुतस तव वंशे तवैव नाम्ना तु खयातिं यास्यति चेप्सिताम शाकल्यः संशितात्मा वै नववर्षशतान्य अपि आराधयाम आस भवं मनॊ यज्ञेन केशव तं चाह भगवांस तुष्टॊ गरन्थ कारॊ भविष्यसि वत्साक्षया च ते कीर्तिस तरैलॊक्ये वै भविष्यति अक्षयं च कुलं ते ऽसतु महर्षिभिर अलं कृतम सावर्णिश चापि विख्यात ऋषिर आसीत कृते युगे इह तेन तपस तप्तं षष्टिं वर्षशतान्य अथ तम आह भगवान रुद्रः साक्षात तुष्टॊ ऽसमि ते ऽनघ गरन्थ कृल लॊकविख्यातॊ भवितास्य अजरामरः मयापि च यथादृष्टॊ देवदेवः पुरा विभुः साक्षात पशुपतिस तात तच चापि शृणु माधव यदर्थं च महादेवः परयतेन मया पुरा आराधितॊ महातेजास तच चापि शृणु विस्तरम यद अवाप्तं च मे पूर्वं देवदेवान महेश्वरात तत सर्वम अखिलेनाद्य कथयिष्यामि ते ऽनघ पुरा कृतयुगे तात ऋषिर आसीन महायशाः वयाघ्रपाद इति खयातॊ वेदवेदाङ्गपारगः तस्याहम अभवं पुत्रॊ धौम्यश चापि ममानुजः कस्य चित तव अथ कालस्य धौम्येन सहमाधव आगच्छम आश्रमं करीडन मुनीनां भावितात्मनाम तत्रापि च मया दृष्टा दुह्यमाना पयस्विनी लक्षितं च मया कषीरं सवादुतॊ हय अमृतॊपमम ततः पिष्टं समालॊड्य तॊयेन सहमाधव आवयॊः कषीरम इत्य एव पानार्थम उपनीयते अथ गव्यं पयस तात कदा चित पराशितं मया ततः पिष्ट रसं तात न मे परीतिम उदावहत ततॊ ऽहम अब्रुवं बाल्याज जननीम आत्मनस तदा कषीरौदन समायुक्तं भॊजनं च परयच्छ मे ततॊ माम अब्रवीन माता दुःखशॊकसमन्विता पुत्रस्नेहात परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय माधव कुतः कषीरॊदनं वत्स मुनीनां भावितात्मनाम वने निवसतां नित्यं कन्दमूलफलाशिनाम अप्रसाद्य विरूपाक्षं वरदं सथाणुम अव्ययम कुतः कषीरॊदनं वत्स सुखानि वसनानि च तं परपद्य सदा वत्स सर्वभावेन शंकरम तत्प्रसादाच च कामेभ्यः फलं पराप्स्यसि पुत्रक जनन्यास तद वचः शरुत्वा तदा परभृति शत्रुहन मम भक्तिर महादेवे नैष्ठिकी समपद्यत ततॊ ऽहं तप आस्थाय तॊषयाम आस शंकरम दिव्यं वर्षसहस्रं तु पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः एकं वर्षशतं चैव फलाहारस तदाभवम दवितीयं शीर्णपर्णाशी तृतीयं चाम्बुभॊजनः शतानि सप्त चैवाहं वायुभक्षस तदाभवम ततः परीतॊ महादेवः सर्वलॊकेश्वरः परभुः शक्र रूपं स कृत्वा तु सर्वैर देवगणैर वृतः सहस्राक्षस तदा भूत्वा वर्ज पाणिर महायशाः सुधावदातं रक्ताक्षं सतब्धकर्णं मदॊत्कटम आवेष्टित करं रौद्रं चतुर्दंष्ट्रं महागजम समास्थितश च भगवान दीप्यमानः सवतेजसा आजगाम किरीटी तु हारकेयूरभूषितः पाण्डुरेणातपत्रेण धरियमाणेन मूर्धनि सेव्यमानॊ ऽपसरॊभिश च दिव्यगन्धर्वनादितः ततॊ माम आह देवेन्द्रः परीतस ते ऽहं दविजॊत्तम वरं वृणीष्व मत्तस तव यत ते मनसि वर्तते शक्रस्य तु वचः शरुत्वा नाहं परीतमनाभवम अब्रुवं च तदा कृष्ण देवराजम इदं वचः नाहं तवत्तॊ वरं काङ्क्षे नान्यस्माद अपि दैवतात महादेवाद ऋते सौम्य सत्यम एतद बरवीमि ते पशुपतिवचनाद भवामि सद्यः; कृमिर अथ वा तरुर अप्य अनेकशाखः अपशु पतिवरप्रसादजा मे; तरिभुवन राज्यविभूतिर अप्य अनिष्टा अपि कीटः पतंगॊ वा भवेयं शंकराज्ञया न तु शक्र तवया दत्तं तरैलॊक्यम अपि कामये यावच छशाङ्क शकलामल बद्धमौलिर; न परीयते पशुपतिर भगवान ममेशः तावज जरामरणजन्म शताभिघातैर; दुःखानि देहविहितानि समुद्वहामि दिवसकर शशाङ्कवह्नि दीप्तं; तरिभुवन सारम अपारम आद्यम एकम अजरम अमरम अप्रसाद्य रुद्रं; जगति पुमान इह कॊ लभेत शान्तिम [षक्र] कः पुनस तव हेतुर वै ईशे कारणकारणे येन देवाद ऋते ऽनयस्मात परसादं नाभिकाङ्क्षसि [उप] हेतुभिर वा किम अन्यैस ते ईशः कारणकारणम न शुश्रुम यद अन्यस्य लिङ्गम अभ्यर्च्यते सुरैः कस्यान्यस्य सुरैः सर्वैर लिङ्गं मुक्त्वा महेश्वरम अर्च्यते ऽरचित पूर्वं वा बरूहि यद्य अस्ति ते शरुतिः यस्य बरह्मा च विष्णुश च तवं चापि सह दैवतैः अर्चयध्वं सदा लिङ्गं तस्माच छरेष्ठ तमॊ हि सः तस्माद वरम अहं काङ्क्षे निधनं वापि कौशिक गच्छ वा तिष्ठ वा शक्र यथेष्टं बलसूदन कामम एष वरॊ मे ऽसतु शापॊ वापि महेश्वरात न चान्यां देवतां काङ्क्षे सर्वकामफलान्य अपि एवम उक्त्वा तु देवेन्द्रं दुःखाद आकुलितेन्द्रियः न परसीदति मे रुद्रः किम एतद इति चिन्तयन अथापश्यं कषणेनैव तम एवैरावतं पुनः हंसकुन्देन्दु सदृशं मृणालकुमुदप्रभम वृषरूपधरं साक्षात कषीरॊदम इव सागरम कृष्ण पुच्छं महाकायं मधुपिङ्गल लॊचनम जाम्बूनदेन दाम्ना च सर्वतः समलंकृतम रक्ताक्षं सुमहानासं सुकर्णं सुकटी तटम सुपार्श्वं विपुर सकन्धं सुरूपं चारुदर्शनम ककुदं तस्य चाभाति सकन्धम आपूर्य विष्ठितम तुषारगिरिकूटाभं सिताभ्रशिखरॊपमम तम आस्थितश च भगवान देवदेवः सहॊमया अशॊभत महादेवः पौर्णमास्याम इवॊडुराट तस्य तेजॊ भवॊ वह्निः स मेघः सतनयित्नुमान सहस्रम इव सूर्याणां सर्वम आवृत्य तिष्ठति ईश्वरः सुमहातेजाः संवर्तक इवानलः युगान्ते सर्वभूतानि दिधक्षुर इव चॊद्यतः तेजसा तु तदा वयाप्ते दुर्निरीक्ष्ये समन्ततः पुनर उद्विग्नहृदयः किम एतद इति चिन्तयम मुहूर्तम इव तत तेजॊ वयाप्य सर्वा दिशॊ दिश परशान्तं च कषणेनैव देवदेवस्य मायया अथापश्यं सथितं सथाणुं भगवन्तं महेश्वरम सौरभेय गतं सौम्यं विधूमम इव पावकम सहितं चारुसर्वाङ्ग्या पार्वत्या परमेश्वरम नीलकन्हं महात्मानम असक्तं तेजसां निधिम अष्टादश भुजं सथाणुं सर्वाभरणभूषितम शुक्लाम्बर धरं देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम शुक्लध्वजम अनाधृष्यं शुक्लयज्ञॊपवीतिनम गायद्भिर नृत्यमानैश च उत्पतद्भिर इतस ततः वृत्तं पारिषदैर दिव्यैर आत्मतुल्यपराक्रमैः बालेन्दु मुकुटं पाण्डुं शरच चन्द्रम इवॊदितम तरिभिर नेत्रैः कृतॊद्द्यॊतं तरिभिः सूर्यैर इवॊदितैः अशॊभत च देवस्य माला गात्रे सितप्रभे जातरूपमयैः पद्मैर गरथिता रत्नभूषिता मूर्तिमन्ति तथास्त्राणि सर्वतेजॊमयानि च मया दृष्टानि गॊविन्द भवस्यामित तेजसः इन्द्रायुधसहस्राभं धनुस तस्य महात्मनः पिनाकम इति विख्यातं स च वै पन्नगॊ महान सप्त शीर्षॊ महाकायस तीक्ष्णदंष्ट्रॊ विषॊल्बणः जया वेष्टितमहाग्रीवः सथितः पुरुषविग्रहः शरश च सूर्यसंकाशः कालानलसमद्युतिः यत तद अस्त्रं महाघॊरं दिव्यं पाशुपतं महत अद्वितीयम अनिर्देश्यं सर्वभूतभयावहम स सफुलिङ्गं महाकायं विसृजन्तम इवानलम एकपादं महादंष्ट्रं सहस्रशिरसॊदरम सहस्रभुज जिह्वाक्षम उद्गिरन्तम इवानलम बराह्मान नारायणाद ऐन्द्राद आग्नेयाद अपि वारुणात यद विशिष्टं महाबाहॊ सर्वशस्त्रविघातनम येन तत तरिपुरं दग्ध्वा कषणाद भस्मीकृतं पुरा शरेणैकेन गॊविन्द महादेवेन लीलया निर्ददाह जगत कृत्स्नं तरैलॊक्यं स चराचरम महेश्वर भुजॊत्सृष्टं निमेषार्धान न संशयः नावध्यॊ यस्य लॊके ऽसमिन बरह्म विष्णुसुरेष्व अपि तद अहं दृष्टवांस तात आश्चर्याद भूतम उत्तमम गुह्यम अस्त्रं परं चापि तत्तुल्याधिकम एव वा यत तच छूलम इति खयातं सर्वलॊकेषु शूलिनः दारयेद यन महीं कृत्स्नां शॊषयेद वा महॊदधिम संहरेद वा जगत कृत्स्नं विसृष्टं शूलपाणिना यौवनाश्वॊ हतॊ येन मांधाता सबलः पुरा चक्रवर्ती महातेजास तरिलॊकविजयी नृपः महाबलॊ महावीर्यः शक्रतुल्यपराक्रमः करस्थेनैव गॊविन्द लवणस्येह रक्षसः तच छूलम अतितीक्ष्णाग्रं सुभीमं लॊमहर्षणम तरिशिखां भरुकुटीं कृत्वा तर्जमानम इव सथितम विधूमं सार्चिसं कृष्णं कालसूर्यम इवॊदितम सर्पहस्तम अनिर्देश्यं पाशहस्तम इवान्तकम दृष्टवान अस्मि गॊविन्द तद अस्त्रं रुद्र संनिधौ परशुस तीक्ष्णधारश च दत्तॊ रामस्य यः पुरा महादेवेन तुष्टेन कषत्रियाणां कषयं करः कार्तवीर्यॊ हतॊ येन चक्रवर्ती महामृधे तरिः सप्तकृत्वः पृथिवी येन निःक्षत्रिया कृता जामदग्न्येन गॊविन्द रामेणाक्लिष्टकर्मणा दीप्तधारः सुरौद्रास्यः सर्पकण्ठाग्र वेष्टितः अभवच छूलिनॊ ऽभयाशे दीप्तवह्नि शिखॊपमः असंख्येयानि चास्त्राणि तस्य दिव्यानि धीमतः परधान्यतॊ मयैतानि कीर्तितानि तवानघ सव्यदेशे तु देवस्य बरह्मा लॊकपितामहः दिव्यं विमानम आस्थाय हंसयुक्तं मनॊजवम वामपार्श्व गतश चैव तथा नारायणः सथितः वैनतेयं समास्थाय शङ्खचक्रगदाधरः सकन्दॊ मयूरम आस्थाय सथितॊ देव्याः समीपतः शक्तिं कन्हे समाधाय दवितीय इव पावकः पुरस्ताच चैव देवस्य नन्दिं पश्याम्य अवस्थितम शूलं विष्टभ्य तिष्ठन्तं दवितीयम इव शंकरम सवायम्भुवाद्या मनवॊ भृग्वाद्या ऋषयस तथा शक्राद्या देवताश चैव सर्व एव समभ्ययुः ते ऽभिवाद्य महात्मानं परिवार्य समन्ततः अस्तुवन विविधैः सतॊत्रैर महादेवं सुरास तदा बरह्मा भवं तदा सतुन्वन रथन्तरम उदीरयन जयेष्ठसाम्ना च देवेशं जगौ नारायणस तदा गृणञ शक्रः परं बरह्म शतरुद्रीयम उत्तमम बरह्मा नारायणश चैव देवराजश च कौशिकः अशॊभन्त महात्मानस तरयस तरय इवाग्नयः तेषां मध्यगतॊ देवॊ रराज भगवाञ शिवः शरद्घनविनिर्मुक्तः परिविष्ट इवांशुमान ततॊ ऽहम अस्तुवं देवं सतवेनानेन सुव्रतम नमॊ देवाधिदेवाय महादेवाय वै नमः शक्राय शक्र रूपाय शक्र वेषधराय च नमस ते वर्ज हस्ताय पिङ्गलायारुणाय च पिनाक पाणये नित्यं खड्गशूलधराय च नमस ते कृष्ण वासाय कृष्ण कुञ्चितमूर्धजे कृष्णाजिनॊत्तरीयाय कृष्णाष्टम इतराय च शुक्लवर्णाय शुक्लाय शुक्लाम्बर धराय च शुक्लभस्मावलिप्ताय शुक्लकर्म रताय च तवं बरह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललॊहितः आत्मा च सर्वभूतानां सांख्ये पुरुष उच्यसे ऋषभस तवं पवित्राणां यॊगिनां निष्कलः शिवः आश्रमाणां गृहस्थस तवम ईश्वराणां महेश्वरः कुबेरः सर्वयक्षाणां करतूनां विष्णुर उच्यसे पर्वतानां महामेरुर नक्षत्राणां च चन्द्रमाः वसिष्ठस तवम ऋषीणां च गरहाणां सूर्य उच्यसे आरण्यानां पशूनां च सिंहस तवं परमेश्वरः गराह्याणां गॊवृषश चासि भगवाँल लॊकपूजितः आदित्यानां भवान विष्णुर वसूनां चैव पावकः पक्षिणां वैनतेयश च अनन्तॊ भुजगेषु च सामवेदश च वेदानां यजुषां शतरुद्रियम सनत्कुमारॊ यॊगीनां सांख्यानां कपिलॊ हय असि शक्रॊ ऽसि मरुतां देव पितॄणां धर्मराड असि बरह्मलॊकश च लॊकानां गतीनां मॊक्ष उच्यसे कषीरॊदः सागराणां च शैलानां हिमवान गिरिः वर्णानां बराह्मणश चासि विप्राणां दीक्षितॊ दविजः आदिस तवम असि लॊकानां संहर्ता काल एव च यच चान्यद अपि लॊकेषु सत्त्वं तेजॊ ऽधिकं समृतम तत सर्वं भगवान एव इति मे निश्चिता मतिः नमस ते भगवन देव नमस ते भक्त वत्सल यॊगेश्वर नमस ते ऽसतु नमस ते विश्वसंभव परसीद मम भक्तस्य दीनस्य कृपणस्य च अनैश्वर्येण युक्तस्य गतिर भव सनातन यं चापराधं कृतवान अज्ञानात परमेश्वर मद्भक्त इति देवेश तत सर्वं कषन्तुम अर्हसि मॊहितश चास्मि देवेश तुभ्यं रूपविपर्ययात तेन नार्घ्यं मया दत्तं पाद्यं चापि सुरेश्वर एवं सतुत्वाहम ईशानं पाद्यम अर्घ्यं च भक्तितः कृताञ्जलिपुटॊ भूत्वा सर्वं तस्मै नयवेदयम ततः शीलाम्बुसंयुक्ता दिव्यगन्धसमन्विता पुष्पवृष्टिः शुभा तात पपात मम मूर्धनि दुन्दुभिश च ततॊ दिव्यस ताडितॊ देवकिंकरैः ववौ च मारुतः पुण्यः शुचि गन्धः सुखावहः ततः परीतॊ महादेवः सपत्नीकॊ वृषध्वजः अब्रवीत तरिदशांस तत्र हर्षयन्न इव मां तदा पश्यध्वं तरिदशाः सर्वे उपमन्यॊर महात्मनः मयि भक्तिं परां दिव्याम एकभावाद अवस्थिताम एवम उक्तास ततः कृष्ण सुरास ते शूलपाणिना ऊचुः पराञ्जलयः सर्वे नमस्कृत्वा वृषध्वजम भगवन देवदेवेश लॊकनाथ जगत्पते लभतां सर्वकामेभ्यः फलं तवत्तॊ दविजॊत्तमः एवम उक्तस ततः शर्वः सुरैर बरह्मादिभिस तथा आह मां भगवान ईशः परहसन्न इव शंकरः वत्सॊपमन्यॊ परीतॊ ऽसमि पश्य मां मुनिपुंगव दृढभक्तॊ ऽसि विप्रर्षे मया जिज्ञासितॊ हय असि अनया चैव भक्त्या ते अत्यर्थं परीतिमान अहम तस्मात सर्वान ददाम्य अद्य कामांस तव यथेप्शितान एवम उक्तस्य चैवाथ महादेवेन मे विभॊ हर्षाद अश्रूण्य अवर्तन्त लॊम हर्षश च जायते अब्रुवं च तदा देवं हर्षगद्गदया गिरा जानुभ्याम अवनिं गत्वा परणम्य च पुनः पुनः अद्य जातॊ हय अहं देव अद्य मे सफलं तपः यन मे साक्षान महादेवः परसन्नस तिष्ठते ऽगरतः यं न पश्यन्ति चाराध्य देवा हय अमितविक्रमम तम अहं दृष्टवान देवं कॊ ऽनयॊ धन्यतरॊ मया एवं धयायन्ति विद्वांसः परं तत्त्वं सनातनम षड्विंशकम इति खयातं यत परात परम अक्षरम स एष भगवान देवः सर्वतत्त्वादिर अव्ययः सर्वतत्त्वविधानज्ञः परधानपुरुषेश्वरः यॊ ऽसृजद दक्षिणाद अङ्गाद बरह्माणं लॊकसंभवम वामपार्श्वात तथा विष्णुं लॊकरक्षार्थम ईश्वरः युगान्ते चैव संप्राप्ते रुद्रम अङ्गात सृजत परभुः स रुद्रः संहरन कृत्स्नं जगत सथावरजङ्गमम कालॊ भूत्वा महातेजाः संवर्तक इवानलः एष देवॊ महादेवॊ जगत सृष्ट्वा चराचरम कल्पान्ते चैव सर्वेषां समृतिम आक्षिप्य तिष्ठति सर्वगः सर्वभूतात्मा सर्वभूतभवॊद्भवः आस्ते सर्वगतॊ नित्यम अदृश्यः सर्वदैवतैः यदि देयॊ वरॊ मह्यं यदि तुष्टश च मे परभुः भक्तिर भवतु मे नित्यं शाश्वती तवयि शंकर अतीतानागतं चैव वर्तमानं च यद विभॊ जानीयाम इति मे बुद्धिस तवत्प्रसादात सुरॊत्तम कषीरौदनं च भुञ्जीयाम अक्षयं सह बान्धवैः आश्रमे च सदा मह्यं सामिन्ध्यं परमस तु ते एवम उक्तः स मां पराह भगवाँल लॊकपूजितः महेश्वरॊ महातेजाश चराचरगुरुः परभुः अजरश चामरश चैव भव दुःखविवर्जितः शीलवान गुणसंपन्नः सर्वज्ञः परियदर्शनः अक्षयं यौवनं ते ऽसतु तेजश चैवानलॊपमम कषीरॊदः सागरश चैव यत्र यत्रेच्छसे मुने तत्र ते भविता कामं सांनिध्यं पयसॊ निधेः कषीरॊदनं च भुङ्क्ष्व तवम अमृतेन समन्वितम बन्धुभिः सहितः कल्पं ततॊ माम उपयास्यसि सांनिध्यम आश्रमे नित्यं करिष्यामि दविजॊत्तम तिष्ठ वत्स यथा कामनॊत्कण्ठां कर्तुम अर्हसि समृतः समृतश च ते विप्र सदा दास्यामि दर्शनम एवम उक्त्वा स भगवान सूर्यकॊटि समप्रभः ममेशानॊ वरं दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत एवं दृष्टॊ मया कृष्ण देवदेवः समाधिना तद अवाप्तं च मे सर्वं यद उक्तं तेन धीमता परत्यक्षं चैव ते कृष्ण पश्य सिद्धान वयवस्थितान ऋषीन विद्याधरान यक्षान गन्धर्वाप्सरसस तथा पश्य वृक्षान मनॊरम्यान सदा पुष्पफलान्वितान सर्वर्तुकुसुमैर युक्तान सनिग्धपत्रान सुशाखिनः सर्वम एतन महाबाहॊ दिव्यभावसमन्वितम [उप] एतान सहस्रशश चान्यान समनुध्यातवान हरः कस्मात परसादं भगवान न कुर्यात तव माधव तवादृशेन हि देवानां शलाघनीयः समागमः बरह्मण्येनानृशंसेन शरद्दधानेन चाप्य उत जप्यं च ते परदास्यामि येन दरक्ष्यसि शंकरम [कृस्न] अब्रुवं तम अहं बरह्मंस तवत्प्रसादान महामुने दरक्ष्ये दितिजसंघानां मर्दनं तरिदशेश्वरम दिने ऽषटमे च विप्रेण दीक्षितॊ ऽहं यथाविधि दण्डी मुण्डी कुशी चीरी घृताक्तॊ मेखली तथा मासम एकं फलाहारॊ दवितीयं सलिलाशनः तृतीयं च चतुर्थं च पञ्चमं चानिलाशनः एकपादेन तिष्ठंश च ऊर्ध्वबाहुर अतन्द्रितः तेजः सूर्यसहस्रस्य अपश्यं दिवि भारत तस्य मध्यगतं चापि तेजसः पाण्डुनन्दन इन्द्रायुधपिनद्धाङ्गं विद्युन्माला गवाक्षकम नीलशैलचय परख्यं बलाका भूषितं घनम तम आस्थितश च भगवान देव्या सह महाद्युतिः तपसा तेजसा कान्त्या दीप्तया सह भार्यया रराज भगवांस तत्र देव्या सह महेश्वरः सॊमेन सहितः सूर्यॊ यथा मेघस्थितस तथा संहृष्टरॊमा कौन्तेय विस्मयॊत्फुल्ललॊचनः अपश्यं देवसंघानां गतिम आर्तिहरं हरम किरीटिनं गदिनं शूलपाणिं; वयाघ्राजिनं जटिलं दण्डपाणिम पिनाकिनं वज्रिणं तीक्ष्णदंष्ट्रं; शुभाङ्गदं वयालयज्ञॊपवीतम दिव्यां मालाम उरसानेक वर्णां; समुद्वहन्तं गुल्फ देशावलम्बाम चन्द्रं यथा परिविष्टं ससंध्यं; वर्षात्यये तद्वद अपश्यम एनम परथमानां गणैश चैव समन्तात परिवारितम शरदीव सुदुष्प्रेक्ष्यं परिविष्टं दिवाकरम एकादश तथा चैनं रुद्राणां वृषवाहनम अस्तुवन नियतात्मानः कर्मभिः शुभकर्मिणम आदित्या वसवः साध्या विश्वे देवास तथाश्विनौ विश्वाभिः सतुतिभिर देवं विश्वदेवं समस्तुवन शतक्रतुश च भगवान विष्णुश चादितिनन्दनौ बरह्मा रथन्तरं साम ईरयन्ति भवान्तिके यॊगीश्वराः सुबहवॊ यॊगदं पितरं गुरुम बरह्मर्षयश च स सुतास तथा देवर्षयश च वै पृतिवी चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि गरहास तथा मासार्ध मासा ऋतवॊ रात्र्यः संवत्सराः कषणाः मुहूर्ताश च निमेषाश च तथैव युगपर्ययाः दिव्या राजन नमस्यन्ति विद्याः सर्वा दिशस तथा सनत्कुमारॊ वेदांश च इतिहासास तथैव च मरीचिर अङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः करतुः मनवः सप्त सॊमश च अथर्वा स बृहस्पतिः भृगुर दक्षः कश्यपश च वसिष्ठः काश्य एव च छन्दांसि दीक्षा यज्ञाश च दक्षिणाः पावकॊ हविः यज्ञॊपगानि दरव्याणि मूर्तिमन्ति युधिष्ठिर परजानां पतयः सर्वे सरितः पन्नगा नगाः देवानां मातरः सर्वा देवपत्न्यः स कन्यकाः सहस्राणि मुनीनां च अयुतान्य अर्बुदानि च नमस्यन्ति परभुं शान्तं पर्वताः सागरा दिशः गन्धर्वाप्सरसश चैव गीतवादित्रकॊविदाः दिव्यतानेन गायन्तः सतुवन्ति भवम अद्भुतम विद्याधरा दानवाश च गुह्यका राक्षसास तथा सर्वाणि चैव भूतानि सथावराणि चराणि च नमस्यन्ति महाराज वान मनः कर्मभिर विभुम पुरस्ताद विष्ठितः शर्वॊ ममासीत तरिदशेश्वरः पुरस्ताद विष्ठितं दृष्ट्वा ममेशानं च भारत स परजापतिशक्रान्तं जगन माम अभ्युदैक्षत ईक्षितुं च महादेवं न मे शक्तिर अभूत तदा ततॊ माम बरवीद देवः पश्य कृष्ण वदस्व च शिरसा वन्दिते देवे देवी परीता उमाभवत ततॊ ऽहम अस्तुवं सथाणुं सतुतं बरह्मादिभिः सुरैः नमॊ ऽसतु ते शाश्वतसर्वयॊने; बरह्माधिपं तवाम ऋषयॊ वदन्ति तपश च सत्त्वं च रजस; तमश च तवाम एव सत्यं च वदन्ति सन्तः तवं वै बरह्मा च रुद्रश च वरुणॊ ऽगनिर मनुर भवः धाता तवष्टा विधाता च तवं परभुः सर्वतॊ मुखः तवत्तॊ जातानि भूतानि सथावराणि चराणि च तवम आदिः सर्वभूतानां संहारश च तवम एव हि ये चेन्द्रियार्थाश च मनश च कृत्स्नं; ये वायवः सप्त तथैव चाग्निः ये वा दिविस्था देवताश चापि पुंसां; तस्मात परं तवाम ऋषयॊ वदन्ति वेदा यज्ञाश च सॊमश च दक्षिणा पावकॊ हविः यज्ञॊपगं च यत किं चिद भगवांस तद असंशयम इष्टं दत्तम अधीतं च वरतानि नियमाश च ये हरीः कीर्तिः शरीर दयुतिस तुष्टिः सिद्धिश चैव तवद अर्पणा कामः करॊधॊ भयं लॊभॊ मदः सतम्भॊ ऽथ मत्सरः आधयॊ वयाधयश चैव भगवंस तनयास तव कृतिर विकारः परलयः परधानं परभवॊ ऽवययः मनसः पररमा यॊनिः सवभावश चापि शाश्वतः अव्यक्तः पावन विभॊ सहस्रांशॊ हिरण्मयः आदिर गुणानां सर्वेषां भवान वै जीवनाश्रयः महान आत्मा मतिर बरह्मा विश्वः शम्भुः सवयम्भुवः बुद्धिः परज्ञॊपलब्धिश च संवित खयातिर धृतिः समृतिः पर्याय वाचकैः शब्दैर महान आत्मा विभाव्यसे तवां बुद्ध्वा बराह्मणॊ विद्वान अन परमॊहं निगच्छति हृदयं सर्वभूतानां कषेत्रज्ञस तवम ऋषिष्टुतः सर्वतः पाणिपादस तवं सर्वतॊ ऽकषिशिरॊमुखः सर्वतः शरुतिमाँल लॊके सर्वम आवृत्य तिष्ठसि फलं तवम असि तिग्मांशॊ निमेषादिषु कर्मसु तवं वै परभार्चिः पुरुषः सर्वस्य हृदि संस्थितः अणिमा लघिमा पराप्तिर ईशानॊ जयॊतिर अव्ययः तवयि बुद्धिर मतिर लॊकाः परपन्नाः संश्रिताश च ये धयानिनॊ नित्ययॊगाश च सत्यसंधा जितेन्द्रियाः यस तवां धरुवं वेदयते गुहा शयं; परभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं; स बुद्धिमान बुद्धिम अतीत्य तिष्ठति विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं तवां च मूर्तितः परधानविधियॊगस्थस तवाम एव विशते बुधः एवम उक्ते मया पार्थ भवे चार्ति विनाशने चराचरं जगत सर्वं सिंहनादम अथाकरॊत स विप्र संघाश च सुरासुराश च; नागाः पिशाचाः पितरॊ वयांसि रक्षॊगणा बूत गणाश च सर्वे; महर्षयश चैव तथा परणेमुः मम मूर्ध्नि च दिव्यानां कुसुमानां सुगन्दिनाम राशयॊ निपतन्ति सम वायुश च सुसुखॊ ववौ निरीक्ष्य भगवान देवीम उमां मां च जगद धितः शतक्रतुं चाभिवीक्ष्य सवयं माम आह शंकरः विद्मः कृष्ण परां भक्तिम अस्मासु तव शत्रुहन करियताम आत्मनः शरेयः परीतिर हि परमा तवयि वृणीष्वाष्टौ वरान कृष्ण दातास्मि तव सत्तम बरूहि यादव शार्दूलयान इच्छसि सुदुर्लभान [कृस्न] मूर्ध्ना निपत्यनियतस तेजः संनिचये ततः परमं हर्षम आगम्य भगवन्तम अथाब्रुवम धर्मे दृढत्वं युधि शत्रुघातं; यशस तथाग्र्यं परमं बलं च यॊगप्रियत्वं तव संनिकर्षं; वृणे सुतानां च शतं शतानि एवम अस्त्व इति तद वाक्यं मयॊक्तः पराह शंकरः ततॊ मां जगतॊ माता धरणी सर्वपावनी उवाचॊमा परणिहिता शर्वाणी तपसां निधिः दतॊद भगवता पुत्रः साम्बॊ नाम तवानघ मत्तॊ ऽपय अष्टौ वरान इष्टान गृहाण तवं ददामि ते परणम्य शिरसा सा च मयॊक्ता पाण्डुनन्दन दविजेष्व अकॊपं पितृतः परसादं; शतं सुतानाम उपभॊगं परं च कुले परीतिं मातृतश च परसादं; शम पराप्तिं परवृणे चापि दाक्ष्यम [देवी] एवं भविष्यत्य अमरप्रभाव; नाहं मृषा जातु वदे कदा चित भार्या सहस्राणि च षॊडशैव; तासु परियत्वं च तथाक्षयत्वम परीतिं चाग्र्यां बान्धवानां सकाशाद; ददामि ते वपुषः काम्यतां च भॊक्ष्यन्ते वै सप्ततिर वै शतानि; गृहे तुभ्यम अतिथीनां च नित्यम [वासुदेव] एवं दत्त्वा वरान देवॊ मम देवी च भारत अन्तर्हितः कषणे तस्मिन सगणॊ भीम पूर्वज एतद अत्यद्भुतं सर्वं बराह्मणायातितेजसे उपमन्यवे मया कृत्स्नम आख्यातं कौरवॊत्तम नमस्कृत्वा तु स पराह देवदेवाय सुव्रत नास्ति शर्व समॊ दाने नास्ति शर्व समॊ रणे नास्ति शर्व समॊ देवॊ नास्ति शर्व समा गतिः ऋषिर आसीत कृते तात तण्डिर इत्य एव विश्रुतः दशवर्षसहस्राणि तेन देवः समाधिना आराधितॊ ऽभूद भक्तेन तस्यॊदर्कं निशामय स दृष्ट्ववान महादेवम अस्तौषीच च सतवैर विभुम पवित्राणां पवित्रस तवं गतिर गतिमतां वर अत्युग्रं तेजसां तेजस तपसां परमं तपः विश्वावसुहिरण्याक्ष पुरुहूत नमस्कृत भूरि कल्याणद विभॊ पुरु सत्यनमॊ ऽसतु ते जाती मरणभीरूणां यतीनां यततां विभॊ निर्वाणद सहस्रांशॊ नमस ते ऽसतु सुखाश्रय बरह्मा शतक्रतुर विष्णुर विश्वे देवा महर्षयः न विदुस तवां तु तत्त्वेन कुतॊ वेत्स्यामहे वयम तवत्तः परवर्तते कालस तवयि कालश च लीयते कालाख्यः पुरुषाख्यश च बरह्माख्यश च तवम एव हि तनवस ते समृतास तिस्रः पुराणज्ञैः सुरर्षिभिः अधिपौरुषम अध्यात्मम अधिभूताधिदैवतम अधिलॊक्याधिविज्ञानम अधियज्ञस तवम एव हि तवां विदित्वात्म देहस्थं दुर्विदं दैवतैर अपि विद्वांसॊ यान्ति निर्मुक्ताः परं भावम अनामयम अनिच्छतस तव विभॊ जन्ममृत्युर अनेकतः दवारं तवं सवर्गमॊक्षाणाम आक्षेप्ता तवं ददासि च तवम एव मॊक्षः सवर्गश च कामः करॊधस तवम एव हि सत्त्वं रजस तमश चैव अधश चॊर्ध्वं तवम एव हि बरह्मा विष्णुश च रुद्रश च सकन्देन्द्रौ सविता यमः वरुणेन्दू मनुर धाता विधाता तवं धनेश्वरः भूर वायुर जयॊतिर आपश च वाग्बुद्धिस तवं मतिर मनः कर्म सत्यानृते चॊभे तवम एवास्ति च नास्ति च इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश च तत्परं परकृतेर धरुवम विश्वाविश्व परॊ भावश चिन्त्याचिन्त्यस तवम एव हि यच चैतत परमं बरह्म यच च तत्परमं पदम या गतिः सांख्ययॊगानां स भवान नात्र संशयः नूनम अद्य कृतार्थाः सम नूनं पराप्ताः सतां गतिम यां गतिं पराप्नुवन्तीह जञाननिर्मल बुद्धयः अहॊ मूढाः सम सुचिरम इमं कालम अचेतसः यन न विद्मः परं देवं शाश्वतं यं विदुर बुधाः सॊ ऽयम आसादितः साक्षाद बहुभिर जन्मभिर मया भक्तानुग्रह कृद देवॊ यं जञात्वामृतम अश्नुते देवासुरमनुष्याणां यच च गुह्यं सनातनम गुहायां निहितं बरह्म दुर्विज्ञेयं सुरैर अपि स एष भगवान्द देवः सर्वकृत सर्वतॊ मुखः सर्वात्मा सर्वदर्शी च सर्वगः सर्ववेदिता पराणकृत पराणभृत पराणी पराणदः पराणिनां गतिः देहकृद देहभृद देही देहभुग देहिनां गतिः अध्यात्मगतिनिष्ठानां धयानिनाम आत्मवेदिनाम अपुनर्मार कामानां या गतिः सॊ ऽयम ईश्वरः अयं च सर्वभूतानां शुभाशुभगतिप्रदः अयं च जन्म मरणे विदध्यात सर्वजन्तुषु अयं च सिद्धिकामानाम ऋषीणां सिद्धिदः परभुः अयं च मॊक्षकामानां दविजानां मॊक्षदः परभुः भूर आद्यान सर्वभुवनान उत्पाद्य स दिवौकसः विभर्ति देवस तनुभिर अष्टाभिश च ददाति च अतः परवर्तते सर्वम अस्मिन सर्वं परतिष्ठितम अस्मिंश च परलयं याति अयम एकः सनातनः अयं स सत्यकामानां सत्यलॊकः परः सताम अपवर्गश च मुक्तानां कैवल्यं चात्मवादिनाम अयं बरह्मादिभिः सिद्धैर गुहायां गॊपितः परभुः देवासुरमनुष्याणां न परकाशॊ भवेद इति तं तवां देवासुरनरास तत्त्वेन न विदुर भवम मॊहिताः खल्व अनेनैव हृच्छयेन परवेशिताः ये चैनं संप्रपद्यन्ते भक्तियॊगेन भारत तेषाम एवात्मनात्मानं दर्शयत्य एष हृच्छयः यं जञात्वा न पुनर्जन्म मरणं चापि विद्यते यं विदित्वा परं वेद्यं वेदितव्यं न विद्यते यं लब्ध्वा परमं लाभं मन्यते नाधिकं पुनः पराणसूक्ष्मां परां पराप्तिम आगच्छत्य अक्षयावहाम यं सांख्या गुणतत्त्वज्ञाः सांख्यशास्त्रविशारदाः सूक्ष्मज्ञानरताः पूर्वं जञात्वा मुच्यन्ति बन्धनैः यं च वेद विदॊ वेद्यं वेदान्तेषु परतिष्ठितम पराणायामपरा नित्यं यं विशन्ति जपन्ति च अयं स देव यानानाम आदित्यॊ दवारम उच्यते अयं च पितृयानानां चन्द्रमा दवारम उच्यते एष कालगतिश चैत्रा संवत्सरयुगादिषु भावाभावौ तदात्वे च अयने दक्षिणॊत्तरे एवं परजापतिः पूर्वम आराध्य बहुभिः सतवैः वरयाम आस पुत्रत्वे नीललॊहित संज्ञितम ऋग्भिर यम अनुशंसन्ति तन्त्रे कर्मणि बह्व ऋचः यजुर्भिर यं तरिधा वेद्यं जुह्वत्य अध्वर्यवॊ ऽधवरे सामभिर यं च गायन्ति सामगाः शुद्धबुद्धयः यज्ञस्य परमा यॊनिः पतिश चायं परः समृतः रात्र्यहः शरॊत्रनयनः पक्षमास शिरॊ भुजः ऋतुवीर्यस तपॊ धैर्यॊ हय अब्द गुह्यॊरु पादवान मृत्युर यमॊ हुताशश च कालः संहार वेगवान कालस्य परमा यॊनिः कालश चायं सनातनः चन्द्रादित्यौ स नक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना धरुवः सप्तर्षयश चैव भुवनाः सप्त एव च परधानं महद अव्यक्तं विशेषान्तं स वैकृतम बरह्मादि सतम्ब पर्यन्तं भूतादि सद असच च यत अष्टौ परकृतयश चैव परकृतिभ्यश च यत परम अस्य देवस्य यद भागं कृत्स्नं संपरिवर्तते एतत परमम आनन्दं यत तच छाश्वतम एव च एषा गतिर विरक्तानाम एष भावः परः सताम एतत पदम अनुद्विग्नम एतद बरह्म सनातनम शास्त्रवेदाङ्गविदुषाम एतद धयानं परं पदम इयं सा परमा काष्ठा इयं सा परमा कला इयं सा परमा सिद्धिर इयं सा परमा गतिः इयं सा परमा शान्तिर इयं सा निर्वृतिः परा यं पराप्य कृतकृत्याः सम इत्य अमन्यन्त वेधसः इयं तुष्टिर इयं सिद्धिर इयं शरुतिर इयं समृतिः अध्यात्मगतिनिष्ठानां विदुषां पराप्तिर अव्यया यजतां यज्ञकामानां यज्ञैर विपुलदक्षिणैः या गतिर देवतैर दिव्या सा गतिस तवं सनातन जप्यहॊमव्रतैः कृच्छ्रैर नियमैर देहपातनैः तप्यतां या गतिर देव वैरजे सा गतिर भवान कर्म नयासकृतानां च विरक्तानां ततस ततः या गतिर बरह्मभवने सा गतिस तवं सनातन अपुनर्मार कामानां वैराग्ये वर्ततां परे विकृतीनां लयानां च सा गतिस तवं सनातन जञानविज्ञाननिष्ठानां निरुपाख्या निरञ्जना कैवल्या या गतिर देव परमा सा गतिर भवान वेद शास्त्रपुराणॊक्ताः पञ्चैता गतयः समृताः तवत्प्रसादाद धि लभ्यन्ते न लभ्यन्ते ऽनयथा विभॊ इति तण्डिस तपॊयॊगात तुष्टावेशानम अव्ययम जगौ च परमं बरह्म यत पुरा लॊककृज जगौ बरह्मा शतक्रतुर विष्णुर विश्वे देवा महर्षयः न विदुस तवाम इति ततस तुष्टः परॊवाच तं शिवः अक्षयश चाव्ययश चैव भविता दुःखवर्जितः यशस्वी तेजसा युक्तॊ दिव्यज्ञानसमन्वितः ऋषीणाम अभिगम्यश च सूत्रकर्ता सुतस तव मत्प्रसादाद दविजश्रेष्ठ भविष्यति न संशयः कं वा कामं ददाम्य अद्य बरूहि यद वत्स काङ्क्षसे पराञ्जलिः स उवाचेदं तवयि भक्तिर दृढास्तु मे एवं दत्त्वा वरं देवॊ वन्द्यमानः सुरर्षिभिः सतूयमानश च विबुधैस तत्रैवान्तरधीयत अन्तर्हिते भगवति सानुगे यादवेश्वर ऋषिर आश्रमम आगम्य ममैतत परॊक्तवान इह यानि च परथितान्य आदौ तण्डिर आख्यातवान मम नामानि मानवश्रेष्ठ तानि तवं शृणु सिद्धये दश नाम सहस्राणि वेदेष्व आह पितामहः शर्वस्य शास्त्रेषु तथा दश नाम शतानि वै गुह्यानीमानि नामानि तण्डिर भगवतॊ ऽचयुत देवप्रसादाद देवेश पुरा पराह महात्मने [वासुदेव] ततः स परयतॊ भूत्वा मम तात युधिष्ठिर पराञ्जलिः पराह विप्रर्षिर नाम संहारम आदितः [उ] बरह्म परॊक्तैर ऋषिप्रॊक्तैर वेदवेदाङ्गसंभवैः सर्वलॊकेषु विख्यातैः सथाणुं सतॊष्यामि नामभिः महद्भिर विहितैः सत्यैः सिद्धैः सर्वार्थसाधकैः ऋषिणा तण्डिना भक्त्या कृतैर देवकृतात्मना यथॊक्तैर लॊकविख्यातैर मुनिभिस तत्त्वदर्शिभिः परवरं परथमं सवर्ग्यं सर्वभूतहितं शुभम शरुतैः सर्वत्र जगति बरह्मलॊकावतारितैः यत तद रहस्यं परमं बरह्म परॊक्तं सनातनम वक्ष्ये यदुकुलश्रेष्ठ शृणुष्वावहितॊ मम परत्वेन भवं देवं भक्तस तवं परमेश्वरम तेन ते शरावयिष्यामि यत तद बरह्म सनातनम न शक्यं विस्तरात कृत्स्नं वक्तुं शर्वस्य केन चित युक्तेनापि विभूतीनाम अपि वर्षशतैर अपि यस्यादिर मध्यम अन्तश च सुरैर अपि न गम्यते कस तस्य शक्नुयाद वक्तुं गुणान कार्त्स्न्येन माधव किं तु देवस्य महतः संक्षिप्तार्थ पदाक्षरम शक्तितश चरितं वक्ष्ये परसादात तस्य चैव हि अप्राप्येह ततॊ ऽनुज्ञां न शक्यः सतॊतुम ईश्वरः यदा तेनाभ्यनुज्ञातः सतुवत्य एव सदा भवम अनादि निधनस्याहं सर्वयॊनेर महात्मनः नाम्नां कं चित समुद्देशं वक्ष्ये हय अव्यक्तयॊनिनः वरदस्य वरेण्यस्य विश्वरूपस्य धीमतः शृणु नाम समुद्देशं यद उक्तं पद्मयॊनिना दश नाम सहस्राणि यान्य आह परपितामहः तानि निर्मथ्य मनसा दध्नॊ घृतम इवॊद्धृतम गिरेः सारं यथा हेमपुष्पात सारं यथा मधु घृतात सारं यथा मण्डस तथैतत सारम उद्धृतम सर्वपाप्मापहम इदं चतुर्वेद समन्वितम परयत्नेनाधिगन्तव्यं धार्यं च परयतात्मना शान्तिकं पौष्टिकं चैव रक्षॊघ्नं पावनं महत इदं भक्ताय दातव्यं शरद्दधानास्तिकाय च नाश्रद्दधान रूपाय नास्तिकायाजितात्मने यश चाभ्यसूयते देवं भूतात्मानं पिनाकिनम स कृष्ण नरकं याति सह पूर्वैः सहानुगैः इदं धयानम इदं यॊगम इदं धयेयम अनुत्तमम इदं जप्यम इदं जञानं रहस्यम इदम उत्तमम इदं जञात्वान्त काके ऽपि गच्छेद धि परमां गतिम पवित्रं मङ्गलं पुण्यं कल्याणम इदम उत्तमम निगदिष्ये महाबाहॊ सतवानाम उत्तमं सतवम इदं बरह्मा पुरा कृत्वा सर्वलॊकपितामहः सर्वस्तवानां दिव्यानां राजत्वे समकल्पयत तदा परभृति चैवायम ईश्वरस्य महात्मनः सतवराजेति विख्यातॊ जगत्य अमरपूजितः बरह्मलॊकाद अयं चैव सतवराजॊ ऽवतारितः यस्मात तण्डिः पुरा पराह तेन तण्डि कृतॊ ऽभवत सवर्गाच चैवात्र भूलॊकं तण्डिना हय अवतारितः सर्वमङ्गल मङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम निगदिष्ये महाबाहॊ सतवानाम उत्तमं सतवम बरह्मणाम अपि यद बरह्म पराणाम अपि यत परम तेजसाम अपि यत तेजस तपसाम अपि यत तपः शान्तीनाम अपि या शान्तिर दयुतीनाम अपि या दयुतिः दान्तानाम अपि यॊ दान्तॊ धीमताम अपि या च धीः देवानाम अपि यॊ देवॊ मुनीनाम अपि यॊ मुनिः यज्ञानाम अपि यॊ यज्ञः शिवानाम अपि यः शिवः रुद्राणाम अपि यॊ रुद्रः परभुः परभवताम अपि यॊगिनाम अपि यॊ यॊगी कारणानां च कारणम यतॊ लॊकाः संभवन्ति न भवन्ति यतः पुनः सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामित तेजसः अष्टॊत्तर सहस्रं तु नाम्नां शर्वस्य मे शृणु यच छरुत्वा मनुजश्रेष्ठ सर्वान कामान अवाप्स्यसि सथिरः सथाणुः पभुर भानुः परवरॊ वरदॊ वरः सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरॊ भवः जटी चर्मी शिखण्डी च सर्वाङ्गः सर्वभावनः हरिश च हरिणाक्षश च सर्वभूतहरः परभुः परवृत्तिश च निवृत्तिश च नियतः शाश्वतॊ धरुवः शमशानचारी भगवान खचरॊ गॊचरॊ ऽरदनः अभिवाद्यॊ महाकर्मा तपस्वी भूतभावनः उन्मत्तवेश परच्छन्नः सर्वलॊकप्रजापतिः महारूपॊ महाकायः सर्वरूपॊ महायशाः महात्मा सर्वभूतश च विरूपॊ वामनॊ मनुः लॊकपालॊ ऽनतर्हितात्मा परसादॊ हयगर्दभिः पवित्रश च महांश चैव नियमॊ नियमाश्रयः सर्वकर्मा सवयम्भूश च आदिर आदि करॊ निधिः सहस्राक्षॊ विरूपाक्शः सॊमॊ नक्षत्रसाधकः चन्द्रसूर्यगतिः केतुर गरहॊ गरहपतिर वरः अद्रिर अद्र्यालयः कर्ता मृगबाणार्पणॊ ऽनघः महातपा घॊरतपा अदीनॊ दीनसाधकः संवत्सरकरॊ मन्त्रः परमाणं परमं तपः यॊगी यॊज्यॊ महाबीजॊ महारेता महातपाः सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजॊ वृषवाहनः दश बाहुस तव अनिमिषॊ नीलकण्ठ उमापतिः विश्वरूपः सवयं शरेष्ठॊ बलवीरॊ बलॊ गणः गणकर्ता गणपतिर दिग्वासाः काम्य एव च पवित्रं परमं मन्त्रः सर्वभावकरॊ हरः कमण्डलुधरॊ धन्वी बाणहस्तः कपालवान अशनी शतघ्नी खड्गी पट्टिशी चायुधी महान सरुव हस्तः सुरूपश च तेजस तेजः करॊ निधिः उष्णीषी च सुवक्त्रश च उदग्रॊ विनतस तथा दीर्घश च हरि केशश च सुतीर्थः कृष्ण एव च सृगालरूपः सर्वार्थॊ मण्डः कुण्डी कमण्डलुः अजश च मृगरूपश च गन्धधारी कपर्द्य अपि उर्ध्व रेता ऊर्ध्वलिङ्ग ऊर्ध्व शायी नभस्तलः तरिजटश चीरवासाश च रुद्रः सेनापतिर विभुः अहश चरॊ ऽथ नक्तं च तिग्ममन्युः सुवर्चसः गजहा दैत्यहा लॊकॊ लॊकधाता गुणाकरः सिंहशार्दूलरूपश च आर्द्र चर्माम्बरावृतः कालयॊगी महानादः सर्ववासश चतुष्पथः निशाचरः परेतचारी भूतचारी महेश्वरः बहुभूतॊ बहुधनः सर्वाधारॊ ऽमितॊ गतिः नृत्यप्रियॊ नित्यनर्तॊ नर्तकः सर्वलासकः घॊरॊ महातपाः पाशॊ नित्यॊ गिरिचरॊ नभः सहस्रहस्तॊ विजयॊ वयवसायॊ हय अनिन्दितः अमर्षणॊ मर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशनः दक्षयज्ञापहारी च सुसहॊ मध्यमस तथा तेजॊ ऽपहारी बलहा मुदितॊ ऽरथॊ जितॊ वरः गम्भीरघॊषॊ गम्भीरॊ गम्भीरबलवाहनः नयग्रॊधरूपॊ नयग्रॊधॊ वृक्षकर्ण सथितिर विभुः तीक्ष्णतापश च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित विष्णुप्रसादितॊ यज्ञः समुद्रॊ वडवामुखः हुताशनसहायश च परशान्तात्मा हुताशनः उग्रतेजा महातेजा जयॊ विजयकालवित जयॊतिषाम अयनं सिद्धिः संधिर विग्रह एव च शिखी दण्डी जटी जवाली मूर्तिजॊ मूर्धगॊ बली वैणवी पणवी ताली कालः कालकटंकटः नक्षत्रविग्रह विधिर गुणवृद्धिर लयॊ ऽगमः परजापतिर दिशा बाहुर विभागः सर्वतॊ मुखः विमॊचनः सुरगणॊ हिरण्यकवचॊद्भवः मेढ्रजॊ बलचारी च महाचारी सतुतस तथा सर्वतूर्य निनादी च सर्ववाद्य परिग्रहः वयालरूपॊ बिलावासी हेममाली तरंगवित तरिदशस तरिकालधृक कर्म सर्वबन्धविमॊचनः बन्धनस तवासुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः सांख्यप्रसादॊ सुर्वासाः सर्वसाधु निषेवितः परस्कन्दनॊ विभागश च अतुल्यॊ यज्ञभागवित सर्वावासः सर्वचारी दुर्वासा वासवॊ ऽमरः हेमॊ हेमकरॊ यज्ञः सर्वधारी धरॊत्तमः लॊहिताक्षॊ महाक्षश च विजयाक्षॊ विशारदः संग्रहॊ निग्रहः कर्ता सर्पचीरनिवासनः मुख्यॊ ऽमुख्यश च देहश च देहर्द्धिः सर्वकामदः सर्वकामप्रसादश च सुबलॊ बलरूपधृक आकाशनिधि रूपश च निपाती उरगः खगः रौद्ररूपॊ ऽंशुर आदित्यॊ वसु रश्मिः सुवर्चसी वसु वेगॊ महावेगॊ मनॊ वेगॊ निशाचरः सर्वावासी शरियावासी उपदेश करॊ हरः मुनिर आत्मपतिर लॊके संभॊज्यश च सहस्रदः पक्षी च पक्षिरूपी च अतिदीप्तॊ विशां पतिः उन्मादॊ मदनाकारॊ अर्थार्थकर रॊमशः वामदेवश च वामश च पराग्दक्षिण्यश च वामनः सिद्धयॊगापहारी च सिद्धः सर्वार्थसाधकः भिक्षुश च भिक्षुरूपश च विषाणी मृदुर अव्ययः महासेनॊ विशाखश च षष्टिभागॊ गवां पतिः वज्रहस्तश च विष्कम्भी चमू सतम्भन एव च ऋतुर ऋतुकरः कालॊ मधुर मधुकरॊ ऽचलः वानस्पत्यॊ वाजसेनॊ नित्यम आश्रमपूजितः बरह्म चारी लॊकचारी सर्वचारी सुचारवित ईशान ईश्वरः कालॊ निशा चारी पिनाक धृक नन्दीश्वरश च नन्दी च नन्दनॊ नन्दिवर्धनः भगस्याक्षि निहन्ता च कालॊ बरह्मविदां वरः चतुर्मुखॊ महालिङ्गश चारु लिङ्गस तथैव च लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षॊ लॊकाध्यक्षॊ युगावहः बीजाध्यक्षॊ बीजकर्ता अध्यात्मानुगतॊ बलः इतिहास करः कल्पॊ गौतमॊ ऽथ जलेश्वरः दम्भॊ हय अदम्भॊ वैदम्भॊ वैश्यॊ वश्य करः कविः लॊककर्ता पशुपतिर महाकर्ता महौषधिः अक्षरं परमं बरह्मबलवाञ शक्र एव च नीतिर हय अनीतिः शुद्धात्मा शुद्धॊ मान्यॊ मनॊगतिः बहु परसादः सवपनॊ दर्पणॊ ऽथ तव अमित्रजित वेदकारः सूत्रकारॊ विद्वान समरमर्दनः महामेघनिवासी च महाघॊरॊ वशीकरः अग्निज्वालॊ महाज्वालॊ अतिधूम्रॊ हुतॊ हविः वृषणः शंकरॊ नित्यॊ वर्चस्वी धूमकेतनः नीलस तथाङ्गलुब्धश च शॊभनॊ निरवग्रहः सवस्तिदः सवस्ति भावश च भागी भागकरॊ लघुः उत्सङ्गश च महाङ्गश च महागर्भः परॊ युवा कृष्ण वर्णः सुवर्णश च इन्द्रियः सर्वदेहिनाम महापादॊ महाहस्तॊ महाकायॊ महायशाः महामूर्धा महामात्रॊ महानेत्रॊ दिग आलयः महादन्तॊ महाकर्णॊ महामेढ्रॊ महाहनुः महानासॊ महाकम्बुर महाग्रीवः शमशानधृक महावक्षा महॊरस्कॊ अन्तरात्मा मृगालयः लम्बनॊ लम्बितौष्ठश च महामायः पयॊ निधिः महादन्तॊ महादंष्ट्रॊ महाजिह्वॊ महामुखः महानखॊ महारॊमा महाकेशॊ महाजटः असपत्नः परसादश च परत्ययॊ गिरिसाधनः सनेहनॊ ऽसनेहनश चैव अजितश च महामुनिः वृक्षाकारॊ वृक्षकेतुर अनलॊ वायुवाहनः मण्डलीमेरुधामा च देवदानव दर्पहा अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक सहस्रामितेक्षणः यजुः पादभुजॊ गुह्यः परकाशॊ जङ्गमस तथा अमॊघार्थः परसादश च अभिगम्यः सुदर्शनः उपहार परियः शर्वः कनकः काञ्चनः सथिरः नाभिर नन्दिकरॊ भाव्यः पुष्करस्थ पतिः सथिरः दवादशस तरासनश चाद्यॊ यज्ञॊ यज्ञसमाहितः नक्तं कलिश च कालश च मकरः कालपूजितः सगणॊ गणकारश च भूतभावन सारथिः भस्म शायी भस्म गॊप्ता भस्मभूतस तरुर गणः अगणश चैव लॊपश च महात्मा सर्वपूजितः शङ्कुस तरिशङ्कुः संपन्नः शुचिर भूतनिषेवितः आश्रमस्थः कपॊतस्थॊ विश्वकर्मा पतिर वरः शाखॊ विशाखस ताम्रौष्ठॊ हय अम्बुजालः सुनिश्चयः कपिलॊ ऽकपिलः शूर आयुश चैव परॊ ऽपरः गन्धर्वॊ हय अदितिस तार्क्ष्यः सुविज्ञेयः सुसारथिः परश्वधायुधॊ देव अर्थकारी सुबान्धवः तुम्बवीणी महाकॊप ऊर्ध्वरेता जले शयः उग्रॊ वंशकरॊ वंशॊ वंशनादॊ हय अनिन्दितः सर्वाङ्गरूपॊ मायावी सुहृदॊ हय अनिलॊ ऽनलः बन्धनॊ बन्धकर्ता च सुबन्धन विमॊचनः स यज्ञारिः स कामारिर महादंष्ट्रॊ महायुधः बाहुस तव अनिन्दितः शर्वः शंकरः शंकरॊ ऽधनः अमरेशॊ महादेवॊ विश्वदेवः सुरारिहा अहिर्बुध्नॊ निरृतिश च चेकितानॊ हरिस तथा अजैकपाच च कापाली तरिशङ्कुर अजितः शिवः धन्वन्तरिर धूमकेतुः सकन्दॊ वैश्रवणस तथा धाता शक्रश च विष्णुश च मित्रस तवष्टा धरुवॊ धरः परभावः सर्वगॊ वायुर अर्यमा सविता रविः उदग्रश च विधाता च मान्धाता भूतभावनः रतितीर्थश च वाग्मी च सर्वकामगुणावहः पद्मगर्भॊ महागर्भश चन्द्र वक्त्रॊ मनॊरमः बलवांश चॊपशान्तश च पुराणः पुण्यचञ्चुरी कुरु कर्ता कालरूपी कुरु भूतॊ महेश्वरः सर्वाशयॊ दर्भशायी सर्वेषां पराणिनां पतिः देवदेव मुखॊ ऽसक्तः सद असत सर्वरत्नवित कैलासशिखरावासी हिमवद गिरिसंश्रयः कूलहारी कूलकर्ता बहु विद्यॊ बहु परदः वणिजॊ वर्धनॊ वृक्षॊ नकुलश चन्दनश छदः सारग्रीवॊ महाजत्रुर अलॊलश च महौषधः सिद्धार्थकारी सिद्धार्थश चन्दॊ वयाकरणॊत्तरः सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहगः सिंहवाहनः परभावात्मा जगत कालस तालॊ लॊकहितस तरुः सारङ्गॊ नव चक्राङ्गः केतुमाली सभावनः भूतालयॊ भूतपतिर अहॊरात्रम अनिन्दितः वाहिता सर्वभूतानां निलयश च विभुर भवः अमॊघः संयतॊ हय अश्वॊ भॊजनः पराणधारणः धृतिमान मतिमान दक्षः सत्कृतश च युगाधिपः गॊपालिर गॊपतिर गरामॊ गॊचर्म वसनॊ हरः हिरण्यबाहुश च तथा गुहा पालः परवेशिनाम परतिष्ठायी महाहर्षॊ जितकामॊ जितेन्द्रियः गन्धारश च सुरालश च तपः कर्म रतिर धनुः महागीतॊ महानृत्तॊ हय अप्सरॊगणसेवितः महाकेतुर धनुर धातुर नैकसानु चरश चलः आवेदनीय आवेशः सर्वगन्धसुखावहः तॊरणस तारणॊ वायुः परिधावति चैकतः संयॊगॊ वर्धनॊ वृद्धॊ महावृद्धॊ गणाधिपः नित्य आत्मसहायश च देवासुरपतिः पतिः युक्तश च युक्तबाहुश च दविविधश च सुपर्वणः आषाढश च सुषाड्धश च धरुवॊ हरि हणॊ हरः वपुर आवर्तमानेभ्यॊ वसु शरेष्ठॊ महापथः शिरॊ हारी विमर्षश च सर्वलक्षणभूषितः अक्षश च रथयॊगी च सर्वयॊगी महाबलः समाम्नायॊ ऽसमाम्नायस तीर्थदेवॊ महारथ निर्जीवॊ जीवनॊ मन्त्रः शुभाक्षॊ बहु कर्कशः रत्नप्रभूतॊ रक्ताङ्गॊ महार्णव निपानवित मूलॊ विशालॊ हय अमृतॊ वयक्ताव्यक्तस तपॊ निधिः आरॊहणॊ निरॊहश च शल हारी महातपाः सेना कल्पॊ महाकल्पॊ युगायुग करॊ हरिः युगरूपॊ महारूपॊ पवनॊ गहनॊ नगः नयायनिर्वापणः पादः पण्डितॊ हय अचलॊपमः बहु मालॊ महामालः सुमालॊ बहु लॊचनः विस्तारॊ लवणः कूपः कुसुमः सफलॊदयः वृषभॊ वृषभाङ्काङ्गॊ मणिबिल्वॊ जटाधरः इन्दुर विसर्वः सुमुखः सुरः सर्वायुधः सहः निवेदनः सुधा जातः सुगन्धारॊ महाधनुः गन्धमाली च भगवान उत्थानः सर्वकर्मणाम मन्थानॊ बहुलॊ बाहुः सकलः सर्वलॊचनः तरस ताली करस ताली ऊर्ध्वसंहननॊ वहः छत्रं सुच्छत्रॊ विख्यातः सर्वलॊकाश्रयॊ महान मुण्डॊ विरूपॊ विकृतॊ दण्डि मुण्डॊ विकुर्वणः हर्यक्षः ककुभॊ वज्री दीप्तजिह्वः सहस्रपात सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयॊ गुरुः सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलॊककृत पवित्रं तरिमधुर मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः बरह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नीशतपाशधृक पद्मगर्भॊ महागर्भॊ बरह्म गर्भॊ जलॊद्भवः गभस्तिर बरह्म कृद बरह्मा बरह्मविद बराह्मणॊ गतिः अनन्तरूपॊ नैकात्मा तिग्मतेजाः सवयम्भुवः ऊर्ध्वगात्मा पशुपतिर वातरंहा मनॊजवः चन्दनी पद्ममालाग्र्यः सुरभ्युत्तरणॊ नरः कर्णिकारमहास्रग्वी नीलमौलिः पिनाकधृक उमापतिर उमा कान्तॊ जाह्नवी धृग उमा धवः वरॊ वराहॊ वरदॊ वरेशः सुमहास्वनः महाप्रसादॊ दमनः शत्रुहा शवेतपिङ्गलः परीतात्मा परयतात्मा च संयतात्मा परधानधृक सर्वपार्श्व सुतस तार्क्ष्यॊ धर्मसाधारणॊ वरः चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा सुवृषॊ गॊवृषेश्वरः साध्यर्षिर वसुर आदित्यॊ विवस्वान सविता मृडः वयासः सर्वस्य संक्षेपॊ विस्तरः पर्ययॊ नयः ऋतुः संवत्सरॊ मासः पक्षः संख्या समापनः कला काष्ठा लवॊ मात्रा मुहूर्तॊ ऽहः कषपाः कषणाः विश्वक्षेत्रं परजा बीजं लिङ्गम आद्यस तव अनिन्दितः सदसद वयक्तम अव्यक्तं पिता माता पितामहः सवर्गद्वारं परजा दवारं मॊक्षद्वारं तरिविष्टपम निर्वाणं हलादनं चैव बरह्मलॊकः परा गतिः देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः देवासुरगुरुर देवॊ देवासुरनमस्कृतः देवासुरमहामात्रॊ देवासुरगणाश्रयः देवासुरगणाध्यक्षॊ देवासुरगणाग्रणीः देवातिदेवॊ देवर्षिर देवासुरवरप्रदः देवासुरेश्वरॊ देवॊ देवासुरमहेश्वरः सर्वदेवमयॊ ऽचिन्त्यॊ देवतात्मात्म संभवः उद्भिदस तरिक्रमॊ वैद्यॊ विरजॊ विरजॊऽमबरः ईड्यॊ हस्ती सुरव्याघ्रॊ देव सिंहॊ नरर्षभः विबुधाग्र वरः शरेष्ठः सर्वदेवॊत्तमॊत्तमः परयुक्तः शॊभनॊ वर्ज ईशानः परभुर अव्ययः गुरुः कान्तॊ निजः सर्गः पवित्रः सर्ववाहनः शृङ्गी शृङ्गप्रियॊ बभ्रू राजराजॊ निरामयः अभिरामः सुरगणॊ विरामः सर्वसाधनः ललाटाक्षॊ विश्वदेहॊ हरिणॊ बरह्म वर्चसः सथावराणां पतिश चैव नियमेन्द्रियवर्धनः सिद्धार्थः सर्वभूतार्थॊ ऽचिन्त्यः सत्यव्रतः शुचिः वरताधिपः परं बरह्म मुक्तानां परमा गतिः विमुक्तॊ मुक्ततेजाश च शरीमाञ शरीवर्धनॊ जगत यथा परधानं भगवान इति भक्त्या सतुतॊ मया यं न बरह्मादयॊ देवा विदुर्यं न महर्षयः तं सतव्यम अर्च्यं वन्द्यं च कः सतॊष्यति जगत्पतिम भक्तिम एव पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर वसुः ततॊ ऽभयनुज्ञां पराप्यैव सतुतॊ मतिमतां वरः शिवम एभिः सतुवन देवं नामभिः पुष्टिवर्धनैः नित्ययुक्तः शुचिर भूत्वा पराप्नॊत्य आत्मानम आत्मना एतद धि परमं बरह्म सवयं गीतं सवयम्भुवा ऋषयश चैव देवाश च सतुवन्त्य एतेन तत्परम सतूयमानॊ महादेवः परीयते चात्मनामभिः भक्तानुकम्पी भगवान आत्मसंस्थान करॊति तान तथैव च मनुष्येषु ये मनुष्याः परधानतः आस्तिकाः शरद्दधानाश च बहुभिर जन्मभिः सतवैः जाग्रतश च सवपन्तश च वरजन्तः पथि संस्थिताः सतुवन्ति सतूयमानाश च तुष्यन्ति च रमन्ति च जन्म कॊटिसहस्रेषु नाना संसारयॊनिषु जन्तॊर विशुद्धपापस्य भवे भक्तिः परजायते उत्पन्ना च भवे भक्तिर अनन्या सर्वभावतः कारणं भावितं तस्य सर्वमुक्तस्य सर्वतः एतद देवेषु दुष्प्रापं मनुष्येषु न लभ्यते निर्विघ्ना निश्चला रुद्रे भक्तिर अव्यभिचारिणी तस्यैव च परसादेन भक्तिर उत्पद्यते नृणाम यया यान्ति परां सिद्धिं तद्भावगतचेतसः ये सर्वभावॊपगताः परत्वेनाभवन नराः परपन्न वत्सलॊ देवः संसारात तान समुद्धरेत एवम अन्ये न कुर्वन्ति देवाः संसारमॊचनम मनुष्याणां महादेवाद अन्यत्रापि तपॊबलात इति तेनेन्द्र कल्पेन भगवान सद असत पतिः कृत्ति वासाः सतुतः कृष्ण तण्डिना शुद्धबुद्धिना सतवम एतं भगवतॊ बरह्मा सवयम अधारयत बरह्मा परॊवाच शक्राय शक्रः परॊवाच मृत्यवे मृत्युः परॊवाच रुद्राणां रुद्रेभ्यस तण्डिम आगमत महता तपसा पराप्तस तण्डिना बरह्म सद्मनि तण्डिः परॊवाच शुक्राय गौतमायाह भार्गवः वैवस्वताय मनवे गौतमः पराह माधव नारायणाय साध्याय मनुर इष्टाय धीमते यमाय पराह भगवान साध्यॊ नारायणॊ ऽचयुतः नाचिकेताय भगवान आह वैवस्वतॊ यमः मार्कण्डेयाय वार्ष्णेय नाचिकेतॊ ऽभयभाषत मार्कण्डेयान मया पराप्तं नियमेन जनार्दन तवाप्य अहम अमित्रघ्न सतवं दद्म्य अद्य विश्रुतम सवर्ग्यम आरॊग्यम आयुष्यं धन्यं बल्यं तथैव च न तस्य विघ्नं कुर्वन्ति दानवा यक्षराक्षसाः पिशाचा यातुधानाश च गुह्यका भुजगा अपि यः पठेत शुचिर भूत्वा बरह्म चारी जितेन्द्रियः अभग्न यॊगॊ वर्षं तु सॊ ऽशवमेध फलं लभेत [व] महायॊगी ततः पराह कृष्णद्वैपायनॊ मुनिः पठस्व पुत्र भद्रं ते परीयतां ते महेश्वरः पुरा पुत्र मया मेरौ तप्यता परमं तपः पुत्र हेतॊर महाराज सतव एषॊ ऽनुकीर्तितः लब्धवान अस्मि तान कामान अहं वै पाण्डुनन्दन तथा तवम अपि शर्वाद धि सर्वान कामान अवाप्स्यसि चतुः शीर्षस ततः पराह शक्रस्य दयितः सखा आलम्बयान इत्य एव विश्रुतः करुणात्मकः मया गॊकर्णम आसाद्य तपस तप्त्वा शतं समाः अयॊनिजानां दान्तानां धर्मज्ञानां सुवर्चसाम अजराणाम अदुःखानां शतवर्ष सहस्रिणाम लब्धं पुत्रशतं शर्वात पुरा पाण्डुनृपात्मज वाल्मीकिश चापि भगवान युधिष्ठिरम अभाषत विवादे साम्नि मुनिभिर बरह्मघ्नॊ वै भवान इति उक्तः कषणेन चाविष्टस तेनाधर्मेण भारत सॊ ऽहम ईशानम अनघम अस्तौषं शरणं गतः मुक्तश चास्म्य अवशः पापात ततॊ दुःखविनाशनः आह मां तरिपुरघ्नॊ वै यशस ते ऽगर्यं भविष्यति जामदग्न्यश च कौन्तेयम आह धर्मभृतां वरः ऋषिमध्ये सथितस तात तपन्न इव विभावसुः पितृविप्र वधेनाहम आर्तॊ वै पाण्डवाग्रज शुचिर भूत्वा महादेवं गतवाञ शरणं नृप नामभिश चास्तुवं देवं ततस तुष्टॊ ऽभवद भवः परशुं च ददौ देवॊ दिव्यान्य अस्त्राणि चैव मे पापं न भविता ते ऽदय अजेयश च भविष्यसि न ते परभविता मृत्युर यशस्वी च भविष्यसि आह मां भगवान एवं शिखण्डी शिव विग्रहः यद अवाप्तं च मे सर्वं परसादात तस्य धीमतः असितॊ देवलश चैव पराह पाण्डुसुतं नृपम शापाच छक्रस्य कौन्तेय चितॊ धर्मॊ ऽनशन मम तन मे धर्मं यशश चाग्र्यम आयुश चैवाददद भवः ऋषिर गृत्समदॊ नाम शक्रस्य दयितः सखा पराहाजमीढं भगवान बृहस्पतिसमद्युतिः वसिष्ठॊ नाम भगवांश चाक्षुषस्य मनॊः सुतः शतक्रतॊर अचिन्त्यस्य सत्रे वर्षसहस्रिके वर्तमाने ऽबरवीद वाक्यं साम्नि हय उच्चारिते मया रथन्तरं दविजश्रेष्ठ न सम्यग इति वर्तते समीक्षस्व पुनर बुद्ध्या हर्षं तयक्त्वा दविजॊत्तम अयज्ञ वाहिनं पापम अकार्षीस तवं सुदुर्मते एवम उक्त्वा महाक्रॊधात पराह रुष्टः पुनर वचः परज्ञया रहितॊ दुःखी नित्यं भीतॊ वनेचरः दशवर्षसहस्राणि दशाष्टौ च शतानि च नष्टपानीय यवसे मृगैर अन्यैश च वर्जिते अयज्ञीय दरुमे देशे रुरुसिंहनिषेविते भविता तवं मृगः करूरॊ महादुःखसमन्वितः तस्य वाक्यस्य निधने पार्थ जातॊ हय अहं मृगः ततॊ मां शरणं पराप्तं पराह यॊगी महेश्वरः अजरश चामरश चैव भविता दुःखवर्जितः साम्यं समस तु ते सौख्यं युवयॊर वर्धतां करतुः अनुग्रहान एवम एष करॊति भवगान विभुः परं धाता विधाता च सुखदुःखे च सर्वदा अचिन्त्य एष भगवान कर्मणा मनसा गिरा न मे तात युधि शरेष्ठ विद्यया पण्डितः समः [जैगीसव्य] ममाष्ट गुणम ऐश्वर्यं दत्तं भगवता पुरा यत्नेनाल्पेन बलिना वाराणस्यां युधिष्ठिर [गार्ग्य] चतुःषष्ट्यङ्गम अददात कालज्ञानं ममाद्भुतम सरस्वत्यास तटे तुष्टॊ मनॊ यज्ञेन पाण्टव तुल्यं मम सहस्रं तु सुतानां बरह्मवादिनाम आयुश चैव सपुत्रस्य संवत्सरशतायुतम [पराषर] परसाद्याहं पुरा शर्वं मनसाचिन्तयं नृप महातपा महातेजा महायॊगी महायशाः वेद वयासः शरियावासॊ बरह्मण्यः करुणात्मकः अपि नामेप्षितः पुत्रॊ मम सयाद वै महेश्वरात इति मत्वा हृदि मतं पराह मां सुरसत्तमः मयि संभवतस तस्य फलात कृष्णॊ भविष्यति सावर्णस्य मनॊः सर्गे सप्तर्षिश च भविष्यति वेदानां च स वै वयस्ता कुरुवंशकरस तथा इतिहासस्य कर्ता च पुत्रस ते जगतॊ हितः भविष्यति महेन्द्रस्य दयितः स महामुनिः अजरश चामरश चैव पराशर सुतस तव एवम उक्त्वा स भगवांस तत्रैवान्तरधीयत युधिष्ठिर महायॊगी वीर्यवान अक्षतॊ ऽवययः [माण्डव्य] अचौरश चौर शङ्कायां शूले भिन्नॊ हय अहं यदा तत्रस्थेन सतुतॊ देवः पराह मां वै महेश्वरः मॊक्षं पराप्स्यसि शुल्लाच च जीविष्यसि समार्बुदम रुजा शूलकृता चैव न ते विप्र भविष्यति आधिभिर वयाधिभिश चैव वर्जितस तवं भविष्यसि पादाच चतुर्थात संभूत आत्मा यस्मान मुने तव तवं भविष्यस्य अनुपमॊ जन्म वै सफलं कुरु तीर्थाभिषेकं सफलं तवम अविघ्नेन चाप्स्यसि सवर्गं चैवाक्षयं विप्र विदधामि तवॊर्जितम एवम उक्त्वा तु भगवान वरेण्यॊ वृषवाहनः महेश्वरॊ महाराज कृत्ति वासा महाद्युतिः सगणॊ दैवतश्रेष्ठस तत्रैवान्तरधीयत [गालव] विश्वामित्राभ्यनुज्ञातॊ हय अहं पितरम आगतः अब्रवीन मां ततॊ माता दुःखिता रुदती भृशम कौशिकेनाभ्यनुज्ञातं पुत्रं वेद विभूषितम न तात तरुणं दान्तं पिता तवां पश्यते ऽनघ शरुत्वा जनन्या वचनं निराशॊ गुरु दर्शने नियतात्मा महादेवम अपश्यं सॊ ऽबरवीच च माम पिता माता च ते तवं च पुत्र मृत्युविवर्जिताः भविष्यथ विश कषिप्रं दरष्टासि पितरं कषये अनुज्ञातॊ भगवता गृहं गत्वा युधिष्ठिर अपश्यं पितरं तात इष्टिं कृत्वा विनिःसृतम उपस्पृश्य गृहीत्वेध्मं कुशांश च शरणाद गुरून तान विसृज्य च मां पराह पिता सास्राविलेक्षणः परणमन्तं परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय पाण्डव दिष्ट्या दृष्टॊ ऽसि मे पुत्रकृतविद्य इहागतः [व] एतान्य अत्यद्भुतान्य एव कर्माण्य अथ महात्मनः परॊक्तानि मुनिभिः शरुत्वा विस्मयाम आस पाण्डवः ततः कृष्णॊ ऽबरवीद वाक्यं पुनर मतिमतां वरः युधिष्ठिरं धर्मनित्यं पुरुहूतम इवेश्वरः आदित्यचन्द्राव अनिलानलौ च; दयौर भूमिर आपॊ वसवॊ ऽथ विश्वे धातार्यमा शुक्रवृहस्पती च; रुद्राः स साध्या वरुणॊ वित्तगॊपः बरह्मा शक्रॊ मारुतॊ बरह्मसत्यं; वेदा यज्ञा दक्षिणा वेद वाहाः सॊमॊ यष्टा यच च हव्यं हविश च; रक्षा दीक्षानियमा ये च के चित सवाहा वषड बराह्मणाः सौरभेया; धर्मं चक्रं कालचक्रं चरं च यशॊ दमॊ बुद्धिमती सथितिश च; शुभाशुभं मुनयश चैव सप्त अग्र्या बुद्धिर मनसा दर्शने च; सपर्शे सिद्धिः कर्मणां या च सिद्धिः गणा देवानाम ऊष्मपाः सॊमपाश च; लेखाः सुयामास तुषिता बरह्म कायाः आभास्वरा गन्धपा दृष्टिपाश च; वाचा विरुद्धाश च मनॊ विरुद्धाः शुद्धाश च निर्वाणरताश च देवाः; सपर्शाशना दर्शपा आज्यपाश च चिन्ता गता ये च देवेषु मुख्या; ये चाप्य अन्ये देवताश चाजमीढ सुपर्णगन्धर्वपिशाचदानवा; यक्षास तथा पन्नगाश चारणाश च सूक्ष्मं सथूलं मृदु यच चाप्य असूक्ष्मं; सुखं दुःखं सुखदुःखान्तरं च सांख्यं यॊगं यत पराणां परं च; शर्वाज जातं विद्धि यत कीर्तितं मे तत संभूता भूतकृतॊ वरेण्याः; सर्वे देवा भुवनस्यास्य गॊपाः आविश्येमां धरणीं ये ऽभयरक्षन; पुरातनीं तस्य देवस्य सृष्टिम विचिन्वन्तं मनसा तॊष्टुवीमि; किं चित तत्त्वं पराणहेतॊर नतॊ ऽसमि ददातु देवः स वरान इहेष्टान; अभिष्टुतॊ नः परभुर अव्ययः सदा इमं सतवं संनियम्येन्द्रियाणि; शुचिर भूत्वा यः पुरुषः पठेत अभग्न यॊगॊ नियतॊ ऽबदम एकं; स पराप्नुयाद अश्वमेधे फलं यत वेदान कृत्स्नान बराह्मणः पराप्नुयाच च; जयेद राजा पृथिवीं चापि कृत्स्नाम वैश्यॊ लाभं पराप्नुयान नैपुणं च; शूद्रॊ गतिं परेत्य तथा सुखं च सतवराजम इमं कृत्वा रुद्राय दधिरे मनः सर्वदॊषापहं पुण्यं पवित्रं च यशस्विनम यावन्त्य अस्य शरीरेषु रॊमकूपाणि भारत तावद वर्षसहस्राणि सवर्गे वसति मानवः [य] यद इदं सहधर्मेति परॊच्यते भरतर्षभ पाणिग्रहण काले तु सत्रीणाम एतत कथं समृतम आर्ष एष भवेद धर्मः पराजापत्यॊ ऽथ वासुरः यद एतत सहधर्मेति पूर्वम उक्तं महर्षिभिः संदेहः सुमहान एष विरुद्ध इति मे मतिः इह यः सहधर्मॊ वै परेत्यायं विहितः कव नु सवर्गे मृतानां भवति सहधर्मः पितामह पूर्वम एकस तु मरियते कव चैकस तिष्ठते वद नाना कर्मफलॊपेता नाना कर्म निवासिनः नाना निरयनिष्ठान्ता मानुषा बहवॊ यदा अनृताः सत्रिय इत्य एवं सूत्रकारॊ वयवस्यति यदानृताः सत्रियास तात सहधर्मः कुतः समृतः अनृताः सत्रिय इत्य एवं वेदेष्व अपि हि पठ्यते धर्मॊ ऽयं पौर्विकी संज्ञा उपचारः करियाविधिः गह्वरं परतिभात्य एत्न मम चिन्तयतॊ ऽनिशम निः संदेहम इदं सर्वं पितामह यथा शरुतिः यद एतद यादृशं चैतद यथा चैतत परवर्तितम निखिलेन महाप्राज्ञ भवान एतद बरवीतु मे [भ] अताप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम अष्टावक्रस्य संवादं दिशया सह भारत निवेष्टु कामस तु पुरा अष्टावक्रॊ महातपाः ऋषेर अथ वदान्यस्य कन्यां वव्रे महात्मनः सुप्रभां नाम वै नाम्ना रूपेणाप्रतिमां भुवि गुणप्रबर्हां शीलेन साध्वीं चारित्रशॊभनाम सा तस्य दृष्ट्वैव मनॊ जहार शुभलॊचना वनराजी यथा चित्रा वसन्ते कुसुमाचिता ऋषिस तम आह देया मे सुता तुभ्यं शृणुष्व मे गच्छ तावद दिशं पुण्याम उत्तरां दरक्ष्यसे ततः [अ] किं दरष्टव्यं मया तत्र वक्तुम अर्हति मे भवान तथेदानीं मया कार्यं यथा वक्ष्यति मां भवान [व] धनदं समतिक्रम्य हिमवन्तं तथैव च रुद्रस्यायतनं दृष्ट्वा सिद्धचारणसेवितम परहृष्टैः पार्षदैर जुष्टं नृत्यद्भिर विविधाननैः दिव्याङ्गरागैः पैशाचैर वन्यैर नानाविधैर तथा पाणितालसतालैश च शम्या तालैः समैस तथा संप्रहृष्टैः परनृत्यद्भिः शर्वस तत्र निषेव्यते इष्टं किल गिरौ सथानं तद दिव्यम अनुशुश्रुम नित्यं संनिहितॊ देवस तथा पारिषदाः शुभाः तत्र देव्या तपस तप्तं शंकरार्थं सुदुश्चरम अतस तद इष्टं देवस्य तथॊमाया इति शरुतिः तत्र कूपॊ महान पार्श्वे देवस्यॊत्तरतस तथा ऋतवः कालरात्रिश च ये दिव्या ये च मानुषाः सर्वे देवम उपासन्ते रूपिणः किल तत्र ह तद अतिक्रम्य भवनं तवया यातव्यम एव हि ततॊ नीलं वलॊद्देशं दरक्ष्यसे मेघसंनिभम रमणीयं मनॊग्राहि तत्र दरक्ष्यसि वै सत्रियम तपस्विणीं महाभागां वृद्धां दीक्षाम अनुष्ठिताम दरष्टव्या सा तवया तत्र संपूज्या चैव यत्नतः तां दृष्ट्वा विनिवृत्तस तवं ततः पाणिं गरहीष्यसि यद्य एष समयः सत्यः साध्यतां तत्र गम्यताम तथास्तु साधयिष्यामि तत्र यास्याम्य असंशयम यत्र तवं वदसे साधॊ भवान भवतु सत्यवाक [भ] ततॊ ऽगच्छत स भगवान उत्तराम उत्तमां दिशम हिमवन्तं गिरिश्रेष्ठं सिद्धचारणसेवितम स गत्वा दविज शार्दूलॊ हिमवन्तं महागिरिम अभ्यगच्छन नदीं पुण्यां बाहुदां धर्मदायिनीम अशॊके विमले तीर्थे सनात्वा तर्प्य च देवताः तत्र वासाय शयने कौश्ये सुखम उवास ह ततॊ रात्र्यां वयतीतायां परातर उत्थाय स दविजः सनात्वा परादुश्चकाराग्निं हुत्वा चैव विधानथ रुद्राणी कूपम आसाद्य हरदे तत्र समाश्वसत विश्रान्तश्च च समुत्थाय कैलासम अभितॊ ययौ सॊ ऽपश्यत काञ्चनद्वारं दीप्यमानम इव शरिया मन्दाकिनीं च नलिनीं धनदस्य महात्मनः अथ ते राक्षसाः सर्वे ये ऽभिरक्षन्ति पद्मिनीम परत्युत्थिता भगवन्तं मणिभद्र पुरॊगमाः स तान परत्यर्चयाम आस राक्षसान भीमविक्रमान निवेदयत मां कषिप्रं धनदायेति चाब्रवीत ते राक्षसास तदा राजन भगवन्तम अथाब्रुवन असौ वैश्वरणॊ राजा सवयम आयाति ते ऽनतिकम विदितॊ भगवान अस्य कार्यम आगमने च यत पश्यैनं तवं महाभागं जवलन्तम इव तेजसा ततॊ वैश्रवणॊ ऽभयेत्य अष्टावक्रम अनिन्दितम विधिवत कुशलं पृष्ट्वा ततॊ बरह्मर्षिम अब्रवीत सुखं पराप्तॊ भवान कच चित किं वा मत्तश चिकीर्षसि बरूहि सर्वं करिष्यामि यन मां तवं वक्ष्यसि दविज भवनं परविश तवं मे यथा कामद्विजॊत्तम सत्कृतः कृतकार्यश च भवान यास्यत्य अविघ्नतः पराविशद भवनं सवं वै गृहीत्वा तं दविजॊत्तमम आसनं सवं ददौ चैव पाद्यम अर्घ्यं तथैव च अथॊपविष्टयॊस तत्र मणिभद्र पुरॊगमाः निषेदुस तत्र कौबेरा यक्षगन्धर्वराक्षसाः ततस तेषां निषण्णानां धनदॊ वाक्यम अब्रवीत भवच छन्दं समाज्ञाय नृत्येरन्न अप्सरॊगणाः आतिथ्यं परमं कार्यं शुश्रूषा भवतस तथा संवर्तताम इत्य उवाच मुनिर मधुरया गिरा अथॊर्वरा मिश्रकेशी रम्भा चैवॊर्वशी तथा अलम्बुसा घृताची च चित्रा चित्राङ्गदा रुचिः मनॊहरा सुकेशी च सुमुखी हासिनी परभा विद्युता परशमा दान्ता विद्यॊता रतिर एव च एताश चान्याश च वै बह्व्यः परनृत्ताप्सरसः शुभाः अवादयंश च गन्धर्वा वाद्यानि विविधानि च अथ परवृत्ते गन्धर्वे दिव्ये ऋषिर उपावसत दिव्यं संवत्सरं तत्र रमन वै सुमहातपाः ततॊ वैश्रवणॊ राजा भगवन्तम उवाच ह साग्रः संवत्सरॊ यातस तव विप्रेह पश्यतः हार्यॊ ऽयं विषयॊ बरह्मन गान्धर्वॊ नाम नामतः छन्दतॊ वर्ततां विप्र यथा वदति वा भवान अतिथिः पूजनीयस तवम इदं च भवतॊ गृहम सर्वम आज्ञाप्यताम आशु परवन्तॊ वयं तवयि अथ वैश्रवणं परीतॊ भगवान परत्यभाषत अर्चितॊ ऽसमि यथान्यायं गमिष्यामि धनेश्वर परीतॊ ऽसमि सदृशं चैव तव सर्वं धनाधिप तव परसादाद भगवन महर्षेश च महात्मनः नियॊगाद अद्य यास्यामि वृद्धिमान ऋद्धिमान भव अथ निष्क्रम्य भगवान परययाव उत्तरा मुखः कैलासं मन्दरं हैमं सर्वान अनुचचार ह तान अतीत्य महाशैलान कैरातं सथानम उत्तमम परदक्षिणं ततश चक्रे परयतः शिरसा नमन धरणीम अवतीर्याथ पूतात्मासौ तदाभवत स तं परदक्षिणं कृत्वा तरिः शैलं चॊत्तरा मुखः समेन भूमिभागेन ययौ परीतिपुरस्कृतः ततॊ ऽपरं वनॊद्देशं रमणीयम अपश्यत सर्वर्तुभिर मूलफलैः पक्षिभिश च समन्वितम रमणीयैर वनॊद्देशैस तत्र तत्र विभूषितम तत्राश्रमपदं दिव्यं ददर्श भवगान अथ शैलांश च विविधाकारान काञ्चनान रत्नभूषितान मणिभूमौ निविष्टाश च पुष्करिण्यस तथैव च अन्यान्य अपि सुरम्याणि ददर्श सुबहून्य अथ भृशं तस्य मनॊ रेमे महर्षेर भावितात्मनः स तत्र काञ्चनं दिव्यं सर्वरत्नमयं गृहम ददर्शाद्भुतसंकाशं धनदस्य गृहाद वरम महान्तॊ यत्र विविधाः परासादाः पर्वतॊपमाः विमानानि च रम्याणि रत्नानि विविधानि च मन्दारपुष्पैः संकीर्णा तथा मन्दाकिनी नदी सवयंप्रभाश च मणयॊ वज्रैर भूमिश च भूषिता नानाविधैश च भवनैर विचित्रमणितॊरणैः मुक्ताजालपरिक्षिप्तैर मणिरत्नविभूषितैः मनॊ दृष्टिहरै रम्यैः सर्वतः संवृतं शुभैः ऋषिः समन्ततॊ ऽपश्यत तत्र तत्र मनॊरमम ततॊ ऽभवत तस्य चिन्ता कव मे वासॊ भवेद इति अथ दवारं समभितॊ गत्वा सथित्वा ततॊ ऽबरवीत अतिथिं माम अनुप्राप्तम अनुजानन्तु ये ऽतर वै अथ कन्या परिवृता गृहात तस्माद विनिःसृताः नानारूपाः सप्त विभॊ कन्या सर्वा मनॊहराः यां याम अपश्यत कन्यां स सा सा तस्य मनॊ ऽहरत नाशक्नुवद धारयितुं मनॊ ऽथास्यावसीदति ततॊ धृतिः समुत्पन्ना तस्य विप्रस्य धीमतः अथ तं परमदाः पराहुर भगवान परविशत्व इति स च तासां सुरूपाणां तस्यैव भवनस्य च कौतूहलसमाविष्टः परविवेश गृहं दविजः तत्रापश्यज जरा युक्ताम अरजॊ ऽमबरधारिणीम वृद्धां पर्यङ्कम आसीनां सर्वाभरणभूषिताम सवस्तीति चाथ तेनॊक्ता सा सत्री परत्यवदत तदा परत्युत्थाय च तं विप्रम आस्यताम इत्य उवाच ह [अ] सर्वाः सवान आलयान यान्तु एका माम उपतिष्ठतु सुप्रज्ञाता सुप्रशान्ता शेषा गच्छन्तु चछन्दतः ततः परदक्षिणीकृत्य कन्यास तास तम ऋषिं तदा निराक्रामन गृहात तस्मात सा वृद्धाथ वयतिष्ठत अथ तां संविशन पराह शयने भास्वरे तदा तवयापि सुप्यतां भद्रे रजनी हय अतिवर्तते संलापात तेन विप्रेण तथा सा तत्र भाषिता दवितीये शयने दिव्ये संविवेश महाप्रभे अथ सा वेपमानाङ्गी निमित्तं शीतजं तदा वयपदिश्य महर्षेर वै शयनं चाध्यरॊहत सवागतं सवागतेनास्तु भगवांस ताम अभाषत सॊपागूहद भुजाभ्यां तु ऋषिं परीत्या नरर्षभ निर्विकारम ऋषिं चापि काष्ठकुड्यॊपमं तदा दुःखिता परेक्ष्य संजल्पम अकार्षीद ऋषिणा सह बरह्मन न कामकारॊ ऽसति सत्रीणां पुरुषतॊ धृतिः कामेन मॊहिता चाहं तवां भजन्तीं भजस्व माम परहृष्टॊ भव विप्रर्षे समागच्छ मया सह उपगूह च मां विप्र कामार्ताहं भृशं तवयि एतद धि तव धर्मात्मंस तपसः पूज्यते फलम परार्थितं दर्शनाद एव भजमानां भजस्व माम सद्य चेदं वनं चेदं यच चान्यद अपि पश्यसि परभुत्वं तव सर्वत्र मयि चैव न संशयः सर्वान कामान विधास्यामि रमस्व सहितॊ मया रमणीये वने विप्र सर्वकामफलप्रदे तवद्वशाहं भविष्यामि रंस्यसे च मया सह सर्वान कामान उपाश्नानॊ ये दिव्या ये च मानुषाः नातः परं हि नारीणां कार्यं किं चन विद्यते यथा पुरुषसंसर्गः परम एतद धि नः फलम आत्मछन्देन वर्तन्ते नार्यॊ मन्मथ चॊदिताः न च दह्यन्ति गच्छन्त्यः सुतप्तैर अपि पांसुभिः [अ] परदारान अहं भद्रे न गच्छेयं कथं चन दूषितं धर्मशास्त्रेषु परदाराभिमर्शनम भद्रे निवेष्टु कामं मां विद्धि सत्येन वै शपे विषयेष्व अनभिज्ञॊ ऽहं धर्मार्थं किल संततिः एवं लॊकान गमिष्यामि पुत्रैर इति न संशयः भद्रे धर्मं विजानीष्व जञात्वा चॊपरमस्व ह [सत्री] नानिलॊ ऽगनिर न वरुणॊ न चान्ये तरिदशा दविज परियाः सत्रीणां यथा कामॊ रतिशीला हि यॊषितः सहस्रैका यता नारी पराप्नॊतीह कदा चन तथा शतसहस्रेषु यदि का चित पतिव्रता नैता जानन्ति पितरं न कुलं न च मातरम न भरातॄन न च भर्तारं न पुत्रान न च देवरान लीलायन्त्यः कुलं घनन्ति कुलानीव सरिद वराः दॊषांश च मन्दान मन्दासु परजापतिर अभाषत [भ] ततः स ऋषिर एकाग्रस तां सत्रियं परत्यभाषत आस्यतां रुचिरं छन्दः किं वा कार्यं बरवीहि मे सा सत्री परॊवाच भगवन दरक्ष्यसे देशकालतः वस तावन महाप्राज्ञ कृतकृत्यॊ गमिष्यसि बरह्मर्षिस ताम अथॊवाच स तथेति युधिष्ठिर वत्स्ये ऽहं यावद उत्साहॊ भवत्या नात्र संशयः अथर्षिर अभिसंप्रेक्ष्य सत्रियं तां जरयान्विताम चिन्तां परमिकां भेजे संतप्त इव चाभवत यद यद अङ्गं हि सॊ ऽपश्यत तस्या विप्रर्षभस तदा नारमत तत्र तत्रास्य दृष्टी रूपपराजिता देवतेयं गृहस्यास्य शापान नूनं विरूपिता अस्याश च कारणं वेत्तुं न युक्तं सहसा मया इति चिन्ता विषक्तस्य तम अर्थं जञातुम इच्छतः वयगमत तद अहः शेषं मनसा वयाकुलेन तु अथ सा सत्री तदॊवाच भगवन पश्य वै रवेः रूपं संध्याभ्रसंयुक्तं किम उपस्थाप्यतां तव स उवाच तदा तां सत्रीं सनानॊदकम इहानय उपासिष्ये ततः संध्यां वाग्यतॊ नियतेन्द्रियः [भ] अथ सा सत्री तम उक्त्वा तु विप्रम एवं भवत्व इति तैलं दिव्यम उपादाय सनानशाटीम उपानयत अनुज्ञाता च मुनिना सा सत्री तेन महात्मना अथास्य तैलेनाङ्गानि सर्वाण्य एवाभ्यमृक्षयत शनैश चॊत्सादितस तत्र सनानशालाम उपागमत भद्रासनं ततश चित्रम ऋषिर अन्वाविशन नवम अथॊपविष्टश च यदा तस्मिन भद्रासने तदा सनापयाम आस शनकैस तम ऋषिं सुखहस्तवत दिव्यं च विधिवच चक्रे सॊपचारं मुनेस तदा स तेन सुसुखॊष्णेन तस्या हस्तसुखेन च वयतीतां रजनीं कृत्स्नां नाजानात स महाव्रतः तत उत्थाय स मुनिस तदा परमविस्मितः पूर्वस्यां दिशि सूर्यं च सॊ ऽपश्यद उदितं दिवि तस्य बुद्धिर इयं किं नु मॊहस तत्त्वम इदं भवेत अथॊपास्य सहस्रांशुं किं करॊमीत्य उवाच ताम सा चामृतरसप्रख्यम ऋषेर अन्नम उपाहरत तस्य सवादुतयान्नस्य न परभूतं चकार सः वयगमच चाप्य अहः शेषं ततः संध्यागमत पुनः अथ सत्री भगवन्तं सा सुप्यताम इत्य अचॊदयत तत्रै वै शयने दिव्ये तस्य तस्याश च कल्पिते [अ] न भद्रे परदारेषु मनॊ मे संप्रसज्जति उत्तिष्ठ भद्रे भद्रं ते सवप वै विरमस्व च [भ] सा तदा तेन विप्रेण तथा धृत्या निवर्तिता सवतन्त्रास्मीत्य उवाचैनं न धर्मच छलम अस्ति ते [अ] नास्ति सवतन्त्रता सत्रीणाम अस्वतन्त्रा हि यॊषितः परजापतिमतं हय एतन न सत्री सवातन्त्र्यम अर्हति [सत्री] बाधते मैथुनं विप्र मम भक्तिं च पश्य वै अधर्मं पराप्स्यसे विप्र यन मां तवं नाभिनन्दसि [अ] हरन्ति दॊषजातानि नरं जातं यथेच्छकम परभवामि सदा धृत्या भद्रे सवं शयनं वरज [सत्री] शिरसा परणमे विप्र परसादं कर्तुम अर्हसि भूमौ निपतमानायाः शरणं भव मे ऽनघ यदि वा दॊषजातं तवं परदारेषु पश्यसि आत्मानं सपर्शयाम्य अद्य पाणिं गृह्णीष्व मे दविज न दॊषॊ भविता चैव सत्येनैतद बरवीम्य अहम सवतन्त्रां मां विजानीहि यॊ ऽधर्मः सॊ ऽसतु वै मयि [अ] सवतन्त्रा तवं कथं भद्रे बरूहि कारणम अत्र वै नास्ति लॊके हि का चित सत्री या वै सवातन्त्र्यम अर्हति पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने पुत्राश च सथविरी भावे न सत्री सवातन्त्र्यम अर्हति [सत्री] कौमारं बरह्मचर्यं मे कन्यैवास्मि न संशयः कुरु मा विमतिं विप्र शरद्धां विजहि मा मम [अ] यथा मम तथा तुभ्यं यथा तव तथा मम जिज्ञासेयम ऋषेस तस्य विघ्नः सत्यं नु किं भवेत आश्चर्यं परमं हीदं किं नु शरेयॊ हि मे भवेत दिव्याभरणवस्त्रा हि कन्येयं माम उपस्थिता किं तव अस्याः परमं रूपं जीर्णम आसीत कथं पुनः कन्या रूपम इहाद्यैव किम इहात्रॊत्तरं भवेत यथा पररं शक्तिधृतेर न वयुत्थास्ये कथं चन न रॊचये हि वयुत्थानं धृत्यैवं साधयाम्य अहम [य] न बिभेति कथं सा सत्री शापस्य परमद्युतेः कथं निवृत्तॊ भगवांस तद भवान परब्रवीतु मे [भ] अष्टावक्रॊ ऽनवपृच्छत तां रूपं विकुरुषे कथम न चानृतं ते वक्तव्यं बरूहि बराह्मण काम्यया [सत्री] दयावापृथिवी मात्रैषा काम्या बराह्मणसत्तम शृणुष्वावहितः सर्वं यद इदं सत्यविक्रम उत्तरां मां दिशं विद्धि दृष्टं सत्रीचापलं च ते अव्युत्थानेन ते लॊका जिताः सत्यपराक्रम जिज्ञासेयं परयुक्ता मे सथिरी कर्तुं तवानघ सथविराणाम अपि सत्रीणां बाधते मैथुन जवरः तुष्टः पिता महस ते ऽदय तथा देवाः स वासवाः स तव येन च कार्येण संप्राप्तॊ भगवान इह परेषितस तेन विप्रेण कन्यापित्रा दविजर्षभ तवॊपदेशं कर्तुं वै तच च सर्वं कृतं मया कषेमी गमिष्यसि गृहाञ शरमश च न भविष्यति कन्यां पराप्स्यसि तां विप्र पुत्रिणी च भविष्यति काम्यया पृष्टवांस तवं मां ततॊ वयाहृतम उत्तरम अनतिक्रमणीयैषा कृत्स्नैर लॊकैस तरिभिः सदा गच्छस्व सुकृतं कृत्वा किं वान्यच छरॊतुम इच्छसि यावद बरवीमि विप्रर्षे अष्टावक्र यथातथम ऋषिणा परसादिता चास्मि तव हेतॊर दविजर्षभ तस्य संमाननार्थं मे तवयि वाक्यं परभाषितम शरुत्वा तु वचनं तस्याः स विप्रः पराञ्जलिः सथितः अनुज्ञातस तया चापि सवगृहं पुनर आव्रजत गृहम आगम्य विश्रान्तः सवजनं परतिपूज्य च अभ्यगच्छत तं विप्रं नयायतः कुरुनन्दन पृष्टश च तेन विप्रेण दृष्टं तव एतन निदर्शनम पराह विप्रं तदा विप्रः सुप्रीतेनान्तर आत्मना भवताहम अनुज्ञातः परथितॊ गन्धमादनम तस्य चॊत्तरतॊ देशे दृष्टं तद दैवतं महत तया चाहम अनुज्ञातॊ भवांश चापि परकीर्तितः शरावितश चापि तद वाक्यं गृहम अभ्यागतः परभॊ तम उवाच ततॊ विप्रः परतिगृह्णीष्व मे सुताम नक्षत्रतिथि संयॊगे पात्रं हि मरमं भवान [भ] अष्टावक्रस तथेत्य उक्त्वा परतिगृह्य च तां परभॊ कन्यां परमधर्मात्मा परीतिमांश चाभवत तदा कन्यां तां परतिगृह्यैव भार्यां परमशॊभनाम उवास मुदितस तत्र आश्रमे सवे गतज्वरः [य] किम आहुर भरतश्रेष्ठ पात्रं विप्राः सनातनम बराह्मणं लिङ्गिनं चैव बराह्मणं वाप्य अलिङ्गिनम [भ] सववृत्तिम अभिपन्नाय लिङ्गिने वेतराय वा देयम आहुर महाराज उभाव एतौ तपस्विनौ [य] शरद्धया परया पूतॊ यः परयच्छेद दविजातये हव्यं कव्यं तथा दानं कॊ दॊषः सयात पितामह [भ] शरद्धा पूतॊ नरस तात दुर्दान्तॊ ऽपि न संशयः पूतॊ भवति सर्वत्र किं पुनस तवं महीपते [य] न बराह्मणं परीक्षेत दैवेषु सततं नरः कव्य परदाने तु बुधाः परीक्ष्यं बराह्मणं विदुः [भ] न बराह्मणः साधयते हव्यं दैवात परसिध्यति देवप्रसादाद इज्यन्ते यजमाना न संशयः बराह्मणा भरतश्रेष्ठ सततं बरह्मवादिनः मार्कण्डेयः पुरा पराह इह लॊकेषु बुद्धिमान [य] अपूर्वॊ ऽपय अथ वा विद्वान संबन्धी वाथ यॊ भवेत तपस्वी यज्ञशीलॊ वा कथं पात्रं भवेत तु सः [भ] कुलीनः कर्म कृद वैद्यस तथा चाप्य आनृशंस्यवान हरीमान ऋजुः सत्यवादी पात्रं पूर्वे च ते तरयः तत्रेदं शृणु मे पार्थ चतुर्णां तेजसां मतम पृथिव्याः काश्यपस्याग्नेर मार्कण्डेयस्य चैव हि [पृथिवी] यथा महार्णवे कषिप्तः कषिप्रं लॊष्टॊ विनश्यति तथा दुश्चरितं सर्वं तरय्य आवृत्त्या विनश्यति [क] सर्वे च वेदाः सह षद्भिर अङ्गैः; सांख्यं पुराणं च कुले च जन्म नैतानि सर्वाणि गतिर भवन्ति; शीलव्यपेतस्य नरस्य राजन [अग्नि] अधीयानः पण्डितं मन्यमानॊ; यॊ विद्यया हन्ति यशः परेषाम बरह्मन स तेनाचरते बरह्महत्यां; लॊकास तस्य हय अन्तवन्तॊ भवन्ति [म] अश्वमेध सहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम नाभिजानामि यद्य अस्य सत्यस्यार्धम अवाप्नुयात [भ] इत्य उक्त्वा ते जग्मुर आशु चत्वारॊ ऽमिततेजसः पृथिवी काश्यपॊ ऽगनिश च परकृष्टायुश च भार्गवः [य] यद इदं बराह्मणा लॊके वरतिनॊ भुञ्जते हविः भुक्तं बराह्मण कामाय कथं तत सुकृतं भवेत [भ] आदिष्टिनॊ ये राजेन्द्र बराह्मणा वेदपारगाः भुञ्जते बरह्म कामाय वरतलुप्ता भवन्ति ते [य] अनेकान्तं बहु दवारं धर्मम आहुर मनीषिणः किं निश्चितं भवेत तत्र तन मे बरूहि पितामह [भ] अहिंसा सत्यम अक्रॊध आनृशंस्यं दमस तथा आर्जवं चैव राजेन्द्र निश्चितं धर्मलक्षणम ये तु धर्मं परशंसन्तश चरन्ति पृथिवीम इमाम अनाचरन्तस तद धर्मं संकरे निरताः परभॊ तेभ्यॊ रत्नं हिरण्यं वा गाम अश्वान वा ददाति यः दशवर्षाणि विष्ठां स भुङ्क्ते निरयम आश्रितः मेदानां पुल्कसानां च तथैवान्तावसायिनाम कृतं कर्माकृतं चापि रागमॊहेन जल्पताम वैश्वदेवं च ये मूढा विप्राय बरह्मचारिणे ददतीह न राजेन्द्र ते लॊकान भुञ्जते ऽशुभान [य] किं परं बरह्मचर्यस्य किं परं धर्मलक्षणम किं च शरेष्ठतमं शौचं तन मे बरूहि पितामह [भ] बरह्मचर्यं परं तात मधु मांसस्य वर्जनम मर्यादायां सथितॊ धर्मः शमः शौचस्य लक्षणम [य] कस्मान काले चरेद धर्मं कस्मिन काले ऽरथम आचरेत कसिं काले सुखी च सयात तन मे बरूहि पितामह [भ] काल्यम अर्थं निषेवेत ततॊ धर्मम अनन्तरम पश्चात कामं निषेवेत न च गच्छेत परसङ्गिताम बराह्मणांश चाभिमन्येत गुरूंश चाप्य अभिपूजयेत सर्वभूतानुलॊमश च मृदु शीलः परियंवदः अधिकारे यद अनृतं राजगामि च पैशुनम पुरॊश चालीक करणं समं तद बरह्महत्यया परहरेन न नरेन्द्रेषु न गां हन्यात तथैव च भरूण हत्या समं चैतद उभयं यॊ निषेवते नाग्निं परित्यजेज जातु न च वेदान परित्यजेत न च बराह्मणम आक्रॊशेत समं तद बरह्महत्यया [य] कीदृशाः साधवॊ विप्राः केभ्यॊ दत्तं महाफलम कीदृशानां च भॊक्तव्यं तन मे बरूहि पितामह [भ] अक्रॊधना धर्मपराः सत्यनित्या दमे रताः तादृशाः साधवॊ विप्रास तेभ्यॊ दत्तं महाफलम अमानिनः सर्वसहा दृष्टार्था विजितेन्द्रियाः सर्वभूतहिता मैत्रास तेभ्यॊ दत्तं महाफलम अलुब्धाः शुचयॊ वैद्या हरीमन्तः सत्यवादिनः सवकर्मनिरता ये च तेभ्यॊ दत्तं महाफलम साङ्गांश च चतुरॊ वेदान यॊ ऽधीयीत दविजर्शभः षद्भ्यॊ निवृत्तः कर्मभ्यस तं पात्रम ऋषयॊ विदुः ये तव एवंगुणजातीयास तेभ्यॊ दत्तं महाफलम सहस्रगुणम आप्नॊति गुणार्हाय परदायकः परज्ञा शरुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च समन्वितः तारयेत कुलं कृत्स्नम एकॊ ऽपीह दविजर्षभः गाम अश्वं वित्तम अन्नं वा तद विधे परतिपादयेत दरव्याणि चान्यनि तथा परेत्य भावे न शॊचति तारयेत कुलं कृत्स्नम एकॊ ऽपीह दविजॊत्तमः किम अङ्गपुनर एकं वै तस्मात पात्रं समाचरेत निशम्य च गुणॊपेतं बराह्मणं साधु संमतम दूराद आनाययेत कृत्ये सर्वतश चाभिपूजयेत [य] शराध काले च दैवे च धर्मे चापि पितामह इच्छामीह तवयाख्यातं विहितं यत सुरर्षिभिः [भ] दैवं पूर्वाह्णिके कुर्याद अपराह्णे तु पैतृकम मङ्गलाचार संपन्नः कृतशौचः परयत्नवान मनुष्याणां तु मध्याह्ने परदद्याद उपपत्तितः कालहीनं तु यद दानं तं भागं रक्षसां विदुः लङ्घितं चावलीढं च कलिपूर्वं च यत्कृतम रजस्वराभिर दृष्टं च तं भागं सक्षसां विदुः अवघुष्टं च यद भुक्तम अव्रतेन च भारत परामृष्टं शुना चैव तं भागं रक्षसां विदुः केशकीतावपतितं कषुतं शवभिर अवेक्षितम रुदितं चावधूतं च तं भागं रक्षसां विदुः निर ओंकारेण यद भुक्तं स शस्त्रेण च भारत दुरात्मना च यद भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः परॊच्छिष्टं च यद भुक्तं परिभुक्तं च यद भवेत दैवे पित्र्ये च सततं तं भागं रक्षसां विदुः गर्हितं निन्दितं चैव परिविष्टं स मन्युना दैवं वाप्य अथ वा पैत्र्यं तं भागं रक्षसां विदुः मन्त्रहीनं करिया हीनं यच छराधं परिविष्यते तरिभिर वर्णैर नरश्रेष्ठ तं भागं रक्षसां विदुः आज्याहुतिं विना चैव यत किं चित परिविष्यते दुराचारैश च यद भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः ये भागा रक्षसां परॊक्तास त उक्ता भरतर्षभ अत ऊर्ध्वं विसर्गस्य परीक्षां बराह्मणे शृणु यावन्तः पतिता विप्रा जडॊन्मत्तास तथैव च दैवे वाप्य अथ वा पित्र्ये राजन नार्हन्ति केतनम शवित्री कुष्ठी च कलीबश च तथा यक्ष्म हतश च यः अपस्मारी च यश चान्धॊ राजन नार्हन्ति सत्कृतिम चिकित्सका देवलका वृथा नियमधारिणः सॊमविक्रयिणश चैव शराद्धे नार्हन्ति केतनम गायना नर्तकाश चैव पलवका वादकास तथा कथका यॊधकाश चैव राजन नार्हन्ति केतनम हॊतारॊ वृषलानां च वृषलाध्यापकास तथा तथा वृषल शिष्याश च राजन नार्हन्ति केतनम अनुयॊक्ता च यॊ विप्रॊ अनुयुक्तश च भारत नार्हतस ताव अपि शराधं बरह्म विक्रयिणौ हि तौ अग्रणीर यः कृतः पूर्वं वर्णावर परिग्रहः बराह्मणः सर्वविद्यॊ ऽपि राजन नार्हन्ति केतनम अनग्नयश च ये विप्रा मृतनिर्यातकाश च ये सतेनाश च पतिताश चैव राजन नार्हन्ति केतनम अपरिज्ञात पूर्वाश च गणपूर्वांश च भारत पुत्रिका पूर्वपुत्राश च शराद्धे नार्हन्ति केतनम ऋण कर्ता च यॊ राजन यश च वार्धुषिकॊ दविजः पराणिविक्रय वृत्तिश च राजन नार्हन्ति केतनम सत्रीपूर्वाः काण्डपृष्ठाश च यावन्तॊ भरतर्षभ अजपा बराह्मणाश चैव शराद्धे नार्हन्ति केतनम शराद्धे दैवे च निर्दिष्टा बराह्मणा भरतर्षभ दातुः परतिग्रहीतुश च शृणुष्वानुग्रहं पुनः चीर्ण वरता गुणैर युक्ता भवेयुर ये ऽपि कर्षकाः सावित्रीज्ञाः करियावन्तस ते राजन केतन कषमाः कषात्रधर्मिणम अप्य आजौ केतयेत कुलजं दविजम न तव एव वणिजं तात शराद्धेषु परिकल्पयेत अग्निहॊत्री च यॊ विप्रॊ गरामवासी च यॊ भवेत अस्तेनश चातिथिज्ञश च स राजन केतन कषमः सावित्रीं जपते यस तु तरिकालं भरतर्षभ खिक्षा वृत्तिः करियावांश च स राजन केतन कषमः उदितास्तमितॊ यश च तथैवास्तमितॊदितः अहिंस्रश चाल्पदॊषश च स राजन केतन कषमः अकल्ककॊ हय अतर्कश च बराह्मणॊ भरतर्षभ स संज्ञॊ भैक्ष्य वृत्तिश च स राजन केतन कषमः अव्रती कितवः सतेनः पराणिविक्रय्य अथॊ वणिक पश्चाच च पीतवान सॊमं स राजन केतन कषमः अर्जयित्वा धनं पूर्वं दारुणैः कृषिकर्मभिः भवेत सर्वातिथिः पश्चात स राजन केतन कषमः बरह्म विक्रय निर्दिष्टं सत्रिया यच चार्जितं धनम अदेयं पितृदेवेभ्यॊ यच च कलैब्याद उपार्जितम करियमाणे ऽपवर्गे तु यॊ दविजॊ भरतर्षभ न वयाहरति यद युक्तं तस्याधर्मॊ गवानृतम शराद्धस्य बराह्मणः कालः पराप्तं दधिघृतं तथा सॊमक्षयश च मांसं च यद आरण्यं युधिष्ठिर शराद्धापवर्गे विप्रस्य सवधा वै सवदिता भवेत कषत्रियस्याप्य अथॊ बरूयात परीयन्तां पितरस तव इति अपवर्गे तु वैश्यस्य शराद्धकर्मणि भारत अक्षय्यम अभिधातव्यं सवस्ति शूद्रस्य भारत पुण्याहवाचनं दैवे बराह्मणस्य विधीयते एतद एव निर ओंकारं कषत्रियस्य विधीयते वैश्यस्य चैव वक्तव्यं परीयन्तां देवता इति कर्मणाम आनुपूर्वीं च विधिपूर्वकृतं शृणु जातकर्मादिकान सर्वांस तरिषु वर्णेषु भारत बरह्मक्षत्रे हि मन्त्रॊक्ता वैश्यस्य च युधिष्ठिर विप्रस्य रशना मौञ्जी मौर्वी राजन्य गामिनी बाल्वजीत्य एव वैश्यस्य धर्म एष युधिष्ठिर दातुः परतिग्रहीतुश च धर्माधर्माव इमौ शृणु बराह्मणस्यानृते ऽधर्मः परॊक्तः पातक संज्ञितः चतुर्गुणः कषत्रियस्य वैश्यस्याष्ट गुणः समृतः नान्यत्र बराह्मणॊ ऽशनीयात पूर्वं विप्रेण केतितः यवीयान पशुहिंसायां तुल्यधर्मॊ भवेत स हि अथ राजन्यवैश्याभ्यां यद्य अश्नीयात तु केतितः यवीयान पशुहिंसायां भागार्धं समवाप्नुयात दैवं वाप्य अथ वा पित्र्यं यॊ ऽशनीयाद बराह्मणादिषु अस्नातॊ बराह्मणॊ राजंस तस्याधर्मॊ गवानृतम आशौचॊ बराह्मणॊ राजन्यॊ ऽशनीयाद बराह्मणादिषु जञानपूर्वम अथॊ लॊभात तस्याधर्मॊ गवानृतम अन्नेनान्नं च यॊ लिप्सेत कर्मार्थं चैव भारत आमन्त्रयति राजेन्द्र तस्याधर्मॊ ऽनृतं समृतम अवेद वरतचारित्रास तरिभिर वर्णैर युधिष्ठिर मन्त्रवत परिविष्यन्ते तेष्व अधर्मॊ गवानृतम [य] पित्र्यं वाप्य अथ वा दैवं दीयते यत पितामह एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं दत्तं येषु महाफलम [भ] येषां दाराः परतीक्षन्ते सुवृष्टिम इव कर्षकाः उच्छेष परिशेषं हि तान भॊजय युधिष्ठिर चारित्रनियता राजन्ये कृशाः कृश वृत्तयः अर्थिनश चॊपगच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम तद भक्तास तद्गृहा राजंस तद धनास तद अपाश्रयाः अर्थिनश च भवन्त्य अर्थे तेषु दत्तं महाफलम तस्करेभ्यः परेभ्यॊ वा ये भयार्ता युधिष्ठिर अर्थिनॊ भॊक्तुम इच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम अकल्ककस्य विप्रस्य भैक्षॊत्कर कृतात्मनः बटवॊ यस्य भिक्षन्ति तेभ्यॊ दत्तं महाफलम हृतस्वा हृतदाराश च ये विप्रा देशसंप्लवे अर्थार्थम अभिगच्छन्ति तेभ्यॊ दत्तं महाफलम वरतिनॊ नियमस्थाश च ये विप्राः शरुतसंम्मताः तत समाप्त्य अर्थम इच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम अव्युत्क्रान्ताश च धर्मेषु पाषण्ड समयेषु च कृश पराणाः कृश धनास तेषु दत्तं महाफलम कृतसर्वस्वहरणा निर्दॊषाः परभविष्णुभिः सपृहयन्ति च भुक्तान्नं तेषु दत्तं महाफलम तपस्विनस तपॊ निष्ठास तेषां भैक्ष चराश च ये अर्थिनः किं चिद इच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम महाफलविधिर दाने शरुतस ते भरतर्षभ निरयं येन गच्छन्ति सवर्गं चैव हि तच छृणु गुर्वर्थं वाभयार्थं वा वर्जयित्वा युधिष्ठिर ये ऽनृतं कथयन्ति सम ते वै निरयगामिनः परदाराभिहर्तारः परदाराभिमर्शिनः परदारप्रयॊक्तारस ते वै निरयगामिनः ये परस्वापहर्तारः परस्वानां च नाशकाः सूचकाश च परेषां ये ते वै निरयगामिनः परपाणां च सभानां च संक्रमाणां च भारत अगाराणां च भेत्तारॊ नरा निरयगामिनः अनाथां परमदं बालां वृद्धां भीतां तपस्विनाम वञ्चयन्ति नरा ये च ते वै निरयगामिनः वृत्तिच छेदं गृहच छेदं दारच छेदं च भारत मित्रच छेदं तथाशायास ते वै निरयगामिनः सूचकाः संधिभेत्तारः परवृत्त्य उपजीवकाः अकृतज्ञाश च मित्राणां ते वै निरयगामिनः पाषण्डा दूषकाश चैव समयानां च दूषकाः ये परत्यवसिताश चैव ते वै निरयगामिनः कृताशं कृतनिर्वेशं कृतभक्तं कृतश्रमम भेदैर ये वयपकर्षन्ति ते वै निरयगामिनः पर्यश्नन्ति च ये दारान अग्निभृत्यातिथींस तथा उत्सन्नपितृदेवेज्यास ते वै निरयगामिनः वेद विक्रयिणश चैव वेदानां चैव दूषकाः वेदानां लेखकाश चैव ते वै निरयगामिनः चातुराश्रम्य बाह्याश च शरुतिबाह्याश च ये नराः विकर्मभिश च जीवन्ति ते वै निरयगामिनः केशविक्रयिका राजन विषविक्रयिकाश च ये कषीरविक्रयिकाश चैव ते वै निरयगामिनः बराह्मणानां गवां चैव कन्यानां च युधिष्ठिर ये ऽनतरं यान्ति कार्येषु ते वै निरयगामिनः शस्त्रविक्रयकाश चैव कर्तारश च युधिष्ठिर शल्यानां धनुषां चैव ते वै निरयगामिनः शल्यैर वा शङ्कुभिर वापि शवभ्रैर वा भरतर्षभ ये मार्गम अनुरुन्धन्ति ते वै निरयगामिनः उपाध्यायांश च भृत्यां च भक्तांश च भरतर्षभ ये तयजन्त्य असमर्थांस तांस ते वै निरयगामिनः अप्राप्तदमकाश चैव नासानां वेधकास तथा बन्धकाश च पशूनां ये ते वै निरयगामिनः अगॊप्तारश छल दरव्या बलिषड भागतत्पराः समर्थाश चाप्य अदातारस ते वै निरयगामिनः कषान्तान दान्तांस तथा पराज्ञान दीर्घकालं सहॊषितान तयजन्ति कृतकृत्या ये ते वै निरयगामिनः बालानाम अथ वृद्धानां दासानां चैव ये नराः अदत्त्वा भक्षयन्त्य अग्रे ते वै निरयगामिनः एते पूर्वर्षिभिर दृष्टाः परॊक्ता निरयगामिनः भागिनः सवर्गलॊकस्य वक्ष्यामि भरतर्षभ सर्वेष्व एव तु कार्येषु दैवपूर्वेषु भारत हन्ति पुत्रान पशून कृत्स्नान बराह्मणातिक्रमः कृतः दानेन तपसा चैव सत्येन च युधिष्ठिर ये धर्मम अनुवर्तन्ते ते नराः सवर्गगामिनः शुश्रूषाभिस तपॊभिश च शरुतम आदाय भारत ये परतिग्रह निःस्नेहास ते नराः सवर्गगामिनः भयात पापात तथाबाधाद दारिद्र्याद वयाधिधर्षणात यत्कृते परतिमुच्यन्ते ते नराः सवर्गगामिनः कषमावन्तश च धीराश च धर्मकार्येषु चॊत्थिताः मङ्गलाचार युक्ताश च ते नराः सवर्गगामिनः निवृत्ता मधु मांसेभ्यः परदारेभ्य एव च निवृत्ताश चैव मद्येभस ते नराः सवर्गगामिनः आश्रमाणां च कर्तारः कुलानां चैव भारत देशानां नगराणां च ते नराः सवर्गगामिनः वस्त्राभरण दातारॊ भक्ष पानान्नदास तथा कुटुम्बानां च दातारस ते नराः सवर्गगामिनः सर्वहिंसा निवृत्ताश च नराः सर्वसहाश च ये सर्वस्याश्रय भूताश च ते नराः सवर्गगामिनः मातरं पितरं चैव शुश्रूषन्ति जितेन्द्रियाः भरातॄणां चैव स सनेहास ते नराः सवर्गगामिनः आढ्याश च बलवन्तश च यौवनस्थाश च भारत ये वै जितेन्द्रिया धीरास ते नराः सवर्गगामिनः अपराद्धेषु स सनेहा मृदवॊ मित्रवत्सलाः आराधन सुखाश चापि ते नराः सवर्गगामिनः सहस्रपरिवेष्टारस तथैव च सहस्रदाः तरातारश च सहस्राणां पुरुषाः सवर्गगामिनः सुवर्णस्य च दातारॊ गवां च भरतर्षभ यानानां वाहनानां च ते नराः सवर्गगामिनः वैवाहिकानां कन्यानां परेष्याणां च युधिष्ठिर दातारॊ वाससां चैव ते नराः सवर्गगामिनः विहारावसथॊद्यान कूपाराम सभा परदाः वप्राणां चैव कर्तारस ते नराः सवर्गगामिनः निवेशनानां कषृत्राणां वसतीनां च भारत दातारः परार्थितानां च ते नराः सवर्गगामिनः रसानाम अथ बीजानां धान्यानां च युधिष्ठिर सवयम उत्पाद्य दातारः पुरुषाः सवर्गगामिनः यस्मिन कस्मिन कुले जाता बहुपुत्राः शतायुषः सानुक्रॊशा जितक्रॊधाः पुरुषाः सवर्गगामिनः एतद उक्तम अमुत्रार्थं दैवं पित्र्यं च भारत धर्माधर्मौ च दानस्य यथापूर्वर्षिभिः कृतौ [य] इदं मे तत्त्वतॊ राजन वक्तुम अर्हसि भारत अहिंसयित्वा केनेह बरह्महत्या विधीयते [भ] वयासम आमन्त्र्य राजेन्द्र पुरा यत पृष्टवान अहम तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि तद इहैकमनाः शृणु चतुर्थस तवं वसिष्ठस्य तत्त्वम आख्याहि मे मुने अहिंसयित्वा केनेह बरह्महत्या विधीयते इति पृष्टॊ महाराज पराशर शरीरजः अब्रवीन निपुणॊ धर्मे निःसंशयम अनुत्तमम बराह्मणं सवयम आहूय भिक्षार्थे कृश वृत्तिनम बरूयान नास्तीति यः पश्चात तं विद्याद बरह्म घातिनम मध्यस्थस्येह विप्रस्य यॊ ऽनूचानस्य भारत वृत्तिं हरति दुर्बुद्धिस तं विद्याद बरह्म घातिनम गॊकुलस्य तृषार्तस्य जलार्थे वसुधाधिप उत्पादयति यॊ विघ्नं तं विद्याद बरह्म घातिनम यः परवृत्तां शरुतिं सम्यक शास्त्रं वा मुनिभिः कृतम दूषयत्य अनभिज्ञाय तं विद्याद बरह्म घातिनम आत्मजां रूपसंपन्नां महतीं सदृशे वरे न परयच्छति यः कन्यां तं विद्याद बरह्म घातिनम अधर्मनिरतॊ मूढॊ मिथ्या यॊ वै दविजातिषु दद्यान मर्मातिगं शॊकं तं विद्याद बरह्म घातिनम चक्षुषा विप्रहीनस्य पङ्गुलस्य जडस्य वा हरेत यॊ वै सर्वस्वं तं विद्याद बरह्म घातिनम आश्रमे वा वने वा यॊ गरामे वा यदि वा पुरे अग्निं समुत्सृजेन मॊहात तं विद्याद बरह्म घातिनम [य] तीर्थानां दर्शनं शरेयः सनानं च भरतर्षभ शरवणं च महाप्राज्ञ शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि भरतर्षभ वक्तुम अर्हसि मे तानि शरॊतास्मि नियतः परभॊ [भ] इमम अङ्गिरसा परॊक्तं तीर्थवंशं महाद्युते शरॊतुम अर्हसि भद्रं ते पराप्स्यसे धर्मम उत्तमम तपॊवनगतं विप्रम अभिगम्य महामुनिम पप्रच्छाङ्गिरसं वीर गौतमः संशितव्रतः अस्ति मे भगवन कश चित तीर्थेभ्यॊ धर्मसंशयः तत सर्वं शरॊतुम इच्छामि तन मे शंस महामुने उपस्पृश्य फलं किं सयात तेषु तीर्थेषु वै मुने परेत्य भावे महाप्राज्ञ तद यथास्ति तथा वद [अ] सप्ताहं चन्द्र भागां वै वितस्ताम ऊर्मिमालिनीम विगाह्य वै निराहारॊ निर्ममॊ मुनिवद भवेत काश्मीर मण्डले नद्यॊ याः पतन्ति महानदम ता नदीः सिन्धुम आसाद्य शीलवान सवर्गम आप्नुयात पुष्करं च परभासं च नैमिषं सागरॊदकम देविकाम इन्द्र मार्गं च सवर्णबिन्दुं विगाह्य च विबॊध्यते विमानस्थः सॊ ऽपसरॊभिर अभिष्टुतः हिरण्यबिन्दुं विक्षॊभ्य परयतश चाभिवाद्य तम कुशे शयं च देवत्वं पूयते तस्य किल्बिषम इन्द्र तॊयां समासाद्य गन्धमादन संनिधौ करतॊयां कुरङ्गेषु तरिरात्रॊपॊषितॊ नरः अश्वमेधम अवाप्नॊति विगाह्य नियतः शुचिः गङ्गा दवरे कुशावर्ते बिल्वके नेमिपर्वते तथा कनखले सनात्वा धूतपाप्मा दिवं वरजेत अपां हरद उपस्पृश्य वाजपेयफलं लभेत बरह्म चारी जितक्रॊधः सत्यसंधस तव अहिंसकः यत्र भागीरथी गङ्गा भजते दिशम उत्तराम महेश्वरस्य निष्ठाने यॊ नरस तव अभिषिच्यते एकमासं निराहारः सवयं पश्यति देवताः सप्त गङ्गे तरिगङ्गे च इन्द्र मार्गे च तर्पयन सुधां वै लभते भॊक्तुं यॊ नरॊ जायते पुनः महाश्रम उपस्पृश्य यॊ ऽगनिहॊत्रपरः शुचिः एकमासं निराहारः सिद्धिं मासेन स वरजेत महाह्रद उपस्पृश्य भृगुतुङ्गे तव अलॊलुपः तरिरात्रॊपॊषितॊ भूत्वा मुच्यते बरह्महत्यया कन्या कूप उपस्पृश्य बलाकायां कृतॊदकः देवेषु कीर्तिं लभते यशसा च विराजते देशकाल उपस्पृश्य तथा सुन्दरिका हरदे अश्विभ्यां रूपवर्चस्यं परेत्य वै लभते नरः महागङ्गाम उपस्पृश्य कृत्तिकाङ्गारके तथा पक्षम एकं निराहारः सवर्गम आप्नॊति निर्मलः वैमानिक उपस्पृश्य किङ्किणीकाश्रमे तथा निवासे ऽपसरसां दिव्ये कामचारी महीयते कालिकाश्रमम आसाद्य विपाशायां कृतॊदकः बरह्म चारी जितक्रॊधस तरिरात्रान मुच्यते भवात आश्रमे कृत्तिकानां तु सनात्वा यस तर्पयेत पितॄन तॊषयित्वा महादेवं निर्मलः सवर्गम आप्नुयात महापुर उपस्पृश्य तरिरात्रॊपॊषितॊ नरः तरसानां सथावराणां च दविपदानां भयं तयजेत देवदारु वने सनात्वा धूतपाप्मा कृतॊदकः देवलॊकम अवाप्नॊति सप्तरात्रॊषितः शुचिः कौशन्ते च कुश सतम्बे दरॊण शर्म पदे तथा आपः परपतने सनातः सेव्यते सॊ ऽपसरॊगणैः चित्रकूटे जनस्थाने तथा मन्दाकिनी जले विगाह्य वै निराहारॊ राजलक्ष्मीं निगच्छति शयामायास तव आश्रमं गत्वा उष्य चैवाभिषिच्य च तरींस तरिरात्रान स संधाय गन्धर्वनगरे वसेत रमण्यां च उपस्पृश्य तथा वै गन्धतारिके एकमासं निराहारस तव अन्तर्धानफलं लभेत कौशिकी दवारम आसाद्य वायुभक्षस तव अलॊलुपः एकविंशतिरात्रेण सवर्गम आरॊहते नरः मतङ्ग वाप्यां यः सनायाद एकरात्रेण सिध्यति विगाहति हय अनालम्बम अन्धकं वै सनातनम नैमिषे सवर्गतीर्थे च उपस्पृश्य जितेन्द्रियः फलं पुरुषमेधस्य लभेन मासं कृतॊदकः गङ्गा हरद उपस्पृश्य तथा चैवॊत्पला वने अश्वमेधम अवाप्नॊति तत्र मासं कृतॊदकः गङ्गायमुनयॊस तीर्थे तथा कालंजरे गिरौ षष्टिह्रद उपस्पृश्य दानं नान्यद विशिष्यते दश तीर्थसहस्राणि तिस्रः कॊट्यस तथापराः समागच्छन्ति माघ्यां तु परयागे भरतर्षभ माघमासं परयागे तु नियतः संशितव्रतः सनात्वा तु भरतश्रेष्ठ निर्मलः सवर्गम आप्नुयात मरुद्गण उपस्पृश्य पितॄणाम आश्रमे शुचिः वैवस्वतस्य तीर्थे च तीर्थभूतॊ भवेन नरः तथा बरह्मशिरॊ गत्वा भागीरथ्यां कृतॊदकः एकमासं निराहारः सॊमलॊकम अवाप्नुयात कपॊतके नरः सनात्वा अष्टावक्रे कृतॊदकः दवादशाहं निराहारॊ नरमेध फलं लभेत मुञ्ज पृष्ठं गयां चैव निरृतिं देव पर्वतम तृतीयां करौञ्चपादीं च बरह्महत्या विशुध्यति कलश्यां वाप्य उपस्पृश्य वेद्यां च बहुशॊ जलाम अग्नेः पुरे नरः सनात्वा विशालायां कृतॊदकः देव हरद उपस्पृश्य बरह्मभूतॊ विराजते पुरापवर्तनं नन्दां महानन्दां च सेव्य वै नन्दने सेव्यते दान्तस तव अप्सरॊभिर अहिंसकः उर्वशी कृत्तिका यॊगे गत्वा यः सुसमाहितः लौहित्ये विधिवत सनात्वा पुण्डरीकफलं लभेत रामह्रद उपस्पृश्य विशालायां कृतॊदकः दवादशाहं निराहारः कल्मषाद विप्रमुच्यते महाह्रद उपस्पृश्य शुद्धेन मनसा नरः एकमासं निराहारॊ जमदग्निगतिं लभेत विन्ध्ये संताप्य चात्मानं सत्यसंधस तव अहिंसकः षण मासं पदम आस्थाय मासेनैकेन शुध्यति नर्मदायाम उपस्पृश्य तथा सूर्पारकॊदके एकपक्षं निराहारॊ राजपुत्रॊ विधीयते जम्बू मार्गे तरिभिर मासैः संयतः सुसमाहितः अहॊरात्रेण चैकेन सिद्धिं समधिगच्छति कॊका मुखे विगाह्यापॊ गत्वा चण्डालिकाश्रमम शाकभक्षश चीरवासाः कुमारीर विन्दते दश वैवस्वतस्य सदनं न स गच्छेत कदा चन यस्य कन्या हरदे वासॊ देवलॊकं स गच्छति परभासे तव एकरात्रेण अमावास्यां समाहितः सिध्यते ऽतर महाबाहॊ यॊ नरॊ जायते पुनः उज्जानक उपस्पृश्य आर्ष्टिषेणस्य चाश्रमे पिङ्गायाश चाश्रमे सनात्वा सर्वपापैः परमुच्यते कुल्यायां समुपस्पृश्य जप्त्वा चैवाघ मर्षणम अश्वमेधम अवाप्नॊति तरिरात्रॊपॊषितः शुचिः पिण्डारक उपस्पृश्य एक रात्रॊषितॊ नरः अग्निष्टॊमम अवाप्नॊति परभातां शर्वरीं शुचिः तथा बरह्मसरॊ गत्वा धर्मारण्यॊपशॊभितम पुण्डरीकम अवाप्नॊति परभातां शर्वरीं शुचिः मैनाके पर्वते सनात्वा तथा संध्याम उपास्य च कामं जित्वा च वै मासं सर्वमेध फलं लभेत विख्यातॊ हिमवान पुण्यः शंकरश्वशुरॊ गिरिः आकरः सर्वरत्नानां सिद्धचारणसेवितः शरीरम उत्सृजेत तत्र विधिपूर्वम अनाशके अध्रुवं जीवितं जञात्वा यॊ वै वेदान्तगॊ दविजः अभ्यर्च्य देवतास तत्र नमस्कृत्य मुनींस तथा ततः सिद्धॊ दिवं गच्छेद बरह्मलॊकं सनातनम कामं करॊधं च लॊभं च यॊ जित्वा तीर्थम आवसेत न तेन किं चिन न पराप्तं तीर्थाभिगमनाद भवेत यान्य अगम्यानि तीर्थानि दुर्गाणि विषमाणि च मनसा तानि गम्यानि सर्वतीर्थसमासतः इदं मेध्यम इदं धन्यम इदं सवर्ग्यम इदं सुखम इदं रहस्यं देवानाम आप्लाव्यानां च पावनम इदं दद्याद दविजातीनां साधूनाम आत्मजस्य वा सुहृदां च जपेत कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य वा दत्तवान गौतमस्येदम अङ्गिरा वै महातपाः गुरुभिः समनुज्ञातः काश्यपेन च धीमता महर्षीणाम इदं जप्यं पावनानां तथॊत्तमम जपंश चाभ्युत्थितः शश्वन निर्मलः सवर्गम आप्नुयात इदं यश चापि शृणुयाद रहस्यं तव अङ्गिरॊ मतम उत्तमे च कुले जन्म लभेज जातिं च संस्मरेत [व] बृहस्पतिसमं बुद्ध्या कषमया बरह्मणः समम पराक्रमे शक्रसमम आदित्यसमतेजसम गाङ्गेयम अर्जुनेनाजौ निहतं भूरि वर्चसम भरातृभिः सहितॊ ऽनयैश च पर्युपास्ते युधिष्ठिरः शयानं वीरशयने कालाकाङ्क्षिणम अच्युतम आजग्मुर भरतश्रेष्ठं दरष्टुकामा महर्षयः अत्रिर वसिष्ठॊ ऽथ भृगुः पुलस्त्यः पुलहः करतुः अङ्गिरा गौतमॊ ऽगस्त्यः सुमतिः सवायुर आत्मवान विश्वामित्रः सथूलशिराः संवर्तः परमतिर दमः उशना बृहस्पतिर वयासश चयवनः काश्यपॊ धरुवः दुर्वासा जमदग्निश च मार्कण्डेयॊ ऽथ गालवः भरद्वाजश च रैभ्यश च यवक्रीतस तरितस तथा सथूलाक्षः शकलाक्षश च कण्वॊ मेधातिथिः कृशः नारदः पर्वतश चैव सुधन्वाथैकतॊ दवितः नितम्भूर भुवनॊ धौम्यः शतानन्दॊ ऽकृतव्रणः जामदग्न्यस तथा रामः काम्यश चेत्य एवमादयः समागता महात्मानॊ भीष्मं दरष्टुं महर्षयः तेषां महात्मनां पूजाम आगतानां युधिष्ठिरः भरातृभिः सहितश चक्रे यथावद अनुपूर्वशः ते पूजिताः सुखासीनाः कथश चक्रुर महर्षयः भीष्माश्रिताः सुमधुराः सर्वेन्द्रियमनॊहराः भीष्मस तेषां कथाः शरुत्वा ऋषीणां भावितात्मनाम मेने दिविस्थम आत्मानं तुष्ट्या परमया युतः ततस ते भीष्मम आमन्त्र्य पाण्डवांश च महर्षयः अन्तर्धानं गताः सर्वे सर्वेषाम एव पश्यताम तान ऋषीन सुमहाभागान अन्तर्धानगतान अपि पाण्डवास तुष्टुवुः सर्वे परणेमुश च मुहुर मुहुः परसन्नमनसः सर्वे गाङ्गेयं कुरुसत्तमाः उपतस्थुर यथॊद्यन्तम आदित्यं मन्त्रकॊविदाः परभावात तपसस तेषाम ऋषीणां वीक्ष्य पाण्डवाः परकाशन्तॊ दिशः सर्वा विस्मयं परमं ययुः महाभाग्यं परं तेषाम ऋषीणाम अनुचिन्त्य ते पांडवाः सह भीष्मेण कथाश चक्रुस तदाश्रयाः कथान्ते शिरसा पादौ सपृष्ट्वा भीष्मस्य पाण्डवः धर्म्यं धर्मसुतः परश्नं पर्यपृच्छद युधिष्ठिरः के देशाः के जनपदा आश्रमाः के च पर्वताः परकृष्टाः पुण्यतः काश च जञेया नद्यः पितामह [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम शिलॊञ्छ वृत्तेः संवादं सिद्धस्य च युधिष्ठिर इमां कश चित परिक्रम्य पृथिवीं शैलभूषिताम असकृद दविपदां शरेष्ठः शरेष्ठस्य गृहमेधिनः शिल वृत्तेर गृहं पराप्तः स तेन विधिनार्चितः कृतकृत्य उपातिष्ठत सिद्धं तम अतिथिं तदा तौ समेत्य महात्मानौ सुखासीनौ कथाः शुभाः चक्रतुर वेद संबद्धास तच छेष कृतलक्षणाः शिल वृत्तिः कथान्ते तु सिद्धम आमन्त्र्य यत्नतः परश्नं पप्रच्छ मेधावी यन मां तवं परिपृच्छसि [षिलवृत्ति] के देशाः के जनपदाः के ऽऽशरमाः के च पर्वताः परकृष्टाः पुण्यतः काश च जञेया नद्यस तद उच्यताम [सिद्ध] ते देशास ते जनपदास ते ऽऽशरमास ते च पर्वताः येषां भागीरथी गङ्गा मध्येनैति सरिद्वरा तपसा बरह्मचर्येण यज्ञैस तयागेन वा पुनः गतिं तां न लभेज जन्तुर गङ्गां संसेव्य यां लभेत सपृष्टानि येषां गाङ्गेयैस तॊयैर गात्राणि देहिनाम नयस्तानि न पुनस तेषां तयागः सवर्गाद विधीयते सर्वाणि येषां गाङ्गेयैस तॊयैः कृत्यानि देहिनाम गां तयक्त्वा मानवा विप्र दिवि तिष्ठन्ति ते ऽचलाः पूर्वे वयसि कर्माणि कृत्वा पापानि ये नराः पश्चाद गङ्गां निषेवन्ते ते ऽपि यान्त्य उत्तमां गतिम सनातानां शुचिभिस तॊयैर गाङ्गेयैः परयतात्मनाम वयुष्टिर भवति या पुंसां न सा करतुशतैर अपि यावद अस्थि मनुष्यस्य गङ्गातॊयेषु तिष्ठति तावद वर्षसहस्राणि सवर्गं पराप्य महीयते अपहत्य तमस तीव्रं यथा भात्य उदये रविः तथापहत्य पाप्मानं भाति गङ्गा जलॊक्षितः विसॊमा इव शर्वर्यॊ विपुष्पास तरवॊ यथा तद्वद देशा दिशश चैव हीना गङ्गा जलैः शुभैः वर्णाश्रमा यथा सर्वे सवधर्मज्ञानवर्जिताः ऋतवश च यथा सॊमास तथा गङ्गां विना जगत यथा हीनं नभॊ ऽरकेण भूः शैलैः खं च वायुना तथा देशा दिशश चैव गङ्गा हीना न संशयः तरिषु लॊकेषु ये के चित पराणिनः सर्व एव ते तर्प्यमाणाः परां तृप्तिं यान्ति गङ्गा जलैः शुभैः यस तु सूर्येण निष्टप्तं गाङ्गेयं पिबते जलम गवां निर्हार निर्मुक्ताद यावकात तद विशिष्यते इन्द्र वरतसहस्रं तु चरेद यः कायशॊधनम पिबेद यश चापि गङ्गाम्भः समौ सयातां न वा समौ तिष्ठेद युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान मासम एकं तु गङ्गायां समौ सयातां न वा समौ लम्बेतावाक शिरा यस तु युगानाम अयुतं पुमान तिष्ठेद यथेष्टं यश चापि गङ्गायां स विशिष्यते अग्नौ पराप्तं परधूयेत यथा तूलं दविजॊत्तम तथा गङ्गावगाढस्य सर्वं पापं परधूयते भूतानाम इह सर्वेषां दुःखॊपहत चेतसाम गतिम अन्वेषमाणानां न गङ्गा सदृशी गतिः भवन्ति निर्विषाः सर्पा यथा तार्क्ष्यस्य दर्शनात गङ्गाया दर्शनात तद्वत सर्वपापैः परमुच्यते अप्रतिष्ठाश च ये के चिद अधर्मशरणाश च ये तेषां परतिष्ठा गङ्गेह शरणं शर्म वर्म च परकृष्टैर अशुभैर गरस्तान अनेकैः पुरुषाधमान पतते नरके गङ्गा संश्रितान परेत्य तारयेत ते संविभक्ता मुनिभिर नूनं देवैः स वासवैः ये ऽभिगच्छन्ति सततं गङ्गाम अभिगतां सुरैः विनयाचार हीनाश च अशिवाश च नराधमाः ते भवन्ति शिवा विप्र ये वै गङ्गां समाश्रिताः यथा सुराणाम अमृतं पितॄणां च यथा सवधा सुधा यथा च नागानां तथा गङ्गा जलं नृणाम उपासते यथा बाला मातरं कषुधयार्दिताः शरेयः कामास तथा गङ्गाम उपासन्तीह देहिनः सवायम्भुवं यथास्थानं सर्वेषां शरेष्ठम उच्यते सनातानां सरितां शरेष्ठा गङ्गा तद्वद इहॊच्यते यथॊपजीविनां धेनुर देवादीनां धरा समृता तथॊपजीविनां गङ्गा सर्वप्राणभृताम इह देवाः सॊमार्क संस्थानि यथा सत्रादिभिर मखैः अमृतान्य उपजीवन्ति तथा गङ्गा जलं नराः जाह्नवी पुलिनॊत्थाभिः सिकताभिः समुक्षितः मन्यते पुरुषॊ ऽऽतमानं दिविष्ठम इव शॊभितम जाह्नवीतीर संभूतां मृदं मूर्ध्ना विभर्ति यः बिभर्ति रूपं सॊ ऽरकस्य तमॊ नाशात सुनिर्मलम गङ्गॊर्मिभिर अथॊ दिग्धः पुरुषं पवनॊ यदा सपृशते सॊ ऽपि पाप्मानं सद्य एवापमार्जति वयसनैर अभितप्तस्य नरस्य विनशिष्यतः गङ्गा दर्शनजा परीतिर वयसनान्य अपकर्षति हंसारावैः कॊक रवै रवैर अन्यैर्श च पक्षिणाम पस्पर्ध गङ्गा गन्धर्वान पुलिनैश च शिलॊच्चयान हंसादिभिः सुबहुभिर विविधैः पक्षिभिर वृताम गङ्गां गॊकुलसंबाधां दृष्ट्वा सवर्गॊ ऽपि विस्मृतः न सा परीतिर दिविष्ठस्य सर्वकामान उपाश्नतः अभवद या परा परीतिर गङ्गायाः पुलिने नृणाम वान मनः कर्मजैर गरस्तः पापैर अपि पुमान इह वीक्ष्य गङ्गां भवेत पूतस तत्र मे नास्ति संशयः सप्तावरान सप्त परान पितॄंस तेभ्यश च ये परे पुमांस तारयते गङ्गां वीक्ष्य सपृष्ट्वावगाह्य च शरुताभिलषिता दृष्टा सपृष्टा पीतावगाहिता गङ्गा तारयते नॄणाम उभौ वंशौ विशेषतः दर्शनात सपर्शनात पानात तथा गङ्गेति कीर्तनात पुनात्य अपुण्यान पुरुषाञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः य इच्छेत सफलं जन्म जीवितं शरुतम एव च स पितॄंस तर्पयेद गङ्गाम अभिगम्य सुरांस तथा न सुतैर न च वित्तेन कर्मणा न च तत फलम पराप्नुयात पुरुषॊ ऽतयन्तं गङ्गां पराप्य यद आप्नुयात जात्यन्धैर इह तुल्यास ते मृतैः पङ्गुभिर एव च समर्था ये न पश्यन्ति गङ्गां पुण्यजलां शिवाम भूतभव्य भविष्यज्ञैर महर्षिभिर उपस्थिताम देवैः सेन्द्रैश च कॊ गङ्गां नॊपसेवेत मानवः वानप्रस्थैर गृहस्थैश च यतिभिर बरह्म चारिभिः विद्यावद्भिः शरितां गङ्गां पुमान कॊ नाम नाश्रयेत उत्क्रामद्भिश च यः पराणैः परयतः शिष्टसंमतः चिन्तयेन मनसा गङ्गां स गतिं परमां लभेत न भयेभ्यॊ भयं तस्य न पापेभ्यॊ न राजतः आ देहपतनाद गङ्गाम उपास्ते यः पुमान इह गगनाद यां महापुण्यां पतन्तीं वै महेश्वरः दधार शिरसा देवीं ताम एव दिवि सेवते अलंकृतास तरयॊ लॊकाः पथिभिर विमलैस तरिभिः यस तु तस्या जलं सेवेत कृतकृत्यः पुमान भवेत दिवि जयॊतिर यथादित्यः पितॄणां चैव चन्द्रमाः देवेशश च यथा नॄणां गङ्गेह सरितां तथा मात्रा पित्रा सुतैर दारैर वियुक्तस्य धनेन वा न भवेद धि तथा दुःखं यथा गङ्गा वियॊगजम नारण्यैर नेष्ट विषयैर न सुतैर न धनागमैः तथा परसादॊ भवति गङ्गां वीक्ष्य यथा नृणाम पूर्णम इन्दुं यथादृष्ट्वा नृणां दृष्टिः परसीदति गङ्गां तरिपथगां दृष्ट्वा तथा दृष्टिः परसीदति तद्भावस तद्गतमनस तन्निष्ठस तत्परायणः गङ्गां यॊ ऽनुगतॊ भक्त्या स तस्याः परियतां वरजेत भूःस्थैः खस्थैर दिविष्ठैश च भूतैर उच्चावचैर अपि गङ्गा विगाह्या सततम एत कार्यतमं सताम तरिषु लॊकेषु पुण्यत्वाद गङ्गायाः परथितं यशः यत पुत्रान सगरस्यैषा भस्माख्यान अनयद दिवम वाय्वीरिताभिः सुमहास्वनाभिर; दरुताभिर अत्यर्थ समुच्छ्रिताभिः गङ्गॊर्मिभिर भानुमतीभिर इद्धः; सहस्ररश्मि परतिमॊ विभाति पयस्विनीं घृतिनीम अत्युदारां; समृद्धिनीं वेगिणीं दुर्विगाह्याम गङ्गां गत्वा यैः शरीरं विसृष्टं; गता धीरास ते विबुधैः समत्वम अन्धाञ जडान दरव्यहीनांश च गङ्गा; यशस्विनी बृहती विश्वरूपा देवैः सेन्द्रैर मुनिभिर मानवैश च; निषेविता सर्वकामैर युनक्ति ऊर्जावतीं मधुमतीं महापुण्यां तरिवर्त्मगाम तरिलॊकगॊप्त्रीं ये गङ्गां संश्रितास ते दिवं गताः यॊ वत्स्यति दरक्ष्यति वापि मर्त्यस; तस्मै परयच्छन्ति सुखानि देवाः तद्भाविताः सपर्शने दर्शने यस; तस्मै देवा गतिम इष्टां दिशन्ति दक्षां पृथ्वीं बृहतीं विप्रकृष्टां; शिवाम ऋतां सुरसां सुप्रसन्नाम विभावरीं सर्वभूतप्रतिष्ठां; गङ्गां गता ये तरिदिवं गतास ते खयातिर यस्याः खं दिवं गां च नित्यं; पुरा दिशॊ विदिशश चावतस्थे तस्या जलं सेव्य सरिद वराया; मर्त्याः सर्वे कृतकृत्या भवन्ति इयं गङ्गेति नियतं परतिष्ठा; गुहस्य रुक्मस्य च गर्भयॊषा परातस तरिमार्गा घृतवहा विपाप्मा; गङ्गावतीर्णा वियतॊ विश्वतॊया सुतावनीध्रस्य हरस्य भार्या; दिवॊ भुवश चापि कक्ष्यानुरूपा भव्या पृथिव्या भाविनी भाति राजन; गङ्गा लॊकानां पुण्यदा वै तरयाणाम मधु परवाहा घृतरागॊद्धृताभिर; महॊर्मिभिः शॊभिता बराह्मणैश च दिवश चयुता शिरसात्ता भवेन; गङ्गावनीध्रास तरिदिवस्य माला यॊनिर वरिष्ठा विरजा वितन्वी; शुष्मा इरा वारिवहा यशॊदा विश्वावती चाकृतिर इष्टिर इद्धा; गङ्गॊक्षितानां भुवनस्य पन्थाः कषान्त्या मह्या गॊपने धारणे च; दीप्त्या कृशानॊस तपनस्य चैव तुल्या गङ्गा संमता बराह्मणानां; गुहस्य बरह्मण्यतया च नित्यम ऋषिष्टुतां विष्णुपदीं पुराणीं; सुपुण्यतॊयां मनसापि लॊके सर्वात्मना जाह्नवीं ये परपन्नास; ते बरह्मणः सदनं संप्रयाताः लॊकान इमान नयति या जननीव पुत्रान; सर्वात्मना सर्वगुणॊपपन्ना सवस्थानम इष्टम इह बराह्मम अभीप्समानैर; गङ्गा सदैवात्म वशैर उपास्या उस्रां जुष्टां मिषतीं विश्वतॊयाम; इरां वज्रीं रेवतीं भूधराणाम शिष्टाश्रयाम अमृतां बरह्म कान्तां; गङ्गां शरयेद आत्मवान सिद्धिकामः परसाद्य देवान स विभून समस्तान; भगीरथस तपसॊग्रेण गङ्गाम गाम आनयत ताम अभिगम्य शश्वन; पुमान भयं नेह नामुत्र विद्यात उदाहृतः सर्वथा ते गुणानां; मयैक देशः परसमीक्ष्य बुद्ध्या शक्तिर न मे का चिद इहास्ति वक्तुं; गुणान सर्वान परिमातुं तथैव मेरॊः समुद्रस्य च सर्वरत्नैः; संख्यॊपलानाम उदकस्य वापि वक्तुं शक्यं नेह गङ्गा जलानां; गुणाख्यानं परिमातुं तथैव तस्माद इमान परया शरद्धयॊक्तान; गुणान सर्वाञ जाह्नवीजांस तथैव भवेद वाचा मनसा कर्मणा च; भक्त्या युक्तः परया शरद्दधानः लॊकान इमांस तरीन यशसा वितत्य; सिद्धिं पराप्य महतीं तां दुरापाम गङ्गा कृतान अचिरेणैव लॊकान; यथेष्टम इष्टान विचरिष्यसि तवम तव मम च गुणैर महानुभावा; जुषतु मतिं सततं सवधर्मयुक्तैः अभिगत जनवत्सला हि गङ्गा; भजति युनक्ति सुखैश च भक्तिमन्तम [भ] इति परममतिर गुणान अनेकाञ; शिल रतये तरिपथानुयॊग रूपान बहुविधम अनुशास्य तथ्य रूपान; गगनतलं दयुतिमान विवेश सिद्धः शिलवृत्तिस तु सिद्धस्य वाक्यैः संबॊधितस तदा गङ्गाम उपास्य विधिवत सिद्धिं पराप्तः सुदुर्लभाम तस्मात तवम अपि कौन्तेय भक्त्या परमया युतः गङ्गाम अभ्येहि सततं पराप्स्यसे सिद्धिम उत्तमाम [व] शरुत्वेतिहासं भीष्मॊक्तं गङ्गायाः सतवसंयुतम युधिष्ठिरः परां परीतिम अगच्छद भरातृभिः सह इतिहासम इमं पुण्यं शृणुयाद यः पठेत वा गङ्गायाः सतवसंयुक्तं स मुच्येत सर्वकिल्बिषैः [य] परज्ञा शरुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च यथा भवान गुणैः समुदितः सर्वैर वयसा च समन्वितः तस्माद भवन्तं पृच्छामि धर्मं धर्मभृतां वर कषत्रियॊ यदि वा वैश्यः शूद्रॊ वा राजसत्तम बराह्मण्यं पराप्नुयात केन तन मे वयाख्यातुम अर्हसि तपसा वा सुमहता कर्मणा वा शरुतेन वा बराह्मण्यम अथ चेद इच्छेत तन मे बरूहि पितामह [भ] बराह्मण्यं तात दुष्प्रापं वर्णैः कषत्रादिभिस तरिभिः परं हि सर्वभूतानां सथानम एतद युधिष्ठिर बह्वीस तु संसरन यॊनीर जायमानः पुनः पुनः पर्याये तात कस्मिंश चिद बराह्मणॊ नाम जायते अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मतङ्गस्य च संवाद्म गर्दभ्याश च युधिष्ठिर दविजातेः कस्य चित तात तुल्यवर्णः सुतः परभुः मतङ्गॊ नाम नाम्नाभूत सर्वैः समुदितॊ गुणैः स यज्ञकारः कौन्तेय पित्रा सृष्टः परंतप परायाद गर्दभ युक्तेन रथेनेहाशु गामिना स बालं गर्दभं राजन वहन्तं मातुर अन्तिके निरविध्यत परतॊदेन नासिकायां पुनः पुनः तं तु तीव्रव्रणं देष्ट्वा गर्दभी पुत्रगृद्धिनी उवाच मा शुचः पुत्र चण्डालस तवाधितिष्ठति बराह्मणे दारुणं नास्ति मैत्रॊ बराह्मण उच्यते आचार्यः सर्वभूतानां शाता किं परहरिष्यति अयं तु पापप्रकृतिर बाले न कुरुते दयाम सवयॊनिं मानयत्य एष भावॊ भावं निगच्छति एतच छरुत्वा मतङ्गस तु दारुणं रासभी वचः अवतीर्य रथात तूर्णं रासभीं परत्यभाषत बरूहि रासभि कल्याणि माता मे येन दूषिता कथं मां वेत्सि चण्डालं कषिप्रं रासभि शंस मे केन जातॊ ऽसमि चण्डालॊ बराह्मण्यं येन मे ऽनशत तत्त्वेनैतन महाप्राज्ञे बरूहि सर्वम अशेषतः [गर्दभी] बराह्मण्यां वृषलेन तवं मत्तायां नापितेन ह जातस तवम असि चण्डालॊ बराह्मण्यं तेन ते ऽनशत एवम उक्तॊ मतङ्गस तु परत्युपायाद गृहं परति तम आगतम अभिप्रेक्ष्य पिता वाक्यम अथाब्रवीत मया तवं यज्ञसंसिद्धौ नियुक्तॊ गुरु कर्मणि कस्मात परतिनिवृत्तॊ ऽसि कच चिन न कुशलं तव [म] अयॊनिर अग्र्ययॊनिर वा यः सयात स कुशली भवेत कुशलं तु कुतस तस्य यस्येयं जननी पितः बराह्मण्यां वृषलाज जातं पितर वेदयतीह माम अमानुषी गर्दभीयं तस्मात तप्स्ये तपॊ महत एवम उक्त्वा स पितरं परतस्थे कृतनिश्चयः ततॊ गत्वा महारण्यम अतप्यत महत तपः ततः संतापयाम आस विबुधांस तपसान्वितः मतङ्गः सुसुखं परेप्सुः सथानं सुचरिताद अपि तं तथा तपसा युक्तम उवाच हरिवाहनः मतङ्ग तप्यसे किं तवं भॊगान उत्सृज्य मानुषान वरं ददानि ते हन्त वृणीष्व तवं यद इच्छति यच चाप्य अवाप्यम अन्यत ते सर्वं परब्रूहि माचिरम [म] बराह्मण्यं कामयानॊ ऽहम इदम आरब्धवांस तपः गच्छेयं तद अवाप्येह वर एष वृतॊ मया एतच छरुत्वा तु वचनं तम उवाच पुरंदरः बराह्मण्यं परार्थयानस तवम अप्राप्यम अकृतात्मभिः शरेष्ठं यत सर्वभूतेषु तपॊ यन नातिवर्तते तदग्र्यं परार्थयानस तवम अचिराद विनशिष्यसि देवतासुरमर्त्येषु यत पवित्रं परं समृतम चण्डाल यॊनौ जातेन न त पराप्यं कथं चन [भ] एवम उक्तॊ मतङ्गस तु संशितात्मा यतव्रतः अतिष्ठद एकपादेन वर्षाणां शतम अच्युत तम उवाच ततः शक्रः पुनर एव महायशाः मतङ्ग परमं सथानं परार्थयन्न अतिदुर्लभम मा कृथाः साहसं पुत्र नैष धर्मपथस तव अप्राप्यं परार्थयानॊ हि नचिराद विनशिष्यसि मतङ्ग परमं सथानं वार्यमाणॊ मया सकृत चिकीर्षस्य एव तपसा सर्वथा न भविष्यसि तिर्यग्यॊनिगतः सर्वॊ मानुष्यं यदि गच्छति स जायते पुल्कसॊ वा चण्डालॊ वा कदा चन पुंश्चलः पापयॊनिर वा यः कश चिद इह लक्ष्यते स तस्याम एव सुचिरं मतङ्ग परिवर्तते ततॊ दशगुणे काले लभते शूद्रताम अपि शूद्रयॊनाव अपि ततॊ बहुशः परिवर्तते ततस तरिंशद गुणे काले लभते वैश्यताम अपि वैश्यतायां चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते ततः षष्टिगुणे काले राजन्यॊ नाम जायते राजन्यत्वे चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते ततः षष्टिगुणे काले लभते बरह्म बन्धुताम बरह्म बन्धुश चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते ततस तु दविशते काले लभते काण्डपृष्ठताम काण्डपृष्ठश चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते ततस तु तरिशते काले लभते दविजताम अपि तां च पराप्य चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते ततश चतुःशते काले शरॊत्रियॊ नाम जायते शरॊत्रियत्वे चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते तदैव करॊधहर्षौ च कामद्वेषौ च पुत्रक अतिमानातिवादौ तम आविशन्ति दविजाधमम तांश चेज जयति शत्रून स तदा पराप्नॊति सद गतिम अथ ते वै जयन्त्य एनं तालाग्राद इव पात्यते मतङ्ग संप्रधार्यैतद यद अहं तवाम अचूदुदम वृणीष्व कामम अन्यं तवं बराह्मण्यं हि सुदुर्लभम [भ] एवम उक्तॊ मतङ्गस तु भृशं शॊकपरायणः अतिष्ठत गयां गत्वा सॊ ऽङगुष्ठेन शतं समाः सुदुष्करं वहन यॊगं कृशॊ धमनि संततः तवग अस्थि भूतॊ धर्मात्मा स पपातेति नः शरुतम तं पतन्तम अभिद्रुत्य परिजग्राह वासवः वराणाम ईश्वरॊ दाता सर्वभूतहिते रतः [षक्र] मतङ्ग बराह्मणत्वं ते संवृतं परिपन्थिभिः पूजयन सुखम आप्नॊति दुःखम आप्नॊत्य अपूजयन बराह्मणे सर्वभूतानां यॊगक्षेमः समाहितः बराह्मणेभ्यॊ ऽनुतृप्यन्ति पितरॊ देवतास तथा बराह्मणः सर्वभूतानां मतङ्ग पर उच्यते बराह्मणः कुरुते तद धि यथा यद यच च वाञ्छति बह्वीस तु संसरन यॊनीर जायमानः पुनः पुनः पर्याये तात कस्मिंश चिद बराह्मण्यम इह विन्दति [म] किं मां तुदसि दुःखार्तं मृतं मारयसे च माम तं तु शॊचामि यॊ लब्ध्वा बरह्मण्यं न बुभूषते बराह्मण्यं यदि दुष्प्रापं तरिभिर वर्णैः शतक्रतॊ सुदुर्लभं तदावाप्य नानुतिष्ठन्ति मानवाः यः पापेभ्यः पापतमस तेषाम अधम एव सः बराह्मण्यं यॊ ऽवजानीते धनं लब्ध्वेव दुर्लभम दुष्प्रापं खलु विप्रत्वं पराप्तं दुरनुपालनम दुरवापम अवाप्यैतन नानुतिष्ठन्ति मानवाः एकारामॊ हय अहं शक्र निर्द्वंद्वॊ निष्परिग्रहः अहिंसा दमदानस्थः कथं नार्हामि विप्रताम यथा कामविहारी सयां कामरूपी विहंगमः बरह्मक्षत्राविरॊधेन पूजां च पराप्नुयाम अहम यथा ममाक्षया कीर्तिर भवेच चापि पुरंदर [इन्द्र] छन्दॊ देव इति खयातः सत्रीणां पूज्यॊ भविष्यसि [बः] एवं तस्मै वरं दत्त्वा वासवॊ ऽनतरधीयत पराणांस तयक्त्वा मतङ्गॊ ऽपि पराप तत सथानम उत्तमम एवम एतत परं सथानं बराह्मण्यं नाम भारत तच च दुष्प्रापम इह वै महेन्द्र वचनं यथा [य] शरुतं मे महद आख्यानम एतत कुरुकुलॊद्वह सुदुष्प्रापं बरवीषि तवं बराह्मण्यं वदतां वर विश्वामित्रेण च पुरा बराह्मण्यं पराप्तम इत्य उत शरूयते वदसे तच च दुष्प्रापम इति सत्तम वीह हव्यश च राजर्षिः शरुतॊ मे विप्रतां गतः तद एव तावद गाङ्गेय शरॊतुम इच्छाम्य अहं विभॊ स केन कर्मणा पराप्तॊ बराह्मण्यं राजसत्तम वरेण तपसा वापि तन मे वयाख्यातुम अर्हति [बः] शृणु राजन यथा राजा वीह हव्यॊ महायशाः कषत्रियः सन पुनः पराप्तॊ बराह्मण्यं लॊकसत्कृतम मनॊर महात्मनस तात परजा धर्मेण शासतः बभूव पुत्रॊ धर्मात्मा शर्यातिर इति विश्रुतः तस्यान्ववाये दवौ राजन राजानौ संबभूवतुः हेहयस तालजङ्घश च वत्सेषु जयतां वर हेहयस्य तु पुत्राणां दशसु सत्रीषु भारत शतं बभूव परख्यातं शूराणाम अनिवर्तिनाम तुल्यरूपप्रभावाणां विदुषां युद्धशालिनाम धनुर्वेदे च वेदे च सर्वत्रैव कृतश्रमाः काशिष्व अपि नृपॊ राजन दिवॊदास पितामहः हर्यश्व इति विख्यातॊ बभूव जयतां वरः स वीतहव्यदायादैर आगत्य पुरुषर्षभ गङ्गायमुनयॊर मध्ये संग्रामे विनिपातितः तं तु हत्वा नरवरं हेहयास ते महारथाः परतिजग्मुः पुरीं रम्यां वत्सानाम अकुतॊभयाः हर्यश्वस्य तु दायादः काशिराजॊ ऽभयषिच्यत सुदेवॊ देवसंकाशः साक्षाद धर्म इवापरः स पालयन्न एव महीं धर्मात्मा काशिनन्दनः तैर वीतहव्यैर आगत्य युधि सर्वैर विनिर्जितः तम अप्य आजौ विनिर्जित्य परतिजग्मुर यथागतम सौदेविस तव अथ काशीशॊ दिवॊदासॊ ऽभयषिच्यत दिवॊदासस तु विज्ञाय वीर्यं तेषां महात्मनाम वाराणसीं महातेजा निर्ममे शक्र शासनात विप्र कषत्रिय संबाधां वैश्यशूद्र समाकुलाम नैकद्रव्यॊच्चयवतीं समृद्धविपणापणाम गङ्गाया उत्तरे कूले वप्रान्ते राजसत्तम गॊमत्या दक्षिणे चैव शक्रस्येवामरावतीम तत्र तं राजशार्दूलं निवसन्तं महीपतिम आगत्य हेहया भूयः पर्यधावन्त भारत स निष्पत्य ददौ युद्धं तेभ्यॊ राजा महाबलः देवासुरसमं घॊरं दिवॊदासॊ महाद्युतिः स तु युद्धे महाराज दिनानां दशतीर दश हतवाहन भूयिष्ठस ततॊ दैन्यम उपागमत हतयॊधस ततॊ राजन कषीणकॊशश च भूमिपः दिवॊदासः पुरीं हित्वा पलायनपरॊ ऽभवत स तव आश्रमम उपागम्य भरद्वाजस्य धीमतः जगाम शरणं राजा कृताञ्जलिर अरिंदम [राजा] भगवन वैतहव्यैर मे युद्धे वंशः परणाशितः अहम एकः परिद्यूनॊ भवन्तं शरणं गतः शिष्यस्नेहेन भगवन स मां रक्षितुम अर्हसि निःशेषॊ हि कृतॊ वंशॊ मम तैः पापकर्मभिः तम उवाच महाभागॊ भरद्वाजः परतापवान न भेतव्यं न भेतव्यं सौदेव वयेतु ते भयम अहम इष्टिं करॊम्य अद्य पुत्रार्थं ते विशां पते वैतहव्य सहस्राणि यथा तवं परसहिष्यसि तत इष्टिं चकारर्षिस तस्य वै पुत्र कामिकीम अथास्य तनयॊ जज्ञे परतर्दन इति शरुतः स जातमात्रॊ ववृधे समाः सद्यस तरयॊदश वेदं चाधिजगे कृत्स्नं धनुर्वेदं च भारत यॊगेन च समाविष्टॊ भरद्वाजेन धीमता तेजॊ लौक्यं स संगृह्य तस्मिन देशे समाविशत ततः स कवची धन्वी बाणी दीप्त इवानलः परययौ सधनुर धन्वन विवर्षुर इव तॊयदः तं दृष्ट्वा परमं हर्षं सुदेव तनयॊ ययौ मेने च मनसा दग्धान वैतहव्यान स पार्थिवः ततस तं यौवराज्येन सथापयित्वा परतर्दनम कृतकृत्यं तदात्मानं स राजा अभ्यनन्दत ततस तु वैतहव्यानां वधाय स महीपतिः पुत्रं परस्थापयाम आस परतर्दनम अरिंदमम सरथः स तु संतीर्य गङ्गाम आशु पराक्रमी परययौ वीतहव्यानां पुरीं परपुरंजयः वैतहव्यास तु संश्रुत्य रथघॊषं समुद्धतम निर्ययुर नगराकारै रथैः पररथारुजैः निष्क्रम्य ते नरव्याघ्रा दंशिताश चित्रयॊधिनः परतर्दनं समाजघ्नुः शरवर्षैर उदायुधाः अस्तैश च विविधाकारै रथौघैश च युधिष्ठिर अभ्यवर्षन्त राजानं हिमवन्तम इवाम्बुदाः अस्तैर अस्त्राणि संवार्य तेषां राजा परतर्दनः जघान तान महातेजा वज्रानल समैः शरैः कृत्तॊत्तमाङ्गास ते राजन भल्लैः शतसहस्रशः अपतन रुधिरार्द्राङ्गा निकृत्ता इव किंशुकाः हतेषु तेषु सर्वेषु वीतहव्यः सुतेष्व अथ पराद्रवन नगरं हित्वा भृगॊर आश्रमम अप्य उत ययौ भृगुं च शरणं वीतहव्यॊ नराधिपः अभयं च ददौ तस्मै राज्ञे राजन भृगुस तथा ततॊ ददाव आसनं च तस्मै शिष्यॊ भृगॊस तदा अथानुपदम एवाशु तत्रागच्छत परतर्दनः स पराप्य चाश्रमपदं दिवॊदासात्मजॊ ऽबरवीत भॊ भॊः के ऽतराश्रमे सन्ति भृगॊः शिष्या महात्मनः दरष्टुम इच्छे मुनिम अहं तस्याचक्षत माम इति स तं विदित्वा तु भृगुर निश्चक्रामाश्रमात तदा पूजयाम आस च ततॊ विधिना परमेण ह उवाच चैनं राजेन्द्र किं कार्यम इति पार्थिवम स चॊवाच नृपस तस्मै यद आगमनकारणम अयं बरह्मन्न इतॊ राजा वीतहव्यॊ विसर्ज्यताम अस्य पुत्रैर हि मे बरह्मन कृत्स्नॊ वंशः परणाशितः उत्सादितश च विषयः काशीनां रत्नसंचयः एतस्य वीर्यदृप्तस्य हतं पुत्रशतं मया अस्येदानीं वधाद बरह्मन भविष्याम्य अनृणः पितुः तम उवाच कृपाविष्टॊ भृगुर धर्मभृतां वरः नेहास्ति कषत्रियः कश चित सर्वे हीमे दविजातयः एवं तु वचनं शरुत्वा भृगॊस तथ्यं परतर्दनः पादाव उपस्पृश्य शनैः परहसन वाक्यम अब्रवीत एवम अप्य अस्मि भगवन कृतकृत्यॊ न संशयः यद एष राजा वीर्येण सवजातिं तयाजितॊ मया अनुजानीहि मां बरह्मन धयायस्व च शिवेन माम तयाजितॊ हि मया जातिम एष राजा भृगूद्वह ततस तेनाभ्यनुज्ञातॊ ययौ राजा परतर्दनः यथागतं महाराज मुक्त्वा विषम इवॊरगः भृगॊर वचनमात्रेण स च बरह्मर्षितां गतः वीतहव्यॊ महाराज बरह्मवादित्वम एव च तस्य गृत्समदः पुत्रॊ रूपेणेन्द्र इवापरः शक्रस तवम इति यॊ दैत्यैर निगृहीतः किलाभवत ऋग्वेदे वर्तते चाग्र्या शरुतिर अत्र विशां पते यत्र गृत्समदॊ बरह्मन बराह्मणैः स महीयते स बरह्म चारी विप्रर्षिः शरीमान गृत्समदॊ ऽभवत पुत्रॊ गृत्समदस्यापि सुचेता अभवद दविजः वर्चाः सुतेजसः पुत्रॊ विहव्यस तस्य चात्मजः विहव्यस्य तु पुत्रस तु वितत्यस तस्य चात्मजः वितत्यस्य सुतः सत्यः सन्तः सत्यस्य चात्मजः शरवास तस्य सुतश चर्षिः शरवसश चाभवत तमः तमसश च परकाशॊ ऽभूत तनयॊ दविजसत्तमः परकाशस्य च वाग इन्द्रॊ बभूव जयतां वरः तस्यात्मजश च परमतिर वेदवेदाङ्गपारगः घृताच्यां तस्य पुत्रस तु रुरुर नामॊदपद्यत परमद्वरायां तु रुरॊः पुत्रः समुदपद्यत शुनकॊ नाम विप्रर्षिर यस्य पुत्रॊ ऽथ शौनकः एवं विप्रत्वम अगमद वीतहव्यॊ नराधिपः भृगॊः परसादाद राजेन्द्र कषत्रियः कषत्रियर्षभ तथैव कथितॊ वंशॊ मया गार्त्समदस तव विस्तरेण महाराज किम अन्यद अनुपृच्छसि [य] के पूज्याः के नमः कार्या मानवैर भरतर्षभ विस्तरेण तद आचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यताम [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम नारदस्य च संवादं वासुदेवस्य चॊभयॊः नारदं पराञ्जलिं दृष्ट्वा पूजयानं दविज रषभान केशवः परिपप्रच्छ भगवन कान नमस्यसि बहुमानः परः केषु भवतॊ यान नमस्यसि शक्यं चेच छरॊतुम इच्छामि बरूह्य एतद धर्मवित्तम [न] शृणु गॊविन्द यान एतान पूजयाम्य अरिमर्दन तवत्तॊ ऽनयः कः पुमाँल लॊके शरॊतुम एतद इहार्हति वरुणं वायुम आदित्यं पर्यन्यं जातवेदसम सथाणुं सकन्दं तथा लक्ष्मीं विष्णुं बरह्माणम एव च वाचस्पतिं चन्द्रमसम अपः पृथ्वीं सरस्वतीम सततं ये नमस्यन्ति तान नमस्याम्य अहं विभॊ तपॊधनान वेद विदॊ नित्यं वेद परायणान महार्हान वृष्णिशार्दूल सदा संपूजयाम्य अहम अभुक्त्वा देवकार्याणि कुर्वते ये ऽविकत्थनाः संतुष्टाश च कषमा युक्तास तान नमस्याम्य अहं विभॊ सम्यग ददति ये चेष्टान कषान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः सस्यं धनं कषितिं गाश च तान नमस्यामि यादव ये ते तपसि वर्तन्ते वने मूलफलाशनाः असंचयाः करियावन्तस तान नमस्यामि यादव ये भृत्यभरणे सक्ताः सततं चातिथि परियाः भुञ्जन्ते देव शेषाणि तान नमस्यामि यादव ये वेदं पराप्य दुर्धर्षा वाग्मिनॊ बरह्मवादिनः याजनाध्यापने युक्ता नित्यं तान पूजयाम्य अहम परसन्नहृदयाश चैव सर्वसत्त्वेषु नित्यशः आ पृष्ठतापात सवाध्याये युक्तास तान पूजयाम्य अहम गुरु परसादे सवाध्याये यतन्ते ये सथिरव्रताः शुश्रूषवॊ ऽनसूयन्तस तान नमस्यामि यादव सुव्रता मुनयॊ ये च बरह्मण्याः सत्यसंगराः वॊढारॊ हव्यकव्यानां तान नमस्यामि यादव भैक्ष्य चर्यासु निरताः कृशा गुरु कुलाश्रयाः निःसुखा निर्धना ये च तान नमस्यामि यादव निर्ममा निष्प्रतिद्वंद्वा निर्ह्रीका निष्प्रयॊजनाः अहिंसा निरता ये च ये च सत्यव्रता नराः दान्ताः शम पराश चैव तान नमस्यामि केशव देवतातिथिपूजायां परसक्ता गृहमेधिनः कपॊत वृत्तयॊ नित्यं तान नमस्यामि यादव येषां तरिवर्गः कृत्येषु वर्तते नॊपहीयते शिष्टाचार परवृत्ताश च तान नमस्याम्य अहं सदा बराह्मणास तरिषु लॊकेषु ये तरिवर्गम अनुष्ठिताः अलॊलुपाः पुण्यशीलास तान नमस्यामि केशव अब्भक्षा वायुभक्षाश च सुधा भक्षाश च ये सदा वरतैश च विविधैर युक्तास तान नमस्यामि माधव अयॊनीन अग्नियॊनींश च बरह्मयॊनींस तथैव च सर्वभूतात्मयॊनींश च तान नमस्याम्य अहं दविजान नित्यम एतान नमस्यामि कृष्ण लॊककरान ऋषीन लॊकज्येष्ठाञ जञाननिष्ठांस तमॊ घनाँल लॊकभास्करान तस्मात तवम अपि वार्ष्णेय दविजान पूजय नित्यदा पूजिताः पूजनार्हा हि सुखं दास्यन्ति ते ऽनघ अल्स्मिल लॊके सदा हय एते परत्र च सुखप्रदाः त एते मान्यमाना वै परदास्यन्ति सुखं तव ये सर्वातिथयॊ नित्यं गॊषु च बराह्मणेषु च नित्यं सत्ये च निरता दुर्गाण्य अतितरन्ति ते नित्यं शम परा ये च तथा ये चानसूयकाः नित्यं सवाध्यायिनॊ ये च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते सर्वान देवान नमस्यन्ति ये चैकं देवम आश्रिताः शरद्दधानाश च दान्ताश च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते तथैव विप्र परवरान नमस्कृत्य यतव्रतान भवन्ति ये दानरता दुर्गाण्य अतितरन्ति ते अग्नीन आधाय विधिवत परयता धारयन्ति ये पराप्ताः सॊमाहुतिं चैव दुर्गाण्य अतितरन्ति ते मातापित्रॊर गुरुषु च सम्यग वर्तन्ति ये सदा यथा तवं वृष्णिशार्दूलेत्य उक्त्वैवं विरराम सः तस्मात तवम अपि कौन्तेय पितृदेवद्विजातिथीन सम्यक पूजय येन तवं गतिम इष्टाम अवाप्स्यसि [य] किं राज्ञः सर्वकृत्यानां गरीयः सयात पितामह किं कुर्वन कर्म नृपतिर उभौ लॊकौ समश्नुते [भ] एतद राज्ञः कृत्यतमम अभिषिक्तस्य भारत बराह्मणानाम अनुष्ठानम अत्यन्तं सुखम इच्छता शरॊत्रियान बराह्मणान वृद्धान नित्यम एवाभिपूजयेत पौरजानपदांश चापि बराह्मणांश च बहुश्रुतान सान्त्वेन भॊगदानेन नमः कारैस तथार्चयेत एतत कृत्यतमं राज्ञॊ नित्यम एवेति लक्षयेत यथात्मानं यथा पुत्रांस तथैतान परिपालयेत ये चाप्य एषां पूज्यतमास तान दृढं परतिपूजयेत तेषु शान्तेषु तद राष्ट्रं सर्वम एव विराजते ते पूज्यास ते नमः कार्यास ते रक्ष्याः पितरॊ यथा तेष्व एव यात्रा लॊकस्य भूतानाम इव वासवे अभिचारैर उपायैश च दहेयुर अपि तेजसा निःशेषं कुपिताः कुर्युर उग्राः सत्यपराक्रमाः नान्तम एषां परपश्यामि न दिशश चाप्य अपावृताः कुपिताः समुदीक्षन्ते दावेष्व अग्निशिखा इव विद्यन तेषां साहसिका गुणास तेषाम अतीव हि कूपा इव तृणच छन्ना विशुद्धा दयौर इवापरे परसह्य कारिणः के चित कार्पास मृदवॊ ऽपरे सन्ति चैषाम अतिशठास तथान्ये ऽतितपस्विनः कृषिगॊरक्ष्यम अप्य अन्ये भैक्षम अन्ये ऽपय अनुष्ठिताः चॊराश चान्ये ऽनृताश चान्ये तथान्ये नटनर्तकाः सर्वकर्मसु दृश्यन्ते परशान्तेष्व इतरेषु च विविधाचार युक्ताश च बराह्मणा भरतर्षभ नाना कर्मसु युक्तानां बहु कर्मॊपजीविनाम धर्मज्ञानां सतां तेषां नित्यम एवानुकीर्तयेत पितॄणां देवतानां च मनुष्यॊरगरक्षसाम पुरॊहिता महाभागा बराह्मणा वै नराधिप नैते देवैर न पितृभिर न गन्धर्वैर न राक्षसैः नासुरैर न पिशाचैश च शक्या जेतुं दविजातयः अदैवं दैवतं कुर्युर दैवतं चाप्य अदैवतम यम इच्छेयुः स राजा सयाद यं दविष्युः स पराभवेत परिवादं च ये कुर्युर बराह्मणानाम अचेतसः निन्दा परशंसा कुशलाः कीर्त्यकीर्तिपरावराः परिकुल्प्यन्ति ते राजन सततं दविषतां दविजाः बराह्मणा यं परशंसन्ति पुरुषः स परवर्धते बराह्मणैर यः पराक्रुष्टः पराभूयात कषणाद धि सः शका यवनकाम्बॊजास तास ताः कषत्रिय जातयः वृषलत्वं परिगता बराह्मणानाम अदर्शनात दरमिॢाश च कलिङ्गाश च पुलिन्दाश चाप्य उशीनराः कौलाः सर्पा माहिषकास तास ताः कषत्रिय जातयः वृषलत्वं परिगता बराह्मणानाम अदर्शनात शरेयान पराजयस तेभ्यॊ न जयॊ जयतां वर यस तु सर्वम इदं हन्याद बराह्मणं च न तः समम बरह्म वध्या महान दॊष इत्य आहुः परमर्षयः परिवादॊ दविजातीनां न शरॊतव्यः कथं चन आसीताधॊ मुखस तूष्णीं समुत्थाय वरजेत वा न स जातॊ जनिष्यॊ वा पृथिव्याम इह कश चन यॊ बराह्मण विरॊधेन सुखं जीवितुम उत्सहेत दुर्ग्रहॊ मुष्टिना वायुर दुःस्पर्शः पाणिना शशी दुर्धरा पृथिवी मूर्ध्ना दुर्जया बराह्मणा भुवि [भ] बराह्मणान एव सततं भृशं संप्रतिपूजयेत एते हि सॊमराजान ईश्वराः सुखदुःखयॊः एते भॊगैर अलंकारैर अन्यैश चैव किम इच्छकैः सदा पूज्या नमः कार्या रक्ष्याश च पितृवन नृपैः अतॊ राष्ट्रस्य शान्तिर हि भूतानाम इव वासवात जायतां बरह्म वर्चस्वी राष्ट्रे वै बराह्मणः शुचिः महारथश च राजन्य एष्टव्यः शत्रुतापनः बराह्मणं जातिसंपन्नं धर्मज्ञं संशितव्रतम वासयेत गृहे राजन न तस्मात परम अस्ति वै बराह्मणेभ्यॊ हविर दत्तं परतिगृह्णन्ति देवताः पितरः सर्वभूतानां नैतेभ्यॊ विद्यते परम आदित्यश चन्द्रमा वायुर भूमिर आपॊ ऽमबरं दिशः सर्वे बराह्मणम आविश्य सदान्नम उपभुञ्जते न तस्याश्नन्ति पितरॊ यस्य विप्रा न भुञ्जते देवाश चाप्य अस्य नाश्नन्ति पापस्य बराह्मण दविषः बराह्मणेषु तु तुष्टेषु परीयन्ते पितरः सदा तथैव देवता राजन नात्र कार्या विचारणा तथैव ते ऽपि परीयन्ते येषां भवति तद धविः न च परेत्य विनश्यन्ति गच्छन्ति परमां गतिम येन येनैव हविषा बराह्मणांस तर्पयेन नरः तेन तेनैव परीयन्ते पितरॊ देवतास तथा बराह्मणाद एव तद भूतं परभवन्ति यतः परजाः यतश चायं परभवति परेत्य यत्र च गच्छति वेदैष मार्गं सवर्गस्य तथैव नरकस्य च आगतानागते चॊभे बराह्मणॊ दविपदां वरः बराह्मणॊ भरतश्रेष्ठ सवधर्मं वेद मेधया ये चैनम अनुवर्तन्ते ते न यान्ति पराभवम न ते परेत्य विनश्यन्ति गच्छन्ति न पराभवम ये बराह्मण मुखात पराप्तं परतिगृह्णन्ति वै वचः कृतात्मानॊ महात्मानस ते न यान्ति पराभवम कषत्रियाणां परतपतां तेजसा च बलेन च बराह्मणेष्व एव शाम्यन्ति तेजांसि च बलानि च भृगवॊ ऽजयंस तालजङ्घान नीपान अङ्गिरसॊ ऽजयन भरद्वाजॊ वैतहव्यान ऐलांश च भरतर्षभ चित्रायुधांश चाप्य अजयन्न एते कृष्णाजिनध्वजाः परक्षिप्याथ च कुम्भान वै पारगामिनम आरभेत यत किं चित कथ्यते लॊके शरूयते पश्यते ऽपि वा सर्वं तद बराह्मणेष्व एव गूढॊ ऽगनिर इव दारुषु अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम संवादं वासुदेवस्य पृथ्व्याश च भरतर्षभ [वासुदेव] मातरं सर्वभूतानां पृच्छे तवा संशयं शुभे केन सवित कर्मणा पापं वयपॊहति नरॊ गृही [पृथिवी] बराह्मणान एव सेवेत पवित्रं हय एतद उत्तमम बराह्मणान सेवमानस्य रजः सर्वं परणश्यति अतॊ भूतिर अतः कीर्तिर अतॊ बुद्धिः परजायते अपरेषां परेषां च परेभ्यश चैव ये परे बराह्मणा यं परशंसन्ति पुरुषः स परवर्धते अथ यॊ बराह्मणाक्रुष्टः पराभवति सॊ ऽचिरात यथा महार्णवे कषिप्त आमलॊष्टॊ विनश्यति तथा दुश्चरितं कर्म पराभावाय कल्पते पश्य चन्द्रे कृतं लक्ष्म समुद्रे लवणॊदकम तथा भग सहस्रेण महेन्द्रं परिचिह्नितम तेषाम एव परभावेन सहस्रनयनॊ हय असौ शतक्रतुः समभवत पश्य माधव यादृशम इच्छन भूतिं च कीर्तिं च लॊकांश च मधुसूदन बराह्मणानुमते तिष्ठेत पुरुषः शुचिर आत्मवान इत्य एतद वचनं शरुत्वा मेदिन्या मधुसूदनः साधु साध्व इत्य अथेत्य उक्त्वा मेदिनीं परत्यपूजयत एतां शरुत्वॊपमां पार्थ परयतॊ बराह्मणर्षभान सततं पूजयेथास तवं ततः शरेयॊ ऽभिपत्स्यसे [भ] जन्मनैव महाभागॊ बराह्मणॊ नाम जायते नमस्यः सर्वभूतानाम अतिथिः परसृताग्र भुक सर्वान नः सुहृदस तात बराह्मणाः सुमनॊमुखाः गीर्भिर मङ्गलयुक्ताभिर अनुध्यायन्ति पूजिताः सर्वान नॊ दविषतस तात बराह्मणा जातमन्यवः गीर्भिर दारुणयुक्ताभिर अभिहन्युर अपूजिताः अत्र गाथा बरह्म गीताः कीर्तयन्ति पुरा विदः सृष्ट्वा दविजातीन धाता हि यथापूर्वं समादधत न वॊ ऽनयद इह कर्तव्यं किं चिद ऊर्ध्वं यथाविधि गुप्ता गॊपायत बरह्म शरेयॊ वस तेन शॊभनम सवम एव कुर्वतां कर्म शरीर वॊ बराह्मी भविष्यति परमाणं सर्वभूतानां परग्रहं च गमिष्यथ न शौद्रं कर्म कर्तव्यं बराह्मणेन विपश्चिता शौद्रं हि कुर्वतः कर्म धर्मः समुपरुध्यते शरीश च बुद्धिश च तेजश च विभूतिश च परतापिनी सवाध्यायेनैव माहात्म्यं विमलं परतिपत्स्यथ हुत्वा चाहवनीयस्थं महाभाग्ये परतिष्ठिताः अग्रभॊज्याः परसूतीनां शरिया बराह्म्यानुकल्पिताः शरद्धया परया युक्ता हय अनभिद्रॊह लब्धया दमस्वाध्यायनिरताः सर्वान कामान अवाप्स्यथ यच चैव मानुषे लॊके यच च देवेषु किं चन सर्वं तत तपसा साध्यं जञानेन विनयेन च इत्य एता बरह्म गीतास ते समाख्याता मयानघ विप्रानुकम्पार्थम इदं तेन परॊक्तं हि धीमता भूयस तेषां बलं मन्ये यथा राज्ञस तपस्विनः दुरासदाश च चण्डाश च रभसाः कषिप्रकारिणः सन्त्य एषां सिंहसत्त्वाश च वयाघ्रसत्त्वास तथापरे वराहमृगसत्त्वाश च गजसत्त्वास तथापरे कर्पास मृदवः के चित तथान्ये मकरस्पृशः विभाष्य घातिनः के चित तथा चक्षुर्हणॊ ऽपरे सन्ति चाशीविषनिभाः सन्ति मन्दास तथापरे विविधानीह वृत्तानि बराह्मणानां युधिष्ठिर मेकला दरमिडाः काशाः पौण्ड्राः कॊल्ल गिरास तथा शौण्डिका दरदा दर्वाश चौराः शबर बर्बराः किराता यवनाश चैव तास ताः कषत्रिय जातयः वृषलत्वम अनुप्राप्ता बराह्मणानाम अदर्शनात बराह्मणानां परिभवाद असुराः सलिले शयाः बराह्मणानां परसादाच च देवाः सवर्गनिवासिनः अशक्यं सप्रष्टुम आकाशम अचाल्यॊ हिमवान गिरिः अवार्या सेतुना गङ्गा दुर्जया बराह्मणा भुवि न बराह्मण विरॊधेन शक्या शास्तुं वसुंधरा बराह्मणा हि महात्मानॊ देवानाम अपि देवताः तान पूजयस्व सततं दानेन परिचर्यया यदीच्छसि महीं भॊक्तुम इमां सागरमेखलाम परतिग्रहेण तेजॊ हि विप्राणां शाम्यते ऽनघ परतिग्रहं ये नेच्छेयुस ते ऽपि रक्ष्यास तवयानघ [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम शक्र शम्बर संवादं तन निबॊध युधिष्ठिर शक्रॊ हय अज्ञातरूपेण जटी भूत्वा रजॊ रुणः विरूपं रूपम आस्थाय परश्नं पप्रच्छ शम्बरम केन शम्बर वृत्तेन सवजात्यान अधितिष्ठसि शरेष्ठं तवां केन मन्यन्ते तन मे परब्रूहि पृच्छतः [ष] नासूयामि सदा विप्रान बरह्माणं च पितामहम शास्त्राणि वदतॊ विप्रान संमन्यामि यथासुखम शरुत्वा च नावजानामि नापराध्यामि कर्हि चित अभ्यर्च्याननुपृच्छामि पादौ गृह्णामि धीमताम ते विश्रब्धाः परभाषन्ते संयच्छन्ति च मां सदा परमत्तेष्व अप्रमत्तॊ ऽसमि सदा सुप्तेषु जागृमि ते मा शास्त्रपथे युक्तं बरह्मण्यम अनसूयकम समासिञ्चन्ति शास्तारः कषौद्रं मध्व इव मक्षिकाः यच च भाषन्ति ते तुष्टास तत तद्गृह्णामि मेधया समाधिम आत्मनॊ नित्यम अनुलॊमम अचिन्तयन सॊ ऽहं वाग अग्रसृष्टानां रसानाम अवलेहकः सवजात्यान अधितिष्ठामि नक्षत्राणीव चन्द्रमाः एतत पृथिव्याम अमृतम एतच चक्षुर अनुत्तमम यद बराह्मणं मुखाच छास्त्रम इह शरुत्वा परवर्तते एतत कारणम आज्ञाय दृष्ट्वा देवासुरं पुरा युद्धं पिता मे हृष्टात्मा विस्मितः परत्यपद्यत दृष्ट्वा च बराह्मणानां तु महिमानं महात्मनाम पर्यपृच्छत कथम इमे सिद्धा इति निशाकरम [सॊम] बराह्मणास तपसा सर्वे सिध्यन्ते वाग्बलाः सदा भुजवीर्या हि राजानॊ वाग अस्त्राश च दविजातयः परवसन वाप्य अधीयीत बह्वीर दुर्वसतीर वसन निर्मन्युर अपि निर्मानॊ यतिः सयात समदर्शनः अपि चेज जातिसंपन्नः सर्वान वेदान पितुर गृहे शलाघमान इवाधीयेद गराम्य इत्य एव तं विदुः भूमिर एतौ निगिरति सर्पॊ बिलशयान इव राजानं चाप्य अयॊद्धारं बराह्मणं चाप्रवासिनम अतिमानः शरियं हन्ति पुरुषस्याल्पमेधसः गर्भेण दुष्यते कन्या गृहवासेन च दविजः इत्य एतन मे पिता शरुत्वा सॊमाद अद्भुतदर्शनात बराह्मणान पूजयाम आस तथैवाहं महाव्रतान [भ] शरुत्वैतद वचनं शक्रॊ दानवेन्द्र मुखाच चयुतम दविजान संपूजयाम आस महेन्द्रत्वम अवाप च [य] अपूर्वं वा भवेत पार्थम अथ वापि चिरॊषितम दूराद अभ्यागतं वापि किं पात्रं सयात पितामह [भ] करिया भवति केषां चिद उपांशु वरतम उत्तमम यॊ यॊ याचेत यत किं चित सर्वं दद्याम इत्य उत अपीदयन भृत्यवर्गम इत्य एवम अनुशुश्रुम पीडयन भृत्यवर्गं हि आत्मानम अपकर्षति अपूर्वं वापि यत पात्रं यच चापि सयाच चिरॊषितम दूराद अभ्यागतं चापि तत पात्रं च विदुर बुधाः [य] अपीडया च भृत्यानां धर्मस्याहिंसया तथा पात्रं विद्याम तत्त्वेन यस्मै दत्तं न संतपेत [भ] ऋत्विक पुरॊहिताचार्याः शिष्याः संबन्धिबान्धवाः सर्वे पूज्याश च मान्याश च शरुतवृत्तॊपसंहिताः अतॊ ऽनयथा वर्तमानाः सर्वे नार्हन्ति सत्क्रियाम तस्मान नित्यं परीक्षेत पुरुषान परणिधाय वै अक्रॊधः सत्यवचनम अहिंसा दम आर्जवम अद्रॊहॊ नातिमानश च हरीस तितिक्षा तपः शमः यस्मिन एतानि दृश्यन्ते न चाकार्याणि भारत भावतॊ विनिविष्टानि तत पात्रं मानम अर्हति तथा चिरॊषितं चापि संप्रत्यागतम एव च अपूर्वं चैव पूर्वं च तत पातं मानम अर्हति अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चाति लङ्घनम सर्वत्र चानवस्थानम एतन नाशनम आत्मनः भवेत पण्डितमानी यॊ बराह्मणॊ वेद निन्दकः आन्वीक्षिकीं तर्क विद्याम अनुरक्तॊ निरर्थिकाम हेतुवादान बरुवन सत्सु विजेताहेतु वादिकः आक्रॊष्टा चाति वक्ता च बराह्मणानां सदैव हि सर्वाभिशङ्की मूढश च बालः कटुक वाग अपि बॊद्धव्यस तादृशस तात नरश्वानं हि तं विदुः यथा शवा भषितुं चैव हन्तुं चैवावसृज्यते एवं संभाषणार्थाय सर्वशास्त्रवधाय च अल्पश्रुताः कु तर्काश च दृष्टाः सपृष्टाः कु पण्डिताः शरुतिस्मृतीतिहासादि पुराणारण्य वेदिनः अनुरुन्ध्याद बहुज्ञांश च सारज्ञांश चैव पण्डितान लॊकयात्रा च दरष्टव्या धर्मश चात्महितानि च एवं नरॊ वर्तमानः शाश्वतीर एधते समाः ऋणम उन्मुच्य देवानाम ऋषीणां च तथैव च पितॄणाम अथ विप्राणाम अतिथीनां च पञ्चमम पर्यायेण विशुद्धेन सुनिर्णिक्तेन कर्मणा एवं गृहस्थः कर्माणि कुर्वन धर्मान न हीयते [य] सत्रीणां सवभावम इच्छामि शरॊतुं भरतसत्तम सत्रियॊ हि मूलं दॊषाणां लघु चित्ताः पितामह [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम नारदस्य च संवादं पुंश्चल्या पञ्च चूडया लॊकान अनुचरन धीमान देवर्षिर नारदः पुरा ददर्शाप्सरसं बराह्मीं पञ्च दूडाम अनिन्दिताम तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं पप्रच्छाप्सरसं मुनिः संशयॊ हृदि मे कश चित तन मे बरूहि सुमध्यमे एवम उक्ता तु सा विप्रं परत्युवाचाथ नारदम विषये सति वक्ष्यामि समर्थां मन्यसे च माम [न] न तवाम अविषये भद्रे नियॊक्ष्यामि कथं चन सत्रीणां सवभावम इच्छामि तवत्तः शरॊतुं वरानने [बः] एतच छरुत्वा वचस तस्य देवर्षेर अप्सरॊत्तमा परत्युवाच न शक्ष्यामि सत्री सती निन्दितुं सत्रियः विदितास ते सत्रियॊ याश च यादृशाश च सवभावतः न माम अर्हसि देवर्षे नियॊक्तुं परश्न ईदृशे ताम उवाच स देवर्षिः सत्यं वद सुमध्यमे मृषावादे भवेद दॊषः सत्ये दॊषॊ न विद्यते इत्य उक्ता सा कृतमतिर अभवच चारुहासिनी सत्री दॊषाञ शाश्वतान सत्यान भाषितुं संप्रचक्रमे [प] कुलीना रूपवत्यश च नाथवत्यश च यॊषितः मर्यादासु न तिष्ठन्ति स दॊषः सत्रीषु नारद न सत्रीभ्यः किं चिद अन्यद वै पापीयस्तरम अस्ति वै सत्रियॊ हि मूलं दॊषाणां तथा तवम अपि वेत्थ ह समाज्ञातान ऋद्धिमतः परतिरूपान वशे सथितान पतीन अन्तरम आसाद्य नालं नार्यः परतीक्षितुम असद धर्मस तव अयं सत्रीणाम अस्माकं भवति परभॊ पापीयसॊ नरान यद वै लज्जां तयक्त्वा भजामहे सत्रियं हि यः परार्थयते संनिकर्षं च गच्छति ईषच च कुरुते सेवां तम एवेच्छन्ति यॊषितः अनर्थित्वान मनुष्याणां भयात परिजनस्य च मर्यादायाम अमर्यादाः सत्रियस तिष्ठन्ति भर्तृषु नासां कश चिद अगम्यॊ ऽसति नासां वयसि संस्थितिः विरूपं रूपवन्तं वा पुमान इत्य एव भुञ्जते न भयान नाप्य अनुक्रॊशान नार्थहेतॊः कथं चन न जञातिकुलसंबन्धात सत्रियस तिष्ठन्ति भर्तृषु यौवने वर्तमानानां मृष्टाभरण वाससाम नारीणां सवैरवृत्तानां सपृहयन्ति कुलस्त्रियः याश च शश्वद बहुमता रक्ष्यन्ते दयिताः सत्रियः अपि ताः संप्रसज्जन्ते कुब्जान्ध जड वामनैः पङ्गुष्व अपि च देवर्षे ये चान्ये कुत्सिता नराः सत्रीणाम अगम्यॊ लॊके ऽसमिन नास्ति कश चिन महामुने यदि पुंसां गतिर बरह्म कथं चिन नॊपपद्यते अप्य अन्यॊन्यं परवर्तन्ते न हि तिष्ठन्ति भर्तृषु अलाभात पुरुषाणं हि भयात परिजनस्य च वधबन्धभयाच चापि सवयं गुप्ता भवन्ति ताः चल सवभावा दुःसेव्या दुर्ग्राह्या भावतस तथा पराज्ञस्य पुरुषस्येह यथा वाचस तथा सत्रियः नाग्निस तृप्यति काष्टाहां नापगानां महॊदधिः नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलॊचनाः इदम अन्यच च देवर्षे रहस्यं सर्वयॊषिताम दृष्ट्वैव पुरुषं हृद्यं यॊनिः परक्लिद्यते सत्रियः कामानाम अपि दातारं कर्तारं मानसान्त्वयॊः रक्षितारं न मृष्यन्ति भर्तारं परमं सत्रियः न कामभॊगान बहुलान नालंकारार्थ संचयान तथैव बहु मन्यन्ते यथा रत्याम अनुग्रहम अन्तकः शमनॊ मृत्युः पातालं वडवामुखम कषुर धारा विषं सर्पॊ वह्निर इत्य एकतः सत्रियः यतश च भूतानि महान्ति पञ्च; यतश च लॊका विहिता विधात्रा यतः पुमांसः परमदाश च निर्मितस; तदैव दॊषाः परमदासु नारद [य] इमे वै मानवा लॊके सत्रीषु सज्जन्त्य अभीक्ष्णशः मॊहेन परम आविष्टा दैवादिष्टेन पार्थिव सत्रियश च पुरुषेष्व एव परत्यक्षं लॊकसाक्षिकम अत्र मे संशयस तीव्रॊ हृदि संपरिवर्तते कथम आसां नरा सङ्गं कुर्वते कुरुनन्दन सत्रियॊ वा तेषु रज्यन्ते विरज्यन्ते ऽथ वा पुनः इति ताः पुरुषव्याघ्र कथं शक्याः सम रक्षितुम परमदाः पुरुषेणेह तन मे वयाख्यातुम अर्हसि एता हि मय मायाभिर वञ्चयन्तीह मानवान न चासां मुच्यते कश चित पुरुषॊ हस्तम आगतः गावॊ नव तृणानीव गृह्णन्त्य एव नवान नवान शम्बरस्य च या माया या माया नमुचेर अपि बलेः कुम्भीनसेश चैव सर्वास ता यॊषितॊ विदुः हसन्तं परहसन्त्य एता रुदन्तं पररुदन्ति च अप्रियं परियवाक्यैश च गृह्णते कालयॊगतः उशना वेद यच छास्त्रं यच च वेद बृहस्पतिः सत्री बुद्ध्या न विशिष्य्येते ताः सम रक्ष्याः कथं नरैः अनृतं सत्यम इत्य आहुः सत्यं चापि तथानृतम इति यास ताः कथं वीर संरक्ष्याः पुरुषैर इह सत्रीणां बुद्ध्युपनिष्कर्षाद अर्थशास्त्राणि शत्रुहन बृहस्पतिप्रभृतिभिर मन्ये सद्भिः कृतानि वै संपूज्यमानः पुरुषैर विकुर्वन्ति मनॊ नृषु अपास्ताश च तथा राजन विकुर्वन्ति मनः सत्रियः कस ताः शक्तॊ रक्षितुं सयाद इति मे संशयॊ महान तन मे बरूहि महाबाहॊ कुरूणां वंशवर्धन यदि शक्या कुरुश्रेष्ठ रक्षा तासां कथं चन कर्तुं वा कृतपूर्वा वा तन मे वयाख्यातुम अर्हसि [भ] एवम एतन महाबाहॊ नात्र मिथ्यास्ति किं चन यथा बरवीषि कौरव्य नारीम्प्रति जनाधिप अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन महात्मना परमदाश च यथा सृष्टा बरह्मणा भरतर्षभ यदर्थं तच च ते तात परवक्ष्ये वसुधाधिप न हि सत्रीभ्य परं पुत्र पापीयः किं चिद अस्ति वै अग्निर हि परमदा दीप्तॊ मायाश च मयजा विभॊ कषुर धारा विषं सर्पॊ मृत्युर इत्य एकतः सत्रियः इमाः परजा महाबाहॊ धार्मिका इति नः शरुतम सवयं गच्छन्ति देवत्वं ततॊ देवान इयाद भयम अथाभ्यगच्छन देवास ते पितामहम अरिंदम निवेद्य मानसं चापि तूष्णीम आसन्न वान मुखाः तेषाम अन्तर्गतं जञात्वा देवानां स पितामहः मानवानां परमॊहार्थं कृत्या नार्यॊ ऽसृजत परभुः पूर्वसर्गे तु कौन्तेय साध्व्यॊ नार्य इहाभवन असाध्व्यस तु समुत्पन्न कृत्या सर्गात परजापतेः ताभ्यः कामान यथाकामं परादाद धि स पितामहः ताः कामलुब्धाः परमदाः परामथ्नन्ति नरांस तदा करॊधं कामस्य देवेशः सहायं चासृजत परभुः असज्जन्त परजाः सर्वाः कामक्रॊधवशं गताः न च सत्रीणां करिया का चिद इति धर्मॊ वयवस्थितः निरिन्द्रिया अमन्त्राश च सत्रियॊ ऽनृतम इति शरुतिः शय्यासनम अलंकारम अन्नपानम अनार्यताम दुर्वाग भावं रतिं चैव ददौ सत्रीभ्यः परजापतिः न तासां रक्षणं कर्तुं शक्यं पुंसा कथं चन अपि विश्वकृता तात कुतस तु पुरुषैर इह वाचा वा वधबन्धैर वा कलेशैर वा विविधैस तथा न शक्या रक्षितुं नार्यस ता हि नित्यम असंयताः इदं तु पुरुषव्याघ्र पुरस्ताच छरुतवान अहम यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन गुरु सत्रियः ऋषिर आसीन महाभागॊ देव शर्मेति विश्रुतः तस्य भार्या रुचिर नाम रूपेणासदृशी भुवि तस्य रूपेण संमत्ता देवगन्धर्वदानवाः विशेषतस तु राजेन्द्र वृत्रहा पाकशासनः नारीणां चरितज्ञश च देव शर्मा महामुनिः यथाशक्ति यथॊत्साहं भार्यां ताम अभ्यरक्षत पुरंदरं च जानीते परस्त्री कामचारिणम तस्माद यत्नेन भार्याया रक्षणं स चकार ह स कदा चिद ऋषिस तात यज्ञं कर्तुमनास तदा भार्य संरक्षणं कार्यं कथं सयाद इत्य अचिन्तयत रक्षा विधानं मनसा स विचिन्त्य महातपाः आहूय दयितं शिष्यं विपुलं पराह भार्गवम यज्ञकारॊ गमिष्यामि रुचिं चेमां सुरेश्वरः पुत्र परार्थयते नित्यं तां रक्षस्व यथाबलम आप्रमत्तेन ते भाव्यं सदा परति पुरंदरम स हि रूपाणि कुरुते विविधानि भृगूद्वह इत्य उक्तॊ विपुलस तेन तपस्वी नियतेन्द्रियः सदैवॊग्र तपा राजन्न अग्न्यर्कसदृशद्युतिः धर्मज्ञः सत्यवादी च तथेति परत्यभाषत पुनश चेदं महाराज पप्रच्छ परथितं गुरुम कानि रूपाणि शक्रस्य भवन्त्य आगछतॊ मुने वपुस तेजश च कीदृग वै तन मे वयाख्यातुम अर्हसि ततः स भगवांस तस्मै विपुलाय महात्मने आचचक्षे यथातत्त्वं मायां शक्रस्य भारत बहु मायः स विप्रर्षे बलहा पाकशासनः तांस तान विकुरुते भावान बहून अथ मुहुर मुहुः किरीटी वज्रभृद धन्वी मुकुटी बद्धकुण्डलः भवत्य अथ मुहूर्तेन चण्डाल समदर्शनः शिखी जटी चीरवासाः पुनर भवति पुत्रक बृहच छरीरश च पुनः पीवरॊ ऽथ पुनः कृशः गौरं शयामं च कृष्णं च वर्णं विकुरुते पुनः विरूपॊ रूपवांश चैव युवा वृद्धस तथैव च पराज्ञॊ जडश च मूकश च हरस्वॊ दीर्घस तथैव च बराह्मणः कषत्रियश चैव वैश्यः शूद्रस तथैव च परतिलॊमानुलॊमश च भवत्य अथ शतक्रतुः शुकवायस रूपी च हंसकॊकिल रूपवान सिंहव्याघ्र गजानां च रूपं धारयते पुनः दैवं दैत्यम अथॊ राज्ञां वपुर धारयते ऽपि च सुकृशॊ वायुभग्नाङ्गः शकुनिर विकृतस तथा चतुष पाद बहुरूपश च पुनर भवति बालिशः मक्षिका मशकादीनां वपुर धारयते ऽपि च न शक्यम अस्य गरहणं कर्तुं विपुलकेन चित अपि विश्वकृता तात येन सृष्टम इदं जगत पुनर अन्तर्हितः शक्रॊ दृश्यते जञानचक्षुषा वायुभूतश च स पुनर देवराजॊ भवत्य उत एवंरूपाणि सततं कुरुते पाकशासनः तस्माद विपुलयत्नेन रक्षेमां तनुमध्यमाम यथा रुचिं नावलिहेद देवेन्द्रॊ भृगुसत्तम ऋताव उपहितं नयस्तं हविः शवेव दुरात्मवान एवम आख्याय स मुनिर यज्ञकारॊ ऽगमत तदा देव शर्मा महाभागस ततॊ भरतसत्तम विपुलस तु वचः शरुत्वा गुरॊश चिन्तापरॊ ऽभवत रक्षां च परमां चक्रे देवराजान महाबलात किं नु शक्यं मया कर्तुं गुरु दाराभिरक्षणे मायावी हि सुरेन्द्रॊ ऽसौ दुर्धर्षश चापि वीर्यवान नापिधायाश्रमं शक्यॊ रक्षितुं पाकशासनः उटजं वा तथा हय अस्य नानाविध सरूपता वायुरूपेण वा शक्रॊ गुरु पत्नीं परधर्षयेत तस्माद इमां संप्रविश्य रुचिं सथास्ये ऽहम अद्य वै अथ वा पौरुषेणेयम अशक्या रक्षितुं मया बहुरूपॊ हि भगवाञ शरूयते हरिवाहनः सॊ ऽहं यॊगबलाद एनां रक्षिष्ये पाकशासनात गात्राणि गात्रैर अस्याहं संप्रवेक्ष्ये ऽभिरक्षितुम यद्य उच्छिष्टाम इमां पत्नीं रुचिं पश्येत मे गुरुः शप्स्यत्य असंशयं कॊपाद दिव्यज्ञानॊ महातपाः न चेयं रक्षितुं शक्या यथान्या परमदा नृभिः मायावी हि सुरेन्द्रॊ ऽसाव अहॊ पराप्तॊ ऽसमि संशयम अवश्य करणीयं हि गुरॊर इह हि शासनम यदि तव एतद अहं कुर्याम आश्चर्यं सयात कृतं मया यॊगेनानुप्रविश्येह गुरु पत्न्याः कलेवरम निर्मुक्तस्य रजॊरूपान नापराधॊ भवेन मम यथा हि शून्यां पथिकः सभाम अध्यावसेत पथि तथाद्यावासयिष्यामि गुरु पत्न्याः कलेवरम असक्तः पद्मपत्रस्थॊ जलबिन्दुर यथा चलः एवम एव शरीरे ऽसया निवत्स्यामि समाहितः इत्य एवं धर्मम आलॊक्य वेद वेदांश च सर्वशः तपश च विपुलं दृष्ट्वा गुरॊर आत्मन एव च इति निश्चित्य मनसा रक्षां परति स भार्गवः आतिष्ठत परमं यत्नं यथा तच छृणु पार्थिव गुरु पत्नीम उपासीनॊ विपुलः स महातपाः उपासीनाम अनिन्द्याङ्गीं कथाभिः समलॊभयत नेत्राभ्यां नेत्रयॊर अस्या रश्मीन संयॊज्य रश्मिभिः विवेश विपुलः कायम आकाशं पवनॊ यथा लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च अविचेष्टन्न अतिष्ठद वै छायेवान्तर्गतॊ मुनिः ततॊ विष्टभ्य विपुलॊ गुरु पत्न्याः कलेवरम उवास रक्षणे युक्तॊ न च सा तम अबुध्यत यं कालं नागतॊ राजन गुरुस तस्य महात्मनः करतुं समाप्य सवगृहं तं कालं सॊ ऽभयरक्षत [भ] ततः कदा चिद देवेन्द्रॊ दिव्यरूपवपुर धरः इदम अन्तरम इत्य एवं ततॊ ऽभयागाद अथाश्रमम रूपम अप्रतिमं कृत्वा लॊभनीयं जनाधिप दर्शनीयतमॊ भूत्वा परविवेश तम आश्रमम स ददर्श तम आसीनं विपुलस्य कलेवरम निश्चेष्टं सतब्धनयनं यथा लेख्य गतं तथा रुचिं च रुचिरापाङ्गीं पीनश्रॊणिपयॊधराम पद्मपत्र विशालाक्षीं संपूर्णेन्दु निभाननाम सा तम आलॊक्य सहसा परत्युत्थातुम इयेष ह रूपेण विस्मिता कॊ ऽसीत्य अथ वक्तुम इहेच्छती उत्थातु कामापि सती वयतिष्ठद विपुलेन सा निगृहीता मनुष्येन्द्र न शशाक विचेष्टितुम ताम आबभाषे देवेन्द्र साम्ना परमवल्गुणा तवदर्थम आगतं विद्धि देवेन्द्रं मां शुचिस्मिते कलिश्यमानम अनङ्गेन तवत संकल्पॊद्भवेन वै तत्पर्याप्नुहि मां सुभ्रु पुरा कालॊ ऽतिवर्तते तम एवं वादिनं शक्रं शुश्राव विपुलॊ मुनिः गुरु पत्न्याः शरीरस्थॊ ददर्श च सुराधिपम न शशाक च सा राजन परत्युत्थातुम अनिन्दिता वक्तुं च नाशकद राजन विष्टब्धा विपुलेन सा आकारं गुरु पत्न्यास तु विज्ञाय स भृगूद्वहः निजग्राह महातेजा यॊगेन बलवत परभॊ बबन्ध यॊगबन्धैश च तस्याः सर्वेन्द्रियाणि सः तां निर्विकारां दृष्ट्वा तु पुनर एव शचीपतिः उवाच वरीडितॊ राजंस तां यॊगबलमॊहिताम एह्य एहीति ततः सा तं परतिवक्तुम इयेष च स तां वाचं गुरॊः पत्न्या विपुलः पर्यवर्तयत भॊः किम आगमने कृत्यम इति तस्याश च निःसृता वक्राच छशाङ्क परतिमाद वाणी संस्कारभूषिता वरीडिता सा तु तद वाक्यम उक्त्वा परवशा तदा पुरंदरश च संत्रस्तॊ बभूव विमनास तदा स तद वैकृतम आलक्ष्य देवराजॊ विशां पते अवैक्षत सहस्राक्षस तदा दिव्येन चक्षुषा ददर्श च मुनिं तस्याः शरीरान्तर गॊचरम परतिबिम्बम इवादर्शे गुरु पत्न्याः शरीरगम स तं घॊरेण तपसा युक्तं दृष्ट्वा पुरंदरः परावेपत सुसंप्त्रस्तः शापभीतस तदा विभॊ विमुच्य गुरु पत्नीं तु विपुलः सुमहातपाः सवं कलेवरम आविश्य शक्रं भीतम अथाब्रवीत अजितेन्द्रिय पापात्मन कामाक्मक पुरंदर नचिरं पूजयिष्यन्ति देवास तवां मानुषास तथा किं नु तद विस्मृतं शक्र न तन मनसि ते सथितम गौतमेनासि यन मुक्तॊ भगाङ्क परिचिह्नितः जाने तवां बालिशमतिम अकृतात्मानम अस्थिरम मयेयं रक्ष्यते मूढ गच्छ पापयथा गतम नाहं तवाम अद्य मूढात्मन दहेयं हि सवतेजसा कृपायमाणस तु न ते दग्धुम इच्छामि वासव स च घॊरतपा धीमान गुरुर मे पापचेतसम दृष्ट्वा तवां निर्दहेद अद्य करॊधदीप्तेन चक्षुषा नैवं तु शक्र कर्तव्यं पुनर मान्याश च ते दविजाः मा गमः स सुतामात्यॊ ऽतययं बरह्मबलार्दितः अमरॊ ऽसमीति यद बुद्धिम एताम आस्थाय वर्तसे मावमंस्था न तपसाम असाध्यं नाम किं चन तच छरुत्वा वचनं शक्रॊ विपुलस्य महात्मनः अकिं चिद उक्त्वा वरीडितस तत्रैवान्तरधीयत मुहूर्तयाते शक्रे तु देव शर्मा महातपाः कृत्वा यज्ञं यथाकामम आजगाम सवम आश्रमम आगते ऽथ गुरौ राजन विपुलः परियकर्मकृत रक्षितां गुरवे भार्यां नयवेदयद अनिन्दिताम अभिवाद्य च शान्तात्मा स गुरुं गुरुवत्सलः विपुलः पर्युपातिष्ठद यथापूर्वम अशङ्कितः विश्रान्ताय ततस तस्मै सहासीनाय भार्यया निवेदयाम आस तदा विपुलः शक्र कर्म तत तच छरुत्वा स मुनिस तुष्टॊ विपुलस्य परतापवान बभूव शीलवृत्ताभ्यां तपसा नियमेन च विपुलस्य गुरौ वृत्तिं भक्तिम आत्मनि च परभुः धर्मे च सथिरतां दृष्ट्वा साधु साध्व इत्य उवाच ह परतिनन्द्य च धर्मात्मा शिष्यं धर्मपरायणम वरेणच छन्दयाम आस स तस्माद गुरुवत्सलः अनुज्ञातश च गुरुणा चचारानुत्तमं तपः तथैव देव शर्मापि सभार्यः स महातपाः निर्भयॊ बलवृत्रघ्नाच चचार विजने वने [भ] विपुलस तव अकरॊत तीव्रं तपः कृत्वा गुरॊर वचः तपॊ युक्तम अथात्मानम अमन्यत च वीर्यवान स तेन कर्मणा सपर्धन पृथिवीं पृथिवीपते चचार गतभीः परीतॊ लब्धकीर्तिर वरॊ नृषु उभौ लॊकौ जितौ चापि तथैवामन्यत परभुः कर्मणा तेन कौरव्य तपसा विपुलेन च अथ काले वयतिक्रान्ते कस्मिंश चित कुरुनन्दन रुच्या भगिन्या दानं वै बभूव धनधान्यवत एतस्मिन एव काले तु दिव्या का चिद वराङ्गना बिभ्रती परमं रूपं जगामाथ विहायसा तस्याः शरीरात पुष्पाणि पतितानि महीतले तस्याश्रमस्याविदूरे दिव्यगन्धानि भारत तान्य अगृह्णात ततॊ राजन रुचिर नलिनलॊचना तदा निमन्त्रकस तस्या अङ्गेभ्यः कषिप्रम आगमत तस्या हि भगिनी तात जयेष्ठा नाम्ना परभावती भार्या चित्ररथस्याथ बभूवाङ्गेश्वरस्य वै पिनह्य तानि पुष्पाणि केशेषु वरवर्णिनी आमन्त्रिता ततॊ ऽगच्छद रुचिर अङ्गपतेर गृहान पुष्पाणि तानि दृष्ट्वाथ तदाङ्गेन्द्र वराङ्गना भगिनीं चॊदयाम आस पुष्पार्थे चारुलॊचना सा भर्त्रे सर्वम आचष्ट रुचिः सुरुचिरानना भगिन्या भाषितं सर्वम ऋशिस तच चाभ्यनन्दत ततॊ विपुलम आनाय्य देव शर्मा महातपाः पुष्पार्थे चॊदयाम आस गच्छ गच्छेति भारत विपुलस तु गुरॊर वाक्यम अविचार्य महातपाः स तथेत्य अब्रवीद राजंस तं च देशं जगाम ह यस्मिन देशे तु तान्य आसन पतितानि नभस्तलात अम्लानान्य अपि तत्रासन कुसुमान्य अपराण्य अपि ततः स तानि जग्राह दिव्यानि रुचिराणिच पराप्तानि सवेन तपसा दिव्यगन्धानि भारत संप्राप्य तानि परीतात्मा गुरॊर वचनकारकः ततॊ जगाम तूर्णं च चम्पां चम्पकमालिनीम स वने विजने तात ददर्श मिथुनं नृणाम चक्रवत परिवर्तन्तं गृहीत्वा पाणिना करम तत्रैकस तूर्णम अगमत तत पदे परिवर्तयन एकस तु न तथा राजंश चक्रतुः कलहं ततः तवं शीघ्रं गच्छसीत्य एकॊ ऽबरवीन नेति तथापरः नेति नेति च तौ तात परस्परम अथॊचतुः तयॊर विस्पर्धतॊर एवं शपथॊ ऽयम अभूत तदा मनसॊद्दिश्य विपुलं ततॊ वाक्यम अथॊचतुः आवयॊर अनृतं पराह यस तस्याथ दविजस्य वै विपुलस्य परे लॊके या गतिः सा भवेद इति एतच छरुत्वा तु विपुलॊ विषण्णवदनॊ ऽभवत एवं तीव्रतपाश चाहं कष्टश चायं परिग्रहः मिथुनस्यास्य किं मे सयात कृतं पापं यतॊ गतिः अनिष्टा सर्वभूतानां कीर्तितानेन मे ऽदय वै एवं संचिन्तयन्न एव विपुलॊ राजसत्तम अवाङ्मुखॊ नयस्तशिरा दध्यौ दुष्कृतम आत्मनः ततः षड अन्यान पुरुषान अक्षैः काञ्चनराजतैः अपश्यद दीव्यमानान वै लॊभहर्षान्वितांस तथा कुर्वतः शपथं तं वै यः कृतॊ मिथुनेन वै विपुलं वै समुद्धिश्य ते ऽपि वाक्यम अथाब्रुवन यॊ लॊभम आस्थायास्माकं विषमं कर्तुम उत्सहेत विपुलस्य परे लॊके या गतिस ताम अवाप्नुयात एतच छरुत्वा तु विपुलॊ नापश्यद धर्मसंकरम जन्मप्रभृति कौरव्य कृतपूर्वम अथात्मनः स परदध्यौ तदा राजन्न अग्नाव अग्निर इवाहितः दह्यमानेन मनसा शापं शरुत्वा तथाविधम तस्य चिन्तयतस तात बह्व्यॊ दिननिशा ययुः इदम आसीन मनसि च रुच्या रक्षणकारितम लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च विधाय न मया चॊक्तं सत्यम एतद गुरॊस तदा एतद आत्मनि कौरव्य दुष्कृतं विपुलस तदा अमन्यत महाभाग तथा तच च न संशयः स चम्पां नगरीम एत्य पुष्पाणि गुरवे ददौ पूजयाम आस च गुरुं विधिवत स गुरुप्रियः [भ] तम आगतम अभिप्रेक्ष्य शिष्यं वाक्यम अथाब्रवीत देव शर्मा महातेजा यत तच छृणु नराधिप [द] किं ते विपुलदृष्टं वै तस्मिन्न अध्य महावने ते तवा जानन्ति निपुण आत्मा च रुचिर एव च [व] बरह्मर्षे मिथुनं किं तत के च ते पुरुषा विभॊ ये मां जानन्ति तत्त्वेन तांश च मे वक्तुम अर्हसि [द] यद वै तन मिथुनं बरह्मन्न अहॊरात्रं हि विद्धि तत चक्रवत परिवर्तेत तत ते जानाति दुष्कृतम ये च ते पुरुषा विप्र अक्षैर दीव्यन्ति हृष्टवत ऋतूंस तान अभिजानीहि ते ते जानन्ति दुष्कृतम न मां कश चिद विजानीत इति कृत्वा न विश्वसेत नरॊ रहसि पापात्मा पापकं कर्म वै दविज कुर्वाणं हि नरं कर्म पापं रहसि सर्वदा पश्यन्ति ऋतवश चापि तथा दिननिशे ऽपय उत ते तवां हर्षस्मितं दृष्ट्वा गुरॊः कर्मानिवेदकम समारयन्तस तथा पराहुस ते यथा शरुतवान भवान अहॊरात्रं विजानाति ऋतवश चापि नित्यशः पुरुषे पापकं कर्म शुभं वा शुभकर्मणः तत तवया मम यत कर्म वयभिचाराद भयात्मकम नाख्यातम इति जानन्तस ते तवाम आहुस तथा दविज ते चैव हि भवेयुस ते लॊकाः पापकृतॊ यथा कृत्वा नाचक्षते कर्म मम यच च तवया कृतम तथा शक्या च दुर्वृत्ता रक्षितुं परमदा दविज न च तवं कृतवान किं चिद आगः परीतॊ ऽसमि तेन ते यदि तव अहं तवा दुर्वृत्तम अद्राक्षं दविजसत्तम शपेयं तवाम अहं करॊधान न मे ऽतरास्ति विचारणा सज्जन्ति पुरुषे नार्यः पुंसां सॊ ऽरथश च पुष्कलः अन्यथा रक्षतः शापॊ ऽभविष्यत ते गतिश च सा रक्षिता सा तवया पुत्र मम चापि निवेदिता अहं ते परीतिमांस तात सवस्ति सवर्गं गमिष्यसि [भ] इत्य उक्त्वा विपुलं परीतॊ देव शर्मा महान ऋषिः मुमॊद सवर्गम आस्थाय सह भार्यः स शिष्यकः इदम आख्यातवांश चापि ममाख्यानं महामुनिः मार्कण्डेयः पुरा राजन गङ्गाकूले कथान्तरे तस्माद बरवीमि पार्थ तवा सत्रियः सर्वाः सदैव च उभयं दृश्यते तासुसततं साध्व असाधु च सत्रियः साध्व्यॊ महाभागाः संमता लॊकमातरः धारयन्ति महीं राजन्न इमां स वनकाननाम असाध्व्यश चापि दुर्वृत्ताः कुलघ्न्यः पापनिश्चयाः विज्ञेया लक्षणैर दुष्टैः सवगात्रसहजैर नृप एवम एतासु रक्षा वै शक्या कर्तुं महात्मभिः अन्यथा राजशार्दूल न शक्या रक्षितुं सत्रियः एता हि मनुजव्याघ्रतीष्क्णास तीक्ष्णपराक्रमाः नासाम अस्ति परियॊ नाम मैथुने संगमे नृभिः एताः कृत्याश च कार्याश च कृताश च भरतर्षभ न चैकस्मिन्न रमन्त्य एताः पुरुषे पाण्डुनन्दन नासु सनेहॊ नृभिः कार्यस तथैवेर्ष्या जनेश्वर खेदम आस्थाय भुञ्जीत धर्मम आस्थाय चैव हि विहन्येतान्यथा कुर्वन नरः कौरवनन्दन सर्वथा राजशार्दूल युक्तिः सर्वत्र पूज्यते तेनैकेन तु रक्षा वै विपुलेन कृता सत्रियाः नान्यः शक्तॊ नृलॊके ऽसमिन रक्षितुं नृप यॊषितः [य] यन मूलं सर्वधर्माणां परजनस्य गृहस्य च पितृदेवातिथीनां च तन मे बरूहि पितामह [भ] अयं हि सर्वधर्माणां धर्मश चिन्त्यतमॊ मतः कीदृशाय परदेया सयात कन्येति वसुधाधिप शीलवृत्ते समाज्ञाय विद्यां यॊनिं च कर्म च अद्भिर एव परदातव्या कन्या गुणवते वरे बराह्मणानां सताम एष धर्मॊ नित्यं युधिष्ठिर आवाह्यम आवहेद एवं यॊ दद्याद अनुकूलतः शिष्टानां कषत्रियाणां च धर्म एष सनातनः आत्माभिप्रेतम उत्सृज्य कन्याभिप्रेत एव यः अभिप्रेता च या यस्य तस्मै देया युधिष्ठिर गान्धर्वम इति तं धर्मं पराहुर धर्मविदॊ जनाः धनेन बहुना करीत्वा संप्रलॊभ्य च बान्धवान असुराणां नृपैतं वै धर्मम आहुर मनीषिणः हत्वा छित्त्वा च शीर्षाणि रुदतां रुदतीं गृहात परसह्य हरणं तात राक्षसं धर्मलक्षणम पञ्चानां तु तरयॊ धर्म्या दवाव अधर्म्यौ युधिष्ठिर पैशाच आसुरश चैव न कर्तव्यौ कथं चन बराह्मः कषात्रॊ ऽथ गान्धर्व एते धर्म्या नरर्षभ पृथग वा यदि वा मिश्राः कर्तव्या नात्र संशयः तिस्रॊ भार्या बराह्मणस्य दवे भार्ये कषत्रियस्य तु वैश्यः सवजातिं विन्देत तास्व अपत्यं समं भवेत बराह्मणी तु भवेज जयेष्ठा कषत्रिया कषत्रियस्य तु रत्यर्थम अपि शूद्रा सयान नेत्य आहुर अपरे जनाः अपत्यजन्म शूद्रायां न परशंसन्ति साधवः शूद्रायां जनयन विप्रः परायश्चित्ती विधीयते तरिंशद्वर्षॊ दशवर्षां भार्यां विन्देत नग्निकाम एकविंशतिवर्षॊ वा सप्त वर्षाम अवाप्नुयात यस्यास तु न भवेद भराता पिता वा भरतर्षभ नॊपयच्छेत तां जातु पुत्रिका धर्मिणी हि सा तरीणि वर्षाण्य उदीक्षेत कन्या ऋतुमती सती चतुर्थे तव अथ संप्राप्ते सवयं भार्तारम अर्जयेत परजनॊ हीयते तस्या परतिश च भरतर्षभ अतॊ ऽनयथा वर्तमाना भवेद वाच्या परजापतेः असपिण्डा च या मातुर असगॊत्रा च या पितुः इत्य एताम अनुगच्छेत तं धर्मं मनुर अब्रवीत [य] शुल्कम अन्येन दत्तं सयाद ददानीत्य आह चापरः बलाद अन्यः परभाषेत धनम अन्यः परदर्शयेत पाणिग्रहीता तव अन्यः सयात कस्य कन्यापितामह तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर भवतु नॊ भवान [भ] यत किं चित कर्म मानुष्यं संस्थानाय परकृष्यते मन्त्रवन मन्त्रितं तस्य मृषावादस तु पातकः भार्या पत्यृत्विग आचार्याः शिष्यॊपाध्याय एव च मृषॊक्ते दण्डम अर्हन्ति नेत्य आहुर अपरे जनाः न हय अकामेन संवादं मनुर एवं परशंसति अयशस्यम अधर्म्यं च यन मृषा धर्मकॊपनम नैकान्त दॊष एकस्मिंस तद दानं नॊपलभ्यते धर्मतॊ यां परयच्छन्ति यां च करीणन्ति भारत बन्धुभिः समनुज्ञातॊ मन्त्रहॊमौ परयॊजयेत तथा सिध्यन्ति ते मन्त्रा नादत्तायाः कथं चन यस तव अत्र मन्त्रसमयॊ भार्या पत्यॊर मिथः कृतः तम एवाहुर गरीयांसं यश चासौ जञातिभिः कृतः देवदत्तां पतिर भार्यां वेत्ति धर्मस्य शासनात सा दैवीं मानुषीं वाचम अनृतां पर्युदस्यति [य] कन्यायां पराप्तशुल्कायां जयायांश चेद आव्रजेद वरः धर्मकामार्थ संपन्नॊ वाच्यम अत्रानृतं न वा तस्मिन्न उभयतॊ दॊषे कुर्वञ शरेयः समाचरेत अयं नः सर्वधर्माणां धर्मश चिन्त्यतमॊ मतः तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर भवतु नॊ भवान तद एतत सर्वम आचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यताम [बय] न वै निष्ठा करं शुल्कं जञात्वासीत तेन नाहृतम न हि शुल्क पराः सन्तः कन्यां ददति कर्हि चित अन्यैर गुणैर उपेतं तु शुल्कं याचन्ति बान्धवाः अलंकृत्वा वहस्वेति यॊ दद्याद अनुकूलतः तच च तां च ददात्य एव न शुल्कं विक्रयॊ न सः परतिगृह्य भवेद देयम एष धर्मः सनातनः दास्यामि भवते कन्याम इति पूर्वं न भाषितम ये चैवाहुर ये च नाहुर ये चावश्यं वदन्त्य उत तस्माद आ गरहणात पाणेर याचयन्ति परस्परम कन्या वरः पुरा दत्तॊ मरुद्भिर इति नः शरुतम नानिष्टाय परदातव्या कन्या इत्य ऋषिचॊदितम तन मूलं काममूलस्य परजनस्येति मे मतिः समीक्ष्य च बहून दॊषान संवासाद विद्विषाणयॊः यथा निष्ठा करं शुल्कं न जात्व आसीत तथा शृणु अहं विचित्रवीर्याय दवे कन्ये समुदावहम जित्वा च मागधान सर्वान काशीन अथ च कॊसलान गृहीतपाणिर एकासीत पराप्तशुल्कापराभवत पाणौ गृहीता तत्रैव विसृज्या इति मे पिता अब्रवीद इतरां कन्याम आवहत स तु कौरवः अप्य अन्याम अनुपप्रच्छ शङ्कमानः पुतुर वचः अतीव हय अस्य धर्मेप्सा पितुर मे ऽभयधिकाभवत ततॊ ऽहम अब्रुवं राजन्न आचारेप्सुर इदं वचः आचारं तत्त्वतॊ वेत्तुम इच्छामीति पुनः पुनः ततॊ मयैवम उक्ते तु वाक्ये धर्मभृतां वरः पिता मम महाराज बाह्लीकॊ वाक्यम अब्रवीत यदि वः शुल्कतॊ निष्ठा न पाणिग्रहणं तथा लाजान्तरम उपासीत पराप्तशुल्का पतिं वृतम न हि धर्मविदः पराहुः परमाणं वाक्यतः समृतम येषां वै शुल्कतॊ निष्ठा न पाणिग्रहणात तथा परसिद्धं भाषितं दाने तेषां परत्यसनं पुनः य मन्यन्ते करयं शुल्कं न ते धर्मविदॊ जनाः न चैतभ्य परदातव्या न वॊढव्या तथाविधा न हय एव भार्या करेतव्या न विक्रेया कथं चन ये च करीणन्ति दासीवद ये च विक्रीणते जनाः भवेत तेषां तथा निष्ठा लुब्धानां पापचेतसाम अस्मिन धर्मे सत्यवन्तं पर्यपृच्छन्त वै जनाः कन्यायाः पराप्तशुल्कायाः शुल्कदः परशमं गतः पाणिग्रहीता चान्यः सयाद अत्र नॊ धर्मसंशयः तन नश छिन्धि महाप्राज्ञ तवं हि वै पराज्ञसंमतः तत्त्वं विज्ञासमानानां चक्षुर भवतु नॊ भवान तान एवं बरुवतः सर्वान सत्यवान वाक्यम अब्रवीत यत्रेष्टं तत्र देया सयान नात्र कार्या विचारणा कुर्वते जीवतॊ ऽपय एवं मृते नैवास्ति संशयः देवरं परविशेत कन्या तप्येद वापि महत तपः तम एवानुव्रता भूत्वा पाणिग्राहस्य नाम सा लिखन्त्य एव तु केषां चिद अपरेषां शनैर अपि इति ये संवदन्त्य अत्र त एतं निश्चयं विदुः तत पाणिग्रहणात पूर्वम उत्तरं यत्र वर्तते सर्वमङ्गल मन्त्रं वै मृषावादस तु पातकः पाणिग्रहण मन्त्राणां निष्ठा सयात सप्तमे पदे पाणिग्राहस्य भार्या सयाद यस्य चाद्भिः परदीयते अनुकूलाम अनुवंशां भरात्रा दत्ताम उपाग्निकाम परिक्रम्य यथान्यायं भार्यां विन्देद दविजॊत्तमः [य] कन्यायाः पराप्तशुल्कायाः पतिश चेन नास्ति कश चन तत्र का परतिपत्तिः सयात तन मे बरूहि पितामह [भ] या पुत्रकस्याप्य अरिक्थस्य परतिपत सा तदा भवेत अथ चेत साहरेच छुल्कं करीता शुल्क परदस्य सा तस्यार्थे ऽपत्यम ईहेत येन नयायेन शक्नुयात न तस्या मन्त्रवत कार्यं कश चित कुर्वीत किं चन सवयं वृतेति सावित्री पित्रा वै परत्यपद्यत तत तस्यान्ये परशंसन्ति धर्मज्ञा नेतरे जनाः एतत तु नापरे चक्रुर न परे जातु साधवः साधूनां पुनर आचारॊ गरीयॊ धर्मलक्षणम अस्मिन्न एव परकरणे सुक्रतुर वाक्यम अब्रवीत नप्ता विदेहराजस्य जनकस्य महात्मनः असद आचरिते मार्गे कथं सयाद अनुकीर्तनम अनुप्रश्नः संशयॊ वा सताम एतद उपालभेत असद एव हि धर्मस्य परमादॊ धर्म आसुरः नानुशुश्रुम जात्व एताम इमां पूर्वेषु जन्मसु भार्या पत्यॊर हि संबन्ध सत्रीपुंसॊस तुल्य एव सः रतिः साधारणॊ धर्म इति चाह स पार्थिवः [य] अथ केन परमाणेन पुंसाम आदीयते धनम पुत्रवद धि पितुस तस्य कन्या भवितुम अर्हति [भ] यथैवात्मा तथा पुत्रः पुत्रेण दुहिता समा तस्याम आत्मनि तिष्ठन्त्यां कथम अन्यॊ धनं हरेत मातुश च यौतकं यत सयात कुमारी भाग एव सः दौहित्र एव वा रिक्थम अपुत्रस्य पितुर हरेत ददाति हि स पिण्डं वै पितुर मातामहस्य च पुत्र दौहित्रयॊर नेह विशेषॊ धर्मतः समृतः अन्यत्र जातया सा हि परजया पुत्र ईहते दुहितान्यत्र जातेन पुत्रेणापि विशिष्यते दौहित्रकेण धर्मेण नात्र पश्यामि कारणम विक्रीतासु च ये पुत्रा भवन्ति पितुर एव ते असूयवस तव अधर्मिष्ठाः परस्वादायिनः शठाः आसुराद अधिसंभूता धर्माद विषमवृत्तयः अत्र गाथा यमॊद्गीताः कीर्तयन्ति पुरा विदः धर्मज्ञा धर्मशास्त्रेषु निबद्धा धर्मसेतुषु यॊ मनुष्यः कवकं पुत्रं विक्रीय धनम इच्छति कन्यां वा जीवितार्थाय यः शुल्केन परयच्छति सप्तावरे महाघॊरे निरये कालसाह्वये सवेदं मूत्रं पुरीषं च तस्मिन परेत उपाश्नुते आर्षे गॊमिथुनं शुल्कं के चिद आहुर मृषैव तत अल्पं वा बहु वा राजन विक्रयस तावद एव सः यद्य अप्य आचरितः कैश चिन नैष धर्मः कथं चन अन्येषाम अपि दृश्यन्ते लॊभतः संप्रवृत्तयः वश्यां कुमारीं विहितां ये च ताम उपभुञ्जते एते पापस्य कर्तारस तमस्य अन्धे ऽथ शेरते अन्यॊ ऽपय अथ न विक्रेयॊ मनुष्यः किं पुनः परजाः अधर्ममूलैर हि धनैर न तैर अर्थॊ ऽसति कश चन [भ] पराचेतसस्य वचनं कीर्तयन्ति पुरा विदः यस्याः किं चिन नाददते जञातयॊ न स विक्रयः अर्हणं तत कुमारीणाम आनृशंस्यतमं च तत सर्वं च परतिदेयं सयात कन्यायै तद अशेषतः पितृभिर भरातृभिश चैव शवशुरैर अथ देवरैः पूज्या लालयितव्याश च बहुकल्याणम ईप्सुभिः यदि वै सत्री न रॊचेत पुमांसं न परमॊदयेत अमॊदनात पुनः पुंसः परजनं न परवर्धते पूज्या लालयितव्याश च सत्रियॊ नित्यं जनाधिप अपूजिताश च यत्रैताः सर्वास तत्राफलाः करियाः तदैव तत कुलं नास्ति यदा शॊचन्ति जामयः जामी शप्तानि गेहानि निकृत्तानीव कृत्यया नैव भान्ति न वर्धन्ते शरिया हीनानि पार्थिव सत्रियः पुंसां परिददे मनुर जिगमिषुर दिवम अबलाः सवल्प कौपीनाः सुहृदः सत्यजिष्णवः ईर्ष्यवॊ मानकामाश च चण्डा असुहृदॊ ऽबुधाः सत्रियॊ माननम अर्हन्ति ता मानयत मानवाः सत्री परत्ययॊ हि वॊ धर्मॊ रतिभॊगाश च केवलाः परिचर्यान्न संस्कारास तद आयत्ता भवन्तु वः उत्पादनम अपत्यस्य जातस्य परिपालनम परीत्यर्थं लॊकयात्रा च पश्यत सत्री निबन्धनम संमान्यमानाश चैताभिः सर्वकार्याण्य अवाप्स्यथ विदेहराजदुहिता चात्र शलॊकम अगायत नास्ति यज्ञः सत्रियः कश चिन न शराद्धं नॊपवासकम धर्मस तु भर्तृशुश्रूषा तया सवर्गं जयत्य उत पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने पुतास तु सथविरी भावे न सत्री सवातन्त्र्यम अर्हति शरिय एताः सत्रियॊ नाम सत्कार्या भूतिम इच्छता लालिता निगृहीता च सत्री शरीर भवति भारत [य] सर्वशास्त्रविधानज्ञ राजधर्मार्थवित्तम अतीव संशयच छेत्ता भवान वै परथितः कषितौ कश चित तु संशयॊ मे ऽसति तन मे बरूहि पितामह अस्याम आपदि कष्टायाम अन्यं पृच्छाम कं वयम यथा नरेण कर्तव्यं यश च धर्मः सनातनः एतत सर्वं महाबाहॊ भवान वयाख्यातुम अर्हति चतस्रॊ विहिता भार्या बराह्मणस्य पितामह बराह्मणी कषत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिम इच्छतः तत्र जातेषु पुत्रेषु सर्वासां कुरुसत्तम आनुपूर्व्येण कस तेषां पित्र्यं दायादम अर्हति केन वा किं ततॊ हार्यं पितृवित्तात पितामह एतद इच्छामि कथितं विभागस तेषु यः समृतः [भ] बराह्मणः कषत्रियॊ वैश्यस तरयॊ वर्णा दविजातयः एतेषु विहितॊ धर्मॊ बराह्मणस्य युधिष्ठिर वैषम्याद अथ वा लॊभात कामाद वापि परंतप बराह्मणस्य भवेच छूद्रा न तु दृष्टान्ततः समृता शुद्रां शयनम आरॊप्य बराह्मणः पीडितॊ भवेत परायश्चित्तीयते चापि विधिदृष्टेन हेतुना तत्र जातेष्व अपत्येषु दविगुणं सयाद युधिष्ठिर अतस ते नियमं वित्ते संप्रवक्ष्यामि भारत लक्षण्यॊ गॊवृषॊ यानं यत परधानतमं भवेत बराह्मण्यास तद धरेत पुत्र एकांशं वै पितुर धनात शेषं तु दशधा कार्यं बराह्मण सवं युधिष्ठिर तत्र तेनैव हर्तव्याश चत्वारॊ ऽंशाः पितुर धनात कषत्रियायास तु यः पुत्रॊ बराह्मणः सॊ ऽपय असंशयः स तु मातृविशेषेण तरीन अंशान हर्तुम अर्हति वर्णे तृतीये जातस तु वैश्यायां बराह्मणाद अपि दविर अंशस तेन हर्तव्यॊ बराह्मण सवाद युधिष्ठिर शूद्रायां बराह्मणाज जातॊ नित्यादेय धनः समृतः अल्पं वापि परदातव्यं शूद्र पुत्राय भारत दशधा परविभक्तस्य धनस्यैष भवेत करमः सवर्णासु तु जातानां समान भागान परकल्पयेत अब्राह्मणं तु मन्यन्ते शूद्रा पुत्रम अनैपुणात तरिषु वर्षेषु जातॊ हि बराह्मणाद बराह्मणॊ भवेत समृता वर्णाश च चत्वारः पञ्चमॊ नाधिगम्यते हरेत तु दशमं भागं शूद्रा पुत्रः पितुर धनात तत तु दत्तं हरेत पित्रा नादत्तं हर्तुम अर्हति अवश्यं हि धनं देयं शूद्रा पुत्राय भारत आनृशंस्यं परॊ धर्म इति तस्मै परदीयते यत्र तत्र समुत्पन्नॊ गुणायैवॊपलक्पते यदि वाप्य एकपुत्रः सयाद अपुत्रॊ यदि वा भवेत नाधिकं दशम आदद्याच छूद्रा पुत्राय भारत तरैवार्षिकाद यदा भक्ताद अधिकं सयाद दविजस्य तु यजेत तेन दरव्येण न वृथा साधयेद धनम तरिसाहस्र परॊ दायः सत्रियॊ देयॊ धनस्य वै तच च भर्त्रा धनं दत्तं नादत्तं भॊक्तुम अर्हति सत्रीणां तु पतिदायाद्यम उपभॊग फलं समृतम नापहारं सत्रियः कुर्युः पतिवित्तात कथं चन सत्रियास तु यद भवेद वित्तं पित्रा दत्तं युधिष्ठिर बराह्मण्यास तद धरेत कन्या यथा पुत्रस तथा हि सा सा हि पुत्रसमा राजन विहिता कुरुनन्दन एवम एत समुद्दिष्टं धर्मेषु भरतर्षभ एतद धर्मम अनुस्मृत्य न वृथा साधयेद धनम [य] शूद्रायां बराह्मणाज जातॊ यद्य अदेय धनः समृतः केन परतिविशेषेण दशमॊ ऽपय अस्य दीयतेण बराह्मण्यां बराह्मणाज जातॊ बराह्मणः सयान न संशयः कषत्रियायां तथैव सयाद वैश्यायाम अपि चैव हि कस्मात ते विषमं भागं भजेरन नृपसत्तम यदा सर्वे तरयॊ वर्णास तवयॊक्ता बराह्मणा इति [भ] दारा इत्य उच्यते लॊके नाम्नैकेन परंतप परॊक्तेन चैकनाम्नायं विशेषः सुमहान भवेत तिस्रः कृत्वा पुरॊ भार्याः पश्चाद विन्देत बराह्मणीम सा जयेष्ठा सा च पूज्या सयात सा च ताभ्यॊ गरीयसी सनानं परसाधनं भर्तुर दन्तधावनम अञ्जनम हव्यं कव्यं च यच चान्यद धर्मयुक्तं भवेद गृहे न तस्यां जातु तिष्ठन्त्याम अन्या तत कर्तुम अर्हति बराह्मणी तव एव तत कुर्याद बराह्मणस्य युधिष्ठिर अन्नं पानं च माल्यं च वासांस्य आभरणानि च बराह्मण्यै तानि देयानि भर्तुः सा हि गरीयसी मनुनाभिहितं शास्त्रं यच चापि कुरुनन्दन तत्राप्य एष महाराज दृष्टॊ धर्मः सनातनः अथ चेद अन्यथा कुर्याद यदि कामाद युधिष्ठिर यथा बराह्मण चण्डालः पूर्वदृष्टस तथैव सः बराह्मण्याः सदृशः पुत्रः कषत्रियायाश च यॊ भवेत राजन विशेषॊ नास्त्य अत्र वर्णयॊर उभयॊर अपि न तु जात्या समा लॊके बराह्मण्याः कषत्रिया भवेत बराह्मण्याः परथमः पुत्रॊ भूयान सयाद राजसत्तम भूयॊ ऽपि भूयसा हार्यं पितृवित्ताद युधिष्ठिर यथा न सदृशी जातु बराह्मण्याः कषत्रिया भवेत कषत्रियायास तथा वैश्या न जातु सदृशी भवेत शरीश च राज्यं च कॊशश च कषत्रियाणां युधिष्ठिर विहितं दृश्यते राजन सागरान्ता च मेदिनी कषत्रियॊ हि सवधर्मेण शरियं पराप्नॊति भूयसीम राजा दण्डधरॊ राजन रक्षा नान्यत्र कषत्रियात बराह्मणा हि महाभागा देवानाम अपि देवताः तेषु राजा परवर्तेत पूजया विधिपूर्वकम परणीतम ऋषिभिर जञात्वा धर्मं शाश्वतम अव्ययम लुप्यमानाः सवधर्मेण कषत्रियॊ रक्षति परजाः दस्युभिर हरियमाणं च धनं दाराश च सर्वशः सर्वेषाम एव वर्णानां तराता भवति पार्थिवः भूयान सयात कषत्रिया पुत्रॊ वैश्यापुत्रान न संशयः भूयस तेनापि हर्तव्यं पितृवित्ताद युधिष्ठिर [य] उक्तं ते विधिवद राजन बराह्मण सवे पितामह इतरेषां तु वर्णानां कथं विनियमॊ भवेत [भ] कषत्रियस्यापि भार्ये दवे विहिते कुरुनन्दन तृतीया च भवेच छूद्रा न तु दृष्टान्ततः समृता एष एव करमॊ हि सयात कषत्रियाणां युधिष्ठिर अष्टधा तु भवेत कार्यं कषत्रिय सवं युधिष्ठिर कषत्रियाया हरेत पुत्रश चतुरॊ ऽंशान पितुर धनात युद्धावहारिकं यच च पितुः सयात स हरेच च तत वैश्यापुत्रस तु भागां सत्रीञ शूद्रा पुत्रॊ ऽथाष्टमम सॊ ऽपि दत्तं हरेत पित्रा नादत्तं हर्तुम अर्हति एकैव हि भवेद भार्या वैश्यस्य कुरुनन्दन दवितीया वा भवेच छूद्रा न तु दृष्टान्ततः समृता वैश्यस्य वर्तमानस्य वैश्यायां भरतर्षभ शूद्रायां चैव कौन्तेय तयॊर विनियमः समृतः पञ्चधा तु भवेत कार्यं वैश्य सवं भरतर्षभ तयॊर अपत्ये वक्ष्यामि विभागं च जनाधिप वैश्यापुत्रेण हर्तव्याश चत्वारॊ ऽंशः पितुर धनात पञ्चमस तु भवेद भागः शूद्रा पुत्राय भारत सॊ ऽपि दत्तं हरेत पित्रा नादत्तं हर्तुम अर्हति तरिभिर वर्णैस तथा जातः शूद्रॊ देय धनॊ भवेत शूद्रस्य सयात सवर्णैव भार्या नान्या कथं चन शूद्रस्य समभागः सयाद यदि पुत्रशतं भवेत जातानां समवर्णासु पुत्राणाम अविशेषतः सर्वेषाम एव वर्णानां समभागॊ धने समृतः जयेष्ठस्य भागॊ जयेष्ठः सयाद एकांशॊ यः परधानतः एष दाय विधिः पार्थ पूर्वम उक्तः सवयम्भुवा समवर्णासु जातानां विशेषॊ ऽसत्य अपरॊ नृप विवाह वैशेष्य कृतः पूर्वः पूर्वॊ विशिष्यते हरेज जयेष्ठः परधानांशम एकं तुल्या सुतेष्व अपि मध्यमॊ मध्यमं चैव कनीयांस तु कनीयसम एवं जातिषु सर्वासु सवर्णाः शरेष्ठतां गताः महर्षिर अपि चैतद वै मारीचः काश्यपॊ ऽबरवीत [य] अर्थाश्रयाद वा कामाद वा वर्णानां वाप्य अनिश्चयात अज्ञानाद वापि वर्णानां जायते वर्णसंकरः तेषाम एतेन विधिना जातानां वर्णसंकरे कॊ धर्मः कानि कर्माणि तन मे बरूहि पितामह [भ] चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि चातुर्वर्ण्यं च केवलम असृजत स ह यज्ञार्थे पूर्वम एव परजापतिः भार्याश चतस्रॊ विप्रस्य दवयॊर आत्मास्य जायते आनुपूर्व्याद दवयॊर हीनौ मातृजात्यौ परसूयतः परं शवाद बराह्मणस्यैष पुत्रः; शूद्रा पुत्रं पारशवं तम आहुः शुश्रूषकः सवस्य कुलस्य स सयात; सवं चारित्रं नित्यम अथॊ न जह्यात सर्वान उपायान अपि संप्रधार्य; समुद्धरेत सवस्य कुलस्य तन्तुम जयेष्ठॊ यवीयान अपि यॊ दविजस्य; शुश्रूषवान दानपरायणः सयात तिस्रः कषत्रिय संबन्धाद दवयॊर आत्मास्य जायते हीनवर्णस तृतीयायां शूद्र उग्र इति समृतः दवे चापि भार्ये वैश्यस्य दवयॊर आत्मास्य जायते शुद्रा शूद्रस्य चाप्य एका शूद्रम एव परजायते अतॊ विशिष्टस तव अधमॊ गुरु दारप्रधर्षकः बाह्यं वर्णं जनयति चातुर्वर्ण्यविगर्हितम अयाज्यं कषत्रियॊ वरात्यं सूतं सतॊक करियापरम वैश्यॊ वैदेहकं चापि मौद्गल्यम अपवर्जितम शूद्रश चण्डालम अत्युग्रं वध्यघ्नं बाह्यवासिनम बराह्मण्यां संप्रजायन्त इत्य एते कुलपांसनाः एते मतिमतां शरेष्ठ वर्षसंकरजाः परभॊ बन्दी तु जायते वैश्यान माघधॊ वाक्यजीवनः शूद्रान निषादॊ मत्स्यघ्नः कषत्रियायां वयतिक्रमात शूद्राद आयॊगवश चापि वैश्यायां गरामधर्मिणः बराह्मणैर अप्रतिग्राह्यस तक्षा स वनजीवनः एते ऽपि सदृशं वर्णं जनयन्ति सवयॊनिषु मातृजात्यां परसूयन्ते परवरा हीनयॊनिषु यथा चतुर्षु वर्णेषु दवयॊर आत्मास्य जायते आनन्तर्यात तु जायन्ते तथा बाह्याः परधानतः ते चापि सदृशं वर्णं जनयन्ति सवयॊनिषु परस्परस्य वर्तन्तॊ जनयन्ति विगर्हितान यथा च शूद्रॊ बराह्मण्यां जन्तुं बाह्यं परसूयते एवं बाह्यतराद बाह्यश चातुर्वर्ण्यात परसूयते परतिलॊमं तु वर्तन्तॊ बाह्याद बाह्यतरं पुनः हीना हीनात परसूयन्ते वर्णाः पञ्चदशैव ते अगम्या गमनाच चैव वर्तते वर्णसंकरः वरात्यानाम अत्र जायन्ते सैरन्ध्रा मागधेषु च परसाधनॊपचारज्ञम अदासं दासजीवनम अतश चायॊगवं सूते वागुरा वनजीवनम मैरेयकं च वैदेहः संप्रसूते ऽथ माधुकम निषादॊ मुद्गरं सूते दाशं नावॊपजीविनम मृतपं चापि चण्डालः शवपाकम अतिकुत्सितम चतुरॊ मागधी सूते करूरान मायॊपजीविनः मांसस्वादु करं सूदं सौगन्धम इति संज्ञितम वैदेहकाच च पापिष्ठं करूरं भार्यॊपजीविनम निषादान मद्रनाभं च खरयानप्रयायिनम चण्डालात पुल्कसं चापि खराश्वगजभॊजिनम मृतचेल परतिच्छन्नं भिन्नभाजन भॊजिनम आयॊगवीषु जायन्ते हीनवर्णासु ते तरयः कषुद्रॊ वैदेहकाद अन्ध्रॊ बहिर गरामप्रतिश्रयः कारावरॊ निषाद्यां तु चर्म कारात परजायते चण्डालात पाण्डुसौपाकस तवक सारव्यवहारवान आहिण्डिकॊ निषादेन वैदेह्यां संप्रजायते चण्डालेन तु सौपाकॊ मौद्गल्य समवृत्तिमान निषादी चापि चण्डालात पुत्रम अन्तावसायिनम शमशानगॊचरॊ सूतॊ बाह्यैर अपि बहिष्कृतम इत्य एताः संकरे जात्यः पितृमातृव्यतिक्रमात परच्छन्ना वा परकाशा वा वेदितव्याः सवकर्मभिः चतुर्णाम एव वर्णानां धर्मॊ नान्यस्य विद्यते वर्णानां धर्महीनेषु संज्ञा नास्तीह कस्य चित यदृच्छयॊपसंपन्नैर यज्ञसाधु बहिष्कृतैः बाह्या बाह्यैस तु जायन्ते यथावृत्ति यथाश्रयम चतुष्पथ शमशानानि शैलांश चान्यान वनस्पतीन युञ्जन्ते चाप्य अलंकारांस तथॊपकरणानि च गॊब्राह्मणार्थे साहाय्यं कुर्वाणा वै न संशयः आनृशंस्यम अनुक्रॊशः सत्यवाक्यम अथ कषमा सवशरीरैः परित्राणं बाह्यानां सिद्धिकारकम मनुजव्याघ्रभवति तत्र मे नास्ति संशयः यथॊपदेशं परिकीर्तितासु; नरः परजायेत विचार्य बुद्धिमान विहीनयॊनिर हि सुतॊ ऽवसादयेत; तितीर्षमाणं सलिले यथॊपलम अविद्वांसम अलं लॊके विद्वामम अपि वा पुनः नयन्ते हय उत्पथं नार्यः कामक्रॊधवशानुगम सवभावश चैव नारीणां नराणाम इह दूषणम इत्य अर्थं न परसज्जन्ते परमदासु विपश्चितः [य] वर्णापेतम अविज्ञातं नरं कलुष यॊनिजम आर्य रूपम इवानार्यं कथं विद्यामहे नृप [भ] यॊनिसंकलुषे जातं नानाचार समाहितम कर्मभिः सज्जनाचीर्णैर विज्ञेया यॊनिशुद्धता अनार्यत्वम अनाचारः करूरत्वं निष्क्रियात्मता पुरुषं वयञ्जयन्तीह लॊके कलुष यॊनिजम पित्र्यं वा भजते शीलं मातृजं वा तथॊभयम न कथं चन संकीर्णः परकृतिं सवां नियच्छति यथैव सदृशॊ रूपे मातापित्रॊर हि जायते वयाघ्रश चित्रैस तथा यॊनिं पुरुषः सवां नियच्छति कुलस्रॊतसि संच्छन्ने यस्य सयाद यॊनिसंकरः संश्रयत्य एव तच छीलं नरॊ ऽलपम अपि वा बहु आर्य रूपसमाचारं चरन्तं कृतके पथि सववर्णम अन्यवर्णं वा सवशीलं शास्ति निश्चये नाना वृत्तेषु भूतेषु नाना कर्म रतेषु च जन्म वृत्तसमं लॊके सुश्लिष्टं न विरज्यते शरीरम इह सत्त्वेन नरस्य परिकृष्यते जयेष्ठमध्यावरं सत्त्वं तुल्यसत्त्वं परमॊदते जयायांसम अपि शीलेन विहीनं नैव पूजयेत अपि शूद्रं तु सद्वृत्तं धर्मज्ञम अभिपूजयेत आत्मानम आख्याति हि कर्मभिर नरः; सवशीलचारित्रकृतैः शुभाशुभैः परनष्टम अप्य आत्मकुलं तथा नरः; पुनः परकाशं कुरुते सवकर्मभिः यॊनिष्व एतासु सर्वासु संकीर्णास्व इतरासु च यत्रात्मानं न जनयेद बुधस ताः परिवर्जयेत [य] बरूहि पुत्रान कुरुश्रेष्ठ वर्णानां तवं पृथक पृथक कीदृश्यां कीदृशश चापि पुत्राः कस्य च के च ते विप्रवादाः सुबहुशः शरूयन्ते पुत्र कारिताः अत्र नॊ मुह्यतां राजं संशयं छेत्तुम अर्हसि [भ] आत्मा पुत्रस तु विज्ञेयस तस्यानन्तरजश च यः नियुक्तजश च विज्ञेयः सुतः परसृतजस तथा पतितस्य च भार्यायां भर्त्रा सुसमवेतया तथा दत्तकृतौ पुत्राव अध्यूढश च तथापरः षड अपध्वंसजाश चापि कानीनापसदास तथा इत्य एते ते समाख्यातास तान विजानीहि भारत [य] षड अपध्वंसजाः के सयुः के वाप्य अपसदास तथा एतत सर्वं यथातत्त्वं वयाख्यातुं मे तवम अर्हसि [भ] तरिषु वर्णेषु ये पुत्रा बराह्मणस्य युधिष्ठिर वर्णयॊश च दवयॊः सयातां यौ राजन्यस्य भारत एकॊ दविवर्ण एवाथ तथात्रैवॊपलक्षितः षड अपध्वंसजास ते हि तथैवापसदाञ शृणु चण्डालॊ वरात्य वेनौ च बराह्मण्यां कषत्रियासु च वैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यन्ते ऽपसदास तरयः मागधॊ वामकश चैव दवौ वैश्यस्यॊपलक्षितौ बराह्मण्यां कषत्रियायां च कषत्रियस्यैक एव तु बराह्मण्यां लक्ष्यते सूत इत्य एते ऽपसदाः समृताः पुत्र रेतॊ न शक्यं हि मिथ्या कर्तुं नराधिप [य] कषेत्रजं के चिद एवाहुः सुतं के चित तु शुक्रजम तुल्याव एतौ सुतौ कस्य तन मे बरूहि पितामह [भ] रेजतॊ वा भवेत पुत्रस तयक्तॊ वा कषेत्रजॊ भवेत अध्यूढः समयं भित्त्वेत्य एतद एव निबॊध मे [य] रेतॊजं विद्म वै पुत्रं कषेत्रजस्यागमः कथम अध्यूढं विद्म वै पुत्रं हित्वा च समयं कथम [भ] आत्मजं पुत्रम उत्पाद्य यस तयजेत कारणान्तरे न तत्र कारणं रेतः स कषेत्रस्वामिनॊ भवेत पुत्र कामॊ हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशां पते तत्र कषेत्रं परमाणं सयान न वै तत्रात्मजः सुतः अन्यत्र कषेत्रजः पुत्रॊ लक्ष्यते भरतर्षभ न हय आत्मा शक्यते हन्तुं दृष्टान्तॊपगतॊ हय असौ कश चिच च कृतकः पुत्रः संग्रहाद एव लक्ष्यते न तत्र रेतः कषेत्रं वा परमाणं सयाद युधिष्ठिर [य] कीदेशः कृतकः पुत्रः संग्रहाद एव लक्ष्यते शुक्रं कषेत्रं परमाणं वा यत्र लक्ष्येत भारत [भ] माता पितृभ्यां संत्यक्तं पथि यं तु परलक्षयेत न चास्य माता पितरौ जञायेते स हि कृत्रिमः अस्वामिकस्य सवामित्वं यस्मिन संप्रतिलक्षयेत सवर्णस तं च पॊषेत सवर्णस तस्य जायते [य] कथम अस्य परयॊक्तव्यः संस्कारः कस्य वा कथम देया कन्या कथं चेति तन मे बरूहि पितामह [भ] आत्मवत तस्य कुर्वीत संस्कारं सवामिवत तथा तयक्तॊ माता पितृभ्यां यः सवर्णं परतिपद्यते तद गॊत्र वर्णतस तस्य कुर्यात संस्कारम अच्युत अथ देया तु कन्या सयात तद्वर्णेन युधिष्ठिर संस्कर्तुं मातृगॊत्रं च मातृवर्णविनिश्चये कानीनाध्यूढजौ चापि विज्ञेयौ पुत्र किल्बिषौ ताव अपि सवाव इव सुतौ संस्कार्याव इति निश्चयः कषेत्रजॊ वाप्य अपसदॊ ये ऽधयूढास तेषु चाप्य अथ आत्मवद वै परयुञ्जीरन संस्कारं बराह्मणादयः धर्मशास्त्रेषु वर्णानां निश्चयॊ ऽयं परदृश्यते एतत ते सर्वम आख्यातं किं भूयः शरॊतुम इच्छसि [य] दर्शने कीदृशः सनेहः संवासे च पितामह महाभाग्यं गवां चैव तन मे बरूहि पितामह [भ] हन्त ते कथयिष्यामि पुरावृत्तं महाद्युते नहुषस्य च संवादं महर्षेश चयवनस्य च पुरा महर्षिश चयवनॊ भार्गवॊ भरतर्षभ उदवाक कृतारम्भॊ बभूव सुमहाव्रतः निहत्य मानं करॊधं च परहर्षं शॊकम एव च वर्षाणि दवादश मुनिर जलवासे धृतव्रतः आदधत सर्वभूतेषु विस्रम्भं परमं शुभम जले चरेषु सत्त्वेषु शीर रश्मिर इव परभुः सथाणुभूतः शुचिर भूत्वा दैवतेभ्यः परणम्य च गङ्गायमुनयॊर मध्ये जलं संप्रविवेश ह गङ्गायमुनयॊर वेगं सुभीमं भीमनिःस्वनम परतिजग्राह शिरसा वातवेगसमं जवे गङ्गा च यमुना चैव सरितश चानुगास तयॊः परदक्षिणम ऋषिं चक्रुर न चैनं पर्यपीडयन अन्तर्जले स सुष्वाप कष्ठ भूतॊ महामुनिः ततश चॊर्ध्वस्थितॊ धीमान अभवद भरतर्षभ जलौकसां स सत्त्वानां बभूव परियदर्शनः उपाजिघ्रन्त च तदा मत्स्यास तं हृष्टमानसाः तत्र तस्यासतः कालः समतीतॊ ऽभवन महान ततः कदा चित समये कस्मिंश चिन मत्स्यजीविनः तं देशं समुपाजग्मुर जालहस्ता महाद्युते निषादा बहवस तत्र मत्स्यॊद्धरण निश्चिताः वयायता बलिनः शूराः सलिलेष्व अनिवर्तिनः अभ्याययुश च तं देशं निश्चिता जालकर्मणि जालं च यॊजयाम आसुर विशेषेण जनाधिप मत्स्यॊदकं समासाद्य तदा भरतसत्तम ततस ते बहुभिर यॊगैः कर्वर्ता मत्स्यकाङ्क्षिणः मङ्गा यमुनयॊर वारिजालैर अभ्यकिरंस ततः जालं सुविततं तेषां नव सूत्रकृतं तथा विस्तारायाम संपन्नं यत तत्र सलिले कषमम ततस ते सुमहच चैव बलवच च सुवर्तितम परकीर्य सर्वतः सर्वे जालं चकृषिरे तदा अभीतरूपाः संहृष्टास ते ऽनयॊन्यवशवर्तिनः बबन्धुस तत्र मत्स्यांश च तथान्याञ जलचारिणः तथा मत्स्यैः परिवृतं चयवनं भृगुनन्दनम आकर्षन्त महाराज जालेनाथ यदृच्छया नदी शैवलदिग्धाङ्गं हरि शमश्रुजटा धरम लग्नैः शङ्खगणैर गात्रैः कॊष्ठैर्श चित्रैर इवावृतम तं जालेनॊद्धृतं दृष्ट्वा ते तदा वेदपारगम सवे पराञ्जलयॊ दाशाः शिरॊभिः परापतन भुवि परिखेद परित्रासाज जालस्याकर्षणेन च मत्स्या बभूवुर वयापन्नाः सथलसंकर्षणेन च स मुनिस तत तदा दृष्ट्वा मत्स्यानां कदनं कृतम बभूव कृपयाविष्टॊ निःश्वसंश च पुनः पुनः [निसादाह] अज्ञानाद यत्कृतं पापं परसादं तत्र नः कुरु करवाम परियं किं ते तन नॊ बरूहि महामुने [भ] इत्य उक्तॊ मत्स्यमध्य सथश चयवनॊ वाक्यम अब्रवीत यॊ मे ऽदय परमः कामस तं शृणुध्वं समाहिताः पराणॊत्सर्गं विक्रयं वा मत्स्यैर यास्याम्य अहं सह संवासान नॊत्सहे तयक्तुं सलिलाध्युषितान इमान इत्य उक्तास ते निषादास तु सुभृशं भयकम्पिताः सर्वे विषण्णवदना नहुषाय नयवेदयन [भ] नहुषस तु ततः शरुत्वा चयवनं तं तथागतम तवरितः परययौ तत्र सहामात्य पुरॊहितः शौचं कृत्वा यथान्यायं पराञ्जलिः परयतॊ नृपः आत्मानम आचचक्षे च चयवनाय महात्मने अर्चयाम आस तं चापि तस्य राज्ञः पुरॊहितः सत्यव्रतं महाभागं देवकल्पं विशां पते [न] करवाणि परियं किं ते तन मे वयाख्यातुम अर्हसि सर्वं कर्तास्मि भगवन यद्य अपि सयात सुदुष्करम [च] शरमेण महता युक्ताः कैवर्ता मत्स्यजीविनः मम मूल्यं परयच्छैभ्यॊ मत्स्यानां विक्रयैः सह [न] सहस्रं दीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरॊहित निष्क्रयार्थं भगवतॊ यथाह भृगुनन्दनः [च] सहस्रं नाहम अर्हामि किं वा तवं मन्यसे नृप सदृशं दीयतां मूल्यं सवबुद्ध्या निश्चयं कुरु [न] सहस्राणां शतं कषिप्रं निषादेभ्यः परदीयताम सयाद एतत तु भवेन मूल्यं किं वान्यन मन्यते भवान [च] नाहं शतसहस्रेण निमेयः पार्थिवर्षभ दीयतां सदृशं मूल्यम अमात्यैः सह चिन्तय [न] कॊटिः परदीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरॊहित यद एतद अपि नौपम्यम अतॊ भूयः परदीयताम [च] राजन नार्हाम्य अहं कॊटिं भूयॊ वापि महाद्युते सदृशं दीयतां मूल्यं बराह्मणैः सह चिन्तय [न] अर्धराज्यं समग्रं वा निषादेभ्यः परदीयताम एतन मूल्यम अहं मन्ये किं वान्यन मन्यसे दविज [च] अर्धराज्यं समग्रं वा नाहम अर्हामि पार्थिव सदृषं दीयतां मूल्यम ऋषिभिः सह चिन्त्यताम [भ] महर्षेर वचनं शरुत्वा नहुषॊ दुःखकर्शितः स चिन्तयाम आस तदा सहामात्य पुरॊहितः तत्र तव अन्यॊ वनचरः कश चिन मूलफलाशनः नहुषस्य समीपस्थॊ गवि जातॊ ऽभवन मुनिः स समाभाष्य राजानम अब्रवीद दविजसत्तमः तॊषयिष्याम्य अहं विप्रं यथा तुष्टॊ भविष्यति नाहं मिथ्या वचॊ बरूयां सवैरेष्व अपि कुतॊ ऽनयथा भवतॊ यद अहं बरूयां तत कार्यम अविशङ्कया [न] बरवीतु भगवान मूल्यं महर्षेः सदृशं भृगॊः परित्रायस्व माम अस्माद विषयं च कुलं च मे हन्याद धि भगवान करुद्धस तरैलॊक्यम अपि केवलम किं पुनर मां तपॊ हीनं बाहुवीर्यपरायणम अगाधे ऽमभसि मग्नस्य सामात्यस्य सहर्त्विजः पलवॊ भव महर्षे तवं कुरु मूल्य विनिश्चयम [भ] नहुषस्य वचः शरुत्वा गवि जातः परतापवान उवाच हर्षयन सर्वान अमात्यान पार्थिवं च तम अनर्घेया महाराज दविजा वर्णमहत्तमाः गावश च पृथिवीपाल गौर मूल्यं परिकल्प्यताम नहुषस तु ततः शरुत्वा महर्षेर वचनं नृप हर्षेण महता युक्तः सहामात्य पुरॊहितः अभिगम्य भृगॊः पुत्रं चयवनं संशितव्रतम इदं परॊवाच नृपते वाचा संतर्पयन्न इव उत्तिष्ठॊत्तिष्ठ विप्रर्षे गवा करीतॊ ऽसि भार्गव एतन मूल्यम अहं मन्ये तव धर्मभृतां वर [च] उत्तिष्ठाम्य एष राजेन्द्र सम्यक करीतॊ ऽसमि ते ऽनघ गॊभिस तुल्यं न पश्यामि धनं किं चिद इहाच्युत कीर्तनं शरवणं दानं दर्शनं चापि पार्थिव गवां परशस्यते वीर सर्वपापहरं शिवम गावॊ लक्ष्म्याः सदा मूलं गॊषु पाप्मा न विद्यते अन्नम एव सदा गावॊ देवानां परमं हविः सवाहाकारवषट्कारौ गॊषु नित्यं परतिष्ठितौ गावॊ यज्ञप्रणेत्र्यॊ वै तथा यज्ञस्य ता मुखम अमृतं हय अक्षयं दिव्यं कषरन्ति च वहन्ति च अमृतायतनं चैताः सर्वलॊकनमस्कृताः तेजसा वपुषा चैव गावॊ वह्नि समा भुवि गावॊ हि सुमहत तेजः पराणिनां च सुखप्रदाः निविष्टं गॊकुलं यत्र शवासं मुञ्चति निर्भयम विराजयति तं देशं पाप्मानं चापकर्षति गावः सवर्गस्य सॊपानं गावः सवर्गे ऽपि पूजिताः गावः कामदुघा देव्यॊ नान्यत किं चित परं समृतम इत्य एतद गॊषु मे परॊक्तं माहात्म्यं पार्थिवर्षभ गुणैक देशवचनं शक्यं पारायणं न तु [निसादाह] दर्शनं कथनं चैव सहास्माभिः कृतं मुने सतां सप्त पदं मित्रं परसादं नः कुरु परभॊ हवींषि सर्वाणि यथा हय उपभुङ्क्ते हुताशनः एवं तवम अपि धर्मात्मन पुरुषाग्निः परतापवान परसादयामहे विद्वन भवन्तं परणता वयम अनुग्रहार्थम अस्माकम इयं गौः परतिगृह्यताम [च] कृपणस्य च यच चक्षुर मुनेर आशीविषस्य च नरं स मूलं दहति कक्षम अग्निर इव जवलन परतिगृह्णामि वॊ धेनुं कैवर्ता मुक्तकिल्बिषाः दिवं गच्छत वै कषिप्रं मत्स्यैर जालॊद्धृतैः सह [भ] ततस तस्य परसादात ते महर्षेर भावितात्मनः निषादास तेन वाक्येन सह मत्स्यैर दिवं ययुः ततः स राजा नहुषॊ विस्मितः परेष्क्य धीरवान आरॊहमाणांस तरिदिवं मत्स्यांश च भरतर्षभ ततस तौ गविजश चैव चयवनश च भृगूद्वहः वराभ्याम अनुरूपाभ्यां छन्दयाम आसतुर नृपम ततॊ राजा महावीर्यॊ नहुषः पृथिवीपतिः परम इत्य अब्रवीत परीतस तदा भरतसत्तम ततॊ जग्राह धर्मे स सथितिम इन्द्र निभॊ नृपः तथेति चॊदितः परीतस ताव ऋषी परत्यपूजयत समाप्तदीक्षश चयवनस ततॊ ऽगच्छत सवम आश्रमम गविजश च महातेजाः सवम आश्रमपदं ययौ निषादाश च दिवं जग्मुस ते च मत्स्या जनाधिप नहुषॊ ऽपि वरं लब्ध्वा परविवेश पुरं सवकम एतत ते कथितं तात यन मां तवं परिपृच्छसि दर्शने यादृशः सनेहः संवासे च युधिष्ठिर महाभाग्यं गवां चैव तथा धर्मविनिश्चयम किं भूयः कथ्यतां वीर किं ते हृदि विवक्षितम [य] संशयॊ मे महाप्राज्ञ सुमहान सागरॊपमः तन मे शृणु महाबाहॊ शरुत्वा चाख्यातुम अर्हसि कौतूहलं मे सुमहज जामदग्न्यं परति परभॊ रामं धर्मभृतां शरेष्ठं तन मे वयाख्यातुम अर्हसि कथम एष समुत्पन्नॊ रामः सत्यपराक्रमः कथं बरह्मर्षिवंशे च कषत्रधर्मा वयजायत तद अस्य संभवं राजन निखिलेनानुकीर्तय कौशिकाच च कथं वंशात कषत्राद वै बराह्मणॊ ऽभवत अहॊ परभावः सुमहान आसीद वै सुमहात्मनॊः रामस्य च नरव्याघ्र विश्वामित्रस्य चैव ह कथं पुत्रान अतिक्रम्य तेषां नप्तृष्व अथाभवत एष दॊषः सुतान हित्वा तन मे वयाख्यातुम अर्हसि [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम चयवनस्य च संवादं कुशिकस्य च भारत एतं दॊषं पुरा दृष्ट्वा भार्गवश चयवनस तदा आगामिनं महाबुद्धिः सववंशे मुनिपुंगवः संचिन्त्य मनसा सर्वं गुणदॊषबलाबलम दग्धु कामः कुलं सर्वं कुशिकानां तपॊधनः चयवनस तम अनुप्राप्य कुशिकं वाक्यम अब्रवीत वस्तुम इच्छा समुत्पन्ना तवया सह ममानघ [क] भगवन सहधर्मॊ ऽयं पण्डितैर इह धार्यते परदानकाले कन्यानाम उच्यते च सदा बुधैः यत तु तावद अतिक्रान्तं धर्मद्वारं तपॊधन तत कार्यं परकरिष्यामि तदनुज्ञातुम अर्हसि [भ] अथासनम उपादाय चयवनस्य महामुनेः कुशिकॊ भार्यया सार्धम आजगाम यतॊ मुनिः परगृह्य राजा भृङ्गारं पाद्यम अस्मै नयवेदयत कारयाम आस सर्वाश च करियास तस्य महात्मनः ततः स राजा चयवनं मधुपर्कं यथाविधि परत्यग्राहयद अव्यग्रॊ महात्मा नियतव्रतः सत्कृत्य स तथा विप्रम इदं वचनम अब्रवीत भगवन परवन्तौ सवॊ बरूहि किं करवावहे यदि राज्यं यदि धनं यदि गाः संशितव्रत यज्ञदानानि च तथा बरूहि सर्वं ददामि ते इदं गृहम इदं राज्यम इदं धर्मासनं च ते राजा तवम असि शाध्य उर्वीं भृत्यॊ ऽहं परवांस तवयि एवम उक्ते ततॊ वाक्ये चयवनॊ भार्गवस तदा कुशिकं परत्युवाचेदं मुदा मरमया यतः न राज्यं कामये राजन न धनं न च यॊषितः न च गा न च ते देशान न यज्ञाञ शरूयताम इदम नियमं कं चिद आरप्स्ये युवयॊर यदि रॊचते परिचर्यॊ ऽसमि यत तेभ्यां युवाभ्याम अविशङ्कया एवम उक्ते तदा तेन दम्पती तौ जहर्षतुः परत्यब्रूतां च तम ऋषिम एवम अस्त्व इति भारत अथ तं कुशिकॊ हृष्टः परावेशयद अनुत्तमम गृहॊद्देशं ततस तत्र दर्शनीयम अदर्शयत इयं शय्या भगवतॊ यथाकामम इहॊष्यताम परयतिष्यावहे परीतिम आहर्तुं ते तपॊधन अथ सूर्यॊ ऽतिचक्राम तेषां संवदतां तथा अथर्षिश चॊदयाम आस पानम अन्नं तथैव च तम अपृच्छत ततॊ राजा कुशिकः परणतस तदा किम अन्नजातम इष्टं ते किम उपस्थापयाम्य अहम ततः स परया परीत्या परत्युवाच जनाधिपम औपपत्तिकम आहारं परयच्छस्वेति भारत तद वचः पूजयित्वा तु तथेत्य आह स पार्थिवः यथॊपपन्नं चाहारं तस्मै परादाज जनाधिपः ततः स भगवान भुक्त्वा दम्पती पराह धर्मवित सवप्तुम इच्छाम्य अहं निद्रा बाधते माम इति परभॊ ततः शय्या गृहं पराप्य भगवान ऋषिसत्तमः संविवेश नरेन्द्रस तु सपत्नीकः सथितॊ ऽभवत न परबॊध्यॊ ऽसमि संसुप्त इत्य उवाचाथ भार्गवः संवाहितव्यौ पादौ मे जागर्तव्यं च वां निशि अविशङ्कश च कुशिकस तथेत्य आह स धर्मवित न परबॊधयतां तं च तौ तदा रजनी कषये यथादेशं महर्षेस तु शुश्रूषा परमौ तदा बभूवतुर महाराज परयताव अथ दम्पती ततः स भगवान विप्रः समादिश्य नराधिपम सुष्वापैकेन पार्श्वेन दिवसान एकविंशतिम स तु राजा निराहारः सभार्यः कुरुनन्दन पर्युपासत तं हृष्टश चयवनाराधने रतः भार्गवस तु समुत्तस्थौ सवयम एव तपॊधनः अकिं चिद उक्त्वा तु गृहान निश्चक्राम महातपाः तम अन्वगच्छतां तौ तु कषुधितौ शरमकर्शितौ भार्या पती मुनिश्रेष्ठौ न च ताव अवलॊकयत तयॊस तु परेक्षतॊर एव भार्गवाणां कुलॊद्वहः अन्तर्हितॊ ऽभूद राजेन्द्र ततॊ राजापतत कषितौ स मुहूर्तं समाश्वस्य सहदेव्या महाद्युतिः पुनर अन्वेषणे यत्नम अकरॊत परमं तदा [य] तस्मिन्न अन्तर्हिते विप्रे राजा किम अकरॊत तदा भार्या चास्य महाभागा तन मे बरूहि पितामह [भ] अदृष्ट्वा स महीपालस तम ऋषिं सह भार्यया परिश्रान्तॊ निववृते वरीडितॊ नष्टचेतनः स परविश्य पुरीं दीनॊ नाभ्यभाषत किं चन तद एव चिन्तयाम आस चयवनस्य विचेष्टितम अथ शून्येन मनसा परविवेश गृहं नृपः ददर्श शयने तस्मिञ शयानं भृतुनन्दनम विस्मितौ तौ तु दृष्ट्वा तं तद आश्चर्यं विचिन्त्य च दर्शनात तस्य च मुनेर विश्रान्तौ संबभूवतुः यथास्थानं तु तौ सथित्वा भूयस तं संववाहतुः अथापरेण पार्श्वेन सुष्वाप स महामुनिः तेनैव च स कालेन परत्यबुध्यत वीर्यवान न च तौ चक्रतुः किं चिद विकारं भयशङ्कितौ परतिबुद्धस तु स मुनिस तौ परॊवाच विशां पते तैलाभ्यङ्गॊ दीयतां मे सनास्ये ऽहम इति भारत तथेति तौ परतिश्रुत्य कषुधितौ शरमकर्शितौ शतपाकेन तैलेन महार्हेणॊपतस्थतुः ततः सुखासीनम ऋषिं वाग्यतौ संववाहतुः न च पर्याप्तम इत्य आह भार्गवः सुमहातपाः यदा तौ निर्विकारौ तु लक्षयाम आस भार्गवः तत उत्थाय सहसा सनानशालां विवेश ह कॢप्तम एव तु तत्रासीत सनानीयं पार्थिवॊचितम असत्कृत्य तु तत सर्वं तत्रैवान्तरधीयत स मुनिः पुनर एवाथ नृपतेः पश्यतस तदा नासूयां चक्रतुस तौ च दम्पती भरतर्षभ अथ सनातः स भगवान सिंहासनगतः परभुः दर्शयाम आस कुशिकं सभार्यं भृगुनन्दनः संहृष्टवदनॊ राजा सभार्यः कुशिकॊ मुनिः सिद्धम अन्नम इति परह्वॊ निर्विकारॊ नयवेदयत आनीयताम इति मुनिस तं चॊवाच नराधिपम राजा च समुपाजह्रे तदन्नं सह भार्यया मांसप्रकारान विविधाञ शाकानि विविधानि च वेसवार विकारांश च पानकानि लघूनि च रसालापूपकांश चित्रान मॊदकान अथ षाडवान रसान नानाप्रकारांश च वन्यं च मुनिभॊजनम फलानि च विचित्राणि तथा भॊज्यानि भूरिशः बदरेङ्गुद काश्मर्य भल्लातक वटानि च गृहस्थानां च यद भॊज्यं यच चापि वनवासिनाम सर्वम आहारयाम आस राजा शापभयान मुनेः अथ सर्वम उपन्यस्तम अग्रतश चयवनस्य तत ततः सर्वं समानीय तच च शय्यासनं मुनिः वस्त्रैः शुभैर अवच्छाद्य भॊजनॊपस्करैः सह सर्वम आदीपयाम आस चयवनॊ भृगुनन्दनः न च तौ चक्रतुः कॊपं दम्पती सुमहाव्रतौ तयॊः संप्रेक्षतॊर एव पुनर अन्तर्हितॊ ऽभवत तत्रैव च स राजर्षिर तस्थौ तां रजनीं तदा सभार्यॊ वाग्यतः शरीमान न च तं कॊप आविशत नित्यं संस्कृतम अन्नं तु विविधं राजवेश्मनि शयनानि च मुख्यानि परिषेकाश च पुष्कलाः वस्त्रं च विविधाकारम अभवत समुपार्जितम न शशाक ततॊ दरष्टुम अन्तरं चयवनस तदा पुनर एव च विप्रर्षिः परॊवाच कुशिकं नृपम सभार्यॊ मां रथेनाशु वह यत्र बरवीम्य अहम तथेति च पराह नृपॊ निर्विशङ्कस तपॊधनम करीडा रथॊ ऽसतु भगवन्न उत सांग्रामिकॊ रथः इत्य उक्तः स मुनिस तेन राज्ञा हृष्टेन तद वचः चयवनः परत्युवाचेदं हृष्टः परपुरंजयम सज्जीकुरु रथं कषिप्रं यस ते सांग्रामिकॊ मतः सायुधः स पताकश च स शक्तिः कण यष्टिमान किङ्किणीशतनिर्घॊषॊ युक्तस तॊमरकल्पनैः गदाखड्गनिबद्धश च परमेषु शतान्वितः ततः स तं तथेत्य उक्त्वा कल्पयित्वा महारथम भार्यां वामे धुरि तदा चात्मानं दक्षिणे तथा तरिदंष्ट्रं वर्ज सूच्य अग्रं परतॊदं तत्र चादधत सर्वम एतत ततॊ दत्त्वा नृपॊ वाक्यम अथाब्रवीत भगवन कव रथॊ यातु बरवीतु भृगुनन्दनः यत्र वक्ष्यसि विप्रर्षे तत्र यास्यति ते रथः एवं कुतस तु भगवान परत्युवाचाथ तं नृपम इतः परभृति यातव्यं पदकं पदकं शनैः शरॊमॊ मम यथा न सयात तथा मे छन्द चारिणौ सुखं चैवास्मि वॊढव्यॊ जनः सर्वश च पश्यतु नॊत्सार्यः पथिकः कश चित तेभ्यॊ दास्याम्य अहं वसु बराह्मणेभ्यश च ये कामान अर्थयिष्यन्ति मां पथि सर्वं दास्याम्य अशेषेण धनं रत्नानि चैव हि करियतां निखिलेनैतन मा विचारय पार्थिव तस्य तद वचनं शरुत्वा राजा भृत्यान अथाब्रवीत यद यद बरूयान मुनिस तत तत सर्वं देयम अशङ्कितैः ततॊ रत्नान्य अनेकानि सत्रियॊ युग्यम अजाविकम कृताकृतं च कनकं जगेन्द्राश चाचलॊपमाः अन्वगच्छन्त तम ऋषिं राजामात्याश च सर्वशः हाहाभूतं च तत सर्वम आसीन नगरम आर्तिमत तौ तीक्ष्णाग्रेण सहसा परतॊदेन परचॊदितौ पृष्ठे विद्धौ कटे चैव निर्विकारौ तम ऊहतुः वेपमानौ विराहारौ पञ्चाशद रात्रकर्शितौ कथं चिद ऊहतुर वीरौ दम्पती तं रथॊत्तमम बहुशॊ भृशविद्धौ तौ कषरमाणौ कषतॊद्भवम ददृशाते महाराज पुष्पिताव इव किंशुकौ औ दृष्ट्वा पौरवर्गस तु भृशं शॊकपरायणः अभिशापभयात तरस्तॊ न च किं चिद उवाच ह दवन्द्वशश चाब्रुवन सर्वे पश्यध्वं तपसॊ बलम करुद्धा अपि मुनिश्रेष्ठं वीक्षितुं नैव शक्नुमः अहॊ भगवतॊ वीर्यं महर्षेर भावितात्मनः राज्ञश चापि सभार्यस्य धैर्यं पश्यत यादृशम शरान्ताव अपि हि कृच्छ्रेण रथम एतं समूहतुः न चैतयॊर विकारं वै ददर्श भृगुनन्दनः [भ] ततः स निर्विकारौ तौ दृष्ट्वा भृगुकुलॊद्वहः वसु विश्राणयाम आस यथा वैश्रवणस तथा तत्रापि राजा परीतात्मा यथाज्ञप्तम अथाकरॊत ततॊ ऽसय भगवान परीतॊ बभूव मुनिसत्तमः अवतीर्य रथश्रेष्ठाद दम्पती तौ मुमॊच ह विमॊच्य चैतौ विधिवत ततॊ वाक्यम उवाच ह सनिग्धगम्भीरया वाचा भार्गवः सुप्रसन्नया ददानि वां वरं शरेष्ठं तद बरूताम इति भारत सुकुमारौ च तौ विद्वान कराभ्यां मुनिसत्तमः पस्पर्शामृतकल्पाभ्यां सनेहाद भरतसत्तम अथाब्रवीन नृपॊ वाक्यं शरमॊ नास्त्य आवयॊर इह विश्रान्तौ सवः परभावात ते धयानेनैवेति भार्गव अथ तौ भगवान पराह परहृष्टश चयवनस तदा न वृथा वयाहृतं पूर्वं यन मया तद भविष्यति रमणीयः समुद्देशॊ गङ्गातीरम इदं शुभम कं चित कालं वरतपरॊ निवत्स्यामीह पार्थिव गम्यतां सवपुरं पुत्र विश्रान्तः पुनर एष्यसि इहस्थं मां सभार्यस तवं दरष्टासि शवॊ नराधिप न च मन्युस तवया कार्यः शरेयस ते समुपस्थितम यत काङ्क्षितं हृदिस्थं ते तत सर्वं संभविष्यति इत्य एवम उक्तः कुशिकः परहृष्टेनान्तरात्मना परॊवाच मुनिशार्दूलम इदं वचनम अर्थवत न मे मन्युर महाभाग पूतॊ ऽसमि भगवंस तवया संवृत्तौ यौवनस्थौ सवॊ वपुष्मन्तौ बलान्वितौ परतॊदेन वरणा ये मे सभार्यस्य कृतास तवया तान न पश्यामि गात्रेषु सवस्थॊ ऽसमि सह भार्यया इमां च देवीं पश्यामि मुने दिव्याप्सरॊपमाम शरिया परमया युक्तां यथादृष्टां मया पुरा तव परसादात संवृत्तम इदं सर्वं महामुने नैतच चित्रं तु भगवंस तवयि सत्यपराक्रम इत्य उक्तः परत्युवाचेदं वयचनः कुशिकं तदा आगच्छेथाः सभार्यश च तवम इहेति नराधिप इत्य उक्तः समनुज्ञातॊ राजर्षिर अभिवाद्य तम परययौ वपुषा युक्तॊ नगरं देवराजवत तत एनम उपाजग्मुर अमात्याः स पुरॊहिताः बलस्था गणिका युक्ताः सर्वाः परकृतयस तथा तैर वृतः कुशिकॊ राजा शरिया परमया जवलन परविवेश पुरं हृष्टः पूज्यमानॊ ऽथ बन्दिभिः ततः परविश्य नगरं कृत्वा सर्वाह्णिक करियाः भुक्त्वा सभार्यॊ रजनीम उवास स महीपतिः ततस तु तौ नवम अभिवीक्ष्य यौवनं; परस्परं विगतजराव इवामरौ ननन्दतुः शयनगतौ वपुर धरौ; शरिया युतौ दविज वरदत्तया तया स चाप्य ऋषिर भृगुकुलकीर्तिवर्धनस; तपॊधनॊ वनम अभिरामम ऋद्धिमत मनीषया बहुविध रत्नभूषितं; ससर्ज यन नास्ति शतक्रतॊर अपि [भ] ततः स राजा रात्र्यन्ते परतिबुद्धॊ महामनाः कृतपूर्वाह्णिकः परायात सभार्यस तद वनं परति ततॊ ददर्श नृपतिः परासादं सर्वकाञ्चनम मणिस्तम्भसहस्राढ्यं गन्धर्वनगरॊपमम तत्र दिव्यान अभिप्रायान ददर्श कुशिकस तदा पर्वतान रम्यसानूंश च नलिनीश च स पङ्कजाः चित्रशालाश च विविधास तॊरणानि च भारत शाद्वलॊपचितां भूमिं तथा काञ्चनकुट्टिमाम सह कारान परफुल्लांश च केतकॊद्दालकान धवान अशॊकान मुचुकुन्दांश च फुल्लांश चैवाति मुक्तकान चम्पकांस तिलकान भाव्यान पनसान वञ्जुलान अपि पुष्पितान कर्णिकारांश च तत्र तत्र ददर्श ह शयामां वारणपुष्पीं च तथाष्टा पदिकां लताम तत्र तत्र परिकॢप्ता ददर्श स महीपतिः वृक्षान पद्मॊत्पलधरान सर्वर्तुकुसुमांस तथा विमानच छन्दकांश चापि परासादान पद्मसंनिभान शीतलानि च तॊयानि कव चिद उष्णानि भारत आसनानि विचित्राणि शयनप्रवराणि च पर्यङ्कान सर्वसौवर्णान परार्ध्यास्तरणास्तृतान भक्ष्यभॊज्यम अनन्तं च तत्र तत्रॊपकल्पितम वाणी वादाञ शुकांश चापि शारिका भृङ्गराजकान कॊकिलाञ शतपत्रांश च कॊयष्टिमक कुक्कुटान मयूरान कुक्कुटांश चापि पुत्रकाञ जीव जीवकान चकॊरान वानरान हंसान सारसांश चक्रसाह्वयान समन्ततः परणदितान ददर्श सुमनॊहरान कव चिद अप्सरसां संघान गन्धर्वाणां च पार्थिव कान्ताभिर अपरांस तत्र परिष्वक्तान ददर्श ह न ददर्श च तान भूयॊ ददर्श च पुनर नृपः गीतध्वनिं सुमधुरं तथैवाध्ययन धवनिम हंसान सुमधुरांश चापि तत्र शुश्राव पार्थिवः तं दृष्ट्वात्यद्भुतं राजा मनसाचिन्तयत तदा सवप्नॊ ऽयं चित्तविभ्रंश उताहॊ सत्यम एव तु अहॊ सह शरीरेण पराप्तॊ ऽसमि परमां गतिम उत्तरान वा कुरून पुण्यान अथ वाप्य अमरावतीम किं तव इदं महद आश्चर्यं संपश्यामीत्य अचिन्तयत एवं संचिन्तयन्न एव ददर्श मुनिपुंगवम तस्मिन विमाने सौवर्णे मणिस्तम्भसमाकुले महार्हे शयने दिव्ये शयानं भृगुनन्दनम तम अभ्ययात परहर्षेण नरेन्द्रः सह भार्यया अन्तर्हितस ततॊ भूयश चयवनः शयनं च तत ततॊ ऽनयस्मिन वनॊद्देशे पुनर एव ददर्श तम कौश्यां बृस्यां समासीनं जपमानं महाव्रतम एवं यॊगबलाद विप्रॊ मॊहयाम आस पार्थिवम कषणेन तद वनं चैव ते चैवाप्सरसां गणाः गन्धर्वाः पादपाश चैव सर्वम अन्तरधीयत निःशब्दम अभवच चापि गङ्गाकूलं पुनर नृप कुश वल्मीक भूयिष्ठं बभूव च यथा पुरा ततः स राजा कुशिकः सभार्यस तेन कर्मणा विस्मयं परमं पराप्तस तद दृष्ट्वा महद अद्भुतम ततः परॊवाच कुशिकॊ भार्यां हर्षसमन्वितः पश्य भद्रे यथा भावाश चित्रा दृष्टाः सुदुर्लभाः परसादाद भृगुमुख्यस्य किम अन्यत्र तपॊबलात तपसा तद अवाप्यं हि यन न शक्यं मनॊरथैः तरैलॊक्यराज्याद अपि हि तप एव विशिष्यते तपसा हि सुतप्तेन करीडत्य एष तपॊधनः अहॊ परभावॊ बरह्मर्षेश चयवनस्य महात्मनः इच्छन्न एष तपॊ वीर्याद अन्याँल लॊकान सृजेद अपि बराह्मणा एव जायेरन पुण्यवाग बुद्धिकर्मणः उत्सहेद इह कर्तुं हि कॊ ऽनयॊ वै चयवनाद ऋते बराह्मण्यं दुर्लभं लॊके राज्यं हि सुलभं नरैः बराह्मण्यस्य परभावाद धि रथे युक्तौ सवधुर्यवत इत्य एवं चिन्तयानः स विदितश चयवनस्य वै संप्रेक्ष्यॊवाच स नृपं कषिप्रम आगम्यताम इति इत्य उक्तः सह भार्यस तम अभ्यगच्छन महामुनिम शिरसा वन्दनीयं तम अवन्दत स पार्थिवः तस्याशिषः परयुज्याथ स मुनिस तं नराधिपम निषीदेत्य अब्रवीद धीमान सान्त्वयन पुरुषर्षभ ततः परकृतिम आपन्नॊ भार्गवॊ नृपते नृपम उवाच शलक्ष्णया वाचा तर्पयन्न इव भारत राजन सम्यग जितानीह पञ्च पञ्चसु यत तवया मनःषष्ठानीन्द्रियाणि कृच्छ्रान मुक्तॊ ऽसि तेन वै सम्यग आराधितः पुत्र तवयाहं वदतां वर न हि ते वृजिनं किं चित सुसूक्ष्मम अपि विद्यते अनुजानीहि मां राजन गमिष्यामि यथागतम परीतॊ ऽसमि तव राजेन्द्र वरश च परतिगृह्यताम [कुषिक] अग्निमध्य गतेनेदं भगवन संनिधौ मया वर्तितं भृगुशार्दूल यन न दग्धॊ ऽसमि तद बहु एष एव वरॊ मुख्यः पराप्तॊ मे भृगुनन्दन यत परीतॊ ऽसि समाचारात कुलं पूतं ममानघ एष मे ऽनुग्रहॊ विप्र जीविते च परयॊजनम एतद राज्यफलं चैव तपश चैतत परं मम यदि तु परीतिमान विप्र मयि तवं भृगुनन्दन अस्ति मे संशयः कश चित तन मे वयाख्यातुम अर्हसि [च] वरश च गृह्यतां मत्तॊ यश च ते संशयॊ हृदि तं च बरूहि नरश्रेष्ठ सर्वं संपादयामि ते [कुषिक] यदि परीतॊ ऽसि भगवंस ततॊ मे वद भार्गव कारणं शरॊतुम इच्छामि मद्गृहे वासकारितम शयनं चैकपार्श्वेन दिवसान एकविंशतिम अकिं चिद उक्त्वा गमनं बहिश च मुनिपुंगव अन्तर्धानम अकस्माच च पुनर एव च दर्शनम पुनश च शयनं विप्र दिवसान एकविंशतिम तैलाभ्यक्तस्य गमनं भॊजनं च गृहे मम समुपानीय विविधं यद दग्धं जातवेदसा निर्याणं च रथेनाशु सहसा यत्कृतं तवया धनानां च विसर्गस्य वनस्यापि च दर्शनम परासादानां बहूनां च काञ्चनानां महामुने मणिविद्रुम पादानां पर्यङ्कानां च दर्शनम पुनश चादर्शनं तस्य शरॊतुम इच्छामि कारणम अतीव हय अत्र मुह्यामि चिन्तयानॊ दिवानिशम न चैवात्राधिगच्छामि सर्वस्यास्य विनिश्चयम एतद इच्छामि कार्त्स्न्येन सत्यं शरॊतुं तपॊधन [च] शृणु सर्वम अशेषेण यद इदं येन हेतुना न हि शक्यम अनाख्यातुम एवं पृष्टेन पार्थिव पितामहस्य वदतः पुरा देवसमागमे शरुतवान अस्मि यद राजंस तन मे निगदतः शृणु बरह्मक्षत्रविरॊधेन भविता कुलसंकरः पौत्र सते भविता राजंस तेजॊ वीर्यसमन्वितः ततः सवकुलरक्षार्थम अहं तवा समुपागमम चिकीर्षन कुशिकॊच्छेदं संदिधक्षुः कुलं तव ततॊ ऽहम आगम्य पुरा तवाम अवॊचं महीपते नियमं कं चिद आरप्स्ये शुश्रूषा करियताम इति न च ते दुष्कृतं किं चिद अहम आसादयं गृहे तेन जीवसि राजर्षे न भवेथास ततॊ ऽनयथा एतां बुद्धिं समास्थाय दिवसान एकविंशतिम सुप्तॊ ऽसमि यदि मां कश चिद बॊधयेद इति पार्थिव यदा तवया सभार्येण संस्पुतॊ न परबॊधितः अहं तदैव ते परीतॊ मनसा राजसत्तम उत्थाय चास्मि निष्क्रान्तॊ यदि मां तवं महीपते पृच्छेः कव यास्यसीत्य एवं शपेयं तवाम इति परभॊ अन्तर्हितश चास्मि पुनः पुनर एव च ते गृहे यॊगम आस्थाय संविष्टॊ दिवसान एकविंशतिम कषुधितॊ माम असूयेथाः शरमाद वेति नराधिप एतां बुद्धिं समास्थाय कर्शितौ वां मया कषुधा न च ते ऽभूत सुसूक्ष्मॊ ऽपि मन्युर मनसि पार्थिव सभार्यस्य नरश्रेष्ठ तेन ते परीतिमान अहम भॊजनं च समानाय्य यत तद आदीपितं मया करुध्येथा यदि मात्सर्याद इति तन मर्षितं च ते ततॊ ऽहं रथम आरुह्य तवाम अवॊचं नराधिप सभार्यॊ मां वहस्वेति तच च तवं कृतवांस तथा अविशङ्कॊ नरपते परीतॊ ऽहं चापि तेन ते धनॊत्सर्गे ऽपि च कृते न तवां करॊधः परधर्षयत ततः परीतेन ते राजन पुनर एतत कृतं तव सभार्यस्य वनं भूयस तद विद्धि मनुजाधिप परीत्यर्थं तव चैतन मे सवर्गसंदर्शनं कृतम यत ते वने ऽसमिन नृपते दृष्टं दिव्यं निदर्शनम सवर्गॊद्देशस तवया राजन स शरीरेण पार्थिव मुहूर्तम अनुभूतॊ ऽसौ सभार्येण नृपॊत्तम निदर्शनार्थं तपसॊ धर्मस्य च नराधिप तत्र यासीत सपृहा राजंस तच चापि विदितं मम बराह्मण्यं काङ्क्षसे हि तवं तपश च पृथिवीपते अवमन्य नरेन्द्रत्वं देवेन्द्रत्वं च पार्थिव एवम एतद यथात्थ तवं बराह्मण्यं तात दुर्लभम बराह्मण्ये सति चर्षित्वम ऋषित्वे च तपस्विता भविष्यत्य एष ते कामः कुशिकात कौशिकॊ दविजः तृतीयं पुरुषं पराप्य बराह्मणत्वं गमिष्यति वंशस ते पार्थिवश्रेष्ठ भृगूणाम एव तेजसा पौत्रस ते भविता विप्र तपस्वी पावकद्युतिः यः स देवमनुष्याणां भयम उत्पादयिष्यति तरयाणां चैव लॊकानां सत्यम एतद बरवीमि ते वरं गृहाण राजर्षे यस ते मनसि वर्तते तीर्थयात्रां गमिष्यामि पुरा कालॊ ऽतिवर्तते [क] एष एव वरॊ मे ऽदय यत तवं परीतॊ महामुने भवत्व एतद यथात्थ तवं तपः पौत्रे ममानघ बराह्मण्यं मे कुलस्यास्तु भगवन्न एष मे वरः पुनश चाख्यातुम इच्छामि भगवन विस्तरेण वै कथम एष्यति विप्रत्वं कुलं मे भृगुनन्दन कश चासौ भविता बन्धुर मम कश चापि संमतः [च] अवश्यं कथनीयं मे तवैतन नरपुंगव यदर्थं तवाहम उच्छेत्तुं संप्राप्तॊ मनुजाधिप भृगूणां कषत्रिया याज्या नित्यम एव जनाधिप ते च भेदं गमिष्यन्ति दैवयुक्तेन हेतुना कषत्रियाश च भृगून सर्वान वधिष्यन्ति नराधिप आ गर्भाद अनुकृन्तन्तॊ दैवदण्डनिपीडिताः तत उत्पत्स्यते ऽसमाकं कुले गॊत्र विवर्धनः और्वॊ नाम महातेजा जवलनार्कसमद्युतिः स तरैलॊक्यविनाशाय कॊपाग्निं जनयिष्यति महीं स पर्वत वनां यः करिष्यति भस्मसात कं चित कालं तु तं वह्निं स एव शमयिष्यति समुद्रे वडवा वक्त्रे परक्षिप्य मुनिसत्तमः पुत्रं तस्य महाभागम ऋचीकं भृगुनन्दनम साक्षात कृत्स्नॊ धनुर्वेदः समुपस्थास्यते ऽनघ कषत्रियाणाम अभावाय दैवयुक्तेन हेतुना स तु तं परतिगृह्यैव पुत्रे संक्रामयिष्यति जमदग्नौ महाभागे तपसा भावितात्मनि स चापि भृगुशार्दूलस तं वेदं धारयिष्यति कुलात तु तव धर्मात्मन कन्या सॊ ऽधिगमिष्यति उद्भावनार्थं भवतॊ वंशस्य नृपसत्तम गाधेर दुहितरं पराप्य पौत्रीं तव महातपाः बराह्मणं कषत्रधर्माणं रामम उत्पादयिष्यति कषत्रियं विप्र कर्माणं बृहस्पतिम इवौजसा विश्वामित्रं तव कुले गाधेः पुत्रं सुधार्मिकम तपसा महता युक्तं परदास्यति महाद्युते सत्रियौ तु कारणं तत्र परिवर्ते भविष्यतः पितामह नियॊगाद वै नान्यथैतद भविष्यति तृतीये पुरुषे तुभ्यं बराह्मण तवम उपैष्यति भविता तवं च संबन्धी भृगूणां भावितात्मनाम [भ] कुशिकस तु मुनेर वाक्यं चयवनस्य महात्मनः शरुत्वा हृष्टॊ ऽभवद राजा वाक्यं चेदम उवाच ह एवम अस्त्व इति धर्मात्मा तदा भरतसत्तम चयवनस तु महातेजाः पुनर एव नराधिपम वरार्थं चॊदयाम आस तम उवाच स पार्थिवः बाढम एवं गरहीष्यामि कामं तवत्तॊ महामुने बरह्मभूतं कुलं मे ऽसतु धर्मे चास्य मनॊ भवेत एवम उक्तस तथेत्य एवं परत्युक्त्वा चयवनॊ मुनिः अभ्यनुज्ञाय नृपतिं तीर्थयात्रां ययौ तदा एतत ते कथितं सर्वम अशेषेण मया नृप भृगूणां कुशिकानां च परति संबन्ध कारणम यथॊक्तं मुनिना चापि तथा तद अभवन नृप जन्म रामस्य च मुनेर विश्वामित्रस्य चैव ह [य] मुह्यामीव निशम्याद्य चिन्तयानः पुनः पुनः हीनां पार्थिव संघातैः शरीमद्भिः पृथिवीम इमाम पराप्य राज्यानि शतशॊ महीं जित्वापि भारत कॊटिशः पुरुषान हत्वा परितप्ये पितामह का नु तासां वरस्त्रीणाम अवस्थाद्य भविष्यति या हीनाः पतिभिः पुत्रैर मातुलैर भरातृभिस तथा वयं हि तान गुरुन हत्वा जञातींश च सुहृदॊ ऽपि च अवा कशीर्षाः पतिष्यामॊ नरके नात्र संशयः शरीरं यॊक्तुम इच्छामि तपसॊग्रेण भारत उपदिष्टम इहेच्छामि तत्त्वतॊ ऽहं विशां पते [व] युधिष्ठिरस्य तद वाक्यं शरुत्वा भीष्मॊ महामनाः परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या युधिष्ठिरम अभाषत रहस्यम अद्भुतं चैव शृणु वक्ष्यामियत तवयि या गतिः पराप्यते येन परेत्य भावेषु भारत तपसा पराप्यते सवर्गस तपसा पराप्यते यशः आयुः परकर्षॊ भॊगाश च लभ्यन्ते तपसा विभॊ जञानं विज्ञानम आरॊग्यं रूपं संपत तथैव च सौभाग्यं चैव तपसा पराप्यते भरतर्षभ धनं पराप्नॊति तपसा मौनं जञानं परयच्छति उपभॊगांस तु दानेन बरह्मचर्येण जीवितम अहिंसायाः फलं रूपं दीक्षाया जन्म वै कुले फलमूलाशिनां राज्यं सवर्गं पर्णाशिनां भवेत पयॊ भक्षॊ दिवं याति सनानेन दरविणाधिकः गुरुशुश्रूषया विद्या नित्यश्राद्धेन संततिः गवाढ्यः शाकदीक्षाभिः सवर्गम आहुस तृणाशनात सत्रियस तरिषवण सनानाद वायुं पीत्वा करतुं लभेत नित्यस्नायी भवेद दक्षः संध्ये तु दवे जपन दविजः मरुं साधयतॊ राज्यं नाकपृष्ठम अनाशके सथण्डिले शयमानानां गृहाणि शयनानि च चीरवल्कल वासॊभिर वासांस्य आभरणानि च शय्यासनानि यानानि यॊगयुक्ते तपॊधने अग्निप्रवेशे नियतं बरह्मलॊकॊ विधीयते रसानां परतिसंहारात सौभाग्यम इह विन्दति आमिष परतिसंहारात परजास्यायुष मती भवेत उदवासं वसेद यस तु स नराधिपतिर भवेत सत्यवादी नरश्रेष्ठ दैवतैः सह मॊदते कीर्तिर भवति दानेन तथारॊग्यम अहिंसया दविज शुश्रूषया राज्यं दविजत्वं वापु पुष्कलम पानीयस्य परदानेन कीर्तिर भवति शाश्वती अन्नपानप्रदानेन तृप्यते कामभॊगतः सान्त्वदः सर्वभूतानां सर्वशॊकैर विमुच्यते देव शुश्रूषया राज्यं दिव्यं रूपं नियच्छति दीपालॊक परदानेन चक्षुष्मान भवते नरः परेक्षणीय परदानेन समृतिं मेधां च विन्दति गन्धमाल्यनिवृत्त्या तु कीर्तिर भवति पुष्कला केशश्मश्रून धारयताम अग्र्या भवति संततिः उपवासं च दीक्षां च अभिषेकं च पार्थिव कृत्वा दवादश वर्षाणि वीर सथानाद विशिष्यते दासीदासम अलंकारान कषेत्राणि च गृहाणि च बरह्म देयां सुतां दत्त्वा पराप्नॊति मनुजर्षभ करतुभिश चॊपवासैश च तरिदिवं याति भारत लभते च चिरं सथानं बलिपुष्पप्रदॊ नरः सुवर्णशृङ्गैस तु विभूषितानां; गवां सहस्रस्य नरः परदाता पराप्नॊति पुण्यं दिवि देवलॊकम; इत्य एवम आहुर मुनिदेव संघाः परयच्छते यः कपिलां स चैलां; कांस्यॊपदॊहां कनकाग्र शृङ्गीम तैस तैर गुणैः कामदुघास्य भूत्वा; नरं परदातारम उपैति सा गौः यावन्ति लॊमानि भवन्ति धेन्वास; तावत फलं पराप्नुते गॊप्रदाता पुत्रांश च पौत्रांश च कुलं च सर्वम; आ सप्तमं तारयते परत्र स दक्षिणां काञ्चनचारु शृङ्गीं; कांस्यॊपदॊहां दरविणॊत्तरीयाम धेनुं तिलानां ददतॊ दविजाय; लॊका वसूनां सुलभा भवन्ति सवकर्मभिर मानवं संनिबद्धं; तीव्रान्ध करे नरके पतन्तम महार्णवे नौर इव वायुयुक्ता; दानं गवां तारयते परत्र यॊ बरह्म देयां तु ददाति कन्यां; भूमिप्रदानं च करॊति विप्रे ददाति चान्नं विधिवच च यश च; स लॊकम आप्नॊति पुरंदरस्य नैवेशिकं सर्वगुणॊपपन्नं; ददाति वै यस तु नरॊ दविजाय सवाध्यायचारित्रगुणान्विताय; तस्यापि लॊकाः कुरुषूत्तरेषु धुर्यप्रदानेन गवां तथाश्वैर; लॊकान अवाप्नॊति नरॊ वसूनाम सवर्गाय चाहुर हि हिरण्यदानं; ततॊ विशिष्टं कनकप्रदानम छत्रप्रदानेन गृहं वरिष्ठं; यानं तथॊपानह संप्रदाने वस्त्रप्रदानेन फलं सुरूपं; गन्धप्रदाने सुरभिर नरः सयात पुष्पॊपगं वाथ फलॊपगं वा; यः पादपं सपर्शयते दविजाय स सत्री समृद्धां बहुरत्नपूर्णं; लभत्य अयत्रॊपगतं गृहं वै भक्षान्न पानीय रसप्रदाता; सर्वान अवाप्नॊति रसान परकामम परतिश्रयाच्छादन संप्रदाता; पराप्नॊति तान एव न संशयॊ ऽतर सरग धूपगन्धान्य अनुलेपनानि; सनानानि माल्यानि च मानवॊ यः दद्याद दविजेभ्यः स भवेद अरॊगस; तथाभिरूपश च नरेन्द्र लॊके बीजैर अशून्यं शयनैर उपेतं; दद्याद गृहं यः पुरुषॊ दविजाय पुण्याभिरामं बहुरत्नपूर्णं; लभत्य अधिष्ठान वरं स राजन सुगन्धचित्रास्त्ररणॊपपन्नं; दद्यान नरॊ यः शयनं दविजाय रूपान्वितां पक्षवतीं मनॊज्ञां; भार्याम अयत्नॊपगतां लभेत सः पितामहस्यानुचरॊ वीर शायी भवेन नरः नाधिकं विद्यते तस्माद इत्य आहुः परमर्षयः [व] तस्य तद वचनं शरुत्वा परीतात्मा कुरुनन्दनः नाश्रमे ऽरॊचयद वासं वीरमार्गाभिकाङ्क्षया ततॊ युधिष्ठिरः पराह पाण्डवान भरतर्षभ पितामहस्य यद वाक्यं तद वॊ रॊचत्व इति परभुः ततस तु पाण्डवाः सर्वे दरौपदी च यशस्विनी युधिष्ठिरस्य तद वाक्यं बाढम इत्य अभ्यपूजयन [य] यानीमानि बहिर वेद्यां दानानि परिचक्षते तेभ्यॊ विशिष्टं किं दानं मतं ते कुरुपुंगव कौतूहलं हि परमं तत्र मे वर्तते परभॊ दातारं दत्तम अन्वेति यद दानं तत परचक्ष्व मे [भ] अभयं सर्वभूतेभ्यॊ वयसने चाप्य अनुग्रहम यच चाभिलषितं दद्यात तृषितायाभियाचते दत्तं मन्येत यद दत्त्वा तद दानं शरेष्ठम उच्यते दत्तं दातारम अन्वेति यद दानं भरतर्षभ हिरण्यदानं गॊदानं पृथिवी दानम एव च एतानि वै पवित्राणि तारयन्त्य अपि दुष्कृतम एतानि पुरुषव्याघ्र साधुभ्यॊ देहि नित्यदा दानानि हि नरं पापान मॊक्षयन्ति न संशयः यद यद इष्टतमं लॊके यच चास्य दयितं गृहे तत तद गुणवते देयं तद एवाक्षयम इच्छता परियाणि लभते लॊके परियदः परियकृत तथा परियॊ भवति भूतानाम इह चैव परत्र च याचमानम अभीमानाद आशावन्तम अकिंचनम यॊ नार्चाति यथाशक्ति स नृशंसॊ युधिष्ठिर अमित्रम अपि चेद दीनं शरणैषिणम आगतम वयसने यॊ ऽनुगृह्णाति स वै पुरुषसत्तमः कृशाय हरीमते तात वृत्ति कषीणाय सीदते अपहन्यात कषुधं यस तु न तेन पुरुषः समः हरिया तु नियतान साधून पुत्रदारैश च कर्शितान अयाचमानान कौन्तेय सर्वॊपायैर निमन्त्रय आशिषं ये न देवेषु न मर्त्येषु च कुर्वते अर्हन्तॊ नित्यसत्त्वस्था यथा लब्धॊपजीविनः आशीविषसमेभ्यश च तेभ्यॊ रक्षस्व भारत तान्य उक्तैर उपजिज्ञास्य तथा दविज वरॊत्तमान कृतैर आवसथैर नित्यं सप्रेष्यैः स परिच्छदैः निमन्त्रयेथाः कौरव्य सर्वकामसुखावहैः यदि ते परतिगृह्णीयुः शरद्धा पूतं युधिष्ठिर कार्यम इत्य एव मन्वाना धार्मिकाः पुण्यकर्मिणः विद्या सनाता वरतस्नाता ये वयपाश्रित्य जीविनः गूढस्वाध्यायतपसॊ बराह्मणाः संशितव्रताः तेषु शुद्धेषु दान्तेषु सवदारनिरतेषु च यत करिष्यसि कल्याणं तत तवा लॊकेषु धास्यति यथाग्निहॊत्रं सुहुतं सायंप्रातर दविजातिना तथा भवति दत्तं वै दविजेभ्यॊ ऽथ कृतात्मना एष ते विततॊ यज्ञः शरद्धा पूतः स दक्षिणः विशिष्टः सर्वयज्ञेभ्यॊ ददतस तात वर्तताम निवापॊ दानसदृशस तादृशेषु युधिष्ठिर निवपन पूजयंश चैव तेष्व आनृण्यं निगच्छति य एव नॊ न कुप्यन्ति न लुभ्यन्ति तृणेष्व अपि त एव नः पूज्यतमा ये चान्ये परियवादिनः ये नॊ न बहु मन्यन्ते न परवर्तन्ति चापरे पुत्रवत परिपालास ते नमस तेभ्यस तथाभयम ऋत्विक पुरॊहिताचार्या मृदु बरह्म धरा हि ते कषत्रेणापि हि संसृष्टं तेजः शाम्यति वै दविजे अस्ति मे बलवान अस्मि राजास्मीति युधिष्ठिर बराह्मणान मा सम पर्यश्नीर वासॊभिर अशनेन च यच छॊभार्थं बलार्थं वा वित्तम अस्ति तवानघ तेन ते बराह्मणाः पूज्याः सवधर्मम अनुतिष्ठता नमः कार्यास तवया विप्रा वर्तमाना यथातथम यथासुखं यथॊत्साहं ललन्तु तवयि पुत्रवत कॊ हय अन्यः सुप्रसादानां सुहृदाम अल्पतॊषिणाम वृत्तिम अर्हत्य उपक्षेप्तुं तवदन्यः कुरुसत्तम यथा पत्याश्रमॊ धर्मः सत्रीणां लॊके सनातनः स देवः सा गतिर नान्या तथास्माकं दविजातयः यदि नॊ बराह्मणास तात संत्यजेयुर अपूजिताः पश्यन्तॊ दारुणं कर्म सततं कषत्रिये सथितम अवेदानाम अकीर्तीनाम अलॊकानाम अयज्वनाम कॊ ऽसमाकं जीवितेनार्थस तद धि नॊ बराह्मणाश्रयम अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा धर्मः सनातनः राजन्यॊ बराह्मणं राजन पुरा परिचचार ह वैश्यॊ राजन्यम इत्य एव शूद्रॊ वैश्यम इति शरुतिः दूराच छूद्रेणॊपचर्यॊ बराह्मणॊ ऽगनिर इव जवलन संस्पृश्य परिचर्यस तु वैश्येन कषत्रियेण च मृदुभावान सत्यशीलान सत्यधर्मानुपालकान आशीविषान इव करुद्धांस तान उपाचरत दविजान अपरेषां परेषां च परेभ्यश चैव ये परे कषत्रियाणां परतपतां तेजसा च बलेन च बराह्मणेष्व एव शाम्यन्ति तेजांसि च तपांसि च न मे पिता परियतरॊ न तवं तात तथा परियः न मे पितुः पिता राजन न चात्मा न च जीवितम तवत्तश च मे परियतरः पृथिव्यां नास्ति कश चन तवत्तॊ ऽपि मे परियतरा बराह्मणा भरतर्षभ बरवीमि सत्यम एतच च यथाहं पाण्डुनन्दन तेन सत्येन गच्छेयं लॊकान यत्र स शंतनुः पश्येयं च सतां लॊकाञ शुचीन बरह्म पुरस्कृतान तत्र मे तात गन्तव्यम अह्नाय च चिराय च सॊ ऽहम एतादृशाँल लॊकान दृष्ट्वा भरतसत्तम यन मे कृतं बराह्मणेषु न तप्ये तेन पार्थिव [य] यौ तु सयातां चरणेनॊपपन्नौ; यौ विद्यया सदृशौ जन्मना च ताभ्यां दानं कतरस्मै विशिष्टम; अयाचमानाय च याचते च [भ] शरेयॊ वै याचतः पार्थ दत्तम आहुर अयाचते अर्हत तमॊ वै धृतिमान कृपणाद अधृतात्मनः कषत्रियॊ रक्षणधृतिर बराह्मणॊ ऽनर्थना धृतिः बराह्मणॊ धृतिमान विद्वान देवान परीणाति तुष्टिमान याच्ञाम आहुर अनीशस्य अभिहारं च भारत उद्वेजयति याचन हि सदा भूतानि दस्युवत मरियते याचमानॊ वै तम अनु मरियते ददत ददत संजीवयत्य एनम आत्मानं च युधिष्ठिर आनृशंस्यं परॊ धर्मॊ याचते यत परदीयते अयाचतः सीदमानान सर्वॊपायैर निमन्त्रय यदि वै तादृशा राष्ट्रे वसेयुस ते दविजॊत्तमाः भस्मच्छन्नान इवाग्नींस तान बुध्येथास तवं परयत्नतः तपसा दीप्यमानास ते दहेयुः पृथिवीम अपि पूज्या हि जञानविज्ञानतपॊ यॊगसमन्विताः तेभ्यः पूजां परयुञ्जीथा बराह्मणेभ्यः परंतप ददद बहुविधान दायान उपच्छन्दान अयाचताम यद अग्निहॊत्रे सुहुते सायंप्रातर भवेत फलम विद्या वेद वरतवति तद दानफलम उच्यते विद्या वेद वरतस्नातान अव्यपाश्रय जीविनः गूढस्वाध्यायतपसॊ बराह्मणान संशितव्रतान कृतैर आवसथैर हृद्यैः स परेष्यैः स परिच्छदैः निमन्त्रयेथाः कौन्तेय कामैश चान्यैर दविजॊत्तमान अपि ते परतिगृह्णीयुः शरद्धा पूतं युधिष्ठिर कार्यम इत्य एव मन्वाना धर्मज्ञाः सूक्ष्मदर्शिनः अपि ते बराह्मणा भुक्त्वा गताः सॊद्धरणान गृहान येषां दाराः परतीक्षन्ते पर्जन्यम इव कर्षकाः अन्नानि परातःसवने नियता बरह्मचारिणः बराह्मणास तातभुञ्जानास तरेताग्नीन परीणयन्तु ते माध्यंदिनं ते सवनं ददतस तात वर्तताम गा हिरण्यानि वासांसि तेनेन्द्रः परीयतां तव तृतीयं सवनं तत ते वैश्वदेवं युधिष्ठिर यद देवेभ्यः पितृभ्यश च विप्रेभ्यश च परयच्छसि अहिंसा सर्वभूतेभ्यः संविभागश च सर्वशः दमस तयागॊ धृतिः सत्यं भवत्व अवभृथाय ते एष ते विततॊ यज्ञः शरद्धा पूतः स दक्षिणः विशिष्टः सर्वयज्ञेभ्यॊ नित्यं तात परवर्तताम [य] दानं यज्ञक्रिया चेह किंस्वित परेत्य महाफलम कस्य जयायः फलं परॊक्तं कीदृशेभय कथं कदा एतद इच्छामि विज्ञातुं याथा तथ्येन भारत विद्वञ जिज्ञासमानाय दानधर्मान परचक्ष्व मे अन्तर्वेद्यां च यद दत्तं शरद्धया चानृशंस्यतः किं सविन निःश्रेयसं तात तन मे बरूहि पितामह [भ] रौद्रं कर्म कषत्रियस्य सततं तात वर्तते तस्य वैतानिकं कर्म दानं चैवेह पावनम न तु पापकृतां राज्ञां परतिगृह्णन्ति साधवः एतस्मात कारणाद यज्ञैर यजेद राजाप्त दक्षिणैः अथ चेत परतिगृह्णीयुर दद्याद अहर अहर नृपः शरद्धाम आस्थाय परमां पावनं हय एतद उत्तमम बराह्मणांस तर्पयेद दरव्यैस ततॊ यज्ञे यतव्रतः मैत्रान साधून वेदविदः शीलवृत्ततपॊ ऽनवितान यत ते तेन करिष्यन्ति कृतं तेन भविष्यति यज्ञान साधय साधुभ्यः सवाद्व अन्नान दक्षिणावतः इष्टं दत्तं च मन्येथा आत्मानं दानकर्मणा पूजयेथा यायजूकांस तवाप्य अंशॊ भवेद यथा परजावतॊ भरेथाश च बराह्मणान बहु भारिणः परजावांस तेन भवति यथा जनयिता तथा यावतॊ वै साधु धर्मान सन्तः संवर्तयन्त्य उत सर्वे ते चापि भर्तव्या नरा ये बहु भारिणः समृद्धः संप्रयच्छस्व बराह्मणेभ्यॊ युधिष्ठिर धेनूर अनडुहॊ ऽननानिच छत्रं वासांस्य उपानहौ आज्यानि यजमानेभ्यस तथान्नाद्यानि भारत अश्ववन्ति च यानानि वेश्मानि शयनानि च एते देया वयुष्टिमन्तॊ लघूपायाश च भारत अजुगुप्सांश च विज्ञाय बराह्मणान वृत्ति कर्शितान उपच्छन्नं परकाशं वा वृत्त्या तान परतिपादय राजसूयाश्वमेधाभ्यां शरेयस तत कषत्रियान परति एवं पापैर विमुक्तस तवं पूतः सवर्गम अवाप्स्यसि सरंसयित्वा पुनः कॊशं यद राष्ट्रं पालयिष्यसि ततश च बरह्मभूयस्त्वम अवाप्स्यसि धनानि च आत्मनश च परेषां च वृत्तिं संरक्ष भारत पुत्रवच चापि भृत्यान सवान परजाश च परिपालय यॊगक्षेमश च ते नित्यं बराह्मणेष्व अस्तु भारत अरक्षितारं हर्तारं विलॊप्तारम अदायकम तं सम राजकलिं हन्युः परजाः संभूय निर्घृणम अहं वॊ रक्षितेत्य उक्त्वा यॊ न रक्षति भूमिपः स संहत्य निहन्तव्यः शवेव सॊन्माद आतुरः पापं कुर्वन्ति यत किं चित परजा राज्ञा हय अरक्षिताः चतुर्थं तस्य पापस्य राजा भारत विन्दति अप्य आहुः सर्वम एवेति भूयॊ ऽरधम इति निश्चयः चतुर्थं मतम अस्माकं मनॊः शरुत्वानुशासनम शुभं वा यत परकुर्वन्ति परजा राज्ञा सुरक्षिताः चतुर्थं तस्य पुण्यस्य राजा चाप्नॊति भारत जीवन्तं तवानुजीवन्तु परजाः सर्वा युधिष्ठिर पर्जन्यम इव भूतानि महाद्रुमम इव दविजाः कुबेरम इव रक्षांसि शतक्रतुम इवामराः जञातयस तवानुजीवन्तु सुहृदश च परंतप [य] इदं देयम इदं देयम इतीयं शरुतिचॊदना बहु देयाश च राजानः किं सविद देयम अनुत्तमम [भ] अति दानानि सर्वाणि पृथिवी दानम उच्यते अचला हय अक्षया भूमिर दॊग्ध्री कामान अनुत्तमान दॊग्ध्री वासांसि रत्नानि पशून वरीहि यवांस तथा भूमिदः सर्वभूतेषु शाश्वतीर एधते समाः यावद भूमेर आयुर इह तावद भूमिद एधते न भूमिदानाद अस्तीह परं किं चिद युधिष्ठिर अप्य अल्पं परददुः पूर्वे पृथिव्या इति नः शरुतम भूमिम एते ददुः सर्वे ये भूमिं भुञ्जते जनाः सवकर्मैवॊपजीवन्ति नरा इह परत्र च भूमिर भूतिर महादेवी दातारं कुरुते परियम य एतां दक्षिणां दद्याद अक्षयां पृथिवीपतिः पुनर नरत्वं संप्राप्य भवेत स पृथिवीपतिः यथा दानं तथा भॊग इति धर्मेषु निश्चयः संग्रामे वा तनुं जह्याद दद्याद वा पृथिवीम इमाम इत्य एतां कषत्रबन्धूनां वदन्ति परम आशिषम पुनाति दत्ता पृथिवी दातारम इति शुश्रुम अपि पापसमाचारं बरह्मघ्नम अपि वानृतम सैव पापं पावयति सैव पापात परमॊचयेत अपि पापकृतां राज्ञां परतिगृह्णन्ति साधवः पृथिवीं नान्यद इच्छन्ति पावनं जननी यथा नामास्याः परिय दत्तेति गुह्यं देव्याः सनातनम दानं वाप्य अथ वा जञानं नाम्नॊ ऽसयाः परमं परियम तस्पात पराप्यैव पृथिवीं दद्याद विप्राय पार्थिवः नाभूमि पतिना भूमिर अधिष्ठेया कथं चन न वा पात्रेण वा गूहेद अन्तर्धानेन वा चरेत ये चान्ये भूमिम इच्छेयुः कुर्युर एवम असंशयम यः साधॊर भूमिम आदत्ते न भूमिं विन्दते तु सः भूमिं तु दत्त्वा साधुभ्यॊ विन्दते भूमिम एव हि परेत्येह च स धर्मात्मा संप्राप्नॊति महद यशः यस्य विप्रानुशासन्ति साधॊर भूमिं सदैव हि न तस्य शत्रवॊ राजन परशासन्ति वसुंधराम यत किं चित पुरुषः पापं कुरुते वृत्ति कर्शितः अपि गॊचर्म मात्रेण भूमिदानेन पूयते ये ऽपि संकीर्ण कर्माणॊ राजानॊ रौद्रकर्मिणः तेभ्यः पवित्रम आख्येयं भूमिदानम अनुत्तमम अल्पान्तरम इदं शश्वत पुराणा मेनिरे जनाः यॊ यजेद अश्वमेधेन दद्याद वा साधवे महीम अपि चेत सुकृतं कृत्वा शङ्केरन्न अपि पण्डिताः अशक्यम एकम एवैतद भीमि दानम अनुत्तमम सुवर्णं रजतं वस्त्रं मणिमुक्ता वसूनि च सर्वम एतन महाप्राज्ञ ददाति वसुधां ददत तपॊयज्ञः शरुतं शीलम अलॊभः सत्यसंधता गुरु दैवतपूजा च नातिवर्तन्ति भूमिदम भर्तुर निःश्रेयसे युक्तास तयक्तात्मानॊ रणे हताः बरह्मलॊकगताः सिद्धा नातिक्रामन्ति भूमिदम यथा जनित्री कषीरेण सवपुत्रं भरते सदा अनुगृह्णाति दातारं तथा सर्वरसैर मही मृत्यॊर वै किंकरॊ दण्डस तापॊ वह्नेः सुदारुणः घॊराश च वारुणाः पाशा नॊपसर्पन्ति भूमिदम पितॄंश च पितृलॊकस्थान देवलॊके च देवताः संतर्पयति शान्तात्मा यॊ ददाति वसुंधराम कृशाय मिर्यमाणाय वृत्ति मलानाय सीदते भूमिं वृत्ति करीं दत्त्वा सत्री भवति मानवः यथा धावति गौर वत्सं कषीरम अभ्युत्सृजन्त्य उत एवम एव महाभाग भूमिर भवति भूमिदम हलकृष्टां महीं दत्त्वा स बीजां सफलाम अपि उदीर्णं वापि शरणं तथा भवति कामदः बराह्मणं वृत्तसंपन्नम आहिताग्निं शुचिव्रतम नरः परतिग्राह्य महीं न याति यमसादनम यथा चन्द्रमसॊ वृद्धिर अहन्य अहनि जायते तथा भूमिकृतं दानं सस्ये सस्ये विवर्धते अत्र गाथा भूमिगीताः कीर्तयन्ति पुरा विदः याः शरुत्वा जामदग्न्येन दत्ता भूः काश्यपाय वै माम एवादत्त मां दत्तमां दत्त्वा माम अवाप्स्यथ अस्मिँल लॊके परे चैव ततश चाजनने पुनः य इमां वयाहृतिं वेद बराह्मणॊ बरह्म संश्रितः शराद्धस्य हूयमानस्य बरह्मभूयं स गच्छति कृत्यानाम अभिशस्तानां दुरिष्ट शमनं महत परायश्चित्तम अहं कृत्वा पुनात्य उभयतॊ दश पुनाति य इदं वेद वेद चाहं तथैव च परकृतिः सर्वभूतानां भूमिर वै शाश्वती मता अभिषिच्यैव नृपतिं शरावयेद इमम आगमम यथा शरुत्वा महीं दद्यान नादद्यात साधुतश च ताम सॊ ऽयं कृत्स्नॊ बराह्मणार्थॊ राजार्थश चाप्य असंशयम राजा हि धर्मकुशलः परथमं भूतिलक्षणम अथ येषाम अधर्मज्ञॊ राजा भवति नास्तिकः न ते सुखं परबुध्यन्ते न सुखं परस्वपन्ति च सदा भवन्ति चॊद्विग्नास तस्य दुश्चरितैर नराः यॊगक्षेमा हि बहवॊ राष्ट्रं नास्याविशन्ति तत अथ येषां पुनः पराज्ञॊ राजा भवति धार्मिकः सुखं ते परतिबुध्यन्ते सुसुखं परस्वपन्ति च तस्य राज्ञः शुभैर आर्यैः कर्मभिर निर्वृताः परजाः यॊगक्षेमेण वृष्ट्या च विवर्धन्ते सवकर्मभिः स कुलीनः स पुरुषः स बन्धुः स च पुण्यकृत स दाता स च विक्रान्तॊ यॊ ददाति वसुंधराम आदित्या इव दीप्यन्ते तेजसा भुवि मानवाः ददन्ति वसुधां सफीतां ये वेदविदुषि दविजे यथा बीजानि रॊहन्ति परकीर्णानि महीतले तथा कामाः पररॊहन्ति भूमिदानसमार्जिताः आदित्यॊ वरुणॊ विष्णुर बरह्मा सॊमॊ हुताशनः शूलपाणिश च भगवान परतिनन्दन्ति भूमिदम भूमौ जायन्ति पुरुषा भूमौ निष्ठां वरजन्ति च चतुर्विधॊ हि लॊकॊ ऽयं यॊ ऽयं भूमिगुणात्मकः एषा माता पिता चैव जगतः पृथिवीपते नानया सदृशं भूतं किं चिद अस्ति जनाधिप अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम बृहस्पतेश च संवादम इन्द्रस्य च युधिष्ठिर इष्ट्वा करतुशतेनाथ महता दक्षिणावता मघवा वाग विदां शरेष्ठं पप्रच्छेदं बृहस्पतिम भगवन केन दानेन सवर्गतः सुखम एधते यद अक्षयं महार्घं च तद बरूहि वदतां वर इत्य उक्तः स सुरेन्द्रेण ततॊ देवपुरॊहितः बृहस्पतिर महातेजाः परत्युवाच शतक्रतुम सुवर्णदानं गॊदानं भूमिदानं च वृत्रहन ददद एतान महाप्राज्ञः सर्वपापैः परमुच्यते न भूमिदानाद देवेन्द्र परं किं चिद इति परभॊ विशिष्टम इति मन्यामि यथा पराहुर मनीषिणः ये शूरा निहता युद्धे सवर्याता दानगृद्धिनः सर्वे ते विबुधश्रेष्ठ नातिक्रामन्ति भूमिदम भर्तुर निःश्रेयसे युक्तास तयक्तात्मानॊ रणे हताः बरह्मलॊकगताः शूरा नातिक्रामन्ति भूमिदम पञ्च पूर्वादि पुरुषाः षट च ये वसुधां गताः एकादश ददद भूमिं परित्रातीह मानवः रत्नॊपकीर्णां वसुधां यॊ ददाति पुरंदर स मुक्तः सर्वकलुषैः सवर्गलॊके महीयते महीं सफीतां ददद राजा सर्वकामगुणान्विताम राजाधिराजॊ भवति तद धि दानम अनुत्तमम सर्वकामसमायुक्तां काश्यपीं यः परयच्छति सर्वभूतानि मन्यन्ते मां ददातीति वासव सर्वकामदुघां धेनुं सर्वकामपुरॊगमाम ददाति यः सहस्राक्ष सस्वर्गं याति मानवः मधु सर्पिः परवाहिन्यः पयॊ दधि वहास तथा सरितस तर्पयन्तीह सुरेन्द्र वसुधा परदम भूमिप्रदानान नृपतिर मुच्यते राजकिल्बिषात न हि भूमिप्रदानेन दानम अन्यद विशिष्यते ददाति यः समुद्रान्तां पृथिवीं शस्त्रनिर्जिताम तं जनाः कथयन्तीह यावद धरति गौर इयम पुण्याम ऋद्धरसां भूमिं यॊ ददाति पुरंदर न तस्य लॊकाः कषीयन्ते भूमिदानगुणार्जिताः सर्वथा पार्थिवेनेह सततं भूतिम इच्छता भूर देया विधिवच छक्र पात्रे सुखम अभीप्सता अपि कृत्वा नरः पापं भूमिं दत्त्वा दविजातये समुत्सृजति तत पापं जीर्णां तवचम इवॊरगः सागरान सरितः शैलान काननानि च सर्वशः सर्वम एतन नरः शक्र ददाति वसुधां ददत तडागान्य उदपानानि सरॊतांसिच सरांसि च सनेहान सर्वरसांश चैव ददाति वसुधां ददत ओषधीः कषीरसंपन्ना नगान पुष्पफलान्वितान काननॊपल शैलांश च ददाति वसुधां ददत अग्निष्टॊमप्रभृतिभिर इष्ट्वा च सवाप्तदक्षिणैः न तत फलम अवाप्नॊति भूमिदानाद यद अश्नुते दाता दशानुगृह्णाति दश हन्ति तथा कषिपन पूर्वदत्तां हरन भूमिं नरकायॊपगच्छति न ददाति परतिश्रुत्य दत्त्वा वा हरते तु यः स बद्धॊवारुणैः पाशैस तप्यते मृत्युशासनात आहिताग्निं सदा यज्ञं कृश भृत्यं परियातिथिम ये भरन्ति दविजश्रेष्ठं नॊपसर्पन्ति ते यमम बराह्मणेष्व ऋण भूतं सयात पार्थिवस्य पुरंदर इतरेषां तु वर्णानां तारयेत कृश दुर्बलान नाच्छिन्द्यात सर्शितां भूमिं परेण तरिदशादिप बराह्मणाय सुरश्रेष्ठ कृश भृत्याय कश चन अथाश्रु पतितं तेषां दीनानाम अवसीदताम बराह्मणानां हृते कषेत्रे हन्यात तरिपुरुषं कुलम भूमिपालं चयुतं राष्ट्राद यस तु संस्थापयेत पुनः तस्य वासः सहस्राक्ष नाकपृष्ठे महीयते इक्षुभिः संततां भूमिं यवगॊधूमसंकुलाम गॊऽशववाहन संपूर्णां बाहुवीर्यसमार्जिताम निधिगर्भां ददद भूमिं सर्वरत्नपरिच्छदाम अक्षयाँल लभते लॊकान भूमिसत्रं हि तस्य तत विधूय कलुषं सर्वं विरजाः संमतः सताम लॊके महीयते सद्भिर यॊ ददाति वसुंधराम यथाप्सु पतितः शक्र तैलबिन्दुर विसर्पति तथा भूमिकृतं दानं सस्ये सस्ये विसर्पति ये रणाग्रे महीपालाः शूराः समितिशॊभनाः वध्यन्ते ऽभिमुखाः शक्र बरह्मलॊकं वरजन्ति ते नृत्यगीतपरा नार्यॊ दिव्यमाल्यविभूषिताः उपतिष्ठन्ति देवेन्द्र सदा भूमिप्रदं दिवि मॊदते च सुखं सवर्गे देवगन्धर्वपूजितः यॊ ददाति महीं सम्यग विधिनेह दविजातये शतम अप्सरसश चैव दिव्यमाल्यविभूषिताः उपतिष्ठन्ति देवेन्द्र सदा भूमिप्रदं नरम शङ्खं भद्रासनं छत्रं वराश्वा वरवारणाः भूमिप्रदानात पुष्पाणि हिरण्यनिचयास तथा आज्ञा सदा परतिहता जयशब्दॊ भवत्य अथ भूमिदानस्य पुष्पाणि फलं सवर्गः पुरंदर हिरण्यपुष्पाश चौषध्यः कुश काञ्चनशाड्वलाः अमृतप्रसवां भूमिं पराप्नॊति पुरुषॊ ददत नास्ति भूमिसमं दानं नास्ति मातृसमॊ गुरुः नास्ति सत्यसमॊ धर्मॊ नास्ति दानसमॊ निधिः एतद आङ्गिरसाच छरुत्वा वासवॊ वसुधाम इमाम वसु रत्नसमाकीर्णां ददाव आङ्गिरसे तदा य इमं शरावयेच छराद्धे भूमिदानस्य संस्तवम न तस्य रक्षसां भागॊ नासुराणां भवत्य उत अक्षयं च भवेद दत्तं पितृभ्यस तन न संशयः तस्माच छराद्धेष्व इदं विप्र भुञ्जतः शरावयेद दविजान इत्य एत सर्वदानानां शरेष्ठम उक्तं तवानघ मया भरतशार्दूल किं भूयः शरॊतुम इच्छसि [य] कानि दानानि लॊके ऽसमिन दातुकामॊ महीपतिः गुणाधिकेभ्यॊ विप्रेभ्यॊ दद्याद भरतसत्तम केन तुष्यन्ति ते सद्यस तुष्टाः किं परदिशन्त्य उत शंस मे तन महाबाहॊ फलं पुण्यकृतं महत दत्तं किं फलवद राजन्न इह लॊके परत्र च भवतः शरॊतुम इच्छामि तन मे विस्तरतॊ वद [भ] इमम अर्थं पुरा पृष्टॊ नारदॊ देव दर्शनः यद उक्तवान असौ तन मे गदतः शृणु भारत [न] अन्नम एव परशंसन्ति देवाः सर्षिगणाः पुरा लॊकतन्त्रं हि यज्ञाश च सर्वम अन्ने परतिष्ठितम अन्नेन सदृशं दानं न भूतं न भविष्यति तस्माद अन्नं विशेषेण दातुम इच्छन्ति मानवाः अन्नम ऊर्जः करं लॊके पराणाश चान्ने परतिष्ठिताः अन्नेन धार्यते सर्वं विश्वं जगद इदं परभॊ अन्नाद गृहस्था लॊके ऽसमिन भिक्षवस तत एव च अन्नात परभवति पराणः परत्यक्षं नात्र संशयः कुटुम्बं पीडयित्वापि बराह्मणाय महात्मने दातव्यं भिक्षवे चान्नम आत्मनॊ भूतिम इच्छता बराह्मणायाभिरूपाय यॊ दद्याद अन्नम अर्थिने निदधाति निधिं शरेष्ठं पाललौकिकम आत्मनः शरान्तम अध्वनि वर्तन्तं वृद्धम अर्हम उपस्थितम अर्चयेद भूतिम अन्विच्छन गृहस्थॊ गृहम आगतम करॊधम उत्पतितं हित्वा सुशीलॊ वीतमत्सरः अन्नदः पराप्नुते राजन दिवि चेह च यत सुखम नावमन्येद अभिगतं न परणुद्यात कथं चन अपि शवपाके शुनि वा न दानं विप्रणश्यति यॊ दद्याद अपरिक्लिष्टम अन्नम अध्वनि वर्तते शरान्तायादृष्ट पूर्वाय स महद धर्मम आप्नुयात पितॄन देवान ऋषीन विप्रान अतिथींश च जनाधिप यॊ नरः परीणयत्य अन्नैस तस्य पुण्यफलं महत कृत्वापि पापकं कर्म यॊ दद्याद अन्नम अर्थिने बराह्मणाय विशेषेण न स पापेन युज्यते बराह्मणेष्व अक्षयं दानम अन्नं शूद्रे महाफलम अन्नदानं च शूद्रे च बराह्मणे च विशिष्यते न पृच्छेद गॊत्र चरणं सवाध्यायं देशम एव वा भिक्षितॊ बराह्मणेनेह जन्म वान्नं परयाचितः अन्नदस्यान्न वृक्षाश च सर्वकामफलान्विताः भवन्तीहाथ वामुत्र नृपते नात्र संशयः आशंसन्ते हि पितरः सुवृष्टिम इव कर्षकाः अस्माकम अपि पुत्रॊ वा पौत्रॊ वान्नं परदास्यति बराह्मणॊ हि महद भूतं सवयं देहीति याचते अकामॊ वा स कामॊ वा दत्त्वा पुण्यम अवाप्नुयात बराह्मणः सर्वभूतानाम अतिथिः परसृताग्र भुज विप्रा यम अभिगच्छन्ति भिक्षमाणा गृहं सदा सत्कृताश च निवर्तन्ते तद अतीव परवर्धते महाभॊगे कुले जन्म परेत्य पराप्नॊति भारत दत्वा तव अन्नं नरॊ लॊके तथा सथानम अनुत्तमम मृष्टमृष्टान्न दायी तु सवर्गे वसति सत्कृतः अन्नं पराणा नराणां हि सर्वम अन्ने परतिष्ठितम अन्नदः पशुमान पुत्री धनवान भॊगवान अपि पराणवांश चापि भवति रूपवांश च तथा नृप अन्नदः पराणदॊ लॊके सर्वदः परॊच्यते तु सः अन्नं हि दत्त्वातिथये बराह्मणाय यथाविधि परदाता सुखम आप्नॊति देवैश चाप्य अभिपूज्यते बराह्मणॊ हि महद भूतं कषेत्रं चरति पादवत उप्यते तत्र यद बीजं तद धि पुण्यफलं महत परत्यक्षं परीतिजननं भॊक्तृदात्रॊर भवत्य उत सर्वाण्य अन्यानि दानानि परॊक्षफलवन्त्य उत अन्नाद धि परसवं विद्धि रतिम अन्नाद धि भारत धर्मार्थाव अन्नतॊ विद्धि रॊगनाशं तथान्नतः अन्नं हय अमृतम इत्य आह पुराकल्पे परजापतिः अन्नं भुवं दिवं खं च सर्वम अन्ने परतिष्ठितम अन्नप्रणाशे भिद्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः बलं बलवतॊ ऽपीह परणश्यत्य अन्नहानितः आवाहाश च विवाहाश च यज्ञाश चान्नम ऋते तथा न वर्तन्ते नरश्रेष्ठ बरह्म चात्र परलीयते अन्नतः सर्वम एतद धि यत किं चित सथाणुजङ्गमम तरिषु लॊकेषु धर्मार्थम अन्नं देयम अतॊ बुधैः अन्नदस्य मनुष्यस्य बलम ओजॊ यशः सुखम कीर्तिश च वर्धते वश्वत तरिषु लॊकेषु पार्थिव मेघेष्व अम्भः संनिधत्ते पराणानां पवनः शिवः तच च मेघगतं वारि शक्रॊ वर्षति भारत आदत्ते च रसं भौमम आदित्यः सवगभस्तिभिः वायुर आदित्यतस तांश च रसान देवः परजापतिः तद यदा मेघतॊ वारि पतितं भवति कषितौ तदा वसुमती देवी सनिग्धा भवति भारत ततः सस्यानि रॊहन्ति येन वर्तयते जगत मांसमेदॊ ऽसथि शुक्राणां परादुर्भावस ततः पुनः संभवन्ति ततः शुक्रात पराणिनः पृथिवीपते अग्नीषॊमौ हि तच छुक्रं परजनः पुष्यतश च ह एवम अन्नं च सूर्यश च पवनः शुक्रम एव च एक एव समृतॊ राशिर यतॊ भूतानि जज्ञिरे पराणान ददाति भूतानां तेजश च भरतर्षभ गृहम अभ्यागतायाशु यॊ दद्याद अन्नम अर्थिने [भ] नारदेनैवम उक्तॊ ऽहम अदाम अन्नं सदा नृप अनसूयुस तवम अप्य अन्नं तस्माद देहि गतज्वरः दत्त्वान्नं विधिवद राजन विप्रेभ्यस तवम अपि परभॊ यथावद अनुरूपेभ्यस ततः सवर्गम अवाप्स्यसि अन्नदानां हि ये लॊकास तांस तवं शृणु नराधिप भवनानि परकाशन्ते दिवि तेषां महात्मनाम नाना संस्थान रूपाणि नाना सतम्भान्वितानि च चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किङ्किणीजालवन्ति च तरुणादित्यवर्णानि सथावराणि चराणि च अनेकशतभौमानि सान्तर्जल वनानि च वैडूर्यार्क परकाशानि रौप्य रुक्ममयानि च सर्वकामफलाश चापि वृक्षा भवनसंस्थिताः वाप्यॊ वीथ्यः सभाः कूपा दीर्घिकाश चैव सर्वशः घॊषवन्ति च यानानि युक्तान्य अथ सहस्रशः भक्ष्यभॊज्य मयाः शैला वासांस्य आभरणानि च कषीरं सरवन्त्यः सरितस तथा चैवान्न पर्वताः परासादाः पाण्डुराभ्राभाः शय्याश च कनकॊज्ज्वलाः तान अन्नदाः परपद्यन्ते तस्माद अन्नप्रदॊ भव एते लॊकाः पुण्यकृताम अन्नदानां महात्मनाम तस्माद अन्नं विशेषेण दातव्यं मानवैर भुवि [य] शरुतं मे भवतॊ वाक्यम अन्नदानस्य यॊ विधिः नक्षत्र अयॊगस्येदानीं दानकल्पं बरवीहि मे [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम देवक्याश चैव संवादं देवर्षेर नारदस्य च दवारकाम अनुसंप्राप्तं नारदं देव दर्शनम पप्रच्छैनं ततः परश्नं देवकी धर्मदर्शिनी तस्याः संपृच्छमानाया देवर्षिर नारदस तदा आचष्ट विधिवत सर्वं यत तच छृणु विशां पते [न] कृत्तिकासु महाभागे पायसेन स सर्पिषा संतर्प्य बराह्मणान साधूँल लॊकान आप्नॊत्य अनुत्तमान रॊहिण्यां परथितैर मांसैर माषैर अन्नेन सर्पिषा पयॊ ऽनुपानं दातव्यम आनृण्यार्थं दविजातये दॊग्ध्रीं दत्त्वा स वत्सां तु नक्षत्रे सॊमदैवते गच्छन्ति मानुषाल लॊकात सवर्गलॊकम अनुत्तमम आर्द्रायां कृसरं दत्त्वा तैलमिष्रम उपॊषितः नरस तरति दुर्गाणि कषुर धारांश च पर्वतान अपूपान पुनर्वसौ दत्त्वा तथैवान्नानि शॊभने यशस्वी रूपसंपन्नॊ बह्व अन्ने जायते कुले पुष्ये तु कनकं दत्त्वा कृतं चाकृतम एव च अनालॊकेषु लॊकेषु सॊमवत स विराजते आश्लेषायां तु यॊ रूप्यम ऋषभं वा परयच्छति स सर्वभयनिर्मुक्तः शास्त्रवान अधितिष्ठति मघासु तिलपूर्णानि वर्धमानानि मानवः परदाय पुत्रपशुमान इह परेत्य च मॊदते फल्गुनी पूर्वसमये बराह्मणानाम उपॊषितः भक्षान फाणित संयुक्तान दत्त्वा सौभाग्यम ऋच्छति घृतक्षीरसमायुक्तं विधिवत षष्टिकौदनम उत्तरा विषये दत्त्वा सवर्गलॊके महीयते यद यत परदीयते दानम उत्तरा विषये नरैः महाफलम अनन्तं च भवतीति विनिश्चयः हस्ते हस्तिरथं दत्त्वा चतुर्युक्तम उपॊषितः पराप्नॊति परमाँल लॊकान पुण्यकामसमन्वितान चित्रायाम ऋषभं दत्त्वा पुण्यान गन्धांश च भारत चरत्य अप्सरसां लॊके रमते नन्दने तथा सवाताव अथ धनं दत्त्वा यद इष्टतमम आत्मनः पराप्नॊति लॊकान स शुभान इह चैव महद यशः विशाखायाम अनड्वाहं धेनुं दत्त्वा च दुग्धदाम स परासङ्गं च शकटं स धान्यं वस्त्रसंयुतम पितॄन देवांश च परीणाति परेत्य चानन्त्यम अश्नुते न च दुर्गाण्य अवाप्नॊति सवर्गलॊकं च गच्छति दत्त्वा यथॊक्तं विप्रेभ्यॊ वृत्तिम इष्टां स विन्दति नरकादींश च संक्लेशान नाप्नॊतीति विनिश्चयः अनुराधासु परावारं वस्त्रान्तरम उपॊषितः दत्त्वा युगशतं चापि नरः सवर्गे महीयते कालशाकं तु विप्रेभ्यॊ दत्त्वा मर्त्यः स मूलकम जयेष्ठायाम ऋद्धिम इष्टां वै गतिम इष्टां च विन्दति मूले मूलफलं दत्त्वा बराह्मणेभ्यः समाहितः पितॄन परीणयते चापि गतिम इष्टां च गच्छति अथ पूर्वास्व अषाढासु दधि पात्राण्य उपॊषितः कुलवृत्तॊपसंपन्ने बराह्मणे वेदपारगे परदाय जायते परेत्य कुले सुबहु गॊकुले उदमन्थं स सर्पिष्कं परभूतमधु फाणितम दत्त्वॊत्तरास्व आषाढासु सर्वकामान अवाप्नुयात दुग्धं तव अभिजिते यॊगे दत्त्वा मधु घृताप्लुतम धर्मनित्यॊ मनीषिभ्यः सवर्गलॊके महीयते शरवणे कम्बलं दत्त्वा वस्त्रान्तरितम एव च शवेतेन याति यानेन सर्वलॊकान असंवृतान गॊप्रयुक्तं धनिष्ठासु यानं दत्त्वा समाहितः वस्त्ररश्मि धरं सद्यः परेत्य राज्यं परपद्यते गन्धाञ शतभिषग यॊगे दत्त्वा सागुरु चन्दनान पराप्नॊत्य अप्सरसां लॊकान परेत्य गन्धांश च शाश्वतान पूर्वभाद्रपदा यॊगे राजमाषान परदाय तु सर्वभक्ष फलॊपेतः स वै परेत्य सुखी भवेत औरभ्रम उत्तरा यॊगे यस तु मांसं परयच्छति स पितॄन परीणयति वै परेत्य चानन्त्यम अश्नुते कांस्यॊपदॊहनां धेनुं रेवत्यां यः परयच्छति सा परेत्य कामान आदाय दातारम उपतिष्ठति रथम अश्वसमायुक्तं दत्त्वाश्विन्यां नरॊत्तमः हस्त्यश्वरथसंपन्ने वर्चस्वी जायते कुले भरणीषु दविजातिभ्यस तिलधेनुं परदाय वै गाः सुप्रभूताः पराप्नॊति नरः परेत्य यशस तथा [भ] इत्य एष लक्षणॊद्देशः परॊक्तॊ नक्षत्रयॊगतः देवक्या नारदेनेह सा सनुषाभ्यॊ ऽबरवीद इदम [भ] सर्वान कामान परयच्छन्ति ये परयच्छन्ति काञ्चनम इत्य एवं भगवान अत्रिः पितामहसुतॊ ऽबरवीत पवित्रं शुच्य अथायुष्यं पितॄणाम अक्षयं च तत सुवर्णं मनुजेन्द्रेण हरिश्चन्द्रेण कीर्तितम पानीय दानं परमं दानानां मनुर अब्रवीत तस्माद वापीश च कूपांश च तडागानि च खानयेत अर्धं पापस्य हरति पुरुषस्येह कर्मणः कूपः परवृत्त पानीयः सुप्रवृत्तश च नित्यशः सर्वं तारयते वंशं यस्य खाते जलाशये गावः पिबन्ति विप्राश च साधवश च नराः सदा निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठत्य अवारितम स दुर्गं विषमं कृच्छ्रं न कदा चिद अवाप्नुते बृहस्पतेर भगवतः पूष्णश चैव भगस्य च अश्विनॊश चैव वह्नेश च परीतिर भवति सर्पिषा परमं भेषजं हय एतद यज्ञानाम एतद उत्तमम रसानाम उत्तमं चैतत फलानां चैतद उत्तमम फलकामॊ यशः कामः पुष्टि कामश च नित्यदा घृतं दद्याद दविजातिभ्यः पुरुषः शुचिर आत्मवान घृतं मासे आश्वयुजि विप्रेभ्यॊ यः परयच्छति तस्मै परयच्छतॊ रूपं परीतौ देवाव इहाश्विनौ पायसं सर्पिषा मिश्रं दविजेभ्यॊ यः परयच्छति गृहं तस्य न रक्षांसि धर्षयन्ति कदा चन पिपासया न मरियते सॊपच्छन्दश च दृश्यते न पराप्नुयाच च वयसनं करकान यः परयच्छति परयतॊ बराह्मणाग्रेभ्यः शरद्धया परया युतः उपस्पर्शन षड्भागं लभते पुरुषः सदा यः साधनार्थं काष्ठानि बराह्मणेभ्यः परयच्छति परतापार्थं च राजेन्द्र वृत्तवद्भ्यः सदा नरः सिध्यन्त्य अर्थाः सदा तस्य कार्याणि विविधानि च उपर्य उपरि शत्रूणां वपुषा दीप्यते च सः भगवांश चास्य सुप्रीतॊ वह्निर भवति नित्यशः न तं तयजन्ते पशवः संग्रामे च जयत्य अपि पुत्राञ शरियं च लभते यश छत्रं संप्रयच्छति चक्षुर वयाधिं न लभते यज्ञभागम अथाश्नुते निदाघकाले वर्षे वा यश छत्रं संप्रयच्छति नास्य कश चिन मनॊ दाहः कदा चिद अपि जायते कृच्छ्रात स विषमाच चैव विप्र मॊक्षम अवाप्नुते परदानं सर्वदानानां शकटस्य विशिष्यते एवम आह महाभागः शाण्डिल्यॊ भगवान ऋषिः [य] दह्यमानाय विप्राय यः परयच्छत्य उपानहौ यत फलं तस्य भवति तन मे बरूहि पितामह [भ] उपानहौ परयच्छेद यॊ बराह्मणेभ्यॊ समाहितः मर्दते कनकान सर्वान विषमान निस्तरत्य अपि स शत्रूणाम उपरि च संतिष्ठति युधिष्ठिर यानं चाश्वतरी युक्तं तस्य शुभ्रं विशां पते उपतिष्ठति कौन्तेय रूप्यकाञ्चनभूषणम शकटं दम्य संयुक्तं दत्तं भवति चैव हि [य] यत फलं तिलदाने च भूमिदाने च कीर्तितम गॊप्रदाने ऽननदाने च भूयस तद बरूहि कौरव [भ] शृणुष्व मम कौन्तेय तिलदानस्य यत फलम निशम्य च यथान्यायं परयच्छ कुरुसत्तम पितॄणां परथमं भॊज्यं तिलाः सृष्टाः सवयम्भुवा तिलदानेन वै तस्मात पितृपक्षः परमॊदते माघमासे तिलान यस तु बराह्मणेभ्यः परयच्छति सर्वसत्त्वसमाकीर्णं नरकं स न पश्यति सर्वकामैः स यजते यस तिलैर यजते पितॄन न चाकामेन दातव्यं तिलश्राद्धं कथं चन महर्षेः कश्यपस्यैते गात्रेभ्यः परसृता तिलाः ततॊ दिव्यं गता भावं परदानेषु तिलाः परभॊ पौष्टिका रूपदाश चैव तथा पापविनाशनाः तस्मात सर्वप्रदानेभ्यस तिलदानं विशिष्यते आपस्तम्बश च मेधावी शङ्खश च लिखितस तथा महर्षिर गौतमश चापि तिलदानैर दिवं गताः तिलहॊमपरा विप्राः सर्वे संयत मैथुनाः समा गव्येन हविषा परवृत्तिषु च संस्थिताः सर्वेषाम एव दानानां तिलदानं परं समृतम अक्षयं सर्वदानानां तिलदानम इहॊच्यते उत्पन्ने च पुरा हव्ये कुशिकर्षिः परंतप तिलैर अग्नित्रयं हुत्वा पराप्तवान गतिम उत्तमाम इति परॊक्तं कुरुश्रेष्ठ तिलदानम अनुत्तमम विधानं येन विधिना तिलानाम इह शस्यते अत ऊर्ध्वं निबॊधेदं देवानां यष्टुम इच्छताम समागमं महाराज बरह्मणा वै सवयम्भुवा देवाः समेत्य बरह्माणं भूमिभागं यियक्षवः शुभं देशम अयाचन्त यजेम इति पार्थिव [देवाह] भगवंस तवं परभुर भूमेः सर्वस्य तरिदिवस्य च यजेमहि महाभाग यज्ञं भवद अनुज्ञया नाननुज्ञात भूमिर हि यज्ञस्य फलम अश्नुते तवं हि सर्वस्य जगतः सथावरस्य चरस्य च परभुर भवसि तस्मात तवं समनुज्ञातुम अर्हसि [बरह्मा] ददामि मेदिनी भागं भवद्भ्यॊ ऽहं सुरर्षभाः यस्मिन देशे करिष्यध्वं यज्ञं काश्यपनन्दनाः [देवाह] भगवन कृतकामाः समॊ यक्ष्यामस तव आप्तदक्षिणैः इमं तु देशं मुनयः पर्युपासन्त नित्यदा [भ] ततॊ ऽगस्यश च कण्वश च भृगुर अत्रिर वृषा कपिः असितॊ देवलश चैव देवयज्ञम उपागमन ततॊ देवा महात्मान ईजिरे यज्ञम अच्युत तथा समापयाम आसुर यथाकालं सुरर्षभाः त इष्टयज्ञास तरिदशा हिमवत्य अचलॊत्तमे षष्ठम अंशं करतॊस तस्य भूमिदानं परचक्रिरे परादेश मात्रं भूमेस तु यॊ दद्याद अनुपस्कृतम न सीदति स कृच्छ्रेषु न च दुर्गाण्य अवाप्नुते शीतवातातप सहां गृहभूमिं सुसंस्कृताम परदाय सुरलॊकस्थः पुण्यान्ते ऽपि न चाल्यते मुदितॊ वसते पराज्ञः शक्रेण सह पार्थिव रतिश्रय परदाता च सॊ ऽपि सवर्गे महीयते अध्यापक कुले जातः शरॊत्रियॊ नियतेन्द्रियः गृहे यस्य वसेत तुष्टः परधानं लॊकम अश्नुते तथा गवार्थे शरणं शीतवर्षसहं महत आ सप्तमं तारयति कुलं भरतसत्तम कषेत्रभूमिं ददल लॊके पुत्र शरियम अवाप्नुयात रत्नभूमिं परदत्त्वा तु कुलवंशं विवर्धयेत न चॊषरां न निर्दग्धां महीं दद्यात कथं चन न शमशानपरीतां च न च पापनिषेविताम पारक्ये भूमिदेशे तु पितॄणां निर्पवेत तु यः तद भूमिस्वामि पितृभिः शराध कर्म विहन्यते तस्मात करीवा महीं दद्यात सवल्पाम अपि विचक्षणः पिंडः पितृभ्यॊ दत्तॊ वै तस्यां भवति शाश्वतः अटवी पर्वताश चैव नदीतीर्थानि यानि च सराण्य अस्वामिकान्य आहुर न हि तत्र परिग्रहः इत्य एतद भूमिदानस्य फलम उक्तं विशां पते अतः परं तु गॊदानं कीर्तयिष्यामि ते ऽनघ गावॊ ऽधिकास तपस्विभ्यॊ यस्मात सर्वेभ्य एव च तस्मान महेश्वरॊ देवस तपस ताभिः समास्थितः बरह्मलॊके वसन्त्य एताः सॊमेन सह भारत आसां बरह्मर्षयः सिद्धाः परार्थयन्ति परां गतिम पयसा हविषा दध्ना शकृताप्य अथ चर्मणा अस्थिभिश चॊपकुर्वन्ति शृङ्गैर वालैश च भारत नासां शीतातपौ सयातां सदैताः कर्म कुर्वते न वर्षं विषमं वापि दुःखम आसां भवत्य उत बराह्मणैः सहिता यान्ति तस्मात परतरं पदम एकं गॊब्राह्मणं तस्मात परवदन्ति मनीषिणः रन्ति देवस्य यज्ञे ताः पशुत्वेनॊपकल्पिताः ततश चर्मण्वती राजन गॊचर्मभ्यः परवर्तिता पशुत्वाच च विनिर्मुक्ताः परदानायॊपकल्पिताः ता इमा विप्रमुख्येभ्यॊ यॊ ददाति महीपते निस्तरेद आपदं कृच्छ्रां विषमस्थॊ ऽपि पार्थिव गवां सहस्रदः परेत्य नरकं न परपश्यति सर्वत्र विजयं चापि लभते मनुजाधिप अमृतं वै गवां कषीरम इत्य आह तरिदशाधिपः तस्माद ददाति यॊ धेनुम अमृतं स परयच्छति अग्नीनाम अव्ययं हय एतद धौम्यं वेद विदॊ विदुः तस्माद ददाति यॊ धेनुं स हौम्यं संप्रयच्छति सवर्गॊ वै मूर्तिमान एष वृषभं यॊ गवां पतिम विप्रे गुणयुते दद्यात स वै सवर्गे महीयते पराणा वै पराणिनाम एते परॊच्यन्ते भरतर्षभ तस्माद ददाति यॊ धेनुं पराणान वै स परयच्छति गावः शरण्या भूतानाम इति वेद विदॊ विदुः तस्माद ददाति यॊ धेनुं शरणं संप्रयच्छति न वधार्थं परदातव्या न कीनाशे न नास्तिके गॊजीविने न दातव्या तथा गौः पुरुषर्षभ ददाति तादृशानां वै नरॊ गाः पापकर्मणाम अक्षयं नरकं यातीत्य एवम आहुर मनीषिणः न कृशां पापवत्सां वा वन्ध्यां रॊगान्वितां तथा न वयङ्गां न परिश्रान्तां दद्याद गां बराह्मणाय वै दश गॊसहस्रदः सम्यक शक्रेण सह मॊदते अक्षयाँल लभते लॊकान नरः शतसहस्रदः इत्य एतद गॊप्रदानं च तिलदानं च कीर्तितम तथा भूमिप्रदानं च शृणुष्वान्ने च भारत अन्नदानं परधानं हि कौन्तेय परिचक्षते अन्नस्य हि परदनेन रन्तिदेवॊ दिवं गतः सवायम्भुवं महाभागं स पश्यति नराधिप न हिरण्यैर न वासॊभिर नाश्वदानेन भारत पराप्नुवन्ति नराः शरेयॊ यथेहान्न परदाः परभॊ अन्नं वै परमं दरव्यम अन्नं शरीश च परा मता अन्नात पराणः परभवति तेजॊ वीर्यं बलं तथा सद्भ्यॊ ददाति यश चान्नं सदैकाग्र मना नरः न स दुर्गाण्य अवाप्नॊतीत्य एवम आह पराशरः अर्चयित्वा यथान्यायं देवेभ्यॊ ऽननं निवेदयेत यदन्नॊ हि नरॊ राजंस तदन्नास तस्य देवताः कौमुद्यां शुक्लपक्षे तु यॊ ऽननदानं करॊत्य उत स संतरति दुर्गाणि परेत्य चानन्त्यम अश्नुते अभुक्त्वातिथये चान्नं परयच्छेद यः समाहितः स वै बरह्म विदां लॊकान पराप्नुयाद भरतर्षभ सुकृच्छ्राम आपदं पराप्तश चान्नदः पुरुषस तरेत पापं तरति चैवेह दुष्कृतं चापकर्षति इत्य एतद अन्नदानस्य तिलदानस्य चैव ह भूमिदानस्य च फलं गॊदानस्य च कीर्तितम [य] शरुतं दानफलं तात यत तवया परिकीर्तितम अन्नं तु ते विशेषेण परशस्तम इह भारत पानीय दानं परमं कथं चेह महाफलम इत्य एतच छरॊतुम इच्छामि विस्तरेण पितामह [भ] हन्त ते वर्तयिष्यामि यथावद भरतर्षभ गदतस तन ममाध्येह शृणु सत्यपराक्रम पानीय दानात परभृति सर्वं वक्ष्यामि ते ऽनघ यदन्नं यच च पानीयं संप्रदायाश्नुते नरः न तस्मात परमं दानं किं चिद अस्तीति मे मतिः अन्नात पराणभृतस तात परवर्तन्ते हि सर्वशः तस्माद अन्नं परं लॊके सर्वदानेषु कथ्यते अन्नाद बलं च तेजश च पराणिनां वर्धते सदा अन्नदानम अतस तस्माच छरेष्ठम आह परजापतिः सावित्र्या हय अपि कौन्तेय शरुतं ते वचनं शुभम यतश चैतद यथा चैतद देव सत्रे महामते अन्ने दत्ते नरेणेह पराणा दत्ता भवन्त्य उत पराणदानाद धि परमं न दानम इह विद्यते शरुतं हि ते महाबाहॊ लॊमशस्यापि तद वचः पराणान दत्त्वा कपॊताय यत पराप्तं शिविना पुरा तां गतिं लभते दत्त्वा दविजस्यान्नं विशां पते गतिं विशिष्टां गच्छन्ति पराणदा इति नः शरुतम अन्नं चापि परभवति पानीयात कुरुसत्तम नीर जातेन हि विना न किं चित संप्रवर्तते नीर जातश च भगवान सॊमॊ गरहगणेश्वरः अमृतं च सुधा चैव सवाहा चैव वषट तथा अन्नौषध्यॊ महाराज वीरुधश च जलॊद्भवाः यतः पराणभृतां पराणाः संभवन्ति विशां पते देवानाम अमृतं चान्नं नागानां च सुधा तथा पितॄणां च सवधा परॊक्ता पशूनां चापि वीरुधः अन्नम एव मनुष्याणां पराणान आहुर मनीषिणः तच च सर्वं नरव्याघ्र पानीयात संप्रवर्तते तस्मात पाणीय दानाद वै न परं विद्यते कव चित तच्च दद्यान नरॊ नित्यं य इच्छेद भूतिम आत्मनः धन्यं यशस्यम आयुष्यं जलदानं विशां पते शत्रूंश चाप्य अधि कौन्तेय सदा तिष्ठति तॊयदः सर्वकामान अवाप्नॊति कीर्तिं चैवेह शाश्वतीम परेत्य चानन्त्यम आप्नॊति पापेभ्यश च परमुच्यते तॊयदॊ मनुजव्याघ्रस्वर्गं गत्वा महाद्युते अक्षयान समवाप्नॊति लॊकान इत्य अब्रवीन मनुः [य] तिलानां कीदृशं दानम अथ दीपस्य चैव ह अन्नानां वाससां चैव भूय एव बरवीहि मे [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम बराह्मणस्य च संवादं यमस्य च युधिष्ठिर मध्यदेशे महान गरामॊ बराह्मणानां बभूव ह गङ्गायमुनयॊर मध्ये यामुनस्य गिरेर अधः पर्णशालेति विख्यातॊ रमणीयॊ नराधिप विद्वांसस तत्र भूयिष्ठा बराह्मणाश चावसंस तदा अथ पराह यमः कं चित पुरुषं कृष्णवाससम रक्ताक्षम ऊर्ध्वरॊमाणं काकजङ्घाक्षि नासिकम गच्छ तवं बराह्मण गरामं ततॊ गत्वा तम आनय अगस्त्यं गॊत्रतश चापि नामतश चापि शर्मिणम शमे निविष्टं विद्वांसम अध्यापकम अनादृतम मा चान्यम आनयेथास तवं स गॊत्रं तस्य पार्श्वतः स हि तादृग गुणस तेन तुल्यॊ ऽधययन जन्मना अपत्येषु तथा वृत्ते समस्तेनैव धीमता तम आनय यथॊद्दिष्टं पूजा कार्या हि तस्य मे स गत्वा परतिकूलं तच चकार यम शासनम तम आक्रम्यानयाम आस परतिषिद्धॊ यमेन यः तस्मै यमः समुत्थाय पूजां कृत्वा च वीर्यवान परॊवाच नीयताम एष सॊ ऽनय आनीयताम इति एवम उक्ते तु वचने धर्मराजेन स दविजः उवाच धर्मराजानं निर्विण्णॊ ऽधययनेन वै यॊ मे कालॊ भवेच छेषस तं वसेयम इहाच्युत [यम] नाहं कालस्य विहितं पराप्नॊमीह कथं चन यॊ हि धर्मं चरति वै तं तु जानामि केवलम गच्छ विप्र तवम अद्यैव आलयं सवं महाद्युते बरूहि वा तवं यथा सवैरं करवाणि किम इत्य उत [बर] यत तत्र कृत्वा सुमहत पुण्यं सयात तद बरवीहि मे सर्वस्य हि परमाणं तवं तरैलॊक्यस्यापि सत्तम [य] शृणु तत्त्वेन विप्रर्षे परदानविधिम उत्तमम तिलाः परमकं दानं पुण्यं चैवेह शाश्वतम तिलाश च संप्रदातव्या यथाशक्ति दविजर्षभ नित्यदानात सर्वकामांस तिला निर्वर्तयन्त्य उत तिलाञ शराद्धे परशंसन्ति दानम एतद धयनुत्तमम तान परयच्छस्व विप्रेभ्यॊ विधिदृष्टेन कर्मणा तिला भक्षयितव्याश च सदा तव आलभनं च तैः कार्यं सततम इच्छद्भिः शरेयः सर्वात्मना गृहे तथापः सर्वदा देयाः पेयाश चैव न संशयः पुष्करिण्यस तडागानि कूपांश चैवात्र खानयेत एतत सुदुर्लभतरम इह लॊके दविजॊत्तम आपॊ नित्यं परदेयास ते पुण्यं हय एतद अनुत्तमम परपाश च कार्याः पानार्थं नित्यं ते दविजसत्तम भुक्ते ऽपय अथ परदेयं ते पानीयं वै विशेषतः इत्य उक्ते स तदा तेन यमदूतेन वै गृहान नीतश चकार च तथा सर्वं तद यम शासनम नीत्वा तं यमदूतॊ ऽपि गृहीत्वा शर्मिणं तदा ययौ स धर्मराजाय नयवेदयत चापि तम तं धर्मराजॊ धर्मज्ञं पूजयित्वा परतापवान कृत्वा च संविदं तेन विससर्ज यथागतम तस्यापि च यमः सर्वम उपदेशं चकार ह परत्येत्य च स तत सर्वं चकारॊक्तं यमेन तत तथा परशंसते दीपान यमः पितृहितेप्सया तस्माद दीपप्रदॊ नित्यं संतारयति वै पितॄन दातव्याः सततं दीपास तस्माद भरतसत्तम देवानां च पितॄणां च चक्षुष्य आस्ते मताः परभॊ रत्नदानं च सुमहत पुण्यम उक्तं जनाधिप तानि विक्रीय यजते बराह्मणॊ हय अभयंकरः यद वै ददाति विप्रेभ्यॊ बराह्मणः परतिगृह्य वै उभयॊः सयात तद अक्षय्यं दातुर आदातुर एव च यॊ ददाति सथितः सथित्यां तादृशाय परतिग्रहम उभयॊर अक्षयं धर्मं तं मनुः पराह धर्मवित वाससां तु परदानेन सवदारनिरतॊ नरः सुवस्त्रश च सुवेषश च भवतीत्य अनुशुश्रुम गावः सुवर्णं च तथा तिलाश चैवानुवर्णिताः बहुशः पुरुषव्याघ्र वेद परामाण्य दर्शनात विवाहांश चैव कुर्वीत पुत्रान उत्पादयेत च पुत्रलाभॊ हि कौरव्य सर्वलाभाद विशिष्यते [य] भूय एव कुरुश्रेष्ठ दानानां विधिम उत्तमम कथयस्व महाप्राज्ञ भूमिदानं विशेषतः पृथिवीं कषत्रियॊ दद्याद बराह्मणस तां सवकर्मणा विधिवत परतिगृह्णीयान न तव अन्यॊ दातुम अर्हति सर्ववर्णैस तु यच छक्यं परदातुं फलकाङ्क्षिभिः वेदे वा यत समाम्नातं तन मे वयाख्यातुम अर्हसि [भ] तुल्यनामानि देयानि तरीणि तुल्यफलानि च सर्वकामफलानीह गावः पृथ्वी सरस्वती यॊ बरूयाच चापि शिष्याय धर्म्यां बराह्मीं सरस्वतीम पृथिवी गॊप्रदानाभ्यां स तुल्यं फलम अश्नुते तथैव गाः परशंसन्ति न च देयं ततः परम संनिकृष्टफलास ता हि लघ्व अर्थाश च युधिष्ठिर मातरः सर्वभूतानां गावः सर्वसुखप्रदाः वृद्धिम आकाङ्क्षता नित्यं गावः कार्याः परदक्षिणाः मङ्गलायतनं देव्यस तस्मात पूज्याः सदैव हि परचॊदनं देवकृतं गवां कर्मसु वर्तताम पूर्वम एवाक्षरं नान्यद अभिधेयं कथं चन परचारे वा निपाने वा बुधॊ नॊद्वेजयेत गाः तृषिता हय अभिवीक्षन्त्यॊ नरं हन्युः स बान्धवम पितृसद्मानि सततं देवतायतनानि च पूयन्ते शकृता यासां पूतं किम अधिकं ततः गरास मुष्टिं परगवे दद्यात संवत्सरं तु यः अकृत्वा सवयम आहारं वरतं तत सार्वकामिकम स हि पुत्रान यशॊऽरथं च शरियं चाप्य अधिगच्छति नाशयत्य अशुभं चैव दुःस्वप्नं च वयपॊहति [य] देयाः किं लक्षणा गावः काश चापि परिवर्जयेत कीदेशाय परदातव्या न देयाः कीदृशाय च [बः] असद्वृत्ताय पापाय लुब्धायानृत वादिने हव्यकव्य वयपेताय न देया गौः कथं चन भिक्षवे बहुपुत्राय शरॊत्रियायाहिताग्नये दत्त्वा दश गवां दाता लॊकान आप्नॊत्य अनुत्तमान यं चैव धर्मं कुरुते तस्य पुण्यफलं च यत सर्वस्यैवांश भाग दाता तन्निमित्तं परवृत्तयः यश चैनम उत्पादयति यश चैनं तरायते भयात यश चास्य कुरुते वृत्तिं सर्वे ते पितरस तरयः कल्मषं गुरुशुश्रूषा हन्ति मानॊ महद यशः अपुत्रतां तरयः पुत्रा अवृत्तिं दश धेनवः वेदान्तनिष्ठस्य बहुश्रुतस्य; परज्ञान तृप्तस्य जितैन्द्रियस्य शिष्टस्य दान्तस्य यतस्य चैव; भूतेषु नित्यं परियवादिनश च यः कषुद्भयाद वै न विकर्म कुर्यान; मृदुर दान्तश चातिथेयश च नित्यम वृत्तिं विप्रायातिसृजेत तस्मै; यस तुल्यशीलश च सपुत्रदारः शुभे पात्रे ये गुणा गॊप्रदाने; तावान दॊषॊ बराह्मण सवापहारे सर्वावस्थं बराह्मण सवापहारॊ; दाराश चैषां दूरतॊ वर्जनीयाः [भ] अत्रैव कीर्त्यते सद्भिर बराह्मण सवाभिमर्शने नृगेण सुमहत कृच्छ्रं यद अवाप्तं कुरूद्वह निविशन्त्यां पुरा पार्थ दवारवत्याम इति शरुतिः अदेश्यत महाकूपस तृणवीरुत समावृतः परयत्नं तत्र कुर्वाणास तस्मात कूपाज जलार्थिनः शरमेण महता युक्तास तस्मिंस तॊये सुसंवृते ददृशुस ते महाकायं कृकलासम अवस्थितम तस्य चॊद्धरणे यत्नम अकुर्वंस ते सहस्रशः परग्रहैश चर्म पट्टैश च तं बद्ध्वा पर्वतॊपमम नाशक्नुवन समुद्धर्तुं ततॊ जग्मुर जनार्दनम खम आवृत्यॊद पानस्य कृकलासः सथितॊ महान तस्य नास्ति समुद्धर्तेत्य अथ कृष्णे नयवेदयन स वासुदेवेन समुद्धृतश च; पृष्टश च कामान निजगाद राजा नृगस तदात्मानम अथॊ नयवेदयत; पुरातनं यज्ञसहस्रयाजिनम तथा बरुवाणं तु तम आह माहवः; शुभं तवया कर्मकृतं न पापकम कथं भवान दुर्गतिम ईदृशं गतॊ; नरेन्द्र तद बरूहि किम एतद ईदृशम शतं सहस्राणि शतं गवां पुनः; पुनः शतान्य अष्ट शतायुतानि तवया पुरा दत्तम इतीह शुश्रुम; नृप दविजेभ्यः कव नु तद्गतं तव नृगस ततॊ ऽबरवीत कृष्णं बराह्मणस्याग्निहॊत्रिणः परॊषितस्य परिभ्रष्टा गौर एका मम गॊधने गवां सहस्रे संख्याता तदा सा पशुपैर मम सा बराह्मणाय मे दत्ता परेत्यार्थम अभिकाङ्क्षता अपश्यत परिमार्गंश च तां यां परगृहे दविजः ममेयम इति चॊवाच बराह्मणॊ यस्य साभवत ताव उभौ समनुप्राप्तौ विवदन्तौ भृशज्वरौ भवान दाता भवान हर्तेत्य अथ तौ मां तदॊचतुः शतेन शतसंख्येन गवां विनिमयेन वै याचे परतिग्रहीतारं स तु माम अब्रवीद इदम देशकालॊपसंपन्ना दॊग्ध्री कषान्ताविवत्सला सवादु कषीरप्रदा धन्या मम नित्यं निवेशने कृशं च भरते या गौर मम पुत्रम अपस्तनम न सा शक्या मया हातुम इत्य उक्त्वा स जगाम ह ततस तम अपरं विप्रं याचे विनिमयेन वै गवां शतसहस्रं वै तत कृते गृह्यताम इति [बर] न राज्ञां परतिगृह्णामि शक्तॊ ऽहं सवस्य मार्गणे सैव गौर दीयतां शीघ्रं ममेति मधुसूदन रुक्मम अश्वांश च ददतॊ रजतं सयन्दनांस तथा न जग्राह ययौ चापि तदा स बराह्मणर्षभः एतस्मिन्न एव काले तु चॊदितः कालधर्मणा पितृलॊकम अहं पराप्य धर्मराजम उपागमम यमस तु पूजयित्वा मां ततॊ वचनम अब्रवीत नान्तः संख्यायते राजंस तव पुण्यस्य कर्मणः अस्ति चैव कृतं पापम अज्ञानात तद अपि तवया चरस्व पापं पश्चाद वा पूर्वं वा तवं यथेच्छसि रक्षितास्मीति चॊक्तं ते परतिज्ञा चानृता तव बराह्मण सवस्य चादानं तरिविधस ते वयतिक्रमः पूर्वं कृच्छ्रं चरिष्ये ऽहं पश्चाच छुभम इति परभॊ धर्मराजं बरुवन्न एवं पतितॊ ऽसमि महीतले अश्रौषं परच्युतश चाहं यमस्यॊच्चैः परभाषतः वासुदेवः समुद्धर्ता भविता ते जनार्दनः पूर्णे वर्षसहस्रान्ते कषीणे कर्मणि दुष्कृते पराप्स्यसे शाश्वताँल लॊकाञ जितान सवेनैव कर्मणा कूपे ऽऽतमानम अधःशीर्षम अपश्यं पतितं च ह तिर्यग्यॊनिम अनुप्राप्तं न तु माम अजहात समृतिः तवया तु तारितॊ ऽसम्य अद्य किम अन्यत्र तपॊबलात अनुजानीहि मां कृष्ण गच्छेयं दिवम अद्य वै अनुज्ञातः स कृष्णेन नमस्कृत्य जनार्दनम विमानं दिव्यम आस्थाय ययौ दिवम अरिंदम ततस तस्मिन दिवं पराप्ते नृगे भरतसत्तम वासुदेव इमं शलॊकं जगाद कुरुनन्दन बराह्मण सवं न हर्तव्यं पुरुषेण विजानता बराह्मण सवं हृतं हन्ति नृगं बराह्मण गौर इव सतां समागमः सद्भिर नाफलः पार्थ विद्यते विमुक्तं नरकात पश्य नृगं साधु समागमात परदानं फलवत तत्र दरॊहस तत्र तथाफलः अपचारं गवां तस्माद वर्जयेत युधिष्ठिर दत्तानां फलसंप्राप्तिं गवां परब्रूहि मे ऽनघ विस्तरेण महाबाहॊ न हि तृप्यामि कथ्यताम [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम ऋषेर उद्दालकेर वाक्यं नाचिकेतस्य चॊभयॊः ऋषिर उद्दालकिर दीक्षाम उपगम्य ततः सुतम तवं माम उपचरस्वेति नाचिकेतम अभाषत समाप्ते नियमे तस्मिन महर्षिः पुत्रम अब्रवीत उपस्पर्शन सक्तस्य सवाख्याय निरतस्य च इध्मा दर्भाः सुमनसः कलशश चाभितॊ जलम विस्मृतं मे तद आदाय नदीतीराद इहाव्रज गत्वानवाप्य तत सर्वं नदीवेगसमाप्लुतम न पश्यामि तद इत्य एवं पितरं सॊ ऽबरवीन मुनिः कषुत्पिपासा शरमाविष्टॊ मुनिर उद्दालकिस तदा यमं पश्येति तं पुत्रम अशपत स महातपाः तथा स पित्राभिहतॊ वाग्वज्रेण कृताञ्जलिः परसीदेति बरुवन्न एव गतसत्त्वॊ ऽपतद भुवि नाचिकेतं पिता दृष्ट्वा पतितं दुःखमूर्छितः किं मया कृतम इत्य उक्त्वा निपपात महीतले तस्य दुःखपरीतस्य सवं पुत्रम उपगूहत वयतीतं तद अहः शेषं सा चॊग्रा तत्र शर्वरी पित्र्येणाश्रु परपातेन नाचिकेतः कुरूद्वह परास्पन्दच छयने कौश्ये वृष्ट्या सस्यम इवाप्लुतम स पर्यपृच्छत तं पुत्रं शलाघ्यं परत्यागतं पुनः दिव्यैर गन्धैः समादिग्धं कषीणस्वप्नम इवॊत्थितम अपि पुत्र जिता लॊकाः शुभास ते सवेन कर्मणा दिष्ट्या चासि पुनः पराप्तॊ न हि ते मानुषं वपुः परत्यक्षदर्शी सर्वस्य पित्रा पृष्टॊ महात्मना अन्वर्थं तं पितुर मध्ये महर्षीणां नयवेदयत कुर्वन भवच छासनम आशु यातॊ; हय अहं विशालां रुचिरप्रभावाम वैवस्वतीं पराप्य सबाम अपश्यं; सहस्रशॊ यॊजनहैम भौमाम दृष्ट्वैव माम अभिमुखम आपतन्तं; गृहं निवेद्यासनम आदिदेश वैवस्वतॊ ऽरघ्यादिभिर अर्हणैश च; भवत कृते पूजयाम आस मां सः ततस तव अहं तं शनकैर अवॊचं; वृतं सदस्यैर अभिपूज्यमानम पराप्तॊ ऽसमि ते विषयं धर्मराज; लॊकान अर्हे यान सम तान मे विधत्स्व यमॊ ऽबरवीन मां न मृतॊ ऽसि सौम्य; यमं पश्येत्य आह तु तवां तपस्वी पिता परदीप्ताग्निसमानतेजा; न तच छक्यम अनृतं विप्र कर्तुम देष्टस ते ऽहं परतिगच्छस्व तात; शॊचत्य असौ तव देहस्य कर्ता ददामि किं चापि मनः परणीतं; परियातिथे तव कामान वृणीष्व तेनैवम उक्तस तम अहं परत्यवॊचं; पराप्तॊ ऽसमि ते विषयं दुर्निवर्त्यम इच्छाम्य अहं पुण्यकृतां समृद्धाँल; लॊकान दरष्टुं यदि ते ऽहं वरार्हः यानं समारॊप्य तु मां स देवॊ; वाहैर युक्तं सुप्रभं भानुमन्तम संदर्शयाम आस तदा सम लॊकान; सर्वांस तदा पुण्यकृतां दविजेन्द्र अपश्यं तत्र वेश्मानि तैजसानि कृतात्मनाम नाना संस्थान रूपाणि सर्वरत्नमयानि च चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किङ्किणीजालवन्ति च अनेकशतभौमानि सान्तर जलवनानि च वैडूर्यार्क परकाशानि रूप्यरुक्ममयानि च तरुणादित्यवर्णानि सथावराणि चराणि च भक्ष्यभॊज्यमयाञ शैलान वासांसि शयनानि च सर्वकामफलांश चैव वृक्षान भवनसंस्थितान नद्यॊ वीथ्यः सभा वापी दीर्घिकाश चैव सर्वशः घॊषवन्ति च यानानि युक्तान्य एव सहस्रशः कषीरस्रवा वै सरितॊ गिरींश च; सर्पिस तथा विमलं चापि तॊयम वैवस्वतस्यानुमतांश च देशान; अदृष्टपूर्वान सुबहून अपश्यम सर्वं दृष्ट्वा तद अहं धर्मराजम; अवॊचं वै परभविष्णुं पुराणम कषीरस्यैताः सर्पिषश चैव नद्यः; शश्वत सरॊताः कस्य भॊज्याः परदिष्टाः यमॊ ऽबरवीद विद्धि भॊज्यास तवम एता; ये दातारः साधवॊ गॊरसानाम अन्ये लॊकाः शाश्वता वीतशॊकाः; समाकीर्णा गॊप्रदाने रतानाम न तव एवासां दानमात्रं परशस्तं; पात्रं कालॊ गॊविशेषॊ विधिश च जञात्वा देया विप्र गवान्तरं हि; दुःखं जञातुं पावकादित्यभूतम सवाध्यायाढ्यॊ यॊ ऽतिमात्रं तपस्वी; वैतानस्थॊ बराह्मणः पात्रम आसाम कृच्छ्रॊत्सृष्टाः पॊषणाभ्यागताश च; दवारैर एतैर गॊविशेषाः परशस्ताः तिस्रॊ रात्रीर अद्भिर उपॊष्य भूमौ; तृप्ता गावस तर्पितेभ्यः परदेयाः वत्सैः परीताः सुप्रजाः सॊपचारास; तर्यहं दत्त्वा गॊरसैर वर्तितव्यम दत्त्वा धेनुं सुव्रतां कांस्यदॊहां; कल्याण वत्साम अपलायिनीं च यावन्ति लॊमानि भवन्ति तस्यास; तावद वर्षाण्य अश्नुते सवर्गलॊकम तथानड्वाहं बराह्मणाय परदाय; दान्तं धुर्यं बलवन्तं युवानम कुलानुजीवं वीर्यवन्तं बृहन्तं; भुङ्क्ते लॊकान संमितान धेनुदस्य गॊषु कषान्तं गॊशरण्यं कृतज्ञं; वृत्ति गलानं तादृशं पात्रम आहुः वृत्ति गलाने संभ्रमे वा महार्थे; कृष्यर्थे वा हॊमहेतॊः परसूत्याम गुर्वर्थे वा बाल पुष्ट्याभिषङ्गाद; गावॊ दातुं देशकालॊ ऽविशिष्टः अन्तर्जाताः सुक्रय जञानलब्धाः; पराणक्रीता निर्जिताश चौदकाश च [नचिकेतस] शरुत्वा वैवस्वतवचस तम अहं पुनर अब्रुवम अगॊमी गॊप्रदातॄणां कथं लॊकान निगच्छति ततॊ यमॊ ऽबरवीद धीमान गॊप्रदाने परां गतिम गॊप्रदानानुकल्पं तु गाम ऋते सन्ति गॊप्रदाः अलाभे यॊ गवां दद्याद घृतधेनुं यतव्रतः तस्यैता घृतवाहिन्यः कषरन्ते वत्सला इव घृतालाभे च यॊ दद्यात तिलधेनुं यतव्रतः स दुर्गात तारितॊ धेन्वा कषीरनद्यां परमॊदते तिलालाभे च यॊ दद्याज जलधेनुं यतव्रतः स कामप्रवहां शीतां नदीम एताम उपाश्नुते एवमादीनि मे तत्र धर्मराजॊ नयदर्शयत दृष्ट्वा च परमं हर्षम अवापम अहम अच्युत निवेदये चापि परियं भवत्सु; करतुर महान अल्पधनप्रचारः पराप्तॊ मया तात स मत्प्रसूतः; परपत्स्यते वेद विधिप्रवृत्तः शापॊ हय अयं भवतॊ ऽनुग्रहाय; पराप्तॊ मया यत्र दृष्टॊ यमॊ मे दानव्युष्टिं तत्र दृष्ट्वा महार्थां; निःसंदिग्धं दानधर्मांश चरिष्ये इदं च माम अब्रवीद धर्मराजः; पुनः पुनः संप्रहृष्टॊ दविजर्षे दानेन तात परयतॊ ऽभूः सदैव; विशेषतॊ गॊप्रदानं च कुर्याः शुद्धॊ हय अर्थॊ नावमन्यः सवधर्मात; पात्रे देयं देशकालॊपपन्ने तस्माद गावस ते नित्यम एव परदेया; मा भूच च ते संशयः कश चिद अत्र एताः पुरा अददन नित्यम एव; शान्तात्मानॊ दानपथे निविष्टाः तपांस्य उग्राण्य अप्रतिशङ्कमानास; ते वै दानं परददुश चापि शक्त्या काले शक्त्या मत्सरं वर्जयित्वा; शुद्धात्मानः शरद्धिनः पुण्यशीलाः दत्त्वा तप्त्वा लॊकम अमुं परपन्ना; देदीप्यन्ते पुण्यशीलाश च नाके एतद दानं नयायलब्धं दविजेभ्यः; पात्रे दत्तं परापणीयं परीक्ष्य काम्याष्टम्यां वर्तिताव्यं दशाहं; रसैर गवां शकृता परस्नवैर वा वेद वरती सयाद वृषभ परदाता; वेदावाप्तिर गॊयुगस्य परदाने तीर्थावाप्तिर गॊप्रयुक्त परदाने; पापॊत्सर्गः कपिलायाः परदाने गाम अप्य एकां कपिलां संप्रदाय; नयायॊपेतां कल्मषाद विप्रमुच्येत गवां रसात परमं नास्ति किं चिद; गवां दानं सुमहत तद वदन्ति गावॊ लॊकान धारयन्ति कषरन्त्यॊ; गावश चान्नं संजनयन्ति लॊके यस तज जानन न गवां हार्दम एति; स वै गन्ता निरयं पापचेताः यत ते दातुं गॊसहस्रं शतं वा; शतार्धं वा दशवा साधु वत्साः अप्य एकां वा साधवे बराह्मणाय; सास्यामुष्मिन पुण्यतीर्था नदी वै पराप्त्या पुष्ट्या लॊकसंरक्षणेन; गावस तुल्याः सूर्यपादैः पृथिव्याम शब्दश चैकः संततिश चॊपभॊगस; तस्माद गॊदः सूर्य इवाभिभाति गुरुं शिष्यॊ वरयेद गॊप्रदाने; स वै वक्ता नियतं सवर्गदाता विधिज्ञानां सुमहान एष धर्मॊ; विधिं हय आद्यं विधयः संश्रयन्ति एतद दानं नयायलब्धं दविजेभ्यः; पात्रे दत्त्वा परापयेथाः परीक्ष्य तवय्य आशंसन्त्य अमरा मानवाश च; वयं चापि परसृते पुण्यशीलाः इत्य उक्तॊ ऽहं धर्मराज्ञा महर्षे; धर्मात्मानं शिरसाभिप्रणम्य अनुज्ञातस तेन वैवस्वतेन; परत्यागमं भगवत पादमूलम [य] उक्तं वै गॊप्रदानं ते नाचिकेतम ऋषिं परति माहात्म्यम अपि चैवॊक्तम उद्देशेन गवां परभॊ नृगेण च यथा दुःखम अनुभूतं महात्मना एकापराधाद अज्ञानात पितामह महामते दवारवत्यां यथा चासौ निविशन्त्यां समुद्धृतः मॊक्षहेतुर अभूत कृष्णस तद अप्य अवधृतं मया किं तव अस्ति मम संदेहॊ गवां लॊकं परति परभॊ तत्त्वतः शरॊतुम इच्छामि गॊदा यत्र विशन्त्य उत [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम यथापृच्छत पद्मयॊनिम एतद एव शतक्रतुः [षक्र] सवर्लॊकवासिनां लक्ष्मीम अभिभूय सवया तविषा गॊलॊकवासिनः पश्ये वरजतः संशयॊ ऽतर मे कीदृशा भगवँल लॊका गवां तद बरूहि मे ऽनघ यान आवसन्ति दातार एतद इच्छामि वेदितुम कीदृशाः किं फलाः कः सवित परमस तत्र वै गुणः कथं च पुरुषास तत्र गच्छन्ति विगतज्वराः कियत कालं परदानस्य दाता च फलम अश्नुते कथं बहुविधं दानं सयाद अल्पम अपि वा कथम बह्वीनां कीदृशं दानम अल्पानां वापि कीदृशम अदत्त्वा गॊप्रदाः सन्ति केन वा तच च शंस मे कथं च बहु दाता सयाद अल्पदात्रा समः परभॊ अल्पप्रदाता बहुदः कथं च सयाद इहेश्वर कीदृशी दक्षिणा चैव गॊप्रदाने विशिष्यते एतत तथ्येन भगवन मम शंसितुम अर्हसि [बर] यॊ ऽयं परश्नस तवया पृष्टॊ गॊप्रदानाधिकारवान नास्य परष्टास्ति लॊके ऽसमिंस तवत्तॊ ऽनयॊ हि शतक्रतॊ सन्ति नानाविधा लॊका यांस तवं शक्र न पश्यसि पश्यामि यान अहं लॊकान एकपत्न्यश च याः सत्रियः कर्मभिश चापि सुशुभैः सुव्रता ऋषयस तथा स शरीरा हि तान यान्ति बराह्मणाः शुभवृत्तयः शरीरन्यास मॊक्षेण मनसा निर्मलेन च सवप्नभूतांश च ताँल लॊकान पश्यन्तीहापि सुव्रतः ते तु लॊकाः सहस्राक्ष शृणु यादृग गुणान्विताः न तत्र करमते कालॊ न जरा न च पापकम तथान्यन नाशुभं किं चिन न वयाधिस तत्र न कलमः यद यच च गावॊ मनसा तस्मिन वाञ्छन्ति वासव तत सर्वं परापयन्ति सम मम परत्यक्षदर्शनात कामगाः कामचारिण्यः कामात कामांश च भुञ्जते वाप्यः सरांसि सरितॊ विविधानि वनानि च गृहाणि पर्वताश चैव यावद दरव्यं च किं चन मनॊज्ञं सर्वभूतेभ्यः सर्वं तत्र परदृश्यते ईदृशान विद्धि ताँल लॊकान नास्ति लॊकस ततॊ ऽधिकः तत्र सर्वसहाः कषान्ता वत्सला गुरुवर्तिनः अहंकारैर विरहिता यान्ति शक्र नरॊत्तमाः यः सर्वमांसानि न भक्षयीत; पुमान सदा यावद अन्याय युक्तः मातापित्रॊर अर्चिता सत्ययुक्तः; शुश्रूषिता बराह्मणानाम अनिन्द्यः अक्रॊधनॊ गॊषु तथा दविजेषु; धर्मे रतॊ गुरुशुश्रूषकश च यावज जीवं सत्यवृत्ते रतश च; दाने रतॊ यः कषमी चापराधे मृदुर दान्तॊ देवपरायणश च; सर्वातिथिश चापि तथा दयावान ईदृग गुणॊ मानवः संप्रयाति; लॊकं गवां शाश्वतं चाव्ययं च न पारदारी पश्यति लॊकम एनं; न वै गुरुघ्नॊ न मृषा परलापी सदापवादी बराह्मणः शान्तवेदॊ; दॊषैर अन्यैर यश च युक्तॊ दुरात्मा न मित्र धरुन नैकृतिकः कृतघ्नः; शठॊ ऽनृजुर धर्मविद्वेषकश च न बरह्महा मनसापि परपश्येद; गवां लॊकं पुण्यकृतां निवासम एतत ते सर्वम आख्यातं नैपुणेन सुरेश्वर गॊप्रदान रतानां तु फलं शृणु शतक्रतॊ दायाद्य लब्धैर अर्थैर यॊ गाः करीत्वा संप्रयच्छति धर्मार्जित धनक्रीतान स लॊकान अश्नुते ऽकषयान यॊ वै दयूते धनं जित्वा गाः करीत्वा संप्रयच्छति स दिव्यम अयुतं शक्र वर्षाणां फलम अश्नुते दायाद्या यस्य वै गावॊ नयायपूर्वैर उपार्जिताः परदतास ताः परदातॄणां संभवन्त्य अक्षया धरुवाः परतिगृह्य च यॊ दद्याद गाः सुशुद्धेन चेतसा तस्यापीहाक्षयाँल लॊकान धरुवान विद्धि शचीपते जन्मप्रभृति सत्यं च यॊ बरूयान नियतेन्द्रियः रुगु दविज सहः कषान्तस तस्य गॊभिः समा गतिः न जातु बराह्मणॊ वाच्यॊ यद अवाच्यं शचीपते मनसा गॊषु न दरुह्येद गॊवृत्तिर गॊऽनुकम्पकः सत्ये धर्मे च निरतस तस्य शक्र फलं शृणु गॊसहस्रेण समिता तस्य धेनुर भवत्य उत कषत्रियस्य गुणैर एभिर अन्वितस्य फलं शृणु तस्यापि शततुल्या गौर भवतीति विनिश्चयः वैश्यस्यैते यदि गुणास तस्य पञ्चाशतं भवेत शूद्रस्यापि विनीतस्य चतुर्भागफलं समृतम एतच चैवं यॊ ऽनुतिष्ठेत युक्तः; सत्येन युक्तॊ गुरुशुश्रूषया च दान्तः कषान्तॊ देवतार्ची परशान्तः; शुचिर बुद्धॊ धर्मशीलॊ ऽनहंवाक महत फलं पराप्नुते स दविजाय; दत्त्वा दॊग्ध्रीं विधिनानेन धेनुम नित्यं दद्याद एकभक्तः सदा च; सत्ये सथिरॊ गुरुशुश्रूषिता च वेद धयायी गॊषु यॊ भक्तिमांश च; नित्यं दृष्ट्वा यॊ ऽभिनन्देत गाश च आ जातितॊ यश च गवां नमेत; इदं फलं शक्र निबॊध तस्य यत सयाद इष्ट्वा राजसूये फलं तु; यत सयाद इष्ट्वा बहुना काञ्चनेन एतत तुल्यं फलम अस्याहुर अग्र्यं; सर्वे सन्तस तव ऋषयॊ ये च सिद्धाः यॊ ऽगरं भक्तान किं चिद अप्राश्य दद्याद; गॊभ्यॊ नित्यं गॊव्रती सत्यवादी शान्तॊ बुद्धॊ गॊसहस्रस्य पुण्यं; संवत्सरेणाप्नुयात पुण्यशीलः य एकं भक्तम अश्नीयाद दद्याद एकं गवां च यत दशवर्षाण्य अनन्तानि गॊव्रती गॊऽनुकम्पकः एकेनैव च भक्तेन यः करीत्वा गां परयच्छति यावन्ति तस्य परॊक्तानि दिवसानि शतक्रतॊ तावच छतानां स गवां फलम आप्नॊति शाश्वतम बराह्मणस्य फलं हीदं कषत्रिये ऽभिहितं शृणु पञ्च वार्षिकम एतत तु कषत्रियस्य फलं समृतम ततॊ ऽरधेन तु वैश्यस्य शूद्रॊ वैश्यार्धतः समृतः यश चात्मविक्रयं कृत्वा गाः करीत्वा संप्रयच्छति यावतीः सपर्शयेद गा वै तावत तु फलम अश्नुते लॊम्नि लॊम्नि महाभाग लॊकाश चास्याक्षयाः समृताः संग्रामेष्व अर्जयित्वा तु यॊ वै गाः संप्रयच्छति आत्मविक्रय तुल्यास ताः शाश्वता विद्धि कौशिक अलाभे यॊ गवां दद्यात तिलधेनुं यतव्रतः दुर्गात स तारितॊ धेन्वा कषीरनद्यां परमॊदते न तव एवासां दानमात्रं परशस्तं; पात्रं कालॊ गॊविशेषॊ विधिश च कालज्ञानं विप्र गवान्तरं हि; दुःखं जञातुं पावकादित्यभूतम सवाध्यायाढ्यं शुद्धयॊनिं परशान्तं; वैतानस्थं पापभीरुं कृतज्ञम गॊषु कषान्तं नातितीक्ष्णं शरण्यं वृत्ति; गलानं तादृशं पात्रम आहुः वृत्ति गलाने सीदति चाति मात्रं; कृष्यर्थं वा हॊमहेतॊः परसूत्याम गुर्वर्थं वा बाल संवृद्धये वा; धेनुं दद्याद देशकाले विशिष्टे अन्तर्जाताः सुक्रय जञानलब्धाः; पराणक्रीता निर्जिताश चौकजाश च कृच्छ्रॊत्सृष्टाः पॊषणाभ्यागताश च; दवारैर एतैर गॊविशेषाः परशस्ताः बलान्विताः शीलवयॊपपन्नाः; सर्वाः परशंसन्ति सुगन्धवत्यः यथा हि गङ्गा सरितां वरिष्ठा; तथार्जुनीनां कपिला वरिष्ठा तिस्रॊ रात्रीस तव अद्भिर उपॊष्य भूमौ; तृप्ता गावस तर्पितेभ्यः परदेयाः वत्सैः पुष्टैः कषीरपैः सुप्रचारास; तयहं दत्त्वा गॊरसैर वर्तितव्यम दत्त्वा धेनुं सुव्रतां साधु वत्सां; कल्याण वृत्ताम अपलायिनीं च यावन्ति लॊमानि भवन्ति तस्यास; तावन्ति वर्षाणि वसत्य अमुत्र तथानड्वाहं बराह्मणायाथ धुर्यं; दत्त्वा युवानं बलिनं विनीतम हलस्य बॊढारम अनन्तवीर्यं; पराप्नॊति लॊकान दश धेनुदस्य कान्तारे बराह्मणान गाश च यः परित्राति कौशिक कषेमेण च विमुच्येत तस्य पुण्यफलं शृणु अश्वमेध करतॊस तुल्यं फलं भवति शाश्वतम मृत्युकाले सहस्राक्ष यां वृत्तिम अनुकाङ्क्षते लॊकान बहुविधान दिव्यान यद वास्य हृदि वर्तते तत सर्वं समवाप्नॊति कर्मणा तेन मानवः गॊभिश च समनुज्ञातः सर्वत्र स महीयते यस तव एतेनैव विधिना गां वनेष्व अनुगच्छति तृणगॊमय पर्णाशी निःस्पृहॊ नियतः शुचिः अकामं तेन वस्तव्यं मुदितेन शतक्रतॊ मम लॊके सुरैः सार्धं लॊके यत्रापि चेच्छति [इन्द्र] जानन यॊ गाम अपहरेद विक्रीयाद वार्थ कारणात एतद विज्ञातुम इच्छामि का नु तस्य गतिर भवेत [बर] भक्षार्थं विक्रयार्थं वा ये ऽपहारं हि कुर्वते दानार्थं वा बराह्मणाय तत्रेदं शरूयतां फलम विक्रयार्थं हि यॊ हिंस्याद भक्षयेद वा निर अङ्कुशः घातयानं हि पुरुषं ये ऽनुमन्येयुर अर्थिनः घातकः खादकॊ वापि तथा यश चानुमन्यते यावन्ति तस्या लॊमानि तावद वर्षाणि मज्जति ये दॊषा यादृशाश चैव दविज यज्ञॊपघातके विक्रये चापहारे च ते दॊषा वै समृताः परभॊ अपहृत्य तु यॊ गां वै बराह्मणाय परयच्छति यावद दाने फलं तस्यास तावन निरयम ऋच्छति सुवर्णं दक्षिणाम आहुर गॊप्रदाने महाद्युते सुवर्णं परमं हय उक्तं दक्षिणार्थम असंशयम गॊप्रदानं तारयते सप्त पूर्वांस तथा परान सुवर्णं दक्षिणां दत्त्वा तावद दविगुणम उच्यते सुवर्णं परमं दानं सुवर्णं दक्षिणा परा सुवर्णं पावनं शक्र पावनानां परं समृतम कुलानां पावनं पराहुर जातरूपं शतक्रतॊ एषा मे दक्षिणा परॊक्ता समासेन महाद्युते [भ] एतत पितामहेनॊक्तम इन्द्राय भरतर्षभ इन्द्रॊ दशरथायाह रामायाह पिता तथा राघवॊ ऽपि परिय भरात्रे लक्ष्मणाय यशस्विने ऋषिभ्यॊ लक्ष्मणेनॊक्तम अरण्ये वसता विभॊ पारम्पर्यागतं चेदम ऋषयः संशितव्रताः दुर्धरं धारयाम आसू राजानश चैव धार्मिकाः उपाध्यायेन गदितं मम चेदं युधिष्ठिर य इदं बराह्मणॊ नित्यं वदेद बराह्मण संसदि यज्ञेषु गॊप्रदानेषु दवयॊर अपि समागमे तस्य लॊकाः किलाक्षय्या दैवतैः सह नित्यदा इति बरह्मा स भगवान उवाच परमेश्वरः [य] विस्रम्भितॊ ऽहं भवता धर्मान परवदता विभॊ परवक्ष्यामि तु संदेहं तन मे बरूहि पितामह वरतानां किं फलं परॊक्तं कीदृशं वा महाद्युते नियमानां फलं किं च सवधीतस्य च किं फलम दमस्येह फलं किं च वेदानां धारणे च किम अध्यापने फलं किं च सर्वम इच्छामि वेदितुम अप्रतिग्राहके किं च फलं लॊके पितामह तस्य किं च फलं दृष्टं शरुतं यः संप्रयच्छति सवकर्मनिरतानां च शूराणां चापि किं फलम सत्ये च किं फलं परॊक्तं बरह्मचर्ये च किं फलम पितृशुश्रूषणे किं च मातृशुश्रूषणे तथा आचार्य गुरुशुश्रूषास्व अनुक्रॊशानुकम्पने एतत सर्वम अशेषेण पितामह यथातथम वेत्तुम इच्छामि धर्मज्ञ परं कौतूहलं हि मे [भ] यॊ वरतं वै यथॊद्दिष्टं तथा संप्रतिपद्यते अखण्डं सम्यग आरब्धं तस्य लॊकाः सनातनाः नियमानां फलं राजन परत्यक्षम इह दृश्यते नियमानां करतूनां च तवयावाप्तम इदं फलम सवधीतस्यापि च फलं दृश्यते ऽमुत्र चेह च इह लॊके ऽरथवान नित्यं बरह्मलॊके च मॊदते दमस्य तु फलं राजञ शृणु तवं विस्तरेण मे दान्ताः सर्वत्र सुखिनॊ दान्ताः सर्वत्र निर्वृताः यत्रेच्छा गामिनॊ दान्ताः सर्वशत्रुनिषूदनाः परार्थयन्ति च यद दान्ता लभन्ते तन न संशयः युज्यन्ते सर्वकामैर हि दान्ताः सर्वत्र पाण्डव सवर्गे तथा परमॊदन्ते तपसा विक्रमेण च दानैर यज्ञैश च विविधैर यथा दान्ताः कषमान्विताः दाता कुप्यति नॊ दान्तस तस्माद दानात परॊ दमः यस तु दद्याद अकुप्यन हि तस्य लॊकाः सनातनाः करॊधॊ हन्ति हि यद दानं तस्माद दानात परॊ दमः अदृश्यानि महाराज सथानान्य अयुतशॊ दिवि ऋषीणां सर्वलॊकेषु यानीतॊ यान्ति देवताः दमेन यानि नृपते गच्छन्ति परमर्षयः कामयाना महत सथानं तस्माद दानात परॊ दमः अध्यापकं परिक्लेशाद अक्षयं फलम अश्नुते विधिवत पावकं हुत्वा बरह्मलॊके नराधिप अधीत्यापि हि यॊ वेदान नयायविद्भ्यः परयच्छति गुरु कर्म परशंसी च सॊ ऽपि सवर्गे महीयते कषत्रियॊ ऽधययने युक्तॊ यजने दानकर्मणि युद्धे यश च परित्राता सॊ ऽपि सवर्गे महीयते वैश्यः सवकर्मनिरतः परदानाल लभते महत शूद्रः सवकर्मनिरतः सवर्गं शुश्रूषयर्च्छति शूरा बहुविधाः परॊक्तास तेषाम अर्थाश च मे शृणु शूरान्वयानां निर्दिष्टं फलं शूरस्य चैव ह यज्ञशूरा दमे शूराः सत्यशूरास तथापरे युद्धशूरास तथैवॊक्ता दानशूराश च मानवाः बुद्धिशूरास तथैवान्ये कषमा शूरास तथापरे आर्जवे च तथा शूराः शमे वर्तन्ति मानवाः तैस तैस तु नियमैः शूरा बहवः सन्ति चापरे वेदाध्ययनशूराश च शूराश चाध्यापने रताः गुरुशुश्रूषया शूराः पितृशुश्रूषयापरे मातृशुश्रूषया शूरा भैक्ष्य शूरास तथापरे सांख्यशूराश च बहवॊ यॊगशूरास तथापरे अरण्ये गृहवासे च शूराश चातिथि पूजने सर्वे यान्ति पराँल लॊकान सवकर्मफलनिर्जितान धारणं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम सत्यं च बरुवतॊ नित्यं समं वा सयान न वा समम अश्वमेध सहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम अश्वमेध सहस्राद धि सत्यम एव विशिष्यते सत्येन सूर्यस तपति सत्येनाग्निः परदीप्यते सत्येन मारुतॊ वाति सर्वं सत्ये परतिष्ठितम सत्येन देवान परीणाति पितॄन वै बराह्मणांस तथा सत्यम आहुः परं धर्मं तस्मात सत्यं न लङ्घयेत मुनयः सत्यनिरता मुनयः सत्यविक्रमाः मुनयः सत्यशपथास तस्मात सत्यं विशिष्यते सत्यवन्तः सवर्गलॊके मॊदन्ते भरतर्षभ दमः सत्यफलावाप्तिर उक्ता सर्वात्मना मया असंशयं विनीतात्मा सर्वः सवर्गे महीयते बरह्मचर्यस्य तु गुणाञ शृणु मे वसुधाधिप आ जन्म मरणाद यस तु बरह्म चारी भवेद इह न तस्य किं चिद अप्राप्यम इति विद्धि जनाधिप बह्व्यः कॊट्यस तव ऋषीणां तु बरह्मलॊके वसन्त्य उत सत्ये रतानां सततं दान्तानाम ऊर्ध्वरेतसाम बरह्मचर्यं दहेद राजन सर्वपापान्य उपासितम बराह्मणेन विशेषेण बराह्मणॊ हय अगिर उच्यते परत्यक्षं च तवाप्य एतद बराह्मणेषु तपस्विषु बिभेति हि यथा शक्रॊ बरह्म चारि परधर्षितः तद बरह्मचर्यस्य फलम ऋषीणाम इह दृश्यते मातापित्रॊः पूजने यॊ धर्मस तम अपि मे शृणु शुश्रूषते यः पितरं न चासूयेत कथं चन मातरं वानहं वादी गुरुम आचार्यम एव च तस्य राजन फलं विद्धि सवर्लॊके सथानम उत्तमम न च पश्येत नरकं गुरुशुश्रूषुर आत्मवान [य] विधिं गवां परम अहं शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः येन ताञ शाश्वताँल लॊकान अखिलान अश्नुवीमहि [भ] न गॊदानात परं किं चिद विद्यते वसुधाधिप गौर हि नयायागता दत्ता सद्यस तारयते कुलम सताम अर्थे सम्यग उत्पादितॊ यः; स वै कॢप्तः सम्यग इष्टः परजाभ्यः तस्मात पूर्वं हय आदि काले परवृत्तं; गवां दाने शृणु राजन विधिं मे पुरा गॊषूपनीतासु गॊषु संदिग्धदर्शिना मान्धात्रा परकृतं परश्नं बृहस्पतिर अभाषत दविजातिम अभिसत्कृत्य शवःकालम अभिवेद्य च परदानार्थे नियुञ्जीत रॊहिणीं नियतव्रतः आह्वानं च परयुञ्जीत समङ्गे बहुलेति च परविश्य च गवां मध्यम इमां शरुतिम उदाहरेत गौर मे माता गॊवृषभः पिता मे; दिवं शर्म जगती मे परतिष्ठा परपद्यैवं शर्वरीम उष्य गॊषु; मुनिर वाणीम उत्सृजेद गॊप्रदाने स ताम एकां निशां गॊभिः समसंख्यः समव्रतः ऐकात्म्य गमनात सद्यः कल्मषाद विप्रमुच्यते उत्सृष्ट वृषवत्सा हि परदेया सूर्यदर्शने तरिविधं परतिपत्तव्यम अर्थवादाशिषः सतवाः ऊर्जस्विन्य ऊर्ज मेधाश च यज्ञॊ; गर्भॊ ऽमृतस्य जगतश च परतिष्ठा कषितौ राधः परभवः शश्वद एव; पराजापत्याः सर्वम इत्य अर्थवादः गावॊ ममैनः परणुदन्तु सौर्यास; तथा सौम्याः सवर्गयानाय सन्तु आम्नाता मे ददतीर आश्रयं तु; तथानुक्ताः सन्तु सर्वाशिषॊ मे शेषॊत्सर्गे कर्मभिर देहमॊक्षे; सरस्वत्यः शरेयसि संप्रवृत्ताः यूयं नित्यं पुण्यकर्मॊपवाह्या; दिशध्वं मे गतिम इष्टां परपन्नाः या वै यूयं सॊ ऽहम अद्यैक भावॊ; युष्मान दत्त्वा चाहम आत्मप्रदाता मनश चयुता मन एवॊपपन्नाः; संधुक्षध्वं सौम्य रूपॊग्र रूपाः एवं तस्याग्रे पूर्वम अर्धं वदेत; गवां दाता विधिवत पूर्वदृष्टम परतिब्रूयाच छेषम अर्धं दविजातिः; परतिगृह्णन वै गॊप्रदाने विधिज्ञः गां ददानीति वक्तव्यम अर्घ्य वस्त्रवसु परदः ऊधस्या भरितव्या च वैष्णवीति च चॊदयेत नाम संकीर्तयेत तस्या यथा संख्यॊत्तरं स वै फलं षड्विंशद अष्टौ च सहस्राणि च विंशतिः एवम एतान गुणान वृद्धान गवादीनां यथाक्रमम गॊप्रदाता समाप्नॊति समस्तान अष्टमे करमे गॊदः शीली निर्भयश चार्घ दाता; न सयाद दुःखी वसु दाता च कामी ऊधस्यॊढा भारत यश च विद्वान; वयाख्यातास ते वैष्णवाश च नद्र लॊकाः गा वै दत्त्वा गॊव्रती सयात तरिरात्रं; निशां चैकां संवसेतेह ताभिः काम्याष्टम्यां वर्तितव्यं तरिरात्रं; रसैर वा गॊः शकृता परस्नवैर वा वेद वरती सयाद वृषभ परदाता; वेदावाप्तिर गॊयुगस्य परदाने तथा गवं विधिम आसाद्य यज्वा; लॊकान अग्र्यान विन्दते नाविधिज्ञः कामान सर्वान पार्थिवान एकसंस्थान; यॊ वै दद्यात कामदुघां च धेनुम सम्यक ताः सयुर हव्यकव्यौघवत्यस; तासाम उक्ष्णां जयायसां संप्रदानम न चाशिष्यायाव्रतायॊपकुर्यान; नाश्रद्दधानाय न वक्रबुद्धये गुह्यॊ हय अयं सर्वलॊकस्य धर्मॊ; नेमं धर्मं यत्र तत्र परजल्पेत सन्ति लॊके शरद्दधाना मनुष्याः; सन्ति कषुद्रा राक्षसा मानुषेषु येषां दानं दीयमानं हय अनिष्टं; नास्तिक्यं चाप्य आश्रयन्ते हय अपुण्याः बार्हस्पत्यं वाक्यम एतन निशम्य; ये राजानॊ गॊप्रदानानि कृत्वा लॊकान पराप्ताः पुण्यशीलाः सुवृत्तास; तान मे राजन कीर्त्यमानान निबॊध उशीनरॊ विष्वग अश्वॊ नृगश च; भगीरथॊ विश्रुतॊ यौवनाश्वः मान्धाता वै मुचुकुन्दश च राजा; भूरि दयुम्नॊ नैषधः सॊमकश च पुरूरवा भरतश चक्रवर्ती; यस्यान्वये भारताः सर्व एव तथा वीरॊ दाशरथिश च रामॊ; ये चाप्य अन्ये विश्रुताः कीर्तिमन्तः तथा राजा पृथु कर्मा दिलीपॊ; दिवं पराप्तॊ गॊप्रदाने विधिज्ञ्डः यज्ञैर दानैस तपसा राजधर्मैर; मान्धाताभूद गॊप्रदानैश च युक्तः तस्मात पार्थ तवम अपीमां मयॊक्तां; बार्हस्पतीं भारतीं धारयस्व दविजाग्र्येभ्यः संप्रयच्छ परतीतॊ; गाः पुण्या वै पराप्य राज्यं कुरूणाम [व] तथा सर्वं कृतवान धर्मराजॊ; भीष्मेणॊक्तॊ विधिवद गॊप्रदाने स मान्धातुर देवदेवॊपदिष्टं; सम्यग धर्मं धारयाम आस राजा इति नृप सततं गवां परदाने; यवशकलान सह गॊमयैः पिबानः कषितितलशयनः शिखी यतात्मा; वृष इव राजवृषस तदा बभूव स नृपतिर अभवत सदैव ताभ्यः; परयत मना हय अभिसंस्तुवंश च गा वै नृप धुरि च न गाम अयुङ्क्त भूयस; तुरगवरैर अगमच च यत्र तत्र [व] ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा भूयः शांतनवं नृप गॊधाने विस्तरं धीमान पप्रच्छ विनयान्वितः गॊप्रदाने गुणान सम्यक पुनः परब्रूहि भारत न हि तृप्याम्य अहं वीर शृण्वानॊ ऽमृतम ईदृशम इत्य उक्तॊ धर्मराजेन तदा शांतनवॊ नृप सम्यग आह रुणांस तस्मै गॊप्रदानस्य केवलान [भ] वत्सलां गुणसंपन्नां तरुणीं वस्त्रसंवृताम दत्त्वेदृशीं गां विप्राय सर्वपापैः परमुच्यते असुर्या नाम ते लॊका गां दत्त्वा तत्र गच्छति पीतॊदकां जग्ध तृणां नष्टदुग्धां निर इन्द्रियाम जरॊग्रम उपयॊक्तार्थां जीर्णां कूपम इवाजलम दत्त्वा तमः परविशति दविजं कलेशेन यॊजयेत दुष्टा रुष्टा वयाधिता दुर्बला वा; न दातव्या याश च मूलैर अदत्तैः कलैशैर विप्रं यॊ ऽफलैः संयुनक्ति; तस्यावीर्याश चाफलाश चैव लॊकाः बलान्विताः शीलवयॊपपन्नाः; सर्वाः परशंसन्ति सुगन्धवत्यः यथा हि गङ्गा सरितां वरिष्ठा; तथार्जुनीनां कपिला वरिष्ठा [य] कस्मात समाने बहुला परदाने; सद्भिः परशस्तं कपिला परदानम विशेषम इच्छामि महानुभाव; शरॊतुं समर्थॊ हि भवान परवक्तुम [भ] वृद्धानां बरुवतां तात शरुतं मे यत परभाषसे वक्ष्यामि तद अशेषेण रॊहिण्यॊ निर्मिता यथा परजाः सृजेति वयादिष्टः पूर्वं दक्षः सवयम्भुवा असृजद वृत्तिम एवाग्रे परजानां हितकाम्यया यथा हय अमृतम आश्रित्य वर्तयन्ति दिवौकसः तथा वृत्तिं समाश्रित्य वर्तयन्ति परजा विभॊ अचरेभ्यश च भूतेभ्यश चराः शरेष्ठास ततॊ नराः बराह्मणाश च ततः शरेष्ठास तेषु यज्ञाः परतिष्ठिताः यज्ञैर आप्यायते सॊमः स च गॊषु परतिष्ठितः सर्वे देवाः परमॊदन्ते पूर्ववृत्तास ततः परजाः एतान्य एव तु भूतानि पराक्रॊशन वृत्ति काङ्क्षया वृत्तिदं चान्वपद्यन्त तृषिताः पितृमातृवत इतीदं मनसा गत्वा परजा सर्गार्थम आत्मनः परजापतिर बलाधानम अमृतं परापिबत तदा स गतस तस्य तृप्तिं तु गन्धं सुरभिम उद्गिरन ददर्शॊद्गार संवृत्तां सुरभिं मुखजां सुताम सासृजत सौरभेयीस तु सुरभिर लॊकमातरः सुवर्णवर्णाः कपिलाः परजानां वृत्ति धेनवः तासाम अमृतवर्णानां कषरन्तीनां समन्ततः बभूवामृतजः फेनः सरवन्तीनाम इवॊर्मिजः स वत्स मुखविभ्रष्टॊ भवस्य भुवि तिष्ठतः शिरस्य अवाप तत करुद्धः स तदॊदैक्षत परभुः ललाटप्रभवेनाक्ष्णा रॊहिणीः परदहन्न इव तत तेजस तु ततॊ रौद्रं कपिला गा विशां पते नानावर्णत्वम अनयन मेघान इव दिवाकरः यास तु तस्माद अपक्रम्य सॊमम एवाभिसंश्रिताः यथॊत्पन्नाः सववर्णस्थास ता नीता नान्यवर्णताम अथ करुद्धं महादेवं परजापतिर अभाषत अमृतेनावसिक्तस तवं नॊच्छिष्टं विद्यते गवाम यथा हय अमृतम आदाय सॊमॊ विष्यन्दते पुनः तथा कषीरं कषरन्त्य एता रॊहिण्यॊ ऽमृतसंभवाः न दुष्यत्य अनिलॊ नाग्निर न सुवर्णं न चॊदधिः नामृतेनामृतं पीतं वत्स पीता न वत्सला इमाँल लॊकान भरिष्यन्ति हविषा परस्नवेन च आसाम ऐश्वर्यम अश्नीहि सर्वामृत मयं शुभम वृषभं च ददौ तस्मै सह ताभिः परजापतिः परसादयाम आस मनस तेन रुद्रस्य भारत परीतश चापि महादेवश चकार वृषभं तदा धवजं च वाहनं चैव तस्मात स वृषभध्वजः ततॊ देवैर महादेवस तदा पशुपतिः कृतः ईश्वरः स गवां मध्ये वृषाङ्क इति चॊच्यते एवम अव्यग्रवर्णानां कपिलानां महौजसाम परदाने परथमः कल्पः सर्वासाम एव कीर्तितः लॊकज्येष्ठा लॊकवृत्ति परवृत्ता; रुद्रॊपेताः सॊमविष्यन्द भूताः सौम्याः पुण्याः कामदाः पराणदाश च; गा वै दत्त्वा सर्वकामप्रदः सयात इमं गवां परभव विधानम उत्तमं; पठन सदा शुचिर अति मङ्गलप्रियः विमुच्यते कलिकलुषेण मानवः; परियं सुतान पशुधनम आप्नुयात तथा हव्यं कव्यं तर्पणं शान्ति कर्म; यानं वासॊ वृद्धबालस्य पुष्टिम एतान सर्वान गॊप्रदाने गुणान वै; दाता राजन्न आप्नुयाद वै सदैव [व] पितामहस्याथ निशम्य वाक्यं; राजा सह भरातृभिर आजमीढः सौवर्णकांस्यॊपदुहास ततॊ गाः; पार्थॊ ददौ बराह्मणसत्तमेभ्यः तथैव तेभ्यॊ ऽभिददौ दविजेभ्यॊ; गवां सहस्राणि शतानि चैव यज्ञान समुद्दिश्य च दक्षिणार्थे; लॊकान विजेतुं परमां च कीर्तिम [भ] एतस्मिन एव काले तु वसिष्ठम ऋषिसत्तमम इक्ष्वाकुवंशजॊ राजा सौदासॊ ददतां वरः सर्वलॊकचरं सिद्धं बरह्मकॊशं सनातनम पुरॊहितम इदं परष्टुम अभिवाद्यॊपचक्रमे [सौ] तरैलॊक्ये भगवन किं सवित पवित्रं कथ्यते ऽनघ यत कीर्तयन सदा मर्त्यः पराप्नुयात पुण्यम उत्तमम [भ] तस्मै परॊवाच वचनं परणताय हितं तदा गवाम उपनिषद विद्वान नमस्कृत्य गवां शुचिः गावः सुरभिगन्धिन्यस तथा गुग्गुलु गन्धिकाः गावः परतिष्ठा भूतानां गावः सवस्त्ययनं महत गावॊ भूतं भविष्यच च गावः पुष्टिः सनातनी गावॊ लक्ष्म्यास तथा मूलं गॊषु दत्तं न नश्यति अन्नं हि सततं गावॊ देवानां परमं हविः सवाहाकारवषट्कारौ गॊषु नित्यं परतिष्ठितौ गावॊ यज्ञस्य हि फलं गॊषु यज्ञाः परतिष्ठिताः सायं परतश च सततं हॊमकाले महामते गावॊ ददति वै हॊम्यम ऋषिभ्यः पुरुषर्षभ कानि चिद यानि दुर्गाणि दुष्कृतानि कृतानि च तरन्ति चैव पाप्मानं धेनुं ये ददति परभॊ एकां च दशगुर दद्याद दश दद्याच च गॊशती शतं सहस्रगुर दद्यात सर्वे तुल्यफला हि ते अनाहिताग्निः शतगुर अयज्वा च सहस्रगुः समृद्धॊ यश च कीनाशॊ नार्घ्यम अर्हन्ति ते तरयः कपिलां ये परयच्छन्ति स वत्सां कांस्यदॊहनाम सुव्रतां वस्त्रसंवीताम उभौ लॊकौ जयन्ति ते युवानम इन्द्रियॊपेतं शतेन सह यूथपम गवेन्द्रं बराह्मणेन्द्राय भूरि शृङ्गम अलंकृतम वृषभं ये परयच्छन्ति शरॊत्रियाय परंतप ऐश्वर्यं ते ऽभिजायन्ते जायमानाः पुनः पुनः नाकीर्तयित्वा गाः सुप्यान नास्मृत्य पुनर उत्पतेत सायंप्रातर नमस्येच च गास ततः पुष्टिम आप्नुयात गवां मूत्र पुरीषस्य नॊद्विजेत कदा चन न चासां मांसम अश्नीयाद गवां वयुष्टिं तथाश्नुते गाश च संकीर्तयेन नित्यं नावमन्येत गास तथा अनिष्टं सवप्नम आलक्ष्य गां नरः संप्रकीर्तयेत गॊमयेन सदा सनायाद गॊकरीषे च संविशेत शलेष्म मूत्र पुरीषाणि परतिघातं च वर्जयेत सार्द्र चर्मणि भुञ्जीत निरीक्षन वारुणीं दिशम वाग्यतः सर्पिषा भूमौ गवां वयुष्टिं तथाश्नुते घृतेन जुहुयाद अग्निं घृतेन सवस्ति वाचयेत घृतं दद्याद घृतं पराशेद गवां वयुष्टिं तथाश्नुते गॊमत्या विद्यया धेनुं तिलानाम अभिमन्त्र्य यः रसरत्नमयीं दद्यान न स शॊचेत कृताकृते गावॊ माम उपतिष्ठन्तु हेमशृङ्गाः पयॊ मुचः सुरभ्यः सौरभेयाश च सरितः सागरं यथा गावः पश्यन्तु मां नित्यं गावः पश्याम्य अहं तदा गावॊ ऽसमाकं वयं तासां यतॊ गावस ततॊ वयम एवं रात्रौ दिवा चैव समेषु विषमेषु च महाभयेषु च नरः कीर्तयन मुच्यते भयात [वसिस्ठ] शतं वर्षसहस्राणां तपस तप्तं सुदुश्चरम गॊभिः पूर्वविसृष्टाभिर गच्छेम शरेष्ठताम इति लॊके ऽसमिन दक्षिणानां च सर्वासां वयम उत्तमाः भवेम न च लिप्येम दॊषेणेति परंतप स एव चेतसा तेन हतॊ लिप्येत सर्वदा शकृता च पवित्रार्थं कुर्वीरन देव मानुषाः तथा सर्वाणि भूतानि सथावराणि चराणि च परदातारश च गॊलॊकान गच्छेयुर इति मानद ताभ्यॊ वरं ददौ बरह्मा तपसॊ ऽनते सवयंप्रभुः एवं भवत्व इति विभुर लॊकांस तारयतेति च उत्तस्थुः सिद्धिकामास ता भूतभव्यस्य मातरः तपसॊ ऽनते महाराज गावॊ लॊकपरायणाः तस्माद गावॊ महाभागाः पवित्रं परम उच्यते तथैव सर्वभूतानां गावस तिष्ठन्ति मूर्धनि समानवत्सां कपिलां धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम सुव्रतां वस्त्रसंवीतां बरह्मलॊके महीयते रॊहिणीं तुल्यवत्सां तु धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम सुव्रतां वस्त्रसंवीतां सूर्यलॊके महीयते समानवत्सां शबलां धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम सुव्रतां वस्त्रसंवीतां सॊमलॊके महीयते समानवस्तां शवेतां तु धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम सुव्रतां वस्त्रसंवीताम इन्द्रलॊके महीयते समानवत्सां कृष्णां तु धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम सुव्रतां वस्त्रसंवीताम अग्निलॊके महीयते समानवत्सां धूम्रां तु धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम सुव्रतां वस्त्रसंवीतां याम्य लॊके महीयते अपां फेनसवर्णां तु स वत्सां कांस्यदॊहनाम परदाय वस्त्रसंवीतां वारुणं लॊकम अश्नुते वातरेणु सवर्णां तु स वत्सां कांस्यदॊहनाम परदाय वस्त्रसंवीतां वायुलॊके महीयते हिरण्यवर्णां पिङ्गाक्षीं स वत्सां कांस्यदॊहनाम परदाय वस्त्रसंवीतां कौबेरं लॊकम अश्नुते पलाल धूम्रवर्णां तु स वत्सां कांस्यदॊहनाम परदाय वस्त्रसंवीतां पितृलॊके महीयते स वत्सां पीवरीं दत्त्वा शितिकण्ठाम अलंकृताम वैश्वदेवम असंबाधं सथानं शरेष्ठं परपद्यते समानवत्सां गौरीं तु धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम सुव्रतां वस्त्रसंवीतां वसूनां लॊकम अश्नुते पाण्डुकम्बल वर्णां तु स वत्सां कांस्यदॊहनाम परदाय वस्त्रसंवीतां साधानां लॊकम अश्नुते वैराट पृष्ठम उक्षाणं सर्वरत्नैर अलं कृतम परदाय मरुतां लॊकान अजरान परतिपद्यते वत्सॊपपन्नां नीलाङ्गां सर्वरत्नसमन्विताम गन्धर्वाप्सरसां लॊकान दत्त्वा पराप्नॊति मानवः शितिकण्ठम अनड्वाहं सर्वरत्नैर अलंकृतम दत्त्वा परजापतेर लॊकान विशॊकः परतिपद्यते गॊप्रदान रतॊ याति भित्त्वा जलदसंचयान विमानेनार्क वर्णेन दिवि राजन विराजता तं चारुवेषाः सुश्रॊण्यः सहस्रं वरयॊषितः रमयन्ति नरश्रेष्ठ गॊप्रदान रतं नरम वीणानां वल्लकीनां च नूपुराणां च शिञ्जितैः हासैश च हरिणाक्षीणां परसुप्तः परतिबॊध्यते यावन्ति लॊमानि भवन्ति धेन्वास; तावन्ति वर्षाणि महीयते सः सवर्गाच चयुतश चापि ततॊ नृलॊके; कुले समुत्पत्स्यति गॊमिनां सः [व] घृतक्षीरप्रदा गावॊ घृतयॊन्यॊ घृतॊद्भवाः घृतनद्यॊ घृतावर्तास ता मे सन्तु सदा गृहे घृतं मे हृदये नित्यं घृतं नाभ्यां परतिष्ठितम घृतं सर्वृषु गात्रेषु घृतं मे मनसि सथितम गावॊ ममाग्रतॊ नित्यं गावः पृष्ठत एव च गावॊ मे सर्वतश चैव गवां मध्ये वसाम्य अहम इत्य आचम्य जपेत सायंप्रातश च पुरुषः सदा यद अह्ना कुरुते पापं तस्मात स परिमुच्यते परासादा यत्र सौवर्णा वसॊर धारा च यत्र सा गन्धर्वाप्सरसॊ यत्र तत्र यान्ति सहस्रदाः नव नीत पङ्काः कषीरॊदा दधि शैवलसंकुलाः वहन्ति यत्र नद्यॊ वै यत्र यान्ति सहस्रदाः गवां शतसहस्रं तु यः परयच्छेद यथाविधि पराम ऋद्धिम अवाप्याथ स गॊलॊके महीयते दश चॊभयतः परेत्य मातापित्रॊः पितामहान दधाति सुकृताँल लॊकान पुनाति च कुलं नरः धेन्वाः परमाणेन समप्रमाणां; धेनुं तिलानाम अपि च परदाय पानीय दाता च यमस्य लॊके; न यातनां कां चिद उपैति तत्र पवित्रम अग्र्यं जगतः परतिष्ठा; दिवौकसां मातरॊ ऽथाप्रमेयाः अन्वालभेद दक्षिणतॊ वरजेच च; दद्याच च पात्रे परसमीक्ष्य कालम धेनुं स वत्सां कपिलां भूरि शृङ्गां; कांस्यॊपदॊहां वसनॊत्तरीयाम परदाय तां गाहति दुर विगाह्यां; याम्यां सभां वीतभयॊ मनुष्यः सुरूपा बहुरूपाश च विश्वरूपाश च मातरः गावॊ माम उपतिष्ठन्ताम इति नित्यं परकीर्तयेत नातः पुण्यतरं दानं नातः पुण्यतरं फलम नातॊ विशिष्टं लॊकेषु भूतं भवितुम अर्हति तवचा लॊम्नाथ शृङ्गैश च वालैः कषीरेण मेदसा यज्ञं वहन्ति संभूय किम अस्त्य अभ्यधिकं ततः यया सर्वम इदं वयाप्तं जगत सथावरजङ्गमम तां धेनुं शिरसा वन्दे भूतभव्यस्य मातरम गुणवचन समुच्चयैक देशॊ; नृपव मयैष गवां परकीर्तितस ते न हि परम इह दानम अस्ति गॊभ्यॊ; भवन्ति न चापि परायणं तथान्यत [भ] परम इदम इति भूमिपॊ विचिन्त्य; परवरम ऋषेर वचनं ततॊ महात्मा वयसृजत नियतात्मवान दविजेभ्यॊ; सुबहु च गॊधनम आप्तवांश च लॊकान [य] पवित्राणां पवित्रं यच छरेष्ठं लॊके च यद भवेत पावनं परमं चैव तन मे बरूहि पितामह [भ] गावॊ महार्थाः पुण्याश च तारयन्ति च मानवान धारयन्ति परजाश चेमाः पयसा हविषा तथा न हि पुण्यतमं किं चिद गॊभ्यॊ भरतसत्तम एताः पवित्राः पुण्याश च तरिषु लॊकेष्व अनुत्तमाः देवानाम उपरिष्टाच च गावः परतिवसन्ति वै दत्त्वा चैता नरपते यान्ति सवर्गं मनीषिणः मान्धाता यौवनाश्वश च ययातिर नहुषस तथा गावॊ ददन्तः सततं सहस्रशतसंमिताः गताः परमकं सथानं देवैर अपि सुदुर्लभम अपि चात्र पुरावृत्तं कथयिष्यामि ते ऽनघ ऋषीणाम उत्तमं धीमान कृष्णद्वैपायनं शुकः अभिवाद्याह्निकं कृत्वा शुचिः परयत मानसः पितरं परिपप्रच्छ दृष्टलॊकपरावरम कॊ यज्ञः सर्वयज्ञानां वरिष्ठ उपलक्ष्यते किं च कृत्वा परं सवर्गं पराप्नुवन्ति मनीषिणः केन देवाः पवित्रेण सवर्गम अश्नन्ति वा विभॊ किं च यज्ञ्टस्य यज्ञत्वं कव च यज्ञः परतिष्ठितः दानानाम उत्तमं किं च किं च सत्रम अतः परम पवित्राणां पवित्रंच यत तद बरूहि ममानघ एतच छरुत्वा तु वचनं वयासः परमधर्मवित पुत्रायाकथयत सर्वं तत्त्वेन भरतर्षभ [व] गावः परतिष्ठा भूतानां तथा गावः परायणम गावः पुण्याः पवित्राश च पावनं धर्म एव च पूर्वम आसन्न शृङ्गा वै गाव इत्य अनुशुश्रुमः शृङ्गार्थे समुपासन्त ताः किल परभुम अव्ययम ततॊ बरह्मा तु गाः परायम उपविष्टाः समीक्ष्य ह ईप्सितं परददौ ताभ्यॊ गॊभ्य परत्येकशः परभुः तासं शृङ्गाण्य अजायन्त यस्या यादृङ मनॊगतम नानावर्णाः शृङ्गवन्त्यस ता वयरॊचन्त पुत्रक बरह्मणा वरदत्तास ता हव्यकव्य परदाः शुभाः पुण्याः पवित्राः सुभगा दिव्यसंस्थान लक्षणाः गावस तेजॊ महद दिव्यं गवां दानं परशस्यते ये चैताः संप्रयच्छन्ति साधवॊ वीतमत्सराः ते वै सुकृतिनः परॊक्ताः सर्वदानप्रदाश च ते गवां लॊकं यथा पुण्यम आप्नुवन्ति च ते ऽनघ यत्र वृक्षा मधु फला दिव्यपुष्पफलॊपगाः पुष्पाणि च सुगन्धीनि दिव्यानि दविजसत्तम सर्वा मणिमयी भूमिः सूक्ष्मकाञ्चनवालुका सर्वत्र सुखसंस्पर्शा निष्पङ्का नीरजा शुभा रक्तॊत्पलवनैश चैव मणिदण्डैर हिरण्मयैः तरुणादित्यसंकाशैर भान्ति तत्र जलाशयाः महार्हामणि पत्रैश च काञ्चनप्रभ केसरैः नीलॊत्पलविमिश्रैश च सरॊभिर बहु पङ्कजैः करवीर वनैः फुल्लैः सहस्रावर्त संवृतैः संतानकवनैः फुल्लैर वृक्षैश च समलंकृताः निर्मलाभिश च मुक्ताभिर मणिभिश च महाधनैः उद्धूत पुलिनास तत्र जातरूपैश च निम्नगाः सर्वरत्नमयैर्श चित्रैर अवगाढा नगॊत्तमैः जातरूपमयैश चान्यैर हुताशनसमप्रभैः सौवर्णगिरयस तत्र मणिरत्नशिलॊच्चयाः सर्वरत्नमयैर भान्ति शृङ्गैश चारुभिर उच्छ्रितैः नित्यपुष्पफलास तत्र नगाः पत्ररथाकुलाः दिव्यगन्धरसैः पुष्पैः फलैश च भरतर्षभ रमन्ते पुण्यकर्माणस तत्र नित्यं युधिष्ठिर सर्वकामसमृद्धार्था निःशॊका गतमन्यवः विमानेषु विचित्रेषु रमणीयेषु भारत मॊदन्ते पुण्यकर्माणॊ विहरन्तॊ यशस्विनः उपक्रीडन्ति तान राजञ शुभाश चाप्सरसां गणाः एलाँल लॊकान अवाप्नॊति गां दत्त्वा वै युधिष्ठिर यासाम अधिपतिः पूषा मारुतॊ बलवान बली ऐश्वर्ये वरुणॊ राजा ता मां पान्तु युगंधराः सुरूपा बहुरूपाश च विश्वरूपाश च मातरः पराजापत्या इति बरह्मञ जपेन नित्यं यतव्रतः गास तु शुश्रूषते यश च समन्वेति च सर्वशः तस्मै तुष्टाः परयच्छन्ति वरान अपि सुदुर्लभान न दरुह्येन मनसा चापि गॊषु ता हि सुखप्रदाः अर्चयेत सदा चैव नमः कारैश च पूजयेत दान्तः परीतमना नित्यं गवां वयुष्टिं तथाश्नुते येन देवाः पवित्रेण भुञ्जते लॊकम उत्तमम यत पवित्रं पवित्राणां तद घृतं शिरसा वहेत घृतेन जुहुयाद अग्निं घृतेन सवस्ति वाचयेत घृतं पराशेद घृतं दद्याद गवां वयुष्टिं तथाश्नुते तर्यहम उष्णं पिबेन मूत्रं तर्यहम उष्णं पिबेत पयः गवाम उष्णं पयः पीत्वा तयहम उष्णं घृतं पिबेत तर्यहम उष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षॊ भवेत तर्यहम निर्हृतैश च यवैर गॊभिर मासं परसृत यावकः बरह्महत्या समं पापं सर्वम एतेन शुध्यति पराभवार्थं दैत्यानां देवैः शौचम इदं कृतम देवत्वम अपि च पराप्ताः संसिद्धाश च महाबलाः गावः पवित्राः पुण्याश च पावनं परमं महत ताश च दत्त्वा दविजातिभ्यॊ नरः सवर्गम उपाश्नुते गवां मध्ये शुचिर भूत्वा गॊमतीं मनसा जपेत पूताभिर अद्भिर आचम्य शुचिर भवति निर्मलः अग्निमध्ये गवां मध्ये बराह्मणानां च संसदि विद्या वेद वरतस्नाता बराह्मणाः पुण्यकर्मिणः अध्यापयेरञ शिष्यान वै गॊमतीं यज्ञसंमिताम तरिरात्रॊपॊषितः शरुत्वा गॊमतीं लभते वरम पुत्र कामश च लभते पुत्रं धनम अथापि च पतिकामा च भर्तारं सर्वकामांश च मानवः गावस तुष्टाः परयच्छन्ति सेविता वै न संशयः एवम एता महाभागा यज्ञियाः सर्वकामदाः रॊहिण्य इति जानीहि नैताभ्यॊ विद्यते परम इत्य उक्तः स महातेजाः शुकः पित्रा महात्मना पूजयाम आस गा नित्यं तस्यात तवम अपि पूजय [य] मया गवां पुरीषं वै शरिया जुष्टम इति शरुतम एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं संशयॊ ऽतर हि मे महान [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम गॊभिर नृपेह संवादं शरिया भरतसत्तम शरीः कृत्वेह वपुः कान्तं गॊमध्यं परविवेश ह गावॊ ऽथ विस्मितास तस्या दृष्ट्वा रूपस्य संपदम [गावह] कासि देवि कुतॊ वा तवं रूपेणाप्रतिमा भुवि विस्मिताः सम महाभागे तव रूपस्य संपदा इच्छामस तवां वयं जञातुं का तवं कव च गमिष्यसि तत्त्वेन च सुवर्णाभे सर्वम एतद बरवीहि नः [षरी] लॊककान्तास्मि भद्रं वः शरीर नाम्नेह परिश्रुता मया दैत्याः परित्यक्ता विनष्टाः शाश्वतीः समाः इन्द्रॊ विवस्वान सॊमश च विष्णुर आपॊ ऽगनिर एव च मयाभिपन्ना ऋध्यन्ते ऋषयॊ देवतास तथा यांश च दविषाम्य अहं गावस ते विनश्यन्ति सर्वशः धर्मार्थकामहीनाश च ते भवन्त्य असुखान्विताः एवं परभावां मां गावॊ विजानीत सुखप्रदाम इच्छामि चापि युष्मासु वस्तुं सर्वासु नित्यदा आगता परार्थयानाहं शरीजुष्टा भवतानघाः [गावह] अध्रुवां चञ्चलां च तवां सामान्यां बहुभिः सह न तवाम इच्छामि भद्रं ते गम्यतां यत्र रॊचते वपुष्मन्त्यॊ वयं सर्वाः किम अस्माकं तवयाद्य वै यत्रेष्टं गम्यतां तत्र कृतकार्या वयं तवया [षरी] किम एतद वः कषमं गावॊ यन मां नेहाभ्यनन्दथ न मां संप्रति गृह्णीथ कस्माद वै दुर्लभां सतीम सत्यश च लॊकवादॊ ऽयं लॊके चरति सुव्रताः सवयं पराप्ते परिभवॊ भवतीति विनिश्चयः महद उग्रं तपः कृत्वा मां निषेवन्ति मानवाः देवदानवगन्धर्वाः पिशाचॊरगराक्षसाः कषमम एतद धि वॊ गावः परतिगृह्णीत माम इह नावमन्या हय अहं सौम्यास तरिलॊके स चराचरे [गावह] नावमन्यामहे देवि न तवां परिभवामहे अध्रुवा चलचित्तासि ततस तवां वर्जयामहे बहुनात्र किम उक्तेन गम्यतां यत्र वाञ्छसि वपुष्मत्यॊ वयं सर्वाः किम अस्माकं तवयानघ [षरी] अवज्ञाता भविष्यामि सर्वलॊकेषु मानदाः परत्याख्यानेन युष्माभिः परसादः करियताम इति महाभागा भवत्यॊ वै शरण्याः शरणागताम परित्रायन्तु मां नित्यं भजमानाम अनिन्दिताम माननां तव अहम इच्छामि भवत्यः सततं शुभाः अप्य एकाङ्के तु वॊ वस्तुम इच्छामि च सुकुत्सिते न वॊ ऽसति कुत्सितं किं चिद अङ्गेष्व आलक्ष्यते ऽनघाः पुण्याः पवित्राः सुभगा ममादेशं परयच्छत वसेयं यत्र चाङ्गे ऽहं तन मे वयाख्यातुम अर्हथ [भ] एवम उक्तास तु ता गावः शुभाः करुणवत्सलाः संमन्त्र्य सहिताः सर्वाः शरियम ऊचुर नराधिप अवश्यं मानना कार्या तवास्माभिर यशस्विनि शकृन मूत्रे निवस नः पुण्यम एतद धि नः शुभे [षरी] दिष्ट्या परसादॊ युष्माभिः कृतॊ मे ऽनुग्रहात्मकः एवं भवतु भद्रं वः पूजितास्मि सुखप्रदाः [भ] एवं कृत्वा तु समयं शरीर गॊभिः सह भारत पश्यन्तीनां ततस तासां तत्रैवान्तरधीयत एतद गॊशकृतः पुत्र माहात्म्यं ते ऽनुवर्णितम महात्म्यं च गवां भूयः शरूयतां गदतॊ मम [भ] ये च गाः संप्रयच्छन्ति हुतशिष्टाशिनश च ये तेषां सत्राणि यज्ञाश च नित्यम एव युधिष्ठिर ऋते दधिघृतेनेह न यज्ञः संप्रवर्तते तेन यज्ञस्य यज्ञत्वम अतॊ मूलं च लक्ष्यते दानानाम अपि सर्वेषां गवां दानं परशस्यते गावः शरेष्ठाः पवित्राश च पावनं हय एतद उत्तमम पुष्ट्य अर्थम एताः सेवेत शान्त्य अर्थम अपि चैव ह पयॊ दधिघृतं यासां सर्वपापप्रमॊचनम गावस तेजः परं परॊक्तम इह लॊके परत्र च न गॊभ्यः परमं किं चित पवित्रं पुरुषर्षभ अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम पितामहस्य संवादम इन्द्रस्य च युधिष्ठिर परा भूतेषु दैत्येषु शक्रे तरिभुवनेश्वरे परजाः समुदिताः सर्वाः सत्यधर्मपरायणाः अथर्षयः स गन्धर्वाः किंनरॊरगराक्षसाः देवासुरसुपर्णाश च परजानां पतयस तथा पर्युपासन्त कौरव्य कदा चिद वै पितामहम नारदः पर्वतश चैव विश्वावसुहहाहुहू दिव्यतानेषु गायन्तः पर्युपासन्त तं परभुम तत्र दिव्यानि पुष्पाणि परावहत पवनस तथा आजह्रुर ऋतवश चापि सुगन्धीनि पृथक पृथक तस्मिन देवसमावाये सर्वभूतसमागमे दिव्यवादित्र संघुष्टे दिव्यस्त्री चारणावृते इन्द्रः पप्रच्छ देवेशम अभिवाद्य परणम्य च देवानां भगवन कस्माल लॊकेशानां पितामह उपरिष्टाद गवां लॊक एतद इच्छामि वेदितुम किं तपॊ बरह्मचर्यं वा गॊभिः कृतम इहेश्वर देवानाम उपरिष्टाद यद वसन्त्य अरजसः सुखम तत्र परॊवाच तं बरह्मा शक्रं बलनिसूदनम अवज्ञातास तवया नित्यं गावॊ बलनिसूदन तेन तवम आसां माहात्म्यं न वेत्थ शृणु तत परभॊ गवां परभावं परमं माहात्म्यं च सुरर्षभ यज्ञाङ्गं कथिता गावॊ यज्ञ एव च वासव एताभिश चाप्य ऋते यज्ञॊ न परवर्तेत कथं चन धारयन्ति परजाश चैव पयसा हविषा तथा एतासां तनयाश चापि कृषियॊगम उपासते जनयन्ति च धान्यानि बीजानि विविधानि च ततॊ यज्ञाः परवर्तन्ते हव्यं कव्यं च सर्वशः पयॊ दधिघृतं चैव पुण्याश चैताः सुराधिप वहन्ति विविधान भारान कषुत कृष्णा परिपीडिताः मुनींश च धारयन्तीह परजाश चैवापि कर्मणा वासवाकूट वाहिन्यः कर्मणा सुकृतेन च उपरिष्टात ततॊ ऽसमाकं वसन्त्य एताः सदैव हि एतत ते कारणं शक्र निवासकृतम अद्य वै गवां देवॊपरिष्टाद धि समाख्यातं शतक्रतॊ एता हि वरदत्ताश च वरदाश चैव वासव सौरभ्यः पुण्यकर्मिण्यः पावनाः शुभलक्षणाः यदर्थं गा गताश चैव सौरभ्यः सुरसत्तम तच च मे शृणु कार्त्स्न्येन वदतॊ बलसूदन पुरा देवयुगे तात दैत्येन्द्रेषु महात्मसु तरीँल लॊकान अनुशासत्सु विष्णौ गर्भत्वम आगते अदित्यास तप्यमानायास तपॊ घॊरं सुशुश्चरम पुत्रार्थम अमर शरेष्ठ पादेनैकेन नित्यदा तां तु दृष्ट्वा महादेवीं तप्यमानां महत तपः दक्षस्य दुहिता देवी सुरभिर नाम नामतः अतप्यत तपॊ घॊरं हृष्टा धर्मपरायणा कैलासशिखरे रम्ये देवगन्धर्वसेविते वयतिष्ठद एकपादेन परमं यॊगम आस्थिता दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च संतप्तास तपसा तस्या देवाः सर्षिमहॊरगाः तत्र गत्वा मया सार्धं पर्युपासन्त तां शुभाम अथाहम अब्रुवं तत्र देवीं तां तपसान्विताम किमर्थं तप्यते देवि तपॊ घॊरम अनिन्दिते परीतस ते ऽहं महाभागे तपसानेन शॊभने वरयस्व वरं देवि दातास्मीति पुरंदर [सुरभी] वरेण भगवन मह्यं कृतं लॊकपितामह एष एव वरॊ मे ऽदय यत परीतॊ ऽसि ममानघ [बर] ताम एवं बरुवतीं देवीं सुरभीं तरिदशेश्वर परत्यव्रुवं यद देवैन्द्र तन निबॊध शचीपते अलॊभ काम्यया देवि तपसा च शुभेन ते परसन्नॊ ऽहं वरं तस्माद अमरत्वं ददानि ते तरयाणाम अपि लॊकानाम उपरिष्टान निवत्स्यसि मत्प्रसादाच च विख्यातॊ गॊलॊकः स भविष्यति मानुषेषु च कुर्वाणाः परजाः कर्मसुतास तव निवत्स्यन्ति महाभागे सर्वा दुहितरश च ते मनसा चिन्तिता भॊगास तवया वै दिव्यमानुषाः यच च सवर्गसुखं देवि तत ते संपत्स्यते शुभे तस्या लॊकाः सहस्राक्ष सर्वकामसमन्विताः न तत्र करमते मृत्युर न जरा न च पावकः न दैन्यं नाशुभं किं चिद विद्यते तत्र वासव तत्र दिव्यान्य अरण्यानि दिव्यानि भवनानि च विमानानि च युक्तानि कामगानि च वासव वरतैश च विविधैः पुण्यैस तथा तीर्थानुसेवनात तपसा महता चैव सुकृतेन च कर्मणा शक्यः समासादयितुं गॊलॊकः पुष्करेक्षण एतत ते सर्वम आख्यातं मया शक्रानुपृच्छते न ते परिभवः कार्यॊ गवाम अरिनिसूदन [भ] एतच छरुत्वा सहस्राक्षः पूजयाम आस नित्यदा गाश चक्रे बहुमानं च तासु नित्यं युधिष्ठिर एतत ते सर्वम आख्यातं पावनं च महाद्युते पवित्रं परमं चापि गवां माहात्म्यम उत्तमम कीर्तितं पुरुषव्याघ्र सर्वपापविनाशनम य इदं कथयेन नित्यं बराह्मणेभ्यः समाहितः हव्यकव्येषु यज्ञेषु पितृकार्येषु चैव ह सार्वकामिकम अक्षय्यं पितॄंस तस्यॊपतिष्ठति गॊषु भक्तश च लभते यद यद इच्छति मानवः सत्रियॊ ऽपि भक्ता या गॊषु ताश च कामान अवाप्नुयुः पुत्रार्थी लभते पुत्रं कन्या पतिम अवाप्नुयात धनार्थी लभते वित्तं धर्मार्थी धर्मम आप्नुयात विद्यार्थी पराप्नुयाद विद्यां सुखार्थी पराप्नुयात सुखम न किं चिद दुर्लभं चैव गवां भक्तस्य भारत [य] उक्तं पितामहेनेदं गवां दानम अनुत्तमम विशेषेण नरेन्द्राणाम इति धर्मम अवेक्षताम राज्यं हि सततं दुःखम आश्रमाश च सुदुर्विदाः परिवारेण वै दुःखं दुर्धरं चाकृतात्मभिः भूयिष्ठं च नरेन्द्राणां विद्यते न शुभा गतिः पूयन्ते ते ऽतर नियतं परयच्छन्तॊ वसुंधराम पूर्वं च कथिता धर्मास तवया मे कुरुनन्दन एवम एव गवाम उक्तं परदानं ते नृगेण्ण ह ऋषिणा नाचिकेतेन पूर्वम एव निदर्शितम वेदॊपनिषदे चैव सर्वकर्मसु दक्षिणा सर्वक्रतुषु चॊद्दिष्टं भूमिर गावॊ ऽथ काञ्चनम तत्र शरुतिस तु परमा सुवर्णं दक्षिणेति वै एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं पितामह यथातथम किं सुवर्णं कथं जातं कस्मिन काले किम आत्मकम किं दानं किं फलं चैव कस्माच च परम उच्यते कस्माद दानं सुवर्णस्य पूजयन्ति मनीषिणः कस्माच च दक्षिणार्थं तद यज्ञकर्मसु शस्यते कस्माच च पावनं शरेष्ठं भूमेर गॊभ्यश च काञ्चनम परमं दक्षिणार्थे च तद बरवीहि पितामह [भ] शृणु राजन्न अवहितॊ बहु कारणविस्तरम जातरूपसमुत्पत्तिम अनुभूतं च यन मया पिता मम महातेजाः शंतनुर निधनं गतः तस्य दित्सुर अहं शराद्धं गङ्गा दवारम उपागमम तत्रागम्य पितुः पुत्र शराध कर्म समारभम माता मे जाह्नवी चैव साहाय्यम अकरॊत तदा ततॊ ऽगरतस तपःसिद्धान उपवेश्य बहून ऋषीन तॊयप्रदानात परभृति कार्याण्य अहम अथारभम तत समाप्य यथॊद्दिष्टं पूर्वकर्म समाहितः दातुं निर्वपणं सम्यग यथावद अहम आरभम ततस तं दर्भविन्यासं भित्त्वा सुरुचिराङ्गदः परलम्बाभरणॊ बाहुर उदतिष्ठद विशां पते तम उत्थितम अहं दृष्ट्वा परं विस्मयम आगमम परतिग्रहीता साक्षान मे पितेति भरतर्षभ ततॊ मे पुनर एवासीत संज्ञा संचिन्त्य शास्त्रतः नायं वेदेषु विहितॊ विधिर हस्त इति परभॊ पिण्डॊ देयॊ नरेणेह ततॊ मतिर अभून मम साक्षान नेह मनुष्यस्य पितरॊ ऽनतर्हिताः कव चित गृह्णन्ति विहितं तव एवं पिण्डॊ देयः कुशेष्व अपि ततॊ ऽहं तद अनादृत्य पितुर हस्तनिदर्शनम शास्त्रप्रमाणात सूक्ष्मं तु विधिं पार्थिव संस्मरन ततॊ दर्भेषु तत सर्वम अददं भरतर्षभ शास्त्रमार्गानुसारेण तद विद्धि मनुजर्षभ ततः सॊ ऽनतर्हितॊ बाहुः पुतुर मम नराधिप ततॊ मां दर्शयाम आसुः सवप्नान्ते पितरस तदा परीयमाणास तु माम ऊचुः परीताः सम भरतर्षभ विज्ञानेन तवानेन यन न मुह्यसि धर्मतः तवया हि कुर्वता शास्त्रं परमाणम इह पार्थिव आत्मा धर्मः शरुतं वेदाः पितरश च महर्षिभिः साक्षात पितामहॊ बरह्मा गुरवॊ ऽथ परजापतिः परमाणम उपनीता वै सथितिश च न विचालिता तद इदं सम्यग आरब्धं तवयाद्य भरतर्षभ किं तु भूमेर गवां चार्थे सुवर्णं दीयताम इति एवं वयं च धर्मश च सर्वे चास्मत पितामहाः पाविता वै भविष्यन्ति पावनं परमं हि तत दश पूर्वान दश परांस तथा संतारयन्ति ते सुवर्णं ये परयच्छन्ति एवं मे पितरॊ ऽबरुवन ततॊ ऽहं विस्मितॊ राजन परतिबुद्धॊ विशां पते सुवर्णदाने ऽकरवं मतिं भरतसत्तम इतिहासम इमं चापि शृणु राजन पुरातनम जामदग्न्यं परति विभॊ धान्यम आयुष्यम एव च जामदग्न्येन रामेण तीव्ररॊषान्वितेन वै तरिः सप्तकृत्वः पृथिवी कृता निः कषत्रिया पुरा ततॊ जित्वा महीं कृत्स्नां रामॊ राजीवलॊचनः आजहार करतुं वीरॊ बरह्मक्षत्रेण पूजितम वाजिमेधं महाराज सर्वकामसमन्वितम पावनं सर्वभूतानां तेजॊ दयुतिविवर्धनम विपाप्मापि स तेजस्वी तेन करतुफलेन वै नैवात्मनॊ ऽथ लघुतां जामदग्न्यॊ ऽभयगच्छत स तु करतुवरेणेष्ट्वा महात्मा दक्षिणावता पप्रच्छागम संपन्नान ऋषीन देवांश च भार्गवः पावनं यत परं नॄणाम उग्रे कर्मणि वर्तताम तद उच्यतां महाभागा इति जातघृणॊ ऽबरवीत इत्य उक्ता वेद शास्त्रज्ञास ते तम ऊचुर महर्षयः [वसिस्ठ] देवतास ते परयच्छन्ति सुवर्णं ये ददत्य उत अग्निर हि देवताः सर्वाः सुवर्णं च तद आत्मकम तस्मात सुवर्णं ददता दत्ताः सर्वाश च देवताः भवन्ति पुरुषव्याघ्र न हय अतः परमं विदुः भूय एव च माहात्म्यं सुवर्णस्य निबॊध मे गदतॊ मम विप्रर्षे सर्वशस्त्रभृतां वर मया शरुतम इदं पूर्वं पुराणे भृगुनन्दन परजापतेः कथयतॊ मनॊः सवायम्भुवस्य वै शूलपाणेर भगवतॊ रुद्रस्य च महात्मनः गिरौ हिमवति शरेष्ठे तदा भृगुकुलॊद्वह देव्या विवाहे निर्वृत्ते रुद्राण्या भृगुनन्दन समागमे भगवतॊ देव्या सह महात्मनः ततः सर्वे समुद्विग्ना भगवन्तम उपागमन ते महादेवम आसीनं देवीं च वरदाम उमाम परसाद्य शिरसा सर्वे रुद्रम ऊचुर भृगूद्वह अयं समागमॊ देवदेव्याः सह तवानघ तपस्विनस तपस्विन्या तेजस्विन्याति तेजसः अमॊघतेजास तवं देवदेवी चेयम उमा तथा अपत्यं युवयॊर देव बलवद भविता परभॊ तन नूनं तरिषु लॊकेषु न किं चिच छेषयिष्यति तद एभ्यः परणतेभ्यस तवं देवेभ्यः पृथुलॊचन वरं परयच्छ लॊकेश तरैलॊक्यहितकाम्यया अपत्यार्थं निगृह्णीष्व तेजॊ जवलितम उत्तमम इति तेषां कथयतां भगवान गॊवृषध्वजः एवम अस्त्व इति देवांस तान विप्रर्षे परत्यभाषत इत्य उक्त्वा चॊर्ध्वम अनयत तद रेतॊ वृषवाहनः ऊर्ध्वरेताः समभवत ततः परभृति चापि सः रुद्राणी तु ततः करुद्धा परजॊच्छेदे तथा कृते देवान अथाब्रवीत तत्र सत्रीभावात परुषं वचः यस्माद अपत्यकामॊ वै भर्ता मे विनिवर्तितः तस्मात सर्वे सुरा यूयम अनपत्या भविष्यथ परजॊच्छेदॊ मम कृतॊ यस्माद युष्माभिर अद्य वै तस्मात परजा वः खगमाः सर्वेषां न भविष्यति पावकस तु न तत्रासीच छापकाले भृगूद्वह देवा देव्यास तथा शापाद अनपत्यास तदाभवन रुद्रस तु तेजॊ ऽपरतिमं धारयाम आस तत तदा परस्कन्नं तु ततस तस्मात किं चित तत्रापतद भुवि तत पपात तदा चाग्नौ ववृधे चाद्भुतॊपमम तेजस तेजसि संपृक्तम एकयॊनित्वम आगतम एतस्मिन्न एव काले तु देवाः शक्रपुरॊगमाः असुरस तारकॊ नाम तेन संतापिता भृशम आदित्या वसवॊ रुद्रा मरुतॊ ऽथाश्विनाव अपि साध्याश च सर्वे संत्रस्ता दैतेयस्य पराक्रमात सथानानि देवतानां हि विमाननि पुराणि च ऋषीणाम आश्रमाश चैव बभूवुर असुरैर हृताः ते दीनमनसः सर्वे देवाश च ऋषयश च ह परजग्मुः शरणं देवं बरह्माणम अजरं परभुम [देवाह] असुरस तारकॊ नाम तवया दत्तवरः परभॊ सुरान ऋषींश च कलिश्नाति वधस तस्य विधीयताम तस्माद भयं समुत्पन्नम अस्माकं वै पितामह परित्रायस्व नॊ देव न हय अन्या गतिर अस्ति नः [बर] समॊ ऽहं सर्वभूतानाम अधर्मं नेह रॊचये हन्यतां तारकः कषिप्रं सुरर्षिगणबाधकः वेदा धर्मा च नॊत्सादं गच्छेयुः सुरसत्तमाः विहितं पूर्वम एवात्र मया वै वयेतु वॊ जवरः [देवाह] वरदानाद भगवतॊ दैतेयॊ बलगर्वितः देवैर न शक्यते हन्तुं स कथं परशमं वरजेत स हि नैव सम देवानां नासुराणां न रक्षसाम वध्यः सयाम इति जग्राह वरं तवत्तः पितामह देवाश च शप्ता रुद्राण्या परजॊच्छेदे पुरा कृते न भविष्यति वॊ ऽपत्यम इति सर्वजगत्पते [बर] हुताशनॊ न तत्रासीच छापकाले सुरॊत्तमाः स उत्पादयितापत्यं वधार्थं तरिदशद्विषाम तद वै सर्वान अतिक्रम्य देवदानवराक्षसान मानुषान अथ गन्धर्वान नागान अथ च पक्षिणः अस्त्रेणामॊघ पातेन शक्त्या तं घातयिष्यति यतॊ वॊ भयम उत्पन्नं ये चान्ये सुरशत्रवः सनातनॊ हि संकल्पः काम इत्य अभिधीयते रुद्रस्य तेजः परस्कन्नम अग्नौ निपतितं च तत तत तेजॊ ऽगनिर महद भूतं दवितीयम इव पावकम वधार्थं देवशत्रूणां गङ्गायां जनयिष्यति स तु नावाप तं शापं नष्टः स हुतभुक तदा तस्माद वॊ भयहृद देवाः समुत्पत्स्यति पावकिः अन्विष्यतां वै जवलनस तथा चाद्य नियुज्यताम तारकस्य वधॊपायः कथितॊ वै मयानघाः न हि तेजस्विनां शापास तेजःसु परभवन्ति वै बलान्य अतिबलं पराप्य न बलानि भवन्ति वै हन्याद अवध्यान वरदान अपि चैव तपस्विनः संकल्पाभिरुचिः कामः सनातन तमॊ ऽनलः जगत्पतिर अनिर्देश्यः सर्वगः सर्वभावनः हृच्छयः सर्वभूतानां जयेष्ठॊ रुद्राद अपि परभुः अन्विष्यतां स तु कषिप्रं तेजॊराशिर हुताशनः स वॊ मनॊगतं कामं देवः संपादयिष्यति एतद वाक्यम उपश्रुत्य ततॊ देवा महात्मनः जग्मुः संसिद्ध संकल्पाः पर्येषन्तॊ विभावसुम ततस तरैलॊक्यम ऋषयॊ वयचिन्वन्त सुरैः सह काङ्क्षन्तॊ दर्शनं वह्नेः सर्वे तद्गतमानसाः परेण तपसा युक्ताः शरीमन्तॊ लॊकविश्रुताः लॊकान अन्वचरन सिद्धाः सर्व एव भृगूद्वह नष्टम आत्मनि संलीनं नाधिजग्मुर हुताशनम ततः संजातसंत्रासान अग्नेर दर्शनलालसान जले चरः कलान्तमनास तेजसाग्नेः परदीपितः उवाच देवान मण्डूकॊ रसातलतलॊत्थितः रसातलतले देवा वसत्य अग्निर इति परभॊ संतापद इह संप्राप्तः पावकप्रभवाद अहम स संसुप्तॊ जले देवा भगवान हव्यवाहनः अपः संसृज्य तेजॊभिस तेन संतापिता वयम तस्य दर्शनम इष्टं वॊ यदि देवा विभावसॊः तत्रैनम अभिगच्छध्वं कार्यं वॊ यदि वह्निना गम्यतां साधयिष्यामॊ वयं हय अग्निभयात सुराः एतावद उक्त्वा मण्डूकस तवरितॊ जलम आविशत हुताशनस तु बुबुधे मण्डूकस्याथ पैशुनम शशाप स तम आसाद्य न रसान वेत्स्यसीति वै तं स संयुज्य शापेन मण्डूकं पावकॊ ययौ अन्यत्र वासाय विभुर न च देवान अदर्शयत देवास तव अनुग्रहं चक्रुर मण्डूकानां भृगूद्वह यत तच छृणु महाबाहॊ गदतॊ मम सर्वशः [देवाह] अगि शापाद अजिह्वापि रसज्ञानबहिष्कृताः सरस्वतीं बहुविधां यूयम उच्चारयिष्यथ बिलवास गतांश चैव निरादानान अचेतसः गतासून अपि वः शुष्कान भूमिः संधारयिष्यति तमॊ गतायाम अपि च निशायां विचरिष्यथ इत्य उक्त्वा तांस ततॊ देवाः पुनर एव महीम इमाम परीयुर जवलनस्यार्थे न चाविन्दन हुताशनम अथ तान दविरदः कश चित सुरेन्द्र दविरदॊपमः अश्वत्थस्थॊ ऽगिर इत्य एवं पराह देवान भृगूद्वह शशाप जवलनः सर्वान दविरदान करॊधमूर्छितः परतीपा भवतां जिह्वा भवित्रीति भृगूद्वह इत्य उक्त्वा निःसृतॊ ऽशवत्थाद अग्निर वारणसूचितः परविवेश शमी गर्भम अथ वह्निः सुषुप्सया अनुग्रहं तु नागानां यं चक्रुः शृणु तं परभॊ देवा भृगुकुलश्रेष्ठ परीताः सत्यपराक्रमाः [देवाह] परतीपया जिह्वयापि सर्वाहारान करिष्यथ वाचं चॊच्चारयिष्यध्वम उच्चैर अव्यञ्जिताक्षरम इत्य उक्त्वा पुनर एवाग्निम अनुसस्रुर दिवौकसः अश्वत्थान निःसृतश चाग्निः शमी गर्भगतस तदा शुकेन खयापितॊ विप्र तं देवाः समुपाद्रवन शशाप शुकम अग्निस तु वाग विहीनॊ भविष्यसि जिह्वां चावर्तयाम आस तस्यापि हुतभुक तदा दृष्ट्वा तु जवलनं देवाः शुकम ऊचुर दयान्विताः भविता न तवम अत्यन्तं शकुने नष्टवाग इति आवृत्तजिह्वस्य सतॊ वाक्यं कान्तं भविष्यति बालस्येव परवृद्धस्य कलम अव्यक्तम अद्भुतम इत्य उक्त्वा तं शमी गर्भे वह्निम आलक्ष्य देवताः तद एवायतनं चक्रुः पुण्यं सर्वक्रियास्व अपि ततः परभृति चाप्य अग्निः शमी गर्भेषु दृश्यते उत्पादने तथॊपायम अनुजग्मुश च मानवाः आपॊ रसातले यास तु संसृष्टाश चित्रभानुना ताः पर्वत परस्रवणैर ऊष्मां मुञ्चन्ति भार्गव पावकेनाधिशयता संतप्तास तस्य तेजसा ततॊ ऽगनिर देवता दृष्ट्वा बभूव वयथितस तदा किम आगमनम इत्य एवं तान अपृच्छत पावकः तम ऊचुर विबुधाः सर्वे ते चैव परमर्षयः तवां नियॊक्ष्यामहे कार्ये तद भवान कर्तुम अर्हति कृते च तस्मिन भविता तवापि सुमहान गुणः [अग्नि] बरूत यद भवतां कार्यं सर्वं कर्तास्मि तत सुराः भवतां हि नियॊज्यॊ ऽहं मा वॊ ऽतरास्तु विचारणा [देवाह] असुरस तारकॊ नाम बरह्मणॊ वरदर्पितः अस्मान परबाधते वीर्याद वधस तस्य विधीयताम इमान देवगणांस तात परजापतिगणांस तथा ऋषींश चापि महाभागान परित्रायस्व पावक अपत्यं तेजसा युक्तं परवीरं जनय परभॊ यद भयं नॊ ऽसुरात तस्मान नाशयेद धव्यवाहन शप्तानां नॊ महादेव्या नान्यद अस्ति परायणम अन्यत्र भवतॊ वीर्यं तस्मात तरायस्व नस ततः इत्य उक्तः स तथेत्य उक्त्वा भगावान हव्यकव्य भुक जगामाथ दुराधर्षॊ गङ्गां भागीरथीं परति तया चाप्य अभवन मिश्रॊ गर्भश चास्याभवत तदा ववृधे स तदा गर्भः कक्षे कृष्ण गतिर यथा तेजसा तस्य गर्भस्य गङ्गा विह्वलचेतना संतापम अगमत तीव्रं सा सॊढुं न शशाक ह आहिते जवलनेनाथ गर्भे तेजःसमन्विते गङ्गायाम असुरः कश चिद भैरवं नादम उत्सृजत अबुद्धापतितेनाथ नादेन विपुलेन सा वित्रस्तॊद्भ्रान्त नयना गङ्गा विप्लुतलॊचना विसंज्ञा नाशकद गर्भं संधारयितुम आत्मना सा तु तेजः परीताङ्गी कम्पमाना च जाह्नवी उवाच वचनं विप्र तदा गर्भबलॊद्धता न ते शक्तास्मि भगवंस तेजसॊ ऽसय विधारणे विमूढास्मि कृतानेन तथास्वास्थ्यं कृतं परम विह्वला चास्मि भगवंस तेजॊ नष्टं च मे ऽनघ धारणे नास्य शक्ताहं गर्भस्य तपतां वर उत्स्रक्ष्ये ऽहम इमं दुःखान न तु कामात कथं चन न चेतसॊ ऽसति संस्पर्शॊ मम देव विभावसॊ आपद अर्थे हि संबन्धः सुसूक्ष्मॊ ऽपि महाद्युते यद अत्र गुणसंपन्नम इतरं वा हुताशन तवय्य एव तद अहं मन्ये धर्माधर्मौ च केवलौ तामुवाच ततॊ वह्निर धार्यतां धार्यताम अयम गर्भॊ मत तेजसा युक्तॊ महागुणफलॊदयः शक्ता हय असि महीं कृत्स्नां वॊढुं धारयितुं तथा न हि ते किं चिद अप्राप्यं मद रेतॊ धारणाद ऋते सा वह्निना वार्यमाणा देवैश चापि सरिद वरा समुत्ससर्ज तं गर्भं मेरौ गिरिवरे तदा समर्था धारणे चापि रुद्र तेजः परधर्षिता नाशकत तं तदा गर्भं संधारयितुम ओजसा सा समुत्सृज्य तं दुःखाद दीप्तवैश्वानर परभम दर्शयाम आस चाग्निस तां तदा गङ्गां भृगूद्वह पप्रच्छ सरितां शरेष्ठां कच चिद गर्भः सुखॊदयः कीदृग वर्णॊ ऽपि वा देवि कीदृग रूपश च दृश्यते तेजसा केन वा युक्तः सर्वम एतद बरवीहि मे [गन्गा] जातरूपः स गर्भॊ वै तेजसा तवम इवानल सुवर्णॊ विमलॊ दीप्तः पर्वतं चावभासयत पद्मॊत्पलविमिश्राणां हरदानाम इव शीतलः गन्धॊ ऽसय स कदम्बानां तुल्यॊ वै तपतां वर तेजसा तस्य गर्भस्य भास्करस्येव रश्मिभिः यद दरव्यं परिसंसृष्टं पृथिव्यां पर्वतेषु वा तत सर्वं काञ्चनी भूतं समन्तात परत्यदृश्यत पर्यधावत शैलांश च नदीः परस्रवणानि च वयदीपयत तेजसा च तरैलॊक्यं स चराचरम एवंरूपः स भगवान पुत्रस ते हव्यवाहन सूर्यवैश्वानर समः कान्त्या सॊम इवापरः एवम उक्त्वा तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत पावकश चापि तेजस्वी कृत्वा कार्यं दिवौकसाम जगामेष्टं ततॊ देशं तदा भार्गवनन्दन एतैः कर्म गुणैर लॊके नामाग्नेः परिगीयते हिरण्यरेता इति वै ऋषिभिर विबुधैस तथा पृथिवी च तदा देवी खयाता वसुमतीति वै स तु गर्भॊ महातेजा गाङ्गेयः पावकॊद्भवः दिव्यं शरवणं पराप्य ववृधे ऽदभुतदर्शनः ददृशुः कृत्तिकास तं तु बालार्कसदृशद्युतिम जातस्नेहाश च तं बालं पुपुषुः सतन्य विस्रवैः ततः स कार्त्तिकेयत्वम अवाप परमद्युतिः सकन्नत्वात सकन्दतां चापि गुहावासाद गुहॊ ऽभवत एवं सुवर्णम उत्पन्नम अपत्यं जातवेदसः तत्र जाम्बूनदं शरेष्ठं देवानाम अपि भूषणम ततः परभृति चाप्य एतज जातरूपम उदाहृतम यत सुवर्णं स भगवान अग्निर ईशः परजापतिः पवित्राणां पवित्रं हि कनकं दविजसत्तम अग्नी षॊमात्मकं चैव जातरूपम उदाहृतम रत्नानाम उत्तमं रत्नं भूषणानां तथॊत्तमम पवित्रं च पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम [वसिस्ठ] अपि चेदं पुरा राम शरुतं मे बरह्म दर्शनम पितामहस्य यद्वृत्तं बरह्मणः परमात्मनः देवस्य महतस तात वारुणीं बिभ्रतस तनुम ऐश्वर्ये वारुणे राम रुद्रस्येशस्य वै परभॊ आजग्मुर मुनयः सर्वे देवाश चाग्निपुरॊगमाः यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषट्काराश च मूर्तिमान मूर्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः ऋग्वेदश चागमत तत्र पदक्रमविभूषितः लक्षणानि सवराः सतॊभा निरुक्तं सवरभक्तयः ओंकारश चावसन नेत्रे निग्रहप्रग्रहौ तथा वेदाश च सॊपनिषदॊ विद्या सावित्र्य अथापि च भूतं भव्यं भविष्यच च दधार भगवाञ शिवः जुह्वच चात्मन्य अथात्मानं सवयम एव तदा परभॊ देवपत्न्यश च कन्याश च देवानां चैव मातरः आजग्मुः सहितास तत्र तदा भृगुकुलॊद्वह यज्ञं पशुपतेः परीता वरुणस्य महात्मनः सवयम्भुवस तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद भुवि तस्य शुक्रस्य निष्पन्दात पांसून संगृह्य भूमितः परास्यत पूषा कराभ्यां वै तस्मिन्न एव हुताशने ततस तस्मिन संप्रवृत्ते सत्त्रे जवलितपावके बरह्मणॊ जुह्वतस तत्र परादुर्भावॊ बभूव ह सकन्न मात्रं च तच छुक्रं सरुवेण परतिगृह्य सः आज्यवन मन्त्रवच चापि सॊ ऽजुहॊद भृगुनन्दन ततः संजनयाम आस भूतग्रामं स वीर्यवान ततस तु तेजसस तस्माज जज्ञे लॊकेषु तैजसम तमसस तामसा भावा वयापि सत्त्वं तथॊभयम स गुणस तेजसॊ नित्यं तमस्य आकाशम एव च सर्वभूतेष्व अथ तथा सत्त्वं तेजस तथा तमः शुक्रे हुते ऽगनौ तस्मिंस तु परादुरासंस तरयः परभॊ पुरुषा वपुषा युक्ता युक्ताः परसवजैर गुणैः भृग इत्य एव भृगुः पूर्वम अङ्गारेभ्यॊ ऽङगिराभवत अङ्गारसंश्रयाच चैव कविर इत्य अपरॊ ऽभवत सह जवालाभिर उत्पन्नॊ भृगुस तस्माद भृगुः समृतः मरीचिभ्यॊ मरीचिस तु मारीचः कश्यपॊ हय अभूत अङ्गारेभ्यॊ ऽङगिरास तात वालखिल्याः शिलॊच्चयात अत्रैवात्रेति च विभॊ जातम अत्रिं वदन्त्य अपि तथा भस्म वयपॊहेभ्यॊ बरह्मर्षिगणसंमिताः वैखानसाः समुत्पन्नास तपः शरुतगुणेप्सवः अश्रुतॊ ऽसय समुत्पन्नाव अश्विनौ रूपसंमतौ शेषाः परजानां पतयः सरॊतॊभ्यस तस्य जज्ञिरे ऋषयॊ लॊककूपेभ्यः सवेदाच छन्दॊ मलात्मकम एतस्मात कारणाद आहुर अग्निं सर्वास तु देवताः ऋषयः शरुतसंम्पन्ना वेद परामाण्य दर्शनात यानि दारूणि ते मासा निर्यासाः पक्षसंज्ञिताः अहॊरात्रा मुहूर्तास तु पित्तं जयॊतिश च वारुणम रौद्रं लॊहितम इत्य आहुर लॊहितात कनकं समृतम तन मैत्रम इति विज्ञेयं धूमाच च वसवः समृताः अर्चिषॊ याश च ते रुद्रास तथादित्या महाप्रभाः उद्दिष्टास ते तथाङ्गारा ये धिष्ण्येषु दिवि सथिताः आदि नाथश च लॊकस्य तत्परं बरह्म तद धरुवम सर्वकामदम इत्य आहुस तत्र हव्यम उदावहत ततॊ ऽबरवीन महादेवॊ वरुणः परमात्मकः मम सत्रम इदं दिव्यम अहं गृहपतिस तव इह तरीणि पूर्वाण्य अपत्यानि मम तानि न संशयः इति जानीत खगमा मम यज्ञफलं हि तत [अग्नि] मद अङ्गेभ्यः परसूतानि मदाश्रय कृतानि च ममैव तान्य अपत्यानि वरुणॊ हय अवशात्मकः अथाब्रवील लॊकगुरुर बरह्मा लॊकपितामहः ममैव तान्य अपत्यानि मम शुक्रं हुतं हि तत अहं वक्ता च मन्त्रस्य हॊता शुक्रस्य चैव ह यस्य बीजं फलं तस्य शुक्रं चेत कारणं मतम ततॊ ऽबरुवन देवगणाः पितामहम उपेत्य वै कृताञ्जलिपुटाः सर्वे शिरॊभिर अभिवन्द्य च वयं च भगवन सर्वे जगच च स चराचरम तवैव परसवाः सर्वे तस्माद अग्निर विभावसुः वरुणश चेश्वरॊ देवॊ लभतां कामम ईप्षितम निसर्गाद वरुणश चापि बरह्मणॊ यादसां पतिः जग्राह वै भृगुं पूर्वम अपत्यं सूर्यवर्चसम ईश्वरॊ ऽङगिरसं चाग्नेर अपत्यार्थे ऽभयकल्पयत पितामहस तव अपत्यं वै कविं जग्राह तत्त्ववित तदा स वारुणः खयातॊ भृगुः परसव कर्मकृत आग्नेयस तव अङ्गिराः शरीमान कविर बराह्मॊ महायशाः भार्गवाङ्गिरसौ लॊके लॊकसंतान लक्षणौ एते विप्र वराः सर्वे परजानां पतयस तरयः सर्वं संतानम एतेषाम इदम इत्य उपधारय भृगॊस तु पुत्रास तत्रासन सप्त तुल्या भृगॊर गुणैः चयवनॊ वज्रशीर्षश च शुचिर और्वस तथैव च शुक्रॊ वरेण्यश च विभुः सवनश चेति सप्त ते भार्गवा वारुणाः सर्वे येषां वंशे भवान अपि अष्टौ चाङ्गिरसः पुत्रा वारुणास ते ऽपय उदाहृताः बृहस्पतिर उतथ्यश च वयस्यः शान्तिर एव च घॊरॊ विरूपः संवर्तः सुधन्वा चाष्टमः समृतः एताष्टाव अग्निजाः सर्वे जञाननिष्ठा निरामयाः बराह्मणस्य कवेः पुत्रा वारुणास ते ऽपय उदाहृताः अष्टौ परसवजैर युक्ता गुणैर बरह्म विदः शुभाः कविः काव्यश च विष्णुश च बुद्धिमान उशनास तथा भृगुश च विरजाश चैव काशी चॊग्रश च धर्मवित अष्टौ कवि सुता हय एते सर्वम एभिर जगत ततम परजापतय एते हि परजानां यैर इमाः परजाः एवम अङ्गिरसश चैव कवेश च परसवान्वयैः भृगॊश च भृगुशार्दूल वंशजैः सततं जगत वरुणश चादितॊ विप्र जग्राह परभुर ईश्वरः कविं तात भृगुं चैव तस्मात तौ वारुणौ समृतौ जग्राहाङ्गिरसं देवः शिखी तस्माद धुताशनः तस्माद अङ्गिरसॊ जञेयाः सर्व एव तद अन्वयाः बरह्मा पितामहः पूर्वं देवताभिः परसादितः इमे नः संतरिष्यन्ति परजाभिर जगद ईश्वराः सर्वे परजानां पतयः सर्वे चाति तपस्विनः तवत्प्रसादाद इमं लॊकं तारयिष्यन्ति शाश्वतम तथैव वंशकर्तारस तव तेजॊ विवर्धनाः भवेयुर वेदविदुषः सर्वे वाक पतयस तथा देव पक्षधराः सौम्याः पराजापत्या महर्षयः आप्नुवन्ति तपश चैव बरह्मचर्यं परं तथा सर्वे हि वयम एते च तवैव परसवः परभॊ देवानां बराह्मणानां च तवं हि कर्ता पितामह मरीचिम आदितः कृत्वा सर्वे चैवाथ भार्गवाः अपत्यानीति संप्रेक्ष्य कषमयाम पितामह ते तव अनेनैव रूपेण परजनिष्यन्ति वै परजाः सथापयिष्यन्ति चात्मानं युगादि निधनं तथा एवम एतत पुरावृत्तं तस्य यज्ञे महात्मनः देव शरेष्ठस्य लॊकादौ वारुणीं बिभ्रतस तनुम अग्निर बरह्मा पशुपतिः शर्वॊ रुद्रः परजापतिः अग्नेर अपत्यम एतद वै सुवर्णम इति धारणा अग्न्यभावे च कुर्वन्ति वह्नि सथानेषु काञ्चनम जामदग्न्य परमाणज्ञा वेदश्रुतिनिदर्शनात कुश सतम्बे जुहॊत्य अग्निं सुवर्णं तत संस्थितम हुते परीतिकरीम ऋद्धिं भगवांस तत्र मन्यते तस्माद अग्निपराः सर्वा देवता इति शुश्रुम बरह्मणॊ हि परसूतॊ ऽगनिर अग्नेर अपि च काञ्चनम तस्माद ये वै परयच्छन्ति सुवर्णं धर्मदर्शिनः देवतास ते परयच्छन्ति समस्ता इति नः शरुतम तस्य चातमसॊ लॊका गच्छतः परमां गतिम सवर्लॊके राजराज्येन सॊ ऽभिषिच्येत भार्गव आदित्यॊदयने पराप्ते विधिमन्त्रपुरस्कृतम ददाति काञ्चनं यॊ वै दुःस्वप्नं परतिहन्ति सः ददात्य उदितमात्रे यस तस्य पाप्मा विधूयते मध्याह्ने ददतॊ रुक्मं हन्ति पापम अनागतम ददाति पश्चिमां संध्यां यः सुवर्णं घृतव्रतः बरह्म वाय्वग्निसॊमानां सालॊक्यम उपयाति सः सेन्द्रेषु चैव लॊकेषु परतिष्ठां पराप्नुते शुभाम इह लॊके यशः पराप्य शान्तपाप्मा परमॊदते ततः संपद्यते ऽनयेषु लॊकेष्व अप्रतिमः सदा अनावृत गतिश चैव कामचारी भवत्य उत न च कषरति तेभ्यः स शश्वच चैवाप्नुते महत सुवर्णम अक्षयं दत्त्वा लॊकान आप्नॊति पुष्कलान यस तु संजनयित्वाग्निम आदित्यॊदयनं परति दद्याद वै वरतम उद्दिश्य सर्वान कामान समश्नुते अग्निर इत्य एव तत पराहुः परदानं वै सुखावहम यथेष्ट गुणसंपन्नं परवर्तकम इति समृतम [भ] इत्य उक्तः स वसिष्ठेन जामदग्न्यः परतापवान ददौ सुवर्णं विप्रेभ्यॊ वयमुच्यत च किल्बिषात एतत ते सर्वम आख्यातं सुवर्णस्य महीपते परदानस्य फलं चैव जन्म चाग्न्यम अनुत्तमम तस्मात तवम अपि विप्रेभ्यः परयच्छ कनकं बहु ददत सुवर्णं नृपते किल्बिषाद विप्रमॊक्ष्यसि [य] उक्ताः पितामहेनेह सुवर्णस्य विधानतः विस्तरेण परदानस्य ये गुणाः शरुतिलक्षणाः यत तु कारणम उत्पत्तेः सुवर्णस्येह कीर्तितम स कथं तारकः पराप्तॊ निधनं तद बरवीहि मे उक्तः स देवतानां हि अवध्य इति पार्थिव न च तस्येह ते मृत्युर विस्तरेण परकीर्तितः एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं तवत्तः कुरुकुलॊद्वह कार्त्स्न्येन तारक वधं परं पौतूहलं हि मे [भ] विपन्नकृत्या राजेन्द्र देवता ऋषयस तथा कृत्तिकाश चॊचयाम आसुर अपत्यभरणाय वै न देवतानां काचिद धि समर्था जातवेदसः एकापि शक्ता तं गर्भं संधारयितुम ओजसा षण्णां तासां ततः परीतः पावकॊ गर्भधारणात सवेन तेजॊ विसर्गेण वीर्येण परमेण च तास तु षट कृत्तिका गर्भं पुपुषुर जातवेदसः षट्सु वर्त्मसु तेजॊ ऽगनेः सकलं निहितं परभॊ ततस ता वर्धमानस्य कुमारस्य महात्मनः तेजसाभिपरीताङ्ग्यॊ न कव चिच छर्म लेभिरे ततस तेजः परीताङ्ग्यः सर्वाः काल उपस्थिते समं गर्भं सुषुविरे कृत्तिकास ता नरर्षभ ततस तं षड अधिष्ठानं गर्भम एकत्वम आगतम पृथिवी परतिजग्राह कान्ती पुरसमीपतः स गर्भॊ दिव्यसंस्थानॊ दीप्तिमान पावकप्रभः दिव्यं शरवणं पराप्य ववृधे परियदर्शनः ददृशुः कृत्तिकास तं तु बालं वह्नि समद्युतिम जातस्नेहाश च सौहार्दात पुपुषुः सतन्य विस्रवैः अभवत कार्त्तिकेयः स तरैलॊक्ये स चराचरे सकन्नत्वात सकन्दतां चापगुहावासाद गुहॊ ऽभवत ततॊ देवास तरयस्त्रिंशद दिशश च स दिग ईश्वराः रुद्रॊ धाता च विष्णुश च यज्ञः पूषार्यमा भगः अंशॊ मित्रश च साध्याश च वसवॊ वासवॊ ऽशविनौ आपॊ वायुर नभश चन्द्रॊ नक्षत्राणि गरहा रविः पृथग भूतानि चान्यानि यानि देवार्पणानि वै आजग्मुस तत्र तं दरष्टुं कुमारं जवलनात्मजम ऋषयस तुष्टुवुश चैव गन्धर्वाश च जगुस तथा षडाननं कुमारं तं दविषड अक्षं दविज परियम पीनांसं दवादश भुजं पावकादित्यवर्चसम शयानं शरगुल्मस्थं दृष्ट्वा देवाः सहर्षिभिः लेभिरे परमं हर्षं मेनिरे चासुरं हतम ततॊ देवाः परियाण्य अस्य सर्व एव समाचरन करीडतः करीडनीयानि ददुः पक्षिगणांश च ह सुपर्णॊ ऽसय ददौ पत्रं मयूरं चित्रबर्हिणम राक्षसाश च ददुस तस्मै वराहमहिषाव उभौ कुक्कुटं चाग्निसंकाशं परददौ वरुणः सवयम चन्द्रमाः परददौ मेषम आदित्यॊ रुचिरां परभाम गवां माता च गा देवी ददौ शतसहस्रशः छागम अग्निर गुणॊपेतम इला पुष्पफलं बहु सुधन्वा शकटं चैव रथं चामितकूबरम वरुणॊ वारुणान दिव्यान भुजंगान परददौ शुभान सिंहान सुरेन्द्रॊ वयाघ्रांश च दवीपिनॊ ऽनयांश च दंष्ट्रिणः शवापदांश च बहून घॊरांश छत्राणि विविधानि च राक्षसासुरसंघाश च ये ऽनुजग्मुस तम ईश्वरम वर्धमानं तु तं दृष्ट्वा परार्थयाम आस तारकः उपायैर बहुभिर हन्तुं नाशकच चापि तं विभुम सेनापत्येन तं देवाः पूजयित्वा गुहालयम शशंसुर विप्रकारं तंतस्मै तारक कारितम स विवृद्धॊ महावीर्यॊ देव सेनापतिः परभुः जघानामॊघया शक्त्या दानवं तारकं गुहः तेन तस्मिन कुमारेण करीडता निहते ऽसुरे सुरेन्द्रः सथापितॊ राज्ये देवानां पुनर ईश्वरः स सेनापतिर एवाथ बभौ सकन्दः परतापवान ईशॊ गॊप्ता च देवानां परिय कृच छंकरस्य च हिरण्यमूर्तिर भगवान एष एव च पावकिः सदा कुमारॊ देवानां सेनापत्यम अवाप्तवान तस्मात सुवर्णं मङ्गल्यं रत्नम अक्षय्यम उत्तमम सहजं कार्त्तिकेयस्य वह्नेस तेजः परं मतम एवं रामाय कौरव्य वसिष्ठॊ ऽकथयत पुरा तस्मात सुवर्णदानाय परयतस्व नराधिप रामः सुवर्णं दत्त्वा हि विमुक्तः सर्वकिल्बिषैः तरिविष्टपे महत सथानम अवापासुलभं नरैः [य] चातुर्वर्ण्यस्य धर्मात्मन धर्मः परॊक्तस तवयानघ तथैव मे शराद्धविधिं कृत्स्नं परब्रूहि पार्थिव [व] युधिष्ठिरेणैवम उक्तॊ भीष्मः शांतनवस तदा इमं शराद्धविधिं कृत्स्नं परवक्तुम उपचक्रमे [भ] शृणुष्वावहितॊ राजञ शराद्धकल्पम इमं शुभम धन्यं यशस्यं पुत्रीयं पितृयज्ञं परंतप देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वॊरगरक्षसाम पिशाचकिंनराणां च पूज्या वै पितरः सदा पितॄन पूज्यादितः पश्चाद देवान संतर्पयन्ति वै तस्मात सर्वप्रयत्नेन पुरुषः पूजयेत सदा अन्वाहार्यं महाराज पितॄणां शराद्धम उच्यते तच चामिषेण विधिना विधिः परथमकल्पितः सर्वेष्व अहःसु परीयन्ते कृतैः शराद्धैः पितामहाः परवक्ष्यामि तु ते सर्वांस तिथ्यां तिथ्यां गुणागुणान येष्व अहःसु कृतैः शराद्धैर यत फलं पराप्यते ऽनघ तत सर्वं कीर्तयिष्यामि यथावत तन निबॊध मे पितॄन अर्च्य परतिपदि पराप्नुयात सवगृहे सत्रियः अभिरूप परजायिन्यॊ दर्शनीया बहु परजाः सत्रियॊ दवितीयां जायन्ते तृतीयायां तु वन्दिनः चतुर्थ्यां कषुद्रपशवॊ भवन्ति बहवॊ गृहे पञ्चम्यां बहवः पुत्रा जायन्ते कुर्वतां नृप कुर्वाणास तु नराः षष्ठ्यां भवन्ति दयुतिभागिनः कृषिभागी भवेच छराद्धं कुर्वाणः सप्तमीं नृप अष्टम्यां तु परकुर्वाणॊ वाणिज्ये लाभम आप्नुयात नवम्यां कुर्वतः शराद्धं भवत्य एकशफं बहु विवर्धन्ते तु दशमीं गावः शराद्धानि कुर्वतः कुप्य भागी भवेन मर्त्यः कुर्वन्न एकादशीं नृप बरह्म वर्चस्विनः पुत्रा जायन्ते तस्य वेश्मनि दवादश्याम ईहमानस्य नित्यम एव परदृश्यते रजतं बहु चित्रं च सुवर्णं च मनॊरमम जञातीनां तु भवेच छरेष्ठः कुर्वञ शराद्धं तरयॊदशीम अवश्यं तु युवानॊ ऽसय परमीयन्ते नरा गृहे युद्धभागी भवेन मर्त्यः शराद्धं कुर्वंश चतुर्दशीम अमावास्यां तु निवपन सर्वान कामान अवाप्नुयात कृष्णपक्षे दशम्य आदौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम शराद्धकर्मणि तिथ्यः सयुः परशस्ता न तथेतराः यथा चैवापरः पक्षः पूर्वपक्षाद विशिष्यते तथा शराद्धस्य पूर्वाह्णाद अपराह्णॊ विशिष्यते [य] किं सविद दत्तं पितृभ्यॊ वै भवत्य अक्षयम ईश्वर किं हविश चिररात्राय किम आनन्त्याय कल्पते [भ] हवींषि शराद्धकल्पे तु यानि शराद्धविदॊ विदुः तानि मे शृणु काम्यानि फलं चैव युधिष्ठिर तिलैर वरीहि यवैर माषैर अद्भिर मूलफलैस तथा दत्तेन मासं परीयन्ते शराद्धेन पितरॊ नृप वर्धमानतिलं शराद्धम अक्षयं मनुर अब्रवीत सर्वेष्व एव तु भॊज्येषु तिलाः पराधान्यतः समृताः दवौ मासौ तु भवेत तृप्तिर मत्स्यैः पितृगणस्य ह तरीन मासान आविकेनाहुश चातुर्मास्यं शशेन तु आजेन मासान परीयन्ते पञ्चैव पितरॊ नृप वाराहेण तु षण मासान सप्त वै शाकुनेन तु मासान अष्टौ पार्षतेन रौरवेण नवैव तु गवयस्य तु मांसेन तृप्तिः सयाद दश मासिकी मासान एकादश परीतिः पितॄणां माहिषेण तु गव्येन दत्ते शराद्धे तु संवत्सरम इहॊच्यते यथा गव्यं तथायुक्तं पायसं सर्पिषा सह वाध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर दवादश वार्षिकी आनन्त्याय भवेद दत्तं खड्गमांसं पितृक्षये कालशाकं च लौहं चाप्य आनन्त्यं छाग उच्यते गाथाश चाप्य अत्र गायन्ति पितृगीता युधिष्ठिर सनत्सुमारॊ भगवान पुरा मय्य अभ्यभाषत अपि नः स कुले जायाद यॊ नॊ दद्यात तरयॊदशीम मघासु सर्पिषा युक्तं पायसं दक्षिणायने आजेन वापि लौहेन मघास्व एव यतव्रतः हस्तिच छायासु विधिवत कर्ण वयजनवीजितम एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्य एकॊ ऽपि गयां वरजेत यत्रासौ परथितॊ लॊकेष्व अक्षय्य करणॊ वटः आपॊ मूलं फलं मांसम अन्नं वापि पितृक्षये यत किं चिन मधु संमिश्रं तद आनन्त्याय कल्पते [भ] यमस तु यानि शराद्धानि परॊवाच शशबिन्दवे तानि मे शृणु काम्यानि नक्षत्रेषु पृथक पृथक शराद्धं यः कृत्तिका यॊगे कुर्वीत सततं नरः अग्नीन आधाय सापत्यॊ यजेत विगतज्वरः अपत्यकामॊ रॊहिण्याम ओजः कामॊ मृगॊत्तमे करूरकर्मा ददच छराद्धम आर्द्रायां मानवॊ भवेत कृषिभागी भवेन मर्त्यः कुर्वञ शराद्धं पुनर वसौ पुष्टि कामॊ ऽथ पुष्येण शराद्धम ईहेत मानवः आश्लेषायां ददच छराद्धं वीरान पुत्रान परजायते जञातीनां तु भवेच छरेष्ठॊ मघासु शराद्धम आवपन फल्गुनीषु ददच छराद्धं सुभगः शराद्धदॊ भवेत अपत्यभाग उत्तरासु हस्तेन फलभाग भवेत चित्रायां तु दतच छराद्धं लभेद रूपवतः सुतान सवाति यॊगे पितॄन अर्च्य वाणिज्यम उपजीवति बहुपुत्रॊ विशाखासु पित्र्यम ईहन भवेन नरः अनुराधासु कुर्वाणॊ राजचक्रं परवर्तयेत आदिपत्यं वरजेन मर्त्यॊ जयेष्ठायाम अपवर्जयन नरः कुरु कुलश्रेष्ठ शराद्धा दमपुरः सरः मूले तव आरॊग्यम अर्च्छेत यशॊ ऽषाढास्व अनुत्तमम उत्तरासु तव अषाढासु वीतशॊकश चरेन महीम शराद्धं तव अभिजिता कुर्वन विद्यां शरेष्टाम अवाप्नुयात शरवणे तु ददच छराद्धं परेत्य गच्छेत परां गतिम राज्यभागी धनिष्ठायां पराप्नुयान नापदं नरः नक्षत्रे वारुणे कुर्वन भिषक सिद्धिम अवाप्नुयात पूर्वप्रॊष्ठ पदाः कुर्वन बहु विन्देद अजाविकम उत्तरास्व अथ कुर्वाणॊ विन्दते गाः सहस्रशः बहुरूप्य कृतं वित्तं विन्दते रेवतीं शरितः अश्वांश चाश्वयुजे वेत्ति भरणीष्व आयुर उत्तमम इमं शराद्धविधिं शरुत्वा शशबिन्दुस तथाकरॊत अक्लेशेनाजयच चापि महीं सॊ ऽनुशशास ह [य] कीदृशेभ्यः परदातव्यं भवेच छराद्धं पितामह दविजेभ्यः कुरुशार्दूल तन मे वयाख्यातुम अर्हसि [भ] बराह्मणान न परीक्षेत कषत्रियॊ दानधर्मवित दैवे कर्मणि पित्र्ये तु नयाय्यम आहुः परीक्षणम देवताः पूजयन्तीह दैवेनैवेह तेजसा उपेत्य तस्माद देवेभ्यः सर्वेभ्यॊ दापयेन नरः शराद्धे तव अथ महाराज परीक्षेद बराह्मणान बुधः कुलशीलवयॊ रूपैर विद्ययाभिजनेन च एषाम अन्ये पङ्क्तिदूषास तथान्ये पङ्क्तिपावनाः अपाङ्क्तेयास तु ये राजन कीर्तयिष्यामि ताञ शृणु कितवॊ भरूणहा यक्ष्मी पशुपालॊ निराकृतिः पराम परेष्यॊ वार्धुषिकॊ गायनः सर्वविक्रयी अगार दाही गरदः कुण्डाशी सॊमविक्रयी सामुद्रिकॊ राजभृत्यस तैलिकः कूटकारकः पित्रा विवदमानश च यस्य चॊपपतिर गृहे अभिशस्तस तथा सतेनः शिल्पं यश चॊपजीवति पर्व कारश च सूची च मित्र धरुक पारदारिकः अव्रतानाम उपाध्यायः काण्डपृष्ठस तथैव च शवभिर यश च परिक्रामेद यः शुना दष्ट एव च परिवित्तिश च यश च सयाद दुश्चर्मा गुरुतल्पगः कुशीलवॊ देवलकॊ नक्षत्रैर यश च जीवति एतान इह विजानीयाद अपाङ्क्तेयान दविजाधमान शूद्राणाम उपदेशं च ये कुर्वन्त्य अल्पचेतसः षष्टिं काणः शतं षण्ढः शवित्री यावत परपश्यति पङ्क्त्यां समुपविष्टायां तावद दूषयते नृप यद विष्टित शिरा भुङ्क्ते यद भुङ्क्ते दक्षिणामुखः सॊपानत्कश च यद भुङ्क्ते सर्वं विद्यात तद आसुरम असूयता च यद दत्तं यच च शरद्धा विवर्जितम सर्वं तद असुरेन्द्राय बरह्मा भागम अकल्पयत शवानश च पङ्क्तिदूषाश च नावेक्षेरन कथं चन तस्मात परिवृते दद्यात तिलांश चान्ववकीरयेत तिलादाने च करव्यादा ये च करॊधवशा गणाः यातुधानाः पिशाचाश च विप्रलुम्पन्ति तद धविः यावद धयपङ्क्त्यःपङ्क्त्यां वै भुञ्जानान अनुपश्यति तावत फलाद भरंशयति दातारं तस्य बालिशम इमे तु भरतश्रेष्ठ विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः ये तव अतस तान परवक्ष्यामि परीक्षस्वेह तान दविजान वेद विद्याव्रतस्नाता बराह्मणाः सर्व एव हि पाङ्क्तेयान यांस तु वक्ष्यामि जञेयास ते पङ्क्तिपावनाः तरिणाचिकेतः पञ्चाग्निस तरिसुपर्णः षडङ्गवित बरह्म देयानुसंतानश छन्दॊगॊ जयेष्ठसामगः मातापित्र्यॊर यश च वश्यः शरॊत्रियॊ दश पूरुषः ऋतुकालाभिगामी च धर्मपत्नीषु यः सदा वेद विद्याव्रतस्नातॊ विप्रः पङ्क्तिं पुनात्य उत अथर्वशिरसॊ ऽधयेता बरह्म चारी यतव्रतः सत्यवादी धर्मशीलः सवकर्मनिरतश च यः ये च पुण्येषु तीर्थेषु अभिषेककृतश्रमाः मखेषु च स मन्त्रेषु भवन्त्य अवभृथाप्लुताः अक्रॊधना अचपलाः कषान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः सर्वभूतहिता ये च शराद्धेष्व एतान निमन्त्रयेत एतेषु दत्तम अक्षय्यम एते वै पङ्क्तिपावनाः इमे परे महाराज विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः यतयॊ मॊक्षधर्मज्ञा यॊगाः सुचरितव्रताः ये चेतिहासं परयताः शरावयन्ति दविजॊत्तमान ये च भाष्य विदः के चिद ये च वयाकरणे रताः अधीयते पुराणं ये धर्मशास्त्राण्य अथापि च अधीत्य च यथान्यायं विधिवत तस्य कारिणः उपपन्नॊ गुरु कुले सत्यवादी सहस्रदः अग्र्यः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च यावद एते परपश्यन्ति पङ्क्त्यास तावत पुनन्त्य उत ततॊ हि पावनात पङ्क्त्याः पङ्क्तिपावन उच्यते करॊशाद अर्धतृतीयात तु पावयेद एक एव हि बरह्म देयानुसंतान इति बरह्म विदॊ विदुः अनृत्विग अनुपाध्यायः स चेद अग्रासनं वरजेत ऋत्विग्भिर अननुज्ञातः पङ्क्त्या हरति दुष्कृतम अथ चेद वेदवित सर्वैः पङ्क्तिदॊषैर विवर्जितः न च सयात पतितॊ राजन पङ्क्तिपावन एव सः तस्मात सर्वप्रयत्नेन परीक्ष्यामन्त्रयेद दविजान सवकर्मनिरतान दान्तान कुले जातान बहुश्रुतान यस्य मित्र परधानानि शराद्धानि च हवींषि च न परीणाति पितॄन देवान सवर्गं च न स गच्छति यश च शराद्धे कुरुते संगतानि; न देव यानेन पथा स याति स वै मुक्तः पिप्पलं बन्धनाद वा; सवर्गाल लॊकाच चयवते शराद्धमित्रः तस्मान मित्रं शराद्धकृन नाद्रियेत; दद्यान मित्रेभ्यः संग्रहार्थं धनानि यं मन्यते नैव शत्रुं न मित्रं; तं मध्यस्थं भॊजयेद धव्यकव्ये यथॊषरे बीजम उप्तं न रॊहेन; न चास्यॊप्ता पराप्नुयाद बीजभागम एवं श राद्धं भुक्तम अनर्हमाणैर; न चेह नामुत्र फलं ददाति बराह्मणॊ हय अनधीयानस तृणाग्निर इव शाम्यति तस्मै शराद्धं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते संभॊजनी नाम पिशाचदक्षिणा; सा नैव देवान न पितॄन उपैति इहैव सा भराम्यति कषीणपुण्या; शालान्तरे गौर इव नष्टवत्सा यथाग्नौ शान्ते घृतम आजुहॊति; तन नैव देवान न पितॄन उपैति तथा दत्तं नर्तने गायने च; यां चानृचे दक्षिणाम आवृणॊति उभौ हिनस्ति न भुनक्ति चैषा; या चानृचे दक्षिणा दीयते वै आघातनी गर्हितैषा पतन्ती; तेषां परेतान पातयेद देव यानात ऋषीणां समयं नित्यं ये चरन्ति युधिष्ठिर निश्चिताः सर्वधर्मज्ञास तान देवा बराह्मणान विदुः सवाध्यायनिष्ठा ऋषयॊ जञन निष्ठास तथैव च तपॊ निष्ठाश च बॊद्धव्याः कर्म निष्ठाश च भारत कव्यानि जञाननिष्ठेभ्यः परतिष्ठाप्यानि भारत तत्र ये बराह्मणाः के चिन न निन्दति हि ते वराः ये तु निन्दन्ति जल्पेषु न ताञ शराद्धेषु भॊजयेत बराह्मणा निन्दिता राजन हन्युस तरिपुरुषं कुलम वैखानसानां वचनम ऋषीणां शरूयते नृप दूराद एव परीक्षेत बराह्मणान वेदपारगान परियान वा यदि वा दवेष्यांस तेषु तच छराद्धम आवपेत यः सहस्रं सहस्राणां भॊजयेद अनृचां नरः एकस तान मन्त्रवित परीतः सर्वान अर्हति भारत [य] केन संकल्पितं शराद्धं कस्मिन काले किम आत्मकम भृग्वङ्गिरसके काले मुनिना कतरेण वा कानि शराद्धेषु वर्ज्यानि तथा मुल फलानि च धान्यजातिश च का वर्ज्या तन मे बरूहि पितामह [भ] यथा शराद्धं संप्रवृत्तं यस्मिन काले यद आत्मकम येन संकल्पितं चैव तन मे शृणु जनाधिप सवायम्भुवॊ ऽतरिः कौरव्य परमर्षिः परतापवान तस्य वंशे महाराज दत्तात्रेय इति समृतः दत्तात्रेयस्य पुत्रॊ ऽभून निमिर नाम तपॊधनः निमेश चाप्य अभवत पुत्रः शरीमान नाम शरिया वृतः पूर्णे वर्षसहस्रान्ते स कृत्वा दुष्करं तपः कालधर्मपरीतात्मानिधनं समुपागतः निमिस तु कृत्वा शौचानि विधिदृष्टेन कर्मणा संतापम अगमत तीव्रं पुत्रशॊकपरायणः अथ कृत्वॊपहार्याणि चतुर्दश्यां महामतिः तम एव गणयञ शॊकं विरात्रे परत्यबुध्यत तस्यासीत परतिबुद्धस्य शॊकेन पिहितात्मनः मनः संहृत्य विषये बुद्धिर विस्तर गामिनी ततः संचिन्तयाम आस शराद्धकल्पं समाहितः यानि तस्यैव भॊज्यानि मूलाहि च फलानि च उक्तानि यानि चान्यानि यानि चेष्टानि तस्य ह तानि सर्वाणि मनसा विनिश्चित्य तपॊधनः अमावास्यां महाप्राज्ञ विप्रान आनाय्य पूजितान दक्षिणावर्तिकाः सर्वा बृसीः सवयम अथाकरॊत सप्त विप्रांस ततॊ भॊज्ये युगपत समुपानयत ऋते च लवणं भॊज्यं शयामाकान्नं ददौ परभुः दक्षिणाग्रास ततॊ दर्भा विष्टरेषु निवेशिताः पादयॊश चैव विप्राणां ये तव अन्नम उपभुञ्जते कृत्वा च दक्षिणाग्रान वै दर्भान सुप्रयतः शुचिः परददौ शरीमते पिण्डं नामगॊत्रम उदाहरन तत कृत्वा स मुनिश्रेष्ठॊ धर्मसंकरम आत्मनः पश्चात तापेन महता तप्यमानॊ ऽभयचिन्तयत अकृतं मुनिभिः पूर्वं किं मयैतद अनुष्ठितम कथं नु शापेन न मां दहेयुर बराह्मणा इति ततः संचिन्तयाम आस वंशकर्तारम आत्मनः धयात मात्रस तथा चात्रिर आजगाम तपॊधनः अथात्रिस तं तथा दृष्ट्वा पुत्रशॊकेन कर्शितम भृशम आश्वासयाम आस वाग्भिर इष्टाभिर अव्ययः निमे संकल्पितस ते ऽयं पितृयज्ञस तपॊधनः मा ते भूद भीः पूर्वदृष्टॊ धर्मॊ ऽयं बरह्मणा सवयम सॊ ऽयं सवयम्भुविहितॊ धर्मः संकल्पितस तवया ऋते सवयम्भुवः कॊ ऽनयः शराद्धेयं विधिम आहरेत आख्यास्यामि च ते भूयः शराद्धेयं विधिम उत्तमम सवयम्भुविहितं पुत्र तत पुरुष्व निबॊध मे कृत्वाग्निकरणं पूर्वं मन्त्रपूर्वं तपॊधन ततॊ ऽरयम्णे च सॊमाय वरुणाय च नित्यशः विश्वे देवाश च ये नित्यं पितृभिः सह गॊचराः तेभ्यः संकल्पिता भागाः सवयम एव सवयम्भुवा सतॊतव्या चेह पृथिवी निवापस्येह धारिणी वैष्णवी काश्यपी चेति तथैवेहाक्षयेति च उदकानयने चैव सतॊतव्यॊ वरुणॊ विभुः ततॊ ऽगनिश चैव सॊमश च आप्याय्याव इह ते ऽनघ देवास तु पितरॊ नाम निर्मिता वै सवयम्भुवा ऊष्मपाः सुमहाभागास तेषां भागाः परकल्पिताः ते शराद्धेनार्च्यमाना वै विमुच्यन्ते ह किल्बिषात सप्तकः पितृवंशस तु पूर्वदृष्टः सवयम्भुवा विश्वे चाग्निमुखा देवाः संख्याताः पूर्वम एव ते तेषां नामानि वक्ष्यामि भागार्हाणां महात्मनाम सहः कृतिर विपाप्मा च पुण्यकृत पावनस तथा गराम्निः कषेमः समूहश च दिव्यसानुस तथैव च विवस्वान वीर्यवान हरीमान कीर्तिमान कृत एव च विपूर्वः सॊमपूर्वश च सूर्यश्रीश चेति नामतः सॊमपः सूर्यसावित्रॊ दत्तात्मा पुष्करीयकः उष्णीनाभॊ नभेदश च विश्वायुर दीप्तिर एव च चमूहरः सुवेषश च वयॊमारिः शंकरॊ भवः ईशः कर्ता कृतिर दक्षॊ भुवनॊ दिव्यकर्मकृत गणितः पञ्च वीर्यश च आदित्यॊ रश्मिमांस तथा सप्त कृत सॊमवर्चाश च विश्वकृत कविर एव च अनुगॊप्ता सुगॊप्ता च नप्ता चेश्वर एव च जितात्मा मुनिवीर्यश च दीप्तलॊमा भयंकरः अतिकर्मा परतीतश च परदाता चांशुमांस तथा शैलाभः परमक्रॊधी धीरॊष्णी भूपतिस तथा सरजी वज्री वरी चैव विश्वे देवाः सनातनाः कीर्तितास ते महाभागाः कालस्य गतिगॊचराः अश्राद्धेयानि धान्यानि कॊद्रवाः पुलकास तथा हिङ्गु दरव्येषु शाकेषु पलाण्डुं लशुनं तथा पलाण्डुः सौभञ्जनकस तथा गृञ्जनकादयः कूष्माण्ड जात्यलाबुं च कृष्णं लवणम एव च गराम्यं वाराह मांसं च यच चैवाप्रॊक्षितं भवेत कृष्णाजाजी विडश चैव शीतपाकी तथैव च अङ्कुराद्यास तथा वर्ज्या इह शृङ्गाटकानि च वर्जयेल लवणं सर्वं तथा जम्बू फलानि च अवक्षुतावरुदितं तथा शराद्धेषु वर्जयेत निवापे हव्यकव्ये वा गर्हितं च शवदर्शनम पितरश चैव देवाश च नाभिनन्दन्ति तद धविः चण्डाल शवपचौ वर्ज्यौ निवापे समुपस्थिते काषायवासी कुष्ठी वा पतितॊ बरह्महापि वा संकीर्ण यॊनिर विप्रश च संबन्धी पतितश च यः वर्जनीया बुधैर एते निवापे समुपस्थिते इत्य एवम उक्त्वा भगवान सववंशजम ऋषिं पुरा पितामह सभां दिव्यां जगामात्रिस तपॊधनः [भ] तथाविधौ परवृत्ते तु सर्व एव महर्षयः पितृयज्ञान अकुर्वन्त विधिदृष्टेन कर्मणा ऋषयॊ धर्मनित्यास तु कृत्वा निवपनान्य उत तर्पणं चाप्य अकुर्वन्त तीर्थाम्भॊभिर यतव्रताः निवापैर दीयमानैश च चातुर्वर्ण्येन भारत तर्पिताः पितरॊ देवास ते नान्नं जरयन्ति वै अजीर्णेनाभिहन्यन्ते ते देवाः पितृभिः सह सॊमम एवाभ्यपद्यन्त निवापान नाभिपीडिताः ते ऽबरुवन सॊमम आसाद्य पितरॊ ऽजीर्ण पीडिताः निवापान्नेन पीड्यामः शरेयॊ नात्र विधीयताम तान सॊमः परत्युवाचाथ शरेयश चेद ईप्सितं सुराः सवयम्भू सदनं यातस वै शरेयॊ विधास्यति ते सॊमवचनाद देवाः पितृभिः सह भारत मेरुशृङ्गे समासीनं पितामहम उपागमन [पितरह] निवापान्नेन भगवन भृशं पीड्यामहे वयम परसादं कुरु नॊ देव शरेयॊ नः संविधीयताम इति तेषां वचः शरुत्वा सवयम्भूर इदम अब्रवीत एष मे पार्श्वतॊ वह्निर युष्मच छरेयॊ विधास्यति [अग्नि] सहितास तात भॊक्ष्यामॊ निवापे समुपस्थिते जरयिष्यथ चाप्य अन्नं मया सार्धं न संशयः एतच छरुत्वा तु पितरस ततस ते विज्वराभवन एतस्मात कारणाच चाग्नेः पराक्तनं दीयते नृप निवप्ते चाग्निपूर्वे वै निवापे पुरुषर्षभ न बरह्मराक्षसास तं वै निवापं धर्षयन्त्य उत रक्षांसि चापवर्तन्ते सथिते देवे विभावसौ पूर्वं पिण्डं पितुर दद्यात ततॊ दद्यात पितामहे परपितामहाय च तत एष शराद्धविधिः समृतः बरूयाच छराद्धे च सावित्रीं पिण्डे पिण्डे समाहितः सॊमायेति च वक्तव्यं तथा पितृमतेति च रजस्वला च या नारी वयङ्गिता कर्णयॊश च या निवापे नॊपतिष्ठेत संग्राह्या नान्यवंशजाः जलं परतरमाणश च कीर्तयेत पितामहान नदीम आसाद्य कुर्वीत पितॄणां पिण्ड तर्पणम पूर्वं सववंशजानां तु कृत्वाद्भिस तर्पणं पुनः सुहृत संबन्धिवर्गाणां ततॊ दद्याज जलाञ्जलिम कल्माषगॊयुगेनाथ युक्तेन तरतॊ जलम पितरॊ ऽभिलषन्ते वै नावं चाप्य अधिरॊहतः सदा नावि जलं तज्ज्ञाः परयच्छन्ति समाहिताः मासार्धे कृष्णपक्षस्य कुयान निवपनानि वै पुष्टिर आयुस तथा वीर्यं शरीश चैव पितृवर्तिनः पितामहः पुलस्त्यश च वसिष्टाः पुलहस तथा अङ्गिराश च करतुश चैव कश्यपश च महान ऋषिः एते कुरु कुलश्रेष्ठ महायॊगेश्वराः समृताः एते च पितरॊ राजन्न एष शराद्धविधिः परः परेतास तु पिण्ड संबन्धान मुच्यन्ते तेन कर्मणा इत्य एषा पुरुषश्रेष्ठ शराद्धॊत्पत्तिर यथागमम खयापिता पूर्वनिर्दिष्टा दानं वक्ष्याम्य अतः परम [य] दविजातयॊ वरतॊपेता हविस ते यदि भुञ्जते अन्नं बराह्मण कामाय कथम एतत पितामह [भ] अवेदॊक्त वरताश चैव भुञ्जानाः कार्यकारिणः वेदॊक्तेषु तु भुञ्जाना वरतलुप्ता युधिष्ठिर [य] यद इदं तप इत्य आहुर उपवासं पृथग्जनाः तपः सयाद एतद इह वै तपॊ ऽनयद वापि किं भवेत [भ] मासार्ध मासौ नॊपवसेद यत तपॊ मन्यते जनः आत्मतन्त्रॊपघाती यॊ न तपस्वी न धर्मवित तयागस्यापि च संपत्तिः शिष्यते तप उत्तमम सदॊपवासी च भवेद बरह्म चारी तथैव च मुनिश च सयात सदा विप्रॊ देवांश चैव सदा यजेत कुटुम्बिकॊ धर्मकामः सदा सवप्नश च भारत अमृताशी सदा च सयात पवित्री च सदा भवेत ऋतवादी सदा च सयान नियतश च सदा भवेत विघसाशी सदा च सयात सदा चैवातिथि परियः अमांसासी सदा च सयात पवित्री च सदा भवेत [य] कथं सदॊपवासी सयाद बरह्म चारी च पार्थिव विघसाशी कथं च सयात कथं चैवातिथि परियः [भ] अन्तरा सायम आशं च परातर आशं तथैव च सदॊपवासी भवति यॊ न भुङ्क्ते ऽनतरा पुनः भार्यां गच्छन बरह्म चारी सदा भवति चैव ह ऋतवादी सदा च सयाद दानशीलश च मानवः अभक्षयन वृथा मांसम अमांसाशी भवत्य उत दानं ददत पवित्री सयाद अस्वप्नश च दिवा सवपन भृत्यातिथिषु यॊ भुङ्क्ते भुक्तवत्सु नरः सदा अमृतं केवलं भुङ्क्ते इति विद्धि युधिष्ठिर अभुक्तवत्सु नाश्नाति बराह्मणेषु तु यॊ नरः अभॊजनेन तेनास्य जितः सवर्गॊ भवत्य उत देवेभ्यश च पितृभ्यश च भृत्येभ्यॊ ऽतिथिभिः सह अवशिष्टानि यॊ भुङ्क्ते तम आहुर विघसाशिनम तेषां लॊका हय अपर्यन्ताः सदने बरह्मणः समृताः उपस्थिता हय अप्सरॊभिर गन्धर्वैश च जनाधिप देवतातिथिभिः सार्धं पितृभिश चॊपभुञ्जते रमन्ते पुत्रपौत्रैश च तेषां गतिर अनुत्तमा [य] बराह्मणेभ्यः परयच्छन्ति दानानि विविधानि च दातृप्रतिग्रहीत्रॊर वा कॊ विशेषः पितामह [भ] साधॊर यः परतिगृह्णीयात तथैवासाधुतॊ दविजः गुणवत्य अल्पदॊषः सयान निर्गुणे तु निमज्जति अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम वृषादर्भेश च संवादं सप्तर्षीणां च भारत कश्यपॊ ऽतरिर वसिष्ठश च भरद्वाजॊ ऽथ गौतमः विश्वामित्रॊ जमदग्निः साध्वी चैवाप्य अरुन्धती सर्वेषाम अथ तेषां तु गण्डाभूत कर्म कारिका शूद्रः पशुसखश चैव भर्ता चास्या बभूव ह ते वै सर्वे तपस्यन्तः पुरा चेरुर महीम इमाम समाधिनॊपशिक्षन्तॊ बरह्मलॊकं सनातनम अथाभवद अनावृष्टिर महती कुरुनन्दन कृच्छ्रप्राणॊ ऽभवद यत्र लॊकॊ ऽयं वै कषुधान्वितः कस्मिंश चिच च पुरा यज्ञे याज्येन शिबिसूनुना दक्षिणार्थे ऽथ ऋत्विग्भ्यॊ दत्तः पुत्रॊ निजः किल तस्मिन काले ऽथ सॊ ऽलपायुर दिष्टान्तम अगमत परभॊ ते तं कषुधाभिसंतप्ताः परिवार्यॊपतस्थिरे याज्यात्मजम अथॊ दृष्ट्वा गतासुम ऋषिसत्तमाः अपचन्त तदा सथाल्यां कषुधार्ताः किल भारत निराद्ये मर्त्यलॊके ऽसमिन्न आत्मानं ते परीप्सवः कृच्छ्राम आपेदिरे वृत्तिम अन्नहेतॊस तपस्विनः अटमानॊ ऽथ तान मार्गे पचमानान महीपतिः राजा शैब्यॊ वृषादर्भिः किश्यमानान ददर्श ह [वृ] परतिग्रहस तारयति पुष्टिर वै परतिगृह्णताम मयि यद विद्यते वित्तं तच छृणुध्वं तपॊधनाः परियॊ हि मे बराह्मणॊ याचमानॊ; दद्याम अहं वॊ ऽशवतरी सहस्रम एकैकशः स वृषाः संप्रसूताः; सर्वेषां वै शीघ्रगाः शवेतलॊमाः कुलं भरान अनडुहः शतं शतान; धुर्याञ शुभान सर्वशॊ ऽहं ददानि पृथ्वी वाहान पीवरांश चैव तावद; अग्र्या गृष्ट्यॊ धेनवः सुव्रताश च वरान गरामान वरीहि यवं रसांश च; रत्नं चान्यद दुर्लभं किं ददानि मा समाभक्ष्ये भावम एवं कुरुध्वं; पुष्ट्य अर्थं वै किं परयच्छाम्य अहं वः [रसयह] राजन परतिग्रहॊ राज्ञॊ मध्व आस्वादॊ विषॊपमः तज जानमानः कस्मात तवं कुरुषे नः परलॊभनम कषत्रं हि दैवतम इव बराह्मणं समुपाश्रितम अमलॊ हय एष तपसा परीतः परीणाति देवताः अह्नापीह तपॊ जातु बराह्मणस्यॊपजायते तद दाव इव निर्दह्यात पराप्तॊ राजप्रतिग्रहः कुशलं सह दानेन राजन्न अस्तु सदा तव अर्थिभ्यॊ दीयतां सर्वम इत्य उक्त्वा ते ततॊ ययुः अपक्वम एव तन मांसम अभूत तेषां च धीमताम अथ हित्वा ययुः सर्वे वनम आहारकाङ्क्षिणः ततः परचॊदिता राज्ञा वनं गत्वास्य मन्त्रिणः परचीयॊदुम्बराणि सम दानं दातुं परचक्रमुः उदुम्बराण्य अथान्यानि हेमगर्भाण्य उपाहरन भृत्यास तेषां ततस तानि परग्राहितुम उपाद्रवन गुरूणीति विदित्वाथ न गराह्याण्य अत्रिर अब्रवीत न सम हे मूढ विज्ञाना न सम हे मन्दबुद्धयः हैमानीमानि जानीमः परतिबुद्धाः सम जागृमः इह हय एतद उपादत्तं परेत्य सयात कटुकॊदयम अप्रतिग्राह्यम एवैतत परेत्य चेह सुखेप्सुना [व] शतेन निष्कं गणितं सहस्रेण च संमितम यथा बहु परतीच्छन हि पापिष्ठां लभते गतिम [कष्यप] यत पृथिव्यां वरीहि यवं हिरण्यं पशवः सत्रियः सर्वं तन नालम एकस्य तस्माद विद्वाञ शमं वरजेत [भरद्वाज] उत्पन्नस्य रुरॊः शृङ्गं वर्धमानस्य वर्धते परार्थना पुरुषस्येव तस्य मात्रा न विद्यते [गौतम] न तल लॊके दरव्यम अस्ति यल लॊकं परतिपूरयेत समुद्रकल्पः पुरुषॊ न कदा चन पूर्यते [विष्वामित्र] कामं कामयमानस्य यदा कामः समृध्यते अथैनम अपरः कामस तृष्णा विध्यति बाणवत [जमदग्नि] परतिग्रहे संयमॊ वै तपॊ धारयते धरुवम तद धनं बराह्मणस्येह लुभ्यमानस्य विस्रवेत [अरुन्धती] धर्मार्थं संचयॊ यॊ वै दरव्याणां पक्षसंमतः तपः संचय एवेह विशिष्टॊ दरव्यसंचयात [गण्डा] उग्राद इतॊ भयाद यस्माद विभ्यतीमे ममेश्वराः बलीयांसॊ दुर्बलवद बिभेम्य अहम अतः परम [पषुसख] यद वै धर्मे परं नास्ति बराह्मणास तद धनं विदुः विनयार्थं सुविद्वांसम उपासेयं यथातथम [रसयह] कुशलं सह दानाय तस्मै यस्य परजा इमाः फलान्य उपधि युक्तानि य एवं नः परयच्छसि [भ] इत्य उक्त्वा हेमगर्भाणि हित्वा तानि फलानि ते ऋषयॊ जग्मुर अन्यत्र सर्व एव धृतव्रताः [मन्त्रिणह] उपधिं शङ्कमानास ते हित्वेमानि फलानि वै ततॊ ऽनयेनैव गच्छन्ति विदितं ते ऽसतु पार्थिव इत्य उक्तः स तु भृत्यैस तैर वृषादर्भिश चुकॊप ह तेषां संप्रतिकर्तुं च सर्वेषाम अगमद गृहम स गत्वाहवनीये ऽगनौ तीव्रं नियमम आस्थितः जुहाव संस्कृतां मन्त्रैर एकैकाम आहुतिं नृपः तस्माद अग्नेः समुत्तस्थौ कृत्या लॊकभयंकरी तस्या नाम वृषादर्भिर यातुधानीत्य अथाकरॊत सा कृत्या कालरात्रीव कृताञ्जलिर उपस्थिता वृषादर्भिं नरपतिं किं करॊमीति चाब्रवीत [वृसाधर्भि] ऋषीणां गच्छ सप्तानाम अरुन्धत्यास तथैव च दासी भर्तुश च दास्याश च मनसा नाम धारय जञात्वा नामानिचैतेषां सर्वान एतान विनाशय विनष्टेषु यथा सवैरं गच्छ यत्रेप्सितं तव सा तथेति परतिश्रुत्य यातु दानी सवरूपिणी जगाम तद वनं यत्र विचेरुस ते महर्षयः [भ] अथात्रि परमुखा राजन वने तस्मिन महर्षयः वयचरन भक्षयन्तॊ वै मूलानि च फलानि च अथापश्यन सुपीनांस पाणिपादमुखॊदरम परिव्रजन्तं सथूलाङ्गं परिव्राजं शुनः सखम अरुन्धती तु तं दृष्ट्वा सर्वाङ्गॊपचितं शुभा भवितारॊ भवन्तॊ वै नैवम इत्य अब्रवीद ऋषीन [वसिस्ठ] नैतस्येह यथास्माकम अग्निहॊत्रम अनिर्हुतम सायंप्रातश च हॊतव्यं तेन पीवाञ शुनः सखः [अत्रि] नैतस्येह यथास्माकं कषुधा वीर्यं समाहतम कृच्छ्राधीतं परनष्टं च तेन पीवाञ शुनः सखः [विष्वामित्र] नैतस्येह यथास्माकं शश्वच छास्त्रं जरद गवः अलसः कषुत परॊ मूर्खस तेन पीवाञ शुनः सखः [जमदग्नि] नैतस्येह यथास्माकं भक्तम इन्धनम एव च संचिन्त्य वार्षिकं किं चित तेन पीवाट शुनः सखः [कष्यप] नैतस्येह यथास्माकं चत्वारश च सहॊदराः देहि देहीति भिक्षन्ति तेन पीवाञ शुनः सखः [भरद्वाज] नैतस्येह यथास्माकं बरह्म बन्धॊर अचेतसः शॊकॊ भार्यापवादेन तेन पीवाञ शुनः सखः [गौतम] नैतस्येह यथास्माकं तरिकौशेयं हि राङ्कवम एकैकं वै तरिवार्षीयं तेन पीवाञ शुनः सखः [भ] अथ देष्ट्वा परिव्राट स तान महर्षीञ शुनः सखः अभिगम्य यथान्यायं पाणिस्पर्शम अथाचरत परिचर्यां वने तां तु कषुत परतीघात कारिकाम अन्यॊन्येन निवेद्याथ परातिष्ठन्त सहैव ते एकनिश्चय कार्याश च वयचरन्त वनानि ते आददानाः समुद्धृत्य मूलानि च फलानि च कदा चिद विचरन्तस ते वृक्षैर अविरलैर वृताम शुचि वारि परसन्नॊदां ददृशुः पद्मिनीं शुभाम बालादित्य वपुः परख्यैः पुष्करैर उपशॊभिताम वैदूर्यवर्णसदृशैः पद्मपत्रैर अथावृताम नानाविधैश च विहगैर जलप्रकर सेविभिः एकद्वाराम अनादेयां सूपतीर्थाम अकर्दमाम वृषादर्भि परयुक्ता तु कृत्या विकृतदर्शना यातुधानीति विख्याता पद्मिनीं ताम अरक्षत शुनः सख सहायास तु बिसार्थं ते महर्षयः पद्मिनीम अभिजग्मुस ते सर्वे कृत्याभिरक्षिताम ततस ते यातुधानीं तां दृष्ट्वा विकृतदर्शनाम सथितां कमलिनी तीरे कृत्याम ऊचुर महर्षयः एका तिष्ठसि का नु तवं कस्यार्थे किं परयॊजनम पद्मिनी तीरम आश्रित्य बरूहि तवं किं चिकीर्षसि [यातुधान] यास्मि सास्म्य अनुयॊगॊ मे न कर्तव्यः कथं चन आरक्षिणीं मां पद्मिन्या वित्तसर्वे तपॊधनाः [रसयह] सर्व एव कषुधार्था सम न चान्यत किं चिद अस्ति नः भवत्याः संमते सर्वे गृह्णीमहि बिसान्य उत [यातुधान] समयेन बिसानीतॊ गृह्णीध्वं कामकारतः एकैकॊ नाम मे परॊक्त्वा ततॊ गृह्णीत माचिरम [भ] विज्ञाय यातुधानीं तां कृत्याम ऋषिवधैषिणीम अत्रिः कषुधा परीतात्मा ततॊ वचनम अब्रवीत अरात्रिर अत्रेः सा रात्रिर यां नाधीते तरिर अद्य वै अरात्रिर अत्रिर इत्य एव नाम मे विद्धि शॊभने [या] यथॊदाहृतम एतत ते मयि नाम महामुने दुर्धार्यम एतन मनसा गच्छावतर पद्मिनीम [वसिस्ठ] वसिष्ठॊ ऽसमि वरिष्ठॊ ऽसमि वसे वासं गृहेष्व अपि वसिष्ठत्वाच च वासाच च वसिष्ठ इति विद्धि माम [या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम [कष्यप] कुलं कुलं च कुपपः कुपयः कश्यपॊ दविजः काश्यः काशनिकाशत्वाद एतन मे नाम धारय [या] यथॊदाहृतम एतत ते मयि नाम महामुने दुर्धार्यम एतन मनसा गच्छावतर पद्मिनीम [भरद्वाज] भरे सुतान भरे शिष्यान भरे देवान भरे दविजान भरे भर्याम अनव्याजॊ भरद्वाजॊ ऽसमि शॊभने [या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम [गौतम] गॊदमॊ दमगॊ ऽधूमॊ दमॊ दुर्दर्शनश च ते विद्धि मां गौतमं कृत्ये यातुधानि निबॊध मे [या] यथॊदाहृतम एतत ते मयि नाम महामुने नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम [विष्वामित्र] विश्वे देवाश च मे मित्रं मित्रम अस्मि गवां तथा विश्वा मित्रम इति खयातं यातुधानि निबॊध मे [या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम [जमदग्नि] जाजमद्यजजा नाम मृजा माह जिजायिषे जमदग्निर इति खयातम अतॊ मां विद्धि शॊभने [या] यथॊदाहृतम एतत ते मयि नाम महामुने नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम [अरुन्धती] धरां धरित्रीं वसुधां भर्तुस तिष्ठाम्य अनन्तरम मनॊ ऽनुरुन्धती भर्तुर इति मां विद्ध्य अरुन्धतीम [या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम [गण्डा] गण्डं गण्डं गतवती गण्डगण्डेति संज्ञिता गण्डगण्डेव गण्डेति विद्धि मानल संभवे [या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम [पषुसख] सखा सखे यः सख्येयः पशूनां च सखा सदा गौणं पशुसखेत्य एवं विद्धि माम अग्निसंभवे [या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम एभिर उक्तं यथा नाम नाहं वक्तुम इहॊत्सहे शुनः सख सखायं मां यातुधान्य उपधारय [या] नाम ते ऽवयक्तम उक्तं वै वाक्यं संदिग्धया गिरा तस्मात सकृद इदानीं तवं बरूहि यन नाम ते दविज सकृद उक्तं मया नाम न गृहीतं यदा तवया तस्मात तरिदण्ड्दाभिहता गच्छ भस्मेति माचिरम [भ] सा बरह्मदण्डकल्पेन तेन मूर्ध्नि हता तदा कृत्या पपात मेदिन्यां भस्मसाच च जगाम ह शुनः सखश च हत्वा तां यातुधानीं महाबलाम भुवि तरिदण्डं विष्टभ्य शाद्वले समुपाविशत ततस ते मुनयः सर्वे पुष्कराणि बिसानि च यथाकामम उपादाय समुत्तस्थुर मुदान्विताः शरमेण महता युक्तास ते बिसानि कलापशः तीरे निक्षिप्य पद्मिन्यास तर्पणं चक्रुर अम्भसा अथॊत्थाय जलात तस्मात सर्वे ते वै समागमन नापश्यंश चापि ते तानि बिसानि पुरुषर्षभ [रसयह] केन कषुधाभिभूतानाम अस्माकं पापकक्र्मणा नृशंसेनापनीतानि बिसान्य आहारकाङ्क्षिणाम ते शङ्कमानास तव अन्यॊन्यं पप्रच्छुर दविजसत्तमाः त ऊचुः शपथं सर्वे कुर्म इत्य अरिकर्शन त उक्त्वा बाढम इत्य एव सर्व एव शुनः सखम कषुधार्ताः सुपरिश्रान्ताः शपथायॊपचक्रमुः [अत्रि] स गां सपृशतु पादेन सूर्यं च परतिमेहतु अनध्यायेष्व अधीयीत बिस सतैन्यं करॊति यः [वसिस्ठ] अनध्याय परॊ लॊके शुनः स परिकर्षतु परिव्राट कामवृत्तॊ ऽसतु बिस सतैन्यं करॊति यः शरणागतं हन्तुमित्रं सवसुतां चॊपजीवतु अर्थान काङ्क्षतु कीनाशाद बिस सतैन्यं करॊति यः [कष्यप] सर्वत्र सर्वं पणतु नयासलॊपं करॊतु च कूटसाक्षित्वम अभ्येतु बिस सतैन्यं करॊति यः वृथा मांसं समश्नातु वृथा दानं करॊति च यातु सत्रियं दिवा चैव बिस सतैन्यं करॊति यः [भरद्वाज] नृशंसस तयक्तधर्मास तु सत्रीषु जञातिषु गॊषु च बराह्मणं चापि जयतां बिस सतैन्यं करॊति यः उपाध्यायम अधः कृत्वा ऋचॊ ऽधयेतु यजूंषि च जुहॊतु च स कक्षाग्नौ बिस सतैन्यं करॊति यः [जमदग्नि] पुरीषम उत्सृजत्व अप्सु हन्तुगां चापि दॊहिनीम अनृतौ मैथुनं यातु बिस सतैन्यं करॊति यः दवेष्यॊ भार्यॊपजीवी सयाद दूरबन्धुश च वैरवान अन्यॊन्यस्यातिथिश चास्तु बिस सतैन्यं करॊति यः [गौतम] अधीत्य वेदांस तयजतु तरीन अग्नीन अपविध्यतु विक्रीणातु तथा सॊमं बिस सतैन्यं करॊति यः उप पानप्लवे गरामे बराह्मणॊ वृषली पतिः तस्य सालॊक्यतां यातु बिस सतैन्यं करॊति यः [विष्वामित्र] जीवतॊ वै गुरून भृत्यान भरन्त्व अस्य परे जनाः अगतिर बहुपुत्रः सयाद बिस सतैन्यं करॊति यः अशुचिर बरह्म कूटॊ ऽसतु ऋद्ध्या चैवाप्य अहं कृतः कर्षकॊ मत्सरी चास्तु बिस सतैन्यं करॊति यः वर्षान करॊतु भृतकॊ राज्ञश चास्तु पुरॊहितः अयाज्यस्य भवेद ऋत्विग बिस सतैन्यं करॊति यः [अरुन्धती] नित्यं परिवदेच छवश्रूं भर्तुर भवतु दुर्मनाः एका सवादु समश्नातु बिस सतैन्यं करॊति या जञातीनां गृहमेध्यस्था सक्तून अत्तु दिनक्षये अभाग्यावीरसूर अस्तु बिस सतैन्यं करॊति याः [गण्डा] अनृतं भाषतु सदा साधुभिश च विरुध्यतु ददातु कन्यां शुक्लेन बिस सतैन्यं करॊति याः साधयित्वा सवयं पराशेद दास्ये जीवतु चैव ह विकर्मणा परमीयेत बिस सतैन्यं करॊति या [पषुसख] दास्य एव परजायेत सॊ ऽपरसूतिर अकिंचनः दैवतेष्व अनमः कारॊ बिस सतैन्यं करॊति यः अध्वर्यवे दुहितरं ददातुच; छन्दॊगे वा चरितब्रह्म चर्ये आथर्वणं वेदम अधीत्य विप्रः; सनायीत यॊ वै हरते बिसानि [रसयह] इष्टम एतद दविजातीनां यॊ ऽयं ते शपथः कृतः तवया कृतं बिस सतैन्यं सर्वेषां नः शुनः सुख [षुन] नयस्तम आद्यम अपश्यद्भिर यद उक्तं कृतकर्मभिः सत्यम एतन न मिथ्यैतद बिस सतैन्यं कृतं मया मया हय अन्तर्हितानीह बिसानीमानि पश्यत परीक्षार्थं भगवतां कृतम एतन मयानघाः रक्षणार्थं च सर्वेषां भवताम अहम आगतः यातुधानी हय अतिक्रुद्धा कृत्यैषा वॊ वधैषिणी वृषादर्भि परयुक्तैषा निहता मे तपॊधनाः दुष्टा हिंष्याद इयं पापा युष्मान परत्य अग्निसंभवा तस्माद अस्म्य आगतॊ विप्रा वासवं मां निबॊधत अलॊभाद अक्षया लॊकाः पराप्ता वः सार्वकामिकाः उत्तिष्ठध्वम इतः कषिप्रं तान अवाप्नुत वै दविजाः [भ] ततॊ महर्षयः परीतास तथेत्य उक्त्वा पुरंदरम सहैव तरिदशेन्द्रेण सर्वे जग्मुस तरिविष्टपम एवम एते महात्मानॊ भॊगैर बहुविधैर अपि कषुधा परमया युक्ताश छन्द्यमाना महात्मभिः नैव लॊभं तदा चक्रुस ततः सवर्गम अवाप्नुवन तस्मात सर्वास्व अवस्थासु नरॊ लॊभं विवर्जयेत एष धर्मः परॊ राजन्न अलॊभ इति विश्रुतः इदं नरः सच चरितं समवायेषु कीर्तयेत सुखभागी च भवति न च दुर्गाण्य अवाप्नुते परीयन्ते पितरश चास्य ऋषयॊ देवतास तथा यशॊधर्मार्थभागी च भवति परेत्य मानवः [भ] अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम यद्वृत्तं तीर्थयात्रायां शपथं परति तच छृणु पुष्कर अर्थं कृतं सतैन्यं पुरा भरतसत्तम राजर्षिभिर महाराज तथैव च दविजर्षिभिः ऋषयः समेताः पश्चिमे वै परभासे; समागता मन्त्रम अमन्त्रयन्त चराम सर्वे पृथिवीं पुण्यतीर्थां; तन नः कार्यं हन्त गच्छाम सर्वे शुक्रॊ ऽङगिराश चैव कविश च विद्वांस; तथागस्त्यॊ नारद पर्वतौ च भृगुर वसिष्ठः कश्यपॊ गौतमश च; विश्वामित्रॊ जमदग्निश च राजन ऋषिस तथा गालवॊ ऽथाष्टकश च; भरद्वाजॊ ऽरुन्धती वालखिल्याः शिबिर दिलीपॊ नहुषॊ ऽमबरीषॊ; राजा ययातिर धुन्धुमारॊ ऽथ पूरुः जग्मुः पुरस्कृत्य महानुभावं; शतक्रतुं वृत्रहणं नरेन्द्र तीर्थानि सर्वाणि परिक्रमन्तॊ; माध्यां ययुः कौशिकीं पुण्यतीर्थाम सर्वेषु तीर्थेष्व अथ धूतपापा; जग्मुस ततॊ बरह्मसरः सुपुण्यम देवस्य तीर्थे जलम अग्निकल्पा; विगाह्य ते भुक्तबिस परसूनाः के चिद बिसान्य अखनंस तत्र राजन्न; अन्ये मृणालान्य अखनंस तत्र विप्राः अथापश्यन पुष्करं ते हरियन्तं; हरदाद अगस्त्येन समुद्धृतं वै तान आह सर्वान ऋषिमुख्यान अगस्त्यः; केनादत्तं पुष्करं मे सुजातम युष्माञ शङ्के दीयतां पुष्करं मे; न वै भवन्तॊ हर्तुम अर्हन्ति पद्मम शृणॊमि कालॊ हिंसते धर्मवीर्यं; सेयं पराप्ता वर्धते धर्मपीडा पुराधर्मॊ वर्धते नेह यावत; तावद गच्छामि परलॊकं चिराय पुरा वेदान बराह्मणा गराममध्ये; घुष्ट सवरा वृषलाञ शरावयन्ति पुरा राजा वयवहारान अधर्म्यान; पश्यत्य अहं परलॊकं वरजामि पुरावरान परत्यवरान गरीयसॊ; यावन नरा नावमंस्यन्ति सर्वे तमॊत्तरं यावद इदं न वर्तते; तावद वरजामि परलॊकं चिराय पुरा परपश्यामि परेण मर्त्यान; बलीयसा दुर्बलान भुज्यमानान तस्माद यास्यामि परलॊकं चिराय; न हय उत्सहे दरष्टुम ईदृङ नृलॊके तम आहुर आर्ता ऋषयॊ महर्षिं; न ते वयं पुष्करं चॊरयामः मिथ्याभिषङ्गॊ भवता न कार्यः; शपाम तीक्ष्णाञ शपथान महर्षे ते निश्चितास तत्र महर्षयस तु; संमन्यन्तॊ धर्मम एवं नरेन्द्र ततॊ ऽशपञ शपथान पर्ययेण; सहैव ते पार्थिव पुत्रपौत्रैः [भृगु] परत्याक्रॊशेद इहाक्रुष्टस ताडितः परतिताडयेत खादेच च पृष्ठमांसानि यस ते हरति पुष्करम [वसिस्ठ] अस्वाध्याय परॊ लॊके शवानं च परिकर्षतु पुरे च भिक्षुर भवतु यस ते हरति पुष्करम [कष्यप] सर्वत्र सर्वं पणतु नयासे लॊभं करॊतु च कूटसाक्षित्वम अभ्येतु यस ते हरति पुष्करम [गौतम] जीवत्व अहं कृतॊ बुद्ध्या विपणत्व अधमेन सः कर्षकॊ मत्सरी चास्तु यस ते हरति पुष्करम [अन्गिरस] अशुचिर बरह्म कूटॊ ऽसतु शवानं च परिकर्षतु बरह्म हानि कृतिश चास्तु यस ते हरति पुष्करम [धुन्धुमार] अकृतज्ञॊ ऽसतु मित्राणां शूद्रायां तु परजायतु एकः संपन्नम अश्नातु यस ते हरति पुष्करम [पूरु] चिकित्सायां परचरतु भार्यया चैव पुष्यतु शवशुरात तस्य वृत्तिः सयाद यस ते हरति पुष्करम [दिलीप] उदपानप्लवे गरामे बराह्मणॊ वृषली पतिः तस्य लॊभान स वरजतु यस ते हरति पुष्करम [षुक्र] पृष्ठमांसं समश्नातु दिवा गच्छतु मैथुनम परेष्यॊ भवतु राज्ञश च यस ते हरति पुष्करम [जमदग्नि] अनध्यायेष्व अधीयीत मित्रं शराद्धे च भॊजयेत शराद्धे शूद्रस्य चाश्नीयाद यस ते हरति पुष्करम [षिबि] अनाहिताग्निर मरियतां यज्ञे विघ्नं करॊतु च तपस्विभिर विरुध्येत यस ते हरति पुष्करम [ययाति] अनृतौ जटी वरतिन्यां वै भार्यायां संप्रजायतु निराकरॊतु वेदांश च यस ते हरति पुष्करम [नहुस] अतिथिं गृहस्थॊ नुदतु कामवृत्तॊ ऽसतु दीक्षितः विद्यां परयच्छतु भृतॊ यस ते हरति पुष्करम [अम्बरीस] नृशंसस तयक्तधर्मॊ ऽसतु सत्रीषु जञातिषु गॊषु च बराह्मणं चापि जहतु यस ते हरति पुष्करम [नारद] गूढॊ ऽजञानी बहिः शास्त्रं पठतां विस्वरं पदम गरीयसॊ ऽवजानातु यस ते हरति पुष्करम [नाभाग] अनृतं भाषतु सदा सद्भिश चैव विरुध्यतु शुक्लेन कन्यां ददतु यस ते हरति पुष्करम [कवि] पदा स गां ताडयतु सूर्यं च परति मेहतु शरणागतं च तयजतु यस ते हरति पुष्करम [विष्वामित्र] करॊतु भृतकॊ ऽवर्षां राज्ञश चास्तु पुरॊहितः ऋत्विग अस्तु हय अयाज्यस्य यस ते हरति पुष्करम [पर्वत] गरमे चाधिकृतः सॊ ऽसतु खरयानेन गच्छतु शुनः कर्षतु वृत्त्यर्थे यस ते हरति पुष्करम [भरद्वाज] सर्वपापसमादानं नृशंसे चानृते च यत तत तस्यास्तु सदा पापं यस ते हरति पुष्करम [अस्टक] स राजास्त्व अकृतप्रज्ञः कामवृत्तिश च पापकृत अधर्मेणानुशास्तूर्वीं यस ते हरति पुष्करम [गालव] पापिष्ठेभ्यस तव अनर्घार्हः स नरॊ ऽसतु सवपापकृत दत्त्वा दानं कीर्तयतु यस ते हरति पुष्करम [अरुन्धती] शवश्र्वापवादं वदतु भर्तुर भवतु दुर्मनाः एका सवादु समश्नातु या ते हरति पुष्करम [वालखिल्य] एकपादेन वृत्त्यर्थं गरामद्वारे स तिष्ठतु धर्मज्ञस तयक्तधर्मॊ ऽसतु यस ते हरति पुष्करम [पषुसख] अग्निहॊत्रम अनादृत्य सुखं सवपतु स दविजः परिव्राट कामवृत्तॊ ऽसतु यस ते हरति पुष्करम [सुरभी] बाल्वजेन निदानेन कांस्यं भवतु दॊहनम दुह्येत परवत्सेन या ते हरति पुष्करम [भ] ततस तु तैः शपथैः शप्यमानैर; नानाविधैर बहुभिः कौरवेन्द्र सहस्राक्षॊ देवराट संप्रहृष्टः; समीक्ष्य तं कॊपनं विप्रमुख्यम अथाब्रवीन मघवा परत्ययं सवं; समाभाष्य तम ऋषिं जातरॊषम बरह्मर्षिदेवर्षिनृपर्षिमध्ये; यत तन निबॊधेह ममाध्य राजन [षक्र] अध्वर्यवे दुहितरं ददातुच; छन्दॊगे वा चरितब्रह्म चर्ये आथर्वणं वेदम अधीत्य विप्रः; सनायेत यः पुष्करम आददाति सर्वान वेदान अधीयीत पुण्यशीलॊ ऽसतु धार्मिकः बरह्मणः सदनं यातु यस ते हरति पुष्करम [अगस्त्य] आशीर्वादस तवया परॊक्तः शपथॊ बलसूदन दीयतां पुष्करं मह्यम एष धर्मः सनातनः [इन्द्र] न मया भगवाँल लॊभाद धृतं पुष्करम अद्य वै धर्मं ते शरॊतुकामेन हृतं न करॊद्धुम अर्हति धर्मः शरुतः समुत्कर्षॊ धर्मसेतुर अनामयः आर्षॊ वै शाश्वतॊ नित्यम अव्ययॊ ऽयं मया शरुतः तद इदं गृह्यतां विद्वन पुष्करं मुनिसत्तम अतिक्रमं मे भगब्वन कषन्तुम अर्हस्य अनिन्दित इत्य उक्तः स महेन्द्रेण तपस्वी कॊपनॊ भृशम जग्राह पुष्करं धीमान परसन्नश चाभवन मुनिः परययुस ते ततॊ भूयस तीर्थानि वनगॊचराः पुण्यतीर्थेषु च तथा गात्राण्य आप्लावयन्ति ते आख्यानं य इदं युक्तः पठेत पर्वणि पर्वणि न मूर्खं जनयेत पुत्रं न भवेच च निराकृतिः न तम आपत सपृशेत का चिन न जवरॊ न रुजश च ह विरजाः शरेयसा युक्तः परेत्य सवर्गम अवाप्नुयात यश च शास्त्रम अनुध्यायेद ऋषिभिः परिपालितम स गच्छेद बरह्मणॊ लॊकम अव्ययं च नरॊत्तम [य] यद इदं शराद्धधर्मेषु दीयते भरतर्षभ छत्रं चॊपानहौ चैव केनैतत संप्रवर्तितम कथं चैतत समुत्पन्नं किमर्थं च परदीयते न केवलं शराद्धधर्मे पुण्यकेष्व अपि दीयते एतद विस्तरतॊ राजञ शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः [भ] शृणु राजन्न अवहितश छत्रॊपानह विस्तरम यथैतत परथितं लॊके येन चैतत परवर्तितम यथा चाक्षय्यतां पराप्तं पुण्यतां च यथागतम सर्वम एतद अशेषेण परवक्ष्यामि जनाधिप इतिहासं पुरावृत्तम इमं शृणु नराधिप जमदग्नेश च संवादं सूर्यस्य च महात्मनः पुरा स भगवान साक्षाद धनुषाक्रीडत परभॊ संधाय संधाय शरांश चिक्षेप किल भार्गवः तान कषिप्तान रेणुका सर्वांस तस्येषून दीप्ततेजसः आनाय्य सा तदा तस्मै परादाद असकृद अच्युत अथ तेन स शब्देन जयातलस्य शरस्य च परहृष्टः संप्रचिक्षेप सा च परत्याजहार तान ततॊ मध्याह्नम आरूढे जयेष्ठा मूले दिवाकरे स सायकान दविजॊ विद्ध्वा रेणुकाम इदम अव्रवीत गच्छानय विशालाक्षि शरान एतान धनुश्च्युतान यावद एतान पुनः सुभ्रु कषिपामीति जनाधिप सा गच्छत्य अन्तरा छायां वृक्षम आश्रित्य भामिनी तस्थौ तस्या हि संतप्तं शिरः पादौ तथैव च सथिता सा तु मुहूर्तं वै भर्तुः शापभयाच छुभा ययाव आनयितुं भूयः सायकान असितेक्षणा परत्याजगाम च शरांस तान आदाय यशस्विनी सा परस्विन्ना सुचार्व अङ्गी पद्भ्यां दुःखं नियच्छती उपाजगाम भर्तारं भयाद भर्तुः पवेपती स ताम ऋषिस ततः करुद्धॊ वाक्यम आह शुभाननाम रेणुके किं चिरेण तवम आगतेति पुनः पुनः [र] शिरस तावत परदीप्तं मे पादौ चैव तपॊधन सूर्यतेजॊ निरुद्धाहं वृक्षच छायाम उपाश्रिता एतस्मात कारणाद बरह्मंश चिरम एतत कृतं मया एतज जञात्वा मम विभॊ मा करुधस तवं तपॊधन [ज] अद्यैनं दीप्तकिरणं रेणुके तव दुःखदम शरैर निपातयिष्यामि सूर्यम अस्त्राग्नितेजसा [भ] स विस्फार्य धनुर दिव्यं गृहीत्वा च बहूञ शरान अतिष्ठत सूर्यम अभितॊ यतॊ याति ततॊ मुखः अथ तं परहरिष्यन्तं सूर्यॊ ऽभयेत्य वचॊ ऽबरवीत दविज रूपेण कौन्तेय किं ते सूर्यॊ ऽपराध्यते आदत्ते रश्मिभिः सूर्यॊ दिवि विद्वंस ततस ततः रसं स तं वै वर्षासु परवर्षति दिवाकरः ततॊ ऽननं जायते विप्र मनुष्याणां सुखावहम अन्नं पराणा इति यथा वेदेषु परिपठ्यते अथाभ्रेषु निगूढश च रश्मिभिः परिवारितः सप्त दवीपान इमान बरह्मन वर्षेणाभिप्रवर्षति ततस तदौषधीनां च वीरुधां पत्रपुष्पजम सर्वं वर्षाभिनिर्वृत्तम अन्नं संभवति परभॊ जातकर्माणि सर्वाणि वरतॊपनयनानि च गॊधानानि विवाहाश च तथा यज्ञसमृद्धयः सत्राणि दानानि तथा संयॊगा वित्तसंचयाः अन्नतः संप्रवर्तन्ते यथा तवं वेत्थ भार्गव रमणीयानि यावन्ति यावद आरम्भकाणि च सर्वम अन्नात परभवति विदितं कीर्तयामि ते सर्वं हि वेत्थ विप्र तवं यद एतत कीर्तितं मया परसादये तवा विप्रर्षे किं ते सूर्यॊ निपात्यते [य] एवं तदा परयाचन्तं भास्करं मुनिसत्तमः जमदग्निर महातेजाः किं कार्यं परत्यपद्यत [भ] तथा परयाचमानस्य मुनिर अग्निसमप्रभः जमदग्निः शमं नैव जगाम कुरुनन्दन ततः सूर्यॊ मधुरया वाचा तम इदम अब्रवीत कृताञ्जलिर विप्र रूपी परणम्येदं विशां पते चलं निमित्तं विप्रर्षे सदा सूर्यस्य गच्छतः कथं चलं वेत्स्यसि तवं सदा यान्तं दिवाकरम [ज] सथिरं वापि चलं वापि जाने तवां जञानचक्षुषा अवश्यं विनयाधानं कार्यम अद्य मया तव अपराह्णे निमेषार्धं तिष्ठसि तवं दिवाकर तत्र वेत्स्यामि सूर्यत्वां न मे ऽतरास्ति विचारणा [स] असंशयं मां विप्रर्षे वेत्स्यसे धन्विनां वर अपकारिणं तु मां विद्धि भगवञ शरणागतम [भ] ततः परहस्य भगवाञ जमदग्निर उवाच तम न भीः सूर्यत्वया कार्या परणिपात गतॊ हय असि बराह्मणेष्व आर्जवं यच च सथैर्यं च धरणीतले सौम्यतां चैव सॊमस्य गाम्भीर्यं वरुणस्य च दीप्तिम अग्नेः परभां मेरॊः परतापं तपनस्य च एतान्य अतिक्रमेद यॊ वै स हन्याच छरणागतम भवेत स गुरु तल्पी च बरह्महा च तथा भवेत सुरा पानं च कुर्यात स यॊ हन्याच छरणागतम एतस्य तव अपनीतस्य समाधिं तात चिन्तय यथासुखगमः पन्था भवेत तवद रश्मितापितः [भ] एतावद उक्त्वा स तदा तूष्णीम आसीद भृगूद्वहः अथ सूर्यॊ ददौ तस्मै छत्रॊपानहम आशु वै [स] महर्षे शिरसस तराणं छत्रं मद रश्मिवारणम परतिगृह्णीष्व पद्भ्यां च तराणार्थं चर्मपादुके अद्य परभृति चैवैतल लॊके संप्रचरिष्यति पुण्यदानेषु सर्वेषु परम अक्षय्यम एव च [भ] उपानच छत्रम एतद वै सूर्येणेह परवर्तितम पुण्यम एतद अभिख्यातं तरिषु लॊकेषु भारत तस्मात परयच्छ विप्रेभ्यश छत्रॊपानहम उत्तमम धर्मस्ते सुमहान भावी न मे ऽतरास्ति विचारणा छत्रं हि भरतश्रेष्ठ यः परदद्याद दविजातये शुभ्रं शतशलाकं वै स परेत्य सुखम एधते स शक्र लॊके वसति पूज्यमानॊ दविजातिभिः अप्सरॊभिश च सततं देवैश च भरतर्षभ दह्यमानाय विप्राय यः परयच्छत्य उपानहौ सनातकाय महाबाहॊ संशिताय दविजातये सॊ ऽपि लॊकान अवाप्नॊति दैवतैर अभिपूजितान गॊलॊके स मुदा युक्तॊ वसति परेत्य भारत एतत ते भरतश्रेष्ठ मया कार्त्स्न्येन कीर्तितम छत्रॊपानह दानस्य फलं भरतसत्तम [य] आरामाणां तडागानां यत फलं कुरुनन्दन तद अहं शरॊतुम इच्छामि तवत्तॊ ऽदय भरतर्षभ [भ] सुप्रदर्शा वनवती चित्रधातुविभूषिता उपेता सर्वबीजैश च शरेष्ठा भूमिर इहॊच्यते तस्याः कषेत्रविशेषं च तडागानां निवेशनम औदकानि च सर्वाणि परवक्ष्याम्य अनुपूर्वशः तडागानां च वक्ष्यामि कृतानां चापि ये गुणाः तरिषु लॊकेषु सर्वत्र पूजितॊ यस तडागवान अथ वा मित्र सदनं मैत्रं मित्र विवर्धनम कीर्तिसंजननं शरेष्ठं तडागानां निवेशनम धर्मस्यार्थस्य कामस्य फलम आहुर मनीषिणः तडागं सुकृतं देशे कषेत्रम एव महाश्रयम चतुर्विधानां भूतानां तडागम उपलक्षयेत तडागानि च सर्वाणि दिशन्ति शरियम उत्तमाम देवा मनुष्या गन्धर्वाः पितरॊरग राक्षसाः सथावराणि च भूतानि संश्रयन्ति जलाशयम तस्मात तांस ते परवक्ष्यामि तडागे ये गुणाः समृताः या च तत्र फलावाप्तिर ऋषिहिः समुदाहृता वर्षमात्रे तडागे तु सलिलं यस्य तिष्ठति अग्निहॊत्रफलं तस्य फलम आहुर मनीषिणः शरत्काले तु सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति गॊसहस्रस्य स परेत्य लभते फलम उत्तमम हेमन्त काले सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति स वै बहु सुवर्णस्य यज्ञस्य लभते फलम यस्य वै शैशिरे काले तडागे सलिलं भवेत अग्निष्टॊमस्य यज्ञस्य फलम आहुर मनीषिणः तडागं सुकृतं यस्य वसन्ते तु महाश्रयम अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं स समुपाश्नुते निधाघ काले पानीयं तडागे यस्य तिष्ठति वाजपेयसमं तस्य फलं वै मुनयॊ विदुः स कुलं तारयेत सर्वं यस्य खाते जलाशये गावः पिबन्ति पानीयं साधवश च नराः सदा तडागे यस्य गावस तु पिबन्ति तृषिता जलम मृगपक्षिमनुष्याश च सॊ ऽशवमेध फलं लभेत यत पिबन्ति जलं तत्र सनायन्ते विश्रमन्ति च तडागदस्य तत सर्वं परेत्यानन्त्याय कल्पते दुर्लभं सलिलं तात विशेषेण परत्र वै पानीयस्य परदानेन परीतिर भवति शाश्वती तिलान्ददत पानीयं दीपान ददत जाग्रत जञातिभिः सह मॊदध्वम एत परेतेषु दुर्लभम सर्वदानैर गुरुतरं सर्वदानैर विशिष्यते पानीयं नरशार्दूल तस्माद दातव्यम एव हि एवम एत तडागेषु कीर्तितं फलम उत्तमम अत ऊर्ध्वं परवक्ष्यामि वृक्षाणाम अपि रॊपणे सथावराणां च भूतानां जातयॊ षट परकीर्तिताः वृक्षगुल्म लतावल्ल्यस तवक सारास तृणजातयः एता जात्यस तु वृक्षाणां तेषां रॊपे गुणास तव इमे कीर्तिश च मानुषे लॊके परेत्य चैव फलं शुभम लभते नाम लॊके च पितृभिश च महीयते देवलॊकगतस्यापि नाम तस्य न नश्यति अतीतानागते चॊभे पितृवंशं च भारत तारयेद वृक्षरॊपीं च तस्माद वृक्षान पररॊपयेत तस्य पुत्रा भवन्त्य एते पादपा नात्र संशयः परलॊकगतः सवर्गं लॊकांश चाप्नॊति सॊ ऽवययान पुष्पैः सुरगणान वृक्षाः फलैश चापि तथा पितॄन छायया चातिथींस तात पूजयन्ति महीरुहाः किंनरॊरगरक्षांसि देवगन्धर्वमानवाः तथा ऋषिगणाश चैव संश्रयन्ति महीरुहान पुष्पिताः फलवन्तश च तर्पयन्तीह मानवान वृक्षदं पुत्रवद वृक्षास तारयन्ति परत्र च तस्मात तडागे वृक्षा वै रॊप्याः शरेयॊ ऽरथिना सदा पुत्रवत परिपाल्यश च पुत्रास ते धर्मतः समृताः तडाग कृद वृक्षरॊपी इष्टयज्ञश च यॊ दविजः एते सवर्गे महीयन्ते ये चान्ये सत्यवादिनः तस्मात तडागं कुर्वीत आरामांश चैव रॊपयेत यजेच च विविधैर यज्ञैः सत्यं च सततं वदेत [य] गार्हस्थ्यं धर्मम अखिलं परब्रूहि भरतर्षभ ऋद्धिम आप्नॊति किं कृत्वा मनुष्य इह पार्थिव [भ] अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तं जनाधिप वासुदेवस्य संवादं पृथिव्याश चैव भारत संस्तूय पृथिवीं देवीं वासुदेवः परतापवान पप्रच्छ भरतश्रेष्ठ यद एतत पृच्छसे ऽदय माम [वासुदेव] गार्हस्थ्यं धर्मम आश्रित्य मया वा मद्विधेन वा किम अवश्यं धरे कार्यं किं वा कृत्वा सुखी भवेत [प] ऋषयः पितरॊ देवा मनुष्याश चैव माधव इज्याश चैवार्चनीयाश च यथा चैवं निबॊध मे सदा यज्ञेन देवांश च आतिथ्येन च मानवान छन्दतश च यथा नित्यम अर्हान युञ्जीत नित्यशः तेन हय ऋषिगणाः परीता भवन्ति मधुसूदन नित्यम अग्निं परिचरेद अभुक्त्वा बलिकर्म च कुर्यात तथैव देवा वै परीयन्ते मधुसूदन कुर्याद अहर अहः शराद्धम अन्नाद्येनॊदकेन वा पयॊ मूलफलैर वापि पितॄणां परीतिम आहरन सिद्धान्नाद वैश्वदेवं वै कुर्याद अग्नौ यथाविधि अग्नीषॊमं वैश्वदेवं धान्वन्तर्यम अनन्तरम परजानां पतये चैव पृथग घॊमॊ विधीयते तथैव चानुपूर्व्येण बलिकर्म परयॊजयेत दक्षिणायां यमायेह परतीच्यां वरुणाय च सॊमाय चाप्य उदीच्यां वै वास्तुमध्ये दविजातये धन्वन्तरेः पराग उदीच्यां पराच्यां शक्राय माधव मनॊर वै इति च पराहुर बलिं दवारे गृहस्य वै मरुद्भ्यॊ देवताभ्यश च बलिम अन्तर गृहे हरेत तथैव विश्वे देवेभ्यॊ बलिम आकाशतॊ हरेत निशाचरेभ्यॊ भूतेभ्यॊ बलिं नक्तं तथा हरेत एवं कृत्वा बलिं सम्यग दद्याद भिक्षां दविजातये अलाभे बराह्मणस्याग्नाव अग्रम उत्क्षिप्य निक्षिपेत यदा शराद्धं पितृभ्यश च दतुम इच्छेत मानवः तदा पश्चात परकुर्वीत निवृत्ते शराद्धकर्मणि पितॄन संतर्पयित्वा तु बलिं कुर्याद विधानतः वैश्वदेवं ततः कुर्यात पश्चाद बराह्मण वाचनम ततॊ ऽननेनावशेषेण भॊजयेद अतिथीन अपि अर्चा पूर्वं महाराज ततः परीणाति मानुषान अनित्यं हि सथितॊ यस्मात तस्माद अतिथिर उच्यते आचार्यस्य पितुश चैव सख्युर आप्तस्य चातिथेः इदम अस्ति गृहे मह्यम इति नित्यं निवेदयेत ते यद वदेयुस तत कुर्याद इति धर्मॊ विधीयते गृहस्थः पुरुषः कृष्ण शिष्टाशी च सदा भवेत राजर्त्विजं सनातकं च गुरुं शवशुरम एव च अर्चयेन मधुपर्केण परिसंवत्सरॊषितान शवभ्यश चश्व पचेभ्यश च वयॊभ्यश चावपेद भुवि वैश्वदेवं हि नामैतत सायंप्रातर विधीयते एतांस तु धर्मान गार्हस्थान यः कुर्याद अनसूयकः स इहर्द्धिं परां पराप्य परेत्य नाके महीयते [भ] इति भूमेर वचः शरुत्वा वासुदेवः परतापवान तथा चकार सततं तवम अप्य एवं समाचर एवं गृहस्थ धर्मं तवं चेतयानॊ नराधिप इह लॊके यशः पराप्य परेत्य सवर्गम अवाप्स्यसि [य] आलॊक दानं नामैतत कीदृशं भरतर्षभ कथम एतत समुत्पन्नं फलं चात्र बरवीहि मे [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मनॊः परजापतेर वादं सुवर्णस्य च भारत तपस्वी कश चिद अभवत सुवर्णॊ नाम नामतः वर्णतॊ हेमवर्णः स सुवर्ण इति पप्रथे कुलशीलगुणॊपेतः सवाध्याये च परं गतः बहून सववंशप्रभवान समतीतः सवकैर गुणैः स कदा चिन मनुं विप्रॊ ददर्शॊपससर्प च कुशलप्रश्नम अन्यॊन्यं तौ च तत्र परचक्रतुः ततस तौ सिद्धसंकल्पौ मेरौ काञ्चनपर्वते रमणीये शिला पृष्ठे सहितौ संन्यषीदताम तत्र तौ कथयाम आस्तां कथा नानाविधाश्रयाः बरह्मर्षिदेव दैत्यानां पुराणानां महात्मनाम सुवर्णस तव अब्रवीद वाक्यं मनुं सवायम्भुवं परभुम हितार्थं सर्वभूतानां परश्नं मे वक्तुम अर्हसि सुमनॊभिर यद इज्यन्ते दैवतानि परजेश्वर किम एतत कथम उत्पन्नं फलयॊगं च शंस मे [मनु] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम शुक्रस्य च बलेश चैव संवादं वै समागमे बलेर वैरॊचनस्येह तरैलॊक्यम अनुशासतः समीपम आजगामाशु शुक्रॊ भृगुकुलॊद्वहः तम अर्घ्यादिभिर अभ्यर्च्य भार्गवं सॊ ऽसुराधिपः निषसादासने पश्चाद विधिवद भूरिदक्षिणः कथेयम अभवत तत्र या तवया परिकीर्तिता सुमनॊधूपदीपानां संप्रदाने फलं परति ततः पप्रच्छ दैत्येन्द्रः कवीन्द्रः परश्नम उत्तमम सुमनॊधूपदीपानां किं फलं बरह्मवित्तम परदानस्य दविजश्रेष्ठ तद भवान वक्तुम अर्हति [षुक्र] तपः पूर्वं समुत्पन्नं धर्मस तस्माद अनन्तरम एतस्मिन्न अन्तरे चैव वीरुद ओषध्य एव च सॊमस्यात्मा च बहुधा संभूतः पृथिवीतले अमृतं च विषं चैव याश चान्यास तुल्यजातयः अमृतं मनसः परीतिं सद्यः पुष्टिं ददाति च मनॊ मलपयते तीव्रं विषं गन्धेन सर्वशः अमृतं मङ्गलं विद्धि महद विषममङ्गलम ओषध्यॊ हय अमृतं सर्वं विशं तेजॊ ऽगनिसंभवम मनॊह्लादयते यस्माच छरियं चापि दधाति ह तस्मात सुमनसः परॊक्ता नरैः सुकृतकर्मभिः देवताभ्यः सुमनसॊ यॊ ददाति नरः शुचिः तस्मात सुमनसः परॊक्ता यस्मात तुष्यन्ति देवताः यं यम उद्दिश्य दीयेरन देवं सुमनसः परभॊ मङ्गलार्थं स तेनास्य परीतॊ भवति दैत्यप जञेयास तूग्राश च सौम्याश च तेजस्विन्यश च ताः पृथक ओषध्यॊ बहु वीर्याश च बहुरूपास तथैव च यज्ञियानां च वृक्षाणाम अयज्ञियान निबॊध मे आसुराणि च माल्यानि दैवतेभ्यॊ हितानि च राक्षसानां सुराणां च यक्षाणां च तथा परियाः पितॄणां मानुषाणां च कान्तायास्त्व अनुपूर्वशः वन्या गराम्याश चेह तथा कृष्टॊप्ताः पर्वताश्रयाः अकण्टकाः कण्टकिन्यॊ गन्धरूपरसान्विताः दविविधॊ हि समृतॊ गन्ध इष्टॊ ऽनिष्टश च पुष्पजः इण्ट गन्धानि देवानां पुष्पाणीति विभावयेत अकण्टकानां वृक्षाणां शवेतप्रायाश च वर्णतः तेषां पुष्पाणि देवानाम इष्टानि सततं परभॊ जलजानि च माल्यानि पद्मादीनि च यानि च गन्धर्वनागयक्षेभ्यस तानि दद्याद विचक्षणः ओषध्यॊ रक्तपुष्पाश च कटुकाः कण्टकान्विताः शत्रूणाम अभिचारार्थम अथर्वसु निदर्शिताः तीक्ष्णवीर्यास तु भूतानां दुरालम्भाः सकण्टकाः रक्तभूयिष्ठ वर्णाश च कृष्णाश चैवॊपहारयेत मनॊ हृदयनन्दिन्यॊ विमर्दे मधुराश च याः चारुरूपाः सुमनसॊ मानुषाणां समृता विभॊ न तु शमशानसंभूता न देवायतनॊद्भवाः संनयेत पुष्टि युक्तेषु विवाहेषु रहःसु च गिरिसानु रुहाः सौम्या देवानाम उपपादयेत परॊक्षिताभ्युक्षिताः सौम्या यथायॊगं यथा समृति गन्धेन देवास तुष्यन्ति दर्शनाद यक्षराक्षसाः नागाः समुपभॊगेन तरिभिर एतैस तु मानुषाः सद्यः परीणाति देवान वै ते परीता भावयन्त्य उत संकल्पसिद्धा मर्त्यानाम ईप्सितैश च मनॊरथैः देवाः परीणन्ति सततं मानिता मानयन्ति च अवज्ञातावधूताश च निर्दहन्त्य अधमान नरान अत ऊर्ध्वं परवक्ष्यामि धूपदानविधौ फलम धूपांश च विविधान साधून असाधूंश च निबॊध मे निर्यासः सरलश चैव कृत्रिमश चैव ते तरयः इष्टानिष्टॊ भवेद गन्धस तन मे विस्तरतः शृणु निर्यासाः सल्लकी वर्ज्या देवानां दयितास तु ते गुग्गुलुः परवरस तेषां सर्वेषाम इति निश्चयः अगुरुः सारिणां शरेष्ठॊ यक्षराक्षस भॊगिनाम दैत्यानां सल्लकीजश च काङ्क्षितॊ यश च तद्विधः अथ सर्जरसादीनां गन्धैः पार्थिव दारवैः फाणितासव संयुक्तैर मनुष्याणां विधीयते देवदानव भूतानां सद्यस तुष्टिकरः समृतः ये ऽनये वैहारिकास ते तु मानुषाणाम इति समृताः य एवॊक्ताः सुमनसां परदाने गुणहेतवः धूपेष्व अपि परिज्ञेयास त एव परीतिवर्धनाः दीपदाने परवक्ष्यामि फलयॊगम अनुत्तमम यथा येन यदा चैव परदेया यादृशाश च ते जयॊतिस तेजः परकाशश चाप्य ऊर्ध्वगं चापि वर्ण्यते परदाने तेजसां तस्मात तेजॊ वर्धयते नृणाम अन्धं तमस तमिस्रं च दक्षिणायनम एव च उत्तरायणम एतस्माज जयॊतिर दानं परशस्यते यस्माद ऊर्ध्वगम एतत तु तमसश चैव भेषजम तस्माद ऊर्ध्वगतेर दाता भवेद इति विनिश्चयः देवास तेजस्विनॊ यस्मात परभावन्तः परकाशकाः तामसा राक्षसाश चेति तस्माद दीपः परदीयते आलॊक दानाच चक्षुष्मान परभा युक्तॊ भवेन नरः तान दत्त्वा नॊपहिंसेत न हरेन नॊपनाशयेत दीपहर्ता भवेद अन्धस तमॊ गतिर असुप्रभः दीपप्रदः सवर्गलॊके दीपमाली विराजते हविषा परथमः कल्पॊ दवितीयस तव औषधी रसैः वसा मेदॊ ऽसथि निर्यासैर न कार्यः पुष्टिम इच्छता गिरिप्रपाते गहने चैत्यस्थाने चतुष्पथे दीपदाता भवेन नित्यं य इच्छेद भूतिम आत्मनः कुलॊद्द्यॊतॊ विशुद्धात्मा परकाशत्वं च गच्छति जयॊतिषां चैव सालॊक्यं दीपदाता नरः सदा बलिकर्मसु वक्ष्यामि गुणान कर्मफलॊदयान देव यक्षॊरग नृणां भूतानाम अथ रक्षसाम येषां नाग्र भुजॊ विप्रा देवतातिथिबालकाः राक्षसान एव तान विद्धि निर्वषट्कारमङ्गलान तस्माद अग्रं परयच्छेत देवेभ्यः परतिपूजितम शिरसा परणतश चापि हरेद बलिम अतन्द्रितः गृह्या हि देवता नित्यम आशंसन्ति गृहात सदा बाह्याश चागन्तवॊ ये ऽनये यक्षराक्षस पन्नगाः इतॊ दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस तथा ते परीताः परीणयन्त्य एतान आयुषा यशसा धनैः बलयः सह पुष्पैस तु देवानाम उपहारयेत दधि दरप्स युताः पुण्याः सुगन्धाः परियदर्शनाः कार्या रुधिरमांसाढ्या बलयॊ यक्षराक्षसाम सुरासव पुरस्कारा लाजॊल्लेपन भूषिताः नागानां दयिता नित्यं पद्मॊत्पलविमिश्रिताः तिलान गुड सुसंपन्नान भूतानाम उपहारयेत अग्रदाताग्र भॊगी सयाद बलवर्णसमन्वितः तस्माद अग्रं परयच्छेत देवेभ्यः परतिपूजितम जवलत्य अहर अहॊ वेश्म याश चास्य गृहदेवताः ताः पूज्या भूतिकामेन परसृताग्र परदायिना इत्य एतद असुरेन्द्राय काव्यः परॊवाच भार्गवः सुवर्णाय मनुः पराह सुवर्णॊ नारदाय च नारदॊ ऽपि मयि पराह गुणान एतान महाद्युते तवम अप्य एतद विदित्वेह सर्वम आचर पुत्रक [य] शरुतं मे भरतश्रेष्ठ पुष्पधूप परदायिनाम फलं बलिविधाने च तद भूयॊ वक्तुम अर्हसि धूपप्रदानस्य फलं परदीपस्य तथैव च बलयश च किमर्थं वै कषिप्यन्ते गृहमेधिभिः [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम नहुषं परति संवादम अगस्त्यस्य भृगॊस तथा नहुषॊ हि महाराज राजर्षिः सुमहातपाः देवराज्यम अनुप्राप्तः सुकृतेनेह कर्मणा तत्रापि परयतॊ राजन नहुषस तरिदिवे वसन मानुषीश चैव दिव्याश च कुर्वाणॊ विविधाः करियाः मानुष्यस तत्र सर्वाः सम करियास तस्य महात्मनः परवृत्तास तरिदिवे राजन दिव्याश चैव सनातनाः अग्निकार्याणि समिधः कुशाः सुमनसस तथा बलयश चान लाजाभिर धूपनं दीपकर्म च सर्वं तस्य गृहे राज्ञः परावर्तत महात्मनः जपयज्ञान मनॊ यज्ञांस तरिदिवे ऽपि चकार सः दैवतान्य अर्चयंश चापि विधिवत स सुरेश्वरः सर्वाण्य एव यथान्यायं यथापूर्वम अरिंदम अथेन्द्रस्य भविष्यत्वाद अहंकारस तम आविशत सर्वाश चैव करियास तस्य पर्यहीयन्त भूपते स ऋषीन वाहयाम आस वरदानामदान्वितः परिहीनक्रियश चापि दुर्बलत्वम उपेयिवान तस्य वाहयतः कालॊ मुनिमुख्यांस तपॊधनान अहंकाराभिभूतस्य सुमहान अत्यवर्तत अथ पर्यायश ऋषीन वाहनायॊपचक्रमे पर्यायश चाप्य अगस्त्यस्य समपद्यत भारत अथागम्य महातेजा भृगुर बरह्म विदां वरः अगस्त्यम आश्रमस्थं वै समुपेत्येदम अब्रवीत एवं वयम असत्कारं देवेन्द्रस्यास्य दुर्मतेः नहुषस्य किमर्थं वै मर्षयाम महामुने [अगस्त्य] कथम एष मया शक्यः शप्तुं यस्य महामुने वरदेन वरॊ दत्तॊ भवतॊ विदितश च सः यॊ मे दृष्टिपथं गच्छेत स मे वश्यॊ भवेद इति इत्य अनेन वरॊ देवाद याचितॊ गच्छता दिवम एवं न दग्धः स मया भवता च न संशयः अन्येनाप्य ऋषिमुख्येन न शप्तॊ न च पातितः अमृतं चैव पानाय दत्तम अस्मै पुरा विभॊ महात्मने तदर्थं च नास्माभिर विनिपात्यते परायच्छत वरं देवः परजानां दुःखकारकम दविजेष्व अधर्मयुक्तानि स करॊति नराधमः अत्र यत पराप्तकालं नस तद बरूहि वदतां वर भवांश चापि यथा बरूयात कुर्वीमहि तथा वयम [भृगु] पितामह नियॊगेन भवन्तम अहम आगतः परतिकर्तुं बलवति नहुषे दर्पम आस्थिते अद्य हि तवा सुदुर्बुद्धी रथे यॊक्ष्यति देवराट अद्यैनम अहम उद्वृत्तं करिष्ये ऽनिन्द्रम ओजसा अद्येन्द्रं सथापयिष्यामि पश्यतस ते शतक्रतुम संचाल्य पापकर्माणम इन्द्र सथानात सुदुर्मतिम अद्य चासौ कु देवेन्द्रस तवां पदा धर्षयिष्यति दैवॊपहतचित्तत्वाद आत्मनाशाय मन्दधीः वयुत्क्रान्त धर्मं तम अहं धर्षणामर्षितॊ भृशम अहिर भवस्वेति रुषा शप्स्ये पापं दविज दरुहम तत एनं सुदुर्बुद्धिं धिक शब्दाभिहत तविषम धरण्यां पातयिष्यामि परेक्षतस ते महामुने नहुषं पापकर्माणम ऐश्वर्यबलमॊहितम यथा च रॊचते तुभ्यं तथा कर्तास्म्य अहं मुने एवम उक्तस तु भृगुणा मैत्रा वरुणिर अव्ययः अगस्त्यः परमप्रीतॊ बभूव विगर जवरः [य] कथं स वै विपन्नश च कथं वै पातितॊ भुवि कथं चानिन्द्रतां पराप्तस तद भवान वक्तुम अर्हति [भ] एवं तयॊः संवदतॊः करियास तस्य महात्मनः सर्वा एवाभ्यवर्तन्त या दिव्या याश च मानुषाः तथैव दीपदानानि सर्वॊपकरणानि च बलिकर्म च यच चान्यद उत्सेकाश च पृथग्विधाः सर्वास तस्य समुत्पन्ना देवराज्ञॊ महात्मनः देवलॊके नृलॊके च सद आचारा बुधैः समृताः ते चेद भवन्ति राजेन्द्र ऋध्यन्ते गृहमेधिनः धूपप्रदानैर दीपैश च नमः कारैस तथैव च यथा सिद्धस्य चान्नस्य दविजायाग्रं परदीयते बलयश च गृहॊद्देशे अतः परीयन्ति देवताः यथा च गृहिणस तॊषॊ भवेद वै बलिकर्मणा तथा शतगुणा परीतिर देवतानां सम जायते एवं धूपप्रदानं च दीपदानं च साधवः परशंसन्ति नमः कारैर युक्तम आत्मगुणावहम सनानेनाद्भिश च यत कर्म करियते वै विपश्चिता नमः कारप्रयुक्तेन तेन परीयन्ति देवताः गृह्याश च देवताः सर्वाः परीयन्ते विधिनार्चिताः इत्य एतां बुद्धिम आस्थाय नहुषः स नरेश्वरः सुरेन्द्रत्वं महत पराप्य कृतवान एतद अद्भुतम कस्य चित तव अथ कालस्य भाग्यक्षय उपस्थिते सर्वम एतद अवज्ञाय न चकारैतद ईदृशम ततः स परिहीणॊ ऽभूत सुरेन्द्रॊ बलिकर्मतः धूपदीपॊदक विधिं न यथावच चकार ह ततॊ ऽसय यज्ञविषयॊ रक्षॊभिः पर्यबाध्यत अथागस्त्यम ऋषिश्रेष्ठं वाहनायाजुहाव ह दरुतं सरस्वती कूलात समयन्न इव महाबलः ततॊ भृगुर महातेजा मैत्रावरुणिम अब्रवीत निमीलयस्व नयने जटा यावद विशामि ते सथाणुभूतस्य तस्याथ जटाः पराविशद अच्युतः भृगुः स सुमहातेजाः पातनाय नृपस्य ह ततः स देवराट पराप्तस तम ऋषिं वाहनाय वै ततॊ ऽगस्त्यः सुरपतिं वाक्यम आह विशां पते यॊजयस्वेन्द्र मां कषिप्रं कं च देशं वहामि ते यत्र वक्ष्यसि तत्र तवां नयिष्यामि सुराधिप इत्य उक्तॊ नहुषस तेन यॊजयाम आस तं मुनिम भृगुस तस्य जटा संस्थॊ बभूव हृषितॊ भृशम न चापि दर्शनं तस्य चकार स भृगुस तदा वरदानप्रभावज्ञॊ नहुषस्य महात्मनः न चुकॊप स चागस्त्यॊ युक्तॊ ऽपि नहुषेण वै तं तु राजा परतॊदेन चॊदयाम आस भारत न चुकॊप स धर्मात्मा ततः पादेन देवराट अगस्त्यस्य तदा करुद्धॊ वामेनाभ्यहनच छिरः तस्मिञ शिरस्य अभिहते स जटान्तर गतॊ भृगुः शशाप बलवत करुद्धॊ नहुषं पापचेतसम [भृगु] यस्मात पदाहनः करॊधाच छिरसीमं महामुनिम तस्माद आशु महीं गच्छ सर्पॊ भूत्वा सुदुर्मते इत्य उक्तः स तदा तेन सर्पॊ भूत्वा पपात ह अदृष्टेनाथ भृगुणा भूतले भरतर्षभ भृगुं हि यदि सॊ ऽदराक्षीन नहुषः पृथिवीपते न स शक्तॊ ऽभविष्यद वै पातने तस्य तेजसा स तु तैस तैः परदानैश च तपॊभिर नियमैस तथा पतितॊ ऽपि महाराज भूतले समृतिमान अभूत परसादयाम आस भृगुं शापान्तॊ मे भवेद इति ततॊ ऽगस्त्यः कृपाविष्टः परासादयत तं भृगुम शापान्तार्थं महाराज स च परादात कृपान्वितः [भृगु] राजा युधिष्ठिरॊ नाम भविष्यति कुरूद्वहः स तवां मॊक्षयिता शापाद इत्य उक्त्वान्तरधीयत अगस्त्यॊ ऽपि महातेजाः कृत्वा कार्यं शतक्रतॊः सवम आश्रमपदं परायात पूज्यमानॊ दविजातिभिः नहुषॊ ऽपि तवया राजंस तस्माच छापात समुद्धृतः जगाम बरह्म सदनं पश्यतस ते जनाधिप तदा तु पातयित्वा तं नहुषं भूतले भृगुः जगाम बरह्म सदनं बरह्मणे च नयवेदयत ततः शक्रं समानाय्य देवान आह पितामहः वरदानान मम सुरा नहुषॊ राज्यम आप्तवान स चागस्त्येन करुद्धेन भरंशितॊ भूतलं गतः न च शक्यं विना राज्ञा सुरा वर्तयितुं कव चित तस्माद अयं पुनः शक्रॊ देवराज्ये ऽभिषिच्यताम एवं संभाषमाणं तु देवाः पार्थ पितामहम एवम अस्त्व इति संहृष्टाः परत्यूचुस ते पितामहम सॊ ऽभिषिक्तॊ भगवता देवराज्येन वासवः बरह्मणा राजशार्दूल यथापूर्वं वयरॊचत एवम एतत पुरावृत्तं नहुषस्य वयतिक्रमात स च तैर एव संसिद्धॊ नहुषः कर्मभिः पुनः तस्माद दीपाः परदातव्याः सायं वै गृहमेधिभिः दिव्यं चक्षुर अवाप्नॊति परेत्य दीपप्रदायकः पूर्णचन्द्र परतीकाशा दीपदाश च भवन्त्य उत यावद अक्षिनिमेषाणि जवलते तावतीः समाः रूपवान धनवांश चापि नरॊ भवति दीपदः [य] बराह्मण सवानि ये मन्दा हरन्ति भरतर्षभ नृशंसकारिणॊ मूढाः कव ते गच्छन्ति मानवाः [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम चण्डालस्य च संवादं कषत्रबन्धॊश च भारत [राजन्य] वृद्धरूपॊ ऽसि चण्डाल बालवच च विचेष्टसे शवखराणां रजः सेवी कस्माद उद्विजसे गवाम साधुभिर गर्हितं कर्म चण्डालस्य विधीयते कस्माद गॊरजसा धवस्तम अपां कुण्डे निषिञ्चसि [च] बराह्मणस्य गवां राजन हरियतीनां रजः पुरा सॊमम उद्ध्वंसयाम आस तं सॊमं ये ऽपिबन दविजाः दीक्षितश च स राजापि कषिप्रं नरकम आविशत सह तैर याजकैः सर्वैर बरह्म सवम उपजीव्य तत ये ऽपि तत्रापिबन कषीरं घृतं दधि च मानवाः बराह्मणाः सह राजन्याः सर्वे नरकम आविशन जघ्नुस ताः पयसा पुत्रांस तथा पौत्रान विधुन्वतीः पशून अवेक्षमाणाश च साधुवृत्तेन दम्पती अहं तत्रावसं राजन बरह्म चारी जितेन्द्रियः तासां मे रजसा धवस्तं भैक्षम आसीन नराधिप चण्डालॊ ऽहं ततॊ राजन भुक्त्वा तद अभवं मृतः बरह्म सवहारी च नृपः सॊ ऽपरतिष्ठां गतिं ययौ तस्माद धरेन न विप्र सवं कदा चिद अपि किं चन बरह्म सवरजसा धवस्तं भुक्त्वा मां पश्य यादृशम तस्मात सॊमॊ ऽपय अविक्रेयः पुरुषेण विपश्चिता विक्रयं हीह सॊमस्य गर्हयन्ति मनीषिणः ये चैनं करीणते राजन ये च विक्रीणते जनाः ते तु वैवस्वतं पराप्य रौरवं यान्ति सर्वशः सॊमं तु रजसा धवस्तं विक्रीयाद बुद्धिपूर्वकम शरॊत्रियॊ वार्धुषी भूत्वा चिररात्राय नश्यति नरकं तरिंशतं पराप्य शवविष्ठाम उपजीवति शवचर्याम अतिमानं च सखिदारेषु विप्लवम तुलयाधारयद धर्मॊ हय अतिमानॊ ऽतिरिच्यते शवानं वै पापिनं पश्य विवर्णं हरिणं कृशम अतिमानेन भूतानाम इमां गतिम उपागतम अहं वै विपुले जातः कुले धनसमन्विते अन्यस्मिञ जन्मनि विभॊ जञानविज्ञानपारगः अभवं तत्र जानानॊ हय एतान दॊषान मदात तदा संरब्ध एव भूतानां पृष्ठमांसान्य अभक्षयम सॊ ऽहं तेन च वृत्तेन भॊजनेन च तेन वै इमाम अवस्थां संप्राप्तः पश्य कालस्य पर्ययम आदीप्तम इव चैलान्तं भरमरैर इव चार्दितम धावमानं सुसंरब्धं पश्य मां रजसान्वितम सवाध्यायैस तु महत पापं तरन्ति गृहमेधिनः दानैः पृथग्विधैश चापि यथा पराहुर मनीषिणः तथा पापकृतं विप्रम आश्रमस्थं महीपते सर्वसङ्गविनिर्मुक्तं छन्दांस्य उत्तारयन्त्य उत अहं तु पापयॊन्यां वै परसूतः कषत्रियर्षभ निश्चयं नाधिगच्छामि कथं मुच्येयम इत्य उत जातिस्मरत्वं तु मम केन चित पूर्वकर्मणा शुभेन येन मॊक्षं वै पराप्तुम इच्छाम्य अहं नृप तवम इमं मे परपन्नाय संशयं बरूहि पृच्छते चण्डालत्वात कथम अहं मुच्येयम इति सत्तम [राजन्य] चण्डाल परतिजानीहि येन मॊक्षम अवाप्स्यसि बराह्मणार्थे तयजन पराणान गतिम इष्टाम अवाप्स्यसि दत्त्वा शरीरं करव्याद्भ्यॊ रणाग्नौ दविज हेतुकम हुत्वा पराणान परमॊक्षस ते नान्यथा मॊक्षम अर्हसि [भ] इत्य उक्तः स तदा राजन बरह्म सवार्थे परंतप हुत्वा रणमुखे पराणान गतिम इष्टाम अवाप ह तस्माद रक्ष्यं तवया पुत्र बरह्म सवं भरतर्षभ यदीच्छसि महाबाहॊ शाश्वतीं गतिम उत्तमाम [य] एकॊ लॊकः सुकृतिनां सर्वे तव आहॊ पितामह उत तत्रापि नानात्वं तन मे बरूहि पितामह [भ] कर्मभिः पार्थ नानात्वं लॊकानां यान्ति मानवाः पुण्यान पुण्यकृतॊ यान्ति पापान पापकृतॊ जनाः अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम गौतमस्य मुनेस तात संवादं वासवस्य च बराह्मणॊ गौतमः कश चिन मृदुर दान्तॊ जितेन्द्रियः महावने हस्तिशिशुं परिद्यूनम अमातृकम तं दृष्ट्वा जीवयाम आस सानुक्रॊशॊ धृतव्रतः स तु दीर्घेण कालेन बभूवातिबलॊ महान तं परभिन्नं महानागं परस्रुतं सर्वतॊ मदम धृतराष्ट्रस्य रूपेण शक्रॊ जग्राह हस्तिनम हरियमाणं तु तं दृष्ट्वा गौतमः संशितव्रतः अभ्यभाषत राजानं धृतराष्ट्रं महातपाः मा मे हार्षीर हस्तिनं पुत्रम एनं; दुःखात पुष्टं धृतराष्ट्राकृतज्ञ मित्रं सतां सप्त पदं वदन्ति; मित्रद्रॊहॊ नैव राजन सपृशेत तवाम इध्मॊदक परदातारं शून्यपालकम आश्रमे विनीतम आचार्य कुले सुयुक्तं गुरु कर्मणि शिष्टं दान्तं कृतज्ञं च परियं च सततं मम न मे विक्रॊशतॊ राजन हर्तुम अर्हसि कुञ्जरम [धृ] गवां सहस्रं भवते ददामि; दासी शतं निष्कशतानि पञ्च अन्यच च वित्तं विविधं महर्षे; किं बराह्मणस्येह गजेन कृत्यम [ग] तवाम एव गावॊ ऽभि भवन्तु राजन; दास्यः स निष्का विविधं च रत्नम अन्यच च वित्तं विविधं नरेन्द्र; किं बराह्मणस्येह धनेन कृत्यम [धृ] बराह्मणानां हस्तिभिर नास्ति कृत्यं; राजन्यानां नागकुलानि विप्र सवं वाहनं नयतॊ नास्त्य अधर्मॊ; नागश्रेष्ठाद गौतमास्मान निवर्त [ग] यत्र परेतॊ नन्दति पुण्यकर्मा; यत्र परेतः शॊचति पापकर्मा वैवस्वतस्य सदने महात्मनस; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये [धृ] ये निष्क्रिया नास्तिकाः शरद्दधानाः; पापात्मान इन्द्रियार्थे निविष्टाः यमस्य ते यातनां पराप्नुवन्ति; परं गन्ता धृतराष्ट्रॊ न तत्र [ग] वैवस्वती संयमनी जनानां; यत्रानृतं नॊच्यते यत्र सत्यम यत्राबला बलिनं यातयन्ति; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये [धृ] जयेष्ठां सवसारं पितरं मातरं च; गुरुं यथा मानयन्तश चरन्ति तथाविधानाम एष लॊकॊ महर्षे; परं गन्ता धृतराष्ट्रॊ न तत्र [ग] मन्दाकिनी वैश्रवणस्य राज्ञॊ; महाभॊगा भॊगि जनप्रवेश्या गन्धर्वयक्षैर अप्सरॊभिश च जुष्टा; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये [धृ] अतिथिव्रताः सुव्रता ये जना वै; परतिश्रयं ददति बराह्मणेभ्यः शिष्टाशिनः संविभज्याश्रितांश च; मन्दाकिनीं ते ऽपि विभूषयन्ति [ग] मेरॊर उग्रे यद वनं भाति रम्यं; सुपुष्पितं किंनरगीतजुष्टम सुदर्शना यत्र जम्बूर विशाला; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये [धृ] ये बराह्मणा मृदवः सत्यशीला; बहुश्रुताः सर्वभूताभिरामाः ये ऽधीयन्ते सेतिहासं पुराणं; मध्व आहुत्या जुह्वति च दविजेभ्यः तथाविधानाम एष लॊकॊ महर्षे; परं गन्ता धृतराष्ट्रॊ न तत्र यद विद्यते विदितं सथानम अस्ति; तद बरूहि तवं तवरितॊ हय एष यामि [ग] सुपुष्पितं किंनरराजजुष्टं; परियं वनं नन्दनं नारदस्य गन्धर्वाणाम अप्सरसां च सद्म; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये [धृ] ये नृत्तगीतकुशला जनाः सदा; हय अयाचमानाः सहिताश चरन्ति तथाविधानाम एष लॊकॊ महर्षे; परं गन्ता धृतराष्ट्रॊ न तत्र [ग] यत्रॊत्तराः कुरवॊ भान्ति रम्या; देवैः सार्धं मॊदमाना नरेन्द्र यत्राग्नियौनाश च वसन्ति विप्रा; हय अयॊनयः पर्वत यॊनयश च यत्र शक्रॊ वर्षति सर्वकामान; यत्र सत्रियः कामचाराश चचरन्ति यत्र चेर्ष्या नास्ति नारी नराणां; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये [धृ] ये सर्वभूतेषु निवृत्तकामा; अमांसादा नयस्तदण्डाश चरन्ति न हिंषन्ति सथावरं जङ्गमं च; भूतानां ये सर्वभूतात्मभूताः निराशिषॊ निर्ममॊ वीतरागा; लाभालाभे तुल्यनिन्दा परशंसाः तथाविधानाम एष लॊकॊ महर्षे; परं गन्ता धृतराष्ट्रॊ न तत्र [ग] ततः परं भान्ति लॊकाः सनातनाः; सुपुण्यगन्धा निर्मला वीतशॊकाः सॊमस्य राज्ञः सदने महात्मनस; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये [धृ] ये दानशीला न परतिगृह्णते सदा; न चाप्य अर्थान आददते परेभ्यः येषाम अदेयम अर्हते नास्ति किं चित; सर्वातिथ्याः सुप्रसादा जनाश च ये कषन्तारॊ नाभिजल्पन्ति चान्याञ; शक्ता भूत्वा सततं पुण्यशीलाः तथाविधानाम एष लॊकॊ महर्षे; परं गन्ता धृतराष्ट्रॊ न तत्र [ग] ततः परं भान्ति लॊकाः सनातना; विरजसॊ वितमस्का विशॊकाः आदित्यस्य सुमहान्तः सुवृत्तास; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये [धृ] सवाध्यायशीला गुरुशुश्रूषणे रतास; तपस्विनः सुव्रताः सत्यसंधाः आचार्याणाम अप्रतिकूल भाषिणॊ; नित्यॊत्थिता गुरु कर्म सवचॊद्याः तथाविधानाम एष लॊकॊ महर्षे; विशुद्धानां भावितवान्मतीनाम सत्ये सथितानां वेद विदां महात्मनां; परं गन्ता धृतराष्ट्रॊ न तत्र [ग] ततः परे भान्ति लॊकाः सनातनाः; सुपुण्यगन्धा विरजा विशॊकाः वरुणस्य राज्ञः सदने महात्मनस; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये [धृ] चातुर्मास्यैर ये यजन्ते जनाः सदा; तथेष्टीनां दशशतं पराप्नुवन्ति ये चाग्निहॊत्रं जुह्वति शरद्दधाना; यथान्यायं तरीणि वर्षाणि विप्राः सवदारिणां धर्मधुरे महात्मनां; यथॊचिते वर्त्मनि सुस्थितानाम धर्मात्मनाम उद्वहतां गतिं तां; परं गन्ता धृतराष्ट्रॊ न तत्र [ग] इन्द्रस्य लॊका विरजा विशॊका; दुरन्वयाः काङ्क्षिता मानवानाम तस्याहं ते भवने भूरि तेजसॊ; राजन्न इमं हस्तिनं यातयिष्ये शतवर्ष जीवी यश च शूरॊ मनुष्यॊ; वेद धयायी यश च यज्वाप्रमत्तः एते सर्वे शक्र लॊकं वरजन्ति; परं गन्ता धृतराष्ट्रॊ न तत्र [ग] पराजापत्याः सन्ति लॊका महान्तॊ; नाकस्य पृष्ठे पुष्लका वीतशॊकाः मनीषिताः सर्वलॊकॊद्भवानां; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये [धृ] ये राजानॊ राजसूयाभिषिक्ता; धर्मात्मानॊ रक्षितारः परजानाम ये चाश्वमेधावभृथाप्लुताङ्गास; तेषां लॊका धृतराष्ट्रॊ न तत्र [ग] ततः परं भान्ति लॊकाः सनातनाः; सुपुण्यगन्धा विरजा वीतशॊकाः तस्मिन्न अहं दुर्लभे तवाप्रधृष्ये; गवां लॊके हस्तिनं यातयिष्ये [धृ] यॊ गॊसहस्री शतदः समां समां; यॊ गॊशती दश दद्याच च शक्त्याः तथा दशभ्यॊ यश च दद्याद इहैकां; पञ्चभ्यॊ वा दानशीलस तथैकम ये जीर्यन्ते बरह्मचर्येण विप्रा; बराह्मीं वाचं परिरक्षन्ति चैव मनस्विनस तीर्थयात्रा परायणास; ते तत्र मॊदन्ति गवां विमाने परभासं मानसं पुण्यं पुष्कराणि महत सरः पुण्यं च नैमिषं तीर्थं बाहुदां करतॊयिनीम गवां गय शिरश चैव विपाशां सथूलवालुकाम तूष्णीं गङ्गां दश गङ्गां महाह्रदम अथापि च गौतमीं कौशिकीं पाकां महात्मानॊ धृतव्रताः सरस्वती दृषद्वत्यौ यमुनां ये परयान्ति च तत्र ते दिव्यसंस्थाना दिव्यमाल्यधराः शिवाः परयान्ति पुण्यगन्धाढ्या धृतराष्ट्रॊ न तत्र वै [ग] यत्र शीतभयं नास्ति न चॊष्ण भयम अण्व अपि न कषुत्पिपासे न गलानिर न दुःखं न सुखं तथा न दवेष्यॊ न परियः कश चिन न बन्धुर न रिपुस तथा न जरामरणे वापि न पुण्यं न च पातकम तस्मिन विरजसि सफीते परज्ञा सत्त्वव्यवस्थिते सवयम्भुभवने पुण्ये हस्तिनं मे यतिष्यति [धृ] निर्मुक्ताः सर्वसङ्गेभ्यॊ कृतात्मानॊ यतव्रताः अध्यात्मयॊगसंस्थाने युक्ताः सवर्गगतिं गताः ते बरह्मभवनं पुण्यं पराप्नुवन्तीह सात्त्विकाः न तत्र धृतराष्ट्रस ते शक्यॊ दरष्टुं महामुने [ग] रथन्तरं यत्र बृहच च गीयते; यत्र वेदी पुण्डरीकैः सतृणॊति यत्रॊपयाति हरिभिः सॊमपीथी; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये बुध्यामि तवां वृत्रहणं शतक्रतुं; वयतिक्रमन्तं भुवनानि विश्वा कच चिन न वाचा वृजिनं कदा चिद; अकार्षं ते मनसॊ ऽभिषङ्गात [षक्र] यस्माद इमं लॊकपथं परजानाम; अन्वागमं पदवादे गजस्य तस्माद भवान परणतं मानुशास्तु; बरवीषि यत तत करवाणि सर्वम [ग] शवेतं करेणुं मम पुत्र नागं; यं मे ऽहार्षीर दशवर्षाणि बालम यॊ मे वने वसतॊ ऽभूद दवितीयस; तम एव मे देहि सुरेन्द्र नागम [षक्र] अयं सुतस ते दविजमुख्यनागश; चाघ्रायते तवाम अभिवीक्षमाणः पादौ च ते नासिकयॊपजिघ्रते; शरेयॊ मम धयाहि नमश च ते ऽसतु [ग] शिवं सदैवेह सुरेन्द्र तुभ्यं; धयायामि पूजां च सदा परयुञ्जे ममापि तवं शक्र शिवं ददस्व; तवया दत्तं परतिगृह्णामि नागम [षक्र] येषां वेदा निहिता वै गुहायां; मनीषिणां सत्त्ववतां महात्मनाम तेषां तवयैकेन महात्मनास्मि; बुद्धस तस्मात परीतिमांस ते ऽहम अद्य हन्तैहि बराह्मण कषिप्रं सह पुत्रेण हस्तिना पराप्नुहि तवं शुभाँल लॊकान अह्नाय च चिराय च [भ] स गौतमं पुरस्कृत्य सह पुत्रेण हस्तिना दिवम आचक्रमे वज्री सद्भिः सह दुरासदम [य] दानं बहुविधाकारं शान्तिः सत्यम अहिंसता सवदारतुष्टिश चॊक्ता ते फलं दानस्य चैव यत पितामहस्य विदितं किम अन्यत्र तपॊबलात तपसॊ यत परं ते ऽदय तन मे वयाख्यातुम अर्हसि [भ] तपः परचक्षते यावत तावल लॊका युधिष्ठिर मतं मम तु कौन्तेय तपॊ नानशनात परम अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम भगीरथस्य संवादं बरह्मणश च महात्मनः अतीत्य सुरलॊकं च गवां लॊकं च भारत ऋषिलॊकं च सॊ ऽगच्छद भगीरथ इति शरुतिः तं दृष्ट्वा स वचः पराह बरह्मा राजन भगीरथम कथं भगीरथागास तवम इमं देशं दुरासदम न हि देवा न गन्धर्वा न मनुष्या भगीरथ आयान्त्य अतप्त तपसः कथं वै तवम इहागतः [भगी] निःशङ्कम अन्नम अददं बराह्मणेभ्यः; शतं सहस्राणि सदैव दानम बराह्मं वरतं नित्यम आस्थाय विद्धि; न तव एवाहं तस्य फलाद इहागाम दशैक रात्रान दश पञ्चरात्रान; एकादशैकादशकान करतूंश च जयॊतिष्टॊमानां च शतं यद इष्टं; फलेन तेनापि च नागतॊ ऽहम यच चावसं जाह्नवीतीर नित्यः; शतं समास तप्यमानस तपॊ ऽहम अदां च तत्राश्वतरी सहस्रं; नारी पुरं न च तेनाहम आगाम दशायुतानि चावानाम अयुतानि च विंशतिम पुष्करेषु दविजातिभ्यः परादां गाश च सहस्रशः सुवर्णचन्द्रॊडुप धारिणीनां; कन्यॊत्तमानाम अददं सरग्विणीनाम षष्टिं सहस्राणि विभूषितानां; जाम्बूनदैर आभरणैर न तेन दशार्बुदान्य अददं गॊसवेज्यास्व; एकैकशॊ दश गा लॊकनाथ समानवत्साः पयसा समन्विताः; सुवर्णकांस्यॊपदुहा न तेन अप्तॊर्यामेषु नियतम एकैकस्मिन दशाददम गृष्टीनां कषीरदात्रीणां रॊहिणीनां च तेन च दॊग्ध्रीणां वै गवां चैव परयुतानि दशैव हि परादां दशगुणं बरह्मन न च तेनाहम आगतः वाजिनां बाह्लिजातानाम अयुतान्य अददं दश कर्काणां हेममालानां न च तेनाहम आगतः कॊटीश च काञ्चनस्याष्टौ परादां बरह्मन दश तव अहम एकैकस्मिन करतौ तेन फलेनाहं न चागतः वाजिनां शयाम कर्णानां हरितानां पितामह परादां हेमस्रजां बरह्मन कॊटीर दश च सप्त च ईषा दन्तान महाकायान काञ्चनस्रग्वि भूषितान पत्नीमतः सहस्राणि परायच्छं दश सप्त च अलंकृतानां देवेश दिव्यैः कनकभूषणैः रथानां काञ्चनाङ्गानां सहस्राण्य अददं दश सप्त चान्यानि युक्तानि वाजिभिः समलंकृतैः दक्षिणावयवाः के चिद वेदैर ये संप्रकीर्तिताः वाजपेयेषु दशसु परादां तेनापि नाप्य अहम शक्रतुल्यप्रभावानाम इज्यया विक्रमेण च सहस्रं निष्ककण्ठानाम अददं दक्षिणाम अहम विजित्य नृपतीन सर्वान मखैर इष्ट्वा पितामह अष्टभ्यॊ राजसूयेभ्यॊ न च तेनाहम आगतः सरॊतश च यावद गङ्गायाश छन्नम आसीज जगत्पते दक्षिणाभिः परवृत्ताभिर मम नागां च तत कृते वाजिनां च सहस्रे दवे सुवर्णशतभूषिते वरं गरामशतं चाहम एकैकस्य तरिधाददम तपस्वी नियताहारः शमम आस्थाय वाग्यतः दीर्घकालं हिमवति गङ्गायाश च दुरुत्सहाम मूर्ध्ना धारां महादेवः शिरसा याम अधारयत न तेनाप्य अहम आगच्छं फलेनेह पितामह शम्य आक्षेपैर अयजं यच च देवान; सद्यस्कानाम अयुतैश चापि यत तत तरयॊ दश दवादशाहांश च देव; स पौण्डरीकान न च तेषां फलेन अष्टौ सहस्राणि ककुद्मिनाम अहं; शुक्लर्षभाणाम अददं बराह्मणेभ्यः एकैकं वै काञ्चनं शृङ्गम एभ्यः; पत्नीश चैषाम अददं निष्ककण्ठीः हिरण्यरत्ननिचितान अददं रत्नपर्वतान धनधान्य समृद्धांश च गरामाञ शतसहस्रशः शतं शतानां गृष्टीनाम अददं चाप्य अतन्द्रितः इष्ट्वानेकैर महायज्ञैर बराह्मणेभ्यॊ न तेन च एकादशाहैर अयजं स दक्षिणैर; दविर दवादशाहैर अश्वमेधैश च देव आर्कायणैः षॊडशभिश च बरह्मंस; तेषां फलेनेह न चागतॊ ऽसमि निष्कैक कण्ठम अददं यॊजनायतं; तद विस्तीर्णं काञ्चनपादपानाम वनं चूतानां रत्नविभूषितानां; न चैव तेषाम आगतॊ ऽहं फलेन तुरायणं हि वरतम अप्रधृष्यम; अक्रॊधनॊ ऽकरवं तरिंशतॊ ऽबदान शतं गवाम अष्ट शतानि चैव; दिने दिने हय अददं बराह्मणेभ्यः पयस्विनीनाम अथ रॊहिणीनां; तथैव चाप्य अनडुहां लॊकनाथ परादां नित्यं बराह्मणेभ्यः सुरेश; नेहागतस तेन फलेन चाहम तरिंशद अग्निम अहं बरह्मन्न अयजं यच च नित्यदा अष्टाभिः सर्वमेधैश च नरमेधैश च सप्तभिः दशभिर विश्वजिद्भिश च शतैर अष्टादशॊत्तरैः न चैव तेषां देवेश फलेनाहम इहागतः सरय्वां बाहुदायां च गङ्गायाम अथ नैमिषे गवां शतानाम अयुतम अददं न च तेन वै इन्द्रेण गुह्यं निहितं वै गुहायां; यद भार्गवस तपसेहाभ्यविन्दत जाज्वल्यमानम उशनस तेजसेह; तत साधयाम आसम अहं वरेण्यम ततॊ मे बराह्मणास तुष्टास तस्मिन कर्मणि साधिते सहस्रम ऋषयश चासन ये वै तत्र समागताः उक्तस तैर अस्मि गच्छ तवं बरह्मलॊकम इति परभॊ परीतेनॊक्तः सहस्रेण बराह्मणानाम अहं परभॊ इमं लॊकम अनुप्राप्तॊ मा भूत ते ऽतर विचारणा कामं यथावद विहितं विधात्रा; पृष्टेन वाच्यं तु मया यथावत तपॊ हि नान्यच चानशनान मतं मे; नमॊ ऽसतु ते देववर परसीद [भ] इत्य उक्तवन्तं तं बरह्मा राजानं सम भगीरथम पूजयाम आस पूजार्हं विधिदृष्ट्तेन कर्मणा [य] शतायुर उक्तः पुरुषः शतवीर्यश च वैदिके कस्मान मरियन्ते पुरुषा बाला अपि पितामह आयुष्मान केन भवति सवल्पायुर वापि मानवः केन वा लभते कीर्तिं केन वा लभते शरियम तपसा बरह्मचर्येण जपैर हॊमैस तथौषधैः जन्मना यदि वाचारात तन मे बरूहि पितामह [भ] अत्र ते वर्तयिष्यामि यन मां तवम अनुपृच्छसि अल्पायुर येन भवति दीर्घायुर वापि मानवः येन वा लभते कीर्तिं येन वा लभते शरियम यथा च वर्तन पुरुषः शरेयसा संप्रयुज्यते आचाराल लभते हयायुर आचाराल लभते शरियम आचारात कीर्तिम आप्नॊति पुरुषः परेत्य चेह च दुराचारॊ हि पुरुषॊ नेहायुर विन्दते महत तरसन्ति यस्माद भूतानि तथा परिभवन्ति च तस्मात कुर्याद इहाचारं य इच्छेद भूतिम आत्मनः अपि पापशरीरस्य आचारॊ हन्त्य अलक्षणम आचार लक्षणॊ धर्मः सन्तश चाचार लक्षणाः साधूनां च यथावृत्तम एतद आचार लक्षणम अप्य अदृष्टं शरुतं वापि पुरुषं धर्मचारिणम भूतिकर्माणि कुर्वाणं तं जनाः कुर्वते परियम ये नास्तिका निष्क्रियाश च गुरु शास्त्रातिलङ्घिनः अधर्मज्ञा दुराचारास ते भवन्ति गतायुषः विशीला भिन्नमर्यादा नित्यं संकीर्ण मैथुनाः अल्पायुषॊ भवन्तीह नरा निरयगामिनः सर्वलक्षणहीनॊ ऽपि समुदाचारवान नरः शरद्दधानॊ ऽनसूयुश च शतं वर्षाणि जीवति अक्रॊधनः सत्यवादी भूतानाम अविहिंसकः अनसूयुर अजिह्मश च शतं वर्षाणि जीवति लॊष्ट मर्दी तृणच छेदी नखखादी च यॊ नरः नित्यॊच्छिष्टः संकुसुकॊ नेहायुर विन्दते महत बराह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत उत्थायाचम्य तिष्ठेत पूर्वां संध्यां कृताञ्जलिः एवम एवापरां संध्यां समुपासीत वाग्यतः नेक्षेतादित्यम उद्यन्तं नास्तं यान्तं कदा चन ऋषयॊ दीर्घसंध्यत्वाद दीर्घम आयुर अवाप्नुवन तस्मात तिष्ठेत सदा पूर्वां पश्चिमां चैव वाग्यतः ये च पूर्वाम उपासन्ते दविजाः संध्यां न पश्चिमाम सर्वांस तान धार्मिकॊ राजा शूद्र कर्माणि कारयेत परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कर्हि चित न हीदृशम अनायुष्यं लॊके किं चन विद्यते यादृशं पुरुषस्येह परदारॊपसेवनम परसाधनं च केशानाम अञ्जनं दन्तधावनम पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम पुरीष मूत्रे नॊदीक्षेन नाधितिष्ठेत कदा चन उदक्यया च संभाषां न कुर्वीत कदा चन नॊत्सृजेत पुरीषं च कषेत्रे गरामस्य चान्तिके उभे मूत्र पुरीषे तु नाप्सु कुर्यात कदा चन पराङ्मुखॊ नित्यम अश्नीयाद वाग्यतॊ ऽननम अकुत्सयन परस्कन्दयेच च मनसा भुक्त्वा चाग्निम उपस्पृशेत आयुष्यं पराङ्मुखॊ भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः धन्यं पश्चान मुखॊ भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः नाधितिष्ठेत तुषाञ जातु केशभस्म कपालिकाः अन्यस्य चाप्य उपस्थानं दूरतः परिवर्जयेत शान्ति हॊमांश च कुर्वीत सावित्राणि च कारयेत निषण्णश चापि खादेत न तु गच्छन कथं चन मूत्रं न तिष्ठता कार्यं न भस्मनि न गॊव्रजे आर्द्र पादस तु भुञ्जीत नार्द्र पादस तु संविशेत आर्द्र पादस तु भुञ्जानॊ वर्षाणां जीवते शतम तरीणि तेजांसि नॊच्छिष्ट आलभेत कदा चन अगिं गां बराह्मणं चैव तथास्यायुर न रिष्यते तरीणि तेजांसि नॊच्छिष्ट उदीक्षेत कदा चन सूर्या चन्द्रमसौ चैव नक्षताणि च सर्वशः ऊर्ध्वं पराणा हय उत्क्रामन्ति यूनः सथविर आयति परत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस तान परतिपद्यते अभिवादयेत वृद्धांश च आसनं चैव दापयेत कृताञ्जलिर उपासीत गच्छन्तं पृष्ठतॊ ऽनवियात न चासीतासने भिन्ने भिन्नं कांस्यं च वर्जयेत नैकवस्त्रेण भॊक्तव्यं न नग्नः सनातुम अर्हति सवप्तव्यं नैव नग्नेन न चॊच्छिष्टॊ ऽपि संविशेत उच्छिष्टॊ न सपृशेच छीर्षं सर्वे पराणास तदाश्रयाः केशग्रहान परहारांश च शिरस्य एतान विवर्जयेत न पाणिभ्याम उभाभ्यां च कण्डूयेज जातु वैश इरः न चाभीक्ष्णं शिरः सनायात तथास्यायुर न रिष्यते शिरःस्नातश च तैलेन नाङ्गं किं चिद उपस्पृशेत तिलपिष्टं न चाश्नीयात तथायुर विन्दते महत नाध्यापयेत तथॊच्छिष्टॊ नाधीयीत कदा चन वाते च पूति गन्धे च मनसापि न चिन्तयेत अत्र गाथा यमॊद्गीताः कीर्तयन्ति पुरा विदः आयुर अस्य निकृन्तामि परजाम अस्याददे तथा य उच्छिष्टः परवदति सवाध्यायं चाधिगच्छति यश चानध्याय काले ऽपि मॊहाद अभ्यस्यति दविजः तस्माद युक्तॊ ऽपय अनध्याये नाधीयीत कदा चन परत्य आदित्यं परत्य अनिलं परति गां च परति दविजान ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुषः उभे मूत्र पुरीषे तु दिवा कुर्याद उदङ्मुखः दक्षिणाभिमुखॊ रात्रौ तथास्यायुर न रिष्यते तरीन कृशान नावजानीयाद दीर्घम आयुर जिजीविषुः बराह्मणं कषत्रियं सर्पं सर्वे हय आशीविषास तरयः दहत्य आशीविषः करुद्धॊ यावत पश्यति चक्षुषा कषत्रियॊ ऽपि दहेत करुद्धॊ यावत सपृशति तेजसा बराह्मणस तु कुलं हन्याद धयानेनावेक्षितेन च तस्माद एतत तरयं यत्नाद उपसेवेत पण्डितः गुरुणा वैरनिर्बन्धॊ न कर्तव्यः कदा चन अनुमान्यः परसाद्यश च गुरुः करुद्धॊ युधिष्ठिर सम्यङ मिथ्या परवृत्ते ऽपि वर्तितव्यं गुराव इह गुरु निन्दा दहत्य आयुर मनुष्याणां न संशयः दूराद आवसथान मूत्रं दूरात पादावसेचनम उच्छिष्टॊत्सर्जनं चैव दूरे कार्यं हितैषिणा नातिकल्पं नातिसायं न च मध्यं दिने सथिते नाज्ञातैः सह गच्छेत नैकॊ न वृषलैः सह पन्था देयॊ बराह्मणाय गॊभ्यॊ राजस्य एव च वृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च परदक्षिणं च कुर्वीत परिज्ञातान वनस्पतीन चतुष्पथान परकुर्वीत सर्वान एव परदक्षिणान मध्यं दिने निशाकाले मध्यरात्रे च सर्वदा चतुष्पथान न सेवेत उभे संध्ये तथैव च उपानहौ च वस्त्रं च धृतम अन्यैर न धारयेत बरह्म चारी च नित्यं सयात पादं पादेन नाक्रमेत अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च सर्वशः अष्टम्यां सर्वपक्षाणां बरह्म चारी सदा भवेत वृथा मांसं न खादेत पृष्ठमांसं तथैव च आक्रॊशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत नारुं तुदः सयान न नृशंसवादी; न हीनतः परम अभ्याददीत ययास्य वाचा पर उद्विजेत; न तां वदेद रुशतीं पापलॊक्याम वाक सायका वदनान निष्पतन्ति; यैर आहतः शॊचति रात्र्यहानि परस्य नामर्मसु ते पतन्ति; तान पण्डितॊ नावसृजेत परेषु रॊहते सायकैर विद्धं वनं परशुना हतम वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरॊहति वाक कषतम हीनाङ्गान अतिरिक्ताङ्गान विद्या हीनान वयॊ ऽधिकान रूपद्रविण हीनांश च सत्त्वहीनांश च नाक्षिपेत नास्तिक्यं वेद निन्दां च देवतानां च कुत्सनम दवेषस्तम्भाभिमानांश च तैक्ष्ण्यं च परिवर्जयेत परस्य दण्डं नॊद्यच्छेत करॊद्धॊ नैनं निपातयेत अन्यत्र पुत्राच छिष्याद वा शिक्षार्थं ताडनं समृतम न बराह्मणान परिवदेन नक्षत्राणि न निर्दिशेत तिथिं पक्षस्य न बरूयात तथास्यायुर न रिष्यते कृत्वा मूत्र पुरीषे तु रथ्याम आक्रम्य वा पुनः पादप्रक्षालनं कुर्यात सवाध्याये भॊजने तथा तरीणि देवाः पवित्राणि बराह्मणानाम अकल्पयन अदृष्टम अद्भिर निर्णिक्तं यच च वाचा परशस्यते संयावं कृसरं मांसं शष्कुली पायसं तथा आत्मार्थं न परकर्तव्यं देवार्थं तु परकल्पयेत नित्यम अग्निं परिचरेद भिक्षां दद्याच च नित्यदा वाग्यतॊ दन्तकाष्ठं च नित्यम एव समाचरेत न चाभ्युदित शायी सयात परायश्चित्ती तथा भवेत माता पितरम उत्थाय पूर्वम एवाभिवादयेत आचार्यम अथ वाप्य एनं तथायुर विन्दते महत वर्जयेद दन्तकाष्टानि वर्जनीयानि नित्यशः भक्षयेच छास्त्र दृष्टानि पर्वस्व अपि च वर्जयेत उदङ्मुखश च सततं शौचं कुर्यात समाहितः अकृत्वा देवता पूजां नान्यं गच्छेत कदा चन अन्यत्र तु गुरुं वृद्धं धार्मिकं वा विचक्षणम अवलॊक्यॊ न चादर्शॊ मलिनॊ बुद्धिमत्तरैः न चाज्ञातां सत्रियं गच्छेद गर्भिणीं वा कदा चन उदक्शिरा न सवपेत तथा परत्यक्शिरा न च पराक्शिरास तु सवपेद विद्वान अथ वा दक्षिणा शिराः न भग्ने नावदीर्णे वा शयने परस्वपेत च नान्तर्धाने न संयुक्ते न च तिर्यक कदा चन न नग्नः कर्हि चित सनायान न निशायां कदा चन सनात्वा च नावमृज्येत गात्राणि सुविचक्षणः न चानुलिम्पेद अस्नात्वा सनात्वा वासॊ न निर्धुनेत आर्द्र एव तु वासांसि नित्यं सेवेत मानवः सरजश च नावकर्षेत न बहिर धारयेत च रक्तमाल्यं न धार्यं सयाच छुक्लं धार्यं तु पण्डितैः वर्जयित्वा तु कमलं तथा कुवलयं विभॊ रक्तं शिरसि धार्यं तु तथा वानेयम इत्य अपि काञ्चनी चैव या माला न सा दुष्यति कर्हि चित सनातस्य वर्णकं नित्यम आर्द्रं दद्याद विशां पते विपर्ययं न कुर्वीत वाससॊ बुद्धिमान नरः तथा नान्यधृतं धार्यं न चापदशम एव च अन्यद एव भवेद वासः शयनीये नरॊत्तम अन्यद रथ्यासु देवानाम अर्चायाम अन्यद एव हि परियङ्गुचन्दनाभ्यां च बिल्वेन तगरेण च पृथग एवानुलिम्पेत केसरेण च बुद्धिमान उपवासं च कुर्वीत सनातः शुचिर अलंकृतः पर्वकालेषु सर्वेषु बरह्म चारी सदा भवेत नालीढया परिहतं भक्षयीत कदा चन तथा नॊद्धृत साराणि पेक्षतां नाप्रदाय च न संनिकृष्टॊ मेधावी नाशुचिर न च सत्सु च परतिषिद्धान न धर्मेषु भक्षान भुञ्जीत पृष्ठतः पिप्पलं च वटं चैव शणशाकं तथैव च उदुम्बरं न खादेच च भवार्थी पुरुषॊत्तमः आजं गव्यं च यन मांसं मायूरं चैव वर्जयेत वर्जयेच छुष्क मांसं च तथा पर्युषितं च यत न पाणौ लवणं विद्वान पराश्नीयान न च रात्रिषु दधि सक्तून न भुञ्जीत वृथा मांसं च वर्जयेत वालेन तु न भुञ्जीत परश्राद्धं तथैव च सायंप्रातश च भुञ्जीत नान्तराले समाहितः वाग्यतॊ नैकवस्त्रश च नासंविष्टः कदा चन भूमौ सदैव नाश्नीयान नानासीनॊ न शब्दवत तॊयपूर्वं परदायान्नम अतिथिभ्यॊ विशां पते पश्चाद भुञ्जीत मेधावी न चाप्य अन्यमना नरः समानम एकपङ्क्त्यां तु भॊज्यम अन्नं नरेश्वर विषं हालाहलं भुङ्क्ते यॊ ऽपरदाय सुहृज्जने पानीयं पायसं सर्पिर दधि सक्तु मधून्य अपि निरस्य शेषम एतेषां न परदेयं तु कस्य चित भुञ्जानॊ मनुजव्याघ्रनैव शङ्कां समाचरेत दधि चाप्य अनुपानं वै न कर्तव्यं भवार्थिना आचम्य चैव हस्तेन परिस्राव्य तथॊदकम अङ्गुष्ठं चरणस्याथ दक्षिणस्यावसेचयेत पाणिं मूर्ध्नि समाधाय सपृष्ट्वा चाग्निं समाहितः जञातिश्रैष्ठ्यम अवाप्नॊति परयॊग कुशलॊ नरः अद्भिः पराणान समालभ्य नाभिं पाणितलेन च सपृशंश चैव परतिष्ठेत न चाप्य आर्द्रेण पाणिना अङ्गुष्ठस्यान्तराले च बराह्मं तीर्थम उदाहृतम कनिष्ठिकायाःपश्चात तु देव तीर्थम इहॊच्यते अङ्गुष्ठस्य च यन मध्यं परदेशिन्याश च भारत तेन पित्र्याणि कुर्वीत सपृष्ट्वापॊ नयायतस तथा परापवादं न बरूयान नाप्रियं च कदा चन न मनुः कश चिद उत्पाद्यः पुरुषेण भवार्थिना पतितैस तु कथां नेच्छेद दर्शनं चापि वर्जयेत संसर्गं च न गच्छेत तथायुर विन्दते महत न दिवा मैथुनं गच्छेन न कन्यां न च बन्धकीम न चास्नातां सत्रियं गच्छेत तथायुर विन्दते महत सवे सवे तीर्थे समाचम्य कार्ये समुपकल्पिते तरिः पीत्वापॊ दविः परमृज्य कृतशौचॊ भवेन नरः इन्द्रियाणि सकृत सपृश्य तरिर अभ्युक्ष्य च मानवः कुर्वीत पित्र्यं दैवं च वेद दृष्टेन कर्मणा बराह्मणार्थे च यच छौचं तच च मे शृणु कौरव परवृत्तं च हितं चॊक्त्वा भॊजनाद्य अन्तयॊस तथा सर्वशौचेषु बराह्मेण तीर्थेन समुपस्पृशेत निष्ठीव्य तु तथा कषुत्वा सपृश्यापॊ हि शुचिर भवेत वृद्धॊ जञातिस तथा मित्रं दरिद्रॊ यॊ भवेद अपि गृहे वासयितव्यास ते धन्यम आयुष्यम एव च गृहे पारावता धन्याः शुकाश च सहसारिकाः गृहेष्व एते न पापाय तथा वै तैलपायिकाः उद्दीपकाश च गृध्राश च कपॊता भरमरास तथा निविशेयुर यदा तत्र शान्तिम एव तदाचरेत अमङ्गल्यानि चैतानि तथाक्रॊशॊ महात्मनाम महात्मनां च गुह्यानि न वक्तव्यानि कर्हि चित अगम्याश च न गच्छेत राजपत्नीः सखीस तथा वैद्यानां बालवृद्धानां भृत्यानां च युधिष्ठिर बन्धूनां बराह्मणानां च तथा शारणिकस्य च संबन्धिनां च राजेन्द्र तथायुर विन्दते महत बराह्मण सथपतिभ्यां च निर्मितं यन निवेशनम तद आवसेत सदा पराज्ञॊ भवार्थी मनुजेश्वर संध्यायां न सवपेद राजन विद्यां न च समाचरेत न भुञ्जीत च मेधावी तथायुर विन्दते महत नक्तं न कुर्यात पित्र्याणि भुक्त्वा चैव परसाधनम पानीयस्य करिया नक्तं न कार्या भूतिम इच्छता वर्जनीयाश च वै नित्यं सक्तवॊ निशि भारत शेषाणि चावदातानि पानीयं चैव भॊजने सौहित्यं च न कर्तव्यं रात्रौ नैव समाचरेत दविजच छेदं न कुर्वीत भुक्त्वा नच समाचरेत महाकुलप्रसूतां च परशस्तां लक्षणैस तथा वयःस्थां च महाप्राज्ञ कन्याम आवॊढुम अर्हति अपत्यम उत्पाद्य ततः परतिष्ठाप्य कुलं तथा पुत्राः परदेया जञानेषु कुलधर्मेषु भारत कन्या चॊत्पाद्य दातव्या कुलपुत्राय धीमते पुत्रा निवेश्याश च कुलाद भृत्या लभ्याश च भारत शिरःस्नातॊ ऽथ कुर्वीत दैवं पित्र्यम अथापि च नक्षत्रे न च कुर्वीत यस्मिञ जातॊ भवेन नरः न परॊष्ठपदयॊः कार्यं तथाग्नेये च भारत दारुणेषु च सर्वेषु परत्यहं च विवर्जयेत जयॊतिषे यानि चॊक्तानि तानि सर्वाणि वर्जयेत पराङ्मुखः शमश्रुकर्माणि कारयेत समाहितः उदङ्मुखॊ वा राजेन्द्र तथायुर विन्दते महत परिवादं न च बरूयात परेषाम आत्मनस तथा परिवादॊ न धर्माय परॊच्यते भरतर्षभ वर्जयेद वयङ्गिनीं नारीं तथा कन्यां नरॊत्तम समार्षां वयङ्गितां चैव मातुः सवकुलजां तथा वृद्धां परव्रजितां चैव तथैव च पतिव्रताम तथातिकृष्ण वर्णां च वर्णॊत्कृष्टां च वर्जयेत अयॊनिं च वियॊनिं च न गच्छेत विचक्षणः पिङ्गलां कुष्ठिनीं नारीं न तवम आवॊढुम अर्हसि अपस्मारि कुले जातां निहीनां चैव वर्जयेत शवित्रिणां च कुले जातां तरयाणां मनुजेश्वर लक्षणैर अन्विता या च परशस्ता या च लक्षणैः मनॊज्ञा दर्शनीया च तां भवान वॊढुम अर्हति महाकुले निवेष्टव्यं सदृशे वा युधिष्ठिर अवरा पतिता चैव न गराह्या भूतिम इच्छता अग्नीन उत्पाद्य यत्नेन करियाः सुविहिताश च याः वेदेषु बराह्मणैः परॊक्तास ताश च सर्वाः समाचरेत न चेर्ष्या सत्रीषु कर्तव्या दारा रक्ष्याश च सर्वशः अनायुष्या भवेद ईर्ष्या तस्माद ईर्ष्यां विवर्जयेत अनायुष्यॊ दिवा सवप्नस तथाभ्युदित शायिता परातर निशायां च तथा ये चॊच्छिष्टाः सवपन्ति वै पारदार्यम अनायुष्यं नापितॊच्च्छिष्टता तथा यत्नतॊ वै न कर्तव्यम अभ्यासश चैव भारत संध्यां न भुञ्जेन न सनायान न पुरीषं समुत्सृजेत परयतश च भवेत तस्यां न च किं चित समाचरेत बराह्मणान पूजयेच चापि तथा सनात्वा नराधिप देवांश च परणमेत सनातॊ गुरूंश चाप्य अभिवादयेत अनिमन्त्रितॊ न गच्छेत यज्ञं गच्छेत तु दर्शकः अनिमन्त्रिते हय अनायुष्यं गमनं तत्र भारत न चैकेन परिव्राज्यं न गन्तव्य तथा निशि अनागतायां संध्यायां पश्चिमायां गृहे वसेत मातुः पितुर गुरूणां च कार्यम एवानुशासनम हितं वाप्य अहितं वापि न विचार्यं नरर्षभ धनुर्वेदे च वेदे च यत्नः कार्यॊ नराधिप हस्तिपृष्ठे ऽशवपृष्ठे च रथचर्यासु चैव ह यत्नवान भव राजेन्द्र यत्नवान सुखम एधते अप्रधृष्यश च शत्रूणां भृत्यानां सवजनस्य च परजापालनयुक्तश च न कषतिं लभते कव चित युक्तिशास्त्रं च ते जञेयं शब्दशास्त्रं च भारत गन्धर्वशास्त्रं च कलाः परिज्ञेया नराधिप पुराणम इतिहासाश च तथाख्यानानि यानि च महात्मनां च चरितं शरॊतव्यं नित्यम एव ते पत्नीं रजस्वलां चैव नाभिगच्छेन न चाह्वयेत सनातां चतुर्थे दिवसे रात्रौ गच्छेद विचक्षणः पञ्चमे दिवसे नारी षष्ठे ऽहनि पुमान भवेत एतेन विधिना पत्नीम उपगच्छेत पण्डितः जञातिसंबन्धिमित्राणि पूजनीयानि नित्यशः यष्टव्यं च यथाशक्ति यज्ञैर विविधदक्षिणैः अत ऊर्ध्वम अरण्यं च सेवितव्यं नराधिप एष ते लक्षणॊद्देश आयुष्याणां परकीर्तितः शेषस तरैविद्य वृद्धेभ्यः परत्याहार्यॊ युधिष्ठिर आचारॊ भूतिजनन आचारः कीर्तिवर्धनः आचाराद वर्धते हय आयुर आचारॊ हन्त्य अलक्षणम आगमानां हि सर्वेषाम आचारः शरेष्ठ उच्यते आचार परभवॊ धर्मॊ धर्माद आयुर विवर्धते एतद यशस्यम आयुष्यं सवर्ग्यं सवस्त्ययनं महत अनुकम्पता सर्ववर्णान बरह्मणा समुदाहृतम [य] यथा जयेष्ठः कनिष्ठेषु वर्तते भरतर्षभ कनिष्ठाश च यथा जयेष्ठे वर्तेरंस तद बरवीहि मे [भ] जयेष्ठवत तात वर्तस्व जयेष्ठॊ हि सततं भवान गुरॊर गरीयसी वृत्तिर या चेच छिष्यस्य भारत न गुराव अकृतप्रज्ञे शक्यं शिष्येण वर्तितुम गुरॊर हि दीर्घदर्शित्वं यत तच छिष्यस्य भारत अन्धः सयाद अन्धवेलायां जडः सयाद अपि वा बुधः परिहारेण तद बरूयाद यस तेषां सयाद वयतिक्रमः परत्यक्षं भिन्नहृदया भेदयेयुः कृतं नराः शरियाभितप्ताः कौन्तेय भेदकामास तथारयः जयेष्ठः कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुनः हन्ति सर्वम अपि जयेष्ठः कुलं यत्रावजायते अथ यॊ विनिकुर्वीत जयेष्ठॊ भराता यवीयसः अज्येष्ठः सयाद अभागश च नियम्यॊ राजभिश च सः निकृती हि नरॊ लॊकान पापान गच्छत्य असंशयम विदुलस्येव तत पुष्पं मॊघं जनयितुः समृतम सर्वानर्थः कुले यत्र जायते पापपूरुषः अकीर्तिं जनयत्य एव कीर्तिम अन्तर्दधाति च सर्वे चापि विकर्म सथा भागं नार्हन्ति सॊदराः नाप्रदाय कनिष्ठेभ्यॊ जयेष्ठः कुर्वीत यौतकम अनुजं हि पितुर दायॊ जङ्घाश्रमफलॊ ऽधवगः सवयम ईहित लब्धं तु नाकामॊ दातुम अर्हति भरातॄणाम अविभक्तानाम उत्थानम अपि चेत सह न पुत्र भागं विषमं पिता दद्यात कथं चन न जयेष्ठान अवमन्येत दुष्कृतः सुकृतॊ ऽपि वा यदि सत्री यद्य अवरजः शरेयः पश्येत तथाचरेत धर्मं हि शरेय इत्य आहुर इति धर्मविदॊ विदुः दशाचार्यान उपाध्याय उपाध्यायान पिता दश दश चैव पितॄन माता सर्वां वा पृथिवीम अपि गौरवेणाभिभवति नास्ति मातृसमॊ गुरुः माता गरीयसी यच च तेनैतां मन्यते जनः जयेष्ठॊ भराता पितृसमॊ मृते पितरि भारत स हय एषां वृत्तिदाता सयात स चैतान परिपालयेत कनिष्ठास तं नमस्येरन सर्वे छन्दानुवर्तिनः तम एव चॊपजीवेरन यथैव पितरं तथा शरीरम एतौ सृजतः पिता माता च भारत आचार्य शास्ता या जातिः सा सत्या साजरामरा जयेष्ठा मातृसमा चापि भगिनी भरतर्षभ भरातुर भार्या च तद्वत सयाद यस्या बाल्ये सतनं पिबेत [य] सर्वेषाम एव वर्णानां मलेच्छानां च पितामह उपवासे मतिर इयं कारणं च न विद्महे बरह्मक्षत्रेण नियमाश चर्तव्या इति नः शरुतम उपवासे कथं तेषां कृत्यम अस्ति पितामह नियमं चॊपवासानां सर्वेषां बरूहि पार्थिव अवाप्नॊति गतिं कां च उपवासपरायणः उपवासः परं पुण्यम उपवासः परायणम उपॊष्येह नरश्रेष्ठ किं फलं परतिपद्यते अधर्मान मुच्यते केन धर्मम आप्नॊति वै कथम सवर्गं पुण्यं च लभते कथं भरतसत्तम उपॊष्य चापि किं तेन परदेयं सयान नराधिप धर्मेण च सुखान अर्थाँल लभेद येन बरवीहि तम [व] एवं बरुवाणं कौन्तेयं धर्मज्ञं धर्मतत्त्ववित धर्मपुत्रम इदं वाक्यं भीष्मः शांतनवॊ ऽबरवीत इदं खलु महाराज शरुतम आसीत पुरातनम उपवासविधौ शरेष्ठा ये गुणा भरतर्षभ पराजापत्यं हय अङ्गिरसं पृष्टवान अस्मि भारत यथा मां तवं तथैवाहं पृष्टवांस तं तपॊधनम परश्नम एतं मया पृष्टॊ भगवान अग्निसंभवः उपवासविधिं पुण्यम आचष्ट भरतर्षभ [अन्गिरस] बरह्मक्षत्रे तरिरात्रं तु विहितं कुरुनन्दन दविस तरिरात्रम अथैवात्र निर्दिष्टं पुरुषर्षभ वैश्यशूद्रौ तु यौ मॊहाद उपवासं परकुर्वते तरिरात्रं दविस तरिरात्रं वा तयॊः पुष्टिर न विद्यते चतुर्थ भक्त कषपणं वैश्यशूद्रे विधीयते तरिरात्रं न तु धर्मज्ञैर विहितं बरह्मवादिभिः पञ्चम्यां चैव षष्ठ्यां च पौर्णमास्यां च भारत कषमावान रूपसंपन्नः शरुतवांश चैव जायते नानपत्यॊ भवेत पराज्ञॊ दरिद्रॊ वा कदा चन यजिष्णुः पञ्चमीं षष्ठीं कषपेद यॊ भॊजयेद दविजान अष्टमीम अथ कौन्तेय शुक्लपक्षे चतुर्दषीम उपॊष्य वयाधिरहितॊ वीर्यवान अभिजायते मार्गशीर्षं तु यॊ मामम एकभक्तेन संक्षिपेत भॊजयेच च दविजान भक्त्या स मुच्येद वयाधिकिल्बिषैः सर्वकल्याण संपूर्णः सर्वौषधिसमन्वितः कृषिभागी बहुधनॊ बहुपुत्राश च जायते पौष मासं तु कौन्तेय भक्तेनैकेन यः कषपेत सुभगॊ दर्शनीयश च यशॊभागी च याजते पितृभक्तॊ माघमासम एकभक्तेन यः कषपेत शरीमत कुले जञातिमध्ये स महत्त्वं परपद्यते भग दैवं तु यॊ मासम एकभक्तेन यः कषपेत सत्रीषु वल्लभतां याति वाश्याश चास्य भवन्ति ताः चैत्रं तु नियतॊ मासम एकभक्तेन यः कषपेत सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले महति जायते निस्तरेद एकभक्तेन वैशाखं यॊ जितेन्द्रियः नरॊ वा यदि वा नारी जञातीनां शरेष्ठतां वरजेत जयेष्ठा मूलं तु यॊ मासम एकभक्तेन संक्षपेत ऐश्वर्यम अतुलं शरेष्ठं पुमान सत्री वाभिजायते आषाढम एकभक्तेन सथित्वा मासम अतन्द्रितः बहु धान्यॊ बहुधनॊ बहुपुत्रश च जायते शरावणं नियतॊ मासम एकभक्तेन यः कषपेत यत्र तत्राभिषेकेण युज्यते जञातिवर्धनः परौष्ठ पदं तु यॊ मासम एकाहारॊ भवेन नरः धनाड्यं सफीतम अचलम ऐश्वर्यं परतिपद्यते तथैवाश्वयुजं मासम एकभक्तेन यः कषपेत परजावान वाहनाढ्यश च बहुपुत्रश च जायते कार्त्तिकं तु नरॊ मासं यः कुर्याद एकभॊजनम शूरश च बहुभार्यश च कीर्तिमांश चैव जायते इति मासा नरव्याघ्र कषपतां करिकीर्तिताः तिथीनां नियमा ये तु शृणु तान अपि पार्थिव पक्षे पक्षे गते यस तु भक्तम अश्नाति भारत गवाढ्यॊ बहुपुत्रश च दीर्घायुश च स जायते मासि मासि तरिरात्राणि कृत्वा वर्षाणि दवादश गणाधिपत्यं पराप्नॊति निः सपत्नम अनाविलम एते तु नियमाः सर्वे कर्तव्याः शरदॊ दश दवे चान्ये भरतश्रेष्ठ परवृत्तिम अनुवर्तता यस तु परातस तथा सायं भुञ्जानॊ नान्तरा पिबेत अहिंसा निरतॊ नित्यं जुह्वानॊ जातवेदसम षड्भिः स वर्षैर नृपते सिध्यते नात्र संशयः अग्निष्टॊमस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति मानवः अधिवासे सॊ ऽपसरसां नृत्यगीतविनादिते तप्तकाञ्चनवर्णाभं विमानम अधिरॊहति पूर्णं वर्षसहस्रं तु बरह्मलॊके महीयते तत कषयाद इह चागम्य माहात्म्यं परतिपद्यते यस तु संवत्सरं पूर्णम एकाहारॊ भवेन नरः अतिरात्रस्य यज्ञस्य सफलं समुपाश्नुते दशवर्षसहस्राणि सवर्गे च स महीयते तत कषयाद इह चागम्य माहात्म्यं परतिपद्यते यस तु संवत्सरं पूर्णं चतुर्थं भक्तम अश्नुते अहिंसा निरतॊ नित्यं सत्यवाङ नियतेन्द्रियः वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं वै समुपाश्नुते तरिंशद्वर्षसहस्राणि सवर्गे च स महीयते षष्ठे काले तु कौन्तेय नरः संवत्सरं कषपेत अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति मानवः चक्रवाक परयुक्तेन विमानेन स गच्छति चत्वारिंशत सहस्राणि वर्षाणां दिवि मॊदते अष्टमेन तु भक्तेन जीवन संवत्सरं नृप गवामयस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति मानवः हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति पञ्चाशतं सहस्राणि वर्षाणां दिवि मॊदते पक्षे पक्षे गते राजन यॊ ऽशनीयाद वर्षम एव तु षण मासानशनं तस्य भगवान अङ्गिराब्रवीत षष्टिं वर्षसहस्राणि दिवम आवसते च सः वीणानां वल्लकीनां च वेणूनां च विशां पते सुघॊषैर मधुरैः शब्दैः सुप्तः स परतिबॊध्यते संवत्सरम इहैकं तु मासि मासि पिबेत पयः फलं विश्वजितस तात पराप्नॊति स नरॊ नृप सिंहव्याघ्र परयुक्तेन विमानेन स गच्छति सप्ततिं च सहस्राणि वर्षाणां दिवि मॊदते माहाद ऊर्ध्वं नरव्याघ्र नॊपवासॊ विधीयते विधिं तव अनशनस्याहुः पार्थ धर्मविदॊ जनाः अनार्तॊ वयाधिरहितॊ गच्छेद अनशनं तु यः पदे पदे यज्ञफलं स पराप्नॊति न संशयः दिवं हंसप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति शतं चाप्सरसः कन्या रमयन्त्य अपि तं नरम आर्तॊ वा वयाधितॊ वापि गच्छेद अनशनं तु यः शतं वर्षसहस्राणां मॊदते दिवि स परभॊ काञ्चीनूपुरशब्देन सुप्तश चैव परबॊध्यते सहस्रहंस संयुक्ते विमाने सॊमवर्चसि स गत्वा सत्रीशताकीर्णे रमते भरतर्षभ कषीणस्याप्यायनं दृष्टं कषतस्य कषतरॊहणम वयाधितस्यौषध गरामः करुद्धस्य च परसादनम दुःखितस्यार्थमानाभ्यां दरव्याणां परतिपादनम न चैते सवर्गकामस्य रॊचन्ते सुखमेधसः अतः स कामसंयुक्तॊ विमाने हेमसंनिभे रमते सत्री शताकीर्णे पुरुषॊ ऽलं कृतः शुभे सवस्थः सफलसंकल्पः सुखी विगतकल्मषः अनश्नन देहम उत्सृज्य फलं पराप्नॊति मानवः बालसूर्यप्रतीकाशे विमाने हेमवर्चसि वैडूर्य मुक्ता खचिते वीणा मुरजनादिते पताका दीपिकाकीर्णे दिव्यघण्टा निनादिते सत्रीसहस्रानुचरिते स नरः सुखम एधते यावन्ति रॊमकूपाणि तस्य गात्रेषु पाण्डव तावन्त्य एव सहस्राणि वर्षाणां दिवि मॊदते नास्ति वेदात परं शास्त्रं नास्ति मातृसमॊ गुरुः न धर्मात परमॊ लाभस तपॊ नानशनात परम बराह्मणेभ्यः परं नास्ति पावनं दिवि चेह च उपवासैस तथा तुल्यं तपः कर्म न विद्यते उपॊष्य विधिवद देवास तरिदिवं परतिपेदिरे ऋषयश च परां सिद्धिम उपवासैर अवाप्नुवन दिव्यं वर्षसहस्रं हि विश्वामित्रेण धीमता कषान्तम एकेन भक्तेन तेन विर्पत्वम आगतः चयवनॊ जमदग्निश च वसिष्ठॊ गौतमॊ भृगुः सर्व एव दिवं पराप्ताः कषमावन्तॊ महर्षयः इदम अङ्गिरसा पूर्वं महर्षिभ्यः परदर्शितम यः परदर्शयते नित्यं न स दुःखम अवाप्नुते इमं तु कौन्तेय यथाक्रमं विधिं; परवर्तितं हय अङ्गिरसा महर्षिणा पठेत यॊ वै शृणुयाच च नित्यदा; न विद्यते तस्य नरस्य किल्बिषम विमुच्यते चापि स सर्वसंकरैर; न चास्य दॊषैर अभिभूयते मनः वियॊनिजानां च विजानते रुतं; धरुवां च कीर्तिं लभते नरॊत्तमः [य] पितामहेन विधिवद यज्ञा परॊक्ता महात्मना गुणाश चैषां यथातत्त्वं परेत्य चेह च सर्वशः न ते शक्या दरिद्रेण यज्ञाः पराप्तुं पितामह बहूपकरणा यज्ञा नानासंभारविस्तराः पार्थिवै राजपुत्रैर वा शक्याः पराप्तुं पितामह नार्थन्यूनैर अवगुणैर एकात्मभिर असंहतैः यॊ दरिद्रैर अपि विधिः शक्यः पराप्तुं सदा भवेत तुल्यॊ यज्ञफलैर एतैस तन मे बरूहि पितामह [भ] इदम अङ्गिरसा परॊक्तम उपवासफलात्मकम विधिं यज्ञफलैस तुल्यं तन निबॊध युधिष्ठिर यस तु कल्यं तथा सायं भुञ्जानॊ नान्तरा पिबेत अहिंसा निरतॊ नित्यं जुह्वानॊ जातवेदसम षड्भिर एव तु वर्षैः स सिध्यते नात्र संशयः तप्तकाञ्चनवर्णं च विमानं लभते नरः देव सत्रीणाम अधीवासे नृत्यगीतनिनादिते पराजापत्ये वसेत पद्मं वर्षाणाम अग्निसंनिभे तरीणि वर्षाणि यः पराशेत सततं तव एकभॊजनम धर्मपत्नी रतॊ नित्यम अग्निष्टॊम फलं लभेत दवितीये दिवसे यस तु पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु जुह्वानॊ जातवेदसम यज्ञं बहु सुवर्णं वा वासव परियम आहरेत सत्यवाग दानशीलश च बरह्मण्यश चानसूयकः कषान्तॊ दान्तॊ जितक्रॊधः स गच्छति परां गतिम पाण्डुराभ्रप्रतीकाशे विमाने हंसलक्षणे दवे समाप्ते ततः पद्मे सॊ ऽपसरॊभिर वसेत सह तृतीये दिवसे यस तु पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु जुह्वानॊ जातवेदसम अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नरः सप्तर्षीणां सदा लॊके सॊ ऽपसरॊभिर वसेत सह निवर्तनं च तत्रास्य तरीणि पद्मानि वै विदुः दिवसे यश चतुर्हे तु पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम इन्द्र कन्याभिरूढं च विमानं लभते नरः सगरस्य च पर्यन्ते वासवं लॊकम आवसेत देवराजस्य च करीडां नित्यकालम अवेक्षते दिवसे पञ्चमे यस तु पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु जुह्वानॊ जातवेदसम अलुब्धः सत्यवादी च बरह्मण्यश चाविहिंसकः अनसूयुर अपापस्थॊ दवादशाह फलं लभेत जाम्बूनदमयं दिव्यं विमानं हंसलक्षणम सूर्यमाला समाभासम आरॊहेत पाण्डुरं गृहम आवर्तनानि चत्वारि तथा पद्मानि दवादश शराग्निपरिमाणं च तत्रासौ वसते सुखम दिवसे यस तु षष्ठे वै मुनिः पराशेत भॊजनम सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम सदा तरिषवण सनायी बरह्म चार्य अनसूयकः गवामयस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम अग्निज्वाला समाभासं हंसबर्हिण सेवितम शातकुम्भमयं युक्तं साधयेद यानम उत्तमम तथैवाप्सरसाम अङ्के परसुप्तः परतिबुध्यते नूपुराणां निनादेन मेखलानां च निस्वनैः कॊटीसहस्रं वर्षाणां तरीणि कॊटिशतानि च पद्मान्य अष्टादश तथा पताके दवे तथैव च अयुतानि च पञ्चाशद ऋक्षचर्म शतस्य च लॊम्नां परमाणेन समं बरह्मलॊके महीयते दिवसे सप्तमे यस तु पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम सरस्वतीं गॊपयानॊ बरह्मचर्यं समाचरन सुमनॊवर्णकं चैव मधु मांसं च वर्जयेत पुरुषॊ मरुतां लॊकम इन्द्रलॊकं च गच्छति तत्र तत्र च सिद्धार्थॊ देवकन्याभिर उह्यते फलं बहु सुवर्णस्य यज्ञस्य लभते नरः संख्याम अतिगुणां चापि तेषु लॊकेषु मॊदते यस तु संवत्सरं कषान्तॊ भुङ्क्ते ऽहन्य अष्टमे नरः देवकार्यपरॊ नित्यं जुह्वानॊ जातवेदसम पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम पद्मवर्णनिभं चैव विमानम अधिरॊहति कृष्णाः कनकगौर्यश च नार्यः शयामास तथापराः वयॊ रूपविलासिन्यॊ लभते नात्र संशयः यस तु संवत्सरं भुङ्क्ते नवमे नवमे ऽहनि सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति मानवः पुण्डरीकप्रकाशं च विमानं लभते नरः दीप्तसूर्याग्नितेजॊभिर दिव्यमालाभिर एव च नीयते रुद्र कन्याभिः सॊ ऽनतरिक्षं सनातनम अष्टादशसहस्राणि वर्षाणां कल्पम एव च कॊटीशतसहस्रं च तेषु लॊकेषु मॊदते यस तु संवत्सरं भुङ्क्ते दशाहे वै गते गते सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम बरह्म कन्या निवेशे च सर्वभूतमनॊहरे अश्वमेध सहस्रस्य फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम रूपवत्यश च तं कन्या रमयन्ति सदा नरम नीलॊत्पलनिभैर वर्णै रक्तॊत्पलनिभैस तथा विमानं मण्डलावर्तम आवर्त गहनावृतम सागरॊर्मि परतीकाशं साधयेद यानम उत्तमम विचित्रमणिमालाभिर नादितं शङ्खपुष्करैः सफाटिकैर वज्रसारैश च सतम्भैः सुकृतवेदिकम आरॊहति महद यानं हंससारसवाहनम एकादशे तु दिवसे यः पराप्ते पराशते हविः सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम परस्त्रियॊ नाभिलषेद वाचाथ मनसापि वा अनृतं च न भाषेत मातापित्रॊः कृते ऽपि वा अभिगच्छेन महादेवं विमानस्थं महाबलम सवयम्भुवं च पश्येत विमानं समुपस्थितम कुमार्यः काञ्चनाभासा रूपवत्यॊ नयन्ति तम रुद्राणां तम अधीवासं दिवि दिव्यं मनॊहरम वर्षाण्य अपरिमेयानि युगान्तम अपि चावसेत कॊटीशतसहस्रं च दशकॊटिशतानि च रुद्रं नित्यं परणमते देवदानव संमतम स तस्मै दर्शनं पराप्तॊ दिवसे दिवसे भवेत दिवसे दवादशे यस तु पराप्ते वै पराशते हविः सदा दवादश मासान वै सर्वमेध फलं लभेत आदित्यैर दवादशैस तस्य विमानं संविधीयते मणिमुक्ता परवालैश च महार्हैर उपशॊभितम हंसमाला परिक्षिप्तं नागवीथी समाकुलम मयूरैश चक्रवाकैश च कूजद्भिर उपशॊभितम अट्टैर महद्भिः संयुक्तं बरह्मलॊके परतिष्ठितम नित्यम आवसते राजन नरनारी समावृतम ऋषिर एवं महाभागस तव अङ्गिराः पराह धर्मवित तरयॊदशे तु दिवसे यः पराप्ते पराशते हविः सदा दवादश मासान वै देव सत्र फलं लभेत रक्तपद्मॊदयं नाम विमानं साधयेन नरः जातरूपप्रयुक्तं च रक्तसंचय भूषितम देवकन्याभिर आकीर्णं दिव्याभरणभूषितम पुण्यगन्धॊदयं दिव्यं वायव्यैर उपशॊभितम तत्र शङ्कुपताकं च युगान्तं कल्पम एव च अयुतायुतं तथा पद्मं समुद्रं च तथा वसेत गीतगन्धर्वघॊषैश च भेरी पणवनिस्वनैः सदा परमुदितस ताभिर देवकन्याभिर ईड्यते चतुर्दशे तु दिवसे यः पूर्णे पराशते हविः सदा दवादश मासान वै महामेध फलं लभेत अनिर्देश्य वयॊ रूपा देवकन्याः सवलंकृताः मृष्टतप्ताङ्गद धरा विमानैर अनुयान्ति तम कलहंसविनिर्घॊषैर नूपुराणां च निस्वनैः काञ्चीनां च समुत्कर्षैस तत्र तत्र विबॊध्यते देवकन्या निवासे च तस्मिन वसति मानवः जाह्नवी वालुकाकीर्णे पूर्णं संवत्सरं नर यस तु पक्षे गते भुङ्क्ते एकभक्तं जितेन्द्रियः सदा दादश मासांस तु जुह्वानॊ जातवेदसम राजसूय सहस्रस्य फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम यानम आरॊहते नित्यं हंसबर्हिण सेवितम मणिमण्डलकैश चित्रजातरूपसमावृतम दिव्याभरणशॊभाभिर वरस्त्रीभिर अलंकृतम एकस्तम्भं चतुर्द्वारं सप्त भौमं सुमङ्गलम वैजयन्ती सहस्रैश च शॊभितं गीतनिस्वनैः दिव्यं दिव्यगुणॊपेतं विमानम अधिरॊहति मणिमुक्ता परवालैश च भूषितं वैद्युत परभम वसेद युगसहस्रं च खड्गकुञ्जरवाहनः षॊडशे दिवसे यस तु संप्राप्ते पराशते हविः सदा दवादश मासान वै सॊमयज्ञफलं लभेत सॊमकन्या निवासेषु सॊ ऽधयावसति नित्यदा सौम्य गन्धानुलिप्तश च कामचारगतिर भवेत सुदर्शनाभिर नारीभिर मधुराभिस तथैव च अर्च्यते वै विमानस्थः कामभॊगैश च सेव्यते फलं पद्मशतप्रख्यं महाकल्पं दशाधिकम आवर्तनानि चत्वारि सागरे यात्य असौ नरः दिवसे सप्त दशमे यः पराप्ते पराशते हविः सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम सथानं वारुणम ऐन्द्रं च रौद्रं चैवाधिगच्छति मारुतौशनसे चैव बरह्मलॊकं च गच्छति तत्र दैवतकन्याभिर आसनेनॊपचर्यते भूर भुवं चापि देव रषिं विश्वरूपम अवेक्षते तत्र देवाधिदेवस्य कुमार्यॊ रमयन्ति तम दवात्रिंशद रूपधारिण्यॊ मधुराः समलंकृताः चन्द्रादित्याव उभौ यावद गगने चरतः परभॊ तावच चरत्य असौ वीरः सुधामृतरसाशनः अष्टादशे तु दिवसे पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै सप्त लॊकान स पश्यति रथैः सनन्दिघॊषैश च पृष्ठतः सॊ ऽनुगम्यते देवकन्याधिरूढैस तु भराजमानैः सवलंकृतैः वयाघ्रसिंहप्रयुक्तं च मेघस्वननिनादितम विमानम उत्तमं दिव्यं सुसुखी हय अधिरॊहति तत्र कल्पसहस्रं स कान्ताभिः सह मॊदते सुधा रसं च भुञ्जीत अमृतॊपमम उत्तमम एकॊनविंशे दिवसे यॊ भुङ्क्ते एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै सप्त लॊकान स पश्यति उत्तमं लभते सथानम अप्सरॊगणसेवितम गन्धर्वैर उपगीतं च विमानं सूर्यवर्चसम तत्रामर वरस्त्रीभिर मॊदते विगतज्वरः दिव्याम्बर धरः शरीमान अयुतानां शतं समाः पूर्णे ऽथ दिवसे विंशे यॊ भुङ्क्ते हय एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु सत्यवादी धृतव्रतः अमांसाशी बरह्म चारी सर्वभूतहिते रतः स लॊकान विपुलान दिव्यान आदित्यानाम उपाश्नुते गन्धर्वैर अप्सरॊभिश च दिव्यमाल्यानुलेपनैः विमानैः काञ्चनैर दिव्यैः पृष्ठतश चानुगम्यते एकविंशे तु दिवसे यॊ भुङ्क्ते हय एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम लॊकम औशनसं दिव्यं शक्र लॊकं च गच्छति अश्विनॊर मरुतां चैव सुखेष्व अभिरतः सदा अनभिज्ञश च दुःखानां विमानवरम आस्थितः सेव्यमानॊ वरस्त्रीभिः करीडत्य अमरवत परभुः दवाविंशे दिवसे पराप्ते यॊ भुङ्क्ते हय एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम धृतिमान अहिंसा निरतः सत्यवाग अनसूयकः लॊकान वसूनाम आप्नॊति दिवाकरसमप्रभः कामचारी सुधा हारॊ विमानवरम आस्थितः रमते देवकन्याभिर दिव्याभरणभूषितः तरयॊविंशे तु दिवसे पराशेद यस तव एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु मिताहारॊ जितेन्द्रियः वायॊर उशनसश चैव रुद्र लॊकं च गच्छति कामचारी कामगमः पूज्यमानॊ ऽपसरॊगणैः अनेकगुणपर्यन्तं विमानवरम आस्थितः रमते देवकन्याभिर दिव्याभरणभूषितः चतुर्विंशे तु दिवसे यः पराशेद एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम आदित्यानाम अधीवासे मॊदमानॊ वसेच चिरम दिव्यमाल्याम्बरधरॊ दिव्यगन्धानुलेपनः विमाने काञ्चने दिव्ये हंसयुक्ते मनॊरमे रमते देवकन्यानां सहस्रैर अयुतैस तथा पञ्चविंशे तु दिवसे यः पराशेद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु पुष्कलं यानम आरुहेत सिंहव्याघ्र परयुक्तैश च मेघस्वननिनादितैः रथैः स नन्दिघॊषैश च पृष्ठतः सॊ ऽनुगम्यते देवकन्या समारूढै राजतैर विमलैः शुभैः विमानम उत्तमं दिव्यम आस्थाय सुमनॊहरम तत्र कल्पसहस्रं वै वसते सत्री शतावृते सुधा रसं चॊपजीवन्न अमृताव उपमम उत्तमम षड्विंशे दिवसे यस तु पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु नियतॊ नियताशनः जितेन्द्रियॊ वीतरागॊ जुह्वानॊ जातवेदसम स पराप्नॊति महाभागः पूम्यमानॊ ऽपसरॊगणैः सप्तानां मरुतां लॊकान वसूनां चापि शॊ ऽशनुते विमाने सफाटिके दिव्ये सर्वरत्नैर अलंकृते गन्धर्वैर अप्सरॊभिश च पूज्यमानः परमॊदते दवे युगानां सहस्रे तु दिव्ये दिव्येन तेजसा सप्तविंशे तु दिवसे यः पराशेद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु जुह्वानॊ जातवेदसम फलं पराप्नॊति विपुलं देवलॊके च पूज्यते अमृताशी वसंस तत्र स वितृप्तः परमॊदते देवर्षिचरितं राजन राजर्षिभिर अधिष्ठितम अध्यावसति दिव्यात्मा विमानवरम आस्थितः सत्रीभिर मनॊऽभिरामाभी रममाणॊ मदॊत्कटः युगकक्ल्प सहस्राणि तरीण्य आवसति वै सुखम यॊ ऽषटाविंशे तु दिवसे पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु जितात्मा विजितेन्द्रियः फलं देवर्षिचरितं विपुलं समुपाश्नुते भॊगवांस तेजसा भाति सहस्रांशुर इवामलः सुकुमार्यश च नार्यस तं रममाणाः सुवर्चसः पीनस्तनॊरु जघना दिव्याभरणभूषिताः रमयन्ति मनःकान्ता विमाने सूर्यसंनिभे सर्वकामगमे दिव्ये कल्पायुत शतं समाः एकॊनत्रिंशे दिवसे यः पराशेद एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै सत्यव्रतपरायणः तस्य लॊकाः शुभा दिव्या देवराजर्षिपूजिताः विमानं चन्द्र शुभाभं दिव्यं समधिगच्छति जातरूपमयं युक्तं सर्वरत्नविभूषितम अप्सरॊगणसंपूर्णं गन्धर्वैर अभिनादितम तत्र चैनं शुभा नार्यॊ दिव्याभरणभूषिताः मनॊऽभिरामा मधुरा रमयन्ति मदॊत्कटाः भॊगवांस तेजसा युक्तॊ वैश्वानरसमप्रभः दिव्यॊ दिव्येन वपुषा भराजमान इवामरः वसूनां मरुतां चैव साध्यानाम अश्विनॊस तथा रुद्राणां च तथा लॊकान बरह्मलॊकं च गच्छति यस तु मासे गते भुङ्क्ते एकभक्तं शमात्मकः सदा दवादश मासान वै बरह्मलॊकम अवाप्नुयात सुधा रसकृताहारः शरीमान सर्वमनॊहरः तेजसा वपुषा लक्ष्म्या भराजते रश्मिवान इव दिव्यमाल्याम्बरधरॊ दिव्यगन्धानुलेपनः सुखेष्व अभिरतॊ यॊगी दुःखानाम अविजानकः सवयंप्रभाभिर नारीभिर विमानस्थॊ महीयते रुद्र देवर्षिकन्याभिः सततं चाभिपूज्यते नानाविध सुरूपाभिर नाना रागाभिर एव च नाना मधुरभाषाभिर नाना रतिभिर एव च विमाने नगराकारे सूर्यवत सूर्यसंनिभे पृष्ठतः सॊमसंकाशे उदक चैवाभ्र संनिभे दक्षिणायां तु रक्ताभे अधस्तान निल मण्डले ऊर्ध्वं चित्राभिसंकाशे नैकॊ वसति पूजितः यावद वर्षसहस्रं तु जम्बूद्वीपे परवर्षति तावत संवत्सराः परॊक्ता बरह्मलॊकस्य धीमतः विप्रुषश चैव यावन्त्यॊ निपतन्ति नभस्तलात वर्षासु वर्षतस तावन निवसत्य अमरप्रभः मासॊपवासी वर्षैस तु दशभिर सवर्गम उत्तमम महर्षित्वम अथासाद्य स शरीरगतिर भवेत मुनिर दान्तॊ जितक्रॊधॊ जितशिश्नॊदरः सदा जुह्वन्न अग्नींश च नियतः संध्यॊपासनसेविता बहुभिर नियमैर एवं मासान अश्नाति यॊ नरः अभ्रावकाश शीलश च तस्य वासॊ निरुच्यते दिवं गत्वा शरीरेण सवेन राजन यथामरः सवर्गं पुण्यं यथाकामम उपभुङ्क्ते यथाविधि एष ते भरतश्रेष्ठ यज्ञानां विधिर उत्तमः वयाख्यातॊ हय आनुपूर्व्येण उपवासफलात्मकः दरिद्रैर मनुजैः पार्थ पराप्यं यज्ञफलं यथा उपवासम इमं कृत्वा गच्छेच च परमां गतिम देवद्विजातिपूजायां रतॊ भरतसत्तम उपवासविधिस तव एष विस्तरेण परकीर्तितः नियतेष्व अप्रमत्तेषु शौचवत्सु महात्मसु दम्भद्रॊह निवृत्तेषु कृतबुद्धिषु भारत अचलेष्व अप्रकम्पेषु मा ते भूद अत्र संशयः [य] यद वरं सर्वतीर्थानां तद बरवीहि पितामह यत्र वै परमं शौचं तन मे वयाख्यातुम अर्हसि [भ] सर्वाणि खलु तीर्थानि गुणवन्ति मनीषिणाम यत तु तीर्थं च शौचं च तन मे शृणु समाहितः अगाधे विमले शुद्धे सत्यतॊये धृतिह्रदे सनातव्यं मानसे तीर्थे सत्त्वम आलम्ब्य शाश्वतम तीर्थशौचम अनर्थित्वम आर्दवं सत्यम आर्जवम अहिंसा सर्वभूतानाम आनृशंस्यं दमः शमः निर्ममा निरहंकारा निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः शुचयस तीर्थभूतास ते ये भैक्षम उपभुञ्जते तत्त्ववित तव अनहंबुद्धिस तीर्थं परमम उच्यते शौचलक्षणम एतत ते सर्वत्रैवान्ववेक्षणम रजस तमः सत्त्वम अथॊ येषां निर्धौतम आत्मनः शौचाशौचे न ते सक्ताः सवकार्यपरिमार्गिणः सर तयागेष्व अभिरताः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः शौचेन वृत्तशौचार्थास ते तीर्थाः शुचयश च ते नॊदक कलिन्नगात्रस तु सनात इत्य अभिधीयते स सनातॊ यॊ दमस्नातः स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः अतीतेष्व अनपेक्षा ये पराप्तेष्व अर्थेषु निर्ममाः शौचम एव परं तेषां येषां नॊत्पद्यते सपृहा परज्ञानं शौचम एवेह शरीरस्य विशेषतः तथा निष किंचनत्वं च मनसश च परसन्नता वृत्तशौचं मनः शौचं तीर्थशौचं परं हितम जञानॊत्पन्नं च यच छौचं तच छौचं परमं मतम मनसाथ परदीपेन बरह्म जञानबलेन च सनाता ये मानसे तीर्थे तज्ज्ञाः कषेत्रज्ञदर्शिनः समारॊपितशौचस तु नित्यं भव समन्वितः केवलंगुण संपन्नः शुचिर एव नरः सदा शरीरस्थानि तीर्थानि परॊक्तान्य एतानि भारत पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि शृणु तान्य अपि यथा शरीरस्यॊद्देशाः शुचयः परिनिर्मिताः तथा पृथिव्या भागाश च पुण्यानि सलिलानि च परार्थनाच चैव तीर्थस्य सनानाच च पितृतर्पणात धुनन्ति पापं तीर्थेषु पूता यान्ति दिवं सुखम परिग्रहाच च साधूनां पृथिव्याश चैव तेजसा अतीव पुण्यास ते भागाः सलिलस्य च तेजसा मनसश च पृथिव्याश च पुण्यतीर्थास तथापरे उभयॊर एव यः सनातः स सिद्धिं शीघ्रम आप्नुयात यथाबलं करिया हीनं करिया वा बलवर्जिता नेह साधयते कार्यं समायुक्तस तु सिध्यति एवं शरीरशौचेन तीर्थशौचेन चान्विताः ततः सिद्धिम अवाप्नॊति दविविधं शौचम उत्तमम [य] पितामह महाबाहॊ सर्वशास्त्रविशारद शरॊतुम इच्छामि मर्त्यानां संसारविधुम उत्तमम केन वृत्तेन राजेन्द्र वर्तमाना नरा युधि पराप्नुवन्त्य उत्तमं सवर्गं कथं च नरकं नृप मृतं शरीरम उत्सृज्य काष्ठलॊष्ट समं जनाः परयान्त्य अमुं लॊकम इतः कॊ वै तान अनुगच्छति [भ] असाव आयाति भगवान बृहस्पतिर उदारधीः पृच्छैनं सुमहाभागम एतद गुह्यं सनातनम नैतद अन्येन शक्यं हि वक्तुं केन चिद अद्य वै वक्ता बृहस्पतिसमॊ न हय अन्यॊ विद्यते कव चित [व] तयॊः संवदतॊर एवं पार्थ गाङ्गेययॊस तदा आजगाम विशुद्धात्मा भगवान स बृहस्पतिः ततॊ राजा समुत्थाय धृतराष्ट्र पुरॊगमः पूजाम अनुपमां चक्रे सर्वे ते च सभा सदः ततॊ धर्मसुतॊ राजा भगवन्तं बृहस्पतिम उपगम्य यथान्यायं परश्नं पप्रच्छ सुव्रतः [य] भगवन सव धर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद मर्त्यस्य कः सहायॊ वै पिता माता सुतॊ गुरुः मृतं शरीरम उत्सृज्य काष्ठलॊष्ट समं जनाः गच्छन्त्य अमुत्र लॊकं वै क एनम अनुगच्छति [ब] एकः परसूतॊ राजेन्द्र जन्तुर एकॊ विनश्यति एकस तरति दुर्गाणि गच्छत्य एकश च दुर्गतिम असहायः पिता माता तथा भराता सुतॊ गुरुः जञातिसंबन्धिवर्गश च मित्रवर्गस तथैव च मृतं शरीरम उत्सृज्य काष्ठलॊष्ट समं जनाः मुहूर्तम उपतिष्ठन्ति ततॊ यान्ति पराङ्मुखाः तैस तच छरीरम उत्सृष्टं धर्म एकॊ ऽनुगच्छति तस्माद धर्मः सहायार्थे सेवितव्यः सदा नृभिः पराणी धर्मसमायुक्तॊ नरकायॊपपद्यते तस्मान नयायागतैर अर्थैर धर्मं सेवेत पण्डितः धर्म एकॊ मनुष्याणां सहायः पारलौकिकः लॊभान मॊहाद अनुक्रॊशाद भयाद वाप्य अबहुश्रुतः नरः करॊत्य अकार्याणि परार्थे लॊभमॊहितः धर्मश चार्थश च कामश च तरितयं जीविते फलम एतत तरयम अवाप्तव्यम अधर्मपरिवर्जितम [य] शरुतं भगवतॊ वाक्यं धर्मयुक्तं परं हितम शरीरविचयं जञातुं बुद्धिस तु मम जायते मृतं शरीररहितं सूक्ष्मम अव्यक्ततां गतम अचक्षुर विषयं पराप्तं कथं धर्मॊ ऽनुगच्छति [ब] पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम बुद्धिर आत्मा च सहिता धर्मं पश्यन्ति नित्यदा पराणिनाम इह सर्वेषां साक्षिभूतानि चानिशम एतैश च स ह धर्मॊ ऽपि तं जीवम अनुगच्छति तवग अस्थि मांसं शुक्रं च शॊणितं च महामते शरीरं वर्जयन्त्य एते जीवितेन विवर्जितम ततॊ धर्मसमायुक्तः स जीवः सुखम एधते इह लॊके परे चैव किं भूयः कथयामि ते [य] अनुदर्शितं भगवता यथा धर्मॊ ऽनुगच्छति एतत तु जञातुम इच्छामि कथं रेतः परवर्तते [ब] अन्नम अश्नन्ति ये देवाः शरीरस्था नरेश्वर पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिर मनस तथा ततस तृप्तेषु राजेन्द्र तेषु भूतेषु पञ्चसु मनःषष्ठेषु शुद्धात्मन रेतः संपद्यते महत ततॊ गर्भः संभवति सत्रीपुंसॊः पार्थ संगमे एतत ते सर्वम आख्यातं किं भूयः शरॊतुम इच्छसि [य] आख्यातम एतद भवता गर्भः संजायते यथा यथा जातस तु पुरुषः परपद्यति तद उच्यताम [ब] आसन्न मात्रः सततं तैर भूतैर अभिभूयते विप्रमुक्तश च तैर भूतैः पुनर यात्य अपरां गतिम स तु भूतसमायुक्तः पराप्नुते जीव एव ह ततॊ ऽसय कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम देवताः पञ्च भूतस्थाः किं भूयः शरॊतुम इच्छसि [य] तवग अस्थि मांसम उत्सृज्य तैश च भूतैर विवर्जितः जीवः स भगवान कवस्थः सुखदुःखे समश्नुते [ब] जीवॊ धर्मसमायुक्तः शीघ्रं रेतस्त्वम आगतः सत्रीणां पुष्पं समासाद्य सूते कालेन भारत यमस्य पुरुषैः कलेशं यमस्य पुरुषैर वधम दुःखं संसारचक्रं च नरः कलेशं च विन्दति इह लॊके च स पराणी जन्मप्रभृति पार्थिव सवकृतं कर्म वै भुङ्क्ते धर्मस्य फलम आश्रितः यदि धर्मं यथाशक्ति जन्मप्रभृति सेवते ततः स पुरुषॊ भूत्वा सेवते नित्यदा सुखम अथान्तरा तु धर्मस्य अधर्मम उपसेवते सुखस्यानन्तरं दुःखं स जीवॊ ऽपय अधिगच्छति अधर्मेण समायुक्तॊ यमस्य विषयं गतः महद दुःखं समासाद्य तिर्यग्यॊनौ परजायते कर्मणा येन येनेह यस्यां यॊनौ परजायते जीवॊ मॊहसमायुक्तस तन मे निगदतः शृणु यद एतद उच्यते शास्त्रे सेतिहासे सच छन्दसि यमस्य विषयं घॊरं मर्त्यॊ लॊकः परपद्यते अधीत्य चतुरॊ वेदान दविजॊ मॊहसमन्वितः पतितात परतिगृह्याथ खरयॊनौ परजायते खरॊ जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत खरॊ मृतॊ बलीवर्दः सप्त वर्षाणि जीवति बलीवर्दॊ मृतश चापि जायते बरह्मराक्षसः बरह्मरक्षस तु तरीन मासांस ततॊ जायति बराह्मणः पतितं याजयित्वा तु कृमियॊनौ परजायते तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत कृमिभावात परमुक्तस तु ततॊ जायति गर्दभः गर्दभः पञ्चवर्षाणि पञ्चवर्षाणि सूकरः शवा वर्षम एकं भवति ततॊ जायति मानवः उपाध्यायस्य यः पापं शिष्यः कुर्याद अबुद्धिमान स जीव इह संसारांस तरीन आप्नॊति न संशयः पराक शवा भवति राजेन्द्र ततः करव्यात ततः खरः ततः परेतः परिक्लिष्टः पश्चाज जायति बराह्मणः मनसापि गुरॊर भार्यां यः शिष्यॊ याति पापकृत सॊ ऽधमान याति संसारान अधर्मेणेह चेतसा शवयॊनौ तु स संभूतस तरीणि वर्षाणि जीवति तत्रापि निधनं पराप्तः कृमियॊनौ परजायते कृमिभावम अनुप्राप्तॊ वर्षम एकं स जीवति ततस तु निधनं पराप्य बरह्मयॊनौ परजायते यदि पुत्रसमं शिष्यं गुरुर हन्याद अकारणे आत्मनः कामकारेण सॊ ऽपि हंसः परजायते पितरं मातरं वापि यस तु पुत्रॊ ऽवमन्यते सॊ ऽपि राजन मृतॊ जन्तुः पूर्वं जायति गर्दभः खरॊ जीवति मासांस तु दश शवा च चतुर्दश बिडालः सप्त मासांस तु ततॊ जायति मानवः माता पितरम आक्रुश्य सारिकः संप्रजायते ताडयित्वा तु ताव एव जायते कच्छपॊ नृप कच्छपॊ दशवर्षाणि तरीणि वर्षाणि शक्यकः वयालॊ भूत्वा तु षण मासांस ततॊ जायति मानुषः भर्तृपिण्डम उपाश्नन यॊ राजद्विष्टानि सेवते सॊ ऽपि मॊहसमापन्नॊ मृतॊ जायति वानरः वानरॊ दशवर्षाणि तरीणि वर्षाणि मूषकः शवा भूत्वा चाथ षण मासांस ततॊ जायति मानुषः नयासापहर्ता तु नरॊ यमस्य विषयं गतः संसाराणां शतं गत्वा कृमियॊनौ परजायते तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत दुष्कृतस्य कषयं गत्वा ततॊ जायति मानुषः असूयकॊ नरश चापि मृतॊ जायति शार्ङ्गकः विश्वासहर्ता तु नरॊ मीनॊ जायति दुर्मतिः भूत्वा मीनॊ ऽषट वर्षाणि मृगॊ जायति भारत मृगस तु चतुरॊ मासांस ततश छागः परजायते छागस तु निधनं पराप्य पूर्णे संवत्सरे ततः कीटः संजायते जन्तुस ततॊ जायति मानुषः धान्यान यवांस तिलान माषान कुलत्थान सर्षपांश चणान कलायान अथ मुद्गांश च गॊधूमान अतसीस तथा सस्यस्यान्यस्य हर्ता च मॊहाज जन्तुर अचेतनः स जायते महाराज मूषकॊ निरपत्रपः ततः परेत्य महाराज पुनर जायति सूकरः सूकरॊ जातमात्रस तु रॊगेण मरियते नृप शवा ततॊ जायते मूढः कर्मणा तेन पार्थिव शवा भूत्वा पञ्चवर्षाणि ततॊ जायति मानुषः परदाराभिमर्शं तु कृत्वा जायति वै वृकः शवा सृगालस ततॊ गृध्रॊ वयालः कङ्कॊ बकस तथा भरातुर भार्यां तु दुर्बुद्धिर यॊ धर्षयति मॊहितः पुंस्कॊलिकत्वम आप्नॊति सॊ ऽपि संवत्सरं नृप सखिभार्यां गुरॊर भार्यां राजभार्यां तथैव च परधर्षयित्वा कामाद यॊ मृतॊ जायति सूकरः सूकरः पञ्चवर्षाणि पञ्चवर्षाणि शवाविधः पिपीलकस तु षण मासान कीटः सयान मासम एव च एतान आसाद्य संसारान कृमियॊनौ परजायते तत्र जीवति मासांस तु कृमियॊनौ तरयॊ दश ततॊ ऽधर्मक्षयं कृत्वा पुनर जायति मानुषः उपस्थिते विवाहे तु दाने यज्ञे ऽपि वाभिभॊ मॊहात करॊति यॊ विघ्नं स मृतॊ जायते कृमिः कृमिर जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत अधर्मस्य कषयं कृत्वा ततॊ जायति मानुषः पूर्वं दत्त्वा तु यः कन्यां दवितीये संप्रयच्छति सॊ ऽपि राजन मृतॊ जन्तुः कृमियॊनौ परजायते तत्र जीवति वर्षाणि तरयॊदश युधिष्ठिर अधर्मसंक्षये युक्तस ततॊ जायति मानुषः देवकार्यम उपाकृत्य पितृकार्यम अथापि च अनिर्वाप्य समश्नन वै ततॊ जायति वायसः वायसॊ दशवर्षाणि ततॊ जायति कुक्कुटः जायते लवकश चापि मासं तस्मात तु मानुषः जयेष्ठं पितृसमं चापि भरातरं यॊ ऽवमन्यते सॊ ऽपि मृत्युम उपागम्य करौञ्चयॊनौ परजायते करौञ्चॊ जीवति मासांस तु दश दवौ सप्त पञ्च च ततॊ निधनम आपन्नॊ मानुषत्वम उपाश्नुते वृषलॊ बराह्मणी गत्वा कृमियॊनौ परजायते तत्रापत्यं समुत्पाद्य ततॊ जायति मूषकः कृतघ्नस तु मृतॊ राजन यमस्य विषयं गतः यमस्य विषये करुद्धैर वधं पराप्नॊति दारुणम पट्टिसं मुद्गरं शूलम अग्निकुम्भं च दारुणम असि पत्रवनं घॊरं वालुकां कूटशाल्मलीम एताश चान्याश च बह्वीः स यमस्य विषयं गतः यातनाः पराप्य तत्रॊग्रास ततॊ वध्यति भारत संसारचक्रम आसाद्य कृमियॊनौ परजायते कृमिर भवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत ततॊ गर्भं समासाद्य तत्रैव मरियते शिशुः ततॊ गर्भशतैर जन्तुर बहुभिः संप्रजायते संसारांश च बहून गत्वा ततस तिर्यक परजायते मृतॊ दुःखम अनुप्राप्य बहुवर्षगणान इह अपुनर्भाव संयुक्तस ततः कूर्मः परजायते अशस्त्रं पुरुषं हत्वा स शस्त्रः पुरुषाधमः अर्थार्थी यदि वा वैरी स मृतॊ जायते खरः खरॊ जीवति वर्षे दवे ततः शास्तेण वध्यते स मृतॊ मृगयॊनौ तु नित्यॊद्विग्नॊ ऽभिजायते मृगॊ वध्यति शस्त्रेण गते संवत्सरे तु सः हतॊ मृगस ततॊ मीनः सॊ ऽपि जालेन बध्यते मासे चतुर्थे संप्राप्ते शवापदः संप्रजायते शवापदॊ दशवर्षाणि दवीपी वर्षाणि पञ्च च ततस तु निधनं पराप्तः कालपर्याय चॊदितः अधर्मस्य कषयं कृत्वा ततॊ जायति मानुषः सत्रियं हत्वा तु दुर्बुद्धिर यमस्य विषयं गतः बहून कलेशान समासाद्य संसारांश चैव विंशतिम ततः पश्चान महाराज कृमियॊनौ परजायते कृमिर विंशतिवर्षाणि भूत्वा जायति मानुषः भॊजनं चॊरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः मक्षिका संह वशगॊ बहून मासान भवत्य उत ततः पापक्षयं कृत्वा मानुषत्वम अवाप्नुते वाद्यं हृत्वा तु पुरुषॊ मशकः संप्रजायते तथा पिण्याक संमिश्रम अशनं चॊरयेन नरः स जायते बभ्रु समॊ दारुणॊ मूषकॊ नरः लवणं चॊरयित्वा तु चीरी वाकः परजायते दधि हृत्वा बकश चापि पलवॊ मत्स्यान असंस्कृतान चॊरयित्वा पयश चापि बलाका संप्रजायते यस तु चॊरयते तैलं तैलपायी परजायते चॊरयित्वा तु दुर्बुद्धिर मधु दंशः परजायते अयॊ हृत्वा तु दुर्बुद्धिर वायसॊ जायते नरः पायसं चॊरयित्वा तु तित्तिरित्वम अवाप्नुते हृत्वा पैष्टम अपूपं च कुम्भॊलूकः परजायते फलं वा मूलकं हृत्वा अपूपं वा पिपीलिकः कांस्यं हृत्वा तु दुर्बुद्धिर हारीतॊ जायते नरः राजतं भाजनं हृत्वा कपॊतः संप्रजायते हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियॊनौ परजायते करौञ्चः कार्पासिकं हृत्वा मृतॊ जायति मानवः चॊरयित्वा नरः पट्टं तव आविकं वापि भारत कषौमं च वस्त्रम आदाय शशॊ जन्तुः परजायते वर्णान हृत्वा तु पुरुषॊ मृतॊ जायति बर्हिणः हृत्वा रक्तानि वस्त्राणि जायते जीव जीविकः वर्णकादींस तथा गन्धांश चॊरयित्वा तु मानवः छुच्छुन्दरित्वम आप्नॊति राजँल लॊभपरायणः विश्वासेन तु निक्षिप्तं यॊ निह्नवति मानवः स गतासुर नरस तादृङ मत्स्ययॊनौ परजायते मत्स्ययॊनिम अनुप्राप्य मृतॊ जायति मानुषः मानुषत्वम अनुप्राप्य कषीणायुर उपपद्यते पापानि तु नरः कृत्वा तिर्यग जायति भारत न चात्मनः परमाणं ते धर्मं जानन्ति किं चन ये पापानि नराः कृत्वा निरस्यन्ति वरतैः सदा सुखदुःखसमायुक्ता वयाधितास ते भवन्त्य उत असंवासाः परजायन्ते मलेच्छाश चापि न संशयः नराः पापसमाचारा लॊभमॊहसमन्विताः वर्जयन्ति च पापानि जन्मप्रभृति ये नराः अरॊगा रूपवन्तस ते धनिनश च भवन्त्य उत सत्रियॊ ऽपय एतेन कल्पेन कृत्वा पापम अवाप्नुयुः एतेषाम एव जन्तूनां पत्नीत्वम उपयान्ति ताः परस्वहरणे दॊषाः सर्व एव परकीर्तिताः एतद वै लेश मात्रेण कथितं ते मयानघ अपरस्मिन कथा यॊगे भूयः शरॊष्यसि भारत एतन मया महाराज बरह्मणॊ वदतः पुरा सुरर्षीणां शरुतं मध्ये पृष्टश चापि यथातथम मयापि तव कार्त्स्न्येन यथावद अनुवर्णितम एतच छरुत्वा महाराज धर्मे कुरु मनः सदा [य] अधर्मस्य गतिर बरह्मन कथिता मे तवयानघ धर्मस्य तु गतिं शरॊतुम इच्छामि वदतां वर कृत्वा कर्माणि पापानि कथं यान्ति शुभां गतिम [बृहस्पति] कृत्वा पापानि कर्माणि अधर्मवशम आगतः मनसा विपरीतेन निरयं परतिपद्यते मॊहाद अधर्मं यः कृत्वा पुनः समनुतप्यते मनः समाधिसंयुक्तॊ न स सेवेत दुष्कृतम यथा यथा नरः सम्यग अधर्मम अनुभाषते समाहितेन मनसा विमुच्यति तथा तथा भुजंग इति निर्मॊकात पूर्वभुक्ताज जरान्वितात अदत्त्वापि परदानानि विविधानि समाहितः मनः समाधिसंयुक्तः सुगतिं परतिपद्यते परदानानि तु वक्ष्यामि यानि दत्त्वा युधिष्ठिर नरः कृत्वाप्य अकार्याणि तदा धर्मेण युज्यते सर्वेषाम एव दानानाम अन्नं शरेष्ठम उदाहृतम पूर्वम अन्नं परदातव्यम ऋजुना धर्मम इच्छता पराणा हय अन्नं मनुष्याणां तस्माज जन्तुश च जायते अन्ने परतिष्ठिता लॊकास तस्माद अन्नं परकाशते अन्नम एव परशंसन्ति देवर्षिपितृमानवाः अन्नस्य हि परदानेन सवर्गम आप्नॊति कौशिकः नयायलब्धं परदातव्यं दविजेभ्यॊ हय अन्नम उत्तमम सवाध्यायसमुपेतेभ्यः परहृष्टेनान्तरात्मना यस्य हय अन्नम उपाश्नन्ति बराह्मणानां शता दश हृष्टेन मनसा दत्तं न स तिर्यग्गतिर भवेत बराह्मणानां सहस्राणि दश भॊज्यनरर्षभ नरॊ ऽधर्मात परमुच्येत पपेष्व अभिरतः सदा भैक्षेणान्नं समाहृत्य विप्रॊ वेद पुरस्कृतः सवाध्यायनिरते विप्रे दत्त्वेह सुखम एधते अहिंसन बराह्मणं नित्यं नयायेन परिपाल्य च कषत्रियस तरसा पराप्तम अन्नं यॊ वै परयच्छति दविजेभ्यॊ वेदवृद्धेभ्यः परयतः सुसमाहितः तेनापॊहति धर्मात्मा दुष्कृतं कर्म पाण्डव षड्भागपरिशुद्धं च कृषेर भागम उपार्जितम वैश्यॊ ददद दविजातिभ्यः पापेभ्यः परिमुच्यते अवाप्य पराणसंदेहं कार्कश्येन समार्जितम अन्नं दत्त्व दविजातिभ्यः शूद्रः पापात परमुच्यते औरसेन बलेनान्नम अर्जयित्वाविहिंसकः यः परयच्छति विप्रेभ्यॊ न स दुर्गाणि सेवते नयायेनावाप्तम अन्नं तु नरॊ लॊभविवर्जितः दविजेभ्यॊ वेद वृद्धेभ्यॊ दत्त्व पापात परमुच्यते अन्नम ऊर्जः करं लॊके दत्त्वॊर्जस्वी भवेन नरः सतां पन्थानम आश्रित्य सर्वपापात परमुच्यते दानकृद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः ते सम पराणस्य दातारस तेभ्यॊ धर्मः सनातनः सर्वावस्थ मनुष्येण नयायेनान्नम उपार्जितम कार्यं पात्रगतं नित्यम अन्नं हि परमा गतिः अन्नस्य हि परदानेन नरॊ दुर्गं न सेवते तस्माद अन्नं परदातव्यम अन्याय परिवर्जितम यतेद बराह्मण पूर्वं हि भॊक्तुम अन्नं गृही सदा अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद अन्नदानेन मानवः भॊजयित्वा दशशतं नरॊ वेद विदां नृप नयायविद धर्मविदुषाम इतिहासविदां तथा न याति नरकं घॊरं संसारांश च न सेवते सर्वकामसमायुक्तः परेत्य चाप्य अश्नुते फलम एवं सुखसमायुक्तॊ रमते विगतज्वरः रूपवान कीर्तिमांश चैव धनवांश चॊपपद्यते एतत ते सर्वम आख्यातम अन्नदानफलं महत मूलम एतद धि धर्माणां परदानस्य च भारत [य] अहिंसा वैदिकं कर्म धयानम इन्द्रियसंयमः तपॊ ऽथ गुरुशुश्रूषा किं शरेयः पुरषं परति [ब] सर्वाण्य एतानि धर्मस्य पृथग दवाराणि सर्वशः शृणु संकीर्त्यमानानि षड एव भरतर्षभ हन्त निःश्रेयसं जन्तॊर अहं वक्ष्याम्य अनुत्तमम अहिंसापाश्रयं धर्मं यः साधयति वै नरः तरीन दॊषान सर्वभूतेषु निधाय पुरुषः सदा कामक्रॊधौ च संयम्य ततः सिद्धिम अवाप्नुते अहिंसकानि भूतानि दण्डेन विनिहन्ति यः आत्मनः सुखम अन्विच्छन न स परेत्य सुभी भवेत आत्मॊपमश च भूतेषु यॊ वै भवति पूरुषः नयस्तदण्डॊ जितक्रॊधः स परेत्य सुखम एधते सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः न तत्परस्य संदद्यात परतिकूलं यद आत्मनः एष संक्षेपतॊ धर्मः कामाद अन्यः परवर्तते परत्याख्याने च दाने च सुखदुःखे परियाप्रिये आत्मौपम्येन पुरुषः समाधिम अधिगच्छति यथा परः परक्रमते ऽपरेषु; तथापरः परक्रमते परस्मिन एषैव ते ऽसतूपमा जीवलॊके; यथा धर्मॊ नैपुणेनॊपदिष्टः [व] इत्य उक्त्वा तं सुरगुरुर धर्मराजं युधिष्ठिरम दिवम आचक्रमे धीमान पश्यताम एव नस तदा [व] ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा शरतल्पे पितामहम पुनर एव महातेजाः पप्रच्छ वदतां वरम ऋषयॊ बराह्मणा देवाः परशंसन्ति महामते अहिंसा लक्षणं धर्मं वेद परामाण्य दर्शनात कर्मणा मनुजः कुर्वन हिंसां पार्थिव सत्तम वाचा च मनसा चैव कथं दुःखात परमुच्यते [भ] चतुर्विधेयं निर्दिष्टा अहिंसा बरह्मवादिभिः एषैकतॊ ऽपि विभ्रष्टा न भवत्य अरिसूदन यथा सर्वश चतुष्पादस तरिभिः पादैर न तिष्ठति तथैवेयं महीपाल परॊच्यते कारणैस तरिभिः यथा नागपदे ऽनयानि पदानि पदगामिनाम सर्वाण्य एवापिधीयन्ते पदजातानि कौञ्जरे एवं लॊकेष्व अहिंसा तु निर्दिष्टा धर्मतः परा कर्मणा लिप्यते जन्तुर वाचा च मनसैव च पूर्वं तु मनसा तयक्त्वा तथा वाचाथ कर्मणा तरिकारणं तु निर्दिष्टं शरूयते बरह्मवादिभिः मनॊ वाचि तथास्वादे दॊषा हय एषु परतिष्ठिताः न भक्षयन्त्य अतॊ मांसं तपॊ युक्ता मनीषिणः दॊषांस तु भक्षणे राजन मांसस्येह निबॊध मे पुत्रमांसॊपमं जानन खादते यॊ विचेतनः माता पितृसमायॊगे पुत्रत्वं जायते यथा रसं च परति जिह्वायाः परज्ञानं जायते तथा तथा शास्त्रेषु नियतं रागॊ हय आस्वादिताद भवेत असंस्कृताः संस्कृताश च लवणालवणास तथा परज्ञायन्ते यथा भावास तथा चित्तं निरुध्यते भेरीशङ्खमृदङ्गाद्यांस तन्त्री शब्दांश च पुष्कलान निषेविष्यन्ति वै मन्दा मांसभक्षाः कथं नराः अचिन्तितम अनुद्दिष्टम असंकल्पितम एव च रसं गृद्ध्याभिभूता वै परशंसन्ति फलार्थिनः परशंसा हय एव मांसस्य दॊषकर्मफलान्विता जीवितं हि परित्यज्य बहवः साधवॊ जनाः सवमांसैः परमांसानि परिपाल्य दिवं गताः एवम एषा महाराज चतुर्भिः कारणैर वृता अहिंसा तव निर्दिष्टा सर्वधर्मार्थसंहिता [य] अहिंसा परमॊ धर्म इत्य उक्तं बहुशस तवया शराद्धेषु च भवान आह पितॄन आमिष काङ्क्षिणः मांसैर बहुविधैः परॊक्तस तवया शराद्धविधिः पुरा अहत्वा च कुतॊ मांसम एवम एतद विरुध्यते जातॊ नः संशयॊ धर्मे मांसस्य परिवर्जने दॊषॊ भक्षयतः कः सयात कश चाभक्षयतॊ गुणः हत्वा भक्षयतॊ वापि परेणॊपहृतस्य वा हन्याद वा यः परस्यार्थे करीत्वा वा भक्षयेन नरः एतद इच्छामि तत्त्वेन कथ्यमानं तवयानघ निचयेन चिकीर्षामि धर्मम एतं सनातनम कथम आयुर अवाप्नॊति कथं भवति सत्त्ववान कथम अव्यङ्गताम एति लक्षण्यॊ जायते कथम [भ] मांसस्य भक्षणे राजन यॊ ऽधर्मः कुरुपुंगव तं मे शृणु यथातत्त्वं यश चास्य विधिरूत्तमः रूपम अव्यङ्गताम आयुर बुद्धिं सत्त्वं बलं समृतिम पराप्तु कामैर नरैर हिंसा वर्जिता वै कृतात्मभिः ऋषीणाम अत्र संवादॊ बहुशः कुरुपुंगव बभूव तेषां तु मतं यत तच छृणु युधिष्ठिर यॊ यजेताश्वमेधेन मासि मासि यतव्रतः वर्जयेन मधु मांसं च समम एतद युधिष्ठिर सप्तर्षयॊ वालखिल्यास तथैव च मरीचिपाः अमांस भक्षणं राजन परशंसन्ति मनीषिणः न भक्षयति यॊ मांसं न हन्यान न च घातयेत तं मित्रं सर्वभूतानां मनुः सवायम्भुवॊ ऽबरवीत अधृष्यः सर्वभूतानां विश्वास्यः सर्वजन्तुषु साधूनां संमतॊ नित्यं भवेन मांसस्य वर्जनात सवमांसं परमांसेन यॊ वर्धयितुम इच्छति नारदः पराह धर्मात्मा नियतं सॊ ऽवसीदति ददाति यजते चापि तपस्वी च भवत्य अपि मधु मांसनिवृत्त्येति पराहैवं स बृहस्पतिः मासि मास्य अश्वमेधेन यॊ यजेत शतं समाः न खादति च यॊ मंसं समम एतन मतं मम सदा यजति सत्रेण सदा दानं परयच्छति सदा तपस्वी भवति मधु मांसस्य वर्जनात सर्वे वेदा न तत कुर्युः सर्वयज्ञाश च भारत यॊ भक्षयित्वा मांसानि पश्चाद अपि निवर्तते दुष्करं हि रसज्ञेन मांसस्य परिवर्जनम चर्तुं वरतम इदं शरेष्ठं सर्वप्राण्य अभर परदम सर्वभूतेषु यॊ विद्वान ददात्य अभर दक्षिणाम दाता भवति लॊके स पराणानां नात्र संशयः एवं वै परमं धर्मं परशंसन्ति मनीषिणः पराणा यथात्मनॊ ऽभीष्टा भूतानाम अपि ते तथा आत्मौपम्येन गन्तव्यं बुद्धिमद्भिर महात्मभिः मृत्युतॊ भयम अस्तीति विदुषां भूतिम इच्छताम किं पुनर हन्यमानानां तरसा जीवितार्थिनाम अरॊगाणाम अपापानां पापैर मांसॊपजीविभिः तस्माद विद्धि महाराज मांसस्य परिवर्जनम धर्मस्यायतनं शरेष्ठं सवर्गस्य च सुखस्य च अहिंसा परमॊ धर्मस तथाहिंसा परंतपः अहिंसा परमं सत्यं ततॊ धर्मः परवर्तते न हि मांसं तृणात काष्ठाद उपलाद वापि जायते हत्वा जन्तुं ततॊ मांसं तस्माद दॊषॊ ऽसय भक्षणे सवाहा सवधामृत भुजॊ देवाः सत्यार्जव परियाः करव्यादान राक्षसान विद्धि जिह्मानृत परायणान कान्तारेष्व अथ घॊरेषु दुर्गेषु गहनेषु च रात्राव अहनि संध्यासु चत्वरेषु सभासु च अमांस भक्षणे राजन भयम अन्ते न गच्छति यदि चेत खादकॊ न सयन न तदा घातकॊ भवेत घातकः खादकार्थाय तं घातयति वै नरः अभक्ष्यम एतद इति वा इति हिंसा निवर्तते खादकार्थम अतॊ हिंसा मृगादीनां परवर्तते यस्माद गरसति चैवायुर हिंसकानां महाद्युते तस्माद विवर्जयेन मांसं य इच्छेद भूतिम आत्मनः तरातारं नाधिगच्छन्ति रौद्राः पराणिविहिंसकाः उद्वेजनीया भूतानां यथा वयालमृगास तथा लॊभाद वा बुद्धिमॊहाद वा बलवीर्यार्थम एव च संसर्गाद वाथ पापानाम अधर्मरुचिता नृणाम सवमांसं परमांसेन यॊ वर्धयितुम इच्छति उद्विग्नवासे वसति यत्र तत्राभिजायते धन्यं यशस्यम आयुष्यं सवर्ग्यं सवस्त्ययनं महत मांसस्याभक्षणं पराहुर नियताः परमर्षयः इदं तु खलु कौन्तेय शरुतम आसीत पुरा मया मार्कण्डेयस्य वदतॊ ये दॊषा मांसभक्षणे यॊ हि खादति मांसानि पराणिनां जीवितार्थिनाम हतानां वा मृतानां वा यथा हन्ता तथैव सः धनेन करायतॊ हन्ति खादकश चॊपभॊगतः घातकॊ वधबन्धाभ्याम इत्य एष तरिविधॊ वधः अखादन्न अनुमॊदंश च भावदॊषेण मानवः यॊ ऽनुमन्येत हन्तव्यं सॊ ऽपि दॊषेण लिप्यते अधृष्यः सर्वभूतानाम आयुष्मान नीरुजः सुखी भवत्य अभक्षयन मांसं दयावान पराणिनाम इह हिरण्यदानैर गॊदानैर भूमिदानैश च सर्वशः मांसस्याभक्षणे धर्मॊ विशिष्टः सयाद इति शरुतिः अप्रॊक्षितं वृथा मांसं विधिहीनं न भक्षयेत भक्षयन निरयं याति नरॊ नास्त्य अत्र संशयः परॊक्षिताभ्युक्षितं मांसं तथा बराह्मण काम्यया अल्पदॊषम इह जञेय विपरीते तु लिप्यते खादकस्य कृते जन्तुं यॊ हन्यात पुरुषाधमः महादॊषकरस तत्र खादकॊ न तु घातकः इज्या यज्ञश्रुतिकृतैर यॊ मार्गैर अबुधॊ जनः हन्याज जन्तुं मांसगृद्ध्री स वै नरकभान नरः भक्षयित्वा तु यॊ मांसं पश्चाद अपि निवर्तते तस्यापि सुमहान धर्मॊ यः पापाद विनिवर्तते आहर्ता चानुमन्ता च विशिस्ता करय विक्रयी संस्कर्ता चॊपभॊक्ता च घातकाः सर्व एव ते इदम अन्यत तु वक्ष्यामि परमाणं विधिनिर्मितम पुराणम ऋषिभिर जुष्टं वेदेषु परिनिश्चितम परवृत्ति लक्षणे धर्मे फलार्थिभिर अभिद्रुते यथॊक्तं राजशार्दूल न तु तन मॊक्षकाङ्क्षिणाम हविर यत संस्कृतं मन्त्रैः परॊक्षिताभ्युक्षितं शुचि वेदॊक्तेन परमाणेन पितॄणां परक्रियासु च अतॊ ऽनयथा वृथा मांसम अभक्ष्यं मनुर अब्रवीत अस्वर्ग्यम अयशस्यं च रक्षॊवद भरतर्षभ विधिना हि नराः पूर्वं मांसं राजन अभक्षयन य इच्छेत पुरुषॊ ऽतयन्तम आत्मानं निरुपद्रवम स वर्जयेत मांसानि पराणिनाम इह सर्वशः शरूयते हि पुराकल्पे नृणां वरीहि मयः पशुः येनायजन्त यज्वानः पुण्यलॊकपरायणाः ऋषिभिः संशयं पृष्टॊ वसुश चेदिपतिः पुरा अभक्ष्यम इति मांसं स पराह भक्ष्यम इति परभॊ आकाशान मेदिनीं पराप्तस ततः स पृथिवीपतिः एतद एव पुनश चॊक्त्वा विवेश धरणीतलम परजानां हितकामेन तव अगस्त्येन महात्मना आरण्याः सर्वदैवत्याः परॊक्षितास तपसा मृगाः करिया हय एवं न हीयन्ते पितृदैवतसंश्रिताः परीयन्ते पितरश चैव नयायतॊ मांसतर्पिताः इदं तु शृणु राजेन्द्र कीर्त्यमानं मयानघ अभक्षणे सर्वसुखं मांसस्य मनुजाधिप यस तु वर्षशतं पूर्णं तपस तप्येत सुदारुणम यश चैकं वर्जयेन मांसं समम एतन मतं मम कौमुदे तु विशेषेण शुक्लपक्शे नराधिप वर्जयेत सर्वमांसानि धर्मॊ हय अत्र विधीयते चतुरॊ वार्षिकान मासान यॊ मांसं परिवर्जयेत चत्वारि भद्राण्य आप्नॊति कीर्तिम आयुर यशॊबलम अथ वा मासम अप्य एकं सर्वमांसान्य अभक्षयन अतीत्य सर्वदुःखानि सुखी जीवेन निरामयः ये वर्जयन्ति मांसानि मासशः पक्षशॊ ऽपि वा तेषां हिंसा निवृत्तानां बरह्मलॊकॊ विधीयते मांसं तु कौमुदं पक्षं वर्जितं पार्थ राजभिः सर्वभूतात्मभूतैर तैर विज्ञातार्थपरावरैः नाभागेनाम्बरीषेण गयेन च महात्मना आयुषा चानरण्येन दिलीप रघुपूरुभिः कार्तवीर्यानिरुद्धाभ्यां नहुषेण ययातिना नृगेण विष्वगश्वेन तथैव शशबिन्दुना युवनाश्वेन च तथा शिबिनौशीनरेण च शयेनचित्रेण राजेन्द्र सॊमकेन वृकेण च रैवतेन रन्ति देवेन वसुना सृञ्जयेन च दुःषन्तेन करूषेण रामालर्क नलैस तथा विरूपाश्वेन निमिना जनकेन च धीमता सिलेन पृथुना चैव वीरसेनेन चैव ह इक्ष्वाकुणा शम्भुना च शवेतेन सगरेण च एतैश चान्यैश च राजेन्द्र पुरा मांसं न भक्षितम शारदं कौमुदं मासं ततस ते सवर्गम आप्नुवन बरह्मलॊके च तिष्ठन्ति जवलमानाः शरियान्विताः उपास्यमाना गन्धर्वैः सत्रीसहस्रसमन्विताः तद एतद उत्तमं धर्मम अहिंसा लक्षणं शुभम ये चरन्ति महात्मानॊ नाकपृष्ठे वसन्ति ते मधु मांसं च ये नित्यं वर्जयन्तीह धार्मिकाः जन्मप्रभृति मद्यं च सर्वे ते मुनयः समृताः विशिष्टतां जञातिषु च लल्भन्ते नात्र संशयः आपन्नश चापदॊ मुच्येद बद्धॊमुच्येत बन्धनात मुच्येत तथातुरॊ रॊगाद दुःखान मुच्येत दुःखितः तिर्यग्यॊनिं न गच्छेत रूपवांश च भवेन नरः बुद्धिमान वै कुरुश्रेष्ठ पराप्नुयाच च महद यशः एतत ते कथितं राजन मांसस्य परिवर्जने परवृत्तौ च निवृत्तौ च विधानम ऋषिनिर्मितम [य] इमे वै मानवा लॊके भृशं मांसस्य गृद्धिनः विसृज्य भक्षान विविधान यथा रक्षॊगणास तथा नापूपान विविधाकाराञ शाकानि विविधानि च षाडवान रसयॊगांश च तथेच्छन्ति यथामिषम तत्र मे बुद्धिर अत्रैव विसर्गे परिमुह्यते न मन्ये रसतः किं चिन मांसतॊ ऽसतीह किं चन तद इच्छामि गुणाञ शरॊतुं मांसस्याभक्षणे ऽपि वा भक्षणे चैव ये दॊषास तांश चैव पुरुषर्षभ सर्वं तत्त्वेन धर्मज्ञ यधावद इह धर्मतः किं वा भक्ष्यम अभक्ष्यं वा सर्वम एतद वदस्व मे [भ] एवम एतन महाबाहॊ यथा वदसि भारत न मांसाद अरम अत्रान्यद रसतॊ विद्यते भुवि कषतक्षीणाभितप्तानां गराम्यधर्मरताश च ये अध्वना कर्शितानां च न मांसाद विद्यते परम सद्यॊ वर्धयति पराणान पुष्टिम अग्र्यं ददाति च न भक्षॊ ऽभयधिकः कश चिन मांसाद अस्ति परंतप विवर्जने तु बहवॊ गुणाः कौरवनन्दन य भवन्ति मनुष्याणां तान मे निगदतः शृणु सवमांसं परमांसैर यॊ विवर्धयितुम इच्छति नास्ति कषुद्रतरस तस्मान न नृशंसतरॊ नरः न हि पराणात परियतरं लॊके किं चन विद्यते तस्माद दयां नरः कुर्याद यथात्मनि तथा परे शुक्राच च तात संभूतिर मांसस्येह न संशयः भक्षणे तु महान दॊषॊ वधेन सह कल्पते अहिंसा लक्षणॊ धर्म इति वेद विदॊ विदुः यद अहिंस्रं भवेत कर्म तत कुर्याद आत्मवान नरः पितृदैवतयज्ञेषु परॊक्षितं हविर उच्यते विधिना वेद दृष्टेन तद भुक्त्वेह न दुष्यति यज्ञार्थे पशवः सृष्टा इत्य अपि शरूयते शरुतिः अतॊ ऽनयथा परवृत्तानां राक्षसॊ विधिर उच्यते कषत्रियाणां तु यॊ दृष्टॊ विधिस तम अपि मे शृणु वीर्येणॊपार्जितं मांसं यथा खादन न दुष्यति आरण्याः सर्वदौवत्याः परॊक्षिताः सर्वशॊ मृगाः अगस्त्येन पुरा राजन मृगया येन पूज्यते नात्मानम अपरित्यज्य मृगया नाम विद्यते समताम उपसंगम्य रूपं हन्यान न वा नृप अतॊ राजर्षयः सर्वे मृगयां यान्ति भारत लिप्यन्ते न हि दॊषेण न चैतत पातकं विदुः न हि तत्परमं किं चिद इह लॊके परत्र च यत सरेष्व इह लॊकेषु दया कौरवनन्दन न भयं विद्यते जातु नरस्येह दयावतः दयावताम इमे लॊकाः परे चापि तपस्विनाम अभयं सर्वभूतेभ्यॊ यॊ ददाति दयापरः अभयं तस्य भूतानि ददतीत्य अनुशुश्रुमः कषतं च सखलितं चैव पतितं कलिष्टम आहतम सर्वभूतानि रक्षन्ति समेषु विषमेषु च नैनं वयालमृगा घनन्ति न पिशाचा न राक्षसाः मुच्यन्ते भयकालेषु मॊक्षयन्ति च ये परान पराणदानात परं दानं न भूतं न भविष्यति न हय आत्मनः परियतरः कश चिद अस्तीति निश्चितम अनिष्टं सर्वभूतानां मरणं नाम भारत मृत्युकाले हि भूतानां सद्यॊ जायति वेपथुः जातिजन्म जरादुःखे नित्यं संसारसागरे जन्तवः परिवर्तन्ते मरणाद उद्विजन्ति च गर्भवासेषु पच्यन्ते कषाराम्ल कटुकै रसैः मूत्र शलेष्म पुरीषाणां सपर्शैश च भृशदारुणैः जाताश चाप्य अवशास तत्र भिद्यमानाः पुनः पुनः पाट्यमानाश च देश्यन्ते विवशा मांसगृद्धिनः कुम्भी पाके च पच्यन्ते तां तां यॊनिम उपागताः आक्रम्य मार्यमाणाश च भराम्यन्ते वै पुनः पुनः नात्मनॊ ऽसति परियतरः पृथिव्याम अनुसृत्य ह तस्मात पराणिषु सर्वेषु दयावान आत्मवान भवेत सर्वमांसानि यॊ राजन यावज जीवं न भक्षयेत सवर्गे स विपुलं सथानं पराप्नुयान नात्र संशयः ये भक्षयन्ति मांसानि भूतानां जीवितैषिणाम भक्ष्यन्ते ते ऽपि तैर भूतैर इति मे नास्ति संशयः मां स भक्षयते यस्माद भक्षयिष्ये तम अप्य अहम एतन मांसस्य मांसत्वम अतॊ बुद्ध्यस्व भारत घातकॊ वध्यते नित्यं तथा वध्येत बन्धकः आक्रॊष्टाक्रुश्यते राजन दवेष्टा दवेष्यत्वम आप्नुते येन येन शरीरेण यद यत कर्म करॊति यः तेन तेन शरीरेण तत तत पलम उपाश्नुते अहिंसा परमॊ धर्मस तथाहिंसा परॊ दमः अहिंसा परमं दानम अहिंसा परमस तपः अहिंसा परमॊ यज्ञस तथाहिस्मा परं बलम अहिंसा परमं मित्रम अहिंसा परमं सुखम अहिंसा परमं सत्यम अहिंसा परमं शरुतम सर्वयज्ञेषु वा दानं सर्वतीर्थेषु चाप्लुतम सर्वदानफलं वापि नैतत तुल्यम अहिंसया अहिंस्रस्य तपॊ ऽकषय्यम अहिंस्रॊ यजते सदा अहिंस्रः सर्वभूतानां यथा माता यथा पिता एतत फलम अहिंसाया भूयश च कुरुपुंगव न हि शक्या गुणा वक्तुम इह वर्षशतैर अपि [य] अकामाश च स कामाश च हता ये ऽसमिन महाहवे कां यॊनिं परतिपन्नास ते तन मे बरूहि पितामह दुःखं पराणपरित्यागः पुरुषाणां महामृधे जानामि तत्त्वं धर्मज्ञ पराणत्यागं सुदुष्करम समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे कारणं तत्र मे बरूहि सर्वज्ञॊ हय असि मे मतः [भ] समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे संसारे ऽसमिन समाजाताः पराणिनः पृथिवीपते निरता येन भावेन तत्र मे शृणु कारणम सम्यक चायम अनुप्रश्नस तवयॊक्तश च युधिष्ठिर अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तम इदं नृप दवैपायनस्य संवादं कीटस्य च युधिष्ठिर बरह्मभूतश चरन विप्रः कृष्ण दवौपायनः पुरा ददर्श कीटं धावन्तं शीघ्रं शकटवर्त्मनि गतिज्ञः सर्वभूतानां रुतज्ञश च शरीरिणाम सर्वज्ञः सर्वदॊ दृष्ट्वा कीटं वचनम अब्रवीत कीट संत्रस्तरूपॊ ऽसि तवरितश चैव लक्ष्यसे कव धावसि तद आचक्ष्व कुतस ते हयम आगतम [क] शकटस्यास्य महतॊ दॊषं शरुत्वा भयं मम आगतं वै महाबुद्धे सवन एष हि दारुणः शरूयते न स मां हन्याद इति तस्माद अपाक्रमे शवसतां च शृणॊम्य एवं गॊपुत्राणां परचॊद्यताम वहतां सुमहाभारं संनिकर्षे सवनं परभॊ नृणां च संवाहयतां शरूयते विविधः सवनः सॊढुम अस्मद्विधेनैष न शक्यः कीट यॊनिना तस्माद अपक्रमाम्य एष भयाद अस्यात सुदारुणात दुःखं हि मृत्युर भूतानां जीवितं च सुदुर्लभम अतॊ भीतः पलायामि गच्छेयं नासुखं सुखात [भ] इत्य उक्तः स तु तं पराह कुतः कीट सुखं तव मरणं ते सुखं मन्ये तिर्यग्यॊनौ हि वर्तसे शब्दं सपर्शं रसं गन्धं भॊगांश चॊच्चावचान बहून नाभिजानासि कीट तवं शरेयॊ मरणम एव ते [क] सर्वत्र निरतॊ जीव इतीहापि सुखं मम चेतयामि महाप्राज्ञ तस्माद इच्छामि जीवितुम इहापि विषयः सर्वॊ यथा देहं परवर्तितः मानुषास तिर्यगाश चैव पृथग भॊगा विशेषतः अहम आसं मनुष्यॊ वै शूद्रॊ बहुधनः पुरा अब्रह्मण्यॊ नृशंसश च कदर्यॊ वृद्धिजीविनः वाक तीक्ष्णॊ निकृतिप्रज्ञॊ मॊष्टा विश्वस्य सर्वशः मिथः कृतॊ ऽपनिधनः परस्वहरणे रतः भृत्यातिथि जनश चापि गृहे पर्युषितॊ मया मात्सर्यात सवादु कामेन नृशंसेन बुभूषता देवार्थं पितृयज्ञार्थम अन्नं शरद्धा कृतं मया न दत्तम अर्थकामेन देयम अन्नं पुनाति ह गुप्तं शरणम आश्रित्य भयेषु शरणा गताः अकस्मान न भयात तयक्ता न च तराता भयैषिणः धनं धान्यं परियान दारान यानं वासस तथाद्भुतम शरियं दृष्ट्वा मनुष्याणाम असूयामि निरर्थकम ईर्ष्युः परसुखं दृष्ट्वा आतताय्य अबुभूषकः तरिवर्गहन्ता चान्येषाम आत्मकामानुवर्तकः नृशंसगुणभूयिष्ठं पुरा कर्मकृतं मया समृत्वा तद अनुतप्ये ऽहं तयक्त्वा परियम इवात्मजम शुभानाम अपि जानामि कृतानां कर्मणां फलम माता च पूजिता वृद्धा बराह्मणश चार्चितॊ मया सकृज जातिगुणॊपेतः संगत्य गृहम आगतः अतिथिः पूजितॊ बरह्मस तेन मां नाजहात समृतिः कर्मणा तेन चैवाहं सुखाशाम इह लक्षये तच छरॊतुम अहम इच्छामि तवत्तः शरेयस तपॊधन [व] शुभेन कर्मणा यद वै तिर्यग्यॊनौ न मुह्यसे ममैव कीट तत कर्म येन तवं न परमुह्यसे अहं हि दर्शनाद एव तारयामि तपॊबलात तपॊबलाद धि बलवद बलम अन्यन न विद्यते जानामि पापैः सवकृतैर गतं तवां कीट कीटताम अवाप्स्यसि परं धर्मं धर्मस्थॊ यदि मन्यसे कर्मभूमिकृतं देवा भुञ्जते तिर्यगाश च ये धर्माद अपि मनुष्येषु कामॊ ऽरथश च यथा गुणैः वाग्बुद्धिपाणिपादैश चाप्य उपेतस्य विपश्चितः किं हीयते मनुष्यस्य मन्दस्यापि हि जीवतः जीवन हि कुरुते पूजां विप्राग्र्यः शशिसूर्ययॊः बरुवन्न अपि कथं पुण्यां तत्र कीट तवम एष्यसि गुणभूतानि भूतानि तत्र तवम उपभॊक्ष्यसे तत्र ते ऽहं विनेष्यामि बरह्मत्वं यत्र चेच्छसि स तथेति परतिश्रुत्य कीटॊ वर्त्मन्य अतिष्ठत तम ऋषिं दरष्टुम अगमत सर्वास्व अन्यासु यॊनिषु शवाविद गॊधा वराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम शवपाकवैश्य शूद्राणां कषत्रियाणां च यॊनिषु स कीटेत्य एवम आभाष्य ऋषिणा सत्यवादिना परतिस्मृत्याथ जग्राह पादौ मूर्ध्ना कृताञ्जलिः [क] इदं तद अतुलं सथानम ईप्षितं दशभिर गुणैः यद अहं पराप्य कीटत्वम आगतॊ राजपुत्रताम वहन्ति माम अतिबलाः कुञ्जरा हेममालिनः सयन्दनेषु च काम्बॊजा युक्ताः परमवाजिनः उष्ट्राश्वतर युक्तानि यानानि च वहन्ति माम स बान्धवः सहामात्यश चाश्नामि पिशितौदनम गृहेषु सुनिवासेषु सुखेषु शयनेषु च परार्ध्येषु महाभाग सवपामीह सुपूजितः सर्वेष्व अपररात्रेषु सूतमागधबन्दिनः सतुवन्ति मां यथा देवं महेन्द्रं परियवादिनः परसादात सत्यसंधस्य भवतॊ ऽमिततेजसः यद अहं कीटतां परार्य संप्राप्तॊ राजपुत्रताम नमस ते ऽसतु महाप्राज्ञ किं करॊमि परशाधि माम तवत तपॊबलनिर्दिष्टम इदं हय अधितगं मया [व] अर्चितॊ ऽहं तवया राजन वाग्भिर अद्य यदृच्छया अद्य ते कीटतां पराप्य समृतिर जाताजुगुप्सिता न तु नाशॊ ऽसति पापस्य यत तवयॊपचितं पुरा शूद्रेणार्थ परधानेन नृशंसेनाततायिना मम ते दर्शनं पराप्तं तच चैव सुकृतं पुरा तिर्यग्यॊनौ सम जातेन मम चाप्य अर्चनात तथा इतस तवं राजपुत्रत्वाद बराह्मण्यं समवाप्स्यसि गॊब्राह्मण कृते पराणान हुत्वात्मीयान रणाजिरे राजपुत्र सुखं पराप्य ऋतूंश चैवाप्तदक्षिणान अथ मॊदिष्यसे सवर्गे बरह्मभूतॊ ऽवययः सुखी तिर्यग्यॊनियाः शूद्रताम अभ्युपैति; शूद्रॊ वैश्यत्वं कषत्रियत्वं च वैश्यः वृत्तश्लाघी कषत्रियॊ बराह्मणत्वं; सवर्गं पुण्यं बराह्मणः साधुवृत्तः [भ] कषत्रधर्मम अनुप्राप्तः समरन्न एव स वीर्यवान तयक्त्वा च कीटतां राजंश चचार विपुलं तपः तस्य धर्मार्थविदुषॊ दृष्ट्वा तद विपुलं तपः आजगाम दविजश्रेष्ठः कृष्णद्वैपायनस तदा [व] कषात्रं चैव वरतं कीट भूतानां परिपालनम कषत्रं चैव वरतं धयायंस ततॊ विप्रत्वम एष्यसि पाहि सर्वाः परजाः सम्यक शुभाशुभविद आत्मवान शुभैः संविभजन कामैर अशुभानां च पावनैः आत्मवान भव सुप्रीतः सवधर्मचरणे रतः कषात्रीं तनुं समुत्सृज्य ततॊ विप्रत्वम एष्यसि [भ] सॊ ऽथारण्यम अभिप्रेत्य पुनर एव युधिष्ठिर महर्षेर वचनं शरुत्वा परजा धर्मेण पाल्य च अचिरेणैव कालेन कीटः पार्थिव सत्तम परजापालनधर्मेण परेत्य विप्रत्वम आगतः ततस तं बराह्मणं दृष्ट्वा पुनर एव महायशाः आजगाम महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनस तदा [व] भॊ भॊ विप्रर्षभ शरीमन मा वयथिष्ठाः कथं चन शुभकृच छुभयॊनीषु पापकृत पापयॊनिषु उपपद्यति धर्मज्ञ यथा धर्मं यथागमम तस्मान मृत्युभयात कीट मा वयथिष्ठाः कथं चन धर्मलॊपाद भयं ते सयात तस्माद धर्मं चरॊत्तमम [क] सुखात सुखतरं पराप्तॊ भगवंस तवत्कृते हय अहम धर्ममूलां शरियं पराप्य पाप्मा नष्ट इहाद्य मे [भ] भगवद वचनात कीटॊ बराह्मण्यं पराप्य दुर्लभम अकरॊत पृथिवीं राजन यज्ञयूप शताङ्किताम ततः सालॊक्यम अगमद बरह्मणॊ बरह्म वित्तमः अवाप च परं कीटः पार्थ बरह्म सनातनम सवकर्मफलनिर्वृत्तं वयासस्य वचनात तदा ते ऽपि यस्मात सवभावेन हताः कषत्रिय पुंगवाः संप्राप्तास ते गतिं पुण्यां तस्मान मा शॊच पुत्रक [य] विद्या तपश च दानं च किम एतेषां विशिष्यते पृच्छामि तवा सतां शरेष्ठ तन मे बरूहि पितामह [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मैत्रेयस्य च संवादं कृष्णद्वैपायनस्य च कृष्ण दवैपायनॊ राजन्न अज्ञाच चरितं चरन वाराणस्याम उपातिष्ठन मैत्रेयं सवैरिणी कुले तम उपस्थितम आसीनं जञात्वा स मुनिसत्तमम अर्चित्वा भॊजयाम आस मैत्रेयॊ ऽशनम उत्तमम तदन्नम उत्तमं भुक्त्वा गुणवत सार्वकामिकम परतिष्ठमानॊ ऽसमयत परीतः कृष्णॊ महामनाः तम उत्स्मयन्तं संप्रेक्ष्य मैत्रेयः कृष्णम अब्रवीत कारणं बरूहि धर्मात्मन यॊ ऽसमयिष्ठाः कुतश च ते तपस्विनॊ धृतिमतः परमॊदः समुपागतः एतत पृच्छामि ते विद्वन्न अभिवाद्य परणम्य च आत्मनश च तपॊ भाग्यं महाभाग्यं तथैव च पृथग आचरतस तात पृथग आत्मनि चात्मनॊः अल्पान्तरम अहं मन्ये विशिट्षम अपि वा तवया [व] अतिच्छेदातिवादाभ्यां समयॊ ऽयं समुपागतः असत्यं वेद वचनं कस्माद वेदॊ ऽनृतं वदेत तरीण्य एव तु पदान्य आहुः पुरुषस्यॊत्तमं वरतम न दरुह्येच चैव दद्याच च सत्यं चैव परं वदेत इदानीं चैव नः कृत्यं पुरस्ताच च परं समृतम अल्पॊ ऽपि तादृशॊ दायॊ भवत्य उत महाफलः तृषिताय च यद दत्तं हृदयेनानसूयता तृषितस तृषिताय तवं दत्त्वैतद अशनं मम अजैषीर महतॊ लॊकान महायज्ञैर इवाभिभॊ अतॊ दानपवित्रेण परीतॊ ऽसमि तपसैव च पुण्यस्यैव हि ते गन्धः पुण्यस्यैव च दर्शनम पुण्यश च वाति गन्धस ते मन्ये कर्मविधानतः अधिकं मार्जनात तात तथैवाप्य अनुलेपनात शुभं सर्वपवित्रेभ्यॊ दानम एव परं भवेत यानीमान्य उत्तमानीह वेदॊक्तानि परशंससि तेषां शरेष्ठतमं दानम इति मे नास्ति संशयः दानकृद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः ते हि पराणस्य दातारस तेषु धर्मः परतिष्ठितः यथा वेदाः सवधीताश च यथा चेन्द्रियसंयमः सर्वत्यागॊ यथा चेह तथा दानम अनुत्तमम तवं हि तात सुखाद एव सुखम एष्यसि शॊभनम सुखात सुखतर पराप्तिम आप्नुते मतिमान नरः तन नः परत्यक्षम एवेदम उपलब्धम असंशयम शरीमन्तम आप्नुवन्त्य अर्था दानं यज्ञस तथा सुखम सुखाद एव परं दुःखं दुःखाद अन्यत परं सुखम दृश्यते हि महाप्राज्ञ नियतं वै सवभावतः तरिविधानीह वृत्तानि नरस्याहुर मनीषिणः पुण्यम अन्यत पापम अन्यन न पुण्यं न च पापकम न वृत्तं मन्यते ऽनयस्य मन्यते ऽनयस्य पापकम तथा सवकर्म निर्वृत्तं न पुण्यं न च पापकम रमस्वैधस्व मॊदस्य देहि चैव यजस्व च न तवाम अभिभविष्यन्ति वैद्या न च तपस्विनः [भ] एवम उक्तः परत्युवाच मैत्रेयः कर्म पूजकः अत्यन्तं शरीमति कुले जातः पराज्ञॊ बहुश्रुतः असंशयं मह पराज्ञ यथैवात्थ तथैव तत अनुज्ञातस तु भवता किं चिद बरूयाम अहं विभॊ [व] यद यद इच्छसि मैत्रेय यावद यावद यथातथा बरूहि तावन महाप्राज्ञ शुश्रूषे वचनं तव [म] निर्दॊषं निर्मलं चैव वचनं दानसंहितम विद्या तपॊभ्यां हि भवान भावितात्मा न संशयः भवतॊ भावितात्मत्वाद दायॊ ऽयं सुमहान मम भूयॊ बुद्ध्यानुपश्यामि सुसमृद्धतपा इव अपि मे दर्शनाद एव भवतॊ ऽभयुदयॊ महान मन्ये भवत्प्रसादॊ ऽयं तद धि कर्म सवभावतः तपः शरुतं च यॊनिश चाप्य एतद बराह्मण्य कारणम तरिभिर गुणैः समुदितस ततॊ भवति वै दविजः तस्मिंस तृप्ते च तृप्यन्ते पितरॊ दैवतानि च न हि शरुतवतां किं चिद अधिकं बराह्मणाद ऋते यथा हि सुकृते कषेत्रे फलं विन्दति मानवः एवं दत्त्वा शरुतवति फलं दाता समश्नुते बराह्मणश चेन न विद्येत शरुतवृत्तॊपसंहितः परतिग्रहीता दानस्य मॊघं सयाद धनिनां धनम अदन हय अविद्वान हन्त्य अन्नम अद्यमानं च हन्ति तम तं च हन्यति यस्यान्नं स हत्वा हन्यते ऽबुधः परभुर हय अन्नम अदन विद्वान पुनर जनयतीश्वरः स चान्नाज जायते तस्मात सूक्ष्म एव वयतिक्रमः यद एव ददतः पुण्यं तद एव परतिगृह्णतः न हय एकचक्रं वर्तेत इत्य एवम ऋषयॊ विदुः यत्र वै बराह्मणाः सन्ति शरुतवृत्तॊपसंहिताः तत्र दानफलं पुण्यम इह चामुत्र चाश्नुते ये यॊनिशुद्धाः सततं तपस्य अभिरता भृशम दानाध्ययनसंपन्नास ते वै पूज्यतमाः सदा तैर हि सद्भिः कृतः पन्थाश चेतयानॊ न मुह्यते ते हि सवर्गस्य नेतारॊ यज्ञवाहाः सनातनाः [भ] एवम उक्तः स भगवान मैत्रेयं परत्यभाषत दिष्ट्यैवं तवं विजानासि दिष्ट्या ते बुद्धिर ईदृशी लॊकॊ हय अयं गुणान एव भूयिष्ठं सम परशंसति रूपमानवयॊ मानश्री मानाश चाप्य असंशयम दिष्ट्या नाभिभवन्ति तवां दैवस ते ऽयम अनुग्रहः यत ते भृशतरं दानाद वर्तयिष्यामि तच छृणु यानीहागम शास्त्राणि याश च काश चित परवृत्तयः तानि वेदं पुरस्कृत्य परवृत्तानि यथाक्रमम अहं दानं परशंसामि भवान अपि तपः शरुते तपः पवित्रं वेदस्य तपः सवर्गस्य साधनम तपसा महद आप्नॊति विद्यया चेति नः शरुतम तपसैव चापनुदेद यच चान्यद अपि दुष्कृतम यद यद धि किं चित संधाय पुरुषस तप्यते तपः सर्वम एतद अवाप्नॊति बराह्मणॊ वेदपारगः दुरन्वयं दुष्प्रधृष्यं दुरापं दुरतिक्रमम सर्वं वै तपसाभ्येति तपॊहि बलवत्तरम सुरापॊ ऽसंमतादायी भरूणहा गुरुतल्पगः तपसा तरते सर्वम एनसश च परमुच्यते सर्वविद्यस तु चक्षुष्मान अपि यादृश तादृशः तपस्विनौ च ताव आहुस ताभ्यां कार्यं सदा नमः सर्वे पूज्याः शरुतधनास तथैव च तपस्विनः दानप्रदाः सुखम्प्रेत्य पराप्नुवन्तीह च शरियम इमं च बरह्मलॊकं च लॊकं च बलवत्तरम अन्नदानैः सुकृतिनः परतिपद्यन्ति लौकिकाः पूजिताः पूजयन्त्य एतान मानिता मानयन्ति च अदाता यत्र यत्रैति सर्वतः संप्रणुद्यते अकर्ता चैव कर्ता च लभते यस्य यादृशम यद्य एवॊर्ध्वं यद्य अवाक्च तवं लॊकम अभियास्यसि पराप्स्यसे तवन्न अपानानि यानि दास्यसि कानि चित मेधाव्य असि कुले जातः शरुतवान अनृशंसवान कौमार दारव्रतवान मैत्रेय निरतॊ भव एतद गृहाण परथमं परशस्तं गृहमेधिनाम यॊ भर्ता वासितातुष्टॊ भर्तुस तुष्टा च वासिता यस्मिन्न एवं कुले सर्वं कल्याणं तत्र वर्तते अद्भिर गात्रान मलम इव तमॊ ऽगनिप्रभया यथा दानेन तपसा चैव सर्वपापम अपॊह्यते सवस्ति पराप्नुहि मैत्रेय गृहान साधु वरजाम्य अहम एतन मनसि कर्तव्यं शरेय एवं भविष्यति तं परणम्याथ मैत्रेयः कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम सवस्ति पराप्नॊतु भगवान इत्य उवाच कृताञ्जलिः [य] सत सत्रीणां समुदाचारं सव धर्मभृतां वर शरॊतुम इच्छाम्य अहं तवत्तस तं मे बरूहि पितामह [भ] सर्वज्ञां सर्वधर्मज्ञां देवलॊके मनस्विनीम कैकेयी सुमना नाम शाण्डिलीं पर्यपृच्छत केन वृत्तेन कल्याणि समाचारेण केन वा विधूय सर्वपापानि देवलॊकं तवम आगता हुताशनशिखेव तवं जवलमाना सवतेजसा सुता ताराधिपस्येव परभया दिवम आगता अरजांसि च वस्त्राणि धारयन्ती गतक्लमा विमानस्था शुभे भासि सहस्रगुणम ओजसा न तवम अल्पेन तपसा दानेन नियमेन वा इमं लॊकम अनुप्राप्ता तस्मात तत्त्वं वदस्व मे इति पृष्टा सुमनया मधुरं चारुहासिनी शाण्डिली निभृतं वाक्यं सुमनाम इदम अब्रवीत नाहं काषायवसना नापि वल्कलधारिणी न च मुण्डा न जटिला भूत्वा देवत्वम आगता अहितानि च वाक्यानि सर्वाणि परुषाणि च अप्रमत्ता च भर्तारं कदा चिन नाहम अब्रुवम देवतानां पितॄणां च बराह्मणानां च पूजने अप्रमत्ता सदा युक्ता शवश्रू शवशुर वर्तिनी पैशुन्ये न परवर्तामि न ममैतन मनॊगतम अद्वारे न च तिष्ठामि चिरं न कथयामि च असद वा हसितं किं चिद अहितं वापि कर्मणा रहस्यम अरहस्यं वा न परवर्तामि सर्वथा कार्यार्थे निर्गतं चापि भर्तारं गृहम आगतम आसनेनॊपसंयॊज्य पूजयामि समाहिता यद यच च नाभिजानाति यद भॊज्यं नाभिनन्दति भक्ष्यं वाप्य अथ वा लेह्यं तत सर्वं वर्जयाम अहम कुटुम्बार्थे समानीतं यत किं चित कार्यम एव तु परातर उत्थाय तत सर्वं कारयामि करॊमि च परवासं यदि मे भर्ता याति कार्येण केन चित मङ्गलैर बहुभिर युक्ता भवामि नियता सदा अञ्जनं रॊचनां चैव सनानं माल्यानुलेपनम परसाधनं च निष्क्रान्ते नाभिनन्दामि भर्तरि नॊत्थापयामि भर्तारं सुखसुप्तम अहं सदा आतुरेष्व अपि कार्येषु तेन तुष्यति मे मनः नायासयामि भर्तारं कुटुम्बार्थे च सर्वदा गुप्तगुह्या सदा चास्मि सुसंमृष्टनिवेशना इमं धर्मपथं नारी पालयन्ती समाहिता अरुन्धतीव नारीणां सवर्गलॊके महीयते [भ] एतद आख्याय सा देवी सुमनायै तपस्विनी पतिधर्मं महाभागा जगामादर्शनं तदा यश चेदं पाण्डवाख्यानं पठेत पर्वणि पर्वणि स देवलॊकं संप्राप्य नन्दने सुसुखं वसेत [य] साम्ना वापि परदाने वा जयायः किं भवतॊ मतम परब्रूहि भरतश्रेष्ठ यद अत्र वयतिरिच्यते [भ] साम्ना परसाद्यते कश चिद दानेन च तथापरः पुरुषः परकृतिं जञात्वा तयॊर एकतरं भजेत गुणांस तु शृणु मे राजन सान्त्वस्य भरतर्षभ दारुणान्य अपि भूतानि सान्त्वेनाराधयेद यथा अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम गृहीत्वा रक्षसा मुक्तॊ दविजातिः कानने यथा कश चित तु बुद्धिसंपन्नॊ बराह्मणॊ विजने वने गृहीतः कृच्छ्रम आपन्नॊ रक्षसा भक्षयिष्यता स बुद्धिश्रुत संपन्नस तं दृष्ट्वातीव भीषणम सामैवास्मिन परयुयुजे न मुमॊह न विव्यथे रक्षस तु वाचा संपूज्य परश्नं पप्रच्छ तं दविजम मॊक्ष्यसे बरूहि मे परश्नं केनास्मि हरिणः कृशः मुहूर्तम अथ संचिन्त्य बराह्मणस तस्य रक्षसः आभिर गाथाभिर अव्यग्रः परश्नं परतिजगाद ह विदेशस्थॊ विलॊकस्थॊ विना नूनं सुहृज्जनैः विषयान अतुलान भुङ्क्षे तेनासि हरिणः कृशः नूनं मित्राणि ते रक्षः साधूपचरितान्य अपि सवदॊषाद अपरज्यन्ते तेनासि हरिणः कृशः धनैश्वर्याधिकाः सतब्धास तवद गुणैः परमावराः अवजानन्ति नूनं तवां तेनासि हरिणः कृशः गुणवान विगुणान अन्यान नूनं पश्यसि सत्कृतान पराज्ञॊ ऽपराज्ञान विनीतात्मा तेनासि हरिणः कृशः अवृत्त्या कलिश्यमानॊ ऽपि वृत्त्युपायान विहर्हयन माहात्म्याद वयथसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः संपीड्यात्मानम आर्यत्वात तवया कश चिद उपस्कृतः जितं तवां मन्यते साधॊ तेनासि हरिणः कृशः कलिश्यमानान विमार्गेषु कामक्रॊधावृतात्मनः मन्ये नु धयायसि जनांस तेनासि हरिणः कृशः पराज्ञैः संभावितॊ नूनं न पराज्ञैर उपसंहितः हरीमान अमर्षी दुर्वृत्तैस तेनासि हरिणः कृशः नूनं मित्र मुखः शत्रुः कश चिद आर्यवद आचरन वञ्चयित्वा गतस तवां वै तेनासि हरिणः कृशः परकाशार्थ गतिर नूनं रहस्यकुशलः कृती तज्ज्ञैर न पूज्यसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः असत्स्व अभिनिविष्टेषु बरुवतॊ मुक्तसंशयम गुणास ते न विराजन्ते तेनासि हरिणः कृशः धनबुद्धिश्रुतैर हीनः केवलं तेनसान्वितः महत परार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः तपः परणिहितात्मानं मन्ये तवारण्य काङ्क्षिणम बन्धुवर्गॊ न गृह्णाति तेनासि हरिणः कृशः नूनम अर्थवतां मध्ये तव वाक्यम अनुत्तमम न भाति काले ऽभिहितं तेनासि हरिणः कृशः दृढपूर्वश्रुतं मूर्खं कुपितं हृदयप्रियम अनुनेतुं न शक्नॊषि तेनासि हरिणः कृशः नूनम आसंजयित्वा ते कृत्ये कस्मिंश चिद ईप्सिते कश चिद अर्थयते ऽतयर्थं तेनासि हरिणः कृशः नूनं तवा सवगुणापेक्षं पूजयानं सुहृद धरुवम मयार्थ इति जानाति तेनासि हरिणः कृशः अन्तर्गतम अभिप्रायं न नूनं लज्जयेच्छसि विवक्तुं पराप्ति शैथिल्यात तेनासि हरिणः कृशः नाना बुद्धिरुचीँल लॊके मनुष्यान नूनम इच्छसि गरहीतुं सवगुणैः सर्वांस तेनासि हरिणः कृशः अविद्वान भीरुर अल्पार्थॊ विद्या विक्रमदानजम यशः परार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः चिराभिलषितं किं चित फलम अप्राप्तम एव ते कृतम अन्यैर अपहृतं तेनासि हरिणः कृशः नूनम आत्मकृतं दॊषम अपश्यन किं चिद आत्मनि अकारणे ऽभिशस्तॊ ऽसि तेनासि हरिणः कृशः सुहृदाम अप्रमत्तानाम अप्रमॊक्ष्यार्थ हानिजम दुःखम अर्थगुणैर हीनं तेनासि हरिणः कृशः साधून गृहस्थान दृष्ट्वा च तथासाधून वनेचरान मुक्तांश चावसथे सक्तांस तेनासि हरिणः कृशः धर्म्यम अर्थं च काले च देशे चाभिहितं वचः न परतिष्ठति ते नूनं तेनासि हरिणः कृशः दत्तान अकुशलैर अर्थान मनीषी संजिजीविषुः पराप्य वर्तयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः पापान विवर्धतॊ देष्ट्वा कल्याणांश चावसीदतः धरुवं मृगयसे यॊग्यं तेनासि हरिणः कृशः परस्परविरुद्धानां परियं नूनं चिकीर्षसि सुहृदाम अविरॊधेन तेनासि हरिणः कृशः शरॊत्रियांश च विकर्मस्थान पराज्ञांश चाप्य अजितेन्द्रियान मन्ये ऽनुध्यायसि जनांस तेनासि हरिणः कृशः एवं संपूजितं रक्षॊविप्रं तं परत्यपूजयत सखायम अकरॊच चैनं संयॊज्यार्थैर मुमॊच ह [य] पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद आगमैर बहुभिः सफीतॊ भवान नः परथितः कुले तवत्तॊ धर्मार्थसंयुक्तम आयत्यां च सुखॊदयम आश्चर्यभूतं लॊकस्य शरॊतुम इच्छाम्य अरिंदम अयं च कालः संप्राप्तॊ दुर्लभ जञातिबान्धवः शास्ता च न हि नः कश चित तवाम ऋते भरतर्षभ यदि ते ऽहम अनुग्राह्यॊ भरातृभिः सहितॊ ऽनघ वक्तुम अर्हसि नः परश्नं यत तवां पृच्छामि पार्थिव अयं नारायणः शरीमान सर्वपार्थिवसंमतः भवन्तं बहुमानेन परश्रयेण च सेवते अस्य चैव समक्षं तवं पर्थिवानां च सर्वशः भरातॄणां च परियार्थं मे सनेहाद भाषितुम अर्हसि [व] तस्य तद वचनं शरुत्वा सनेहाद आगतसंभ्रमः भीष्मॊ भागीरथी पुत्र इदं वचनम अब्रवीत हन्त ते कथयिष्यामि कथाम अतिमनॊ रमाम अस्य विष्णॊः पुरा राजन परभावॊ ऽयं मया शरुतः यश च गॊवृषभाङ्कस्य परभावस तं च मे शृणु रुद्राण्याः संशयॊ यश च दम्पत्यॊस तं च मे शृणु वरतं चचार धर्मात्मा कृष्णॊ दवादश वार्षिकम दीक्षितं चागतौ दरष्टुम उभौ नारद पर्वतौ कृष्णद्वैपायनश चैव धौम्यश च जपतां वरः देवलः काश्यपश चैव हस्तिकाश्यप एव च अपरे ऋषयः सन्तॊ दीक्षा दमसमन्विताः शिष्यैर अनुगताः सर्वे देवकल्पैस तपॊधनैः तेषाम अतिथिसत्कारम अर्चनीयं कुलॊचितम देवकी तनयः परीतॊ देवकल्पम अकल्पयत हरितेषु सुवर्णेषु बर्हिष्केषु नवेषु च उपॊपविविशुः परीता विष्टरेषु महर्षयः कथाश चक्रुस ततस ते तु मधुरा धर्मसंहिताः राजर्षीणां सुराणां च ये वसन्ति तपॊधनाः ततॊ नारायणं तेजॊ वरतचर्येन्धनॊत्थितम वक्त्रान निःसृत्य कृष्णस्य वह्निर अद्भुतकर्मणः सॊ ऽगनिर ददाह तं शैलं स दरुमं स लता कषुपम स पक्षिमृगसंघातं स शवापदसरीसृपम मृगैश च विविधाकारैर हाहाभूतम अचेतनम शिखरं तस्य शैलस्य मथितं दीप्तदर्शनम स तु वह्निर महाज्वालॊ दग्ध्वा सर्वम अशेषतः विष्णॊः समीपम आगम्य पादौ शिष्यवद अस्पृशत ततॊ विष्णुर वनं देष्ट्वा निर्दग्धम अरिकर्शनः सौम्यैर दृष्टिनिपातैस तत पुनः परकृतिम आनयत तथैव स गिरिर भूयः परपुष्पितलता दरुमः स पक्षिगणसंघुष्टः स शवापदसरीसृपः तद अद्भुतम अचिन्त्यं च दृष्ट्वा मुनिगणस तदा विस्मितॊ हृष्टलॊमा च बभूवास्राविलेक्षणः ततॊ नारायणॊ दृष्ट्वा तान ऋषीन विस्मयान्वितान परश्रितं मधुरं सनिग्धं पप्रच्छ वदतां वरः किम अस्य ऋषिपूगस्य तयक्तसङ्गस्य नित्यशः निर्ममस्यागमवतॊ विस्मयः समुपागतः एतम एं संशयं सर्वं याथातथ्यम अनिन्दिताः ऋषयॊ वक्तुम अर्हन्ति निश्चितार्थं तपॊधनाः [रसयह] भवान विसृजते लॊकान भवान संहरते पुनः भवाञ शीतं भवान उष्णं भवान एव परवर्षति पृथिव्यां यानि भूतानि सथावराणि चराणि च तेषां पिता तवं माता च परभुः परभव एव च एतन नॊ विस्मयकरं परशंस मधुसूदन तवम एवार्हसि कल्याण वक्तुं वह्नेर विनिर्गमम ततॊ विगतसंत्रासा वयम अप्य अरिकर्शन यच छरुतं यच च दृष्टं नस तत परवक्ष्यामहे हरे [वासुदेव] एतत तद वैष्णवं तेजॊ मम वक्त्राद विनिःसृतम कृष्ण वर्त्मा युगान्ताभॊ येनायं मथितॊ गिरिः ऋषयश चार्तिम आपन्ना जितक्रॊधा जितेन्द्रियाः भवन्तॊ वयथिताश चासन देवकल्पास तपॊधनाः वरतचर्या परीतस्य तपस्विव्रतसेवया मम वह्निः समुद्भूतॊ न वै वयथितुम अर्हथ वरतं चर्तुम इहायातस तव अहं गिरिम इमं शुभम पुत्रं चात्मसमं वीर्ये तपसा सरष्टुम आगतः ततॊ ममात्मा यॊ देहे सॊ ऽगनिर भूत्वा विनिःसृतः गतश च वरदं दरष्टुं सर्वलॊकपितामहम तेन चात्मानुशिष्टॊ मे पुत्रत्वे मुनिसत्तमाः तेजसॊ ऽरधेन पुत्रस ते भवितेति वृषध्वजः सॊ ऽयम अह्निर उपागम्य पादमूले ममान्तिकम शिष्यवत परिचर्याथ शान्तः परकृतिम आगतः एतद अस्य रहस्यं वः पद्मनाभस्य धीमतः मया परेम्णा समाख्यातं न भीः कार्या तपॊधनाः सर्वत्रगतिर अव्यग्रा भवतां दीर्घदर्शनाः तपस्विव्रतसंदीप्ता जञानविज्ञानशॊभिताः यच छरुतं यच च वॊ दृष्टं दिवि वा यदि वा भुवि आश्चर्यं परमं किं चित तद भवन्तॊ बरुवन्तु मे तस्यामृत निकाशस्य वान मधॊर अस्ति मे सपृहा भवद्भि कथितस्येह तपॊवननिवासिभिः यद्य अप्य अहम अदृष्टं वा दिव्यम अद्भुतदर्शनम दिवि वा भुवि वा किं चित पश्याम्य अमलदर्शनाः परकृतिः सा मम परा न कव चित परतिहन्यते न चात्मगतम ऐश्वर्यम आश्चर्यं परतिभाति मे शरद्धेयः कथितॊ हय अर्थः सज्जन शरवणं गतः चिरं तिष्ठति मेदिन्यां शैले लेख्यम इवार्पितम तद अहं सज्जन मुखान निःसृतं तत्समागमे कथयिष्याम्य अहर अहर बुद्धिदीप करं नृणाम ततॊ मुनिगणाः सर्वे परश्रिताः कृष्ण संनिधौ नेत्रैः पद्मदल परख्यैर अपश्यन्त जनार्दनम वर्धयन्तस तथैवान्ये पूजयन्तस तथापरे वाग्भिर ऋग भाषितार्थाभिः सतुवन्तॊ मधुसूदनम ततॊ मुनिगणाः सर्वे नारदं देव दर्शनम तदा नियॊजयाम आसुर वचने वाक्यकॊविदम यद आश्चर्यम अचिन्त्यं च गिरौ हिमवति परभॊ अनुभूतं मुनिगणैस तीर्थयात्रा परायणैः तद भवान ऋषिसंघस्य हितार्थं सर्वचॊदितः यथादृष्टं हृषीकेशे सर्वम आख्यातुम अर्हति एवम उक्तः स मुनिभिर नारदॊ भगवान ऋषिः कथयाम आस देवर्षिः पूर्ववृत्तां कथां शुभाम [भ] ततॊ नारायण सुहृन नारदॊ भगवान ऋषिः शंकरस्यॊमया सार्धं संवादं परत्यभाषत तपश चचार धर्मात्मा वृषभाङ्कः सुरेश्वरः पुण्ये गिरौ हिमवति सिद्धचारणसेविते नानौषधि युते रम्ये नानापुष्पसमाकुले अप्सरॊगणसंकीर्णे भूतसंघ निषेविते तत्र देवॊ मुदा युक्तॊ भूतसंघ शतैर वृतः नानारूपैर विरूपैश च दिव्यैर अद्भुतदर्शनैः सिंहव्याघ्र गजप्रख्यैः सर्वजातिसमन्वितैः करॊष्टुक दवीपिवदनैर ऋक्षर्षभ मुखैस तथा उलूक वदनैर भीमैः शयेनभासमुखैस तथा नानावर्णमृगप्रख्यैः सर्वजातिसमन्वयैः किंनरैर देवगन्धर्वैर यक्षभूतगणैस तथा दिव्यपुष्पसमाकीर्णं दिव्यमाला विभूषितम दिव्यचन्दन संयुक्तं दिव्यधूपेन धूपितम तत सदॊ वृषभाङ्कस्य दिव्यवादित्र नादितम मृदङ्गपणवॊद्घुष्टं शङ्खभेरी निनादितम नृत्यद्भिर भूतसंघैश च बर्हिणैश च समन्ततः परनृत्ताप्सरसं दिव्यं दिव्यस्त्री गणसेवितम दृष्टिकान्तम अनिर्देश्यं दिव्यम अद्भुतदर्शनम स गिरिस तपसा तस्य भूतेशस्य वयरॊचत सवाध्यायपरमैर विप्रैर बरह्मघॊषैर विनादितः षट पदैर उपगीतैश च माधवा परतिमॊ गिरिः तं महॊत्सव संकाशं भीमरूपधरं पुनः दृष्ट्वा मुनिगणस्यासीत परा परीतिर जनार्दन मुनयश च महाभागाः सिद्धाश चैवॊर्ध्व रेतसः मरुतॊ वसवः साध्या विश्वे देवाः सनातनाः यक्षा नागाः पिशाचाश च लॊकपाला हुताशनाः भावाश च सर्वे नयग भूतास तत्रैवासन समागताः ऋतवः सर्वपुष्पैश च वयकिरन्त महाद्भुतैः ओषध्यॊ जवलमानाश च दयॊतयन्ति सम तद वनम विहगाश च मुदा युक्ताः परानृत्यन वयनदंश च ह गिरिपृष्ठेषु रम्येषु वयाहरन्तॊ जनप्रियाः तत्र देवॊ गिरितटे दिव्यधातुविभूषिते पर्यङ्क इव विभ्राजन्न उपविष्टॊ महामनाः वयाघ्रचर्माम्बर धरः सिंहचर्मॊत्तरच छदः वयालयज्ञॊपवीती च लॊहिताङ्गद भूषणः हरिश्मश्रुर जटी भीमॊ भयकर्ता सुरद्विषाम अभयः सर्वभूतानां भक्तानां वृषभध्वजः दृष्ट्वा तम ऋषयः सर्वे शिरॊभिर अवनीं गतः विमुक्ताः सर्वपापेभ्यः कषान्ता विगतकल्मषाः तस्य भूतपतेः सथानं भीमरूपधरं बभौ अप्रधृष्यतरं चैव महॊरगसमाकुलम कषणेनैवाभवत सर्वम अद्भुतं मधुसूदन तत सदॊ वृषभाङ्कस्य भीमरूपधरं बभौ तम अभ्ययाच छैलसुता भूतस्त्री गणसंवृता हर तुल्याम्बर धरा समानव्रतचारिणी बिभ्रती कलशं रौक्मं सर्वतीर्थजलॊद्भवम गिरिस्रवाभिः पुण्याभिः सर्वतॊ ऽनुगता शुभा पुष्पवृष्ट्याभिवर्षन्ती गन्धैर बहुविधैस तथा सेवन्ती हिमवत्पार्श्वं हर पार्श्वम उपागमत ततः समयन्ती पाणिभ्यां नर्मार्थं चारुदर्शना हर नेत्रे शुभे देवी सहसा सा समावृणॊत संवृताभ्यां तु नेत्राभ्यां तमॊ भूतम अचेतनम निर्हॊमं निर वषट्कारं तत सदः सहसाभवत जनश च विमनाः सर्वॊ भयत्रास समन्वितः निमीलिते भूतपतौ नष्टसूर्य इवाभवत ततॊ वितिमिरॊ लॊकः कषणेन समपद्यत जवाला च महती दीप्ता ललाटात तस्य निःसृता तृतीयं चास्य संभूतं नेत्रम आदित्यसंनिभम युगान्तसदृशं दीप्तं येनासौ मथितॊ गिरिः ततॊ गिरिसुता दृष्ट्वा दीप्ताग्निसदृशेक्षणम हरं परणम्य शिरसा ददर्शायतलॊचना दह्यमाने वने तस्मिन स शालसरल दरुमे स चन्दनवने रम्ये दिव्यौषधिविदीपिते मृगयूथैर दरुतैर भीतैर हर पार्श्वम उपागतैः शरणं चाप्य अविन्दद्भिस तत सदः संकुलं बभौ ततॊ नभःस्पृश जवालॊ विद्युल लॊकार्चिर उज्ज्वलः दवादशादित्य सदृशॊ युगान्ताग्निर इवापरः कषणेन तेन दग्धः स हिमवान अभवन नगः स धातुशिखराभॊगॊ दीनदग्धवनौषधिः तं दृष्ट्वा मथितं शैलं शैलराजसुता ततः भगवन्तं परपन्ना सा साञ्जलि परग्रहा सथिता उमां शर्वस तदा दृष्ट्वा सत्रीभावागत मार्दवाम पितुर दैन्यम अनिच्छन्तीं परीत्यापश्यत ततॊ गिरिम ततॊ ऽभवत पुनः सर्वः परकृतिस्थः सुदर्शनः परहृष्टविहगश चैव परपुष्पितवनद्रुमः परकृतिस्थं गिरिं दृष्ट्वा परीता देवी महेश्वरम उवाच सर्वभूतानां पतिं पतिम अनिन्दिता भगवन सर्वभूतेश शूलपाणे महाव्रत संशयॊ मे महाञ जातस तं मे वयाख्यातुम अर्हसि किमर्थं ते ललाटे वै तृतीयं नेत्रम उत्थितम किमर्थं च गिरिर दग्धः स पक्षिगणकाननः किमर्थं च पुनर देव परकृतिस्थः कषणात कृतः तथैव दरुमसंछन्नः कृतॊ ऽयं ते महेश्वर [महेष्वर] नेत्रे मे संवृते देवि तवया बाल्याद अनिन्दिते नष्टालॊकस ततॊ लॊकः कषणेन समपद्यत नष्टादित्ये तथा लॊके तमॊ भूते नगात्मजे तृतीयं लॊचनं दीप्तं सृष्टं ते रक्षता परजा तस्य चाक्ष्णॊ महत तेजॊ येनायं मथितॊ गिरिः तवत्प्रियार्थं च मे देवि परकृतिस्थः कषणात कृतः [उमा] भगवन केन ते वक्त्रं चन्द्रवत परियदर्शनम पूर्वं तथैव शरीकान्तम उत्तरं पश्चिमं तथा दक्षिणं च मुखं रौद्रं केनॊर्ध्वं कपिला जटाः केन कण्ठश च ते नीलॊ बर्हि बर्ह निभः कृतः हस्ते चैतत पिनाकं ते सततं केन तिष्ठति जटिलॊ बरह्म चारी च किमर्थम असि नित्यदा एतं मे संशयं सर्वं वद भूतपते ऽनघ स धर्मचारिणी चाहं भक्ता चेति वृषध्वज एवम उक्तः स भगवाञ शैलपुत्र्या पिनाक धृक तस्या वृत्त्या च बुद्ध्या च परीतिमान अभवत परभुः ततस ताम अब्रवीद देवः सुभगे शरूयताम इति हेतुभिर यैर ममैतानि रूपाणि रुचिरानने [महेष्वर] तिलॊत्तमा नाम पुरा बरह्मणा यॊषिद उत्तमा तिलं तिलं समुद्धृत्य रत्नानां निर्मिता शुभा साभ्यगच्छत मां देवि रूपेणाप्रतिमा भुवि परदक्षिणं लॊभयन्ती मां शुभे रुचिरानना यतॊ यतः सा सुदती माम उपाधावद अन्तिके ततस ततॊ मुखं चारु मम देवि विनिर्गतम तां देदृक्षुर अहं यॊगाच चतुर्मूर्तित्वम आगतः चतुर्मुखश च संवृत्तॊ दर्शयन यॊगम आत्मनः पूर्वेण वदनेनाहम इन्द्रत्वम अनुशास्मि ह उत्तरेण तवया सार्धं रमाम्य अहम अनिन्दिते पश्चिमं मे मुखं सौम्यं सर्वप्राणि सुखावहम दक्षिणं भीमसंकाशं रौद्रं संहरति परजाः जटिलॊ बरह्म चारी च लॊकानां हितकाम्यया देवकार्यार्थ सिद्ध्यर्थं पिनाकं मे करे सथितम इन्द्रेण च पुरा वज्रं कषिप्तं शरीकाङ्क्षिणा मम दग्ध्वा कण्ठं तु तद यातं तेन शरीकण्ठता मम [उमा] वाहनेषु परभूतेषु शरीमत्स्व अन्येषु सत्सु ते कथं गॊवृषभॊ देव वाहनत्वम उपागतः [महेष्वर] सुरभीं ससृजे बरह्मामृत धेनुं पयॊ मुचम सा सेष्टा बहुधा जाता कषरमाणा पयॊ ऽमृतम तस्या वत्स मुखॊत्सृष्टः फेनॊ मद गात्रम आगतः ततॊ दग्धा मया गावॊ नानावर्णत्वम आगतः ततॊ ऽहं लॊकगुरुणा शमं नीतॊ ऽरथवेदिना वृषं चेमं धवजार्थं मे ददौ वाहनम एव च [उमा] निवासा बहुरूपास ते विश्वरूपगुणान्विताः तांश च संत्यज्य भगवञ शमशाने रमसे कथम केशास्थि कलिले भीमे कपालघट संकुले गृध्रगॊमायुकलिले चिताग्निशतसंकुले अशुचौ मांसकलिले वसा शॊणितकर्दमे विनिकीर्णामिष चये शिवानाद विनादिते [म] मेध्यान्वेषी महीं कृत्स्नां विचरामि निशास्व अहम न च मेध्यतरं किं चिच छमशानाद इह विद्यते तेन मे सर्ववासानां शमशाने रमते मनः नयग्रॊधशाखा संछन्ने निर्भुक्त सरग्वि भूषिते तत्र चैव रमन्ते मे भूतसंघाः शुभानने न च भूतगणैर देवि विनाहं वस्तुम उत्सहे एष वासॊ हि मे मेध्यः सवर्गीयश च मतॊ हि मे पुण्यः परमकश चैव मेध्य कामैर उपास्यते [उमा] भगवन सर्वभूतेश सर्वधर्मभृतां वर पिनाक पाणे वरद संशयॊ मे महान अयम अयं मुनिगणः सर्वस तपस तप इति परभॊ तपॊ ऽनवेष करॊ लॊके भरमते विविधाकृतिः अस्य चैवर्षिसंघस्य मम च परियकाम्यया एतं ममेह संदेहं वक्तुम अर्हस्य अरिंदम धर्मः किं लक्षणः परॊक्तः कथं वाचरितुं नरैः शक्यॊ धर्मम अविन्दद्भिर धर्मज्ञ वद मे परभॊ [नारद] ततॊ मुनिगणः सर्वस तां देवीं परत्यपूजयत वाग्भिर ऋग भूषितार्थाभिः सतवैश चार्थविदां वर [म] अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतानुकम्पनम शमॊ दानं यथाशक्ति गार्हस्थ्यॊ धर्म उत्तमः परदारेष्व असंकल्पॊ नयासस्त्री परिरक्षणम अदत्तादान विरमॊ मधु मांसस्य वर्जनम एष पञ्च विधॊ धर्मॊ बहुशाखः सुखॊदयः देहिभिर धर्मपरमैः कर्तव्यॊ धर्मसंचयः [उमा] भगवन संशयं पृष्टस तं मे वयाख्यातुम अर्हसि चातुर्वर्ण्यस्य यॊ धर्मः सवे सवे वर्णे गुणावहः बराह्मणे कीदृशॊ धर्मः कषत्रिये कीदृशॊ भवेत वैश्ये किं लक्षणॊ धर्मः शूद्रे किं लक्षणॊ भवेत [म] नयायतस ते महाभागे संशयः समुदीरितः भूमिदेवा महाभागाः सदा लॊके दविजातयः उपवासः सदा धर्मॊ बराह्मणस्य न संशयः स हि धर्मार्थम उत्पन्नॊ बरह्मभूयाय कल्पते तस्य धर्मक्रिया देवि वरतचर्या च नयायतः तथॊपनयनं चैव दविजायैवॊपपद्यते गुरु दैवतपूजार्थं सवाध्यायाभ्यसनात्मकः देहिभिर धर्मपरमैश चर्तव्यॊ धर्मसंभवः [उमा] भगवन संशयॊ मे ऽतर तं मे वयाख्यातुम अर्हसि चातुर्वर्ण्यस्य धर्मं हि नैपुण्येन परकीर्तय [म] रहस्यश्रवणं धर्मॊ वेद वरतनिषेवणम वरतचर्या परॊ धर्मॊ गुरु पादप्रसादनम भैक्ष चर्या परॊ धर्मॊ धर्मॊ नित्यॊपवासिता नित्यस्वाध्यायिता धर्मॊ बरह्मचर्याश्रमस तथा गुरुणा तव अभ्यनुज्ञातः समावर्तेत वै दविजः विन्देतानन्तरं भार्याम अनुरूपां यथाविधि शूद्रान्न वर्जनं धर्मस तथा सत्पथ सेवनम धर्मॊ नित्यॊपवासित्वं बरह्मचर्यं तथैव च आहिताग्निर अधीयानॊ जुह्वानः संयतेन्द्रियः विघसाशी यताहारॊ गृहस्थः सत्यवाक शुचिः अतिथिव्रतता धर्मॊ धर्मस तरेताग्निधारणम इष्टीश च पशुबन्धांश च विधिपूर्वं समाचरेत यज्ञश च परमॊ धर्मस तथाहिंसा च देहिषु अपूर्व भॊजनं धर्मॊ विघसाशित्वम एव च भुक्ते परिजने पश्चाद भॊजनं धर्म उच्यते बराह्मणस्य गृहस्थस्य शरॊत्रियस्य विशेषतः दम्पत्यॊः समशीलत्वं धर्मश च गृहमेधिनाम गृह्याणां चैव देवानां नित्यं पुष्पबलि करिया नित्यॊपलेपनं धर्मस तथा नित्यॊपवासिता सुसंमृष्टॊपलिप्ते च साज्य धूमॊद्गमे गृहे एष दविज जने धर्मॊ गार्हस्थ्यॊ लॊकधारणः दविजातीनां सतां नित्यं सदैवैष परवर्तते यस तु कषत्रगतॊ देवि तवया धर्म उदीरितः तम अहं ते परवक्ष्यामि तं मे शृणु समाहिता कषत्रियस्य समृतॊ धर्मः परजापालनम आदितः निर्दिष्ट फलभॊक्ता हि राजा धर्मेण युज्यते परजाः पालयते यॊ हि धर्मेण मनुजाधिपः तस्य धर्मार्जिता लॊकाः परजापालनसंचिताः तत्र राज्ञः परॊ धर्मॊ दमः सवाध्याय एव च अग्निहॊत्रपरिस्पन्दॊ दानाध्ययनम एव च भृत्यानां भरणं धर्मः कृते कर्मण्य मॊघता सम्यग दण्डे सथितिर धर्मॊ धर्मॊ वेद करतुक्रियाः वयवहार सथितिर धर्मः सत्यवाक्यरतिस तथा आर्तहस्तप्रदॊ राजा परेत्य चेह महीयते गॊब्राह्मणार्थे विक्रान्तः संग्रामे निधनं गतः अश्वमेध जिताँल लॊकान पराप्नॊति तरिदिवालये वैश्यस्य सततं धर्मः पाशुपाल्यं कृषिस तथा अग्निहॊत्रपरिस्पन्दॊ दानाध्ययनम एव च वाणिज्यं सत्पथ सथानम आतिथ्यं परशमॊ दमः विप्राणां सवागतं तयागॊ वैश्य धर्मः सनातनः तिलान गन्धान रसांश चैव न विक्रीणीत वै कव चित वणिक पथम उपासीनॊ वैश्यः सत्पथम आश्रितः सर्वातिथ्यं तरिवर्गस्य यथाशक्ति यथार्हतः शूद्र धर्मः परॊ नित्यं शुश्रूषा च दविजातिषु स शूद्रः संशिततपाः सत्यसंधॊ जितेन्द्रियः शुश्रूषन्न अतिथिं पराप्तं तपः संचिनुते महत तयक्तहिंसः शुभाचारॊ देवता दविज पूजकः शूद्रॊ धर्मफलैर इष्टैः संप्रयुज्येत बुद्धिमान एतत ते सर्वम आख्यातं चातुर्वर्ण्यस्य शॊभने एकैकस्येह सुभगे किम अन्यच छरॊतुम इच्छसि [उमा] उक्तास तवया पृथग धर्माश चातुर्वर्ण्यहिताः शुभाः सर्वव्यापी तु यॊ धर्मॊ भगवंस तं बरवीहि मे [म] बराह्मणा लॊकसारेण सृष्टा धात्रा गुणार्थिना लॊकांस तारयितुं कृत्स्नान मर्त्येषु कषितिदेवताः तेषाम इमं परवक्ष्यामि धर्मकर्मफलॊदयम बराह्मणेषु हि यॊ धर्मः स धर्मः परमॊ मतः इमे तु लॊकधर्मार्थं तरयः सृष्टाः सवयम्भुवा पृथिव्याः सर्जने नित्यं सृष्टास तान अपि मे शृणु वेदॊक्तः परमॊ धर्मः समृतिशास्त्रगतॊ ऽपरः शिष्टाचीर्णः परः परॊक्तस तरयॊ धर्माः सनातनाः तरैविद्यॊ बराह्मणॊ विद्वान न चाध्ययन जीवनः तरिकर्मा तरिपरिक्रान्तॊ मैत्र एष समृतॊ दविजः षड इमानि तु कर्माणि परॊवाच भुवनेश्वरः वृत्त्यर्थं बराह्मणानां वै शृणु तानि समाहिता यजनं याजनं चैव तथा दानप्रतिग्रहौ अध्यापनम अधीतं च षट कर्मा धर्मभाग दविजः नित्यस्वाध्यायता धर्मॊ धर्मॊ यज्ञः सनातनः दानं परशस्यते चास्य यथाशक्ति यथाविधि अयं तु परमॊ धर्मः परवृत्तः सत्सु नित्यशः गृहस्थता विशुद्धानां धर्मस्य निचयॊ महान पञ्च यज्ञविशुद्धात्मा सत्यवाग अनसूयकः दाता बराह्मण सत्कर्ता सुसंमृष्टनिवेशनः अमानी च सदा जिह्मः सनिग्धवाणी परदस तथा अतिथ्यभ्यागत रतिः शेषान्न कृतभॊजनः पाद्यम अर्घ्यं यथान्यायम आसनं शयनं तथा दीपं परतिश्रयं चापि यॊ ददाति स धार्मिकः परातर उत्थाय चाचम्य भॊजनेनॊपमन्त्र्य च सत्कृत्यानुव्रजेद यश च तस्य धर्मः सनातनः सर्वातिथ्यं तरिवर्गस्य यथाशक्ति दिवानिशम शूद्र धर्मः समाख्यातस तरिवर्णपरिचारणम परवृत्ति लक्षणॊ धर्मॊ गृहस्थेषु विधीयते तम अहं कीर्तयिष्यामि सर्वभूतहितं शुभम दातव्यम असकृच छक्या यष्टव्यम असकृत तथा पुष्टि कर्म विधानं च कर्तव्यं भूतिम इच्छता धर्मेणार्थः समाहार्यॊ धर्मलब्धं तरिधा धनम कर्तव्यं धर्मपरमं मानवेन परयत्नतः एकेनांशेन धर्मार्थश चर्तव्यॊ भूतिम इच्छता एकेनांशेन कामार्थ एकम अंशं विवर्धयेत निवृत्ति लक्षणस तव अन्यॊ धर्मॊ मॊक्ष इति समृतः तस्य वृत्तिं परवक्ष्यामि शृणु मे देवि तत्त्वतः सर्वभूतदया धर्मॊ न चैकग्रामवासिता आशापाशविमॊक्षश च शस्यते मॊक्षकाङ्क्षिणाम न कुण्ड्यां नॊदके सङ्गॊ न वाससि न चासने न तरिदण्डे न शयने नाग्नौ न शरणालये अध्यात्मगतचित्तॊ यस तन मनास तत्परायणः युक्तॊ यॊगं परति सदा परतिसंख्यानम एव च वृक्षमूलशयॊ नित्यं शून्यागार निवेशनः नदीपुलिनशायी च नदीतीररतिश च यः विमुक्तः सर्वसङ्गेषु सनेहबन्धुषु च दविजः आत्मन्य एवात्मनॊ भावं समासज्याटति दविजः सथाणुभूतॊ निराहारॊ मॊक्षदृष्टेन कर्मणा परिव्रजति यॊ युक्तस तस्य धर्मः सनातनः न चैकत्र चिरासक्तॊ न चैकग्राम गॊचरः युक्तॊ हय अटति निर्मुक्तॊ न चैकपुलिने शयः एष मॊक्षविदां धर्मॊ वेदॊक्तः सत्पथः सताम यॊ मार्गम अनुयातीमं पदं तस्य न विद्यते चतुर्विधा भिक्षवस ते कुटी चर कृतॊदकः हंसः परमहंसश च यॊ यः पश्चात स उत्तमः अतः परतरं नास्ति नाधरं न तिरॊ ऽगरतः अदुःखम असुखं सौम्यम अजरा मरम अव्ययम [उमा] गार्हस्थ्यॊ मॊक्षधर्मश च सज्जनाचरितस तवया भाषितॊ मर्त्यलॊकस्य मार्गः शरेयः करॊ महान ऋषिधर्मं तु धर्मज्ञ शरॊतुम इच्छाम्य अनुत्तमम सपृहा भवति मे नित्यं तपॊवननिवासिषु आज्यधूमॊद्भभॊ गन्धॊ रुणद्धीव तपॊवनम तं दृष्ट्वा मे मनः परीतं महेश्वर सदा भवेत एतं मे संशयं देव मुनिधर्मकृतं विभॊ सर्वधर्मार्थतत्त्वज्ञ देवदेव वदस्व मे निखिलेन मया पृष्टं महादेव यथातथम [म] हन्त ते ऽहं परवक्ष्यामि मुनिधर्मम अनुत्तमम यं कृत्वा मुनयॊ यान्ति सिद्धिं सवतपसा शुभे फेनपानाम ऋषीणां यॊ धर्मॊ धर्मविदां सदा तं मे शृणु महाभागे धर्मज्ञे धर्मम आदितः उञ्छन्ति सततं तस्मिन बराह्मं फेनॊत्करं शुभम अमृतं बरह्मणा पीतं मधुरं परसृतं दिवि एष तेषां विशुद्धानां फेनपानां तपॊधने धर्मचर्या कृतॊ मार्गॊ वालखिल्य गणे शृणु वालखिल्यास तपः सिद्दा मुनयः सूर्यमण्डले उञ्छम उञ्छन्ति धर्मज्ञाः शाकुनीं वृत्तिम आस्थिताः मृगनिर्मॊक वसनाश चीरवल्कल वाससः निर्द्वंद्वाः सत्पथं पराप्ता वालखिल्यास तपॊधनाः अङ्गुष्ठ पर्व मात्रास ते सवेष्व अङ्गेषु वयवस्थिताः तपश्चरणम ईहन्ते तेषां धर्मफलं महत ते सुरैः समतां यान्ति सुरकार्यार्थ सिद्धये दयॊतयन्तॊ दिशः सर्वास तपसा दग्धकिल्बिषाः ये तव अन्ये शुद्धमनसॊ दया धर्मपरायणाः सन्तश चक्रचराः पुण्याः सॊमलॊकचराश च ये पितृलॊकसमीपस्थास त उञ्छन्ति यथाविधि संप्रक्षालाश्म कुट्टाश चदन्तॊलूखलिनस तथा सॊमपानां च देवानाम ऊष्मपाणां तथैव च उञ्छन्ति ये समीपस्थाः सवभावनियतेन्द्रियाः तेषाम अग्निपरिष्यन्दः पितृदेवार्चनं तथा यज्ञानां चापि पञ्चानां यजनं धर्म उच्यते एष चक्रचरैर देवि देवलॊकचरैर दविजैः ऋषिधर्मः सदा चीर्णॊ यॊ ऽनयस तम अपि मे शृणु सर्वेष्व एवर्षिधर्मेषु जेय आत्मा जितेन्द्रियः कामक्रॊधौ ततः पश्चाज जेतव्याव इति मे मतिः अग्निहॊत्रपरिस्पन्दॊ धर्मरात्रि समासनम सॊमयज्ञाभ्यनुज्ञानं पञ्चमी यज्ञदक्षिणा नित्यं यज्ञक्रिया धर्मः पितृदेवार्चने रतिः सर्वातिथ्यं च कर्तव्यम अन्नेनॊञ्छार्जितेन वै निवृत्तिर उपभॊगस्य गॊरसानां च वै रतिः सथण्डिले शयनं यॊगः शाकपर्णनिषेवणम फलमूलाशनं वायुर आपः शैवलभक्षणम ऋषीणां नियमा हय एते यैर जयन्त्य अजितां गतिम विधूमे नयस्तमुसले वयङ्गारे भुक्तवज जने अतीतपात्र संचारे काले विगतभैक्षके अतिथिं काङ्क्षमाणॊ वै शेषान्न कृतभॊजनः सत्यधर्मरतिः कषान्तॊ मुनिधर्मेण युज्यते न सतम्भी न च मानी यॊ न परमत्तॊ न विस्मितः मित्रामित्र समॊ मैत्रॊ यः स धर्मविद उत्तमः [उमा] देशेषु रमणीयेषु गिरीणां निर्झरेषु च सरवन्तीनां च कुञ्जेषु पर्वतॊपवनेषु च देशेषु च विचित्रेषु फलवत्सु समाहिताः मूलवत्सु च देशेषु वसन्ति नियतव्रताः तेषाम अपि विधिं पुण्यं शरॊतुम इच्छामि शंकर वानप्रस्थेषु देवेश सवशरीरॊपजीविषु [महेष्वर] वानप्रस्थेषु यॊ धर्मस तं मे शृणु समाहिता शरुत्वा चैकमना देवि धर्मबुद्धिपरा भव संसिद्धैर नियतैः सद्भिर वनवासम उपागतैः वानप्रस्थैर इदं कर्म कर्तव्यं शृणु यादृशम तरिकालम अभिषेकार्थः पितृदेवार्चनं करिया अग्निहॊत्रपरिस्पन्द इष्टि हॊमविधिस तथा नीवार गरहणं चैव फलमूलनिषेवणम इङ्गुदैर अण्ड तैलानां सनेहार्थं च निषेवणम यॊगचर्या कृतैः सिद्धैः कामक्रॊधविवर्जनम वीरशय्याम उपासद्भिर वीर सथानॊपसेविभिः युक्तैर यॊगवहैः सद्भिर गरीष्मे पञ्चतपैस तथा मण्डूकयॊगनियतैर यथान्याय निषेविभिः वीरासन गतैर नित्यं सथण्डिले शयनैस तथा शीतयॊगॊ ऽगनियॊगश च चर्तव्यॊ धर्मबुद्धिभिः अब्भक्षैर वायुभक्षैश च शैवालॊत्तर भॊजनैः अश्मकुट्टैस तथा दान्तैः संप्रक्षालैस तथापरैः चीरवल्कल संवीतैर मृगचर्म निवासिभिः कार्या यात्रा यथाकालं यथा धर्मं यथाविधि वननित्यैर वनचरैर वनपैर वनगॊचरैः वनं गुरुम इवासाद्य वस्तव्यं वनजीविभिः तेषां हॊमक्रिया धर्मः पञ्च यज्ञनिषेवणम नागपञ्चमयज्ञस्य वेदॊक्तस्यानुपालनम अष्टमी यज्ञपरता चातुर्मास्य निषेवणम पौर्णमास्यां तु यॊ यज्ञॊ नित्ययज्ञस तथैव च विमुक्ता दारसंयॊगैर विमुक्ताः सर्वसंकरैः विमुक्ताः सर्वपापैश च चरन्ति मुनयॊ वने सरुग्भाण्ड परमा नित्यं तरेताग्निशरणाः सदा सन्तः सत्पथ नित्या ये ते यान्ति परमां गतिम बरह्मलॊकं महापुण्यं सॊमलॊकं च शाश्वतम गच्छन्ति मुनयः सिद्धा ऋषिधर्मव्यपाश्रयात एष धर्मॊ मया देवि वान परस्थाश्रिताः शुभः विस्तरेणार्थ संपन्नॊ यथा सथूलम उदाहृतः [उ] भगवन देवदेवेश सर्वभूतनमस्कृत यॊ धर्मॊ मुनिसंघस्य सिद्धिवादेषु तं वद सिद्धिवादेषु संसिद्धास तथा वननिवासिनः सवैरिणॊ दारसंयुक्तास तेषां धर्मः कथं समृतः [म] सवैरिणस तापसा देवि सर्वे दारविहारिणः तेषां मौण्ड्यं कषायश च वासरात्रिश च कारणम तरिकालम अभिषेकश च हॊत्रं तव ऋषिकृतं महत समाधिः सत्पथ सथानं यथॊदित निषेवणम ये च ते पूर्वकथिता धर्मा वननिवासिनाम यदि सेवन्ति धर्मास तान आप्नुवन्ति तपःफलम ये च दम्पति धर्माणः सवदारनियतेन्द्रियाः चरन्ति विधिदृष्टं तद ऋतुकालाभिगामिनः तेषाम ऋषिकृतॊ धर्मॊ धर्मिणाम उपपद्यते न कामकारात कामॊ ऽनयः संसेव्यॊ धर्मदर्शिभिः सर्वभूतेषु यः सम्यग ददात्य अभयदक्षिणाम हिंसा रॊषविमुक्तात्मा स वै धर्मेण युज्यते सर्वभूतानुकम्पी यः सर्वभूतार्जव वरतः सर्वभूतात्मभूतश च स वै धर्मेण युज्यते सर्ववेदेषु वा सनानं सर्वभूतेषु चार्जवम उभे एते समे सयाताम आर्जवं वा विशिष्यते आर्जवं धर्म इत्य आहुर अधर्मॊ जिह्म उच्यते आर्जवेनेह संयुक्तॊ नरॊ धर्मेण युज्यते आर्जवॊ भुवने नित्यं वसत्य अमर संनिधौ तस्माद आर्जवनित्यः सयाद य इच्छेद धर्मम आत्मनः कषान्तॊ दान्तॊ जितक्रॊधॊ धर्मभूतॊ ऽविहिंसकः धर्मे रतमना नित्यं नरॊ धर्मेण युज्यते वयपेततन्द्रॊ धर्मात्मा शक्या सत्पथम आश्रितः चारित्रपरमॊ बुद्धॊ बरह्मभूयाय कल्पते [उ] आश्रमाभिरता देव तापसा ये तपॊधनाः दीप्तिमन्तः कया चैव चर्ययाथ भवन्ति ते राजानॊ राजपुत्राश च निर्धना वा महाधनाः कर्मणा केन भगवन पराप्नुवन्ति महाफलम नित्यं सथानम उपागम्य दिव्यचन्दन रूषिताः केन वा कर्मणा देव भवन्ति वनगॊचराः एतं मे संशयं देव तपश्चर्या गतं शुभम शंस सर्वम अशेषेण तर्यक्ष तरिपुरनाशन [म] उपवासव्रतैर दान्ता अहिंस्राः सत्यवादिनः संसिद्धाः परेत्य गन्धर्वैः सह मॊदन्त्य अनामयाः मण्डूकयॊगशयनॊ यथास्थानं यथाविधि दीक्षां चरति धर्मात्मा स नागैः सह मॊदते शष्पं मृगमुखॊत्सृष्टं यॊ मृगैः सह सेवते दीक्षितॊ वै मुदा युक्तः स गच्छत्य अमरावतीम शैवालं शीर्णपर्णं वा तद वरतॊ यॊ निषेवते शीतयॊगवहॊ नित्यं स गच्छेत परमां गतिम वायुभक्षॊ ऽमबुभक्षॊ वा फलमूलाशनॊ ऽपि वा यक्षेष्व ऐश्वर्यम आधाय मॊदते ऽपसरसां गणैः अग्नियॊगवहॊ गरीष्मे विधिदृष्टेन कर्मणा चीर्त्वा दवादश वर्षाणि राजा भवति पार्थिवः आहारनियमं कृत्वा मुनिर दवादश वार्षिकम मरुं संसाध्य यत्नेन राजा भवति पार्थिवः सथण्डिले शुद्धम आकाशं परिगृह्य समन्ततः परविश्य च मुदा युक्तॊ दीक्षां दवादश वार्षिकीम सथण्डिलस्य फलान्य आहुर यानानि शयनानि च गृहाणि च महार्हाणि चन्द्र शुभ्राणि भामिनि आत्मानम उपजीवन यॊ नियतॊ नियताशनः देहं वानशने तयक्त्वा सस्वर्गं समुपाश्नुते आत्मानम उपजीवन यॊ दीक्षां दवादश वार्षिकीम तयक्त्वा महार्णवे देहं वारुणं लॊकम अश्नुते आत्मानम उपजीवन यॊ दीक्षां दवादश वार्षिकीम अश्मना चरणौ भित्त्वा गुह्यकेषु स मॊदते साधयित्वात्मनात्मानं निर्द्वंद्वॊ निष्परिग्रहः चीर्त्वा दवादश वर्षाणि दीक्षाम एकां मनॊगताम सवग लॊकम अवाप्नॊति देवैश च सह मॊदते आत्मानम उपजीवन यॊ दीक्षां दवादश वार्षिकीम हुत्वाग्नौ देहम उत्सृज्य वह्नि लॊके महीयते यस तु देवि यथान्यायं दीक्षितॊ नियतॊ दविजः आत्मन्य आत्मानम आधाय निर्द्वंद्वॊ निष्परिग्रहः चीर्त्वा दवादश वर्षाणि दीक्षाम एकां मनॊगताम अरणी सहितं सकन्धे बद्ध्वा गच्छत्य अनावृतः वीराध्वान मना नित्यं वीरासन रतस तथा वीर सथायी च सततं स वीर गतिम आप्नुयात स शक्र लॊकगॊ नित्यं सर्वकामपुरस्कृतः दिव्यपुष्पसमाकीर्णॊ दिव्यचन्दन भूषितः सुखं वसति धर्मात्मा दिवि देवगणैः सह वीरलॊकगतॊ वीरॊ वीर यॊगवहः सदा सत्त्वस्थः सर्वम उत्सृज्य दीक्षितॊ नियतः शुचिः वीराध्वानं परपद्येद यस तस्य लॊकाः सनातनाः कामगेन विमानेन स वै चरति चछन्दतः शक्र लॊकगतः शरीमान मॊदते च निरामयः [उ] भगवन भग नेत्रघ्न पूष्णॊ दशनपातन दक्षक्रतुहर तर्यक्ष संशयॊ मे महान अयम चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं सवयम्भुवा केन कर्म विपाकेन वैश्यॊ गच्छति शूद्रताम वैश्यॊ वा कषत्रियः केन दविजॊ वा कषत्रियॊ भवेत परतिलॊमः कथं देव शक्यॊ धर्मॊ निषेवितुम केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयॊनौ परजायते कषत्रियः शूद्र ताम एति केन वा कर्मणा विभॊ एतं मे संशयं देव वद भूतपते ऽनघ तरयॊ वर्णाः परकृत्येह कथं बराह्मण्यम आप्नुयुः [म] बराह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद बराह्मणः शुभे कषत्रियॊ वैश्यशूद्रौ वा निसर्गाद इति मे मतिः कर्मणा दुष्कृतेनेह सथानाद भरश्यति वै दविजः जयेष्ठं वर्णम अनुप्राप्य तस्माद रक्षेत वै दविजः सथितॊ बराह्मण धर्मेण बराह्मण्यम उपजीवति कषत्रियॊ वाथ वैश्यॊ वा बरह्मभूयाय गच्छति यस तु विप्रत्वम उत्सृज्य कषात्रं धर्मं निषेवते बराह्मण्यात स परिभ्रष्टः कषत्रयॊनौ परजायते वैश्यकर्म च यॊ विप्रॊ लॊभमॊहव्यपाश्रयः बराह्मण्यं दुर्लभं पराप्य करॊत्य अल्पमतिः सदा स दविजॊ वैश्यताम एति वैश्यॊ वा शूद्रताम इयात सवधर्मात परच्युतॊ विप्रस ततः शूद्रत्वम आप्नुते तत्रासौ निरयं पराप्तॊ वर्णभ्रष्टॊ बहिष्कृतः बरह्मलॊकपरिभ्रष्टः शूद्रः समुपजायते कषत्रियॊ वा महाभागे वैश्यॊ वा धर्मचारिणि सवानि कर्माण्य अपाहाय शूद्र कर्माणि सेवते सथस्थानात स परिभ्रष्टॊ वर्णसंकरतां गतः बराह्मणः कषत्रियॊ वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः यस तु शुद्धस्वधर्मेण जञानविज्ञानवाञ शुचिः धर्मज्ञॊ धर्मनिरतः स धर्मफलम अश्नुते इदं चैवापरं देवि बरह्मणा समुदीरितम अध्यात्मं नैष्ठिकं सद्भिर धर्मकामैर निषेव्यते उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं शराद्धसूतकम घुष्टान्नं गर्हितं देवि देवदेवैर महात्मभिः शूद्रान्नं गर्हितं देवि देवदेवैर महात्मभिः पितामह मुखॊत्सृष्टं परमाणम इति मे मतिः शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे यॊ मरियेत वै आहिताग्निस तथा यज्वा स शूद्र गतिभाग भवेत तेन शूद्रान्न शेषेण बरह्म सथानाद अपाकृतः बराह्मणः शूद्रताम एति नास्ति तत्र विचारणा यस्यान्नेनावशेषेण जठरे यॊ मरियेत वै तां तां यॊनिं वरजेद विप्रॊ यस्यान्नम उपजीवति बराह्मणत्वं शुभं पराप्य दुर्लभं यॊ ऽवमन्यते अभॊज्यान्नानि चाश्नाति स दविजत्वात पतेत वै सुरापॊ बरह्महा कषुद्रश चौरॊ भग्नव्रतॊ ऽशुचिः सवाख्याय वर्जितः पापॊ लुभॊ नैकृतिकः शठः अव्रती वृषली भर्ता कुण्डाशी सॊमविक्रयी निहीन सेवी विप्रॊ हि पतति बरह्मयॊनितः गुरु तल्पी गुरु दवेषी गुरु कुत्सा रतिश च यः बरह्म दविट चापि पतति बराह्मणॊ बरह्मयॊनितः एभिस तु कर्म भिर देवि शुभैर आचरितैस तथा शूद्रॊ बराह्मणतां गच्छेद वैश्यः कषत्रियतां वरजेत शूद्र कर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि शुश्रूषां परिचर्यां च जयेष्ठे वर्णे परयत्नतः कुर्याद अविमनाः शूद्रः सततं सत्पथे सथितः दैवतद्विज सत्कर्ता सर्वातिथ्य कृतव्रतः ऋतुकालाभिगामी च नियतॊ नियताशनः चौक्षश चौक्ष जनान्वेषी शेषान्न कृतभॊजनः वृथा मांसान्य अभुञ्जानः शूद्रॊ वैश्यत्वम ऋच्छति ऋतवाग अनहंवादी निर्द्वंद्वः शम कॊविदः यजते नित्ययज्ञैश च सवाध्यायपरमः शुचिः दान्तॊ बराह्मण सत्कर्ता सर्ववर्णबुभूषकः गृहस्थ वरतम आतिष्ठन दविकालकृतभॊजनः शेषाशी विजिताहारॊ निष्कामॊ निरहं वदः अग्निहॊत्रम उपासंश च जुह्वानश च यथाविधि सर्वातिथ्यम उपातिष्ठञ शेषान्न कृतभॊजनः तरेताग्निमन्त्रविहितॊ वैश्यॊ बह्वति वै यदि स वैश्यः कषत्रियकुले शुचौ महति जायते स वैश्यः कषत्रियॊ जातॊ जन्मप्रभृति संस्कृतः उपनीतॊ वरतपरॊ दविजॊ भवति सत्कृतः ददाति यजते यज्ञैः संस्कृतैर आप्तदक्षिणैः अधीते सवर्गम अन्विच्छंस तरेताग्निशरणः सदा आर्तहस्तप्रदॊ नित्यं परजा धर्मेण पालयन सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः सुखदर्शनः धर्मदण्डॊ न निर्दण्डॊ धर्मकार्यानुशासकः यन्त्रितः कार्यकरणे षड्भागकृतलक्षणः गराम्यधर्मान न सेवेन सवच्छन्देनार्थ कॊविदः ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीं सेवेत नित्यदा सर्वॊपवासी नियतः सवाध्यायपरमः शुचिः बहिष्कान्तरिते नित्यं शयानॊ ऽगनिगृहे सदा सर्वातिथ्यं तरिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा शूद्राणां चान्न कामानां नित्यं सिद्धम इति बरुवन सवार्थाद वा यदि वा कामान न किं चिद उपलक्षयेत पितृदेवातिथि कृते साधनं कुरुते च यः सववेश्मनि यथान्यायम उपास्ते भैक्षम एव च तरिकालम अग्निहॊत्रं च जुह्वानॊ वै यथाविधि गॊब्राह्मण हितार्थाय रणे चाभिमुखॊ हतः तरेताग्निमन्त्रपूतं वा समाविश्य दविजॊ भवेत जञानविज्ञानसंपन्नः संस्कृतॊ वेदपारगः विप्रॊ भवति धर्मात्मा कषत्रियः सवेन कर्मणा एतैः कर्मफलैर देवि नयून जातिकुलॊद्भवः शूद्रॊ ऽपय आगमसंपन्नॊ दविजॊ भवति संस्कृतः बराह्मणॊ वाप्य असद्वृत्तः सर्वसंकरभॊजनः बराह्मण्यं पुण्यम उत्सृज्य शूद्रॊ भवति तादृशः कर्म भिः शुचिभिर देवि शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः शूद्रॊ ऽपि दविजवत सेव्य इति बरह्माब्रवीत सवयम सवभावकर्म च शुभं यत्र शूद्रे ऽपि तिष्ठति विशुद्धः स दविजातिर वै विज्ञेय इति मे मतिः न यॊनिर नापि संस्कारॊ न शरुतं न च संनतिः कारणानि दविजत्वस्य वृत्तम एव तु कारणम सर्वॊ ऽयं बराह्मणॊ लॊके वृत्तेन तु विधीयते वृत्ते सथितश च सुश्रॊणिब्राह्मणत्वं निगच्छति बराह्मः सवभावः कल्याणि समः सर्वत्र मे मतिः निर्गुणं निर्मलं बरह्म यत्र तिष्ठति स दविजः एते यॊनिफला देवि सथानभागनिदर्शकाः सवयं च वरदेनॊक्ता बरह्मणा सृजता परजाः बराह्मणॊ हि महत कषेत्रं लॊके चरति पादवत यत तत्र बीजं वपति सा कृषिः पारलौकिकी मिताशिना सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदा बराह्म मारम अतिक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना नित्यं सवाध्याययुक्तेन दानाध्ययनजीविना एवं भूतॊ हि यॊ विप्रः सततं सत्पथे सथितः आहिताग्निर अधीयानॊ बरह्मभूयाय कल्पते बराह्मण्यम एव संप्राप्य रक्षितव्यं यतात्मभिः यॊनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश च शुचिस्मिते एतत ते सर्वम आख्यातं यथा शूद्रॊ भवेद दविजः बराह्मणॊ वा चयुतॊ धर्माद यथा शूद्रत्वम आप्नुते [उ] भगवन सर्वभूतेश सुरासुरनसं कृत धर्माधर्मे नृणां देव बरूहि मे संशयं विभॊ कर्मणा मनसा वाचा तरिविधं हि नरः सदा बध्यते बन्धनैः पाशैर मुच्यते ऽपय अथ वा पुनः केन शीलेन वा देवकर्मणा कीदृशेन वा समाचारैर गुणैर वाक्यैः सवर्गं यान्तीह मानवाः [म] देवि धर्मार्थतत्त्वज्ञे सत्यनित्ये दमे रते सर्वप्राणि हितः शरश्नः शरूयतां बुद्धिवर्धनः सत्यधर्मरताः सन्तः सर्वलिप्सा विवर्जिताः नाधर्मेण न धर्मेण बध्यन्ते छिन्नसंशयाः परलयॊत्पत्तितत्त्वज्ञाः सर्वज्ञाः समदर्शिनः वीतरागा विमुच्यन्ते पुरुषाः सर्वबन्धनैः कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किं चन ये न सज्जन्ति कस्मिंश चिद बध्यन्ते ते न कर्मभिः पराणातिपाताद विरताः शीलवन्तॊ दयान्विताः तुल्यद्वेष्यप्रिया दान्ता मुच्यन्ते कर्मबन्धनैः सर्वभूतदयावन्तॊ विश्वास्याः सर्वजन्तुषु तयक्तहिंसा समाचारास ते नराः सवर्गगामिनः परस्वे निर्ममा नित्यं परदारविवर्जकाः धर्मलब्धार्थ भॊक्तारस ते नराः सवर्गगामिनः मातृवत सवसृवच चैव नित्यं दुहितृवच च ये परदारेषु वर्तन्ते ते नराः सवर्गगामिनः सतैन्यान निवृत्ताः सततं संतुष्टाः सवधनेन च सवभाग्यान्य उपजीवन्ति ते नराः सवर्गगामिनः सवदारनिरता ये च ऋतुकालाभिगामिनः अग्राम्यसुखभॊगाश च ते नराः सवर्गगामिनः परदारेषु ये नित्यं चारित्रावृत लॊचनाः यतेन्द्रियाः शीलपरास ते नराः सवर्गगामिनः एष देवकृतॊ मार्गः सेवितव्यः सदा नरैः अकषाय कृतश चैव मार्गः सेव्यः सदा बुधैः दानधर्मतपॊ युक्तः शीलशौचदयात्मकः वृत्त्यर्थं धर्महेतॊर वा सेवितव्यः सदा नरैः सवर्गवासम अभीप्सद्भिर न सेव्यस तव अत उत्तरः [उ] वाचाथ बध्यते येन मुच्यते ऽपय अथ वा पुनः तानि कर्माणि मे देव वद भूतपते ऽनघ [म] आत्महेतॊः परार्थे वा नर्म हास्याश्रयात तथा ये मृषा न वदन्तीह ते नराः सवर्गगामिनः वृत्त्यर्थं धर्महेतॊर वा कामकारात तथैव च अनृतं ये न भाषन्ते ते नराः सवर्गगामिनः शलक्ष्णां वाणीं निराबाधां मधुरां पापवर्जिताम सवागतेनाभिभाषन्ते ते नराः सवर्गगामिनः कटुकां ये न भाषन्ते परुषां निष्ठुरां गिरम अपैशुन्य रताः सन्तस ते नराः सवर्गगामिनः पिशुनां ये न भाषन्ते मित्र भेदकरीं गिरम ऋतां मैत्रीं परभाषन्ते ते नराः सवर्गगामिनः वर्जयन्ति सदा सूच्यः परद्रॊहं च मानवाः सर्वभूतसमा दान्तास ते नराः सवर्गगामिनः शठप्रलापाद विरता विरुद्ध परिवर्जकाः सौम्य परलापिनॊ नित्यं ते नराः सवर्गगामिनः न कॊपाद वयाहरन्ते ये वाचं हृदयदारणीम सान्त्वं वदन्ति करुद्धापि ते नराः सवर्गगामिनः एष वाणी कृतॊ देवि धर्मः सेव्यः सदा नरैः शुभः सत्यगुणॊ नित्यं वर्जनीया मृषा बुधैः [उ] मनसा बध्यते येन कर्मणा पुरुषः सदा तन मे बरूहि महाभाग देवदेव पिनाक धृक [म] मानसेनेह धर्मेण संयुक्ताः पुरुषाः सदा सवर्गं गच्छन्ति कल्याणि तन मे कीर्तयतः शृणु दुष्प्रणीतेन मनसा दुष्प्रणीततराकृतिः बध्यते मानवॊ येन शृणु चान्यच छुभानने अरण्ये विजने नयस्तं परस्वं वीक्ष्य ये नराः मनसापि न हिंसन्ति ते नराः सवर्गगामिनः गरामे गृहे वा यद दरव्यं पारक्यं विजने सथितम नाभिनन्दन्ति वै नित्यं ते नराः सवर्गगामिनः तथैव परदारान ये कामवृत्तान रहॊगतान मनसापि न हिंसन्ति ते नराः सवर्गगामिनः शत्रुं मित्रं च ये नित्यं तुल्येन मनसा नराः भजन्ति मैत्राः संगम्य ते नराः सवर्गगामिनः शरुतवन्तॊ दयावन्तः शुचयः सत्यसंगराः सवैर अर्थैः परिसंतुष्टास ते नराः सवर्गगामिनः अवैरा ये तव अनायासा मैत्र चित्तपराः सदा सर्वभूतदयावन्तस ते नराः सवर्गगामिनः शरद्धावन्तॊ दयावन्तश चॊक्षाश चॊक्ष जनप्रियाः धर्माधर्मविदॊ नित्यं ते नराः सवर्गगामिनः शुभानाम अशुभानां च कर्मणां फलसंचये विपाकज्ञाश च ये देवि ते नराः सवर्गगामिनः नयायॊपेता गुणॊपेता देवद्विज पराः सदा समतां समनुप्राप्तास ते नराः सवर्गगामिनः शुभैः कर्मफलैर देवि मयैते परिकीर्तिताः सवर्गमार्गॊपगा भूयः किम अन्यच छरॊतुम इच्छसि [उ] महान मे संशयः कश चिन मर्त्यान परति महेश्वर तस्मात तं नैपुणेनाद्य ममाख्यातुं तवम अर्हसि केनायुर लभते दीर्घं कर्मणा पुरुषः परभॊ तपसा वापि देवेश केनायुर लभते महत कषीणायुः केन भवति कर्मणा भुवि मानवः विपाकं कर्मणां देव वक्तुम अर्हस्य अनिन्दित अपरे च महाभॊगा मन भॊगास तथापरे अकुलीनास तथा चान्ये कुलीनाश च तथापरे दुर्दर्शाः के चिद आभान्ति नराः काष्ठमया इव परिय दर्शास तथा चान्ये दर्शनाद एव मानवाः दुष्प्रज्ञाः के चिद आभान्ति के चिद आभान्ति पण्डिताः महाप्रज्ञास तथैवान्ये जञानविज्ञानदर्शिनः अल्पाबाधास तथा के चिन महाबाधास तथापरे दृश्यन्ते पुरुषा देव तन मे शंसितुम अर्हसि [म] हन्त ते ऽहं परवक्ष्यामि देवि कर्मफलॊदयम मर्त्यलॊके नराः सर्वे येन सवं भुञ्जते फलम पराणातिपाती यॊ रौद्रॊ दण्डहस्तॊद्यतस तथा नित्यम उद्यतदण्डश च हन्ति भूतगणान नरः निर्दयः सर्वभूतानां नित्यम उद्वेग कारकः अपि कीट पिपीलानाम अशरण्यः सुनिर्घृणः एवं भूतॊ नरॊ देवि निरयं परतिपद्यते विपरीतस तु धर्मात्मा रूपवान अभिजायते निरयं याति हिंसात्मा याति सवर्गम अहिंसकः यातनां निरये रौद्रां स कृच्छ्रां लभते नरः अथ चेन निरयात तस्मात समुत्तरति कर्हि चित मानुष्यं लभते चापि हीनायुस तत्र जायते पापेन कर्मणा देवि बद्धॊहिंसा रतिर नरः अप्रियः सर्वभूतानां हीनायुर उपजायते यस तु शुक्लाभिजातीयः पराणिघात विवर्जकः निक्षिप्तदण्डॊ निर्दण्डॊ न हिनस्ति कदा चन न घातयति नॊ हन्ति घनन्तं नैवानुमॊदते सर्वभूतेषु स सनेहॊ यथात्मनि तथापरे ईदृशः पुरुषॊत्कर्षॊ देवि देवतम अश्नुते उपपन्नान सुखान भॊगान उपाश्नाति मुदा युतः अथ चेन मानुषे लॊके कदा चिद उपपद्यते तत्र दीर्घायुर उत्पन्नः स नरः सुखम एधते एवं दीर्घायुषां मार्गः सुवृत्तानां सुकर्मणाम पराणिहिंसा विमॊक्षेण बरह्मणा समुदीरितः [उ] किं शीलाः किं समाचाराः पुरुषाः कैश च कर्मभिः सवर्गं समभिपद्यन्ते संप्रदानेन केन वा [म] दाता बराह्मण सत्कर्ता दीनान्ध कृपणादिषु भक्ष्यभॊज्यान्न पानानां वाससां च परदायकः परतिश्रयान सभाः कूपान परपाः पुष्करिणीस तथा नैत्यकानि च सर्वाणि किम इच्छकम अतीव च आसनं शयनं यानं धनं रत्नं गृहांस तथा सस्यजातानि सर्वाणि गाः कषेत्राण्य अथ यॊषितः सुप्रतीतमना नित्यं यः परयच्छति मानवः एवं भूतॊ मृतॊ देवि देवलॊके ऽभिजायते तत्रॊष्य सुचिरं कालं भुक्त्वा भॊगान अनुत्तमान सहाप्सरॊभिर मुदितॊ रमित्वा नन्दनादिषु तस्मात सवर्गाच चयुतॊ लॊकान मानुषेषूपजायते महाभॊगे कुले देवि धनधान्य समाचिते तत्र कामगुणैः सर्वैः समुपेतॊ मुदा युतः महाभॊगॊ महाकॊशॊ धनी भवति मानवः एते देवि महाभॊगाः पराणिनॊ दानशीलिनः बरह्मणा वै पुरा परॊक्ताः सर्वस्य परियदर्शनाः अपरे मानवा देवि परदानकृपणा दविजैः याचिता न परयच्छन्ति विद्यमाने ऽपय अबुद्धयः दीनान्ध कृपणान दृष्ट्वा भिक्षुकान अतिथीन अपि याच्यमाना निवर्तन्ते जिह्वा लॊभसमन्विताः न धनानि न वासांसि न भॊगान न च काञ्चनम न गावॊ नान्न विकृतिं परयच्छन्ति कदा चन अप्रवृत्तास तु ये लुब्धा नास्तिका दानवर्जिताः एवं भूता नरा देवि निरयं यान्त्य अबुद्धयः ते चेन मनुष्यतां यान्ति यदा कालस्य पर्ययात धनरिक्ते कुले जन्म लभन्ते सवल्प बुद्धयः कषुत्पिपासापरीताश च सर्वभॊग बहिष्कृताः निराशाः सर्वभॊगेभ्यॊ जीवन्त्य अधम जीविकाम अल्पभॊग कुले जाता अल्पभॊग रता नराः अनेन कर्मणा देवि भवन्त्य अधनिनॊ नराः अपरे सतम्भितॊ नित्यं मानिनः पापतॊ रताः आसनार्हस्य ये पीठं न परयच्छन्त्य अचेतसः मार्हार्हस्य च ये मार्गं न यच्छन्त्य अल्पबुद्धयः पाद्यार्हस्य च ये पाद्यं न ददत्य अल्पबुद्धयः अर्घार्हान न च सत्कारैर अर्चयन्ति यथाविधि अर्घ्यम आचमनीयं वा न यच्छन्त्य अल्पबुद्धयः गुरुं चाभिगतं परेम्णा गुरुवन न बुभूषते अभिमान परवृत्तेन लॊभेन समवस्थिताः संमान्यांश चावमन्यन्ते वृद्धान परिभवन्ति च एवंविधा नरा देवि सर्वे निरयगामिनः ते वै यदि नरास तस्मान निरयाद उत्तरन्ति वै वर्षपूगैस ततॊ जन्म लभन्ते कुत्सिते कुले शवपाकपुल्कसादीनां कुत्सितानाम अचेतसाम कुलेषु तेषु जायन्ते गुरु वृद्धापचायिनः न सतम्भी नच मानी यॊ देवता दविज पूजकः लॊकपूज्यॊ नमस्कर्ता परश्रितॊ मधुरं वदन सर्ववर्णप्रिय करः सर्वभूतहितः सदा अद्वेषी सुमुखः शलक्ष्णः सनिग्धवाणी परदः सदा सवागतेनैव सर्वेषां भूतानाम अविहिंसकः यथार्ह सत्क्रिया पूर्वम अर्चयन्न उपतिष्ठति मार्गार्हाय ददन मार्गं गुरुं गुरुवद अर्चयन अतिथिप्रग्रह रतस तथाभ्यागत पूजकः एवं भूतॊ नरॊ देवि सवर्गतिं परतिपद्यते ततॊ मानुषतां पराप्य विशिष्ट कुलजॊ भवेत तत्रासौ विपुलैर भॊगैः सर्वरत्नसमायुतः यथार्ह दाता चार्हेषु धर्मचर्या परॊ भवेत संमतः सर्वभूतानां सर्वलॊकनमस्कृतः सवकर्मफलम आप्नॊति सवयम एव नरः सदा उदात्त कुलजातीय उदात्ताभिजनः सदा एष धर्मॊ मया परॊक्तॊ विधात्रा सवयम ईरितः यस तु रौद्रसमाचारः सर्वसत्त्वभयंकरः हस्ताभ्यां यदि वा पद्भ्यां रज्ज्वा दण्डेन वा पुनः लॊष्टैः सतम्भैर उपायैर वा जन्तून बाधति शॊभने हिंसार्थं निकृतिप्रज्ञः परॊद्वेजयति चैव ह उपक्रामति जन्तूंश च उद्वेग जननः सदा एवं शीलसमाचारॊ निरयं परतिपद्यते स चेन मानुषतां गच्छेद यदि कालस्य पर्ययात बह्व आबाध परिक्लिष्टे सॊ ऽधमे जायते कुले लॊकद्वेष्यॊ ऽधमः पुंसां सवयं कर्मकृतैः फलैः एष देवि मनुष्येषु बॊद्धव्यॊ जञातिबन्धुषु अपरः सर्वभूतानि दयावान अनुपश्यति मैत्र दृष्टिः पितृसमॊ निर्वैरॊ नियतेन्द्रियः नॊद्वेजयति भूतानि न विहिंसयते तथा हस्तपादैः सुनियतैर विश्वास्यः सर्वजन्तुषु न रज्ज्वा न च दण्डेन न लॊष्टैर नायुधेन च उद्वेजयति भूतानि शलक्ष्णकर्मा दयापरः एवं शीलसमाचारः सवर्गे समुपजायते तत्रासौ भवने दिव्ये मुदा वसति देववत स चेत कर्म कषयान मर्त्यॊ मनुष्येषूपजायते अल्पाबाधॊ निरीतीकः स जातः सुखम एधते सुखभागी निरायासॊ निरुद्वेगः सदा नरः एष देवि सतां मार्गॊ बाधा यत्र न विद्यते इमे मनुष्या दृश्यन्ते ऊहापॊह विशारदाः जञानविज्ञानसंपन्नाः परज्ञावन्तॊ ऽरथकॊविदाः दुष्प्रज्ञाश चापरे देव जञानविज्ञानवर्जिताः केन कर्म विपाकेन परज्ञावान पुरुषॊ भवेत अल्पप्रज्ञॊ विरूपाक्षकथं भवति मानवः एतं मे संशयं छिन्द्धि सर्वधर्मविदां वर जात्यन्धाश चापरे देव रॊगार्ताश चापरे तथा नराः कलीबाश च दृश्यन्ते कारणं बरूहि तत्र वै [म] बराह्मणान वेदविदुषः सिद्धान धर्मविदस तथा परिपृच्छन्त्य अहर अहः कुशलाकुशलं तथा वर्जयन्त्य अशुभं कर्म सेवमानाः शुभं तथा लभन्ते सवर्गतिं नित्यम इह लॊके सुखं तथा स चेन मानुषतां याति मेधावी तत्र जायते शरुतं परज्ञानुगं चास्य कल्याणम उपजायते परदारेषु ये मूढाश चक्षुर दुष्टं परयुञ्जते तेन दुष्टस्वभावेन जात्यन्धास ते भवन्ति ह मनसा तु परदुष्टेन नग्नां पश्यन्ति ये सत्रियम रॊगार्तास ते भवन्तीह नरा दुष्कृतकर्मिणः ये तु मूढा दुराचारा वियॊनौ मैथुने रताः पुरुषेषु सुदुष्प्रज्ञाः कलीबत्वम उपयान्ति ते पशूंश च ये बन्धयन्ति ये चैव गुरुतल्पगाः परकीर्णमैथुना ये च कलीबा जायन्ति ते नराः [उ] सावद्यं किं नु वै कर्म निरवद्य तथैव च शरेयः कुर्वन्न अवाप्नॊति मानवॊ देव सत्तम [म] शरेयांसं मार्गम आतिष्ठन सदा यः पृच्छते दविजान धर्मान्वेषी गुणाकाङ्क्षी सस्वर्गं समुपाश्नुते यदि मानुषतां देवि कदा चित स निगच्छति मेधावी धारणा युक्तः पराज्ञस तत्राभिजायते एष देवि सतां धर्मॊ मन्तव्यॊ भूतिकारकः नृणां हितार्थाय तव मया वै समुदाहृतः [उ] अपरे सवल्पविज्ञाना धर्मविद्वेषिणॊ नराः बराह्मणान वेदविदुषॊ नेच्छन्ति परिसर्पितुम वरतवन्तॊ नराः के चिच छरद्धा दमपरायणाः अव्रता भरष्टनियमास तथान्ये राक्षसॊपमाः यज्वानश च तथैवान्ये निर्हॊमाश च तथापरे केन कर्म विपाकेन भवन्तीह वदस्व मे [म] आगमाल लॊकधर्माणां मर्यादाः पूर्वनिर्मिताः परामाण्येनानुवर्तन्ते दृश्यन्ते हि दृढव्रताः अधर्मं धर्मम इत्य आहुर ये च मॊहवशं गताः अव्रता नष्टमर्यादास ते परॊक्ता बरह्मराक्षसाः ते चेत कालकृतॊद्यॊगात संभवन्तीह मानुषाः निर्हॊमा निर्वषट्कारास ते भवन्ति नराधमाः एष देवि मया सर्वः संशयच छेदनाय ते कुशलाकुशलॊ नॄणां वयाख्यातॊ धर्मसागरः [म] परावरज्ञे धर्मज्ञे तपॊवननिवासिनि साध्वि सुभ्रु सुकेशान्ते हिमवत्पर्वतात्मजे दक्षे शम दमॊपेते निर्ममे धर्मचारिणि पृच्छामि तवां वरारॊहे पृष्टा वद ममेप्षितम सावित्री बरह्मणः साध्वी कौशिकस्य शची सती मार्तण्डजस्य धूमॊर्णा ऋद्धिर वैश्रवणस्य च वरुणस्य ततॊ गौरी सूर्यस्य च सुवर्चला रॊहिणी शशिनः साध्वी सवाहा चैव विभावसॊः अदितिः कश्यपस्याथ सर्वास ताः पतिदेवताः पृष्टाश चॊपासिताश चैव तास तवया देवि नित्यशः तेन तवां परिपृच्छामि धर्मज्ञे धर्मवादिनि सत्री धर्मं शरॊतुम इच्छामि तवयॊदाहृतम आदितः सहधर्मचरी मे तवं समशीला समव्रता समानसार वीर्या च तपस तीव्रं कृतं च ते तवया हय उक्तॊ विशेषेण परणाणत्वम उपैष्यति सत्रियश चैव विशेषेण सत्रीजनस्य गतिः सदा गौर गां गच्छति सुश्रॊणिलॊकेष एषा सथितिः सदा मम चार्धं शरीरस्य मम चार्धाद विनिः सृता सुरकार्यकरी च तवं लॊकसंतान कारिणी तव सर्वः सुविदितः सत्री धर्मः शाश्वतः शुभे तस्माद अशेषतॊ बरूहि सत्री धर्मं विस्तरेण मे [उ] भगवन सर्वभूतेश भूतभव्य भवॊद्भव तवत परभावाद इयं देव वाक चैव परतिभाति मे इमास तु नद्यॊ देवेश सर्वतीर्थॊदकैर युताः उपस्पर्शन हेतॊस तवा समीपस्था उपासते एताभिः सह संमन्त्र्य परवक्ष्याम्य अनुपूर्वशः परभवन यॊ ऽनहंवादी स वै पुरुष उच्यते सत्री च भूतेश सततं सत्रियम एवानुधावति मया संमानिताश चैव भविष्यन्ति सरिद वराः एषा सरस्वती पुण्या नदीनाम उत्तमा नदी परथमा सर्वसरितां नदी सागरगामिनी विपाशा च वितस्ता च चन्द्र भागा इरावती शतद्रुर देविका सिन्धुः कौशिकी गॊमती तथा तथा देव नदी चेयं सर्वतीर्थाभिसंवृता गगनाद गां गता देवी गङ्गा सर्वसरिद्वरा इत्य उक्त्वा देवदेवस्य पत्नी धर्मभृतां वरा समितपूर्वम इवाभाष्य सर्वास ताः सरितस तदा अपृच्छद देवमहिषी सत्री धर्मं धर्मवत्सला सत्री धर्मकुशलास ता वै गङ्गाद्याः सरितां वराः अयं भगवता दत्तः परश्नः सत्री धर्मसंश्रितः तं तु संमन्त्र्य युष्माभिर वक्तुम इच्छामि शंकरे न चैकसाध्यं पश्यामि विज्ञानं भुवि कस्य चित दिवि वा सागरगमास तेन वॊ मानयाम्य अहम [भ] एवं सर्वाः सरिच्छ्रेष्ठाः पृष्टाः पुण्यतमाः शिवाः ततॊ देव नदी गङ्गा नियुक्ता परतिपूज्य ताम बह्वीभिर बुद्धिभिः सफीता सत्री धर्मज्ञा शुचिस्मिता शैलराजसुतां देवीं पुण्या पापापहां शिवाम बुद्ध्या विनयसंपन्ना सर्वज्ञानविशारदा स समितं बहु बुद्ध्याढ्या गङ्गा वचनम अब्रवीत धन्याः समॊ ऽनुगृहीताः समॊ देवि धर्मपरायणा या तवं सर्वजगन मान्या नदीर मानयसे ऽनघे परभवन पृच्छते यॊ हि संमानयति वा पुनः नूनं जनम अदुष्टात्मा पण्डिताख्यां स गच्छति जञानविज्ञानसंपन्नान ऊहापॊह विशारदान परवक्तॄन पृच्छते यॊ ऽनयान स वै ना पदम अर्च्छति अन्यथा बहु बुद्ध्याढ्यॊ वाक्यं वदति संसदि अन्यथैव हय अहं मानी दुर्बलं वदते वचः दिव्यज्ञाने दिवि शरेष्ठे दिव्यपुण्ये सदॊत्थिते तवम एवार्हसि नॊ देवि सत्री धर्मम अनुशासितुम [भ] ततः साराधिता देवी गङ्गया बहुभिर गुणैः पराह सर्वम अशेषेण सत्री धर्मं सुरसुन्दरी सत्री धर्मॊ मां परति यथा परतिभाति यथाविधि तम अहं कीर्तयिष्यामि तथैव परथितॊ भवेत सत्री धर्मः पूर्व एवायं विवाहे बन्धुभिः कृतः सहधर्मचरी भर्तुर भवत्य अग्निसमीपतः सुस्वभावा सुवचना सुवृत्ता सुखदर्शना अनन्यचित्तसु मुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी सा भवेद धर्मपरमा सा भवेद धर्मभागिणी देव वत्स ततं साध्वी या भर्तारं परपश्यति शुश्रूषां परिचारं च देववद या करॊति च नान्यभावा हय अविमनाः सुव्रता सुखदर्शना पुत्र वक्त्रम इवाभीक्ष्णं भर्तुर वदनम ईक्षते या साध्वी नियताचारा सा भवेद धर्मचारिणी शरुत्वा दम्पति धर्मं वै सहधर्मकृतं शुभम अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी परुषाण्य अपि चॊक्ता या दृष्टा वा करूर चक्षुषा सुप्रसन्नमुखी भर्तुर या नारी सा पतिव्रता न चन्द्रसूर्यौ न तरुं पुंनाम्नॊ या निरीक्षते भर्तृवर्जं वरारॊहा सा भवेद धर्मचारिणी दरिद्रं वयाधितं दीनम अध्वना परिकर्शितम पतिं पुत्रम इवॊपास्ते सा नारी धर्मभागिनी या नारी परयता दक्षा या नारी पुत्रिणी भवेत पतिप्रिया पतिप्राणा सा नारी धर्मभागिनी शुश्रूषां परिचर्यां च करॊत्य अविमनाः सदा सुप्रतीता विनीता च सा नारी धर्मभागिनी न कामेषु न भॊगेषु नैश्वर्ये न सुखे तथा सपृहा यस्या यथा पत्यौ सा नारी धर्मभागिनी कल्यॊत्थान रता नित्यं गुरुशुश्रूषणे रता सुसंमृष्टक्षया चैव गॊशकृत कृतलेपना अग्निकार्यपरा नित्यं सदा पुष्पबलि परदा देवतातिथिभृत्यानां निरुप्य पतिना सह शेषान्नम उपभुञ्जाना यथान्यायं यथाविधि तुष्टपुष्टजना नित्यं नारी धर्मेण युज्यते शवश्रू शवशुरयॊः पादौ तॊषयन्ती गुणान्विता माता पितृपरा नित्यं या नारी सा तपॊधना बराह्मणान दुर्बलानाथान दीनान्ध कृपणांस तथा बिभर्त्य अन्नेन या नारी सा पतिव्रतभागिनी वरतं चरति या नित्यं दुश्चरं लभु सत्त्वया पतिचित्ता पतिहिता सा पतिव्रतभागिनी पुण्यम एतत तपश चैव सवर्गश चैष सनातनः या नारी भर्तृपरमा भवेद भर्तृव्रता शिवा पतिर हि देवॊ नारीणां पतिर बन्धुः पतिर गतिः पत्या समा गतिर नास्ति दैवतं वा यथा पतिः पतिप्रसादः सवर्गॊ वा तुल्यॊ नार्या न वा भवेत अहं सवर्गं न हीच्छेयं तवय्य अप्रीते महेश्वरे यद्य अकार्यम अधर्मं वा यदि वा पराणनाशनम पतिर बरूयाद दरिद्रॊ वा वयाधितॊ वा कथं चन आपन्नॊ रिपुसंस्थॊ वा बरह्मशापार्दितॊ ऽपि वा आपद धर्मान अनुप्रेक्ष्य तत कार्यम अविशङ्कया एष देव मया परॊक्तः सत्री धर्मॊ वचनात तव या तव एवं भाविनी नारी सा भवेद धर्मभागिनी [भ] इत्य उक्तः स तु देवेशः परतिपूज्य गिरेः सुताम लॊकान विसर्जयाम आस सर्वैर अनुचरैः सह ततॊ ययुर भूतगणाः सरितश च यथागतम गन्धर्वाप्सरसश चैव परणम्य शिरसा भवम [व] शरुत्वा धर्मान अशेषेण पावनानि च सर्वशः युधिष्ठिरः शांतनवं पुनर एवाभ्यभाषत किम एकं दैवतं लॊके किं वाप्य एकं परायणम सतुवन्तः कं कम अर्चन्तः पराप्नुयुर मानवाः शुभम कॊ धर्मः सर्वधर्माणां भवतः परमॊ मतः किं जपन मुच्यते जन्तु जन्म संसारबन्धनात [भ] जगत परभुं देवदेवम अनन्तं पुरुषॊत्तमम सतुवन नाम सहस्रेण पुरुषः सततॊत्थितः तम एव चार्चयन नित्यं भक्त्या पुरुषम अव्ययम धयायन सतुवन नमस्यंश च यजमानस तम एव च अनादि निधनं विष्णुं सर्वलॊकमहेश्वरम लॊकाध्यक्षं सतुवन नित्यं सर्वदुःखातिगॊ भवेत बरह्मण्यं सर्वधर्मज्ञं लॊकानां कीर्तिवर्धनम लॊकनाथं महद भूतं सर्वभूतभवॊद्भवम एष मे सर्वधर्माणां धर्मॊ ऽधिकतमॊ मतः यद भक्त्या पुण्डरीकाक्षं सतवैर अर्चेन नरः सदा परमं यॊ महत तेजः परमं यॊ महत तपः परमं यॊ महद बरह्म परमं यः परायणम पवित्राणां पवित्रं यॊ मङ्गलानां च मङ्गलम दैवतं देवतानां च भूतानां यॊ ऽवययः पिता यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्य आदि युगागमे यस्मिंश च परलयं यान्ति पुनर एव युगक्षये तस्य लॊकप्रधानस्य जगन नाथस्य भूपते विष्णॊर नाम सहस्रं मे शृणु पापभयापहम यानि नामानि गौणानि विख्यातानि महात्मनः ऋषिभिः परिगीतानि तानि वक्ष्यामि भूतये विश्वं विष्णुर वषट्कारॊ भूतभव्य भवत परभुः भूतकृद भूतभृद भावॊ भूतात्मा भूतभावनः पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानां परमा गतिः अव्ययः पुरुषः साक्षी कषेत्रज्ञॊ ऽकषर एव च यॊगॊ यॊगविदां नेता परधानपुरुषेश्वरः नारसिंह वपुः शरीमान केशवः पुरुषॊत्तमः सर्वः शर्वः शिवः सथाणुर भूतादिर निधिर अव्ययः संभवॊ भावनॊ भर्ता परभवः परभुर ईश्वरः सवयम्भूः संभुर आदित्यः पुष्कराक्षॊ महास्वनः अनादि निधनॊ धाता विधाता धातुर उत्तमः अप्रमेयॊ हृषीकेशः पद्मनाभॊ ऽमरप्रभुः विश्वकर्मा मनुस तवष्टा सथविष्ठः सथविरॊ धरुवः अग्राह्यः शाश्वतः कृष्णॊ लॊहिताक्षः परतर्दनः परभूतस तरिककुब धाम पवित्रं मङ्गलं परम ईशानः पराणदः पराणॊ जयेष्ठः शरेष्ठः परजापतिः हिरण्यगर्भॊ भूगर्भॊ माधवॊ मधुसूदनः ईश्वरॊ विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रमः करमः अनुत्तमॊ दुराधर्षः कृतज्ञः कृतिर आत्मवान सुरेशः शरणं शर्म विश्वरेताः परजा भवः अहः संवत्सरॊ वयालः परत्ययः सर्वदर्शनः अजः सर्वेश्वरः सिद्धः सिद्धिः सर्वादिर अच्युतः वृषा कपिर अमेयात्मा सर्वयॊगविनिःसृतः वरुर वसु मनाः सत्यः समात्मा संमितः समः अमॊघः पुण्डरीकाक्षॊ वृषकर्मा वृषाकृतिः रुद्रॊ बहु शिरा बभ्रुर विश्वयॊनिः शुचि शरवाः अमृतः शाश्वतः सथाणुर वरारॊहॊ महातपाः सर्वगः सर्वविद भानुर विष्वक्सेनॊ जनार्दनः वेदॊ वेदविद अव्यङ्गॊ वेदाङ्गॊ वेदवित कविः लॊकाध्यक्षः सुराध्यक्षॊ धर्माध्यक्षः कृताकृतः चतुरात्मा चतुर्व्यूहश चतुर्दंष्ट्रश चतुर्भुजः भराजिष्णुर भॊजनं भॊक्ता सहिष्णुर जगद आदिजः अनघॊ विजयॊ जेता विश्वयॊनिः पुनर वसुः उपेन्द्रॊ वामनः परंशुर अमॊघः शुचिर ऊर्जितः अतीन्द्रः संग्रहः सर्गॊ धृतात्मा नियमॊ यमः वेद्यॊ वैद्यः सदा यॊगी वीरहा माधवॊ मधुः अतीन्द्रियॊ महामायॊ महॊत्साहॊ महाबलः महाबुद्धिर महावीर्यॊ महाशक्तिर महाद्युतिः अनिर्देश्य वपु शरीमान अमेयात्मा महाद्रिधृक महेष्वासॊ मही भर्ता शरीनिवासः सतां गतिः अनिरुद्धः सुरानन्दॊ गॊविन्दॊ गॊविदां पतिः मरीचिर दमनॊ हंसः सुपर्णॊ भुजगॊत्तमः हिरण्यनाभः सुतपाः पद्मनाभ परजापतिः अमृत्युः सर्वदृक सिंहः संधाता संधिमान सथिरः अजॊ दुर्मर्षणः शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा गुरुर गुरुतमॊ धाम सत्यः सत्यपराक्रमः निमिषॊ ऽनिमिषः सरग्वी वाचस्पतिर उदारधीः अग्रणीर गरामणीः शरीमान नयायॊ नेता समीरणः सहस्रमूर्ध विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात आवर्तनॊ निवृत्तात्मा संवृतः संप्रमर्दनः अहः संवर्तकॊ वह्निर अनिलॊ धरणीधरः सुप्रसादः परसन्नात्मा विश्वधृग विश्वभुग विभुः सत्कर्ता सत्कृतः साधुर जह्नुर नारायणॊ नरः असंख्येयॊ ऽपरमेयात्मा विशिष्टः शिष्टकृच छुचिः सिद्धार्थः सिद्धसंकल्पः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः वृषाही वृषभॊ विष्णुर वृषपर्वा वृषॊदरः वर्धनॊ वर्धमानश च विविक्तः शरुतिसागरः सुभुजॊ दुर्धरॊ वाग्मी महेन्द्रॊ वसुदॊ वसुः नैकरूपॊ बृहद रूपः शिपिविष्टः परकाशनः ओजस तेजॊ दयुतिधरः परकाशात्मा परतापनः ऋद्धः सपष्टाक्षरॊ मन्त्रश चन्द्रांशुर भास्करद्युतिः अमृताश्मूद्भवॊ भानुः शशबिन्दुः सुरेश्वरः औषधं जगतः सेतुः सत्यधर्मपराक्रमः भूतभव्य भवन नाथः पवनः पावनॊ ऽनिलः कामहा कामकृत कान्तः कामः कामप्रदः परभुः युगादि कृद युगावर्तॊ नैकमायॊ महाशनः अदृश्यॊ वयक्तरूपश च सहस्रजिद अनन्तजित इष्टॊ विशिष्टः शिष्टेष्टः शिखण्डी नहुषॊ वृषः करॊधहा करॊधकृत कर्ता विश्वबाहुर महीधरः अच्युतः परथितः पराणः पराणदॊ वासवानुजः अपां निधिर अधिष्ठानम अप्रमत्तः परतिष्ठितः सकन्दः सकन्द धरॊ धुर्यॊ वरदॊ वायुवाहनः वासुदेवॊ बृहद भानुर आदिदेवः पुरंदरः अशॊकस तारणस तारः शूरः शौरिर जनेश्वरः अनुकूलः शतावर्तः पद्मी पद्मनिभेक्षणः पद्मनाभॊ ऽरविन्दाक्षः पद्मगर्भः शरीरभृत महर्द्धिर ऋद्धॊ वृद्धात्मा महाक्षॊ गरुडध्वजः अतुलः शरभॊ भीमः समयज्ञॊ हविर हरिः सर्वलक्षणलक्षण्यॊ लक्ष्मीवान समितिंजयः विक्षरॊ रॊहितॊ मार्गॊ हेतुर दामॊदरः सहः महीधरॊ महाभागॊ वेगवान अमिताशनः उद्भवः कषॊभणॊ देवः शरीगर्भः परमेश्वरः करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहने गुहः वयवसायॊ वयवस्थानः संस्थानः सथानदॊ धरुवः परर्द्धिः परमः सपष्टस तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः रामॊ विरामॊ विरतॊ मार्गॊ नेयॊ नयॊ ऽनयः वीरः शक्तिमतां शरेष्ठॊ धर्मॊ धर्मविद उत्तमः वैकुण्ठः पुरुषः पराणः पराणदः परणवः पृथुः हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नॊ वयाप्तॊ वायुर अधॊक्षजः ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः उग्रः संवत्सरॊ दक्षॊ विश्रामॊ विश्वदक्षिणः विस्तारः सथावरः सथाणुः परमाणं बीजम अव्ययम अर्थॊ ऽनर्थॊ महाकॊशॊ महाभॊगॊ महाधनः अनिर्विण्णः सथविष्ठॊ भूर धर्मयूपॊ महामखः नक्षत्रनेमिर नक्षत्री कषमः कषामः समीहनः यज्ञ इज्यॊ महेज्यश च करतुः सत्रं सतां गतिः सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञॊ जञानम उत्तमम सुव्रतः सुमुखः सूक्ष्मः सुघॊषः सुखदः सुहृत मनॊहरॊ जितक्रॊधॊ वीरबाहुर विदारणः सवापनः सववशॊ वयापी नैकात्मा नैककर्मकृत वत्सरॊ वत्सलॊ वत्सी रत्नगर्भॊ धनेश्वरः धर्मगुब धर्मकृद धर्मी सद असत कषरम अक्षरम अविज्ञाता सहस्रांशुर विधाता कृतलक्षणः गभस्तिनेमिः सत्त्वस्थः सिंहॊ भूतमहेश्वरः आदिदेवॊ महादेवॊ देवेशॊ देवभृद गुरुः उत्तरॊ गॊपतिर गॊप्ता जञानगम्यः पुरातनः शरीरभूतभृद भॊक्ता कपीन्द्रॊ भूरिदक्षिणः सॊमपॊ ऽमृतपः सॊमः पुरुजित पुरु सत्तमः विनयॊ जयः सत्यसंधॊ दाशार्हः सात्वतां पतिः जीवॊ विनयिता साक्षी मुकुन्दॊ ऽमितविक्रमः अम्भॊनिधिर अनन्तात्मा महॊदधि शयॊ ऽनतकः अजॊ महार्हः सवाभाव्यॊ जितामित्रः परमॊदनः आनन्दॊ नन्दनॊ नन्दः सत्यधर्मा तरिविक्रमः महर्षिः कपिलाचार्यः कृतज्ञॊ मेदिनी पतिः तरिपदस तरिदशाध्यक्षॊ महाशृङ्गः कृतान्तकृत महावराहॊ गॊविन्दः सुषेणः कनकाङ्गदी गुह्यॊ गभीरॊ गहनॊ गुप्तश चक्रगदाधरः वेधाः सवाङ्गॊ ऽजितः कृष्णॊ दृढः संकर्षणॊ ऽचयुतः वरुणॊ वारुणॊ वृक्षः पुष्कराक्षॊ महामनाः भगवान भगहा नन्दी वनमाली हलायुधः आदित्यॊ जयॊतिर आदित्यः सहिष्णुर गतिसत्तमः सुधन्वा खण्ड परशुर दारुणॊ दरविण परदः दिवः सपृक सर्वदृग वयासॊ वाचस्पतिर अयॊनिजः तरिसामा सामगः साम निर्वाणं भेषजं भिषक संन्यासकृच छमः शान्तॊ निष्ठा शान्तिः परायणम शुभाङ्गः शान्तिदः सरष्टा कुमुदः कुवले शयः गॊहितॊ गॊपतिर गॊप्ता वृषभाक्षॊ वृषप्रियः अनिवर्ती निवृत्तात्मा संक्षेप्ता कषेमकृच छिवः शरीवत्स वक्षाः शरीवासः शरीपतिः शरीमतां वरः शरीदः शरीशः शरीनिवासः शरीनिधिः शरीविभावनः शरीधरः शरीकरः शरेयः शरीमाँल लॊकत्रयाश्रयः सवक्षः सवङ्गः शतानन्दॊ नन्दिर जयॊतिर गणेश्वरः विजितात्मा विधेयात्मा सत्कीर्तिश छिन्नसंशयः उदीर्णः सर्वतश चक्षुर अनीशः शाश्वतः सथिरः भूशयॊ भूषणॊ भूतिर विशॊकः शॊकनाशनः अर्चिष्मान अर्चितः कुम्भॊ विशुद्धात्मा विशॊधनः अनिरुद्धॊ ऽपरतिरथः परद्युम्नॊ ऽमितविक्रमः कालनेमि निहा वीरः शूरः शौरिर जनेश्वरः तरिलॊकात्मा तरिलॊकेशः केशवः केशिहा हरिः कामदेवः कामपालः कामी कान्तः कृतागमः अनिर्देश्य वपुर विष्णुर वीरॊ ऽनन्तॊ धनंजयः बरह्मण्यॊ बरह्मकृद बरह्मा बरह्म बरह्म विवर्धनः बरह्मविद बराह्मणॊ बराह्मी बरह्मज्ञॊ बराह्मण परियः महाक्रमॊ महाकर्मा महातेजा महॊरगः महाक्रतुर महायज्ञ्वा महायज्ञॊ महाहविः सतव्यः सतवप्रियः सतॊत्रं सतुतिः सतॊता रणप्रियः पूर्णः पूरयिता पुण्यः पुण्यकीर्तिर अनामयः मनॊजवस तीर्थकरॊ वसु रेता वसु परदः वसु परदॊ वासुदेवॊ वसुर वसु मना हविः सद्गतिः सत्कृतिः सत्ता सद्भूतिः सत परायणः शूरसेनॊ यदुश्रेष्ठः सन्निवासः सुयामुनः भूतावासॊ वासुदेवॊ सर्वासु निलयॊ ऽनलः दर्पहा दर्पदॊ दृप्तॊ दुर्धरॊ ऽथापराजितः विश्वमूर्तिर महामूर्तिर दीप्तमूर्तिर अमूर्तिमान अनेकमूर्तिर अव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः एकॊ नैकः सवः कः किं यत तत पदम अनुत्तमम लॊकबन्धुर लॊकनाथॊ माधवॊ भक्त वत्सलः सुवर्णवर्णॊ हेमाङ्गॊ वराङ्गश चन्दनाङ्गदी वीरहा विषमः शूण्यॊ घृताशीर अचलश चलः अमानी मानदॊ मान्यॊ लॊकस्वामी तरिलॊकधृक सुमेधा मेधजॊ धन्यः सत्यमेधा धराधरः तेजॊ वृषॊ दयुतिधरः सर्वशस्त्रभृतां वरः परग्रहॊ निग्रहॊ ऽवयग्रॊ नैकशृङ्गॊ गदाग्रजः चतुर्मूर्तिश चतुर्बाहुश चतुर्व्यूहश चतुर्गतिः चतुरात्मा चतुर्भावश चतुर्वेदविद एकपात समावर्तॊ निवृत्तात्मा दुर्जयॊ दुरतिक्रमः दुर्लभॊ दुर्गमॊ दुर्गॊ दुरावासॊ दुरारिहा शुभाङ्गॊ लॊकसारङ्गः सुतन्तुस तन्तुवर्धनः इन्द्रकर्मा महाकर्मा कृतकर्मा कृतागमः उद्भवः सुन्दरः सुन्दॊ रत्ननाभः सुलॊचनः अर्कॊ वाजसनः शृङ्गी जयन्तः सर्वविज जयी सुवर्णबिन्दुर अक्षॊभ्यः सर्ववाग ईश्वरेश्वरः महाह्रदॊ महागर्तॊ महाभूतॊ महानिधिः कुमुदः कुंदरः कुन्दः पर्जन्यः पवनॊ ऽनिलः अमृतांशॊ ऽमृतवपुः सर्वज्ञः सर्वतॊ मुखः सुलभः सुव्रतः सिद्धः शत्रुजीच छत्रुतापनः नयग्रॊधॊदुम्बरॊ ऽशवत्थश चाणूरान्ध्र निषूदनः सहस्रार्चिः सप्त जिह्वः सप्तैधाः सप्त वाहनः अमूर्तिर अनघॊ ऽचिन्त्यॊ भयकृद भयनाशनः अणुर बृहत कृशः सथूलॊ गुणभृन निर्गुणॊ महान अधृतः सवधृतः सवास्यः पराग्वंशॊ वंशवर्धनः भारभृत कथितॊ यॊगी यॊगीशः सर्वकामदः आश्रमः शरमणः कषामः सुपर्णॊ वायुवाहनः धनुर्धरॊ धनुर्वेदॊ दण्डॊ दमयिता दमः अपराजितः सर्वसहॊ नियन्ता नियमॊ यमः सत्त्ववान सात्त्विकः सत्यः सत्यधर्मपरायणः अभिप्रायः परियार्हॊ ऽरहः परियकृत परीतिवर्धनः विहायस गतिर जयॊतिः सुरुचिर हुतभुग विभुः रविर विरॊचनः सूर्यः सविता रविलॊचनः अनन्तॊ हुतभुग भॊक्ता सुखदॊ नैकदॊ ऽगरजः अनिर्विण्णः सदामर्षी लॊकाधिष्ठानम अद्भुतम सनात सनातन तमः कपिलः कपिर अव्ययः सवस्तिदः सवस्तिकृत सवस्ति सवस्तिभुक सवस्ति दक्षिणः अरौद्रः कुण्डली चक्री विक्रम्य ऊर्जितशासनः शब्दातिगः शब्दसहः शिशिरः शर्वरी करः अक्रूरः पेशलॊ दक्षॊ दक्षिणः कषमिणां वरः विद्वत्तमॊ वीतभयः पुण्यश्रवण कीर्तनः उत्तारणॊ दुष्कृतिहा पुण्यॊ दुःस्वप्ननाशनः वीरहा रक्षणः सन्तॊ जीवनः पर्यवस्थितः अनन्तरूपॊ ऽनन्त शरीर जितमन्युर भयापहः चतुरस्रॊ गभीरात्मा विदिशॊ वयादिशॊ दिशः अनादिर भूर भुवॊ लक्ष्मीः सुवीरॊ रुचिराङ्गदः जननॊ जनजन्मादिर भीमॊ भीमपराक्रमः आधार निलयॊ धाता पुष्पहासः परजागरः ऊर्ध्वगः सत्पथाचारः पराणदः परणवः पणः परमाणं पराणनिलयः पराणकृत पराणजीवनः तत्त्वं तत्त्वविद एकात्मा जन्ममृत्युजरातिगः भूर भुवः सवस्तरुस तारः सविता परपितामहः यज्ञॊ यज्ञपतिर यज्वा यज्ञाङ्गॊ यज्ञवाहनः यज्ञभृद यज्ञकृद यज्ञी यज्ञभुग यज्ञसाधनः यज्ञान्त कृद यज्ञगुह्यम अन्नम अन्नाद एव च आत्मयॊनिः सवयं जातॊ वैखानः साम गायनः देवकीनन्दनः सरष्टा कषितीशः पापनाशनः शङ्खभृन नन्दकी चक्री शार्ङ्गधन्वा गदाधरः रथाङ्गपाणिर अक्षॊभ्यः सर्वप्रहरणायुधः इतीदं कीर्तनीयस्य केशवस्य महात्मनः नाम्नां सहस्रं दिव्यानाम अशेषेण परकीर्तितम य इदं शृणुयान नित्यं यश चापि परिकीर्तयेत नाशुभं पराप्नुयात किं चित सॊ ऽमुत्रेह च मानवः वेदान्तगॊ बराह्मणः सयात कषत्रियॊ विजयी भवेत वैश्यॊ धनसमृद्धः सयाच छूद्रः सुखम अवाप्नुयात धर्मार्थी पराप्नुयाद धर्मम अर्थार्थी चार्थम आप्नुयात कामान अवाप्नुयात कामी परजार्थी चाप्नुयात परजाः भक्तिमान यः सदॊत्थाय शुचिस तद्गतमानसः सहस्रं वासुदेवस्य नाम्नाम एतत परकीर्तयेत यशः पराप्नॊति विपुलं जञातिप्राधान्यम एव च अचलां शरियम आप्नॊति शरेयश चाप्नॊत्य अनुत्तमम न भयं कव चिद आप्नॊति वीर्यं तेजश च विन्दति भवत्य अरॊगॊ दयुतिमान बलरूपगुणान्वितः रॊगार्तॊ मुच्यते रॊगाद बद्धॊमुच्येत बन्धनात भयन मुच्येत भीतश च मुच्येतापन्न आपदः दुर्गाण्य अतितरत्य आशु पुरुषः पुरुषॊत्तमम सतुवन नाम सहस्रेण नित्यं भक्तिसमन्वितः वासुदेवाश्रयॊ मर्त्यॊ वासुदेव परायणः सर्वपापविशुद्धात्मा याति बरह्म सनातनम न वासुदेव भक्तानाम अशुभं विद्यते कव चित जन्ममृत्युजराव्याधिभयं वाप्य उपजायते इमं सतवम अधीयानः शरद्धा भक्तिसमन्वितः युज्येतात्म सुखक्षान्ति शरीधृतिस्मृतिकीर्तिभिः न करॊधॊ न च मात्सर्यं न लॊभॊ नाशुभा मतिः भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषॊत्तमे दयौः स चन्द्रार्कनक्षत्रा खं दिशॊ भूर महॊदधिः वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः स सुरासुरगन्धर्वं स यक्षॊरग राक्षसम जगद वशे वर्ततेदं कृष्णस्य स चराचरम इन्द्रियाणि मनॊ बुद्धिः सत्त्वं तेजॊबलं धृतिः वासुदेवात्मकान्य आहुः कषेत्रं कषेत्रज्ञ एव च सर्वागमानाम आचारः परथमं परिकल्प्यते आचार परभवॊ धर्मॊ धर्मस्य परभुर अच्युतः ऋषयः पितरॊ देवमहाभूतानि धातवः जङ्गमाजङ्गमं चेदं जगन नारायणॊद्भवम यॊगॊ जञानं तथा संख्यं विद्याः शिल्पानि कर्म च वेदाः शास्त्राणि विज्ञानम एतत सर्वं जनार्दनात एकॊ विष्णुर महद भूतं पृथग भूतान्य अनेकशः तरीँल लॊकान वयाप्य भूतात्मा भुङ्क्ते विश्वभुग अव्ययः इमं सतवं भगवतॊ विष्णॊर वयासेन कीर्तितम पठेद य इच्छेत पुरुषः शरेयः पराप्तुं सुखानि च विश्वेश्वरम अजं देवं जगतः परभवाप्ययम भजन्ति ये पुष्कराक्षं न ते यान्ति पराभवम [य] के पूज्याः के नमः कार्याः कथं वर्तेत केषु च किमाचारः कीदृशेषु पितामह न रिष्यते [भ] बराह्मणानां परिभवः सादयेद अपि देवताः बराह्मणानां नमस्कर्ता युधिष्ठिर न रिष्यते ते पूज्यास ते नमः कार्या वर्तेथास तेषु पुत्रवत ते हि लॊकान इमान सर्वान धारयन्ति मनीषिणः बराह्मणाः सर्वलॊकानां महान्तॊ धर्मसेतवः धनत्यागाभिरामाश च वाक संयमरताश च ये रमणीयाश च भूतानां निधानं च धृतव्रताः परणेतारश च लॊकानां शास्त्राणां च यशस्विनः तपॊ येषां धनं नित्यं वाक चैव विपुलं बलम परभवश चापि धर्माणां धर्मज्ञाः सूक्ष्मदर्शिनः धर्मकामाः सथिता धर्मे सुकृतैर धर्मसेतवः यान उपाश्रित्य जीवन्ति परजाः सर्वाश चतुर्विधाः पन्थानः सर्वनेतारॊ यज्ञवाहाः सनातनाः पितृपैतामहीं गुर्वीम उद्वहन्ति धुरं सदा धुरि ये नावसीदन्ति विषमे सद गवा इव पितृदेवातिथि मुखा हव्यकव्याग्र भॊजिनः भॊजनाद एव ये लॊकांस तरायन्ते महतॊ भयात दीपाः सर्वस्य लॊकस्य चक्षुश चक्षुष्मताम अपि सर्वशिल्पादि निधयॊ निपुणाः सूक्ष्मदर्शिनः गतिज्ञाः सर्वभूतानाम अध्यात्मगतिचिन्तकाः आदिमध्यावसानानां जञातारश छिन्नसंशयाः परावरविशेषज्ञा गन्तारः परमां गतिम विमुक्ता धुत पाप्मानॊ निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः मानार्हा मानिता नित्यं जञानविद्भिर महात्मभिः चन्दने मलपङ्के च भॊजने ऽभॊजने समाः समं येषां दुकूलं च शाण कषौमाजिनानि च तिष्ठेयुर अप्य अभुञ्जाना बहूनि दिवसान्य अपि शॊषयेयुश च गात्राणि सवाध्यायैः संयतेन्द्रियाः अदैवं दैवतं कुर्युर दैवतं चाप्य अदैवतम लॊकान अन्यान सृजेयुश च लॊकपालांश च कॊपिताः अपेयः सागरॊ येषाम अभिशापान महात्मनाम येषां कॊपाग्निर अद्यापि दंडके नॊपशाम्यति देवानाम अपि ये देवाः कारणं कारणस्य च परमाणस्य परमाणं च कस तान अभिभवेद बुधः येषां वृद्धश च बालश च सर्वः संमानम अर्हति तपॊ विद्या विशेषत तु मानयन्ति परस्परम अविद्वान बराह्मणॊ देवः पात्रं वै पावनं महत विद्वान भूयस्तरॊ देवः पूर्णसागर संनिभः अविद्वांश चैव विद्वांश च बराह्मणॊ दैवतं महत परणीतश चाप्रणीतश च यथाग्निर दैवतं महत शमशाने हय अपि तेजस्वी पावकॊ नैव दुष्यति हविर यज्ञेषु च वहन भूय एवाभिशॊभते एवं यद्य अप्य अनिष्टेषु वर्तते सर्वकर्मसु सर्वथा बराह्मणॊ मान्यॊ दैवतं विद्धि तत्परम [य] कां तु बराह्मण पूजायां वयुष्टिं दृष्ट्वा जनाधिप कं वा कर्मॊदयं मत्वा तान अर्चसि महामते [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम पवनस्य च संवादम अर्जुनस्य च भारत सहस्रभुज भृच छरीमान कार्तवीर्यॊ ऽभवत परभुः अस्य लॊकस्य सर्वस्य माहिष्मत्यां महाबलः स तु रत्नाकरवतीं स दवीपां सागराम्बराम शशास सर्वां पृथिवीं हैहयः सत्यविक्रमः सववित्तं तेन दत्तं तु दत्तात्रेयाय कारणे कषत्रधर्मं पुरस्कृत्य विनयं शरुतम एव च आराधयाम आस च तं कृतवीर्यात्मजॊ मुनिम नयमन्त्रयत संहृष्टः स दविजश च वरैस तरिभिः स वरैश छन्दितस तेन नृपॊ वचनम अब्रवीत सहस्रबाहुर भूयां वै चमूमध्ये गृहे ऽनयथा मम बाहुसहस्रं तु पश्यन्तां सैनिका रणे विक्रमेण महीं कृत्स्नां जयेयं विपुलव्रत तां च धर्मेण संप्राप्य पालयेयम अतन्द्रितः चतुर्थं तु वरं याचे तवाम अहं दविजसत्तम तं ममानुग्रह कृते दातुम अर्हस्य अनिन्दित अनुशासन्तु मां सन्तॊ मिथ्यावृत्तं तदाश्रयम इत्य उक्तः स दविजः पराह तथास्त्व इति नराधिपम एवं समभवंस तस्य वरास ते दीप्ततेजसः ततः स रथम आस्थाय जवलनार्कसमद्युतिः अब्रवीद वीर्यसंमॊहात कॊ नव अस्ति सदृशॊ मया वीर्यधैर्य यशः शौचैर विक्रमेणौजसापि वा तद वाक्यान्ते चान्तरिक्षे वाग उवाचाशरीरिणी न तवं मूढ विजानीषे बराह्मणं कषत्रियाद वरम सहितॊ बराह्मणेनेह कषत्रियॊ रक्षति परजाः [अर्जुन] कुर्यां भूतानि तुष्टॊ ऽहं करुद्धॊ नाशं तथा नये कर्मणा मनसा वाचा न मत्तॊ ऽसति वरॊ दविजः पूर्वॊ बरह्मॊत्तरॊ वादॊ दवितीयः कषत्रियॊत्तरः तवयॊक्तौ यौ तु तौ हेतू विशेषस तव अत्र दृश्यते बराह्मणाः संश्रिताः कषत्रं न कषत्रं बराह्मणाश्रितम शरितान बरह्मॊपधा विप्राः खादन्ति कषत्रियान भुवि कषत्रियेष्व आश्रितॊ धर्मः परजानां परिपालनम कषत्राद वृत्तिर बराह्मणानां तैः कथं बराह्मणॊ वरः सर्वभूतप्रधानांस तान भैक्ष वृत्तीन अहं सदा आत्मसंभावितान विप्रान सथापयाम्य आत्मनॊ वशे कथितं हय अनया सत्यं गायत्र्या कन्यया दिवि विजेष्याम्य अवशान सर्वान बराह्मणांश चर्म वाससः न च मां चयावयेद राष्ट्रात तरिषु लॊकेषु कश चन देवॊ वा मानुषॊ वापि तस्माज जयेष्ठॊ दविजाद अहम अद्य बरह्मॊत्तरं लॊकं करिष्ये कषत्रियॊत्तरम न हि मे संयुगे कश चित सॊढुम उत्सहते बलम अर्जुनस्य वचः शरुत्वा वित्रस्ताभून निशाचरी अथैनम अन्तरिक्षस्थस ततॊ वायुर अभाषत तयजैनं कलुषं भावं बराह्मणेभ्यॊ नमस्कुरु एतेषां कुर्वतः पापं राष्ट्रक्षॊभॊ हि ते भवेत अथ वा तवां महीपाल शमयिष्यन्ति वै दविजाः निरसिष्यन्ति वा राष्ट्राद धतॊत्साहं महाबलाः तं राजा कस तवम इत्य आह ततस तं पराह मारुतः वायुर वै देवदूतॊ ऽसमि हितं तवां परब्रवीम्य अहम [अ] अहॊ तवयाद्य विप्रेषु भक्तिरागः परदर्शितः यादृशं पृथिवी भूतं तादृशं बरूहि वै दविजम वायॊर वा सदृशं किं चिद बरूहि तवं बराह्मणॊत्तमम अपां वै सदृशं बरूहि सूर्यस्य नभसॊ ऽपि वा [वायु] शृणु मूढ गुणान कांश चिद बराह्मणानां महात्मनाम ये तवया कीर्तिता राजंस तेभ्यॊ ऽथ बराह्मणॊ वरः तयक्त्वा महीत्वं भूमिस तु सपर्धयाङ्गनृपस्य ह नाशं जगाम तां विप्रॊ वयष्टम्भयत कश्यपः अक्षया बराह्मणा राजन दिवि चेह च नित्यदा अपिबत तेजसा हय आपः सवयम एवाङ्गिराः पुरा स ताः पिबन कषीरम इव नातृप्यत महातपाः अपूरयन महौघेन महीं सर्वां च पार्थिव तस्मिन्न अहं च करुद्धे वै जगत तयक्त्वा ततॊ गतः वयतिष्ठम अग्निहॊत्रे च चिरम अङ्गिरसॊ भयात अभिशप्तश च भगवान गौतमेन पुरंदरः अहल्यां कामयानॊ वै धर्मार्थं च न हिंसितः तथा समुद्रॊ नृपते पूर्णॊ मृष्टेन वारिणा बराह्मणैर अभिशप्तः सँल लवणॊदः कृतॊ विभॊ सुवर्णवर्णॊ निर्धूमः संहतॊर्ध्व शिखः कविः करुद्धेनाङ्गिरसा शप्तॊ गुणैर एतैर इवर्जितः मरुतश चूर्णितान पश्य ये ऽहसन्त महॊदधिम सुवर्णधारिणा नित्यम अवशप्ता दविजातिना समॊ न तवं दविजातिभ्यः शरेष्ठं विद्धि नराधिप गर्भस्थान बराह्मणान सम्यङ नमस्यति किल परभुः दण्डकानां महद राज्यं बराह्मणेन विनाशितम तालजङ्घं महत कषत्रम और्वेणैकेन नाशितम तवया च विपुलं राज्यं बलं धर्मः शरुतं तथा दत्तात्रेय परसादेन पराप्तं परमदुर्लभम अग्निं तवं यजसे नित्यं कस्माद अर्जुन बराह्मणम स हि सर्वस्य लॊकस्य हव्यवाट किं न वेत्सि तम अथ वा बराह्मणश्रेष्ठम अनु भूतानुपालकम कर्तारं जीवलॊकस्य कस्माज जानन विमुह्यसे तथा परजापतिर बरह्मा अव्यक्तः परभवाप्ययः येनेदं निखिलं विश्वं जनितं सथावरं चरम अण्ड जातं तु बरह्माणं के चिद इच्छन्त्य अपण्डिताः अण्डाद भिन्नाद बभुः शैला दिशॊ ऽमभः पृथिवी दिवम दरष्टव्यं नैतद एवं हि कथं जयायस्तमॊ हि सः समृतम आकाशम अण्डं तु तस्माज जातः पितामहः तिष्ठेत कथम इति बरूहि न किं चिद धि तदा भवेत अहं कार इति परॊक्तः सर्वतेजॊ गतः परभुः नास्त्य अण्डम अस्ति तु बरह्मा स राजँल लॊकभावनः इत्य उक्तः स तदा तूष्णीम अभूद वायुस तम अब्रवीत [वायु] इमां भूमिं बराह्मणेभ्यॊ दित्सुर वै दक्षिणां पुरा अङ्गॊ नाम नृपॊ राजंस ततश चिन्तां मही ययौ धारणीं सर्वभूतानाम अयं पराप्य वरॊ नृपः कथम इच्छति मां दातुं दविजेभ्यॊ बरह्मणः सुताम साहं तयक्त्वा गमिष्यामि भूमित्वं बरह्मणः पदम अयं सराष्ट्रॊ नृपतिर मा भूद इति ततॊ ऽगमत ततस तां कश्यपॊ दृष्ट्वा वरजन्तीं पृथिवीं तदा परविवेश महीं सद्यॊ मुक्त्वात्मानं समाहितः रुद्धा सा सर्वतॊ जज्ञे तृणौषधि समन्विता धर्मॊत्तरा नष्टभया भूमिर आसीत ततॊ नृप एवं वर्षसहस्राणि दिव्यानि विपुलव्रतः तरिंशतं कश्यपॊ राजन भूमिर आसीद अतन्द्रितः अथागम्य महाराज नमस्कृत्य च कश्यपम पृथिवी काश्यपी जज्ञे सुता तस्य महात्मनः एष राजन्न ईदृशॊ वै बराह्मणः कश्यपॊ ऽभवत अन्यं परब्रूहि वापि तवं कश्यपात कषत्रियं वरम तूष्णीं बभूव नृपतिः पवनस तव अब्रवीत पुनः शृणु राजन्न उतथ्यस्य जातस्याङ्गिरसे कुले भद्रा सॊमस्य दुहिता रूपेण परमा मता तस्यास तुल्यं पतिं सॊम उतथ्यं समपश्यत सा च तीव्रं तपस तेपे महाभागा यशस्विनी उतथ्यं तु महाभागं तत कृते ऽवरयत तदा तत आहूय सॊतथ्यं ददाव अत्र यशस्विनीम भार्यार्थे स च जग्राह विधिवद भूरिदक्षिण तां तव अकामयत शरीमान वरुणः पूर्वम एव ह स चागम्य वनप्रस्थं यमुनायां जहार ताम जलेश्वरस तु हृत्वा ताम अनयत सवपुरं परति परमाद्भुतसंकाशं षट सहस्रशतह्रदम न हि रम्यतरं किं चित तस्माद अन्यत पुरॊत्तमम परासादैर अप्सरॊभिश च दिव्यैः कामैश च शॊभितम तत्र देवस तया सार्धं रेमे राजञ जलेश्वरः अथाख्यातम उतथ्याय ततः पत्न्य अवमर्दनम तच छरुत्वा नारदात सर्वम उतथ्यॊ नारदं तदा परॊवाच गच्छ बरूहि तवं वरुणं परुषं वचः मद्वाक्यान मुञ्च मे भार्यां कस्माद वा हृतवान असि लॊकपालॊ ऽसि लॊकानां न लॊकस्य विलॊपकः सॊमेन दत्ता भार्या मे तवया चापहृताद्य वै इत्य उक्तॊ वचनात तस्य नारदेन जलेश्वरः मुञ्च भार्याम उतथ्यस्येत्य अथ तं वरुणॊ ऽबरवीत ममैषा सुप्रिया भार्या नैनाम उत्स्रष्टुम उत्सहे इत्य उक्तॊ वरुणेनाथ नारदः पराप्य तं मुनिम उतथ्यम अब्रवीद वाक्यं नातिहृष्टमना इव गले गृहीत्वा कषिप्तॊ ऽसमि वरुणेन महामुने न परयच्छति ते भार्यां यत ते कार्यं कुरुष्व तत नारदस्य वचः शरुत्वा करुद्धः पराज्वलद अङ्गिराः अपिबत तेजसा वारि विष्टभ्य सुमहातपाः पीयमाने च सर्वस्मिंस तॊये वै सलिलेश्वरः सुहृद्भिः कषिप्यमाणॊ ऽपि नैवामुञ्चत तां तदा ततः करुद्धॊ ऽबरवीद भूमिम उतथ्यॊ बराह्मणॊत्तमः दर्शयस्व सथलं भद्रे षट सहस्रशतह्रदम ततस तद इरिणं जातं समुद्रश चापसर्पितः तस्माद देशान नदीं चैव परॊवाचासौ दविजॊत्तमः अदृश्या गच्छ भीरु तवं सरस्वति मरुं परति अपुण्य एष भवतु देशस तयक्तस तवया शुभे तस्मिन संचूर्णिते देशे भद्राम आदाय वारिपः अददाच छरणं गत्वा भार्याम आङ्गिरसाय वै परतिगृह्य तु तां भार्याम उतथ्यः सुमनाभवत मुमॊच च जगद दुःखाद वरुणं चैव हैहय ततः स लब्ध्वा तां भार्यां वरुणं पराह धर्मवित उतथ्यः सुमहातेजा यत तच छृणु नराधिप मयैषा तपसा पराप्ता करॊशतस ते जलाधिप इत्य उक्त्वा ताम उपादाय सवम एव भवनं ययौ एष राजन्न ईदृशॊ वै उतथ्यॊ बराह्मणर्षभः बरवीम्य अहं बरूहि वा तवम उतथ्यात कषत्रियं वरम [भ] इत्य उक्तः स तदा तूष्णीम अभूद वायुस ततॊ ऽबरवीत शृणु राजन्न अगस्त्यस्य माहात्म्यं बराह्मणस्य ह असुरैर निर्जिता देवा निरुत्साहाश च ते कृताः यज्ञाश चैषां हृताः सर्वे पितृभ्यश च सवधा तथा कर्मेज्या मानवानां च दानवैर हैहयर्षभ भरष्टैश्वर्यास ततॊ देवाश चेरुः पृथ्वीम इति शरुतिः ततः कदा चित ते राजन दीप्तम आदित्यवर्चसम ददृशुस तेजसा युक्तम अगस्त्यं विपुलव्रतम अभिवाद्य च तं देवा दृष्ट्वा च यशसा वृतम इदम ऊचुर महात्मानं वाक्यं काले जनाधिप दानवैर युधि भग्नाः सम तथैश्वर्याच च भरंशिताः तद अस्मान नॊ भयात तीव्रात तराहि तवं मुनिपुंगव इत्य उक्तः स तदा देवैर अगस्त्यः कुपितॊ ऽभवत परजज्वाल च तेजस्वी कालाग्निर इव संक्षये तेन दीप्तांशु जालेन निर्दग्धा दानवास तदा अन्तरिक्षान महाराज नयपतन्त सहस्रशः दह्यमानास तु ते दैत्यास तस्यागस्त्यस्य तेजसा उभौ लॊकौ परित्यज्य ययुः काष्ठां सम दक्षिणाम बलिस तु यजते यज्ञम अश्वमेधं महीं गतः ये ऽनये सवस्था महीस्थाश च ते न दग्धा महासुराः ततॊ लॊका पुनः पराप्ताः सुरैः शान्तं च तद रजः अथैनम अब्रुवन देवा भूमिष्ठान असुराञ जहि इत्य उक्त आह देवान स न शक्नॊमि महीगतान दग्धुं तपॊ हि कषीयेन मे धक्ष्यामीति च पार्थिव एवं दग्धा भगवता दानवाः सवेन तेजसा अगस्त्येन तदा राजंस तपसा भावितात्मना ईदृशश चाप्य अगस्त्यॊ हि कथितस ते मयानघ बरवीम्य अहं बरूहि वा तवम अगस्त्यात कषत्रियं वरम इत्य उक्तः स तदा तूष्णीम अभूद वायुस ततॊ ऽबरवीत शृणु राजन वसिष्ठस्य मुख्यं कर्म यशस्विनः आदित्याः सत्रम आसन्त सरॊ वै मानसं परति वसिष्ठं मनसा गत्वा शरुत्वा तत्रास्य गॊचरम यजमानांस तु तान दृष्ट्वा वयग्रान दीक्षानुकर्शितान हन्तुम इच्छन्ति शैलाभाः खलिनॊ नाम दानवाः अदूरात तु ततस तेषां बरह्मदत्तवरं सरः हता हता वै ते तत्र जीवन्त्य आप्लुत्य दानवाः ते परगृह्य महाघॊरान परतान परिघान दरुमान विक्षॊभयन्तः सलिलम उत्थिताः शतयॊजनम अभ्यद्रवन्त देवांस ते सहस्राणि दशैव ह ततस तैर अर्दिता देवाः शरणं वासवं ययुः स च तैर वयथितः शक्रॊ वसिष्ठं शरणं ययौ ततॊ ऽभयं ददौ तेभ्यॊ वसिष्ठॊ भगवान ऋषिः तथा तान दुःखिताञ जानन्न आनृशंस्य परॊ मुनिः अयत्नेनादहत सर्वान खलिनः सवेन तेजसा कैलासं परथितां चापि नदीं गङ्गां महातपाः आनयत तत सरॊ दिव्यं तया भिन्नं च तत सरः सरॊ भिन्नं तया नद्या सरयूः सा ततॊ ऽभवत हताश च खलिनॊ यत्र स देशः खलिनॊ ऽभवत एवं सेन्द्रा वसिष्ठेन रक्षितास तरिदिवौकसः बरह्मदत्तवराश चैव हता दैत्या महात्मना एतत कर्म वसिष्ठस्य कथितं ते मयानघ बरवीम्य अहं बरूहि वा तवं वसिष्ठात कषत्रियं वरम [भ] इत्य उक्तस तव अर्जुनस तूष्णीम अभूद वायुस तम अब्रवीत शृणु मे हैहय शरेष्ठ कर्मात्रेः सुमहात्मनः घॊरे तमस्य अयुध्यन्त सहिता देवदानवाः अविध्यत शरैस तत्र सवर भनुः सॊमभास्करौ अथ ते तमसा गरस्ता निहन्यन्ते सम दानवैः देवा नृपतिशार्दूल सहैव बलिभिस तदा असुरैर वध्यमानास ते कषीणप्राणा दिवौकसः अपश्यन्त तपस्यन्तम अत्रिं विप्रं महावने अथैनम अब्रुवन देवाः शान्तक्रॊधं जितेन्द्रियम असुरैर इषुभिर विद्धौ चन्द्रादित्याव इमाव उभौ वयं वध्यामहे चापि शत्रुभिस तमसावृते नाधिगच्छाम शान्तिं च भयात तरायस्व नः परभॊ कथं रक्षामि भवतस ते ऽबरुवंश चन्द्रमा भव तिमिरघ्नश च सविता दस्युहा चैव नॊ भव एवम उक्तस तदात्रिस तु सॊमवत परियदर्शनः अपश्यत सौम्य भावं च सूर्यस्य परतिदर्शनम दृष्ट्वा नातिप्रभं सॊमं तथा सूर्यं च पार्थिव परकाशम अकरॊद अत्रिस तपसा सवेन संयुगे जगद वितिमिरं चापि परदीप्तम अकरॊत तदा वयजयच छत्रुसंघांश च देवानां सवेन तेजसा अत्रिणा दह्यमानांस तान दृष्ट्वा देवा महासुरान पराक्रमैस ते ऽपि तदा वयत्यघ्नन्न अत्रिरक्षिताः उद्भासितश च सविता देवास तराता हतासुराः अत्रिणा तव अथ सॊमत्वं कृतम उत्तमतेजसा अद्वितीयेन मुनिना जपता चर्म वाससा फलभक्षेण राजर्षे पश्य कर्मात्रिणा कृतम तस्यापि विस्तरेणॊक्तं कर्मात्रेः सुमहात्मनः बरवीम्य अहं बरूहि वा तवम अत्रितः कषत्रियं वरम इत्य उक्तस तव अर्जुनस तूष्णीम अभूद वायुस तम अब्रवीत शृणु राजन महत कर्म चयवनस्य महात्मनः अश्विनॊः परतिसंश्रुत्य चयवनः पाकशासनम परॊवाच सहितं देवैः सॊमपाव अश्विनौ कुरु [इन्द्र] अस्माभिर वर्जिताव एतौ भवेतां सॊमपौ कथम देवैर न संमिताव एतौ तस्मान मैवं वदस्व नः अश्विभ्यां सह नेच्छामः पातुं सॊमं महाव्रत पिबन्त्य अन्ये यथाकामं नाहं पातुम इहॊत्सहे [चयवन] न चेत करिष्यसि वचॊ मयॊक्तं बलसूदन मया परमथितः सद्यः सॊमं पास्यसि वै मखे ततः कर्म समारब्धं हिताय सहसाश्विनॊः चयवनेन ततॊमन्त्रैर अभिभूताः सुराभवन तत तु कर्म समारब्धं दृष्ट्वेन्द्रः करॊधमूर्छितः उद्यम्य विपुलं शैलं चयवनं समुपाद्रवत तथा वज्रेण भगवान अमर्षाकुल लॊचनः तम आपतन्तं दृष्ट्वैव चयवनस तपसान्वितः अद्भिः सिक्त्वास्तम्भयत तं स वर्जं सह पर्वतम अथेन्द्रस्य महाघॊरं सॊ ऽसृजच छत्रुम एव ह मदं मन्त्राहुति मयं वयादितास्यं महामुनिः तस्य दन्तसहस्रं तु बभूव शतयॊजनम दवियॊजनशतास तस्य दंष्ट्राः परमदारुणाः हनुस तस्याभवद भूमाव एकश चास्यास्पृशद दिवम जिह्वा मूले सथितास तस्य सर्वे देवाः स वासवाः तिमेर आस्यम अनुप्राप्ता यथामत्स्या महार्णवे ते संमन्त्र्य ततॊ देवा मदस्यास्य गतास तदा अब्रुवन सहिताः शक्रं परणमास्मै दविजातये अश्विभ्यां सह सॊमं च पिबामॊ विगतज्वराः ततः स परणतः शक्रश चकार चयवनस्य तत चयवनः कृतवांस तौ चाप्य अश्विनौ सॊमपीथिनौ ततः पर्त्याहरत कर्म मदं च वयभजन मुनिः अक्षेषु मृगयायां च पाने सत्रीषु च वीर्यवान एतैर दॊषैर नरॊ राजन कषयं याति न संशयः तस्माद एतान नरॊ नित्यं दूरतः परिवर्जयेत एतत ते चयवनस्यापि कर्म राजन परकीर्तितम बरवीम्य अहं बरूहि वा तवं चयवनात कषत्रियं वरम [भ] तूष्णीम आसीद अर्जुनस तु पवनस तव अब्रवीत पुनः शृणु मे बराह्मणेष्व एव मुख्यं कर्म जनाधिप मदस्यास्यम अनुप्राप्ता यदा सेन्द्रा दिवौकसः तदेयं चयवनेनेह हृता तेषां वसुंधरा उभौ लॊकौ हृतौ मत्वा ते देवा दुःखिताभवन शॊकार्ताश च महात्मानं बरह्माणं शरणं ययुः [देवाह] मदास्य वयतिषिक्तानाम अस्माकं लॊकपूजित चयवनेन हृता भूमिः कपैश चापि दिवं परभॊ [बर] गच्छध्वं शरणं विप्रान आशु सेन्द्रा दिवौकसः परसाद्य तान उभौ लॊकाव अवाप्स्यथ यथा पुरा ते ययुः शरणं विप्रास त ऊचुः काञ जयामहे इत्य उक्तास ते दविजान पराहुर जयतेह कपान इति भूगतान हि विजेतारॊ वयम इत्य एव पार्थिव ततः कर्म समारब्धं बराह्मणैः कप नाशनम तच छरुत्वा परेषितॊ दूतॊ बराह्मणेभ्यॊ धनी कपैः स च तान बराह्मणान आह धनी कप वचॊ यथा भवद्भिः सदृशाः सर्वे कपाः किम इह वर्तते सर्वे वेद विदः पराज्ञाः सर्वे च करतुयाजिनः सर्वे सत्यव्रताश चैव सर्वे तुल्या महर्षिभिः शरीश चैव रमते तेषु धारयन्ति शरियं च ते वृथा दारान न गच्छन्ति वृथा मांसं न भुञ्जते दीप्तम अग्निं जुह्वति च गुरूणां वचने सथिताः सर्वे च नियतात्मानॊ बलानां संविभागिनः उपेत्य शकटैर यान्ति न सेवन्ति रजस्वलाम अभुक्तवत्सु नाश्नन्ति दिवा चैव न शेरते एतैश चान्यैश च बहुभिर गुणैर युक्तान कथं कपान विजेष्यथ निवर्तध्वं निवृत्तानां शुभं हि वः [बर] कपान वयं विजेष्यामॊ ये देवास ते वयं समृताः तस्माद वध्याः कपास्माकं धनिन याहि यथागतम धनी गत्वा कपान आह न वॊ विप्राः परियं कराः गृहीत्वास्त्राण्य अथॊ विप्रान कपाः सर्वे समाद्रवन समुदग्रध्वजान दृष्ट्वा कपान सर्वे दविजातयः वयसृजञ जवलितान अग्नीन कपानां पराणनाशनान बरह्म सृष्टा हव्यभुजः कपान भुक्त्वा सनातनाः नभसीव यथाभ्राणि वयराजन्त नराधिप परशशंसुर दविजांश चैव बरह्माणं च यशस्विनम तेषां तेजस तथा वीर्यं देवानां ववृधे ततः अवाप्नुवंश चामरत्वं तरिषु लॊकेषु पूजितम इत्य उक्तवचनं वायुम अर्जुनः परत्यभाषत परतिपूज्य महाबाहॊ यत तच छृणु नराधिप जीवाम्य अहं बराह्मणार्थे सर्वथा सततं परभॊ बरह्मणे बराह्मणेभ्यश च परणमामि च नित्यशः दत्तात्रेय परसादाच च मया पराप्तम इदं यशः लॊके च परमा कीर्तिर धर्मश च चरितॊ महान अहॊ बराह्मण कर्माणि यथा मारुत तत्त्वतः तवया परॊक्तानि कार्त्स्न्येन शरुतानि परयतेन ह [वायु] बराह्मणान कषत्रधर्मेण पालयस्वेन्द्रियाणि च भृगुभ्यस ते भयं घॊरं तत तु कालाद भविष्यति [य] बराह्मणान अर्चसे राजन सततं संशितव्रतान कं तु कर्मॊदयं दृष्ट्वा तान अर्चसि नराधिप कां वा बराह्मण पूजायां वयुष्टिं दृष्ट्वा महाव्रत तान अर्चसि महाबाहॊ सर्वम एतद वदस्व मे [भ] एष ते केशचः सर्वम आख्यास्यति महामतिः वयुष्टं बराह्मण पूजायां दृष्टव्युष्टिर महाव्रताः बलं शरॊत्रे वान मनश चक्षुषी च; जञानं तथा न विशुद्धं ममाद्य देहन्यासॊ नातिचिरान मतॊ मे; न चातितूर्णं सविताद्य याति उक्ता धर्मा ये पुराणे महान्तॊ; बराह्मणानां कषत्रियाणां विशां च पौराणं ये दण्ड्दम उपासते च; शेषं कृष्णाद उपशिक्षस्व पार्थ अहं हय एन वेद्मि तत्त्वेन कृष्णं; यॊ ऽयं हि यच चास्य बलं पुराणम अमेयात्मा केशवः कौरवेन्द्र; सॊ ऽयं धर्मं वक्ष्यति संशयेषु कृष्णः पृथ्वीम असृजत खं दिवं च; वराहॊ ऽयं भीमबलः पुराणः अस्य चाधॊ ऽथान्तरिक्षं दिवं च; दिशश चतस्रः परदिशश चतस्रः सृष्टिस तथैवेयम अनुप्रसूता; स निर्ममे विश्वम इदं पुराणम अस्य नाभ्यां पुष्करं संप्रसूतं; यत्रॊत्पन्नः सवयम एवामितौजाः येनाच्छिन्नं तत तमः पार्थ घॊरं; यत तत तिष्ठत्य अर्णवं तर्जयानम कृते यॊगे धर्म आसीत समग्रस; तरेताकाले जञानम अनुप्रपन्नः बलं तव आसीद दवापरे पार्थ कृष्णः; कलाव अधर्मः कषितिम आजगाम स पूर्वदेवॊ निजघान दैत्यान; स पूर्वदेवश च बभूव सम्राट स भूतानां भावनॊ भूतभव्यः; स विश्वस्यास्य जगतश चापि गॊप्ता यदा धर्मॊ गलायति वै सुराणां; तदा कृष्णॊ जायते मानुषेषु धर्मे सथित्वा स तु वै भावितात्मा; परांश च लॊकान अपरांश च याति तयाज्यांस तयक्त्वाथासुराणां वधाय; कार्याकार्ये कारणं चैव पार्थ कृतं करिष्यत करियते च देवॊ; मुहुः सॊमं विद्धि च शक्रम एतम स विश्वकर्मा स च विश्वरूपः; स विश्वभृद विश्वकृग विश्वजिच च स शूलभृच छॊणित भृत करालस; तं कर्म भिर विदितं वै सतुवन्ति तं गन्धर्वाप्सरसश च नित्यम; उपतिष्ठन्ते विबुधानां शतानि तं राक्षसाश च परिसंवहन्ते; रायः पॊषः स विजिगीषुर एकः तम अध्वरे शंसितारः सतुवन्ति; रथंतरे सामगाश च सतुवन्ति तं बराह्मणा बरह्म मन्त्रैः सतुवन्ति; तस्मै हविर अध्वर्यवः कल्पयन्ति स पौराणीं बरह्म गुहां परविष्टॊ; मही सत्रं भारताग्रे ददर्श स चैव गाम उद्दधाराग्र्य कर्मा; विक्षॊभ्य दैत्यान उरगान दानवांश च तस्य भक्षान विविधान वेदयन्ति; तम एवाजौ वाहनं वेदयन्ति तस्यान्तरिक्षं पृथिवी दिवं च; सर्वं वशे तिष्ठति शाश्वतस्य स कुम्भरेताः ससृजे पुराणं; यत्रॊत्पन्नम ऋषिम आहुर वसिष्ठम स मातरिश्वा विभुर अश्ववाजी; स रश्मिमान सविता चादि देवः तेनासुरा विजिताः सर्व एव; तस्य विक्रान्तैर विजितानीह तरीणि स देवानां मानुषाणां पितॄणां; तम एवाहुर यज्ञविदां वितानम स एव कालं विभजन्न उदेति; तस्यॊत्तरं दक्षिणं चायने दवे तस्य एवॊर्ध्वं तिर्यग अधश चरन्ति; गभस्तयॊ मेदिनीं तापयन्तः तं बराह्मणा वेद विदॊ जुषन्ति; तस्यादित्यॊ भाम उपयुज्य भाति स मासि मास्य अध्वर कृद विधत्ते; तम अध्वरे वेद विदः पठन्ति स एकयुक चक्रम इदं तरिनाभि; सप्ताश्वयुक्तं वहते वै तरिधामा महातेजाः सर्वगः सर्वसिंहः; कृष्णॊ लॊकान धारयते तथैकः अश्नन्न अनश्नंश च तथैव धीरः; कृष्णं सदा पार्थ कर्तारम एहि स एकदा कक्षगतॊ महात्मा; तृप्तॊ विभुः खाण्डवे धूमकेतुः स राक्षसान उरगांश चावजित्य; सर्वत्र गः सर्वम अग्नौ जुहॊति स एवाश्वः शवेतम अश्वं परयच्छत; स एवाश्वान अथ सर्वांश चकार तरिवन्धुरस तस्य रथस तरिचक्रस; तरिवृच छिराश चतुरस्रश च तस्य स विहायॊ वयदधात पञ्च नाभिः; स निर्ममे गां दिवम अन्तरिक्षम एवं रम्यान असृजत पर्वतांश च; हृषीकेशॊ ऽमितदीप्ताग्नितेजाः स लङ्घयन वै सरितॊ जिघांसन; स तं वज्रं परहरन्तं निरास स महेन्द्रः सतूयते वै महाध्वरे; विप्रैर एकॊ ऋक सहस्रैः पुराणैः दुर्वासा वै तेन नान्येन शक्यॊ; गृहे राजन वासयितुं महौजाः तम एवाहुर ऋषिम एकं पुराणं; स विश्वकृद विदधात्य आत्मभावान वेदांश च यॊ वेदयते ऽधिदेवॊ; विधींश च यश चाश्रयते पुराणान कामे वेदे लौकिके यत फलं च; विष्वक्सेनेन सर्वम एतत परतीहि जयॊतींषि शुक्लानि च सर्वलॊके; तरयॊ लॊका लॊकपात्रास तरयश च तरयॊ ऽगनयॊ वयाहृतयश च तिस्रः; सर्वे देवा देवकीपुत्र एव संवत्सरः स ऋतुः सॊ ऽरधमासः; सॊ ऽहॊरात्रः सकला वै स काष्ठाः मात्रा मुहूर्ताश च लवाः कषणाश च; विष्वक्सेने सर्वम एतत परतीहि चन्द्रादित्यौ गरहनक्षत्रताराः; सर्वाणि दर्शान्य अथ पौर्णमास्यः नक्षत्रयॊगा ऋतवश च पार्थ; विष्वक्सेनात सर्वम एतत परसूतम रुद्रादित्या वसवॊ ऽथाश्विनौ च; साध्या विश्वे मरुतां षड गणाश च परजापतिर देव मातादितिश च; सर्वे कृष्णाद ऋषयश चैव सप्त वायुर भूत्वा विक्षिपते च विश्वम; अग्निर भूत्वा दहते विश्वरूपः आपॊ भूत्वा मज्जयते च सर्वं; बरह्मा भूत्वा सृजते विश्वसंघान वेद्यं च यद वेदयते च वेदान; विधिश च यश चाश्रयते विधेयान धर्मे च वेदे व बले च सर्वं; चराचरं केशवं तवं परतीहि जयॊतिर भूतः परमॊ ऽसौ पुरस्तात; परकाशयन परभया विश्वरूपः अपः सृष्ट्वा हय आत्मभूर आत्मयॊनिः; पुराकरॊत सर्वम एवाथ विश्वम ऋतून उत्पातान विविधान्य अद्भुतानि; मेघान विद्युत सर्वम ऐरावतं च सर्वं कृष्णात सथावरं जङ्गमं च; विश्वाख्याताद विष्णुम एनं परतीहि विश्वावासं निर्गुणं वासुदेवं; संकर्षणं जीवभूतं वदन्ति ततः परद्युम्नम अनिरुद्धं चतुर्थम; आज्ञापयत्य आत्मयॊनिर महात्मा स पञ्चधा पञ्चजनॊपपन्नं; संचॊदयन विश्वम इदं सिसृक्षुः ततश चकारावनि मारुतौ च; खं जयॊतिर आपश च तथैव पार्थ स सथावरं जङ्गमं चैवम एतच; चतुर्विधं लॊकम इमं च कृत्वा ततॊ भूमिं वयदधात पञ्च बीजां; दयौः पृथिव्यां धास्यति भूरि वारि तेन विश्वं कृतम एतद धि राजन; स जीवयत्य आत्मनैवात्म यॊनिः ततॊ देवान असुरान मानुषांश च; लॊकान ऋषींश चाथ पितॄन परजाश च समासेन विविधान पराणिलॊकान; सर्वान सदा भूतपतिः सिसृक्षुः शुभाशुभं सथावरं जङ्गमं च; विष्वक्सेनात सर्वम एतत परतीहि यद वर्तते यच च भविष्यतीह; सर्वम एतत केशवं तवं परतीहि मृत्युश चैव पराणिनाम अन्तकाले; साक्षात कृष्णः शाश्वतॊ धर्मवाहः भूतं च यच चेह न विद्म किं चिद; विष्वक्सेनात सर्वम एतत परतीहि यत परशस्तं च लॊकेषु पुण्यं यच च शुभाशुभम तत सर्वं केशवॊ ऽचिन्त्यॊ विपरीतम अतॊ भवेत एतादृशः केशवॊ ऽयं सवयं भूर; नारायणः परमश चाव्ययश च मध्यं चास्य जगतस तस्थुषश च; सर्वेषां भूतानां परभवश चाप्ययश च [य] बरूहि बराह्मण पूजायां वयुष्टिं तवं मधुसूदन वेत्ता तवम अस्य चार्थस्य वेद तवां हि पितामहः [वा] शृणुष्वावहितॊ राजन दविजानां भरतर्षभ यथातत्त्वेन वदतॊ गुणान मे कुरुसत्तम परद्युम्नः परिपप्रच्छ बराह्मणैः परिकॊपितः किं फलं बराह्मणेष्व अस्ति पूजायां मधुसूदन ईश्वरस्य सतस तस्य इह चैव परत्र च सदा दविजातीन संपूज्य किं फलं तत्र मानद एतद बरूहि पितः सर्वं सुमहान संशयॊ ऽतर मे इत्य उक्तवचनस तेन परद्युम्नेन तदा तव अहम परत्यब्रुवं महाराज यत तच छृणु समाहितः वयुष्टिं बराह्मण पूजायां रौक्मिणेय निबॊध मे एते हि सॊमराजान ईश्वराः सुखदुःखयॊः अस्मिँल लॊके रौक्मिणेय तथामुष्मिंश च पुत्रक बराह्मण परमुखं सौख्यं न मे ऽतरास्ति विचारणा बराह्मण परमुखं वीर्यम आयुः कीर्तिर यशॊबलम लॊका लॊकेश्वराश चैव सर्वे बराह्मण पूर्वकाः तत कथं नाद्रियेयं वै ईश्वरॊ ऽसमीति पुत्रक मा ते मन्युर महाबाहॊ भवत्व अत्र दविजान परति बराह्मणॊ हि महद भूतम अस्मिँल लॊके परत्र च भस्म कुर्युर जगद इदं करुद्धाः परत्यक्षदर्शिनः अन्यान अपि सृजेयुश च लॊकाँल लॊकेश्वरांस तथा कथं तेषु न वर्तेय सम्यग जञानात सुतेजसः अवसन मद्गृहे तात बराह्मणॊ हरि पिङ्गलः चीरवासा बिल्वदण्डी दीर्घश्मश्रु नखादिमान दीर्घ्येभ्यश च मनुष्येभ्यः परमाणाद अधिकॊ भुवि स सम संचरते लॊकान ये दिव्या ये च मानुषाः इमा गाथा गायमानश चत्वरेषु सभासु च दुर्वाससं वासयेत कॊ बराह्मणं सत्कृतं गृहे परिभाषां च मे शरुत्वा कॊ नु दद्यात परतिश्रयम यॊ मां कश चिद वासयेत न स मां कॊपयेद इह तं सम नाद्रियते कश चित ततॊ ऽहं तम अवासयम स सम भुङ्क्ते सहस्राणां बहूनाम अन्नम एकदा एकदा समाल्पकं भुङ्क्ते न वैति च पुनर गृहान अकस्माच च परहसति तथाकस्मात पररॊदिति न चास्य वयसा तुल्यः पृथिव्याम अभवत तदा सॊ ऽसमद आवसथं गत्वा शय्याश चास्तरणानि च कन्याश चालं कृता दग्ध्वा ततॊ वयपगतः सवयम अथ माम अब्रवीद भूयः स मुनिः संशितव्रतः कृष्ण पायसम इच्छामि भॊक्तुम इत्य एव स तवरः सदैव तु मया तस्य चित्तज्ञेन गृहे जनः सर्वाण्य एवान्न पानानि भक्ष्याश चॊच्चावचास तथा भवन्तु सत्कृतानीति पूर्वम एव परचॊदितः ततॊ ऽहं जवलमानं वै पायसं परत्यवेदयम तद भुक्त्वैव तु स कषिप्रं ततॊ वचनम अब्रवीत कषिप्रम अङ्गानि लिम्पस्व पायसेनेति स सम ह अविमृश्यैव च ततः कृतवान अस्मि तत तथा तेनॊच्छिष्टेन गात्राणि शिरश चैवाभ्यमृक्षयम स ददर्श तदाभ्याशे मातरं ते शुभाननाम ताम अपि समयमानः स पायसेनाभ्यलेपयत मुनिः पायसदिग्धाङ्गीं रथे तूर्णम अयॊजयत तम आरुह्य रथं चैव निर्ययौ स गृहान मम अग्निवर्णॊ जवलन धीमान स दविजॊ रथदुर्यवत परतॊदेनातुदद बालां रुक्मिणीं मम पश्यतः न च मे सतॊकम अप्य आसीद दुःखम ईर्ष्या कृतं तदा ततः स राजमार्गेण महता निर्ययौ बहिः तद दृष्ट्वा महद आश्चर्यं दाशार्हा जातमन्यवः तत्राजल्पन मिथः के चित समाभाष्य परस्परम बराह्मणा एव जायेरन नान्यॊ वर्णः कथं चन कॊ हय एनं रथम आस्थाय जीवेद अन्यः पुनान इह आशीविषविषं तीक्ष्णं ततस तीक्ष्णतरं विषम बरह्माशीविष दग्धस्य नास्ति कश चिच चिकित्सकः तस्मिन वरजति दुर्धर्षे परास्खलद रुक्मिणी पथि तां नामर्षयत शरीमांस ततस तूर्णम अचॊदयत ततः परमसंक्रुद्धॊ रथात परस्कन्द्य स दविजः पदातिर उत्पथेनैव पराधावद दक्षिणामुखः तम उत्पथेन धावन्तम अन्वधावं दविजॊत्तमम तथैव पायसादिग्धः परसीद भगवन्न इति ततॊ विलॊक्य तेजस्वी बराह्मणॊ माम उवाच ह जितः करॊधस तवया कृष्ण परकृत्यैव महाभुज न ते ऽपराधम इह वै दृष्टवान अस्मि सुव्रत परीतॊ ऽसमि तव गॊविन्द वृणु कामान यथेप्षितान परसन्नस्य च मे तात पश्य वयुष्टिर यथाविधा यावद एव मनुष्याणाम अन्ने भावॊ भविष्यति यथैवान्ने तथा तेषां तवयि भावॊ भविष्यति यावच च पुण्या लॊकेषु तवयि कीर्तिर भविष्यति तरिषु लॊकेषु तावच च वैशिष्ट्यं परतिपत्स्यसे सुप्रियः सर्वलॊकस्य भविष्यसि जनार्दन यत ते भिन्नं च दग्धं च यच च किं चिद विनाशितम सर्वं तथैव दरष्टासि विशिष्टं वा जनार्दन यावद एतत परलिप्तं ते गात्रेषु मधुसूदन अतॊ मृत्युभयं नास्ति यावद इच्छा तवाच्युत न तु पादतले लिप्ते कस्मात ते पुत्रकाद्य वै नैतन मे परियम इत्य एव स मां परीतॊ ऽबरवीत तदा इत्य उक्तॊ ऽहं शरीरं सवम अपश्यं शरीसमायुतम रुक्मिणीं चाब्रवीत परीतः सर्वस्त्रीणां वरं यशः कीर्तिं चानुत्तमां लॊके समवाप्स्यसि शॊभने न तवां जरा वा रॊगॊ वा वैवर्ण्यं चापि भामिनि सप्रक्ष्यन्ति पुण्यगन्धा च कृष्णम आराधयिष्यसि षॊडशानां सहस्राणां वधूनां केशवस्य ह वरिष्ठा सह लॊक्या च केशवस्य भविष्यसि तव मातरम इत्य उक्त्वा ततॊ मां पुनर अब्रवीत परस्थितः सुमहातेजा दुर्वासा वह्निवज जवलन एषैव ते बुद्धिर अस्तु बराह्मणान परति केशव इत्य उक्त्वा स तदा पुत्र तत्रैवान्तरधीयत तस्मिन्न अन्तर्हिते चाहम उपांशु वरतम आदिशम यत किं चिद बराह्मणॊ बरूयात सर्वं कुर्याम इति परभॊ एतद वरतम अहं कृत्वा मात्रा ते सह पुत्रक ततः परमहृष्टात्मा पराविशं गृहम एव च परविष्टमात्रश च गृहे सर्वं पश्यामि तन नवम यद भिन्नं यच च वै दग्धं तेन विप्रेण पुत्रक ततॊ ऽहं विस्मयं पराप्तः सर्वं दृष्ट्वा नवं दृढम अपूजयं च मनसा रौक्मिणेय दविजं तदा इत्य अहं रौक्मिणेयस्य पृच्छतॊ भरत रषभ माहात्म्यं दविजमुख्यस्य सर्वम आख्यातवांस तदा तथा तवम अपि कौन्तेय बराह्मणान सततं परभॊ पूजयस्व महाभागान वाग्भिर दानैर्श च नित्यदा एवं वयुष्टिम अहं पराप्तॊ बराह्मणानां परसादजाम यच च माम आह भीष्मॊ ऽयं तत सत्यं भरतर्षभ [य] दुर्वाससः परसादात ते यत तदा मधुसूदन अवाप्तम इह विज्ञानं तन मे वयाख्यातुम अर्हसि महाभाग्यं च यत तस्य नामानि च महात्मनः तत्त्वतॊ जञातुम इच्छामि सर्वं मतिमतां वर [वा] हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा कपर्दिने यद अवाप्तं महाराज शरेयॊ यच चार्जितं यशः परयतः परातर उत्थाय यद अधीये विशां पते पराञ्जलिः शतरुद्रीयं तन मे निगदतः शृणु परजापतिस तत ससृजे तपसॊ ऽनते महातपाः शंकरस तव असृजत तात परजाः सथावरजङ्गमाः नास्ति किं चित परं भूतं महादेवाद विशां पते इह तरिष्व अपि लॊकेषु भूतानां परभवॊ हि सः न चैवॊत्सहते सथातुं कश चिद अग्रे महात्मनः न हि भूतं समं तेन तरिषु लॊकेषु विद्यते गन्धेनापि हि संग्रामे तस्य करुद्धस्य शत्रवः विसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपन्ति च पतन्ति च घॊरं च निनदं तस्य पर्जन्यनिनदॊपमम शरुत्वा विदीर्येद धृदयं देवानाम अपि संयुगे यांश च घॊरेण रूपेण पश्येत करुद्धः पिनाक धृक न सुरा नासुरा लॊके न गन्धर्वा न पन्नगाः कुपिते सुखम एधन्ते तस्मिन्न अपि गुहा गताः परजापतेश च दक्षस्य यजतॊ वितते करतौ विव्याध कुपितॊ यज्ञं निर्भयस तु भवस तदा धनुषा बाणम उत्सृज्य स घॊषं विननाद च ते न शर्म कुतः शान्तिं विषादं लेभिरे सुराः विद्रुते सहसा यज्ञे कुपिते च महेश्वरे तेन जयातलघॊषेण सर्वे लॊकाः समाकुलाः बभूवुर अवशाः पार्थ विषेदुश च सुरासुराः आपश चुक्षुभिरे चैव चकम्पे च वसुंधरा वयद्रवन गिरयश चापि दयौः पफाल च सर्वशः अन्धेन तमसा लॊकाः परावृता न चकाशिरे परनष्टा जयॊतिषां भाश च सह सूर्येण भारत भृशं भीतास ततः शान्तिं चक्रुः सवस्त्य अयनानि च ऋषयः सर्वभूतानाम आत्मनश च हितैषिणः ततः सॊ ऽभयद्रवद देवान करुद्धॊ रौद्रपराक्रमः भगस्य नयने करुद्धः परहारेण वयशातयत पूषाणं चाभिदुद्राव परेण वपुषान्वितः पुरॊडाशं भक्षयतॊ दशनान वै वयशातयत ततः परणेमुर देवास ते वेपमानाः सम शंकरम पुनश च संदधे रुद्रॊ दीप्तं सुनिशितं शरम रुद्रस्य विक्रमं दृष्ट्वा भीता देवाः सहर्षिभिः ततः परसादयाम आसुः शर्वं ते विबुधॊत्तमाः जेपुश च शतरुद्रीयं देवाः कृत्वाञ्जलिं ततः संस्तूयमानस तरिदशैः परससाद महेश्वरः रुद्रस्य भागं यज्ञे च विशिष्टं ते तव अकल्पयन भयेन तरिदशा राजञ शरणं च परपेदिरे तेन चैवातिकॊपेन स यज्ञः संधितॊ ऽभवत यद यच चापि हतं तत्र तत तथैव परदीयते असुराणां पुराण्य आसंस तरीणि वीर्यवतां दिवि आयसं राजतं चैव सौवर्णम अपरं तथा नाशकत तानि मघवा भेत्तुं सर्वायुधैर अपि अथ सर्वे ऽमरा रुद्रं जग्मुः शरण मर्दिताः तत ऊचुर महात्मानॊ देवाः सर्वे समागताः रुद्र रौद्रा भविष्यन्ति पशवः सर्वकर्मसु जहि दैत्यान सह पुरैर लॊकांस तरायस्व मानद स तथॊक्तस तथेत्य उक्त्वा विष्णुं कृत्वा शरॊत्तमम शल्यम अग्निं तथा कृत्वा पुङ्खं वैवस्वतं यमम वेदान कृत्वा धनुः सर्वाञ जयां च सावित्रिम उत्तमाम देवान रथरवं कृत्वा विनियुज्य च सर्वशः तरिपर्वणा तरिशल्येन तेन तानि बिभेद सः शरेणादित्य वर्णेन कालाग्निसमतेजसा ते ऽसुराः स पुरास तत्र दग्धा रुद्रेण भारत तं चैवाङ्क गतं दृष्ट्वा बालं पञ्च शिखं पुनः उमा जिज्ञासमाना वै कॊ ऽयम इत्य अब्रवीत तदा असूयतश च शक्रस्य वज्रेण परहरिष्यतः सवज्रं सतम्भयाम आस तं बाहुं परिघॊपमम न संबुबुधिरे चैनं देवास तं भुवनेश्वरम स परजापतयः सर्वे तस्मिन मुमुहुर ईश्वरे ततॊ धयात्वाथ भगवान बरह्मा तम अमितौजसम अयं शरेष्ठ इति जञात्वा ववन्दे तम उमापतिम ततः परसादयाम आसुर उमां रुद्रं च ते सुराः बभूव स तदा बाहुर बलहन्तुर यथा पुरा स चापि बराह्मणॊ भूत्वा दुर्वासा नाम वीर्यवान दवारवत्यां मम गृहे चिरं कालम उपावसत विप्रकारान परयुङ्क्ते सम सुबहून मम वेश्मनि तान उदारतया चाहम अक्षमं तस्य दुःसहम स देवेन्द्रश च वायुश च सॊ ऽशविनौ स च विद्युतः स चन्द्रमाः स चेशानः स सूर्यॊ वरुणश च सः स कालः सॊ ऽनतकॊ मृत्युः स तमॊ रात्र्यहानि च मासार्ध मासा ऋतवः संध्ये संवत्सरश च सः स धाता स विधाता च विश्वकर्मा स सर्ववित नक्षत्राणि दिशश चैव परदिशॊ ऽथ गरहास तथा विश्वमूर्तिर अमेयात्मा भगवान अमितद्युतिः एकधा च दविधा चैव बहुधा च स एव च शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा ईदृशः स महादेवॊ भूयश च भगवान अतः न हि शक्या गुणा वक्तुम अपि वर्षशतैर अपि [वा] युधिष्ठिर महाबाहॊ महाभाग्यं महात्मनः रुद्राय बहुरूपाय बहु नाम्ने निबॊध मे वदन्त्य अग्निं महादेवं तथा सथाणुं महेश्वरम एकाक्षं तर्यम्बकं चैव विश्वरूपं शिवं तथा दवे तनू तस्य देवस्य वेद जञा बराह्मणा विदुः घॊराम अन्यां शिवाम अन्यां ते तनू बहुधा पुनः उग्रा घॊरा तनूर यास्य सॊ ऽगनिर विद्युत स भास्करः शिवा सौम्या च या तस्य धर्मस तव आपॊ ऽथ चन्द्रमाः आत्मनॊ ऽरधं तु तस्याग्निर उच्यते भरतर्षभ बरह्मचर्यं चरत्य एष शिवा यास्य तनुस तथा यास्य घॊरतमा मूर्तिर जगत संहरते तया ईश्वरत्वान महत्त्वाच च महेश्वर इति समृतः यन निर्दहति यत तीक्ष्णॊ यद उग्रॊ यत परतापवान मांसशॊणितमज्जादॊ यत ततॊ रुद्र उच्यते देवानां सुमहान यच च यच चास्य विषयॊ महान यच च विश्वं महत पाति महादेवस ततः समृतः समेधयति यन नित्यं सर्वार्थान सर्वकर्मभिः शिवम इच्छन मनुष्याणां तस्माद एष शिवः समृतः दहत्य ऊर्ध्वं सथितॊ यच च पराणॊत्पत्तिः सथितिश च यत सथिरलिङ्गश च यन नित्यं तस्मात सथाणुर इति समृतः यद अस्य बहुधा रूपं भूतं भव्यं भवत तथा सथावरं जङ्गमं चैव बहुरूपस ततः समृतः धूम्रं रूपं च यत तस्य धूर्जटीत्य अत उच्यते विश्वे देवाश च यत तस्मिन विश्वरूपस ततः समृतः सहस्राक्षॊ ऽयुताक्षॊ वा सर्वतॊ ऽकषिमयॊ ऽपि वा चक्षुषः परभवस तेजॊ नास्त्य अन्तॊ ऽथास्य चक्षुषाम सर्वथा यत पशून पाति तैश च यद रमते पुनः तेषाम अधिपतिर यच च तस्मात पशुपतिः समृतः नित्येन बरह्मचर्येण लिङ्गम अस्य यदा सथितम महयन्त्य अस्य लॊकाश च महेश्वर इति समृतः विग्रहं पूजयेद यॊ वै लिङ्गं वापि महात्मनः लिङ्गं पूजयिता नित्यं महतीं शरियम अश्नुते ऋषयश चापि देवाश च गन्धर्वाप्सरसस तथा लिङ्गम एवार्चयन्ति सम यत तद ऊर्ध्वं समास्थितम पूज्यमाने ततस तस्मिन मॊदते स महेश्वरः सुखं ददाति परीतात्मा भक्तानां भक्त वत्सलः एष एव शमशानेषु देवॊ वसति नित्यशः यजन्ते तं जनास तत्र वीर सथाननिषेविणम विषमस्थः शरीरेषु स मृत्युः पराणिनाम इह स च वायुः शरीरेषु पराणॊ ऽपानः शरीरिणाम तस्य घॊराणि रूपाणि दीप्तानि च बहूनि च लॊके यान्य अस्य पूज्यन्ते विप्रास तानि विदुर बुधाः नामधेयानि वेदेषु बहून्य अस्य यथार्थतः निरुच्यन्ते महत्त्वाच च विभुत्वात कर्मभिस तथा वेदे चास्य विदुर विप्राः शतरुद्रीयम उत्तमम वयासाद अनन्तरं यच चाप्य उपस्थानं महात्मनः परदाता सर्वलॊकानां विश्वं चाप्य उच्यते महत जयेष्ठभूतं वदन्त्य एनं बराह्मणा ऋषयॊ ऽपरे परथमॊ हय एष देवानां मुखाद अग्निर अजायत गरहैर बहुविधैः पराणान संरुद्धान उत्सृजत्य अपि स मॊचयति पुण्यात्मा शरण्यः शरणा गतान आयुर आरॊग्यम ऐश्वर्यं वित्तं कामांश च पुष्कलान स ददाति मनुष्येभ्यः स एवाक्षिपते पुनः शक्रादिषु च देवेषु तस्य चैश्वर्यम उच्यते स एवाभ्यधिकॊ नित्यं तरैलॊक्यस्य शुभाशुभे ऐश्वर्याच चैव कामानाम ईश्वरः पुनर उच्यते महेश्वरश च लॊकानां महताम ईश्वरश च सः बहुभिर विविधै रूपैर विश्वं वयाप्तम इदं जगत तस्य देवस्य यद वक्त्रं समुद्रे वडवामुखम [व] इत्य उक्तवति वाक्यं तु कृष्णे देवकिनन्दने भीष्मं शांतनवं भूयः पर्यपृच्छद युधिष्ठिरः निर्णये वा महाबुद्धे सर्वधर्मभृतां वर परत्यक्षम आगमॊ वेति किं तयॊः कारणं भवेत [भ] नास्त्य अत्र संशयः कश चिद इति मे वर्तते मतिः शृणु वक्ष्यामि ते पराज्ञ सम्यक तवम अनुपृच्छसि संशयः सुगमॊ राजन निर्णयस तव अत्र दुर्गमः दृष्टं शरुतम अनन्तं हि यत्र संशय दर्शनम परत्यक्षं कारणं दृष्टं हेतुकाः पराज्ञमानिनः नास्तीत्य एवं वयवस्यन्ति सत्यं संशयम एव च तद अयुक्तं वयवस्यन्ति बालाः पण्डितमानिनः अथ चेन मन्यसे चैकं कारणं किं भवेद इति शक्यं दीर्घेण कालेन युक्तेनातन्द्रितेन च पराणयात्राम अनेकां च कल्पयानेन भारत तत्परेणैव नान्येन शक्यं हय एतत तु कारणम हेतूनाम अन्तम आसाद्य विपुलं जञानम उत्तमम जयॊतिः सर्वस्य लॊकस्य विपुलं परतिपद्यते तत्त्वेनागमनं राजन हेत्वन्तगममं तथा अग्राह्यम अनिबद्धं च वाचः संपरिवर्जनम [य] परत्यक्षं लॊकतः सिद्धं लॊकाश चागम पूर्वकाः शिष्टाचारॊ बहुविधॊ बरूहि तन मे पितामह [भ] धर्मस्य हरियमाणस्य बलवद्भिर दुरात्मभिः संस्था यत्नैर अपि कृता कालेन परिभिद्यते अधर्मा धर्मरूपेण तेणैः कूपा इवावृताः ततस तैर भिद्यते वृत्तं शृणु चैव युधिष्ठिर अवृत्त्या ये च भिन्दन्ति शरुतत्यागपरायणाः धर्मविद्वेषिणॊ मन्दा इत्य उक्तास ते न संशयः अतृप्यन्तस तु साधूनां य एवागम बुद्धयः परम इत्य एव संतुष्टास तान उपास्स्व च पृच्छ च कामार्थौ पृष्ठतः कृत्वा लॊभमॊहानुसारिणौ धर्म इत्य एव संबुद्धास तान उपास्स्व च पृच्छ च न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञस्वाध्यायकर्मभिः आचारः कारणं चैव धर्मश चैव तरयं पुनः [य] पुनर एवेह मे बुद्धिः संशये परिमुह्यते अपारे मार्गमाणस्य परं तीरम अपश्यतः वेदाः परत्यक्षम आचारः परमाणं तत तरयं यदि पृथक्त्वं लभ्यते चैषां धर्मश चैकस तरयं कथम [भ] धर्मस्य हरियमाणस्य बलवद्भिर दुरात्मभिः यद्य एवं मन्यसे राजंस तरिधा धर्मविचारणा एक एवेति जानीहि तरिधा तस्य परदर्शनम पृथक्त्वे चैव मे बुद्धिस तरयाणाम अपि वै तथा उक्तॊ मार्गस तरयाणां च तत तथैव समाचर जिज्ञासा तु न कर्तव्या धर्मस्य परितर्कणात सदैव भरतश्रेष्ठ मा ते भूद अत्र संशयः अन्धॊ जड इवाशङ्कॊ यद बरवीमि तद आचर अहिंसा सत्यम अक्रॊधॊ दानम एतच चतुष्टयम अजातशत्रॊ सवस्व धर्म एष सनातनः बराह्मणेषु च वृत्तिर या पितृपैतामहॊचिता ताम अन्वेहि महाबाहॊ सवर्गस्यैते हि देशिकाः परमाणम अप्रमाणं वै यः कुर्याद अबुधॊ नरः न स परमाणताम अर्हॊ विवाद जननॊ हि सः बराह्मणान एव सेवस्व सत्कृत्य बहु मन्य च एतेष्व एव तव इमे लॊकाः कृत्स्ना इति निबॊध तान [य] ये च धर्मम असूयन्ति ये चैनं पर्युपासते बरवीतु भगवान एतत कव ते गच्छन्ति तादृशाः [भ] रजसा तमसा चैव समवस्तीर्ण चेतसः नरकं परतिपद्यन्ते धर्मविद्वेषिणॊ नराः ये तु धर्मं महाराज सततं पर्युपासते सत्यार्जव पराः सन्तस ते वै सवर्गभुजॊ नराः धर्म एव रतिस तेषाम आचार्यॊपासनाद भवेत देवलॊकं परपद्यन्ते ये धर्मं पर्युपासते मनुष्या यदि वा देवाः शरीरम उपताप्य वै धर्मिणः सुखम एधन्ते लॊभद्वेषविवर्जिताः परथमं बरह्मणः पुत्रं धर्मम आहुर मनीषिणः धर्मिणः पर्युपासन्ते फलं पक्वम इवाशयः [य] असितां कीदृशं रूपं साधवः किं च कुर्वते बरवीतु मे भवान एतत सन्तॊ ऽसन्तश च कीदृशाः [भ] दुराचाराश च दुर्धर्षा दुर्मुखाश चाप्य असाधवः साधवः शीलसंपन्नाः शिष्टाचारस्य लक्षणम राजमार्गे गवां मध्ये गॊष्ठमध्ये च धर्मिणः नॊपसेवन्ति राजेन्द्र सर्गं मूत्र पुरीषयॊः पञ्चानाम अशनं दत्त्वा शेषम अश्नन्ति साधवः न जल्पन्ति च भुञ्जाना न निद्रान्त्य आर्द्र पाणयः चित्रभानुम अनड्वाहं देवं गॊष्ठं चतुष्पथम बराह्मणं धार्मिकं चैत्यं ते कुर्वन्ति परदक्षिणम वृद्धानां भारतप्तानां सत्रीणां बालातुरस्य च बराह्मणानां गवां राज्ञां पन्थानं ददते च ते अतिथीनां च सर्वेषां परेष्याणां सवजनस्य च तथा शरण कामानां गॊप्ता सत्यात सवागत परदः सायंप्रातर मनुष्याणाम अशनं देवनिर्मितम नान्तरा भॊजनं दृष्टम उपवासविधिर हि सः लॊम काले यथा वह्निः कालम एव परतीक्षते ऋतुकाले तथा नारी ऋतम एव परतीक्षते न चान्यां गच्छते यस तु बरह्मचर्यं हि तत समृतम अमृतं बराह्मणा गाव इत्य एतत तरयम एकतः तस्माद गॊब्राह्मणं नित्यम अर्चयेत यथाविधि यजुषा संस्कृतं मांसम उपभुञ्जन न दुष्यति पृष्ठमांसं वृथा मांसं पुत्रमांसं च तत समम सवदेशे परदेशे वाप्य अतिथिं नॊपवासयेत कर्म वै सफलं कृत्वा गुरूणां परतिपादयेत गुरुभ्य आसनं देयम अभिवाद्याभिपूज्य च गुरून अभ्यर्च्य वर्धन्ते आयुषा यशसा शरिया वृद्धान नातिवदेज जातु न च संप्रेषयेद अपि नासीनः सयात सथितेष्व एवम आयुर अस्य न रिष्यते न नग्नाम ईक्षते नारीं न विद्वान पुरुषान अपि मैथुनं सततं गुप्तम आहारं च समाचरेत तीर्थानां गुररस तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचि दर्शनानां परं जञानं संतॊषः परमं सुखम सायंप्रातश च वृद्धानां शृणुयात पुष्कला गिरः शरुतम आप्नॊति हि नरः सततं वृद्धसेवया सवाध्याये भॊजने चैव दक्षिणं पाणिम उद्धरेत यच्छेद वान मनसी नित्यम इन्द्रियाणां च विभ्रमम संस्कृतं पायसं नित्यं यवागूं कृसरं हविः अष्टकाः पितृदैवत्या वृद्धानाम अभिपूजनम शमश्रुकर्मणि मङ्गल्यं कषुतानाम अभिनन्दनम वयाधितानां च सर्वेषाम आयुषः परतिनन्दनम न जातु तवम इति बरूयाद आपन्नॊ ऽपि महत्तरम तवं कारॊ वा वधॊ वेति विद्वत्सु न विशिष्यते अवराणां समानानां शिष्याणां च समाचरेत पापम आचक्षते नित्यं हृदयं पापकर्मिणाम जञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने जञानपूर्वं कृतं कर्मच छादयन्ते हय असाधवः न मां मनुष्याः पश्यन्ति न मां पश्यन्ति देवताः पापेनाभिहतः पापः पापम एवाभिजायते यथा वार्धुषिकॊ वृद्धिं देहभेदे परतीक्षते धर्मेणापिहितं पापं धर्मम एवाभिवर्धयेत यथा लवणम अम्भॊभिर आप्लुतं परविलीयते परायश्चित्त हतं पापं तथा सद्यः परणश्यति तस्मात पापं न गूहेत गूहमानं विवर्धते कृत्वा तु साधुष्व आख्येयं ते तत परशमयन्त्य उत आशया संचितं दरव्यं यत काले नॊपभुज्यते अन्ये चैतत परपद्यन्ते वियॊगे तस्य देहिनः मानसं सर्वभूतानां धर्मम आहुर मनीषिणः तस्मात सर्वाणि भूतानि धर्मम एव समासते एक एव चरेद धर्मं न धर्मध्वजिकॊ भवेत धर्मवाणिजका हय एते ये धर्मम उपभुञ्जते अर्चेद देवान अदम्भेन सेवेतामायया गुरून निधिं निदध्यात पारत्र्यं यात्रार्थं दानशब्दितम [य] नाभाग धेयः पराप्नॊति धनं सुबलवान अपि भागधेयान्वितस तव अर्थान कृशॊ बालश च विन्दति नालाभ काले लभते परयत्ने ऽपि कृते सति लाभकाले ऽपरयत्नेन लभते विपुलं धनम कृतयत्नाफलाश चैव दृश्यन्ते शतशॊ नराः यदि यत्नॊ भवेन मर्त्यः स सर्वं फलम आप्नुयात नालभ्यं चॊपलभ्येत नृणां भरतसत्तम यदा परयत्नं कृतवान दृश्यते हय अफलॊ नरः मार्गन नयशतैर अर्थान अमार्गंश चापरः सुखी अकार्यम असकृत कृत्वा दृश्यन्ते हय अधना नराः धनयुक्तास तव अधर्मस्था दृश्यन्ते चापरे जनाः अधीत्य नीतिं यस्माच च नीतियुक्तॊ न दृश्यते अनभिज्ञश च साचिव्यं गमितः केन हेतुना विद्या युक्तॊ हय अविद्यश च धनवान दुर्गतस तथा यदि विद्याम उपाश्रित्य नरः सुखम अवाप्नुयात न विद्वान विद्यया हीनं वृत्त्यर्थम उपसंश्रयेत यथा पिपासां जयति पुरुषः पराप्य वै जलम दृष्टार्थॊ विद्ययाप्य एवम अविद्यां परजहेन नरः नाप्राप्तकालॊ मरियते विद्धः शरशतैर अपि तृणाग्रेणापि संस्पृष्टः पराप्तकालॊ न जीवति [भ] ईहमानः समारम्भान यदि नासादयेद धनम उग्रं तपः समारॊहेन न हय अनुप्तं पररॊहति दानेन भॊगी भवति मेधावी वृद्धसेवया अहिंसया च दीर्घायुर इति पराहुर मनीषिणः तस्माद दद्यान न याचेत पूजयेद धार्मिकान अपि सवाभाषी परिय कृच छुद्धः सर्वसत्त्वाविहिंसकः यदा परमाण परभवः सवभावश च सुखासुखे मश कीट पिपीलानां सथिरॊ भव युधिष्ठिर कार्यते यच च करियते सच चासच च कृतं ततः तत्राश्वसीत सत्कृत्वा असत्कृत्वा न विश्वसेत काल एवात्र कालेन निग्रहानुग्रहौ ददत बुद्धिम आविश्य भूतानां धर्मार्थेषु परवर्तते यदा तव अस्य भवेद बुद्धिर धर्म्या चार्थप्रदर्शिनी तदाश्वसीत धर्मात्मा दृढबुद्धिर न विश्वसेत एतावन मात्रम एतद धि भूतानां पराज्ञलक्षणम कालयुक्तॊ ऽपय उभय विच छेषम अर्थं समाचरेत यथा हय उपस्थितैश्वर्याः पूजयन्ते नरा नरान एवम एवात्मनात्मानं पूजयन्तीह धार्मिकाः न हय अधर्मतया धर्मं दद्यात कालः कथं चन तस्माद विशुद्धम आत्मानं जानीयाद धर्मचारिणम सप्रष्टुम अप्य असमर्थॊ हि जवलन्तम इव पावकम अधर्मः सततॊ धर्मं कालेन परिरक्षितम कार्याव एतौ हि कालेन धर्मॊ हि विजयावहः तरयाणाम अपि लॊकानाम आलॊक करणॊ भवेत तत्र कश चिन नयेत पराज्ञॊ गृहीत्वैव करे नरम उह्यमानः स धर्मेण धर्मे बहु भयच छले [य] किं शरेयः पुरुषस्येह किं कुर्वन सुखम एधते विपाप्मा च भवेत केन किं वा कल्मष नाशनम [भ] अयं दैवतवंशॊ वै ऋषिवंशसमन्वितः दविसंध्यं पठितः पुत्र कल्मषापहरः परः देवासुरगुरुर देवः सर्वभूतनमस्कृतः अचिन्त्यॊ ऽथाप्य अनिर्देश्यः सर्वप्राणॊ हय अयॊनिजः पितामहॊ जगन नाथः सावित्री बरह्मणः सती वेद भूर अथ कर्ता च विष्णुर नारायणः परभुः उमापतिर विरूपाक्षः सकन्दः सेनापतिस तथा विशाखॊ हुतभुग वायुश चन्द्रादित्यौ परभाकरौ शक्रः शचीपतिर देवॊ यमॊ धूमॊर्णया सह वरुणः सह गौर या च सह ऋद्ध्या धनेश्वरः सौम्या गौः सुरभिर देवी विश्रवाश च महान ऋषिः षट कालः सागरॊ गाङ्गा सरवन्त्यॊ ऽथ मरुद्गणाः वालखिल्यास तपःसिद्धाः कृष्णद्वैपायनस तथा नारदः पर्वतश चैव विश्वावसुर हहाहुहूः तुम्बरुश चित्रसेनश च देवदूतश च विश्रुतः देवकन्या महाभागा दिव्याश चाप्सरसां गणाः उर्वशी मेनका रम्भा मिश्रकेशी अलम्बुषा विश्वाची च घृताची च पञ्च चूडा तिलॊत्तमा आदित्या वसवॊ रुद्राः साश्विनः पितरॊ ऽपि च धर्मः सत्यं तपॊ दीक्षा वयवसायः पितामहः शर्वर्यॊ दिवसाश चैव मारीचः कश्यपस तथा शुक्रॊ बृहस्पतिर भौमॊ बुधॊ राहुः शनैश्चरः नक्षत्राण्य ऋतवश चैव मासाः संध्याः स वत्सराः वैनतेयाः समुद्राश च कद्रुजाः पन्नगास तथा शतद्रूश च विपाशा च चन्द्र भागा सरस्वती सिन्धुश च देविका चैव पुष्करं तीर्थम एव च गङ्गा महानदी चैव कपिला नर्मदा तथा कम्पुना च विशल्या च करतॊयाम्बुवाहिनी सरयूर गण्डकी चैव लॊहित्यश च महानदः ताम्रारुणा वेत्रवती पर्णाशा गौतमी तथा गॊदावरी च वेण्णा च कृष्ण वेणा तथाद्रिजा दृषद्वती च कावेरी वंक्षुर मन्दाकिनी तथा परयागं च परभासं च पुण्यं नैमिषम एव च तच च विश्वेश्वर सथानं यत्र तद विमलं सरः पुण्यतीर्थैर्श च कलिलं कुरुक्षेत्रं परकीर्तितम सिन्धूत्तमं तपॊ दानं जम्बू मार्गम अथापि च हिरण्वती वितस्ता च तथैवेक्षुमती नदी वेद समृतिर वैदसिनी मलवासाश च नद्य अपि भूमिभागास तथा पुण्या गङ्गा दवारम अथापि च ऋषिकुल्यास तथा मेध्या नदी चित्रपथा तथा कौशिकी यमुना सीता तथा चर्मण्वती नदी नदी भीम रथी चैव बाहुदा च महानदी महेन्द्र वाणी तरिदिवा नीलिका च सरस्वती नन्दा चापरनन्दा च तथा तीर्थं महाह्रदम गयाथ फल्गु तीर्थं च धर्मारण्यं सुरैर वृतम तथा देव नदी पुण्या सरश च बरह्मनिर्मितम पुण्यं तरिलॊकविख्यातं सर्वपापहरं शिवम हिमवान पर्वतश चैव दिव्यौषधिसमन्वितः विन्ध्यॊ धातुविचित्राङ्गस तीर्थवान औषधान्वितः मेरुर महेन्द्रॊ मलयः शवेतश च रजता चितः शृङ्गवान मन्दरॊ नीलॊ निषधॊ दर्दुरस तथा चित्रकूटॊ ऽञजनाभश च पर्वतॊ गन्धमादनः पुण्यः सॊमगिरिश चैव तथैवान्ये महीधराः दिशश च विदिशश चैव कषितिः सर्वे महीरुहाः विश्वे देवा नभश चैव नक्षत्राणि गरहास तथा पान्तु वः सततं देवाः कीर्तिताकीर्तिता मया कीर्तयानॊ नरॊ हय एतान मुच्यते सर्वकिल्बिषैः सतुवंश च परतिनन्दंश च मुच्यते सर्वतॊ भयात सर्वसंकरपापेभ्यॊ देवता सतवनन्दकः देवतान अन्तरं विप्रांस तपःसिद्धांस तपॊ ऽधिकान कीर्तितान कीर्तयिष्यामि सर्वपापप्रमॊचनान यवक्रीतॊ ऽथ रैभ्यश च कक्षीवान औशिजस तथा भृग्वङ्गिरास तथा कण्वॊ मेधातिथिर अथ परभुः बर्ही च गुणसंपन्नः पराचीं दिशम उपाश्रिताः भद्रां दिशं महाभागा उल्मुचुः परमुचुस तथा मुमुचुश च महाभागः सवस्त्य आत्रेयश च वीर्यवान मित्रा वरुणयॊः पुत्रस तथागस्त्यः परतापवान दृढायुश चॊर्ध्वबाहुश च विश्रुताव ऋषिसत्तमौ पश्चिमां दिशम आश्रित्य य एधन्ते निबॊध तान उषद्गुः सह सॊदर्यैः परिव्याधश च वीर्यवान ऋषिर दीर्घतमाश चैव गौतमः कश्यपस तथा एकतश च दवितश चैव तरितश चैव महर्षयः अत्रेः पुत्रश च धर्मात्मा तथा सारस्वतः परभुः उत्तरां दिशम आश्रित्य य एधन्ते निबॊध तान अत्रिर वसिष्ठः शक्तिश च पाराशर्यश च वीर्यवान विश्वामित्रॊ भरद्वाजॊ जमदग्निस तथैव च ऋचीक पौत्रॊ रामश च ऋषिर औद्दालकिस तथा शवेतकेतुः कॊहलश च विपुलॊ देवलस तथा देव शर्मा च धौम्यश च हस्तिकाश्यप एव च लॊमशॊ नाचिकेतश च लॊमहर्षण एव च ऋषिर उग्रश्रवाश चैव भार्गवश चयवनस तथा एष वै समवायस ते ऋषिदेव समन्वितः आद्यः परकीर्तितॊ राजन सर्वपापप्रमॊचनः नृगॊ ययातिर नहुषॊ यदुः पूरुश च वीर्यवान धुन्धुमारॊ दिलीपश च सगरश च परतापवान कृशाश्वॊ यौवनाश्वश च चित्राश्वः सत्यवांस तथा दुःषन्तॊ भरतश चैव चक्रवर्ती महायशाः यवनॊ जनकश चैव तथा दृढरथॊ नृपः रघुर नरवरश चैव तथा दशरथॊ नृपः रामॊ राक्षसहा वीरः शशबिन्दुर भगीरथः हरिश्चन्द्रॊ मरुत्तश च जह्नुर जाह्नवि सेविता महॊदयॊ हय अलर्कश च ऐलश चैव नराधिपः करंधमॊ नरश्रेष्ठः कध्मॊरश च नराधिपः दक्षॊ ऽमबरीषः कुकुरॊ रवतश च महायशाः मुचुकुन्दश च राजर्षिर मित्र भानुः परियं करः तरसदस्युस तथा राजा शवेतॊ राजर्षिसत्तमः महाभिषश च विख्यातॊ निमि राजस तथाष्टकः आयुः कषुपश च राजर्षिः कक्षेयुश च नराधिपः शिबिर औशीनरश चैव गयश चैव नराधिपः परतर्दनॊ दिवॊदासः सौदासः कॊसलेश्वरः ऐलॊ नलश च राजर्षिर मनुश चैव परजापतिः हविध्रश च पृषध्रश च परतीपः शंतनुस तथा कक्षसेनश च राजर्षिर ये चान्ये नानुकीर्तिताः मा विघ्नं मा च मे पापं मा च मे परिपन्थिनः धरुवॊ जयॊ मे नित्यं सयात परत्र च परा गतिः [व] तूष्णींभूते तदा भीष्मे पटे चित्रम इवार्पितम मुहूर्तम इव च धयात्वा वयासः सत्यवती सुतः नृपं शयानं गाङ्गेयम इदम आह वचस तदा राजन परकृतिम आपन्नः कुरुराजॊ युधिष्ठिरः सहितॊ भरातृभिः सर्वैः पार्थिवैश चानुयायिभिः उपास्ते तवां नरव्याघ्र सह कृष्णेन धीमता तम इमं पुरयानाय तवम अनुज्ञातुम अर्हसि एवम उक्तॊ भगवता वयासेन पृथिवीपतिः युधिष्ठिरं सहामात्यम अनुजज्ञे नदी सुतः उवाच चैनं मधुरं ततः शांतनवॊ नृपः परविशस्व पुरं राजन वयेतु ते मानसॊ जवरः यजस्व विविधैर यज्ञैर बह्व अन्नैः सवाप्तदक्षिणैः ययातिर इव राजेन्द्र शरद्दा दमपुरःसरः कषत्रधर्मरतः पार्थ पितॄन देवांश च तर्पय शरेयसा यॊक्ष्यसे चैव वयेतु ते मानसॊ जवरः रञ्जयस्व परजाः सर्वाः परकृतीः परिसान्त्वय सुहृदः फलसत्कारैर अभ्यर्चय यथार्हतः अनु तवां तात जीवन्तु मित्राणि सुहृदस तथा चैत्यस्थाने सथितं वृक्षं फलवन्तम इव दविजाः आगन्तव्यं च भवता समये मम पार्थिव विनिवृत्ते दिनकरे परवृत्ते चॊत्तरायणे तथेत्य उक्त्वा तु कौन्तेयः सॊ ऽभिवाद्य पितामहम परययौ सपरीवारॊ नगरं नागसाह्वयम धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गान्धारीं च पतिव्रताम सह तैर ऋषिभिः सर्वैर भरातृभिः केशवेन च पौरजानपदैश चैव मन्त्रिवृद्धैश च पार्थिवः परविवेश कुरुश्रेष्ठ पुरं वारणसाह्वयम [व] ततः कुन्तीसुतॊ राजा पौरजानपदं जनम पूजयित्वा यथान्यायम अनुजज्ञे गृहान परति सान्त्वयाम आस नारीश च हतवीरा हतेश्वराः विपुलै रथदानैश च तदा पाण्डुसुतॊ नृपः सॊ ऽभिषिक्तॊ महाप्राज्ञः पराप्य राज्यं युधिष्ठिरः अवस्थाप्य नरश्रेष्ठः सर्वाः सवप्रकृतीस तदा दविजेभ्यॊ बलमुख्येभ्यॊ नैगमेभ्यश च सर्वशः परतिगृह्याशिषॊ मुख्यास तदा धर्मभृतां वरः उषित्वा शर्वरीः शरीमान पञ्चाशन नगरॊत्तमे समयं कौरवाग्र्यस्य सस्मार पुरुषर्षभः स निर्ययौ गजपुराद याजकैः परिवारितः दृष्ट्वा निवृत्तम आदित्यं परवृत्तं चॊत्तरायणम घृतं माल्यं च गन्धांश च कषौमाणि च युधिष्ठिरः चन्दनागरुमुख्यानि तथा कालागरूणि च परस्थाप्य पूर्वं कौन्तेयॊ भीष्म संसाधनाय वै माल्यानि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम मातरं च पृथां धीमान भरातॄंश च पुरुषर्षभः जनार्दनेनानुगतॊ विदुरेण च धीमता युयुत्सुना च कौरव्यॊ युयुधानेन चाभिभॊ महता राजभॊग्येन परिबर्हेण संवृतः सतूयमानॊ महाराज भीष्मस्याग्नीन अनुव्रजन निश्चक्राम पुरात तस्माद यथा देवपतिस तथा आससाद कुरुक्षेत्रे ततः शांतनवं नृपम उपास्यमानं वयासेन पाराशर्येण धीमता नारदेन च राजर्षे देवलेनासितेन च हतशिष्टैर नृपैश चान्यैर नानादेशसमागतैः रक्षिभिश च महात्मानं रक्ष्यमाणं समन्ततः शयानं वीरशयने ददर्श नृपतिस ततः ततॊ रथाद अवारॊहद भरातृभिः सहधर्मराट अभिवाद्याथ कौन्तेयः पितामहम अरिंदमम दवैपायनादीन विप्रांश च तैश च परत्यभिनन्दितः ऋत्विग्भिर बरह्मकल्पैश च भरातृभिश च सहाच्युतः आसाद्य शरतल्पस्थम ऋषिभिः परिवारितम अब्रवीद भरतश्रेष्ठं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः भरातृभिः सह कौरव्य शयानं निम्नगा सुतम युधिष्ठिरॊ ऽहं नृपते नमस ते जाह्नवीसुत शृणॊषि चेन महाबाहॊ बरूहि किं करवाणि ते पराप्तॊ ऽसमि समये राजन्न अग्नीन आदाय ते विभॊ आचार्या बराह्मणाश चैव ऋत्विजॊ भरातरश च मे पुत्रश च ते महातेजा धृतराष्ट्रॊ जनेश्वरः उपस्थितः सहामात्यॊ वासुदेवश च वीर्यवान हतशिष्टाश च राजानः सर्वे च कुरुजाङ्गलाः तान पश्य कुरुशार्दूल समुन्मीलय लॊचने यच चेह किं चित कर्तव्यं तत सर्वं परापितं मया यथॊक्तं भवता काले सर्वम एव च तत कृतम एवम उक्तस तु गाङ्गेयः कुन्तीपुत्रेण धीमता ददर्श भारतान सर्वान सथितान संपरिवार्य तम ततश चल वलिर भीष्मः परगृह्य विपुलं भुजम ओघमेघस्वनॊ वाग्मी काले वचनम अब्रवीत दिष्ट्या पराप्तॊ ऽसि कौन्तेय सहामात्यॊ युधिष्ठिर परिवृत्तॊ हि भगवान सहस्रांशुर दिवाकरः अष्ट पञ्चाशतं रात्र्यः शयानस्याद्य मे गताः शरेषु निशिताग्रेषु यथा वर्षशतं तथा माघॊ ऽयं समनुप्राप्तॊ मासः पुण्यॊ युधिष्ठिर तरिभागशेषः पक्षॊ ऽयं शुक्लॊ भवितुम अर्हति एवम उक्त्वा तु गाङ्गेयॊ धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम धृतराष्ट्रम अथामन्त्र्य काले वचनम अब्रवीत राजन विदितधर्मॊ ऽसि सुनिर्णीतार्थ संशयः बहुश्रुता हि ते विप्रा बहवः पर्युपासिताः वेद शास्त्राणि सर्वाणि धर्मांश च मनुजेश्वर वेदांश च चतुरः साङ्गान निखिलेनावबुध्यसे न शॊचितव्यं कौरव्य भवितव्यं हि तत तथा शरुतं देव रहस्यं ते कृष्णद्वैपायनाद अपि यथा पाण्डॊः सुता राजंस तथैव तव धर्मतः तान पालय सथितॊ धर्मे गुरुशुश्रूषणे रतान धर्मराजॊ हि शुद्धात्मा निदेशे सथास्यते तव आनृशंस्य परं हय एनं जानामि गुरुवत्सलम तव पुत्रा दुरात्मानः करॊधलॊभ परायणाः ईर्ष्याभिभूता दुर्वृत्तास तान न शॊचितुम अर्हसि [व] एतावद उक्त्वा वचनं धृतराष्ट्रं मनीषिणम वासुदेवं महाबाहुम अभ्यभाषत कौरवः भगवन देवदेवेश सुरासुरनमस्कृत तरिविक्रम नमस ते ऽसतु शङ्खचक्रगदाधर अनुजानीहि मां कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषॊत्तम रक्ष्याश च ते पाण्डवेया भवान हय एषां परायणम उक्तवान अस्मि दुर्बुद्धिं मन्दं दुर्यॊधनं पुरा यतः कृष्णस ततॊ धर्मॊ यतॊ धर्मस ततॊ जयः वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवैः संधानस्य परः कालस तवेति च पुनः पुनः न च मे तद वचॊ मूढः कृतवान स सुमन्दधीः घातयित्वेह पृथिवीं ततः स निधनं गतः तवां च जानाम्य अहं वीर पुराणम ऋषिसत्तमम नरेण सहितं देवं बदर्यां सुचिरॊषितम तथा मे नारदः पराह वयासश च सुमहातपाः नरनारायणाव एतौ संभूतौ मनुजेष्व इति [वा] आनुजानामि भीष्म तवां वसून आप्नुहि पार्थिव न ते ऽसति वृजिनं किं चिन मया दृष्टं महाद्युते पितृभक्तॊ ऽसि राजर्षे मार्कण्डेय इवापरः तेन मृत्युस तव वशे सथितॊ भृत्य इवानतः [व] एवम उक्तस तु गाङ्गेयः पाण्डवान इदम अब्रवीत धृतराष्ट्र मुखांश चापि सर्वान ससुहृदस तथा पराणान उत्स्रष्टुम इच्छामि तन मानुज्ञातुम अर्हथ सत्ये परयतितव्यं वः सत्यं हि परमं बलम आनृशंस्य परैर भाव्यं सदैव नियतात्मभिः बरह्मण्यैर धर्मशीलैश च तपॊ नीत्यैश च भारत इत्य उक्त्वा सुहृदः सर्वान संपरिष्वज्य चैव ह पुनर एवाब्रवीद धीमान युधिष्ठिरम इदं वचः बराह्मणाश चैव ते नित्यं पराज्ञाश चैव विशेषतः आचार्या ऋत्विजश चैव पूजनीया नराधिप [व] एवम उक्त्वा कुरून सर्वान भीष्मः शांतनवस तदा तूष्णीं बभूव कौरव्यः स मुहूर्तम अरिंदम धारयाम आस चात्मानं धारणासु यथाक्रमम तस्यॊर्ध्वम अगमन पराणाः संनिरुद्धा महात्मनः इदम आश्चर्यम आसीच च मध्ये तेषां महात्मनाम यद यन मुञ्चति गात्राणां स शंतनु सुतस तदा तत तद विशल्यं भवति यॊगयुक्तस्य तस्य वै कषणेन परेक्षतां तेषां विशल्यः सॊ ऽभवत तदा तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे वासुदेव पुरॊगमाः सह तैर मुनिभिः सर्वैस तदा वयासाधिभिर नृप संनिरुद्धस तु तेनात्मा सर्वेष्व आयतनेषु वै जगाम भित्त्वा मूर्धानं दिवम अभ्युत्पपात च महॊल्केन च भीष्मस्य मूर्ध देशाज जनाधिप निःसृत्याकाशम आविश्य कषणेनान्तर अधीयत एवं स नृपशार्दूल नृपः शांतनवस तदा समयुज्यत लॊकैः सवैर भरतानां कुलॊद्वहः ततस तव आदाय दारूणि गन्धांश च विविधान बहून चितां चक्रुर महात्मानः पाण्डवा विदुरस तथा युयुत्सुश चापि कौरव्यः परेक्षकास तव इतरे ऽभवन युधिष्ठिरस तु गाङ्गेयं विदुरश च महामतिः छादयाम आसतुर उभौ कषौमैर माल्यैश च कौरवम धारयाम आस तस्याथ युयुत्सुश छत्रम उत्तमम चामरव्यजने शुभ्रे भीमसेनार्जुनाव उभौ उष्णीषे पर्यगृह्णीतां माद्रीपुत्राव उभौ तदा सत्रियः कौरव नाथस्य भीष्मं कुरु कुलॊद्भवम तालवृन्तान्य उपादाय पर्यवीजन समन्ततः ततॊ ऽसय विधिवच चक्रुः पितृमेधं महात्मनः याजका जुहुवुश चाग्निं जगुः सामानि सामगाः ततश चन्दनकाष्ठैश च तथा कालेयकैर अपि कालागरुप्रभृतिभिर गन्धैश चॊच्चावचैस तथा समवच्छाद्य गाङ्गेयं परज्वाल्य च हुताशनम अपसव्यम अकुर्वन्त धृतराष्ट्र मुखा नृपाः संस्कृत्य च कुरुश्रेष्ठं गाङ्गेयं कुरुसत्तमाः जग्मुर भागीरथी तीरम ऋषिजुष्टं कुरूद्वहाः अनुगम्यमाना वयासेन नारदेनासितेन च कृष्णेन भरत सत्रीभिर ये च पौराः समागताः उदकं चक्रिरे चैव गाङ्गेयस्य महात्मनः विधिवत कषत्रिय शरेष्ठाः स च सर्वॊ जनस तदा ततॊ भागीरथी देवी तनयस्यॊदके कृते उत्थाय सलिलात तस्माद रुदती शॊकलालसा परिदेवयती तत्र कौरवान अभ्यभाषत निबॊधत यथावृत्तम उच्यमानं मयानघाः राजवृत्तेन संपन्नः परज्ञयाभिजनेन च सत्कर्ता कुरुवृद्धानां पितृभक्तॊ दृढव्रतः जामदग्न्येन रामेण पुरा यॊ न पराजितः दिव्यैर अस्त्रैर महावीर्यः स हतॊ ऽदय शिखण्डिना अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम पार्थिवाः अपश्यन्त्याः परियं पुत्रं यत्र दीर्यति मे ऽदय वै समेतं पार्थिवं कषत्रं काशिपुर्यां सवयंवरे विजित्यैक रथेनाजौ कन्यास ता यॊ जहार ह यस्य नास्ति बले तुल्यः पृथिव्याम अपि कश चन हतं शिखण्डिना शरुत्वा यन न दीर्यति मे मनः जामदग्न्यः कुरुक्षेत्रे युधि येन महात्मना पीडितॊ नातियत्नेन निहतः स शिखण्डिना एवंविधं बहु तदा विलपन्तीं महानदीम आश्वासयाम आस तदा साम्ना दामॊदरॊ विभुः समाश्वसिहि भद्रे तवं मा शुचः शुभदर्शने गतः स परमां सिद्धिं तव पुत्रॊ न संशयः वसुर एष महातेजाः शापदॊषेण शॊभने मनुष्यताम अनुप्राप्तॊ नैनं शॊचितुम अर्हसि स एष कषत्रधर्मेण युध्यमानॊ रणाजिरे धनंजयेन निहतॊ नैष नुन्नः शिखण्डिना भीष्मं हि कुरुशार्दूलम उद्यतेषुं महारणे न शक्तः संयुगे हन्तुं साक्षाद अपि शतक्रतुः सवच्छन्देन सुतस तुभ्यं गतः सवर्गं शुभानने न शक्ताः सयुर निहन्तुं हि रणे तं सर्वदेवताः तस्मान मा तवं सरिच्छ्रेष्ठे शॊचस्व कुरुनन्दनम वसून एष गतॊ देवि पुत्रस ते विज्वरा भव इत्य उक्ता सा तु कृष्णेन वयासेन च सरिद वरा तयक्त्वा शॊकं महाराज सवं वार्य अवततार ह सत्कृत्य ते तां सरितं ततः कृष्ण मुखा नृपाः अनुज्ञातास तया सर्वे नयवर्तन्त जनाधिपाः
About this parayana
Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.
How to chant
Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.
daily-pujasanskritparayanadevotionalmahabharatascriptureepicitihasa