রাম গীতা

श्रीरमणगीताीरमणगीता
श्रीरमणगीताीरमणगीता
अनुक्रमणिकाका
अध्यायाय
नाम
१.
उपासनाप्राधान्यनिरूपणम्पणम्
२.
मार्गत्रयकथनम्यकथनम्
३.
मुख्यकर्तव्यनिरूपणम्पणम्
४.
ज्ञानस्वरूपकथनम्पकथनम्
५.
हृदयविद्या
६.
मनोनिग्रहोपायःहोपायः
७.
आत्मविचाराधिकारितदङ्गनिरूपणम्पणम्
८.
आश्रमविचारःचारः
९.
ग्रन्थिभेदकथनम्भेदकथनम्
१०.
सङ्घविद्या
११.
ज्ञानसिद्धिसामरस्यकथनम्कथनम्
१२.
शक्तिविचारःचारः
१३.
संन्यासेासेस्त्रीपुरुषयोस्तुल्याधिकारनिरूपणम्पणम्
१४.
जीवन्मुक्तिविचारःचारः
१५.
श्रवणमनननिदिध्यासननिरूपणम्पणम्
१६.
भक्तिविचारःचारः
१७.
ज्ञानप्राप्तिविचारःचारः
१८.
सिद्धमहिमानुकीर्तनम्नम्
॥श्रीरमणगीताीरमणगीता॥
श्रीरमणगीताीरमणगीता
अथप्रथमोऽध्यायःायः।(उपासनाप्राधान्यनिरूपणम्पणम्)
महर्षिरमणंनत्वाकार्तिकेयंकेयंनराकृतिम्
म्।
मतंतस्यप्रसन्नेनेनग्रन्थेनोपनिबध्यतेते॥१॥
इषपुत्रशकेशकेरामभूमिनन्दधरामितेते।
एकोन्त्रिंशद्दिवसेवसेद्वादशेादशेमासि
शीतले॥२॥
उपविष्टेषुेषुसर्वेषुषुशिष्येषुेषुनियतात्मसुसु।
भगवन्तमृषिसोऽहमपृच्छं
ंनिर्णयाप्तयेये॥३॥
प्रथमःथमःप्रश्नः
सत्यासत्यविवेकेनवेकेनमुच्यतेतेकेवलेनकिम्म्।
उताहोबन्धहानायहानायविद्यतेतेसाधनान्तरम्
रम्॥४॥
द्वितीयःतीयःप्रश्नः
किमलंमलंशास्त्रचर्चैवजिज्ञासूनांासूनांविमुक्तयेये।
यथागुरुपदेशंपदेशंकिमुपासनपेक्षतेते॥५॥
तृतीयप्रश्नः
स्थितप्रज्ञःस्थितप्रज्ञमात्मानंानंकिंंसमर्थयेत्येत्।
विदित्वापरिपूर्णत्वंज्ञानस्योपरतेरुत
॥६॥
चतुर्थःःप्रश्नः
ज्ञानिनंनंकेनलिङ्गेनेनज्ञातुंातुंशक्ष्यन्तिकोविदाःदाः॥७॥
पञ्चमःमःप्रश्नः
ज्ञानायैवानायैवसमाधिः
ःकिंंकामायाप्युत
ुतकल्पतेते॥७॥
षष्ठःप्रश्नः
कामेनयोगमभ्यस्यस्थितप्रज्ञोभवेद्यदि।
सकामोऽमुष्य
साफल्यमधिगच्छतिवानवा॥८॥
एवंममगुरुःःप्रश्नानकर्ण्यकरुणानिधिः।
अब्रवीत्संशयच्छेदीेदीरमणोभगवानृषिःः॥९॥
प्रथमप्रश्नस्योत्तरम्रम्
मोचयेत्सकलान्
कलान्बन्धानात्मनिष्ठैवैवकेवलम्।
सत्यासत्यविवेकंवेकंतुप्राहुर्वैराग्यसाधनम्यसाधनम्॥१०॥
श्रीरमणगीताीरमणगीता
सदातिष्ठतिगम्भीरोीरोज्ञानीानीकेवलमात्मनि
।
नासत्यं
ंचिन्तयेद्विश्वंनवास्वस्यतदन्यताम्ताम्॥११॥
द्वितीयप्रश्नस्योत्तरम्रम्
नसंसिद्धिर्विजिज्ञासोःासोःकेवलंशास्त्रचर्चयाया।
उपासनंविनानासिद्धिर्नैवस्यादितिनिर्णयःयः॥१२॥
अभ्यासकालेासकालेसहजांस्थितिंप्राहुरुपासनम्पासनम्।
सिद्धिंस्थिरांरांयदागच्छेत्सैवैवज्ञानंानंतदोच्यते
ते॥१३॥
विषयान्त्सम्परित्यज्यस्वस्वभावेनभावेनसंस्थितिः।
ज्ञानज्वालाकृतिःप्रोक्त्तासहजास्थितिरात्मनःनः॥१४॥
तृतीयप्रश्नस्योत्तरम्रम्
निर्वासेनसेनमौनेनस्थिरायांरायांसहजस्थितौ
तौ।
ज्ञानीानीज्ञानिनमात्मानंानंनिःसन्देहःेहःसमर्थयेत्येत्॥१५॥
चतुर्थप्रश्नस्योत्तरम्रम्
सर्वभूतसमत्वेनेनलिङ्गेनेनज्ञानमूह्यताम्ताम्।
पञ्चमप्रश्नस्योत्तरम्रम्
कामारब्धस्समाधिस्तुुकामंफलैनिश्चितम्तम्॥१६॥
षष्ठप्रश्नस्योत्तरम्रम्
कामेनयोगमभ्यस्यस्थितप्रज्ञोभवेद्यदि।
सकामोऽमुष्य
साफल्यं
ंगच्छन्नपिनहर्षयेत्येत्॥१७॥
॥इति
श्रीरमणगीतासुीरमणगीतासुब्रह्मविद्यायांायांयोगशास्त्रे
ेरमणान्तेवासिनो
नो
वासिष्ठस्यगणपतेरुपनिबन्धे
ेउपासनप्राधान्यनिरूपणंपणं
नामप्रथमोऽध्यायःायः॥१
अथद्वितीयोऽध्यायःायः।(मार्गत्रयकथनम्यकथनम्)
ईशपुत्रशकेशकेबाणभूमिनन्दधरामिते
ते।
चातुर्मास्ये
ेजगौसारंसङ्गृह्यभगवानृषि
॥१॥
हृदयकुहरमध्येकेवलंब्रह्ममात्रं
ह्यहमहमितिसाक्षादात्मरूपेणपेणभाति
।
श्रीरमणगीताीरमणगीता
हृदिविश
मनसास्वंचिन्व्तातामज्जतातावा
पवनचलनरोधादात्मनिष्ठो
ोभवत्वम्म्॥२॥
श्लोकंोकंभगवतोवक्त्रान्महर्षेरिममुद्गतम्तम्।
श्रुत्यन्तसारंसारंयोवेदसंशयोनास्यजातुचित्त्॥३॥
अत्रश्लोकेोकेभगवतापूर्वार्धेस्थानमीरितम्तम्।
शारीरकस्य
दृश्येऽस्मिञ्छरीरेरीरेपाञ्चभौतिकेके॥४॥
तत्रैवैवलक्षणंणंचोक्तंंद्वैतमीशाैतमीशाचवारितम्तम्।
उक्तंंचाप्यपरोक्षत्वंनानालिङ्गनिबर्हणम्णम्॥५॥
उपदेशोद्वितीयार्धेशिष्याभ्यासकृतेासकृतेकृतः।
त्रेधाेधाभिन्नेनेनमार्गेण
तत्त्वादैक्यंसमीयुषा॥६॥
उपायोमार्गणाभिख्यःप्रथमःथमःसम्प्रकीर्तितःतः।
द्वितीयोतीयोमज्ज्नाभिख्यःप्राणरोधस्तृतीयकःृतीयकः॥७॥
॥इति
श्रीरमणगीतासुीरमणगीतासुब्रह्मविद्यायांायांयोगशास्त्रे
ेरमणान्तेवासिनो
नो
वासिष्ठस्यगणपतेरुपनिबन्धे
ेमार्गत्रयकथनंयकथनं
नामद्वितीयोऽध्यायःायः॥२
अथतृतीयोऽध्यायः
ायः।(मुख्यकर्तव्यनिरूपणम्पणम्)
दैवरातस्य
संवादमाचार्यरमणस्य
च।
निबध्नीमस्तृतीयेऽस्मिन्नध्यायेायेविदुषांषांमुदे॥१॥
दैवरतउवाच
किंंकर्तव्यमनुष्यस्यप्रधानमिहसंसृतौ।
एकंनिर्धायभगवांस्तन्मे
ेव्याख्यातुमर्हति॥२॥
भगवानुवाच
स्वस्यस्वरूपंपंविज्ञेयंेयंप्रधानंधानंमहदिच्छताता।
प्रतिष्ठायत्रसर्वेषांषांफलानामुतकर्मणाम्णाम्॥३॥
दैवरातउवाच
स्वस्यस्वरूपविज्ञानेानेसाधनंकिंंसमासतः।
सिध्येत्केनेनप्रयत्नेनेनप्रत्यग्दृष्टिर्महीयसि॥४॥
श्रीरमणगीताीरमणगीता
भगवानुवाच
विषयेभ्यःपरावृत्य
वृत्तीःीःसर्वाःप्रयत्नतःतः।
विमर्शेकेवलंतिष्ठेदचलेदचलेनिरुपाधिकेके॥५॥
स्वस्यस्वरूपविज्ञानेानेसाधनंतत्समासतःमासतः।
सिध्येत्तेनैवेनैवयत्नेनेनप्रत्यग्दृष्टिर्महीयसि॥६॥
दैवरातउवाच
यावत्सिद्धिर्भवेन्नॄणांॄणांयोगस्य
मुनिकुञ्जर।
तावन्तं
ंनियमाःयमाःकालंकिंंयत्नमुपकुर्वतेते॥७॥
भगवानुवाच
प्रयत्नमुपकुर्वन्तिनियमायमायुञ्जतांतांसताम्।
सिद्धानांानांकृतकृत्यानां
ानांगलन्तिनियमास्स्वयम्यम्॥८॥
दैवरातउवाच
केवलेनविमर्शेनस्थिरेणरेणनिरुपाधिनाना।
यथासिद्धिस्तथाथामन्त्रैर्जप्तैःैःसिद्धिर्भवेन्नवा॥९॥
भगवानुवाच
अचञ्चलेनलेनमनसामन्त्रैर्जप्तैर्निरन्तरम्रम्।
सिद्धिःस्याच्छद्दधानानांधानानांजप्तेनेनप्रणवेनणवेनवा॥१०॥
वृतिर्जपेनपेनमन्त्राणांाणांशुद्धस्यप्रणवस्यवा।
विषयेभ्यःपरावृत्ताास्वस्वरूपात्मिकाकाभवेत्॥११॥
ईशपुत्रशकेशकेशैलभूमिनन्दधरामिते
ते।
सप्तमेमेसप्तमेमेसोऽयंसंवादोऽभवदद्भुतःुतः॥१२॥
॥इति
श्रीरमणगीतासुीरमणगीतासुब्रह्मविद्यायांायांयोगशास्त्रे
ेरमणान्तेवासिनो
नो
वासिष्ठस्यगणपतेरुपनिबन्धे
ेमुख्यकर्तव्यनिरूपणंपणं
नामतृतीयोऽध्यायः
ायः॥३
अथचतुर्थोऽध्यायःायः।(ज्ञानस्वरूपकथनम्पकथनम्)
प्रथमःथमःप्रश्नः
अहंब्रह्मास्मीतिवृत्तिःकिंंज्ञानंानंमुनिकुञ्जर।
श्रीरमणगीताीरमणगीता
उतब्रह्माहमितिधीर्धीरहंरहंसर्वमित्युतुत॥१॥
अथवासकलंचैतद्ब्रह्मेतिज्ञानमुच्यतेते।
अस्माद्वृत्तिचतुष्काद्वाकिंंनुज्ञानंानंविलक्षणम्णम्॥२॥
अस्योत्तरम्रम्
इमंममगुरुःःप्रश्नमन्तेवासिन
आदरात्।
आकर्ण्यरमणोवाक्यमुवाचमुवाचभगवान्मुनि
॥३॥
वृत्तयोयोभावनाएवसर्वाएतानसंशयः।
स्वरूपावस्थितिंशुद्धांांज्ञानमाहुर्मनीषिणःणः॥४॥
गुरोर्वचस्तदाकर्ण्यसंशयच्छेदकारकम्
ेदकारकम्।
अपृच्छं
ंपुनरेवाहमन्यं
ंसंशयमुद्गतम्तम्॥५॥
द्वितीयतीयप्रश्नः
वृत्तिव्याप्यंभवेद्ब्रह्मनवानाथतपस्विनाम्नाम्।
इमंमेहृदिसञ्जातंातंसंशयंछेत्तुमर्हसि॥६॥
तमिमंमंप्रश्नमाकर्ण्यमित्रमङ्घ्रिजुषामृषिः।
अभिषिच्यकटाक्षेणेणमामिदं
दंवाक्यमब्रवीत्वीत्॥७॥
अस्योत्तरम्रम्
स्वात्मभूतंभूतंयदिब्रह्मज्ञातुंातुंवृत्तिःप्रवर्ततेते।
स्वात्माकाराकारातदाभूत्वानपृथक्प्रतितिष्ठति॥८॥
अयंप्रागुक्तएवाब्दे
ेसप्तमेमेत्वेकविंशकेंशके।
अभवन्नोोमितग्रन्थःसंवादोरोमहर्षणःणः॥९॥
॥इति
श्रीरमणगीतासुीरमणगीतासुब्रह्मविद्यायांायांयोगशास्त्रे
ेरमणान्तेवासिनो
नो
वासिष्ठस्यगणपतेरुपनिबन्धे
ेज्ञानस्वरुपकथनंपकथनं
नामचतुर्थोऽध्यायःायः॥४
अथपञ्चमोऽध्यायःायः।(हृदयविद्या)
प्रागुक्तेऽब्देऽष्टमेमेमासि
नवमेदिवसेवसेनिशि।
उपन्यसितवान्तवान्संयगुद्दिश्य
यहृदयंदयंमुनिःः॥१॥
निर्गच्छन्तियतःसर्वावृत्तयोःयोःदेहधारिणाम्णाम्।
श्रीरमणगीताीरमणगीता
हृदयंदयंतत्समाख्यातंातंभावनाऽऽकृतिवर्णनम्
नम्॥२॥
अहंवृत्तिः
ःसमस्तानांानांवृत्तीनांीनांमूलमुच्यते
ते।
निर्गच्छन्तियतोऽहन्धीर्हृदयंदयंतत्समासतःमासतः॥३॥
हृदयस्ययदिस्थानंानंभवेच्चक्रमनाहतम्मनाहतम्।
मूलाधारंसमारभ्य
योगस्योपक्रमःमःकुतः॥४॥
अन्यदेवदेवततोरक्तपिण्डाददृदयमुच्यतेते
अयंहृदितिवृत्त्यातदात्मनो
नोरूपमीरितम्तम्॥५॥
तस्यदक्षिणतोणतोधामहृत्पीठेीठेनैववामतः।
तस्मात्प्रवहतिज्योतिःसहस्रारंारंसुषुम्णया
या॥६॥
सर्वंदेहंसहस्रारात्तदादालोकानुभूतयः।
ताःप्रपश्यन्यन्विभेदेनभेदेनसंसारीमनुजोभवेत्॥७॥
आत्मस्थस्यसहस्रारंारंशुद्धंज्योतिर्मयंयंभवेत्।
तत्रजीवेन्न
सङ्कल्पोयदिसान्निध्यतःतःपतेत्॥८॥
विज्ञानमानविषयंषयंसन्निकर्षेण
यद्यपि।
नभवेद्योगभङ्गायायभेदस्याग्रहणेहणेमनः॥९॥
गृह्यतोऽपिस्थिरैकाधीःरैकाधीःसहजास्थितिरुच्यतेते।
निर्विकल्पःसमाधिस्तु
ुविषयासन्निधौधौभवेत्॥१०॥
अण्डंडंवपुषि
निःशेषंःशेषंनिःशेषंःशेषंहृदयेदयेवपुः।
तस्मादण्डस्यसर्वस्यहृदयंदयंरुपसङ्ग्रहःहः॥११॥
भुवनंमनसोनान्यदन्यन्नहृदयान्मनःनः।
अशेषाहृदयेदयेतस्मात्कथाथापरिसमाप्यतेते॥१२॥
कीर्त्यतेतेहृदयंदयंपिण्डेडेयथाण्डेडेभानूमण्डलम्डलम्।
मनःसहस्रारगतंारगतंबिम्बंचान्द्रमसंमसंयथा॥१३॥
यथाददाति
तपनस्तेजः
ेजःकैरवबन्धवे
वे।
इदंवितरतिज्योतिर्ह्रदयंदयंमनसेतथा॥१४॥
ह्रद्यसन्निहितोतोमर्त्योमनःकेवलमीक्षतेते।
असन्निकर्षेसूर्यस्यरात्रौचन्द्रेयथामहः॥१५॥
श्रीरमणगीताीरमणगीता
अपश्यंस्तेजसोेजसोमूलंस्वरूपंपंसत्यमात्मनःनः।
मनसाचपृथक्पश्यन्यन्भावान्भ्राम्यतिपामरः॥१६॥
हृदिसन्निहितोतोज्ञानीानीलीनंहृदयतेजसि।
ईक्षतेतेमानसंतेजोदिवावाभानाविवैन्दवम्
वम्॥१७॥
प्रज्ञानस्यप्रवेत्तारोारोवाच्यमर्थंमनोविदुः
अर्थंतुलक्ष्यंहृदयंदयंहृदयान्नपरःपरःपरः॥१८॥
दृग्दृश्यभेदधीरेषायभेदधीरेषामनसि
प्रतितिष्ठति।
हृदयेदयेवर्तमानांमानांदृग्दृश्येनैकतांयेनैकतांव्रजेत्जेत्॥१९॥
मूर्च्छानिद्रातिसन्तोषशोकावेशभयादिभिः।
निमित्तैराहताैराहतावृत्तिःस्वस्थानंानंहृदयंदयंव्रजेत्जेत्॥२०॥
तदानज्ञायतेायतेप्राप्तिर्हृदयस्यशरीरिणाणा।
विज्ञायतेायतेसमाधौतुनामभेदोनिमित्ततःतः॥२१॥
॥इति
श्रीरमणगीतासुीरमणगीतासुब्रह्मविद्यायांायांयोगशास्त्रे
ेरमणान्तेवासिनो
नो
वासिष्ठस्यगणपतेरुपनिबन्धे
ेहृदयविद्या
नामपञ्चमोऽध्यायःायः॥५
अथषष्टोऽध्यायःायः।(मनोनिग्रहोपायःहोपायः)
निरुप्यहृदयस्यैवंैवंतत्त्वंतत्त्वविदांदांवरः।
मनसोनिग्रहोपायमवदद्रमणोमणोमुनिःः॥१॥
नित्यवत्तिमतांमतांनॄणांविषयासक्त्तचेतसाम्चेतसाम्।
वासनानांबलियस्त्वान्मनोनोदुर्निग्रहंहंभवेत्॥२॥
चपलंतन्निगृह्णीयात्प्राणरोधेनाणरोधेनमानवः।
पाशबद्धोोयथाजन्तुस्तथाथाचेतोनचेष्टतेते॥३॥
प्राणरोधेनाणरोधेनवृत्तिनांनांनिरोधःरोधःसाधितो
तोभवेत्।
वृत्तिरोधेनरोधेनवृत्तिनांनांजन्मस्थानेानेस्थितोतोभवेत्॥४॥
प्राणरोधश्चमनसाप्राणस्यप्रत्यवेक्षणम्णम्।
कुम्भकंकंसिध्यतिह्येयंेयंसततप्रत्यवेक्षणात्णात्॥५॥
येषांनैतेनविधिनानाशक्तिःकुम्भकसाधनेकसाधने।
श्रीरमणगीताीरमणगीता
हठयोगविधानेनधानेनतेषांकुम्भकमिष्यतेते॥६॥
एकदारेचकंकुर्यात्कुर्यात्पूरकमेकदाूरकमेकदा।
कुम्भकंकंतुचतुर्वारंरंनाडीशुद्धिर्भवेत्ततःतः॥७॥
प्राणोाणोनाडीषुशुद्धासुासुनिरुद्धःक्रमशोमशोभवेत्।
प्राणस्यसर्वधाधारोधःशुद्धंकुम्भकमुच्यतेते॥८॥
त्यागंागंदेहात्मभावस्यरेचकंज्ञानिनःनःपरे।
पूरकंमार्गणंणंस्वस्यकुम्भकंकंसहजस्थितिम्म्॥९॥
जपेनवाऽथमन्त्राणांाणांमनसोनिग्रहोहोभवेत्।
मानसेनतदामन्त्रप्राणयोरेकताणयोरेकताभवेत्॥१०॥
मन्त्राक्षराणांराणांप्राणेनाणेनसायुज्यं
ंध्यानमुच्यतेते।
सहजस्थितये
तयेध्यानंानंदृढभूमिःप्रकल्पतेते॥११॥
सहवासेनमहतांसतामारुढचेतसाम्ढचेतसाम्
क्रियमाणेनयमाणेनवानित्यंस्थानेानेलीनंमनोभवेत्॥१२॥
॥इति
श्रीरमणगीतासुीरमणगीतासुब्रह्मविद्यायांायांयोगशास्त्रे
ेरमणान्तेवासिनो
नो
वासिष्ठस्यगणपतेरुपनिबन्धे
ेमनोनिग्रहोपायःहोपायः
नामषष्टोऽध्यायःायः॥६
अथसप्तमोऽध्यायःायः।(आत्मविचाराधिकारितदङ्गनिरूपणम्पणम्)
भारद्वाजस्यवैकार्ष्णेराचार्यरमणस्यच।
अध्यायेायेकथ्यतेतेश्रेष्ठःसंवादइहसप्तमेमे॥१॥
कार्ष्णिरुवाचवाच
रूपमात्मविचारस्यकिंंनुकिंंवाप्रयोजनम्योजनम्।
लभ्यादात्मविचारेणचारेणफलंभूयोऽन्यतोऽस्ति
वा॥२॥
भगवानुवाच
सर्वासामपिवृत्तीनांीनांसमष्टिर्यासमीरिताता।
अहंवृत्तेरमुष्यास्तुुजन्मस्थानंानंविमृश्यताम्यताम्॥३॥
एषआत्मविचारःचारःस्यन्नशास्त्रपरिशीलनम्शीलनम्।
अहङ्कारोारोविलीनःलीनःस्यान्मूलस्थानगवेषणेानगवेषणे॥४॥
श्रीरमणगीताीरमणगीता
आत्माभासस्त्वहङ्कारःारःसयदासम्प्रलियतेयते।
आत्मासत्योऽभितःतःपूर्णःकेवलःपरिशिष्यतेते॥५॥
सर्वक्लेशनिवृत्तिःस्यात्फलमात्मविचारतःचारतः।
फलानामवधिः
ःसोऽयमस्ति
नेतोऽधिकं
कंफलम्॥६॥
अद्भुताःुताःसिद्धयःयःसाध्याउपायान्तरतश्च
याः।
ताःप्राप्तोऽपिभवत्यन्तेविचारेणैवचारेणैवनिवृतःवृतः॥७॥
कार्ष्णिरुवाचवाच
एतस्यात्मविचारस्यप्राहुःकमधिकारिणम्णम्।
अधिकारस्यसम्पत्तिःकिंंज्ञातुंातुंशक्यतेतेस्वयम्यम्॥८॥
भगवानुवाच
उपासनादिभिः
ःशुद्धंप्राग्जमसुकृतेनजमसुकृतेनवा।
दृष्टदोषंदोषंमनोयस्यशरीरेविषयेषुषयेषुच॥९॥
मनसाचरतोयस्यविष्येष्वरुचिर्भृशम्शम्।
देहेचानित्यताताबुद्धिस्तंप्रहुरधिकारिणम्णम्॥१०॥
देहेनश्वरताबुद्धेर्वैराग्याद्विषयेषुषयेषुच।
एताभ्यामेव
ामेवलिङ्गाभ्यांांज्ञेयाेयास्वस्याधिकारिताता॥११॥
कार्ष्णिरुवाचवाच
स्नानंानंसन्ध्यांांजपोहोमःस्वाध्यायोायोदेवपूजनम्।
सङ्कीर्तनंनंतिर्थयात्रायज्ञोदानंव्रतानिच॥१२॥
विचारेचारेसाधिकारस्यवैराग्याच्च
विवेकतःवेकतः।
किंंवाप्रयोजनायोजनायस्युरुत
कालविधूतयेधूतये॥१३॥
भगवानुवाच
आरम्भिणांणांक्षीयमाणरागाणामधिकारिणाम्णाम्।
कर्माण्येतानिसर्वाणिभूयस्यै
ैचितशिद्धयेये॥१४॥
यत्कर्मसुकृतंप्रोक्तंंमनोवाक्कायसम्भवम्
वम्।
तत्तुुकर्मान्तरंरंहन्तिमनोवाक्कायसम्भवम्
वम्॥१५॥
अत्यन्तशुद्धमनसांमनसांपक्वानामधिकारिणाम्णाम्।
इदंलोकोपकारायकर्मजालंजालंभविष्यति॥१६॥
श्रीरमणगीताीरमणगीता
परेषामुपदेशाय्क्षेमायेमायचमनीषिणःणः।
पक्वाश्चकर्मकुर्वन्तिभयान्नादेशशास्त्रतःतः॥१७॥
विचारप्रतिकूलानिनपुण्यानि
नरर्षभ
।
क्रियमाणान्यसङ्गेनेनभेदबुद्ध्युपमर्दिनाना॥१८॥
नचाकृतानि
पापायपक्वनामधिकारिणाम्णाम्।
स्वविमर्शोमहत्पुण्यंयंपावनानांहिपावनम्॥१९॥
दृश्यतेयतेद्विविधाधानिष्ठापक्वानामधिकारिणाम्णाम्।
त्यागागएकान्तयोगाय
योगायपरार्थंचक्रियादरःयादरः॥२०॥
कार्ष्णिरुवाचवाच
निर्वाणायास्तिचेदन्यो
ोमार्गआत्मविचारतःचारतः।
एकोवाविविधस्तंमेभगवान्वक्तुमर्हति॥२१॥
भगवानुवाच
एकःप्राप्तुंुंप्रयततेयततेपरःप्राप्तारमृच्छति।
चिरायरायप्रथमोथमोगच्छन्न्प्राप्तोत्यात्मान्मन्ततःतः॥२२॥
एकस्यध्यानतश्चित्तमेकाकृतिर्भविष्यति।
एकाकृतित्वं
ंचित्तस्यस्वरुपेपेस्थितयेतयेभवेत्॥२३॥
अनिच्छयाप्यतोतोध्यायन्ायन्विन्दत्यात्मनिसंस्थितिम्म्।
विचारकस्तुुविज्ञायायभवेदात्मनि
संस्थितःतः॥२४॥
ध्यायोायोदेवतांमन्त्रमन्यद्वालक्ष्यमुत्तमम्मम्।
ध्येयमात्मात्ममहाज्योतिष्यन्ततोतोलीनतांव्रजेत्जेत्॥२५॥
गतिरेवंरेवंद्वयोरेकायोरेकाध्यातुश्चात्मविमर्शिनःनः।
ध्यायन्नेकःेकःप्रशान्तःस्यादन्योविज्ञायायशाम्यति॥२६॥
॥इति
श्रीरमणगीतासुीरमणगीतासुब्रह्मविद्यायांायांयोगशास्त्रे
ेरमणान्तेवासिनो
नो
वासिष्ठस्यगणपतेरुपनिबन्धे
ेआत्मविचाराधिकारितदङ्गनिरूपणंपणं
नामसप्तमोऽध्यायःायः॥७
श्रीरमणगीताीरमणगीता
अथअष्टमोऽध्यायःायः।(आश्रमविचारःचारः)
कार्ष्णेरेवापरंरेवापरंप्रश्नंनिशम्यभगवान्मुनिःः।
चातुराश्रम्यसम्बद्धमदिकारंकारंन्यरूपयत्पयत्॥१॥
ब्रह्मचारीचारीगृहीवाऽपि
वानप्रस्थोऽथवाोऽथवायतिःः।
नारीवावृषलोवापि
पक्वोब्रह्मविचारयेत्चारयेत्॥२॥
सोपानवत्परं
रंप्राप्तुंुंभविष्यत्याश्रमक्रमःमः।
अत्यन्तपक्वचित्तस्यक्रमापेक्षानविद्यतेते॥३॥
गतयेलोककार्याणामादिशन्त्याश्रामक्रमम्मम्
आश्रमत्रयधर्माणांणांनज्ञानप्रतिकूलताकूलता॥४॥
संन्यासोासोनिर्मलंलंज्ञानंानंनकाषायोनमुण्डनम्डनम्॥
प्रतिबन्धकबाहुल्यवारणायाश्रमोमोमतः॥५॥
ब्रह्मचयर्याश्रमेमेयस्यशक्तिरुज्जृम्भतेतेव्रतैःतैः।
विद्ययायाज्ञानवृद्धयायाचसपश्चात्प्रज्वलिष्यति॥६॥
ब्रह्मचर्येण
शुद्धेनेनगृहित्वेनिर्मलोलोभवेत्।
सर्वेषामुपकारायषामुपकारायगृहस्थाश्रम
उच्यतेते॥७॥
सर्वथाथावीतसङ्गस्यगृहस्थस्यापिदेहिनःनः।
परंप्रस्फुरतिज्योतिस्तत्रनैवास्ति
संशयः॥८॥
तपसस्त्वाश्रमःमःप्रोक्त्तस्तृतीयःृतीयःपण्डितोत्तमैःमैः।
अभार्योवासभार्योवातृतीयाश्रमभाग्भवेत्
वेत्॥९॥
तपसादग्धपापस्यपक्वचित्तस्ययोगिनः
नः।
चतुर्थआश्रमःमःकालेस्वयमेवयमेवभविष्यति॥१०॥
एषप्रागुक्तएवाब्धे
ेत्वष्टमेमेद्वादशेादशेपुनः।
उपदेशोभगवतःसप्तमाष्टमयोरभूत्मयोरभूत्॥११॥
॥इति
श्रीरमणगीतासुीरमणगीतासुब्रह्मविद्यायांायांयोगशास्त्रे
ेरमणान्तेवासिनो
नो
वासिष्ठस्यगणपतेरुपनिबन्धे
ेआश्रमविचारःचारः
नामअष्टमोऽध्यायःायः॥८
श्रीरमणगीताीरमणगीता
अथनवमोऽध्यायः
ायः।(ग्रन्थिभेदकथनम्भेदकथनम्)
चतुर्दशेऽष्टमेमेरात्रौमहर्षिपृष्टवानहम्वानहम्।
ग्रन्थिभेदंभेदंसमुद्दिश्य
विदुषांषांयत्रसंशयः॥१॥
तमाकर्ण्य
ममप्रश्नंरमणोभगवानृषिःः।
ध्यात्वादिव्येनेनभावेनकिञ्चिदाहदाहमहामहाः॥२॥
शरीरस्यात्मनश्चापिसम्बन्धोग्रन्थिरुच्यतेते।
सम्बन्धेनैवेनैवशारीरंभवति
ज्ञानमात्मनःनः॥३॥
शरीरंजडमेतत्स्यादात्माचैतन्यमिष्यतेते।
उभयोरपि
सम्बन्धोविज्ञानेनानुमीयतेानेनानुमीयते॥४॥
चैतन्यच्छाययाश्लिष्टंशरीरंतातचेष्टतेते।
निद्रादौादौग्रहणाभावादूह्यतेतेस्थानमात्मनःनः॥५॥
सूक्ष्माणांाणांविद्युदादीनांुदादीनांस्थूलेूलेतन्त्र्यादिकेकेयथा।
तथाकलेवरेनाड्यांांचैतन्यज्योतिषोषोगतिःः॥६॥
स्थलमेकमुपाश्रित्यचैतन्यज्योतिरुज्ज्वलम्लम्।
सर्वंभासयतेदेहंभास्करोरोभुवनंयथा॥७॥
व्याप्तेनेनतत्प्रकाशेनकाशेनशरीरेत्वनुभूतयःनुभूतयः।
स्थलंलंतदेवहृदयंदयंसूरयस्सम्प्रचक्षतेते॥८॥
नाडीशक्तिविलासेन
लासेनचैतन्यांशुगतिर्मताता।
देहस्य
शक्तयस्सर्वाःपृथङ्नाडीरूपाश्रिताःताः॥९॥
चैतन्यं
ंतुपृथङ्नाड्यांांतांसुषुम्णां
ांप्रचक्षतेते।
आत्मनाडींपरामेकेपरेत्वमृतनाडिकाम्काम्॥१०॥
सर्वंदेहंप्रकाशेनकाशेनव्याप्तोजीवोऽभिमानवान्
मानवान्।
मन्यतेतेदेहमात्मानं
ानंतेनभिन्नंचविष्टपम्पम्॥११॥
अभिमानंमानंपरित्यज्यदेहेचात्मधियंयंसुधीः।
विचारयेच्चेदेकाग्रोनाडीनांमथनंभवेत्॥१२॥
नाडीनांमथनेनैवात्मा
ाताभ्यःपृथक्कृतःृतः।
केवलाममृतांनाडीमाश्रित्य
प्रज्वलिष्यति॥१३॥
श्रीरमणगीताीरमणगीता
आत्मनाड्यांांयदाभाति
चैतन्यज्योतिरुज्ज्वलम्लम्।
केवलायांतदानान्यदात्मनस्सम्प्रभासतेभासते॥१४॥
सान्निध्याद्भासमानंासमानंवानपृथक्प्रतितिष्ठति।
जानाति
स्पष्टमात्मानंानंसदेहमिव
वपामरः॥१५॥
आत्मैवैवभासतेयस्यबहिरन्तश्चसर्वतःतः।
पामरस्येव
ेवरूपादिसभिन्नग्रन्थिरुच्यतेते॥१६॥
नाडीबन्धोऽभिमानश्च
द्वयंयंग्रन्थिरुदीर्यतेते।
नाडीबन्धेन
ेनसूक्षमोऽपिस्थूलंूलंसर्वंप्रपश्यति॥१७॥
निवृत्तंसर्वनाडीभ्योयदैकांनाडीकांश्रितम्तम्।
भिन्नग्रन्थितदाज्योतिरात्मभावायभावायकल्पतेते॥१८॥
अग्नितप्तमयोगोलंमयोगोलंदृश्यतेऽग्निमयंमयंयथा।
स्वविचाराग्निसन्तप्तंतथेदंस्वमयंमयंभवेत्॥१९॥
शरीरादिजुषांजुषांपूर्ववासनानांवासनानांक्षयस्तदादा।
कर्तृत्वमशरीरत्वान्नैवैवतस्यभविष्यति॥२०॥
कर्तृत्वाभावतःाभावतःकर्मविनाशोऽस्यसमीरितःतः।
तस्यवस्त्वन्तराभावात्संशयानामनुद्भवःवः॥२१॥
भवितातानपुनर्बद्धोविभिन्नग्रन्थिरेकदारेकदा।
सास्थितिःपरमाशक्तिस्साशान्तिःपरमामता॥२२॥
॥इति
श्रीरमणगीतासुीरमणगीतासुब्रह्मविद्यायांायांयोगशास्त्रे
ेरमणान्तेवासिनो
नो
वासिष्ठस्यगणपतेरुपनिबन्धे
ेग्रन्थिभेदकथनंभेदकथनं
नामनवमोऽध्यायः
ायः॥९
अथदशमोऽध्यायः
ायः।(सङ्घविद्या)
यतिनोनोयोगनाथस्य
महर्षिरमणस्यच।
दशमेऽत्र
नीबघ्निमस्संवादंवादंसङ्घहर्षदम्दम्॥१॥
योगनाथउवाच
साङ्घिकस्यचसङ्घस्यकस्सम्बन्धोमहामुने।
सङ्घस्यश्रेयसेयसेनाथतमेतंवक्तुमर्हसि॥२॥
श्रीरमणगीताीरमणगीता
भगवानुवाच
ज्ञेयश्शरीरवत्सङ्घस्तत्तदाचारशालिनम्नम्।
अङ्गानीवात्रविज्ञेयास्साङ्घिकास्सधुसत्तम
॥३॥
अङ्गंयथाशरीरस्य
करोत्युपकृतिंंयते।
तथोपकारंसङ्घस्यकुर्वन्न्जयति
साङ्घिकःकः॥
सङ्घस्यवाङ्मनःकायैरुपकारोपकारोयथाभवेत्।
स्वयंयंतथाऽऽचरन्नित्यं
ंस्वकीयानपिबोघयेत्॥५॥
आनुकूल्येन
ेनसङ्घस्यस्थापयित्वानिजंजंकुलम्।
सङ्घस्यैवैवततोभूत्यैैकुर्याद्भुतियुतंयुतंकुलम्॥६॥
योगनाथउवाच
शान्तिंकेचित्प्रशंसन्तिशक्तिंंकेचिन्मनीषिणःणः।
अनयोःकोगुणोज्यायान्त्सङ्घक्षेमकृतेमकृतेविभोभो॥७॥
भगवानुवाच
स्वमनश्शुद्धयेयेशान्तिश्शक्तिस्सङ्घस्यवृद्धयेये।
शक्त्यासङ्घंविधायोच्चैश्शान्तिंसंस्थापयेत्ततःतः॥८॥
योगनाथउवाच
सर्वस्यापिचसङ्घस्यनराणाणामृषिकुञ्जर
र।
गन्तव्यंसमुदायेनकिंंपरंधरणीतले॥९॥
भगवानुवाच
समुदायेनसर्वस्यसङ्घस्यतनुधारिणाम्णाम्।
सौभ्रात्रंसमभावेनगन्तव्यंपरमुच्यते
ते॥१०॥
सौभ्रात्रेणेणपराशान्तिरन्योन्यंदेहधारिणाम्णाम्।
तदेत्यं
ंशोभतेसर्वाभूमिरेकं
रेकंगृहंयथा॥११॥
अभूत्पञ्चदशेदशेघस्त्रेसंवादस्सोऽयमष्टमेमे।
योगनाथस्य
यतिनोनोमहर्षेश्चदयावतः॥१२॥
॥इति
श्रीरमणगीतासुीरमणगीतासुब्रह्मविद्यायांायांयोगशास्त्रे
ेरमणान्तेवासिनो
नो
वासिष्ठस्यगणपतेरुपनिबन्धे
ेसङ्घविद्या
नामदशमोऽध्यायः
ायः॥१०
श्रीरमणगीताीरमणगीता
अथएकादशोऽध्यायः
ायः।(ज्ञानसिद्धिसामरस्यकथनम्कथनम्)
षोडशेदिवसेवसेरात्रौविविक्तेेमुनिसत्तमम्मम्।
गुरुंंब्रह्मविदांदांश्रेष्ठंनित्यमात्मनिसंस्थितम्तम्॥१॥
उपगम्य
महाभागंसोऽहंकैवतमानवम्।
रमणंस्तुतवानस्मिदुर्लभज्ञानलब्धयेये॥२॥
त्वय्येवेवपरमानिष्ठात्वय्येवेवविशदाशदामतिःः।
अम्भसामिववाराशिर्विज्ञानानांानानांत्वमास्पदम्दम्॥३॥
त्वंतुसप्तदशेदशेवर्षेबाल्यएवमहायशः।
लब्धवानसिविज्ञानंानंयोगिनामपि
दुर्लभम्भम्॥४॥
सर्वेदृश्यायाइमेभावायस्यछायामयास्तव
व।
तस्यतेभगवन्निष्ठांांकोनुवर्णयितुंतुंक्षमःमः॥५॥
मज्जतांतांघोरसंसारेव्यपृतानामितस्ततःतः।
दुःखंःखंमहत्तितीषूर्णांत्वमेकामेकापरमागतिःः॥६॥
पश्यामिदेवदत्तेनेनज्ञानेनानेनत्वांांमुहुर्मुहुः।
ब्रह्मण्यानांयानांवरंब्रह्मन्त्सुब्रह्मण्यंयंनराकृतिम्
म्॥७॥
नत्वंस्वामिगिरौरौनाथनत्वंक्षणिकपर्वतेते।
नत्वंवेङ्कटशैलाग्रेशोणाद्रावसि
वस्तुतःुतः॥८॥
भूमविद्यांांपुरानाथनारदायमहर्शयेये।
भवान्शुश्रूषमाणायूषमाणायरहस्यामुपदिष्टवान्वान्॥९॥
सनत्कुमारंुमारंब्रह्मर्षित्वामाहुर्वेदवेदिनःनः।
आगमानांतुवेत्तारस्सुब्रह्मण्यंयंसुरर्षभम्भम्॥१०॥
केवलंनामभेदोऽयंव्यक्तिभेदोभेदोनविद्यतेते।
सनत्कुमारस्स्कन्दश्चपर्यायौयौतवतत्त्वतःतः॥११॥
पुराकुमारिलोलोनामभूत्वाब्राह्मणसत्तमःमः।
धर्मंवेदोदितंतंनाथत्वंसंस्थापितवानसि॥१२॥
जैनैर्व्याकुलितेतेधर्मेभगवन्द्रविडेषुडेषुच।
भूत्वात्वंज्ञानसम्बन्धोभक्तिंंस्थापितवानसि॥१३॥
श्रीरमणगीताीरमणगीता
अधुनात्वंमहाभागब्रह्मज्ञानस्यगुप्तयेये।
शास्त्रज्ञानेनानेनसन्तॄप्तैर्निरुद्धस्यागतोागतोधराम्॥१४॥
सन्देहाेहाबहवोनाथशिष्याणांाणांवारितास्त्वयाया।
इमंचममसन्देहंेहंनिवारयितुमर्हसि॥१५॥
ज्ञानस्यचापि
सिद्धीनांीनांविरोधःरोधःकिंंपरस्परम्रम्।
उताहोकोऽपि
सम्बन्धोवर्ततेतेमुनिकुञ्जर॥१६॥
मयैवंभगवान्पृष्टोरमणोनुतिपूर्वकम्कम्।
गभिरयारयादृशाशावीक्ष्यमामिदं
दंवाक्यमब्रवित्त्॥१७॥
सहजांस्थितिमारुढःढःस्वभावेनभावेनदिनेनेदिनेने।
तपश्चरतिदुर्धर्षंनालस्यं
ंसहजस्थितौ
तौ॥१८॥
तपस्तदेवदेवदुर्धर्षंयनिष्ठसहजात्मनि
।
तेननित्येनेनतपसाभवेत्पाकःाकःक्षणेणेक्षणेणे॥१९॥
परिपाकेनपाकेनकालेस्युःुःसिद्धयस्तातातपश्यतःयतः।
प्रारब्धंयदिताभिः
ःस्याद्विहारोहारोज्ञानिनोऽपिच॥२०॥
यथाप्रपञ्चग्रहणेहणेस्वरुपान्नेतरन्मुनेःुनेः।
सिद्धयःयःक्रियमाणाश्चस्वरुपान्नेतरत्तथाथा॥२१॥
भवेन्न
यस्यप्रारब्धंशक्तिपूर्णोऽप्ययंयंमुनिःः।
अतरङ्ग
इवाम्भोधिर्नकिञ्चित्दपिचेष्टतेते॥२२॥
नान्यंमृगयतेमार्गंनिसर्गादात्मनिस्थितःतः॥
सर्वासामपिशक्तीनांीनांसमष्टिःस्वात्मनिस्थितिः॥२३॥
अप्रयत्नेनेनतुतपःसहजास्थितिरुच्यतेते।
सहजायांस्थितौतौपाकाच्छक्त्तिनामुद्भवोवोमतः॥२४॥
परीवृतोऽपि
बहुभिर्नित्यमात्मनिसंस्थितःतः।
घोरंतपश्चरत्येवेवनतस्यैकान्तकामिताता॥२५॥
ज्ञानंानंशक्तेरपेतंेरपेतंयोमन्यतेतेनैववेदसः।
सर्वशक्तेऽभितःतःपूर्णेस्वस्वरूपेपेहिबोधवान्॥२६॥
॥इति
श्रीरमणगीतासुीरमणगीतासुब्रह्मविद्यायांायांयोगशास्त्रे
ेरमणान्तेवासिनो
नो
श्रीरमणगीताीरमणगीता
वासिष्ठस्यगणपतेरुपनिबन्धे
ेज्ञानसिद्धिसामरस्यकथनंकथनं
नामएकादशोऽध्यायः
ायः॥११
अथद्वादशोऽध्यायःायः।(शक्तिविचारःचारः)
एकोनविंशे
ंशेदिवसेवसेभारद्वाजोाजोमहामनाः।
कपालीकृतिषु
षुज्यायानपृच्छद्रमणंमणंगुरुम्म्॥१॥
कपाल्युवाच
ुवाच
विषयीषयीविषयोषयोवृत्तिरितीदंतीदंभगवंस्त्रिकम्कम्।
ज्ञानिनांनांपामराणांचलोकयात्रासुासुदृश्यतेयते॥२॥
अथकेनविशेषेणशेषेणज्ञानीानीपामरतोऽधिकः
कः।
इमंमेनाथसन्देहंेहंनिवर्तयितुमर्हसि॥३॥
भगवानुवाच
अभिन्नोविषयीषयीयस्यस्वरूपान्मनुजर्षभभ।
व्यापारविषयौषयौभातस्तस्याभिन्नौस्वरूपतःपतः॥५॥
भेदभासेविजानातिज्ञान्यभेदंभेदंतितात्त्विकम्कम्।
भेदाभासवशंगत्वापामरस्तु
ुविभिद्यतेते॥६॥
कपाल्युवाच
ुवाच
नाथयस्मिन्निमेमेभेदभासन्ते
ेत्रिपुटीमयाःपुटीमयाः।
शक्तिमद्वास्वरूपंपंतदुताहोताहोशक्तिवर्जितम्तम्॥७॥
भगवानुवाच
वत्सयस्मिन्निमेमेभेदाभासन्ते
ेत्रिपुटीमयाःपुटीमयाः।
सर्वशक्तंंस्वरूपंपंतदाहुर्वेदान्तवेदिनःनः॥८॥
कपाल्युवाच
ुवाच
ईश्वरस्यतुयाशक्तिर्गीतातावेदान्तवेदिभिः
ः।
अस्तिवाचलनंतस्यमाहोस्विन्नाथाथनास्तिवा॥९॥
भगवानुवाच
शक्तेस्सञ्चलनादेवलनादेवलोकानांतातसम्भवःवः।
चलनस्याश्रयोयोवस्तुुनसञ्चलतिकर्हिचित्त्॥१०॥
श्रीरमणगीताीरमणगीता
अचलस्य
तुयच्छक्तश्चलनंलनंलोककारणम्।
तामोवाचक्षतेतेमायामनिर्वाच्यां
ांविपश्चितःतः॥११॥
चञ्चलत्वंविषयिणोणोयथार्थमिववभासते।
चलनंननरश्रेष्ठस्वरूपस्यतुवस्तुतःुतः॥१२॥
ईश्वरस्यचशक्तेश्चभेदोदृष्तिनिमित्तकःकः।
मिथुनंथुनंत्विदमेकंदमेकंस्याद्दृष्टिश्चेदुपसंहृताता॥१३॥
कपाल्युवाच
ुवाच
व्यापारापारईश्वरस्यायंायंदृश्यब्रह्माण्डकोटिकृत्कृत्।
नित्यःकिमथवाऽनित्योभगवान्वक्तुमर्हति॥१४॥
भगवानुवाच
निजयाजयापरयाशक्त्याचलन्नप्यचलःचलःपरः।
केवलंमुनिसंवेद्यंरहस्यमिदमुत्तमम्मम्॥१५॥
चलत्वमेवमेवव्यापारोापारोव्यापारश्शक्तिरुच्यतेते।
शक्त्यासर्वमिदंदंदृश्यंयंससर्जपरमःपुमान्॥१६॥
व्यापारस्तुुप्रवृतिश्चनिवृत्तिरितिचद्विधाधा।
निवृरिस्थायत्रसर्वमात्मैवाभूदितिश्रुतिः॥१७॥
नानात्वं
ंद्वैतकालस्थंगम्यतेतेसर्वमित्यतःतः।
अभूदिति
पदेनात्र
व्यापारःापारःकोऽपि
गम्यतेते॥१८॥
आत्मैवेतिविनिर्देशद्विशेषाणांशेषाणांसमंततः।
आत्मन्येवोपसंहारस्तज्जातानांातानांप्रकीर्तितःतः॥१९॥
विनानाशक्तिंंनरश्रेष्ठस्वरूपंपंनप्रतीयतेतीयते।
व्यापारापारआश्रयश्चेतिद्विनामानामाशक्तिरुच्यतेते॥२०॥
व्यापारोापारोविश्वसर्गादिकार्यमुक्तंंमनीषिभिः
ः।
आश्रयोयोद्विपदांपदांश्रेष्ठस्वरूपान्नातिरिच्यतेते॥२१॥
स्वरूपमन्यसापेक्षंनैवसर्वात्मकत्वतःतः।
शक्तिंंवृत्तिंस्वरूपंपंचयएवंवेदवेदसः॥२२॥
वृत्तेरभावेरभावेतुसतोनानाभावोनसिध्यति।
सत्ताशक्त्यतिरिक्त्ताचेद्वृतेर्नैववसमुद्भवःवः॥२३॥
श्रीरमणगीताीरमणगीता
यदिकालेनभविताताजगतःप्रलयोलयोमहान्।
अभेदेनस्वरूपेऽयंपेऽयंव्यापारोापारोलीनवद्भवेत्वेत्॥२४॥
सर्वोऽपिव्यवहारोऽयंवहारोऽयंनभवेच्छक्तिमन्तरारा।
नसृष्टिर्नापिविज्ञानंानंयदेतत्त्रिपुटीमयम्पुटीमयम्॥२५॥
स्वरुपमाश्रयत्वेनेनव्यापारस्सर्गकर्मणाणा।
नामभ्यामुच्यतेतेद्वाभ्यांांशक्तिरेकारेकापरात्परा
रा॥२६॥
लक्षणंणंचलनंयेषांशक्तेस्तेषांेषांतदाश्रयःयः।
यत्किञ्चित्परमंरमंवस्तुुव्यक्तव्यंस्यान्नरर्षभभ॥२७॥
तदेकंपरमंवस्तुुशक्तिमेकेमेकेप्रचक्षतेते।
स्वरुपंपंकेऽपि
विद्वांसोांसोब्रह्मान्येपुरुषंषंपरे॥२८॥
वत्ससत्यंद्विधाधागम्यंलक्षणेनणेनचवस्तुतःुतः।
लक्षणेनोच्यतेतेसत्यंवस्तुतस्त्वनुभूयतेनुभूयते॥२९॥
तस्मात्स्वरूपविज्ञानंानंव्यापारेणापारेणचवस्तुतःुतः।
ताटस्थ्येनेनचसाक्षाच्चद्विविधंधंसम्प्रचक्षतेते॥३०॥
स्वरुपमाश्रयंयंप्राहुर्व्यापारंपारंतातलक्षणम्णम्।
वृत्याविज्ञायायतन्मूलमाश्रयेयेप्रतितिष्ठति॥३१॥
स्वरूपंपंलक्षणोपेतंणोपेतंलक्षणंणंचस्वरुपवत्पवत्।
तादात्म्येनैवेनैवसम्बन्धस्त्वनयोस्सम्प्रकीर्तितःतः॥३२॥
तटस्थलक्षणेनैवंणेनैवंव्यापाराख्येनेनमारिषष।
यतोलक्ष्यंस्वरूपंपंस्यान्नित्यव्यापारवत्ततःतः॥३३॥
व्यापारोापारोवस्तुनोुनोनान्योयदिपश्यसितत्त्वतःतः।
इदंतुभेदविज्ञानंानंसर्वंकाल्पनिकंकंमतम्॥३४॥
शक्त्युल्लासाह्ययायासेयंसृष्टिःस्यादीशकल्पनाना।
कल्पनेयमतीतनेयमतीतचेत्स्वरूपमवशिष्यतेते॥३५॥
॥इति
श्रीरमणगीतासुीरमणगीतासुब्रह्मविद्यायांायांयोगशास्त्रे
ेरमणान्तेवासिनो
नो
वासिष्ठस्यगणपतेरुपनिबन्धे
ेशक्तिविचारोचारो
नामद्वादशोऽध्यायःायः॥१२
श्रीरमणगीताीरमणगीता
अथत्रयोदशोऽध्यायःायः।(संन्यासेासेस्त्रीपुरुषयोस्तुल्याधिकारनिरूपणम्पणम्)
अत्रिणामन्वयज्योत्स्नावसिष्ठानांानांकुलस्नुषा
ुषा।
महादेवस्य
जननीधीरस्य
ब्रह्मवेदिनःनः॥१॥
प्रतिमानंमानंपुरन्ध्रीणांीणांलोकसेवाव्रतेतेस्थिताता।
बिभ्राणाणामहतींविद्यांांब्रह्मादिविबुधस्तुताम्ुताम्॥२॥
दक्षिणेणेविन्ध्यतश्श्क्तेस्तारिण्यायाआदिमामागुरुःः।
तपस्सखीखीमेदयिताताविशालाक्षीयशस्विनीनी॥३॥
प्रश्नद्वयेनयेनरमणाह्ययंयंविश्वहितंतंमुनिम्म्।
अभ्यगच्छददुष्टाङ्गीनिक्षिप्तेनेनमुखेमम॥४॥
आत्मस्थितानांतानांनारीणामस्ति
चेत्प्रतिबन्धकम्कम्।
गृहत्यागेन
ागेनहंसीत्वं
ंकिमुमुस्याच्छास्त्रसम्मतम्तम्॥५॥
जीवन्त्याएवमुक्तायायादेहपातोभवेद्यदि।
दहनंवासमाधिर्वाकार्यंयुक्तमनन्तरम्रम्॥६॥
प्रश्नद्वयमिदंदंश्रुत्वाभगवानृषिसत्तमः
मः।
अवोचन्निर्णयंयंतत्रसर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्त्॥७॥
स्वरूपेपेवर्तमानानांमानानांपक्वानांानांयोषितामपि
।
निवृत्तत्वान्निषेधस्यहंसीत्वं
ंनैवदुष्यति॥८॥
मुक्तत्वस्याविशिष्टत्वद्बोधस्यचवधूरपि
।
जीवन्मुक्तानदाह्यास्यात्ात्तद्देहोेहोहिसुरालयः॥९॥
येदोषोदेहदहनेपुंसोमुक्तस्यसंस्मृताःृताः।
मुक्तायास्सन्तितेसर्वेदेहदाहेचयोषितःतः॥१०॥
एकविंशेऽह्निगीतोऽभूदयमर्थो
मनीषिणाणा।
अधिकृत्यज्ञानवतींरमणेनमहर्षिणाणा॥११॥
॥इति
श्रीरमणगीतासुीरमणगीतासुब्रह्मविद्यायांायांयोगशास्त्रे
ेरमणान्तेवासिनो
नो
वासिष्ठस्यगणपतेरुपनिबन्धे
ेसंन्यासेासेस्त्रीपुरुषयोस्तुल्याधिकारनिरूपणंपणं
नामत्रयोदशोऽध्यायःायः॥१३
श्रीरमणगीताीरमणगीता
अथचतुर्दशोऽध्यायःायः।(जीवन्मुक्तिविचारःचारः)
निशायामेकविंशेऽह्निभारद्वाजि
विदांदांवरः।
प्राज्ञश्शिवकुलोपाधिर्वैदर्भोवदतांवरः॥१॥
जीवनमुक्तिंंसमुद्दिश्य
महर्षिपरिपृष्टवान्वान्।
अथसर्वेषुषुश‍ृण्वत्सुुमहर्षिर्वाक्यमब्रवित्त्॥२॥
शास्त्रीयैर्लोकिकैश्चापिप्रत्ययैरविचालिताता।
स्वरूपेपेसुदृढाढानिष्ठाजीवन्मुक्तिरुदाहृताता॥३॥
मुक्तिरेकविधैवधैवस्यात्प्रज्ञानस्याविशेषतःशेषतः।
शरीरस्थं
ंमुक्तबन्धंजीवन्मुक्तंंप्रचक्षतेते॥४॥
ब्रह्मलोकगतोलोकगतोमुक्तश्श्रूयतेूयतेनिगमेषुगमेषुयः।
अनुभूतौनभेदोऽस्ति
जीवन्मुक्तस्यतस्यच॥५॥
प्राणाःाणाःसमवलीयन्ते
ेयस्यात्रैवैवमहात्मनः
नः।
तस्याप्यनुभवोनुभवोविद्वन्नेतयोरुभयोरिव॥६॥
साम्यात्स्वरूपनिष्ठायायाबन्धहानेश्चसाम्यतःतः।
मुक्तिरेकविधैवधैवस्याद्भेदस्तुुपरबुद्धिगःगः॥७॥
मुक्तोभवति
जीवन्यो
ोमाहात्मात्मनिसंस्थितःतः।
प्राणाःाणाःसमवलीयन्ते
ेतस्यैवात्रनरर्षभ
॥८॥
जीवन्मुक्तस्यकालेनतपसःपरिपाकतःपाकतः।
स्पर्शाभावोऽपिसिद्धःस्याद्रूपेूपेसत्यपिकुत्रचित्त्॥९॥
भूयश्च
परिपाकेनपाकेनरूपाभावोऽपिसिद्ध्यति।
केवलंचिन्मयोयोभूत्वाससिद्धोविहरिष्यति॥१०॥
शरीरसंश्रयंयंसिद्ध्योर्द्वयमेतन्नरोत्तम
।
अल्पेनापिचकालेनदेवतानुग्रहाद्भवेत्
वेत्॥११॥
भेदमेतंपुरस्कृत्यतारतम्यं
ंनसम्पदि।
देहवानशरीरोवामुक्तआत्मनिसंस्थितःतः॥१२॥
नाडीद्वारार्चिरोद्येनेनमार्गेणोर्ध्वगतिर्नरःरः।
तत्रोत्पन्नेनेनबोधेनसद्योमुक्तोभविष्यति॥१३॥
श्रीरमणगीताीरमणगीता
उपासकस्य
सुतरांपक्वचित्तस्ययोगिनः
नः।
ईश्वरानुग्रहात्प्रोक्तानाडीद्वारोत्तमामागतिःः॥१४॥
सर्वेषुषुकामचारोऽस्य
लोकेषुपरिकीर्तितःतः।
इच्छयाऽनेकदेहानांयाऽनेकदेहानांग्रहणंहणंचाप्यनुग्रहःहः॥१५॥
कैलाशंकेऽपि
मुक्तानांानांलोकमाहुर्मनीषिणः
णः।
एकेवदन्तिवैकुण्ठंठंपरेत्वादित्यमण्डलम्डलम्॥१६॥
मुक्तलोकाश्चतेसर्वेविद्वन्भूम्यादिलोकवत्लोकवत्।
चित्रवैभवयावैभवयाशक्त्यास्वरुपेपेपरिकल्पिताःताः॥१७॥
॥इति
श्रीरमणगीतासुीरमणगीतासुब्रह्मविद्यायांायांयोगशास्त्रे
ेरमणान्तेवासिनो
नो
वासिष्ठस्यगणपतेरुपनिबन्धे
ेजीवन्मुक्तिविचारोचारो
नामचतुर्दशोऽध्यायःायः॥१४
अथपञ्चदशोऽध्यायःायः।(श्रवणमनननिदिध्यासननिरूपणम्पणम्)
श्रवणंवणंनामकिंंनाथमननंनामकिंंमतम्।
किंंवामुनिकुलश्रेष्ठनिदिध्यासनमुच्यतेते॥१॥
इत्येवंेवंभगवान्पृष्टोमयाब्रह्मविदांदांवरः।
द्वाविंशेंशेदिवसेवसेप्रातरब्रवीच्छिष्यसंसदि॥२॥
वेदशीर्षस्थवाक्यानामर्थव्याख्यानपूर्वकम्कम्।
आचार्याच्छृवणंवणंकेचिच्छृवणंवणंपरिचक्षतेते॥३॥
अपरेश्रवणंवणंप्राहुराचार्याद्विदितात्मनःनः।
गिरांरांभाषामयीनांचस्वरूपंपंबोधयन्ति
याः॥४॥
श्रुत्वावेदान्तवाक्यानिनिजवाक्यानिवागुरोः।
जन्मान्तरीयपुण्येनयेनज्ञात्वावोभयमन्तरा
रा॥५॥
अहम्प्रत्ययमूलंयमूलंत्वंशरीरादेर्विलक्षणः
णः।
इतीदंश्रवणंवणंचित्ताच्छृवणंवणंवस्तुतोुतोभवेत्॥६॥
वदन्तिमननंकेचिच्छास्त्रात्रर्थस्यविचारणम्चारणम्।
वस्तुतोुतोमननंतातस्वरुपस्यविचारणम्चारणम्॥७॥
विपर्यासेनसेनरहितंतंसंशयेनचमानद।
श्रीरमणगीताीरमणगीता
कैश्चिद्ब्रह्मात्मविज्ञानंानंनिदिध्यासनमुच्यतेते॥८॥
विपर्यासेनसेनरहितंतंसंशयेनचयद्यपि।
शास्त्रीयमैक्यविज्ञानंानंकेवलंनानुभूतये॥९॥
संशयश्च
विपर्यासोसोनिवार्येतेतेउभावपि
।
अनुभूत्यैव
ैववासिष्ठनशास्त्रशतकैरपि॥१०॥
शास्त्रंश्रद्धावतोावतोहन्यात्ात्संशयंचविपर्ययम्यम्।
श्रद्धायाःायाःकिञ्चिदूनत्वेपुनरभ्युदयस्तयोःयोः॥११॥
मूलच्छेदस्तुुवासिष्ठस्वरुपानुभवेपानुभवेतयोः।
स्वरुपेपेसंस्थितिस्तस्मान्निदिध्यासनमुच्यतेते॥१२॥
बहिस्सञ्चरतस्तातातस्वरुपेपेसंस्थितिंविनाना।
अपरोक्षोोभवेद्बोधोोधोनशास्त्रशतचर्चयाया॥१३॥
स्वरुपसंस्थितिःस्याच्चेत्ेत्सहजाकुण्डिनर्षभभ।
सामुक्तिःसापरानिष्ठाससाक्षात्कारारईरितःतः॥१४॥
॥इति
श्रीरमणगीतासुीरमणगीतासुब्रह्मविद्यायांायांयोगशास्त्रे
ेरमणान्तेवासिनो
नो
वासिष्ठस्यगणपतेरुपनिबन्धे
ेश्रवणमनननिदिध्यासनासननिरूपणंपणं
नामपञ्चदशोऽध्यायःायः॥१५
अथषोडशोऽध्यायः
ायः।(भक्तिविचारःचारः)
अथभक्तिंंसमुद्दिश्य
पृष्टःपुरुषसत्तमःमः।
अभाषतमहाभागोभगवान्रमणोमुनिःः॥१॥
आत्माप्रियःयःसमस्तस्यप्रियंयंनेतरदात्मनः
नः।
अच्छिन्नातैलधारावत्प्रीतिर्भक्तिरुदाहृताता॥२॥
अभिन्नंस्वात्मनःनःप्रीत्याविजानातीश्वरंरंकविःः।
जानन्नप्यपरोपरोभिन्नंलीनआत्मनितिष्ठति॥३॥
वहन्तीतैलधारावद्यााप्रीतिःपरमेश्वरेरे।
अनिच्छतोऽपिसाबुद्धिंस्वरुपंपंनयति
ध्रुवम्ुवम्॥४॥
परिच्छिन्नंयदात्मानं
ानंस्वल्पज्ञंचापि
मन्यतेते।
भक्तोविषयिरूपेणपेणतदाक्लेशनिवृत्तयेये॥५॥
श्रीरमणगीताीरमणगीता
व्यापकंापकंपरमंवस्तुुभजतेदेवताधिया
या।
भजंश्च
देवताबुद्ध्याातदेवान्ते
ेसमश्नुतेुते॥६॥
देवतायानरश्रेष्ठनामरूपप्रकल्पनात्नात्।
ताभ्यांांतुनामरूपाभ्यांांनामरुपेपेविजेष्यतेते॥७॥
भक्तौतुपरिपूर्णायमलंयमलंश्रवणमेकदावणमेकदा।
ज्ञानायानायपरिपूर्णायतदाभक्तिःप्रकल्पतेते॥८॥
धाराव्यपेता
पेतायाभक्तिःसाविच्छिन्नेतिकीर्त्यतेते।
भक्तेःेःपरस्यसाहेतुर्भवतीति
विनिर्णयःयः॥९॥
कामायभक्तिंंकुर्वाणःणःकामंप्राप्याप्यनिवृतःवृतः।
शाश्वतायतायसुखस्यान्तेभजतेपुनरीश्वरम्रम्॥१०॥
भक्तिःकामसमेताऽपि
कामाप्तौौननिवर्ततेते।
श्रद्धावृद्धापरेपुंसि
भूयएवाभिर्वर्धतेते॥११॥
वर्धमानामानाचसाभक्तिःकालेपूर्णाभविष्यति।
पूर्णयायापरयाभक्त्याज्ञानेनेवानेनेवभवंतरेत्॥१२॥
॥इति
श्रीरमणगीतासुीरमणगीतासुब्रह्मविद्यायांायांयोगशास्त्रे
ेरमणान्तेवासिनो
नो
वासिष्ठस्यगणपतेरुपनिबन्धे
ेभक्तिविचारःचारः
नामषोडशोऽध्यायः
ायः॥१६
अथसप्तदशोऽध्यायःायः।(ज्ञानप्राप्तिविचारःचारः)
पञ्चविंशेंशेतुदिवसेवसेवैदर्भोविदुषंषंवरः।
प्रश्रयानवतोयानवतोभूत्वामुनिंंभूयोऽपि
पृष्टवान्वान्॥१॥
वैदर्भ
उवाच
क्रमेणायातिकिंंज्ञानंानंकिञ्चित्किञ्चिद्दिनेनेदिनेने।
एकस्मिन्नेवेवकालेकिंंपूर्णमाभाति
भानुवत्॥२॥
भगवानुवाच
क्रमेणायातिनज्ञानंानंकिञ्चित्किञ्चिद्दिनेनेदिनेने।
अभ्यासपरिपाकेनपाकेनभासतेपूर्णमेकदामेकदा॥३॥
श्रीरमणगीताीरमणगीता
वैदर्भ
उवाच
अभ्यासकालेासकालेभगवन्वृत्तिरन्तर्बहिस्तथाथा।
यातायातंप्रकुर्वाणाणायातेकिंंज्ञानमुच्यतेते॥४॥
भगवानुवाच
अन्तर्यातातामतिर्विद्वन्बहिरायातिचेत्पुनःुनः।
अभ्यासमेवासमेवतामाहुर्ज्ञानंनंह्यनुभवोऽच्युतःुतः॥५॥
वैदर्भ
उवाच
ज्ञानस्यमुनिशार्दूल
भूमिकाः
काःकाश्चिदीरिताःताः।
शास्त्रेषुेषुविदुषांषांश्रेष्ठैःैःकथंतासांसमन्वयःयः॥६॥
भगवानुवाच
शास्त्रोक्ताभूमिकास्सर्वाभवन्तिपरबुद्धिगाःगाः।
मुक्तिभेदाभेदाइवप्राज्ञज्ञानमेकंानमेकंप्रजानताम्जानताम्॥७॥
चर्यांदेहेन्द्रियादीनांयादीनांवीक्ष्याब्धानुसारिणीम्णीम्।
कल्पयन्तिपरेभूमिस्तारतम्यंनवस्तुतःुतः॥८॥
वैदर्भ
उवाच
प्रज्ञानमेकदानमेकदासिद्धंसर्वाज्ञाननिबर्हणम्णम्।
तिरोधतेरोधतेकिमज्ञानात्सङ्गादङ्कुरितात्पुनःुनः॥९॥
भगवानुवाच
अज्ञानस्यप्रतिद्वन्दिनपराभूयतेपुनः।
प्रज्ञानमेकदानमेकदासिद्धंभरद्वाजकुलोद्वह॥१०॥
॥इति
श्रीरमणगीतासुीरमणगीतासुब्रह्मविद्यायांायांयोगशास्त्रे
ेरमणान्तेवासिनो
नो
वासिष्ठस्यगणपतेरुपनिबन्धे
ेज्ञानप्राप्तिविचारोचारो
नामसप्तदशोऽध्यायःायः॥१७
अथअष्टादशोऽध्यायःायः।(सिद्धमहिमानुकीर्तनम्नम्)
वरपराशरगोत्रसमुद्भवं
वंवसुमतीसुरसङ्घयशस्करम्
रम्।
विमलसुन्दरपण्डितनन्दनंनंकमलपत्रविशालविलोचनम्लोचनम्॥१॥
अरुणशैलगताश्रमवासिनंनंपरमहंसमनञ्जनमच्युतम्
ुतम्।
श्रीरमणगीताीरमणगीता
करुणयाणयादधतंव्यवहारितांतांसततमात्मनि
संस्थितमक्षरेरे॥२॥
अखिलसंशयवारणभाषणंलसंशयवारणभाषणंभ्रममदद्विरदाङ्कुशवीक्षणम्णम्।
अविरतंरतंपरसौख्यधृतोद्यमंमंनिजतनूविषयेष्वलसालसम्लसालसम्॥३॥
परिणताम्रफलप्रभविग्रहंहंचलतरेन्द्रियनिग्रहसग्रहम्हम्।
अमृतचिद्धनवल्लिपरिग्रहंहंमितवचोरचितागमसङ्ग्रहम्हम्॥४॥
अमलदिप्ततरात्ममरीचिभिर्निजकरैरिवपङ्कजबान्धवम्वम्।
पदजुषांजडभावमनेहसापरिहरन्तमनन्तगुणाकरम्गुणाकरम्॥५॥
मृदुतमंतमंवचनेदृशिशीतलंविकसितंतंवदनेसरसीरुहेहे।
मनसि
शून्यमहश्शशिसन्निभेभेहृदिलसन्तमनन्तइवारुणम्णम्॥६॥
अदयमात्मतनौ
तनौकठिनंनंव्रतेतेप्रुषचित्तमलंमलंविषयव्रजेजे।
ऋषिमरोषमपेतमनोरथंमरोषमपेतमनोरथंधृतमदंघनचिल्लहरीवशात्हरीवशात्॥७॥
विगतमोहमलोभमभवनंगतमोहमलोभमभवनंशमितमत्सरमुत्सविनंनंसदा।
भवमहोदधितारणकर्मणि
प्रतिफलेनफलेनविनैवनैवसदोद्यतम्तम्॥८॥
माताममेति
नगराजसुतोरुपीठंपीठं
नागाननेभजति
याहि
पिताताममेति
।
अङ्कंंहरस्यसमवाप्य
शिरस्यनेनेन
सञ्चुम्बितस्यगिरिन्ध्रकृतोकृतोविभूतिम्म्॥९॥
वेदादिपाकदमनोत्तरकच्छपेशैपेशै-
र्युक्तैर्धराधरसुषुप्त्यमरेश्वरैश्च।
सूक्ष्मामृतायुगमृतेनामृतायुगमृतेनसहप्रणत्या
सम्पन्नशब्दपटलस्यरहस्यमर्थम्म्॥१०॥
दण्डंडंविनैवनैवयतिनंनंबतदण्डपाणिं
दुःखाब्धितारकमरिंबततारकस्य
।
त्यक्त्वाभवंभवमहोसततंभजन्तं
हंसंतथापि
गतमानससङ्गरागम्रागम्॥११॥
धीरत्वसम्पदिसुवर्णगिरेरनूनंरेरनूनं
वारन्निरोधेधिकमेवकमेवगभिरतायाम्रतायाम्।
क्षान्तौजयन्तमचलामखिलस्यधात्रीं
दान्तौनिर्दशनमशन्तिकथादविष्ठम्म्॥१२॥
श्रीरमणगीताीरमणगीता
नीलारविन्दसुहृदादासदृशंशंप्रसादेसादे
तुल्यंतथामहसि
तोयजबान्धवेन
वेन।
ब्राह्म्यांांस्थितौतौतुपितरंतरंवटमूलवासं
संस्मारयन्तमचलन्तमनूदितंतंमे॥१३॥
यस्याधुनापिरमणीरमणीयभावा
गिर्वाणलोकपृतनाणलोकपृतनाशुभवृत्तिरूपा
पा।
संशोभतेशिरसिनापि
मनोजगन्ध
स्तत्तादृशंशंगृहिणमप्यधिपंपंयतीनाम्॥१४॥
वन्दारुलोकवरदंलोकवरदंनरदन्तिनोऽपि
मन्त्रेश्वरस्यमहतोगुरुतांतांवहन्तम्म्।
मन्दारवृक्षमिवसर्वजनस्यपाद-
च्छायांायांश्रितस्यपरितापमपाहरन्तम्म्॥१५॥
यस्तन्त्रवार्तिकमनेकविचित्रयुक्ति-
संशोभितं
तंनिगमजीवनमाततानगमजीवनमाततान।
भुस्यतस्यबुधसंहतिसंस्तुतस्य
वेषान्तरं
रंतुनिगमानतवचोगमानतवचोविचारि॥१६॥
वेदशीर्षचयसारसङ्ग्रहंहंपञ्चरत्नमरुणाचलस्ययः।
गुप्तमल्पमपिसर्वतोमुखंतोमुखंसूत्रभूतमतनोदिमंमंगुरुम्म्॥१७॥
देववाचि
सुतरामशिक्षितं
तंकाव्यगन्धरहितंतंचयद्यपि।
ग्रन्थक्रमणितथाऽपि
सस्फुरद्भाषितानुचरभावसञ्चयम्यम्॥१८॥
लोकमातृकुचदुग्धपायिनश्शङ्करस्तवकृतो
वकृतोमहाकवेः।
द्राविडद्विजशिशोर्नटद्गिरोरोभूमिकान्तरमपारमेधसम्रमपारमेधसम्॥१९॥
भूतलेत्विहतृतियमुद्भवंवंक्रौञ्चभूमिधररन्ध्रकारिणःणः।
ब्रह्मनिष्ठितदशाप्रदर्शनाद्युक्तिवादतिमिरस्यशान्तयेये॥२०॥
कुम्भयोनिमुखमौनिपूजितेतेद्राविडेडेवचसि
विश्रुतंुतंकविम्म्।
दृष्टवन्तमजरंमजरंपरंमहःकेवलंधिषणयाषणयागुरुंंविनाना॥२१॥
बालकेऽपि
जडगोपकेऽपि
ववानरेऽपि
शुनि
वाखलेऽपि
वा।
पण्डितेऽपिपदसंश्रितेऽपि
वापक्षपातरहितंतंसमेक्षणम्णम्॥२२॥
श्रीरमणगीताीरमणगीता
शक्तिमन्तमपिशान्तिसंयुतंसंयुतंभक्तिमन्तमपिभेदवर्जितम्
तम्।
वीतरागमपि
लोकवत्सलं
लंदेवतांशमपि
नम्रचेष्टितम्तम्॥२३॥
एषयामि
पितुरन्तिकंकंममान्वेषणं
ेषणंतुनविधीयतामिति।
संविलिख्यगृहतोविनिर्गतंतंशोणशैलचरणंसमागतम्॥२४॥
ईदृशंशंगुणगणैरभिरामं
रामंप्रश्रयेणयेणरमणंभगवन्तम्
म्।
सिद्धलोकमहिमानमपारंमानमपारंपृष्टवानमृतनाथयतीन्द्रः॥२५॥
आहतंसभगवानगवासीसिद्धलोकमहिमामातुदुरूहःहः।
तेशिवेनवेनसदृशाःशाःशिवरूपाःपाःशक्रुवन्तिचवराण्यपि
दातुम्॥२६॥
॥इति
श्रीरमणगीतासुीरमणगीतासुब्रह्मविद्यायांायांयोगशास्त्रे
ेरमणान्तेवासिनो
नो
वासिष्ठस्यगणपतेरुपनिबन्धे
ेसिद्धमहिमानुकीर्तनंनं
नामअष्टादशोऽध्यायःायः॥१८
॥इति
श्रीरमणगीताीरमणगीतासमाप्ताा॥
॥अत्रेमेमेभवन्त्युपसंहारश्लोकाःोकाः॥
द्वितीयेतीयेतुद्वितीयेऽत्रश्लोकोकोग्रन्थेस्वयंयंमुनेः।
द्वितीयाध्यायगाःायगाःश्लोकाोकाअन्येमेतंेमेतंविवृण्वतेवते॥१॥
इतरत्र
तुसर्वत्रप्रश्नार्थःःप्रश्नकारिणःणः।
उत्तरार्थोभगवतःश्लोकबन्धोममस्वयम्यम्॥२॥
अयंगणपतेर्ग्रन्थमालायामुज्ज्वलोलोमणिःः।
गुरोःसरस्वतीतीयत्रविशुद्धेप्रतिबिम्बिताता॥३॥
॥ग्रन्थप्रशंसाशंसा॥
गलन्तिगङ्गेयंेयंविमलतरगीतैवमलतरगीतैवमहतो
नगाधीशाच्छ्रिमद्रमणमुनिरूपाज्जनिमति।
पथोवाणीरूपाद्गणपतिकवेर्भक्तहृदयंदयं
समुद्रंंसंयाति
प्रबलमलहारिण्यनुपदम्यनुपदम्॥
—प्रणवानन्दः
श्रीरमणगीताीरमणगीता
॥श्रीरमणगीताप्रकाशपीठिकाका॥
ईश्वरःरःसर्वभूतानमेकोऽसौभूतानमेकोऽसौहृदयाश्रयःयः।
सआत्मासापरादृष्टिस्तदन्यन्नास्तिकिञ्चन
॥१॥
सावियोगासहायोगासहाशक्तिरेकारेकाशक्तस्यजग्रति।
दृश्यब्रह्माण्डकोटिनांनांभाति
जन्मादिबिभ्रतीती॥२॥
यमियंयंवृणुतेदृष्टिर्मार्जारीवरीवनिजंजंशिशुम्शुम्।
सतामन्वेषते
ेषतेपोतःकपिःःस्वामिवमातरम्॥३॥
जयति
सभग्वान्रमणोमणोवाक्पतिराचार्यगणपतिर्जयति।
अस्यचवाणीभग्वद्वद्- रमणीयार्थानुवर्तिनी
नीजयति
॥४॥
—कपालि
शास्त्री
॥श्रीरमणाञ्जलीःलीः॥
अरुणाद्रितटेितटेदिशोशोवसानं
परितःतःपुण्यभुवःयभुवःपुनःपुनानम्।
रमणाख्यामहो
ामहोमहोविशेषंशेषं
जयति
ध्वान्तहरंहरंनरात्मवेषम्
वेषम्॥१॥
चरितेनतेननरानरेषुतुल्यं
महसांपुञ्जमिदंदंविदाममूल्यम्म्।
दुरितापहमाश्रितेषुतेषुभास्वत्त्-
करुणामूर्तिवरंवरंमहर्षिमाहुः॥२॥
ज्वलितेनतेनतपःप्रभावभूम्ना
कबलिकृत्यजगद्विहस्यधाम्ना।
विलसन्लसन्भगवान्महर्षिरस्म-
त्परमाचार्यपुमान्पुमान्हरत्वधंधंनः॥३॥
प्रथमंथमंपुरुषंषंतमीशमेके
पुरुषाणांषाणांविदुरुत्तमंमंतथाऽन्ये
े।
सरसीजभवाण्डमण्डलाना
डलाना-
मपरेमध्यमामनन्तिसन्तः॥४॥
श्रीरमणगीताीरमणगीता
पुरुषत्रियतेऽपिभासमानं
यमहन्धिमलिनोनोनवेदजन्तुःुः।
अजहत्तमखण्डमेषडमेषनॄणां
निजवृत्तेनेननिदर्शनायनायभाति
॥५॥
मृदुलोलोहसितेनतेनमन्दमन्दं
दुरवेक्षःप्रबलोबलोदृशाशाज्वलन्त्या।
विपुलोपुलोहृदयेनदयेनविश्वभोक्त्रा
गहनोमौनगृहितयातयाचवृत्त्या॥६॥
गुरुराट्राट्किमुमुशङ्करोऽयमन्यः
किमुमुवाशङ्करसम्भवःवःकुमारः।
किमुमुकुण्डिनजःनजःसएवबालः
किमुमुवासंहृतशक्तिरेषरेषशम्भुःुः॥७॥
बहुधेतिविकल्पनायनायविदुभि
र्बहुभागस्तवमौनिनोनोविलाशःलाशः।
हृदयेषुदयेषुतुनःसदाऽविकल्पं
ं
रमणत्वंरमसेगुरोगुरूणाम्णाम्॥८॥
औपच्छन्दसिकैरेतैर्बन्धंनीतःस्तवाञ्जलिः।
उपहारायतामेषमहर्षिचरणाब्जयोःयोः॥१॥
गुणोऽत्र
रमणेभक्तिःकृतवित्त
चशाश्वतीती।
रम्योरमणनाम्नोऽयंोऽयंध्वनिश्चहृदयङ्गमःमः॥२॥
महर्षेर्मौनिराजस्ययशोगानमलङ्कृतिः
ः।
तदयंध्वन्यकङ्कारगुणैरेवंारगुणैरेवंनवोज्ज्वलःलः॥३॥
रमणस्य
पदाम्भोजस्मरणंरणंहृदयङ्गमम्मम्।
इक्षुखण्डरसास्वादेादेकोवाभृतिमपेक्षताम्ताम्॥४॥
अयंरमणपादाब्जकिङ्करस्यापिकिङ्कृताता।
काव्यकण्ठमुनेरन्तेवासिनानावाग्विलासिनाना॥५॥
रमणाङ्घ्रिसरोजातरसज्ञेनेनकपालिना
ना।
श्रीरमणगीताीरमणगीता
भारद्वाजेनाजेनभक्तेनेनरचितोतोरमणाञ्जलिः
ः॥६॥