ॐ
Sankalpa Guru
संकल्पो मूलं सर्वस्य
🔮
Unlock Your Free Kundali
Discover your cosmic blueprint — personalized Kundali with detailed dosha analysis, planetary positions & powerful remedies.
✦ Birth Chart✦ Doshas
Get Free
Sign In
ॐ
Sankalpa Guru
← ← Back to Shabda
English interface

Ganesh Gita

Ganesh Gita

Text in Roman script

Devotional text

|| oṃ namaḥ śrīgaṇeśāya ||
|| atha śrīmadgaṇeśagītā prārabhyate ||
1
|| prathamo'dhyāyaḥ ||
|| sāṅkhyasārārtha yogaḥ ||
ka uvāca -
evameva purā pṛṣṭaḥ śaunakena mahātmanā |
sa sūtaḥ kathayāmāsa gītāṃ vyāsamukhācchrutām ||1 ||
sūta uvāca -
aṣṭādaśapurāṇoktamamṛtaṃ prāśitaṃ tvayā |
tato'tirasavatpātumicchāmyamṛtamuttamam ||2 ||
yenāmṛtamayo bhūtvā pumānbrahmāmṛtaṃ yataḥ |
yogāmṛtaṃ mahābhāga tanme karuṇayā vada ||3 ||
vyāsa uvāca -
atha gītāṃ pravakṣyāmi yogamārgaprakāśinīm |
niyuktā pṛcchate sūta rājñe gajamukhena yā ||4 ||
vareṇya uvāca -
vighneśvara mahābāho sarvavidyāviśārada |
sarvaśāstrārthatattvajña yogaṃ me vaktumarhasi ||5 ||
śrīgajānana uvāca -
samyagvyavasitā rājanmatiste'nugrahānmama |
śa‍ṛṇu gītāṃ pravakṣyāmi yogāmṛtamayīṃ nṛpa ||6 ||
na yogaṃ yogamityāhuryogo yogo na ca śriyaḥ |
na yogo viṣayairyogo na ca mātrādibhistadā ||7 ||
yogo yaḥ pitṛmātrāderna sa yogo narādhipa |
yo yogo bandhuputrāderyaścāṣṭabhūtibhiḥ saha ||8 ||
na sa yogastriyā yogo jagadadbhutarūpayā |
rājyayogaśca no yogo na yogo gajavājibhiḥ ||9 ||
yogo nendrapadasyāpi yogo yogārthinaḥ priyaḥ |
yogo yaḥ satyalokasya na sa yogo mato mama ||10 ||
śaivasya yogo no yogo vaiṣṇavasya padasya yaḥ |
na yogo bhūpa sūryatvaṃ candratvaṃ na kuberatā ||11 ||
nānilatvaṃ nānalatvaṃ nāmaratvaṃ na kālatā |
na vāruṇyaṃ na nairṛtyaṃ yogo na sārvabhaumatā ||12 ||
yogaṃ nānāvidhaṃ bhūpa yuñjanti jñāninastatam |
bhavanti vitṛṣā loke jitāhārā viretasaḥ ||13 ||
pāvayantyakhilānlokānvaśīkṛtajagattrayāḥ |
karuṇāpūrṇahṛdayā bodhayantyapi kāṃścana ||14 ||
jīvanmuktā hṛde magnāḥ paramānandarūpiṇi |
nimīlyākṣīṇi paśyantaḥ paraṃ brahma hṛdi sthitam ||15 ||
dhyāyantaḥ paramaṃ brahma citte yogavaśīkṛtam |
bhūtāni svātmanā tulyaṃ sarvāṇi gaṇayanti te ||16 ||
yena kenacidācchinnā yena kenacidāhatāḥ |
yena kenacidākṛṣṭā yena kenacidāśritāḥ ||17 ||
karuṇāpūrṇahṛdayā bhramanti dharaṇītale |
anugrahāya lokānāṃ jitakrodhā jitendriyāḥ ||18 ||
dehamātrabhṛto bhūpa samaloṣṭāśmakāñcanāḥ |
etādṛśā mahābhāgyāḥ syuścakṣurgocarāḥ priya ||19 ||
tamidānīmahaṃ vakṣye śa‍ṛṇu yogamanuttamam |
śrutvā yaṃ mucyate jantuḥ pāpebhyo bhavasāgarāt ||20 ||
śive viṣṇau ca śaktau ca sūrye mayi narādhipa |
yā'bhedabuddhiryogaḥ sa samyagyogo mato mama ||21 ||
ahameva jagadyasmātsṛjāmi pālayāmi ca |
kṛtvā nānāvidhaṃ veṣaṃ saṃharāmi svalīlayā ||22 ||
ahameva mahāviṣṇurahameva sadāśivaḥ |
ahameva mahāśaktirahamevāryamā priya ||23 ||
ahameko nṛṇāṃ nātho jātaḥ pañcavidhaḥ purā |
ajñānānmā na jānanti jagatkāraṇakāraṇam ||24 ||
matto'gnirāpo dharaṇī matta ākāśamārutau |
brahmā viṣṇuśca rudraśca lokapālā diśo daśa ||25 ||
vasavo manavo gāvo manavaḥ paśavo'pi ca |
saritaḥ sāgarā yakṣā vṛkṣāḥ pakṣigaṇā api ||26 ||
tathaikaviṃśatiḥ svargā nāgāḥ sapta vanāni ca |
manuṣyāḥ parvatāḥ sādhyāḥ siddhā rakṣogaṇāstathā ||27 ||
ahaṃ sākṣī jagaccakṣuraliptaḥ sarvakarmabhiḥ |
avikāro'prameyo'hamavyakto viśvago'vyayaḥ ||28 ||
ahameva paraṃ brahmāvyayānandātmakaṃ nṛpa |
mohayatyakhilānmāyā śreṣṭhānmama narānamūn ||29 ||
sarvadā ṣaḍvikāreṣu tāniyaṃ yojayet bhṛśam |
hitvājāpaṭalaṃ janturanekairjanmabhiḥ śanaiḥ ||30 ||
virajya vindati brahma viṣayeṣu subodhataḥ |
acchedyaṃ śastrasaṅghātairadāhyamanalena ca ||31 ||
akledyaṃ bhūpa bhuvanairaśoṣyaṃ mārutena ca |
avadhyaṃ vadhyamāne'pi śarīre'sminnarādhipa ||32 ||
yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ praśaṃsanti śrutīritām |
trayīvādaratā mūḍhāstato'nyanmanvate'pi na ||33 ||
kurvanti satataṃ karma janmamṛtyuphalapradam |
svargaiśvaryaratā dhvastacetanā bhogabuddhayaḥ ||34 ||
sampādayanti te bhūpa svātmanā nijabandhanam |
saṃsāracakraṃ yuñjanti jaḍāḥ karmaparā narāḥ ||35 ||
yasya yadvihitaṃ karma tatkartavyaṃ madarpaṇam |
tato'sya karmabījānāmucchinnāḥ syurmahāṅkurāḥ ||36 ||
cittaśuddhiśca mahatī vijñānasādhikā bhavet |
vijñānena hi vijñātaṃ paraṃ brahma munīśvaraiḥ ||37 ||
tasmātkarmāṇi kurvīta buddhiyukto narādhipa |
na tvakarmā bhavetko'pi svadharmatyāgavāṃstathā ||38 ||
jahāti yadi karmāṇi tataḥ siddhiṃ na vindati |
ādau jñāne nādhikāraḥ karmaṇyeva sa yujyate ||39 ||
karmaṇā śuddhahṛdayo'bhedabuddhimupaiṣyati |
sa ca yogaḥ samākhyāto'mṛtatvāya kalpate ||40 ||
yogamanyaṃ pravakṣyāmi śa‍ṛṇu bhūpa tamuttamam |
paśau putre tathā mitre śatrau bandhau suhṛjjane ||41 ||
bahirdṛṣṭyā ca samayā hṛtsthayālokayetpumān |
sukhe duḥkhe tathā'marṣe harṣe bhītau samo bhavet ||42 ||
rogāptau caiva bhogāptau jaye vā vijaye'pi ca |
śriyo'yoge ca yoge ca lābhālābhe mṛtāvapi ||43 ||
samo māṃ vastujāteṣu paśyannantarbahiḥsthitam |
sūrye some jale vahnau śive śaktau tathānile ||44 ||
dvije hṛdi mahānadyāṃ tīrthe kṣetre'ghanāśini |
viṣṇau ca sarvadeveṣu tathā yakṣorageṣu ca ||45 ||
gandharveṣu manuṣyeṣu tathā tiryagbhaveṣu ca |
satataṃ māṃ hi yaḥ paśyetso'yaṃ yogaviducyate ||46 ||
samparāhṛtya svārthebhya indriyāṇi vivekataḥ |
sarvatra samatābuddhiḥ sa yogo bhūpa me mataḥ ||47 ||
ātmānātmavivekena yā buddhirdaivayogataḥ |
svadharmāsaktacittasya tadyogo yoga ucyate ||48 ||
dharmādharamau jahātīha tayā yukta ubhāvapi |
ato yogāya yuñjīta yogo vaidheṣu kauśalam ||49 ||
dharmādharmaphale tyaktvā manīṣī vijitendriyaḥ |
janmabandhavinirmuktaḥ sthānaṃ saṃyātyanāmayam ||50 ||
yadā hyajñānakāluṣyaṃ jantorbuddhiḥ kramiṣyati |
tadāsau yāti vairāgyaṃ vedavākyādiṣu kramāt ||51 ||
trayīvipratipannasya sthāṇutvaṃ yāsyate yadā |
parātmanyacalā buddhistadāsau yogamāpnuyāt ||52 ||
mānasānakhilānkāmānyadā dhīmāṃstyajetpriya |
svātmani svena santuṣṭaḥ sthirabuddhistadocyate ||53 ||
vitṛṣṇaḥ sarvasaukhyeṣu nodvigno duḥkhasaṅgame |
gatasādhvasaruḍrāgaḥ sthirabuddhistadocyate ||54 ||
yathā'yaṃ kamaṭho'ṅgāni saṃkocayati sarvataḥ |
viṣayebhyastathā khāni saṃkarpedyogatatparaḥ ||55 ||
vyāvartante'sya viṣayāstyaktāhārasya varṣmiṇaḥ |
vinā rāgaṃ ca rāgo'pi dṛṣṭvā brahma vinaśyati ||56 ||
vipaścidyatate bhūpa sthitimāsthāya yoginaḥ |
manthayitvendriyāṇyasya haranti balato manaḥ ||57 ||
yuktastāni vaśe kṛtvā sarvadā matparo bhavet |
saṃyatānīndriyāṇīha yasyāsau kṛtadhīrmataḥ ||58 ||
cintayānasya viṣayānsaṃgasteṣūpajāyate |
kāmaḥ saṃjāyate tasmāttataḥ krodho'bhivartate ||59 ||
krodhādajñānasaṃbhūtirvibhramastu tataḥ smṛteḥ |
bhraṃśātsmṛtermaterdhvaṃsastaddhvaṃsātso'pi naśyati ||60 ||
vinā dveṣaṃ ca rāgaṃ ca gocarānyastu khaiścaret |
svādhīnahṛdayo vaśyaiḥ saṃtoṣaṃ sa samṛcchati ||61 ||
trividhasyāpi duḥkhasya saṃtoṣe vilayo bhavet |
prajñayā saṃsthitaścāyaṃ prasannahṛdayo bhavet ||62 ||
vinā prasādaṃ na matirvinā matyā na bhāvanā |
vinā tāṃ na śamo bhūpa vinā tena kutaḥ sukham ||63 ||
indriyāśvānvicarato viṣayānanu vartate |
yanmanastanmatiṃ hanyādapsu nāvaṃ marudyathā ||64 ||
yā rātriḥ sarvabhūtānāṃ tasyāṃ nidrāti naiva saḥ |
na svapantīha te yatra sā rātristasya bhūmipa ||65 ||
saritāṃ patimāyānti vanāni sarvato yathā |
āyānti yaṃ tathā kāmā na sa śāntiṃ kvacillabhet ||66 ||
atastānīha saṃrudhya sarvataḥ khāni mānavaḥ |
svasvārthebhyaḥ pradhāvanti buddhirasya sthirā tadā ||67 ||
mamatāhaṃkṛtī tyaktvā sarvānkāmāṃśca yastyajet |
nityaṃ jñānarato bhūtvā jñānānmuktiṃ sa yāsyati ||68 ||
evaṃ brahmadhiyaṃ bhūpa yo vijānāti daivataḥ |
turyāmavasthāṃ prāpyāpi jīvanmuktiṃ prayāsyati ||69 ||
iti śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu
yogāmṛtārthaśāstre
śrīgaṇeśapurāṇe uttarakhaṇḍe gajānanavareṇyasaṃvāde
sāṃkhyasārārthayogo nāma prathamo'dhyāyaḥ ||
2
|| dvitīyo'dhyāyaḥ ||
|| karmayogaḥ ||
vareṇya uvāca -
jñānaniṣṭhā karmaniṣṭhā dvayaṃ proktaṃ tvayā vibho |
avadhārya vadaikaṃ me niḥśreyasakaraṃ nu kim ||1 ||
gajānana uvāca -
asmiṃścarācare sthityau purokte dve mayā priya |
sāṃkhyānāṃ buddhiyogena vaidhayogena karmiṇām ||2 ||
anārambheṇa vaidhānāṃ niṣkriyaḥ puruṣo bhavet |
na siddhiṃ yāti saṃtyāgātkevalātkarmaṇo nṛpa ||3 ||
kadācidakriyaḥ ko'pi kṣaṇaṃ naivāvatiṣṭhate |
asvatantraḥ prakṛtijairguṇaiḥ karma ca kāryate ||4 ||
karmakārīndriyagrāmaṃ niyamyāste smaranpumān |
tadgocarānmandacitto dhigācāraḥ sa bhāṣyate ||5 ||
tadgrāmaṃ saṃniyamyādau manasā karma cārabhet |
indriyaiḥ karmayogaṃ yo vitṛṣṇaḥ sa paro nṛpa ||6 ||
akarmaṇaḥ śreṣṭhatamaṃ karmānīhākṛtaṃ tu yat |
varṣmaṇaḥ sthitirapyasyākarmaṇo naiva setsyati ||7 ||
asamarpya nibadhyante karma tena janā mayi |
kurvīta satataṃ karmānāśo'saṅgo madarpaṇam ||8 ||
madarthe yāni karmāṇi tāni badhnanti na kvacit |
savāsanamidaṃ karma badhnāti dehinaṃ balāt ||9 ||
varṇānsṛṣṭvāvadaṃ cāhaṃ sayajñāṃstānpurā priya |
yajñena ṛdhyatāmeṣa kāmadaḥ kalpavṛkṣavat ||10 ||
surāṃścānnena prīṇadhvaṃ surāste prīṇayantu vaḥ |
labhadhvaṃ paramaṃ sthānamanyonyaprīṇanātsthiram ||11 ||
iṣṭā devāḥ pradāsyanti bhogāniṣṭānsutarpitāḥ |
tairdattāṃstānnarastebhyo'datvā bhuṅkte sa taskaraḥ ||12 ||
hutāvaśiṣṭabhoktāro muktāḥ syuḥ sarvapātakaiḥ |
adantyeno mahāpāpā ātmahetoḥ pacanti ye ||13 ||
ūrjo bhavanti bhūtāni devādannasya saṃbhavaḥ |
yajñācca devasaṃbhūtistadutpattiśca vaidhataḥ ||14 ||
brahmaṇo vaidhamutpannaṃ matto brahmasamudbhavaḥ |
ato yajñe ca viśvasmin sthitaṃ māṃ viddhi bhūmipa ||15 ||
saṃsṛtīnāṃ mahācakraṃ krāmitavyaṃ vicakṣaṇaiḥ |
sa mudā prīṇate bhūpendriyakrīḍo'dhamo janaḥ ||16 ||
antarātmani yaḥ prīta ātmārāmo'khilapriyaḥ |
ātmatṛpto naro yaḥ syāttasyārtho naiva vidyate ||17
kāryākāryakṛtīnāṃ sa naivāpnoti śubhāśubhe |
kiṃcidasya na sādhyaṃ syātsarvajantuṣu sarvadā ||18 ||
ato'saktatayā bhūpa kartavyaṃ karma jantubhiḥ |
sakto'gatimavāpnoti māmavāpnoti tādṛśaḥ ||19 ||
paramāṃ siddhimāpannāḥ purā rājarṣayo dvijāḥ |
saṃgrahāya hi lokānāṃ tādṛśaṃ karma cārabhet ||20 ||
śreyānyatkurute karma tatkarotyakhilo janaḥ |
manute yatpramāṇaṃ sa tadevānusaratyasau ||21 ||
viṣṭape me na sādhyo'sti kaścidartho narādhipa |
anālabdhaśca labdhavyaḥ kurve karma tathāpyaham ||22 ||
na kurve'haṃ yadā karma svatantro'lasabhāvitaḥ |
kariṣyanti mama dhyānaṃ sarve varṇā mahāmate ||23 ||
bhaviṣyanti tato lokā ucchinnāḥ sampradāyinaḥ |
haṃtā syāmasya lokasya vidhātā saṃkarasya ca ||24 ||
kāmino hi sadā kāmairajñānātkarmakāriṇaḥ |
lokānāṃ saṃgrahāyaitadvidvān kuryādasaktadhīḥ ||25 ||
vibhinnatvamatiṃ jahyādajñānāṃ karmacāriṇām
|bhāgādguṇakarma
yogayuktaḥ sarvakarmāṇyarpayenmayi karmakṛt ||26 ||
avidyāguṇasācivyātkurvankarmāṇyatandritaḥ |
ahaṃkārādbhinnabuddhirahaṃkarteti yo'bravīt ||27 ||
yastu vettyātmanastattvaṃ vibhāgādguṇakarmaṇoḥ |
karaṇaṃ viṣaye vṛttamiti matvā na sajjate ||28 ||
kurvanti saphalaṃ karma guṇaistribhirvimohitāḥ |
aviśvastaḥ svātmadruho viśvavinnaiva laṃghayet ||29 ||
nityaṃ naimittikaṃ tasmānmayi karmārpayedbudhaḥ |
tyaktvāhaṃmamatābuddhiṃ parāṃ gatimavāpnuyāt ||30 ||
anīrṣyanto bhaktimanto ye mayoktamidaṃ śubham |
anutiṣṭhanti ye sarve muktāste'khilakarmabhiḥ ||31 ||
ye caiva nānutiṣṭhanti tvaśubhā hatacetasaḥ |
īrṣyamāṇānmahāmūḍhānnaṣṭāṃstānviddhi me ripūn ||32 ||
tulyaṃ prakṛtyā kurute karma yajjñānavānapi |
anuyāti ca tāmevāgrahastatra mudhā mataḥ ||33 ||
kāmaścaiva tathā krodhaḥ khānāmartheṣu jāyate |
naitayorvaśyatāṃ yāyādamyavidhvaṃsakau yataḥ ||34 ||
śasto'guṇo nijo dharmaḥ sāṃgādanyasya dharmataḥ |
nije tasminmṛtiḥ śreyo'paratra bhayadaḥ paraḥ ||35 ||
vareṇya uvāca -
pumānyatkurute pāpaṃ sa hi kena niyujyate |
akāṅkṣannapi heramba preritaḥ prabalādiva ||36 ||
śrīgajānana uvāca -
kāmakrodhau mahāpāpau guṇadvayasamudbhavau |
nayantau vaśyatāṃ lokān viddhyetau dveṣiṇau varau ||37 ||
āvṛṇoti yathā māyā jagadbāṣpo jalaṃ yathā |
varṣāmegho yathā bhānuṃ tadvatkāmo'khilāṃśca ruṭ ||38 ||
pratipattimato jñānaṃ chāditaṃ satataṃ dviṣā |
icchātmakena tarasā duṣpoṣyeṇa ca śuṣmiṇā ||39 ||
āśritya buddhimanasī indriyāṇi sa tiṣṭhati |
tairevācchāditaprajño jñāninaṃ mohayatyasau ||40 ||
tasmānniyamya tānyādau samanāṃsi naro jayet |
jñānavijñānayoḥ śāntikaraṃ pāpaṃ manobhavam ||41 ||
yatastāni parāṇyāhustebhyaśca paramaṃ manaḥ |
tato'pi hi parā buddhirātmā buddheḥ paro mataḥ ||42 ||
buddhvaivamātmanātmānaṃ saṃstabhyātmānamātmanā |
hatvā śatruṃ kāmarūpaṃ paraṃ padamavāpnuyāt ||43 ||
iti śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu
yogāmṛtārthaśāstre
śrīgaṇeśapurāṇe uttarakhaṇḍe gajānanavareṇyasaṃvāde
karmayogo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||
3
|| tṛtīyo'dhyāyaḥ ||
|| vijñānapratipādana ||
śrīgajānana uvāca -
purā sargādisamaye traiguṇyaṃ tritanūruham |
nirmāya cainamavadaṃ viṣṇave yogamuttamam ||1 ||
aryamṇe so'bravītso'pi manave nijasūnave |
tataḥ paramparāyātaṃ vidurenaṃ maharṣayaḥ ||2 ||
kālena bahunā cāyaṃ naṣṭaḥ syāccarame yuge |
aśraddheyo hyaviśvāsyo vigītavyaśca bhūmipa ||3 ||
evaṃ purātanaṃ yogaṃ śrutavānasi manmukhāt |
guhyādguhyataraṃ vedarahasyaṃ paramaṃ śubham ||4 ||
vareṇya uvāca -
sāṃprataṃ cāvatīrṇo'si garbhatastvaṃ gajānana |
proktavānkathametaṃ tvaṃ viṣṇave yogamuttamam ||5 ||
gaṇeśa uvāca -
anekāni ca te janmānyatītāni mamāpi ca |
saṃsmare tāni sarvāṇi na smṛtistava vartate ||6 ||
matta eva mahābāho jātā viṣṇvādayaḥ surāḥ |
mayyeva ca layaṃ yānti pralayeṣu yuge yuge ||7 ||
ahameva paro brahma mahārudro'hameva ca  |
ahameva jagatsarvaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat ||8 ||
ajo'vyayo'haṃ bhūtātmā'nādirīśvara eva ca |
āsthāya triguṇāṃ māyāṃ bhavāmi bahuyoniṣu ||9 ||
adharmopacayo dharmāpacayo hi yadā bhavet |
sādhūnsaṃrakṣituṃ duṣṭāṃstāḍituṃ saṃbhavāmyaham ||10 ||
ucchidyādharmanicayaṃ dharmaṃ saṃsthāpayāmi ca |
hanmi duṣṭāṃśca daityāṃśca nānālīlākaro mudā ||11 ||
varṇāśramānmunīnsādhūnpālaye bahurūpadhṛk |
evaṃ yo vetti saṃbhūtirmama divyā yuge yuge ||12 ||
tattatkarma ca vīryaṃ ca mama rūpaṃ samāsataḥ |
tyaktāhaṃmamatābuddhiṃ na punarbhūḥ sa jāyate ||13 ||
nirīhā nirbhiyoroṣā matparā madvyapāśrayāḥ |
vijñānatapasā śuddhā aneke māmupāgatāḥ ||14 ||
yena yena hi bhāvena saṃsevante narottamāḥ |
tathā tathā phalaṃ tebhyaḥ prayacchāmyavyayaḥ sphuṭam ||15 ||
janāḥ syuritare rājanmama mārgānuyāyinaḥ |
tathaiva vyavahāraṃ te sveṣu cānyeṣu kurvate ||16 ||
kurvanti devatāprītiṃ kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ phalam |
prāpnubaṃtīha te loke śīghraṃ siddhiṃ hi karmajām ||17 ||
catvāro hi mayā varṇā rajaḥsattvatamoṃ'śataḥ |
karmāṃśataśca saṃsṛṣṭā mṛtyuloke mayānagha ||18 ||
kartāramapi teṣāṃ māmakartāraṃ vidurbudhāḥ |
anādimīśvaraṃ nityamaliptaṃ karmajairguṇaiḥ ||19 ||
nirīhaṃ yo'bhijānāti karma badhnāti naiva tam |
cakruḥ karmāṇi buddhyaivaṃ pūrvaṃ pūrvaṃ mumukṣavaḥ ||20 ||
vāsanāsahitādādyātsaṃsārakāraṇāddṛḍhāt |
ajñānabandhanājjanturbuddhvāyaṃ mucyate'khilāt ||21 ||
tadakarma ca karmāpi kathayāmyadhunā tava |
yatra maunaṃ gatā mohādṛṣayo buddhiśālinaḥ ||22 ||
tattvaṃ mumukṣuṇā jñeyaṃ karmākarmavikarmaṇām |
trividhānīha karmāṇi sunimnaiṣāṃ gatiḥ priya ||23 ||
kriyāyāmakriyājñānamakriyāyāṃ kriyāmatiḥ |
yasya syātsa hi martye'smi~lloke mukto'khilārthakṛt ||24 ||
karmāṃkuraviyogena yaḥ karmāṇyārabhennaraḥ |
tattvadarśananirdagdhakriyamāhurbudhā budham ||25 ||
phalatṛṣṇāṃ vihāya syātsadā tṛpto visādhanaḥ |
udyukto'pi kriyāṃ kartuṃ kiṃcinnaiva karoti saḥ ||26 ||
nirīho nigṛhītātmā parityaktaparigrahaḥ |
kevalaṃ vai gṛhaṃ karmācarannāyāti pātakam ||27 ||
advandvo'matsaro bhūtvā siddhyasiddhyoḥ samaśca yaḥ |
yathāprāptyeha saṃtuṣṭaḥ kurvankarma na badhyate ||28 ||
akhilairviṣayairmukto jñānavijñānavānapi |
yajñārthaṃ tasya sakalaṃ kṛtaṃ karma vilīyate ||29 ||
ahamagnirhavirhotā hutaṃ yanmayi cārpitam |
brahmāptavyaṃ ca tenātha brahmaṇyeva yato rataḥ ||30 ||
yoginaḥ kecidapare diṣṭaṃ yajñaṃ vadanti ca |
brahmāgnireva yajño vai iti kecana menire ||31 ||
saṃyamāgnau pare bhūpa indriyāṇyupajuhvati |
khāgniṣvanye tadviṣayāṃśchabdādīnupajuhvati ||32 ||
prāṇānāmindriyāṇāṃ ca pare karmāṇi kṛtsnaśaḥ |
nijātmaratirūpe'gnau jñānadīpte prajuhvati ||33 ||
dravyeṇa tapasā vāpi svādhyāyenāpi kecana |
tīvravratena yatino jñānenāpi yajanti mām ||34 ||
prāṇe'pānaṃ tathā prāṇamapāne prakṣipanti ye |
ruddhvā gatīścobhayaste prāṇāyāmaparāyaṇāḥ ||35 ||
jitvā prāṇānprāṇagatīrupajuhvati teṣu ca |
evaṃ nānāyajñaratā yajñadhvaṃsitapātakāḥ ||36 ||
nityaṃ brahma prayāntyete yajñaśiṣṭāmṛtāśinaḥ |
ayajñakāriṇo loko nāyamanyaḥ kuto bhavet ||37 ||
kāyikāditridhābhūtānyajñānvede pratiṣṭhitān |
jñātvā tānakhilānbhūpa mokṣyase'khilabandhanāt ||38 ||
sarveṣāṃ bhūpa yajñānāṃ jñānayajñaḥ paro mataḥ |
akhilaṃ līyate karma jñāne mokṣasya sādhane ||39 ||
tajjñeyaṃ puruṣavyāghra praśnena natitaḥ satām |
śuśrūṣayā vadiṣyanti saṃtastattvaviśāradāḥ ||40 ||
nānāsaṃgāñjanaḥ kurvannaikaṃ sādhusamāgamam |
karoti tena saṃsāre bandhanaṃ samupaiti saḥ ||41 ||
satsaṃgādguṇasaṃbhūtirāpadāṃ laya eva ca |
svahitaṃ prāpyate sarvairiha loke paratra ca ||42 ||
itaratsulabhaṃ rājansatsaṃgo'tīva durlabhaḥ |
yajjñātvā punarvedhameti jñeyaṃ tatastataḥ ||43 ||
tataḥ sarvāṇi bhūtāni svātmanyevābhipaśyati |
atipāparato jaṃtustatastasmātpramucyate ||44 ||
dvividhānyapi karmāṇi jñānāgnirdahati kṣaṇāt |
prasiddho'gniryathā sarvaṃ bhasmatāṃ nayati kṣaṇāt ||45 ||
na jñānasamatāmeti pavitramitarannṛpa |
ātmanyevāvagacchanti yogātkālena yoginaḥ ||46 ||
bhaktimānindriyajayī tatparo jñānamāpnuyāt |
labdhvā tatparamaṃ mokṣaṃ svalpakālena yātyasau ||47 ||
bhaktihīno'śraddadhānaḥ sarvatra saṃśayī tu yaḥ |
tasya śaṃ nāpi vijñānamiha loko'tha vā paraḥ ||48 ||
ātmajñānarataṃ jñānanāśitākhilasaṃśayam |
yogāstākhilakarmāṇaṃ badhnanti bhūpa tāni na ||49 ||
jñānakhaḍgaprahāreṇa saṃbhūtāmajñatāṃ balāt |
chitvāntaḥsaṃśayaṃ tasmādyogayukto bhavennaraḥ ||50 ||
iti śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu
yogāmṛtārthaśāstre
śrīgaṇeśapurāṇe uttarakhaṇḍe gajānanavareṇyasaṃvāde
vijñānapratipādano nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||
4
|| caturtho'dhyāyaḥ ||
|| vaidhasaṃnyāsayogaḥ ||
vareṇya uvāca  -
saṃnyastiścaiva yogaśca karmaṇāṃ varṇyate tvayā |
ubhayorniścitaṃ tvekaṃ śreyo yadvada me prabho ||1 ||
śrīgajānana uvāca  -
kriyāyogo viyogaścāpyubhau mokṣasya sādhane |
tayormadhye kriyāyogastyāgāttasya viśiṣyate ||2 ||
dvandvaduḥkhasaho'dveṣṭā yo na kāṅkṣati kiṃcana |
mucyate bandhanātsadyo nityaṃ saṃnyāsavānsukham ||3 ||
vadanti bhinnaphalakau karmaṇastyāgasaṃgrahau |
mūḍhālpajñāstayorekaṃ saṃyuñjīta vicakṣaṇaḥ ||4 ||
yadeva prāpyate tyāgāttadeva yogataḥ phalam |
saṃgrahaṃ karmaṇo yogaṃ yo vindati sa vindati ||5 ||
kevalaṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ na vidurbudhāḥ |
kurvannanicchayā karma yogī brahmaiva jāyate ||6 ||
nirmalo yatacittātmā jitakho yogatatparaḥ |
ātmānaṃ sarvabhūtasthaṃ paśyankurvanna lipyate  ||7 ||
tattvavidyogayuktātmā karomīti na manyate |
ekādaśānīndriyāṇi kurvanti karmasaṃkhyayā ||8 ||
tatsarvamarpayedbrahmaṇyapi karma karoti yaḥ |
na lipyate puṇyapāpairbhānurjalagato yathā ||9 ||
kāyikaṃ vācikaṃ bauddhamaindriyaṃ mānasaṃ tathā |
tyaktvāśāṃ karma kurvanti yogajñāścittaśuddhaye ||10 ||
yogahīno naraḥ karma phalehayā karotyalam |
badhyate karmabījaiḥ sa tato duḥkhaṃ samaśnute ||11 ||
manasā sakalaṃ karma tyaktvā yogī sukhaṃ vaset |
na kurvankārayanvāpi nandanśvabhre supattane ||12 ||
na kriyā na ca kartṛtvaṃ kasya citsṛjyate mayā |
na kriyābījasamparkaḥ śaktyā tatkriyate'khilam ||13 ||
kasyacitpuṇyapāpāni na spṛśāmi vibhurnṛpa |
jñānamūḍhā vimuhyante mohenāvṛtabuddhayaḥ ||14 ||
vivekenātmano'jñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanā |
teṣāṃ vikāśamāyāti jñānamādityavatparam ||15 ||
manniṣṭhā maddhiyo'tyantaṃ maccittā mayi tatparāḥ |
apunarbhavamāyānti vijñānānnāśitainasaḥ ||16 ||
jñānavijñānasaṃyukte dvije gavi gajādiṣu |
samekṣaṇā mahātmānaḥ paṇḍitāḥ śvapace śuni ||17 ||
vaśyaḥ svargo jagatteṣāṃ jīvanmuktāḥ samekṣaṇāḥ |
yato'doṣaṃ brahma samaṃ tasmāttairviṣayīkṛtam ||18 ||
priyāpriye prāpya harṣadveṣau ye prāpnuvanti na |
brahmāśritā asaṃmūḍhā brahmajñāḥ samabuddhayaḥ ||19 ||
vareṇya uvāca -
kiṃ sukhaṃ triṣu lokeṣu devagandharvayoniṣu |
bhagavankṛpayā tanme vada vidyāviśārada ||20 ||
śrīgajānana uvāca -
ānandamaśnute'saktaḥ svātmārāmo nijātmani |
avināśi sukhaṃ taddhi na sukhaṃ viṣayādiṣu ||21 ||
viṣayotthāni saukhyāni duḥkhānāṃ tāni hetavaḥ |
utpattināśayuktāni tatrāsakto na tattvavit ||22 ||
kāraṇe sati kāmasya krodhasya sahate ca yaḥ |
tau jetuṃ varṣmavirahātsa sukhaṃ ciramaśnute ||23 ||
antarniṣṭho'ntaḥprakāśo'ntaḥsukho'ntāratirlabhet |
asaṃdigdho'kṣayaṃ brahma sarvabhūtahitārthakṛt ||24 ||
jetāraḥ ṣaḍripūṇāṃ ye śamino daminastathā |
teṣāṃ samantato brahma svātmajñānāṃ vibhātyaho ||25 ||
āsaneṣu samāsīnastyaktvemānviṣayānbahiḥ |
saṃstabhya bhṛkuṭīmāste prāṇāyāmaparāyaṇaḥ ||26 ||
prāṇāyāmaṃ tu saṃrodhaṃ prāṇāpānasamudbhavam |
vadanti munayastaṃ ca tridhābhūtaṃ vipaścitaḥ ||27 ||
pramāṇaṃ bhedato viddhi laghumadhyamamuttamam |
daśabhirdvyadhikairvarṇaiḥ prāṇāyāmo laghuḥ smṛtaḥ ||28 ||
caturviṃśatyakṣaro yo madhyamaḥ sa udāhṛtaḥ |
ṣaṭtriṃśallaghuvarṇo ya uttamaḥ so'bhidhīyate ||29 ||
siṃhaṃ śārdūlakaṃ vāpi mattebhaṃ mṛdutāṃ yathā |
nayanti prāṇinastadvatprāṇāpānau susādhayet ||30 ||
pīḍayanti mṛgāste na lokānvaśyaṃ gatā nṛpa |
dahatyenastathā vāyuḥ saṃstabdho na ca tattanum ||31 ||
yathā yathā naraḥ kaścitsopānāvalimākramet |
tathā tathā vaśīkuryātprāṇāpānau hi yogavit ||32 ||
pūrakaṃ kumbhakaṃ caiva recakaṃ ca tato'bhyaset |
atītānāgatajñānī tataḥ syājjagatītale ||33 ||
prāṇāyāmairdvādaśabhiruttamairdhāraṇā matā |
yogastu dhāraṇe dve syādyogīśaste sadābhyaset ||34 ||
evaṃ yaḥ kurute rājaṃstrikālajñaḥ sa jāyate |
anāyāsena tasya syādvaśyaṃ lokatrayaṃ nṛpa ||35 ||
brahmarūpaṃ jagatsarvaṃ paśyati svāntarātmani |
evaṃ yogaśca saṃnyāsaḥ samānaphaladāyinau ||36 ||
jantūnāṃ hitakartāraṃ karmaṇāṃ phaladāyinam |
māṃ jñātvā muktimāpnoti trailokyasyeśvaraṃ vibhum ||37 ||
iti śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu
yogāmṛtārthaśāstre
śrīgaṇeśapurāṇe uttarakhaṇḍe gajānanavareṇyasaṃvāde
vaidhasaṃnyāsayogo nāma caturtho'dhyāyaḥ ||
5
|| pañcamo'dhyāyaḥ ||
|| yogāvṛttipraśaṃsanaḥ ||
śrīgajānana uvāca  -
śrautasmārtāni karmāṇi phalaṃ necchansamācaret |
śastaḥ sa yogī rājendra akriyādyogamāśritāt ||1 ||
yogaprāptyai mahābāho hetuḥ karmaiva me matam |
siddhiyogasya saṃsiddhyai hetū śamadamau matau ||2 ||
indriyārthāṃśca saṃkalpya kurvansvasya ripurbhavet |
etānanicchanyaḥ kurvansiddhiṃ yogī sa siddhyati ||3 ||
suhṛtve ca riputve ca uddhāre caiva bandhane |
ātmanaivātmani hyātmā nātmā bhavati kaścana ||4 ||
māne'pamāne duḥkhe ca sukhe'suhṛdi sādhuṣu |
mitre'mitre'pyudāsīne dveṣye loṣṭhe ca kāñcane ||5 ||
samo jitātmā vijñānī jñānīndriyajayāvahaḥ |
abhyasetsatataṃ yogaṃ yadā yuktatamo hi saḥ ||6 ||
taptaḥ śrānto vyākulo vā kṣudhito vyagracittakaḥ |
kāle'tiśīte'tyuṣṇe vānilāgnyambusamākule ||7 ||
sadhvanāvatijīrṇe goḥsthāne sāgnau jalāntike |
kūpakūle śmaśāne ca nadyāṃ bhittau ca marmare ||8 ||
caitye savalmike deśe piśācādisamāvṛte |
nābhyasedyogavidyogaṃ yogadhyānaparāyaṇaḥ ||9 ||
smṛtilopaśca mūkatvaṃ bādhiryaṃ mandatā jvaraḥ |
jaḍatā jāyate sadyo doṣājñānāddhi yoginaḥ ||10 ||
ete doṣāḥ parityājyā yogābhyasanaśālinā |
anādare hi caiteṣāṃ smṛtilopādayo dhruvam ||11 ||
nātibhuñjansadā yogī nābhuñjannātinidritaḥ |
nātijāgratsiddhimeti bhūpa yogaṃ sadābhyasan ||12 ||
saṃkalpajāṃstyajetkāmānniyatāhārajāgaraḥ |
niyamya khagaṇaṃ buddhyā virameta śanaiḥ śanaiḥ ||13 ||
tatastataḥ kṛṣedetadyatra yatrānugacchati |
dhṛtyātmavaśagaṃ kuryāccittaṃ cañcalamādṛtaḥ ||14 ||
evaṃ kurvansadā yogī parāṃ nirvṛtimṛcchati |
viśvasminnijamātmānaṃ viśvaṃ ca svātmanīkṣate ||15 ||
yogena yo māmupaiti tamupaimyahamādarāt |
mocayāmi na muñcāmi tamahaṃ māṃ sa na tyajet ||16 ||
sukhe sukhetare dveṣe kṣudhi toṣe samastṛṣi |
ātmasāmyena bhūtāni sarvagaṃ māṃ ca vetti yaḥ ||17 ||
jīvanmuktaḥ sa yogīndraḥ kevalaṃ mayi saṃgataḥ |
brahmādīnāṃ ca devānāṃ sa vandyaḥ syājjagatraye ||18 ||
vareṇya uvāca -
dvividho'pi hi yogo'yamasaṃbhāvyo hi me mataḥ |
yato'ntaḥkaraṇaṃ duṣṭaṃ cañcalaṃ durgrahaṃ vibho ||19 ||
śrīgajānana uvāca -
yo nigrahaṃ durgrahasya manasaḥ samprakalpayet |
ghaṭīyantrasamādasmānmuktaḥ saṃsṛticakrakāt ||20 ||
viṣayaiḥ krakacairetatsaṃsṛṣṭaṃ cakrakaṃ dṛḍham |
janaśchettuṃ na śaknoti karmakīlaḥ susaṃvṛtam ||21 ||
atiduḥkhaṃ ca vairāgyaṃ bhogādvaitṛṣṇyameva ca |
guruprasādaḥ satsaṅga upāyāstajjaye amī ||22 ||
abhyāsādvā vaśīkuryānmano yogasya siddhaye |
vareṇya durlabho yogo vināsya manaso jayāt ||23 ||
vareṇya uvāca -
yogabhraṣṭasya ko lokaḥ kā gatiḥ kiṃ phalaṃ bhavet |
vibho sarvajña me chindhi saṃśayaṃ buddhicakrabhṛt ||24 ||
śrīgajānana uvāca -
divyadehadharo yogādbhraṣṭaḥ svarbhogamuttamam |
bhuktvā yogikule janma labhecchuddhimatāṃ kule ||25 ||
punaryogī bhavatyeṣa saṃskārātpūrvakarmajāt |
na hi puṇyakṛtāṃ kaścinnarakaṃ pratipadyate ||26 ||
jñānaniṣṭhāttaponiṣṭhātkarmaniṣṭhānnarādhipa |
śreṣṭho yogī śreṣṭhatamo bhaktimānmayi teṣu yaḥ ||27 ||
iti śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu
yogāmṛtārthaśāstre
śrīgaṇeśapurāṇe uttarakhaṇḍe gajānanavareṇyasaṃvāde
yogāvṛttipraśaṃsano nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||
6
|| ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||
|| buddhiyogaḥ ||
śrīgajānana uvāca -
īdṛśaṃ viddhi me tattvaṃ madgatenāntarātmanā |
yajjñātvā māmasandigdhaṃ vetsi mokṣyasi sarvagam ||1 ||
tatte'haṃ śa‍ṛṇu vakṣyāmi lokānāṃ hitakāmyayā |
asti jñeyaṃ yato nānyanmukteśca sādhanaṃ nṛpa ||2 ||
jñeyā matprakṛtiḥ pūrvaṃ tataḥ syāṃ jñānagocaraḥ |
tato vijñānasampattirmayi jñāte nṛṇāṃ bhavet ||3 ||
kvanalau khamahaṅkāraḥ kaṃ cittaṃ dhīsamīraṇau |
ravīndū yāgakṛccaikādaśadhā prakṛtirmama ||4 ||
anyāṃ matprakṛtiṃ vṛddhā munayaḥ saṃgiranti ca |
tathā triviṣṭapaṃ vyāptaṃ jīvatvaṃ gatayānayā ||5 ||
ābhyāmutpādyate sarvaṃ carācaramayaṃ jagat |
saṃgādviśvasya saṃbhūtiḥ paritrāṇaṃ layo'pyaham ||6 ||
tattvametanniboddhuṃ me yatate kaścideva hi |
varṇāśramavatāṃ puṃsāṃ purā cīrṇena karmaṇā ||7 ||
sākṣātkaroti māṃ kaścidyatnavatsvapi teṣu ca |
matto'nyannekṣate kiṃcinmayi sarvaṃ ca vīkṣate ||8 ||
kṣitau sugandharūpeṇa tejorūpeṇa cāgniṣu |
prabhārūpeṇa pūṣṇyabje rasarūpeṇa cāpsu ca ||9 ||
dhītapobalināṃ cāhaṃ dhīstapobalameva ca |
trividheṣu vikāreṣu madutpanneṣvahaṃ sthitaḥ ||10 ||
na māṃ vindati pāpīyānmāyāmohitacetanaḥ |
trivikārā mohayati prakṛtirme jagattrayam ||11 ||
yo me tattvaṃ vijānāti mohaṃ tyajati so'khilam |
anekairjanmabhiścaivaṃ jñātvā māṃ mucyate tataḥ ||12 ||
anye nānāvidhāndevānbhajante tānvrajanti te |
yathā yathā matiṃ kṛtvā bhajate māṃ jano'khilaḥ ||13 ||
tathā tathāsya taṃ bhāvaṃ pūrayāmyahameva tam |
ahaṃ sarvaṃ vijānāmi māṃ na kaścidvibudhyate ||14 ||
avyaktaṃ vyaktimāpannaṃ na viduḥ kāmamohitāḥ |
nāhaṃ prakāśatāṃ yāmi ajñānāṃ pāpakarmaṇām ||15 ||
yaḥ smṛtvā tyajati prāṇamante māṃ śraddhayānvitaḥ |
sa yātyapunarāvṛttiṃ prasādānmama bhūbhuja ||16 ||
yaṃ yaṃ devaṃ smaranbhaktyā tyajati svaṃ kalevaram |
tattatsālokyamāyāti tattadbhaktyā narādhipa ||17 ||
ataścāharniśaṃ bhūpa smartavyo'nekarūpavān |
sarveṣāmapyahaṃ gamyaḥ srotasāmarṇavo yathā ||18 ||
brahmaviṣṇuśivendrādyā~llokānprāpya punaḥ patet |
yo māmupaityasaṃdigdhaḥ patanaṃ tasya na kvacit ||19 ||
ananyaśaraṇo yo māṃ bhaktyā bhajati bhūmipa |
yogakṣemau ca tasyāhaṃ sarvadā pratipādaye ||20 ||
dvividhā gatiruddiṣṭā śuklā kṛṣṇā nṛṇāṃ nṛpa |
ekayā paramaṃ brahma parayā yāti saṃsṛtim ||21 ||
iti śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu
yogāmṛtārthaśāstre
śrīgaṇeśapurāṇe uttarakhaṇḍe gajānanavareṇyasaṃvāde
buddhiyogo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||
7
|| saptamo'dhyāyaḥ ||
|| upāsanā yogaḥ ||
vareṇya uvāca -
kā śuklā gatiruddiṣṭā kā ca kṛṣṇā gajānana |
kiṃ brahma saṃsṛtiḥ kā me vaktumarhasyanugrahāt ||1 ||
śrīgajānana uvāca -
agnirjyotirahaḥ śuklā karmārhamayanaṃ gatiḥ |
cāndraṃ jyotistathā dhūmo rātriśca dakṣiṇāyanam ||2 ||
kṛṣṇaite brahmasaṃsṛtyoravāpteḥ kāraṇaṃ gatī |
dṛśyādṛśyamidaṃ sarvaṃ brahmaivetyavadhāraya ||3 ||
kṣaraṃ pañcātmakaṃ viddhi tadantarakṣaraṃ smṛtam |
ubhābhyāṃ yadatikrāntaṃ śuddhaṃ viddhi sanātanam ||4 ||
anekajanmasaṃbhūtiḥ saṃsṛtiḥ parikīrtitā |
saṃsṛtiṃ prāpnuvantyete ye tu māṃ gaṇayanti na ||5 ||
ye māṃ samyagupāsante paraṃ brahma prayānti te |
dhyānādyairupacārairmāṃ tathā pañcāmṛtādibhiḥ ||6 ||
snānavastrādyalaṃkārasugandhadhūpadīpakaiḥ |
naivedyaiḥ phalatāṃbūlairdakṣiṇābhiśca yo'rcayet ||7 ||
bhaktyaikacetasā caiva tasyeṣṭaṃ pūrayāmyaham |
evaṃ pratidinaṃ bhaktyā madbhakto māṃ samarcayet ||8 ||
athavā mānasīṃ pūjāṃ kurvīta sthiracetasā |
athavā phalapatrādyaiḥ puṣpamūlajalādibhiḥ ||9 ||
pūjayenmāṃ prayatnena tattadiṣṭaṃ phalaṃ labhet |
trividhāsvapi pūjāsu śreyasī mānasī matā ||10 ||
sāpyuttamā matā pūjānicchayā yā kṛtā mama |
brahmacārī gṛhastho vā vānaprastho yatiśca yaḥ ||11 ||
ekāṃ pūjāṃ prakurvāṇo'pyanyo vā siddhimṛcchati |
madanyadevaṃ yo bhaktyā dviṣanmāmanyadevatām ||12 ||
so'pi māmeva yajate paraṃ tvavidhito nṛpa |
yo hyanyadevatāṃ māṃ ca dviṣannanyāṃ samarcayet ||13 ||
yāti kalpasahasraṃ sa nirayānduḥkhabhāk sadā |
bhūtaśuddhiṃ vidhāyādau prāṇānāṃ sthāpanaṃ tataḥ ||14 ||
ākṛṣya cetaso vṛttiṃ tato nyāsaṃ upakramet |
kṛtvāntarmātṛkānyāsaṃ bahiścātha ṣaḍaṅgakam ||15 ||
nyāsaṃ ca mūlamantrasya tato dhyātvā japenmanum |
sthiracitto japenmantraṃ yathā gurumukhāgatam ||16 ||
japaṃ nivedya devāya stutvā stotrairanekadhā |
evaṃ māṃ ya upāsīta sa labhenmokṣamavyayam ||17 ||
ya upāsanayā hīno dhiṅnaro vyarthajanmabhāk |
yajño'hamauṣadhaṃ manro'gnirājyaṃ ca havirhutam ||18 ||
dhyānaṃ dhyeyaṃ stutiṃ stotraṃ natirbhaktirupāsanā |
trayījñeyaṃ pavitraṃ ca pitāmahapitāmahaḥ ||19 ||
oṃkāraḥ pāvanaḥ sākṣī prabhurmitraṃ gatirlayaḥ |
utpattiḥ poṣako bījaṃ śaraṇaṃ vāsa eva ca ||20 ||
asanmṛtyuḥ sadamṛtamātmā brahmāhameva ca |
dānaṃ homastapo bhaktirjapaḥ svādhyāya eva ca ||21 ||
yadyatkaroti tatsarvaṃ sa me mayi nivedayet |
yoṣito'tha durācārāḥ pāpāstraivarṇikāstathā ||22 ||
madāśrayā vimucyante kiṃ madbhaktyā dvijādayaḥ |
na vinaśyati madbhakto jñātvemā madvibhūtayaḥ ||23 ||
prabhavaṃ me vibhūtiśca na devā ṛṣayo viduḥ |
nānāvibhūtibhirahaṃ vyāpya viśvaṃ pratiṣṭhitaḥ ||24 ||
yadyacchreṣṭhatamaṃ loke sa vibhūtirnibodha me ||25 ||
iti śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu
yogāmṛtārthaśāstre
śrīgaṇeśapurāṇe uttarakhaṇḍe gajānanavareṇyasaṃvāde
upāsanāyogo nāma saptamo'dhyāyaḥ ||
8
|| aṣṭamo'dhyāyaḥ ||
|| viśvarūpadarśana ||
vareṇya uvāca -
bhagavannārado mahyaṃ tava nānā vibhūtayaḥ |
uktavāṃstā ahaṃ veda na sarvāḥ so'pi vetti tāḥ ||1 ||
tvameva tattvataḥ sarvā vetsi tā dviradānana |
nijaṃ rūpamidānīṃ me vyāpakaṃ cāru darśaya ||2 ||
śrīgajānana uvāca -
ekasminmayi paśya tvaṃ viśvametaccarācaram |
nānāścaryāṇi divyāni purā'dṛṣṭāni kenacit ||3 ||
jñānacakṣurahaṃ te'dya sṛjāmi svaprabhāvataḥ |
carmacakṣuḥ kathaṃ paśyenmāṃ vibhuṃ hyajamavyayam ||4 ||
ka uvāca -
tato rājā vareṇyaḥ sa divyacakṣuravaikṣata |
īśituḥ paramaṃ rūpaṃ gajāsyasya mahādbhutam ||5 ||
asaṃkhyavaktraṃ lalitamasaṃkhyāṃghrikaraṃ mahat |
anuliptaṃ sugandhena divyabhūṣāmbarasrajam ||6 ||
asaṃkhyanayanaṃ koṭisūryaraśmidhṛtāyudham |
tadvarṣmaṇi trayo lokā dṛṣṭāstena pṛthagvidhāḥ ||7 ||
dṛṣṭvaiśvaraṃ paraṃ rūpaṃ praṇamya sa nṛpo'bravīt |
vareṇya uvāca -
vīkṣe'haṃ tava dehe'smindevānṛṣigaṇānpitṝn ||8 ||
pātālānāṃ samudrāṇāṃ dvīpānāṃ caiva bhūbhṛtām |
maharṣīṇāṃ saptakaṃ ca nānārthaiḥ saṃkulaṃ vibho ||9 ||
bhuvo'ntarikṣasvargāṃśca manuṣyoragarākṣasān |
brahmāviṣṇumaheśendrāndevānjantūnanekadhā ||10 ||
anādyanantaṃ lokādimanantabhujaśīrṣakam |
pradīptānalasaṃkāśamaprameyaṃ purātanam ||11 ||
kirīṭakuṇḍaladharaṃ durnirīkṣyaṃ mudāvaham |
etādṛśaṃ ca vīkṣe tvāṃ viśālavakṣasaṃ prabhum ||12 ||
suravidyādharairyakṣaiḥ kinnarairmunimānuṣaiḥ |
nṛtyadbhirapsarobhiśca gandharvairgānatatparaiḥ ||13 ||
vasurudrādityagaṇaiḥ siddhaiḥ sādhyairmudā yutaiḥ |
sevyamānaṃ mahābhaktyā vīkṣyamāṇaṃ suvismitaiḥ ||14 ||
vettāramakṣaraṃ vedyaṃ dharmagoptāramīśvaram |
pātālāni diśaḥ svargānbhuvaṃ vyāpyā'khilaṃ sthitam ||15 ||
bhītā lokāstathā cāhamevaṃ tvāṃ vīkṣya rūpiṇam |
nānādaṃṣṭrākarālaṃ ca nānāvidyāviśāradam ||16 ||
pralayānaladīptāsyaṃ jaṭilaṃ ca nabhaḥspṛśam |
dṛṣṭvā gaṇeśa te rūpamahaṃ bhrānta ivābhavam ||17 ||
devā manuṣyanāgādyāḥ khalāstvadudareśayāḥ |
nānāyonibhujaścānte tvayyeva praviśanti ca ||18 ||
abdherutpadyamānāste yathājīmūtabindavaḥ |
tvamindro'gniryamaścaiva nirṛtirvaruṇo marut ||19 ||
guhyakeśastatheśānaḥ somaḥ sūryo'khilaṃ jagat |
namāmi tvāmataḥ svāminprasādaṃ kuru me'dhunā ||20 ||
darśayasva nijaṃ rūpaṃ saumyaṃ yatpūrvamīkṣitam |
ko veda līlāste bhūman kriyamāṇā nijecchayā ||21 ||
anugrahānmayā dṛṣṭamaiśvaraṃ rūpamīdṛśam |
jñānacakṣuryato dattaṃ prasannena tvayā mama ||22 ||
śrīgajānana uvāca -
nedaṃ rūpaṃ mahābāho mama paśyantyayoginaḥ |
sanakādyā nāradādyāḥ paśyanti madanugrahāt || 23 ||
caturvedārthatattvajñāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ |
yajñadānataponiṣṭhā na me rūpaṃ vidanti te ||24 ||
śakyo'haṃ vīkṣituṃ jñātuṃ praveṣṭuṃ bhaktibhāvataḥ |
tyaja bhītiṃ ca mohaṃ ca paśya māṃ saumyarūpiṇam ||25 ||
madbhakto matparaḥ sarvasaṃgahīno madarthakṛt |
niṣkrodhaḥ sarvabhūteṣu samo māmeti bhūbhuja ||26 ||
iti śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu
yogāmṛtārthaśāstre
śrīgaṇeśapurāṇe uttarakhaṇḍe gajānanavareṇyasaṃvāde
viśvarūpadarśano nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||
9
|| navamo'dhyāyaḥ ||
|| kṣetrajñātṛjñeyavivekayogaḥ ||
vareṇya uvāca -
ananyabhāvastvāṃ samyaṅmūrtimantamupāsate |
yo'kṣaraṃ paramavyaktaṃ tayoḥ kaste mato'dhikaḥ ||1 ||
asi tvaṃ sarvavitsākṣī bhūtabhāvana īśvaraḥ |
atastvāṃ paripṛcchāmi vada me kṛpayā vibho ||2 ||
śrīgajānana uvāca -
yo māṃ mūrtidharaṃ bhaktyā madbhaktaḥ parisevate |
sa me mānyo'nanyabhaktirniyujya hṛdayaṃ mayi ||3 ||
khagaṇaṃ svavaśaṃ kṛtvākhilabhūtahitārthakṛt |
dhyeyamakṣaramavyaktaṃ sarvagaṃ kūṭagaṃ sthiram ||4 ||
so'pi māmetyanirdeśyaṃ matparo ya upāsate |
saṃsārasāgarādasmāduddharāmi tamapyaham ||5 ||
avyaktopāsanādduḥkhamadhikaṃ tena labhyate |
vyaktasyopāsanātsādhyaṃ tadevāvyaktabhaktitaḥ ||6 ||
bhaktiścaivādaraścātra kāraṇaṃ paramaṃ matam |
sarveṣāṃ viduṣāṃ śreṣṭho hyakiṃcijjño'pi bhaktimān ||7 ||
bhajanbhaktyā vihīno yaḥ sa cāṇḍālo'bhidhīyate |
cāṇḍālo'pi bhajanbhaktyā brāhmaṇebhyo'dhiko mataḥ ||8 ||
śukādyāḥ sanakādyāśca purā muktā hi bhaktitaḥ |
bhaktyaiva māmanuprāptā nāradādyāścirāyuṣaḥ ||9 ||
ato bhaktyā mayi mano vidhehi buddhimeva ca |
bhaktyā yajasva māṃ rājaṃstato māmeva yāsyasi ||10 ||
asamartho'rpituṃ svāntaṃ evaṃ mayi narādhipa |
abhyāsena ce yogena tato gantuṃ yatasva mām ||11 ||
tatrāpi tvamaśaktaścetkuru karma madarpaṇam |
māmanugrahataścaivaṃ parāṃ nirvṛtimeṣyasi ||12 ||
athaitadapyanuṣṭhātuṃ na śakto'si tadā kuru |
prayatnataḥ phalatyāgaṃ trividhānāṃ hi karmaṇām ||13 ||
śreyasī buddhirāvṛttestato dhyānaṃ paraṃ matam |
tato'khilaparityāgastataḥ śāntirgarīyasī ||14 ||
nirahaṃmamatābuddhiradveṣaḥ śaraṇaḥ samaḥ |
lābhālābhe sukhe duḥkhe mānāmāne sa me priyaḥ ||15 ||
yaṃ vīkṣya na bhayaṃ yāti janastasmānna ca svayam |
udvegabhīḥ kopamudbhīrahito yaḥ sa me priyaḥ ||16 ||
ripau mitre'tha garhāyāṃ stutau śoke samaḥ samut |
maunī niścaladhībhaktirasaṃgaḥ sa ca me priyaḥ ||17 ||
saṃśīlayati yaścainamupadeśaṃ mayā kṛtam |
sa vandyaḥ sarvalokeṣu muktātmā me priyaḥ sadā ||18 ||
aniṣṭāptau ca na dveṣṭīṣṭaprāptau ca na tuṣyati |
kṣetratajjñau ca yo vetti same priyatamo bhavet ||19 ||
vareṇya uvāca -
kiṃ kṣetraṃ kaśca tadvetti kiṃ tajjñānaṃ gajānana |
etadācakṣva mahyaṃ tvaṃ pṛcchate karuṇāmbudhe ||20 ||
śrīgajānana uvāca -
pañca bhūtāni tanmātrāḥ pañca karmendriyāṇi ca |
ahaṃkāro mano buddhiḥ pañca jñānendriyāṇi ca ||21 ||
icchāvyaktaṃ dhṛtidveṣau sukhaduḥkhe tathaiva ca |
cetanāsahitaścāyaṃ samūhaḥ kṣetramucyate ||22 ||
tajjñaṃ tvaṃ viddhi māṃ bhūpa sarvāntaryāmiṇaṃ vibhum |
ayaṃ samūho'haṃ cāpi yajjñānaviṣayau nṛpa ||23 ||
ārjavaṃ guruśuśrūṣā viraktiścendriyārthataḥ |
śaucaṃ kṣāntiradambhaśca janmādidoṣavīkṣaṇam ||24 ||
samadṛṣṭirdṛḍhā bhaktirekāntitvaṃ śamo damaḥ |
etairyacca yutaṃ jñānaṃ tajjñānaṃ viddhi bāhuja ||25 ||
tajjñānaviṣayaṃ rājanbravīmi tvaṃ śa‍ṛṇuṣva me |
yajjñātvaiti ca nirvāṇaṃ muktvā saṃsṛtisāgaram ||26 ||
yadanādīndriyairhīnaṃ guṇabhugguṇavarjitam |
avyaktaṃ sadasadbhinnamindriyārthāvabhāsakam || 27 ||
viśvabhṛccākhilavyāpi tvekaṃ nāneva bhāsate |
bāhyābhyantarataḥ pūrṇamasaṃgaṃ tamasaḥ param ||28 ||
durjñeyaṃ cātisūkṣmatvāddīptānāmapi bhāsakam |
jñeyametādṛśaṃ viddhi jñānagamyaṃ purātanam ||29 ||
etadeva paraṃ brahma jñeyamātmā paro'vyayaḥ |
guṇānprakṛtijānbhuṅkte puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ ||30 ||
guṇaistribhiriyaṃ dehe badhnāti puruṣaṃ dṛḍham |
yadā prakāśaḥ śāntiśca vṛddhe sattvaṃ tadādhikam ||31 ||
lobho'śamaḥ spṛhārambhaḥ karmaṇāṃ rajaso guṇaḥ |
moho'pravṛttiścājñānaṃ pramādastamaso guṇaḥ ||32 ||
sattvādhikaḥ sukhaṃ jñānaṃ karmasaṃgaṃ rajo'dhikaḥ |
tamo'dhikaśca labhate nidrālasyaṃ sukhetarat ||33 ||
eṣu triṣu pravṛddheṣu muktisaṃsṛtidurgatīḥ |
prayānti mānavā rājaṃstasmātsattvayuto bhava ||34 ||
tataśca sarvabhāvena bhaja tvaṃ māṃ nareśvara |
bhaktyā cāvyabhicāriṇyā sarvatraiva ca saṃsthitam ||35 ||
agnau sūrye tathā some yacca tārāsu saṃsthitam |
viduṣi brāhmaṇe tejo viddhi tanmāmakaṃ nṛpa ||36 ||
ahamevākhilaṃ viśvaṃ sṛjāmi visṛjāmi ca |
auṣadhīstejasā sarvā viśvaṃ cāpyāyayāmyaham ||37 ||
sarvendriyāṇyadhiṣṭhāya jāṭharaṃ ca dhanaṃjayam |
bhunajmi cākhilānbhogānpuṇyapāpavivarjitaḥ ||38 ||
ahaṃ viṣṇuśca rudraśca brahmā gaurī gaṇeśvaraḥ |
indrādyā lokapālāśca mamaivāṃśasamudbhavāḥ ||39 ||
yena yena hi rūpeṇa jano māṃ paryupāsate |
tathā tathā darśayāmi tasmai rūpaṃ subhaktitaḥ ||40 ||
iti kṣetraṃ tathā jñātā jñānaṃ jñeyaṃ mayeritam |
akhilaṃ bhūpate samyagupapannāya pṛcchate ||41 ||
iti śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu
yogāmṛtārthaśāstre
śrīgaṇeśapurāṇe uttarakhaṇḍe gajānanavareṇyasaṃvāde
kṣetrajñātṛjñeyavivekayogo nāma navamo'dhyāyaḥ ||
10
|| daśamo'dhyāyaḥ ||
|| upadeśayogaḥ ||
śrīgajānana uvāca -
daivyāsurī rākṣasī ca prakṛtistrividhā nṛṇām |
tāsāṃ phalāni cinhāni saṃkṣepātte'dhunā bruve ||1 ||
ādyā saṃsādhayenmuktiṃ dve pare bandhanaṃ nṛpa |
cinhaṃ bravīmi cādyāyāstanme nigadataḥ śa‍ṛṇu ||2 ||
apaiśūnyaṃ dayā'krodhaścāpalyaṃ dhṛtirārjavam |
tejo'bhayamahiṃsā ca kṣamā śaucamamānitā ||3 ||
ityādi cinhamādyāyā āsuryāḥ śa‍ṛṇu sāṃpratam |
ativādo'bhimānaśca darpo jñānaṃ sakopatā ||4 ||
āsuryā evamādyāni cinhāni prakṛternṛpa |
niṣṭhuratvaṃ mado moho'haṃkāro garva eva ca ||5 ||
dveṣo hiṃsā'dayā krodha auddhatyaṃ durvinītatā |
ābhicārikakartṛtvaṃ krūrakarmaratistathā ||6 ||
aviśvāsaḥ satāṃ vākye'śucitvaṃ karmahīnatā |
nindakatvaṃ ca vedānāṃ bhaktānāmasuradviṣām ||7 ||
muniśrotriyaviprāṇāṃ tathā smṛtipurāṇayoḥ |
pākhaṇḍavākye viśvāsaḥ saṃgatirmalinānmanām ||8 ||
sadambhakarmakartṛtvaṃ spṛhā ca paravastuṣu |
anekakāmanāvattvaṃ sarvadā'nṛtabhāṣaṇam ||9 ||
parotkarṣāsahiṣṇutvaṃ parakṛtyaparāhatiḥ |
ityādyā bahavaścānye rākṣasyāḥ prakṛterguṇāḥ ||10 ||
pṛthivyāṃ svargaloke ca parivṛtya vasanti te |
madbhaktirahitā lokā rākṣasīṃ prakṛtiṃ śritāḥ ||11 ||
tāmasīṃ ye śritā rājanyānti te rauravaṃ dhruvam |
anirvācyaṃ ca te duḥkhaṃ bhuñjate tatra saṃsthitāḥ ||12 |
daivānniḥsṛtya narakājjāyante bhuvi kubjakāḥ |
jātyandhāḥ paṅgavo dīnā hīnajātiṣu te nṛpa ||13 ||
punaḥ pāpasamācārā mayyabhaktāḥ patanti te |
utpatanti hi madbhaktā yāṃ kāṃcidyonimāśritāḥ ||14 ||
labhante svargatiṃ yajñairanyairdharmaśca bhūmipa |
sulabhāstāḥ sakāmānāṃ mayi bhaktiḥ sudurlabhā ||15 ||
vimūḍhā mohajālena baddhāḥ svena ca karmaṇā |
ahaṃ hantā ahaṃ kartā ahaṃ bhokteti vādinaḥ ||16 ||
ahameveśvaraḥ śāstā ahaṃ vettā ahaṃ sukhī |
etādṛśī matirnṝṇāmadhaḥ pātayatīha tān ||17 ||
tasmādetatsamutsṛjya daivīṃ prakṛtimāśraya |
bhaktiṃ kuru madīyāṃ tvamaniśaṃ dṛḍhacetasā ||18 ||
sāpi bhaktistridhā rājansāttvikī rājasītarā |
yaddevānbhajate bhaktyā sāttvikī sā matā śubhā ||19 ||
rājasī sā tu vijñeyā bhaktirjanmamṛtipradā |
yadyakṣāṃścaiva rakṣāṃsi yajante sarvabhāvataḥ ||20 ||
vedenāvihitaṃ krūraṃ sāhaṃkāraṃ sadambhakam |
bhajante pretabhūtādīnkarma kurvanti kāmukam ||21 ||
śoṣayanto nijaṃ dehamantaḥsthaṃ māṃ dṛḍhāgrahāḥ |
tāmasyetādṛśī bhaktirnṛṇāṃ sā nirayapradā ||22 ||
kāmo lobhastathā krodho dambhaścatvāra ityamī |
mahādvārāṇi vīcīnāṃ tasmādetāṃstu varjayet ||23 ||
iti śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu
yogāmṛtārthaśāstre
śrīgaṇeśapurāṇe uttarakhaṇḍe gajānanavareṇyasaṃvāde
upadeśayogo nāma daśamo'dhyāyaḥ ||
11
|| ekādaśo'dhyāyaḥ ||
|| trividhavastuvivekanirūpaṇam ||
śrīgajānana uvāca -
tapo'pi trividhaṃ rājankāyikādiprabhedataḥ |
ṛjutārjavaśaucāni brahmacaryamahiṃsanam ||1 ||
guruvijñadvijātīnāṃ pūjanaṃ cāsuradviṣām |
svadharmapālanaṃ nityaṃ kāyikaṃ tapa īdṛśam ||2 ||
marmāspṛkca priyaṃ vākyamanudvegaṃ hitaṃ ṛtam |
adhītirvedaśāstrāṇāṃ vācikaṃ tapa īdṛśam ||3 ||
antaḥprasādaḥ śāntatvaṃ maunamindriyanigrahaḥ |
nirmalāśayatā nityaṃ mānasaṃ tapa īdṛśam ||4 ||
akāmataḥ śraddhayā ca yattapaḥ sāttvikaṃ ca tat |
ṛdhyai satkārapūjārthaṃ sadambhaṃ rājasaṃ tapaḥ ||5 ||
tadasthiraṃ janmamṛtī prayacchati na saṃśayaḥ |
parātmapīḍakaṃ yacca tapastāmasamucyate ||6 ||
vidhivākyapramāṇārthaṃ satpātre deśakālataḥ |
śraddhayā dīyamānaṃ yaddānaṃ tatsāttvikaṃ matam ||7 ||
upakāraṃ phalaṃ vāpi kāṅkṣadbhirdīyate naraiḥ |
kleśato dīyamānaṃ vā bhaktyā rājasamucyate ||8 ||
akāladeśato'pātre'vajñayā dīyate tu yat |
asatkārācca yaddattaṃ taddānaṃ tāmasaṃ smṛtam ||9 ||
jñānaṃ ca trividhaṃ rājan śa‍ṛṇuṣva sthiracetasā |
tridhā karma ca kartāraṃ bravīmi te prasaṃgataḥ ||10 ||
nānāvidheṣu bhūteṣu māmekaṃ vīkṣate tu yaḥ |
nāśavatsu ca nityaṃ māṃ tajjñānaṃ sātvikaṃ nṛpa ||11 ||
teṣu vetti pṛthagbhūtaṃ vividhaṃ bhāvamāśritaḥ |
māmavyayaṃ ca tajjñānaṃ rājasaṃ parikīrtitam ||12 ||
hetuhīnamasatyaṃ ca dehātmaviṣayaṃ ca yat |
asadalpārthaviṣayaṃ tāmasaṃ jñānamucyate ||13 ||
bhedatastrividhaṃ karma viddhi rājanmayeritam |
kāmanādveṣadambhairyadrahitaṃ nityakarma yat ||14 ||
kṛtaṃ vinā phalecchāṃ yatkarma sāttvikamucyate |
yadbahukleśataḥ karma kṛtaṃ yacca phalecchayā ||15 ||
kriyamāṇaṃ nṛbhirdambhātkarma rājasamucyate |
anapekṣya svaśaktiṃ yadarthakṣayakaraṃ ca yat ||16 ||
ajñānātkriyamāṇaṃ yatkarma tāmasamīritam |
kartāraṃ trividhaṃ viddhi kathyamānaṃ mayā nṛpa ||17 ||
dhairyotsāhī samo'siddhau siddhau cāvikriyastu yaḥ |
ahaṃkāravimukto yaḥ sa kartā sāttviko nṛpa ||18 ||
kurvanharṣaṃ ca śokaṃ ca hiṃsāṃ phalaspṛhāṃ ca yaḥ |
aśucirlubdhako yaśca rājaso'sau nigadyate ||19 ||
pramādājñānasahitaḥ parocchedaparaḥ śaṭhaḥ |
alasastarkavānyastu kartāsau tāmaso mataḥ ||20 ||
sukhaṃ ca trividhaṃ rājanduḥkhaṃ ca kramataḥ śa‍ṛṇu |
sāttvikaṃ rājasaṃ caiva tāmasaṃ ca mayocyate ||21 ||
viṣavadbhāsate pūrvaṃ duḥkhasyāntakaraṃ ca yat |
iṣyamānaṃ tathā''vṛttyā yadante'mṛtavadbhavet ||22 ||
prasādātsvasya buddheryatsāttvikaṃ sukhamīritam |
viṣayāṇāṃ tu yo bhogo bhāsate'mṛtavatpurā ||23 ||
hālāhalamivānte yadrājasaṃ sukhamīritam |
tandripramādasaṃbhūtamālasyaprabhavaṃ ca yat ||24 ||
sarvadā mohakaṃ svasya sukhaṃ tāmasamīdṛśam |
na tadasti yadetairyanmuktaṃ syāttrividhairguṇaiḥ ||25 ||
rājanbrahmāpi trividhamoṃtatsaditi bhedataḥ |
trilokeṣu tridhā bhūtamakhilaṃ bhūpa vartate ||26 ||
brahmakṣatriyaviṭśūdrāḥ svabhāvādbhinnakarmiṇaḥ |
tāni teṣāṃ tu karmāṇi saṃkṣepātte'dhunā vade ||27 ||
antarbāhyendriyāṇāṃ ca vaśyatvamārjavaṃ kṣamā |
nānātapāṃsi śaucaṃ ca dvividhaṃ jñānamātmanaḥ ||28 ||
vedaśāstrapurāṇānāṃ smṛtīnāṃ jñānameva ca |
anuṣṭhānaṃ tadarthānāṃ karma brāhmamudāhṛtam ||29 ||
dārḍhyaṃ śauryaṃ ca dākṣyaṃ ca yuddhe pṛṣṭhāpradarśanam |
śaraṇyapālanaṃ dānaṃ dhṛtistejaḥ svabhāvajam ||30 ||
prabhutā mana aunatyaṃ sunītirlokapālanam |
pañcakarmādhikāritvaṃ kṣātraṃ karma samīritam ||31 ||
nānāvastukrayo bhūmeḥ karṣaṇaṃ rakṣaṇaṃ gavām |
tridhā karmādhikāritvaṃ vaiśyakarma samīritam ||32 ||
dānaṃ dvijānāṃ śuśrūṣā sarvadā śivasevanam |
etādṛśaṃ naravyāghra karma śaudramudīritam ||33 ||
svasvakarmaratā ete mayyarpyākhilakāriṇaḥ |
matprasādātsthiraṃ sthānaṃ yānti te paramaṃ nṛpa || 34||
iti te kathito rājanprasādādyogauttamaḥ |
sāṃgopāṃgaḥ savistāro'nādisiddho mayā priya || 35 ||
yuṅkṣva yogaṃ mayākhyātaṃ nākhyātaṃ kasyacinnṛpa |
gopayainaṃ tataḥ siddhiṃ parāṃ yāsyasyanuttamām ||36 ||
vyāsa uvāca -
iti tasya vacaḥ śrutvā prasannasya mahātmanaḥ |
gaṇeśasya vareṇyaḥ sa cakāra ca yathoditam ||37 ||
tyaktvā rājyaṃ kuṭumbaṃ ca kāntāraṃ prayayau rayāt |
upadiṣṭaṃ yathā yogamāsthāya muktimāpnavān ||38 ||
imaṃ gopyatamaṃ yogaṃ śa‍ṛṇoti śraddhayā tu yaḥ |
so'pi kaivalyamāpnoti yathā yogī tathaiva saḥ ||39 ||
ya imaṃ śrāvayedyogaṃ kṛtvā svārthaṃ subuddhimān |
yathā yogī tathā so'pi paraṃ nirvāṇamṛcchati ||40 ||
yo gītāṃ samyagabhyasya jñātvā cārthaṃ gurormukhāt |
kṛtvā pūjāṃ gaṇeśasya pratyahaṃ paṭhate tu yaḥ ||41 ||
ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ vāpi yaḥ paṭhet |
brahmībhūtasya tasyāpi darśanānmucyate naraḥ ||42 ||
na yajñairna vratairdānairnāgnihotrairmahādhanaiḥ |
na vedaiḥ samyagabhyastaiḥ sahāṅgakaiḥ ||43 ||
purāṇaśravaṇairnaiva na śāstraiḥ sādhucintitaiḥ |
prāpyate brahma paramamanayā prāpyate naraiḥ ||44 ||
brahmaghno madyapaḥ steyī gurutalpagamo'pi yaḥ |
caturṇāṃ yastu saṃsargī mahāpātakakāriṇām ||45 ||
strīhiṃsāgovadhādīnāṃ kartāro ye ca pāpinaḥ |
te sarve pratimucyante gītāmetāṃ paṭhanti cet ||46 ||
yaḥ paṭhetprayato nityaṃ sa gaṇeśo na saṃśayaḥ |
caturthyāṃ yaḥ paṭhedbhaktyā so'pi mokṣāya kalpate ||47 ||
tattatkṣetraṃ samāsādya snātvābhyarcya gajānanam |
sakṛdgītāṃ paṭhanbhaktyā brahmabhūyāya kalpate ||48 ||
bhādre māse site pakṣe caturthyāṃ bhaktimānnaraḥ |
kṛtvā mahīmayīṃ mūrtiṃ gaṇeśasya caturbhujām ||49 ||
savāhanāṃ sāyudhāṃ ca samabhyarcya yathāvidhi |
yaḥ paṭhetsaptakṛtvastu gītāmetāṃ prayatnataḥ ||50 ||
dadāti tasya santuṣṭo gaṇeśo bhogamuttamam |
putrānpautrāndhanaṃ dhānyaṃ paśuratnādisampadaḥ ||51 ||
vidyārthino bhavedvidyā sukhārthī sukhamāpnuyāt |
kāmānanyā~llabhetkāmī muktimante prayānti te ||52 ||
iti śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu
yogāmṛtārthaśāstre
śrīgaṇeśapurāṇe uttarakhaṇḍe gajānanavareṇyasaṃvāde
trividhavastuvivekanirūpaṇaṃ nāma ekādaśo'dhyāyaḥ ||
|| iti gaṇeśa gītā samāptā ||

About this parayana — Ganesha

Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.

How to chant

Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.

ganesh-chaturthidaily-pujaganapatyasanskritparayanadevotionalgitascripture