ॐ
Sankalpa Guru
संकल्पो मूलं सर्वस्य
🔮
Unlock Your Free Kundali
Discover your cosmic blueprint — personalized Kundali with detailed dosha analysis, planetary positions & powerful remedies.
✦ Birth Chart✦ Doshas
Get Free
Sign In
ॐ
Sankalpa Guru
← ← Back to Shabda
English interface

Agni Purana

Agni Purana

Text in Roman script

Devotional text

śriyaṃ sarasvatīṃ gaurīṃ gaṇeśaṃ skandamīśvaram |
brahmāṇaṃ vahnimindrādīn vāsudevaṃ namāmyaham || 1 ||
naimiṣe harimījānā ṛṣayaḥ śaunakādayaḥ |
tīrthayātrāprasaṅgena svāgataṃ sūtamabruvan || 2 ||
ṛṣaya ūcuḥ
sūta tvaṃ pūjito'smābhiḥ sārātsāraṃ vadasva naḥ |
yena vijñānamātreṇasarvvajñatvaṃ prajāyate || 3 ||
sūta uvāca
sārātsāro hi bhagavān viṣṇuḥ sargādikṛdvibhuḥ |
brahmāhamasmi taṃ jñātvā sarvvajñātvaṃ prajāyate || 4 ||
dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat|
dve vidye veditavye hi iti cātharvaṇī śrutiḥ || 5 ||
ahaṃ śukraśca pailādyā gatvā vadarikāśramam |
vyāsaṃ natvā pṛṣṭavantaḥ so'smān sāramathābravīt || 6 ||
vyāsa uvāca
śukādyaiḥ śrṛṇu sūta tvaṃ vaśiṣṭho māṃ yathā'bravīt|
brahmasāraṃ hi pṛcchantaṃ munibhiśca parātparam || 7 ||
vasiṣṭha uvāca
dvaividhyaṃ brahmā vakṣyāmi śrṛṇu vyāsākhilānugam|
yathā'gnirmāṃ purā prāha munibhirdaivataiḥ saha || 8 ||
purāṇaṃ paramāgneyaṃ brahmavidyākṣaraṃ param |
ṛgvedādyaparaṃ brahma sarvadevasukhāvaham || 9 ||
agninoktaṃ purāṇaṃ yadāgneyaṃ brahmasammitam
bhuktimuktipradaṃ divyaṃ paṭhatāṃ śrṛṇvatāṃ nṛṇām || 11||
vasiṣṭha uvāca
saṃsārasāgarottāranāvaṃ brahmeśvaraṃ veda|
vidyāsāraṃ yadviditvā sarvajño jāyate naraḥ || 12 ||
agniruvāca
viṣṇuḥ kālāgnirudro'haṃ vidyāsāraṃ vadāmi te|
vidyāsāraṃ purāṇaṃ yatsarvaṃ sarvasya kāraṇam || 13 ||
sargasya pratisargasya vaṃśamanvantarasya ca|
vaṃśānucaritādeśca, matsyakūrmmādirūpadhṛk || 14 ||
dve vidye bhagavān viṣṇuḥ parā caivāparā ca ha|
ṛgyajuḥ sāmātharvākhyā vedāṅgāni ca ṣaḍ dvija|| 15 ||
śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ jyotiṣāṅgatiḥ|
chando'bhidhānaṃ mīmāṃsā dharmmaśāstraṃ purāṇakam || 16 ||
nyāyavaidyakagāndharvaṃ dhanurvedo'rthaśāstrakam|
apareyaṃ parā vidyā yayā brahmābhigamyate|| 17 ||
yattadadṛśyayamagrāhyamagotracaraṇaṃ dhruvam|
viṣṇunoktaṃ yathā mahyaṃ devebhyo brahmaṇā purā || 18 ||
tathā te kathayiṣyāmi hetuṃ matsyādirūpiṇam || 19 ||
ityadimahāpurāṇe āgneye praśno nāma prathamodhyāyaḥ || 20 ||
vasiṣṭha uvāca
matsyādirūpiṇaṃ viṣṇuṃ brūhi sargādikāraṇam |
purāṇaṃ brahma cāgneyaṃ yathā viṣṇoḥ purā śrutam || 1 ||
agniruvāca
matsyāvatāraṃ vakṣye'haṃ vasiṣṭha śrṛṇu vai hareḥ |
avatārakriyā duṣṭanaṣṭyai satpālanāya hi || 2 ||
āsīdatītakalpānte brāhmo naimittiko layaḥ |
samudropaplutāstatra lokā bhūrādikā mune || 3 ||
manurvaivasvatastepe tapo vai bhuktimuktaye|
ekadā kṛtamālāyāṃ kurvato jalatarpaṇam || 4 ||
tasyāñcalyudake matsyaḥ svalpa eko'bhyapadyata|
kṣeptukāmaṃ jale prāha na māṃ kṣipa narottama || 5 ||
grāhādibhyo bhayaṃ me'dyatacchrutvā kalaśe'kṣipat|
sa tu vṛddhaḥ punarmatsyaḥ prāha taṃ dehi me bṛhat || 6 ||
sthānametadvacaḥ śrutvā rājā'thodañcane'kṣipat|
tatra vṛddho'bravīd bhūpaṃ pṛthu dehi padaṃ mano || 7 ||
sarovare punaḥ kṣipto vavṛdhe tatpramāṇavān |
ūce dehi bṛhat sthānaprākṣipaccāmbudhau tataḥ|| 8 ||
lakṣayojanavistīrṇaḥ kṣaṇamātreṇa so'bhavat|
matsyaṃ tamad‌bhutaṃ dṛṣṭvā vismitaḥ prāvravīn‌ manuḥ || 9 ||
ko bhavānnanu vai viṣṇuḥ nārāyaṇa namo'stute|
māyayā mohayasi māṃ kimarthaṃ tvaṃ janārdana || 10 ||
manunokto'bravīnmatsyo manuṃ vai pālane ratam|
avatīrṇo bhavāyāsya jagato duṣṭanaṣṭaye|| 11 ||
saptame divase tvavdhiḥ plāvayipyati vai jagat |
upasthitāyāṃ nāvi tvaṃ bījādīni vidhāya ca || 12 ||
saptarṣibhiḥ parivṛto niśāṃ brāhmīṃ cariṣyasi|
upasthitasya me śrṛṅge nibadhnīhi mahāhinā || 13 ||
ityuktvāntardṛdhe matsyo manuḥ kālapratīkṣakaḥ |
sthitaḥ samudra udvele nāvamāruruhe tadā || 14 ||
ekaśrṛṅgadharo matsyo haimo niyutayojanaḥ|
nālambabandha tacchṛṅge matsyākhyaṃ ca purāṇakam || 15 ||
śuśrāva matsyātpāpaghnaṃ saṃstuvan stutibhiśca tam |
brahmavedapraharttāraṃ hayagrīvañca dānavam || 16 ||
avadhīd vedamantnādyān pālayāmāsa keśavaḥ|
prāpte kalpe'tha bārāhe kūrmmarūpo'bhavaddhariḥ || 17 ||
ityādimahāpurāṇe āgneye matsyāvatāro nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||
agniruvāca
vakṣye kūrmāvatārañca śrutvā pāpapraṇāśanam(3)  |3.001
purā devāsure yuddhe daityairdevāḥ parājitāḥ  ||3.001
durvāsasaśca śāpena niśrīkāścābhavaṃstadā  |3.002
stutvā kṣīrābdhigaṃ(4) viṣṇumūcuḥ pālaya cāsurāt ||3.002
brahmādikān hariḥ prāha sandhiṃ kurvantu cāsuraiḥ(5)  |3.003
kṣīrābdhimathanārthaṃ hi amṛtārthaṃ śriye'surāḥ  ||3.003
arayo'pi hi sandheyāḥ sati kāryārthagaurave  |3.004
yuṣmānamṛtabhājo hi kārayāmi(6) na dānavān  ||3.004
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā tu (1) vāsukim  |3.005
kṣīrābdhiṃ matsahāyena nirmathadhvamatandritāḥ  ||3.005
viṣṇūktāṃ saṃvidaṃ kṛtvā daityaiḥ kṣīrābdhimāgatāḥ  |3.006
tato mathitumārabdhāḥ yataḥ pucchantataḥ surāḥ  ||3.006
phaṇiniḥśvāsasantaptā(2) hariṇāpyāyitāḥ surāḥ  |3.007
mathyamāne'rṇave so'driranādhāro hyapo'viśat ||3.007
kūrmarūpaṃ samāsthāya dadhre viṣṇuśca mandaram  |3.008
kṣīrābdhermathyamānācca viṣaṃ hālāhalaṃ hyabhūt ||3.008
hareṇa dhāritaṃ kaṇṭhe nīlakaṇṭhastato'bhavat(3)  |3.009
tato'bhūdvāruṇī devī pārijātastu kaustubhaḥ  ||3.009
gāvaścāpsaraso divyā lakṣmīrdevī hariṅgatā  |3.010
paśyantaḥ sarvadevāstāṃ stuvantaḥ saśriyo'bhavan  ||3.010
tato dhanvantarirviṣṇurāyurvedapravartakaḥ(4)  |3.011
bibhratkamaṇḍalumpūrṇamamṛtena samutthitaḥ  ||3.011
amṛtaṃ tatkarāddaityā surebhyo'rdhaṃ pradāya ca  |3.012
gṛhītvā jagmurjanmādyā viṣṇuḥ strīrūpadhṛktataḥ  ||3.012
tāṃ dṛṣṭvā rūpasampannāṃ daityāḥ procurvimohitāḥ  |3.013
bhava bhāryāmṛtaṃ gṛhya pāyayāsmān varānane  ||3.013
tathetyuktvā haristebhyo gṛhītvāpāyayatsurān  |3.014
candrarūpadharo rāhuḥ pibaṃścārkendunārpitaḥ (5)  ||3.014
hariṇāpyariṇā cchinnaṃ(1) sa rāhustacchiraḥ pṛthak |3.015
kṛpayāmaratānnītaṃ varadaṃ harimabravīt ||3.015
rāhurmattastu candrārkau prāpsyete grahaṇaṃ grahaḥ  |3.016
tasmin kāle ca yaddānaṃ dāsyante syāttadakṣayaṃ(2)  ||3.016
tathetyāhātha taṃ viṣṇustataḥ sarvaiḥ sahāmaraiḥ  |3.017
strīrūpaṃ samparityajya hareṇoktaḥ pradarśaya  ||3.017
darśayāmāsa rudrāya strīrūpaṃ bhagavān hariḥ  |3.018
māyayā mohitaḥ śambhuḥ gaurīṃ tyaktvā striyaṃ gataḥ  ||3.018
nagna unmattarūpo'bhūtstriyaḥ keśānadhārayat(3)  |3.019
agādvimucya keśān strī anvadhāvacca tāṅgatām  ||3.019
skhalitaṃ tasya vīryaṃ kau yatra yatra harasya hi  |3.020
tatra tatrābhavatkṣetraṃ liṅgānāṃ kanakasya ca (4)  ||3.020
māyeyamiti tāṃ jñātvā svarūpastho'bhavaddharaḥ  |3.021
śivamāha harī rudra jitā māyā tvayā hi me  ||3.021
na jetumenāṃ śakto me tvadṛte'nyaḥ pumān bhuvi  |3.022
aprāpyāthāmṛtaṃ daityā devairyuddhe nipātitāḥ  |3.022
tridivasthāḥ surāścāsan yaḥ paṭhettridivaṃ vrajet ||3.022
ityādimahāpurāṇe āgneye kūrmāvatāro nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||
agniruvāca
avatāraṃ varāhasya vakṣye'haṃ pāpanāśanam |
hiraṇyākṣo'sureśo'bhūd devān jitvā divi sthitaḥ || 1 ||
devairgatvā stuto viṣṇuryajñarūpo varāhakaḥ |
abhūt taṃ dānavaṃ hatvā daityaiḥ sākañca kaṇṭakam  || 2 ||
dharmadevādirakṣākṛtaṃ tataḥ so'ntarddadhe hariḥ|
hiraṇyākṣasya vai bhrātā hiraṇyakaśipustathā || 3 ||
jitadevayajñabhāgaḥ sarvadevādhikārakṛt|
nārasiṃhavapuḥ kṛtvā taṃ jaghāna suraiḥ saha || 4 ||
svapadasthān surāṃścakre nārasiṃhaḥ suraiḥ stutaḥ|
devāsure purā yuddhe baliprabhṛtibhiḥ surāḥ || 5 ||
jitāḥ svargātparibhrapṭā hariṃ vai śaraṇaṃ gatāḥ|
surāṇāmamayaṃ dattvā adityā kaśyapena ca || 6 ||
stuto'sau vāmano bhūtvā hyadityāṃ sa kratuṃ yayau|
baleḥ śrīyajamānasya, rājadvāre'gṛṇāt śrutim || 7 ||
vedān paṭhantaṃ taṃ śrutvā vāmanaṃ varado'bravīt|
nivārito'pi śukreṇa balirbrūhi yadicchasi || 8 ||
ttatte'haṃ sampradāsyāmi,vāmano balimabravīt|
padatrayaṃ hi gurvarthaṃ dehi dāsye tamabravīt || 9 ||
toye tu patite haste vāmano'bhūdavāmanaḥ|
bhūrlokaṃ sa bhuvarlokaṃ svarlekañca padatrayam || 10 ||
cakre baliñca sutalaṃ tacchakrāya dadau hariḥ|
śakro devairhariṃ stutvā bhuvaneśaḥ sukhīṃ tvabhūt || 11 ||
vakṣye paraśurāmasya cāvatāraṃ śrṛṇu dvija|
udvatān kṣatriyān matvā bhūbhārahāṇāya saḥ || 12 ||
avatīrṇo hariḥ śāntyai devaviprādipālakaḥ|
jamadagne reṇukāyāṃ bhārgavaḥ śastrapāragaḥ || 13 ||
dattātreyaprasādena kārttavīryo nṛpastvabhūt|
sahastrabāhuḥ sarvorvīpatiḥ sa mṛgayāṃ gataḥ || 14 ||
śrānto nimantrito'raṇye muninā jamadagninā|
kāmadhenuprabhāveṇa bhojitaḥ sabalo nṛpaḥ || 15 ||
aprārthayat kāmadhenuṃ yadā sa na dadau tadā|
hṛtavānatha rāmeṇa śiraśchittvā nipātitaḥ || 16 ||
yuddhe paraśunā rājā dhenuḥ svāśramamāyayau |
kārttavīryasya putrastu jamadagnirnipātitaḥ || 17 ||
rāme vanaṃ gate vairādatha rāmaḥ samāgataḥ|
pitaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā pitṛnāśābhimarṣitaḥ ||18||
triḥ saptakṛtvaḥ pṛthivīṃ niḥkṣatrāmakarodvibhuḥ|
kuruśretre pañca kuṇḍān kṛtvā santarpya vai pitṛn || 19 ||
kāśyapāya mahīṃ dattvā mahendre parvate sthitaḥ|
kūrmmasya ca varāhasya nṛsiṃhasya ca vāmanam || 20 ||
avatāraṃ ca rāmasya śrutvā yāti divaṃ naraḥ || 21 ||
ityādimahāpurāṇe āgneye varāhanṛsiṃhādyavatāro nāma caturtho'dhyāyaḥ ||
agniruvāca
rāmāyaṇamahaṃ vakṣye nāradenoditaṃ purā|
vālmīkaye yathā tadvat paṭhitaṃ bhuktimuktidam || 1 ||
nārada uvāca
viṣṇunābhyavjajo brahmā marīcirbrahmaṇaḥ sutaḥ|
marīceḥ kaśyapastasmāt sūryo vaivasvato manuḥ || 2 ||
tatastasmāttathekṣvākustasya vaṃśe kakutsthakaḥ|
kakutsthasya raghustasmādajo daśarathastataḥ || 3 ||
rāvaṇādervadhārthāya caturddhābhūta svayaṃ hariḥ|
rājño daśarathādrāmaḥ kauśalyāyāṃ babhūva ha || 4 ||
kaikeyyāṃ bharataḥ putraḥ sumitrāyāñca lakṣmaṇaḥ|
śatrughnaḥ ṛṣyaśrṛṅgeṇa tāsu sandattapāyasāt || 5 ||
prāśitādyajñasaṃsiddhādrādrāmādyāśca samāḥ pituḥ|
yajñavidhnavināśāya viśvāmitrārthito nṛpaḥ || 6 ||
rāmaṃ sampreṣayāmāsa lakṣmaṇaṃ muninā saha|
rāmo gato'straśastrāṇi śikṣitastāḍakāntakṛta || 7 ||
mārīcaṃ mānavāstreṇa mohitaṃ dūrato'nayat|
subāhuṃ yajñahantāraṃ sabalañcāvadhīd balī || 8 ||
siddhāśramanivāsī ca viśvāmitrādibhiḥ saha|
gataḥ kratuṃ maithilasya draṣṭuñcāpaṃsahānujaḥ || 9 ||
śatānandanimittena viśvāmitraprabhāvataḥ|
rāmāya kathito rājñā samuniḥ pūjitaḥ kratau || 10 ||
dhanurāpūrayāmāsa līlayā sa babhañja tat |
vīryaśulkañca janakaḥ sītāṃ kanyāntvayonijām || 11 ||
dadau rāmāya rāmo'pi pitrādau hi samāgate|
upayeme jānakīntāmurmilāṃ lakṣmaṇastathā || 12 ||
śrutakīrttiṃ māṇḍavīñca kuśadhvajasute tathā|
janakasyānujasyaite śatrughnabharatāvubhau || 13 ||
kanye dve upayemāte janakena supūjitaḥ|
rāmo'gātsavaśiṣṭhādyairjāmadaganyaṃ vijitya ca||
ayodhyāṃ bharatobhyāgāt saśatrughno yudhājitaḥ || 14 ||
ityādimahāpurāṇe āgneye rāmāyaṇe bālakāṇḍavarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||
nārada uvāca
bharate'tha gate rāmaḥ pitrādīnabhyapūjayat |
rājā daśaratho rāmamuvāca śṛṇu rāghava  ||6.001
guṇānurāgādrājye tvaṃ prajābhirabhiṣecitaḥ  |
manasāhaṃ prabhāte te yauvarājyaṃ dadāmi ha  ||6.002
rātrau tvaṃ sītayā sārdhaṃ saṃyataḥ suvrato bhava  |
rājñaśca mantriṇaścāṣṭau savasiṣṭhāstathābruvan  ||6.003
sṛṣṭirjayanto vijayaḥ siddhārtho rāṣṭravardhanaḥ(1)  |
aśoko dharmapālaśca sumantraḥ savasiṣṭhakaḥ(2)  ||6.004
pitrādivacanaṃ śrutvā tathetyuktvā sa rāghavaḥ  |
sthito devārcanaṃ kṛtvā kauśalyāyai nivedya tat ||6.005
rājovāca vasiṣṭhādīn rāmarājyābhiṣecane  |
sambhārān sambhavantu sma ityuktvā kaikeyīṅgataḥ  ||6.006
ayodhyālaṅkṛtiṃ dṛṣṭvā jñātvā rāmābhiṣecanaṃ  |
bhaviṣyatītyācacakṣe kaikeyīṃ mantharā sakhī(3)  ||6.007
pādau gṛhītvā rāmeṇa karṣitā sāparādhataḥ  |
tena vaireṇa sā rāma vanavāsañca kāṅkṣati  ||6.008
kaikeyi tvaṃ samuttiṣṭha rāmarājyābhiṣecanaṃ  |
maraṇaṃ tava putrasya mama te nātra saṃśayaḥ  ||6.009
kubjayoktañca tacchrutvā ekamābharaṇaṃ dadau  |
uvāca me yathā rāmastathā me bharataḥ sutaḥ  ||6.010
upāyantu na paśyāmi bharato yena rājyabhāk |
kaikeyīmabravītkruddhā hāraṃ tyaktvātha mantharā  ||6.011
bāliśe rakṣa bharatamātmānaṃ māñca rāghavāt |
bhavitā rāghavo rājā rāghavasya tataḥ sutaḥ  ||6.012
rājavaṃśastu kaikeyi bharatātparihāsyate  |
devāsure purā yuddhe śambareṇa hatāḥ surāḥ  ||6.013
rātrau bhartā gatastatra rakṣito vidyayā tvayā  |
varadvayantadā prādādyācedānīṃ nṛpañca tat ||6.014
rāmasya ca vanevāsaṃ nava varṣāṇi pañca ca  |
yauvarājyañca bharate tadidānīṃ pradāsyati  ||6.015
protsāhitā kubjayā sā anarthe cārthadarśinī  |
uvāca sadupāyaṃ me kaccittaṃ(4) kārayiṣyati  ||6.016
krodhāgāraṃ praviṣṭātha patitā bhuvi mūrchitā  |
dvijādīnarcayitvātha rājā daśarathastadā  ||6.017
dadarśa kekayīṃ ruṣṭāmuvāca kathamīdṛśī  |
rogārtā kiṃ bhayodvignā kimicchasi karomi tat ||6.018
yena rāmeṇa hi vinā na jīvāmi muhūrtakam  |
śapāmi tena kuryāṃ vai vāñchitaṃ tava sundari  ||6.019
satyaṃ brūhīti sovāca nṛpaṃ mahyaṃ dadāsi cet |
varadvayaṃ pūrvadattaṃ satyāttvaṃ dehi me nṛpa  ||6.020
caturdaśasamā rāmo vane vasatu saṃyataḥ  |
sambhārairebhiradyaiva bharatotrābhiṣecyatām  ||6.021
viṣaṃ pītvā mariṣyāmi dāsyasi tvaṃ na cennṛpa  |
tacchrutvā mūrchito bhūmau vajrāhata ivāpatat ||6.022
muhūrtāccetanāṃ prāpya kaikeyīmidamabravīt |
kiṃ kṛtaṃ tava rāmeṇa mayā vā pāpaniścaye  ||6.023
yanmāmevaṃ bravīṣi tvaṃ sarvalokāpriyaṅkari  |
kevalaṃ tvatpriyaṃ kṛtvā bhaviṣyāmi suninditaḥ  ||6.024
yā tvaṃ bhāryā(5) kālarātrī bharato nedṛśaḥ sutaḥ  |
praśādhi vidhavā rājyaṃ mṛte mayi gate sute  ||6.025
satyapāśanibaddhastu rāmamāhūya cābravīt |
kaikeyyā vañcito rāma rājyaṃ kuru nigṛhya mām  ||6.026
tvayā vane tu vastavyaṃ kaikeyībharato nṛpaḥ  |6.027
pitarañcaiva kaikeyīṃ namaskṛtya pradakṣiṇaṃ  ||6.027
kṛtvā natvā ca kauśalyāṃ samāśvasya salakṣmaṇaḥ  |
sītayā bhāryayā sārdhaṃ sarathaḥ sasumantrakaḥ  ||6.028
datvā dānāni viprebhyo dīnānāthebhya eva saḥ  |
mātṛbhiścaiva viprādyaiḥ śokārtairnirgataḥ purāt ||6.029
uṣitvā tamasātīre rātrau paurān vihāya ca  |
prabhāte tamapaśyanto'yodhyāṃ te punarāgatāḥ  ||6.030
rudan rājāpi kauśalyā gṛhamāgātsuduḥkhitaḥ  |
paurā janā striyaḥ sarvā rurudū rājayoṣitaḥ  ||6.031
rāmo rathasthaścīrāḍhyaḥ śṛṅgaverapuraṃ yayau  |
guhena pūjitastatra iṅgudīmūlamāśritaḥ(6)  ||6.032
lakṣmaṇaḥ sa guho rātrau cakraturjāgaraṃ hi tau  |
sumantraṃ sarathaṃ tyaktvā prātarnāvātha jāhnavīṃ  ||6.033
rāmalakṣmaṇasītāśca tīrṇā āpuḥ prayāgakam  |
bharadvājaṃ namaskṛtya citrakūṭaṃ giriṃ yayuḥ  ||6.034
vāstupūjāntataḥ kṛtvā sthitā mandākinītaṭe  |
sītāyai darśayāmāsa citrakūṭañca rāghavaḥ  ||6.035
nakhairvidārayantantāṃ kākantaccakṣurākṣipat |
aiṣikāstreṇa śaraṇaṃ prāpto devān vihāyasaḥ  ||6.036
rāme vanaṃ gate rājā ṣaṣṭhe'hni niśi cābravīt |
kauśalyāṃ sa kathāṃ paurvāṃ(7) yadajñānaddhataḥ purā  ||6.037
kaumāre śarayūtīre yajñadattakumārakaḥ  |
śabdabhedācca kumbhena śabdaṃ kurvaṃśca tatpitā  ||6.038
śaśāpa vilapanmātrā śokaṃ kṛtvā rudanmuhuḥ  |
putraṃ vinā mariṣyāvastvaṃ ca śokānmariṣyasi  ||6.039
putraṃ vinā smaran śokātkauśalye maraṇaṃ mama  |
kathāmuktvātha hā rāmamuktvā rājā divaṅgataḥ  ||6.040
suptaṃ mattvātha kauśalyā suptā śokārtameva sā  |
suprabhāte gāyanāśca sūtamāgadhavandinaḥ  ||6.041
prabodhakā bodhayanti na ca budhyatyasau mṛtaḥ(8)  |
kauśalyā taṃ mṛtaṃ jñātvā hā hatāsmīti cābravīt(9)  ||6.042
narā nāryo'tha rurudurānīto bharatastadā  |
vaśiṣṭhādyaiḥ saśatrughnaḥ śīghraṃ rājagṛhātpurīm  ||6.043
dṛṣṭvā saśokāṃ kaikeyīṃ nindayāmāsa duḥkhitaḥ  |
akīrtiḥ pātitā mūrdhni kauśalyāṃ sa praśasya ca  ||6.044
pitarantailadroṇisthaṃ saṃskṛtya sarayūtaṭe  |
vaśiṣṭhādyairjanairukto rājyaṃ kurviti so'bravīt ||6.045
vrajāmi rāmamānetuṃ rāmo rājā mato balī(10)  |
śṛṅgaveraṃ prayāgañca bharadvājena bhojitaḥ  ||6.046
namaskṛtya bharadvājaṃ rāmaṃ lakṣmaṇamāgataḥ  |
pitā svargaṃ gato rāma ayodhyāyāṃ nṛpo bhava  ||6.047
ahaṃ vanaṃ prayāsyāmi tvadādeśapratīkṣakaḥ  |
rāmaḥ śrutvā jalaṃ datvā gṛhītvā pāduke vraja  ||6.048
rājyāyāhannayāsyāmi(11) satyāccīrajaṭādharaḥ  |
rāmokto bharataścāyānnandigrāme sthito balī  ||
tyaktvāyodhyāṃ pāduke te pūjya rājyamapālayat ||6.049
ityādimahāpurāṇe āgneye rāmāyaṇe'yodhyākāṇḍavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||
nārada uvāca
rāmo vaśiṣṭhaṃ mātṝśca natvā'triñca praṇamya saḥ|
anasūyāñca tatpatnīṃ śarabhaṅgaṃ sutīkṣṇakam || 1 ||
agastya bhrātaraṃ natvā agastyantatprasādataḥ|
dhanuḥ khaṅgañca samprāpya daṇḍakāraṇyamāgataḥ || 2 ||
janasthāne pañcavaṭyāṃ sthito godāvarīṃ taṭe|
tatra sūrpaṇakhāyātā bhakṣituṃ tān bhayaṅkarī || 3 ||
rāmaṃ surūpaṃ dṛṣṭvā sā kāminī vākyamabravīt|
kastvaṃ kasmātsamāyāto bharttā me bhava cārthitaḥ || 4 ||
etau ca bhakṣayiṣyāmi ityuktvā taṃ samudyatā |
tasyā nāsāñca karṇau ca rāmokto lakṣmaṇo'cchinat || 5||
raktaṃ kṣarantī prayayau kharaṃ bhrātaramabravīt|
marīṣyāmi vināsā'haṃ khara jīvāmi vai tadā  6 ||
rāmasya bhāryyā sītā'sau tasyāsīllakṣmaṇo'nujaḥ|
teṣāṃ yadrudhiraṃ soṣṇaṃ pāyayiṣyasi māṃ yadi || 7 ||
kharastatheti tāmuktvā yaturdṛśasahastrakaiḥ|
rakṣasāṃ dūṣaṇenāgādyoddhu triśirasā saha || 8 ||
rāmaṃ rāmo'pi yuyudhe śarairvivyādha rākṣasān|
hastyaśvarathapādātaṃ balaṃ ninye yamakṣayam || 9 ||
triśīrṣāṇaṃ kharaṃ raudraṃ yudhyantañcauva dūṣaṇam|
yayau sūrpaṇakhā laṅkāṃ rāvaṇāgrepatad bhuvi || 10 ||
abravīdrāvaṇaṃ kruddhā na tvaṃ rājā na rakṣakaḥ|
kharādihantū rāmasya sītāṃ bhāryāṃ harasva ca || 11 ||
rāmalakṣmaṇaraktasya pānājjīvāmi nānyathā|
tathetyāha ca tacchrutvā mārīcaṃ prāha vai vraja || 12 ||
svarṇacitramṛgo bhūtvā rāmalakṣmaṇakarṣakaḥ|
sītāgre tāṃ hariṣyāmi anyathā maraṇaṃ tava || 13 ||
mārīco rāvaṇaṃ prāha rāmo mṛtyurdhanurdharaḥ|
rāvaṇādapi marttavyaṃ marttavyaṃ rāghavādapi || 14 ||
avaśyaṃ yadi marttavyaṃ varaṃ rāmo na rāvaṇaḥ|
iti matvā mṛgo bhūtvā sītāgre vyacaranmuhuḥ || 15 ||
sītayā prerito rāmaḥ śareṇāthāvadhīcca tam|
mriyamāṇo mṛgaḥ prāha hā sīte lakṣmaṇeti ca || 16 ||
saumitriḥ sītayokto'tha viruddhaṃ rāmamāgataḥ|
rāvaṇo'pyaharat sītāṃ hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam || 17 ||
jaṭāyuṣā sa bhinnāṅgaḥ aṅkenādāya jānakīm|
gato laṅkāmaśokākhye dhārayāmāsa cābravīt || 18 ||
bhava bhāryyā mamāgryā tvaṃ rākṣasyo rakṣyatāmiyam |
rāmo hatvā tu mārīcaṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇamabravīt || 19 ||
māyāmṛgo'sau saumitre yathā tvamiha cāgataḥ |
tathā sītā hṛtā nūnaṃ nāpaśyat sa gato'tha tām || 20 ||
śuśoca vilalāpārtto māṃ tyaktvā kka gatāsi vai|
lakṣmaṇāśvāsito rāmo mārgayāmāsa  jānakīm || 21 ||
dṛṣṭvā jaṭāyustaṃ prāha rāvaṇo hṛtavāṃśca tām|
mṛto'tha saṃskṛtastena kabandhañcāvadhīttataḥ ||
śāpamukto'bravīdrāmaṃ sa tvaṃ sugrīvamāvraja || 22 ||
ityādimahāpurāṇe agneye rāmāyaṇe āraṇyakakāṇḍavarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ |
nārada uvāca
rāmaḥ paspāsaro gatvā śocan sa śarvarīṃ tataḥ|
hanūmatā sa sūgnīvaṃ mitrañcakāra ha || 1 ||
sapta tālan vinirbhidya śareṇaikena paśyataḥ|
pādena dundubheḥ kāyañcikṣepa daśayojanam || 2 ||
tadripuṃ bālinaṃ hatvā bhrātaraṃ vairasāriṇam|
kiṣkindhāṃ kapirajyañca rumāntārāṃ samarpayat || 3 ||
ṛṣyamūkeharīśāyakiṣkindheśo'bravītsaca |
sītāṃ tvaṃ prāśyaseyadvat tathā rāma karomite || 4 ||
tachrutvā mālyavatpṛṣṭhe cāturmāsyaṃ cakārasaḥ|
kiṣkindhāyāñca sugrīvo yadā nāyāti darśanam || 5 ||
tadā'bravīttaṃ rāmoktaṃ lakṣamaṇo vraja rāghavam|
na sa saṅkucitaḥ panthā yena bālī hato gataḥ || 6 ||
samaye tiṣṭha sugrīva mā bālipathamanvagaḥ|
sugrīva āha saṃsakto gataṃ kālaṃ na buddhavān || 7 ||
ityuktvā sa gato rāmaṃ natvovāca harīśvaraḥ|
ānītā vānarāḥ sarve sītāyāśca gaveṣaṇe || 8 ||
tvanmatāt preṣayiṣyāmi vicinvantu ca jānakīm |
pūrvādau māsamāyāntu māsādūrdhvaṃ nihanmi tān || 9 ||
ityuktā vānarāḥ pūrvapaścamottaramārgagāḥ|
jagmū rāmaṃ sasugrīvamapaśayantastu jānakīm || 10 ||
rāmāṅgulīyaṃ saṃgṛhya hanūmān vānaraiḥ saha|
dakṣiṇe māgayāmāsa suprabhāyā guhāntike || 11 ||
māsādūrdhvañca vinyastā apaśyantastu jānakīm|
ūcurvṛthāmariṣyāmo jaṭāyurddhanya eva saḥ || 12 ||
sītārthe yo'tyajat prāṇānrāvaṇena hato raṇe|
tacchru tvā prāha sampātirvihāya kapibhakṣaṇam || 13 ||
bhrātā'sau me jaṭāyurvai mayoḍḍīno'rkamaṇḍalam|
arka tāpādrakṣito'gād dagdhapakṣo'hamabhragaḥ || 14 ||
rāmavārttāśravāt pakṣau jātau bhūyo'tha jānakīm|
paśyāmyaśokavanikāgatāṃ laṅkāgatāṃ kila || 15 ||
śatayojanacaviśtīrṇe lavaṇābdhau trikūṭake|
jñātvā rāmaṃ sasugrīvaṃ vānarāḥ kathayantu vai || 16 ||
ityādimahāpurāṇe āgneye rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍarṇanaṃ nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ ||
nārada uvāca
sampātivacanaṃ śrutvā hanumānaṅgadādayaḥ|
abdhiṃ dṛṣṭvā'bruvaṃste'bdhiṃ laṅghayeta ko nu jīvayet || 1 ||
kapīnāṃ jīvanārthāya rāmakāryyaprasiddhaye|
śatayojanavistīrṇaṃ pupluve'bdhiṃ sa mārutiḥ || 2 ||
dṛṣṭvotthitañca mainākaṃ siṃhikāṃ vinipātya ca |
laṅkāṃ dṛṣṭvā rākṣasānāṃ gṛhāṇi vanitāgṛhe || 3 ||
daśagrīvasya kumbhasya kumbhakarṇasya rakṣasaḥ|
vibhīṣaṇasyendrajito gṛhe'nyeṣāṃ ca rakṣasām || 4 ||
nāpaśyat pānabhūmyādau sītāṃ cintāparāyaṇaḥ|
aśokavanikāṃ gatvā dṛṣṭavāñchiṃśapātale || 5 ||
rākṣasīrakṣitāṃ sītāṃ bhava bhāryeti vādinam|
rāvaṇaṃ śiśapāstho'tha neti sītāntu vādinīm || 6 ||
bhava bhāryā rāvaṇasya rākṣasīrvādinīḥ kapiḥ|
gate tu rāvaṇe prāha rājā daśaratho'bhavat || 7 ||
rāmo'sya lakṣmamaḥ putrau vanavāsaṅgatau varau|
rāmapatnī jānakī tvaṃ rāvaṇena hṛtā balāt || 8 ||
rāmaḥ sugrīvamitrastvā mārgayan praiṣayacca mām |
sābhijñānañcāṃgulīyaṃ rāmadattaṃ gṛhāṇa vai || 9 ||
sītā'ṅgulīyaṃ jagraha sā'paśyanmārutintarau|
bhūyo'gre copaviṣṭaṃ tamuvāca yadi jīvati || 10 ||
rāmaḥ kathaṃ na nayati śaṅkitāmabravīt kapiḥ|
rāmaḥ sīte na jānīte jñātvā tvāṃ sa nayiṣyati || 11 ||
rāvaṇaṃ rākṣasaṃ hatvā sabalaṃ devimāśuca|
sābhijñānaṃ dehi me tvaṃ maṇiṃ sītā'dadatkapau || 12 ||
uvāca māṃ yathā rāmo nayecchīghraṃ tathā kuru|
kākākṣipātanakathāmpratiyāhi hi śokaha || 13||
maṇiṃ kathāṃ gṛhītvāha hanūmānneṣyate patiḥ |
athavā te tvārā kācit pṛṣṭhamāruha me śubhe || 14 ||
adya tvāṃ darśayiṣyāmi sasugrīvañca rāghavam |
sītā'bravalīddhanūmantaṃ nayatāṃ māṃ hi rāghavaḥ || 15 ||
hanūmān sa daśagrīvadarśanopāyamākarot|
vanaṃ babhañca tatpālān hatvā dantanakhādibhiḥ || 16 ||
hatvā tu kiṅkarān sarvān sapta mantrisutānapi|
putramakṣaṃ kumārañca śakrajiccababandha tam || 17 ||
nāgapāśena piṅgākṣaṃ darśayāmāsa rāvaṇam|
uvāca rāvaṇaḥ kastvaṃ mārutiḥ prāha rāvaṇam || 18 ||
rāmadūto rāghavāya sītāṃ dehi mariṣyasi|
rāmabāṇairhataḥ sārddhaṃ laṅkāsthai rākṣasairdhruvam || 19 ||
rāvaṇo hantumudyukto vibhīṣaṇanivāritaḥ|
dīpayāmāsa lāṅgūlaṃ dīptapucchaḥ sa mārutiḥ ||20 ||
dagdhvā laṅkāṃ rākṣasāśca dṛṣṭvā sītāṃ praṇamya tāma|
samudrapāramāgamya dṛṣṭvā sīteti cābravīt || 21 ||
aṅgadādīnaṅgadādyaiḥ pītvā madhuvane madhu|
jitvā dadhimukhādīṃśca dṛṣṭvā te'bravan || 22 ||
dṛṣṭā sīteti rāmo'pi hṛṣṭaḥ papraccha mārutim|
kathaṃ dṛṣṭā tvayā sītā kimuvāca ca māmprati || 23 ||
sītākathāmṛtenaiva siñca māṃ kāmavahnigam|
hanūmānabravodrāmaṃ laṅghayitvā'bdhimāgataḥ || 24 ||
sītāṃ dṛṣṭhvā purīṃ dagdhvā sītāmaṇiṃ gṛhāṇa vai|
hatvā tvaṃ rāvaṇaṃ sītāṃ prāsyase rāma mā śucaḥ || 25 ||
gṛhītvā taṃ maṇiṃ rāmo ruroda virahāturaḥ |
maṇiṃ dṛṣṭvā jānakī me dṛṣṭā sītā nayasva mām || 26 ||
tathā vinā na jīvāmi sugrīvādyaiḥ prabodhitaḥ|
samudratīraṃ gatavān tatra rāmaṃ vibhīṣaṇaḥ || 27 ||
gatastiraskṛto bhrātrā rāvaṇena durātmanā|
rāmāya dehi sītāṃ tvamityuktenāsahāyavān || 28 ||
rāmo vibhīṣaṇaṃ mitraṃ laṅkaivarye'bhyaṣecayat|
samudraṃ prārthayanmārgaṃ yadā nāyāttadā śaraiḥ || 29 ||
bhedayāmāsa rāmañca uvācābdhi samāgataḥ|
nalena setuṃ bad‌dhvābdhau laṅkāṃ vraja gabhīrakaḥ || 30 ||
ahaṃ tvayā kṛtaḥ pūrvaṃ rāmo'pi nalasetunā|
kṛtena taruśailādyairgataḥ pāraṃ mahodadheḥ ||
vānaraiḥ sa suvelasthaḥ saha laṅkāṃ dadarśavai || 31 ||
ityādimahāpurāṇe āgnaye rāmāyaṇe sundarakāṇḍavarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ||
nārada uvāca
rāmoktañcāṅgadau gatvā rāvaṇaṃ prāha jānakī|
dīyatāṃ rāghavāyāśu anyathā tvaṃ maripyasi || 1 ||
rāvaṇo hantumudyuktaḥ saṅgrāmoddhatarākṣasaḥ|
rāmayāha daśagrīvo yuddhamekaṃ tu manyate || 2 ||
rāmo yuddhāya tacchrutvā laṅkāṃ sakapirāyayau|
vānaro hanumāna maindo dvividau jāmbavānnalaḥ || 3 ||
nīlastāroṅgado dhūbhraḥ suṣeṇaḥ keśarī gayaḥ|
panaso vinato rambhaḥ śarabhaḥ kathano balī || 4 ||
gavākṣo dadhivaktraśca gavayo gandhamādanaḥ|
ete cānye ca sugrīva etairyukto hyasaṅkhyakaiḥ || 5 ||
rakṣasāṃ vānarāṇāñca yuddhaṃ saṅkulamābabhau|
rākṣasā vānarāñajaghnuḥ śaraśaktigadādibhiḥ || 6 ||
vānarā rākṣasāñ jaghnurnakhadantaśilādibhiḥ|
hastthaśvarathapādātaṃ rākṣasānāṃ balaṃ hatam ||7 ||
hanūmān giriṛṅgeṇa dhūmrākṣamavadhīdripum|
akampanaṃ prahastañca yudhyantaṃ nīla āvadhīt || 8 ||
indrajiccharabandhācca vimuktau rāmalakṣamaṇau|
tārkṣyasandarśanād bāṇairjaghnanū rākṣasaṃ balam || 9 ||
rāmaḥ śarairjarjaritaṃ rāvaṇañcākarodraṇe|
rāvaṇaḥ kumbakarṇañca baudhayāmāsa duḥ khitaḥ || 10 ||
kumbhakarṇaḥ prabuddho'tha pītvā ghaṭasahastrakam|
madyasya mahiṣādīnāṃ bhakṣayitvāha rāvaṇam || 11 ||
sītāyā haraṇaṃ pāpaṃ kṛtantvaṃ hi gururyataḥ|
ato gacchāmi yuddhāya rāmaṃ hanmi savānaram || 12 ||
ityuktvā vānarān sarvān kumbhakarṇo mamardda ha|
gṛhītastena sugrīvaḥ karṇanāsaṃ cakartta saḥ || 13 ||
karṇanāsāvihīno'sau bhakṣa yāmāsa vānarān|
atha kumbho nikumabhaśca makarākṣaśca rākṣasaḥ || 14 ||
tataḥ pādau tataśchittvā śiro bhūmau vyapātayat |
atha kumbho nikumbhaśca makarākṣaśca rākṣasaḥ || 15 ||
mahodaro mahāpārśvo matta untattarākṣasaḥ|
praghaso bhāsakarṇaśca virūpākṣascha saṃyuge || 16 ||
devāntako narāntaśca triśirāścātikāyakaḥ|
rāmeṇa lakṣmaṇenaite vānaraiḥ savibhīṣaṇaiḥ || 17 ||
yudhyamānāstathāhyanye rākṣasābhuvi pātitāḥ|
indrajinmāyayā yudhyan rāmādīn sambabandha ha || 18 ||
varadattairnāgabāṇai roṣadhyā tau viśalyakau|
viśalyayāvraṇau kṛtvā mārutyānītaparvane || 19 ||
hanūmān dhārayāmāsa tatrāgaṃ yatra saṃśthitaḥ|
nikumbhilāyāṃ homādi kurvantaṃ taṃ hi lakṣmaṇaḥ || 20 ||
śarairindrajitaṃ vīraṃ yuddhe taṃ tu vyaśātayat|
rāvaṇaḥ śokasntaptaḥ sītāṃ hantuṃ samudyataḥ || 21 ||
avindhyavārito rājarathasyaḥ sabalauyayau|
indrokto mātalīrāmaṃ rathasthaṃ pracakāra tam || 22 ||
rāmarāvaṇayoryuddhaṃ rāmarāvaṇayoriva|
rāvaṇo vānarān hanti mārutyādyāśca rāvaṇam || 23 ||
rāmaḥ śastraistamastraiśca vavarṣa jalado yathā|
tasya dhvajaṃ sa ciccheda rathamaśvāṃśca sārathim || 24 ||
dhanurbāhūñchirāṃsyeva uttiṣṭhanti śirāṃsi hi|
paitāmahena hṛdayaṃ bhittvā rāmeṇa rāvaṇaḥ || 25 ||
bhūtale pātitaḥ sarvai rākṣasai ruruduḥ striyaḥ|
āśvāsya tañca saṃskṛtya rāmajñapto vibhīṣaṇaḥ || 26 ||
hanṛmatānayadrāmaḥ sītāṃ śuddhāṃ gṛhītavān|
rāmo vahnau praviṣṭāntāṃ śuddhāmindrādibhiḥ stutaḥ || 27 ||
brahmaṇā daśarathena tvaṃ viṣṇ rākṣasamarddanaḥ|
indraurccito'mṛtavṛṣṭyā jīvayāmāsa vānarān || 28 ||
rāmeṇa pūjitā jagmuryuddhaṃ dṛṣṭvā divañca te |
rāmo vibhīṣaṇāyādāllaṅkāmabhyarcya vānarān || 29 ||
sasītaḥ puṣpake sthitvā gatamārgeṇa vai gataḥ|
darśayan vanadurgāṇi sītāyai hṛṣṭamānasaḥ || 30 ||
bharadvājaṃ namaskṛtya nandigrāmaṃ samāgataḥ|
bharatena nataścāgādayodhyāntatra saṃśthitaḥ || 31 ||
vasiṣṭhādīnnamaskṛtya kauśalyāñcaiva kekayīm |
sumitrāṃ prāptarājyo'tha dvijādīn so'bhyapūjayat || 32 ||
vāsudevaṃ svamātmānamaśvamedhairathāyajat|
sarvadānāni sa dadau pālayāmāsa sa prajāḥ ||33||
putravaddharmmakāmādīn duṣṭanigrahaṇe rataḥ|
sarvadharmmaparo lokaḥ sarvaśasyā ca medinī  ||
nākālamaraṇañcāsīdrāme rājyaṃ praśāsati || 34 ||
ityādimahāpurāṇe āgneye rāmāyaṇe yuddhakāṇḍavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ ||
nārada uvāca
rājyasthaṃ rāghavaṃ jagmuragastyādyāḥ supūjitāḥ|
dhanyastvaṃ vijayī yasmādindrajidvinipātitaḥ || 1 ||
brahmātmajaḥ pulastyobhūd viśravāstasyanaikaṣī|
puṣpotkaṭābhūt prathamā tatputrobhūddhaneśvaraḥ || 2 ||
naikaṣyāṃ rāvaṇo jajñe viṃśadbāhurddaśānanaḥ|
tapasā brahmadattena vareṇa jitadaivataḥ || 3 ||
kumbhakarṇaḥ sanidro'bhūddharmmiṣṭho'bhūddhibhīṣaṇaḥ|
svasā śūrpaṇakhā teṣāṃ rāvaṇānmeghanādakaḥ || 4 ||
indraṃ jitvendrajiccābhūdrāvaṇādadhiko balī|
hatastvayā lakṣamaṇena devādeḥ kṣemamicchatā || 5 ||
ityuktvā te gatā viprā agastyādyā namaskṛtāḥ|
devaprārthitarāmoktaḥ śatrughno lavaṇārddanaḥ || 6 ||
abhūt pūrmmathurā kācid rāmokto bharato'vadhīt|
koṭitrayañca śailūṣaputrāṇāṃ niśitaiḥ śaraiḥ || 7 ||
śailūṣaṃ dupṭagandharvaṃ sindhutīranivāsinam|
takṣañca puṣkaraṃ putraṃ sthāpayitvātha deśayoḥ || 8 ||
bharatogātsaśatrughno rāghavaṃ pūjayan sthitaḥ|
rāmo duṣṭānnihatyājau śiṣṭān sampālya mānavaḥ || 9 ||
putrau kuśalvau jātau vālmīkerāśrame varau|
lokāpavādāttyaktāyāṃ jñātau sucaritaśravāt || 10 ||
rājyebhiṣicya brahmāhamasmīti dhyānatatparaḥ|
daśavarṣasahastrāṇi daśavarṣasatāni ca || 11 ||
rājyaṃ kṛtvā kratūn kṛtvā svargaṃ devārccito yayau|
sapauraḥ sānujaḥ sītāputro janapadānvitaḥ ||
agniruvāca
vālmīkirnāradācchru tvā rāmāyaṇamakārayat|
savistaraṃ yadetacca śrṛṇuyātsa divaṃ vrajet ||
ityādimahāpurāṇe āgneye rāmāyaṇe uttarakāṇḍavarṇanaṃ nāma ekādaśo'dhyāyaḥ ||
agniruvāca
harivaṃśampravakṣayāmi viṣṇunābhyambujādajaḥ |
brahmaṇotristataḥ somaḥ somājjātaḥ purūravāḥ || 1 ||
tasmādāyurabhūttasmānnahuṣo'to yayātikaḥ|
yaduñca turvasuntasmāddevayānī vyajāyata || 2 ||
druhyañcānuñca pūruñca śarmmiṣṭhā vārṣaparvaṇī|
yadoḥ kule yādavāśca vasudevastaduttamaḥ || 3 ||
bhūvo bhārāvatārārthaṃ devakyāṃ vasudevataḥ|
hiraṇyakaśipoḥ putrāḥ ṣaḍ‌garbhā yoganidrayā || 4 ||
viṣṇuprayuktayā nītā devakījaṭharaṃ purā |
abhūcca saptamo garbho devakyā jaṭharād balaḥ || 5 ||
saṅ‌krāmito'bhūdrohiṇyāṃ rauhiṇeyastato iriḥ |
kṛṣṇāṣṭamyāñca nabhasi arddharātre caturbhujaḥ || 6 ||
devakyā vasudevena stuto bālo dvibāhukaḥ |
vasudevaḥ kaṃsabhayādyasodāśayane'nayat || 7 ||
yaśodāvālikāṃ gṛhya devakīśayane'nayat |
kaṃso bāladhvaniṃ śrutvā tāñcikṣaepa śilātale || 8 ||
vārītopi sa devakyā mṛtyurgarbhoṣṭamo mama|
śrutvā'śarīṇīṃ vācaṃ matto garbhāstu māritāḥ || 9 ||
samarpitāstu devakyā vivāhasamayeritāḥ|
sā kṣiptā bālikā kaṃsamākaśasthābravīdidam || 10 ||
kiṃ mayā kṣiptāyā kaṃsa jāto yastvāṃ vadhiṣyati|
sarvasvabhūto devānāṃ bhūbhāraharaṇāya saḥ || 11 ||
ityuktvā sā ca sumbhādīn hatvendreṇa ca saṃstutā|
āryā durgā vedagarbhā ambikā bhadrakālyapi || 12 ||
bhadrā kṣomyā kṣemakarī naikabāhurnamāmi tām|
trisandhyaṃ yaḥ paṭhennāma sarvān kāmānavāpnuyāt || 13 ||
kaṃsopi pūtanādīṃśca praiṣayad bālanāśane|
yaśodāpatinandāya vasudevena cārpitau || 14 ||
rakṣaṇāya ca saṃsāderbhītenaiva hi gokule|
rāmakṛṣṇau ceratustau gobhirgopālakaiḥ saha || 15 ||
sarvasya jagataḥ pālau gopālau tau babhūvatuḥ|
kṛṣṇaścolūkhale baddho dāmnā vyagrayaśodayā || 16 ||
yamalārjunamadhye'gād bhagnau ca yamalārjunau|
parivṛttaśca śakaṭaḥ pādakṣepāt stanārthinā || 17 ||
pūtanā stanapānena sā hatā hantumudyatā|
vṛndāvanagataḥ kṛṣṇaḥ kāliyaṃ yamunāhradāt || 18 ||
jitvā niḥ sārya cābdhisthañcakāra balasaṃstutaḥ|
kṣemaṃ tālavanaṃ cakre hatvā dhenukagarddabham || 19 ||
ariṣṭavṛṣabhaṃ hatvā keśinaṃ hayarūpiṇam|
śakrotsavaṃ parityajya kārito gotrayajñakaḥ || 20 ||
parvataṃ ghārayitvā ca śakrād vṛpṭirnivāritā|
namaskṛto mahendreṇa govindo'thārjunorpitaḥ || 21 ||
indrotsavastu tuṣṭena bhūyaḥ kṛṣṇena kāritaḥ|
rathastho mathurāñcāgāt kaṃsoktākrūrasaṃstutaḥ || 22 ||
gopībhiranuraktābiḥ krīḍitābhirnirīkṣitaḥ|
rajakaṃ cāprayacchantaṃ itvā vastrāṇi cāgrahīt || 23 ||
saha rāmeṇa mālābhṛnmālākāre varandadau|
dattānulepanāṃ kubjāmṛjuṃ cakre'hanad gajam || 24 ||
mattaṃ kuvalayāpīḍaṃ dvāri raṅgaṃ praviśya ca|
kaṃsādīnāṃ paśyatāṃ ca mañcasthānāṃ niyuddhakam || 25 ||
cakre cāraṇūramallena muṣṭikena balo'karot|
cāṇūramuṣṭikau tābhyāṃ hatau mallau tathāpare || 26 ||
jarāsandhasya te putrayau jarāsandhastadīritaḥ|
cakresa mathurārodhaṃ yādavairyuyudhe ca kaṃsage || 27 ||
rāmakṛṣṇau ca mathurāṃ tyaktvā gomantamāgatau|
jarāsandhaṃ vijityājau pauṇḍrakaṃ vāsudevakam || 29 ||
purīṃ ca dvārakāṃ kṛtvā nyavasad yādavairvṛtaḥ|
bhaumaṃ tu nākaṃ hatvā tenānītāśca kanyakāḥ || 30 ||
devagandharvayakṣāṇāṃ tā uvāha janārddanaḥ|
ṣoḍaśastrīsahastrāṇi rukmiṇyādyāstathāṣṭa ca || 31 ||
satyabhāmāsamāyukto garuḍe narakārdanaḥ|
maṇiśailaṃ santyaśca indraṃ jitvā harirdivi || 32 ||
pārijātaṃ samānīya satyabhāmāgṛhe'karot|
sāndīpaneśca śaśtrāstraṃ jñātvā, tadbālakaṃ dadau || 33 ||
jitvā pañcajanaṃ daityaṃ yamena ca supūjitaḥ|
avadhīt kālayavanaṃ mucukundena pūjitaḥ || 34 ||
vasudevaṃ devakīñca bhaktaviprāṃśca sorccayat|
revatyāṃ balabhadrācca yajñāte niśaṭhonmukau || 35 ||
kṛṣṇāt śāmbo jāmbavatyāmanyāsvanye'bhavan sutāḥ |
pradyumno'bhūcca rukmiṇyāṃ ṣaṣṭhe'hni sa hṛto balāt || 36 ||
śambareṇāmbudhau kṣiptomatsyojagrāha dhīvaraḥ|
taṃ matsyaṃ śambarāyādānmāyāvatyaica śambaraḥ || 37 ||
māyāvatī matsyamadhye dṛṣṭvā svaṃ patimādarāt|
papoṣa sā taṃ covāca ratiste'haṃ patirmama || 38 ||
kāmastvaṃ śambhunānaṅgaḥ kṛtohaṃ śambareṇa ca|
hṛtā na tasya patnī tvaṃ māyājñaḥ śambaraṃ jahi || 39 ||
tacchrutvā śambaraṃ hatvā pradyumnaḥ saha bhāryayā|
mā yāvatyā yayau kṛṣṇaṃ kṛṣṇo hṛṣṭo'tha rukmiṇī || 40 ||
pradyumnādanirudvobhūduṣāpatirudāradhīḥ|
bāṇo balisutastasya sutoṣā śoṇitaṃ puram || 41 ||
tapasā śivaputro'bhūd māyūradhvajapātitaḥ|
yuddhaṃ prāpsyasi bāṇa tvaṃ bāṇaṃ tuṣṭaḥ śivobhyadhāt || 42 ||
śivena krīḍatīṃ gaurīṃ dṛṣṭvoṣā saspṛhā patau|
tāmāha gaurī bharttā te niśi supteti darśanāt || 43 ||
vaiśākhamāsadvādaśyāṃ puṃso bharttā bhaviṣyati|
gauryyukta harṣitā coṣā gṛhe suptā dadarśa tam || 44 ||
ātmanā saṅgataṃ jñātvā tatsakhyā citralekhayā|
likhitādvai citrapaṭādanisddhaṃ samānayat || 45 ||
kṛṣṇaṇautraṃ dvārakāto duhitā bāṇamantriṇaḥ|
kumbhāṇḍasyāniruddhogādrarāma hyuṣayā saha || 46 ||
bāṇadhvajasya sampātai rakṣibhiḥ sa niveditaḥ|
aniruddhasya bāṇena yuddhamāsītsudāruṇam || 47 ||
śrutvā tu nāradāt kṛṣṇaḥ pradyumnabalabhadravān|
garuḍasthotha jitvāgnīñjvaraṃ māheśvarantathā || 48 ||
hariśaṅkarayoryuddhaṃ babhūvātha śarāśari|
nandivināyakaskandamukhāstākṣaryādibhirjitāḥ || 49 ||
jṛmbhite śaṅkare naṣṭe jṛmbhaṇāstreṇa viṣṇunā|
chinnaṃ sahastraṃ bāhūnāṃ rudreṇābhayamarthitam || 50 ||
viṣṇunā jīvito bāṇo dvibāhuḥ prābravīcchivam|
tvayā yadabhayaṃ dattaṃ bāṇasyāsya mayā ca tat || 51 ||
āvayornāsti bhedo vai bhedī narakamāpnuyāt|
śivādyaiḥ pūjito viṣṇuḥ soniruddha uṣādiyuk || 52 ||
dvārakāntu gato reme ugrasenādiyādavaiḥ|
aniruddhātmajo vajro mārkaṇḍeyāttu sarvavit || 53 ||
balabhadraḥ pralambaghno yamunākarṣaṇo'bhavat|
dvividasya kaperbhettā kauravonmādanāśanaḥ || 54 ||
harī remenekamūrttī rukmiṇyādibhirīśvaraḥ|
putrānutpādayāmāsa tvasaṃkhyātān sa yādavān ||
harivaṃśaṃ paṭhed yaḥ sa prāptakāmo hariṃ vrajet || 55 ||
ityādimahāpurāṇe āgneye harivaṃśavarṇanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ ||
agniruvāca
bhārataṃ sampravakṣayāmi kṛṣṇamāhātmyalakṣaṇam|
bhūbhāramaharadviṣṇunimittīkṛtya pāṇḍavān || 1 ||
viṣṇunābhyabjajo brahmā brahmāputro'triratritaḥ|
somaḥ somād budhastasmādaila āsīt purūravāḥ || 2 ||
tasmādāyustato rājā nahuṣo'to yayātikaḥ|
tataḥ purustasya vaṃśe bharato'tha nṛpaḥ kuruḥ || 3 ||
tadvaṃśe śāntanustasmādbhīṣmo gaṅgāsuto'nujau|
citrāṅgadau vicitraśca satyavatyāñca śāntanoḥ || 4 ||
svargaṃ gate śāntanau ca bhīṣmo bhāryyāvivarjjitaḥ|
apālayat bhrātṛrājyaṃ bālaści trāṅgado hataḥ || 5 ||
citrāṅgadena dve kanye kāśirājasya cāmbikā|
ambālikā ca bhīṣmeṇa ānīte vijitāriṇā || 6 ||
bhārye vicitravīryasya yakṣmaṇā sa divaṅgataḥ|
satyavatyā hyanumatādambikāyāṃ nṛpobhavat || 7 ||
dhṛtarāṣṭro'mbālikāyāṃ pāṇḍuśca vyāsataḥ sutaḥ|
gāndhāryyāṃ dhṛtarāṣṭrācca duryoṃdhanamukhaṃ śatam || 8 ||
śataśrṛṅgāśramapade bhāryāyogād yato mṛtiḥ|
ṛṣiśāpāttato dharmmāt kuntyāṃ pāṇḍoryudhiṣṭhiraḥ || 9 ||
vātādbhīmo'rjunaḥ śakrānmādryāmaśvikumārataḥ|
nakulaḥ sahadevaśca pāṇḍurmmādrīyuto mṛtaḥ || 10 ||
karṇaḥ kuntyāṃ hi kanyāyāṃ jāto duryodhanāśritaḥ|
kurupāṇḍavayorvairandaivayogād babhūva ha || 11 ||
duryodhanau jatugṛhe pāṇḍavānadahat kudhīḥ|
dagdhāgārādviniṣkrāntā mātṛṣaṣṭhāstu pāṇḍavāḥ || 12 ||
tatastu ekacakrāyāṃ brāhmaṇasya niveśane|
muniveṣāḥ sthitāḥ sarve nihatya vakarākṣasam || 13 ||
yayuḥ pāñcālaviṣayaṃ draupadyāste svayamvare|
samprāptā bāhuvedhena draupadī pañcapāṇḍavaiḥ || 14 ||
arddharājyaṃ tataḥ prāptā jñātā duryodhanādibhiḥ|
gāṇḍīvañca dhanurdivyaṃ pāvakādrathamuttamam || 15 ||
sārathiñcārjunaḥ saṅkhaye kṛṣṇamakṣayyaśāyakān|
brahmāstrārdistathā droṇātsarve śastraviśāradāḥ || 16 ||
kṛṣṇena so'rjuno vahniṃ khāṇḍave samatarpayat|
indravṛṣṭiṃ vārayaṃśca śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ || 17 ||
jitā diśaḥ pāṇḍavaiśca rājyañcakre yudhiṣṭhiraḥ|
bahusvarṇaṃ rājasūyaṃ ca sehai taṃ suyodhanaḥ || 18 ||
bhrātrā duḥ śāsanenoktaḥ karṇena prāptabhūtinā|
dyutakārye śakuninā dyūtena sa yudhiṣṭhiram || 19 ||
ajayattasya rājyañca sabhāstho māyayāhasat|
aṣṭāśītisahastrāṇi bhojayan pūrvavad dvijān || 20 ||
vane dvādaśavarṣāṇi pratijñātāni so'nayat|
aṣṭāśītisahastrāṇi bhojayan pūrvavad dvijān || 21 ||
sadhaumyo draupadīṣaṣṭhastataḥ prāyādvirāṭakam|
kaṅko dvijo hyavijñāto rājā bhīmotha sūpakṛt || 22 ||
bṛhannalārjuno bhāryā sairindhrī yamajau tathā|
anyanāmnā bhīmasenaḥ kīcakañcābadhīnniśi || 23 ||
draupadīṃ harttukāmaṃ tamarjunaścājayat kurūn|
kurvato gograhādīṃśca tairjñātāḥ pāṇḍavā atha || 24 ||
subhadrā kṛṣṇabhaginī arjunātsamajījanat|
abhimanyundadau tasmai virāṭaścottarāṃ sutām || 25 ||
saptākṣauhiṇīśa āsīddharmmarājo raṇāya saḥ|
kṛṣṇo dūtobravīd gatvā duryodhanamamarṣaṇam || 26 ||
ekādaśakṣauhiṇīśaṃ nṛpaṃ duryodhanaṃ tadā|
yudhiṣṭhirāyārddharājyaṃ dehi grāmāṃśca pañca vā || 27 ||
yudhyasva vā vacaḥ śrutvā kṛṣṇamāha suyodhanaḥ|
bhūsūcyagraṃ na dāsyāmi yotsye saṅ‌grahaṇodyataḥ || 28 ||
viśvarūpandarśayitvā adhṛṣyaṃ vidurārccitaḥ |
prāgādyudhiṣṭhiraṃ prāha yodhayainaṃ suyodhanam || 29 ||
ityādimahāpurāṇe āgneye ādiparvādivarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||
kurupāṇḍavasaṅ‌grāmavarṇanam |
agniruvāca
yaudhiṣṭhirī dauryodhanī kurukṣetraṃ yayau camūḥ|
bhīṣmadroṇādikān hṛṣṭvā nāyudhyata guruniti || 1 ||
pārthaṃ hyuvāca bhagavānnaśocyā bhīṣmamukhyakāḥ|
śarīrāṇi vināśīni na śarīrī vinaśyati || 2 ||
ayamātmā paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi viddhi tam |
siddhyasiddhyoḥ samo yogī rājadharmmaṃ prapālaya || 3 ||
kṛṣṇoktothārjuno'yudhyadrathastho vādyaśabdavān|
bhīṣmaḥ senāpatirabhūdādau dauryodhane bale || 4 ||
pāṇḍavānāṃ śikhaṇḍī ca tayoryuddhaṃ babhūva ha|
dhārttarāṣṭrāḥ pāṇḍavāṃśca jaghnuryuddhe sabhīṣmakāḥ || 5 ||
dhārttarāṣṭrān śikhaṇḍyādyāḥ pāṇḍavā jaghnurāheve|
devāsurasamaṃ yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ || 6 ||
babhūva svaḥ sthadevānāṃ paśyatāṃ prītibarddhanam|
bhīṣmostraiḥ pāṇḍavaṃ sainyaṃ daśāhobhirnyapātayat || 7 ||
daśame hyarjunau bāṇairbhiṣmaṃ vīraṃ vavarṣa ha|
śikhaṇḍī drupadotto'strairvavarṣa jalado yathā || 8 ||
hastyaśvarathapādātamanyonyāstranipātitam |
bhīṣmaḥ svacchandamṛtyuśca yuddhamārgaṃ pradarśya ca || 9 ||
vasūkto vasulokāya śaraśayyāgataḥ sthitaḥ|
uttarāyaṇamīkṣaṃśca dhyāyan viṣṇuṃstuvan sthitaḥ || 10 ||
duryodhane tu śokārtte droṇaḥ senāpatistvabhūt|
pāṇḍave harṣite sainye dhṛṣṭadyumnaścamūpatiḥ || 11 ||
tayoryuddhaṃ babhūvograṃ yamarāṣṭravivardhanam|
virāṭadrupadādyāśca nimagnā droṇasāgare || 12 ||
dauryodhanī mahāsenā hastyaśvarathapattinī|
dhṛṣṭadyumnādhipatitā droṇaḥ kāla ivābabhau || 13 ||
hatośvatthāmā cetyukte droṇaḥ śastrāṇi cātyajat|
dhṛṣṭadyumnaśarākrāntaḥ patitaḥ sa mahītale || 14 ||
pañcamehani durddharṣaḥ sarvakṣatraṃ pramathya ca|
duryodhane tu śokārte karṇaḥ senāpatistvabhūt || 15 ||
arjunaḥ pāṇḍavānāñca tayoryuddhaṃ babhūva ha|
śastraśastri mahāraudraṃ devāsuraraṇopamam || 16 ||
karṇārjunākhye saṅ‌prāme karṇorīnavadhīccharaiḥ|
dvitīyehani karṇastu arjunena nipātitaḥ || 17 ||
śalyo dinārddhaṃ yuyudhe hyabadhīttaṃ yudhiṣṭhiraḥ|
yuyudhe bhīmasenena hatasainyaḥ sayodhanaḥ || 18 ||
bahūn hatvā narādīṃśca bhīmasenamathābrabīt|
gadayā praharantaṃ tu bhīmastantu nyapātayat || 19 ||
gadayānyānujāṃstasya tasminnaṣṭādaśehani|
rātrau saṣuptañca balaṃ pāṇḍavānāṃ nyapātayat || 20 ||
akṣauhiṇīpramāṇantu aśvatthāmā mahābalaḥ|
draupadeyān sāpañcālān dhṛṣṭadyunnañca so'vadhīt || 21 ||
putrahīnāṃ draupadīṃ tāṃ rudantīmarjunastataḥ|
śiromaṇiṃ tu jagrāha aiṣikāstreṇa tasya ca || 22 ||
aśvatthāmāstranirddagdhaṃ jīvayāmāsa vai hariḥ|
uttarāyāstato garbhaṃ sa parīkṣidabhūnnṛpaḥ || 23 ||
kṛtavarmmā kṛpo drauṇistrayo muktāstato raṇāt |
pāṇḍavāḥ sātyakiḥ kṛṣṇaḥ sapta muktā na cāpare || 24 ||
striyaścārttāḥ samāśvāsya bhīmādyaiḥ sa yudhiṣṭhiraḥ |
saṃskṛtya prahatān vīrān dattodakadhanādikaḥ || 25 ||
bhīṣmācchāntanavācchrutvā dharmmān sarvāṃśca śāntidān |
rājadharmmānmokṣadharnmāndānadharmmān nṛpo'bhavat || 26 ||
aśvamedhe dadau dānaṃ brāhmaṇebhyorimarddanaḥ|
śrutvārjunānmauṣaleyaṃ yādavānāñca saṅ‌kṣayam ||
rājye parīkṣitaṃ sthāpya sānujaḥ svargamāptavān || 27 ||
ityādimahāpurāṇe āgneye mahābhāratavarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ |
agniruvāca
yudhiṣṭhire tu rājyasthe āśramādāśramāntaram|
dhṛtarāṣṭro vanamagād gāndhārī ca pṛthā dvica || 1 ||
vidurastvagninā dagdho vanajena divaṅgataḥ|
evaṃ viṣṇurbhuvo bhāramaharaddānavādikam || 2 ||
dharmmāyādharmmanāśāya nimittīkṛtya pāṇḍavān|
sa vipraśāpavyājena muṣalenāharat kulam || 3 ||
yādavānāṃ bhārakaraṃ vajraṃ rājyebhyaṣecayat|
devādeśāt prabhāse sa dehaṃ tyaktvā svayaṃ hariḥ || 4 ||
indraloke brahmaloke pūjyate svargavāsibhiḥ|
balabhadronantamūrttiḥ pātālasvargamīyivān || 5 ||
avināśī harirdevo dhyānibhiddharyeya eva saḥ|
vinā taṃ dvārakāsthānaṃ plāvayāmāsa sāgaraḥ || 6 ||
saṃskṛtya yādavān pārtho dattodakadhanādikaḥ|
striyoṣṭāvakraśāpena bhāryyā viṣṇośca yāḥ sthitāḥ || 7 ||
punastacchāpato nītā gopālairlaguḍāyudhaiḥ|
arjunaṃ hi tiraskṛtya pārthaḥ śokañcakāra ha || 8 ||
vyāsenāśvāsito mene balaṃ me kṛṣṇāsannidhau|
hastināpuramāgatya pārthaḥ sarvaṃ nyavedayat || 9 ||
yudhiṣṭhirāya sa bhrātre pālakāya nṛṇāntadā|
taddhanustāni cāstrāṇisa rathaste ca vājinaḥ || 10 ||
vinā kṛṣṇena tannaṣṭaṃ dānañcāśrotriye yathā|
tacchrutvā dharmmarājastu rājye sthāpya parīkṣitam || 11 ||
prasthānaṃ prasthito dhīmān draupadyā bhrātṛbhiḥ saha|
saṃsāranityatāṃ jñātvā japannaṣṭaśataṃ hareḥ || 12 ||
mahāpathe tu patitā draupadī sahadevakaḥ|
nakulaḥ phālguno bhīmo rājā śokaparāyaṇaḥ || 13 ||
indrānītarayārūḍhaḥ sānujaḥ svargamāptavān|
dṛṣṭvā duryodhanādīṃśca vāsudevaṃ ca harṣitaḥ ||
etatte bhārataṃ proktaṃ yaḥ paṭhetsa divaṃ vrajet || 14 ||
agniruvāca
vakṣye buddhāvatārañca paṭhataḥ śrṛṇvatorthadam|
purā devāsure yuddhe detyairddevāḥ papājitāḥ || 1 ||
rakṣa rakṣeti śaraṇaṃ vadanto jagmurīśvaram|
māyāmohasvarūposau śuddhodanasuto'bhavat || 2 ||
mohayāmāsa daityāṃstāṃstyājitā vedadharmakam|
te ca bauddhā babhūvurhi tebhyonye vedavarjitāḥ || 3 ||
ārhataḥ so'bhavat paścādārhatānakarot parān|
evaṃ pāṣaṇḍino jātā vedadharmmādivarjitāḥ || 4 ||
nārakārhaṃ karma cakrurgrahīṣyantyadhamādapi|
sarve kaliyugānte tu bhaviṣyanti ca saṅkarāḥ || 5 ||
dasyavaḥ śīlahīnāśca vedo vājasaneyakaḥ|
daśa pañca ca śākhā vai pramāṇena bhaviṣyati || 6 ||
dharmmakañcukasaṃvītā adharmarucayastathā|
mānupān bhakṣayiṣyanti mlecchāḥ pārthivarūpiṇaḥ || 7 ||
kalkī viṣṇuyaśaḥ putro yājñavalkyapurohitaḥ|
utsādayiṣyati mlecchān gṛhītāstraḥ kṛtāyudhaḥ || 8 ||
sthāpayiṣyati maryādāṃ cāturvarṇye yathocitām|
āśrameṣu ca sarveṣu prajāḥ saddharmmavartmani || 9 ||
kalkirūpaṃ parityajya hariḥ svargaṃ gamiṣyati|
tataḥ kṛtayugannāma purāvat sambhaviṣyati || 10 ||
varṇāśramāśca dharmeṣu sveṣu sthāsyanti sattama|
evaṃ sarveṣu kalpeṣu sarvamanvantareṣu ca || 11 ||
avatārā asaṅkhyātā atītānāgatādayaḥ|
viṣṇorddaśāvatārākhyān‌yaḥ paṭhet śrṛṇuyānnaraḥ || 12 ||
sovāptakāmo vimalaḥ sakulaḥ svargamāpnuyāt|
dharmmādharmmavyavasthānamevaṃ vai kurute harīḥ ||
avatīrṇaśca sa gataḥ sargādeḥ kāraṇaṃ hariḥ || 13 ||
ityadimahāpurāṇe āgneye buddhakalkyavatāravarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ ||
agniruvāca
jagatsargādikāṃ krīḍāṃ viṣṇorvakṣyedhunā śrṛṇu|
svargādikṛt sa sargādiḥ sṛṣṭyādiḥ saguṇoguṇaḥ || 1 ||
brahmāvyaktaṃ sadāgre'bhūt na khaṃ rātridinādikam|
prakṛtiṃ puruṣaṃ viṣṇuḥ praviśyākṣobhayattataḥ || 2 ||
sargakāle mahattattvamahaṅkārastato'bhavat|
vaikārikastaijasaśca bhūtādiścaiva tāmasaḥ || 3 ||
ahaṅkārācchabdamātramākāśamabhavattataḥ |
sparśamātro'nilastasmādrūpamātro'nalastataḥ  || 4 ||
rasamātrā āpa ito gandhamātrā mahī smṛtā |
ahaṅkārāttāmasāttu taijasānī ndriyāṇi ca || 5 ||
vaikārikā daśadevā mana ekādaśendriyam|
tataḥ svayambhūrbhagavān sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ || 6 ||
apa eva sasarjādau tāsu vīryamavāsṛjat |
āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ || 7 ||
ayanantasya tāḥ pūrvantena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ |
hiraṇyavarṇamabhavat tadaṇḍamudakeśayam || 8 ||
tasmin jajñe svayaṃ brahmā svayambhūriti naḥ śrutam|
hiraṇyagarbho bhagavānuṣitvā parivatsaram || 9 ||
tadaṇḍamakarod dvaidhandivaṃ bhuvamathāpi ca|
tayoḥ śakalayormmadhye ākāśamasṛjat prabhuḥ || 10 ||
apsuṃ pāriplavāṃ pṛthvīṃ diśaśca daśadhā dadhe|
tatra kālaṃmanovācaṃ kāmaṃ krodhamayo ratim || 11 ||
sasarja sṛṣṭintadrūpāṃ straṣṭumicchan prajāpatiḥ|
vidyutośanimeghāṃśca rohitendradhanūṃṣi ca || 12 ||
vayāṃsi ca sasarjādau parjanyañcātha vaktrataḥ|
ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñāsiddhaye || 13 ||
sādhyāstairayajandevān bhūtamuccāvacaṃ bhujāt |
sanatkumāraṃ rudrañca sasarjja krodhasambhavam || 14 ||
marīcimatryaṅgirasaṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum|
vasiṣṭhaṃ mānasāḥ sapta brahmāṇa iti niścitāḥ || 15 ||
saptaite janayanti sma prajā rudraśca sattama|
dvidhā kṛtvātmano dehamarddhena puruṣo'bhavat ||
arddhena nārī tasyāṃ sa brahmā vai cāsṛjat prajāḥ || 16 ||
svāyambhuvavaṃśavarṇanam
agniruvāca
priyavratottānapādau manoḥ svāyambhuvātsutau  |18.001
ajījanatsa tāṃ kanyāṃ śatarūpāṃ taponvitām(3)  ||18.001
ṭippaṇī
3 ajījanatsutāṃ kanyāṃ sadrūpāñca taponvitāmiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ | ajījanatsutāṃ kanyāṃ śatarūpāṃ taponvitāmiti ṅa,cihnitapustakapāṭhaḥ
kāmyāṃ(1) kardamabhāryātaḥ samrāṭkukṣirvirāṭprabhuḥ  |18.002
surucyāmuttamo jajñe putra uttānapādataḥ  ||18.002
sunītyāntu dhruvaḥ putrastapastepe sa kīrtaye  |18.003
dhruvo varṣasahasrāṇi trīṇi divyāni he mune  ||18.003
tasmai prīto hariḥ prādānmunyagre sthānakaṃ sthiram(2)  |18.004
ślokaṃ papāṭha hyuśanā vṛddhiṃ dṛṣṭvā sa tasya ca  ||18.004
aho'sya tapaso vīryamaho śrutamahodbhutam  |18.005
yamadya(3) purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ  ||18.005
tasmātśiṣṭiñca(4) bhavyañca dhruvācchambhurvyajāyata  |18.006
śiṣṭerādhatta(5) suchāyā pañca putrānakalmaṣān  ||18.006
ripuṃ ripuñjayaṃ ripraṃ vṛkalaṃ vṛkatejasam  |18.007
riporādhatta bṛhatī cākṣuṣaṃ sarvatejasam  ||18.007
ajījanatpuṣkariṇyāṃ vīriṇyāṃ cākṣuṣo manum  |18.008
manorajāyanta daśa naḍvalāyāṃ sutottamāḥ  ||18.008
ūruḥ(6) pūruḥ śatadyumnastapasvī satyavākkaviḥ  |18.009
agniṣṭuratirātraśca sudyumnaścātimanyukaḥ  ||18.009
ūrorajanayatputrān ṣaḍagneyo mahāprabhān  |18.010
aṅgaṃ sumanasaṃ svātiṃ kratumaṅgirasaṅgayam  ||18.010
aṅgātsunīthāpatyaṃ vai veṇamekaṃ vyajāyata  |18.011
ṭippaṇī
1 kāmyā iti ga, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ
2 sthānamuttamamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
3 yadatra iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
4 tasmātśliṣṭiñca iti ga, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ
5 śliṣṭeārādhatta iti kha, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ
6 urūriti kha,ga, ṅa, cihnitapustakatrayapāṭhaḥ
arakṣakaḥ pāparataḥ sa hato munibhiḥ kuśaiḥ  ||18.011
prajārthamṛṣayothāsya mamanthurdakṣiṇaṃ karaṃ  |18.012
veṇasya mathito pāṇau sambabhūva pṛthurnṛpaḥ  ||18.012
taṃ dṛṣṭvā munayaḥ prāhureṣa vai muditāḥ prajāḥ  |18.013
kariṣyati mahātejā yaśaśca prāpsyate mahat ||18.013
sa dhanvī kavacī jātastejasā nirdahanniva  |18.014
pṛthurvaiṇyaḥ prajāḥ sarvā rarakṣa kṣetrapūrvajaḥ  ||18.014
rājasūyābhiṣiktānāmādyaḥ(1) sa pṛthivīpatiḥ  |18.015
tasmāccaiva samutpannau nipuṇau sūtamāgadhau  ||18.015
tatstotrañcakraturvīrau rājābhūjjanarañjanāt |18.016
dugdhā gaustena śasyārthaṃ prajānāṃ jīvanāya ca  ||18.016
saha devairmunigaṇairgandharvaiḥ sāpsarogaṇaiḥ  |18.017
pitṛbhirdānavaiḥ sarpairvīrudbhiḥ parvatairjanaiḥ  ||18.017
teṣu teṣu ca pātreṣu duhyamānā vasundharā  |18.018
prādādyathepsitaṃ kṣīrantena prāṇānadhārayat ||18.018
pṛthoḥ putrau tu dharmajñau jajñāte'ntarddhipālitau  |18.019
śikhaṇḍinī havirdhānamantardhānātvyajāyata  ||18.019
havirdhānātṣaḍāgneyī dhiṣaṇājanayatsutān  |18.020
prācīnabarhiṣaṃ śukraṃ(2) gayaṃ kṛṣṇaṃ vrajājinau  ||18.020
prācīnāgrāḥ kuśāstasya pṛthivyāṃ yajato yataḥ  |18.021
prācīnabarhirbhagavānmahānāsītprajāpatiḥ  ||18.021
savarṇādhatta(3) sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ  |18.022
ṭippaṇī
1 rājasūyābhivyaktānāmādya iti kha,cihnitapustakapāṭhaḥ
2 śubhramiti ga,cihnitapustakapāṭhaḥ
3 suvarṇādhatta iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ
sarve pracetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ  ||18.022
apṛthagdharmacaraṇāste tapyanta mahattapaḥ  |18.023
daśavarṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ  ||18.023
prajāpatitvaṃ samprāpya tuṣṭā viṣṇośca nirgatāḥ  |18.024
bhūḥ khaṃ vyāptaṃ hi tarubhistāṃstarūnadahaṃśca te  ||18.024
mukhajāgnimarudbhyāṃ ca dṛṣṭvā cātha drumakṣayam  |18.025
upagamyābravīdetān rājā somaḥ prajāpatīn  ||18.025
kopaṃ yacchata dāsyanti kanyāṃ vo māriṣāṃ varām  |18.026
tapasvino muneḥ kaṇḍoḥ(1) pramlocāyāṃ mamaiva ca  ||18.026
bhaviṣyaṃ jānatā sṛṣṭā bhāryā vo'stu kulaṅkarī  |18.027
asyāmutpatsyate dakṣaḥ prajāḥ saṃvardhayiṣyati  ||18.027
pracetasastāṃ jagṛhurdakṣosyāñca tato'bhavat |18.028
acarāṃśca carāṃścaiva dvipadotha catuṣpadaḥ  ||18.028
sa sṛṣṭvā manasā(2) dakṣaḥ paścādasṛjata striyaḥ  |18.029
dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa  ||18.029
saptāviṃśati somāya catastro'riṣṭanemine  |18.030
dve caiva bahuputrāya dve caivāṅgirase adāt(3)  ||18.030
tāsu devāśca nāgādyā maithunānmanasā purā  |18.031
dharmasargampravakṣyāmi daśapatnīṣu dharmataḥ  ||18.031
viśvedevāstu viśvāyāḥ sādhyān sādhyā vyajāyata  |18.032
maruttvayā maruttvanto vasostu vasavo'bhavan  ||18.032
bhānostu bhānavaḥ putrā muhūrtāstu muhūrtajāḥ  |18.033
ṭippaṇī
1 kaṇṭhoriti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ karṇoriti ṅa,cihnitapustakapāṭhaḥ
2 sa dṛṣṭvā manasā iti kha, ga, cihnitapustakapāṭhaḥ
3 dve caiva bhāṇḍave tata iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ
sambāyā(1) dharmato ghoṣo nāgavīthī(2) ca yāmijā  ||18.033
pṛthivīviṣayaṃ sarvamarundhatyāṃ vyajāyata  |18.034
saṅkalpāyāstu saṅkalpā indornakṣatrataḥ sutāḥ  ||18.034
āpo dhruvañca somañca dharaścaivānilonalaḥ(3)  |18.035
pratyūṣaśca prabhāvaśca vasavoṣṭau ca nāmataḥ  ||18.035
āpasya putro vaitaṇḍyaḥ śramaḥ śānto munistathā  |18.036
dhruvasya kālo lokānto varcāḥ somasya vai sutaḥ  ||18.036
dharasya putro draviṇo(4) hutahavyavahastathā  |18.037
manoharāyāḥ śiśiraḥ prāṇotha ramaṇastathā(5)  ||18.037
purojavonilasyāsīdavijñāto'nalasya ca  |18.038
agniputraḥ kumāraśca śarastambe vyajāyata  ||18.038
tasya śākho viśākhaśca naigameyaśca pṛṣṭajaḥ  |18.039
kṛttikātaḥ kārttikeyo yatiḥ sanatkumārakaḥ(6)  ||18.039
pratyūṣāddevalo jajñe viśvakarmā prabhāvataḥ  |18.040
kartā śilpasahasrāṇāṃ tridaśānāñca vardhakiḥ  ||18.040
manuṣyāścopjīvanti śilpaṃ vai bhūṣaṇādikaṃ  |18.041
surabhī(7) kaśyapādrudrānekādaśa vijajñuṣī  ||18.041
mahādevaprasādena tapasā bhāvitā satī  |18.042
ṭippaṇī
1 lambāyā iti ga,cihnitapustakapāṭhaḥ
2 nagavīthī iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
3 dharmaścaivānilonala iti kha, ga, cihnitapustakapāṭhaḥ
4 dhariṣa iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ
5 maraṇastatheti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ
6 jātaḥ sanatkumārata iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ
7 yuvatī iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ
ajaikapādahirbraghnastvaṣṭā rudrāśca sattama(1)  ||18.042
tvaṣṭuścaivātmajaḥ śrīmānviśvarūpo mahāyaśāḥ  |18.043
haraśca bahurūpaśca tryambakaścāparājitaḥ  ||18.043
vṛṣākapiśca śambhuśca kapardī raivatastathā  |18.044
mṛgavyādhasya sarpaśca kapālī daśa caikakaḥ  |18.044
rudrāṇāṃ ca śataṃ lakṣaṃ yairvyāptaṃ sacarācaraṃ  ||18.044
1 saptama iti kha ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
ityādimāhāpurāṇe āgneye jagatsargavarṇanaṃ nāma aṣṭādaśo'dhyāyaḥ
agniruvāca
kaśyapasya vede sargamadityādiṣu he mune  |19.001
cākṣuṣe tuṣitā devāste'dityāṃ kaśyapātpunaḥ  ||19.001
āsan viṣṇuśca śakraśca tvaṣṭā dhātā tathāryamā  |19.002
pūṣā vivasvān savitā mitrotha varuṇo bhagaḥ  ||19.002
aṃśuśca dvādaśādityā āsan vaivasvatentare  |19.003
ariṣṭanemipatnīnāmapatyānīha ṣoḍaśa  ||19.003
bahuputrasya viduṣaścatasro vidyutaḥ sutāḥ[1] |19.004
pratyaṅgirasajāḥ śreṣṭhāḥ kṛśāśvasya surāyudhāḥ  ||19.004
udayāstamane sūrye tadvadete yuge yuge  |19.005
hiraṇyakaśipurdityāṃ hiraṇyākṣaśca kaśyapāt ||19.005
siṃhikā cābhavatkanyā vipracitteḥ parigrahaḥ  |19.006
rāhuprabhṛtayastasyāṃ saiṃhikeyā iti śrutāḥ  ||19.006
hiraṇyakaśipoḥ putrāścatvāraḥ prathitaujasaḥ  |19.007
anuhrādaśca hrādaśca prahrādaścātivaiṣṇavaḥ  ||19.007
saṃhrādaśca caturthobhūthrādaputro hradastathā  |19.008
hradasya putra āyuṣmān[2]śibirvāskala eva ca  ||19.008
virovanastu prāhrādirbalirjajñe virocanāt |19.009
baleḥ putraśataṃ tvāsīdvāṇaśreṣṭhaṃ[3]mahāmune  ||19.009
purākalpe hi bāṇena prasādyomāpatiṃ varaḥ[4]   |19.010
pārśvato vihariṣyāmītyevaṃ prāptaśca īśvarāt[5]   ||19.010
hiraṇyākṣasutāḥ pañca śambaraḥ śakunistviti[6]  |19.011
dvimūrdhā śaṅkurāryaśca[7]śatamāsan danoḥ sutāḥ  ||19.011
svarbhānostu prabhā kanyā pulomnastu śacī smṛtā  |19.012
upadānavī hayaśirā śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī  ||19.012
pulomā kālakā caiva vaiśvānarasute ubhe  |19.013
kaśyapasya tu bhārye dve tayoḥ putrāśca koṭayaḥ  ||19.013
prahrādasya catuṣkoṭyo nivātakavacāḥ kule  |19.014
tāmrāyāḥ ṣaṭsutāḥ syuśca kākī śvenī ca bhāsyapi  ||19.014
gṛdhrikā śuci sugrīvā[8]tābhyaḥ kākādayo'bhavan  |19.015
aśvāścoṣṭrāśca tāmrāyā aruṇo garuḍastathā  ||19.015
vinatāyāḥ sahasrantu sarpāśca surasābhavāḥ  |19.016
kādraveyāḥ sahasrantu śeṣavāsukitakṣakāḥ  ||19.016
daṃṣṭriṇaḥ krodhavaśajā dharotthāḥ[9](1) pakṣiṇo jale  |19.017
surabhyāṃ gomahiṣyādi irotpannāstṛṇādayaḥ  ||19.017
svasāyāṃ yakṣarakṣāṃsi muneraśvarasobhavan  |19.018
ariṣṭāyāntu gandharvāḥ kaśyapāddhi sthirañcaraṃ[10](2)  ||19.018
eṣāṃ putrādayo'saṅkhyā devairvai dānavā jitāḥ[11](3)  |19.019
ditirvinaṣṭaputrā vai toṣayāmāsa kaśyapaṃ  ||19.019
putramindraprahartāramicchatī prāpa kaśyapāt |19.020
pādāprakṣālanātsuptā tasyā garbhaṃ jaghāna ha  ||19.020
chidramanviṣya cendrastu te devā maruto'bhavan  |19.021
śakrasyaikonapañcāśatsahāyā dīptatejasaḥ  ||19.021
etatsarvaṃ harirbrahmā abhiṣicya pṛthuṃ nṛpaṃ  |19.022
dadau krameṇa rājyāni anyeṣāmadhipo hariḥ  ||19.022
dvijauṣadhīnāṃ candraśca apāntu varuṇo nṛpaḥ  |19.023
rājñāṃ vaiśravaṇo rājā sūryāṇāṃ viṣṇorīśvaraḥ  ||19.023
vasūnāṃ pāvako rājā marutāṃ vāsavaḥ prabhuḥ  |19.024
prajāpatīnāṃ dakṣo'tha prahlādo dānavādhipaḥ  ||19.024
pitṝṇāṃ ca yamo rājā bhūtādīnāṃ haraḥ[12]prabhuḥ  |19.025
himavāṃścaiva śailānāṃ nadīnāṃ sāgaraḥ prabhuḥ  ||19.025
gāndharvāṇāṃ citraratho nāgānāmatha vāsukiḥ  |19.026
sarpāṇāṃ takṣako rājā garuḍaḥ pakṣiṇāmatha  ||19.026
airāvato gajendrāṇāṃ govṛṣotha gavāmapi  |19.027
mṛgaṇāmatha śārdūlaḥ plakṣo vanaspatīśvaraḥ  ||19.027
uccaiḥśravāstathāśvānāṃ sudhanvā pūrvapālakaḥ  |19.028
dakṣiṇasyāṃ śaṅkhapadaḥ ketumān pālako jale  |19.028
hiraṇyaromakaḥ saumye pratisargoyamīritaḥ  ||19.028
ityādimahāpurāṇe āgneye pratisargavarṇanaṃ nāma ūnaviṃśatitamo'dhyāyaḥ
ṭippaṇī
agniruvāca
kaśyapasya vade sargamadityādiṣu he mune|
cākṣuṣe tuṣitā devāste'detyāṃ kaśyapātpunaḥ || 1 ||
āsan viṣṇuśca śakraśca tvaṣṭā dhātā tathārythamā |
pūṣā vivasvān savitā mitrotha varuṇo bhagaḥ || 2 ||
aṃśuśca dvādaśādityā āsan vaivasvatentare|
ariṣṭanemipatnīnāmapatyānīha ṣoḍaśa || 3 ||
bahuputrastha viduṣaścatastro vidyutaḥ sutāḥ |
pratyaṅgirasajāḥ śreṣṭhāḥ kṛśāśvasya surāyudāḥ || 4 ||
udayāstamane sūrye tadvadete yuge yuge|
hiraṇyakaśipurddityāṃ hiraṇyākṣaśca kaśyapāt || 5 ||
siṃhikā cābhavat kanyā vipracitteḥ parigrahaḥ|
rāhuprabhṛtayastasyāṃ saiṃhikeyā iti śrutāḥ || 6 ||
hiraṇyakaśipoḥ putrāscatvāraḥ prathitaujasaḥ|
anuhrādaśca hlādaśca prahrādaścātivaiṣṇavaḥ || 7 ||
saṃhrādaśca caturthobhūt hrādaputro hradastathā|
hradasya putra āyuṣmān śibirvāskala eva ca || 8 ||
virojanastu prāhrādirbalirjajñe virocanāt|
baleḥ putraśataṃ tvāsīd‌bāṇaśreṣṭhaṃ mahāmune || 9 ||
purā kalpe hi vāṇena prasādyomāpatiṃ varaḥ |
pārśvato vihariṣyāmītyevaṃ prāptaśca īśvarāt || 10 ||
hiraṇyākṣasutāḥ pañca sambaraḥ śakunistviti |
dvimūrddhā śahkurāryasca śatamāsan danoḥ sutāḥ || 11 ||
svarbhānostu prabhā kanyā pulomnastu śacī smṛtā|
 upadānavī hayaśirā śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī || 12 ||
pulomā kālakā caiva vaiśvānarasute ubhe|
kaśyapaspa tu bhārye dve tayoḥ putrāsca koṭayaḥ || 13 ||
prahrādasya catuṣkoṭyo nivātakavacāḥ kule|
tāmrāyāḥ ṣaṭ sutāḥ syuśca kākī śvenī ca bhāsyapi || 14 ||
gṛdhrikā śruci sugrīvā tābhyaḥ kākādayo'bhavan|
aśvāścoṣṭrāśca tāmrāyā aruṇo garuḍastathā || 15 ||
vinatāyāḥ sahastrantu sarpāśca surasābhavāḥ|
kādraveyāḥ sahastrantu śeṣavāsukitakṣakāḥ || 16 ||
daṃṣṭriṇaḥ krodhavaśajā dharotyāḥ
pakṣiṇo jale| surabhyāṃ gomahiṣyādi harotpannāstṛṇādayaḥ || 17 ||
khasāyāṃ yakṣarakṣāṃsi munerapsarasobhavat|
ariṣṭāyāntu gandharvāḥ kaśyapāddhi sthirañcaram || 18 ||
eṣāṃ putrādayo'saṅkhyā devairvai dānavā jitāḥ |
ditirvinaṣṭaputrā vai toṣayāmāsa kaśyapam || 19 ||
putramindrapraharttāramicchatī prāpa kaśyapāt|
pādāprakṣālanāt suptā tasyā garbhaṃ jaghāna ha || 20 ||
chidramanviṣya cendrastu te devā maruto'bhavan|
śakrasyaikonapañcāśatsahāyā dīptatejasaḥ || 21 ||
etat sarvaṃ harirbrahmā abhiṣicya pṛthuṃ nṛpam|
dadau krameṇa rājyāni anyeṣāmadhipo hariḥ || 22 ||
dvijauṣadhīnāṃ candraśca apāntu varuṇo nṛpaḥ|
rājñāṃ vaiśravaṇo rājā sūryāṇāṃ viṣṇurīśvaraḥ || 23 ||
vasūnāṃ pāvako rājā marutāṃ vāsavaḥ prabhuḥ|
prajāpatīnāṃ dakṣotha prahlādo dānavādhipaḥ || 24 ||
pitṝṇāṃ ca yamo rājā bhūtādīnāṃ haraḥ prabhuḥ|
himavāṃścaiva śailānāṃ nadīnāṃ sāgaraḥ prabhuḥ || 25 ||
gandharvāṇāṃ citraratho nāgānāmatha vāsukiḥ|
sarpāṇāṃ takṣako rājā garuḍaḥ pakṣiṇāmatha || 26 ||
airāvato gajendrāṇāṃ govṛṣotha gavāmapi|
mṛgāṇāmatha śārdūlaḥ plakṣo vanaspatīśvaraḥ || 27 ||
uccaiḥ śravāstathāśvānāṃ sudhanvā pūrvapālakaḥ|
dakṣiṇasyāṃ śaṅkhapadaḥ ketumān pālako jale ||
hiraṇyaromakaḥ saumye pratisargoyamīritaḥ || 28 ||
ityadimahāpurāṇe āgneye pratisargavarṇanaṃ nāma ūnaviṃśatitamo'dhyāyaḥ |
agniruvāca
prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmāṇastu saḥ|
tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargo hi sa smṛtaḥ || 1 ||
vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ|
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto buddhipūrvakaḥ || 2 ||
mukhyaḥ sargascaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ|
tiryak‌strotāstu yaḥ proktastairyyagyonyastataḥ smṛtaḥ || 3 ||
tathod‌rdhvastrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ|
tatorvākastrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ || 4 ||
aṣṭamonugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasaśca yaḥ|
pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāsca trayaḥ smṛtāḥ || 5 ||
prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamastathā|
brahmato nava sargāstu jagato mūlahetavaḥ || 6 ||
khyātyādyā dakṣakanyāstu bhṛgvādyā upayemire|
nityo naimittikaḥ sargastridhā prakathito janaiḥ || 7 ||
prākṛtā dainandinī syādantarapralayādan|
jāyate yatrānudinaṃ nityasargo hi sammataḥ || 8 ||
devau dhātāvidhātārau bhṛgoḥ khyātirasūyata|
śriyañca patnī viṣṇoryā stutā śakreṇa vṛddhaye || 9 ||
dhāturvidhāturdvau putrau kramāt prāṇo mṛkaṇḍukaḥ|
mārkaṇḍeyo mṛkaṇḍośca jajñe vedaśirāstataḥ || 10 ||
paurṇamāsaśca sambhūtyāṃ marīcerabhavat sutaḥ|
smṛtyāmaṅgirasaḥ putrāḥ sinīvālī kuhūstathā || 11 ||
rākāścānumatiścātreranasūyāpyajījanat|
somaṃ durvāsasaṃ putraṃ dattātreyañca yoginam || 12 ||
prītyāṃ pulastyabhāryāyāṃ dattolistatsutobhavat|
kṣamāyāṃ pulahājjātāḥ sahiṣṇuḥ karmapādikāḥ || 13 ||
sannatyāñca kratorāsan bālikhilyā mahaujasaḥ|
aṅguṣṭhaparvamātrāste ye hi ṣaṣṭisahastriṇaḥ || 14 ||
urjjāyāñca vaśiṣṭhāśca rājā gātrordhvabāhukaḥ |
savanaścālaghuḥ sukraḥ sutapāḥ sapta carṣayaḥ || 15 ||
pāvakaḥ pavamānobhūcchuciḥ svāhāgnijobhavat|
agnisvāttā varhiṣado'nagnayaḥ sāgnayo hyajāt || 16 ||
pitṛbhyaśca svadhāyāñca menā vaidhāriṇī sute |
hiṃsābhāryā tvadharmasya tayorjajñe tathānṛtam || 17 ||
kanyā ca nikṛtistābhyāṃ bhayannarakameva ca|
māyā ca vedanā caiva mithunantvidametayoḥ || 18 ||
tayorjajñetha vai māyāṃ mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam|
vedanā ca sutaṃ cāpi duḥ khaṃ jajñetha rauravāt || 19 ||
mṛtyorvyādhijarāśokatṛṣṇākrodhāśca jajñire|
brahmaṇaśca rudan jāto rodanādrudranāmakaḥ || 20 ||
bhavaṃ śarvamatheśānaṃ tathā paśupatiṃ dvija|
bhīmamugraṃ mahādevamuvāca sa pitāmahaḥ || 21 ||
dakṣakopācca tadbhāryā dehantatyāja sā satī|
himavadduhitā bhūtvā patnī śambhorabhūt punaḥ || 22 ||
ṛṣibhyo nāradādyuktāḥ pūjāḥ snānādipūrvikāḥ|
svāyambhuvādyāstāḥ kṛtvā viṣṇavāderbhuktimuktidāḥ || 23 ||
ityādimahāpurāṇe āgneye jadatsargavarṇanaṃ nāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ|
nārada uvāca
sāmānyapūjāṃ viṣṇavādervakṣye mantrāṃśca sarvadān|
samastaparivārāya acyutāya namo yajeta || 1 ||
dhātre vidhātre gaṅgāyai yamunāyai nidhī tathā|
dvāraśriyaṃ vāstunavaṃ śaktiṃ kūrmmanantakam || 2 ||
pṛthivīṃ dharmmakaṃ jñānaṃ vairāgyaiśvaryameva ca|
adharmādīn kandanālapadmakeśarakarṇikāḥ || 3 ||
ṛgvedādyaṃ kṛtādyañca sattvādyarkkādimaṇḍalam|
vimalotkarṣiṇī jñānā kriyā yogā ca tā yajet || 4 ||
prahvīṃ satyāṃ tatheśānānugrahasanamūrttikām |
durgāṃ giraṅgaṇaṃ kṣetraṃ vāsudevādikaṃ yajet || 5 ||
hṛdayañca śiraḥ śūlaṃ varmanetramathāstrakam|
śaṅkhaṃ cakraṃ gadāṃ padmaṃ śrīvatsaṃ kaustubhaṃ yajet || 6 ||
vanamālāṃ śriyaṃ puṣṭiṃ garuḍaṃ gurumarcayet|
indramagniṃ yamaṃ rakṣo jalaṃ vāyuṃ dhaneśvaram || 7 ||
īśānantamajaṃ cāstraṃ vāhanaṃ kumudādikam|
viṣvakasenaṃ maṇḍalādau siddhiḥ pūjādinā bhavet || 8 ||
śivapūjātha sāmānyā pūrvaṃ nandinamarccayet|
mahākālaṃ yajedgaṅgāṃ yamunāñca gaṇādikam || 9 ||
giraṃ śriyaṃ guruṃ vāstuṃ śaktyādīn dharmakādikam|
vāmā jyeṣṭhā tathā raudrī kālī kalavikāriṇī || 10 ||
balavikariṇī cāpi balapramathinī kramāt|
sarvabhūtadamanī ca madanonmādinī śivāsanam || 11 ||
hāṃ huṃ hāṃ śivamūrttaye sāṅgavaktraṃ śivaṃ yajet|
hauṃ śivāya hāmityādi hāmīśānādivaktrakam || 12 ||
hrīṃ gaurīṃ gaṃ gaṇaḥ śakramukhāścaṇḍīhṛdādikāḥ|
kramātsūryyārcyane mantrā daṇḍī pūjyaśca piṅgalaḥ || 13 ||
uccaiḥ śravāścāruṇaśca prabhūtaṃ vimalaṃ yajet|
sārādhyoparamasukhaṃ skandādyaṃmadhyato yajet || 14 ||
dīptā sūkṣmā jayā bhadrā vibhūtirvimalā tathā|
amoghā vidyutā caiva pūjyātha sarvatomukhī || 15 ||
arkkāsanaṃ hi haṃ khaṃ kha solkāyeti ca mūrtikām|
hrāṃ hrīṃ sa sūryyāya nama āṃ namo hradayāya ca || 16 ||
arkkāya śikase tadvadagnīśāsuravāyugān |
bhūrbhavaḥ svare jvālini śikhā huṃ kavacaṃ smṛtam || 17 ||
māṃ netraṃ vastathārkkāstraṃ rājñī śaktiśca niṣkubhā |
somo'ṅgārakotha budho jīvaḥ śukraḥ śaniḥ kramāt || 18 ||
rāhuḥ ketustejaścaṇḍaḥ saṅ‌kṣepādatha pūjanam|
āsanaṃ mūrttaye mūlaṃ hṛdādyaṃ paricārakaḥ || 19 ||
viṣṇavāsanaṃ viṣṇumūrtte roṃ śrīṃ śrīṃ śrīdharo hariḥ|
hrīṃ sarvamūrttimantrīyamiti trailokyamohanaḥ || 20 ||
hrīṃ  hṛṣīkeśaḥ klīṃ viṣṇuḥ svarairddīrghairhṛdādikam|
samastaiḥ pañcamī pūjā saṅ‌grāmādau jayādidā || 21 ||
cakraṃ gadāṃ kramācchaṅkhaṃ muṣalaṃ khaḍgaśārṅgakam|
pāśāṅkuśau ca śrīvatsaṃ kaustubhaṃ vanamālayā || 22 ||
śrīṃ śrīrmahālakṣmītātārkṣyo gururindrādayo'rccanam|
sarasvatyāsanaṃ mūrttirauṃ hrīṃ devī sarasvatī || 23 ||
hṛdādyālakṣmīrmmedhā ca kalātuṣṭiśca puṣṭikā|
gaurī prabhāmatī durgā gaṇo guruśca kṣetrapaḥ || 24 ||
tathā gaṃ gaṇapataye ca hrīṃ gauryai ca śrīṃ śriyai|
hrīṃ tvaritāyai hrīṃ sau tripurā caturthyantanamontakāḥ || 25 ||
praṇavādyāñca nāmādyamakṣaraṃ bindusaṃyutam|
oṃ yutaṃ vā sarvamantrapūjanājjapataḥ smṛtāḥ || 26 ||
homāttilaghṛtādyaiñca dharmmakāmārthamokṣadāḥ|
pūjāmantrān paṭhedyastu bhuktabhogo divaṃ vrajet || 27 ||
ityādimahāpurāṇe āgneye vāsudevādipūjākathanaṃ nāmaekaviṃśatitamo'dhyāyaḥ||
nārada uvāca
vakṣye snānaṃ kriyādyarthaṃ nṛsiṃhena tu mṛttikām|
gṛhītvā tāṃ dvidhā kṛtvā manaḥ strānamathaikayā || 1 ||
nimajjayācamya vinyasya siṃhena kṛtārakṣakaḥ|
vidhisnāṃ tataḥ kuryyāt prāṇāyāmapuraḥ saram || 2 ||
hṛdi dhyāyan harijñānaṃ mantreṇāṣṭākṣareṇa hi|
tridhā pāṇitale mṛtsanāṃ digbandhaṃ siṃhajaptataḥ || 3 ||
vāsudevaprajaptena tīrthaṃsaṅkalpya cālabhet|
gātraṃ vedādinā mantraiḥ sammārjyārādhya mūrttinā || 4 ||
kṛtvāghamarṣaṇaṃ vastraṃ paridhāya samācaret|
vinyasya mantrairdvirmmārjya pāṇisthaṃ jalameva ca || 5 ||
nārāyaṇena saṃyamya vāyumāghrāya cotsṛjet|
jalaṃ dhyāyan hariṃ paścaddattvārghyaṃ dvādaśākṣaram || 6 ||
japtvānyāñchataśastasya yogapīṭhāditaḥ kramāt|
mantrān dik‌pālaparyantānṛṣīn pitṛgaṇānapi || 7 ||
manuṣyān sarvabhūtāni sthāvarāntānyathāvaset|
nyasya cāṅgāni saṃhṛtya mantrānyāgagṛhaṃ vrajet || 8 ||
evamanyāsu pūjāsu mūlādyaiḥ snānamācaret || 9 ||
ityādimahāpurāṇe āgneye snānavidhikathanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ|
nārada uvāca
cakṣye pūjāvidhiṃ viprā yata kṛtvā sarvamāpnuyāt|
prakṣālitāṅ‌ghnirācamya vāgyataḥ kṛtasakṣakaḥ || 1 ||
prāṅ‌mukhaḥ svastikaṃ bad‌dhvā padmādyaparameva ca|
yaṃ vījaṃ nābhimadhyasthaṃ dhūmraṃ caṇḍānilātmakam || 2 ||
viśeṣayedaśeṣantu dhyāyet kāyāttu kalmaṣam|
kṣauṃ hṛt‌paṅkajamadhyasthaṃ vījaṃ te jonidhiṃ smaran || 3 ||
adhoddharvatiryag‌gābhistu jvālābhiḥ kalpraṣaṃ dahet|
śaśāṅkākṛtivaddhyāyedambarasthaṃ sudhāmbubhiḥ || 4 ||
hatpadmāvyāpibhirddehaṃ svakamāplāvayetsudhīḥ |
susumnāyonimārgeṇa sarvanāḍīvisarppibhiḥ || 5 ||
śodhayitvā nyasettattvaṃ karasuddhirathāstrakam|
vyāpakaṃ hastayoradau dakṣiṇāṅguṣṭhatoṅgakam || 6 ||
mūlaṃ dehe dvādaśāṅgaṃ nyasenmantrairdviṣaṭ‌kakaiḥ|
hṛdayaṃ ca śiraścaiva śikhā varmmāstralocane || 7 ||
udaraṃ ca tathā pṛṣṭhaṃ bāhurujānupādakaṃ|
mudrāṃ dattvā smared viṣṇuṃ japtvāṣṭaśatamarccayet || 8 ||
vāme tu varddhanīṃ nyasya pūjādravyaṃ tu dakṣiṇe|
prakṣālyāstreṇa cārghyeṇa gandhapuṣpānvite nyaset || 9 ||
caitanyaṃ sarvvagaṃ jyotiraṣṭajaptena vāriṇā|
phaḍantena tu saṃsicya haste dhyātvā hariṃ pare || 10 ||
dharmaṃ jñānaṃ ca vairāgyamaiśvaryyaṃ vahnidiṅamukhāḥ|
adharmādīni gātrāṇi pūrvādau yogapīṭhake || 11 ||
kūrmaṃ pīṭhe hyanantañca yamaṃ sūryyādimaṇḍalam|
vimalādyāḥ keśarasthānugrahā karṇikāsthitā || 12 ||
pūrvaṃ svahṛdaye dhyātvā āvāhyārccaicca maṇḍale|
arghyaṃ pādyaṃ tathā cāmaṃ madhuparkkaṃ punaśca tat || 13 ||
snānaṃ vastropavītañca bhūṣaṇaṃ gandhapuṣpakam|
dhūpadīpanaivedyāni puṇḍarīkākṣavidyayā || 14 ||
yajedaṅgāni pūrvādau dvāri pūrve pareṇḍajam|
dakṣe cakraṃ gadāṃ saumye koṇe śaṅkhaṃ dhanurnyaset || 15 ||
devasya vāmato dakṣe ceṣudhī khaḍ‌gameva ca|
vāme carmma śriyaṃ puṣṭiṃ vāmegrato nyaset || 16 ||
vanamālāñca śrīvatsakaustubhau dik‌patīnvahiḥ|
svamantraiḥ pūjayet sarvān viṣṇurarghovasānataḥ|| 17 ||
vyastena ca samastena aṅgairvījena vai yajet|
japtvā pradakṣiṇīkṛtya stutvārghyañca samarpya ca || 18 ||
hṛdaye vinyaseddhyātvā ahaṃ brahmā haristviti|
āgacchāvāhane yojyaṃ kṣamasveti visarjjane || 19 ||
evamaṣṭākṣārādyaiśca pūjāṃ kṛtvā vimuktibhāk|
ekamūrttyarccanaṃ proktaṃ navavyūhārccanaṃ śrṛṇu || 20 ||
aṅguṣṭhakadvaye nyasya vāsudevaṃ balādikān|
tarjjanyādau śarīretha śirolalāṭavaktrake || 21 ||
hṛnnābhiguhyajānvaṅ‌ghrau madhye pūrvādikaṃ yajet |
ekapīṭhaṃ navavyūhaṃ navapīṭhañca pūrvavat || 22 ||
navāvje navamūrttyā ca navavyūhañca pūrvavat|
iṣṭaṃ madhye tataḥ sthāne vāsudevañca pūjayet || 23 ||
ityādimahāpurāṇe āgneye ādimūrtyādipūjāvidhirnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ|
nārada uvāca
agnikāryaṃ pravakṣyāmi yena syātsarvakāmabhāk |24.001
caturabhyadhikaṃ viṃśamaṅgulaṃ caturasrakaṃ  ||24.001
sūtreṇa sūtrayitvā tu kṣetraṃ tāvatkhanetsamaṃ  |24.002
khātasya mekhalā kāryā tyaktvā caivāṅguladvayaṃ  ||24.002
sattvādisañjñā(1)[1] pūrvāśā dvādaśāṅgulamucchritā  |24.003
aṣṭāṅgulā dvyaṅulātha caturaṅgulavistṛtā  ||24.003
yonirdaśāṅgulā ramyā ṣaṭcaturdvyaṅgulāgragā  |24.004
kramānnimnā tu kartavyā paścimāśāvyavasthitā  ||24.004
aśvatthapatrasadṛśī kiñcitkuṇḍe niveśitā  |24.005
turyāṅgulāyatā nālaṃ pañcadaśāṅgulāyataṃ  ||24.005
mūlantu tryaṅgulaṃ(2)[2] yonyā agraṃ tasyāḥ ṣaḍaṅgulaṃ  |24.006
lakṣaṇañcaikahastasya dviguṇaṃ dvikarādiṣu  ||24.006
ekatrimekhalaṃ kuṇḍaṃ vartulādi vadāmyahaṃ  |24.007
kuṇḍārdhe tu sthitaṃ sūtraṃ koṇe yadatiricyate  ||24.007
tadardhaṃ diśi saṃsthāpya bhrāmitaṃ vartulaṃ bhavet |24.008
kuṇḍārdhaṃ koṇabhāgārdhaṃ diśiścottarato vahiḥ  ||24.008
pūrvapaścimato yatnāllāñchayitvā tu madhyataḥ  |24.009
saṃsthāpya bhrāmitaṃ kuṇḍamardhacandraṃ bhavetśubhaṃ  ||24.009
padmākāre dalāni syurmekhalānāntu vartule  |24.010
bāhudaṇḍapramāṇantu homārthaṃ kārayetsrucaṃ  ||24.010
saptapañcāṅgulaṃ vāpi caturasrantu kārayet |24.011
tribhāgena bhavedgartaṃ madhye vṛttaṃ suśobhanam  ||24.011
tiryagūrdhvaṃ samaṃ khātādvahirardhantu śodhayet |24.012
aṅgulasya caturthāṃśaṃ śeṣārdhārdhaṃ tathāntataḥ  ||24.012
khātasya mekhalāṃ ramyāṃ śeṣārdhena tu kārayet |24.013
kaṇṭhaṃ tribhāgavistāraṃ aṅguṣṭhakasamāyataṃ  ||24.013
sārdhamaṅguṣṭhakaṃ vā syāttadagre tu mukhaṃ bhavet |24.014
caturaṅgulavistāraṃ pañcāṅgulamathāpi vā  ||24.014
trikaṃ dvyaṅgulakaṃ tatsyānmadhyantasya suśobhanam  |24.015
āyāmastatsamastasya madhyanimnaḥ suśobhanaḥ  ||24.015
śuṣiraṃ kaṇṭhadeśe syādviśedyāvatkanīyasī  |24.016
śeṣakuṇḍantu kartavyaṃ yathāruci vicitritaṃ  ||24.016
sruvantu hastamātraṃ syāddaṇḍakena samanvitaṃ (1)[3]  |24.017
vaṭukaṃ dvyaṅgulaṃ(2)[4] vṛttaṃ kartavyantu suśobhanaṃ  ||24.017
gopadantu yathā magnamalpapaṅke tathā bhavet |24.018
upalipya likhedrekhāmaṅgulāṃ vajranāsikāṃ(1)[5]  ||24.018
saumyāgrā prathamā tasyāṃ rekhe pūrvamukhe tayoḥ  |24.019
madhye tisrastathā kuryāddakṣiṇādikrameṇa tu  ||24.019
evamullikhya cābhyukṣya praṇavena tu mantravit |24.020
viṣṭaraṃ kalpayettena tasmin śaktintu vaiṣṇavīṃ  ||24.020
alaṃ kṛtvā mūrtimatīṃ kṣipedagniṃ hariṃ smaran  |24.021
prādeśamātrāḥ samidho datvā parisamuhya taṃ  ||24.021
darbhaistridhā paristīrya pūrvādau tatra pātrakaṃ  |24.022
āsādayedidhmavahnī bhūmau ca śrukśruvadvayaṃ  ||24.022
ājyasthālī carusthālī kuśājyañca praṇītayā  |24.023
prokṣayitvā prokṣaṇīñca gṛhītvāpūrya vāriṇā  ||24.023
pavitrāntarhite haste pariśrāvya ca tajjalaṃ  |24.024
prāṅnītvā prokṣaṇīpātraṇjyotiragre nidhāya ca  ||24.024
tadadbhistriśca samprokṣya iddhmaṃ vinyasya cāgrataḥ  |24.025
praṇītāyāṃ supuṣpāyāṃ viṣṇuṃ dhyātvottareṇa ca  ||24.025
ājyasthālīmathājyena sampūryāgre nidhāya ca  |24.026
samplavotpavanābhyāntu kuryādājyasya saṃskṛtiṃ  ||24.026
akhaṇḍitāgrau nirgarbhau kuśau prādeśamātrakau  |24.027
tābhyāmuttānapāṇibhyāmaṅguṣṭhānāmikena tu  ||24.027
ājyaṃ tayostu saṅgṛhya dvirnītvā triravāṅkṣipet(2)[6]  |24.028
sruksruvau cāpi saṅgṛhya tābhyāṃ prakṣipya vāriṇa  ||24.028
pratapya darbhaiḥ sammṛjya punaḥ prakṣyālya caiva hi  |24.029
niṣṭapya sthāpayitvā(1)[7] tu praṇavenaiva sādhakaḥ  ||24.029
praṇavādinamontena paścāddhomaṃ samācaret |24.030
garbhādhānādikarmāṇi yāvadaṃśavyavasthayā  ||24.030
nāmāntaṃ vratabandhāntaṃ samāvartāvasānakam  |24.031
adhikārāvasānaṃ vā karyādaṅgānusārataḥ  ||24.031
praṇavenopacārantu kuryātsarvatra sādhakaḥ  |24.032
aṅgairhomastu kartavyo yathāvittānusārataḥ  ||24.032
garbhādānantu prathamaṃ tataḥ puṃsavanaṃ smṛtam  |24.033
sīmantonnayanaṃ jātakarma nāmānnaprāśanam  ||24.033
cūḍakṛtiṃ vratabandhaṃ vedavratānyaśeṣataḥ(2)[8]  |24.034
samāvartanaṃ patnyā ca yogaścāthādhikārakaḥ(3)[9]  ||24.034
hṛdādikramato dhyātvā ekaikaṃ karma pūjya ca  |24.035
aṣṭāvaṣṭau tu juhuyātpratikarmāhutīḥ punaḥ  ||24.035
pūrṇāhutiṃ tato dadyātśrucā mūlena sādhakaḥ  |24.036
vauṣaḍantena mantreṇa plutaṃ susvaramuccaran  ||24.036
viṣṇorvahnintu saṃskṛtya śrapayedvaiṣṇavañcarum  |24.037
ārādhya sthiṇḍile viṣṇuṃ mantrān saṃsmṛtya saṃśrapet(4)[10]  ||24.037
āsanādikrameṇaiva sāṅgāvaraṇamuttamam  |24.038
gandhapuṣpaiḥ samabhyarcya dhyātā devaṃ surottamam  ||24.038
ādhāyedhmamathāghārāvājyāvagnīśasaṃsthitau  |24.039
vāyavyanairṛtāśādipravṛttau tu yathākramam  ||24.039
ājyabhāgau tato hutvā cakṣuṣī dakṣiṇottare  |24.040
madhyetha juhuyātsarvamantrānarcākrameṇa tu  ||24.040
ājyena tarpayenmūrterdaśāṃśenāṅgahomakam  |24.041
śataṃ sahasraṃ vājyādyaiḥ samidbhirvā tilaiḥ saha(1)[11]  ||24.041
samāpyārcāntu homāntāṃ śucīn śiṣyānupoṣitān  |24.042
āhūyāgre niveśyātha hyastreṇa prokṣayetpaśūn  ||24.042
śiṣyānātmani saṃyojya avidyākarmabandhanaiḥ  |24.043
liṅgānuvṛttaścaitanyaṃ saha liṅgena pāśitam(2)[12]  ||24.043
dhyānamārgena samprokṣya vāyubījena śodhayet |24.044
tato dahanabījena sṛṣṭiṃ brahmāṇḍasañjñikām  ||24.044
nirdagdhāṃ sakalāṃ dhyāyedbhasmakūṭanibhasthitām  |24.045
plāvayedvāriṇā bhasma saṃsāraṃ vārmayaṃ smaret(3)[13]24.045
tatra śaktiṃ nyasetpaścātpārthivīṃ bījasañjñikām  |24.046
tanmātrābhiḥ samastābhiḥ saṃvṛtaṃ pārthivaṃ śubham  ||24.046
aṇḍantadudbhavandhyāyettadādhārantadātmakam  |24.047
tanmadhye cintayenmūrtiṃ pauruṣīṃ praṇavātmikām  ||24.047
liṅgaṃ saṅkrāmayetpaścādātmasthaṃ pūrvasaṃskṛtam (4)[14]  |24.048
vibhaktendriyasaṃsthānaṃ kramādvṛddhaṃ vicintayet ||24.048
tatoṇḍamabdamekaṃ tu sthitvā dviśakalīkṛtam  |24.049
dyāvāpṛthivyau śakale tayormadhye prajāpatim  ||24.049
jātaṃ dhyātvā punaḥ prokṣya praṇavena tu saṃśritam  |24.050
mantrātmakatanuṃ kṛtvā yathānyāsaṃ puroditam  ||24.050
viṣṇurhastaṃ tato mūrdhni datvā dhyātvā tu vaiṣṇavam  |24.051
evamekaṃ bahūn vāpi janitvā dhyānayogataḥ  ||24.051
karau saṅgṛhya mūlena netre baddhvā tu vāsasā  |24.052
netramantreṇa mantrī tān sadanenāhatena tu  ||24.052
kṛtapūjo guruḥ samyakdevadevasya tattvavān  |24.053
śiṣyān puṣpāñjalibhṛtaḥ prāṅmukhānupaveśayet ||24.053
arcayeyuśca tepyevamprasūtā guruṇā harim  |24.054
kṣiptvā puṣpāñjaliṃ tatra puṣpādibhiranantaram  ||24.054
amantramarcanaṃ kṛtvā(1)[15] guroḥ pādārcanantataḥ  |24.055
vidhāya dakṣiṇāṃ dadyātsarvasvaṃ cārdhameva vā  ||24.055
guruḥ saṃśikṣayecchiṣyān taiḥ pūjyo nāmabhirhariḥ  |24.056
viśvaksenaṃ yajedīśaṃ śaṅkhacakragadādharam  ||24.056
tajjapantañca tarjanyā maṇḍalasthaṃ visarjayet ||57||24.057
viṣṇunirmālyamakhilaṃ viṣvaksenāya cārpayet |24.058
praṇītābhistathātmānamabhiṣicya ca kuṇḍagaṃ  ||24.058
vahnimātmani saṃyojya viṣvaksenaṃ visarjayet |24.059
bubhukṣuḥ sarvamāpnoti mumukṣurlīyate harau  ||24.059
ityādimahāpurāṇe āgneye agnikāryādikathanaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ
nārada uvāca
vāsudevādimantrāṇāṃ pūjyānāṃ lakṣaṇaṃ vade|
vāsudevaḥ saṅkarṣaṇaḥ pradyumnaścāniruddhakaḥ || 1 ||
namo bhagavate cādau a ā aṃ aḥ svavījakāḥ |
oṅkārādyā namontāśca namo nārāyaṇastataḥ || 2 ||
oṃ tat sad brahmaṇe caiva oṃ namo viṣṇave namaḥ|
oṃ kṣoṃ oṃ namo bhagavate narasiṃhāya vai namaḥ || 3 ||
oṃ bhūrnamo bhagavate varāhāya narādhipāḥ|
javāruṇaharidrābhā nīlaśyāmalalohitāḥ || 4 ||
meghāgnimadhupiṅgābhā vallabhā nava nāyakāḥ|
aṅgāni svaravījānāṃ svanāmāntairyathākramam || 5 ||
hṛdayādīni kalpeta vibhaktaistantravedibhiḥ|
vyañcanādīni bījāni teṣāṃ lakṣaṇamanyathā || 6 ||
dīrghasvaraistu bhinnāni namontāntasthitāni tu|
ahgāni hrasvayuktāni upāṅgānīti varṇyate || 7 ||
vibhaktanāmavarṇāntasthitāni vīdamuttamam |
dīrghairhrasvaiśca saṃyuktaṃ sāṅgopāṅgaṃsvaraiḥ kramāt  || 8 ||
vyañcanānāṃ kramo hyeṣa hṛdayādiprakūptaye|
svavījena svanāmāntairvibhaktānyaṅganābhiḥ || 9 ||
yuktāni hṛdayādīni dvādaśāntādi pañcataḥ |
ārabhya kalpayitvā tu japet siddhyanurūpataḥ || 10 ||
hṛdayañca śiraścuḍā kavacaṃ netramastakam|
ṣaḍaṅgāni tu vījānāṃ mūlasya dvādaśāṅgakam || 11 ||
hṛcchiraśca śikhā varmma cāstranetrantathodaram|
pṛṣṭhabāhūrujānū~śca jaṅghā pādau kramānnyaset || 12 ||
kaṃ ṭaṃ paṃ śaṃ vainateyaḥ khaṃ ṭhaṃ phaṃ ṣaṃ gadāmanuḥ |
gaṃ ḍaṃ baṃ saṃ puṣṭimantro ghaṃ ḍhaṃ bhaṃ haṃ śriyai namaḥ || 13 ||
vaṃ śaṃ maṃ kṣaṃ pāñcajanyaṃ chaṃ taṃ paṃ kaustubhāya ca|
jaṃ khaṃ vaṃ sudarśanāya śrīvatsāya saṃ vaṃ daṃ caṃ laṃ || 14 ||
oṃ dhaṃ vaṃ vanamālāyai mahānantāya vai namaḥ |
nirbījapadamantrāṇaṃ padairaṅgāni kalpayet || 15 ||
jātyantairnāmasaṃyuktairhṛdayādīni pañcadhā|
praṇavaṃ hṛdayādīni tataḥ proktāni pañcadhā || 16 ||
praṇavaṃ hṛdayaṃ pūrvaṃ parāyeti śiraḥ śikhā|
nāmnātmanā tu kavacaṃ astraṃ nāmāntakaṃ bhavet || 17 ||
oṃ parāstrādisvanāmātmā caturthyanto namontakaḥ|
ekavyūhādipaḍ‌viśavyūhāttasyātmano manuḥ || 18 ||
kaniṣṭhādikarāgreṣu prakṛtiṃ dehakerccayet|
parāya puruṣātmā syāt prakṛtyātmā dvirūpakaḥ || 19 ||
oṃ parāyāgnyātmane caiva vāyvarkkau ca dvirūpakaḥ|
agniṃ trimūrttau vinyasya vyāpakaṃ karadehayoḥ || 20 ||
vāyvarkkau karaśākhāsu savyetarakaradvaye|
hṛdi mūrttau tanāveṣa trivyūhe turyyarūpake || 21 ||
ṛgvedaṃ vyāpakaṃ haste aṅgulīṣu yajurnyaset|
taladvayetharvarūpaṃ śirohṛccaraṇāntakaḥ || 22 ||
ākāśaṃ vyāpakaṃ nyasya kare dehe tu pūrvavat|
aṅgulīṣu ca vāyvādi śirohṛd‌guhyapādake || 23 ||
vāyurjyotirjalaṃ pṛthvī pañcavyūhaḥ samīritaḥ|
manaḥ śrotrantvagdṛgjihvā ghrāṇaṃ ṣaḍ‌vyūha īritaḥ || 24 ||
vyāpakaṃ mānasaṃ nyasya tatoṅguṣṭhāditaḥ kramāt|
mūrddhāsyahṛd‌guhyapatsu kathitaḥ karuṇātmakaḥ || 25 ||
ādimūrttistu sarvatra vyāpako jīvasañ‌jñitaḥ|
bhūrbhuvaḥ svarmmaharjjanastapaḥ satyañca saptadhā || 26 ||
kare dehe nyasedādyamaṅguṣṭhādikrameṇa tu|
talasaṃsthaḥ saptamaśca lokeśo dehake kramāt || 27 ||
dehe śirolalāṭāsyahṛd‌guhyāṅ‌ghriṣusaṃsthitaḥ|
agniṣṭomastathokthastu ṣoḍaśī vājapeyakaḥ || 28 ||
atirātrāptoryāmañca yajñātmā saptarūpakaḥ|
dhīrahaṃ manaḥ śabdaśca sparśarūparasāstata || 29 ||
gandho buddhirvyāpakaṃ tu kare dehe nyaset kramāt|
nyasedantyau ca talayoḥ ke lalāṭe mukhe hṛdi || 30 ||
nābhau guhye ca pāde ca aṣṭavyūhaḥ pumān smṛta |
jīvo buddhirahaṅkāro manaḥ śabdo guṇonilaḥ || 31 ||
rūpaṃ raso navātmāyaṃ jīva ah‌guṣṭhakadvaye|
tarjanyādikramāccheṣaṃ yāvadvāmapradeśinīm || 32 ||
dehe śirolalāṭāsyahṛnnābhiguhyajānuṣu|
pādayośca daśātmāyaṃ indro vyāpī samāsthitaḥ || 33 ||
aṅ‌guṣṭakadvaye vahnistarjanyādau pareṣu ca|
śirolalāṭavaktreṣu hṛnnābhiguhyajānuṣu || 34 ||
pādayorekādaśātmā manaḥ śrotraṃ tvageva ca|
cakṣurjihvā tathā ghrāṇaṃ vāk‌pāṇyaṅghriśca pāyukaḥ || 35 ||
upasthaṃ mānaso vyāpī śrotramaṅguṣṭhakadvaye|
tarjanyādikramādaṣṭau atiriktaṃ taladvaye || 36 ||
uttamāṅgalalāṭāsyahṛnnābhāvatha guhyake|
ūruyugme tathā jaṅghe gulphapādeṣu ca kramāt || 37
viṣṇurmmadhuharaścaiva trivikramakavāmanau|
śrīdharotha hṛṣīkeśaḥ padmanābhastathaiva ca || 38 ||
dāmodaraḥ keśavaśca nārāyaṇastataḥ paraḥ|
mādhavaścātha govindo viṣṇuṃ vai vyāpakaṃ nyaset || 39 ||
aṅ‌guṣṭhādau tale dvau ca pāde jānuni vai kaṭau|
śiraḥ śikharakaṭyāñca jānupādādiṣu nyaset || 40 ||
dvādaśātmā pañcaviṃśaḥ ṣaḍ‌viṃśavyūhakastathā|
puruṣo dhīrahaṅkāro manaścittañca śabdakaḥ || 41 ||
tathā sparśo raso rūpaṃ gandhaḥ śrotraṃ tvacastathā|
cakṣurjihvā nāsikā ca vāk‌pāṇyaṅghriśca pāyavaḥ || 42 ||
upastho bhūrjalantejo vāyurākāśameva ca|
puruṣaṃ vyāpakaṃ nyasya aṅguṣṭhādau daśa nyaset || 43 ||
śeṣān hastatale nyasya śirasyatha lalāṭake|
mukhahṛnnābhiguhyorujānvaṅghrau karaṇodūtau || 44 ||
pāde jānvorupasthe ca hṛdaye mūd‌rdhni ca kramāt|
paraśca puruṣātmādau ṣaḍ‌viṃśe pūrvavatparam || 45 ||
sañcintya maṇḍalaike tu prakṛtiṃ pūjayed‌budhaḥ|
pūrvayāmyāpyasaumyeṣu hṛdayādīni pūjayet || 46 ||
astramagnyādikoṇeṣu vainateyādi pūrvavat|
dik‌pālāṃśca vidhistvanyaḥ trivyūhegniśca madhyataḥ || 47 ||
pūrvādidig‌balāvāsorājyādibhiralaṅ‌kṛtaḥ|
karṇikāyāṃ nābhasaśca mānasaḥ karṇikāsthitaḥ || 48 ||
viśvarūpaṃ sarvasthityai yajedrājyajayāya ca|
sarvavyūhaiḥ samāyuktamaṅgairapi ca pañcabhiḥ || 49 ||
garuḍadyaistathendrādyaiḥ sarvān kāmānavāpnuyāt|
viṣvak‌senaṃ yajennāmnā vai bījaṃ vyomasaṃsthitam || 50 ||
ityādimahāpurāṇe āgneye mantrapradarśanaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ|
nārada uvāca
mudrāṇāṃ lakṣaṇaṃ vakṣye sānnidhyādiprakārakam|
añcaliḥ prathamā mudrā vandanī hṛdayānugā || 1 ||
ūddharvāṅguṣṭho vāmamuṣṭirddakṣiṇāṅguṣṭhabandhanam|
savyasya tasya cāṅguṣṭho yasya coddharve prakīrttitaḥ || 2 ||
tisnaḥ sādharaṇā vyūhe athāsādhāraṇā imāḥ|
kaniṣṭhādivimokena aṣṭau mudrā yathākramam || 3 ||
aṣṭānāṃ pūrvvabījānāṃ kramaśastvavadhārayet|
aṅguṣṭhena kaniṣṭhāntaṃ nāmayitvāṅgulitrayam || 4 ||
ūddh‌rvaṃ kṛtvā sammukhañca thījāya navamāya vai|
vāmahastamathottānaṃ kṛtvārddhaṃ nāmayecchanaiḥ ||5 ||
varāhasya smṛtā mudrā aṅgānāñca kramādimāḥ|
ekaikāṃ mocayed bad‌dhvā vāmamuṣṭau tathāṅ‌gulīm || 6 ||
ākuñcayet pūrvamudrāṃ dakṣiṇetyevameva ca|
ūd‌rdhvāṅ‌guṣṭho vāmamuṣṭirmudrāsiddhistato bhavet || 7 ||
ityādimahāpurāṇe āgneye mudrāpradarśanaṃ nāma ṣaḍ‌viṃśo'dhyāyaḥ|
dīkṣāvighikathanam |
nārada uvāca
vakṣye dīkṣāṃ sarvadāñca maṇḍalebje hariṃ yajet |27.001
daśamyāmupasaṃhṛtya yāgadravyaṃ samastakaṃ  ||27.001
vinyasya nārasiṃhena sammantrya śatavārakaṃ  |27.002
sarṣapāṃstu phaḍantena(1)[1] rakṣoghnān sarvataḥ kṣipet ||27.002
śaktiṃ sarvātmakāṃ tatra nyasetprāsādarūpiṇīṃ  |27.003
sarvauṣadhiṃ samāhṛtya vikirānabhimantrayet ||27.003
śatavāraṃ śubhe pātre vāsudevena sādhakaḥ  |27.004
saṃsādhya paṇjagavyantu pañcabhirmūlamūrtibhiḥ  ||27.004
nārāyaṇāntaiḥ samprokṣya kuśāgraistena tāṃ bhuvaṃ(3)[2]|27.005
vikirānvāsudevena kṣipeduttānapāṇinā  ||27.005
tridhā pūrvamukhastiṣṭhan dhyāyetviṣṇuṃ tathā hṛdi  |27.006
vardhanyā sahite kumbhe sāṅgaṃ viṣṇuṃ prapūjayet ||27.006
śatavāraṃ mantrayitvā tvastreṇaiva ca vardhanīṃ  |27.007
acchinnadhārayā siñcanīśānāntaṃ nayecca taṃ  ||27.007
kalasaṃ pṛṣṭhato nītvā sthāpayedvikiropari  |27.008
saṃhṛtya vikirān darbhaiḥ kumbheśaṃ karkarīṃ yajet ||27.008
savastraṃ pañcaratnāḍhyaṃ khaṇḍile pūjayeddhariṃ  |27.009
agnāvapi samabhyarcya mantrān sañjapya pūrvavat ||27.009
prakṣālya puṇḍarīkena vilipyāntaḥ sugandhinā  |27.010
ukhāmājyena(1)[3] saṃpūrya gokṣīreṇa tu sādhakaḥ  ||27.010
ālokya vāsudevena(2)[4] tataḥ saṅkarṣaṇena ca  |27.011
taṇḍulānājyasaṃsṛṣṭān kṣipetkṣīre susaṃskṛte  ||27.011
pradyumnena smāloḍya darvyā saṅghaṭṭayecchanaiḥ  |27.012
pakvamuttārayetpaścādaniruddhena deśikaḥ  ||27.012
prakṣālyālipya tatkuryādūrdhvapuṇḍraṃ tu bhasmanā  |27.013
nārāyaṇena pārśveṣu carumevaṃ susaṃskṛtaṃ  ||27.013
bhāgamekaṃ tu devāya kalaśāya dvitīyakaṃ  |27.014
tṛtīyena tu bhāgena pradadyādāhutitrayaṃ  ||27.014
śiṣyaiḥ saha caturthaṃ tu gururadyādviśuddhaye(3)[5]  |27.015
nārāyaṇena sammantrya saptadhā kṣīravṛkṣajam  ||27.015
dantakāṣṭhaṃ bhakṣayitvā tyaktvā jñātvāsvapātakaṃ  |27.016
aindrāgnyuttarakeśānīmukhaṃ patitamuttamaṃ  ||27.016
śubhaṃ siṃhaśataṃ hutvā(4)[6] ācamyātha praviśya ca  |27.017
pūjāgāraṃ nyasenmantrī prācyāṃ viṣṇuṃ pradakṣiṇaṃ  ||27.017
saṃsārārṇavamagnānāṃ paśūnāṃ pāśamuktaye  |27.018
tvameva śaraṇaṃ deva sadā tvaṃ bhaktavatsala  ||27.018
devadevānujānīhi prākṛtaiḥ pāśabandhanaiḥ  |27.019
pāśitānmocayiṣyāmi tvatprasādātpaśūnimān  ||27.019
iti vijñāpya deveśaṃ sampraviśya paśūṃstataḥ  |27.020
dhāraṇābhistu saṃśodhya pūrvajjvalanādinā  ||27.020
saṃskṛtya mūrtyā saṃyojya(1)[7] netre baddhvā pradarśayet |27.021
puṣpapūrṇāñjalīṃstatra kṣipettannāma yojayet ||27.021
amantramarcanaṃ tatra pūrvavatkārayetkramāt |27.022
yasyāṃ mūrtau patetpuṣpaṃ tasya tannāma nirdiśet ||27.022
śikhāntasammitaṃ sūtraṃ pādāṅguṣṭhādi ṣaḍguṇaṃ  |27.023
kanyāsu kartitaṃ raktaṃ(2)[8] punastattriguṇīkṛtam  ||27.023
yasyāṃ saṃlīyate viśvaṃ yato viśvaṃ prasūyate  |27.024
prakṛtiṃ prakriyābhedaiḥ saṃsthitāṃ tatra cintayet ||27.024
tena prākṛtikān pāśān grathitvā tattvasaṅkhyayā(3)[9]  |27.025
kṛtvā śarāve tatsūtraṃ kuṇḍapārśve nidhāya tu(4)[10]  ||27.025
tatastattvāni sarvāṇi dhyātvā śiṣyatanau nyaset |27.026
sṛṣṭikramātprakṛtyādipṛthivyantāni deśikaḥ  ||27.026
tatraikadhā paṇcadhā syāddaśadvādaśadhāpi vā(4)[11]  |27.027
jñātavyaḥ sarvabhedena grathitastattvacintakaiḥ  ||27.027
aṅgaiḥ pañcabhiradhvānaṃ nikhilaṃ vikṛtikramāt |27.028
tanmātrātmani saṃhṛtya māyāsūtre paśostanau(1)[12]  ||27.028
prakṛtirliṅgaśaktiśca kartā buddhistathā manaḥ  |27.029
pañcatanmātrabuddhyākhyaṃ karmākhyaṃ bhūtapañcakaṃ  ||27.029
dhyāyecca dvādaśātmānaṃ sūtre dehe tathecchayā  |27.030
hutvā sampātavidhinā sṛṣṭeḥ sṛṣṭikrameṇa tu  ||27.030
ekaikaṃ śatahomena dattvā pūrṇāhutiṃ tataḥ  |27.031
śarāve sampuṭīkṛtya kumbheśāya nivedayet ||27.031
adhivāsya yathā nyāyaṃ bhaktaṃ śiṣyaṃ tu dīkṣayet |27.032
karaṇīṃ kartarīṃ vāpi(2)[13] rajāṃsi khaṭikāmapi  ||27.032
anyadapyupayogi syātsarvaṃ tadvāyugocare  |27.033
saṃsthāpya mūlamantreṇa parāmṛśyādhivādhivāsayet ||27.033
namo bhūtebhyaśca baliḥ kuśe śete smaran hariṃ  |27.034
maṇḍapaṃ bhūṣayitvātha vitānaghaṭalaḍḍukaiḥ(3)[14]  ||27.034
maṇḍaletha yajedviṣṇuṃ tataḥ santarpya pāvakaṃ  |27.035
āhūya dīkṣayecchiṣyān baddhapadmāsanasthitān  ||27.035
sammokṣya viṣṇuṃ hastena mūrdhānaṃ spṛśya vai kramāt |27.036
prakṛtyādivikṛtyantāṃ sādhibhūtādhidaivatāṃ  ||27.036
sṛṣṭimādhyātmikīṃ kṛtvā hṛdi tāṃ saṃharetkramāt |27.037
tanmātrabhūtāṃ sakalāṃ jīvena samatāṃ gatāṃ  ||27.037
tataḥ samprārthya kambheśaṃ sūtraṃ saṃhṛtya deśikaḥ  |27.038
agneḥ samīpamāgatya pārśve taṃ sanniveśya tu  ||27.038
mūlamantreṇa sṛṣṭīśamāhutīnāṃ śatena taṃ  |27.039
udāsīnamathāsādya pūrṇāhutyā ca deśikaḥ  ||27.039
śuklaṃ rajaḥ samādāya mūlena śatamantritaṃ  |27.040
santāḍya hṛdayantena huṃphaṭkārāntasaṃyutaiḥ  ||27.040
viyogapadasaṃyuktairvījaiḥ padādibhiḥ kramāt |27.041
pṛthivyādīni tattvāni viśliṣya juhuyāttataḥ  ||27.041
vahnāvakhilatattvānāmālaye vyāhṛte harau  |27.042
nīyamānaṃ kramātsarvaṃ tatrādhvānaṃ smaredbudhaḥ  ||27.042
tāḍanena viyojyaivaṃ(1)[15] ādāyāpādya śāmyatāṃ  |27.043
prakṛtyāhṛtya juhuyādyathokte jātavedasi  ||27.043
garbhādhānaṃ jātakarma bhogañcaiva layantathā  |27.044
śuddhaṃ tattvaṃ samuddhṛtya pūrṇāhutyā tu deśikaḥ  |27.045
sannayeddvipare tattve yāvadavyāhṛtaṃ kramāt ||27.045
tatparaṃ jñānayogena vilāpya paramātmani  |27.046
vimuktabandhanaṃ jīvaṃ parasminnavyaye pade  ||27.046
nivṛttaṃ paramānande śuddhe buddhe smaredbudhaḥ  |27.047
dadyātpūrṇāhutiṃ paścādevaṃ dīkṣā samāpyate  ||27.047
prayogamantrān vakṣyāmi yairdīkṣā homasaṃlayaḥ  |27.048
oṃ yaṃ bhūtāni viśuddhaṃ huṃ phaṭ
anena tāḍanaṃ kuryādviyojanamiha dvayaṃ  ||27.048
oṃ yaṃ bhūtānyāpātayehaṃ
ādānaṃ kṛtvā cānena prakṛtyā yojanaṃ śṛṇu  |27.049
oṃ yaṃ bhūtāni puṃścāho
homamantraṃ pravakṣyāmi tataḥ pūrṇāhutermanuṃ  ||27.049
oṃ bhūtāni saṃhara svāhā | oṃ aṃ oṃ namo bhagavate vāsudevāya vauṣaṭ
pūrṇāhutyanantare tu tadvai śiṣyantu sādhayet(1)[16]  |27.050
evaṃ tattvāni sarvāṇi kramātsaṃśodhayedbudhaḥ  ||27.050
namontena svabījena tāḍanādipuraḥsaram  |27.051
oṃ vāṃ varmendriyāṇi | oṃ deṃ buddhīndriyāṇi
yaṃ bījena samānantu tāḍanādiprayogakam  ||27.051
oṃ suṃgandhatanmātre viyuṅkṣva huṃ phaṭ | oṃ sampāhiṃ hā(2)[17] || oṃ khaṃ khaṃ kṣa prakṛtyā(3)[18] | oṃ suṃ huṃ gandhatanmātre saṃhara svāhā
tataḥ pūrṇāhutiścaivamuttareṣu prayujyate  |27.052
oṃ rāṃ rasatanmātre | oṃ bheṃ rūpatanmātre | oṃ raṃ sparśatanmātre | oṃ eṃ śabdatanmātre | oṃ bhaṃ namaḥ | oṃ soṃ ahaṅkāraḥ | oṃ naṃ buddhe | oṃ oṃ prakṛte
ekamūrtāvayaṃ prokto dīkṣāyogaḥ samāsataḥ  |27.052
evameva prayogastu navavyūhādike smṛtaḥ  ||27.052
dagdhāparasmin sandadhyānnirvāṇe prakṛtinnaraḥ  |27.053
avikāre samādadhyādīśvare prakṛtinnaraḥ  ||27.053
śodhayitvātha bhutāni karmāṅgāni(4)[19] viśodhayet |27.054
buddhyākhyānyatha tanmātramanojñānamahaṅkṛtiṃ  ||27.054
liṅgātmānaṃ viśodhyānte prakṛtiṃ śodhāyetpunaḥ  |27.055
puruṣaṃ prākṛtaṃ śuddhamīśvare dhāmni saṃsthitaṃ  ||27.055
svagocarīkṛtāśeṣabhogamuktau kṛtāspadaṃ  |27.056
dhyāyan pūrṇāhutiṃ dadyāddīkṣeyaṃ tvadhikāriṇī  ||27.056
aṅgairārādhya mantrasya nītvā tattvagaṇaṃ samaṃ  |27.057
kramādevaṃ viśodhyānte sarvasiddhisamanvitaṃ  ||27.057
dhyāyan pūrṇāhitiṃ dadyātdīkṣeyaṃ sādhake smṛtā  |27.058
dravyasya vā na sampattiraśaktirvātmano yadi  ||27.058
iṣṭvā devaṃ yathā pūrvaṃ sarvopakaraṇānvitaṃ  |27.059
sadyodhivāsya dvādaśyāṃ dīkṣayeddeśikottamaḥ  ||27.059
bhakto vinītaḥ śārīrairguṇaiḥ sarvaiḥ samanvitaḥ  |27.060
śiṣyo nātidhanī yastu sthaṇḍilebhyarcya dīkṣayet ||27.060
adhvānaṃ nikhilaṃ daivaṃ(2)[20] bhautaṃ vādhyātmikī kṛtaṃ  |27.061
sṛṣṭikrameṇa śiṣyasya dehe dhyātvā tu deśikaḥ  ||27.061
aṣṭāṣṭāhutibhiḥ pūrvaṃ kramātsantarpya sṛṣṭimān  |27.062
svamantrairvāsudevādīn jananādīn visarjayet(2)[21]  ||27.062
homena śodhayetpaścātsaṃhārakramayogataḥ  |27.063
yonisūtrāṇi baddhāni muktvā karmāṇi deśikaḥ  ||27.063
śiṣyadehātsamāhṛtya kramāttattvāni śodhayet |27.064
agnau prākṛtike viṣṇau layaṃ nītvādhidaivake  ||27.064
śuddhaṃ tattvamaśuddhena pūrṇāhutyā tu sādhayet(3)[22]  |27.065
śiṣye prakṛtimāpanne dagdhvā prākṛtikān guṇān  ||27.065
maucayedadhikāre vā niyuñjyāddeśikaḥ śiśūn(1)[23]  |27.066
athānyān śaktidīkṣāṃ vā kuryātbhāve sthito guruḥ  ||27.066
bhaktyā samprātipannānāṃ yatīnāṃ nirdhanasya ca  |27.067
sampūjya sthaṇḍile viṣṇuṃ pārśvasthaṃ sthāpya putrakaṃ  ||27.067
devatābhimukhaḥ śiṣyastiryagāsyaḥ svayaṃ sthitaḥ  |27.068
adhvānaṃ nikhilaṃ dhyātvā parvabhiḥ svairvikalpitaṃ  ||27.068
śiṣyadehe tathā devamādhidaivikayācanaṃ  |27.069
dhyānayogena sañcintya pūrvavattāḍanādinā  ||27.069
kramāttattvāni sarvāṇi śodhayetsthaṇḍile harau  |27.070
tāḍanena viyojyātha gṛhītvātmani tatparaḥ(2)[24]  ||27.070
deve saṃyojya saṃśodhya gṛhītvā tatsvabhāvataḥ  |27.071
ānīya śuddhabhāvena sandhayitvā krameṇa tu  ||27.071
śodhayeddhyānayogena sarvato jñānamudrayā  |27.072
śuddheṣu sarvatattveṣu pradhāne ceśvare sthite  ||27.072
dagdhvā nirvāpayecchiṣyān pade caiśe niyojayet |27.073
ninayetsiddhimārge vā sādhakaṃ deśikottamaḥ  ||27.073
evamevādhikārastho gṛhī karmaṇyatandritaḥ  |27.074
ātmānaṃ śodhayaṃstiṣṭhedyāvadrāgakṣayo bhavet ||27.074
kṣīṇarāgamathātmānaṃ jñātvā saṃśuddhikilviṣaḥ  |27.075
āropya putre śiṣye vā hyadhikārantu saṃyamī  ||27.075
dagdhvā māyāmayaṃ pāśaṃ pravrajya svātmani sthitaḥ  |27.076
śarīrapātamākāṅkṣannāsītāvyaktaliṅgavān  ||27.076
ityādimahāpurāṇe āgneye sarvadīkṣākathanaṃ nāma saptaviṃśodhyāyaḥ
nārada uvāca
abhiṣekaṃ pravakṣyāmi yathācāryyastu putrakaḥ|
siddhibāk sādhako yena rogī rogādvimucyate || 1 ||
rājyaṃ rājā sutaṃ strīñca prāpnuyānmalanāśanam|
mūrttikumbhān suratnāḍhyaḥ madhyapūrvādito nyaset || 2 ||
sahastrāvarttitān kuryyādathavā śatavarttitān|
maṇḍape maṇḍale viṣṇuṃ prācyaiśānyāñca pīṭhake || 3 ||
niveśya śakalīkṛtya putrakaṃ śādhakādikam|
abhiṣekaṃ samabhyarccya kuryyād‌gītādipūrvakam || 4 ||
dadyācca yogapīṭhādīṃstvanugrāhyāstvayā narāḥ|
gurusca samāyān brūyād‌guptaḥ śiṣyotha sarvabhāk || 5 ||
ityādimahāpurāṇe āgneye ācāryyābhiṣeko nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ|
nārada uvāca
sādhakaḥ sādhayenmantraṃ devatāyatanādike|
śuddhabhūmau gṛhe prārccya maṇḍale harimīśvaram || 1 ||
caturastrīkṛte kṣetre maṇḍalādīni vai likhet|
rasavāṇākṣikoṣṭheṣu sarvvatobadramālikhet || 2 ||
ṣaṭ‌triṃśatkoṣṭhakaiḥ padmaṃ pīṭhaṃ paṅ‌ktyā bahirbhavet|
dvābhyāntu vīthikā tasmād dvābhyāṃ dvārāṇi dikṣu ca || 3 ||
varttu laṃ bhrāmayitvā tu padmakṣetraṃ puroditam|
padmārddhe bhrāmayitvā tu bhāgaṃ dvādaśamaṃ bahiḥ || 4 ||
vibhajya bhrāmayeccheṣaṃ catuḥ kṣetrantu varttulam|
prathamaṃ karṇikākṣetraṃ keśarāṇāṃ dvitīyakam || 5 ||
tṛtīyaṃ dalasandhīnāṃ dalāgrāṇāṃ caturthakam|
prasārya koṇasūtrāṇi koṇadiṅmadhyamantataḥ || 6 ||
nidhāya keśarāgre tu dalasandhīṃstulāñchayet|
pātayitvātha sūtrāṇi tatra patrāṣṭakaṃ likhena || 7 ||
dalasndhyantaśalantu mānaṃ madhye nidhāya tu|
dalāgraṃ bhrāmayettena tadagraṃ tadanantaram || 8 ||
tadantarālaṃ tat‌pārśve kṛtvā bāhyakrameṇa ca|
keśare tu likhed‌dvau dvau dalamadhye tataḥ punaḥ || 9 ||
padmalakṣamaitat sāmānyaṃ dviṣaṭ‌kadalamucyate|
karṇikārddhena mānena prākasaṃsthaṃ bhrāmayet kramāt || 10 ||
tat‌pārśve bhramayogena kuṇḍalyaḥ ṣaḍ bhavanti hi|
evaṃ dvādaśa matsyāḥ syurdviṣṭ‌kadalakañca taiḥ || 11 ||
pañcapatrābhisiddhyarthaṃ dvidvikānyaparāṇi tu|
caturdikṣu viliptāni gātrakāṇi bhavantyuta || 12 ||
trīṇi koṇeṣu pādārthaṃ dvidvikānyaparāṇi tu|
caturdikṣu viliptāni gātrakāṇi bhavantyuta || 13 ||
tataḥ paṅktidvayaṃ dikṣu vīthyarthantu vilopayet |
dvārāṇyāśāsu kurvīta catvāri catasṛṣvapi || 14 ||
dvārāṇāṃ pārśvataḥ śobhā aṣṭau kuryādvicakṣaṇaḥ|
tat‌pārśva upaśobhāstu tāvatyaḥ  parikīttitāḥ || 15 ||
samīpa upaśobhānāṃ koṇāstu parikīrttitāḥ|
caturdikṣu tato dve dve cintayenmadhyakoṣṭhakaiḥ || 16 ||
catvāribāhyato mṛjyādekaikaṃ pārśvayorapi|
śobhārthaṃ pārśvayostrīṇi trīṇi lumpeddalasya tu || 17 ||
tadvadviparyaye kuryyādupaśobhāṃ tataḥ param|
koṇasyāntarbahistrīṇi cintayed‌dvirvibhedataḥ || 18 ||
evaṃ ṣoḍaśakoṣṭhaṃ syādevaptanyattu maṇḍalam|
dviṣaṭkabhāge ṣaṭ‌triṃśat‌padaṃ padmantu vīthikā || 19 ||
ekā paṅ‌ktiḥ parābhyāṃ tu dvāraśobhādi pūrvavat|
dvādaśāṅgulibhiḥ madmamekahaste tu maṇḍale || 20 ||
dvihaste hastamātraṃ syād‌vṛddhyā dvāreṇa vācaret|
apīṭhañcaturastraṃ syādvikarañcakrapaṅkajam || 21 ||
padmārddhaṃ navabhiḥ proktaṃ nābhistu tisṛbhiḥ smṛtā|
aṣṭābhirdvārakān kuryyānnemintu caturaṅgulaiḥ || 22 ||
tridhā  vibhajya ca kṣetramantardvābhyāmathāṅkayet|
vañcāntasvarasiddhyarthaṃ  taṣvāsphālya likhadarān || 23 ||
indīvaradalākārānathavā mātulāṅgavat|
padmapatrāyatānvāpi likhedicchānurūpataḥ || 24 ||
bhrāmayitvā bahirnnemāvarasandhyantare sthitaḥ|
bhrāmayedaramūlantu sandhimadhye vyavasthitaḥ || 25 ||
aramadhye sthito madyamaraṇiṃ bhrāmayet samam|
evaṃ siddhyantarāḥ samyak mātulāṅganibhāḥ samāḥ || 26 ||
vibhajya saptadhā kṣetraṃ caturddaśakaraṃ samam|
dvidhā kṛte śataṃ hyatra ṣaṇnavatyadhikāni tu || 27 ||
koṣṭhakāni caturbhistairmmadhye bhadraṃ samālikhet|
parito visṛjedvīthyai tathā dikṣu samālikhet || 28 ||
kamalāni punarvīthyai paritaḥ parimṛjya tu|
dve dve madhyamakoṣṭhe tu grīvārthaṃ dikṣu lopayet || 29 ||
catvāri bāhyataḥ paścāttrīṇi trīṇi tu lopayet|
grīvāpārśve bahistvekā śobhā sā parikīrttitā || 30 ||
vibhajya bāhyakoṇeṣu saptāntastrīṇi mārjayet|
maṇḍalaṃ navabhāgaṃ syānnavavyūhaṃ hari yajet || 31
pañcaviṃśātikavyūhaṃ maṇḍalaṃ viśvarūpagam|
dvātriṃśaddhastakaṃ kṣetraṃ bhaktaṃ dvātriṃśatā samam || 32 ||
evaṃ kṛte caturviṃśatyadhikantu sahastrakam|
koṣṭhakānāṃ samud‌diṣṭaṃ madhye ṣoḍaśakoṣṭhakaiḥ || 33 ||
bhadrakaṃ parilikhyātha pārśve paṅ‌ktiṃ vimṛjya tu|
tataḥ ṣoḍaśabhiḥ koṣṭhairddikṣu bhadkāṣṭakaṃ likhet  || 34 ||
tatopi paṅ‌ktiṃ sammṛjya tadvat ṣoḍaśabhadrakam|
likhitvā paritaḥ paṅ‌ktiṃ vimṛjyātha prākalpayet || 35 ||
dvāradvādhaśakaṃ dikṣu trīṇi trīṇi yathākramam|
ṣaḍ‌bhiḥ parilupyāntarmadhye catvāri pārśvayoḥ || 36 ||
catvāryantarbahirdve tu śobhārthaṃ parimṛjya tu|
upadvāraprasiddhyarthaṃ trīṇyantaḥ pañca bāhyataḥ || 37 ||
parimṛjya tathā śobhāṃ pūrvavat parikalpayet|
bahiḥ koṇeṣu saptāntastrīṇi koṣṭhāni mārjayet || 38 ||
pañcatriṃśatikavyūhe paraṃ brahma yajet kaje  |
madhye pūrvāditaḥ padme vāsudevādayaḥ kramāt || 39 ||
varāhaṃ pūjayitvā ca pūrvapadme tataḥ kramāt|
vyūhān sampūjayettāvat yāvat ṣaḍ‌viṃśamo bhavet || 40 ||
yathoktaṃ vyūhamakhilamekasmin paṅkaje kramāt|
yaṣṭavyamiti yatnena  pracetā manyate'dhvaram  || 41 ||
saptantu mūrttibhedena vibhaktaṃ manyate'cyutam|
catvāriśat karaṃ kṣetraṃ hyuttaraṃ  vibhajet kramāt || 42 ||
ekaikaṃ saptadhā bhūyastathaivaikaṃ dvidhā punaḥ|
catuḥ ṣaṣṭyuttaṃra saptaśatānyekaṃ sahastrakam || 43 ||
koṣṭhakānāṃ bhadrakañca madhye ṣoḍaśakoṣṭhakaiḥ|
pārśve vīthīṃ tataścāṣṭabhadrāṇyatha ca vīthikā || 44 ||
ṣoḍaśāvjānyatho vīthī caturviṃśatipaṅkajam|
vīthīpadmāni dvātriṃśat paṅ‌ktivīthikajānyatha || 45 ||
catvāriśattato vīthī śeṣapaṅ‌ktitrayeṇa ca|
dvāraśobhopaśobāḥ syurddikṣu madhye vilopya ca || 46 ||
dvictuḥ ṣaḍ‌dvārasiddhyai caturddikṣu vilopayet|
pañca trīṇyekakaṃ bāhye śobopadvārasiddhaye || 47 ||
dvārāṇāṃ pārśvayorantaḥ paḍ vā catvāri madhyataḥ|
dve dve lumpedevameva ṣaḍ bhavantyupaśobhikāḥ || 48 ||
ekasyāṃ diśi saṅkhyāḥ syuḥ catastraḥ parisaṅkhyayā || 49 ||
ekaikasyāṃ diśi trīṇi dvāraṇyapi bhavantyuta|
pañca pañca tu koṇeṣu paṅktau paṅktau kramāt sṛjet || 50 ||
koṣṭhakāni bhavedevaṃ martyeṣṭyaṃ maṇḍalaṃ śubham || 51 ||
ityādimahāpurāṇe āgneye maṇḍalādilakṣaṇaṃ nāma ūnatriṃśo'dhyāyaḥ||
nārada uvāca
madhye padme yaded‌brahma sāṅgaṃ pūrvebjanābhakam|
āgneyebje ca prakṛtiṃ yāmyebje puruṣaṃ yajet || 1 ||
puruṣāddaśiṇe vahniṃ nairṛte vāruṇenilam|
ādityamaindave padme ṛg‌yajuścaiśapadmake || 2 ||
indrādīṃśca dvitīyāyāṃ padme ṣoḍaśake tathā|
sāmātharvāṇamākāśaṃ vāyu tejastatā jalam || 3 ||
pṛthivīñca manaścaiva śrotraṃ tvak cakṣurarccayet|
rasanāñca tathā ghrāṇaṃ bhūrbhuvaścaiva ṣoḍaśam || 4 ||
maharjanastapaḥ satyaṃ tathāgniṣṭomameva ca|
atyagniṣṭomakaṃ cauk‌thaṃ ṣoḍaśīṃ vājapeyakam || 5 ||
atirātrañca sampūjya tathāptoryāmamarccayet|
mano buddhimahaṅkāraṃ śabdaṃ sparśañca rūpakam || 6 ||
rasaṃ gandhañca padme ṣu caturviṃśatiṣu kramāt|
jīvaṃ manodhipañcāhaṃ prakṛtiṃ śabdamātrakam || 7 ||
vāsudevādimūrttiṃśca tathā caiva daśātmakam|
manaḥ śrotraṃ tvacaṃ prārccya cakṣuśca rasanaṃ tathā || 8 ||
ghrāṇaṃ vāk‌pāṇipādañca dvātriṃśadvārijeṣvimān|
caturthāvaraṇe pūjyāḥ sāṅgāḥ saparivārakāḥ || 9 ||
pāyūpasthau ca sampūjya māsānāṃ dvādaśādhipān|
puruṣottamādiṣaḍ‌viśānaṃ bāhyāvaraṇakeyajet || 10 ||
cakrābje teṣu sampūjyā māsānāṃ patayaḥ kramāt|
aṣṭau prakṛtayaḥ ṣaḍ vā pañcātha caturo'pare || 11 ||
rajaḥ pātaṃ tataḥ kuryyāllikhite maṇḍale śrṛṇu|
karṇikā pītavarṇā syādreśāḥ sarvāḥ sitāḥ samāḥ || 12 ||
dvihaste'ṅguṣṭhamātrāḥ syurhaste cārddhasamāḥ sitāḥ|
padmaṃ śuklenasandhīṃstu kṛṣṇena śyāmatothavā || 13 ||
keśarā raktapītāḥ syuḥ koṇān raktena pūrayet|
bhūṣayed‌yogapīṭhantu yatheṣṭaṃ sārvavarṇikaiḥ || 14 ||
latāvitānapatrādyairvīṃthikāmupaśobhayeta|
pīṭhadvāre tu śuklena śobhāraktena pītataḥ || 15 ||
upasobhāñca nīlena koṇaśaṃśā~sca vai sitān|
bhadrake pūraṇaṃ proktamevamanyeṣu pūraṇam || 17 ||
trikoṇaṃ siṃtaraktena kṛṣṇena ca vibhūṣayet|
dvikoṇaṃ raktapītābhyāṃ nābhiṃ kṛṣṇena cakke || 17 ||
arakān pītaraktābhiḥ śyāmān neminturaktataḥ|
sitaśyāmāruṇāḥ sṛṣṇāḥ pītā rekhāstu bāhyataḥ || 18 ||
śālipiṣṭādi śuklaṃ syādraktaṃ kausumbhakādikam|
haridrayā ca hāridraṃ kṛṣṇaṃ syāddagdhadhānyataḥ || 19 ||
śamīpatrādikaiḥ śyāmaṃ vījānāṃ lakṣajāpyataḥ|
caturlakṣaimtu mantrāṇāṃ vidyānāṃ lakṣasādhanam || 20 ||
ayutaṃ buddhavidyānāṃ stotrāṇāñca sahastkam|
pūrbvamevātha lakṣeṇa mantrasuddhistathātmanaḥ || 21 ||
tathāpareṇa lakṣeṇa mantraḥ kṣetrīkṛto bhavet|
kūrvamevāsamo homo vījānāṃ samprakīrtitaḥ || 22 ||
pūrvasevā daśāṃśena mantrādīnāṃ prakīrttitā|
puraścaryye tu bhantre tu māsikaṃ vratamācaret || 23 ||
bhuvi nyasedvāmapādaṃ na gṛhṇīyāt pratigraham|
evaṃ dvitriguṇenaiva madhyamottamasiddhayaḥ || 24 ||
mantradhyānaṃ pravakṣyāmi yena syānmantrajaṃ phalam|
sthūlaṃ śabdamayaṃ rūpaṃ vigrahaṃ bāhyamiṣyate || 25 ||
sūkṣmaṃ jyotirmmayaṃ rūpaṃ hārddaṃ cintāmayaṃ bhavet|
cintayā rahitaṃ yattu tat paraṃ parikīrttitam || 27 ||
varāhasiṃhaśaktīnāṃ sthūlarūpaṃ pradhānataḥ|
cintayā rahitaṃ rūpaṃ vāsudevasya kīrttitam || 27 ||
itareṣāṃ smṛtaṃ rūpaṃ hārddaṃ cintāmayaṃ sadā|
sthūlaṃ vairājamākhyātaṃ sūkṣmaṃ vai liṅgitaṃ bhavet || 28 ||
cintayā rahitaṃ rūpamaiśvaraṃ parikīrttitam|
hṛtpuṇḍarīkanilayañcaitanyaṃ jyotiravyayam || 29 ||
vījaṃ vījātkamaṃ dhyāyet kadambakusumākṛtim|
kumbhāntaragato dīpo niruddhaprasavo yathā || 30 ||
saṃhataḥ kevalastiṣṭhedevaṃ mantreśvaro hṛdi|
anekaśuṣire kumbhe tāvanmātrā gabhastayaḥ || 31 ||
prasaranti vahistadvannāḍībhirvījaraśmayaḥ|
athāvabhāsato daivīmātmīkṛtya tanuṃ sthitāḥ || 32 ||
hṛdayāt prasthitā nāḍyo darśanendriyagocarāḥ|
agnīṣomātmake tāsāṃ nāḍyau nāsāgrasaṃsthite || 33 ||
samyagguhyena yogena jitvā dehasamīraṇam|
japadhyānarato mantrī mantralakṣaṇamasnute || 34 ||
saṃśuddha bhūtatanmātraḥ sakāmo yogamabhyasan|
aṇimādimavāpnoti viraktaḥ prabilaṅ‌dhya ca || 35 ||
devātmake bhūtamātrānmucyate cendriyagrahāt || 36 ||
ityādimahāpurāṇe āgneye maṇḍalādivarṇanaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ|

About this parayana

Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.

How to chant

Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.

daily-pujasanskritparayanadevotionalpuranascripture