মহাভারত — অশ্বমেধিক পর্ব

[व]
कृतॊदकं तु राजानं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरः
पुरस्कृत्य महाबाहुर उत्तताराकुलेन्द्रियः
उत्तीर्य च महीपालॊ बाष्पव्याकुललॊचनः
पपात तीरे गङ्गाया वयाधविद्ध इव दविपः
तं सीदमानं जग्राह भीमः कृष्णेन चॊदितः
मैवम इत्य अब्रवीच चैनं कृष्णः परबलार्दनः
तम आर्तं पतितं भूमौ निश्वसन्तं पुनः पुनः
ददृशुः पाण्डवा राजन धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
तं दृष्ट्वा दीनमनसं गतसत्त्वं जनेश्वरम
भूयः शॊकसमाविष्टाः पाण्डवाः समुपाविशन
राजा च धृतराष्ट्रस तम उपासीनॊ महाभुजः
वाक्यम आह महाप्राज्ञॊ महाशॊकप्रपीडितम
उत्तिष्ठ कुरुशार्दूल कुरु कार्यम अनन्तरम
कषत्रधर्मेण कौरव्य जितेयम अवनिस तवया
तां भुङ्क्ष्व भरातृभिः सार्धं सुहृद्भिश च जनेश्वर
न शॊचितव्यं पश्यामि तवया धर्मभृतां वर
शॊचितव्यं मया चैव गान्धार्या च विशां पते
पुत्रैर विहीनॊ राज्येन सवप्नलब्धधनॊ यथा
अश्रुत्वा हितकामस्य विदुरस्य महात्मनः
वाक्यानि सुमहार्थानि परितप्यामि दुर्मतिः
उक्तवान एष मां पूर्वं धर्मात्मा दिव्यदर्शनः
दुर्यॊधनापराधेन कुलं ते विनशिष्यति
सवस्ति चेद इच्छसे राजन कुलस्यात्मन एव च
वध्यताम एष दुष्टात्मा मन्दॊ राजसुयॊधनः
कर्णश च शकुनिश चैव मैनं पश्यतु कर्हि चित
दयूतसंपातम अप्य एषाम अप्रमत्तॊ निवारय
अभिषेचय राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
स पालयिष्यति वशीधर्मेण पृथिवीम इमाम
अथ नेच्छसि राजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम
मेढी भूतः सवयं राज्यं परतिगृह्णीष्व पार्थिव
समं सर्वेषु भूतेषु वर्तमानं नराधिप
अनुजीवन्तु सर्वे तवां जञातयॊ जञातिवर्धन
एवं बरुवति कौन्तेय विदुरे दीर्घदर्शिनि
दुर्यॊधनम अहं पापम अन्ववर्तं वृथा मतिः
अश्रुत्वा हय अस्य वीरस्य वाक्यानि मधुराण्य अहम
फलं पराप्य महद दुःखं निमग्नः शॊकसागरे
वृद्धौ हि ते सवः पितरौ पश्यावां दुःखितौ नृप
न शॊचितव्यं भवता पश्यामीह जनाधिप
[व]
एवम उक्तस तु राज्ञा स धृतराष्ट्रेण धीमता
तूष्णीं बभूव मेधावी तम उवाचाथ केशवः
अतीव मनसा शॊकः करियमाणॊ जनाधिप
संतापयति वैतस्य पूर्वप्रेतान पितामहान
यजस्व विविधैर यज्ञैर बहुभिः सवाप्तदक्षिणैः
देवांस तर्पय सॊमेन सवधया च पितॄन अपि
तवद्विधस्य महाबुद्धे नैतद अद्यॊपपद्यते
विदितं वेदितव्यं ते कर्तव्यम अपि ते कृतम
शरुताश च राजधर्मास ते भीष्माद भागीरथी सुतात
कृष्णद्वैपायनाच चैव नारदाद विदुरात तथा
नेमाम अर्हसि मूढानां वृत्तिं तवम अनुवर्तितुम
पितृपैतामहीं वृत्तिम आस्थाय धुरम उद्वह
युक्तं हि यशसा कषत्रं सवर्गं पराप्तुम असंशयम
न हि कश चन शूराणां निहतॊ ऽतर पराङ्मुखः
तयज शॊकं महाराज भवितव्यं हि तत तथा
न शक्यास ते पुनर दरष्टुं तवया हय अस्मिन रणे हताः
एतावद उक्त्वा गॊविन्दॊ धर्मराजं युधिष्ठिरम
विरराम महातेजास तम उवाच युधिष्ठिरः
गॊविन्द मयि या परीतिस तव सा विदिता मम
सौहृदेन तथा परेम्णा सदा माम अनुकम्पसे
परियं तु मे सयात सुमहत कृतं चक्रगदाधर
शरीमन परीतेन मनसा सर्वं यावदनन्दन
यदि माम अनुजानीयाद भवान गन्तुं तपॊवनम
न हि शान्तिं परपश्यामि घातयित्वा पितामहम
कर्णं च पुरुषव्याघ्रं संग्रामेष्व अपलायिनम
कर्मणा येन मुच्येयम अस्मात करूराद अरिंदम
कर्मणस तद विधत्स्वेह येन शुध्यति मे मनः
तम एवं वादिनं वयासस ततः परॊवाच धर्मवित
सान्त्वयन सुमहातेजाः शुभं वचनम अर्थवत
अकृता ते मतिस तात पुनर बाल्येन मुह्यसे
किम आकाशे वयं सर्वे परलपाम मुहुर मुहुः
विदिताः कषत्रधर्मास ते येषां युद्धेन जीविका
यथा परवृत्तॊ नृपतिर नाधिबन्धेन युज्यते
मॊक्षधर्माश च निखिला याथातथ्येन ते शरुताः
असकृच चैव संदेहाच छिन्नास ते कामजा मया
अश्रद्दधानॊ दुर्मेधा लुप्तस्मृतिर असि धरुवम
मैवं भव न ते युक्तम इदम अज्ञानम ईदृशम
परायश्चित्तानि सर्वाणि विदितानि च ते ऽनघ
युद्धधर्माश च ते सर्वे दानधर्माश च ते शरुताः
स कथं सर्वधर्मज्ञः सर्वागम विशारदः
परिमुह्यसि भूयस तवम अज्ञानाद इव भारत
[व]
युधिष्ठिर तव परज्ञा न सम्यग इति मे मतिः
न हि कश चित सवयं मर्त्यः सववशः कुरुते करियाः
ईश्वरेण नियुक्तॊ ऽयं साध्व असाधु च मानवः
करॊति पुरुषः कर्म तत्र का परिदेवना
आत्मानं मन्यसे चाथ पापकर्माणम अन्ततः
शृणु तत्र यथा पापम अपाकृष्येत भारत
तपॊभिः करतुभिश चैव दानेन च युधिष्ठिर
तरन्ति नित्यं पुरुषा ये सम पापानि कुर्वते
यज्ञेन तपसा चैव दानेन च नराधिप
पूयन्ते राजशार्दूल नरा दुष्कृतकर्मिणः
असुराश च सुराश चैव पुण्यहेतॊर मखक्रियाम
परयतन्ते महात्मानस तस्माद यज्ञाः परायणम
यज्ञैर एव महात्मानॊ बभूवुर अधिकाः सुराः
ततॊ देवाः करियावन्तॊ दानवान अभ्यधर्षयन
राजसूयाश्वमेधौ च सर्वमेधं च भारत
नरमेधं च नृपते तवम आहर युधिष्ठिर
यजस्व वाजिमेधेन विधिवद दक्षिणावता
बहु कामान्न वित्तेन रामॊ दाशरथिर यथा
यथा च भरतॊ राजा दौःषन्तिः पृथिवीपतिः
शाकुन्तलॊ महावीर्यस तव पूर्वपितामहः
[य]
असंशयं वाजिमेधः पावयेत पृथिवीम अपि
अभिप्रायस तु मे कश चित तं तवं शरॊतुम इहार्हसि
इमं जञातिबधं कृत्वा सुमहान्तं दविजॊत्तम
दानम अल्पं न शक्यामि दातुं वित्तं च नास्ति मे
न च बालान इमान दीनान उत्सहे वसु याचितुम
तथैवार्द्र वरणान कृच्छ्रे वर्तमानान नृपात्मजान
सवयं विनाश्य पृथिवीं यज्ञार्थे दविजसत्तम
करम आहारयिष्यामि कथं शॊकपरायणान
दुर्यॊधनापराधेन वसुधा वसुधाधिपाः
परनष्टा यॊजयित्वास्मान अकीर्त्या मुनिसत्तम
दुर्यॊधनेन पृथिवी कषयिता वित्तकारणात
कॊशश चापि विशीर्णॊ ऽसौ धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः
पृथिवी दक्षिणा चात्र विधिः परथमकल्पिकः
विद्वद्भिः परिदृष्टॊ ऽयं शिष्टॊ विधिविपर्ययः
न च परतिनिधिं कर्तुं चिकीर्षामि तपॊधन
अत्र मे भगवन सम्यक साचिव्यं कर्तुम अर्हसि
[व]
एवम उक्तस तु पार्थेन कृष्णद्वैपायनस तदा
मुहूर्तम अनुसंचिन्त्य धर्मराजानम अब्रवीत
विद्यते दरविणं पार्थ गिरौ हिमवति सथितम
उत्सृष्टं बराह्मणैर यज्ञे मरुत्तस्य महीपतेः
तद आनयस्व कौन्तेय पर्याप्तं तद भविष्यति
[य]
कथं यज्ञे मरुत्तस्य दरविणं तत समाचितम
कस्मिंश च काले स नृपॊ बभूव वदतां वर
[व]
यदि शुश्रूषसे पार्थ शृणु कारंधमं नृपम
यस्मिन काले महावीर्यः स राजासीन महाधनः
[य]
शुश्रूषे तस्य धर्मज्ञ राजर्षेः परिकीर्तनम
दवैपायन मरुत्तस्य कथां परब्रूहि मे ऽनघ
[व]
आसीत कृतयुगे पूर्वं मनुर दण्डधरः परभुः
तस्य पुत्रॊ महेष्वासः परजातिर इति विश्रुतः
परजातेर अभवत पुत्रः कषुप इत्य अभिविश्रुतः
कषुपस्य पुत्रस तव इक्ष्वाकुर महीपालॊ ऽभवत परभुः
तस्य पुत्रशतं राजन्न आसीत परमधार्मिकम
तांस्त तु सर्वान महीपालान इक्ष्वाकुर अकरॊत परभुः
तेषां जयेष्ठस तु विंशॊ ऽभूत परतिमानं धनुष्मताम
विंशस्य पुत्रः कल्याणॊ विविंशॊ नाम भारत
विविंशस्य सुता राजन बभूवुर दश पञ्च च
सर्वे धनुषि विक्रान्ता बरह्मण्याः सत्यवादिनः
दानधर्मरताः सन्तः सततं परियवादिनः
तेषां जयेष्ठः खनी नेत्रः स तान सर्वान अपीडयत
सवनीनेत्रस तु विक्रान्तॊ जित्वा राज्यम अकण्टकम
नाशक्नॊद रक्षितुं राज्यं नान्वरज्यन्त तं परजाः
तम अपास्य च तद राष्ट्रं तस्य पुत्रं सुवर्चसम
अभ्यषिञ्चत राजेन्द्र मुदितं चाभवत तदा
स पितुर विक्रियां दृष्ट्वा राज्यान निरसनं तथा
नियतॊ वर्तयाम आस परजाहितचिकीर्षया
बरह्मण्यः सत्यवादी च शुचिः शम दमान्वितः
परजास तं चान्वरज्यन्त धर्मनित्यं मनस्विनम
तस्य धर्मप्रवृत्तस्य वयशीर्यत कॊशवाहनम
तं कषीणकॊशं सामन्ताः समन्तात पर्यपीडयन
स पीड्यमानॊ बहुभिः कषीणकॊशस तव अवाहनः
आर्तिम आर्छत परां राजा सह भृत्यैः पुरेण च
न चैनं परिहर्तुं ते ऽशक्नुवन परिसंक्षये
सम्यग्वृत्तॊ हि राजा स धर्मनित्यॊ युधिष्ठिर
यदा तु परमाम आर्तिं गतॊ ऽसौ स पुरॊ नृपः
ततः परदध्मौ स करं परादुरासीत ततॊ बलम
ततस तान अजयत सर्वान परातिसीमान नराधिपान
एतस्मात कारणाद राजन विश्रुतः स करंधमः
तस्य कारंधमः पुत्रस तरेतायुगमुखे ऽभवत
इन्द्राद अनवरः शरीमान देवैर अपि सुदुर्जयः
तस्य सर्वे महीपाला वर्तन्ते सम वशे तदा
स हि सम्राड अभूत तेषां वृत्तेन च बलेन च
अविक्षिन नाम धर्मात्मा शौर्येणेन्द्र समॊ ऽभवत
यज्ञशीलः कर्म रतिर धृतिमान संयतेन्द्रियः
तेजसादित्यसदृशः कषमया पृथिवीसमः
बृहस्पतिसमॊ बुद्ध्या हिमवान इव सुस्थिरः
कर्मणा मनसा वाचा दमेन परशमेन च
मनांस्य आराधयाम आस परजानां स महीपतिः
य ईजे हयमेधानां शतेन विधिवत परभुः
याजयाम आस यं विद्वान सवयम एवाङ्गिराः परभुः
तस्य पुत्रॊ ऽतिचक्राम पितरं गुणवत्तया
मरुत्तॊ नाम धर्मज्ञश चक्रवर्ती महायशाः
नागायुत समप्राणः साक्षाद विष्णुर इवापरः
स यक्ष्यमाणॊ धर्मात्मा शातकुम्भमयान्य उत
कारयाम आस शुभ्राणि भाजनानि सहस्रशः
मेरुं पर्वतम आसाद्य हिमवत्पार्श्व उत्तरे
काञ्चनः सुमहान पादस तत्र कर्म चकार सः
ततः कुण्डानि पात्रीश च पिठराण्य आसनानि च
चक्रुः सुवर्णकर्तारॊ येषां संख्या न विद्यते
तस्यैव च समीपे स यज्ञवाटॊ बभूव ह
ईजे तत्र स धर्मात्मा विधिवत पृथिवीपतिः
मरुत्तः सहितैः सर्वैः परजा पालैर नराधिपः
[य]
कथंवीर्यः समभवत स राजा वदतां वरः
कथं च जातरूपेण समयुज्यत स दविज
कव च तत सांप्रतं दरव्यं भगवन्न अवतिष्ठते
कथं च शक्यम अस्माभिस तद अवाप्तुं तपॊधन
[व]
असुराश चैव देवाश च दक्षस्यासन परजापतेः
अपत्यं बहुलं तात ते ऽसपर्धन्त परस्परम
तथैवाङ्गिरसः पुत्रौ वरततुल्यौ बभूवतुः
बृहस्पतिर बृहत तेजाः संवर्तश च तपॊधनः
ताव अपि सपर्धिनौ राजन पृथग आस्तां परस्परम
बृहस्पतिश च संवर्तं बाधते सम पुनः पुनः
स बाध्यमानः सततं भरात्रा जयेष्ठेन भारत
अर्थान उत्सृज्य दिग्वासा वनवासम अरॊचयत
वासवॊ ऽपय असुरान सर्वान निर्जित्य च निहत्य च
इन्द्रत्वं पराप्य लॊकेषु ततॊ वव्रे पुरॊहितम
पुत्रम अङ्गिरसॊ जयेष्ठं विप्र शरेष्ठं बृहस्पतिम
याज्यस तव अङ्गिरसः पूर्वम आसीद राजा करंधमः
वीर्येणाप्रतिमॊ लॊके वृत्तेन च बलेन च
शतक्रतुर इवौजस्वी धर्मात्मा संशितव्रतः
वाहनं यस्य यॊधाश च दरव्याणि विविधानि च
धयानाद एवाभवद राजन मुखवातेन सर्वशः
स गुणैः पार्थिवान सर्वान वशे चक्रे नराधिपः
संजीव्य कालमिष्टं च स शरीरॊ दिवं गतः
बभूव तस्य पुत्रस तु ययातिर इव धर्मवित
अविक्षिन नाम शत्रुक्षित स वशे कृतवान महीम
विक्रमेण गुणैश चैव पितेवासीत स पार्थिवः
तस्य वासवतुल्यॊ ऽभून मरुत्तॊ नाम वीर्यवान
पुत्रस तम अनुरक्ताभूत पृथिवी सागराम्बरा
सपर्धते सततं स सम देवराजेन पार्थिवः
वासवॊ ऽपि मरुत्तेन सपर्धते पाण्डुनन्दन
शुचिः स गुणवान आसीन मरुत्तः पृथिवीपतिः
यतमानॊ ऽपि यं शक्रॊ न विशेषयति सम ह
सॊ ऽशक्नुवन विशेषाय समाहूय बृहस्पतिम
उवाचेदं वचॊ देवैः सहितॊ हरिवाहनः
बृहस्पते मरुत्तस्य मा सम कार्षीः कथं चन
दैवं कर्माथ वा पित्र्यं कर्तासि मम चेत परियम
अहं हि तरिषु लॊकेषु सुराणां च बृहस्पते
इन्द्रत्वं पराप्तवान एकॊ मरुत्तस तु महीपतिः
कथं हय अमर्त्यं बरह्मस तवं याजयित्वा सुराधिपम
याजयेर्मृत्यु संयुक्तं मरुत्तम अविशङ्कया
मां वा वृणीष्व भद्रं ते मरुत्तं वा महीपतिम
परिज्यज्य मरुत्तं वा यथाजॊषं भजस्व माम
एवम उक्तः स कौरव्य देवराज्ञा बृहस्पतिः
मुहूर्तम इव संचिन्त्य देवराजानम अब्रवीत
तवं भूतानाम अधिपतिस तवयि लॊकाः परतिष्ठिताः
नमुचेर विश्वरूपस्य निहन्ता तवं बलस्य च
तवम आजहर्थ देवानाम एकॊ वीरश्रियं पराम
तवं बिभर्षि भुवं दयां च सदैव बलसूदन
पौरॊहित्यं कथं कृत्वा तव देवगणेश्वर
याजयेयम अहं मर्त्यं मरुत्तं पाकशासन
समाश्वसिहि देवेश नाहं मर्त्याय कर्हि चित
गरहीष्यामि सरुवं यज्ञे शृणु चेदं वचॊ मम
हिरण्यरेतसॊ ऽमभः सयात परिवर्तेत मेदिनी
भासं च न रविः कुर्यान मत्सत्यं विचलेद यदि
बृहस्पतिवचः शरुत्वा शक्रॊ विगतमत्सरः
परशस्यैनं विवेशाथ सवम एव भवनं तदा
[व]
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
बृहस्पतेश च संवादं मरुत्तस्य च भारत
देवराजस्य समयं कृतम आङ्गिरसेन ह
शरुत्वा मरुत्तॊ नृपतिर मन्युम आहारयत तदा
संकल्प्य मनसा यज्ञं करंधम सुतात्मजः
बृहस्पतिम उपागम्य वाग्मी वचनम अब्रवीत
भगवन यन मया पूर्वम अभिगम्य तपॊधन
कृतॊ ऽभिसंधिर यज्ञाय भवतॊ वचनाद गुरॊ
तम अहं यष्टुम इच्छामि संभाराः संभृताश च मे
याज्यॊ ऽसमि भवतः साधॊ तत पराप्नुहि विधत्स्व च
[ब]
न कामये याजयितुं तवाम अहं पृथिवीपते
वृतॊ ऽसमि देवराजेन परतिज्ञातं च तस्य मे
[म]
पित्र्यम अस्मि तव कषेत्रं बहु मन्ये च ते भृशम
न चास्म्य अयाज्यतां पराप्तॊ भजमानं भजस्व माम
[ब]
अमर्त्यं याजयित्वाहं याजयिष्ये न मानुषम
मरुत्त गच्छ वा मा वा निवृत्तॊ ऽसम्य अद्य याजनात
न तवां याजयितास्म्य अद्य वृणु तवं यम इहेच्छसि
उपाध्यायं महाबाहॊ यस ते यज्ञं करिष्यति
[व]
एवम उक्तस तु नृपतिर मरुत्तॊ वरीडितॊ ऽभवत
परत्यागच्छच च संविग्नॊ ददर्श पथि नारदम
देवर्षिणा समागम्य नारदेन स पार्थिवः
विधिवत पराञ्जलिस तस्थाव अथैनं नारदॊ ऽबरवीत
राजर्षे नातिहृष्टॊ ऽसि कच चित कषेमं तवानघ
कव गतॊ ऽसि कुतॊ वेदम अप्रीति सथानम आगतम
शरॊतव्यं चेन मया राजन बरूहि मे पार्थिवर्षभ
वयपनेष्यामि ते मन्युं सर्वयत्नैर नराधिप
एवम उक्तॊ मरुत्तस तु नारदेन महर्षिणा
विप्रलम्भम उपाध्यायात सर्वम एव नयवेदयत
गतॊ ऽसम्य अङ्गिरसः पुत्रं देवाचार्यं बृहस्पतिम
यज्ञार्थम ऋत्विजं दरष्टुं स च मां नाभ्यनन्दत
परत्याख्यातश च तेनाहं जीवितुं नाद्य कामये
परित्यक्तश च गुरुणा दूषितश चास्मि नारद
एवम उक्तस तु राज्ञा स नारदः परत्युवाच ह
आविक्षितं महाराज वाचा संजीवयन्न इव
राजन्न अङ्गिरसः पुत्रः संवर्तॊ नाम धार्मिकः
चङ्क्रमीति दिशः सर्वा दिग वासा मॊहयन परजाः
तं गच्छ यदि याज्यं तवां न वाञ्छति बृहस्पतिः
परसन्नस तवां महाराज संवर्तॊ याजयिष्यति
[म]
संजीवितॊ ऽहं भवता वाक्येनानेन नारद
पश्येयं कव नु संवर्तं शंस मे वदतां वर
कथं च तस्मै वर्तेयं कथं मां न परित्यजेत
परत्याख्यातश च तेनापि नाहं जीवितुम उत्सहे
[न]
उन्मत्तवेषं बिभ्रत स चङ्क्रमीति यथासुखम
वाराणसीं तु नगरीम अभीक्ष्णम उपसेवते
तस्या दवारं समासाद्य नयसेथाः कुणपं कव चित
तं दृष्ट्वा यॊ निवर्तेत स संवर्तॊ महीपते
तं पृष्ठतॊ ऽनुगच्छेथा यत्र गच्छेत स वीर्यवान
तम एकान्ते समासाद्य पराञ्जलिः शरणं वरजेः
पृच्छेत तवां यदि केनाहं तवाख्यात इति सम ह
बरूयास तवं नारदेनेति संतप्त इव शत्रुहन
स चेत तवाम अनुयुञ्जीत ममाभिगमनेप्सया
शंसेथा वह्निम आरूढं माम अपि तवम अशङ्कया
[व]
स तथेति परतिश्रुत्य पूजयित्वा च नारदम
अभ्यनुज्ञाय राजर्षिर ययौ वाराणसीं पुरीम
तत्र गत्वा यथॊक्तं स पुर्या दवारे महायशाः
कुणपं सथापयाम आस नारदस्य वचः समरन
यौगपद्येन विप्रश च स पुरी दवारम आविशत
ततः स कुणपं दृष्ट्वा सहसा स नयवर्तत
स तं निवृत्तम आलक्ष्य पराञ्जलिः पृष्ठतॊ ऽनवगात
आविक्षितॊ महीपालः संवर्तम उपशिक्षितुम
स एनं विजने दृष्ट्वा पांसुभिः कर्दमेन च
शलेष्मणा चापि राजानं षठीवनैश च समाकिरत
स तथा बाध्यमानॊ ऽपि संवर्तेन महीपतिः
अन्वगाद एव तम ऋषिं पराञ्जलिः संप्रसादयन
ततॊ निवृत्य संवर्तः परिश्रान्त उपाविशत
शीतलच छायम आसाद्य नयग्रॊधं बहुशाखिनम
[स]
कथम अस्मि तवया जञातः केन वा कथितॊ ऽसमि ते
एतद आचक्ष्व मे तत्त्वम इच्छसे चेत परियं मम
सत्यं ते बरुवतः सर्वे संपत्स्यन्ते मनॊरथाः
मिथ्या तु बरुवतॊ मूर्धा सप्तधा ते फलिष्यति
[म]
नारदेन भवान मह्यम आख्यातॊ हय अटता पथि
गुरुपुत्रॊ ममेति तवं ततॊ मे परीतिर उत्तमा
[स]
सत्यम एतद भवान आह स मां जानाति सत्रिणम
कथयस्वैतद एकं मे कव नु संप्रति नारदः
[म]
भवन्तं कथयित्वा तु मम देवर्षिसत्तमः
ततॊ माम अभ्यनुज्ञाय परविष्टॊ हव्यवाहनम
शरुत्वा तु पार्थिवस्यैतत संवर्तः परया मुदा
एतावद अहम अप्य एनं कुर्याम इति तदाब्रवीत
ततॊ मरुत्तम उन्मत्तॊ वाचा निर्भर्त्सयन्न इव
रूक्षया बराह्मणॊ राजन पुनः पुनर अथाब्रवीत
वातप्रधानेन मया सवचित्तवशवर्तिना
एवं विकृतरूपेण कथं याजितुम इच्छसि
भराता मम समर्थश च वासवेन च सत्कृतः
वर्तते याजने चैव तेन कर्माणि कारय
गृहं सवं चैव याज्याश च सर्वा गुह्याश च देवताः
पूर्वजेन ममाक्षिप्तं शरीरं वर्जितं तव इदम
नाहं तेनाननुज्ञातस तवाम आविक्षित कर्हि चित
याजयेयं कथं चिद वै स हि पूज्यतमॊ मम
स तवं बृहस्पतिं गच्छ तम अनुज्ञाप्य चाव्रज
ततॊ ऽहं याजयिष्ये तवां यदि यष्टुम इहेच्छसि
[म]
बृहस्पतिं गतः पूर्वम अहं संवर्ततच छृणु
न मां कामयते याज्यम असौ वासव वारितः
अमरं याज्यम आसाद्य माम ऋषे मा सम मानुषम
याजयेथा मरुत्तं तवं मर्त्यधर्माणम आतुरम
सपर्धते च मया विप्र सदा वै स हि पार्थिवः
एवम अस्त्व इति चाप्य उक्तॊ भरात्रा ते बलवृत्रहा
स माम अभिगतं परेम्णा याज्यवन न बुभूषति
देवराजम उपाश्रित्य तद विद्धि मुनिपुंगव
सॊ ऽहम इच्छामि भवता सर्वस्वेनापि याजितुम
कामये समतिक्रान्तुं वासवं तवत्कृतैर गुणैः
न हि मे वर्तते बुद्धिर गन्तुं बरह्मन बृहस्पतिम
परत्याख्यातॊ हि तेनास्मि तथानपकृते सति
[स]
चिकीर्षसि यथाकामं सर्वम एतत तवयि धरुवम
यदि सर्वान अभिप्रायान कर्तासि मम पार्थिव
याज्यमानं मया हि तवां बृहस्पतिपुरंदरौ
दविषेतां समभिक्रुद्धाव एतद एकं समर्थय
सथैर्यम अत्र कथं ते सयात स तवं निःसंशयं कुरु
कुपितस तवां न हीदानीं भस्म कुर्यां स बान्धवम
[म]
यावत तपेत सहस्रांशुस तिष्ठेरंश चापि पर्वताः
तावल लॊकान न लभेयं तयजेयं संगतं यदि
मा चापि शुभबुद्धित्वं लभेयम इह कर्हि चित
सम्यग जञाने वैषये वा तयजेयं संगतं यदि
[स]
आविक्षित शुभा बुद्धिर धीयतां तव कर्मसु
याजनं हि ममाप्य एवं वर्तते तवयि पार्थिव
संविधास्ये च ते राजन्न अक्षयं दरव्यम उत्तमम
येन देवान स गन्धर्वाञ शक्रं चाभिभविष्यसि
न तु मे वर्तते बुद्धिर धने याज्येषु वा पुनः
विप्रियं तु चिकीर्षामि भरातुश चेन्द्रस्य चॊभयॊः
गमयिष्यामि चेन्द्रेण समताम अपि ते धरुवम
परियं च ते करिष्यामि सत्यम एतद बरवीमि ते
[स]
गिरेर हिमवतः पृष्ठे पुञ्जवान नाम पर्वतः
तप्यते यत्र भगवांस तपॊनित्यम उमापतिः
वनस्पतीनां मूलेषु टङ्केषु शिखरेषु च
गुहासु शैलराजस्य यथाकामं यथासुखम
उमा सहायॊ भगवान यत्र नित्यं महेश्वरः
आस्ते शूली महातेजा नाना भूतगणावृतः
तत्र रुद्राश च साध्याश च विश्वे ऽथ वसवस तथा
यमश च वरुणश चैव कुबेरश च सहानुगः
भूतानि च पिशाचाश चनासत्याव अश्विनाव अपि
गन्धर्वाप्सरसश चैव यक्षा देवर्षयस तथा
आदित्या मरुतश चैव यातुधानाश च सर्वशः
उपासन्ते महात्मानं बहुरूपम उमापतिम
रमते भगवांस तत्र कुबेरानुचरैः सह
विकृतैर विकृताकारैः करीडद्भिः पृथिवीपते
शरिया जवलन दृश्यते वै बालादित्य समद्युतिः
न रूपं दृश्यते तस्य संस्थानं वा कथं चन
निर्देष्टुं पराणिभिः कैश चित पराकृतैर मांसलॊचनैः
नॊष्णं न शिशिरं तत्र न वायुर न च भास्करः
न जरा कषुत्पिपासे वा न मृत्युर न भयं नृप
तस्य शैलस्य पार्श्वेषु सर्वेषु जयतां वर
धातवॊ जातरूपस्य रश्मयः सवितुर यथा
रक्ष्यन्ते ते कुबेरस्य सहायैर उद्यतायुधैः
चिकीर्षद्भिः परियं राजन कुबेरस्य महात्मनः
तस्मै भगवते कृत्वा नमः शर्वाय वेधसे
रुद्राय शितिकण्ठाय सुरूपाय सुवर्चसे
कपर्दिने करालाय हर्यक्ष्णे वरदाय च
तर्यक्ष्णे पूष्णॊ दन्तभिदे वामनाय शिवाय च
याम्यायाव्यक्त केशाय सद्वृत्ते शंकराय च
कषेम्याय हरि नेत्राय सथाणवे पुरुषाय च
हरि केशाय मुण्डाय कृशायॊत्तारणाय च
भास्कराय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे
उष्णीषिणे सुवक्त्राय सहस्राक्षाय मीढुषे
गिरिशाय परशान्ताय यतये चीरवाससे
बिल्वदण्डाय सिद्धाय सर्वदण्डधराय च
मृगव्याधाय महते धन्विने ऽथ भवाय च
वराय सौम्य वक्त्राय पशुहस्ताय वर्षिणे
हिरण्यबाहवे राजन्न उग्राय पतये दिशाम
पशूनां पतये चैव भूतानां पतये तथा
वृषाय मातृभक्ताय सेनान्ये मध्यमाय च
सरुव हस्ताय पतये धन्विने भार्गवाय च
अजाय कृष्ण नेत्राय विरूपाक्षाय चैव ह
तीक्ष्णदंष्ट्राय तीक्ष्णाय वैश्वानर मुखाय च
महाद्युतये ऽनङ्गाय सर्वाङ्गाय परजावते
तथा शुक्राधिपतये पृथवे कृत्ति वाससे
कपालमालिने नित्यं सुवर्णमुकुटाय च
महादेवाय कृष्णाय तर्यम्बकायानघाय च
करॊधनाय नृशंसाय मृदवे बाहुशालिने
दण्डिने तप्ततपसे तथैव करूरकर्मणे
सहस्रशिरसे चैव सहस्रचरणाय च
नमः सवधा सवरूपाय बहुरूपाय दंष्ट्रिणे
पिनाकिनं महादेवं महायॊगिनम अव्ययम
तरिशूलपाणिं वरदं तयम्बकं भुवनेश्वरम
तरिपुरघ्नं तरिनयनं तरिलॊकेशं महौजसम
परभवं सर्वभूतानां धारणं धरणीधरम
ईशानं शंकरं सर्वं शिवं विश्वेश्वरं भवम
उमापतिं पशुपतिं विश्वरूपं महेश्वरम
विरूपाक्षं दश भुजं तिष्यगॊवृषभध्वजम
उग्रं सथाणुं शिवं घॊरं शर्वं गौरी शमीश्वरम
शितिकण्ठम अजं शुक्रं पृथुं पृथु हरं हरम
विश्वरूपं विरूपाक्षं बहुरूपम उमापतिम
परणम्य शिरसा देवम अनङ्गाङ्गहरं हरम
शरण्यं शरणं याहि महादेवं चतुर्मुखम
एवं कृत्वा नमस तस्मै महादेवाय रंहसे
महात्मने कषितिपते तत सुवर्णम अवाप्स्यसि
सुवर्णम आहरिष्यन्तस तत्र गच्छन्तु ते नराः
[व]
इत्य उक्तः स वचस तस्य चक्रे कारंधमात्मजः
ततॊ ऽतिमानुषं सर्वं चक्रे यज्ञस्य संविधिम
सौवर्णानि च भाण्डानि संचक्रुस तत्र शिल्पिनः
बृहस्पतिस तु तां शरुत्वा मरुत्तस्य महीपतेः
समृद्धिमति देवेभ्यः संतापम अकरॊद भृशम
स तप्यमानॊ वैवर्ण्यं कृशत्वं चागमत परम
भविष्यति हि मे शत्रुः संवर्तॊ वसुमान इति
तं शरुत्वा भृशसंतप्तं देवराजॊ बृहस्पतिम
अभिगम्यामर वृतः परॊवाचेदं वचस तदा
[इन्द्र]
कच चित सुखं सवपिषि तवं बृहस्पते; कच चिन मनॊज्ञाः परिचारकास ते
कच चिद देवानां सुखकामॊ ऽसि विप्र; कच चिद देवास तवां परिपालयन्ति
[ब]
सुखं शये ऽहं शयने महेन्द्र; तथा मनॊज्ञाः परिचारका मे
तथा देवानां सुखकामॊ ऽसमि शक्र; देवाश च मां सुभृशं पालयन्ति
[इ]
कुतॊ दुःखं मानसं देहजं वा; पाण्डुर विवर्णश च कुतस तवम अद्य
आचक्ष्व मे तद दविज यावद एतान; निहन्मि सर्वांस तव दुःखकर्तॄन
[ब]
मरुत्तम आहुर मघवन यक्ष्यमाणं; महायज्ञेनॊत्तम दक्षिणेन
तं संवर्तॊ याजयितेति मे शरुतं; तद इच्छामि न स तं याजयेत
[इ]
सर्वान कामान अनुजातॊ ऽसि विप्र; यस तवं देवानां मन्त्रयसे परॊधाः
उभौ च ते जन्ममृत्यू वयतीतौ; किं संवर्तस तव कर्ताद्य विप्र
[ब]
देवैः सह तवम असुरान संप्रणुद्य; जिघांससे ऽदयाप्य उत सानुबन्धान
यं यं समृद्धं पश्यसि तत्र तत्र; दुःखं सपत्नेषु समृद्धभावः
अतॊ ऽसमि देवेन्द्र विवर्णरूपः; सपत्नॊ मे वर्धते तन निशम्य
सर्वॊपायैर मघवन संनियच्छ; संवर्तं वा पार्थिवं वा मरुत्तम
[इ]
एहि गच्छ परहितॊ जातवेदॊ; बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते
अयं वै तवा याजयिता बृहस्पतिस; तथामरं चैव करिष्यतीति
[अग्नि]
अयं गच्छामि तव शक्राद्य दूतॊ; बृहस्पतिं परिदातुं मरुत ते
वाचं सत्यां पुरुहूतस्य कर्तुं; बृहस्पतेश चापचितिं चिकीर्षुः
[व]
ततः परायाद धूमकेतुर महात्मा; वनस्पतीन वीरुधश चावमृद्नन
कामाद धिमान्ते परिवर्तमानः; काष्ठातिगॊ मातरिश्वेन नर्दन
[म]
आश्चर्यम अद्य पश्यामि रूपिणं वह्निम आगतम
आसनं सलिलं पाद्यं गां चॊपानय वै मुने
[अग्नि]
आसनं सलिलं पाद्यं परतिनन्दामि ते ऽनघ
इन्द्रेण तु समादिष्टं विद्धि मां दूतम आगतम
[म]
कच चिच छरीमान देवराजः सुखी च; कच चिच चास्मान परीयते धूमकेतॊ
कच चिद देवाश चास्य वशे यथावत; तद बरूहि तवं मम कार्त्स्न्येन देव
[अ]
शक्रॊ भृशं सुसुखी पार्थिवेन्द्र; परीतिं चेच्छत्य अजरां वै तवया सः
देवाश च सर्वे वशगास तस्य राजन; संदेशं तवं शृणु मे देवराज्ञः
यदर्थं मां पराहिणॊत तवत्सकाशं; बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते
अयं गुरुर याजयिता नृप तवां; मर्त्यं सन्तम अमरं तवां करॊतु
[म]
संवर्तॊ ऽयं याजयिता दविजॊ मे; बृहस्पतेर अञ्जलिर एष तस्य
नासौ देवं याजयित्वा महेन्द्रं; मर्त्यं सन्तं याजयन्न अद्य शॊभेत
[अ]
ये वै लॊका देवलॊके महान्तः; संप्राप्स्यसे तान देवराजप्रसादात
तवां चेद असौ याजयेद वै बृहस्पतिर; नूनं सवर्गं तवं जयेः कीर्तियुक्तः
तथा लॊका मानुषा ये च दिव्याः; परजापतेश चापि ये वै महान्तः
ते ते जिता देवराज्यं च कृत्स्नं; बृहस्पतिश चेद याजयेत तवां नरेन्द्र
[सम्वर्त]
मास्मान एवं तवं पुनर आगाः कथं चिद; बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते
मा तवां धक्ष्ये चक्षुषा दारुणेन; संक्रुद्धॊ ऽहं पावकतन निबॊध
[व]
ततॊ देवान अगमद धूमकेतुर; दाहाद भीतॊ वयथितॊ ऽशवत्थ पर्णवत
तं वै दृष्ट्वा पराह शक्रॊ महात्मा; बृहस्पतेः संनिधौ हव्यवाहम
यत तवं गतः परहितॊ जातवेदॊ; बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते
तत किं पराह स नृपॊ यक्ष्यमाणः; कच चिद वचः परतिगृह्णाति तच च
[अ]
न ते वाचं रॊचयते मरुत्तॊ; बृहस्पतेर अञ्जलिं पराहिणॊत सः
संवर्तॊ मां याजयितेत्य अभीक्ष्णं; पुनः पुनः स मया परॊच्यमानः
उवाचेदं मानुषा ये च दिव्याः; परजापतेर ये च लॊका महान्तः
तांश चेल लभेयं संविदं तेन कृत्वा; तथापि नेच्छेयम इति परतीतः
[इ]
पुनर भवान पार्थिवं तं समेत्य; वाक्यं मदीयं परापय सवार्थयुक्तम
पुनर यद युक्तॊ न करिष्यते वचस; ततॊ वज्रं संप्रहर्तास्मि तस्मै
[अ]
गन्धर्वराड यात्वयं तत्र दूतॊ; बिभेम्य अहं वासव तत्र गन्तुम
संरब्धॊ माम अब्रवीत तीक्ष्णरॊषः; संवर्तॊ वाक्यं चरितब्रह्मचर्यः
यद्य आगच्छेः पुनर एवं कथं चिद; बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते
दहेयं तवां चक्षुषा दारुणेन; संक्रुद्ध इत्य एतद अवैहि शक्र
[इ]
तवम एवान्यान दहसे जातवेदॊ; न हि तवदन्यॊ विद्यते भस्मकर्ता
तवत्संस्पर्शात सर्वलॊकॊ बिभेत्य; अश्रद्धेयं वदसे हव्यवाह
[अ]
दिवं देवेन्द्र पृथिवीं चैव सर्वां; संवेष्टयेस तवं सवबलेनैव शक्र
एवंविधस्येह सतस तवासौ; कथं वृत्रस तरिदिवं पराग जहार
[इ]
न चण्डिका जङ्गमा नॊ करेणुर; न वारि सॊमं परपिबामि वह्ने
न दुर्बले वै विसृजामि वज्रं; कॊ मे ऽसुखाय परहरेन मनुष्यः
परव्राजयेयं कालकेयान पृथिव्याम; अपाकर्षं दानवान अन्तरिक्षात
दिवः परह्रादम अवसानम आनयं; कॊ मे ऽसुखाय परहरेत मर्त्यः
[अ]
यत्र शर्यातिं चयवनॊ याजयिष्यन; सहाश्विभ्यां सॊमम अगृह्णद एकः
तं तवं करुद्धः परत्यषेधीः पुरस्ताच; छर्याति यज्ञं समर तं महेन्द्र
वज्रं गृहीत्वा च पुरंदर तवं; संप्रहर्षीश चयवनस्यातिघॊरम
स ते विप्रः सह वज्रेण बाहुम; अपागृह्णात तपसा जातमन्युः
ततॊ रॊषात सर्वतॊ घॊररूपं; सपत्नं ते जनयाम आस भूयः
मदं नामासुरं विश्वरूपं; यं तवं दृष्ट्वा चक्षुषी संन्यमीलः
हनुर एका जगतीस्था तथैका; दिवं गता महतॊ दानवस्य
सहस्रं दन्तानां शतयॊजनानां; सुतीक्ष्णानां घॊररूपं बभूव
वृत्ताः सथूला रजतस्तम्भवर्णा; दंष्ट्राश चतस्रॊ दवे शते यॊजनानाम
स तवां दन्तान विदशन्न अभ्यधावञ; जिघांसया शूलम उद्यम्य घॊरम
अपश्यस तवं तं तदा घॊररूपं; सर्वे तव अन्ये ददृशुर दर्शनीयम
यस्माद भीतः पराञ्जलिस तवं महर्षिम; आगच्छेथाः शरणं दानवघ्न
कषत्राद एवं बरह्मबलं गरीयॊ; न बरह्मतः किं चिद अन्यद गरीयः
सॊ ऽहं जानं बरह्मतेजॊ यथावन; न संवर्तं गन्तुम इच्छामि शक्र
[इ]
एवम एतद बरह्मबलं गरीयॊ; न बरह्मतः किं चिद अन्यद गरीयः
आविक्षितस्य तु बलं न मृष्ये; वज्रम अस्मै परहरिष्यामि घॊरम
धृतराष्ट्र परहितॊ गच्छ मरुत्तं; संवर्तेन सहितं तं वदस्व
बृहस्पतिं तवम उपशिक्षस्व राजन; वज्रं वा ते परहरिष्यामि घॊरम
[व]
ततॊ गत्वा घृतराष्ट्रॊ नरेन्द्रं; परॊवाचेदं वचनं वासवस्य
गन्धर्वं मां धृतराष्ट्रं निबॊध; तवाम आगतं वकु कामं नरेन्द्र
ऐन्द्रं वाक्यं शृणु मे राजसिंह; यत पराह लॊकाधिपतिर महात्मा
बृहस्पतिं याजकं तवं वृणीष्व; वज्रं वा ते परहरिष्यामि घॊरम
वचश चेद एतन न करिष्यसे मे; पराहैतद एतावद अचिन्त्यकर्मा
[म]
तवं चैवैतद वेत्थ पुरंदरश च; विश्वे देवा वसवश चाश्विनौ च
मित्रद्रॊहे निष्कृतिर वै यथैव; नास्तीति लॊकेषु सदैव वादः
बृहस्पतिर याजयिता महेन्द्रं; देव शरेष्ठं वज्रभृतां वरिष्ठम
संवर्तॊ मां याजयिताद्य राजन; न ते वाक्यं तस्य वा रॊचयामि
[गन्धर्व]
घॊरॊ नादः शरूयते वासवस्य; नभस्तले गर्जतॊ राजसिंह
वयक्तं वज्रं मॊक्ष्यते ते महेन्द्रः; कषेमं राजंश चिन्त्यताम एष कालः
इत्य एवम उक्तॊ धृतराष्ट्रेण राजा; शरुत्वा नादं नदतॊ वासवस्य
तपॊनित्यं धर्मविदां वरिष्ठं; संवर्तं तं जञापयाम आस कार्यम
[म]
इमम अश्मानं पलवमानम आराद; अध्वा दूरं तेन न दृश्यते ऽदय
परपद्ये ऽहं शर्म विप्रेन्द्र तवत्तः; परयच्छ तस्माद अभयं विप्रमुख्य
अयम आयाति वै वज्री दिशॊ विद्यॊतयन दश
अमानुषेण घॊरेण सदस्यास तरासिता हि नः
[स]
भयं शक्राद वयेतु ते राजसिंह; परणॊत्स्ये ऽहं भयम एतत सुघॊरम
संस्तम्भिन्या विद्यया कषिप्रम एव; मा भैस तवम अस्माद भव चापि परतीतः
अहं संस्तम्भयिष्यामि मा भैस तवं शक्रतॊ नृप
सर्वेषाम एव देवानां कषपितान्य आयुधानि मे
दिशॊ वज्रं वरजतां वायुर एतु; वर्षं भूत्वा निपततु काननेषु
आपः पलवन्त्व अन्तरिक्षे वृथा च; सौदामिनी दृश्यतां मा बिभस तवम
अथॊ वह्निस तरातुवा सर्वतस ते; कामवर्षं वर्षतु वासवॊ वा
वज्रं तथा सथापयतां च वायुर; महाघॊरं पलवमानं जलौघैः
[म]
घॊरः शब्दः शरूयते वै महास्वनॊ; वज्रस्यैष सहितॊ मारुतेन
आत्मा हि मे परव्यथते मुहुर मुहुर; न मे सवास्थ्यं जायते चाद्य विप्र
[स]
वज्राद उग्राद वयेतु भयं तवाद्य; वातॊ भूत्वा हन्मि नरेन्द्र वज्रम
भयं तयक्त्वा वरम अन्यं वृणीष्व; कं ते कामं तपसा साधयामि
[म]
इन्द्रः साक्षात सहसाभ्येतु विप्र; हविर यज्ञे परतिगृह्णातु चैव
सवं सवं धिष्ण्यं चैव जुषन्तु देवाः; सुतं सॊमं परतिगृह्णन्तु चैव
[स]
अयम इन्द्रॊ हरिभिर आयाति राजन; देवैः सर्वैः सहितः सॊमपीथी
मन्त्राहूतॊ यज्ञम इमं मयाद्य; पश्यस्वैनं मन्त्रविस्रस्त कायम
[व]
ततॊ देवैः सहितॊ देवराजॊ; रथे युक्त्वा तान हरीन वाजिमुख्यान
आयाद यज्ञम अधि राज्ञः पिपासुर; आविक्षितस्याप्रमेयस्य सॊमम
तम आयान्तं सहितं देवसंघैः; परत्युद्ययौ स पुरॊधा मरुत्तः
चक्रे पूजां देवराजाय चाग्र्यां; यथाशास्त्रं विधिवत परीयमाणः
[स]
सवागतं ते पुरुहूतेह विद्वन; यज्ञॊ ऽदयायं संनिहिते तवयीन्द्र
शॊशुभ्यते बलवृत्रघ्न भूयः; पिबस्व सॊमं सुतम उद्यतं मया
[म]
शिवेन मां पश्य नमश च ते ऽसतु; पराप्तॊ यज्ञः सफलं जीवितं मे
अयं यज्ञं कुरुते मे सुरेन्द्र; बृहस्पतेर अवरॊ जन्मना यः
[इ]
जानामि ते गुरुम एनं तपॊधनं; बृहस्पतेर अनुजं तिग्मतेजसम
यस्याह्वानाद आगतॊ ऽहं नरेन्द्र; परीतिर मे ऽदय तवयि मनुः परनष्टः
[स]
यदि परीतस तवम असि वै देवराज; तस्मात सवयं शाधि यज्ञे विधानम
सवयं सर्वान कुरु मार्गान सुरेन्द्र; जानात्व अयं सर्वलॊकश च देव
[व]
एवम उक्तस तव आङ्गिरसेन शक्रः; समादिदेश सवयम एव देवान
सभाः करियन्ताम आवसथाश च मुख्याः; सहस्रशश चित्रभौमाः समृद्धाः
कॢप्त सथूणाः कुरुतारॊहणानि; गन्धर्वाणाम अप्सरसां च शीघ्रम
येषु नृत्येरन्न अप्सरसः सहस्रशः; सवर्गॊद्देशः करियतां यज्ञवाटः
इत्य उक्तास ते चक्रुर आशु परतीता; दिवौकसः शक्र वाक्यान नरेन्द्र
ततॊ वाक्यं पराह राजानम इन्द्रः; परीतॊ राजन पूजयानॊ मरुत्तम
एष तवयाहम इह राजन समेत्य; ये चाप्य अन्ये तव पूर्वे नरेन्द्राः
सर्वाश चान्या देवताः परीयमाणा; हविस तुभ्यं परतिगृह्णन्तु राजन
आग्नेयं वै लॊहितम आलभन्तां; वैश्वदेवं बहुरूपं विराजन
नीलं चॊक्षाणं मेध्यम अभ्यालभन्तां; चलच छिश्नं मत परदिष्टं दविजेन्द्राः
ततॊ यज्ञॊ ववृधे तस्य राज्ञॊ; यत्र देवाः सवयम अन्नानि जह्रुः
यस्मिञ शक्रॊ बराह्मणैः पूज्यमानः; सदस्यॊ ऽभूद धरिमान देवराजः
ततः संवर्तश चित्यगतॊ महात्मा; यथा वह्निः परज्वलितॊ दवितीयः
हवींष्य उच्चैर आह्वयन देवसंघाञ; जुहावाग्नौ मन्त्रवत सुप्रतीतः
ततः पीत्वा बलभित सॊमम अग्र्यं; ये चाप्य अन्ये सॊमपा वै दिवौकसः
सर्वे ऽनुज्ञाताः परययुः पार्थिवेन; यथाजॊषं तर्पिताः परीतिमन्तः
ततॊ राजा जातरूपस्य राशीन; पदे पदे कारयाम आस हृष्टः
दविजातिभ्यॊ विसृजन भूरि वित्तं; रराज वित्तेश इवारि हन्ता
ततॊ वित्तं विविधं संनिधाय; यथॊत्साहं कारयित्वा च कॊशम
अनुज्ञातॊ गुरुणा संनिवृत्य; शशास गाम अखिलां सागरान्ताम
एवंगुणः संबभूवेह राजा; यस्य करतौ तत सुवर्णं परभूतम
तत तवं समादाय नरेन्द्र वित्तं; यजस्व देवांस तर्पयानॊ विधानैः
[व]
ततॊ राजा पाण्डवॊ हृष्टरूपः; शरुत्वा वाक्यं सत्यवत्याः सुतस्य
मनश चक्रे तेन वित्तेन यष्टुं; ततॊ ऽमात्यैर मन्त्रयाम आस भूयः
[व]
इत्य उक्ते नृपतौ तस्मिन वयासेनाद्भुत कर्मणा
वासुदेवॊ महातेजास ततॊ वचनम आददे
तं नृपं दीनमनसं निहतज्ञातिबान्धवम
उपप्लुतम इवादित्यं स धूमम इव पावकम
निर्विण्ण मनसं पार्थं जञात्वा वृष्णिकुलॊद्वहः
आश्वासयन धर्मसुतं परवक्तुम उपचक्रमे
[वा]
सर्वं जिह्मं मृत्युपदम आर्जवं बरह्मणः पदम
एतावाञ जञानविषयः किं परलापः करिष्यति
नैव ते निष्ठितं कर्म नैव ते शत्रवॊ जिताः
कथं शत्रुं शरीरस्थम आत्मानं नावबुध्यसे
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा धर्मं यथा शरुतम
इन्द्रस्य सह वृत्रेण यथा युद्धम अवर्तत
वृत्रेण पृथिवी वयाप्ता पुरा किल नराधिप
दृष्ट्वा स पृथिवीं वयाप्तां गन्धस्य विषये हृते
धरा हरणदुर्गन्धॊ विषयः समपद्यत
शतक्रतुश चुकॊपाथ गन्धस्य विषये हृते
वृत्रस्य स ततः करुद्धॊ वज्रं घॊरम अवासृजत
स वध्यमानॊ वज्रेण पृथिव्यां भूरि तेजसा
विवेश सहसैवापॊ जग्राह विषयं ततः
वयाप्तास्व अथासु वृत्रेण रसे च विषये हृते
शतक्रतुर अभिक्रुद्धस तासु वज्रम अवासृजत
स वध्यमानॊ वज्रेण सलिले भूरि तेजसा
विवेश सहसा जयॊतिर जग्राह विषयं ततः
वयाप्ते जयॊतिषि वृत्रेण रूपे ऽथ विषये हृते
शतक्रतुर अभिक्रुद्धस तत्र वज्रम अवासृजत
स वध्यमानॊ वज्रेण सुभृशं भूरि तेजसा
विवेश सहसा वायुं जग्राह विषयं ततः
वयाप्ते वायौ तु वृत्रेण सपर्शे ऽथ विषये हृते
शतक्रतुर अभिक्रुद्धस तत्र वज्रम अवासृजत
स वध्यमानॊ वज्रेण तस्मिन्न अमिततेजसा
आकाशम अभिदुद्राव जग्राह विषयं ततः
आकाशे वृत्र भूते च शब्दे च विषये हृते
शतक्रतुर अभिक्रुद्धस तत्र वज्रम अवासृजत
स वध्यमानॊ वज्रेण तस्मिन्न अमिततेजसा
विवेश सहसा शक्रं जग्राह विषयं ततः
तस्य वृत्र गृहीतस्य मॊहः समभवन महान
रथंतरेण तं तात वसिष्ठः परत्यबॊधयत
ततॊ वृत्रं शरीरस्थं जघान भरतर्षभ
शतक्रतुर अदृश्येन वज्रेणेतीह नः शरुतम
इदं धर्मरहस्यं च शक्रेणॊक्तं महर्षिषु
ऋषिभिश च मम परॊक्तं तन निबॊध नराधिप
[वा]
दविविधॊ जायते वयाधिः शारीरॊ मानसस तथा
परस्परं तयॊर जन्म निर्द्वंद्वं नॊपलभ्यते
शरीरे जायते वयाथिः शारीरॊ नात्र संशयः
मानसॊ जायते वयाधिर मनस्य एवेति निश्चयः
शीतॊष्णे चैव वायुश च गुणा राजञ शरीरजाः
तेषां गुणानां साम्यं चेत तद आहुः सवस्थलक्षणम
उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनॊष्णं च बाध्यते
सत्त्वं रजस तमश चेति तरयस तव आत्मगुणाः समृताः
तेषां गुणानां साम्यं चेत तद आहुः सवस्थलक्षणम
तेषाम अन्यतमॊत्सेके विधानम उपदिश्यते
हर्षेण बाध्यते शॊकॊ हर्षः शॊकेन बाध्यते
कश चिद दुःखे वर्तमानः सुखस्य समर्तुम इच्छति
कश चित सुखे वर्तमानॊ दुःखस्य समर्तुम इच्छति
स तवं न दुःखी दुःखस्य न सुखी सुसुखस्य वा
समर्तुम इच्छसि कौन्तेय दिष्टं हि बलवत्तरम
अथ वा ते सवभावॊ ऽयं येन पार्थावकृष्यसे
दृष्ट्वा सभा गतां कृष्णाम एकवस्त्रां रजस्वलाम
मिषतां पाण्डवेयानां न तत संस्मर्तुम इच्छसि
परव्राजनं च नगराद अजिनैश च विवासनम
महारण्यनिवासश च न तस्य समर्तुम इच्छसि
जटासुरात परिक्लेशश चित्रसेनेन चाहवः
सैन्धवाच च परिक्लेशॊ न तस्य समर्तुम इच्छसि
पुनर अज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधः
याज्ञसेन्यास तदा पार्थ न तस्य समर्तुम इच्छसि
यच च ते दरॊण भीष्माभ्यां युद्धम आसीद अरिंदम
मनसैकेन यॊद्धव्यं तत ते युद्धम उपस्थितम
तस्माद अभ्युपगन्तव्यं युद्धाय भरतर्षभ
परम अव्यक्तरूपस्य परं मुक्त्वा सवकर्मभिः
यत्र नैव शरैः कार्यं न भृत्यैर न च बन्धुभिः
आत्मनैकेन यॊद्धव्यं तत ते युद्धम उपस्थितम
तस्मिन्न अनिर्जिते युद्धे काम अवस्थां गमिष्यसि
एतज जञात्वा तु कौन्तेय कृतकृत्यॊ भविष्यसि
एतां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानाम आगतिं गतिम
पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथॊचितम
[वा]
न बाह्यं दरव्यम उत्सृज्य सिद्धिर भवति भारत
शारीरं दरव्यम उत्सृज्य सिद्धिर भवति वा न वा
बाह्यद्रव्यविमुक्तस्य शारीरेषु च गृध्यतः
यॊ धर्मॊ यत सुखं चैव दविषताम अस्तु तत तथा
दव्यक्षरस तु भवेन मृत्युस तर्यक्षरं बरह्म शाश्वतम
ममेति दव्यक्षरॊ मृत्युर न ममेति च शाश्वतम
बरह्म मृत्युश च तौ राजन्न आत्मन्य एव वयवस्थितौ
अदृश्यमानौ भूतानि यॊधयेताम असंशयम
अविनाशॊ ऽसय सत्त्वस्य नियतॊ यदि भारत
भित्त्वा शरीरं भूतानाम अहिंसा परतिपद्यते
लब्ध्वापि पृथिवीं सर्वां सहस्थावरजङ्गमाम
ममत्वं यस्य नैव सयात किं तया स करिष्यति
अथ वा वसतः पार्थ वने वन्येन जीवतः
ममता यस्य दरव्येषु मृत्यॊर आस्ये स वर्तते
बाह्यान्तराणां शत्रूणां सवभावं पश्य भारत
यन न पश्यति तद भूतं मुच्यते स महाभयात
कामात्मानं न परशंसन्ति लॊके; न चाकामात का चिद अस्ति परवृत्तिः
दानं हि वेदाध्ययनं तपश च; कामेन कर्माणि च वैदिकानि
वरतं यज्ञान नियमान धयानयॊगान; कामेन यॊ नारभते विदित्वा
यद यद धययं कामयते स धर्मॊ; न यॊ धर्मॊ नियमस तस्य मूलम
अत्र गाथाः कामगीताः कीर्तयन्ति पुरा विदः
शृणु संकीर्त्यमानास ता निखिलेन युधिष्ठिर
नाहं शक्यॊ ऽनुपायेन हन्तुं भूतेन केन चित
यॊ मां परयतते हन्तुं जञात्वा परहरणे बलम
तस्य तस्मिन परहरणे पुनः परादुर्भवाम्य अहम
यॊ मां परयतते हन्तुं यज्ञैर विविधदक्षिणैः
जङ्गमेष्व इव कर्मात्मा पुनः परादुर्भवाम्य अहम
यॊ मां परयतते हन्तुं वेदैर वेदान्तसाधनैः
सथावरेष्व इव शान्तात्मा तस्य परादुर्भवाम्य अहम
यॊ मां परयतते हन्तुं धृत्या सत्यपराक्रमः
भावॊ भवामि तस्याहं स च मां नावबुध्यते
यॊ मां परयतते हन्तुं तपसा संशितव्रतः
ततस तपसि तस्याथ पुनः परादुर्भवाम्य अहम
यॊ मां परयतते हन्तुं मॊक्षम आस्थाय पण्डितः
तस्य मॊक्षरतिस्थस्य नृत्यामि च हसामि च
अवध्यः सर्वभूतानाम अहम एकः सनातनः
तस्मात तवम अपि तं कामं यज्ञैर विविधदक्षिणैः
धर्मं कुरु महाराज तत्र ते स भविष्यति
यजस्व वाजिमेधेन विधिवद दक्षिणावता
अन्यैश च विविधैर यज्ञैः समृद्धैर आप्तदक्षिणैः
मा ते वयथास्तु निहतान बन्धून वीक्ष्य पुनः पुनः
न शक्यास ते पुनर दरष्टुं ये हतास्मिन रणाजिरे
स तवम इष्ट्वा महायज्ञैः समृद्धैर आप्तदक्षिणैः
लॊके कीर्तिं परां पराप्य गतिम अग्र्यां गमिष्यसि
[व]
एवं बहुविधैर वाक्यैर मुनिभिस तैस तपॊधनैः
समाश्वस्यत राजर्षिर हतबन्धुर युधिष्ठिरः
सॊ ऽनुनीतॊ भगवता विष्टर शरवसा सवयम
दवैपायनेन कृष्णेन देवस्थानेन चाभिभूः
नारदेनाथ भीमेन नकुलेन च पार्थिवः
कृष्णया सहदेवेन विजयेन च धीमता
अन्यैश च पुरुषव्याघ्रैर बराह्मणैः शास्त्रदृष्टिभिः
वयजहाच छॊकजं दुःखं संतापं चैव मानसम
अर्चयाम आस देवांश च बराह्मणांश च युधिष्ठिर
कृत्वाथ परेतकार्याणि बन्धूनां स पुनर नृपः
अन्वशासत धर्मात्मा पृथिवीं सागराम्बराम
परशान्तचेताः कौरव्यः सवराज्यं पराप्य केवलम
वयासं च नारदं चैव तांश चान्यान अब्रवीन नृपः
आश्वासितॊ ऽहं पराग वृद्धैर भवद्भिर मुनिपुङ्गवैः
न सूक्ष्मम अपि मे किं चिद वयलीकम इह विद्यते
अर्थश च सुमहान पराप्तॊ येन यक्ष्यामि देवताः
पुरस्कृत्येह भवतः समानेष्यामहे मखम
हिमवन्तं तवया गुप्ता गमिष्यामः पितामह
बह्वाश्चर्यॊ हि देशः स शरूयते दविजसत्तम
तथा भगवता चित्रं कल्याणं बहुभाषितम
देवर्षिणा नारदेन देवस्थानेन चैव ह
नाभागधेयः पुरुषः कश चिद एवंविधान गुरून
लभते वयसनं पराप्य सुहृदः साधु संमतान
एवम उक्तास तु ते राज्ञा सर्व एव महर्षयः
अभ्यनुज्ञाप्य राजानं तथॊभौ कृष्ण फल्गुनौ
पश्यताम एव सर्वेषां तत्रैवादर्शनं ययुः
ततॊ धर्मसुतॊ राजा तत्रैवॊपाविशत परभुः
एवं नातिमहान कालः स तेषाम अभ्यवर्तत
कुर्वतां शौचकर्माणि भीष्मस्य निधने तदा
महादानानि विप्रेभ्यॊ ददताम और्ध्वदैहिकम
भीष्म कर्ण पुरॊगाणां कुरूणां कुरुनन्दन
सहितॊ धृतराष्ट्रेण परददाव और्ध्वदैहिकम
ततॊ दत्त्वा बहुधनं विप्रेभ्यः पाण्डवर्षभः
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य विवेश गजसाह्वयम
स समाश्वास्य पितरं परज्ञा चक्षुषम ईश्वरम
अन्वशाद वै स धर्मात्मा पृथिवीं भरातृभिः सह
[ज]
विजिते पाण्डवेयैस तु परशान्ते च दविजॊत्तम
राष्ट्रे किं चक्रतुर वीरौ वासुदेवधनंजयौ
[व]
विजिते पाण्डवेयैस तु परशान्ते च विशां पते
राष्ट्रे बभूवतुर हृष्टौ वासुदेवधनंजयौ
विजह्राते मुदा युक्तौ दिवि देवेश्वराव इव
तौ वनेषु विचित्रेषु पर्वतानां च सानुषु
शैलेषु रमणीयेषु पल्वलेषु नदीषु च
चङ्क्रम्यमाणौ संहृष्टाव अश्विनाव इव नन्दने
इन्द्रप्रस्थे महात्मानौ रेमाते कृष्ण पाण्डवौ
परविश्य तां सभां रम्यां विजह्राते च भारत
तत्र युद्धकथाश चित्राः परिक्लेशांश च पार्थिव
कथा यॊगे कथा यॊगे कथयाम आसतुस तदा
ऋषीणां देवतानां च वंशांस ताव आहतुस तदा
परीयमाणौ महात्मानौ पुराणाव ऋषिसत्तमौ
मधुरास तु कथाश चित्राश चित्रार्थ पदनिश्चयाः
निश्चयज्ञः स पार्थाय कथयाम आस केशवः
पुत्रशॊकाभिसंतप्तं जञातीनां च सहस्रशः
कथाभिः शमयाम आस पार्थं शौरिर जनार्दनः
स तम आश्वास्य विधिवद विधानज्ञॊ महातपाः
अपहृत्यात्मनॊ भारं विशश्रामेव सात्वतः
ततः कथान्ते गॊविन्दॊ गुडाकेशम उवाच ह
सान्त्वयञ शलक्ष्णया वाचा हेतुयुक्तम इदं वचः
विजितेयं धरा कृत्स्ना सव्यसाचिन परंतप
तवद बाहुबलम आश्रित्य राज्ञा धर्मसुतेन ह
असपत्नां महीं भुङ्क्ते धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
भीमसेनप्रभावेन यमयॊश च नरॊत्तम
धर्मेण राज्ञा धर्मज्ञ पराप्तं राज्यम अकण्टकम
धर्मेण निहतः संख्ये स च राजा सुयॊधनः
अधर्मरुचयॊ लुब्धाः सदा चाप्रिय वादिनः
धार्तराष्ट्रा दुरात्मानः सानुबन्धा निपातिताः
परशान्ताम अखिलां पार्थ पृथिवीं पृथिवीपतिः
भुङ्क्ते धर्मसुतॊ राजा तवया गुप्तः कुरूद्वह
रमे चाहं तवया सार्धम अरण्येष्व अपि पाण्डव
किम उ यत्र जनॊ ऽयं वै पृथा चामित्रकर्शन
यत्र धर्मसुतॊ राजा यत्र भीमॊ महाबलः
यत्र माद्रवती पुत्रौ रतिस तत्र परा मम
तथैव सवर्गकल्पेषु सभॊद्देशेषु भारत
रमणीयेषु पुण्येषु सहितस्य तवयानघ
कालॊ महांस तव अतीतॊ मे शूर पुत्रम अपश्यतः
बलदेवं च कौरव्य तथान्यान वृष्णिपुंगवान
सॊ ऽहं गन्तुम अभीप्सामि पुरीं दवारवतीं परति
रॊचतां गमनं मह्यं तवापि पुरुषर्षभ
उक्तॊ बहुविधं राजा तत्र तत्र युधिष्ठिरः
स ह भीष्मेण यद्य उक्तम अस्माभिः शॊककारिते
शिष्टॊ युधिष्ठिरॊ ऽसमाभिः शास्ता सन्न अपि पाण्डवः
तेन तच च वचः सम्यग गृहीतं सुमहात्मना
धर्मपुत्रे हि धर्मज्ञे कृतज्ञे सत्यवादिनि
सत्यं धर्मॊ मतिश चाग्र्या सथितिश च सततं सथिरा
तद्गत्वा तं महात्मानं यदि ते रॊचते ऽरजुन
अस्मद गमनसंयुक्तं वचॊ बरूहि जनाधिपम
न हि तस्याप्रियं कुर्यां पराणत्यागे ऽपय उपस्थिते
कुतॊ गन्तुं महाबाहॊ पुरीं दवारवतीं परति
सर्वं तव इदम अहं पार्थ तवत परीतिहितकाम्यया
बरवीमि सत्यं कौरव्य न मिथ्यैतत कथं चन
परयॊजनं च निर्वृत्तम इह वासे ममार्जुन
धार्तराष्ट्रॊ हतॊ राजा सबलः सपदानुगः
पृथिवी च वशे तात धर्मपुत्रस्य धीमतः
सथिता समुद्रवसना स शैलवनकानना
चिता रत्नैर बहुविधैः कुरुराजस्य पाण्डव
धर्मेण राजा धर्मज्ञः पातु सर्वां वसुंधराम
उपास्यमानॊ बहुभिः सिद्धैश चापि महात्मभिः
सतूयमानश च सततं बन्दिभिर भरतर्षभ
तन मया सह गत्वाद्य राजानं कुरुवर्धनम
आपृच्छ कुरुशार्दूल गमनं दवारकां परति
इदं शरीरं वसु यच च मे गृहे; निवेदितं पार्थ सदा युधिष्ठिरे
परियश च मान्यश च हि मे युधिष्ठिरः; सदा कुरूणाम अधिपॊ महामतिः
परयॊजनं चापि निवासकारणे; न विद्यते मे तवदृते महाभुज
सथिता हि पृथ्वी तव पार्थ शासने; गुरॊः सुवृत्तस्य युधिष्ठिरस्य ह
इतीदम उक्तं स तदा महात्मना; जनार्दनेनामित विक्रमॊ ऽरजुनः
तथेति कृच्छ्राद इव वाचम ईरयञ; जनार्धनं संप्रतिपूज्य पार्थिव
[ज]
सभायां वसतॊस तस्यां निहत्यारीन महात्मनॊः
केशवार्जुनयॊः का नु कथा समभवद दविज
[व]
कृष्णेन सहितः पार्थः सवराज्यं पराप्य केवलम
तस्यां सभायां रम्यायां विजहार मुदा युतः
ततः कं चित सभॊद्देशं सवर्गॊद्देश समं नृप
यदृच्छया तौ मुदितौ जग्मतुः सवजनावृतौ
ततः परतीतः कृष्णेन सहितः पाण्डवॊ ऽरजुनः
निरीक्ष्य तां सभां रम्याम इदं वचनम अब्रवीत
विदितं ते महाबाहॊ संग्रामे समुपस्थिते
माहात्म्यं देवकी मातस तच च ते रूपम ऐश्वरम
यत तु तद भवता परॊक्तं तदा केशव सौहृदात
तत सर्वं पुरुषव्याघ्र नष्टं मे नष्टचेतसः
मम कौतूहलं तव अस्ति तेष्व अर्थेषु पुनः परभॊ
भवांश च दवारकां गन्ता नचिराद इव माधव
एवम उक्तस ततः कृष्णः फल्गुनं परत्यभाषत
परिष्वज्य महातेजा वचनं वदतां वरः
शरावितस तवं मया गुह्यं जञापितश च सनातनम
धर्मं सवरूपिणं पार्थ सर्वलॊकांश च शाश्वतान
अबुद्ध्वा यन न गृह्णीथास तन मे सुमहद अप्रियम
नूनम अश्रद्दधानॊ ऽसि दुर्मेधाश चासि पाण्डव
स हि धर्मः सुपर्याप्तॊ बरह्मणः पदवेदने
न शक्यं तन मया भूयस तथा वक्तुम अशेषतः
परं हि बरह्म कथितं यॊगयुक्तेन तन मया
इतिहासं तु वक्ष्यामि तस्मिन्न अर्थे पुरातनम
यथा तां बुद्धिम आस्थाय गतिम अग्र्यां गमिष्यसि
शृणु धर्मभृतां शरेष्ठ गदतः सर्वम एव मे
आगच्छद बराह्मणः कश चित सवर्गलॊकाद अरिंदम
बरह्मलॊकाच च दुर्धर्षः सॊ ऽसमाभिः पूजितॊ ऽभवत
अस्माभिः परिपृष्टश च यद आह भरतर्षभ
दिव्येन विधिना पार्थ तच छृणुष्वाविचारयन
[बर]
मॊक्षधर्मं समाश्रित्य कृष्ण यन मानुपृच्छसि
भूतानाम अनुकम्पार्थं यन मॊहच छेदनं परभॊ
तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि यथावन मधुसूदन
शृणुष्वावहितॊ भूत्वा गदतॊ मम माधव
कश चिद विप्रस तपॊ युक्तः काश्यपॊ धर्मवित्तमः
आससाद दविजं कं चिद धर्माणाम आगतागमम
गतागते सुबहुशॊ जञानविज्ञानपारगम
लॊकतत्त्वार्थ कुशलं जञातारं सुखदुःखयॊः
जाती मरणतत्त्वज्ञं कॊविदं पुण्यपापयॊः
दरष्टारम उच्चनीचानां कर्मभिर देहिनां गतिम
चरन्तं मुक्तवत सिद्धं परशान्तं संयतेन्द्रियम
दीप्यमानं शरिया बराह्म्या करममाणं च सर्वशः
अन्तर्धानगतिज्ञं च शरुत्वा तत्त्वेन काश्यपः
तथैवान्तर्हितैः सिद्धैर यान्तं चक्रधरैः सह
संभाषमाणम एकान्ते समासीनं च तैः सह
यदृच्छया च गच्छन्तम असक्तं पवनं यथा
तं समासाद्य मेधावी स तदा दविजसत्तमः
चरणौ धर्मकामॊ वै तपस्वी सुसमाहितः
परतिपेदे यथान्यायं भक्त्या परमया युतः
विस्मितश चाद्भुतं दृष्ट्वा काश्यपस तं दविजॊत्तमम
परिचारेण महता गुरुं वैद्यम अतॊषयत
परीतात्मा चॊपपन्नश च शरुतचारित्य संयुतः
भावेन तॊषयच चैनं गुरुवृत्त्या परंतपः
तस्मै तुष्टः स शिष्याय परसन्नॊ ऽथाब्रवीद गुरुः
सिद्धिं पराम अभिप्रेक्ष्य शृणु तन मे जनार्दन
विविधैः कर्मभिस तात पुण्ययॊगैश च केवलैः
गच्छन्तीह गतिं मर्त्या देवलॊके ऽपि च सथितिम
न कव चित सुखम अत्यन्तं न कव चिच छाश्वती सथितिः
सथानाच च महतॊ भरंशॊ दुःखलब्धात पुनः पुनः
अशुभा गतयः पराप्ताः कष्टा मे पापसेवनात
काममन्युपरीतेन तृष्णया मॊहितेन च
पुनः पुनश च मरणं जन्म चैव पुनः पुनः
आहारा विविधा भुक्ताः पीता नानाविधाः सतनाः
मातरॊ विविधा दृष्टाः पितरश च पृथग्विधाः
सुखानि च विचित्राणि दुःखानि च मयानघ
परियैर विवासॊ बहुशः संवासश चाप्रियैः सह
धननाशश च संप्राप्तॊ लब्ध्वा दुःखेन तद धनम
अवमानाः सुकष्टाश च परतः सवजनात तथा
शारीरा मानसाश चापि वेदना भृशदारुणाः
पराप्ता विमाननाश चॊग्रा वधबन्धाश च दारुणाः
पतनं निरये चैव यातनाश च यमक्षये
जरा रॊगाश च सततं वासनानि च भूरिशः
लॊके ऽसमिन्न अनुभूतानि दवंद्वजानि भृशं मया
ततः कदा चिन निर्वेदान निकारान निकृतेन च
लॊकतन्त्रं परित्यक्तं दुःखार्तेन भृशं मया
ततः सिद्धिर इयं पराप्ता परसादाद आत्मनॊ मया
नाहं पुनर इहागन्ता लॊकान आलॊकयाम्य अहम
आ सिद्धेर आ परजा सर्गाद आत्मनॊ मे गतिः शुभा
उपलब्धा दविजश्रेष्ठ तथेयं सिद्धिर उत्तमा
इतः परं गमिष्यामि ततः परतरं पुनः
बरह्मणः पदम अव्यग्रं मा ते ऽभूद अत्र संशयः
नाहं पुनर इहागन्ता मर्त्यलॊके परंतप
परीतॊ ऽसमि ते महाप्राज्ञ बरूहि किं करवाणि ते
यदीप्सुर उपपन्नस तवं तस्य कालॊ ऽयम आगतः
अभिजाने च तद अहं यदर्थं मा तवम आगतः
अचिरात तु गमिष्यामि येनाहं तवाम अचूचुदम
भृशं परीतॊ ऽसमि भवतश चारित्रेण विचक्षण
परिपृच्छ यावद भवते भाषेयं यत तवेप्सितम
बहु मन्ये च ते बुद्धिं भृशं संपूजयामि च
येनाहं भवता बुद्धॊ मेधावी हय असि काश्यप
[वा]
ततस तस्यॊपसंगृह्य पादौ परश्नान सुदुर्वचान
पप्रच्छ तांश च सर्वान स पराह धर्मभृतां वरः
[काष्यप]
कथं शरीरं चयवते कथं चैवॊपपद्यते
कथं कष्टाच च संसारात संसरन परिमुच्यते
आत्मानं वा कथं युक्त्वा तच छरीरं विमुञ्चति
शरीरतश च निर्मुक्तः कथम अन्यत परपद्यते
कथं शुभाशुभे चायं कर्मणी सवकृते नरः
उपभुङ्क्ते कव वा कर्म विदेहस्यॊपतिष्ठति
[बर]
एवं संचॊदितः सिद्धः परश्नांस तान परत्यभाषत
आनुपूर्व्येण वार्ष्णेय यथा तन मे वचः शृणु
[सिद्ध]
आयुः कीर्तिकराणीह यानि कर्माणि सेवते
शरीरग्रहणे ऽनयस्मिंस तेषु कषीणेषु सर्वशः
आयुः कषयपरीतात्मा विपरीतानि सेवते
बुद्धिर वयावर्तते चास्य विनाशे परत्युपस्थिते
सत्त्वं बलं च कालं चाप्य अविदित्वात्मनस तथा
अतिवेलम उपाश्नाति तैर विरुद्धान्य अनात्मवान
यदायम अतिकष्टानि सर्वाण्य उपनिषेवते
अत्यर्थम अपि वा भुङ्क्ते न वा भुङ्क्ते कदा चन
दुष्टान्नं विषमान्नं च सॊ ऽनयॊन्येन विरॊधि च
गुरु वापि समं भुङ्क्ते नातिजीर्णे ऽपि वा पुनः
वयायामम अतिमात्रं वा वयवायं चॊपसेवते
सततं कर्म लॊभाद वा पराप्तं वेगविधारणम
रसातियुक्तम अन्नं वा दिवा सवप्नं निषेवते
अपक्वानागते काले सवयं दॊषान परकॊपयन
सवदॊषकॊपनाद रॊगं लभते मरणान्तिकम
अथ चॊद्बन्धनादीनि परीतानि वयवस्यति
तस्य तैः कारणैर जन्तॊः शरीराच चयवते यथा
जीवितं परॊच्यमानं तद यथावद उपधारय
ऊष्मा परकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः
शरीरम अनुपर्येति सर्वान पराणान रुणद्धि वै
अत्यर्थं बलवान ऊष्मा शरीरे परिकॊपितः
भिनत्ति जीव सथानानि तानि मर्माणि विद्धि च
ततः स वेदनः सद्यॊ जीवः परच्यवते कषरन
शरीरं तयजते जन्तुश छिद्यमानेषु मर्मसु
वेदनाभिः परीतात्मा तद विद्धि दविजसत्तम
जातीमरणसंविग्नाः सततं सर्वजन्तवः
दृश्यन्ते संत्यजन्तश च शरीराणि दविजर्षभ
गर्भसंक्रमणे चापि मर्मणाम अतिसर्पणे
तादृशीम एव लभते वेदनां मानवः पुनः
भिन्नसंधिर अथ कलेदम अद्भिः स लभते नरः
यथा पञ्चसु भूतेषु संश्रितत्वं निगच्छति
शैत्यात परकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः
यः स पञ्चसु भूतेषु पराणापाने वयवस्थितः
स गच्छत्य ऊर्ध्वगॊ वायुः कृच्छ्रान मुक्त्वा शरीरिणम
शरीरं च जहात्य एव निरुच्छ्वासश च दृश्यते
निरूष्मा स निरुच्छ्वासॊ निःश्रीकॊ गतचेतनः
बरह्मणा संपरित्यक्तॊ मृत इत्य उच्यते नरः
सरॊतॊभिर यैर विजानाति इन्द्रियार्थाञ शरीरभृत
तैर एव न विजानाति पराणम आहारसंभवम
तत्रैव कुरुते काये यः स जीवः सनातनः
तेषां यद यद भवेद युक्तं संनिपाते कव चित कव चित
तत तन मर्म विजानीहि शास्त्रदृष्टं हि तत तथा
तेषु मर्मसु भिन्नेषु ततः स समुदीरयन
आविश्य हृदयं जन्तॊः सत्त्वं चाशु रुणद्धि वै
ततः स चेतनॊ जन्तुर नाभिजानाति किं चन
तमसा संवृतज्ञानः संवृतेष्व अथ मर्मसु
स जीवॊ निरधिष्ठानश चाव्यते मातरिश्वना
ततः स तं महॊच्छ्वासं भृशम उच्छ्वस्य दारुणम
निष्क्रामन कम्पयत्य आशु तच छरीरम अचेतनम
स जीवः परच्युतः कायात कर्मभिः सवैः समावृतः
अङ्कितः सवैः शुभैः पुण्यैः पापैर वाप्य उपपद्यते
बराह्मणा जञानसंपन्ना यथावच छरुत निश्चयाः
इतरं कृतपुण्यं वा तं विजानन्ति लक्षणैः
यथान्ध कारे खद्यॊतं लीयमानं ततस ततः
चक्षुष्मन्तः परपश्यन्ति तथा तं जञानचक्षुषः
पश्यन्त्य एवंविधाः सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा
चयवन्तं जायमानं च यॊनिं चानुप्रवेशितम
तस्य सथानानि दृष्टानि तरिविधानीह शास्त्रतः
कर्मभूमिर इयं भूमिर यत्र तिष्ठन्ति जन्तवः
ततः शुभाशुभं कृत्वा लभन्ते सर्वदेहिनः
इहैवॊच्चावचान भॊगान पराप्नुवन्ति सवकर्मभिः
इहैवाशुभ कर्मा तु कर्मभिर निरयं गतः
अवाक्स निरये पापॊ मानवः पच्यते भृशम
तस्मात सुदुर्लभॊ मॊक्ष आत्मा रक्ष्यॊ भृशं ततः
ऊर्ध्वं तु जन्तवॊ गत्वा येषु सथानेष्व अवस्थिताः
कीर्त्यमानानि तानीह तत्त्वतः संनिबॊध मे
तच छरुत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं बुध्येथाः कर्म निश्चयात
तारा रूपाणि सर्वाणि यच चैतच चन्द्रमण्डलम
यच च विभ्राजते लॊके सवभासा सूर्यमण्डलम
सथानान्य एतानि जानीहि नराणां पुण्यकर्मणाम
कर्म कषयाच च ते सर्वे चयवन्ते वै पुनः पुनः
तत्रापि च विशेषॊ ऽसति दिवि नीचॊच्चमध्यमः
न तत्राप्य अस्ति संतॊषॊ दृष्ट्वा दीप्ततरां शरियम
इत्य एता गतयः सर्वाः पृथक्त्वे समुदीरिताः
उपपत्तिं तु गर्भस्य वक्ष्याम्य अहम अतः परम
यथावत तां निगदतः शृणुष्वावहितॊ दविज
[बर]
शुभानाम अशुभानां च नेह नाशॊ ऽसति कर्मणाम
पराप्य पराप्य तु पच्यन्ते कषेत्रं कषेत्रं तथा तथा
यथा परसूयमानस तु फली दद्यात फलं बहु
तथा सयाद विपुलं पुण्यं शुद्धेन मनसा कृतम
पापं चापि तथैव सयात पापेन मनसा कृतम
पुरॊधाय मनॊ हीह कर्मण्य आत्मा परवर्तते
यथा कत्म समादिष्टं काममन्युसमावृतः
नरॊ गर्भं परविशति तच चापि शृणु चॊत्तरम
शुक्रं शॊणितसंसृष्टं सत्रिया गर्भाशयं गतम
कषेत्रं कर्मजम आप्नॊति शुभं वा यदि वाशुभम
सौक्ष्म्याद अव्यक्तभावाच च न स कव चन सज्जते
संप्राप्य बरह्मणः कायं तस्मात तद बरह्म शाश्वतम
तद बीजं सर्वभूतानां तेन जीवन्ति जन्तवः
स जीवः सर्वगात्राणि गर्भस्याविश्य भागशः
दधाति चेतसा सद्यः पराणस्थानेष्व अवस्थितः
ततः सपन्दयते ऽङगानि स गर्भश चेतनान्वितः
यथा हि लॊहनिष्यन्दॊ निषिक्तॊ बिम्बविग्रहम
उपैति तद्वज जानीहि गर्भे जीव परवेशनम
लॊहपिण्डं यथा वह्निः परविशत्य अभितापयन
तथा तवम अपि जानीहि गर्भे जीवॊपपादनम
यथा च दीपः शरणं दीप्यमानः परकाशयेत
एवम एव शरीराणि परकाशयति चेतना
यद यच च कुरुते कर्म शुभं वा यदि वाशुभम
पूर्वदेहकृतं सर्वम अवश्यम उपभुज्यते
ततस तत कषीयते चैव पुनश चान्यत परचीयते
यावत तन मॊक्षयॊगस्थं धर्मं नैवावबुध्यते
तत्र धर्मं परवक्ष्यामि सुखी भवति येन वै
आवर्तमानॊ जातीषु तथान्यॊन्यासु सत्तम
दानं वरतं बरह्मचर्यं यथॊक्तव्रतधारणम
दमः परशान्तता चैव भूतानां चानुकम्पनम
संयमश चानृशंस्यं च परस्वादान वर्जनम
वयलीकानाम अकरणं भूतानां यत्र सा भुवि
मातापित्रॊश च शुश्रूषा देवतातिथिपूजनम
गुरु पूजा घृणा शौचं नित्यम इन्द्रियसंयमः
परवर्तनं शुभानां च तत सतां वृत्तम उच्यते
ततॊ धर्मः परभवति यः परजाः पाति शाश्वतीः
एवं सत्सु सदा पश्येत तत्र हय एषा धरुवा सथितिः
आचारॊ धर्मम आचष्टे यस्मिन सन्तॊ वयवस्थिताः
तेषु तद धर्मनिक्षिप्तं यः स धर्मः सनातनः
यस तं समभिपद्येत न स दुर्गतिम आप्नुयात
अतॊ नियम्यते लॊकः परमुह्य धर्मवर्त्मसु
यस तु यॊगी च मुक्तश च स एतेभ्यॊ विशिष्यते
वर्तमानस्य धर्मेण पुरुषस्य यथातथा
संसारतारणं हय अस्य कालेन महता भवेत
एवं पूर्वकृतं कर्म सर्वॊ जन्तुर निषेवते
सर्वं तत कारणं येन निकृतॊ ऽयम इहागतः
शरीरग्रहणं चास्य केन पूर्वं परकल्पितम
इत्य एवं संशयॊ लॊके तच च वक्ष्याम्य अतः परम
शरीरम आत्मनः कृत्वा सर्वभूतपितामहः
तरैलॊक्यम असृजद बरह्मा कृत्स्नं सथावरजङ्गमम
ततः परधानम असृजच चेतना सा शरीरिणाम
यया सर्वम इदं वयाप्तं यां लॊके परमां विदुः
इह तत कषरम इत्य उक्तं परं तव अमृतम अक्षरम
तरयाणां मिथुनं सर्वम एकैकस्य पृथक पृथक
असृजत सर्वभूतानि पूर्वसृष्टः परजापतिः
सथावराणि च भूतानि इत्य एषा पौर्विकी शरुतिः
तस्य कालपरीमाणम अकरॊत स पितामहः
भूतेषु परिवृत्तिं च पुनर आवृत्तिम एव च
यथात्र कश चिन मेधावी दृष्टात्मा पूर्वजन्मनि
यत परवक्ष्यामि तत सर्वं यथावद उपपद्यते
सुखदुःखे सदा सम्यग अनित्ये यः परपश्यति
कायं चामेध्य संघातं विनाशं कर्म संहितम
यच च किं चित सुखं तच च सर्वं दुःखम इति समरन
संसारसागरं घॊरं तरिष्यति सुदुस्तरम
जाती मरणरॊगैश च समाविष्टः परधानवित
चेतनावत्सु चैतन्यं समं भूतेषु पश्यति
निर्विद्यते ततः कृत्स्नं मार्गमाणः परं पदम
तस्यॊपदेशं वक्ष्यामि याथातथ्येन सत्तम
शाश्वतस्याव्ययस्याथ पदस्य जञानम उत्तमम
परॊच्यमानं मया विप्र निबॊधेदम अशेषतः
[बर]
यः सयाद एकायने लीनस तूष्णीं किं चिद अचिन्तयन
पूर्वं पूर्वं परित्यज्य स निरारम्भकॊ भवेत
सर्वमित्रः सर्वसहः समरक्तॊ जितेन्द्रियः
वयपेतभयमन्युश च कामहा मुच्यते नरः
आत्मवत सर्वभूतेषु यश चरेन नियतः शुचिः
अमानी निरभीमानः सर्वतॊ मुक्त एव सः
जीवितं मरणं चॊभे सुखदुःखे तथैव च
लाभालाभे परिय दवेष्ये यः समः स च मुच्यते
न कस्य चित सपृहयते नावजानाति किं चन
निर्द्वंद्वॊ वीतरागात्मा सर्वतॊ मुक्त एव सः
अनमित्रॊ ऽथ निर्बन्धुर अनपत्यश च यः कव चित
तयक्तधर्मार्थकामश च निराकाङ्क्षी स मुच्यते
नैव धर्मी न चाधर्मी पूर्वॊपचितहा च यः
धातुक्षयप्रशान्तात्मा निर्द्वंद्वः स विमुच्यते
अकर्मा चाविकाङ्क्षश च पश्यञ जगद अशाश्वतम
अस्वस्थम अवशं नित्यं जन्म संसारमॊहितम
वैराग्य बुद्धिः सततं तापदॊषव्यपेक्षकः
आत्मबन्धविनिर्मॊक्षं स करॊत्य अचिराद इव
अगन्ध रसम अस्पर्शम अशब्दम अपरिग्रहम
अरूपम अनभिज्ञेयं दृष्ट्वात्मानं विमुच्यते
पञ्च भूतगुणैर हीनम अमूर्ति मदलेपकम
अगुणं गुणभॊक्तारं यः पश्यति स मुच्यते
विहाय सर्वसंकल्पान बुद्ध्या शारीर मानसान
शनैर निर्वाणम आप्नॊति निरिन्धन इवानलः
विमुक्तः सर्वसंस्कारैस ततॊ बरह्म सनातनम
परम आप्नॊति संशान्तम अचलं दिव्यम अक्षरम
अतः परं परवक्ष्यामि यॊगशास्त्रम अनुत्तमम
यज जञात्वा सिद्धम आत्मानं लॊके पश्यन्ति यॊगिनः
तस्यॊपदेशं पश्यामि यथावत तन निबॊध मे
यैर दवारैश चारयन नित्यं पश्यत्य आत्मानम आत्मनि
इन्द्रियाणि तु संहृत्य मन आत्मनि धारयेत
तीव्रं तप्त्वा तपः पूर्वं ततॊ यॊक्तुम उपक्रमेत
तपस्वी तयक्तसंकल्पॊ दम्भाहंकारवर्जितः
मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्य आत्मानम आत्मनि
स चेच छक्नॊत्य अयं साधुर यॊक्तुम आत्मानम आत्मनि
तत एकान्तशीलः स पश्यत्य आत्मानम आत्मनि
संयतः सततं युक्त आत्मवान विजितेन्द्रियः
तथायम आत्मनात्मानं साधु युक्तः परपश्यति
यथा हि पुरुषः सवप्ने दृष्ट्वा पश्यत्य असाव इति
तथारूपम इवात्मानं साधु युक्तः परपश्यति
इषीकां वा यथा मुञ्जात कश चिन निर्हृत्य दर्शयेत
यॊगी निष्कृष्टम आत्मानं यथा संपश्यते तनौ
मुञ्जं शरीरं तस्याहुर इषीकाम आत्मनि शरिताम
एतन निदर्शनं परॊक्तं यॊगविद्भिर अनुत्तमम
यदा हि युक्तम आत्मानं सम्यक पश्यति देहभृत
तदास्य नेशते कश चित तरैलॊक्यस्यापि यः परभुः
अन्यॊन्याश चैव तनवॊ यथेष्टं परतिपद्यते
विनिवृत्य जरामृत्यू न हृष्यति न शॊचति
देवानाम अपि देवत्वं युक्तः कारयते वशी
बरह्म चाव्ययम आप्नॊति हित्वा देहम अशाश्वतम
विनश्यत्ष्व अपि लॊकेषु न भयं तस्य जायते
कलिश्यमानेषु भूतेषु न स कलिश्यति केन चित
दुःखशॊकमयैर घॊरैः सङ्गस्नेह समुद्भवैः
न विचाल्येत युक्तात्मा निस्पृहः शान्तमानसः
नैनं शस्त्राणि विध्यन्ते न मृत्युश चास्य विद्यते
नातः सुखतरं किं चिल लॊके कव चन विद्यते
सम्यग युक्त्वा यदात्मानम आत्मय एव परपश्यति
तदैव न सपृहयते साक्षाद अपि शतक्रतॊः
निर्वेदस तु न गन्तव्यॊ युञ्जानेन कथं चन
यॊगम एकान्तशीलस तु यथा युञ्जीत तच छृणु
दृष्टपूर्वा दिशं चिन्त्य यस्मिन संनिवसेत पुरे
पुरस्याभ्यन्तरे तस्य मनश चायं न बाह्यतः
पुरस्याभ्यन्तरे तिष्ठन यस्मिन्न आवसथे वसेत
तस्मिन्न आवसथे धार्यं स बाह्याभ्यन्तरं मनः
परचिन्त्यावसथं कृत्स्नं यस्मिन काये ऽवतिष्ठते
तस्मिन काये मनश चार्यं न कथं चन बाह्यतः
संनियम्येन्द्रियग्रामं निर्घॊषे निर्जने वने
कायम अभ्यन्तरं कृत्स्नम एकाग्रः परिचिन्तयेत
दन्तांस तालु च जिह्वां च गलं गरीवां तथैव च
हृदयं चिन्तयेच चापि तथा हृदयबन्धनम
इत्य उक्तः स मया शिष्यॊ मेधावी मधुसूदन
पप्रच्छ पुनर एवेमं मॊक्षधर्मं सुदुर्वचम
भुक्तं भुक्तं कथम इदम अन्नं कॊष्ठे विपच्यते
कथं रसत्वं वरजति शॊणितं जायते कथम
तथा मांसं च मेदश च सनाय्व अस्थीनि च पॊषति
कथम एतानि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम
वर्धन्ते वर्धमानस्य वर्धते च कथं बलम
निरॊजसां निष्क्रमणं मलानां च पृथक पृथक
कुतॊ वायं परश्वसिति उच्छ्वसित्य अपि वा पुनः
कं च देशम अधिष्ठाय तिष्ठत्य आत्मायम आत्मनि
जीवः कायं वहति चेच चेष्टयानः कलेवरम
किं वर्णं कीदृशं चैव निवेशयति वै मनः
याथातथ्येन भगवन वक्तुम अर्हसि मे ऽनघ
इति संपरिपृष्टॊ ऽहं तेन विप्रेण माधव
परत्यब्रुवं महाबाहॊ यथा शरुतम अरिंदम
यथा सवकॊष्ठे परक्षिप्य कॊष्ठं भाण्ड मना भवेत
तथा सवकाये परक्षिप्य मनॊ दवारैर अनिश्चलैः
आत्मानं तत्र मार्गेत परमादं परिवर्जयेत
एवं सततम उद्युक्तः परीतात्मा नचिराद इव
आसादयति तद बरह्म यद दृष्ट्वा सयात परधानवित
न तव असौ चक्षुषा गराह्यॊ न च सर्वैर अपीन्द्रियैः
मनसैव परदीपेन महान आत्मनि दृश्यते
सर्वतः पाणिपादं तं सर्वतॊ ऽकषिशिरॊमुखम
जीवॊ निष्क्रान्तम आत्मानं शरीरात संप्रपश्यति
स तद उत्सृज्य देहं सवं धारयन बरह्म केवलम
आत्मानम आलॊकयति मनसा परहसन्न इव
इदं सर्वरहस्यं ते मयॊक्तं दविजसत्तम
आपृच्छे साधयिष्यामि गच्छ शिष्ययथासुखम
इत्य उक्तः स तदा कृष्ण मया शिष्यॊ महातपाः
अगच्छत यथाकामं बराह्मणश छिन्नसंशयः
[वा]
इत्य उक्त्वा स तदा वाक्यं मां पार्थ दविजपुंगवः
मॊक्षधर्माश्रितः सम्यक तत्रैवान्तरधीयत
कच चिद एतत तवया पार्थ शरुतम एकाग्रचेतसा
तदापि हि रथस्थस तवं शरुतवान एतद एव हि
नैतत पार्थ सुविज्ञेयं वयामिश्रेणेति मे मतिः
नरेणाकृत संज्ञेन विदग्धेनाकृतात्मना
सुरहस्यम इदं परॊक्तं देवानां भरतर्षभ
कच चिन नेदं शरुतं पार्थ मर्त्येनान्येन केन चित
न हय एतच छरॊतुम अर्हॊ ऽनयॊ मनुष्यस तवाम ऋते ऽनघ
नैतद अद्य सुविज्ञेयं वयामिश्रेणान्तर आत्मना
करियावद्भिर हि कौन्तेय देवलॊकः समावृतः
न चैतद इष्टं देवानां मर्त्यै रूपनिवर्तनम
परा हि सा गतिः पार्थ यत तद बरह्म सनातनम
यत्रामृतत्वं पराप्नॊति तयक्त्वा दुःखं सदा सुखी
एवं हि धर्मम आस्थाय यॊ ऽपि सयुः पापयॊनयः
सत्रियॊ वैश्यास तथा शूद्रास ते ऽपि यान्ति परां गतिम
किं पुनर बराह्मणाः पार्थ कषत्रिया वा बहुश्रुताः
सवधर्मरतयॊ नित्यं बरह्मलॊकपरायणाः
हेतुमच चैतद उद्दिष्टम उपायाश चास्य साधने
सिद्धेः फलं च मॊक्षश च दुःखस्य च विनिर्णयः
अतः परं सुखं तव अन्यत किं नु सयाद भरतर्षभ
शरुतवाञ शरद्दधानश च पराक्रान्तश च पाण्डव
यः परित्यजते मर्त्यॊ लॊकतन्त्रम असारवत
एतैर उपायैः स कषिप्रं परां गतिम अवाप्नुयात
एतावद एव वक्तव्यं नातॊ भूयॊ ऽसति किं चन
षण मासान नित्ययुक्तस्य यॊगः पार्थ परवर्तते
[वा]
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
दम्पत्यॊः पार्थ संवादम अभयं नाम नामतः
बराह्मणी बराह्मणं कं चिज जञानविज्ञानपारगम
दृष्ट्वा विविक्त आसीनं भार्या भर्तारम अब्रवीत
कं नु लॊकं गमिष्यामि तवाम अहं पतिम आश्रिता
नयस्तकर्माणम आसीनं कीनाशम अविचक्षणम
भार्याः पतिकृताँल लॊकान आप्नुवन्तीति नः शरुतम
तवाम अहं पतिम आसाद्य कां गमिष्यामि वै गतिम
एवम उक्तः स शान्तात्मा ताम उवाच हसन्न इव
सुभगे नाभ्यसूयामि वाक्यस्यास्य तवानघे
गराह्यं दृश्यं च शराव्यं च यद इदं कर्म विद्यते
एतद एव वयवस्यन्ति कर्म कर्मेति कर्मिणः
मॊहम एव नियच्छन्ति कर्मणा जञानवर्जिताः
नैष्कर्म्यं न च लॊके ऽसमिन मौर्तम इत्य उपलभ्यते
कर्मणा मनसा वाचा शुभं वा यदि वाशुभम
जन्मादि मूर्ति भेदानां कर्म भूतेषु वर्तते
रक्षॊभिर वध्यमानेषु दृश्यद्रव्येषु कर्मसु
आत्मस्थम आत्मना तेन दृष्टम आयतनं मया
यत्र तद बरह्म निर्द्वंद्वं यत्र सॊमः सहाग्निना
वयवायं कुरुते नित्यं धीरॊ भूतानि धारयन
यत्र बरह्मादयॊ युक्तास तद अक्षरम उपासते
विद्वांसः सुव्रता यत्र शान्तात्मानॊ जितेन्द्रियाः
घराणेन न तद आघ्रेयं न तद आद्यम च जिह्वया
सपर्शेन च न तत सपृश्यं मनसा तव एव गम्यते
चक्षुषा न विषह्यं च यत किं चिच छरवणात परम
अगन्धम अरस सपर्शम अरूपाशब्दम अव्ययम
यतः परवर्तते तन्त्रं यत्र च परतितिष्ठति
पराणॊ ऽपानः समानश च वयानश चॊदान एव च
तत एव परवर्तन्ते तम एव परविशन्ति च
समानव्यानयॊर मध्ये पराणापानौ विचेरतुः
तस्मिन सुप्ते परलीयेते समानॊ वयान एव च
अपान पराणयॊर मध्ये उदानॊ वयाप्य तिष्ठति
तस्माच छयानं पुरुषं पराणापानौ न मुञ्चतः
पराणान आयम्यते येन तद उदानं परचक्षते
तस्मात तपॊ वयवस्यन्ति तद भवं बरह्मवादिनः
तेषाम अन्यॊन्यभक्षाणां सर्वेषां देव चारिणाम
अग्निर वैश्वानरॊ मध्ये सप्तधा विहितॊ ऽनतरा
घराणं जिह्वा च चक्षुश च तवक च शरॊत्रं च पञ्चमम
मनॊ बुद्धिश च सप्तैता जिह्वा वैश्वानरार्चिषः
घरेयं पेयं च दृश्यं च सपृश्यं शरव्यं तथैव च
मन्तव्यम अथ बॊद्धव्यं ताः सप्त समिधॊ मम
घराता भक्षयिता दरष्टा सप्रष्टा शरॊता च पञ्चमः
मन्ता बॊद्धा च सप्तैते भवन्ति परमर्त्विजः
घरेये पेये च देश्ये च सपृश्ये शरव्ये तथैव च
हवींष्य अग्निषु हॊतारः सप्तधा सप्त सप्तसु
सम्यक परक्षिप्य विद्वांसॊ जनयन्ति सवयॊनिषु
पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम
मनॊ बुद्धिश च सप्तैत यॊनिर इत्य एव शब्दिताः
हविर भूता गुणाः सर्वे परविशन्त्य अग्निजं मुखम
अन्तर वासम उषित्वा च जायन्ते सवासु यॊनिषु
तत्रैव च निरुध्यन्ते परलये भूतभावने
ततः संजायते गन्धस ततः संजायते रसः
ततः संजायते रूपं ततः सपर्शॊ ऽभिजायते
ततः संजायते शब्दः संशयस तत्र जायते
ततः संजायते निष्ठा जन्मैतत सप्तधा विदुः
अनेनैव परकारेण परगृहीतं पुरातनैः
पूर्णाहुतिभिर आपूर्णास ते ऽभिपूर्यन्ति तेजसा
[बर]
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
निबॊध दश हॊतॄणां विधानम इह यादृशम
सर्वम एवात्र विज्ञेयं चित्तं जञानम अवेक्षते
रेतः शरीरभृत काये विज्ञाता तु शरीरभृत
शरीरभृद गार्हपत्यस तस्माद अन्यः परणीयते
ततश चाहवनीयस तु तस्मिन संक्षिप्यते हविः
ततॊ वाचस्पतिर जज्ञे समानः पर्यवेक्षते
रूपं भवति वै वयक्तं तद अनुद्रवते मनः
[बराह्मणी]
कस्माद वाग अभवत पूर्वं कस्मात पश्चान मनॊ ऽभवत
मनसा चिन्तितं वाक्यं यदा समभिपद्यते
केन विज्ञानयॊगेन मतिश चित्तं समास्थिता
समुन्नीता नाध्यगच्छत कॊ वैनां परतिषेधति
[बर]
ताम अपानः पतिर भूत्वा तस्मात परेष्यत्य अपानताम
तां मतिं मनसः पराहुर मनस तस्माद अवेक्षते
परश्नं तु वान मनसॊर मां यस्मात तवम अनुपृच्छसि
तस्मात ते वर्तयिष्यामि तयॊर एव समाह्वयम
उभे वान मनसी गत्वा भूतात्मानम अपृच्छताम
आवयॊः शरेष्ठम आचक्ष्व छिन्धि नौ संशयं विभॊ
मन इत्य एव भगवांस तदा पराह सरस्वतीम
अहं वै कामधुक तुभ्यम इति तं पराह वाग अथ
सथावरं जङ्गमं चैव विद्ध्य उभे मनसी मम
सथावरं मत्सकाशे वै जङ्गमं विषये तव
यस तु ते विषयं गच्छेन मन्त्रॊ वर्णः सवरॊ ऽपि वा
तन मनॊ जङ्गमं नाम तस्माद असि गरीयसी
यस्माद असि च मा वॊचः सवयम अभ्येत्य शॊभने
तस्माद उच्छ्वासम आसाद्य न वक्ष्यसि सरस्वति
पराणापानान्तरे देवी वाग वै नित्यं सम तिष्ठति
परेर्यमाणा महाभागे विना पराणम अपानती
परजापतिम उपाधावत परसीद भगवन्न इति
ततः पराणः परादुरभूद वाचम आप्याययन पुनः
तमाद उच्छ्वासम आसाद्य न वाग वदति कर्हि चित
घॊषिणी जातनिर्घॊषा नित्यम एव परवर्तते
तयॊर अपि च घॊषिण्यॊर निर्घॊषैव गरीयसी
गौर इव परस्रवत्य एषा रसम उत्तमशालिनी
सततं सयन्दते हय एषा शाश्वतं बरह्मवादिनी
दिव्यादिव्य परभावेन भारती गौः शुचिस्मिते
एतयॊर अन्तरं पश्य सूक्ष्मयॊः सयन्दमानयॊः
अनुत्पन्नेषु वाक्येषु चॊद्यमाना सिसृक्षया
किं नु पूर्वं ततॊ देवी वयाजहार सरस्वती
पराणेन या संभवते शरीरे; पराणाद अपानम्प्रतिपद्यते च
उदान भूता च विसृज्य देहं; वयानेन सर्वं दिवम आवृणॊति
ततः समाने परतितिष्ठतीह; इत्य एव पूर्वं परजजल्प चापि
तस्मान मनः सथावरत्वाद विशिष्टं; तथा देवी जङ्गमत्वाद विशिष्टा
[बर]
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
सुभगे सप्त हॊतॄणां विधानम इह यादृशम
घराणं चक्षुश च जिह्वा च तवक शरॊत्रं चैव पञ्चमम
मनॊ बुद्धिश च सप्तैते हॊतारः पृथग आश्रिताः
सूक्ष्मे ऽवकाशे सन्तस ते न पश्यन्तीतरेतरम
एतान वै सप्त हॊतॄंस तवं सवभावाद विद्धि शॊभने
[बराह्मणी]
सूक्ष्मे ऽवकाशे सन्तस ते कथं नान्यॊन्य दर्शिनः
कथं सवभावा भगवन्न एतद आचक्ष्व मे विभॊ
[बर]
गुणाज्ञानम अविज्ञानं गुणि जञानम अभिज्ञता
परस्परगुणान एते न विजानन्ति कर्हि चित
जिह्वा चक्षुस तथा शरॊत्रं तवन्मनॊ बुद्धिर एव च
न गन्धान अधिगच्छन्ति घराणस तान अधिगच्छति
घराणं चक्षुस तथा शरॊत्रं तवन्मनॊ बुद्धिर एव च
न रसान अधिगच्छन्ति जिह्वा तान अदिघच्छति
घराणं जिह्वा तथा शरॊत्रं तवन्मनॊ बुद्धिर एव च
न रूपाण्य अधिगच्छन्ति चक्षुस तान्य अधिगच्छति
घराणं जिह्वा च चक्षुश च शरॊत्रं बुद्धिर मनस तथा
न सपर्शान अधिगच्छन्ति तवक च तान अधिगच्छति
घराणं जिह्वा च चक्षुश च तवन्मनॊ बुद्धिर एव च
न शब्दान अधिगच्छन्ति शरॊत्रं तान अधिगच्छति
घराणं जिह्वा च चक्षुश च तवक शरॊत्रं बुद्धिर एव च
संशयान नाधिगच्छन्ति मनस तान अधिगच्छति
घराणं जिह्वा च चक्षुश च तवक शरॊत्रं मन एव च
न निष्ठाम अधिगच्छन्ति बुद्धिस ताम अधिगच्छति
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
इन्द्रियाणां च संवादं मनसश चैव भामिनि
[मनस]
न घराति माम ऋते घराणं रसं जिह्वा न बुध्यते
रूपं चक्षुर न गृह्णाति तवक सपर्शं नावबुध्यते
न शरॊत्रं बुध्यते शब्दं मया हीनं कथं चन
परवरं सर्वभूतानाम अहम अस्मि सनातनम
अगाराणीव शून्यानि शान्तार्चिष इवाग्नयः
इन्द्रियाणि न भासन्ते मया हीनानि नित्यशः
काष्ठानीवार्द्र शुष्काणि यतमानैर अपीन्द्रियैः
गुणार्थान नाधिगच्छन्ति माम ऋते सर्वजन्तवः
[इन्द्रियाणि]
एवम एतद भवेत सत्यं यथैतन मन्यते भवान
ऋते ऽसमान अस्मदर्थांस तु भॊगान भुङ्क्ते भवान यदि
यद्य अस्मासु परलीनेषु तर्पणं पराणधारणम
भॊगान भुङ्क्ते रसान भुङ्क्ते यथैतन मन्यते तथा
अथ वास्मासु लीनेषु तिष्ठत्सु विषयेषु च
यदि संकल्पमात्रेण भुङ्क्ते भॊगान यथार्थवत
अथ चेन मन्यसे सिद्धिम अस्मदर्थेषु नित्यदा
घराणेन रूपम आदत्स्व रसम आदत्स्व चक्षुषा
शरॊत्रेण गन्धम आदत्स्व निष्ठाम आदत्स्व जिह्वया
तवचा च शब्दम आदत्स्व बुद्ध्या सपर्शम अथापि च
बलवन्तॊ हय अनियमा नियमा दुर्बलीयसाम
भॊगान अपूर्वान आदत्स्व नॊच्छिष्टं भॊक्तुम अर्हसि
यथा हि शिष्यः शास्तारं शरुत्यर्थम अभिधावति
ततः शरुतम उपादाय शरुतार्थम उपतिष्ठति
विषयान एवम अस्माभिर दर्शितान अभिमन्यसे
अनागतान अतीतांश च सवप्ने जागरणे तथा
वैमनस्यं गतानां च जन्तूनाम अल्पचेतसाम
अस्मदर्थे कृते कार्ये दृश्यते पराणधारणम
बहून अपि हि संकल्पान मत्वा सवप्नान उपास्य च
बुभुक्षया पीड्यमानॊ विषयान एव धावसि
अगारम अद्वारम इव परविश्य; संकल्पभॊगॊ विषयान अविन्दन
पराणक्षये शान्तिम उपैति नित्यं; दारु कषये ऽगनिर जवलितॊ यथैव
कामं तु नः सवेषु गुणेषु संगः; कामच नान्यॊन्य गुणॊपलब्धिः
अस्मान ऋते नास्ति तवॊपलब्धिस; तवाम अप्य ऋते ऽसमान न भजेत हर्षः
[बर]
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
सुभगे पञ्च हॊतॄणां विधानम इह यादृशम
पराणापानाव उदानश च समानॊ वयान एव च
पञ्च हॊतॄन अथैतान वै परं भावं विदुर बुधाः
[बराह्मणी]
सवभावात सप्त हॊतार इति ते पूर्विका मतिः
यथा वै पञ्च हॊतारः परॊ भावस तथॊच्यताम
[बर]
पराणेन संभृतॊ वायुर अपानॊ जायते ततः
अपाने संभृतॊ वायुस ततॊ वयानः परवर्तते
वयानेन संभृतॊ वायुस तदॊदानः परवर्तते
उदाने संभृतॊ वायुः समानः संप्रवर्तते
ते ऽपृच्छन्त पुरा गत्वा पूर्वजातं परजापतिम
यॊ नॊ जयेष्ठस तम आचक्ष्व स नः शरेष्ठॊ भविष्यति
[बरह्मा]
यस्मिन परलीने परलयं वरजन्ति; सर्वे पराणाः पराणभृतां शरीरे
यस्मिन परचीर्णे च पुनश चरन्ति; स वै शरेष्ठॊ गच्छत यत्र कामः
[पराण]
मयि परलीने परलयं वरजन्ति; सर्वे पराणाः पराणभृतां शरीरे
मयि परचीर्णे च पुनश चरन्ति; शरेष्ठॊ हय अहं पश्यत मां परलीनम
[बराह्मण]
पराणः परलीयत ततः पुनश च परचचार ह
समानश चाप्य उदानश च वचॊ ऽबरूतां ततः शुभे
न तवं सर्वम इदं वयाप्य तिष्ठसीह यथा वयम
न तवं शरेष्ठॊ ऽसि नः पराण अपानॊ हि वशे तव
परचचार पुनः पराणस तम अपानॊ ऽभयभाषत
मयि परलीने परलयं वरजन्ति; सर्वे पराणाः पराणभृतां शरीरे
मयि परचीर्णे च पुनश चरन्ति; शरेष्ठॊ हय अहं पश्यत मां परलीनम
वयानश च तम उदानश च भाषमाणम अथॊचतुः
अपान न तवं शरेष्ठॊ ऽसि पराणॊ हि वशगस तव
अपानः परचचाराथ वयानस तं पुनर अब्रवीत
शरेष्ठॊ ऽहम अस्मि सर्वेषां शरूयतां येन हेतुना
मयि परलीने परलयं वरजन्ति; सर्वे पराणाः पराणभृतां शरीरे
मयि परचीर्णे च पुनश चरन्ति; शरेष्ठॊ हय अहं पश्यत मां परलीनम
परालीयत ततॊ वयानः पुनश च परचचार ह
पराणापानाव उदानश च समानश च तम अब्रुवन
न तवं शरेष्ठॊ ऽसि नॊ वयान समानॊ हि वशे तव
परचचार पुनर वयानः समानः पुनर अब्रवीत
शरेष्ठॊ ऽहम अस्मि सर्वेषां शरूयतां येन हेतुना
मयि परलीने परलयं वरजन्ति; सर्वे पराणाः पराणभृतां शरीरे
मयि परचीर्णे च पुनश चरन्ति; शरेष्ठॊ हय अहं पश्यत मां परलीनम
ततः समानः परालिल्ये पुनश च परचचार ह
पराणापानाव उदानश च वयानश चैव तम अब्रुवन
समानन तवं शरेष्ठॊ ऽसि वयान एव वशे तव
समानः परचचाराथ उदानस तम उवाच ह
शरेष्ठॊ ऽहम अस्मि सर्वेषां शरूयतां येन हेतुना
मयि परलीने परलयं वरजन्ति; सर्वे पराणाः पराणभृतां शरीरे
मयि परचीर्णे च पुनश चरन्ति; शरेष्ठॊ हय अहं पश्यत मां परलीनम
ततः परालीयतॊदानः पुनश च परचचार ह
पराणापानौ समानश च वयानश चैव तम अब्रुवन
उदान न तवं शरेष्ठॊ ऽसि वयान एव वशे तव
ततस तान अब्रवीद बरह्मा समवेतान परजापतिः
सर्वे शरेष्ठा न वा शरेष्ठाः सर्वे चान्यॊन्य धर्मिणः
सर्वे सवविषये शरेष्ठाः सर्वे चान्यॊन्य रक्षिणः
एकः सथिरश चास्थिरश च विशेषात पञ्च वायवः
एक एव ममैवात्मा बहुधाप्य उपचीयते
परस्परस्य सुहृदॊ भावयन्तः परस्परम
सवस्ति वरजत भद्रं वॊ धारयध्वं परस्परम
[बराह्मण]
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
नारदस्य च संवादम ऋषेर देवमतस्य च
[देवमत]
जन्तॊः संजायमानस्य किं नु पूर्वं परवर्तते
पराणॊ ऽपानः समानॊ वा वयानॊ वॊदान एव च
[नारद]
येनायं सृज्यते जन्तुस ततॊ ऽनयः पूर्वम एति तम
पराणद्वंद्वं च विज्ञेयं तिर्यगं चॊर्ध्वगं च यत
[द]
केनायं सृज्यते जन्तुः कश चान्यः पूर्वम एति तम
पराणद्वंद्वं च मे बरूहि तिर्यग ऊर्ध्वं च निश्चयात
[न]
संकल्पाज जायते हर्षः शब्दाद अपि च जायते
रसात संजायते चापि रूपाद अपि च जायते
सपर्शात संजायते चापि गन्धाद अपि च जायते
एतद रूपम उदानस्य हर्षॊ मिथुन संभवः
कामात संजायते शुक्रं कामात संजायते रसः
समानव्यान जनिते सामान्ये शुक्रशॊणिते
शुक्राच छॊणित संसृष्टात पूर्वं पराणः परवर्तते
पराणेन विकृते शुक्रे ततॊ ऽपानः परवर्तते
पराणापानाव इदं दवंद्वम अवाक्चॊर्ध्वं च गच्छतः
वयानः समानश चैवॊभौ तिर्यग दवंद्वत्वम उच्यते
अग्निर वै देवताः सर्वा इति वेदस्य शासनम
संजायते बराह्मणेषु जञानं बुद्धिसमन्वितम
तस्य धूमस तमॊ रूपं रजॊ भस्म सुरेतसः
सत्त्वं संजायते तस्य यत्र परक्षिप्यते हविः
आघारौ समानॊ वयानश चेति यज्ञविदॊ विदुः
पराणापानाव आज्यभागौ तयॊर मध्ये हुताशनः
एतद रूपम उदानस्य परमं बराह्मणा विदुः
निर्द्वंद्वम इति यत तव एतत तन मे निगदतः शृणु
अहॊरात्रम इदं दवंद्वं तयॊर मध्ये हुताशनः
एतद रूपम उदानस्य परमं बराह्मणा विदुः
उभे चैवायने दवंद्वं तयॊर मध्ये हुताशनः
एतद रूपम उदानस्य परमं बराह्मणा विदुः
उभे सत्यानृते दवंद्वं तयॊर मध्ये हुताशनः
एतद रूपम उदानस्य परमं बराह्मणा विदुः
उभे शुभाशुभे दवंद्वं तयॊर मध्ये हुताशनः
एतद रूपम उदानस्य परमं बराह्मणा विदुः
सच चासच चैव तद दवंद्वं तयॊर मध्ये हुताशनः
एतद रूपम उदानस्य परमं बराह्मणा विदुः
परथमं समानॊ वयानॊ वयस्यते कर्म तेन तत
तृतीयं तु समानेन पुनर एव वयवस्यते
शान्त्य अर्थं वामदेवं च शान्तिर बरह्म सनातनम
एतद रूपम उदानस्य परमं बराह्मणा विदुः
[बराह्मण]
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
चातुर्हॊत्र विधानस्य विधानम इह यादृशम
तस्य सर्वस्य विधिवद विधानम उपदेक्ष्यते
शृणु मे गदतॊ भद्रे रहस्यम इदम उत्तमम
करणं कर्म कर्ता च मॊक्ष इत्य एव भामिनि
चत्वार एते हॊतारॊ यैर इदं जगद आवृतम
हॊतॄणां साधनं चैव शृणु सर्वम अशेषतः
घराणं जिह्वा च चक्षुश च तवक च शरॊत्रं च पञ्चमम
मनॊ बुद्धिश च सप्तैते विज्ञेया गुणहेतवः
गन्धॊ रसश च रूपं च शब्दः सपर्शश च पञ्चमः
मन्तव्यम अथ बॊद्धव्यं सप्तैते कर्महेतवः
घराता भक्षयिता दरष्टा सप्रष्टा शरॊता च पञ्चमः
मन्ता बॊद्धा च सप्तैते विज्ञेयाः कर्तृहेतवः
सवगुणं भक्षयन्त्य एते गुणवन्तः शुभाशुभम
अहं च निर्गुणॊ ऽतरेति सप्तैते मॊक्षहेतवः
विदुषां बुध्यमानानां सवं सवस्थानं यथाविधि
गुणास ते देवता भूताः सततं भुञ्जते हविः
अदन हय अविद्वान अन्नानि ममत्वेनॊपपद्यते
आत्मार्थं पाचयन नित्यं ममत्वेनॊपहन्यते
अभक्ष्य भक्षणं चैव मद्य पानं च हन्ति तम
स चान्नं हन्ति तच चान्नं स हत्वा हन्यते बुधः
अत्ता हय अन्नम इदं विद्वान पुनर जनयतीश्वरः
स चान्नाज जायते तस्मिन सूक्ष्मॊ नाम वयतिक्रमः
मनसा गम्यते यच च यच च वाचा निरुध्यते
शरॊत्रेण शरूयते यच च चक्षुषा यच च दृश्यते
सपर्शेन सपृश्यते यच च घराणेन घरायते च यत
मनःषष्ठानि संयम्य हवींष्य एतानि सर्वशः
गुणवत पावकॊ मह्यं दीप्यते हव्यवाहनः
यॊगयज्ञः परवृत्तॊ मे जञानब्रह्म मनॊद्भवः
पराणस्तॊत्रॊ ऽपान शस्त्रः सर्वत्यागसु दक्षिणः
कर्मानुमन्ता बरह्मा मे कर्ताध्वर्युः कृतस्तुतिः
कृतप्रशास्ता तच छास्त्रम अपवर्गॊ ऽसय दक्षिणा
ऋचश चाप्य अत्र शंसन्ति नारायण विदॊ जनाः
नारायणाय देवाय यद अबध्नन पशून पुरा
तत्र सामानि गायन्ति तानि चाहुर निदर्शनम
देवं नारायणं भीरु सर्वात्मानं निबॊध मे
[बर]
एकः शास्ता न दवितीयॊ ऽसति शास्ता; यथा नियुक्तॊ ऽसमि तथा चरामि
हृद्य एष तिष्ठन पुरुषः शास्ति शास्ता; तेनैव युक्तः परवणाद इवॊदकम
एकॊ गुरुर नास्ति ततॊ दवितीयॊ; यॊ हृच्छयस तम अहम अनुब्रवीमि
तेनानुशिष्टा गुरुणा सदैव; पराभूता दानवाः सर्व एव
एकॊ बन्धुर नास्ति ततॊ दवितीयॊ; यॊ हृच्छयस तम अहम अनुब्रवीमि
तेनानुशिष्टा बान्धवा बन्धुमन्तः; सप्तर्षयः सप्त दिवि परभान्ति
एकः शरॊता नास्ति ततॊ दवितीयॊ; यॊ हृच्छयस तम अहम अनुब्रवीमि
तस्मिन गुरौ गुरु वासं निरुष्य; शक्रॊ गतः सर्वलॊकामरत्वम
एकॊ दवेष्टा नास्ति ततॊ दवितीयॊ; यॊ हृच्छयस तम अहम अनुब्रवीमि
तेनानुशिष्टा गुरुणा सदैव; लॊकद्विष्टाः पन्नगाः सर्व एव
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
परजापतौ पन्नगानां देवर्षीणां च संविदम
देवर्षयश च नागाश च असुराश च परजापतिम
पर्यपृच्छन्न उपासीनाः शरेयॊ नः परॊच्यताम इति
तेषां परॊवाच भगवाञ शरेयः समनुपृच्छताम
ओम इत्य एकाक्षरं बरह्म ते शरुत्वा पराद्रवन दिशः
तेषां पराद्रवमाणानाम उपदेशार्थम आत्मनः
सर्पाणां दशने भावः परवृत्तः पूर्वम एव तु
असुराणां परवृत्तस तु दम्भभावः सवभावजः
दानं देवा वयवसिता दमम एव महर्षयः
एकं शास्तारम आसाद्य शब्देनैकेन संस्कृताः
नाना वयवसिताः सर्वे सर्पदेवर्षिदानवाः
शृणॊत्य अयं परॊच्यमानं गृह्णाति च यथातथम
पृच्छतस तावतॊ भूयॊ गुरुर अन्यॊ ऽनुमन्यते
तस्य चानुमते कर्म ततः पश्चात परवर्तते
गुरुर बॊद्धा च शत्रुश च दवेष्टा च हृदि संश्रितः
पापेन विचरँल लॊके पापचारी भवत्य अयम
शुभेन विचरँल लॊके शुभचारी भवत्य उत
कामचारी तु कामेन य इन्द्रियसुखे रतः
वरतवारी सदैवैष य इन्द्रियजये रतः
अपेतव्रतकर्मा तु केवलं बरह्मणि शरितः
बरह्मभूतश चरँल लॊके बरह्म चारी भवत्य अयम
बरह्मैव समिधस तस्य बरह्माग्निर बरह्म संस्तरः
आपॊ बरह्म गुरुर बरह्म स बरह्मणि समाहितः
एतद एतादृशं सूक्ष्मं बरह्मचर्यं विदुर बुधाः
विदित्वा चान्वपद्यन्त कषेत्रज्ञेनानुदर्शिनः
[बर]
संकल्पदंश मशकं शॊकहर्षहिमातपम
मॊहान्ध कारतिमिरं लॊभव्याल सरीसृपम
विषयैकात्ययाध्वानं कामक्रॊधविरॊधकम
तद अतीत्य महादुर्गं परविष्टॊ ऽसमि महद वनम
[बराह्मणी]
कव तद वनं महाप्राज्ञ के वृक्षाः सरितश च काः
गिरयः पर्वताश चैव कियत्य अध्वनि तद वनम
न तद अस्ति पृथग्भावे किं चिद अन्यत ततः समम
न तद अस्त्य अपृथग भावे किं चिद दूरतरं ततः
तस्माद धरस्वतरं नास्ति न ततॊ ऽसति बृहत्तरम
नास्ति तस्माद दुःखतरं नास्त्य अन्यत तत समं सुखम
न तत परविश्य शॊचन्ति न परहृष्यन्ति च दविजाः
न च बिभ्यति केषां चित तेभ्यॊ बिभ्यति के च न
तस्मिन वने सप्त महाद्रुमाश च; फलानि सप्तातिथयश च सप्त
सप्ताश्रमाः सप्त समाधयश च; दीक्षाश च सप्तैतद अरण्यरूपम
पञ्च वर्णानि दिव्यानि पुष्पाणि च फलानि च
सृजन्तः पादपास तत्र वयाप्य तिष्ठन्ति तद वनम
सुवर्णानि दविवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च
सृजन्तः पादपास तत्र वयाप्य तिष्ठन्ति तद वनम
चतुर्वर्णाणि दिव्यानि पुष्पाणि च फलानि च
सृजन्तः पादपास तत्र वयाप्य तिष्ठन्ति तद वनम
शंकराणित्रि वर्णानि पुष्पाणि च फलानि च
सृजन्तः पादपास तत्र वयाप्य तिष्ठन्ति तद वनम
सुरभीण्य एकवर्णानि पुष्पाणि च फलानिच
सृजन्तः पादपास तत्र वयाप्य तिष्ठन्ति तद वनम
बहून्य अव्यक्तवर्णानि पुष्पाणि च फलानिच
विसृजन्तौ महावृक्षौ तद वनं वयाप्य तिष्ठतः
एकॊ हय अग्निः सुमना बराह्मणॊ ऽतर; पञ्चेन्द्रियाणि समिधश चात्र सन्ति
तेभ्यॊ मॊक्षाः सप्त भवन्ति दीक्षा; गुणाः फलान्य अतिथयः फलाशाः
आतिथ्यं परतिगृह्णन्ति तत्र सप्तमहर्षयः
अर्चितेषु परलीनेषु तेष्व अन्यद रॊचते वनम
परतिज्ञा वृक्षम अफलं शान्तिच छाया समन्वितम
जञानाश्रयं तृप्तितॊयम अन्तः कषेत्रज्ञभास्करम
यॊ ऽधिगच्छन्ति तत सन्तस तेषां नास्ति भयं पुनः
ऊर्ध्वं चावाक च तिर्यक च तस्य नान्तॊ ऽधिगम्यते
सप्त सत्रियस तत्र वसन्ति सद्यॊ; अवाङ्मुखा भानुमत्यॊ जनित्र्यः
ऊर्ध्वं रसानां ददते परजाभ्यः; सर्वान यथा सर्वम अनित्यतां च
तत्रैव परतितिष्ठन्ति पुनस तत्रॊदयन्ति च
सप्त सप्तर्षयः सिद्धा वसिष्ठप्रमुखाः सह
यशॊ वर्चॊ भगश चैव विजयः सिद्धितेजसी
एवम एवानुवर्तन्ते सप्त जयॊतींषि भास्करम
गिरयः पर्वताश चैव सन्ति तत्र समासतः
नद्यश च सरितॊ वारिवहन्त्यॊ बरह्म संभवम
नदीनां संगमस तत्र वैतानः समुपह्वरे
सवात्म तृप्ता यतॊ यान्ति साक्षाद दान्ताः पितामहम
कृशाशाः सुव्रताशाश च तपसा दग्धकिल्बिषाः
आत्मन्य आत्मानम आवेश्य बरह्माणं समुपासते
ऋचम अप्य अत्र शंसन्ति विद्यारण्यविदॊ जनाः
तद अरण्यम अभिप्रेत्य यथा धीरम अजायत
एतद एतादृशं दिव्यम अरण्यं बराह्मणा विदुः
विदित्वा चान्वतिष्ठन्त कषेत्रज्ञेनानुदर्शितम
[बर]
गन्धान न जिघ्रामि रसान न वेद्मि; रूपं न पश्यामि न च सपृशामि
न चापि शब्दान विविधाञ शृणॊमि; न चापि संकल्पम उपैमि किं चित
अर्थान इष्टान कामयते सवभावः; सर्वान दवेष्यान परद्विषते सवभावः
कामद्वेषाव उद्भवतः सवभावात; पराणापानौ जन्तु देहान निवेश्य
तेभ्यश चान्यांस तेष्व अनित्यांश च भावान; भूतात्मानं लक्षयेयं शरीरे
तस्मिंस तिष्ठन नास्मि शक्यः कथं चित; कामक्रॊधाभ्यां जरया मृत्युना च
अकामयानस्य च सर्वकामान; अविद्विषाणस्य च सर्वदॊषान
न मे सवभावेषु भवन्ति लेपास; तॊयस्य बिन्दॊर इव पुष्करेषु
नित्यस्य चैतस्य भवन्ति नित्या; निरीक्षमाणस्य बहून सवभावान
न सज्जते कर्मसु भॊगजालं; दिवीव सूर्यस्य मयूखजालम
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
अध्वर्यु यति संवादं तं निबॊध यशस्विनि
परॊक्ष्यमाणं पशुं दृष्ट्वा यज्ञकर्मण्य अथाब्रवीत
यतिर अध्वर्युम आसीनॊ हिंसेयम इति कुत्सयन
तम अध्वर्युः परत्युवाच नायं छागॊ विनश्यति
शरेयसा यॊक्ष्यते जन्तुर यदि शरुतिर इयं तथा
यॊ हय अस्य पार्थिवॊ भागः पृथिवीं स गमिष्यति
यद अस्य वारिजं किं चिद अपस तत परतिपद्यते
सूर्यं चक्षुर दिशः शरॊत्रे पराणॊ ऽसय दिवम एव च
आगमे वर्तमानस्य न मे दॊषॊ ऽसति कश चन
[यति]
पराणैर वियॊगे छागस्य यदि शरेयः परपश्यसि
छागार्थे वर्तते यज्ञॊ भवतः किं परयॊजनम
अनु तवा मन्यतां माता पिता भराता सखापि च
मन्त्रयस्वैनम उन्नीय परवन्तं विशेषतः
य एवम अनुमन्येरंस तान भवान परष्टुम अर्हति
तेषाम अनुमतं शरुत्वा शक्या कर्तुं विचारणा
पराणा अप्य अस्य छागस्य परापितास ते सवयॊनिषु
शरीरं केवलं शिष्टं निश्चेष्टम इति मे मतिः
इन्धनस्य तु तुल्येन शरीरेण विचेतसा
हिंसा निर्वेष्टु कामानाम इन्धनं पशुसंज्ञितम
अहिंसा सर्वधर्माणाम इति वृद्धानुशासनम
यद अहिंस्रं भवेत कर्म तत कार्यम इति विद्महे
अहिंसेति परतिज्ञेयं यदि वक्ष्याम्य अतः परम
शक्यं बहुविधं वक्तुं भवतः कार्यदूषणम
अहिंसा सर्वभूतानां नित्यम अस्मासु रॊचते
परत्यक्षतः साधयामॊ न परॊक्षम उपास्महे
[अ]
भूमेर गन्धगुणान भुङ्क्ष्व पिबस्य आपॊमयान रसान
जयॊतिषां पश्यसे रूपं सपृशस्य अनिलजान गुणान
शृणॊष्य आकाशजं शब्दं मनसा मन्यसे मतिम
सर्वाण्य एतानि भूतानि पराणा इति च मन्यसे
पराणादाने च नित्यॊ ऽसि हिंसायां वर्तते भवान
नास्ति चेष्टा विना हिंसां किं वा तवं मन्यसे दविज
[य]
अक्षरं च कषरं चैव दवैधी भावॊ ऽयम आत्मनः
अक्षरं तत्र सद्भावः सवभावः कषर उच्यते
पराणॊ जिह्वा मनः सत्त्वं सवभावॊ रजसा सह
भावैर एतैर विमुक्तस्य निर्द्वंद्वस्य निराशिषः
समस्य सर्वभूतेषु निर्ममस्य जितात्मनः
समन्तात परिमुक्तस्य न भयं विद्यते कव चित
[अ]
सद्भिर एवेह संवासः कार्यॊ मतिमतां वर
भवतॊ हि मतं शरुत्वा परतिभाति मतिर मम
भगवन भगवद बुद्ध्या परतिबुद्धॊ बरवीम्य अहम
मतं मन्तुं करतुं कर्तुं नापराधॊ ऽसति मे दविज
[बर]
उपपत्त्या यतिस तूष्णीं वर्तमानस ततः परम
अध्वर्युर अपि निर्मॊहः परचचार महामखे
एवम एतादृशं मॊक्षं सुसूक्ष्मं बराह्मणा विदुः
विदित्वा चानुतिष्ठन्ति कषेत्रज्ञेनानुदर्शिना
[बर]
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
कार्तवीर्यस्य संवादं समुद्रस्य च भामिनि
कार्तवीर्यार्जुनॊ नाम राजा बाहुसहस्रवान
येन सागरपर्यन्ता धनुषा निर्जिता मही
स कदा चित समुद्रान्ते विचरन बलदर्पितः
अवाकिरच छरशतैः समुद्रम इति नः शरुतम
तं समुद्रॊ नमस्कृत्य कृताञ्जलिर उवाच ह
मा मुञ्च वीर नाराचान बरूहि किं करवाणि ते
मदाश्रयाणि भूतानि तवद विसृष्टैर महेषुभिः
वध्यन्ते राजशार्दूल तेभ्यॊ देह्य अभयं विभॊ
[अ]
मत्समॊ यदि संग्रामे शरासनधरः कव चित
विद्यते तं ममाचक्ष्व यः समासीत मां मृधे
[स]
महर्षिर जमदग्निस ते यदि राजन परिश्रुतः
तस्य पुत्रस तवातिथ्यं यथावत कर्तुम अर्हति
ततः स राजा परययौ करॊधेन महता वृतः
स तम आश्रमम आगम्य रमम एवान्वपद्यत
स राम परतिकूलानि चकार सह बन्धुभिः
आयासं जनयाम आस रामस्य च महात्मनः
ततस तेजः परजज्वाल राजस्यामित तेजसः
परदहद रिपुसैन्यानि तदा कमललॊचने
ततः परशुम आदाय स तं बाहुसहस्रिणम
चिच्छेद सहसा रामॊ बाहुशाखम इव दरुमम
तं हतं पतितं दृष्ट्वा समेताः सर्वबान्धवाः
असीन आदाय शक्तीश च भार्गवं पर्यवारयन
रामॊ ऽपि धनुर आदाय रथम आरुह्य स तवरः
विसृजञ शरवर्षाणि वयधमत पार्थिवं बलम
ततस तु कषत्रियाः के चिज जमदग्निं निहत्य च
विविशुर गिरिदुर्गाणि मृगाः सिंहार्दिता इव
तेषां सवविहितं कर्म तद्भयान नानुतिष्ठताम
परजा वृषलतां पराप्ता बराह्मणानाम अदर्शनात
त एते दरमिडाः काशाः पुण्ड्राश च शबरैः सह
वृषलत्वं परिगता वयुत्थानात कषत्रधर्मतः
ततस तु हतवीरासु कषत्रियासु पुनः पुनः
दविजैर उत्पादितं कषत्रं जामदग्न्यॊ नयकृन्तत
एव विंशतिमेधान्ते रामं वाग अशरीरिणी
दिव्या परॊवाच मधुरा सर्वलॊकपरिश्रुता
राम राम निवर्तस्व कं गुणं तात पश्यसि
कषत्रबन्धून इमान पराणैर विप्रयॊज्य पुनः पुनः
तथैव तं महात्मानम ऋचीकप्रमुखास तदा
पितामहा महाभाग निवर्तस्वेत्य अथाब्रुवन
पितुर वधम अमृष्यंस तु रामः परॊवाच तान ऋषीन
नार्हन्तीह भवन्तॊ मां निवारयितुम इत्य उत
[पितरह]
नार्हसे कषत्रबन्धूंस तवं निहन्तुं जयतां वर
न हि युक्तं तवया हन्तुं बराह्मणेन सता नृपान
[पितरह]
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
शरुत्वा च तत तथा कार्यं भवता दविजसत्तम
अलर्कॊ नाम राजर्षिर अभवत सुमहातपाः
धर्मज्ञः सत्यसंधश च महात्मा सुमहाव्रतः
स सागरान्तां धनुषा विनिर्जित्य महीम इमाम
कृत्वा सुदुष्करं कर्म मनः सूक्ष्मे समादधे
सथितस्य वृक्षमूले ऽथ तस्य चिन्ता बभूव ह
उत्सृज्य सुमहद राज्यं सूक्ष्मं परति महामते
[अ]
मनसॊ मे बलं जातं मनॊ जित्वा धरुवॊ जयः
अन्यत्र बाणान अस्यामि शत्रुभिः परिवारितः
यद इदं चापलान मूर्तेः सर्वम एतच चिकीर्षति
मनः परति सुतीक्ष्णाग्रान अहं मॊक्ष्यामि सायकान
[मनस]
नेमे बाणास तरिष्यन्ति माम अलर्क कथं चन
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि
अन्यान बाणान समीक्षस्व यैस तवं मां सूदयिष्यसि
तच छरुत्वा स विचिन्त्याथ ततॊ वचनम अब्रवीत
[अ]
आघ्राय सुबहून गन्धांस तान एव परतिगृध्यति
तस्माद घराणं परति शरान परतिमॊक्ष्याम्य अहं शितान
[घराण]
नेमे बाणास तरिष्यन्ति माम अलर्क कथं चन
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि
अन्यान बाणान समीक्षस्व यैस तवं मां सूदयिष्यसि
तच छरुत्वा स विचिन्त्याथ ततॊ वचनम अब्रवीत
[अ]
इयं सवादून रसान भुक्त्वा तान एव परतिगृध्यति
तस्माज जिह्वां परति शरान परतिमॊक्ष्याम्य अहं शितान
[ज]
नेमे बाणास तरिष्यन्ति माम अलर्क कथं चन
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि
अन्यान बाणान समीक्षस्व यैस तवं मां सूदयिष्यसि
तच छरुत्वा स विचिन्त्याथ ततॊ वचनम अब्रवीत
[अ]
सृष्ट्वा तवग विविधान सपर्शांस तान एव परतिगृध्यति
तस्मात तवचं पाटयिष्ये विविधैः कङ्कपत्रभिः
[तवच]
नेमे बाणास तरिष्यन्ति माम अलर्क कथं चन
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि
अन्यान बाणान समीक्षस्व यैस तवं मां सूदयिष्यसि
तच छरुत्वा स विचिन्त्याथ ततॊ वचनम अब्रवीत
[अ]
शरुत्वा वै विविधाञ शब्दांस तान एव परतिगृध्यति
तस्माच छरॊत्रं परति शरान परतिमॊक्ष्याम्य अहं शितान
[षरॊत्र]
नेमे बाणास तरिष्यन्ति माम अलर्क कथं चन
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति ततॊ हास्यसि जीवितम
अन्यान बाणान समीक्षस्व यैस तवं मां सूदयिष्यसि
तच छरुत्वा स विचिन्त्याथ ततॊ वचनम अब्रवीत
[अ]
दृष्ट्वा वै विविधान भावांस तान एव परतिगृध्यति
तस्माच चक्षुः परति शरान परतिमॊक्ष्याम्य अहं शितान
[च]
नेमे बाणास तरिष्यन्ति मामालर्क कथं चन
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि
अन्यान बाणान समीक्षस्व यैस तवं मां सूदयिष्यति
तच छरुत्वा स विचिन्त्याथ ततॊ वचनम अब्रवीत
[अ]
इयं निष्ठा बहुविधा परज्ञया तव अध्यवस्यति
तस्माद बुद्धिं परति शरान परतिमॊक्ष्याम्य अहं शितान
[चक्सुस]
नेमे बाणास तरिष्यन्ति माम अलर्क कथं चन
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि
[पितरह]
ततॊ ऽलर्कस तपॊ घॊरम आस्थायाथ सुदुष्करम
नाध्यगच्छत परं शक्त्या बाणम एतेषु सप्तसु
सुसमाहित चित्तास तु ततॊ ऽचिन्तयत परभुः
स विचिन्त्य चिरं कालम अलर्कॊ दविजसत्तम
नाध्यगच्छत परं शरेयॊ यॊगान मतिमतां वरः
स एकाग्रं मनः कृत्वा निश्चलॊ यॊगम आस्थितः
इन्द्रियाणि जघानाशु बाणेनैकेन वीर्यवान
यॊगेनात्मानम आविश्य संसिद्धिं परमां ययौ
विस्मितश चापि राजर्षिर इमां गाथां जगाद ह
अहॊ कष्टं यद अस्माभिः पूर्वं राज्यम अनुष्ठितम
इति पश्चान मया जञातं यॊगान नास्ति परं सुखम
इति तवम अपि जानीहि राम मा कषत्रियाञ जहि
तपॊ घॊरम उपातिष्ठ ततः शरेयॊ ऽभिपत्स्यसे
[बर]
इत्य उक्तः स तपॊ घॊरं जामदग्न्यः पितामहैः
आस्थितः सुमहाभागॊ ययौ सिद्धिं च दुर्गमाम
[बर]
तरयॊ वै रिपवॊ लॊके नव वै गुणतः समृताः
हर्षः सतम्भॊ ऽभिमानश च तरयस ते सात्त्विका गुणाः
शॊकः करॊधॊ ऽतिसंरम्भॊ राजसास ते गुणाः समृताः
सवप्नस तन्द्री च मॊहश च तरयस ते तामसा गुणाः
एतान निकृत्य धृतिमान बाणसंधैर अतन्द्रितः
जेतुं परान उत्सहते परशान्तात्मा जितेन्द्रियः
अत्र गाथाः कीर्तयन्ति पुराकल्पविदॊ जनाः
अम्बरीषेण या गीता राज्ञा राज्यं परशासता
समुदीर्णेषु दॊषेषु वध्यमानेषु साधुषु
जग्राह तरसा राज्यम अम्बरीष इति शरुतिः
स निगृह्य महादॊषान साधून समभिपूज्य च
जगाम महतीं सिद्धिं गाथां चेमां जगाद ह
भूयिष्ठं मे जिता दॊषा निहताः सर्वशत्रवः
एकॊ दॊषॊ ऽवशिष्टस तु वध्यः स न हतॊ मया
येन युक्तॊ जन्तुर अयं वैतृष्ण्यं नाधिगच्छति
तृष्णार्त इव निम्नानि धावमानॊ न बुध्यते
अकार्यम अपि येनेह परयुक्तः सेवते नरः
तं लॊभम असिभिस तीक्ष्णैर निकृन्तन्तं निकृन्तत
लॊभाद धि जायते तृष्णा ततश चिन्ता परसज्यते
स लिप्समानॊ लभते भूयिष्ठं राजसान गुणान
स तैर गुणैः संहतदेहबन्धनः; पुनः पुनर जायति कर्म चेहते
जन्म कषये भिन्नविकीर्ण देहः; पुनर मृत्युं गच्छति जन्मनि सवे
तस्माद एनं सम्यग अवेक्ष्य लॊभं; निगृह्य धृत्यात्मनि राज्यम इच्छेत
एतद राज्यं नान्यद अस्तीति विद्याद; यस तव अत्र राजा विजितॊ ममैकः
इति राज्ञाम्बरीषेण गाथा गीता यशस्विना
आधिराज्यं पुरस्कृत्य लॊभम एकं निकृन्तता
[बर]
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
बराह्मणस्य च संवादं जनकस्य च भामिनि
बराह्मणं जनकॊ राजा सन्नं कस्मिंश चिद आगमे
विषये मे न वस्तव्यम इति शिष्ट्य अर्थम अब्रवीत
इत्य उक्तः परत्युवाचाथ बराह्मणॊ राजसत्तमम
आचक्ष्व विषयं राजन यावांस तव वशे सथितः
सॊ ऽनयस्य विषये राज्ञॊ वस्तुम इच्छाम्य अहं विभॊ
वचस ते कर्तुम इच्छामि यथाशास्त्रं महीपते
इत्य उक्तः स तदा राजा बराह्मणेन यशस्विना
मुहुर उष्णं च निःश्वस्य न स तं परत्यभाषत
तम आसीनं धयायमानं राजानम अमितौजसम
कश्मलं सहसागच्छद भानुमन्तम इव गरहः
समाश्वास्य ततॊ राजा वयपेते कश्मले तदा
ततॊ मुहूर्ताद इव तं बराह्मणं वाक्यम अब्रवीत
पितृपैतामहे राज्ये वश्ये जनपदे सति
विषयं नाधिगच्छामि विचिन्वन पृथिवीम इमाम
नाध्यगच्छं यदा पृथ्व्यां मिथिला मार्गिता मया
नाध्यगच्छं यदा तस्यां सवप्रजा मार्गिता मया
नाध्यगच्छं यदा तासु तदा मे कश्मलॊ ऽभवत
ततॊ मे कश्मलस्यान्ते मतिः पुनर उपस्थिता
तया न विषयं मन्ये सर्वॊ वा विषयॊ मम
आत्मापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम
उष्यतां यावद उत्साहॊ भुज्यतां यावद इष्यते
पितृपैतामहे राज्ये वश्ये जनपदे सति
बरूहि कां बुद्धिम आस्थाय ममत्वं वर्जितं तवया
कां वा बुद्धिं विनिश्चित्य सर्वॊ वै विषयस तव
नावैषि विषयं येन सर्वॊ वा विषयस तव
[ज]
अन्तवन्त इहारम्भा विदिता सर्वकर्मसु
नाध्यगच्छम अहं यस्मान ममेदम इति यद भवेत
कस्येदम इति कस्य सवम इति वेद वचस तथा
नाध्यगच्छम अहं बुद्ध्या ममेदम इति यद भवेत
एतां बुद्धिं विनिश्चित्य ममत्वं वर्जितं मया
शृणु बुद्धिं तु यां जञात्वा सर्वत्र विषयॊ मम
नाहम आत्मार्थम इच्छामि गन्धान घराणगतान अपि
तस्मान मे निर्जिता भूमिर वशे तिष्ठति नित्यदा
नाहम आत्मार्थम इच्छामि रसान आस्ये ऽपि वर्ततः
आपॊ मे निर्जितास तस्माद वशे तिष्ठन्ति नित्यदा
नाहम आत्मार्थम इच्छामि रूपं जयॊतिश च चक्षुषा
तस्मान मे निर्जितं जयॊतिर वशे तिष्ठति नित्यदा
नाहम आत्मार्थम इच्छामि सपर्शांस तवचि गताश च ये
तस्मान मे निर्जितॊ वायुर वशे तिष्ठति नित्यदा
नाहम आत्मार्थम इच्छामि शब्दाञ शरॊत्रगतान अपि
तस्मान मे निर्जिताः शब्दा वशे तिष्ठन्ति नित्यदा
नाहम आत्मार्थम इच्छामि मनॊ नित्यं मनॊ ऽनतरे
मनॊ मे निर्जितं तस्माद वशे तिष्ठति नित्यदा
देवेभ्यश च पितृभ्यश च भूतेभ्यॊ ऽतिथिभिः सह
इत्य अर्थं सर्व एवेमे समारम्भा भवन्ति वै
ततः परहस्य जनकं बराह्मणः पुनर अब्रवीत
तवज जिज्ञासार्थम अद्येह विद्धि मां धर्मम आगतम
तवम अस्य बरह्म नाभस्य बुद्ध्यारस्यानिवर्तिनः
सत्त्वनेमि निरुद्धस्य चक्रस्यैकः परवर्तकः
[बर]
नाहं तथा भीरु चरामि लॊके; तथा तवं मां तर्कयसे सवबुद्ध्या
विप्रॊ ऽसमि मुक्तॊ ऽसमि वनेचरॊ ऽसमि; गृहस्थ धर्मा बरह्म चारी तथास्मि
नाहम अस्मि यथा मां तवं पश्यसे चक्षुषा शुभे
मया वयाप्तम इदं सर्वं यत किं चिज जगती गतम
ये के चिज जन्तवॊ लॊके जङ्गमाः सथावराश च ह
तेषां माम अन्तकं विद्धि दारूणाम इव पावकम
राज्यं पृथिव्यां सर्वस्याम अथ वापि तरिविष्टपे
तथा बुद्धिर इयं वेत्ति बुद्धिर एव धनं मम
एकः पन्था बराह्मणानां येन गच्छन्ति तद्विदः
गृहेषु वनवासेषु गुरु वासेषु भिक्षुषु
लिङ्गैर बहुभिर अव्यग्रैर एका बुद्धिर उपास्यते
नाना लिङ्गाश्रमस्थानां येषां बुद्धिः शमात्मिका
ते भावम एकम आयान्ति सरितः सागरं यथा
बुद्ध्यायं गम्यते मार्गः शरीरेण न गम्यते
आद्यन्तवन्ति कर्माणि शरीरं कर्मबन्धनम
तस्मात ते सुभगे नास्ति परलॊककृतं भयम
मद्भावभावनिरता ममैवात्मानम एष्यसि
[बर]
नेदम अल्पात्मना शक्यं वेदितुं नाकृतात्मना
बहु चाल्पं च संक्षिप्तं विप्लुतं च मतं मम
उपायं तु मम बरूहि येनैषा लभ्यते मतिः
तन मन्ये कारणतमं यत एषा परवर्तते
[बर]
अरणीं बराह्मणीं विद्धि गुरुर अस्यॊत्तरारणिः
तपः शरुते ऽभिमथ्नीतॊ जञानाग्निर जायते ततः
[बराह्मणी]
यद इदं बरह्मणॊ लिङ्गं कषेत्रज्ञम इति संज्ञितम
गरहीतुं येन तच छक्यं लक्षणं तस्य तत कव नु
[बर]
अलिङ्गॊ निर्गुणश चैव कारणं नास्य विद्यते
उपायम एव वक्ष्यामि येन गृह्येत वा न वा
सम्यग अप्य उपदिष्टश च भरमरैर इव लक्ष्यते
कर्म बुद्धिर अबुद्धित्वाज जञानलिङ्गैर इवाश्रितम
इदं कार्यम इदं नेति न मॊक्षेषूपदिश्यते
पश्यतः शृण्वतॊ बुद्धिर आत्मनॊ येषु जायते
यावन्त इह शक्येरंस तावतॊ ऽंशान परकल्पयेत
वयक्तान अव्यक्तरूपांश च शतशॊ ऽथ सहस्रशः
सर्वान नानात्व युक्तांश च सर्वान परत्यक्षहेतुकान
यतः परं न विद्येत ततॊ ऽभयासे भविष्यति
[वा]
ततस तु तस्या बराह्मण्या मतिः कषेत्रज्ञसंक्षये
कषेत्रज्ञाद एव परतः कषेत्रज्ञॊ ऽनयः परवर्तते
[अर्जुन]
कव नु सा बराह्मणी कृष्ण कव चासौ बराह्मणर्षभः
याभ्यां सिद्धिर इयं पराप्ता ताव उभौ वद मे ऽचयुत
[वा]
मनॊ मे बराह्मणं विद्धि बुद्धिं मे विद्धि बराह्मणीम
कषेत्रज्ञ इति यश चॊक्तः सॊ ऽहम एव धनंजय
[अर्जुन]
बरह्म यत परमं वेद्यं तन मे वयाख्यातुम अर्हसि
भवतॊ हि परसादेन सूक्ष्मे मे रमते मतिः
[वा]
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
संवादं मॊक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह
कश चिद बराह्मणम आसीनम आचार्यं संशितव्रतम
शिष्यः पप्रच्छ मेधावी किंश चिच छरेयः परंतप
भगवन्तं परपन्नॊ ऽहं निःश्रेयसपरायणः
याचे तवां शिरसा विप्र यद बरूयां तद विचक्ष्व मे
तम एवं वादिनं पार्थ शिष्यं गुरुर उवाच ह
कथयस्व परवक्ष्यामि यत्र ते संशयॊ दविज
इत्य उक्तः स कुरुश्रेष्ठ गुरुणा गुरुवत्सलः
पराञ्जलिः परिपप्रच्छ यत तच छृणु महामते
[षिस्य]
कुतश चाहं कुतश च तवं तत सत्यं बरूहि यत परम
कुतॊ जातानि भूतानि सथावराणि चराणि च
केन जीवन्ति भूतानि तेषाम आयुः किम आत्मकम
किं सत्यं किं तपॊ विप्र के गुणाः सद्भिर ईरिताः
के पन्थानः शिवाः सन्ति किं सुखं किं च दुष्कृतम
एतान मे भगवन परश्नान याथातथ्येन सत्तम
वक्तुम अर्हसि विप्रर्षे यथावद इह तत्त्वतः
[वा]
तस्मै संप्रतिपन्नाय यथावत परिपृच्छते
शिष्याय गुणयुक्ताय शान्ताय गुरुवर्तिने
छाया भूताय दान्ताय यतये बरह्मचारिणे
तान परश्नान अब्रवीत पार्त्थ मेधावी स धृतव्रतः
गुरुः कुरु कुलश्रेष्ठ सम्यक सर्वान अरिंदम
बरह्म परॊक्तम इदं धर्मम ऋषिप्रवर सेवितम
वेद विद्या समावाप्यं तत्त्वभूतार्थ भावनम
भूतभव्य भविष्यादि धर्मकामार्थ निश्चयम
सिद्धसंघ परिज्ञातं पुराकल्पं सनातनम
परवक्ष्ये ऽहं महाप्राज्ञ पदम उत्तमम अद्य ते
बुद्ध्वा यद इह संशिद्धा भवन्तीह मनीषिणः
उपगम्यर्षयः पूर्वं जिज्ञासन्तः परस्परम
बृहस्पतिभरद्वाजौ गौतमॊ भार्गवस तथा
वसिष्ठः काश्यपश चैव विश्वामित्रॊ ऽतरिर एव च
मार्गान सर्वान परिक्रम्य परिश्रान्ताः सवकर्मभिः
ऋषिम आङ्गिरसं वृद्धं पुरस्कृत्य तु ते दविजाः
ददृशुर बरह्मभवने बरह्माणं वीतकल्मषम
तं परणम्य महात्मानं सुखासीनं महर्षयः
पप्रच्छुर विनयॊपेता निःश्रेयसम इदं परम
कथं कर्म करियात साधु कथं मुच्येत किल्बिषात
के नॊ मार्गाः शिवाश च सयुः किं सत्यं किं च दुष्कृतम
केनॊभौ कर्म पन्थानौ महत्त्वं केन विन्दति
परलयं चापवर्गं च भूतानां परभवाप्ययौ
इत्य उक्तः स मुनिश्रेष्ठैर यद आह परपितामहः
तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणु शिष्ययथागमम
[बरह्मा]
सत्याद भूतानि जातानि सथावराणि चराणि च
तपसा तानि जीवन्ति इति तद वित्तसु वरताः
सवां यॊनिं पुनर आगम्य वर्तन्ते सवेन कर्मणा
सत्यं हि गुणसंयुक्तं नियतं पञ्च लक्षणम
बरह्मसत्यं तपः सत्यं सत्यं चैव परजापतिः
सत्याद भूतानि जातानि भूतं सत्यम अयं महत
तस्मात सत्याश्रया विप्रा नित्यं यॊगपरायणाः
अतीतक्रॊधसंतापा नियता धर्मसेतवः
अन्यॊन्यनियतान वैद्यान धर्मसेतु परवर्तकान
तान अहं संप्रवक्ष्यामि शाश्वताँल लॊकभावनान
चातुर्विद्यं तथा वर्णांश चतुरश चाश्रमान पृथक
धर्मम एकं चतुष्पादं नित्यम आहुर मनीषिणः
पन्थानं वः परवक्ष्यामि शिवं कषेमकरं दविजाः
नियतं बरह्म भावाय यातं पूर्वं मनीषिभिः
गदतस तं ममाद्येह पन्थानं दुर्विदं परम
निबॊधत महाभागा निखिलेन परं परम
बरह्म चारिकम एवाहुर आश्रमं परथमं पदम
गार्हस्थ्यं तु दवितीयं सयाद वानप्रस्थम अतः परम
ततः परं तु विज्ञेयम अध्यात्मं परमं पदम
जयॊतिर आकाशम आदित्यॊ वायुर इन्द्रः परजापतिः
नॊपैति यावद अध्यात्मं तावद एतान न पश्यति
तस्यॊपायं परवक्ष्यामि पुरस्तात तं निबॊधत
फलमूलानिल भुजां मुनीनां वसतां वने
वानप्रस्थं दविजातीनां तरयाणाम उपदिश्यते
सर्वेषाम एव वर्णानां गार्हस्थ्यं तद विधीयते
शरद्धा लक्षणम इत्य एवं धर्मं धीराः परचक्षते
इत्य एते देव याना वः पन्थानः परिकीर्तिताः
सद्भिर अध्यासिता धीरैः कर्मभिर धर्मसेतवः
एतेषां पृथग अध्यास्ते यॊ धर्मं संशितव्रतः
कालात पश्यति भूतानां सदैव परभवाप्ययौ
अतस तत्त्वानि वक्ष्यामि याथातथ्येन हेतुना
विषयस्थानि सर्वाणिव वर्तमानानि भागशः
महान आत्मा तथाव्यक्तम अहं कारस तथैव च
इन्द्रियाणि दशैकं च महाभूतानि पञ्च च
विशेषाः पञ्च भूतानाम इत्य एषा वैदिकी शरुतिः
चतुर्विंशतिर एषा वस तत्त्वानां संप्रकीर्तिता
तत्त्वानाम अथ यॊ वेद सर्वेषां परभवाप्ययौ
स धीरः सर्वभूतेषु न मॊहम अधिगच्छति
तत्त्वानि यॊ वेदयते यथातथं; गुणांश च सर्वान अखिलाश च देवताः
विधूतपाप्मा परविमुच्य बन्धनं; स सर्वलॊकान अमलान समश्नुते
[बर]
तद अव्यक्तम अनुद्रिक्तं सर्वव्यापि धरुवं सथिरम
नवद्वारं पुरं विद्यात तरिगुणं पञ्च धातुकम
एकादश परिक्षेपं मनॊ वयाकरणात्मकम
बुद्धिस्वामिकम इत्य एतत परम एकादशं भवेत
तरीणि सरॊतांसि यान्य अस्मिन्न आप्यायन्ते पुनः पुनः
परणाड्यस तिस्र एवैताः परवर्तन्ते गुणात्मिकाः
तमॊ रजस तथा सत्त्वं गुणान एतान परचक्षते
अन्यॊन्यमिथुनाः सर्वे तथान्यॊन्यानुजीविनः
अन्यॊन्यापाश्रयाश चैव तथान्यॊन्यानुवर्तिनः
अन्यॊन्यव्यतिषक्ताश च तरिगुणाः पञ्च धातवः
तमसॊ मिथुनं सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुनं रजः
रजसश चापि सत्त्वं सयात सत्त्वस्य मिथुनं तमः
नियम्यते तमॊ यत्र रजस तत्र परवर्तते
नियम्यते रजॊ यत्र सत्त्वं तत्र परवर्तते
नैशात्मकं तमॊ विद्यात तरिगुणं मॊहसंज्ञितम
अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु
परवृत्त्य आत्मकम एवाहू रजः पर्याय कारकम
परवृत्तं सर्वभूतेषु दृश्यतॊत्पत्तिलक्षणम
परकाशं सर्वभूतेषु लाघवं शरद्दधानता
सात्त्विकं रूपम एवं तु लाघवं साधु संमितम
एतेषां गुणतत्त्वं हि वक्ष्यते हेत्वहेतुभिः
समास वयास युक्तानि तत्त्वतस तानि वित्तमे
संमॊहॊ ऽजञानम अत्यागः कर्मणाम अविनिर्णयः
सवप्नः सतम्भॊ भयं लॊभः शॊकः सुकृतदूषणम
अस्मृतिश चाविपाकश च नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता
निर्विशेषत्वम अन्धत्वं जघन्यगुणवृत्तिता
अकृते कृतमानित्वम अज्ञाने जञानमानिता
अमैत्री विकृतॊ भावॊ अश्रद्धा मूढ भावना
अनार्जवम असंज्ञत्वं कर्म पापम अचेतना
गुरुत्वं सन्नभावत्वम असितत्वम अवाग गतिः
सर्व एते गुणा विप्रास तामसाः संप्रकीर्तिताः
ये चान्ये नियता भावा लॊके ऽसमिन मॊहसंज्ञिताः
तत्र तत्र नियम्यन्ते सर्वे ते तामसा गुणाः
परिवाद कथा नित्यं देव बराह्मण वैदिकाः
अत्यागश चाभिमानश च मॊहॊ मन्युस तथाक्षमा
मत्सरश चैव भूतेषु तामसं वृत्तम इष्यते
वृथारम्भाश च ये के चिद वृथा दानानि यानि च
वृथा भक्षणम इत्य एतत तामसं वृत्तम इष्यते
अतिवादॊ ऽतितिक्षा च मात्सर्यम अतिमानिता
अश्रद्दधानता चैव तामसं वृत्तम इष्यते
एवंविधास तु ये के चिल लॊके ऽसमिन पापकर्मिणः
मनुष्या भिन्नमर्यादाः सर्वे ते तामसा जनाः
तेषां यॊनिं परवक्ष्यामि नियतां पापकर्मणाम
अवाङ्निरयभावाय तिर्यङ्निरयगामिनः
सथावराणि च भूतानि पशवॊ वाहनानि च
करव्यादा दन्द शूकाश च कृमिकीट विहंगमाः
अण्डजा जन्तवॊ ये च सर्वे चापि चतुष्पदाः
उन्मत्ता बधिरा मूका ये चान्ये पापरॊगिणः
मग्नास तमसि दुर्वृत्ताः सवकर्म कृतलक्षणाः
अवाक्स्रॊतस इत्य एते मग्नास तमसि तामसाः
तेषाम उत्कर्षम उद्रेकं वक्ष्याम्य अहम अतः परम
यथा ते सुकृताँल लॊकाँल लभन्ते पुण्यकर्मिणः
अन्यथा परतिपन्नास तु विवृद्धा ये च कर्मसु
सवकर्मनिरतानां च बराह्मणानां शुभैषिणाम
संस्कारेणॊर्ध्वम आयान्ति यतमानाः स लॊकताम
सवर्गं गच्छन्ति देवानाम इत्य एषा वैदिकी शरुतिः
अन्यथा परतिपन्नास तु विवृद्धाः सवेषु कर्मसु
पुनर आवृत्ति धर्माणस ते भवन्तीह मानुषाः
पापयॊनिं समापन्नाश चण्डाला मूक चूचुकाः
वर्णान पर्यायशश चापि पराप्नुवन्त्य उत्तरॊत्तरम
शूद्रयॊनिम अतिक्रम्य ये चान्ये तामसा गुणाः
सरॊतॊ मध्ये समागम्य वर्तन्ते तामसे गुणे
अभिषङ्गस तु कामेषु महामॊह इति समृतः
ऋषयॊ मुनयॊ देवा मुह्यन्त्य अत्र सुखेप्सवः
तमॊ मॊहॊ महामॊहस तामिस्रः करॊधसंज्ञितः
मरणं तव अन्धतामिस्रं तामिस्रं करॊध उच्यते
भावतॊ गुणतश चैव यॊनितश चैव तत्त्वतः
सर्वम एतत तमॊ विप्राः कीर्तितं वॊ यथाविधि
कॊ नव एतद बुध्यते साधु कॊ नव एतत साधु पश्यति
अतत्त्वे तत्त्वदर्शी यस तमसस तत्त्वलक्षणम
तमॊ गुणा वॊ बहुधा परकीर्तिता; यथावद उक्तं च तमः परावरम
नरॊ हि यॊ वेद गुणान इमान सदा; स तामसैः सर्वगुणैः परमुच्यते
[बर]
रजॊ ऽहं वः परवक्ष्यामि याथा तथ्येन सत्तमाः
निबॊधत महाभागा गुणवृत्तं च सर्वशः
संघातॊ रूपम आयासः सुखदुःखे हिमातपौ
ऐश्वर्यं विग्रहः संधिर हेतुवादॊ ऽरतिः कषमा
बलं शौर्यं मदॊ रॊषॊ वयायामकलहाव अपि
ईर्ष्येप्सा पैशुनं युद्धं ममत्वं परिपालनम
वधबन्धपरिक्लेशाः करयॊ विक्रय एव च
निकृन्त छिन्धि भिन्धीति परमर्मावकर्तनम
उग्रं दारुणम आक्रॊशः परवित्तानुशासनम
लॊकचिन्ता विचिन्ता च मत्सरः परिभाषणम
मृषावादॊ मृषा दानं विकल्पः परिभाषणम
निन्दास्तुतिः परशंसा च परतापः परितर्पणम
परिचर्या च शुश्रूषा सेवा तृष्णा वयपाश्रयः
वयूहॊ ऽनयः परमादश च परितापः परिग्रहः
संस्कारा ये च लॊके ऽसमिन परवर्तन्ते पृथक पृथक
नृषु नारीषु भूतेषु दरव्येषु शरणेषु च
संतापॊ ऽपरत्ययश चैव वरतानि नियमाश च ये
परदानम आशीर युक्तं च सततं मे भवत्व इति
सवधा कारॊ नमः कारः सवाहाकारॊ वषट करिया
याजनाध्यापने चॊभे तथैवाहुः परिग्रहम
इदं मे सयाद इदं मे सयात सनेहॊ गुणसमुद्भवः
अभिद्रॊहस तथा माया निकृतिर मान एव च
सतैन्यं हिंसा परीवादः परितापः परजागरः
सतम्भॊ दम्भॊ ऽथ रागश च भक्तिः परीतिः परमॊदनम
दयूतं च जनवादश च संबन्धाः सत्रीकृताश च ये
नृत्तवादित्रगीतानि परसङ्गा ये च के चन
सर्व एते गुणा विप्रा राजसाः संप्रकीर्तिताः
भूतभव्य भविष्याणां भावानां भुवि भावनाः
तरिवर्गनिरता नित्यं धर्मॊ ऽरथः काम इत्य अपि
कामवृत्ताः परमॊदन्ते सर्वकामसमृद्धिभिः
अर्वाक सरॊतस इत्य एते तैजसा रजसावृताः
अस्मिँल लॊके परमॊदन्ते जायमानाः पुनः पुनः
परेत्य भाविकम ईहन्त इह लौकिकम एव च
ददति परतिगृह्णन्ति जपन्त्य अथ च जुह्वति
रजॊगुणा वॊ बहुधानुकीर्तिता; यथावद उक्तं गुणवृत्तम एव च
नरॊ हि यॊ वेद गुणान इमान सदा; स राजसैः सर्वगुणैर विमुच्यते
[बर]
अतः परं परवक्ष्यामि तृतीयं गुणम उत्तमम
सर्वभूतहितं लॊके सतां धर्मम अनिन्दितम
आनन्दः परीतिर उद्रेकः पराकाश्यं सुखम एव च
अकार्पण्यम असंरम्भः संतॊषः शरद्दधानता
कषमा धृतिर अहिंसा च समता सत्यम आर्जवम
अक्रॊधश चानसूया च शौचं दाक्ष्यं पराक्रमः
मुधा जञानं मुधा वृत्तं मुधा सेवा मुधा शरमः
एवं यॊ युक्तधर्मः सयात सॊ ऽमुत्रानन्त्यम अश्नुते
निर्ममॊ निरहंकारॊ निराशीः सर्वतः समः
अकाम हत इत्य एष सतां धर्मः सनातनः
विश्रम्भॊ हरीस तितिक्षा च तयागः शौचम अतन्द्रिता
आनृशंस्यम असंमॊहॊ दया भूतेष्व अपैशुनम
हर्षस तुष्टिर विस्मयश च विनयः साधुवृत्तता
शान्ति कर्म विशुद्धिश च शुभा बुद्धिर विमॊचनम
उपेक्षा बरह्मचर्यं च परित्यागश च सर्वशः
निर्ममत्वम अनाशीस्त्वम अपरिक्रीत धर्मता
मुधा दानं मुधा यज्ञॊ मुधाधीतं मुधा वरतम
मुधा परतिग्रहश चैव मुधा धर्मॊ मुधा तपः
एवंवृत्तास तु ये के चिल लॊके ऽसमिन सत्त्वसंश्रयाः
बराह्मणा बरह्मयॊनिस्थास ते धीराः साधु दर्शिनः
हित्वा सर्वाणि पापानि निःशॊका हय अजरामराः
दिवं पराप्य तु ते धीराः कुर्वते वै ततस ततः
ईशित्वं च वशित्वं च लघुत्वं मनसश च ते
विकुर्वते महात्मानॊ देवास तरिदिवगा इव
ऊर्ध्वस्रॊतस इत्य एते देवा वैकारिकाः समृताः
विकुर्वते परकृत्या वै दिवं पराप्तास ततस ततः
यद यद इच्छन्ति तत सर्वं भजन्ते विभजन्ति च
इत्य एतत सात्त्विकं वृत्तं कथितं वॊ दविजर्षभाः
एतद विज्ञाय विधिवल लभते यद यद इच्छति
परकीर्तिताः सत्त्वगुणा विशेषतॊ; यथावद उक्तं गुणवृत्तम एव च
नरस तु यॊ वेद गुणान इमान सदा; गुणान स भुङ्क्ते न गुणैः स भुज्यते
[बर]
नैव शक्या गुणा वक्तुं पृथक्त्वेनेह सर्वशः
अविच्छिन्नानि दृश्यन्ते रजः सत्त्वं तमस तथा
अन्यॊन्यम अनुषज्जन्ते अन्यॊन्यं चानुजीविनः
अन्यॊन्यापाश्रयाः सर्वे तथान्यॊन्यानुवर्तिनः
यावत सत्त्वं तमस तावद वर्तते नात्र संशयः
यावत तमश च सत्त्वं च रजस तावद इहॊच्यते
संहत्य कुर्वते यात्रां सहिताः संघचारिणः
संघातवृत्तयॊ हय एते वर्तन्ते हेत्वहेतुभिः
उद्रेक वयतिरेकाणां तेषाम अन्यॊन्यवर्तिनाम
वर्तते तद यथा नयूनं वयतिरिक्तं च सर्वशः
वयतिरिक्तं तमॊ यत्र तिर्यग भावगतं भवेत
अल्पं तत्र रजॊ जञेयं सत्त्वं चाल्पतरं ततः
उद्रिक्तं च रजॊ यत्र मध्यस्रॊतॊ गतं भवेत
अल्पं तत्र तमॊ जञेयं सत्त्वं चाल्पतरं ततः
उद्रिक्तं च यदा सत्त्वम ऊर्ध्वस्रॊतॊ गतं भवेत
अल्पं तत्र रजॊ जञेयं तमश चाल्पतरं ततः
सत्त्वं वैकारिकं यॊनिर इन्द्रियाणां परकाशिका
न हि सत्त्वात परॊ भावः कश चिद अन्यॊ विधीयते
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः
जघन्यगुणसंयुक्ता यान्त्य अधस तामसा जनाः
तमः शूद्रे रजः कषत्रे बराह्मणे सत्त्वम उत्तमम
इत्य एवं तरिषु वर्णेषु विवर्तन्ते गुणास तरयः
दूराद अपि हि दृश्यन्ते सहिताः संघचारिणः
तमः सत्त्वं रजश चैव पृथक्त्वं नानुशुश्रुम
दृष्ट्वा चादित्यम उद्यन्तं कुचॊराणां भयं भवेत
अध्वगाः परितप्येरंस तृष्णार्ता दुःखभागिनः
आदित्यः सत्त्वम उद्दिष्टं कुचॊरास तु यथा तमः
परितापॊ ऽधवगानां च राजसॊ गुण उच्यते
पराकाश्यं सत्त्वम आदित्ये संतापॊ राजसॊ गुणः
उपप्लवस तु विज्ञेयस तामसस तस्य पर्वसु
एवं जयॊतिःषु सर्वेषु विवर्तन्ते गुणास तरयः
पर्यायेण च वर्तन्ते तत्र तत्र तथा तथा
सथावरेषु च भूतेषु तिर्यग भावगतं तमः
राजसास तु विवर्तन्ते सनेहभावस तु सात्त्विकः
अहस तरिधा तु विज्ञेयं तरिधा रात्रिर विधीयते
मासार्धम आस वर्षाणि ऋतवः संधयस तथा
तरिधा दानानि दीयन्ते तरिधा यज्ञः परवर्तते
तरिधा लॊकास तरिधा वेदास तरिधा विद्यास तरिधा गतिः
भूतं भव्यं भविष्यच च धर्मॊ ऽरथः काम इत्य अपि
पराणापानाव उदानश चाप्य एत एव तरयॊ गुणाः
यत किं चिद इह वै लॊके सर्वम एष्व एव तन्त्रिषु
तरयॊ गुणाः परवर्तन्ते अव्यक्ता नित्यम एव तु
सत्त्वं रजस तमश चैव गुणसर्गः सनातनः
तमॊ ऽवयक्तं शिवं नित्यम अजं यॊनिः सनातनः
परकृतिर विकारः परलयः परधानं परभवाप्ययौ
अनुद्रिक्तम अनूनं च हय अकम्पम अचलं धरुवम
सद असच चैव तत सर्वम अव्यक्तं तरिगुणं समृतम
जञेयानि नामधेयानि नरैर अध्यात्मचिन्तकैः
अव्यक्तनामानि गुणांश च तत्त्वतॊ; यॊ वेद सर्वाणि गतीश च केवलाः
विमुक्तदेहः परविभाग तत्त्ववित; स मुच्यते सर गुणैर निरामयः
[बर]
अव्यक्तात पूर्वम उत्पन्नॊ महान आत्मा महामतिः
आदिर गुणानां सर्वेषां परथमः सर्ग उच्यते
महान आत्मा मतिर विष्णुर विश्वः शम्भुश च वीर्यवान
बुद्धिः परज्ञॊपलब्धिश च तथा खयातिर धृतिः समृतिः
पर्याय वाचकैः शब्दैर महान आत्मा विभाव्यते
तं जानन बराह्मणॊ विद्वान न परमॊहं निगच्छति
सर्वतः पाणिपादश च सर्वतॊ ऽकषिशिरॊमुखः
सर्वतः शरुतिमाँल लॊके सर्वं वयाप्य स तिष्ठति
महाप्रभार्चिः पुरुषः सर्वस्य हृदि निश्रितः
अणिमा लघिमा पराप्तिर ईशानॊ जयॊतिर अव्ययः
तत्र बुद्धिमतां लॊकाः संन्यासनिरताश च ये
धयानिनॊ नित्ययॊगाश च सत्यसंधा जितेन्द्रियाः
जञानवन्तश च ये के चिद अलुब्धा जितमन्यवः
परसन्नमनसॊ धीरा निर्ममा निरहंकृताः
विमुक्ताः सर्व एवैते महत्त्वम उपयान्ति वै
आत्मनॊ महतॊ वेद यः पुण्यां गतिम उत्तमाम
स धीरः सर्वलॊकेषु न मॊहम अधिगच्छति
विष्णुर एवादि सर्गेषु सवयम्भूर भवति परभुः
एवं हि यॊ वेद गुहा शयं परभुं; नरः पुराणं पुरुषं विश्वरूपम
हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं; स बुद्धिमान बुद्धिम अतीत्य तिष्ठति
[बर]
य उत्पन्नॊ महान पूर्वम अहंकारः स उच्यते
अहम इत्य एव संभूतॊ दवितीयः सर्ग उच्यते
अहंकारश च भूतादिर वैकारिक इति समृतः
तेजसश चेतना धातुः परजा सर्गः परजापतिः
देवानां परभवॊ देवॊ मनसश च तरिलॊककृत
अहम इत्य एव तत सर्वम अभिमन्ता स उच्यते
अध्यात्मज्ञाननित्यानां मुनीनां भावितात्मनाम
सवाध्यायक्रतुसिद्धानाम एष लॊकः सनातनः
अहंकारेणाहरतॊ गुणान इमान; भूतादिर एवं सृजते स भूतकृत
वैकारिकः सर्वम इदं विचेष्टते; सवतेजसा रज्ड्जयते जगत तथा
[बर]
अहंकारात परसूतानि महाभूतानि पञ्च वै
पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम
तेषु भूतानि मुह्यन्ते महाभूतेषु पञ्चसु
शब्दस्पर्शन रूपेषु रसगन्धक्रियासु च
महाभूतविनाशान्ते परलये परत्युपस्थिते
सर्वप्राणभृतां धीरा महद उत्पद्यते भयम
यद्य अस्माज जायते भूतं तत्र तत परविलीयते
लीयन्ते परतिलॊमानि जायन्ते चॊत्तरॊत्तरम
ततः परलीने सर्वस्मिन भूते सथावरजङ्गमे
समृतिमन्तस तदा धीरा न लीयन्ते कदा चन
शब्दः सपर्शस तथारूपं रसॊ गन्धश च पञ्चमः
करिया कारणयुक्ताः सयुर अनित्या मॊहसंज्ञिताः
लॊभप्रजन संयुक्ता निर्विशेषा हय अकिंचनाः
मांसशॊणितसंघाता अन्यॊन्यस्यॊपजीविनः
बहिर आत्मान इत्य एते दीनाः कृपण वृत्तयः
पराणापानाव उदानश च समानॊ वयान एव च
अन्तरात्मेति चाप्य एते नियताः पञ्च वायवः
वान मनॊ बुद्धिर इत्य एभिर सार्धम अष्टात्मकं जगत
तवग घराणश्रॊत्रचक्षूंषि रसनं वाक च संयता
विशुद्धं च मनॊ यस्य बुद्धिश चाव्यभिचारिणी
अष्टौ यस्याग्नयॊ हय एते न दहन्ते मनः सदा
स तद बरह्म शुभं याति यस्माद भूयॊ न विद्यते
एकादश च यान्य आहुर इन्द्रियाणि विशेषतः
अहंकारप्रसूतानि तानि वक्ष्याम्य अहं दविजाः
शरॊत्रं तवक चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी
पादौ पायुर उपस्थं च हस्तौ वाग दशमी भवेत
इन्द्रियग्राम इत्य एष मन एकादशं भवेत
एतं गरामं जयेत पूर्वं ततॊ बरह्म परकाशते
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च
शरॊत्रादीन्य अपि पञ्चाहुर बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः
अविशेषाणि चान्यानि कर्म युक्तानि तानि तु
उभयत्र मनॊ जञेयं बुद्धिर दवादशमी भवेत
इत्य उक्तानीन्द्रियाणीमान्य एकादश मया करमात
मन्यन्ते कृतम इत्य एव विदित्वैतानि पण्डिताः
तरीणि सथानानि भूतानां चतुर्थं नॊपपद्यते
सथलम आपस तथाकाशं जन्म चापि चतुर्विधम
अण्डजॊद्भिज्ज संस्वेद जरायुजम अथापि च
चतुर्धा जन्म इत्य एतद भूतग्रामस्य लक्ष्यते
अचराण्य अपि भूतानि खेचराणि तथैव च
अण्डजानि विजानीयात सर्वांश चैव सरीसृपान
संस्वेदाः कृमयः परॊक्ता जन्तवश च तथाविधाः
जन्म दवितीयम इत्य एतज जघन्यतरम उच्यते
भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात
उद्भिज्जानीति तान्य आहुर भूतानि दविजसत्तमाः
दविपाद बहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च
जरायुजानि भूतानि वित्ततान्य अपि सत्तमाः
दविविधापीह विज्ञेया बरह्मयॊनिः सनातना
तपः कर्म च यत पुण्यम इत्य एष विदुषां नयः
दविविधं कर्म विज्ञेयम इज्या दानं च यन मखे
जातस्याध्ययनं पुण्यम इति वृद्धानुशासनम
एतद यॊ वेद विधिवत स मुखः सयाद दविजर्षभाः
विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबॊधत
आकाशं परथमं भूतं शरॊत्रम अध्यात्मम उच्यते
अधिभूतं तथा शब्दॊ दिशस तत्राधिदैवतम
दवितीयं मारुतॊ भूतं तवग अध्यात्मं च विश्रुतम
सप्रष्टव्यम अधिभूतं च विद्युत तत्राधिदैवतम
तृतीयं जयॊतिर इत्य आहुर चक्षुर अध्यात्मम उच्यते
अधिभूतं ततॊ रूपं सूर्यस तत्राधिदैवतम
चतुर्थम आपॊ विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्मम इष्यते
अधिभूतं रसश चात्र सॊमस तत्राधिदैवतम
पृथिवी पञ्चमं भूतं घराणश चाध्यात्मम इष्यते
अधिभूतं तथा गन्धॊ वायुस तत्राधिदैवतम
एष पञ्चसु भूतेषु चतुष्टय विधिः समृतः
अतः परं परवक्ष्यामि सर्वं तरिविधम इन्द्रियम
पादाव अध्यात्मम इत्य आहुर बराह्मणास तत्त्वदर्शिनः
अधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस तत्राधिदैवतम
अवाग गतिर अपानश च पायुर अध्यात्मम इष्यते
अधिभूतं विसर्वश च मित्रस तत्राधिदैवतम
परजनः सर्वभूतानाम उपस्थॊ ऽधयात्मम उच्यते
अधिभूतं तथा शुक्रं दैवतं च परजापतिः
हस्ताव अध्यात्मम इत्य आहुर अध्यात्मविदुषॊ जनाः
अधिभूतं तु कर्माणि शक्रस तत्राधिदैवतम
वैश्वदेवी मनः पूर्वा वाग अध्यात्मम इहॊच्यते
वक्तव्यम अधिभूतं च वह्निस तत्राधिदैवतम
अध्यात्मं मन इत्य आहुः पञ्च भूतानुचारकम
अधिभूतं च मन्यव्यं चन्द्रमाश चाधिदैवतम
अध्यात्मं बुद्धिर इत्य आहुः षडिन्द्रिय विचारिणी
अधिभूतं तु विज्ञेयं बरह्मा तत्राधिदैवतम
यथावद अध्यात्मविधिर एष वः कीर्तितॊ मया
जञानम अस्य हि धर्मज्ञाः पराप्तं बुद्धिमताम इह
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश च महाभूतानि पञ्च च
सर्वाण्य एतानि संधाय मनसा संप्रधारयेत
कषीणे मनसि सर्वस्मिन न जन्म सुखम इष्यते
जञानसंपन्न सत्त्वानां तत सुखं विदुषां मतम
अतः परं परवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम
निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन वा
गुणागुणम अनासङ्गम एकचर्यम अनन्तरम
एतद बराह्मणतॊ वृत्तम आहुर एकपदं सुखम
विद्वान कूर्म इवाङ्गानि कामान संहृत्य सर्वशः
विरजाः सर्वतॊ मुक्तॊ यॊ नरः स सुखी सदा
कामान आत्मनि संयम्य कषीणतृष्णः समाहितः
सर्वभूतसुहृन मैत्रॊ बरह्मभूयं स गच्छति
इन्द्रियाणां निरॊधेन सर्वेषां विषयैषिणाम
मुनेर जनपद तयागाद अध्यात्माग्निः समिध्यते
यथाग्निर इन्धनैर इद्धॊ महाज्यॊतिः परकाशते
तथेन्द्रिय निरॊधेन महान आत्मा परकाशते
यदा पश्यति भूतानि परसन्नात्मात्मनॊ हृदि
सवयं यॊनिस तदा सूक्ष्मात सूक्ष्मम आप्नॊत्य अनुत्तमम
अग्नी रूपं पयः सरॊतॊ वायुः सपर्शनम एव च
मही पङ्कधरं घॊरम आकाशं शरवणं तथा
रागशॊकसमाविष्टं पञ्च सरॊतः समावृतम
पञ्च भूतसमायुक्तं नवद्वारं दविदैवतम
रजस्वलम अथादृश्यं तरिगुणं च तरिधातुकम
संसर्गाभिरतं मूढं शरीरम इति धारणा
दुश्चरं जीवलॊके ऽसमिन सत्त्वं परति समाश्रितम
एतद एव हि लॊके ऽसमिन कालचक्रं परवर्तते
एतन महार्णवं घॊरम अगाधं मॊहसंज्ञितम
विसृजेत संक्षिपेच चैव भॊधयेत सामरं जगत
कामक्रॊधौ भयं मॊहम अभिद्रॊहम अथानृतम
इन्द्रियाणां निरॊधेन स तांस तयजति दुस्त्यजान
यस्यैते निर्जिता लॊके तरिगुणाः पञ्च धातवः
वयॊम्नि तस्य परं सथानम अनन्तम अथ लक्ष्यते
कामकूलाम अपारान्तां मनः सरॊतॊ भयावहाम
नदीं दुर्ग हरदां तीर्णः कामक्रॊधाव उभौ जयेत
स सर्वदॊषनिर्मुक्तस ततः पश्यति यत परम
मनॊ मनसि संधाय पश्यत्य आत्मानम आत्मनि
सर्ववित सर्वभूतेषु वीक्षत्य आत्मानम आत्मनि
एकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस ततस ततः
धरुवं पश्यति रूपाणि दीपाद दीपशतं यथा
स वै विष्णुश च मित्रश च वरुणॊ ऽगनिः परजापतिः
स हि धाता विधाता च स परभुः सर्वतॊ मुखः
हृदयं सर्वभूतानां महान आत्मा परकाशते
तं विप्र संघाश च सुरासुराश च; यक्षाः पिशाचाः पितरॊ वयांसि
रक्षॊगणा भूतगणाश च सर्वे; महर्षयश चैव सदा सतुवन्ति
[बर]
मनुष्याणां तु राजन्यः कषत्रियॊ मध्यमॊ गुणः
कुञ्जरॊ वाहनानां च सिंहश चारण्यवासिनाम
अविः पशूनां सर्वेषाम आखुश च बिलवासिनाम
गवां गॊवृषभश चैव सत्रीणां पुरुष एव च
नयग्रॊधॊ जम्बुवेक्षश च पिप्पलः शाल्मलिस तथा
शिंशपा मेषशृङ्गश च तथा कीचक वेणवः
एते दरुमाणां राजानॊ लॊके ऽसमिन नात्र संशयः
हिमवान पारियात्रश च सद्यॊ विन्ध्यस तरिकूटवान
शवेतॊ नीलश च भासश च काष्ठवांश चैव पर्वतः
शुभस्कन्धॊ महेन्द्रश च माल्यवान पर्वतस तथा
एते पर्वतराजानॊ गणानां मरुतस तथा
सूर्यॊ गरहाणाम अधिपॊ नक्षत्राणां च चन्द्रमाः
यमः पितॄणाम अधिपः सरिताम अथ सागरः
अम्भसां वरुणॊ राजा सत्त्वानां मित्र उच्यते
अर्कॊ ऽधिपतिर उष्णानां जयॊतिषाम इन्दुर उच्यते
अग्निर भूतपतिर नित्यं बराह्मणानां बृहस्पतिः
ओषधीनां पतिः सॊमॊ विष्णुर बलवतां वरः
तवष्टाधिराजॊ रूपाणां पशूनाम ईश्वरः शिवः
दक्षिणानां तथा यज्ञॊ वेदानाम ऋषयस तथा
दिशाम उदीची विप्राणां सॊमॊ राजा परतापवान
कुबेरः सर्वयक्षाणां देवतानां पुरंदरः
एष भूतादिकः सर्गः परजानां च परजापतिः
सर्वेषाम एव भूतानाम अहं बरह्ममयॊ महान
भूतं परतरं मत्तॊ विष्णॊर वापि न विद्यते
राजाधिराजः सर्वासां विष्णुर बरह्ममयॊ महान
ईश्वरं तं विजानीमः स विभुः स परजापतिः
नरकिंनर यक्षाणां गन्धर्वॊरगरक्षसाम
देवदानव नागानां सर्वेषाम ईश्वरॊ हि सः
भग देवानुयातानां सर्वासां वामलॊचना
माहेश्वरी महादेवी परॊच्यते पार्वतीति या
उमां देवीं विजानीत नारीणाम उत्तमां शुभाम
रतीनां वसुमत्यस तु सत्रीणाम अप्सरसस तथा
धर्मकामाश च राजानॊ बराह्मणा धर्मलक्षणाः
तस्माद राजा दविजातीनां परयतेतेह रक्षणे
रज्ञां हि विषये येषाम अवसीदन्ति साधवः
हीनास ते सवगुणैः सर्वैः परेत्यावान मार्गगामिनः
राज्ञां तु विषये येषां साधवः परिरक्षिताः
ते ऽसमिँल लॊके परमॊदन्ते परेत्य चानन्त्यम एव च
पराप्नुवन्ति महात्मान इति वित्तद्विजर्षभाः
अत ऊर्ध्वं परवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम
अहिंसा लक्षणॊ धर्मॊ हिंसा चाधर्मलक्षणा
परकाशलक्षणा देवा मनुष्याः कर्म लक्षणाः
शब्दलक्षणम आकाशं वायुस तु सपर्शलक्षणः
जयॊतिषां लक्षणं रूपम आपश च रसलक्षणाः
धरणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा
सवरव्यञ्जन संस्कारा भारती सत्यलक्षणा
मनसॊ लक्षणं चिन्ता तथॊक्ता बुद्धिर अन्वयात
मनसा चिन्तयानॊ ऽरथान बुद्ध्या चैव वयवस्यति
बुद्धिर हि वयवसायेन लक्ष्यते नात्र संशयः
लक्षणं महतॊ धयानम अव्यक्तं साधु लक्षणम
परवृत्ति लक्षणॊ यॊगॊ जञानं संन्यासलक्षणम
तस्माज जञानं पुरस्कृत्य संन्यसेद इह बुद्धिमान
संन्यासी जञानसंयुक्तः पराप्नॊति परमां गतिम
अतीतॊ ऽदवंद्वम अभ्येति तमॊ मृत्युजरातिगम
धर्मलक्षणसंयुक्तम उक्तं वॊ विधिवन मया
गुणानां गरहणं सम्यग वक्ष्याम्य अहम अतः परम
पार्थिवॊ यस तु गन्धॊ वै घराणेनेह स गृह्यते
घराणस्थश च तथा वायुर गन्धज्ञाने विधीयते
अपां धातुरसॊ नित्यं जिह्वया स तु गृह्यते
जिह्वास्थश च तथा सॊमॊ रसज्ञाने विधीयते
जयॊतिषश च गुणॊ रूपं चक्षुषा तच च गृह्यते
चक्षुःस्थश च तथादित्यॊ रूपज्ञाने विधीयते
वायव्यस तु तथा सपर्शस तवचा परज्ञायते च सः
तवक्स्थश चैव तथा वायुः सपर्शज्ञाने विधीयते
आकाशस्य गुणॊ घॊषः शरॊत्रेण स तु गृह्यते
शरॊत्रस्थाश च दिशः सर्वाः शब्दज्ञाने परकीर्तिताः
मनसस तु गुणश चिन्ता परज्ञया स तु गृह्यते
हृदिस्थ चेतना धातुर मनॊ जञाने विधीयते
बुद्धिर अध्यवसायेन धयानेन च महांस तथा
निश्चित्य गरहणं नित्यम अव्यक्तं नात्र संशयः
अलिङ्ग गरहणॊ नित्यः कषेत्रज्ञॊ निर्गुणात्मकः
तस्माद अलिङ्गः कषेत्रज्ञः केवलं जञानलक्षणः
अव्यक्तं कषेत्रम उद्दिष्टं गुणानां परभवाप्ययम
सदा पश्याम्य अहं लीनं विजानामि शृणॊमि च
पुरुषस तद विजानीते तस्मात कषेत्रज्ञ उच्यते
गुणवृत्तं तथा कृत्स्नं कषेत्रज्ञः परिपश्यति
आदिमध्यावसानान्तं सृज्यमानम अचेतनम
न गुणा विदुर आत्मानं सृज्यमानं पुनः पुनः
न सत्यं वेद वै कश चित कषेत्रज्ञस तव एव विन्दति
गुणानां गुणभूतानां यत परं परतॊ महत
तस्माद गुणांश च तत्त्वं च परित्यज्येह तत्त्ववित
कषीणदॊषॊ गुणान हित्वा कषेत्रज्ञं परविशत्य अथ
निर्द्वंद्वॊ निर्नमः कारॊ निः सवधा कार एव च
अचलश चानिकेतश च कषेत्रज्ञः स परॊ विभुः
[बर]
यद आदिमध्यपर्यन्तं गरहणॊपायम एव च
नाम लक्षणसंयुक्तं सर्वं वक्ष्यामि तत्त्वतः
अहः पूर्वं ततॊ रात्रिर मासाः शुक्लादयः समृताः
शरविष्ठादीनि ऋक्षाणि ऋतवः शिशिरादयः
भूमिर आदिस तु गन्धानां रसानाम आप एव च
रूपाणां जयॊतिर आदिस तु सपर्शादिर वायुर उच्यते
शब्दस्यादिस तथाकाशम एष भूतकृतॊ गुणः
अतः परं परवक्ष्यामि भूतानाम आदिम उत्तमम
आदित्यॊ जयॊतिषाम आदिर अग्निर भूतादिर इष्यते
सावित्री सर्वविद्यानां देवतानां परजापतिः
ओंकारः सर्ववेदानां वचसां पराण एव च
यद यस्मिन नियतं लॊके सर्वं सावित्रम उच्यते
गायत्री छन्दसाम आदिः पशूनाम अज उच्यते
गावश चतुष्पदाम आदिर मनुष्याणां दविजातयः
शयेनः पतत्रिणाम आदिर यज्ञानां हुतम उत्तमम
परिसर्पिणां तु सर्वेषां जयेष्ठः सर्पॊ दविजॊत्तमाः
कृतम आदिर युगानां च सर्वेषां नात्र संशयः
हिरण्यं सर्वरत्नानाम ओषधीनां यवास तथा
सर्वेषां भक्ष्यभॊज्यानाम अन्नं परमम उच्यते
दरवाणां चैव सर्वेषां पेयानाम आप उत्तमाः
सथावराणां च भूतानां सर्वेषाम अविशेषतः
बरह्म कषेत्रं सदा पुण्यं पलक्षः परथमजः समृतः
अहं परजापतीनां च सर्वेषां नात्र संशयः
मम विष्णुर अचिन्त्यात्मा सवयम्भूर इति स समृतः
पर्वतानां महामेरुः सर्वेषाम अग्रजः समृतः
दिशां च परदिशां चॊर्ध्वा दिग जाता परथमं तथा
तथा तरिपथगा गङ्गा नदीनाम अग्रजा समृता
तथा सरॊद पानानां सर्वेषां सागरॊ ऽगरजः
देवदानव भूतानां पिशाचॊरगरक्षसाम
नरकिंनर यक्षाणां सर्वेषाम ईश्वरः परभुः
आदिर विश्वस्य जगतॊ विष्णुर बरह्ममयॊ महान
भूतं परतरं तस्मात तरैलॊक्ये नेह विद्यते
आश्रमाणां च गार्हस्थ्यं सर्वेषां नात्र संशयः
लॊकानाम आदिर अव्यक्तं सर्वस्यान्तस तद एव च
अहान्य अस्तमयान्तानि उदयान्ता च शर्वरी
सुखस्यान्तः सदा दुःखं दुःखस्यान्तः सदा सुखम
सर्वे कषयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः
संयॊगा विप्रयॊगान्ता मरणान्तं हि जीवितम
सर्वं कृतं विनाशान्तं जातस्य मरणं धरुवम
अशाश्वतं हि लॊके ऽसमिन सर्वं सथावरजङ्गमम
इष्टं दत्तं तपॊ ऽधीतं वरतानि नियमाश च ये
सर्वम एतद विनाशान्तं जञानस्यान्तॊ न विद्यते
तस्माज जञानेन शुद्धेन परसन्नात्मा समाहितः
निर्ममॊ निरहंकारॊ मुच्यते सर्वपाप्मभिः
[बर]
बुद्धिसारं मन सतम्भम इन्द्रियग्रामबन्धनम
महाभूतार विष्कम्भं निमेष परिवेष्टनम
जरा शॊकसमाविष्टं वयाधिव्यसनसंचरम
देशकालविचारीदं शरमव्यायाम अनिस्वनम
अहॊरात्र परिक्षेपं शीतॊष्णपरिमण्डलम
सुखदुःखान्त संक्लेशं कषुत्पिपासावकीलनम
छाया तप विलेखं च निमेषॊन्मेष विह्वलम
घॊरमॊहजनाकीर्णं वर्तमानम अचेतनम
मासार्ध मासगणितं विषमं लॊकसंचरम
तमॊ निचयपङ्कं च रजॊ वेगप्रवर्तकम
सत्त्वालंकार दीप्तं च गुणसंघात मण्डलम
सवरविग्रह नाभीकं शॊकसंघात वर्तनम
करिया कारणसंयुक्तं रागविस्तारम आयतम
लॊभेप्सा परिसंख्यातं विविक्तज्ञानसंभवम
भयमॊहपरीवारं भूतसंमॊह कारकम
आनन्द परीतिधारं च कामक्रॊधपरिग्रहम
महद आदि विशेषान्तम असक्तप्रभवाव्ययम
मनॊजवनम अश्रान्तं कालचक्रं परवर्तते
एतद दवंद्व समायुक्तं कालचक्रम अचेतनम
विसृजेत संक्षिपेच चापि बॊधयेत सामरं जगत
कालचक्रप्रवृत्तिं च निवृत्तिं चैव तत्त्वतः
कालचक्रप्रवृत्तिं च निवृत्तिं चैव तत्त्वतः
यस तु वेद नरॊ नित्यं न स भूतेषु मुह्यति
विमुक्तः सर्वसंक्लेशैः सर्वद्वंद्वातिगॊ मुनिः
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः पराप्नॊति परमां गतिम
गृहस्थॊ बरह्म चारी च वानप्रस्थॊ ऽथ भिक्षुकः
चत्वार आश्रमाः परॊक्ताः सर्वे गार्हस्थ्य मूलकाः
यः कश चिद इह लॊके च हय आगमः संप्रकीर्तितः
तस्यान्त गमनं शरेयः कीर्तिर एषा सनातनी
संस्कारैः संस्कृतः पूर्वं यथावच चरितव्रतः
जातौ गुणविशिष्टायां समावर्तेत वेदवित
सवदारनिरतॊ दान्तः शिष्टाचारॊ जितेन्द्रियः
पञ्चभिश च महायज्ञैः शरद्दधानॊ यजेत ह
देवतातिथिशिष्टाशी निरतॊ वेद कर्मसु
इज्या परदानयुक्तश च यथाशक्ति यथाविधि
न पाणिपादचपलॊ न नेत्रचपलॊ मुनिः
न च वाग अङ्गचपल इति शिष्टस्य गॊचरः
नित्ययज्ञॊपवीती सयाच छुक्ल वासाः शुचिव्रताः
नियतॊ दमदानाभ्यां सदा शिष्टैश च संविशेत
जितशिश्नॊदरॊ मैत्रः शिष्टाचार समाहितः
वैणवीं धारयेद यष्टिं सॊदकं च कमण्डलुम
अधीत्याध्यापनं कुर्यात तथा यजन याजने
दानं परतिग्रहं चैव षड्गुणां वृत्तिम आचरेत
तरीणि कर्माणि यानीह बराह्मणानां तु जीविका
याजनाध्यापने चॊभे शुद्धाच चापि परतिग्रहः
अवशेषाणि चान्यानि तरीणि कर्माणि यानि तु
दानम अध्ययनं यज्ञॊ धर्मयुक्तानि तानि तु
तेष्व अप्रमादं कुर्वीत तरिषु कर्मसु धर्मवित
दान्तॊ मैत्रः कषमा युक्तः सर्वभूतसमॊ मुनिः
सर्वम एतद यथाशक्ति विप्रॊ निर्वर्तयञ शुचिः
एवं युक्तॊ जयेत सवर्गं गृहस्थः संशितव्रतः
[बर]
एवम एतेन मार्गेण पूर्वॊक्तेन यथाविधि
अधीतवान यथाशक्ति तथैव बरह्मचर्यवान
सवधर्मनिरतॊ विद्वान सर्वेन्द्रिययतॊ मुनिः
गुरॊः परियहिते युक्तः सत्यधर्मपरः शुचिः
गुरुणा समनुज्ञातॊ भुञ्जीतान्नम अकुत्सयन
हविष्य भैक्ष्य भुक चापि सथानासन विहारवान
दविकालम अग्निं जुह्वानः शुचिर भूत्वा समाहितः
धारयीत सदा दण्डं बैल्वं पालाशम एव वा
कषौमं कार्पासिकं वापि मृगाजिनम अथापि वा
सर्वं काषायरक्तं सयाद वासॊ वापि दविजस्य ह
मेखला च भवेन मौञ्जी जटी नित्यॊदकस तथा
यज्ञॊपवीती सवाध्यायी अलुप्त नियतव्रतः
पूताभिश च तथैवाद्भिः सदा दैवततर्पणम
भावेन नियतः कुर्वन बरह्म चारी परशस्यते
एवं युक्तॊ जयेत सवर्गम ऊर्ध्वरेताः समाहितः
न संसरति जातीषु परमं सथानम आश्रितः
संस्कृतः सर्वसंस्कारैस तथैव बरह्मचर्यवान
गरामान निष्क्रम्य चारण्यं मुनिः परव्रजितॊ वसेत
चर्म वल्कलसंवीतः सवयं परातर उपस्पृशेत
अरण्यगॊचरॊ नित्यं न गरामं परविशेत पुनः
अर्चयन्न अतिथीन काले दद्याच चापि परतिश्रयम
फलपत्रावरैर मूलैः शयामाकेन च वर्तयन
परवृत्तम उदकं वायुं सर्वं वानेयम आ तृणात
पराश्नीयाद आनुपूर्व्येण यथा दीक्षम अतन्द्रितः
आ मूलभल भिक्षाभिर अर्चेद अतिथिम आगतम
यद भक्षः सयात ततॊ दद्याद भिक्षां नित्यम अतन्द्रितः
देवतातिथिपूर्वं च सदा भुञ्जीत वाग्यतः
अस्कन्दित मनाश चैव लघ्वाशी देवताश्रयः
दान्तॊ मैत्रः कषमा युक्तः केशश्मश्रुच धारयन
जुह्वन सवाध्यायशीलश च सत्यधर्मपरायणः
तयक्तदेहः सदा दक्षॊ वननित्यः समाहितः
एवं युक्तॊ जयेत सवर्गं वान परस्थॊ जितेन्द्रियः
गृहस्थॊ बरह्मचारी च वानप्रस्थॊ ऽथ वा पुनः
य इच्छेन मॊक्षम आस्थातुम उत्तमां वृत्तिम आश्रयेत
अभयं सर्वभूतेभ्यॊ दत्त्वा नैष्कर्म्यम आचरेत
सर्वभूतहितॊ मैत्रः सर्वेन्द्रिययतॊ मुनिः
अयाचितम असंकॢप्तम उपपन्नं यदृच्छया
जॊषयेत सदा भॊज्यं गरासम आगतम अस्पृहः
यात्रा मात्रं च भुञ्जीत केवलं पराणयात्रिकम
धर्मलब्धं तथाश्नीयान न कामम अनुवर्तयेत
गरासाद आच्छादनाच चान्यन न गृह्णीयात कथं चन
यावद आहारयेत तावत परतिगृह्णीत नान्यथा
परेभ्यॊ न परतिग्राह्यं न च देयं कदा चन
दैन्यभावाच च भूतानां संविभज्य सदा बुधः
नाददीत परस्वानि न गृह्णीयाद अयाचितम
न किं चिद विषयं भुक्त्वा सपृहयेत तस्य वै पुनः
मृदम आपस तथाश्मानं पत्रपुष्पफलानि च
असंवृतानि गृह्णीयात परवृत्तानीह कार्यवान
न शिल्पजीविकां जीवेद दविर अन्नं नॊत कामयेत
न दवेष्टा नॊपदेष्टा च भवेत निरुपस्कृतः
शरद्धा पूतानि भुञ्जीत निमित्तानि विवर्जयेत
मुधा वृत्तिर असक्तश च सर्वभूतैर असंविदम
कृत्वा वह्निं चरेद भैक्ष्यं विधूमे भुक्तवज जने
वृत्ते शरावसंपाते भैक्ष्यं लिप्सेत मॊक्षवित
लाभे न च परहृष्येत नालाभे विमना भवेत
मात्राशी कालम आकाङ्क्षंश चरेद भैक्ष्यं समाहितः
लाभं साधारणं नेच्छेन न भुञ्जीताभिपूजितः
अभिपूजित लाभाद धि विजुगुप्सेत भिक्षुकः
शुक्तान्य अम्लानि तिक्तानि कषाय कटुकानि च
नास्वादयीत भुञ्जानॊ रसांश च मधुरांस तथा
यात्रा मात्रं च भुञ्जीत केवलं पराणयात्रिकम
असंरॊधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत मॊक्षवित
न चान्यम अनुभिक्षेत भिक्षमाणः कथं चन
न संनिकाशयेद धर्मं विविक्ते विरजाश चरेत
शून्यागारम अरण्यं वा वृक्षमूलं नदीं तथा
परतिश्रयार्थं सेवेत पार्वतीं वा पुनर गुहाम
गरामैक रात्रिकॊ गरीष्मे वर्षास्व एकत्र वा वसेत
अध्वा सूर्येण निर्दिष्टः कीटवच च चरेन महीम
दयार्थं चैव भूतानां समीक्ष्य पृथिवीं चरेत
संचयांश च न कुर्वीत सनेहवासं च वर्जयेत
पूतेन चाम्भसा नित्यं कार्यं कुर्वीत मॊक्षवित
उपस्पृशेद उद्धृताभिर अद्भिश च पुरुषः सदा
अहिंसा बरह्मचर्यं च सत्यम आर्जवम एव च
अक्रॊधश चानसूया च दमॊ नित्यम अपैशुनम
अष्टास्व एतेषु युक्तः सयाद वरतेषु नियतेन्द्रियः
अपापम अशठं वृत्तम अजिह्मं नित्यम आचरेत
आशीर युक्तानि कर्माणि हिंसा युक्तानि यानि च
लॊकसंग्रह धर्मं च नैव कुर्यान न कारयेत
सर्वभावान अतिक्रम्य लघु मात्रः परिव्रजेत
समः सर्वेषु भूतेषु सथावरेषु चरेषु च
परं नॊद्वेजयेत कं चिन न च कस्य चिद उद्विजेत
विश्वास्यः सर्वभूतानाम अग्र्यॊ मॊक्षविद उच्यते
अनागतं च न धयायेन नातीतम अनुचिन्तयेत
वर्तमानम उपेक्षेत कालाकाङ्क्षी समाहितः
न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूषयेत कव चित
न परत्यक्षं परॊक्षं वा किं चिद दुष्टं समाचरेत
इन्द्रियाण्य उपसंहृत्य कूर्मॊ ऽङगानीव सर्वशः
कषीणेन्द्रिय मनॊ बुद्धिर निरीक्षेत निरिन्द्रियः
निर्द्वंद्वॊ निर्नमस्कारॊ निःस्वाहा कार एव च
निर्ममॊ निरहंकारॊ निर्यॊगक्षेम एव च
निराशीः सर्वभूतेषु निरासङ्गॊ निराश्रयः
सर्वज्ञः सर्वतॊ मुक्तॊ मुच्यते नात्र संशयः
अपाणि पादपृष्ठं तम अशिरस्कम अनूदरम
परहीण गुणकर्माणं केवलं विमलं सथिरम
अगन्ध रसम अस्पर्शम अरूपाशब्दम एव च
अत्वग अस्थ्य अथ वामज्जम अमांसम अपि चैव ह
निश्चिन्तम अव्ययं नित्यं हृदिस्थम अपि नित्यदा
सर्वभूतस्थम आत्मानं ये पश्यन्ति न ते मृताः
न तत्र करमते बुद्धिर नेन्द्रियाणि न देवताः
वेदा यज्ञाश च लॊकाश च न तपॊ न पराक्रमः
यत्र जञानवतां पराप्तिर अलिङ्ग गरहणा समृता
तस्माद अलिङ्गॊ धर्मज्ञॊ धर्मव्रतम अनुव्रतः
गूढधर्माश्रितॊ विद्वान अज्ञातचरितं चरेत
अमूढॊ मूढ रूपेण चरेद धर्मम अदूषयन
यथैनम अवमन्येरन परे सततम एव हि
तथा वृत्तश चरेद धर्मं सतां वर्त्माविदूषयन
यॊ हय एवंवृत्तसंपन्नः स मुनिः शरेष्ठ उच्यते
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश च महाभूतानि पञ्च च
मनॊ बुद्धिर अथात्मानम अव्यक्तं पुरुषं तथा
सर्वम एतत परसंख्याय सम्यक संत्यज्य निर्मलः
ततः सवर्गम अवाप्नॊति विमुक्क्तः सर्वबन्धनैः
एतद एवान्त वेलायां परिसंख्याय तत्त्ववित
धयायेद एकान्तम आस्थाय मुच्यते ऽथ निराश्रयः
निर्मुक्तः सर्वसङ्गेभ्यॊ वायुर आकाशगॊ यथा
कषीणकॊशॊ निरातङ्कः पराप्नॊति परमं पदम
[बर]
संन्यासं तप इत्य आहुर वृद्धा निश्चित दर्शिनः
बराह्मणा बरह्मयॊनिस्था जञानं बरह्म परं विदुः
अविदूरात परं बरह्म वेद विद्या वयपाश्रयम
निर्द्वंद्वं निर्गुणं नित्यम अचिन्त्यं गुह्यम उत्तमम
जञानेन तपसा चैव धीराः पश्यन्ति तत पदम
निर्णिक्त तमसः पूता वयुत्क्रान्त रजसॊ ऽमलाः
तपसा कषेमम अध्वानं गच्छन्ति परमैषिणः
संन्यासनिरता नित्यं ये बरह्म विदुषॊ जनाः
तपः परदीप इत्य आहुर आचारॊ धर्मसाधकः
जञानं तव एव परं विद्म संन्यासस तप उत्तमम
यस तु वेद निराबाधं जञानं तत्त्वविनिश्चयात
सर्वभूतस्थम आत्मानं स सर्वगतिर इष्यते
यॊ विद्वान सह वासं च विवासं चैव पश्यति
तथैवैकत्व नानात्वे स दुःखात परिमुच्यते
यॊ न कामयते किं चिन न किं चिद अवमन्यते
इह लॊकस्थ एवैष बरह्मभूयाय कल्पते
परधानगुणतत्त्वज्ञः सर्वभूतविधानवित
निर्ममॊ निरहंकारॊ मुच्यते नात्र संशयः
निर्द्वंद्वॊ निर्नमः कारॊ निः सवधा कार एव च
निर्गुणं नित्यम अद्वंद्वं परशमेनैव गच्छति
हित्वा गुणमयं सर्वं कर्म जन्तुः शुभाशुभम
उभे सत्यानृते हित्वा मुच्यते नात्र संशयः
अव्यक्तबीजप्रभवॊ बुद्धिस्कन्धमयॊ महान
महाहंकार विटप इन्द्रियान्तर कॊटरः
महाभूतविशाखश च विशेषप्रतिशाखवान
सदा पर्णः सपा पुष्पः शुभाशुभफलॊदयः
आजीवः सर्वभूतानां बरह्म वृक्षः सनातनः
एतच छित्त्वा च भित्त्वा च जञानेन परमासिना
हित्वा चामरताम्प्राप्य जह्याद वै मृत्युजन्मनी
निर्ममॊ निरहंकारॊ मुच्यते नात्र संशयः
दवाव एतौ पक्षिणौ नित्यौ सखायौ चाप्य अचेतनौ
एताभ्यां तु परॊ यस्य चेतनावान इति समृतः
अचेतनः सत्त्वसंघात युक्तः; सत्त्वात परं चेतयते ऽनतरात्मा
स कषेत्रज्ञः सत्त्वसंघात बुद्धिर; गुणातिगॊ मुच्यते मृत्युपाशात
[बर]
के चिद बरह्ममयं वृक्षं के चिद बरह्ममयं महत
के चित पुरुषम अव्यक्तं के चित परम अनामयम
मन्यन्ते सर्वम अप्य एतद अव्यक्तप्रभवाव्ययम
उच्च्वास मात्रम अपि चेद यॊ ऽनतकाले समॊ भवेत
आत्मानम उपसंगम्य सॊ ऽमृतत्वाय कल्पते
निमेष मात्रम अपि चेत संयम्यात्मानम आत्मनि
गच्छत्य आत्मप्रसादेन विदुषां पराप्तिम अव्ययाम
पराणायामैर अथ पराणान संयम्य स पुनः पुनः
दश दवादशभिर वापि चतुर्विंशात परं ततः
एवं पूर्वं परसन्नात्मा लभते यद यद इच्छति
अव्यक्तात सत्त्वम उद्रिक्तम अमृतत्वाय कल्पते
सत्त्वात परतरं नान्यत परशंसन्तीह तद्विदः
अनुमानाद विजानीमः पुरुषं सत्त्वसंश्रयम
न शक्यम अन्यथा गन्तुं पुरुषं तम अथॊ दविजाः
कषमा धृतिर अहिंसा च समता सत्यम आर्जवम
जञानं तयागॊ ऽथ संन्यासः सात्त्विकं वृत्तम इष्यते
एतेनैवानुमानेन मन्यन्ते ऽथ मनीषिणः
सत्त्वं च पुरुषश चैकस तत्र नास्ति विचारणा
आहुर एके च विद्वांसॊ ये जञाने सुप्रतिष्ठिताः
कषेत्रज्ञसत्त्वयॊर ऐक्यम इत्य एतन नॊपपद्यते
पृथग भूतस ततॊ नित्यम इत्य एतद अविचारितम
पृथग्भावश च विज्ञेयः सहजश चापि तत्त्वतः
तथैवैकत्व नानात्वम इष्यते विदुषां नयः
मशकॊदुम्बरे तव ऐक्यं पृथक्त्वम अपि दृश्यते
मत्स्यॊ यथान्यः सयाद अप्सु संप्रयॊगस तथानयॊः
संबन्धस तॊयबिन्दूनां पर्णे कॊक नदस्य च
[गुरु]
इत्य उक्तवन्तं ते विप्रास तदा लॊकपितामहम
पुनः संशयम आपन्नाः पप्रच्छुर दविजसत्तमाः
[रसयह]
किंश चिद एवेह धर्माणाम अनुष्ठेयतमं समृतम
वयाहताम इव पश्यामॊ धर्मस्य विविधां गतिम
ऊर्ध्वं देहाद वदन्त्य एके नैतद अस्तीति चापरे
के चित संशयितं सर्वं निःसंशयम अथापरे
अनित्यं नित्यम इत्य एके नास्त्य अस्त्य इत्य अपि चापरे
एकरूपं दविधेत्य एके वयामिश्रम इति चापरे
एकम एके पृथक चान्ये बहुत्वम इति चापरे
मन्यन्ते बराह्मणा एवं पराज्ञास तत्त्वार्थ दर्शिनः
जटाजिनधराश चान्ये मुण्डाः के चिद असंवृताः
अस्नानं के चिद इच्छन्ति सनानम इत्य अपि चापरे
आहारं के चिद इच्छन्ति के चिच चानशने रताः
कर्म के चित परशंसन्ति परशान्तम अपि चापरे
देशकालाव उभौ के चिन नैतद अस्तीति चापरे
के चिन मॊक्षं परशंसन्ति के चिद भॊगान पृथग्विधान
धनानि के चिद इच्छन्ति निर्धनत्वं तथापरे
उपास्य साधनं तव एके नैतद अस्तीति चापरे
अहिंसा निरताश चान्ये केचिद धिंसा परायणाः
पुण्येन यशसेत्य एके नैतद अस्तीति चापरे
सद्भावनिरताश चान्ये के चित संशयिते सथिताः
दुःखाद अन्ये सुखाद अन्ये धयानम इत्य अपरे सथिताः
यज्ञम इत्य अपरे धीराः परदानम इति चापरे
सर्वम एके परशंसन्ति न सर्वम इति चापरे
तपस तव अन्ये परशंसन्ति सवाध्यायम अपरे जनाः
जञानं संन्यासम इत्य एके सवभावं भूतचिन्तकाः
एवं वयुत्थापिते धर्मे बहुधा विप्रधावति
निश्चयं नाधिगच्छामः संमूढाः सुरसत्तम
इदं शरेय इदं शरेय इत्य एवं परस्थितॊ जनः
यॊ हि यस्मिन रतॊ धर्मे स तं पूजयते सदा
तत्र नॊ विहता परज्ञा मनश च बहुलीकृतम
एतद आख्यातुम इच्छामः शरेयः किम इति सत्तम
अतः परं च यद गुह्यं तद भवान वक्तुम अर्हति
सत्त्वक्षत्रज्ञयॊश चैव संबन्धः केन हेतुना
एवम उक्तः स तैर विप्रैर भगवाँल लॊकभावनः
तेभ्यः शशंस धर्मात्मा याथा तथ्येन बुद्धिमान
[बर]
हन्त वः संप्रवक्ष्यामि यन मां पृच्छथ सत्तमाः
समस्तम इह तच छरुत्वा सम्यग एवावधार्यताम
अहिंसा सर्वभूतानाम एतत कृत्यतमं मतम
एतत पदम अनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम
जञानं निःश्रेय इत्य आहुर वृद्धा निश्चयदर्शिनः
तस्माज जञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वपातकैः
हिंसा पराश च ये लॊके ये च नास्तिक वृत्तयः
लॊभमॊहसमायुक्तास ते वै निरयगामिनः
आशीर युक्तानि कर्माणि कुर्वते य तव अतन्द्रिताः
ते ऽसमिँल लॊके परमॊदन्ते जायमानाः पुनः पुनः
कुर्वते ये तु कर्माणि शरद्दधाना विपश्चितः
अनाशीर यॊगसंयुक्तास ते धीराः साधु दर्शिनः
अतः परं परवक्ष्यामि सत्त्वक्षेत्रज्ञयॊर यथा
संयॊगॊ विप्रयॊगश च तन निबॊधत सत्तमाः
विषयॊ विषयित्वं च संबन्धॊ ऽयम इहॊच्यते
विषयी पुरुषॊ नित्यं सत्त्वं च विषयः समृतः
वयाख्यातं पूर्वकल्पेन मशकॊदुम्बरं यथा
भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्त्वम अचेतनम
यस तव एव तु विजानीते यॊ भुङ्क्ते यश च भुज्यते
अनित्यं दवंद्व संयुक्तं सत्त्वम आहुर गुणात्मकम
निर्द्वंद्वॊ निष्कलॊ नित्यः कषेत्रज्ञॊ निर्गुणात्मकः
समः संज्ञा गतस तव एवं यदा सर्वत्र दृश्यते
उपभुङ्क्ते सदा सत्त्वम आपः पुष्करपर्णवत
सर्वैर अपि गुणैर विद्वान वयतिषक्तॊ न लिप्यते
जलबिन्दुर यथा लॊलः पद्मिनी पत्रसंस्थितः
एवम एवाप्य असंसक्तः पुरुषः सयान न संशयः
दरव्यमात्रम अभूत सत्त्वं पुरुषस्येति निश्चयः
यथा दरव्यं च कर्ता च संयॊगॊ ऽपय अनयॊस तथा
यथा परदीपम आदाय कश चित तमसि गच्छति
तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमैषिणः
यावद दरव्यगुणस तावत परदीपः संप्रकाशते
कषीणद्रव्यगुणं जयॊतिर अन्तर्धानाय गच्छति
वयक्तः सत्त्वगुणस तव एवं पुरुषॊ ऽवयक्त इष्यते
एतद विप्रा विजानीत हन्त भूयॊ बरवीमि वः
सहस्रेणापि दुर्मेधा न वृद्धिम अधिगच्छति
चतुर्थेनाप्य अथांशेन वृद्धिमान सुखम एधते
एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनम उपायतः
उपायज्ञॊ हि मेधावी सुखम अत्यन्तम अश्नुते
यथाध्वानम अपाथेयः परपन्नॊ मानवः कव चित
कलेशेन याति महता विनश्यत्य अन्तरापि वा
तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा
पुरुषस्यात्म निःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम
यथा च दीर्घम अध्वानं पद्भ्याम एव परपद्यते
अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः
तम एव च यथाध्वानं रथेनेहाशु गामिना
यायाद अश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः
उच्चं पर्वतम आरुह्य नान्ववेक्षेत भूगतम
रथेन रथिनं पश्येत कलिश्यमानम अचेतनम
यावद रथपथस तावद रथेन स तु गच्छति
कषीणे रथपथे पराज्ञॊ रथम उत्सृज्य गच्छति
एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयॊगविधानवित
समाज्ञाय महाबुद्धिर उत्तराद उत्तरॊत्तरम
यथा महार्णवं घॊरम अप्लवः संप्रगाहते
बाहुभ्याम एव संमॊहाद वधं चर्च्छत्य असंशयम
नावा चापि यथा पराज्ञॊ विभागज्ञस तरित्रया
अक्लान्तः सलिलं गाहेत कषिप्रं संतरति धरुवम
तीर्णॊ गच्छेत परं पारं नावम उत्सृज्य निर्ममः
वयाख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथि पदातिनौ
सनेहात संमॊहम आपन्नॊ नावि दाशॊ यथातथा
ममत्वेनाभिभूतः स तत्रैव परिवर्तते
नावं न शक्यम आरुह्य सथले विपरिवर्तितुम
तथैव रथम आरुह्य नाप्सु चर्या विधीयते
एवं कर्मकृतं चित्रं विषयस्थं पृथक पृथक
यथा कर्मकृतं लॊके तथा तद उपपद्यते
यन नैव गन्धिनॊ रस्यं न रूपस्पर्श शब्दवत
मन्यन्ते मुनयॊ बुद्ध्या तत परधानं परचक्षते
तत्र परधानम अव्यक्तम अव्यक्तस्य गुणॊ महान
महतः परधानभूतस्य गुणॊ ऽहंकार एव च
अहंकारप्रधानस्य महाभूतकृतॊ गुणः
पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाः समृताः
बीजधर्मं यथाव्यक्तं तथैव परसवात्मकम
बीजधर्मा महान आत्मा परसवश चेति नः शरुतम
बीजधर्मा तव अहंकारः परसवश च पुनः पुनः
बीजप्रसव धर्माणि महाभूतानि पञ्च वै
बीजधर्मिण इत्य आहुः परसवं च न कुर्वते
विशेषाः पञ्च भूतानां तेषां वित्तं विशेषणम
तत्रैकगुणम आकाशं दविगुणॊ वायुर उच्यते
तरिगुणं जयॊतिर इत्य आहुर आपश चापि चतुर्गुणः
पृथ्वी पञ्च गुणा जञेया तरस सथावरसंकुला
सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शना
शब्दः सपर्शस तथारूपं रसॊ गन्धश च पञ्चमः
एते पञ्च गुणा भूमेर विज्ञेया दविजसत्तमाः
पार्थिवश च सदा गन्धॊ गन्धश च बहुधा समृतः
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून गुणान
इष्टश चानिष्ट गन्धश च मधुरॊ ऽमलः कटुस तथा
निर्हारी संहतः सनिग्धॊ रूक्षॊ विशद एव च
एवं दशविधॊ जञेयः पार्थिवॊ गन्ध इत्य उत
शब्दः सपर्शस तथारूपं रसश चापां गुणाः समृताः
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस तु बहुधा समृतः
मधुरॊ ऽमलः कटुस तिक्तः कषायॊ लवणस तथा
एवं षड विधविस्तारॊ रसॊ वारिमयः समृतः
शब्दः सपर्शस तथारूपं तरिगुणं जयॊतिर उच्यते
जयॊतिषश च गुणॊ रूपं रूपं च बहुधा समृतम
शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा
हरस्वं दीर्घं तथा सथूलं चतुरस्राणु वृत्तकम
एवं दवादश विस्तारं तेजसॊ रूपम उच्यते
विज्ञेयं बराह्मणैर नित्यं धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ दविगुणॊ वायुर उच्यते
वायॊश चापि गुणः सपर्शः सपर्शश च बहुधा समृतः
उष्णः शीतः सुखॊ दुःखः सनिग्धॊ विशद एव च
कठिनश चिक्कणः शलक्ष्णः पिच्छिलॊ दारुणॊ मृदुः
एवं दवादश विस्तारॊ वायव्यॊ गुण उच्यते
विधिवद बरह्मणैः सिद्धैर धर्मज्ञैस तत्त्वदर्शिभिः
तत्रैकगुणम आकाशं शब्द इत्य एव च समृतः
तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून गुणान
षड्जर्षभौ च गान्धारॊ मध्यमः पञ्चमस तथा
अतः परं तु विज्ञेयॊ निषादॊ धैवतस तथा
इष्टॊ ऽनिष्टश च शब्दस तु संहतः परविभागवान
एवं बहुविधॊ जञेयः शब्द आकाशसंभवः
आकाशम उत्तमं भूतम अहंकारस ततः परम
अहंकारात परा बुद्धिर बुद्धेर आत्मा ततः परम
तस्मात तु परम अव्यक्तम अव्यक्तात पुरुषः परः
परावरज्ञॊ भूतानां यं पराप्यानन्त्यम अश्नुते
[बर]
भूतानाम अथ पञ्चानां यथैषाम ईश्वरं मनः
नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मन एव च
अधिष्ठाता मनॊ नित्यं भूतानां महतां तथा
बुद्धिर ऐश्वर्यम आचष्टे कषेत्रज्ञः सर्व उच्यते
इन्द्रियाणि मनॊ युङ्क्ते सदश्वान इव सारथिः
इन्द्रियाणि मनॊ बुद्धिं कषेत्रज्ञॊ युञ्जते सदा
महाभूतसमायुक्तं बुद्धिसंयमनं रथम
तम आरुह्य स भूतात्मा समन्तात परिधावति
इन्द्रियग्रामसंयुक्तॊ मनः सारथिर एव च
बुद्धिसंयमनॊ नित्यं महान बरह्ममयॊ रथ
एवं यॊ वेत्ति विद्वान वै सदा बरह्ममयं रथम
स धीरः सर्वलॊकेषु न मॊहम अधिगच्छति
अव्यक्तादि विशेषान्तं तरस सथावरसंकुलम
चन्द्रसूर्यप्रभालॊकं गरहनक्षत्रमण्डितम
नदी पर्वत जालैश च सर्वतः परिभूषितम
विविधाबिःस तथाद्भिश च सततं समलंकृतम
आजीवः सर्वभूतानां सर्वप्राणभृतां गतिः
एतद बरह्म वनं नित्यं यस्मिंश चरति कषेत्रवित
लॊके ऽसमिन यानि भूतानि सथावराणि चराणि च
तान्य एवाग्रे परलीयन्ते पश्चाद भूतकृता गुणाः
गुणेभ्यः पञ्च भूतानि एष भूतसमुच्छ्रयः
देवा मनुष्या गन्धर्वाः पिशाचासुरराक्षसाः
सर्वे सवभावतः सृष्टा न करियाभ्यॊ न कारणात
एते विश्वकृतॊ विप्रा जायन्ते ह पुनः पुनः
तेभ्यः परसूतास तेष्व एव महाभूतेषु पञ्चसु
परलीयन्ते यथाकालम ऊर्मयः सागरे यथा
विश्वसृग्भ्यस तु भूतेभ्यॊ महाभूतानि गच्छति
भूतेभ्यश चापि पञ्चभ्यॊ मुक्तॊ गच्छेत परजापतिम
परजापतिर इदं सर्वं तपसैवासृजत परभुः
तथैव वेदान ऋषयस तपसा परतिपेदिरे
तपसश चानुपूर्व्येण फलमूलाशिनस तथा
तरैलॊक्यं तपसा सिद्धाः पश्यन्तीह समाहिताः
ओषधान्य अगदादीनी नाना विद्याश च सर्वशः
तपसैव परसिध्यन्ति तपॊ मूलं हि साधनम
यद दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरन्वयम
तत सर्वं तपसा साध्यं तपॊ हि दुरतिक्रमम
सुरापॊ बरह्महा सतेयी भरूणहा गुरुतल्पगः
तपसैव सुतप्तेन मुच्यन्ते किल्बिषात ततः
मनुष्याः पितरॊ देवाः पशवॊ मृगपक्षिणः
यानि चान्यानि भूतानि तरसानि सथावराणि च
तपः परायणा नित्यं सिध्यन्ते तपसा सदा
तथैव तपसा देवा महाभागा दिवं गताः
आशीर युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये तव अतन्द्रिताः
अहंकारसमायुक्तास ते सकाशे परजापतेः
धयानयॊगेन शुद्धेन निर्ममा निरहंकृताः
पराप्नुवन्ति महात्मानॊ महान्तं लॊकम उत्तमम
धयानयॊगाद उपागम्य परसन्नमतयः सदा
सुखॊपचयम अव्यक्तं परविशन्त्य आत्मवत्तया
धयानयॊगाद उपागम्य निर्ममा निरहंकृताः
अव्यक्तं परविशन्तीह महान्तं लॊकम उत्तमम
अव्यक्ताद एव संभूतः समयज्ञॊ गतः पुनः
तमॊ रजॊभ्यां निर्मुक्तः सत्त्वम आस्थाय केवलम
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वं तयजति निष्कलः
कषेत्रज्ञ इति तं विद्याद यस तं वेद स वेदवित
चित्तं चित्ताद उपागम्य मुनिर आसीत संयतः
यच चित्तस तन मना भूत्वा गुह्यम एतत सनातनम
अव्यक्तादि विशेषान्तम अविद्या लक्षणं समृतम
निबॊधत यथा हीदं गुणैर लक्षणम इत्य उत
दव्यक्षरस तु भवेन मृत्युस तर्यक्षरं बरह्म शाश्वतम
ममेति च भवेन मृत्युर न ममेति च शाश्वतम
कर्म के चित परशंसन्ति मन्दबुद्धितरा नराः
ये तु बुद्धा महात्मानॊ न परशंसन्ति कर्म ते
कर्मणा जायते जन्तुर मूर्तिमान षॊडशात्मकः
पुरुषं सृजते ऽविद्या अग्राह्यम अमृताशिनम
तस्मात कर्मसु निःस्नेहा ये के चित पारदर्शिनः
विद्यामयॊ ऽयं पुरुषॊ न तु कर्ममयः समृतः
अपूर्वम अमृतं नित्यं य एनम अविचारिणम
य एनं विन्दते ऽऽतमानम अग्राह्यम अमृताशिनम
अग्राह्यॊ ऽमृतॊ भवति य एभिः कारणैर धरुवः
अपॊह्य सर्वसंकल्पान संयम्यात्मानम आत्मनि
स तद बरह्म शुभं वेत्ति यस्माद भूयॊ न विद्यते
परसादेनैव सत्त्वस्य परसादं समवाप्नुयात
लक्षणं हि परसादस्य यथा सयात सवप्नदर्शनम
गतिर एषा तु मुक्तानां ये जञानपरिनिष्ठिताः
परवृत्तयश च याः सर्वाः पश्यन्ति परणामजाः
एषा गतिर असक्तानाम एष धर्मः सनातनः
एषा जञानवतां पराप्तिर एतद वृत्तम अनिन्दितम
समेन सर्वभूतेषु निःस्पृहेण निराशिषा
शक्या गतिर इयं गन्तुं सर्वत्र समदर्शिना
एतद वः सर्वम आख्यातं मया विप्रर्षिसत्तमाः
एवम आचरत कषिप्रं ततः सिद्धिम अवाप्स्यथ
[गुरु]
इत्य उक्तास ते तु मुनयॊ बरह्मणा गुरुणा तथा
कृतवन्तॊ महात्मानस ततॊ लॊकान अवाप्नुवन
तवम अप्य एतन महाभाग यथॊक्तं बरह्मणॊ वचः
सम्यग आचार शुद्धात्मंस ततः सिद्धिम अवाप्स्यसि
[वा]
इत्य उक्तः स तदा शिष्यॊ गुरुणा धर्मम उत्तमम
चकार सर्वं कौन्तेय ततॊ मॊक्षम अवाप्तवान
कृतकृत्यश च स तदा शिष्यः कुरुकुलॊद्वह
तत पदं समनुप्राप्तॊ यत्र गत्वा न शॊचति
[अर्जुन]
कॊ नव असौ बराह्मणः कृष्ण कश च शिष्यॊ जनार्दन
शरॊतव्यं चेन मयैतद वै तत तवम आचक्ष्व मे विभॊ
[वा]
अहं गुरुर महाबाहॊ मनः शिष्यं च विद्धि मे
तवत परीत्या गुह्यम एतच च कथितं मे धनंजय
मयि चेद अस्ति ते परीतिर नित्यं कुरुकुलॊद्वह
अध्यात्मम एतच छरुत्वा तवं सम्यग आचर सुव्रत
ततस तवं सम्यग आचीर्णे धर्मे ऽसमिन कुरुनन्दन
सर्वपापविशुद्धात्मा मॊक्षं पराप्स्यसि केवलम
पूर्वम अप्य एतद एवॊक्तं युद्धकाल उपस्थिते
मया तव महाबाहॊ तस्माद अत्र मनः कुरु
मया तु भरतश्रेष्ठ चिरदृष्टः पिता विभॊ
तम अहं दरष्टुम इच्छामि संमते तव फल्गुन
[व]
इत्य उक्तवचनं कृष्णं परत्युवाच धनंजयः
गच्छावॊ नगरं कृष्ण गजसाह्वयम अद्य वै
समेत्य तत्र राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
समनुज्ञाप्य दुर्धर्षं सवां पुरीं यातुम अर्हसि
[व]
ततॊ ऽभयचॊदयत कृष्णॊ युज्यताम इति दारुकम
मुहूर्ताद इव चाचष्ट युक्तम इत्य एव दारुकः
तथैव चानुयात्राणि चॊदयाम आस पाण्डवः
सज्जयध्वं परयास्यामॊ नगरं गजसाह्वयम
इत्य उक्ताः सैनिकास ते तु सज्जीभूता विशां पते
आचख्युः सज्जम इत्य एव पार्थायामित तेजसे
ततस तौ रथम आस्थाय परयातौ कृष्ण पाण्डवौ
विकुर्वाणौ कथाश चित्राः परीयमाणौ विशां पते
रथस्थं तु महातेजा वासुदेवं धनंजयः
पुनर एवाब्रवीद वाक्यम इदं भरतसत्तम
तवत्प्रसादाज जयः पराप्तॊ राज्ञा वृष्णिकुलॊद्वह
निहताः शत्रवश चापि पराप्तं राज्यम अकण्टकम
नाथवन्तश च भवता पाण्डवा मधुसूदन
भवन्तं पलवम आसाद्य तीर्णाः सम कुरु सागरम
विश्वकर्मन नमस ते ऽसतु विश्वात्मन विश्वसंभव
यथाहं तवा विजानामि यथा चाहं भवन मनाः
तवत तेजः संभवॊ नित्यं कुताशॊ मधुसूदन
रतिः करीडामयी तुभ्यं माया ते रॊदसी विभॊ
तवयि सर्वम इदं विश्वं यद इदं सथाणुजङ्गमम
तवं हि सर्वं विकुरुषे भूतग्रामं सनातनम
पृथिवीं चान्तरिक्षं च तथा सथावरजङ्गमम
हसितं ते ऽमला जयॊत्स्ना ऋतवश चेन्द्रियान्वयाः
पराणॊ वायुः सततगः करॊधॊ मृत्युः सनातनः
परसादे चापि पद्मा शरीर नित्यं तवयि महामते
रतिस तुष्टिर धृतिः कषान्तिस तवयि चेदं चराचरम
तवम एवेह युगान्तेषु निधनं परॊच्यसे ऽनघ
सुदीर्घेणापि कालेन न ते शक्या गुणा मया
आत्मा च परमॊ वक्तुं नमस ते नलिनेक्षण
विदितॊ मे ऽसि दुर्धर्ष नारदाद देवलात तथा
कृष्णद्वैपायनाच चैव तथा कुरुपितामहात
तवयि सर्वं समासक्तं तवम एवैकॊ जनेश्वरः
यच चानुग्रह संयुक्तम एतद उक्तं तवयानघ
एतत सर्वम अहं सम्यग आचरिष्ये जनार्दन
इदं चाद्भुतम अत्यर्थं कृतम अस्मत्प्रियेप्सया
यत पापॊ निहतः संख्ये कौरव्यॊ धृतराष्ट्रजः
तवया दग्धं हि तत सौन्यं मया विजितम आहवे
भवता तत कृतं कर्म येनावाप्तॊ जयॊ मया
दुर्यॊधनस्य संग्रामे तव बुद्धिपराक्रमैः
कर्णस्य च वधॊपायॊ यथावत संप्रदर्शितः
सैन्धवस्य च पापस्य भूरिश्रवस एव च
अहं च परीयमाणेन तवया देवकिनन्दन
यद उक्तस तत करिष्यामि न हि मे ऽतर विचारणा
राजानं च समासाद्य धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
चॊदयिष्यामि धर्मज्ञ गमनार्थं तवानघ
रुचितं हि ममैतत ते दवारकागमनं परभॊ
अचिराच चैव दृष्टा तवं मातुलं मधुसूदन
बलदेवं च दुर्धर्षं तथान्यान वृष्णिपुंगवान
एवं संभाषमाणौ तौ पराप्तौ वारणसाह्वयम
तथा विविशतुश चॊभौ संप्रहृष्टनराकुलम
तौ गत्वा धृतराष्ट्रस्य गृहं शक्र गृहॊपमम
ददृशाते महाराज धृतराष्ट्रं जनेश्वरम
विदुरं च महाबुद्धिं राजानं च युधिष्ठिरम
भीमसेनं च दुर्धर्षं माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
धृतराष्ट्रम उपासीनं युयुत्सुं चापराजितम
गान्धारीं च महाप्राज्ञां पृथां कृष्णां च भामिनीम
सुभद्राद्याश च ताः सर्वा भरतानां सत्रियस तथा
ददृशाते सथिताः सर्वा गान्धारीं परिवार्य वै
ततः समेत्य राजानं धृतराष्ट्रम अरिंदमौ
निवेद्य नामधेये सवे तस्य पादाव अगृह्णताम
गान्धार्याश च पृथायाश च धर्मराज्ञस तथैव च
भीमस्य च महात्मानौ तथा पादावगृह्णताम
कषत्तारं चापि संपूज्य पृष्ट्वा कुशलम अव्ययम
तैः सार्धं नृपतिमं वृद्धं ततस तं पर्युपासताम
ततॊ निशि महाराज धृतराष्ट्रः कुरूद्वहान
जनार्दनं च मेधावी वयसर्जयत वै गृहान
ते ऽनुज्ञाता नृपतिना ययुः सवं सवं निवेशनम
धनंजय गृहान एव ययौ कृष्णस तु वीर्यवान
तत्रार्चितॊ यथान्यायं सर्वकामैर उपस्थितः
कृष्णः सुष्वाप मेधावी धनंजय सहायवान
परभातायां तु शर्वर्यां कृतपूर्वाह्णिक करियौ
धर्मराजस्य भवनं जग्मतुः परमार्चितौ
यत्रास्ते स सहामात्यॊ धर्मराजॊ महामनाः
ततस तौ तत परविश्याथ ददृशाते महाबलौ
धर्मराजानम आसीनं देवराजम इवाश्विनौ
तौ समासाद्य राजानं वार्ष्णेय कुर पुंगवौ
निषीदतुर अनुज्ञातौ परीयमाणेन तेन वै
ततः स राजा मेधावी विविक्षू परेक्ष्य ताव उभौ
परॊवाच वदतां शरेष्ठॊ वचनं राजसत्तमः
विविक्षू हि युवां मन्ये वीरौ यदुकुरूद्वहौ
बरूत कर्तास्मि सर्वं वां नचिरान मा विचार्यताम
इत्य उक्ते फल्गुनस तत्र धर्मराजानम अब्रवीत
विनीतवद उपागम्य वाक्यं वाक्यविशारदः
अयं चिरॊषितॊ राजन वासुदेवः परतापवान
भवन्तं समनुज्ञाप्य पितरं दरष्टुम इच्छति
स गच्छेद अभ्यनुज्ञातॊ भवता यदि मन्यसे
आनर्तनगरीं वीरस तदनुज्ञातुम अर्हसि
[य]
पुण्डरीकाक्ष भद्रं ते गच्छ तवं मधुसूदन
पुरीं दवारवतीम अद्य दरष्टुं शूर सुतं परभुम
रॊचते मे महाबाहॊ गमनं तव केशव
मातुलश चिरदृष्टॊ मे तवया देवी च देवकी
मातुलं वसुदेवं तवं बलदेवं च माधव
पूजयेथा महाप्राज्ञ मद्वाक्येन यथार्हतः
समरेथाश चापि मां नित्यं भीमं च बलिनां वरम
फल्गुनं नकुलं चैव सहदेवं च माधव
आनर्तान अवलॊक्य तवं पितरं च महाभुज
वृष्णींश च पुनर आगच्छेर हयमेधे ममानघ
स गच्छ रत्नान्य आदाय विविधानि वसूनि च
यच चाप्य अन्यन मनॊज्ञं ते तद अप्य आदत्स्व सात्वत
इयं हि वसुधा सर्वा परसादात तव माधव
अस्मान उपगता वीर निहताश चापि शत्रवः
एवं बरुवति कौरव्ये धर्मराजे युधिष्ठिरे
वासुदेवॊ वरः पुंसाम इदं वचनम अब्रवीत
तवैव रत्नानि धनं च केवलं; धरा च कृत्स्ना तु महाभुजाद्य वै
यद अस्ति चान्यद दरविणं गृहेषु मे; तवम एव तस्येश्वर नित्यम ईश्वरः
तथेत्य अथॊक्तः परतिपूजितस तदा; गदाग्रजॊ धर्मसुतेन वीर्यवान
पितृष्वसाम अभ्यवदद यथाविधि; संपूजितश चाप्य अगमत परदक्षिणम
तया स सम्यक परतिनन्दितस तदा; तथैव सर्वैर विदुरादिभिस ततः
विनिर्ययौ नागपुराद गदाग्रजॊ; रथेन दिव्येन चतुर्युजा हरिः
रथं सुभद्राम अधिरॊप्य भामिनीं; युधिष्ठिरस्यानुमते जनार्दनः
पितृष्वसायाश च तथा महाभुजॊ; विनिर्ययौ पौरजनाभिसंवृतः
तम अन्वगाद वानरवर्य केतनः; स सात्यक्तिर माद्रवतीसुताव अपि
अगाध बुद्धिर विदुरश च माधवं; सवयं च भीमॊ गजराजविक्रमः
निवर्तयित्वा कुरु राष्ट्रवर्धनांस; ततः स सर्वान विदुरं च वीर्यवान
जनार्दनॊ दारुकम आह स तवरः; परचॊदयाश्वान इति सात्यकिस तदा
ततॊ ययौ शत्रुगणप्रमर्दनः; शिनिप्रवीरानुगतॊ जनार्दनः
यथा निहत्यारि गणाञ शतक्रतुर; दिवं तथानर्तपुरीं परतापवान
[व]
तथा परयान्तं वार्ष्णेयं दवारकां भरतर्षभाः
परिष्वज्य नयवर्तन्त सानुयात्राः परंतपाः
पुनः पुनश च वार्ष्णेयं पर्यष्वजत फल्गुनः
आ चक्षुर्विषयाच चैनं ददर्श च पुनः पुनः
कृच्छ्रेणैव च तां पार्थॊ गॊविन्दे विनिवेशिताम
संजहार तदा दृष्टिं कृष्णश चाप्य अपराजितः
तस्य परयाणे यान्य आसन निमित्तानि महात्मनः
बहून्य अद्भुतरूपाणि तानि मे गदतः शृणु
वायुर वेगेन महता रथस्य पुरतॊ ववौ
कुर्वन निःशर्करं मार्गं विरजस्कम अकण्टकम
ववर्ष वासवश चापि तॊयं शुचि सुगन्धि च
दिव्यानि चैव पुष्पाणि पुरतः शार्ङ्गधन्वनः
स परयातॊ महाबाहुः समेषु मरु धन्वसु
ददर्शाथ मुनिश्रेष्ठम उत्तङ्कम अमितौजसम
स तं संपूज्य तेजस्वी मुनिं पृथुल लॊचनः
पूजितस तेन च तदा पर्यपृच्छद अनामयम
स पृष्टः कुशलं तेन संपूज्य मधुसूदनम
उत्तङ्कॊ बराह्मणश्रेष्ठस ततः पप्रच्छ माधवम
कच चिच छौरे तवया गत्वा कुरुपाण्डवसद्म तत
कृतं सौभ्रात्रम अचलं तन मे वयाख्यातुम अर्हसि
अभिसंधाय तान वीरान उपावृत्तॊ ऽसि केशव
संबन्धिनः सुदयितान सततं वृष्णिपुङ्गव
कच चित पाण्डुसुताः पञ्च धृतराष्ट्रस्य चात्मजाः
लॊकेषु विहरिष्यन्ति तवया सह परंतप
सवराष्ट्रेषु च राजानः कच चित पराप्स्यन्ति वै सुखम
कौरवेषु परशान्तेषु तवया नाथेन माधव
या मे संभावना तात तवयि नित्यम अवर्तत
अपि सा सफला कृष्ण कृता ते भरतान परति
[वा]
कृतॊ यत्नॊ मया बरह्मन सौभ्रात्रे कौरवान परति
न चाशक्यन्त संधातुं ते ऽधर्मरुचयॊ मया
ततस ते निधनं पराप्ताः सर्वे स सुतबान्धवाः
न दिष्टम अभ्यतिक्रान्तुं शक्यं बुद्ध्या बलेन वा
महर्षे विदितं नूनं सर्वम एतत तवानघ
ते ऽतयक्रामन मतिं मह्यं भीष्मस्य विदुरस्य च
ततॊ यमक्षयं जग्मुः समासाद्येतरेतरम
पञ्च वै पाण्डवाः शिष्टा हतमित्रा हतात्मजाः
धार्तराष्ट्राश च निहताः सर्वे स सुतबान्धवाः
इत्य उक्तवचने कृष्णे भृशं करॊधसमन्वितः
उत्तङ्कः परत्युवाचैनं रॊषाद उत्फाल्य लॊचने
यस्माच छक्तेन ते कृष्ण न तराताः कुरुपाण्डवाः
संबन्धिनः परियास तस्माच छप्स्ये ऽहं तवाम असंशयम
न च ते परसभं यस्मात ते निगृह्य निवर्तिताः
तस्मान मन्युपरीतस तवां शप्स्यामि मधुसूदन
तवया हि शक्तेन सता मिथ्याचारेण माधव
उपचीर्णाः कुरुश्रेष्ठा यस तव एतान समुपेक्षथाः
[वा]
शृणु मे विस्तरेणेदं यद वक्ष्ये भृगुनन्दन
गृहाणानुनयं चापि तपस्वी हय असि भार्गव
शरुत्वा तवम एतद अध्यात्मं मुञ्चेथाः शापम अद्य वै
न च मां तपसाल्पेन शक्तॊ ऽभिभवितुं पुमान
न च ते तपसॊ नाशम इच्छामि जपतां वर
तपस ते सुमहद दीप्तं गुरवश चापि तॊषिताः
कौमारं वरह्मचर्यं ते जानामि दविजसत्तम
दुःखार्जितस्य तपसस तस्मान नेच्छामि ते वययम
[उ]
बरूहि केशव तत्त्वेन तवम अध्यात्मम अनिन्दितम
शरुत्वा शरेयॊ ऽधिधास्यामि शापं वा ते जनार्दन
[वा]
तमॊ रजश च सत्त्वं च विद्धि भावान मदाश्रयान
तथा रुद्रान वसूंश चापि विद्धि मत परभवान दविज
मयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतेषु चाप्य अहम
सथित इत्य अभिजानीहि मा ते ऽभूद अत्र संशयः
तथा दैत्य गणान सर्वान यक्षराक्षस पन्नगान
गन्धर्वाप्सरसश चैव विद्धि मत परभवान दविज
सद असच चैव यत पराहुर अव्यक्तं वयक्तम एव च
अक्षरं च कषरं चैव सर्वम एतन मद आत्मकम
ये चाश्रमेषु वै धर्माश चतुर्षु विहिता मुने
दैवानि चैव कर्माणि विद्धि सर्वं मद आत्मकम
असच च सद असच चैव यद विश्वं सद असतः परम
ततः परं नास्ति चैव देवदेवात सनातनात
ओंकार पभवान वेदान विद्धि मां तवं भृगूद्वह
यूपं सॊमं तथैवेह तरिदशाप्यायनं मखे
हॊतारम अपि हव्यं च विद्धि मां भृगुनन्दन
अध्वर्युः कल्पकश चापि हविः परमसंस्कृतम
उद्गाता चापि मां सतौति गीतघॊषैर महाध्वरे
परायश्चित्तेषु मां बरह्मञ शान्ति मङ्गलवाचकाः
सतुवन्ति विश्वकर्माणं सततं दविजसत्तमाः
विद्धि मह्यं सुतं धर्मम अग्रजं दविजसत्तम
मानसं दयितं विप्र सर्वभूतदयात्मकम
तत्राहं वर्तमानैश च निवृत्तैर्श चैव मानवैः
बह्वीः संसरमाणॊ वै यॊनीर हि दविजसत्तम
धर्मसंरक्षणार्थाय धर्मसंस्थापनाय च
तैस तैर वेषैश च रूपैश च तरिषु लॊकेषु भार्गव
अहं विष्णुर अहं बरह्मा शक्रॊ ऽथ परभवाप्ययः
भूतग्रामस्य सर्वस्य सरष्टा संहार एव च
अधर्मे वर्तमानानां सर्वेषाम अहम अप्य उत
धर्मस्य सेतुं बध्नामि चलिते चलिते युगे
तास ता यॊनीः परविश्याहं परजानां हितकाम्यया
यदा तव अहं देव यॊनौ वर्तामि भृगुनन्दन
तदाहं देववत सर्वम आचरामि न संशयः
यदा गन्धर्वयॊनौ तु वर्तामि भृगुनन्दन
तदा गन्धर्ववच चेष्टाः सर्वाश चेष्टामि भार्गव
नागयॊनौ यदा चैव तदा वर्तामि नागवत
यक्षराक्षस यॊनीश च यथावद विचराम्य अहम
मानुष्ये वर्तमाने तु कृपणं याचिता मया
न च ते जातसंमॊहा वचॊ गृह्णन्ति मे हितम
भयं च महद उद्दिश्य तरासिताः कुरवॊ मया
करुद्धेव भूत्वा च पुनर यथावद अनुदर्शिताः
ते ऽधर्मेणेह संयुक्ताः परीताः कालधर्मणा
धर्मेण निहता युद्धे गताः सवर्गं न संशयः
लॊकेषु पाण्डवाश चैव गताः खयातिं दविजॊत्तम
एतत ते सर्वम आख्यातं यन मां तवं परिपृच्छसि
[उ]
अभिजानामि जगतः कर्तारं तवां जनार्दन
नूनं भवत्प्रसादॊ ऽयम इति मे नास्ति संशयः
चित्तं च सुप्रसन्नं मे तवद भावगतम अच्युत
विनिवृत्तश च मे कॊप इति विद्धि परंतप
यदि तव अनुग्रहं कं चित तवत्तॊ ऽरहॊ ऽहं जनार्दन
दरष्टुम इच्छामि ते रूपम ऐश्वरं तन निदर्शय
[व]
ततः स तस्मै परीतात्मा दर्शयाम आस तद वपुः
शाश्वतं वैष्णवं धीमान ददृशे यद धनंजयः
स ददर्श महात्मानं विश्वरूपं महाभुजम
विस्मयं च ययौ विप्रस तद दृष्ट्वा रूपम ऐश्वरम
[उ]
विश्वकर्मन नमस ते ऽसतु यस्य ते रूपम ईदृशम
पद्भ्यां ते पृथिवी वयाप्ता शिरसा चावृतं नभः
दयावापृथिव्यॊर यन मध्यं जठरेण तद आवृतम
भुजाभ्याम आवृताश चाशास तवम इदं सर्वम अच्युत
संहरस्व पुनर देवरूपम अक्षय्यम उत्तमम
पुनस तवां सवेन रूपेण दरष्टुम इच्छामि शाश्वतम
[व]
तम उवाच परसन्नात्मा गॊविन्दॊ जनमेजय
वरं वृणीष्वेति तदा तम उत्तङ्कॊ ऽबरवीद इदम
पर्याप्त एष एवाद्य वरस तवत्तॊ महाद्युते
यत ते रूपम इदं कृष्ण पश्यामि परभवाप्ययम
तम अब्रवीत पुनः कृष्णॊ मा तवम अत्र विचारय
अवश्यम एतत कर्तव्यम अमॊघं दर्शनं मम
[उ]
अवश्य करणीयं वै यद्य एतन मन्यसे विभॊ
तॊयम इच्छामि यत्रेष्टं मरुष्व एतद धि दुर्लभम
[व]
ततः संहृत्य तत तेजः परॊवाचॊत्तङ्कम ईश्वरः
एष्टव्ये सति चिन्त्यॊ ऽहम इत्य उक्त्वा दवारकां ययौ
ततः कदा चिद भगवान उत्तङ्कस तॊयकाङ्क्षया
तृषितः परिचक्राम मरौ सस्मार चायुतम
ततॊ दिग्वाससं धीमान मातङ्गं मलपङ्किनम
अपश्यत मरौ तस्मिञ शवयूथपरिवारितम
भीषणं बद्धनिस्त्रिंशं बाणकार्मुकधारिणम
तस्याधः सरॊतसॊ ऽपश्यद वारि भूरि दविजॊत्तमः
समरन्न एव च तं पराह मातङ्गः परहसन्न इव
एह्य उत्तङ्क परतीच्छस्व मत्तॊ वारि भृगूद्वह
कृपा हिमे सुमहती तवां दृष्ट्वा तृट समाहतम
इत्य उक्तस तेन स मुनिस तत तॊयं नाभ्यनन्दत
चिक्षेप च स तं धीमान वाग्भिर उग्राभिर अच्युतम
पुनः पुनश च मातङ्गः पिबस्वेति तम अब्रवीत
न चापिबत स सक्रॊधः कषुभितेनान्तर आत्मना
स तथा निश्चयात तेन परत्याख्यातॊ महात्मना
शवभिः सह महाराज तत्रैवान्तरधीयत
उत्तङ्कस तं तथा दृष्ट्वा ततॊ वरीडित मानसः
मेने परलब्धम आत्मानं कृष्णेनामित्र घातिना
अथ तेनैव मार्गेण शङ्खचक्रगदाधरः
आजगाम महाबाहुर उत्तङ्कश चैनम अब्रवीत
न युक्तं तादृशं दातुं तवया पुरुषसत्तम
सलिलं विप्रमुख्येभ्यॊ मातङ्गस्रॊतसा विभॊ
इत्य उक्तवचनं धीमान महाबुद्धिर जनार्दनः
उत्तङ्कं शलक्ष्णया वाचा सान्त्वयन्न इदम अब्रवीत
यादृशेनेह रूपेण यॊग्यं दातुं वृतेन वै
तादृशं खलु मे दत्तं तवं तु तन नावबुध्यसे
मया तवदर्थमुक्तॊ हि वज्रपाणिः पुरंदरः
उत्तङ्कायामृतं देहि तॊयरूपम इति परभुः
स माम उवाच देवेन्द्रॊ न मर्त्यॊ ऽमर्त्यतां वरजेत
अन्यम अस्मै वरं देहीत्य असकृद भृगुनन्दन
अमृतं देयम इत्य एव मयॊक्तः स शचीपतिः
स मां परसाद्य देवेन्द्रः पुनर एवेदम अब्रवीत
यदि देयम अवश्यं वै मातङ्गॊ ऽहं महाद्युते
भूत्वामृतं परदास्यामि भार्गवाय महात्मने
यद्य एवं परतिगृह्णाति भार्गवॊ ऽमृतम अद्य वै
परदातुम एष गच्छामि भार्गवायामृतं परभॊ
परत्याख्यातस तव अहं तेन न दद्याम इति भार्गव
स तथा समयं कृत्वा तेन रूपेण वासवः
उपस्थितस तवया चापि परत्याख्यातॊ ऽमृतं ददत
चण्डाल रूपी भवगान सुमहांस ते वयतिक्रमः
यत तु शक्यं मया कर्तुं भूय एव तवेप्सितम
तॊयेप्सां तव दुर्धर्ष करिष्ये सफलाम अहम
येष्व अहःसु तव बरह्मन सलिलेच्छा भविष्यति
तदा मरौ भविष्यन्ति जलपूर्णाः पयॊधराः
रसवच च परदास्यन्ति ते तॊयं भृगुनन्दन
उत्तङ्क मेधा इत्य उक्ताः खयातिं यास्यन्ति चापि ते
इत्य उक्तः परीतिमान विप्रः कृष्णेन स बभूव ह
अद्याप्य उत्तङ्क मेघाश च मरौ वर्षन्ति भारत
[ज]
उत्तङ्कः केन तपसा संयुक्तः सुमहातपाः
यः शापं दातुकामॊ ऽभूद विष्णवे परभविष्णवे
[व]
उत्तङ्कॊ महता युक्तस तपसा जनमेजय
गुरु भक्तः स तेजस्वी नान्यं कं चिद अपूजयत
सर्वेषाम ऋषिपुत्राणाम एष चासीन मनॊरथः
औत्तङ्कीं गुरुवृत्तिं वै पराप्नुयाम इति भारत
गौतमस्य तु शिष्याणां बहूनां जनमेजय
उत्तङ्के ऽभयधिका परीतिः सनेहश चैवाभवत तदा
स तस्य दमशौचाभ्यां विक्रान्तेन च कर्मणा
सम्यक चैवॊपचारेण गौतमः परीतिमान अभूत
अथ शिष्यसहस्राणि समनुज्ञाय गौतमः
उत्तङ्कं परया परीत्या नाभ्यनुज्ञातुम ऐच्छत
तं करमेण जरा तात परतिपेदे महामुनिम
न चान्वबुध्यत तदा स मुनिर गुरुवत्सलः
ततः कदा चिद राजेन्द्र काष्ठान्य आनयितुं ययौ
उत्तङ्कः काष्ठभारं च महान्तं समुपानयत
स तु भाराभिभूतात्मा काष्ठभारम अरिंदमम
निष्पिपेष कषितौ राजन परिश्रान्तॊ बुभुक्षितः
तस्य काष्ठे विलग्नाभूज जटा रूप्यसमप्रभा
ततः काष्ठैः सह तदा पपात धरणीतले
ततः स भारनिष्पिष्टः कषुधाविष्टश च भार्गवः
दृष्ट्वा तां वयसॊ ऽवस्थां रुरॊदार्तस्वरं तदा
ततॊ गुरु सुता तस्य पद्मपत्र निभेक्षणा
जग्राहाश्रूणि सुश्रॊणी करेण पृथुलॊचना
पितुर नियॊगाद धर्मज्ञा शिरसावनता तदा
तस्या निपेततुर दग्धौ करौ तैर अश्रुबिन्दुभिः
न हि तान अश्रुपातान वै शक्ता धारयितुं मही
गौतमस तव अब्रवीद विप्रम उत्तङ्कं परीतमानसः
कस्मात तात तवाद्येह शॊकॊत्तरम इदं मनः
स सवैरं बरूहि विप्रर्षे शरॊतुम इच्छामि ते वचः
[उ]
भवद्गतेन मनसा भवत परियचिकीर्षया
भवद भक्तिगतेनेह भवद भावानुगेन च
जरेयं नावबुद्धा मे नाभिज्ञातं सुखं च मे
शतवर्षॊषितं हि तवं न माम अभ्यनुजानथाः
भवता हय अभ्यनुज्ञाताः शिष्याः परत्यवरा मया
उपपन्ना दविजश्रेष्ठ शतशॊ ऽथ सहस्रशः
[ग]
तवत परीतियुक्तेन मया गुरुशुश्रूषया तव
वयतिक्रामन महान कालॊ नावबुद्धॊ दविजर्षभ
किं तव अद्य यदि ते शरद्धा गमनं परति भार्गव
अनुज्ञां गृह्य मत्तस तवं गृहान गच्छस्व माचिरम
[उ]
गुर्वर्थं किं परयच्छामि बरूहि तवं दविजसत्तम
तम उपाकृत्य गच्छेयम अनुज्ञातस तवया विभॊ
[ग]
दक्षिणा परितॊषॊ वै गुरूणां सद्भिर उच्यते
तव हय आचरतॊ बरह्मंस तुष्टॊ ऽहं वै न संशयः
इत्थं च परितुष्टं मां विजानीहि भृगूद्वह
युवा षॊडशवर्षॊ हि यद अद्य भविता भवान
ददामि पत्नीं कन्यां च सवां ते दुहितरं दविज
एताम ऋते हि नान्या वै तवत तेजॊ ऽरहति सेवितुम
ततस तां परतिजग्राह युवा भूत्वा यशस्विनीम
गुरुणा चाभ्यनुज्ञातॊ गुरु पत्नीम अथाब्रवीत
किं भवत्यै परयच्छामि गुर्वर्थं विनियुङ्क्ष्व माम
परियं हि तव काङ्क्षामि पराणैर अपि धनैर अपि
यद दुर्लभं हि लॊके ऽसमिन रत्नम अत्यद्भुतं भवेत
तद आनयेयं तपसा न हि मे ऽतरास्ति संशयः
[अ]
परितुष्टास्मि ते पुत्र नित्यं भगवता सह
पर्याप्तये तद भद्रं ते गच्छ तात यथेच्छकम
[व]
उत्तङ्कस तु महाराज पुनर एवाब्रवीद वचः
आज्ञापयस्व मां मातः कर्तव्यं हि परियं तव
[अ]
सौदास पत्न्या विदिते दिव्ये वै मणिकुण्डले
ते समानय भद्रं ते गुर्वर्थः सुकृतॊ भवेत
स तथेति परतिश्रुत्य जगाम जनमेजय
गुरु पत्नी परियार्थं वै ते समानयितुं तदा
स जगाम ततः शीघ्रम उत्तङ्कॊ बराह्मणर्षभः
सौदासं पुरुषादं वै भिक्षितुं मणिकुण्डले
गौतमस तव अब्रवीत पत्नीम उत्तङ्कॊ नाद्य दृश्यते
इति पृष्टा तम आचष्ट कुण्डलार्थं गतं तु वै
ततः परॊवाच पत्नीं स न ते सम्यग इदं कृतम
शप्तः स पार्थिवॊ नूनं बराह्मणं तं वधिष्यति
[अ]
अजानन्त्या नियुक्तः स भगवन बराह्मणॊ ऽदय मे
भवत्प्रसादान न भयं किं चित तस्य भविष्यति
इत्य उक्तः पराह तां पत्नीम एवम अस्त्व इति गौतमः
उत्तङ्कॊ ऽपि वने शून्ये राजानं तं ददर्श ह
[व]
स तं दृष्ट्वा तथा भूतं राजानं घॊरदर्शनम
दीर्घश्मश्रु धरं नॄणां शॊणितेन समुक्षितम
चकार न वयथां विप्रॊ राजा तव एनम अथाब्रवीत
परत्युत्थाय महातेजा भयकर्ता यमॊपमः
दिष्ट्या तवम असि कल्याण षष्ठे काले ममान्तिकम
भक्षं मृगयमाणस्य संप्राप्तॊ दविजसत्तम
[उ]
राजन गुर्वर्थिनं विद्धि चरन्तं माम इहागतम
न च गुर्वर्थम उद्युक्तं हिंस्यम आहुर मनीषिणः
[र]
षष्ठे काले ममाहारॊ विहितॊ दविजसत्तम
न च शक्यः समुत्स्रष्टुं कषुधितेन मयाद्य वै
[उ]
एवम अस्तु महाराज समयः करियतां तु मे
गुर्वर्थम अभिनिर्वर्त्य पुनर एष्यामि ते वशम
संश्रुतश च मया यॊ ऽरथॊ गुरवे राजसत्तम
ददासि विप्रमुख्येभ्यस तवं हि रत्नानि सर्वशः
दाता तवं च नरव्याघ्र पात्रभूतः कषिताव इह
पात्रं परतिग्रहे चापि विद्धि मां नृपसत्तम
उपाकृत्य गुरॊर अर्थं तवद आयत्तम अरिंदम
समयेनेह राजेन्द्र पुनर एष्यामि ते वशम
सत्यं ते परतिजानामि नात्र मिथ्यास्ति किं चन
अनृतं नॊक्तपूर्वं मे सवैरेष्व अपि कुतॊ ऽनयथा
[स]
यदि मत्तस तवद आयत्तॊ गुर्वर्थः कृत एव सः
यदि चास्मि परतिग्राह्यः सांप्रतं तद बरवीहि मे
[उ]
परतिग्राह्यॊ मतॊ मे तवं सदैव पुरुषर्षभ
सॊ ऽहं तवाम अनुसंप्राप्तॊ भिक्षितुं मणिकुण्डले
[स]
पत्न्यास ते मम विप्रर्षे रुचिरे मणिकुण्डले
वरयार्थं तवम अन्यं वै तं ते दास्यमि सुव्रत
[उ]
अलं ते वयपदेशेन परमाणं यदि ते वयम
परयच्छ कुण्डले मे तवं सत्यवाग भव पार्थिव
[व]
इत्य उक्तस तव अब्रवीद राजा तम उत्तङ्कं पुनर वचः
गच्छ मद्वचनाद देवीं बरूहि देहीति सत्तम
सैवम उक्ता तवया नूनं मद्वाक्येन शुचिस्मिता
परदास्यति दविजश्रेष्ठ कुण्डले ते न संशयः
[उ]
कव पत्नी भवतः शक्या मया दरष्टुं नरेश्वर
सवयं वापि भवान पत्नीं किमर्थं नॊपसर्पति
[स]
दरक्ष्यते तां भवान अद्य कस्मिंश चिद वननिर्झरे
षष्ठे काले न हि मया सा शक्या दरष्टुम अद्य वै
उत्तङ्कस तु तथॊक्तः स जगाम भरतर्षभ
मदयन्तीं च दृष्ट्वा सॊ ऽजञापयत सवं परयॊजनम
सौदास वचनं शरुत्वा ततः सा पृथुलॊचना
परत्युवाच महाबुद्धिम उत्तङ्कं जनमेजय
एवम एतन महाब्रह्मन नानृतं वदसे ऽनघ
अभिज्ञानं तु किं चित तवं समानेतुम इहार्हसि
इमे हि दिव्ये मणिकुण्डले मे; देवाश च यक्षाश च महॊरगाश च
तैस तैर उपायैः परिहर्तु कामाश; छिद्रेषु नित्यं परितर्कयन्ति
निक्षिप्तम एतद भुवि पन्नगास तु; रत्नं समासाद्य परामृषेयुः
यक्षास तथॊच्छिष्ट धृतं सुराश च; निद्रावशं तवा परिधर्षयेयुः
छिद्रेष्व एतेषु हि सदा हय अधृष्येषु दविजर्षभ
देवराक्षसनागानाम अप्रमत्तेन धार्यते
सयन्देते हि दिवा रुक्मं रात्रौ च दविजसत्तम
नक्तं नक्षत्रताराणां परभाम आक्षिप्य वर्तते
एते हय आमुच्य भगवन कषुत्पिपासा भयं कुतः
विषाग्निश्वापदेभ्यश च भयं जातु न विद्यते
हरस्वेन चैते आमुक्ते भवतॊ हरस्वके तदा
अनुरूपेण चामुक्ते तत परमाणे हि जायतः
एवंविधे ममैते वै कुण्डले परमार्चिते
तरिषु लॊकेषु विख्याते तद अभिज्ञानम आनय
[व]
स मित्रसहम आसाद्य तव अभिज्ञानम अयाचत
तस्मै ददाव अभिज्ञानं स चेक्ष्वाकुवरस तदा
[स]
न चैवैषा गतिः कषेम्या न चान्या विद्यते गतिः
एतन मे मतम आज्ञाय परयच्छ मणिकुण्डले
[व]
इत्य उक्तस ताम उत्तङ्कस तु भर्तुर वाक्यम अथाब्रवीत
शरुत्वा च सा ततः परादात तस्मै ते मणिकुण्डले
अवाप्य कुण्डले ते तु राजानं पुनर अब्रवीत
किम एतद गुह्य वचनं शरॊतुम इच्छामि पार्थिव
[स]
परजा निसर्वाद विप्रान वै कषत्रियाः पूजयन्ति ह
विप्रेभ्यश चापि बहवॊ दॊषाः परादुर्भवन्ति नः
सॊ ऽहं दविजेभ्यः परणतॊ विप्राद दॊषम अवाप्तवान
गतिम अन्यां न पश्यामि मदयन्ती सहायवान
सवर्गद्वारस्य गमने सथाने चेह दविजॊत्तम
न हि राज्ञा विशेषेण विरुद्धेन दविजातिभिः
शक्यं नृलॊके संस्थातुं परेत्य वा सुखम एधितुम
तद इष्टे ते मयैवैते दत्ते सवे मणिकुण्डले
यः कृतस ते ऽदय समयः सफलं तं कुरुष्व मे
[उ]
राजंस तथेह कर्तास्मि पुनर एष्यामि ते वशम
परश्नं तु कं चित परष्टुं तवां वयवसिष्ये परंतप
[स]
बरूहि विप्र यथाकामं परतिवक्तास्मि ते वचः
छेत्तास्मि संशयं ते ऽदय न मे ऽतरास्ति विचारणा
[उ]
पराहुर वाक संगतं मित्रं धर्मनैपुण्य दर्शिनः
मित्रेषु यश च विषमः सतेन इत्य एव तं विदुः
स भवान मित्रताम अद्य संप्राप्तॊ मम पार्थिव
स मे बुद्धिं परयच्छस्व समां बुद्धिमतां वर
अवाप्तार्थॊ ऽहम अद्येह भवांश च पुरुषादकः
भवत सकाशम आगन्तुं कषमं मम न वेति वा
[स]
कषमं चेद इह वक्तव्यं मया दविज वरॊत्तम
मत्समीपं दविजश्रेष्ठ नागन्तव्यं कथं चन
एवं तव परपश्यामि शरेयॊ भृगुकुलॊद्वह
आगच्छतॊ हि ते विप्र भवेन मृत्युर असंशयम
[व]
इत्य उक्तः स तदा राज्ञा कषमं बुद्धिमता हितम
समनुज्ञाप्य राजानम अहल्यां परति जग्मिवान
गृहीत्वा कुण्डले दिव्ये गुरु पत्न्याः परियं करः
जवेन महता परायाद गौतमस्याश्रमं परति
यथा तयॊ रक्षणं च मदयन्त्याभिभाषितम
तथा ते कुण्डले बद्ध्वा तथा कृष्णाजिने ऽनयत
स कस्मिंश चित कषुधाविष्टः फलभार समन्वितम
बिल्वं ददर्श कस्मिंश चिद आरुरॊह कषुधान्वितः
शाखास्व आसज्य तस्यैव कृष्णाजिनम अरिंदम
यस्मिंस ते कुण्डले बद्धे तदा दविज वरेण वै
विशीर्णबन्धने तस्मिन गते कृष्णाजिने महीम
अपश्यद भुजगः कश चित ते तत्र मणिकुण्डले
ऐरावत कुलॊत्पन्नः शीघ्रॊ भूत्वा तदा स वै
विदश्यास्येन वल्मीकं विवेशाथ सकुण्डले
हरियमाणे तु दृष्ट्वा सकुण्डले भुजगेन ह
पपात वृक्षात सॊद्वेगॊ दुःखात परमकॊपनः
स दण्डकाष्ठम आदाय वल्मीकम अखनत तदा
करॊधामर्षाभितप्ताङ्गस ततॊ वै दविजपुंगवः
तस्य वेगम असह्यं तम असहन्ती वसुंधरा
दण्डकाष्ठाभिनुन्नाङ्गी चचाल भृशम आतुरा
ततः खनत एवाथ विप्रर्षेर धरणीतलम
नागलॊकस्य पन्थानं कर्तुकामस्य निश्चयात
रथेन हरियुक्तेन तं देशम उपजग्मिवान
वज्रपाणिर महातेजा ददर्श च दविजॊत्तमम
स तु तं बराह्मणॊ भूत्वा तस्य दुःखेन दुःखितः
उत्तङ्कम अब्रवीत तात नैतच छक्यं तवयेति वै
इतॊ हि नागलॊकॊ वै यॊजनानि सहस्रशः
न दण्डकाष्ठ साध्यं च मन्ये कार्यम इदं तव
[उ]
नागलॊके यदि बरह्मन न शक्ये कुण्डले मया
पराप्तुं पराणान विमॊक्ष्यामि पश्यतस ते दविजॊत्तम
यदा स नाशकत तस्य निश्चयं कर्तुम अन्यथा
वज्रपाणिस तदा दण्डं वज्रास्त्रेण युयॊज ह
ततॊ वज्रप्रहारैस तैर दार्यमाणा वसुंधरा
नागलॊकस्य पन्थानम अकरॊज जनमेजय
स तेन मार्गेण तदा नागलॊकं विवेश ह
ददर्श नागलॊकं च यॊजनानि सहस्रशः
परकार निचयैर दिव्यैर मणिमुक्ताभ्यलंकृतैः
उपपन्नं महाभाग शातकुम्भमयैस तथा
वापीः सफटिकसॊपाना नदीश च विमलॊदकाः
ददर्श वृक्षांश च बहून नानाद्विज गणायुतान
तस्य लॊकस्य च दवारं ददर्श स भृगूद्वहः
पञ्चयॊजनविस्तारम आयतं शतयॊजनम
नागलॊकम उत्तङ्कस तु परेक्ष्य दीनॊ ऽभवत तदा
निराशश चाभवत तात कुण्डलाहरणे पुनः
तत्र परॊवाच तुरगस तं कृष्ण शवेतवालधिः
ताम्रास्य नेतः कौरव्य परज्वलन्न इव तेजसा
धमस्व आपानम एतन मे ततस तवं विप्र लल्प्स्यसे
ऐरावत सुतेनेह तवानीते हि कुण्डले
मा जुगुप्सां कृथाः पुत्र तवम अत्रार्थे कथं चन
तवयैतद धि समाचीर्णं गौतमस्याश्रमे तदा
[उ]
कथं भवन्तं जानीयाम उपाध्यायाश्रमं परति
यन मया चीर्ण पूर्वं च शरॊतुम इच्छामि तद धयहम
[अष्व]
गुरॊर गुरुं मां जानीहि जवलितं जातवेदसम
तवया हय अहं सदा वत्स गुरॊर अर्थे ऽभिपूजितः
सततं पूजितॊ विप्र शुचिना भृगुनन्दन
तस्माच छरेयॊ विधास्यामि तवैवं कुरु माचिरम
इत्य उक्तः स तथाकार्षीद उत्तङ्कश चित्रभानुना
घृतार्चिः परीतिमांश चापि परजज्वाल दिधक्षया
ततॊ ऽसय रॊमकूपेभ्यॊ धमायमानस्य भारत
घनः परादुरभूद धूमॊ नागलॊकभयावहः
तेन धूमेन सहसा वर्धमानेन भारत
नागलॊके महाराज न परज्ञायत किं चन
हाहाकृतम अभूत सर्वम ऐरावत निवेशनम
वासुकिप्रमुखानां च नागानां जनमेजय
न परकाशन्त वेश्मानि धूमरुद्धानि भारत
नीहारसंवृतानीव वनानि गिरयस तथा
ते धूमरक्तनयना वह्नि तेजॊ ऽभितापिताः
आजग्मुर निश्चयं जञातुं भार्गवस्याति तेजसः
शरुत्वा च निश्चयं तस्य महर्षेस तिग्मतेजसः
संभ्रान्तमनसः सर्वे पूजां चक्रुर यथाविधि
सर्वे पराञ्जलयॊ नागा वृद्धबाल पुरॊगमाः
शिरॊभिः परणिपत्यॊचुः परसीद भगवन्न इति
परसाद्य बराह्मणं ते तु पाद्यम अर्घ्यं निवेद्य च
परायच्छन कुण्डले दिव्ये पन्नगाः परमार्चिते
ततः संपूजितॊ नागैस तत्रॊत्तङ्कः परतापवान
अग्निं परदक्षिणं कृत्वा जगाम गुरुसद्म तत
स गत्वा तवरितॊ राजन गौतमस्य निवेशनम
परायच्छत कुण्डले दिव्ये गुरु पत्न्यै तदानघ
एवं महात्मना तेन तरीँल लॊकाञ जनमेजय
परिक्रम्याहृते दिव्ये ततस ते मणिकुण्डले
एवं परभावः स मुनिर उत्तङ्कॊ भरतर्षभ
परेण तपसा युक्तॊ यन मां तवं परिपृच्छसि
[ज]
उत्तङ्काय वरं दत्त्वा गॊविन्दॊ दविजसत्तम
अत ऊर्ध्वं महाबाहुः किं चकार महायशाः
[व]
दत्त्वा वरम उत्तङ्काय परायात सात्यकिना सह
दवारकाम एव गॊविन्दः शीघ्रवेगैर महाहयैः
सरांसि च नदीश चैव वनानि विविधानि च
अतिक्रम्य ससादाथ रम्यां दवारवतीं पुरीम
वर्तमाने महाराज महे रैवतकस्य च
उपायात पुण्डरीकाक्षॊ युयुधानानुगस तदा
अलंकृतस तु स गिरिर नानारूपविचित्रितैः
बभौ रुक्ममयैः काशैः सर्वतः पुरुषर्षभ
काञ्चनस्रग्भिर अग्र्याभिः सुमनॊभिस तथैव च
वासॊ भिश च महाशैलः कल्पवृक्षैश च सर्वशः
दीपवृक्षैश च सौवर्णैर अभीक्ष्णम उपशॊभितः
गुहा निर्ज्झर देशेषु दिवा भूतॊ बभूव ह
पताकाभिर विचित्राभिः स घण्टाभिः समन्ततः
पुम्भिः सत्रीभिश च संघुष्टः परगीत इव चाभवत
अतीव परेक्षणीयॊ ऽभून मेरुर मुनिगणैर इव
मत्तानां हृष्टरूपाणां सत्रीणां पुंसां च भारत
गायतां पर्वतेन्द्रस्य दिवस्पृग इव निस्वनः
परमत्तमत्तसंमत्त कष्वेडितॊत्कृष्ट संकुला
तथा किल किला शब्दैर भूर अभूत सुमनॊहरा
विपणापणवान रम्यॊ भक्ष्यभॊज्य विहारवान
वस्त्रमाल्यॊत्कर युतॊ वीणा वेणुमृदङ्गवान
सुरामैरेय मिश्रेण भक्ष्यभॊज्येन चैव ह
दीनान्ध कृपणादिभ्यॊ दीयमानेन चानिशम
बभौ परमकल्याणॊ महस तस्य महागिरेः
पुण्यावसथवान वीर पुण्यकृद्भिर निषेवितः
विहारॊ वृष्णिवीराणां महे रैवतकस्य ह
स नगॊ वेश्म संकीर्णॊ देवलॊक इवाबभौ
तदा च कृष्ण सांनिध्यम आसाद्य भरतर्षभ
शक्र सद्म परतीकाशॊ बभूव स हि शैलराट
ततः संपूज्यमानः स विवेश भवनं शुभम
गॊविन्दः सात्यकिश चैव जगाम भवनं सवकम
विवेश च स हृष्टात्मा चिरकालप्रवासकः
कृत्वा न सुकरं कर्म दानवेष्व इव वासवः
उपयातं तु वार्ष्णेयं भॊजवृष्ण्यन्धकास तदा
अभ्यगच्छन महात्मानं देवा इव शतक्रतुम
स तान अभ्यर्च्य मेधावी पृष्ट्वा च कुशलं तदा
अभ्यवादयत परीतः पितरं मातरं तथा
ताभ्यां च संपरिष्वक्तः सान्त्वितश च महाभुजः
उपॊपविष्टस तैः सर्वैर वृष्णिभिः परिवारितः
स विश्रान्तॊ महातेजाः कृतपादावसेचनः
कथयाम आस तं कृष्णः पृष्टः पित्रा महाहवम
[वा]
शरुतवान अस्मि वार्ष्णेय संग्रामं परमाद्भुतम
नराणां वदतां पुत्र कथॊद्घातेषु नित्यशः
तवं तु परत्यक्षदर्शी च कार्यज्ञश च महाभुज
तस्मात परब्रूहि संग्रामं याथातथ्येन मे ऽनघ
यथा तद अभवद युद्धं पाण्डवानां महात्मनाम
भीष्म कर्ण कृप दरॊण शल्यादिभिर अनुत्तमम
अन्येषां कषत्रियाणां च कृतास्त्राणाम अनेकशः
नानावेषाकृतिमतां नानादेशनिवासिनाम
इत्य उक्तः पुण्डरीकाक्षः पित्रा मातुस तदन्तिके
शशंस कुरुवीराणां संग्रामे निधनं यथा
[वा]
अत्यद्भुतानि कर्माणि कषत्रियाणां महात्मनाम
बहुलत्वान न संख्यातुं शक्यान्य अब्द शतैर अपि
पराधान्यतस तु गदतः समासेनैव मे शृणु
कर्माणि पृथिवीशानां यथावद अमर दयुते
भीष्मः सेनापतिर अभूद एकादश चमूपतिः
कौरव्यः कौरवेयाणां देवानाम इव वासवः
शिखण्डी पाण्डुपुत्राणां नेता सप्त चमूपतिः
बभूव रक्षितॊ धीमान धीमता सव्यसाचिना
तेषां तद अभवद युद्धं दशाहानि महात्मनाम
कुरूणां पाण्डवानां च सुमहद रॊमहर्षणम
ततः शिखण्डी गाङ्गेयम अयुध्यन्तं महाहवे
जघान बभुभिर बाणैः सह गाण्डीवधन्वना
अकरॊत स ततः कालं शरतल्पगतॊ मुनिः
अयनं दक्षिणं हित्वा संप्राप्ते चॊत्तरायणे
ततः सेनापतिर अभूद दरॊणॊ ऽसत्रविदुषां वरः
परवीरः कौरवेन्द्रस्य काव्यॊ दैत्य पतेर इव
अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर नवभिर दविजसत्तमः
संवृतः समरश्लाघी गुप्तः कृप वृषादिभिः
धृष्टद्युम्नस तव अभून नेता पाण्डवानां महास्त्र वित
गुप्तॊ भीमेन तेजस्वी मित्रेण वरुणॊ यथा
पञ्च सेना परिवृतॊ दरॊण परेप्सुर महामनाः
पितुर निकारान संस्मृत्य रणे कर्माकरॊन महत
तस्मिंस ते पृथिवीपाला दरॊण पार्षत संगरे
नाना दिग आगता वीराः परायशॊ निधनं गताः
दिनानि पञ्च तद युद्धम अभूत परमदारुणम
ततॊ दरॊणः परिश्रान्तॊ धृष्टद्युम्न वशंगतः
ततः सेनापतिर अभूत कर्णॊ दौर्यॊधने बले
अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर वृतः पञ्चभिर आहवे
तिस्रस तु पाण्डुपुत्राणां चम्वॊ बीभत्सु पालिताः
हतप्रवीर भूयिष्ठा बभूवुः समवस्थिताः
ततः पार्थं समासाद्य पतंग इव पावकम
पञ्चत्वम अगमत सौतिर दवितीये ऽहनि दारुणे
हते कर्णे तु कौरव्या निरुत्साहा हतौजसः
अक्षौहिणीभिस तिसृभिर मद्रेशं पर्यवारयन
हतवाहन भूयिष्ठाः पाण्डवास तु युधिष्ठिरम
अक्षौहिण्या निरुत्साहाः शिष्टया पर्यवारयन
अवधीन मद्रराजानं कुरुराजॊ युधिष्ठिरः
तस्मिंस तथार्ध दिवसे कर्मकृत्वा सुदुष्करम
हते शल्ये तु शकुनिं सहदेवॊ महामनाः
आहर्तारं कलेस तस्य जघानामित विक्रमः
निहते शकुनौ राजा धार्तराष्ट्रः सुदुर्मनाः
अपाक्रामद गदापाणिर हतभूयिष्ठ सैनिकः
तम अन्वधावत संक्रुद्धॊ भीमसेनः परतापवान
हरदे दवैपायने चापि सलिलस्थं ददर्श तम
ततः शिष्टेन सैन्येन समन्तात परिवार्य तम
उपॊपविविशुर हृष्टा हरदस्थं पञ्च पाण्डवाः
विगाह्य सलिलं तव आशु वाग बाणैर भृशविक्षतः
उत्थाय सगदापाणिर युद्धाय समुपस्थितः
ततः स निहतॊ राजा धार्तराष्ट्रॊ महामृधे
भीमसेनेन विक्रम्य पश्यतां पृथिवीक्षिताम
ततस तत पाण्डवं सैन्यं संसुप्तं शिबिरे निशि
निहतं दरॊणपुत्रेण पितुर वधम अमृष्यता
हतपुत्रा हतबला हतमित्रा मया सह
युयुधान दवितीयेन पञ्च शिष्टाः सम पाण्डवाः
सहैव कृप भॊजाभ्यां दरौणिर युद्धाद अमुच्यत
युयुत्सुश चापि कौरव्यॊ मुक्तः पाण्डव संश्रयात
निहते कौरवेन्द्रे च सानुबन्धे सुयॊधने
विदुरः संजयश चैव धर्मराजम उपस्थितौ
एवं तद अभवद युद्धम अहान्य अष्टादश परभॊ
यत्र ते पृथिवीपाला निहताः सवर्गम आवसन
[व]
शृण्वतां तु महाराज कथां तां रॊमहर्षणीम
दुःखहर्षपरिक्लेशा वृष्णीनाम अभवंस तदा
[व]
कथयन्न एव तु तदा वासुदेवः परतापवान
महाभारत युद्धं तत कथान्ते पितुर अग्रतः
अभिमन्यॊर वधं वीरः सॊ ऽतयक्रामत भारत
अप्रियं वसुदेवस्य मा भूद इति महामनाः
मा दौहित्र वधं शरुत्वा वसुदेवॊ महात्ययम
दुःखशॊकाभिसंतप्तॊ भवेद इति महामतिः
सुभद्रा तु तम उत्क्रान्तम आत्मजस्य वधं रणे
आचक्ष्व कृष्ण सौभद्रवधम इत्य अपतद भुवि
ताम अपश्यन निपतितां वसुदेवः कषितौ तदा
दृष्ट्वैव च पपातॊर्व्यां सॊ ऽपि दुःखेन मूर्छितः
ततः स दौहित्र वधाद दुःखशॊकसमन्वितः
वसुदेवॊ महाराज कृष्णं वाक्यम अथाब्रवीत
ननु तवं पुण्डरीकाक्ष सत्यवाग भुवि विश्रुतः
यद दौहित्र वधं मे ऽदय न खयापयसि शत्रुहन
तद भागिनेय निधनं तत्त्वेनाचक्ष्व मे विभॊ
सदृशाक्षस तव कथं शत्रुभिर निहतॊ रणे
दुर्मरं बत वार्ष्णेय काले ऽपराप्ते नृभिः सदा
यत्र मे दृदयं दुःखाच छतधा न विदीर्यते
किम अब्रवीत तवा संग्रामे सुभद्रां मातरं परति
मां चापि पुण्डरीकाक्ष चपलाक्षः परियॊ मम
आहवं पृष्ठतः कृत्वा कच चिन न निहतः परैः
कच चिन मुखं न गॊविन्द तेनाजौ विकृतं कृतम
स हि कृष्ण महातेजाः शलाघन्न इव ममाग्रतः
बालभावेन विजयम आत्मनॊ ऽकथयत परभुः
कच चिन न विकृतॊ बालॊ दरॊणकर्णकृपादिभिः
धरण्यां निहतः शेते तन ममाचक्ष्व केशव
स हि दरॊणं च भीष्मं च कर्णं च रथिनां वरम
सपर्धते सम रणे नित्यं दुहितुः पुत्रकॊ मम
एवंविधं बहु तदा विलपन्तं सुदुःखितम
पितरं दुःखिततरॊ गॊविन्दॊ वाक्यम अब्रवीत
न तेन विकृतं वक्त्रं कृतं संग्राममूर्धनि
न पृष्ठतः कृतश चापि संग्रामस तेन दुस्तरः
निहत्य पृथिवीपालान सहस्रशतसंघशः
खेदितॊ दरॊणकर्णाभ्यां दौःशासनि वशंगतः
एकॊ हय एकेन सततं युध्यमानॊ यदि परभॊ
न स शक्येत संग्रामे निहन्तुम अपि वज्रिणा
समाहूते तु संग्रामे पार्थे संशप्तकैस तदा
पर्यवार्यत संक्रुद्धैः स दरॊणादिभिर आहवे
ततः शत्रुक्षयं कृत्वा सुमहान्तं रणे पितुः
दौहित्रस तव वार्ष्णेय दौः शासनि वशंगतः
नूनं च स गतः सवर्गं जहि शॊकं महामते
न हि वयसनम आसाद्य सीदन्ते सन नराः कव चित
दरॊणकर्णप्रभृतयॊ येन परतिसमासिताः
रणे महेन्द्रप्रतिमाः स कथं नाप्नुयाद दिवम
स शॊकं जहि दुर्धर्षं मा च मन्युवशं गमः
शस्त्रपूतां हि स गतिं गतः परपुरंजयः
तस्मिंस तु निहते वीरे सुभद्रेयं सवसा मम
दुःखार्तार्थॊ पृथां पराप्य कुररीव ननाद ह
दरौपदीं च समासाद्य पर्यपृच्छत दुःखिता
आर्ये कव दारकाः सर्वे दरष्टुम इच्छामि तान अहम
अस्यास तु वचनं शरुत्वा सर्वास ताः कुरु यॊषितः
भुजाभ्यां परिगृह्यैनां चुक्रुशुः परमार्तवत
उत्तरां चाब्रवीद भद्रा भद्रे भर्ता कव ते गतः
कषिप्रम आगमनं मह्यं तस्मै तवं वेदयस्व ह
ननु नाम स वैराटि शरुत्वा मम गिरं पुरा
भवनान निष्पतत्य आशु कस्मान नाभ्येति ते पतिः
अभिमन्यॊ कुशलिनॊ मातुलास ते महारथाः
कुशलं चाब्रुवन सर्वे तवां युयुत्सुम इहागतम
आचक्ष्व मे ऽदय संग्रामं यथापूर्वम अरिंदम
कस्माद एव विपलतीं नाद्येह परतिभाषसे
एवमादि तु वार्ष्णेय्यास तद अस्याः परिदेवितम
शरुत्वा पृथा सुदुःखार्ता शनैर वाक्यम अथाब्रवीत
सुभद्रे वासुदेवेन तथा सात्यकिना रणे
पित्रा च पालितॊ बालः स हतः कालधर्मणा
ईदृशॊ मर्त्यधर्मॊ ऽयं मा शुचॊ यदुनन्दिनि
पुत्रॊ हि तव दुर्धर्षः संप्राप्तः परमां गतिम
कुले महति जातासि कषत्रियाणां महात्मनाम
मा शुचश चपलाक्षं तवं पुण्डरीकनिभेक्षणे
उत्तरां तवम अवेक्षस्व गर्भिणीं मा शुचः शुभे
पुत्रम एषा हि तस्याशु जनयिष्यति भामिनी
एवम आश्वासयित्वैनां कुन्ती यदुकुलॊद्वह
विहाय शॊकं दुर्धर्षं शराद्धम अस्य हय अकल्पयत
समनुज्ञाप्य धर्मज्ञा राजानं भीमम एव च
यमौ यमॊपमौ चैव ददौ दानान्य अनेकशः
ततः परदाय बह्वीर गा बराह्मणेभ्यॊ यदूद्वह
समहृष्यत वार्ष्णेयी वैराटीं चाब्रवीद इदम
वैराटि नेह संतापस तवया कार्यॊ यशस्विनि
भर्तारं परति सुश्रॊणिगर्भस्थं रक्ष मे शिशुम
एवम उक्त्वा ततः कुन्ती विरराम महाद्युते
ताम अनुज्ञाप्य चैवेमां सुभद्रां समुपानयम
एवं स निधनं पराप्तॊ दौहित्रस तव माधव
संतापं जहि दुर्धर्ष मा च शॊके मनः कृथाः
[व]
एतच छरुत्वा तु पुत्रस्य वचः शूरात्मजस तदा
विहाय शॊकं धर्मात्मा ददौ शराद्धम अनुत्तमम
तथैव वासुदेवॊ ऽपि सवस्रीयस्य महात्मनः
दयितस्य पितुर नित्यम अकरॊद और्ध्व देहिकम
षष्टिं शतसहस्राणि बराह्मणानां महाभुजः
विधिवद भॊजयाम आस भॊज्यं सर्वगुणान्वितम
आच्छाद्य च महाबाहुर धनतृष्ण्डाम अपानुदत
बराह्मणानां तदा कृष्णस तद अभूद रॊमहर्षणम
सुवर्णं चैव गाश चैव शयनाच्छादनं तथा
दीयमानं तदा विप्राः परभूतम इति चाब्रुवन
वासुदेवॊ ऽथ दाशार्हॊ बलदेवः स सात्यकिः
अभिमन्यॊस तदा शराद्धम अकुर्वन सत्यकस तदा
अतीव दुःखसंतप्ता न शमं चॊपलेभिरे
तथैव पाण्डवा वीरा नगरे नागसाह्वये
नॊपगच्छन्ति वै शान्तिम अभिमन्युविनाकृताः
सुबहूनि च राजेन्द्र दिवसानि विराटजा
नाभुङ्क्त पतिशॊकार्ता तद अभूत करुणं महत
कुक्षिस्थ एव तस्यास्तु स गर्भः संप्रलीयत
आजगाम ततॊ वयासॊ जञात्वा दिव्येन चक्षुषा
आगम्य चाब्रवीद धीमान पृथां पृथुल लॊचनाम
उत्तरां चमहा तेजाः शॊकः संत्यज्यताम अयम
जनिष्यति महातेजाः पुत्रस तव यशस्विनि
परभावाद वासुदेवस्य मम वयाहरणाद अपि
पाण्डवानाम अयं चान्ते पालयिष्यति मेदिनीम
धनंजयं च संप्रेक्ष्य धर्मराजस्य पश्यतः
वयासॊ वाक्यम उवाचेदं हर्षयन्न इव भारत
पौत्रस तव महाबाहॊ जनिष्यति महामनाः
पृथ्वीं सागरपर्यन्तां पालयिष्यति चैव ह
तस्माच छॊकं कुरुश्रेष्ठ जहि तवम अरिकर्शन
विचार्यम अत्र न हि ते सत्यम एतद भविष्यति
यच चापि वृष्णिवीरेण कृष्णेन कुरुनन्दन
पुरॊक्तं तत तथा भावि मा ते ऽतरास्तु विचारणा
विबुधानां गतॊ लॊकान अक्षयान आत्मनिर्जितान
न स शॊच्यस तवया तात न चान्यैः कुरुभिस तथा
एवं पितामहेनॊक्तॊ धर्मात्मा सधनंजयः
तयक्त्वा शॊकं महाराज हृष्टरूपॊ ऽभवत तदा
पितापि तव धर्मज्ञ गर्भे तस्मिन महामते
अवर्धत यथाकालं शुक्लपक्षे यथा शशी
ततः संचॊदयाम आस वयासॊ धर्मात्मजं नृपम
अश्वमेधं परति तदा ततः सॊ ऽनतर्हितॊ ऽभवत
धर्मराजॊ ऽपि मेधावी शरुत्वा वयासस्य तद वचः
वित्तॊपनयने तात चकार गमने मतिम
[ज]
शरुत्वैतद वचनं बरह्मन वयासेनॊक्तं महात्मना
अश्वमेधं परति तदा किं नृपः परचकार ह
रत्नं च यन मरुत्तेन निहितं पृथिवीतले
तद अवाप कथं चेति तन मे बरूहि दविजॊत्तम
[व]
शरुत्वा दवैपायन वचॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
भरातॄन सर्वान समानाय्य काले वचनम अब्रवीत
अर्जुनं भीमसेनं च माद्रीपुत्रौ यमाव अपि
शरुतं वॊ वचनं वीराः सौहृदाद यन महात्मना
कुरूणां हितकामेन परॊक्तं कृष्णेन धीमता
तपॊवृद्धेन महता सुहृदां भूतिम इच्छता
गुरुणा धर्मशीलेन वयासेनाद्भुत कर्मणा
भीष्मेण च महाप्राज्ञ गॊविन्देन च धीमता
संस्मृत्य तद अहं सम्यक कर्तुम इच्छामि पाण्डवाः
आयत्यां च तदात्वे च सर्वेषां तद धि नॊ हितम
अनुबन्धे च कल्याणं यद वचॊ बरह्मवादिनः
इयं हि वसुधा सर्वा कषीणरत्ना कुरूद्वहाः
तच चाचष्ट बहु वयासॊ मरुत्तस्य धनं नृपाः
यद्य एतद वॊ बहुमतं मन्यध्वं वा कषमं यदि
तद आनयामहे सर्वे कथं वा भीम मन्यसे
इत्य उक्तवाक्ये नृपतौ तदा कुरुकुलॊद्वह
भीमसेनॊ नृपश्रेष्ठं पराञ्जलिर वाक्यम अब्रवीत
रॊचते मे महाबाहॊ यद इदं भाषितं तवया
वयासाख्यातस्य वित्तस्य समुपानयनं परति
यदि तत पराप्नुयामेह धनम आविक्षितं परभॊ
कृतम एव महाराज भवेद इति मतिर मम
ते वयं परणिपातेन गिरीशस्य महात्मनः
तद आनयाम भद्रं ते समभ्यर्च्य कपर्दिनम
तं विभुं देवदेवेशं तस्यैवानुचरांश च तान
परसाद्यार्थम अवाप्स्यामॊ नूनं वाग्बुद्धिकर्मभिः
रक्षन्ते ये च तद दरव्यं किंकरा रौद्रदर्शनाः
ते च वश्या भविष्यन्ति परसन्ने वृषभध्वजे
शरुत्वैवं वदतस तस्य वाक्यं भीमस्य भारत
परीतॊ धर्मात्मजॊ राजा बभूवातीव भारत
अर्जुन परमुखाश चापि तथेत्य एवाब्रुवन मुदा
कृत्वा तु पाण्डवाः सर्वे रत्नाहरण निश्चयम
सेनाम आज्ञापयाम आसुर नक्षत्रे ऽहनि च धरुवे
ततॊ ययुः पाण्डुसुता बराह्मणान सवस्ति वाच्य च
अर्चयित्वा सुरश्रेष्ठं पूर्वम एव महेश्वरम
मॊदकैः पायसेनाथ मांसापूपैस तथैव च
आशास्य च महात्मानं परययुर मुदिता भृशम
तेषां परयास्यतां तत्र मङ्गलानि शुभान्य अथ
पराहुः परहृष्टमनसॊ दविजाग्र्या नागराश च ते
ततः परदक्षिणीकृत्य शिरॊभिः परणिपत्य च
बराह्मणान अग्निसहितान परययुः पाण्डुनन्दनाः
समनुज्ञाप्य राजानं पुत्रशॊकसमाहतम
धृतराष्ट्रं सभार्यं वै पृथां पृथुल लॊचनाम
मूले निक्षिप्य कौरव्यम्युयुत्सुं धृतराष्ट्रजम
संपूज्यमानाः पौरैश च बराह्मणैश च मनीषिभिः
[व]
ततस ते परययुर हृष्टाः परहृष्टनरवाहनाः
रथघॊषेण महता पूरयन्तॊ वसुंधराम
संस्तूयमानाः सतुतिभिः सूतमागधबन्दिभिः
सवेन सैन्येन संवीता यथादित्याः सवरश्मिभिः
पाण्डुरेणातपत्रेण धरियमाणेन मूर्धनि
बभौ युधिष्ठिरस तत्र पौर्णमास्याम इवॊडुराट
जयाशिषः परहृष्टानां नराणां पथि पाण्डवः
परत्यगृह्णाद यथान्यायं यथावत पुरुषर्षभः
तथैव सैनिका राजन राजानम अनुयान्ति ये
तेषां हलहलाशब्दॊ दिवं सतब्ध्वा वयतिष्ठत
स सरांसि नदीश चैव वनान्य उपवनानि च
अत्यक्रामन महाराजॊ गिरिं चैवान्वपद्यत
तस्मिन देशे च राजेन्द्र यत्र तद दरव्यम उत्तमम
चक्रे निवेशनं राजा पाण्डवः सह सैनिकैः
शिवे देशे समे चैव तदा भरतसत्तम
अग्रतॊ बराह्मणान कृत्वा तपॊ विद्या दमान्वितान
पुरॊहितं च कौरव्य वेदवेदाङ्गपारगम
पराङ निवेशात तु राजानं बराह्मणाः स पुरॊधसः
कृत्वा शान्तिं यथान्यायं सर्वतः पर्यवारयन
कृत्वा च मध्ये राजानम अमात्यांश च यथाविधि
षट पथं नव संस्थानं निवेशं चक्रिरे दविजाः
मत्तानां वारणेन्द्राणां निवेशं च यथाविधि
कारयित्वा स राजेन्द्रॊ बराह्मणान इदम अब्रवीत
अस्मिन कार्ये दविजश्रेष्ठा नक्षत्रे दिवसे शुभे
यथा भवन्तॊ मन्यन्ते कर्तुम अर्हथ तत तथा
न नः कालात्ययॊ वै सयाद इहैव परिलम्बताम
इति निश्चित्य विप्रेन्द्राः करियतां यद अनन्तरम
शरुत्वैतद वचनं राज्ञॊ बराह्मणाः स पुरॊधसः
इदम ऊचुर वचॊ हृष्टा धर्मराज परियेप्सवः
अद्यैव नक्षत्रम अहश च पुण्यं; यतामहे शरेष्ठतमं करियासु
अम्भॊभिर अद्येह वसाम राजन्न; उपॊष्यतां चापि भवद्भिर अद्य
शरुत्वा तु तेषां दविजसत्तमानां; कृतॊपवासा रजनीं नरेन्द्राः
ऊषुः परतीताः कुशसंस्तरेषु; यथाध्वरेषु जवलिता हव्यवाहाः
ततॊ निशा सा वयगमन महात्मनां; संशृण्वतां विप्र समीरिता गिरः
ततः परभाते विमले दविजर्षभा; वचॊ ऽबरुवन धर्मसुतं नराधिपम
[बराह्मणाह]
करियताम उपहारॊ ऽदय तर्यम्बकस्य महात्मनः
कृत्वॊपहारं नृपते ततः सवार्थे यतामहे
[व]
शरुत्वा तु वचनं तेषां बराह्मणानां युधिष्ठिरः
निरीशस्य यथान्यायम उपहारम उपाहरत
आज्येन तर्पयित्वाग्निं विधिवत संस्कृतेन ह
मन्त्रसिद्धं चरुं कृत्वा पुरॊधाः परययौ तदा
स गृहीत्वा सुमनसॊ मन्त्रपूता जनाधिप
मॊदकैः पायसेनाथ मांसैश चॊपाहरद बलिम
सुमनॊभिश च चित्राभिर जालैर उच्चावचैर अपि
सर्वं सविष्ट कृतं कृत्वा विधिवद वेदपारगः
किंकराणां ततः पश्चाच चकार बलिम उत्तमम
यक्षेन्द्राय कुबेराय मणिभद्राय चैव ह
तथान्येषां च यक्षाणां भूताधिपतयश च ये
कृसरेण स मांसेन निवापैस तिलसंयुतैः
शुशुभे सथानम अत्यर्थं देवदेवस्य पार्थिव
कृत्वा तु पूजां रुद्रस्य गणानां चैव सर्वशः
ययौ वयासं पुरस्कृत्य नृपॊ रत्ननिधिं परति
पूजयित्वा धनाध्यक्षं परणिपत्याभिवाद्य च
सुमनॊभिर विचित्राभिर अपूपैः कृसरेण च
शङ्खादींश च निधीन सर्वान निधिपालांश च सर्वशः
अर्चयित्वा दविजाग्र्यान स सवस्ति वाच्य च वीर्यवान
तेषां पुण्याहघॊषेण तेजसा समवस्थितः
परीतिमान स कुरुश्रेष्ठः खानयाम आस तं निधिम
ततः पात्र्यः स करकाः साश्मन्तक मनॊरमाः
भृङ्गाराणि कटाहाणि कलशान वर्धमानकान
वहूनि च विचित्राणि भाजनानि सहस्रशः
उद्धारयाम आस तदा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
तेषां लक्षणम अप्य आसीन महान करपुटस तथा
तरिलक्षं भाजनं राजंस तुलार्धम अभवन नृप
वाहनं पाण्डुपुत्रस्य तत्रासीत तु विशां पते
षष्टिर उष्ट्रसहस्राणि शतानि दविगुणा हयाः
वारणाश च महाराज सहस्रशतसंमिताः
शकटानि रथाश चैव तावद एव करेणवः
खराणां पुरुषाणां च परिसंख्या न विद्यते
एतद वित्तं तद अभवद यद उद्दध्रे युधिष्ठिरः
षॊडशाष्टौ चतुर्विंशत सहस्रं भारलक्षणम
एतेष्व आधाय तद दरव्यं पुनर अभ्यर्च्य पाण्डवः
महादेवं रतिययौ पुरं नागाह्वयं परति
दवैपायनाभ्यनुज्ञातः पुरस्कृत्य पुरॊहितम
गॊयुते गॊयुते चैव नयवसत पुरुषर्षभः
सा पुराभिमुखी राजञ जगाम महती चमूः
कृच्छ्राद दरविण भारार्ता हर्षयन्ती कुरूद्वहान
[व]
एतस्मिन्न एव काले तु वासुदेवॊ ऽपि वीर्यवान
उपायाद वृष्णिभिः सार्धं पुरं वारणसाह्वयम
समयं वाजिमेधस्य विदित्वा पुरुषैषभः
यथॊक्तॊ धर्मपुत्रेण वरजन स सवपुरीं परति
रौक्मिणेयेन सहितॊ युयुधानेन चैव ह
चारु देष्णेन साम्बेन गदेन कृतवर्मणा
सारणेन च वीरेण निशठेनॊल्मुकेन च
बलदेवं पुरस्कृत्य सुभद्रा सहितस तदा
दरौपदीम उत्तरां चैव पृथां चाप्य अवलॊककः
समाश्वासयितुं चापि कषत्रिया निहतेश्वराः
तान आगतान समीक्ष्यैव धृतराष्ट्रॊ महीपतिः
परत्यगृह्णाद यथान्यायं विदुरश चमहा मनाः
तत्रैव नयवसत कृष्णः सवर्चितः पुरुषर्षभः
विरुरेण महातेजास तथैव च युयुत्सुना
वसत्सु वृष्णिवीरेण्षु तत्राथ जनमेजय
जज्ञे तव पिता राजन परिक्षित परवीरहा
स तु राजा महाराज बरह्मास्त्रेणाभिपीडितः
शवॊ बभूव निश्चेष्टॊ हर्षशॊकविवर्धनः
हृष्टानां सिंहनादेन जनानां तत्र निस्वनः
आविश्य परदिशः सर्वाः पुनर एव वयुपारमत
ततः सॊ ऽतित्वरः कृष्णॊ विवेशान्तःपुरं तदा
युयुधान दवितीयॊ वै वयथितेन्द्रिय मानसः
ततस तवरितम आयान्तीं ददर्श सवां पितृष्वसाम
करॊशन्तीम अभिधावेति वासुदेवं पुनः पुनः
पृष्ठतॊ दरौपदीं चैव सुभद्रां च यशस्विनीम
स विक्रॊशं स करुणं बान्धवानां सत्रियॊ नृप
ततः कृष्णं समासाद्य कुन्ती राजसुता तदा
परॊवाच राजशार्दूल बाष्पगद्गदया गिरा
वासुदेव महाबाहॊ सुप्रजा देवकी तवया
तवं नॊ गतिः परतिष्ठा च तवद आयत्तम इदं कुलम
यदुप्रवीर यॊ ऽयं ते सवस्रीयस्यात्मजः परभॊ
अश्वत्थाम्ना हतॊ जातस तम उज्जीवय केशव
तवया हय एतत परतिज्ञातम ऐषीके यदुनन्दन
अहं संजीवयिष्यामि मृतं जातम इति परभॊ
सॊ ऽयं जातॊ मृतस तात पश्यैनं पुरुषर्षभ
उत्तरां च सुभद्रांच दरौपदीं मां चमाधव
धर्मपुत्रं च भीमं च फल्गुनं नकुलं तथा
सहदेवं च दुर्धर्ष सर्वान नस तरातुम अर्हसि
अस्मिन पराणाः समायत्ताः पाण्डवानां ममैव च
पाण्डॊश च पिण्डॊ दाशार्ह तथैव शवशुरस्य मे
अभिमन्यॊश च भद्रं ते परियस्य सदृशस्य च
परियम उत्पादयाद्य तवं परेतस्यापि जनार्दन
उत्तरा हि परियॊक्तं वै कथयत्य अरिसूदन
अभिमन्यॊर वचः कृष्ण परियत्वात ते न संशयः
अब्रवीत किल दाशार्ह वैराटीम आर्जुनिः पुरा
मातुलस्य कुलं भद्रे तव पुत्रॊ गमिष्यति
गत्वा वृष्ण्यन्धककुलं धनुर्वेदं गरहीष्यति
अस्त्राणि च विचित्राणि नीतिशास्त्रं च केवलम
इत्य एतत परणयात तात सौभद्रः परवीरहा
कथयाम आस दुर्धर्षस तथा चैत्न न संशयः
तास तवां वयं परणम्येह याचामॊ मधुसूदन
कुलस्यास्य हितार्थं तवं कुरु कल्याणम उत्तमम
एवम उक्त्वा तु वार्ष्णेयं पृथा पृथुल लॊचना
उच्छ्रित्य बाहू दुःखार्ता ताश चान्याः परापतन भुवि
अब्रुवंश च महाराज सर्वाः सास्राविलेक्षणाः
सवस्रीयॊ वासुदेवस्य मृतॊ जात इति परभॊ
एवम उक्ते ततः कुन्तीं परत्यगृह्णाज जनार्दनः
भूमौ निपतितां चैनां सान्त्वयाम आस भारत
[व]
उत्थितायां पृथायां तु सुभद्रा भरातरं तदा
दृष्ट्वा चुक्रॊश दुःखार्ता वचनं चेदम अब्रवीत
पुण्डरीकाक्ष पश्यस्व पौत्रं पार्थस्य धीमतः
परिक्षीणेषु कुरुषु परिक्षीणं गतायुषम
इषीका दरॊणपुत्रेण भीमसेनार्थम उद्यता
सॊत्तरायां निपतिता विजये मयि चैव ह
सेयं जवलन्ती हृदये मयि तिष्ठति केशव
यन न पश्यामि दुर्धर्षं मम पुत्रसुतं विभॊ
किं नु वक्ष्यति धर्मात्मा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
भीमसेनार्जुनौ चापि माद्रवत्याः सुतौ च तौ
शरुत्वाभिमन्यॊस तनयं जातं च मृतम एव च
मुषिता इव वार्ष्णेय दरॊणपुत्रेण पाण्डवाः
अभिमन्युः परियः कृष्ण पितॄणां नात्र संशयः
ते शरुत्वा किं नु वक्ष्यन्ति दरॊणपुत्रास्त्र निर्जिताः
भवितातः परं दुःखं किं नु मन्ये जनार्दन
अभिमन्यॊः सुतात कृष्ण मृताज जाताद अरिंदम
साहं परसादये कृष्ण तवाम अद्य शिरसा नता
पृथेयं दरौपदी चैव ताः पश्य पुरुषॊत्तम
यदा दरॊणसुतॊ गर्भान पाण्डूनां हन्ति माधव
तदा किल तवया दरौणिः करुद्धेनॊक्तॊ ऽरिमर्दन
अकामं तवा करिष्यामि बरह्म बन्धॊ नराधम
अहं संजीवयिष्यामि किरीटितनयात्मजम
इत्य एतद वचनं शरुत्वा जानमाना बलं तव
परसादये तवा दुर्धर्ष जीवताम अभिमन्युजः
यद्य एवं तवं परतिश्रुत्य न करॊषि वचः शुभम
सफलं वृष्णिशार्दूल मृतां माम उपधारय
अभिमन्यॊः सुतॊ वीर न संजीवति यद्य अयम
जीवति तवयि दुर्धर्ष किं करिष्याम्य अहं तवया
संजीवयैनं दुर्धर्ष मृतं तवम अभिमन्युजम
सदृशाक्ष सुतं वीर सस्यं वर्षन्न इवाम्बुदः
तवं हि केशव धर्मात्मा सत्यवान सत्यविक्रमः
स तां वाचम ऋतां कर्तुम अर्हसि तवम अरिंदम
इच्छन्न अपि हि लॊकांस तरीञ जीवयेथा मृतान इमान
किं पुनर दयितं जातं सवस्रीयस्यात्मजं मृतम
परभावज्ञास्मि ते कृष्ण तस्माद एतद बरवीमि ते
कुरुष्व पाण्डुपुत्राणाम इमं परम अनुग्रहम
सवसेति वा महाबाहॊ हतपुत्रेति वा पुनः
परपन्ना माम इयं वेति दयां कर्तुम इहार्हसि
[व]
एवम उक्तस तु राजेन्द्र केशिहा दुःखमूर्छितः
तथेति वयाजहारॊच्चैर हलादयन्न इव तं जनम
वाक्येन तेन हि तदा तं जनं पुरुषर्षभः
हलादयाम आस स विभुर घर्मार्तं सलिलैर इव
ततः स पराविशत तूर्णं जन्म वेश्म पितुस तव
अर्चितं पुरुषव्याघ्र सितैर माल्यैर यथाविधि
अपां कुम्भैः सुपूर्णैश च विन्यस्तैः सर्वतॊदिशम
घृतेन तिन्दुकालातैः सर्षपैश च महाभुज
शस्त्रैश च विमलैर नयस्तैः पावकैश च समन्ततः
वृद्धाभिश चाभिरामा भिः परिचारार्थम अच्युतः
दक्षैश च परितॊ वीर मिषग्भिः कुशलैस तथा
ददर्श च स तेजस्वी रक्षॊघ्नान्य अपि सर्वशः
दरव्याणि सथापितानि सम विधिवत कुशलैर जनैः
तथायुक्तं च तद दृष्ट्वा जन्म वेश्म पितुस तव
हृष्टॊ ऽभवद धृषी केशः साधु साध्व इति चाब्रवीत
तथा बरुवति वार्ष्णेये परहृष्टवदने तदा
दरौपदी तवरिता गत्वा वैराटीं वाक्यम अब्रवीत
अयम आयाति ते भद्रे शवशुरॊ मधुसूदनः
पुराणर्षिर अचिन्त्यात्मा समीपम अपराजितः
सापि बाष्पकलां वाचं निगृह्याश्रूणि चैव ह
सुसंवीताभवद देवी देववत कृष्णम ईक्षती
सा तथा दूयमानेन हृदयेन तपस्विनी
दृष्ट्वा गॊविन्दम आयान्तं कृपणं पर्यदेवयत
पुण्डरीकाक्ष पश्यस्व बालाव इह विनाकृतौ
अभिमन्युं च मां चैव हतौ तुल्यं जनार्दन
वार्ष्णेय मधुहन वीर शिरसा तवां परसादये
दरॊणपुत्रास्त्र निर्दग्धं जीवयैनं ममात्मजम
यदि सम धर्मराज्ञा वा भीमसेनेन वा पुनः
तवया वा पुण्डरीकाक्ष वाक्यम उक्तम इदं भवेत
अजानतीम ईषिकेयं जनित्रीं जन्त्व इति परभॊ
अहम एव विनष्टा सयां नेदम एवंगतं भवेत
गर्भस्थस्यास्य बालस्य बरह्मास्त्रेण निपातनम
कृत्वा नृशंसं दुर्बुद्धिर दरौणिः किं फलम अश्नुते
सा तवा परसाद्य शिरसा याचे शत्रुनिबर्हण
पराणांस तयक्ष्यामि गॊविन्द नायं संजीवते यदि
अस्मिन हि बहवः साधॊ ये ममासन मनॊरथाः
ते दरॊणपुत्रेण हताः किं नु जीवामि केशव
आसीन मम मतिः कृष्ण पूर्णॊत्सङ्गा जनार्दन
अभिवादयिष्ये दिष्ट्येति तद इदं वितथीकृतम
चपलाक्षस्य दायादे मृते ऽसमिन पुरुषर्षभ
विफला मे कृताः कृष्ण हृदि सर्वे मनॊरथाः
चलपाक्षः किलातीव परियस ते मधुसूदन
सुतं पश्यस्व तस्येमं बरह्मास्त्रेण निपातितम
कृतघ्नॊ ऽयं नृशंसॊ ऽयं यथास्य जनकस तथा
यः पाण्डवीं शरियं तयक्त्वा गतॊ ऽदय यमसादनम
मया चैतत परतिज्ञातं रणमूर्धनि केशव
अभिमन्यौ हते वीर तवाम एष्याम्य अचिराद इति
तच च नाकरवं कृष्ण नृशंसा जीवितप्रिया
इदानीम आगतां तत्र किं नु वक्ष्यति फाल्गुनिः
[व]
सैवं विपल्य करुणं सॊन्मादेव तपस्विनी
उत्तरा नयपतद भूमौ कृपणा पुत्रगृद्धिनी
तां तु दृष्ट्वा निपतितां हतबन्धुपरिच्छदाम
चुक्रॊश कुन्ती दुःखार्ता सर्वाश च भरत सत्रियः
मुहूर्तम इव तद राजन पाण्डवानां निवेशनम
अप्रेक्षणीयम अभवद आर्तस्वरनिनादितम
सा मुहूत च राजेन्द्र पुत्रशॊकाभिपीडिता
कश्मलाभिहता वीर वैराटी तव अभवत तदा
परतिलभ्य तु सा संज्ञाम उत्तरा भरतर्षभ
अङ्कम आरॊप्य तं पुत्रम इदं वचनम अब्रवीत
धर्मज्ञस्य सुतः संस तवम अधर्मम अवबुध्यसे
यस तवं वृष्णिप्रवीरस्य कुरुषे नाभिवादनम
पुत्रगत्वा मम वचॊ बरूयास तवं पितरं तव
दुर्मरं पराणिनां वीर काले पराप्ते कथं चन
याहं तवया विहीनाद्य पत्या पुत्रेण चैव ह
मर्तव्ये सति जीवामि हतस्वस्तिर अकिंचना
अथ वा धर्मराज्ञाहम अनुज्ञाता महाभुज
भक्षयिष्ये विषं तीक्ष्णं परवेक्ष्ये वा हुताशनम
अथ वा दुर्मरं तात यद इदं मे सहस्रधा
पतिपुत्र विहीनाया हृदयं न विदीर्यते
उत्तिष्ठ पुत्रपश्येमां दुःखितां परपितामहीम
आर्ताम उपप्लुतां दीनां निमग्नां शॊकसागरे
आर्यां च पश्य पाञ्चालीं सात्वतीं च तपस्विनीम
मां च पश्य सुसुःखार्तां वयाध विद्धां मृगीम इव
उत्तिष्ठ पश्य वदनं लॊकनाथस्य धीमतः
पुण्डरीकपलाशाक्षं पुरेव चपलेक्षणम
एवं विप्रलपन्तीं तु दृष्ट्वा निपतितां पुनः
उत्तरां ताः सत्रियः सर्वाः पुनर उत्थापयन्त्य उत
उत्थाय तु पुनर धैर्यात तदा मत्स्यपतेः सुता
पराञ्जलिः पुनरीकाक्षं भूमाव एवाभ्यवादयत
शरुत्वा स तस्या विपुलं विलापं पुरुषर्षभः
उपस्पृश्य ततः कृष्णॊ बरह्मास्त्रं संजहार तत
परतिजज्ञे च दाशार्हस तस्य जीवितम अच्युतः
अब्रवीच च विशुद्धात्मा सर्वं विश्रावयञ जगत
न बरवीम्य उत्तरे मिथ्या सत्यम एतद भविष्यति
एष संजीवयाम्य एनं पश्यतां सर्वदेहिनाम
नॊक्तपूर्वं मया मिथ्या सवैरेष्व अपि कदा चन
न च युद्धे परा वृत्तस तथा संजीवताम अयम
यथा मे दयितॊ धर्मॊ बराह्मणाश च विशेषतः
अभिमन्यॊः सुतॊ जातॊ मृतॊ जीवत्व अयं तथा
यथाहं नाभिजानामि विजयेन कदा चन
विरॊधं तेन सत्येन मृतॊ जीवत्व अयं शिशुः
यथासत्यं च धर्मश च मयि नित्यं परतिष्ठितौ
तथा मृतः शिशुर अयं जीवताम अभिमन्युजः
यथा कंशश च केशी च धर्मेण निहतौ मया
तेन सत्येन बालॊ ऽयं पुनर उज्जीवताम इह
इत्य उक्तॊ वासुदेवेन स बालॊ भरतर्षभ
शनैः शनैर महाराज परास्पन्दत स चेतनः
[व]
बरह्मास्त्रं तु यदा राजन कृष्णेन परतिसंहृतम
तदा तद वेश्म ते विप्रा तेजसाभिविदीपितम
ततॊ रक्षांसि सर्वाणि नेशुस तयक्त्वा गृहं तु तत
अन्तरिक्षे च वाग आसीत साधु केशव साध्व इति
तद अस्त्रं जवलितं चापि पितामहम अगात तदा
ततः पराणान पुनर लेभे पिता तव जनेश्वर
वयचेष्टत च बालॊ ऽसौ यथॊत्साहं यथाबलम
बभूवुर मुदिता राजंस ततस ता भरत सत्रियः
बराह्मणान वाचयाम आसुर गॊविन्दस्य च शासनात
ततस ता मुदिताः सर्वाः परशशंसुर जनार्दनम
सत्रियॊ भरत सिंहानां नावं लब्ध्वेव पारगाः
कुन्ती दरुपदपुत्री च सुभद्रा चॊत्तरा तथा
सत्रियश चान्या नृसिंहानां बभूवुर हृष्टमानसाः
तत्र मल्ला नटा झल्ला गरन्थिकाः सौखशायिकाः
सूतमागध संघाश चाप्य अस्तुवन वै जनार्दनम
कुरुवंशस तवाख्याभिर आशीर्भिर भरतर्षभ
उत्थाय तु यथाकालम उत्तरा यदुनन्दनम
अभ्यवादयत परीता सह पुत्रेण भारत
ततस तस्मै ददौ परीतॊ बहुरत्नं विशेषतः
तथान्ये वृष्णिशार्दूला नाम चास्याकरॊत परभुः
पितुस तव महाराज सत्यसंधॊ जनार्दनः
परिक्षीणे कुले यस्माज जातॊ ऽयम अभिमन्युजः
परिक्षिद इति नामास्य भवत्व इत्य अब्रवीत तदा
सॊ ऽवर्धत यथाकालं पिता तव नराधिप
मनः परह्लादनश चासीत सर्वलॊकस्य भारत
मासजातस तु ते वीर पिता भवति भारत
अथाजग्मुः सुबहुलं रत्नम आदाय पाण्डवाः
तान समीपगताञ शरुत्वा निर्ययुर वृष्णि पुंगवाः
अलंचक्रुश च माल्यौघैः पुरुषा नागसाह्वयम
पताकाभिर विचित्राभिर धवजैश च विविधैर अपि
वेश्मानि समलंचक्रुः पौराश चापि जनाधिप
देवतायतनानां च पूजा बहुविधास तथा
संदिदेशाथ विदुरः पाण्डुपुत्र परियेप्सया
राजमार्गाश च तत्रासन सुमनॊभिर अलंकृताः
शुशुभे तत्परं चापि समुद्रौघनिभस्वनम
नर्तकैश चापि नृत्यद्भिर गायनानां च निस्वनैः
आसीद वैश्रवणस्येव निवासस तत पुरं तदा
बन्दिभिश च नरै राजन सत्री सहायैः सहस्रशः
तत्र तत्र विविक्तेषु समन्ताद उपशॊभितम
पताका धूयमानाश च शवसता मातरिश्वना
अदर्शयन्न इव तदा कुरून वै दक्षिणॊत्तरान
अघॊषयत तदा चापि पुरुषॊ राजधूर गतः
सर्वरात्रि विहारॊ ऽदय रत्नाभरण लक्षणः
[व]
तान समीपगताञ शरुत्वा पाण्डवाञ शत्रुकर्शनः
वासुदेवः सहामात्यः परत्युद्यातॊ दिदृक्षया
ते समेत्य यथान्यायं पाण्डवा वृष्णिभिः सह
विविशुः सहिता राजन पुरं वारणसाह्वयम
महतस तस्य सैन्यस्य खुरनेमिस्वनेन च
दयावापृथिव्यौ खं चैव शब्देनासीत समावृतम
ते कॊशम अग्रतः कृत्वा विविशुः सवपुरं तदा
पाण्डवाः परीतमनसः सामात्याः ससुहृद गणाः
ते समेत्य यथान्यायं धृतराष्ट्रं जनाधिपम
कीर्तयन्तः सवनामानि तस्य पादौ ववन्दिरे
धृतराष्ट्राद अनु च ते गान्धारीं सुबलात्मजाम
कुन्तीं च राजशार्दूल तदा भरतसत्तमाः
विदुरं पूजयित्वा च वैश्यापुत्रं समेत्य च
पूज्यमानाः सम ते वीरा वयराजन्त विशां पते
ततस तत्परमाश्चर्यं विचित्रं महद अद्भुतम
शुश्रुवुस ते तदा वीराः पितुस ते जन्म भारत
तद उपश्रुत्य ते कर्म वासुदेवस्य धीमतः
पूजार्हं पूजयाम आसुः कृष्णं देवकिनन्दनम
ततः कति पयाहस्य वयासः सत्यवती सुतः
आजगाम महातेजा नगरं नागसाह्वयम
तस्य सर्वे यथान्यायं पूजां चक्रुः कुरूद्वहाः
सह वृष्ण्यन्धकव्याघ्रैर उपासां चक्रिरे तदा
तत्र नानाविधाकाराः कथाः समनुकीर्त्य वै
युधिष्ठिरॊ धर्मसुतॊ वयासं वचनम अब्रवीत
भवत्प्रसादाद भगवन यद इदं रत्नम आहृतम
उपयॊक्तुं तद इच्छामि वाजिमेधे महाक्रतौ
तदनुज्ञातुम इच्छामि भवता मुनिसत्तम
तवदधीना वयं सर्वे कृष्णस्य च महात्मनः
[व]
अनुजानामि राजंस तवां करियतां यद अनन्तरम
यजस्व वाजिमेधेन विधिवद दक्षिणावता
अश्वमेधॊ हि राजेन्द्र पावनः सर्वपाप्मनाम
तेनेष्ट्वा तवं विपाप्मा वै भविता नात्र संशयः
[व]
इत्य उक्तः स तु धर्मात्मा कुरुराजॊ युधिष्ठिरः
अश्वमेधस्य कौरव्य चकाराहरणे मतिम
समनुज्ञाप्य तु स तं कृष्णद्वैपायनं नृपः
वासुदेवम अथामन्त्र्य वाग्मी वचनम अब्रवीत
देवकी सुप्रजा देवी तवया पुरुषसत्तम
यद बरूयां तवां महाबाहॊ तत कृथास तवम इहाच्युत
तवत परभावार्जितान भॊगान अश्नीम यदुनन्दन
पराक्रमेण बुद्ध्या च तवयेयं निर्जिता मही
दीक्षयस्व तवम आत्मानं तवं नः परमकॊ गुरुः
तवयीष्टवति धर्मज्ञ विपाप्मा सयाम अहं विभॊ
तवं हि यज्ञॊ ऽकषरः सर्वस तवं धर्मस तवं परजापतिः
[व]
तवम एवैतन महाभाहॊ वक्तुम अर्हस्य अरिंदम
तवं गतिः सर्वभूतानाम इति मे निश्चिता मतिः
तवं चाद्य कुरुवीराणां धर्मेणाभिविराजसे
गुणभूताः सम ते राजंस तवं नॊ राजन मतॊ गुरुः
यजस्व मद अनुज्ञातः पराप्त एव करतुर मया
युनक्तु नॊ भवान कार्ये यत्र वाञ्छसि भारत
सत्यं ते परतिजानामि सर्वं कर्तास्मि ते ऽनघ
भीमसेनार्जुनौ चैव तथा माद्रवतीसुतौ
इष्टवन्तॊ भविष्यन्ति तवयीष्टवति भारत
[व]
एवम उक्तस तु कृष्णेन धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः
वयासम आमन्त्र्य मेधावी ततॊ वचनम अब्रवीत
यथाकालं भवान वेत्ति हयमेधस्य तत्त्वतः
दीक्षयस्व तदा मा तवं तवय्य आयत्तॊ हि मे करतुः
[व]
अहं पैलॊ ऽथ कौन्तेय याज्ञवल्क्यस तथैव च
विधानं यद्य अथाकालं तत कर्तारॊ न संशयः
चैत्र्यां हि पौर्णमास्यां च तव दीक्षा भविष्यति
संभाराः संभ्रियन्तां ते यज्ञार्थं पुरुषर्षभ
अश्वविद्या विदश चैव सूता विप्राश च तद्विदः
मेध्यम अश्वं परीक्षन्तां तव यज्ञार्थ सिद्धये
तम उत्सृज्य यथाशास्त्रं पृथिवीं सागराम्बराम
स पर्येतु यशॊ नाम्ना तव पार्थिव वर्धयन
[व]
इत्य उक्तः स तथेत्य उक्त्वा पाण्डवः पृथिवीपतिः
चकार सर्वं राजेन्द्र यथॊक्तं बरह्मवादिना
संभाराश चैव राजेन्द्र सर्वे संकल्पिताभवन
स संभारान समाहृत्य नृपॊ धर्मात्मजस तदा
नयवेदयद अमेयात्मा कृष्णद्वैपायनाय वै
ततॊ ऽबरवीन महातेजा वयासॊ धर्मात्मजं नृपम
यथाकालं यथायॊगं सज्जाः सम तव दीक्षणे
सफ्यश च कूर्चश च सौवर्णॊ यच चान्यद अपि कौरव
तत्र यॊग्यं भवेत किं चित तद रौक्मं करियताम इति
अश्वश चॊत्सृज्यताम अद्य पृथ्व्याम अथ यथाक्रमम
सुगुप्तश च चरत्व एष यथाशास्त्रं युधिष्ठिर
[य]
अयम अश्वॊ मया बरह्मन्न उत्सृष्टः पृथिवीम इमाम
चरिष्यति यथाकामं तत्र वै संविधीयताम
पृथिवीं पर्यटन्तं हि तुरगं कामचारिणम
कः पालयेद इति मुने तद भवान वक्तुम अर्हति
[व]
इत्य उक्तः स तु राजेन्द्र कृष्णद्वैपायनॊ ऽबरवीत
भीमसेनाद अवरजः शरेष्ठः सर्वधनुष्मताम
जिष्णुः सहिष्णुर धृष्णुश च स एनं पालयिष्यति
शक्तः स हि महीं जेतुं निवातकवचान्तकः
तस्मिन हय अस्त्राणि दिव्यानि दिव्यं संहननं तथा
दिव्यं धनुश चेषुधी च स एनम अनुयास्यति
स हि धर्मार्थकुशलः सर्वविद्या विशारदः
यथाशास्त्रं नृपश्रेष्ठ चारयिष्यति ते हयम
राजपुत्रॊ महाबाहुः शयामॊ राजीवलॊचनः
अभिमन्यॊः पिता वीरः स एनम अनुयास्यति
भीमसेनॊ ऽपि तेजस्वी कौन्तेयॊ ऽमितविक्रमः
समर्थॊ रक्षितुं राष्ट्रं नकुलश च विशां पते
सहदेवस तु कौरव्य समाधास्यति बुद्धिमान
कुटुम्ब तन्त्रं विधिवत सर्वम एव महायशाः
तत तु सर्वं यथान्यायम उक्तं कुरुकुलॊद्वहः
चकार फल्गुनं चापि संदिदेश हयं परति
[य]
एह्य अर्जुन तवया वीर हयॊ ऽयं परिपाल्यताम
तवम अर्हॊ रक्षितुं हय एनं नान्यः कश चन मानवः
ये चापि तवां महाबाहॊ परत्युदीयुर नराधिपाः
तैर विग्रहॊ यथा न सयात तथा कार्यं तवयानघ
आख्यातव्यश च भवता यज्ञॊ ऽयं मम सर्वशः
पार्थिवेभ्यॊ महाबाहॊ समये गम्यताम इति
एवम उक्त्वा स धर्मात्मा भरातरं सव्यसाचिनम
भीमं च नकुलं चैव पुरगुप्तौ समादधत
कुटुम्ब तन्त्रे च तथा सहदेवं युधां पतिम
अनुमान्य महीपालं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरः
[व]
दीक्षा काले तु संप्राप्ते ततस ते सुमहर्त्विजः
विधिवद दीक्षयाम आसुर अश्वमेधाय पार्थिवम
कृत्वा स पशुबन्धांश च दीक्षितः पाण्डुनन्दनः
धर्मराजॊ महातेजाः सहर्त्विग्भिर वयरॊचत
हयश च हयमेधार्थं सवयं स बरह्मवादिना
उत्सृष्टः शास्त्रविधिना वयासेनामित तेजसा
स राजा धर्मजॊ राजन दीक्षितॊ विबभौ तदा
हेममाली रुक्मकण्ठः परदीप्त इव पावकः
कृष्णाजिनी दण्डपाणिः कषौमवासाः स धर्मजः
विबभौ दयुतिमान भूयः परजापतिर इवाध्वरे
तथैवास्यर्त्विजः सर्वे तुल्यवेषा विशां पते
बभूवुर अर्जुनश चैव परदीप्त इव पावकः
शवेताश्वः कृष्णसारं तं स साराश्वं धनंजयः
विधिवत पृथिवीपाल धर्मराजस्य शासनात
विक्षिपन गाण्डिवं राजन बद्धगॊधाङ्गुलि तरवान
तम अश्वं पृथिवीपाल मुदा युक्तः ससार ह
आ कुमारं तदा राजन्न आगमत तत पुरं विभॊ
दरष्टुकामं कुरुश्रेष्ठं परयास्यन्तं धनंजयम
तेषाम अन्यॊन्यसंमर्दाद ऊष्मेव समजायत
दिदृक्षूणां हयं तं च तं चैव हयसारिणम
ततः शब्दॊ महाराज दशाशाः परतिपूरयन
बभूव परेक्षतां नॄणां कुन्तीपुत्रं धनंजयम
एष गच्छति कौन्तेयस तुरगश चैव दीप्तिमान
यम अन्वेति महाबाहुः संस्पृशन धनुर उत्तमम
एवं शुश्राव वदतां गिरॊ जिष्णुर उदारधीः
सवस्ति ते ऽसतु वरजारिष्टं पुनश चैहीति भारत
अथापरे मनुष्येन्द्र पुरुषा वाक्यम अब्रुवन
नैनं पश्याम संमर्दे धनुर एतत परदृश्यते
एतद धि भीमनिर्ह्रादं विश्रुतं गाण्डिवं धनुः
सवस्ति गच्छत्व अरिष्टं वै पन्थानम अकुतॊभयम
निवृत्तम एनं दरक्ष्यामः पुनर एवं च ते ऽबरुवन
एवमाद्या मनुष्याणां सत्रीणां च भरतर्षभ
शुश्राव मधुरा वाचः पुनः पुनर उदीरिताः
याज्ञवल्क्यस्य शिष्यश च कुशलॊ यज्ञकर्मणि
परायात पार्थेन सहितः शान्त्य अर्थं वेदपारगः
बराह्मणाश च महीपाल बहवॊ वेदपारगाः
अनुजग्मुर महात्मानं कषत्रियाश च विशॊ ऽपि च
पाण्डवैः पृथिवीम अश्वॊ निर्जिताम अस्त्रतेजसा
चचार स महाराज यथादेशं स सत्तम
तत्र युद्धानि वृत्तानि यान्य आसन पाण्डवस्य ह
तानि वक्ष्यामि ते वीर विचित्राणि महान्ति च
सहयः पृथिवीं राजन परदक्षिणम अरिंदम
ससारॊत्तरतः पूर्वं तन निबॊध महीपते
अवमृद्नन सराष्ट्राणि पार्थिवानां हयॊत्तमः
शनैस तदा परिययौ शवेताश्वश च महारथः
तत्र संकलना नास्ति राज्ञाम अयुतशस तदा
ये ऽयुध्यन्त महाराज कषत्रिया हतबान्धवाः
किराता विकृता राजन बहवॊ ऽसि धनुर्धराः
मलेच्छाश चान्ये बहुविधाः पूर्वं निविकृता रणे
आर्याश च पृथिवीपालाः परहृष्टनरवाहनाः
समीयुः पाण्डुपुत्रेण बहवॊ युद्धदुर्मदाः
एवं युद्धानि वृत्तानि तत्र तत्र महीपते
अर्जुनस्य महीपालैर नानादेशनिवासिभिः
यानि तूभयतॊ राजन परतप्तानि महान्ति च
तानि युद्धानि वक्ष्यामि कौन्तेयस्य तवानघ
[व]
तरिगर्तैर अभवद युद्धं कृतवैरैः किरीटिनः
महारथसमाज्ञातैर हतानां पुत्र नप्तृभिः
ते समाज्ञाय संप्राप्तं यज्ञियं तुरगॊत्तमम
विषयान्ते ततॊ वीरा दंशिताः पर्यवारयन
रथिनॊ बद्धतूणीराः सदश्वैः समलंकृतैः
परिवार्य हयं राजन गरहीतुं संप्रचक्रमुः
ततः किरीटी संचिन्त्य तेषां राज्ञां चिकीर्षितम
वारयाम आस तान वीरान सान्त्वपूर्वम अरिंदमः
तम अनादृत्य ते सर्वे शरैर अभ्यहनंस तदा
तमॊ रजॊभ्यां संछन्नांस तान किरीटी नयवारयत
अब्रवीच च ततॊ जिष्णुः परहसन्न इव भारत
निवर्तध्वम अधर्मज्ञाः शरेयॊ जीवितम एव वः
स हि वीरः परयास्यन वै धर्मराजेन वारितः
हतबान्धवा न ते पार्थ हन्तव्याः पार्थिवा इति
स तदा तद वचः शरुत्वा धर्मराजस्य धीमतः
तान निवर्तध्वम इत्य आह न नयवर्तन्त चापि ते
ततस तरिगर्तराजानं सूर्यवर्माणम आहवे
वितत्य शरजालेन परजहास धनंजयः
ततस ते रथघॊषेण खुरनेमिस्वनेन च
पूरयन्तॊ दिशः सर्वा धनंजयम उपाद्रवन
सूर्यवर्मा ततः पार्थे शराणां नतपर्वणाम
शतान्य अमुञ्चद राजेन्द्र लभ्व अस्त्रम अभिदर्शयन
तथैवान्ये महेष्वासा ये तस्यैवानुयायिनः
मुमुचुः शरवर्षाणि धनंजय वधैषिणः
स ताञ जया पुङ्खनिर्मुक्तैर बहुभिः सुबहूञ शरान
चिच्छेद पाण्डवॊ राजंस ते भूमौ नयपतंस तदा
केतुवर्मा तु तेजस्वी तस्यैवावरजॊ युवा
युयुधे भरातुर अर्थाय पाण्डवेन महात्मना
तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य केतुवर्माणम आहवे
अभ्यघ्नन निशितैर बाणैर बीभत्सुः परवीरहा
केतुवर्मण्य अभिहते धृतवर्मा महारथः
रथेनाशु समावृत्य शरैर जिष्णुम अवाकिरत
तस्य तां शीघ्रताम ईक्ष्य तुतॊषातीव वीर्यवान
गुडाकेशॊ महातेजा बालस्य धृतवर्मणः
न संदधानं ददृशे नाददानं च तं तदा
किरन्तम एव स शरान ददृशे पाकशासनिः
स तु तं पूजयाम आस धृतवर्माणम आहवे
मनसा स मुहूर्तं वै रणे समभिहर्षयन
तं पन्नगम इव करुद्धं कुरुवीरः समयन्न इव
परीतिपूर्वं महाराज पराणैर न वयपरॊपयत
स तथा रक्ष्यमाणॊ वै पार्थेनामित तेजसा
धृतवर्मा शरं तीक्ष्णं मुमॊच विजये तदा
स तेन विजयस तूर्णम अस्यन विद्धः करे भृशम
मुमॊच गाण्डीवं दुःखात तत पपाताथ भूतले
धनुषः पततस तस्य सव्यसाचि कराद विभॊ
इन्द्रस्येवायुधस्यासीद रूपं भरतसत्तम
तस्मिन निपतिते दिव्ये महाधनुषि पार्थिव
जहास स सवनं हासं धृतवर्मा महाहवे
ततॊ रॊषान्वितॊ जिष्णुः परमृज्य रुधिरं करात
धनुर आदत्त तद दिव्यं शरवर्षं ववर्ष च
ततॊ हलहलाशब्दॊ दिवस्पृग अभवत तदा
नानाविधानां भूतानां तत कर्मातीव शंसताम
ततः संप्रेक्ष्य तं करुद्धं कालान्तकयमॊपमम
जिष्णुं तरैगर्तका यॊधास तवरिताः पर्यवारयन
अभिसृत्य परीप्सार्थं ततस ते धृतवर्मणः
परिवव्रुर गुडाकेशं तत्राक्रुध्यद धनंजयः
ततॊ यॊधाञ जघानाशु तेषां स दश चाष्ट च
महेन्द्रवज्रप्रतिमैर आयसैर निशितैः शरैः
तांस तु परभग्नान संप्रेक्ष्य तवरमाणॊ धनंजयः
शरैर आशीविषाकारैर जघान सवनवद धसन
ते भग्नमनसः सर्वे तरैगर्तक महारथाः
दिशॊ विदुद्रुवुः सर्वा धनंजय शरार्दिताः
त ऊचु पुरुषव्याघ्रं संशप्तक निषूदनम
तव सम किंकराः सर्वे सर्वे च वशगास तव
आज्ञापयस्व नः पार्थ परह्वान परेष्यान अवस्थितान
करिष्यामः परियं सर्वं तव कौरवनन्दन
एतद आज्ञाय वचनं सर्वांस तान अब्रवीत तदा
जीवितं रक्षत नृपाः शासनं गृह्यताम इति
[व]
पराग्ज्यॊतिषम अथाभ्येत्य वयचरत सहयॊत्तमः
भगदत्तात्मजस तत्र निर्ययौ रणकर्कशः
सहयं पाण्डुपुत्रस्य विषयान्तम उपागतम
युयुधे भरतश्रेष्ठ वज्रदत्तॊ महीपतिः
सॊ ऽभिनिर्याय नगराद भगदत्तसुतॊ नृपः
अश्वम आयान्तम उन्मथ्य नगराभिमुखॊ ययौ
तम आलक्ष्य महाबाहुः कुरूणाम ऋषभस तदा
गाण्डीवं विक्षिपंस तूर्णं सहसा समुपाद्रवत
ततॊ गाण्डीवनिर्मुक्तैर इषुभिर मॊहितॊ नृपः
हयम उत्सृज्य तं वीरस ततः पार्थम उपाद्रवत
पुनः परविश्य नगरं दंशितः स नृपॊत्तमः
आरुह्य नागप्रवरं निर्ययौ युद्धकाङ्क्षया
पाण्डुरेणातपत्रेण धरियमाणेन मूर्धनि
दॊधूयता चामरेण शवेतेन च महारथः
ततः पार्थं समासाद्य पाण्डवानां महारथम
आह्वयाम आस कौरव्यं बाल्यान मॊहाच च संयुगे
स वारणं नगप्रख्यं परभिन्नकरटा मुखम
परेषयाम आस संक्रुद्धस ततः शवेतहयं परति
विक्षरन्तं यथा मेघं परवारणवारणम
शास्त्रवत कल्पितं संख्ये तरिसाहं युद्धदुर्मदम
परचॊद्यमानः स गजस तेन राज्ञा महाबलः
तदाङ्कुशेन विबभाव उत्पतिष्यन्न इवाम्बरम
तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य करुद्धॊ राजन धनंजयः
भूमिष्ठॊ वारणगतं यॊधयाम आस भारत
वज्रदत्तस तु संक्रुद्धॊ मुमॊचाशु धनंजये
तॊमरान अग्निसंकाशाञ शलभान इव वेगितान
अर्जुनस तान असंप्राप्तान गाण्डीवप्रेषितैः शरैः
दविधा तरिधा च चिच्छेद ख एव खगमैस तदा
स तान दृष्ट्वा तथा छिन्नांस तॊमरान भगदत्तजः
इषून असक्तांस तवरितः पराहिणॊत पाण्डवं परति
ततॊ ऽरजुनस तूर्णतरं रुक्मपुङ्खान अजिह्मगान
परेषयाम आस संक्रुद्धॊ भगदत्तात्मजं परति
स तैर विद्धॊ महातेजा वज्रदत्तॊ महाहवे
भृशाहतः पपातॊर्व्यां न तव एनम अजहात समृतिः
ततः स पुनर आरुह्य वारणप्रवरं रणे
अव्यग्रः परेषयाम आस जयार्थी विजयं परति
तस्मै बाणांस ततॊ जिष्णुर निर्मुक्ताशीविषॊपमान
परेषयाम आस संक्रुद्धॊ जवलितान इव पावकान
स तैर विद्धॊ महानागॊ विस्रवन रुधिरं बभौ
हिमवान इव शैलेन्द्रॊ बहु परस्रवणस तदा
[व]
एवं तरिरात्रम अभवत तद युद्धं भरतर्षभ
अर्जुनस्य नरेन्द्रेण वृत्रेणेव शतक्रतॊः
ततश चतुर्थे दिवसे वज्रदत्तॊ महाबलः
जहास स सवनं हासं वाक्यं चेदम अथाब्रवीत
अर्जुनार्जुन तिष्ठस्व न मे जीवन विमॊक्ष्यसे
तवां निहत्य करिष्यामि पुतुस तॊयं यथाविधि
तवया वृद्धॊ मम पिता भगदत्तः पितुः सखा
हतॊ वृद्धॊ ऽपचायित्वाच छिशुं माम अद्य यॊधय
इत्य एवम उक्त्वा संक्रुद्धॊ वज्रदत्तॊ नराधिपः
परेषयाम आस कौरव्य वारणं पाण्डवं परति
संप्रेष्यमाणॊ नागेन्द्रॊ वज्रदत्तेन धीमता
उत्पतिष्यन्न इवाकाशम अभिदुद्राव पाण्डवम
अग्रहस्तप्रमुक्तेन शीकरेण सफल्गुनम
समुक्षत महाराज शैलं नील इवाम्बुदः
स तेन परेषितॊ राज्ञा मेघवन निनदन मुहुः
मुखाडम्बर घॊषेण समाद्रवत फल्गुनम
स नृत्यन्न इव नागेन्द्रॊ वज्रदत्तप्रचॊदितः
आससाद दरुतं राजन कौरवाणां महारथम
तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य वज्रदत्तस्य वारणम
गाण्डीवम आश्रित्य बली न वयकम्पत शत्रुहा
चुक्रॊध बलवच चापि पाण्डवस तस्य भूपतेः
कार्यविघ्नम अनुस्मृत्य पूर्ववैरं च भारत
ततस तं वारणं करुद्धः शरजालेन पाण्डवः
निवारयाम आस तदा वेलेव मकरालयम
स नागप्रवरॊ वीर्याद अर्जुनेन निवारितः
तस्थौ शरैर वितुन्नाङ्गः शवाविच छललितॊ यथा
निवारितं गजं दृष्ट्वा भगदत्तात्मजॊ नृपः
उत्ससर्ज शितान बाणान अर्जुने करॊधमूर्छितः
अर्जुनस तु महाराज शरैः शरविघातिभिः
वारयाम आस तान अस्तांस तद अद्भुतम इवाभवत
ततः पुनर अतिक्रुद्धॊ राजा पराग्ज्यॊतिषाधिपः
परेषयाम आस नागेन्द्रं बलवच छवसनॊपमम
तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य बलवान पाकशासनिः
नाराचम अग्निसंकाशं पराहिणॊद वारणं परति
स तेन वारणॊ राजन मर्माण्य अभिहतॊ भृशम
पपात सहसा भूमौ वज्ररुग्ण इवाचलः
स पतञ शुशुभे नागॊ धनंजय शराहतः
विशन्न इव महाशैलॊ महीं वज्रप्रपीडितः
तस्मिन निपतिते नागे वज्रदत्तस्य पाण्डवः
तं न भेतव्यम इत्य आह ततॊ भूमिगतं नृपम
अब्रवीद धि महातेजाः परस्थितं मां युधिष्ठिरः
राजानस ते न हन्तव्या धनंजय कथंचनन
सर्वम एतन नरव्याघ्र भवत्व एतावता कृतम
यॊधाश चापि न हन्तव्या धनंजय रणे तवया
वक्तव्याश चापि राजानः सर्वैः सह सुहृज्जनैः
युधिष्ठिरस्याश्वमेधॊ भवद्भिर अनुभूयताम
इति भरातृवचः शरुत्वा न हन्मि तवां जनाधिप
उत्तिष्ठ न भयं ते ऽसति सवस्तिमान गच्छ पार्थिव
आगच्छेथा महाराज परां चैत्रीम उपस्थिताम
तदाश्वमेधॊ भविता धर्मराजस्य धीमतः
एवम उक्तः स राजा तु भगदत्तात्मजस तदा
तथेत्य एवाब्रवीद वाक्यं पाण्डवेनाभिनिर्जितः
[व]
सैन्धवैर अभवद युद्धं ततस तस्य किरीटिनः
हतशेषैर महाराज हतानां च सुतैर अपि
ते ऽवतीर्णम उपाश्रुत्य विषयं शवेतवाहनम
परत्युद्ययुर अमृष्यन्तॊ राजानः पाण्डवर्षभम
अश्वं च तं परामृश्य विषयान्ते विषॊपमाः
न भयं चक्रिरे पार्थाद भीमसेनाद अनन्तरात
ते ऽविदूराद धनुष्पाणिं यज्ञियस्य हयस्य च
बीभत्सुं परत्यपद्यन्त पदातिनम अवस्थितम
ततस ते तु महावीर्या राजानः पर्यवारयन
जिगीषन्तॊ नरव्याघ्राः पूर्वं विनिकृता युधि
ते नामान्य अथ गॊत्राणि कर्माणि विविधानि च
कीर्तयन्तस तदा पार्थं शरवर्षैर अवाकिरन
ते किरन्तः शरांस तीक्ष्णान वारणेन्द्र निवारणान
रणे जयम अभीप्सन्तः कौन्तेयं पर्यवारयन
ते ऽसमीक्ष्यैव तं वीरम उग्रकर्माणम आहवे
सर्वे युयुधिरे वीरा रथस्थास तं पदातिनम
ते तम आजघ्निरे वीरं निवातकवचान्तकम
संशप्तक निहन्तारं हन्तारं सैन्धवस्य च
ततॊ रथसहस्रेण हयानाम अयुतेन च
कॊष्ठकी कृत्यकौन्तेयं संप्रहृष्टम अयॊधयन
संस्मरन्तॊ वधं वीराः सिन्धुराजस्य धीमतः
जयद्रथस्य कौरव्य समरे सव्यसाचिना
ततः पर्जन्यवत सर्वे शरवृष्टिम अवासृजन
तैः कीर्णः शुशुभे पार्थॊ रविर मेघान्तरे यथा
स शरैः समवच्छन्नॊ ददृशे पाण्डवर्षभः
पञ्जरान्तर संचारी शकुन्त इव भारत
ततॊ हाहाकृतं सर्वं कौन्तेये शरपीडिते
तरैलॊक्यम अभवद राजन रविश चासीद रजॊऽरुणः
ततॊ ववौ महाराज मारुतॊ रॊमहर्षणः
राहुर अग्रसद आदित्यं युगपत सॊमम एव च
उल्काश च जघ्निरे सूर्यं विकीर्यन्त्यः समन्ततः
वेपथुश चाभवद राजन कैलासस्य महागिरेः
मुमुचुश चास्रम अत्युष्णं दुःखशॊकसमन्विताः
सप्तर्षयॊ जातभयास तथा देवर्षयॊ ऽपि च
शशश चाशु निविर्भिद्य मण्डलं शशिनॊ ऽपतत
विपरीतस तदा राजंस तस्मिन्न उत्पातलक्षणे
रासभारुण संकाशा धनुष्मन्तः स विद्युतः
आवृत्य गगनं मेघा मुमुचुर मांसशॊणितम
एवम आसीत तदा वीरे शरवर्षाभिसंवृते
लॊके ऽसमिन भरतश्रेष्ठ तद अद्भुतम इवाभवत
तस्य तेनावकीर्णस्य शरजालेन सर्वशः
मॊहात पपात गाण्डीवम आवापश च कराद अपि
तस्मिन मॊहम अनुप्राप्ते शरजालं महत्तरम
सैन्धवा मुमुचुस तूर्णं गतसत्त्वे महारथे
ततॊ मॊहसमापन्नं जञात्वा पार्थं दिवौकसः
सर्वे वित्रस्तम अनसस तस्य शान्ति पराभवन
ततॊ देवर्षयः सर्वे तथा सप्तर्षयॊ ऽपि च
बरह्मर्षयश च विजयं जेपुः पार्थस्य धीमतः
ततः परदीपिते देवैः पार्थ तेजसि पार्थिव
तस्थाव अचलवद धीमान संग्रामे परमास्त्रवित
विचकर्ष धनुर दिव्यं ततः कौरवनन्दनः
यन्त्रस्येवेह शब्दॊ ऽभून महांस तस्य पुनः पुनः
ततः स शरवर्षाणि परत्यमित्रान परति परभुः
ववर्ष धनुषा पार्थॊ वर्षाणीव सुरेश्वरः
ततस ते सैन्धवा यॊधाः सर्व एव सराजकाः
नादृश्यन्त शरैः कीर्णाः शलभैर इव पावकाः
तस्य शब्देन वित्रेसुर भयार्ताश च विदुद्रुवुः
मुमुचुश चाश्रुशॊकार्ताः सुषुपुश चापि सैन्धवाः
तांस तु सर्वान नरश्रेष्ठः सर्वतॊ विचरन बली
अलातचक्रवद राजञ शरजालैः समर्पयत
तद इन्द्र जालप्रतिमं बाणजालम अमित्रहा
वयसृजद दिष्कु सर्वासु महेन्द्र इव वज्रभृत
मेघजालनिभं सैन्यं विदार्य स रविप्रभः
विबभौ कौरवश्रेष्ठः शरदीव दिवाकरः
[व]
ततॊ गाण्डीवभृच छूरॊ युद्धाय समवस्थितः
विबभौ युधि दुर्धर्षॊ हिमवान अचलॊ यथा
ततः सैन्धव यॊधास ते पुनर एव वयवस्थिताः
विमुञ्चन्तः सुसंरब्धाः शरवर्षाणि भारत
तान परसह्य महावीर्यः पुनर एव वयवस्थितान
ततः परॊवाच कौन्तेयॊ मुमूर्षञ शलक्ष्णया गिरा
युध्यध्वं परया शक्त्या यतध्वं च वधे मम
कुरुध्वं सर्वकार्याणि महद वॊ भयम आगतम
एष यॊत्स्यामि वः सर्वान निवार्य शरवागुराम
तिष्ठध्वं युद्धमनसॊ दर्पं विनयितास्मि वः
एतावद उक्त्वा कौरव्यॊ रुषा गाण्डीवभृत तदा
ततॊ ऽथ वचनं समृत्वा भरातुर जयेष्ठस्य भारत
न हन्तव्या रणे तात कषत्रिया विजिगीषवः
जेतव्याश चेति यत परॊक्तं धर्मराज्ञा महात्मना
चिन्तयाम आस च तदा फल्गुनः पुरुषर्षभः
इत्य उक्तॊ ऽहं नरेन्द्रेण न हन्तव्या नृपा इति
कथं तन न मृषेह सयाद धर्मराज वचः शुभम
न हन्येरंश च राजानॊ राज्ञश चाज्ञा कृता भवेत
इति संचिन्त्य स तदा भरातुः परियहिते रतः
परॊवाच वाक्यं धर्मज्ञः सन्धवान युद्धदुर्मदान
बालान सत्रियॊ वा युष्माकं न हनिष्ये वयवस्थितान
यश च वक्ष्यति संग्रामे तवास्मीति पराजितः
एतच छरुत्वा वचॊ मह्यं कुरुध्वं हितम आत्मनः
अतॊ ऽनयथा कृच्छ्रगता भविष्यथ महार्दिताः
एवम उक्त्वा तु तान वीरान युयुधे कुरुपुंगवः
अत्वरावान असंरब्धः संरब्धैर विजिगीषुभिः
ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम
मुमुचुः सैन्धवा राजंस तदा गाण्डीवधन्वनि
स तान आतपतः करूरान आशीविषविषॊपमान
चिच्छेद निशितैर बाणैर अन्तरैव धनंजयः
छित्त्वा तु तान आशु गमान कङ्कपत्राञ शिलाशितान
एकैकम एष दशभिर बिभेद समरे शरैः
ततः परासांश च शक्तींश च पुनर एव धनंजये
जयद्रथं हतं समृत्वा चिक्षिपुः सैन्धवा नृपाः
तेषां किरीटी संकल्पं मॊघं चक्रे महामनाः
सर्वांस तान अन्तरा छित्त्वा मुदा चुक्रॊश पाण्डवः
तथैवापततां तेषां यॊधानां जय गृद्धिनाम
शिरांसि पातयाम आस भल्लैः संनतपर्वभिः
तेषां परद्रवतां चैव पुनर एव च धावताम
निवर्ततां च शब्दॊ ऽभूत पूर्णस्येव महॊदधेः
ते वध्यमानास तु तदा पार्थेनामित तेजसा
यथाप्राणं यथॊत्साहं यॊधयाम आसुर अर्जुनम
ततस ते फल्गुनेनाजौ शरैः संनतपर्वभिः
कृता विसंज्ञा भूयिष्ठाः कलान्तवाहन सैनिकाः
तांस तु सर्वान परिग्लानान विदित्वा धृतराष्ट्रजा
दुःशला बालम आदाय नप्तारं परययौ तदा
सुरथस्य सुतं वीरं रथेनानागसं तदा
शान्त्य अर्थं सर्वयॊधानाम अभ्यगच्छत पाण्डवम
सा धनंजयम आसाद्य मुमॊचार्तस्वरं तदा
धनंजयॊ ऽपि तां दृष्ट्वा धनुर विससृजे परभुः
समुत्सृष्ट धनुः पार्थॊ विधिवद भगिनीं तदा
पराह किं करवाणीति सा च तं वाक्यम अब्रवीत
एष ते भरतश्रेष्ठ सवस्रीयस्यात्मजः शिशुः
अभिवादयते वीर तं पश्य पुरुषर्षभ
इत्य उक्तस तस्य पितरं स पप्रच्छार्जुनस तदा
कवासाव इति ततॊ राजन दुःशला वाक्यम अब्रवीत
पितृशॊकाभिसंतप्तॊ विषादार्तॊ ऽसय वै पिता
पञ्चत्वम अगमद वीर यथा तन मे निबॊध ह
स पूर्वं पितरं शरुत्वा हतं युद्धे तवयानघ
तवाम आगतं च संश्रुत्य युद्धाय हयसारिणम
पितुश च मृत्युदुःखार्तॊ ऽजहात पराणान धनंजय
पराप्तॊ बीभत्सुर इत्य एव नाम शरुत्वैव ते ऽनघ
विषादार्तः पपातॊर्व्या ममार च ममात्मजः
तं तु दृष्ट्वा निपतितं ततस तस्यात्मजं विभॊ
गृहीत्वा समनुप्राप्ता तवाम अद्य शरणैषिणी
इत्य उक्त्वार्तस्वरं सातु मुमॊच धृतराष्ट्रजा
दीना दीनं सथितं पार्थम अब्रवीच चाप्य अधॊमुखम
सवसारं माम वेक्षस्व सवस्रीयात्ममम एव च
कर्तुम अर्हसि धर्मज्ञ दयां मयि कुरूद्वह
विस्मृत्य कुरुराजानं तं च मन्दं जयद्रथम
अभिमन्यॊर यथा जातः परिक्षित परवीर हा
तथायं सुरथाज जातॊ मम पौत्रॊ महाभुज
तम आदाय नरव्याघ्र संप्ताप्तास्मि तवान्तिकम
शमार्थं सर्वयॊधानां शृणु चेदं वचॊ मम
आगतॊ ऽयं महाबाहॊ तस्य मन्दस्य पौत्रकः
परसादम अस्य बालस्य तस्मात तवं कर्तुम अर्हसि
एष परसाद्य शिरसा मया सार्धम अरिंदम
याचते तवां महाबाहॊ शमं गच्छ धनंजय
बालस्य हतबन्धॊश च पार्थ किं चिद अजानतः
परसादं कुरु धर्मज्ञ मा मन्युवशम अन्वगाः
तम अनार्यं नृशंसं च विस्मृत्यास्य पितामहम
आगः कारिणम अत्यर्थं परसादं कर्तुम अर्हसि
एवं बरुवत्यां करुणं दुःशलायां धनंजयः
संस्मृत्य देवीं गान्धारीं धृतराष्ट्रं च पार्थिवम
परॊवाच दुःखशॊकार्तः कषत्रधर्मं विगर्हयन
धिक तं दुर्यॊधनं कषुद्रं राज्यलुब्धं च मानिनम
यत्कृते बान्धवाः सर्वे मया नीता यमक्षयम
इत्य उक्त्वा बहु सान्त्वादि परसादम अकरॊज जयः
परिष्वज्य च तां परीतॊ विससर्ज गृहान परति
दुःशला चापि तान यॊधान निवार्य महतॊ रणात
संपूज्य पार्थं परययौ गृहान परति शुभानना
ततः सैन्धवकान यॊधान विनिर्जित्य नरर्षभः
पुनर एवान्वधावत स तं हयं कामचारिणम
ससार यज्ञियं वीरॊ विधिवत स विशां पते
तारामृगम इवाकाशे देवदेवः पिनाक धृक
स च वाजी यथेष्टेन तांस तान देशान यथासुखम
विचचार यथाकामं कर्म पार्थस्य वर्धयन
करमेण सहयस तव एवं विचरन भरतर्षभ
मणिपूर पतेर देशम उपायात सह पाण्डवः
[व]
शरुत्वा तु नृपतिर वीरं पितरं बभ्रु वाहनः
निर्ययौ विनयेनार्यॊ बराह्मणार्घ्य पुरःसरः
मणिपूरेश्वरं तव एवम उपयातं धनंजयः
नाभ्यनन्दत मेधावी कषत्रधर्मम अनुस्मरन
उवाच चैनं धर्मात्मा स मन्युः फल्गुनस तदा
परक्रियेयं न ते युक्ता बहिस तवं कषत्रधर्मतः
संरक्ष्यमाणं तुरगं यौधिष्ठिरम उपागतम
यज्ञियं विषयान्ते मां नायॊत्सीः किं नु पुत्रक
धिक्त्वाम अस्तु सुदुर्बुद्धिं कषत्रधर्मविशारदम
यॊ मां युद्धाय संप्राप्तं साम्नैवाथॊ तवम अग्रहीः
न तवया पुरुषार्थश च कश चिद अस्तीह जीवता
यस तवं सत्रीवद युधा पराप्तं साम्ना मां परत्यगृह्णथाः
यद्य अहं नयस्तशस्त्रस तवाम आगच्छेयं सुदुर्मते
परक्रियेयं ततॊ युक्ता भवेत तव नराधम
तम एवम उक्तं भर्त्रा तु विदित्वा पन्नगात्मजा
अमृष्यमाणा भित्त्वॊर्वीम उलूपी तम उपागमत
सा ददर्श ततः पुत्रं विमृशन्तम अधॊमुखम
संतर्ज्यमानम असकृद भर्त्रा युद्धार्थिना विभॊ
ततः सा चारुसर्वाङ्गी तम उपेत्यॊरगात्मजा
उलूपी पराह वचनं कषत्रधर्मविशारदा
उलूपीं मां निबॊध तवं मातरं पन्नगात्मजाम
कुरुष्व वचनं पुत्र धर्मस ते भविता परः
युध्यस्वैनं कुरुश्रेष्ठं धनंजयम अरिंदम
एवम एष हि ते परीतॊ भविष्यति न संशयः
एवम उद्धर्षितॊ मात्रा स राजा बभ्रु वाहनः
मनश चक्रे महातेजा युद्धाय भरतर्षभ
संनह्य काञ्चनं वर्म शिरस तराणं च भानुमत
तूणी रशत संबाधम आरुरॊह महारथम
सर्वॊपकरणैर युक्तं युक्तम अश्वैर मनॊजवैः
सुचक्रॊपस्करं धीमान हेमभाण्ड परिष्कृतम
परमार्चितम उच्छ्रित्य धवजं सिंहं हिरण्मयम
परययौ पार्थम उद्दिश्य स राजा बभ्रु वाहनः
ततॊ ऽभयेत्य हयं वीरॊ यज्ञियं पार्थ रक्षितम
गराहयाम आस पुरुषैर हयशिक्षा विशारदैः
गृहीतं वाजिनं दृष्ट्वा परीतात्मा सधनंजयः
पुत्रं रथस्थं भूमिष्ठः संन्यवारयद आहवे
ततः स राजा तं वीरं शरव्रातैः सहस्रशः
अर्दयाम आस निशितैर आशीविषविषॊपमैः
तयॊः समभवद युद्धं पितुः पुत्रस्य चातुलम
देवासुररणप्रख्यम उभयॊः परीयमाणयॊः
किरीटिनं तु विव्याध शरेण नतपर्वणा
जत्रु देशे नरव्याघ्रः परहसन बभ्रु वाहनः
सॊ ऽभयगात सह पुङ्खेन वल्मीकम इव पन्नगः
विनिर्भिद्य च कौन्तेयं महीतलम अथाविशत
स गाढवेदनॊ धीमान आलम्ब्य धनुर उत्तमम
दिव्यं तेजः समाविश्य परमीत इव संबभौ
स संज्ञाम उपलभ्याथ परशस्य पुरुषर्षभः
पुत्रं शक्रात्मजॊ वाक्यम इदम आह महीपते
साधु साधु महाबाहॊ वत्स चित्राङ्गदात्मज
सदृशं कर्म ते दृष्ट्वा परीतिमान अस्मि पुत्रक
विमुञ्चाम्य एष बाणांस ते पुत्र युद्धे सथिरॊ भव
इत्य एवम उक्त्वा नाराचैर अभ्यवर्षद अमित्रहा
तान स गाण्डीवनिर्मुक्तान वज्राशनिसमप्रभान
नाराचैर अच्छिनद राजा सर्वान एव तरिधा तरिधा
तस्य पार्थः शरैर दिव्यैर धवजं हेमपरिष्कृतम
सुवर्णतालप्रतिमं कषुरेणापाहरद रथात
हयांश चास्य महाकायान महावेगपराक्रमान
चकार राज्ञॊ निर्जीवान परहसन पाण्डवर्षभः
स रथाद अवतीर्याशु राजा परमकॊपनः
पदातिः पितरं कॊपाद यॊधयाम आस पाण्डवम
संप्रीयमाणः पाण्डूनाम ऋषभः पुत्र विक्रमात
नात्यर्थं पीडयाम आस पुत्रं वज्रधराथमः
स हन्यमानॊ विमुखं पितरं बभ्रु वाहनः
शरैर आशीविषाकारैः पुनर एवार्दयद बली
ततः स बाल्यात पितरं विव्याध हृदि पत्रिणा
निशितेन सुपुङ्खेन बलवद बभ्रु वाहनः
स बाणस तेजसा दीप्तॊ जवलन्न इव हुताशनः
विवेश पाण्डवं राजन मर्म भित्त्वातिदुःख कृत
स तेनातिभृशं विद्धः पुत्रेण कुरुनन्दनः
महीं जगाम मॊहार्तस ततॊ राजन धनंजयः
तस्मिन निपतिते वीरे कौरवाणां धुरंधरे
सॊ ऽपि मॊहं जगामाशु ततश चित्राङ्गदा सुतः
वयायम्य संयुगे राजा दृष्ट्वा च पितरं हतम
पूर्वम एव च बाणौघैर गाढविद्धॊ ऽरजुनेन सः
भर्तारं निहतं दृष्ट्वा पुत्रं च पतितं भुवि
चित्राङ्गदा परित्रस्ता परविवेश रणाजिरम
शॊकसंतप्त हृदया रुदती सा ततः शुभा
मणिपूर पतेर माता ददर्श निहतं पतिम
[व]
ततॊ बबु विधं भीरुर विलप्य कमलेक्षणा
मुमॊह दुःखाद दुर्धर्षा निपपात च भूतले
परतिलभ्य च सा संज्ञां देवी दिव्यवपुर धरा
उलूपीं पन्नगसुतां दृष्ट्वेदं वाक्यम अब्रवीत
उलूपि पश्य भर्तारं शयानं निहतं रणे
तवत्कृते मम पुत्रेण बालेन समितिंजयम
ननु तवम आर्ये धर्मज्ञा ननु चासि पतिव्रता
यत तवत्कृते ऽयं पतितः पतिस ते निहतॊ रणे
किं तु सर्वापराधॊ ऽयं यदि ते ऽदय धनंजयः
कषमस्व याच्यमाना मे संजीवय धनंजयम
ननु तवम आर्ये धर्मज्ञा तरैलॊक्यविदिता शुभे
यद घातयित्वा भर्तारं पुतेणेह न शॊचसि
नाहं शॊचामि तनयं निहतं पन्नगात्मजे
पतिम एव तु शॊचामि यस्यातिथ्यम इदं कृतम
इत्य उक्त्वा सा तदा देवीम उलूपीं पन्नगात्मजाम
भर्तारम अभिगम्येदम इत्य उवाच यशस्विनी
उत्तिष्ठ कुरुमुख्यस्य परियकाममम परिय
अयम अश्वॊ महाबाहॊ मया ते परिमॊक्षितः
ननु नाम तवया वीरधर्मराजस्य यज्ञियः
अयम अश्वॊ ऽनुसर्तव्यः स शेषे किं महीतले
तवयि पराणाः समायत्ताः कुरूणां कुरुनन्दन
स कस्मात पराणदॊ ऽनयेषां पराणान संत्यक्तवान असि
उलूपि साधु संपश्य भर्तारं निहतं रणे
पुत्रं चैनं समुत्साह्य घातयित्वा न शॊचसि
कामं सवपितु बालॊ ऽयं भूमौ परेतगतिं गतः
लॊहिताक्षॊ गुडाकेशॊ विजयः साधु जीवतु
नापराधॊ ऽसति सुभगे नराणां बहुभार्यता
नारीणां तु भवत्य एतन मा ते भूद बुद्धिर ईदृशी
सख्यं हय एतत कृतं धात्रा शाश्वतं चाव्ययं च ह
सख्यं समभिजानीहि सत्यं संगतम अस्तु ते
पुत्रेण घातयित्वेमं पतिं यदि न मे ऽदय वै
जीवन्तं दर्शयस्य अद्य परित्यक्ष्यामि जीवितम
साहं दुःखान्विता भीरु पतिपुत्र विनाकृता
इहैव परायम आशिष्ये परेक्षन्त्यास ते न संशयः
इत्य उक्त्वा पन्नगसुतां सपत्नीं चैत्रवाहिनी
ततः परायम उपासीना तूष्णीम आसीज जनाधिप
[व]
तथा विलप्यॊपरता भर्तुः पादौ परगृह्य सा
उपविष्टाभवद देवी सॊच्छ्वासं पुत्रम ईक्षती
ततः संज्ञां पुनर लब्ध्वा स राजा बभ्रु वाहनः
मातरं ताम अथालॊक्य रणभूमाव अथाव्रवीत
इतॊ दुःखतरं किं नु यन मे माता सुखैधिता
भूमौ निपतितं वीरम अनुशेते मृतं पतिम
निहन्तारं रणे ऽरीणां सर्वशस्त्रभृतां वरम
मया विनिहतं संख्ये परेक्षते दुर्मरं बत
अहॊ ऽसया हृदयं देव्या दृढं यन न विदीर्यते
वयूढॊरस्कं महाबाहुं परेक्षन्त्या निहतं पतिम
दुर्मरं पुरुषेणेह मन्ये हय अध्वन्य अनागते
यत्र नाहं न मे माता विप्रयुज्येत जीवितात
अहॊ धिक कुरुवीरस्य हय उरः सथं काञ्चनं भुवि
वयपविद्धं हतस्येह मया पुत्रेण पश्यत
भॊ भॊ पश्यत मे वीरं पितरं बराह्मणा भुवि
शयानं वीरशयने मया पुत्रेण पातितम
बराह्मणाः कुरुमुख्यस्य परयुक्ता हयसारिणः
कुर्वन्तु शान्तिकां तव अद्य रणे यॊ ऽयं महाहतः
वयादिशन्तु च किं विप्राः परायश्चित्तम इहाद्य मे
सुनृशंसस्य पापस्य पितृहन्तू रणाजिरे
दुश्चरा दवादश समा हत्वा पितरम अद्य वै
ममेह सुनृशंसस्य संवीतस्यास्य चर्मणा
शिरः कपाले चास्यैव भुञ्जतः पितुर अद्य मे
परायश्चित्तं हि नास्त्य अन्यद धत्वाद्य पितरं मम
पश्य नागॊत्तम सुते भर्तारं निहतं मया
कृतं परियं मया ते ऽदय निहत्य समरे ऽरजुनम
सॊ ऽहम अप्य अद्य यास्यामि गतिं पितृनिषेविताम
न शक्नॊम्य आत्मनात्मानम अहं धारयितुं शुभे
सा तवं मयि मृते मातस तथा गाण्डीवधन्विनि
भव परीतिमती देवि सत्येनात्मानम आलभे
इत्य उक्त्वा स तदा राजा दुःखशॊकसमाहतः
उपस्पृश्य महाराज दुःखाद वचनम अब्रवीत
शृण्वन्तु सर्वभूतानि सथावराणि चराणि च
तवं च मातर यथासत्यं बरवीमि भुजगॊत्तमे
यदि नॊत्तिष्ठति जयः पिता मे भरतर्षभः
अस्मिन्न एव रणॊद्देशे शॊषयिष्ये कलेवरम
न हि मे पितरं हत्वा निष्कृतिर विद्यते कव चित
नरकं परतिपत्स्यामि धरुवं गुरु वधार्दितः
वीरं हि कषत्रियं हत्वा गॊशतेन परमुच्यते
पितरं तु निहत्यैवं दुस्तरा निष्कृतिर मया
एष हय एकॊ महातेजाः पाण्डुपुत्रॊ धनंजयः
पिता च मम धर्मात्मा तस्य मे निष्कृतिः कृतः
इत्य एवम उक्त्वा नृपते धनंजय सुतॊ नृपः
उपस्पृश्याभवत तूष्णीं परायॊपेतॊ महामतिः
[व]
परायॊपविष्टे नृपतौ मणिपूरेश्वरे तदा
पितृशॊकसमाविष्टे सह मात्रा परंतप
उलूपी चिन्तयाम आस तदा संजीवनं मणिम
स चॊपातिष्ठत तदा पन्नगानां परायणम
तं गृहीत्वा तु कौरव्य नागराजपतेः सुता
मनः परह्लादनीं वाचं सैनिकानाम अथाब्रवीत
उत्तिष्ठ मां शुचः पुत्र नैष जिष्णुस तवया हतः
अजेयः पुरुषैर एष देवैर वापि स वासवैः
मया तु मॊहिनी नाम मायैषा संप्रयॊजिता
परियार्थं पुरुषेन्द्रस्य पितुस ते ऽदय यशस्विनः
जिज्ञासुर हय एष वै पुत्रबलस्य तव कौरवः
संग्रामे युध्यतॊ राजन नागतः परवीरहा
तस्माद असि मया पुत्र युद्धार्थं परिचॊदितः
मा पापम आत्मनः पुत्र शङ्केथास तव अण्व अपि परभॊ
ऋषिर एष महातेजाः पुरुषः शाश्वतॊ ऽवययः
नैनं शक्तॊ हि संग्रामे जेतुं शक्रॊ ऽपि पुत्रक
अयं तु मे मणिर दिव्यः समानीतॊ विशां पते
मृतान मृतान पन्नगेन्द्रान यॊ जीवयति नित्यदा
एतम अस्यॊरसि तवं तु सथापयस्व पितुः परभॊ
संजीवितं पुनः पुत्र ततॊ दरष्टासि पाण्डवम
इत्य उक्तः सथापयाम आस तस्यॊरसि मणिं तदा
पार्थस्यामित तेजाः स पितुः सनेहाद अपाक कृत
तस्मिन नयस्ते मणौ वीर जिष्णुर उज्जीवितः परभुः
सुप्तॊत्थित इवॊत्तस्थौ मृष्टलॊहित लॊचनः
तम उत्थितं महात्मानं लब्धसंज्ञं मनस्विनम
समीक्ष्य पितरं सवस्थं ववन्दे बभ्रु वाहनः
उत्थिते पुरुषव्याघ्रे पुनर लक्ष्मीवति परभॊ
दिव्याः सुमनसः पुण्या ववृषे पाकशासनः
अनाहता दुन्दुभयः परणेदुर मेघनिस्वनाः
साधु साध्व इति चाकाशे बभूव सुमहास्वनः
उत्थाय तु महाबाहुः पर्याश्वस्तॊ धनंजयः
बभ्रु वाहनम आलिङ्ग्य समाजिघ्रत मूर्धनि
ददर्श चाविदूरे ऽसय मातरं शॊककर्शिताम
उलूप्या सह तिष्ठन्तीं ततॊ ऽपृच्छद धनंजयः
किम इदं लक्ष्यते सर्वं शॊकविस्मय हर्षवत
रणाजिरम अमित्रघ्न यदि जानासि शंस मे
जननी च किमर्थं ते रणभूमिम उपागता
नागेन्द्र दुहिता चेयम उलूपी किम इहागता
जानाम्य अहम इदं युद्धं तवया मद्वचनात कृतम
सत्रीणाम आगमने हेतुम अहम इच्छामि वेदितुम
तम उवाच ततः पृष्टॊ मणिपूर पतिस तदा
परसाद्य शिरसा विद्वान उलूपी पृच्छ्यताम इति
[अर्जुन]
किम आगमनकृत्यं ते कौरव्य कुलनन्दिनि
मणिपूर पतेर मातुस तथैव च रणाजिरे
कच चित कुशलकामासि राज्ञॊ ऽसय भुजगात्मजे
मम वा चञ्चलापाङ्गे कच चित तवं शुभम इच्छसि
कच चित ते पृथुल शरॊणिनाप्रियं शुभदर्शने
अकार्षम अहम अज्ञानाद अयं वा बभ्रु वाहनः
कच चिच च राजपुत्री ते सपत्नी चैत्रवाहिनी
चित्राङ्गदा वरारॊहा नापराध्यति किं चन
तम उवाचॊरग पतेर दुहिता परहसन्त्य अथ
न मे तवम अपराद्धॊ ऽसि न नृपॊ बभ्रु वाहनः
न जनित्री तथास्येयं मम या परेष्यवत सथिता
शरूयतां यद यथा चेदं मया सर्वं विचेष्टितम
न मे कॊपस तवया कार्यः शिरसा तवां परसादये
तवत परीत्यर्थं हि कौरव्य कृतम एतन मयानघ
यत तच छृणु महाबाहॊ निखिलेन धनंजय
महाभारत युद्धे यत तवया शांतनवॊ नृपः
अधर्मेण हतः पार्थ तस्यैषा निष्कृतिः कृता
न हि भीष्मस तवया वीर युध्यमानॊ निपातितः
शिखण्डिना तु संसक्तस तम आश्रित्य हतस तवया
तस्य शान्तिम अकृत्वा तु तयजेस तवं यदि जीवितम
कर्मणा तेन पापेन पतेथा निरये धरुवम
एषा तु विहिता शान्तिः पुत्राद यां पराप्तवान असि
वसुभिर वसुधा पाल गङ्गया च महामते
पुरा हि शरुतम एतद वै वसुभिः कथितं मया
गङ्गायास तीरम आगम्य हते शांतनवे नृपे
आप्लुत्य देवा वसवः समेत्य च महानदीम
इदम ऊचुर वचॊ घॊरं भागीरथ्या मते तदा
एष शांतनवॊ भीष्मॊ निहतः सव्यसाचिना
अयुध्यमानः संग्रामे संसक्तॊ ऽनयेन भामिनि
तद अनेनाभिषङ्गेण वयम अप्य अर्जुनं शुभे
शापेन यॊजयामेति तथास्त्व इति च साब्रवीत
तद अहं पितुर आवेद्य भृशं परव्यथितेन्द्रिया
अभवं स च तच छरुत्वा विषादम अगमत परम
पिता तु मे वसून गत्वा तवदर्थं समयाचत
पुनः पुनः परसाद्यैनांस त एवम इदम अब्रुवन
पुनस तस्य महाभाग मणिपूरेश्वरॊ युवा
स एनं रणमध्य सथं शरैः पातयिता भुवि
एवं कृते स नागेन्द्र मुक्तशापॊ भविष्यति
गच्छेति वसुभिश चॊक्तॊ मम चेदं शशंस सः
तच छरुत्वा तवं मया तस्माच छापाद असि विमॊक्षितः
न हि तवां देवराजॊ ऽपि समरेषु पराजयेत
आत्मा पुत्रः समृतस तस्मात तेनेहासि पराजितः
नात्र दॊषॊ मम मतः कथं वा मन्यसे विभॊ
इत्य एवम उक्तॊ विजयः परसन्नात्माब्रवीद इदम
सर्वं मे सुप्रियं देवि यद एतत कृतवत्य असि
इत्य उक्त्वाथाब्रवीत पुत्रं मणिपूरेश्वरं जयः
चित्राङ्गदायाः शृण्वन्त्याः कौरव्य दुहितुस तथा
युधिष्ठिरस्याश्वमेधः परां चैत्रीं भविष्यति
तत्रागच्छेः सहामात्यॊ मातृभ्यां सहितॊ नृप
इत्य एवम उक्तः पार्थेन स राजा बभ्रु वाहनः
उवाच पितरं धीमान इदम अस्राविलेक्षणः
उपयास्यामि धर्मज्ञ भवतः शासनाद अहम
अश्वमेधे महायज्ञे दविजातिपरिवेषकः
मम तव अनुग्रहार्थाय परविशस्व पुरं सवकम
भार्याभ्यां सह शत्रुघ्न मा भूत ते ऽतर विचारणा
उषित्वेह विशल्यस तवं सुखं सवे वेश्मनि परभॊ
पुनर अश्वानुगमनं कर्तासि जयतां वर
इत्य उक्तः स तु पुत्रेण तदा वानरकेतनः
समयन परॊवाच कौन्तेयस तदा चित्राङ्गदा सुतम
विदितं ते महाबाहॊ यथा दिक्षां चराम्य अहम
न स तावत परवेष्क्यामि पुरं ते पृथुलॊचन
यथाकामं परयात्य एष यज्ञियश च तुरंगमः
सवस्ति ते ऽसतु गमिष्यामि न सथानं विद्यते मम
स तत्र विधिवत तेन पूजितः पाकशासनिः
भार्याभ्याम अभ्यनुज्ञातः परायाद भरतसत्तमः
[व]
स तु वाजी समुद्रान्तां पर्येत्य पृथिवीम इमाम
निवृत्तॊ ऽभिमुखॊ राजन्येन नागाह्वयं पुरम
अनुगच्छंश च तेजस्वी निवृत्तॊ ऽथ किरीटभृत
यदृच्छया समापेदे पुरं राजगृहं तदा
तम अभ्याशगतं राजा जरासंधात्मजात्मजः
कषत्रधर्मे सथितॊ वीरः समरायाजुहाव ह
ततः पुरात स निष्क्रम्य रथी धन्वी शरी तली
मेघसंधिः पदातिं तं धनंजयम उपाद्रवत
आसाद्य च महातेजा मेघसंधिर धनंजयम
बालभावान महाराज परॊवाचेदं न कौशलात
किम अयं चार्यते वाजी सत्रीमध्य इव भारत
हयम एनं हरिष्यामि परयतस्व विमॊक्षणे
अदत्तानुनयॊ युद्धे यदि तवं पितृभिर मम
करिष्यामि तवातिथ्यं परहरप्रहरामि वा
इत्य उक्तः परत्युवाचैनं पाण्डवः परहसन्न इव
विघ्नकर्ता मया वार्य इति मे वरतम आहितम
भरात्रा जयेष्ठेन नृपते तवापि विदितं धरुवम
परहरस्व यथाशक्ति न मन्युर विद्यते मम
इत्य उक्तः पराहरत पूर्वं पाण्डवं मगधेश्वरः
किरञ शरसहस्राणि वर्षाणीव सहस्रदृक
ततॊ गाण्डीवभृच छूरॊ गाण्डीवप्रेषितैः शरैः
चकार मॊघांस तान बाणान अयत्नाद भरतर्षभ
स मॊघं तस्य बाणौघं कृत्वा वानरकेतनः
शरान मुमॊच जवलितान दीप्तास्यान इव पन्नगान
धवजे पताका दण्डेषु रथयन्त्रे हयेषु च
अन्येषु च रथाङ्गेषु न शरीरे न सारथौ
संरक्ष्यमाणः पार्थेन शरीरे फल्गुनस्य ह
मन्यमानः सववीर्यं तन मागधः पराहिणॊच छरान
ततॊ गाण्डीवभृच छूरॊ मागधेन समाहतः
बभौ वासन्तिक इव पलाशः पुष्पितॊ महान
अवध्यमानः सॊ ऽभयघ्नन मागधः पाण्डवर्षभम
तेन तस्थौ स कौरव्य लॊकवीरस्य दर्शने
सव्यसाची तु संक्रुद्धॊ विकृष्य बलवद धनुः
हयांश चकार निर्देहान सारथेश च शिरॊ ऽहरत
धनुश चास्य महच चित्रं कषुरेण परचकर्त ह
हस्तावापं पताकां च धवजं चास्य नयपातयत
स राजा वयथितॊ वयश्वॊ विधनुर हतसारथिः
गदाम आदाय कौन्तेयम अभिदुद्राव वेगवान
तस्यापतत एवाशु गदां हेमपरिष्कृताम
शरैश चकर्त बहुधा बहुभिर गृध्रवाजितैः
सा गदा शकलीभूता विशीर्णमणिबन्धना
वयाली निर्मुच्यमानेव पपातास्य सहस्रधा
विरथं तं विधन्वानं गदया परिवर्जितम
नैच्छत ताडयितुं धीमान अर्जुनः समराग्रणीः
तत एनं विमनसं कषत्रधर्मे समास्थितम
सान्त्वपूर्वम इदं वाक्यम अब्रवीत कपिकेतनः
पर्याप्तः कषत्रधर्मॊ ऽयं दर्शितः पुत्र गम्यताम
बह्व एतत समरे कर्म तव बालस्य पार्थिव
युधिष्ठिरस्य संदेशॊ न हन्तव्या नृपा इति
तेन जीवसि राजंस तवम अपराद्धॊ ऽपि मे रणे
इति मत्वा स चात्मानं परत्यादिष्टं सम मागधः
तथ्यम इत्य अवगम्यैनं पराञ्जलिः परत्यपूजयत
तम अर्जुनः समाश्वास्य पुनर एवेदम अब्रवीत
आगन्तव्यं परां चैत्रीम अश्वमेधे नृपस्य नः
इत्य उक्तः स तथेत्य उक्त्वा पूजयाम आस तं हयम
फल्गुनं च युधां शरेष्ठं विधिवत सहदेवजः
ततॊ यथेष्टम अगमत पुनर एव स केसरी
ततः समुद्रतीरेण वङ्गान पुण्ड्रान स केरलान
तत्र तत्र च भूरीणि मेच्छ सैन्यान्य अनेकशः
विजिग्ये धनुषा राजन गाण्डीवेन धनंजयः
[व]
मागधेनार्चितॊ राजन पाण्डवः शवेतवाहनः
दक्षिणां दिशम आस्थाय चारयाम आस तं हयम
ततः स पुनर आवृत्य हयः कामचरॊ बली
आससाद पुरीं रम्यां चेदीनां शुक्तिसाह्वयाम
शरभेणार्चितस तत्र शिशुपालात्मजेन सः
युद्धपूर्वेण मानेन पूजया च महाबलः
तत्रार्चितॊ ययौ राजंस तदा स तुरगॊत्तमः
काशीन अन्ध्रान कॊसलांश च किरातान अथ तङ्गनान
तत्र पूजां यथान्यायं परतिगृह्य स पाण्डवः
पुनर आवृत्य कौन्तेयॊ दशार्णान अगमत तदा
तत्र चित्राङ्गदॊ नाम बलवान वसुधाधिपः
तेन युद्धम अभूत तस्य विजयस्याति भैरवम
तं चापि वशम आनीय किरीटी पुरुषर्षभः
निषादराज्ञॊ विषयम एकलव्यस्य जग्मिवान
एकलव्य सुतश चैनं युद्धेन जगृहे तदा
ततश चक्रे निषादैः स संग्रामं रॊमहर्षणम
ततस तम अपि कौन्तेयः समरेष्व अपराजितः
जिगाय समरे वीरॊ यज्ञविघ्नार्थम उद्यतम
स तं जित्वा महाराज नैषादिं पाकशासनिः
अर्चितः परययौ भूयॊ दक्षिणं सलिलार्णवम
तत्रापि दरविडैर अन्ध्रै रैद्रैर माहिषकैर अपि
तथा कॊल्ल गिरेयैश च युद्धम आसीत किरीटिनः
तुरगस्य वशेनाथ सुराष्ट्रान अभितॊ ययौ
गॊकर्णम अपि चासाद्य परभासम अपि जग्मिवान
ततॊ दवारवतीं रम्यां वृष्णिवीराभिरक्षिताम
आससाद यहः शरीमान कुरुराजस्य यज्ञियः
तम उन्मथ्य हयश्रेष्ठं यादवानां कुमारकाः
परययुस तांस तदा राजन्न उग्रसेनॊ नयवारयत
ततः पुर्या विनिष्क्रम्य वृष्ण्यन्धकपतिस तदा
सहितॊ वसुदेवेन मातुलेन किरीटिनः
तौ समेत्य कुरुश्रेष्ठं विधिवत परीतिपूर्वकम
परया भरतश्रेष्ठं पूजया समवस्थितौ
ततस ताभ्याम अनुज्ञातॊ ययौ येन हयॊ गतः
ततः स पश्चिमं देशं समुद्रस्य तदा हयः
करमेण वयचरत सफीतं ततः पञ्चनदं ययौ
तस्माद अपि स कौरव्य गान्धारविषयं हयः
विचचार यथाकामं कौन्तेयानुगतस तदा
तत्र गान्धारराजेन युद्धम आसीन महात्मनः
घॊरं शकुनिपुत्रेण पूर्ववैरानुसारिणा
[व]
शकुनेस तु सुतॊ वीरॊ गान्धाराणां महारथः
परयुद्ययौ गुडाकेशं सैन्येन महता वृतः
हस्त्यश्वरथपूर्णेन पताकाध्वजमालिना
अमृष्यमाणास ते यॊधा नृपतेः शकुनेर वधम
अभ्ययुः सहिताः पार्थं परगृहीतशरासनाः
तान उवाच स धर्मात्मा बीभत्सुर अपराजितः
युधिष्ठिरस्य वचनं न च ते जगृहुर हितम
वार्यमाणास तु पार्थेन सान्त्वपूर्वम अमर्षिताः
परिवार्य हयं जग्मुस ततश चुक्रॊध पाण्डवः
ततः शिरांसि दीप्ताग्रैस तेषां चिच्छेद पाण्डवः
कषुरैर गाण्डीवनिर्मुक्तैर नातियत्नाद इवार्जुनः
ते वध्यमानाः पार्थेन हयम उत्सृज्य संभ्रमात
नयवर्तन्त महाराज शरवर्षार्दिता भृशम
वितुद्यमानस तैश चापि गान्धारैः पाण्डवर्षभः
आदिश्यादिश्य तेजस्वी शिरांस्य एषां नयपातयत
वध्यमानेषु तेष्व आजौ गान्धारेषु समन्ततः
स राजा शकुनेः पुत्रः पाण्डवं परत्यवारयत
तं युध्यमानं राजानं कषत्रधर्मे वयवस्थितम
पार्थॊ ऽबरवीन न मे वध्या राजानॊ राजशासनात
अलं युद्धेन ते वीर न ते ऽसत्य अद्य पराजयः
इत्य उक्तस तद अनादृत्य वाक्यम अज्ञानमॊहितः
स शक्रसमकर्माणम अवाकिरत सायकैः
तस्य पार्थः शिरस तराणम अर्धचन्द्रेण पत्रिणा
अपाहरद असंभ्रान्तॊ जयद्रथशिरॊ यथा
तद दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुर गान्धाराः सर्व एव ते
इच्छता तेन न हतॊ राजेत्य अपि च ते विदुः
गान्धारराजपुत्रस तु पलायनकृतक्षणः
बभौ तैर एव सहितस तरस्तैः कषुद्रमृगैर इव
तेषां तु तरसा पार्थस तत्रैव परिधावताम
विजहारॊत्तमाङ्गानि भल्लैः संनतपर्वभिः
उच्छ्रितांस तु भुजान के चिन नाबुध्यन्त शरैर हृतान
शरैर गाण्डीवनिर्मुक्तैः पृथुभिः पार्थ चॊदितैः
संभ्रान्तनरनागाश्वम अथ तद विद्रुतं बलम
हतविध्वस्तभूयिष्ठम आवर्तत मुहुर मुहुः
न हय अदृश्यन्त वीरस्य के चिद अग्रे ऽगर्यकर्मणः
रिपवः पात्यमाना वै ये सहेयुर महाशरान
ततॊ गान्धारराजस्य मन्त्रिवृद्ध पुरःसरा
जननी निर्ययौ भीता पुरस्कृत्यार्घ्यम उत्तमम
सा नयवारयद अव्यग्रा तं पुत्रं युद्धदुर्मदम
परसादयाम आस च तं जिष्णुम अक्लिष्टकारिणम
तां पूजयित्वा कौन्तेयः परसादम अकरॊत तदा
शकुनेश चापि तनयं सान्त्वयन्न इदम अब्रवीत
न मे परियं महाबाहॊ यत ते बुद्धिर इयं कृता
परतियॊद्धुम अमित्रघ्न भरातैव तवं ममानघ
गान्धारीं मातरं समृत्वा धृतराष्ट्र कृतेन च
तेन जीवसि राजंस तवं निहतास तव अनुगास तव
मैवं भूः शाम्यतां वैरं मा ते भूद बुद्धिर ईदृशी
आगन्तव्यं परां चैत्रीम अश्वमेधे नृपस्य नः
[व]
इत्य उक्त्वानुययौ पार्थॊ हयं तं कामचारिणम
नयवर्तत ततॊ वाजी येन नागाह्वयं पुरम
तं निवृत्तं तु शुश्राव चारेणैव युधिष्ठिरः
शरुत्वार्जुनं कुशलिनं स च हृष्टमनाभवत
विजयस्य च तत कर्म गान्धारविषये तदा
शरुत्वान्येषु च देशेषु स सुप्रीतॊ ऽभवन नृपः
एतस्मिन्न एव काले तु दवादशीं माघपाक्षिकीम
इष्टं गृहीत्वा नक्षत्रं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
समानाय्य महातेजाः सर्वान भरातॄन महामनाः
भीमं च नकुलं चैव सहदेवं च कौरवः
परॊवाचेदं वचः काले तदा धर्मभृतां वरः
आमन्त्य वदतां शरेष्ठॊ भीमं भीमपराक्रमम
आयाति भीमसेनासौ सहाश्वेन तवानुजः
यथा मे पुरुषाः पराहुर ये धनंजय सारिणः
उपस्थितश च कालॊ ऽयम अभितॊ वर्तते हयः
माघी च पौर्णमासीयं मासः शेषॊ वृकॊदर
तत परस्थाप्यन्तु विद्वांसॊ बराह्मणा वेदपारगाः
वाजिमेधार्थ सिद्ध्यर्थं देशं पश्यन्तु यज्ञियम
इत्य उक्तः स तु तच चक्रे भीमॊ नृपतिशासनम
हृष्टः शरुत्वा नरपतेर आयान्तं सव्यसाचिनम
ततॊ ययौ भीमसेनः पराज्ञैः सथपतिभिः सह
बराह्मणान अग्रतः कृत्वा कुशलान यज्ञकर्मसु
तं स शालचय गरामं संप्रतॊली विटङ्किनम
मापयाम आस कौरव्यॊ यज्ञवाटं यथाविधि
सदः सपत्नी सदनं साग्नीध्रम अपि चॊत्तरम
कारयाम आस विधिवन मणिहेमविभूषितम
सतम्भान कनकचित्रांश च तॊरणानि बृहन्ति च
यज्ञायतन देशेषु दत्त्वा शुद्धं च काञ्चनम
अन्तःपुराणि राज्ञां च नानादेशनिवासिनाम
कारयाम आस धर्मात्मा तत्र तत्र यथाविधि
बराह्मणानां च वेश्मानि नानादेशसमेयुषाम
कारयाम आस भीमः स विविधानि हय अनेकशः
तथा संप्रेषयाम आस दूतान नृपतिशासनात
भीमसेनॊ महाराज राज्ञाम अक्लिष्टकर्मणाम
ते परियार्थं कुरुपतेर आययुर नृपसत्तमाः
रत्नान्य अनेकान्य आदाय सत्रियॊ ऽशवान आयुधानि च
तेषां निविशतां तेषु शिबिरेषु सहस्रशः
नर्दतः सागरस्येव शब्दॊ दिवम इवास्पृशत
तेषाम अभ्यागतानां स राजा राजीवलॊचनः
वयादिदेशान्न पानानि शय्याश चाप्य अति मानुषाः
वाहनानां च विविधाः शालाः शालीक्षु गॊरसैः
उपेताः पुरुषव्याघ्र वयादिदेश स धर्मराट
तथा तस्मिन महायज्ञे धर्मराजस्य धीमतः
समाजग्मुर मुनिगणा बहवॊ बरह्मवादिनः
ये च दविजातिप्रवरास तत्रासन पृथिवीपते
समाजग्मुः स शिष्यांस तान पतिजग्राह कौरवः
सर्वांश च तान अनुययौ यावद आवसथाद इति
सवयम एव महातेजा दम्भं तयक्त्वा युधिष्ठिरः
ततः कृत्वा सथपतयः शिल्पिनॊ ऽनये च ये तदा
कृत्स्नं यज्ञविधिं राजन धर्मराज्ञे नयवेदयन
तच छरुत्वा धर्मराजः स कृतं सर्वम अनिन्दितम
हृष्टरूपॊ ऽभवद राजा सह भरातृभिर अच्युतः
[व]
तस्मिन यज्ञे परवृत्ते तु वाग्मिनॊ हेतुवादिनः
हेतुवादान बहून पराहुः परस्परजिगीषवः
ददृशुस तं नृपतयॊ यज्ञस्य विधिम उत्तमम
देवेन्द्रस्येव विहितं भीमेन कुरुनन्दन
ददृशुस तॊरणान्य अत्र शातकुम्भमयानि ते
शय्यासनविहारांश च सुबहून रत्नभूषितान
घटान पात्रीः कटाहानि कलशान वर्धमानकान
न हि किं चिद असौवर्णम अपश्यंस तत्र पार्थिवाः
यूपांश च शास्त्रपठितान दारवान हेमभूषितान
उपकॢप्तान यथाकालं विधिवद भूरि वर्चसः
सथलजा जलजा ये च पशवः के चन परभॊ
सर्वान एव समानीतांस तान अपश्यन्त ते नृपाः
गाश चैव महिषीश चैव तथा वृद्धाः सत्रियॊ ऽपि च
औदकानि च सत्त्वानि शवापदानि वयांसि च
जरायुजान्य अण्डजानि सवेदजान्य उद्भिदानि च
पर्वतानूप वन्यानि भूतानि ददृशुश च ते
एवं परमुदितं सर्वं पशुगॊधनधान्यतः
यज्ञवाटं नृपा दृष्ट्वा परं विस्मयम आगमन
बराह्मणानां विशां चैव बहु मृष्टान्नम ऋद्धिमत
पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां तत्र भुञ्जताम
दुन्दुभिर मेघनिर्घॊषॊ मुहुर मुहुर अताड्यत
विननादासकृत सॊ ऽथ दिवसे दिवसे तदा
एवं स ववृते यज्ञॊ धर्मराजस्य धीमतः
अन्नस्य बहवॊ राजन्न उत्सर्गाः पर्वतॊपमाः
दधिकुल्याश च ददृशुः सर्पिषश च हरदाञ्जनाः
जम्बूद्वीपॊ हि सकलॊ नानाजनपदायुतः
राजन्न अदृश्यतैकस्थॊ राज्ञस तस्मिन महाक्रतौ
तत्र जातिसहस्राणि पुरुषाणां ततस ततः
गृहीत्वा धनम आजग्मुर बहूनि भरतर्षभ
राजानः सरग्विणश चापि सुमृष्टमणिकुण्डलाः
पर्यवेषन दविजाग्र्यांस ताञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः
विविधान्य अन्नपानानि पुरुषा ये ऽनुयायिनः
तेषां नृपॊपभॊज्यानि बराह्मणेभ्यॊ ददुः सम ते
[व]
समागतान वेद विदॊ राज्ञश च पृथिवीश्वरान
दृष्ट्वा युधिष्ठिरॊ राजा भीमसेनम अथाब्रवीत
उपयाता नरव्याघ्रा य इमे जगद ईश्वराः
एतेषां करियतां पूजा पूजार्हा हि नरेश्वराः
इत्य उक्तः स तथा चक्रे नरेन्द्रेण यशस्विना
भीमसेनॊ महातेजा यमाभ्यां सह भारत
अथाभ्यगच्छद गॊविन्दॊ वृष्णिभिः सहधर्मजम
बलदेवं पुरस्कृत्य सर्वप्राणभृतां वरः
युयुधानेन सहितः परद्युम्नेन गदेन च
निशठेनाथ साम्बेन तथैव कृतवर्मणा
तेषाम अपि परां पूजां चक्रे भीमॊ महाभुजः
विविशुस ते च वेश्मानि रत्नवन्ति नरर्षभाः
युधिष्ठिर समीपे तु कथान्ते मधुसूदनः
अर्जुनं कथयाम आस बहु संग्रामकर्शितम
स तं पप्रच्छ कौन्तेयः पुनः पुनर अरिंदमम
धर्मराड भरातरं जिष्णुं समाचष्ट जगत्पतिः
आगमद दवारकावासी ममाप्तः पुरुषॊ नृप
यॊ ऽदराक्षीत पाण्डवश्रेष्ठं बहु संग्रामकर्शितम
समीपे च महाबाहुम आचष्ट च मम परभॊ
कुरु कार्याणि कौन्तेय हयमेधार्थ सिद्धये
इत्य उक्तः परत्युवाचैनं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
दिष्ट्या स कुशली जिष्णुर उपयाति च माधव
तव यत संदिदेशासौ पाण्डवानां बलाग्रणीः
तद आख्यातुम इहेच्छामि भवता यदुनन्दन
इत्य उक्ते राजशार्दूल वृष्ण्यन्धकपतिस तदा
परॊवाचेदं वचॊ वाग्मी धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
इदम आह महाराज पार्थ वाक्यं नरः स माम
वाच्यॊ युधिष्ठिरः कृष्ण काले वाक्यम इदं मम
आगमिष्यन्ति राजानः सर्वतः कौरवान परति
तेषाम एकैकशः पूजा कार्येत्य एतत कषमं हि नः
इत्य एतद वचनाद राजा विज्ञाप्यॊ मम मानद
न तदात्ययिकम हि सयाद यद अर्घ्यानयने भवेत
कर्तुम अर्हति तद राजा भवांश चाप्य अनुमन्यताम
राजद्वेषाद विनश्येयुर नेमा राजन परजाः पुनः
इदम अन्यच च कौन्तेय वचः स पुरुषॊ ऽबरवीत
धनंजयस्य नृपते तन मे निगदतः शृणु
उपयास्यति यज्ञं नॊ मणिपूर पतिर नृपः
पुत्रॊ मम महातेजा दयितॊ बभ्रु वाहनः
तं भवान मद अपेक्षार्थं विधिवत परतिपूजयेत
स हि भक्तॊ ऽनुरक्तश च मम नित्यम इति परभॊ
इत्य एतद वचनं शरुत्वा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
अभिनन्द्यास्य तद वाक्यम इदं वचनम अब्रवीत
[य]
शरुतं परियम इदं कृष्ण यत तवम अर्हसि भाषितुम
तन मे ऽमृतरसप्रख्यं मनॊह्लादयते विभॊ
बहूनि किल युद्धानि विजयस्य नराधिपैः
पुनर आसन हृषीकेश तत्र तत्रेति मे शरुतम
मन्निमित्तं हि स सदा पार्थः सुखविवर्जितः
अतीव विजयॊ धीमान इति मे दूयते मनः
संचिन्तयामि वार्ष्णेय सदा कुन्तीसुतं रहः
किं नु तस्य शरीरे ऽसति सर्वलक्षणपूजिते
अनिष्टं लक्षणं कृष्ण येन दुःखान्य उपाश्नुते
अतीव दुःखभागी स सततं कुन्तिनन्दनः
न च पश्यामि बीभत्सॊर निन्द्यं गात्रेषु किं चन
शरॊतव्यं चेन मयैतद वै तन मे वयाख्यातुम अर्हसि
इत्य उक्तः स हृषीकेशॊ धयात्वा सुमहद अन्तरम
राजानं भॊजराजन्यवर्धनॊ विष्णुर अब्रवीत
न हय अस्य नृपते किं चिद अनिष्टम उपलक्षये
ऋते पुरुषसिंहस्य पिण्डिके ऽसयातिकायतः
ताभ्यां स पुरुषव्याघ्रॊ नित्यम अध्वसु युज्यते
न हय अन्यद अनुपश्यामि येनासौ दुःखभाग जयः
इत्य उक्तः स कुरुश्रेष्ठस तथ्यं कृष्णेन धीमता
परॊवाच वृष्णिशार्दूलम एवम एतद इति परभॊ
कृष्णा तु दरौपदी कृष्णं तिर्यक सासूयम ऐक्षत
परतिजग्राह तस्यास तं परणयं चापि केशिहा
सख्युः सखा हृषीकेशः साक्षाद इव धनंजयः
तत्र भीमादयस ते तु कुरवॊ यादवास तथा
रेमुः शरुत्वा विचित्रार्था धनंजय कथा विभॊ
तथा कथयताम एव तेषाम अर्जुन संकथाः
उपायाद वचनान मर्त्यॊ विजयस्य महात्मनः
सॊ ऽभिगम्य कुरुश्रेष्ठं नमस्कृत्य च बुद्धिमान
उपायातं नरव्याघ्रम अर्जुनं परत्यवेदयत
तच छरुत्वा नृपतिस तस्य हर्षबाष्पाकुलेक्षणः
परियाख्यान निमित्तं वै ददौ बहुधनं तदा
ततॊ दवितीये दिवसे महाञ शब्दॊ वयवर्धत
आयाति पुरुषव्याघ्रे पाण्डवानां दुरंधरे
ततॊ रेणुः समुद्भूतॊ विबभौ तस्य वाजिनः
अभितॊ वर्तमानस्य यथॊच्चैः शरवसस तथा
तत्र हर्षकला वाचॊ नराणां शुश्रुवे ऽरजुनः
दिष्ट्यासि पार्थ कुशली धन्यॊ राजा युधिष्ठिरः
कॊ ऽनयॊ हि पृथिवीं कृत्स्नाम अवजित्य स पार्थिवाम
चारयित्वा हयश्रेष्ठम उपायायाद ऋते ऽरजुनम
ये वयतीता महात्मानॊ राजानः सगदादयः
तेषाम अपीदृशं कर्म न किं चिद अनुशुश्रुम
नैतद अन्ये करिष्यन्ति भविष्याः पृथिवीक्षितः
यत तवं कुरु कुलश्रेष्ठ दुष्करं कृतवान इह
इत्य एवं वदतां तेषां नॄणां शरुतिसुखा गिरः
शृण्वन विवेश धर्मात्मा फल्गुनॊ यज्ञसंस्तरम
ततॊ राजा सहामात्यः कृष्णश च यदुनन्दनः
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य ते तं परत्युद्ययुस तदा
सॊ ऽभिवाद्य पितुः पादौ धर्मराजस्य धीमतः
भीमादींश चापि संपूज्य पर्यष्वजत केशवम
तैः समेत्यार्चितस तान स परत्यर्च्य च यथाविधि
विशश्रामाथ धर्मात्मा तीरं लब्ध्वेव पारगः
एतस्मिन्न एव काले तु स राजा बभ्रु वाहनः
मातृभ्यां सहितॊ धीमान कुरून अभ्याजगाम ह
स समेत्य कुरून सर्वान सर्वैर तैर अभिनन्दितः
परविवेश पितामह्याः कुन्त्या भवनम उत्तमम
[व]
स परविश्य यथान्यायं पाण्डवानां निवेशनम
पितामहीम अभ्यवदत साम्ना परमवल्गुना
तथा चित्राङ्गदा देवी कौरव्यस्यात्मजापि च
पृथां कृष्णां च सहिते विनयेनाभिजग्मतुः
सुभद्रां च यथान्यायं याश चान्याः कुरु यॊषितः
ददौ कुन्ती ततस ताभ्यां रत्नानि विविधानि च
दरौपदी च सुभद्रा च याश चाप्य अन्या ददुः सत्रियः
ऊषतुस तत्र ते देव्यौ महार्हशयनासने
सुपूजिते सवयं कुन्त्या पार्थस्य परियकाम्यया
स च राजा महावीर्यः पूजितॊ बभ्रु वाहनः
धृतराष्ट्रं महीपालम उपतस्थे यथाविधि
युधिष्ठिरं च राजानं भीमादींश चापि पाण्डवान
उपगम्य महातेजा विनयेनाभ्यवादयत
स तैः परेम्णा परिष्वक्तः पूजितश च यथाविधि
धनं चास्मै ददुर भूरि परीयमाणा महारथाः
तथैव स महीपालः कृष्णं चक्रगदाधरम
परद्युम्न इव गॊविन्दं विनयेनॊपतस्थिवान
तस्मै कृष्णॊ ददौ राज्ञे महार्हम अभिपूजितम
रथं हेमपरिष्कारं दिव्याश्वयुजम उत्तमम
धर्मराजश च भीमश च यमजौ फल्गुनस तथा
पृथक्पृथग अतीवैनं मानार्हं समपूजयन
ततस तृतीये दिवसे सत्यवत्याः सुतॊ मुनिः
युधिष्ठिरं समभ्येत्य वाग्मी वचनम अब्रवीत
अद्य परभृति कौन्तेय यजस्व समयॊ हि ते
मुहूर्तॊ यज्ञियः पराप्तश चॊदयन्ति च याजकाः
अहीनॊ नाम राजेन्द्र करतुस ते ऽयं विकल्पवान
बहुत्वात काञ्चनस्यास्य खयातॊ बहुसुवर्णकः
एवम एव महाराज दक्षिणां तरिगुणां कुरु
तरित्वं वरजतु ते राजन बराह्मणा हय अत्र कारणम
तरीन अश्वमेधान अत्र तवं संप्राप्य बहु दक्षिणान
जञातिवध्या कृतं पापं परहास्यसि नराधिप
पवित्रं परमं हय एतत पावनानां च पावनम
यद अश्वमेधावभृथं पराप्स्यसे कुरुनन्दन
इत्य उक्तः स तु तेजस्वी वयासेनामित तेजसा
दीक्षां विवेश धर्मात्मा वाजिमेधाप्तये तदा
नराधिपः परायजत वाजिमेधं महाक्रतुम
तत्र वेद विदॊ राजंश चक्रुः कर्माणि याजकाः
परिक्रमन्तः शास्त्रज्ञा विधिवत साधु शिक्षिताः
न तेषां सखलितं तत्र नासीद अपहुतं तथा
करमयुक्तं च युक्तं च चक्रुस तत्र दविजर्षभाः
कृत्वा परवर्ग्यं धर्मज्ञा यथावद दविजसत्तमाः
चक्रुस ते विधिवद राजंस तथैवाभिषवं दविजाः
अभिषूय ततॊ राजन सॊमं सॊमप सत्तमाः
सवनान्य आनुपूर्व्येण चक्रुः शास्त्रानुसारिणः
न तत्र कृपणः कश चिन न दरिद्रॊ बभूव ह
कषुधितॊ दुःखितॊ वापि पराकृतॊ वापि मानवः
भॊजनं भॊजनार्थिभ्यॊ दापयाम आस नित्यदा
भीमसेनॊ महातेजाः सततं राजशासनात
संस्तरे कुशलाश चापि सर्वकर्माणि याजकाः
दिवसे दिवसे चक्रुर यथाशास्त्रार्थचक्षुषः
नाषद अङ्गविद अत्रासीत सदस्यस तस्य धीमतः
नाव्रतॊ नानुपाध्यायॊ न च वादाक्षमॊ दविजः
ततॊ यूपॊच्छ्रये पराप्ते षद बैल्वान भरतर्षभ
खादिरान बिल्वसमितांस तावतः सर्ववर्णिनः
देवदारु मयौ दवौ तु यूपौ कुरुपतेः करतौ
शलेष्मातकमयं चैकं याजकाः समकारयन
शॊभार्थं चापरान यूपान काञ्चनान पुरुषर्षभ
स भीमः कारयाम आस धर्मराजस्य शासनात
ते वयराजन्त राजर्षे वासॊभिर उपशॊभिताः
नरेन्द्राभिगता देवान यथा सप्तर्षयॊ दिवि
इष्टकाः काञ्चनीश चात्र चयनार्थं कृताभवन
शुशुभे चयनं तत्र दक्षस्येव परजापतेः
चतुश चित्यः स तस्यासीद अष्टादश करात्मकः
स रुक्मपक्षॊ निचितस तरिगुणॊ गरुडाकृतिः
ततॊ नियुक्ताः पशवॊ यथाशास्त्रं मनीषिभिः
तं तं देवं समुद्दिश्य पक्षिणः पशवश च ये
ऋषभाः शास्त्रपठितास तथा जलचराश च ये
सर्वांस तान अभ्यजुञ्जंस ते तत्राग्निचयकर्मणि
यूपेषु नियतं चासीत पशूनां तरिशतं तथा
अश्वरत्नॊत्तरं राज्ञः कौन्तेयस्य महात्मनः
स यज्ञः शुशुभे तस्य साक्षाद देवर्षिसंकुलः
गन्धर्वगणसंकीर्णः शॊभितॊ ऽपसरसां गणैः
स किं पुरुषगीतैश च किंनरैर उपशॊभितः
सिद्धविप्र निवासैश च समन्ताद अभिसंवृतः
तस्मिन सदसि नित्यास तु वयास शिष्या दविजॊत्तमाः
सर्वशास्त्रप्रणेतारः कुशला यज्ञकर्मसु
नारदश च बभूवात्र तुम्बुरुश च महाद्युतिः
विश्वावसुश चित्रसेनस तथान्ये गीतकॊविदाः
गन्धर्वा गीतकुशला नृत्तेषु च विशारदाः
रमयन्ति सम तान विप्रान यज्ञकर्मान्तरेष्व अथ
[व]
शमयित्वा पशून अन्यान विधिवद दविजसत्तमाः
तुरगं तं यथाशास्त्रम आलभन्त दविजातयः
ततः संज्ञाप्य तुरगं विधिवद याजकर्षभाः
उपसंवेशयन राजंस ततस तां दरुपदात्मजाम
कलाभिस तिसृभी राजन यथाविधि मनस्विनीम
उद्धृत्य तु वपां तस्य यथाशास्त्रं दविजर्षभाः
शरपयाम आसुर अव्यग्राः शास्त्रवद भरतर्षभ
तं वपा धूमगन्धं तु धर्मराजः सहानुजः
उपाजिघ्रद यथान्यायं सर्वपाप्मापहं तदा
शिष्टान्य अङ्गानि यान्य आसंस तस्याश्वस्य नराधिप
तान्य अग्नौ जुहुवुर धीराः समस्ताः षॊडशर्त्विजः
संस्थाप्यैवं तस्य राज्ञस तं करतुं शक्र तेजसः
वयासः स शिष्यॊ भगवान वर्धयाम आस तं नृपम
ततॊ युधिष्ठिरः परादात सदस्येभ्यॊ यथाविधि
कॊटीसहस्रं निष्काणां वयासाय तु वसुंधराम
परतिगृह्य धरां राजन वयासः सत्यवती सुतः
अब्रवीद भरतश्रेष्ठं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
पृथिवी भवतस तव एषां संन्यस्ता राजसत्तम
निष्क्रयॊ दीयतां मह्यं बराह्मणा हि धनार्थिनः
युधिष्ठिरस तु तान विप्रान परत्युवाच महामनाः
भरातृभिः सहितॊ धीमान मध्ये राज्ञां महात्मनाम
अश्वमेधे महायज्ञे पृथिवी दक्षिणा समृता
अर्जुनेन जिता सेयम ऋत्विग्भ्यः परापिता मया
वनं परवेक्ष्ये विप्रेन्द्रॊ विभजध्वं महीम इमाम
चतुर्धा पृथिवीं कृत्वा चातुर्हॊत्र परमाणतः
नाहम आदातुम इच्छामि बरह्म सवं मुनिसत्तमाः
इदं हि मे मतं नित्यं भरातॄणां च ममानघाः
इत्य उक्तवति तस्मिंस ते भरातरॊ दरौपदी च सा
एवम एतद इति पराहुस तद अभूद रॊमहर्षणम
ततॊ ऽनतरिक्षे वाग आसीत साधु साध्व इति भारत
तथैव दविजसंघानां शंसतां विबभौ सवनः
दवैपायनस तथॊक्तस तु पुनर एव युधिष्ठिरम
उवाच मध्ये विप्राणाम इदं संपूजयन मुनिः
दत्तैषा भवता मह्यं तां ते परतिददाम्य अहम
हिरण्यं दीयताम एभ्यॊ दविजातिभ्यॊ धरास तु ते
ततॊ ऽबरवीद वासुदेवॊ धर्मराजं युधिष्ठिरम
यथाह भगवान वयासस तथा तत कर्तुम अर्हसि
इत्य उक्तः स कुरुश्रेष्ठः परीतात्मा भरातृभिः सह
कॊटॊ कॊटिकृतां परादाद दक्षिणां तरिगुणां करतॊः
न करिष्यति तल लॊके कश चिद अन्यॊ नराधिपः
यत्कृतं कुरु सिंहेन मरुत्तस्यानुकुर्वता
परतिगृह्य तु तद दरव्यं कृष्ण दवौपायनः परभुः
ऋत्विग्भ्यः परददौ विद्वांश चतुर्धा वयभजंश च ते
पृथिव्या निष्क्रयं दत्त्वा तद धिरण्यं युधिष्ठिरः
धूतपाप्मा जितस्वर्गॊ मुमुदे भरातृभिः सह
ऋत्विजस तम अपर्यन्तं सुवर्णनिचयं तदा
वयभजन्त दविजातिभ्यॊ यथॊत्साहं यथाबलम
यज्ञवाटे तु यत किं चिद धिरण्यम अपि भूषणम
तॊरणानि च यूपांश च घटाः पात्रीस तथेष्टकाः
युधिष्ठिराभ्यनुज्ञाताः सर्वं तद वयभजन दविजाः
अनन्तरं बराह्मणेभ्यः कषत्रिया जह्रिरे वसु
तथा विट शूद्र संघाश च तथान्ये मलेच्छ जातयः
कालेन महता जह्रुस तत सुवर्णं ततस ततः
ततस ते बराह्मणाः सर्वे मुदिता जग्मुर आलयान
तर्पिता वसुना तेन धर्मराज्ञा महात्मना
सवम अंशं भगवान वयासः कुन्त्यै पादाभिवादनात
परददौ तस्य महतॊ हिरण्यस्य महाद्युतिः
शवशुरात परीतिदायं तं पराप्य सा परीतिमानसा
चकार पुण्यं लॊके तु सुमहान्तं पृथा तदा
गत्वा तव अवभृथं राजा विपाप्मा भरातृभिः सह
सभाज्यमानः शुशुभे महेन्द्रॊ दैवतैर इव
पाण्डवाश च महीपालैः समेतैः संवृतास तदा
अशॊभन्त महाराज गरहास तारागणैर इव
राजभ्यॊ ऽपि ततः परादाद रत्नानि विविधानि च
गजान अश्वान अलंकारान सत्रियॊ वस्त्राणि काञ्चनम
तद धनौघम अपर्यन्तं पार्थः पार्थिव मण्डले
विसृजञ शुशुभे राजा यथा वैश्रवणस तथा
आनाय्य च तथा वीरं राजानं बभ्रु वाहनम
परदाय विपुलं वित्तं गृहान परस्थापयत तदा
दुःशलायाश च तं पौत्रं बालकं पार्थिवर्षभ
सवराज्ये पितृभिर गुप्ते परीत्या समभिषेचयत
राज्ञश चैवापि तान सर्वान सुविभक्तान सुपूजितान
परस्थापयाम आस वशीकुरुराजॊ युधिष्ठिरः
एवं बभूव यज्ञः स धर्मराजस्य धीमतः
बह्व अन्नधनरत्नौघः सुरा मैरेय सागरः
सर्पिः पङ्का हरदा यत्र बहवश चान्न पर्वताः
रसाला कर्दमाः कुल्या बभूवुर भरतर्षभ
भक्ष्यषाण्डव रागाणां करियतां भुज्यताम इति
पशूनां वध्यतां चापि नान्तस तत्र सम दृश्यते
मत्तॊन्मत्त परमुदितं परगीत युवती जनम
मृदङ्गशङ्खशब्दैश च मनॊरमम अभूत तदा
दीयतां भुज्यतां चेति दिवारात्रम अवारितम
तं महॊत्सव संकाशम अतिहृष्ट जनाकुलम
कथयन्ति सम पुरुषा नानादेशनिवासिनः
वर्षित्वा धनधाराभिः कामै रत्नैर धनैस तथा
विपाप्मा भरतश्रेष्ठः कृतार्थ पराविशत पुरम
[ज]
पितामहस्य मे यज्ञे धर्मपुत्रस्य धीमतः
यद आश्चर्यम अभूत किं चित तद भवान वक्तुम अर्हति
[व]
शरूयतां राजशार्दूल महद आश्चर्यम उत्तमम
अश्वमेधे महायज्ञे निवृत्ते यद अभूद विभॊ
तर्पितेषु दविजाग्र्येषु जञातिसंबन्धिबन्धुषु
दीनान्ध कृपणे चापि तदा भरतसत्तम
घुष्यमाणे महादाने दिक्षु सर्वासु भारत
पतत्सु पुष्पवर्षेषु धर्मराजस्य मूर्धनि
बिलान निष्क्रम्य नकुलॊ रुक्मपार्श्वस तदानघ
वज्राशनिसमं नादम अमुञ्चत विशां पते
सकृद उत्सृज्य तं नादं तरासयानॊ मृगद्विजान
मानुषं वचनं पराह धृष्टॊ बिलशयॊ महान
सक्तु परस्थेन वॊ नायं यज्ञस तुल्यॊ नराधिपाः
उञ्छवृत्तेर वदान्यस्य कुरुक्षेत्रनिवासिनः
तस्य तद वचनं शरुत्वा नकुलस्य विशां पते
विस्मयं परमं जग्मुः सर्वे ते बराह्मणर्षभाः
ततः समेत्य नकुलं पर्यपृच्छन्त ते दविजाः
कुतस तवं समनुप्राप्तॊ यज्ञं साधु समागमम
किं बलं परमं तुभ्यं किं शरुतं किं परायणम
कथं भवन्तं विद्याम यॊ नॊ यज्ञं विगर्हसे
अविलुप्यागमं कृत्स्नं विधिज्ञैर याजकैः कृतम
यथागमं यथान्यायं कर्तव्यं च यथा कृतम
पूजार्हाः पूजिताश चात्र विधिवच छास्त्र चक्षुषा
मन्त्रपूतं हुतश चाग्निर दत्तं देयम अमत्सरम
तुष्टा दविजर्षभाश चात्र दानैर बहुविधैर अपि
कषत्रियाश च सुयुद्धेन शराद्धैर अपि पितामहाः
पालनेन विशस तुष्टाः कामैस तुष्टा वरस्त्रियः
अनुक्रॊशैस तथा शूद्रा दानशेषैः पृथग्जनाः
जञातिसंबन्धिनस तुष्टाः शौचेन च नृपस्य नः
देवा हविर्भिः पुण्यैश च रक्षणैः शरणा गताः
यद अत्र तथ्यं तद बरूहि सत्यसंध दविजातिषु
यथा शरुतं यथादृष्टं पृष्टॊ बराह्मण काम्यया
शरद्धेयवाक्यः पराज्ञस तवं दिव्यं रूपं बिभर्षि च
समागतश च विप्रैस तवं तत्त्वतॊ वक्तुम अर्हसि
इति पृष्टॊ दविजैस तैः स परहस्य नकुलॊ ऽबरवीत
नैषानृता मया वाणी परॊक्ता दर्पेण वा दविजाः
यन मयॊक्तम इदं किं चिद युस्माभिश चाप्य उपश्रुतम
सक्तु परस्थेन वॊ नायं यज्ञस तुल्यॊ नराधिपाः
उञ्छवृत्तेर वदान्यस्य कुरुक्षेत्रनिवासिनः
इत्य अवश्यं मयैतद वॊ वक्तव्यं दविजपुंगवाः
शृणुताव्यग्र मनसः शंसतॊ मे दविजर्षभाः
अनुभूतं च दृष्टं च यन मयाद्भुतम उत्तमम
उञ्छवृत्तेर यथावृत्तं कुरुक्षेत्रनिवासिनः
सवर्गं येन दविजः पराप्तः सभार्यः स सुत सनुषः
यथा चार्धं शरीरस्य ममेदं काञ्चनी कृतम
[नकुल]
हन्त वॊ वर्तयिष्यामि दानस्य परमं फलम
नयायलब्धस्य सूक्ष्मस्य विप्रदत्तस्य यद दविजाः
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे धर्मज्ञैर बहुभिर वृते
उञ्छवृत्तिर दविजः कश चित कापॊतिर अभवत पुरा
सभार्यः सह पुत्रेण स सनुषस तपसि सथितः
वधू चतुर्थॊ वृद्धः स धर्मात्मा नियतेन्द्रियः
षष्ठे काले तदा विप्रॊ भुङ्क्ते तैः सह सुव्रतः
षष्ठे काले कदा चिच च तस्याहारॊ न विद्यते
भुङ्क्ते ऽनयस्मिन कदा चित स षष्ठे काले दविजॊत्तमः
कपॊत धर्मिणस तस्य दुर्भिक्षे सति दारुणे
नाविद्यत तदा विप्राः संचयस तान निबॊधत
कषीणौषधि समावायॊ दरव्यहीनॊ ऽभवत तदा
काले काले ऽसय संप्राप्ते नैव विद्येत भॊजनम
कषुधा परिगताः सर्वे परातिष्ठन्त तदा तु ते
उञ्छंस तदा शुक्लपक्षे मध्यं तपति भास्करे
उष्णार्तश च कषुधार्तश च स विप्रस तपसि सथितः
उञ्छम अप्राप्तवान एव सार्धं परिजनेन ह
स तथैव कषुधाविष्टः सपृष्ट्वा तॊयं यथाविधि
कषपयाम आस तं कालं कृच्छ्रप्राणॊ दविजॊत्तमः
अथ षष्ठे गते काले यवप्रस्थम उपार्जयत
यवप्रस्थं च ते सक्तून अकुर्वन्त तपस्विनः
कृतपज्याह्विकास ते तु हुत्वा वह्निं यथाविधि
कुडवं कुडवं सर्वे वयभजन्त तपस्विनः
अथागच्छद दविजः कश चिद अतिथिर भुञ्जतां तदा
ते तं दृष्ट्वातिथिं तत्र परहृष्टमनसॊ ऽभवन
ते ऽभिवाद्य सुखप्रश्नं पृष्ट्वा तम अतिथिं तदा
विशुद्धमनसॊ दान्ताः शरद्धा दमसमन्विताः
अनसूयवॊ गतक्रॊधाः साधवॊ गतमत्सराः
तयक्तमाना जितक्रॊधा धर्मज्ञा दविजसत्तमाः
स बरह्मचर्यं सवं गॊत्रं समाख्याय परस्परम
कुटीं परवेशयाम आसुः कषुधार्तम अतिथिं तदा
इदम अर्घ्यं च पाद्यं च बृसी चेयं तवानघ
शुचयः सक्तवश चेमे नियमॊपार्जिताः परभॊ
परतिगृह्णीष्व भद्रं ते सक्तूनां कुडवं दविजः
भक्षयाम आस राजेन्द्र न च तुष्टिं जगाम सः
स उञ्छवृत्तिस तं परेक्ष्य कषुधा परिगतं दविजम
आहारं चिन्तयाम आस कथं तुष्टॊ भवेद इति
तस्य भार्याब्रवीद राजन मद्भागॊ दीयताम इति
गच्छत्व एष यथाकामं संतुष्टॊ दविजसत्तमः
इति बरुवन्तीं तां साध्वीं धर्मात्मा स दविजर्षभः
कषुधा परिगतां जञात्वा सक्तूंस तान नाभ्यनन्दत
जानन वृद्धां कषुधार्तां च शरान्तां गलानां तपस्विनीम
तवग अस्थि भूतां वेपन्तीं ततॊ भार्याम उवाच ताम
अपि कीट पतंगानां मृगाणां चैव शॊभने
सत्रियॊ रक्ष्याश च पॊष्याश च नैवं तवं वक्तुम अर्हसि
अनुकम्पितॊ नरॊ नार्या पुष्टॊ रक्षितैव च
परपतेद यशसॊ दीप्तान न च लॊकान अवाप्नुयात
इत्य उक्ता सा ततः पराह धर्मार्थौ नौ समौ दविज
सक्तु परस्थचतुर्भागं गृहाणेमं परसीद मे
सत्यं रतिश च धर्मश च सवर्गश च गुणनिर्जितः
सत्रीणां पतिसमाधीनं काङ्क्षितं च दविजॊत्तम
ऋतुर मातुः पितुर बीजं दैवतं परमं पतिः
भर्तुः परसादात सत्रीणां वै रतिः पुत्रफलं तथाम
पालनाद धि पतिस तवं मे भर्तासि भरणान मम
पुत्र परदानाद वरदस तस्मात सक्तून गृहाण मे
जरा परिगतॊ वृद्धः कषुधार्थॊ दुर्बलॊ भृशम
उपवासपरिश्रान्तॊ यदा तवम अपि कर्शितः
इत्य उक्तः स तया सक्तून परगृह्येदं वचॊ ऽबरवीत
दविज सक्तून इमान भूयः परतिगृह्णीष्व सत्तम
स तान परगृह्य भुक्त्वा च न तुष्टिम अगमद दविजः
तम उञ्छवृत्तिर आलक्ष्य ततश चिन्तापरॊ ऽभवत
[पुत्र]
सक्तून इमान परगृह्य तवं देहि विप्राय सत्तम
इत्य एवं सुकृतं मन्ये तस्माद एतत करॊम्य अहम
भवान हि परिपाल्यॊ मे सर्वयत्नैर दविजॊत्तम
साधूनां काङ्क्षितं हय एतत पितुर वृद्धस्य पॊषणम
पुत्रार्थॊ विहितॊ हय एष सथाविर्ये परिपालनम
शरुतिर एषा हि विप्रर्षे तरिषु लॊकेषु विश्रुता
पराणधारण मात्रेण शक्यं कर्तुं तपस तवया
पराणॊ हि परमॊ धर्मः सथितॊ देहेषु देहिनाम
[पिता]
अपि वर्षसहस्री तवं बाल एव मतॊ मम
उत्पाद्य पुत्रं हि पिता कृतकृत्यॊ भवत्य उत
बालानां कषुद बलवती जानाम्य एतद अहं विभॊ
वृद्धॊ ऽहं धारयिष्यामि तवं बली भव पुत्रक
जीर्णेन वयसा पुत्र न मा कषुद बाधते ऽपि च
दीर्घकालं तपस तप्तं न मे मरणतॊ भयम
[पुत्र]
अपत्यम अस्मि ते पुत्रस तराणात पुत्रॊ हि विश्रुतः
आत्मा पुत्रः समृतस तस्मात तराह्य आत्मानम इहात्मना
[पिता]
रूपेण सदृशस तवं मे शीलेन च दमेन च
परीक्षितश च बहुधा सक्तून आदद्मि ते ततः
इत्य उक्त्वादाय तान सक्तून परीतात्मा दविजसत्तमः
परहसन्न इव विप्राय स तस्मै परददौ तदा
भुक्त्वा तान अपि सक्तून स नैव तुष्टॊ बभूव ह
उञ्छवृत्तिस तु सव्रीडॊ बभूव दविजसत्तमः
तं वै वधूः सथिता साध्वी बराह्मण परियकाम्यया
सक्तून आदाय संहृष्टा गुरुं तं वाक्यम अब्रवीत
संतानात तव संतानं मम विप्र भविष्यति
सक्तून इमान अतिथये गृहीत्वा तवं परयच्छ मे
तव परसव निर्वृत्या मम लॊकाः किलाक्षयाः
पौत्रेण तान अवाप्नॊति यत्र गत्वा न शॊचति
धर्माद्या हि यथा तरेता वह्नि तरेता तथैव च
तथैव पुत्रपौत्राणां सवर्गे तरेता किलाक्षया
पितॄंस तराणात तारयति पुत्र इत्य अनुशुश्रुम
पुत्रपौत्रैश च नियतं साधु लॊकान उपाश्नुते
[षवषुर]
वातातपविशीर्णाङ्गीं तवां विवर्णां निरीक्ष्य वै
कर्शितां सुव्रताचारे कषुधा विह्वलचेतसम
कथं सक्तून गरहीष्यामि भूत्वा धर्मॊपघातकः
कल्याण वृत्ते कल्याणि नैवं तवं वक्तुम अर्हसि
षष्ठे काले वरतवतीं शीलशौचसमन्विताम
कृच्छ्रवृत्तिं निराहारां दरक्ष्यामि तवां कथं नव अहम
बाला कषुधार्ता नारी च रक्ष्या तवं सततं मया
उपवासपरिश्रान्ता तवं हि बान्धवनन्दिनी
[सनुसा]
गुरॊर मम गुरुस तवं वै यतॊ दैवतदैवतम
देवातिदेवस तस्मात तवं सक्तून आदत्स्व मे विभॊ
देहः पराणश च धर्मश च शुश्रूषार्थम इदं गुरॊः
तव विप्र परसादेन लॊकान पराप्स्याम्य अभीप्सितान
अवेक्ष्या इति कृत्वा तवं दृढभक्त्येति वा दविज
चिन्त्या ममेयम इति वा सक्तून आदातुम अर्हसि
[षवषुर]
अनेन नित्यं साध्वी तवं शीलवृत्तेन शॊभसे
या तवं धर्मव्रतॊपेता गुरुवृत्तिम अवेक्षसे
तस्मात सक्तून गरहीष्यामि वधूर नार्हसि वञ्चनाम
गणयित्वा महाभागे तवं हि धर्मभृतां वरा
इत्य उक्त्वा तान उपादाय सक्तून परादाद दविजातये
ततस तुष्टॊ ऽभवद विप्रस तस्य साधॊर महात्मनः
परीतात्मा स तु तं वाक्यम इदम आह दविजर्षभम
वाग्मी तदा दविजश्रेष्ठॊ धर्मः पुरुषविग्रहः
शुद्धेन तव दानेन नयायॊपात्तेन यत्नतः
यथाशक्ति विमुक्तेन परीतॊ ऽसमि दविजसत्तम
अहॊ दानं घुष्यते ते सवर्गे सवर्गनिवासिभिः
गगनात पुष्पवर्षं च पश्यस्व पतितं भुवि
सुरर्षिदेवगन्धर्वा ये च देवपुरःसराः
सतुवन्तॊ देवदूताश च सथिता दानेन विस्मिताः
बरह्मर्षयॊ विमानस्था बरह्मलॊकगताश च ये
काङ्क्षन्ते दर्शनं तुभ्यं दिवं गच्छ दविजर्षभ
पितृलॊकगताः सर्वे तारिताः पितरस तवया
अनागताश च बहवः सुबहूनि युगानि च
बरह्मचर्येण यज्ञेन दानेन तपसा तथा
अगह्वरेण धर्मेण तस्माद गच्छ दिवं दविज
शरद्धया परया यस तवं तपश चरसि सुव्रत
तस्माद देवास तवानेन परीता दविज वरॊत्तम
सर्वस्वम एतद यस्मात ते तयक्तं शुद्धेन चेतसा
कृच्छ्रकाले ततः सवर्गॊ जितॊ ऽयं तव कर्मणा
कषुधा निर्णुदति परज्ञां धर्म्यं बुद्धिं वयपॊहति
कषुधा परिगत जञानॊ धृतिं तयजति चैव ह
बुभुक्षां जयते यस तु सस्वर्गं जयते धरुवम
यदा दानरुचिर भवति तदा धर्मॊ न सीदति
अनवेक्ष्य सुतस्नेहं कलत्रस्नेहम एव च
धर्मम एव गुरुं जञात्वा तृष्णा न गणिता तवया
दरव्यागमॊ नृणां सूक्ष्मः पात्रे दानं ततः परम
कालः परतरॊ दानाच छरद्धा चापि ततः परा
सवर्गद्वारं सुसूक्ष्मं हि नरैर मॊहान न दृश्यते
सवर्गार्गलं लॊभबीजं रागगुप्तं दुरासदम
तत तु पश्यन्ति पुरुषा जितक्रॊधा जितेन्द्रियाः
बराह्मणास तपसा युक्ता यथाशक्ति परदायिनः
सहस्रशक्तिश च शतं शतशक्तिर दशापि च
दद्याद अपश च यः शक्त्या सर्वे तुल्यफलाः समृताः
रन्ति देवा हि नृपतिर अपः परादाद अकिंचनः
शुद्धेन मनसा विप्र नाकपृष्ठं ततॊ गतः
न धर्मः परीयते तात दानैर दत्तैर महाफलैः
नयायलब्धैर यथा सूक्ष्मैः शरद्धा पूतैः स तुष्यति
गॊप्रदान सहस्राणि दविजेभ्यॊ ऽदान नृगॊ नृपः
एकां दत्त्वा स पारक्यां नरकं समवाप्तवान
आत्ममांस परदानेन शिबिर औशीनरॊ नृपः
पराप्य पुण्यकृताँल लॊकान मॊदते दिवि सुव्रतः
विभवे न नृणां पुण्यं सवशक्त्या सवर जितं सताम
न यज्ञैर विविधैर विप्र यथान्यायेन संचितैः
करॊधॊ दानफलं हन्ति लॊभात सवर्गं न गच्छति
नयायवृत्तिर हि तपसा दानवित सवर्गम अश्नुते
न राजसूर्यैर बहुभिर इष्ट्वा विपुलदक्षिणैः
न चाश्वमेधैर बहुभिः फलं समम इदं तवम
सक्तु परस्थेन हि जितॊ बरह्मलॊकस तवयानघ
विरजॊ बरह्मभवनं गच्छ विप्र यथेच्छकम
सर्वेषां वॊ दविजश्रेष्ठ दिव्यं यानम उपस्थितम
आरॊहत यथाकामं धर्मॊ ऽसमि दविज पश्य माम
पावितॊ हि तवया देहॊ लॊके कीर्तिः सथिरा च ते
सभार्यः सह पुत्रश च स सनुषश च दिवं वरज
इत्य उक्तवाक्यॊ धर्मेण यानम आरुह्य स दविजः
सभार्यः स सुतश चापि स सनुषश च दिवं ययौ
तस्मिन विप्रे गते सवर्गं स सुते स सनुषे तदा
भार्या चतुर्थे धर्मज्ञे ततॊ ऽहं निःसृतॊ बिलात
ततस तु सक्तु गन्धेन कलेदेन सलिलस्य च
दिव्यपुष्पावमर्दाच च साधॊर दानलबैश च तैः
विप्रस्य तपसा तस्य शिरॊमे काञ्चनी कृतम
तस्य सत्याभिसंधस्य सूक्ष्मदानेन चैव ह
शरीरार्धं च मे विप्राः शातकुम्भमयं कृतम
पश्यतेदं सुविपुलं तपसा तस्य धीमतः
कथम एवंविधं मे सयाद अन्यत पार्श्वम इति दविजाः
तपॊवनानि यज्ञांश च हृष्टॊ ऽभयेमि पुनः पुनः
यज्ञं तव अहम इमं शरुत्वा कुरुराजस्य धीमतः
आशया परया पराप्तॊ न चाहं काञ्चनी कृतः
ततॊ मयॊक्तं तद वाक्यं परहस्य दविजसत्तमाः
सक्तु परस्थेन यज्ञॊ ऽयं संमितॊ नेति सर्वथा
सक्तु परस्थलवैस तैर हि तदाहं काञ्चनी कृतः
न हि यज्ञॊ महान एष सदृशस तैर मतॊ मम
[व]
इत्य उक्त्वा नकुलः सर्वान यज्ञे दविज वरांस तदा
जगामादर्शनं राजन विप्रास ते च ययुर गृहान
एतत ते सर्वम आख्यातं मया परपुरंजय
यद आश्चर्यम अभूत तस्मिन वाजिमेधे महाक्रतौ
न विस्मयस ते नृपते यज्ञे कार्यः कथं चन
ऋषिकॊटॊ सहस्राणि तपॊभिर ये दिवं गताः
अद्रॊहः सर्वभूतेषु संतॊषः शीलम आर्जवम
तपॊ दमश च सत्यं च दानं चेति समं मतम
[ज]
यज्ञे सक्ता नृपतयस तपः सक्ता महर्षयः
शान्ति वयवसिता विप्राः शमॊ दम इति परभॊ
तस्माद यज्ञफलैस तुल्यं न किं चिद इह विद्यते
इति मे वर्तते बुद्धिस तथा चैतद असंशयम
यज्ञैर इष्ट्वा हि बहवॊ राजानॊ दविजसत्तम
इह कीर्तिं परां पराप्य परेत्य सवर्गम इतॊ गताः
देवराजः सहस्राक्षः करतुभिर भूरिदक्षिणैः
देवराज्यं महातेजाः पराप्तवान अखिलं विभुः
यथा युधिष्ठिरॊ राजा भीमार्जुनपुरः सरः
सदृशॊ देवराजेन समृद्ध्या विक्रमेण च
अथ कस्मात स नकुलॊ गर्हयाम आस तं करतुम
अश्वमेधं महायज्ञं राज्ञस तस्य महात्मनः
[व]
यज्ञस्य विधिम अग्र्यं वै फलं चैव नरर्षभ
गदतः शृणु मे राजन यथावद इह भारत
पुरा शक्रस्य यजतः सर्व ऊचुर महर्षयः
ऋत्विक्षु कर्म वयग्रेषु विततॊ यज्ञकर्मणि
हूयमाने तथा वह्नौ हॊत्रे बहुगुणान्विते
देवेष्व आहूयमानेषु सथितेषु परमर्षिषु
सुप्रतीतैस तदा विप्रैः सवागमैः सुस्वनैर नृप
अश्रान्तैश चापि लघुभिर अध्वर्यु वृषभैस तथा
आलम्भ समये तस्मिन गृहीतेषु पशुष्व अथ
महर्षयॊ महाराज संबभूवुः कृपान्विताः
ततॊ दीनान पशून दृष्ट्वा ऋषयस ते तपॊधनाः
ऊचुः शक्रं समागम्य नायं यज्ञविधिः शुभः
अपविज्ञानम एतत ते महान्तं धर्मम इच्छतः
न हि यज्ञे पशुगणा विधिदृष्टाः पुरंदर
धर्मॊपघातकस तव एष समारम्भस तव परभॊ
नायं धर्मकृतॊ धर्मॊ न हिंसा धर्म उच्यते
आगमेनैव ते यज्ञं कुर्वन्तु यदि हेच्छसि
विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मस ते सुमहान भवेत
यज बीजैः सहस्राक्ष तरिवर्ष परमॊषितैः
एष धर्मॊ महाञ शक्र चिन्त्यमानॊ ऽधिगम्यते
शतक्रतुस तु तद वाक्यम ऋषिभिस तत्त्वदर्शिभिः
उक्तं न परतिजग्राह मानमॊहवशानुगः
तेषां विवादः सुमहाञ जज्ञे शक्र महर्षिणाम
जङ्गमैः सथावरैर वापि यष्टव्यम इति भारत
ते तु खिन्ना विवादेन ऋषयस तत्त्वदर्शिनः
ततः संधाय शक्रेण पप्रच्छुर नृपतिं वसुम
महाभाग कथं यज्ञेष्व आगमॊ नृपते समृतः
यष्टव्यं पशुभिर मेध्यैर अथॊ बीजैर अजैर अपि
तच छरुत्वा तु वचस तेषाम अविचार्य बलाबलम
यथॊपनीतैर यष्टव्यम इति परॊवाच पार्थिवः
एवम उक्त्वा स नृपतिः परविवेश रसातलम
उक्त्वेह वितथं राजंश चेदीनाम ईश्वरः परभुः
अन्यायॊपगतं दरव्यम अतीतं यॊ हय अपण्डितः
धर्माभिकाङ्क्षी यजते न धर्मफलम अश्नुते
धर्मवैतंसिकॊ यस तु पापात्मा पुरुषस तथा
ददाति दानं विप्रेभ्यॊ लॊकविश्वास कारकम
पापेन कर्मणा विप्रॊ धनं लब्ध्वा निरङ्कुशः
रागमॊहान्वितः सॊ ऽनते कलुषां गतिम आप्नुते
तेन दत्तानि दानानि पापेन हतबुद्धिना
तानि सत्त्वम अनासाद्य नश्यन्ति विपुलान्य अपि
तस्याधर्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः
दाने न कीर्तिर भवति परेत्य चेह च दुर्मतेः
अपि संचयबुद्धिर हि लॊभमॊहवशं गतः
उद्वेजयति भूतानि हिंसया पापचेतनः
एवं लब्ध्वा धनं लॊभाद यजते यॊ ददाति च
स कृत्वा कर्मणा तेन न सिध्यति दुरागमात
उञ्छं मूलं फलं शाकम उदपात्रं तपॊधनाः
दानं विभवतॊ दत्त्वा नराः सवर यान्ति धर्मिणः
एष धर्मॊ महांस तयागॊ दानं भूतदया तथा
बरह्मचर्यं तथा सत्यम अनुक्रॊशॊ धृतिः कषमा
सनातनस्य धर्मस्य मूलम एतत सनातनम
शरूयन्ते हि पुरा विप्रा विश्वामित्रादयॊ नृपाः
विश्वामित्रॊ ऽसितश चैव जनकश च महीपतिः
कक्षसेनार्ष्टिषेणॊ च सिन्धुद्वीपश च पार्थिवः
एते चान्ये च बहवः सिद्धिं परमिकां गताः
नृपाः सत्यश च दानश च नयायलब्धैस तपॊधनाः
बराह्मणाः कषत्रिया वैश्याः शूद्रा ये चाश्रितास तपः
दानधर्माग्निना शुद्धास ते सवर्गं यान्ति भारत
[ज]
धर्मागतेन तयागेन भगवन सर्वम अस्ति चेत
एतन मे सर्वम आचक्ष्व कुशलॊ हय असि भाषितुम
ततॊञ्छवृत्तेर यद्वृत्तं सक्तु दाने फलं महत
कथितं मे महद बरह्मंस तथ्यम एतद असंशयम
कथं हि सर्वयज्ञेषु निश्चयः परमॊ भवेत
एतद अर्हसि मे वक्तुं निखिलेन दविजर्षभ
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
अगस्त्यस्य मया यज्ञे पुरावृत्तम अरिंदम
पुरागस्त्यॊ महातेजा दीक्षां दवादश वार्षिकीम
परविवेश महाराज सर्वभूतहिते रतः
तत्राग्निकल्पा हॊतार आसन सत्रे महात्मनः
मूलाहारा निराहाराः साश्म कुट्टा मरीचिपाः
परिघृष्टिका वैघसिकाः संप्रक्षालास तथैव च
यतयॊ भिक्षवश चात्र बभूवुः पर्यवस्थिताः
सर्वे परत्यक्षधर्माणॊ जितक्रॊधा जितेन्द्रियाः
दमे सथिताश च ते सर्वे दम्भमॊहविवर्जिताः
वृत्ते शुद्धे सथिता नित्यम इन्द्रियैश चाप्य अवाहिताः
उपासते सम तं यज्ञं भुञ्जानास ते महर्षयः
यथाशक्त्या भगवता तदन्नं समुपार्जितम
तस्मिन सत्रे तु यत किं चिद अयॊग्यं तत्र नाभवत
तथा हय अनेकैर मुनिभिर महान्तः करतवः कृताः
एवंविधेस तव अगस्त्यस्य वर्तमाने महाध्वरे
न ववर्ष सहस्राक्षस तदा भरतसत्तम
ततः कर्मान्तरे राजन्न अगस्त्यस्य महात्मनः
कथेयम अभिनिर्वृत्ता मुनीनां भावितात्मनाम
अगस्त्यॊ यजमानॊ ऽसौ ददात्य अन्नं विमत्सरः
न च वर्षति पर्जन्यः कथम अन्नं भविष्यति
सत्रं चेदं महद विप्रा मुनेर दवादश वार्षिकम
न वर्षिष्यति देवश च वर्षाण्य एतानि दवादश
एतद भवन्तः संचिन्त्य महर्षेर अस्य धीमतः
अगस्त्यस्यातितपसः कर्तुम अर्हन्त्य अनुग्रहम
इत्य एवम उक्ते वचने ततॊ ऽगस्त्यः परतापवान
परॊवाचेदं वचॊ वाग्मी परसाद्य शिरसा मुनीन
यदि दवादश वर्षाणि न वर्षिष्यति वासवः
चिन्ता यज्ञं करिष्यामि विधिर एष सनातनः
यदि दवादश वर्षाणि न वर्षिष्यति वासवः
वयायामेनाहरिष्यामि यज्ञान अन्यान अतिव्रतान
बीजयज्ञॊ मयायं वै बहुवर्षसमाचितः
बीजैः कृतैः करिष्ये च नात्र विघ्नॊ भविष्यति
नेदं शक्यं वृथा कर्तुं मम सत्रं कथं चन
वर्षिष्यतीह वा देवॊ न वा देवॊ भविष्यति
अथ वाभ्यर्थनाम इन्द्रः कुर्यान न तव इह कामतः
सवयम इन्द्रॊ भविष्यामि जीवयिष्यामि च परजाः
यॊ यद आहारजातश च स तथैव भविष्यति
विशेषं चैव कर्तास्मि पुनः पुनर अतीव हि
अद्येह सवर्णम अभ्येतु यच चान्यद वसु दुर्लभम
तरिषु लॊकेषु यच चास्ति तद इहागच्छतां सवयम
दिव्याश चाप्सरसां संघाः स गन्धर्वाः स किंनराः
विश्वावसुश च ये चान्ये ते ऽपय उपासन्तु वः सदा
उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश च यत किं चिद वसु विद्यते
सर्वं तद इह यज्ञे मे सवयम एवॊपतिष्ठतु
सवर्गं सवर्गसदश चैव धर्मश च सवयम एव तु
इत्य उक्ते सर्वम एवैतद अभवत तस्य धीमतः
ततस ते मुनयॊ दृष्ट्वा मुनेस तस्य तपॊबलम
विस्मिता वचनं पराहुर इदं सर्वे महार्थवत
परीताः सम तव वाक्येन न तव इच्छामस तपॊ वययम
सवैर एव यज्ञैस तुष्टाः समॊ नयायेनेच्छामहे वयम
यज्ञान दीक्षास तथा हॊमान यच चान्यन मृगयामहे
तन नॊ ऽसतु सवकृतैर यज्ञैर नान्यतॊ मृगयामहे
नयायेनॊपार्जिताहाराः सवकर्मनिरता वयम
वेदाश च बरह्मचर्येण नयायतः परार्थयामहे
नयायेनॊत्तर कालं च गृहेभ्यॊ निःसृता वयम
धर्मदृष्टैर विधिद वारैस तपस तप्स्यामहे वयम
भवतः सम्यग एषा हि बुद्धिर हिंसा विवर्जिता
एवाम अहिंसां यज्ञेषु बरूयास तवं सततं परभॊ
परीतास ततॊ भविष्यामॊ वयं दविज वरॊत्तम
विसर्जिताः समाप्तौ च सत्राद अस्माद वरजामहे
[व]
तथा कथयताम एव देवराजः पुरंदरः
ववर्ष सुमहातेजा दृष्ट्वा तस्य तपॊबलम
असमाप्तौ च यज्ञस्य तस्यामित पराक्रमः
निकामवर्षी देवेन्द्रॊ बभूव जनमेजय
परसादयाम आस च तम अगस्त्यं तरिदशेश्वरः
सवयम अभ्येत्य राजर्षे पुरस्कृत्य बृहस्पतिम
ततॊ यज्ञसमाप्तौ तान विससर्ज महामुनीन
अगस्त्यः परमप्रीतः पूजयित्वा यथाविधि
[ज]
कॊ ऽसौ नकुल रूपेण शिरसा काञ्चनेन वै
पराह मानुषवद वाचम एतत पृष्टॊ वदस्व मे
[व]
एतत पूर्वं न पृष्टॊ ऽहं न चास्माभिः परभाषितम
शरूयतां नकुलॊ यॊ ऽसौ यथा वाग अस्य मानुषी
शराद्धं संकल्पयाम आस जमदग्निः पुरा किल
हॊमधेनुस तम आगाच च सवयं चापि दुदॊह ताम
तत कषीरं सथापयाम आस नवे भाण्डे दृढे शुचौ
तच च करॊधः सवरूपेण पिठरं पर्यवर्तयत
जिज्ञासुस तम ऋषिश्रेष्ठं किं कुर्याद विप्रिये कृते
इति संचिन्त्य दुर्मेधा धर्षयाम आस तत पयः
तम आज्ञाय मुनिः करॊधं नैवास्य चुकुपे ततः
स तु करॊधस तम आहेदं पराञ्जलिर मूर्तिमान सथितः
जितॊ ऽसमीति भृगुश्रेष्ठ भृगवॊ हय अतिरॊषणाः
लॊके मिथ्या परवादॊ ऽयं यत तवयास्मि पराजितः
सॊ ऽहं तवयि सथितॊ हय अद्य कषमावति महात्मनि
बिभेमि तपसः साधॊ परसादं कुरु मे विभॊ
[ज]
साक्षाद दृष्टॊ ऽसि मे करॊध गच्छ तवं विगतज्वरः
न ममापकृतं ते ऽदय न मन्युर विद्यते मम
यान उद्धिश्य तु संकल्पः पयसॊ ऽसय कृतॊ मया
पितरस ते महाभागास तेभ्यॊ बुध्यस्व गम्यताम
इत्य उक्तॊ जातसंत्रासः स तत्रान्तर अधीयत
पितॄणाम अभिषङ्गात तु नकुलत्वम उपागतः
स तान परसादयाम आस शापस्यान्तॊ भवेद इति
तैश चाप्य उक्तॊ यदा धर्मं कषेप्स्यसे मॊक्ष्यसे तदा
तैश चॊक्तॊ यज्ञियान देशान धर्मारण्यानि चैव ह
जुगुप्सन परिधावन स यज्ञं तं समुपासदत
धर्मपुत्रम अथाक्षिप्य सक्तु परस्थेन तेन सः
मुक्तः शापात ततः करॊधॊ धर्मॊ हय आसीद युधिष्ठिरः
एवम एतत तदा वृत्तं तस्य यज्ञे महात्मनः
पश्यतां चापि नस तत्र नकुलॊ ऽनतर्हितस तदा