ॐ
Sankalpa Guru
संकल्पो मूलं सर्वस्य
🔮
Unlock Your Free Kundali
Discover your cosmic blueprint — personalized Kundali with detailed dosha analysis, planetary positions & powerful remedies.
✦ Birth Chart✦ Doshas
Get Free
Sign In
ॐ
Sankalpa Guru
← ← Back to Shabda
English interface

Kapil Gita

Kapil Gita

Text in Roman script

Devotional text

|| oṃ namo bhagavate vāsudevāya ||
maitreya uvāca
pitṛbhyāṃ prasthite sādhvī patimiṅgitakovidā |nityaṃ paryacaratprītyā bhavānīva bhavaṃ prabhum || 1 ||
viśrambheṇātmaśaucena gauraveṇa damena ca |śuśrūṣayā sauhṛdena vācā madhurayā ca bho: || 2 ||
visṛjya kāmaṃ dambhaṃ ca dveṣaṃ lobhamaghaṃ madam |apramattodyatā nityaṃ tejīyāṃsamatoṣayat || 3 ||
sa vai devarṣivaryastāṃ mānavīṃ samanuvratām |daivādgarīyasa: patyurāśāsānāṃ mahāśiṣa: || 4 ||kālena bhūyasā kṣāmāṃ karśitāṃ vratacaryayā |premagadgadayā vācā pīḍita: kṛpayābravīt || 5 ||
kardama uvācatuṣṭo'hamadya tava mānavi mānadāyā:śuśrūṣayā paramayā parayā ca bhaktyā |yo dehināmayamatīva suhṛtsa dehonāvekṣita: samucita: kṣapituṃ madarthe || 6 ||
ye me svadharmaniratasya tapa:samādhi-vidyātmayogavijitā bhagavatprasādā: |tāneva te madanusevanayāvaruddhānda‍ṛṣṭiṃ prapaśya vitarāmyabhayānaśokān || 7 ||
anye punarbhagavato bhruva udvijṛmbha-vibhraṃśitārtharacanā: kimurukramasya |siddhāsi bhuṅ‌kṣva vibhavānnijadharmadohāndivyānnarairduradhigānnṛpavikriyābhi: || 8 ||
evaṃ bruvāṇamabalākhilayogamāyā-vidyāvicakṣaṇamavekṣya gatādhirāsīt |sampraśrayapraṇayavihvalayā gireṣad-vrīḍāvalokavilasaddhasitānanāha || 9 ||
devahūtiruvācarāddhaṃ bata dvijavṛṣaitadamoghayoga-māyādhipe tvayi vibho tadavaimi bharta: |yaste'bhyadhāyi samaya: sakṛdaṅgasaṅgobhūyādgarīyasi guṇa: prasava: satīnām || 10 ||
tatretikṛtyamupaśikṣa yathopadeśaṃyenaiṣa me karśito'tiriraṃsayātmā |siddhyeta te kṛtamanobhavadharṣitāyādīnastadīśa bhavanaṃ sada‍ṛśaṃ vicakṣva || 11 ||
maitreya uvācapriyāyā: priyamanvicchan kardamo yogamāsthita: |vimānaṃ kāmagaṃ kṣattastarhyevāviracīkarat || 12 ||
sarvakāmadughaṃ divyaṃ sarvaratnasamanvitam |sarvarddhyupacayodarkaṃ maṇistambhairupaskṛtam || 13 ||
divyopakaraṇopetaṃ sarvakālasukhāvaham |paṭṭikābhi: patākābhirvicitrābhiralaṃkṛtam || 14 ||sragbhirvicitramālyābhirmañjuśiñjatṣaḍaṅ‌ghribhi: |dukūlakṣaumakauśeyairnānāvasrairvirājitam || 15 ||
uparyupari vinyastanilayeṣu pṛthakpṛthak |kṣiptai: kaśipubhi: kāntaṃ paryaṅkavyajanāsanai: || 16 ||
tatra tatra vinikṣiptanānāśilpopaśobhitam |mahāmarakatasthalyā juṣṭaṃ vidrumavedibhi: || 17 ||
dvā:su vidrumadehalyā bhātaṃ vajrakapāṭavat |śikhareṣvindranīleṣu hemakumbhairadhiśritam || 18 ||
cakṣuṣmatpadmarāgāgr‍yairvajrabhittiṣu nirmitai: |juṣṭaṃ vicitravaitānairmahārhairhematoraṇai: || 19 ||
haṃsapārāvatavrātaistatra tatra nikūjitam |kṛtrimān manyamānai: svānadhiruhyādhiruhya ca || 20 ||
vihārasthānaviśrāmasaṃveśaprāṅgaṇājirai: |yathopajoṣaṃ racitairvismāpanamivātmana: || 21 ||
īda‍ṛggṛhaṃ tatpaśyantīṃ nātiprītena cetasā |sarvabhūtāśayābhijña: prāvocatkardama: svayam || 22 ||
nimajjyāsmin hṛde bhīru vimānamidamāruha |idaṃ śuklakṛtaṃ tīrthamāśiṣāṃ yāpakaṃ nṛṇām || 23 ||
sā tadbhartu: samādāya vaca: kuvalayekṣaṇā |sarajaṃ bibhratī vāso veṇībhūtāṃśca mūrdhajān || 24 ||
aṅgaṃ ca malapaṅkena saṃchannaṃ śabalastanam |āviveśa sarasvatyā: sara: śivajalāśayam || 25 ||
sānta:sarasi veśmasthā: śatāni daśa kanyakā: |sarvā: kiśoravayaso dadarśotpalagandhaya: || 26 ||
tāṃ dṛṣṭvā sahasotthāya procu: prāñjalaya: striya: |vayaṃ karmakarīstubhyaṃ śādhi na: karavāma kim || 27 ||
s‍nānena tāṃ mahārheṇa s‍nāpayitvā manasvinīm |dukūle nirmale nūtne dadurasyai ca mānadā: || 28 ||
bhūṣaṇāni parārdhyāni varīyāṃsi dyumanti ca |annaṃ sarvaguṇopetaṃ pānaṃ caivāmṛtāsavam || 29 ||
athādarśe svamātmānaṃ sragviṇaṃ virajāmbaram |virajaṃ kṛtasvastyayanaṃ kanyābhirbahumānitam || 30 ||
s‍nātaṃ kṛtaśira:s‍nānaṃ sarvābharaṇabhūṣitam |niṣkagrīvaṃ valayinaṃ kūjatkāñcananūpuram || 31 ||
śroṇyoradhyastayā kāñ‍cyā kāñcanyā bahuratnayā |hāreṇa ca mahārheṇa rucakena ca bhūṣitam || 32 ||
sudatā subhruvā ślakṣṇas‍nigdhāpāṅgena cakṣuṣā |padmakośaspṛdhā nīlairalakaiśca lasanmukham || 33 ||
yadā sasmāra ṛṣabhamṛṣīṇāṃ dayitaṃ patim |tatra cāste saha strībhiryatrāste sa prajāpati: || 34 ||
bhartu: purastādātmānaṃ strīsahasravṛtaṃ tadā |niśāmya tadyogagatiṃ saṃśayaṃ pratyapadyata || 35 ||
sa tāṃ kṛtamalas‍nānāṃ vibhrājantīmapūrvavat |ātmano bibhratīṃ rūpaṃ saṃvītarucirastanīm || 36 ||vidyādharīsahasreṇa sevyamānāṃ suvāsasam |jātabhāvo vimānaṃ tadārohayadamitrahan || 37 ||
tasminnaluptamahimā priyayānuraktovidyādharībhirupacīrṇavapurvimāne |babhrāja utkacakumudgaṇavānapīcya-stārābhirāvṛta ivoḍupatirnabha:stha: || 38 ||
tenāṣṭalokapavihārakulācalendra-droṇīsvanaṅgasakhamārutasaubhagāsu |siddhairnuto dyudhunipātaśivasvanāsureme ciraṃ dhanadavallalanāvarūthī || 39 ||
vaiśrambhake surasane nandane puṣpabhadrake |mānase caitrarathye ca sa reme rāmayā rata: || 40 ||
bhrājiṣṇunā vimānena kāmagena mahīyasā |vaimānikānatyaśeta cara~llokān yathānila: || 41 ||
kiṃ durāpādanaṃ teṣāṃ puṃsāmuddāmacetasām |yairāśritastīrthapadaścaraṇo vyasanātyaya: || 42 ||
prekṣayitvā bhuvo golaṃ pat‍nyai yāvān svasaṃsthayā |bahvāścaryaṃ mahāyogī svāśramāya nyavartata || 43 ||
vibhajya navadhātmānaṃ mānavīṃ suratotsukām |rāmāṃ niramayan reme varṣapūgānmuhūrtavat || 44 ||
tasmin vimāna utkṛṣṭāṃ śayyāṃ ratikarīṃ śritā |na cābudhyata taṃ kālaṃ patyāpīcyena saṅgatā || 45 ||
evaṃ yogānubhāvena dampatyo ramamāṇayo: |śataṃ vyatīyu: śarada: kāmalālasayormanāk || 46 ||
tasyāmādhatta retastāṃ bhāvayannātmanātmavit |nodhā vidhāya rūpaṃ svaṃ sarvasaṅkalpavidvibhu: || 47 ||
ata: sā suṣuve sadyo devahūti: striya: prajā: |sarvāstāścārusarvāṅ‍gyo lohitotpalagandhaya: || 48 ||
patiṃ sā pravrajiṣyantaṃ tadālakṣyośatībahi: |smayamānā viklavena hṛdayena vidūyatā || 49 ||
likhantyadhomukhī bhūmiṃ padā nakhamaṇiśriyā |uvāca lalitāṃ vācaṃ nirudhyāśrukalāṃ śanai: || 50 ||
devahūtiruvācasarvaṃ tadbhagavānmahyamupovāha pratiśrutam |athāpi me prapannāyā abhayaṃ dātumarhasi || 51 ||
brahmanduhitṛbhistubhyaṃ vimṛgyā: pataya: samā: |kaścitsyānme viśokāya tvayi pravrajite vanam || 52 ||
etāvatālaṃ kālena vyatikrāntena me prabho |indriyārthaprasaṅgena parityaktaparātmana: || 53 ||
indriyārtheṣu sajjantyā prasaṅgastvayi me kṛta: |ajānantyā paraṃ bhāvaṃ tathāpyastvabhayāya me || 54 ||
saṅgo ya: saṃsṛterheturasatsu vihito'dhiyā |sa eva sādhuṣu kṛto ni:saṅgatvāya kalpate || 55 ||
neha yatkarma dharmāya na virāgāya kalpate |na tīrthapadasevāyai jīvannapi mṛto hi sa: || 56 ||
sāhaṃ bhagavato nūnaṃ vañcitā māyayā da‍ṛḍham |yattvāṃ vimuktidaṃ prāpya na mumukṣeya bandhanāt || 57 ||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe
       pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe kāpileyopākhyāne
                            trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 ||
maitreya uvāca
nirvedavādinīmevaṃ manorduhitaraṃ muni: |dayālu: śālinīmāha śuklābhivyāhṛtaṃ smaran || 1 ||
ṛṣiruvācamā khido rājaputrītthamātmānaṃ pratyanindite |bhagavāṃste'kṣaro garbhamadūrātsamprapatsyate || 2 ||
dhṛtavratāsi bhadraṃ te damena niyamena ca |tapodraviṇadānaiśca śraddhayā ceśvaraṃ bhaja || 3 ||
sa tvayārādhita: śuklo vitanvanmāmakaṃyaśa: |chettā te hṛdayagranthimaudaryo brahmabhāvana: || 4 ||
maitreya uvācadevahūtyapi saṃdeśaṃ gauraveṇa prajāpate: |samyak śraddhāya puruṣaṃ kūṭasthamabhajadgurum || 5 ||
tasyāṃ bahutithe kāle bhagavānmadhusūdana: |kārdamaṃ vīryamāpanno jajñe'gniriva dāruṇi || 6 ||
avādayaṃstadā vyomni vāditrāṇi ghanāghanā: |gāyanti taṃ sma gandharvā nṛtyantyapsaraso mudā || 7 ||
petu: sumanaso divyā: khecarairapavarjitā: |praseduśca diśa: sarvā ambhāṃsi ca manāṃsi ca || 8 ||
tatkardamāśramapadaṃ sarasvatyā pariśritam |svayambhū: sākamṛṣibhirmarīcyādibhirabhyayāt || 9 ||
bhagavantaṃ paraṃ brahma sattvenāṃśena śatruhan |tattvasaṃkhyānavijñap‍tyai jātaṃ vidvānaja: svarāṭ || 10 ||
sabhājayan viśuddhena cetasā taccikīrṣitam |prahṛṣyamāṇairasubhi: kardamaṃ cedamabhyadhāt || 11 ||
brahmovācatvayā me'pacitistāta kalpitā nirvyalīkata: |yanme sañjagṛhe vākyaṃ bhavānmānada mānayan || 12 ||
etāvatyeva śuśrūṣā kāryā pitari putrakai: |bāḍhamityanumanyeta gauraveṇa gurorvaca: || 13 ||
imā duhitara: satyastava vatsa sumadhyamā: |sargametaṃ prabhāvai: svairbṛṃhayiṣyantyanekadhā || 14 ||
atastvamṛṣimukhyebhyo yathāśīlaṃ yathāruci |ātmajā: paridehyadya vistṛṇīhi yaśo bhuvi || 15 ||
vedāhamādyaṃ puruṣamavatīrṇaṃ svamāyayā |bhūtānāṃ śevadhiṃ dehaṃ bibhrāṇaṃ kapilaṃ mune || 16 ||
jñānavijñānayogena karmaṇāmuddharan jaṭā: |hiraṇyakeśa: padmākṣa: padmamudrāpadāmbuja: || 17 ||
eṣa mānavi te garbhaṃ praviṣṭa: kaiṭabhārdana: |avidyāsaṃśayagranthiṃ chittvā gāṃ vicariṣyati || 18 ||
ayaṃ siddhagaṇādhīśa: sāṅkhyācāryai: susammata: |loke kapila ityākhyāṃ gantā te kīrtivardhana: || 19 ||
maitreya uvācatāvāśvāsya jagatsraṣṭā kumārai: sahanārada: |haṃso haṃsena yānena tridhāmaparamaṃ yayau || 20 ||
gate śatadhṛtau kṣatta: kardamastena codita: |yathoditaṃ svaduhitṛ: prādādviśvasṛjāṃ tata: || 21 ||
marīcaye kalāṃ prādādanasūyāmathātraye |śraddhāmaṅgirase'yacchatpulastyāya havirbhuvam || 22 ||pulahāya gatiṃ yuktāṃ kratave ca kriyāṃ satīm |khyātiṃ ca bhṛgave'yacchadvasiṣṭhāyāpyarundhatīm || 23 ||
atharvaṇe'dadācchāntiṃ yayā yajño vitanyate |viprarṣabhān kṛtodvāhān sadārān samalālayat || 24 ||
tatasta ṛṣaya: kṣatta kṛtadārā niman‍tr‍ya tam |prātiṣṭhannandimāpannā: svaṃ svamāśramamaṇḍalam || 25 ||
sa cāvatīrṇaṃ triyugamājñāya vibudharṣabham |vivikta upasaṅgamya praṇamya samabhāṣata || 26 ||
aho pāpacyamānānāṃ niraye svairamaṅgalai: |kālena bhūyasā nūnaṃ prasīdantīha devatā: || 27 ||
bahujanmavipak‍vena samyagyogasamādhinā |draṣṭuṃ yatante yataya: śūnyāgāreṣu yatpadam || 28 ||
sa eva bhagavānadya helanaṃ nagaṇayya na: |gṛheṣu jāto grāmyāṇāṃ ya: svānāṃ pakṣapoṣaṇa: || 29 ||
svīyaṃ vākyamṛtaṃ kartumavatīrṇo'si me gṛhe |cikīrṣurbhagavān jñānaṃ bhaktānāṃ mānavardhana: || 30 ||
tānyeva te'bhirūpāṇi rūpāṇi bhagavaṃstava |yāni yāni ca rocante svajanānāmarūpiṇa: || 31 ||
tvāṃ sūribhistattvabubhutsayāddhāsadābhivādārhaṇapādapīṭham |aiśvaryavairāgyayaśo'vabodha-vīryaśriyā pūrtamahaṃ prapadye || 32 ||
paraṃ pradhānaṃ puruṣaṃ mahāntaṃkālaṃ kaviṃ trivṛtaṃ lokapālam |ātmānubhūtyānugataprapañcaṃsvacchandaśaktiṃ kapilaṃ prapadye || 33 ||
ā smābhipṛcche'dya patiṃ prajānāṃtvayāvatīrṇarṇa utāptakāma: |parivrajatpadavīmāsthito'haṃcariṣye tvāṃ hṛdi yuñjan viśoka: || 34 ||
śrī bhagavānuvācamayā proktaṃ hi lokasya pramāṇaṃ satyalaukike |athājani mayā tubhyaṃ yadavocamṛtaṃ mune || 35 ||
etanme janma loke'sminmumukṣūṇāṃ durāśayāt |prasaṃkhyānāya tattvānāṃ sammatāyātmadarśane || 36 ||
eṣa ātmapatho'vyakto naṣṭa: kālena bhūyasā |taṃ pravartayituṃ dehamimaṃ viddhi mayā bhṛtam || 37 ||
gaccha kāmaṃ mayāpṛṣṭo mayi saṃnyastakarmaṇā |jitvā sudurjayaṃ mṛtyumamṛtatvāya māṃ bhaja || 38 ||
māmātmānaṃ svayaṃjyoti: sarvabhūtaguhāśayam |ātmanyevātmanā vīkṣya viśoko'bhayamṛcchasi || 39 ||
mātra ādhyātmikīṃ vidyāṃ śamanīṃ sarvakarmaṇām |vitariṣye yayā cāsau bhayaṃ cātitariṣyati || 40 ||
maitreya uvācaevaṃ samuditastena kapilena prajāpati: |dakṣiṇīkṛtya taṃ prīto vanameva jagāma ha || 41 ||
vrataṃ sa āsthito maunamātmaikaśaraṇo muni: |ni:saṅgo vyacaratkṣoṇīmanagniraniketana: || 42 ||
mano brahmaṇi yuñjāno yattatsadasata: param |guṇāvabhāse viguṇa ekabhaktyānubhāvite || 43 ||
nirahaṃkṛtirnirmamaśca nirdvandva: samada‍ṛk svada‍ṛk |pratyakpraśāntadhīrdhīra: praśāntormirivodadhi: || 44 ||
vāsudeve bhagavati sarvajñe pratyagātmani |pareṇa bhaktibhāvena labdhātmā muktabandhana: || 45 ||
ātmānaṃ sarvabhūteṣu bhagavantamavasthitam |apaśyatsarvabhūtāni bhagavatyapi cātmani || 46 ||
icchādveṣavihīnena sarvatra samacetasā |bhagavadbhaktiyuktena prāptā bhāgavatī gati: || 47 ||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe
       pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe kāpileye
                          caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24 ||
śaunaka uvāca
kapilastattvasaṃkhyātā bhagavānātmamāyayā |jāta: svayamaja: sākṣādātmaprajñaptaye nṛṇām || 1 ||
na hyasya varṣmaṇa: puṃsāṃ varimṇa: sarvayoginām |viśrutau śrutadevasya bhūri tṛpyanti me'sava: || 2 ||
yadyadvidhatte bhagavān svacchandātmātmamāyayā |tāni me śraddadhānasya kīrtanyānyanukīrtaya || 3 ||
sūta uvācadvaipāyanasakhastvevaṃ maitreyo bhagavāṃstathā |prāhedaṃ viduraṃ prīta ānvīkṣikyāṃ pracodita: || 4 ||
maitreya uvācapitari prasthite'raṇyaṃ mātu: priyacikīrṣayā |tasmin bindusare'vātsīdbhagavān kapila: kila || 5 ||
tamāsīnamakarmāṇaṃ tattvamārgāgradarśanam |svasutaṃ devahūtyāha dhātu: saṃsmaratī vaca: || 6 ||
devahūtiruvācanirviṇṇā nitarāṃ bhūmannasadindriyatarṣaṇāt |yena sambhāvyamānena prapannāndhaṃ tama: prabho || 7 ||
tasya tvaṃ tamaso'ndhasya duṣpārasyādya pāragam |saccakṣurjanmanāmante labdhaṃ me tvadanugrahāt || 8 ||
ya ādyo bhagavān puṃsāmīśvaro vai bhavān kila |lokasya tamasāndhasya cakṣu: sūrya ivodita: || 9 ||
atha me deva sammohamapākraṣṭuṃ tvamarhasi |yo'vagraho'haṃmametītyetasmin yojitastvayā || 10 ||
taṃ tvā gatāhaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃsvabhṛtyasaṃsārataro: kuṭhāram |jijñāsayāhaṃ prakṛte: pūruṣasyanamāmi saddharmavidāṃ variṣṭham || 11 ||
maitreya uvāca iti svamāturniravadyamīpsitaṃniśamya puṃsāmapavargavardhanam |dhiyābhinandyātmavatāṃ satāṃ gati-rbabhāṣa īṣatsmitaśobhitānana: || 12 ||
śrībhagavānuvācayoga ādhyātmika: puṃsāṃ mato ni:śreyasāya me |atyantoparatiryatra du:khasya ca sukhasya ca || 13 ||
tamimaṃ te pravakṣyāmi yamavocaṃ purānaghe |ṛṣīṇāṃ śrotukāmānāṃ yogaṃ sarvāṅganaipuṇam || 14 ||
ceta: khalvasya bandhāya muktaye cātmano matam |guṇeṣu saktaṃ bandhāya rataṃ vā puṃsi muktaye || 15 ||
ahaṃmamābhimānotthai: kāmalobhādibhirmalai: |vītaṃ yadā mana: śuddhamadu:khamasukhaṃ samam || 16 ||
tadā puruṣa ātmānaṃ kevalaṃ prakṛte: param |nirantaraṃ svayaṃjyotiraṇimānamakhaṇḍitam || 17 ||
jñānavairāgyayuktena bhaktiyuktena cātmanā |paripaśyatyudāsīnaṃ prakṛtiṃ ca hataujasam || 18 ||
na yujyamānayā bhaktyā bhagavatyakhilātmani |sada‍ṛśo'sti śiva: panthā yogināṃ brahmasiddhaye || 19 ||
prasaṅgamajaraṃ pāśamātmana: kavayo vidu: |sa eva sādhuṣu kṛto mokṣadvāramapāvṛtam || 20 ||
titikṣava: kāruṇikā: suhṛda: sarvadehinām |ajātaśatrava: śāntā: sādhava: sādhubhūṣaṇā: || 21 ||
mayyananyena bhāvena bhaktiṃ kurvanti ye da‍ṛḍhām |matkṛte tyaktakarmāṇastyaktasvajanabāndhavā: || 22 ||
madāśrayā: kathā mṛṣṭā:śa‍ṛṇvanti kathayanti ca |tapanti vividhāstāpā naitānmadgatacetasa: || 23 ||
ta ete sādhava: sādhvi sarvasaṅgavivarjitā: |saṅgasteṣvatha te prārthya: saṅgadoṣaharā hi te || 24 ||
satāṃ prasaṅgānmama vīryasaṃvidobhavanti hṛtkarṇarasāyanā: kathā: |tajjoṣaṇādāśvapavargavartmaniśraddhā ratirbhaktiranukramiṣyati || 25 ||
bhaktyā pumāñjātavirāga aindriyādda‍ṛṣṭaśrutānmadracanānucintayā |cittasya yatto grahaṇe yogayuktoyatiṣyate ṛjubhiryogamārgai: || 26 ||
asevayāyaṃ prakṛterguṇānāṃjñānena vairāgyavijṛmbhitena |yogena mayyarpitayā ca bhaktyāmāṃ pratyagātmānamihāvarundhe || 27 ||
devahūtiruvācakācittvayyucitā bhakti: kīda‍ṛśī mama gocarā |yayā padaṃ te nirvāṇamañjasānvāśnavā aham || 28 ||
yo yogo bhagavadbāṇo nirvāṇātmaṃstvayodita: |kīda‍ṛśa: kati cāṅgāni yatastattvāvabodhanam || 29 ||
tadetanme vijānīhi yathāhaṃ mandadhīrhare |sukhaṃ buddhyeya durbodhaṃ yoṣā bhavadanugrahāt || 30 ||
maitreya uvācaviditvārthaṃ kapilo māturitthaṃjātas‍neho yatra tanvābhijāta: |tattvāmnāyaṃ yatpravadanti sāṃkhyaṃprovāca vai bhaktivitānayogam || 31 ||
śrībhagavānuvācadevānāṃ guṇaliṅgānāmānuśravikakarmaṇām |sattva evaikamanaso vṛtti: svābhāvikī tu yā |animittā bhāgavatī bhakti: siddhergarīyasī || 32 ||
jarayatyāśu yā kośaṃ nigīrṇamanalo yathā || 33 ||
naikātmatāṃ me spṛhayanti kecinmatpādasevābhiratā madīhā: |ye'nyonyato bhāgavatā: prasajyasabhājayante mama pauruṣāṇi || 34 ||
paśyanti te me rucirāṇyamba santa:prasannavaktrāruṇalocanāni |rūpāṇi divyāni varapradānisākaṃ vācaṃ spṛhaṇīyāṃ vadanti || 35 ||
tairdarśanīyāvayavairudāra-vilāsahāsekṣitavāmasūktai: |hṛtātmano hṛtaprāṇāṃśca bhakti-ranicchato me gatimaṇvīṃ prayuṅkte‍ || 36 ||
atho vibhūtiṃ mama māyāvinastā-maiśvaryamaṣṭāṅgamanupravṛttam |śriyaṃ bhāgavatīṃ vāspṛhayanti bhadrāṃparasya me te'śnuvate tu loke || 37 ||
na karhicinmatparā: śāntarūpenaṅ‍kṣyanti no me'nimiṣo leḍhi heti: |yeṣāmahaṃ priya ātmā sutaścasakhā guru: suhṛdo daivamiṣṭam || 38 ||
imaṃ lokaṃ tathaivāmumātmānamubhayāyinam |ātmānamanu ye ceha ye rāya: paśavo gṛhā: || 39 ||visṛjya sarvānanyāṃśca māmevaṃ viśvatomukham |bhajantyananyayā bhaktyā tānmṛtyoratipāraye || 40 ||
nānyatra madbhagavata: pradhānapuruṣeśvarāt |ātmana: sarvabhūtānāṃ bhayaṃ tīvraṃ nivartate || 41 ||
madbhayādvāti vāto'yaṃ sūryastapati madbhayāt |varṣatīndro dahatyagnirmṛtyuścarati madbhayāt || 42 ||
jñānavairāgyayuktena bhaktiyogena yogina: |kṣemāya pādamūlaṃ me praviśantyakutobhayam || 43 ||
etāvāneva loke'smin puṃsāṃ ni:śreyasodaya: |tīvreṇa bhaktiyogena mano mayyarpitaṃ sthiram || 44 ||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe
       pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe kāpileyopākhyāne
                            pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25 ||
śrībhagavānuvāca
atha te sampravakṣyāmi tattvānāṃ lakṣaṇaṃ pṛthak |yadviditvā vimucyeta puruṣa: prākṛtairguṇai: || 1 ||
jñānaṃ ni:śreyasārthāya puruṣasyātmadarśanam |yadāhurvarṇaye tatte hṛdayagranthibhedanam || 2 ||
anādirātmā puruṣo nirguṇa: prakṛte: para: |pratyagdhāmā svayaṃjyotirviśvaṃ yena samanvitam || 3 ||
sa eṣa prakṛtiṃ sūkṣmāṃ daivīṃ guṇamayīṃ vibhu: |yada‍ṛcchayaivopagatāmabhyapadyata līlayā || 4 ||
guṇairvicitrā: sṛjatīṃ sarūpā: prakṛtiṃ prajā: |vilokya mumuhe sadya: sa iha jñānagūhayā || 5 ||
evaṃ parābhidhyānena kartṛtvaṃ prakṛte: pumān |karmasu kriyamāṇeṣu guṇairātmani manyate || 6 ||
tadasya saṃsṛtirbandha: pāratan‍tryaṃ ca tatkṛtam |bhavatyakarturīśasya sākṣiṇo nirvṛtātmana: || 7 ||
kāryakāraṇakartṛtve kāraṇaṃ prakṛtiṃ vidu: |bhok‍tṛtve sukhadu:khānāṃ puruṣaṃ prakṛte: param || 8 ||
devahūtiruvācaprakṛte: puruṣasyāpi lakṣaṇaṃ puruṣottama |brūhi kāraṇayorasya sadasacca yadātmakam || 9 ||
śrībhagavānuvācayattat‍triguṇamavyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam |pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhuraviśeṣaṃ viśeṣavat || 10 ||
pañcabhi: pañcabhirbrahma caturbhirdaśabhistathā |etaccaturviṃśatikaṃ gaṇaṃ prādhānikaṃ vidu: || 11 ||
mahābhūtāni pañcaiva bhūrāpo'gnirmarunnabha: |tanmātrāṇi ca tāvanti gandhādīni matāni me || 12 ||
indriyāṇi daśa śrotraṃ tvagdṛgrasananāsikā: |vāk‍karau caraṇau meḍhraṃ pāyurdaśama ucyate || 13 ||
mano buddhirahaṅkāraścittamityantarātmakam |caturdhā lakṣyate bhedo vṛttyā lakṣaṇarūpayā || 14 ||
etāvāneva saṅkhyāto brahmaṇa: saguṇasya ha |sanniveśo mayā prokto ya: kāla: pañcaviṃśaka: || 15 ||
prabhāvaṃ pauruṣaṃ prāhu: kālameke yato bhayam |ahaṅkāravimūḍhasya kartu: prakṛtimīyuṣa: || 16 ||
prakṛterguṇasāmyasya nirviśeṣasya mānavi |ceṣṭā yata: sa bhagavānkāla ityupalakṣita: || 17 ||
anta: puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa yo bahi: |samanvetyeṣa sattvānāṃ bhagavānātmamāyayā || 18 ||
daivātkṣubhitadharmiṇyāṃ svasyāṃ yonau para: pumān |ādhatta vīryaṃ sāsūta mahattattvaṃ hiraṇmayam || 19 ||
viśvamātmagataṃ vyañjankūṭastho jagadaṅkura: |svatejasāpibattīvramātmaprasvāpanaṃ tama: || 20 ||
yattatsattvaguṇaṃ svacchaṃ śāntaṃ bhagavata: padam |yadāhurvāsudevākhyaṃ cittaṃ tanmahadātmakam || 21 ||
svacchatvamavikāritvaṃ śāntatvamiti cetasa: |vṛttibhirlakṣaṇaṃ proktaṃ yathāpāṃ prakṛti: parā || 22 ||
mahattattvādvikurvāṇādbhagavadvīryasambhavāt |kriyāśaktirahaṅkārastrividha: samapadyata || 23 ||vaikārikastaijasaśca tāmasaśca yato bhava: |manasaścendriyāṇāṃ ca bhūtānāṃ mahatāmapi || 24 ||
sahasraśirasaṃ sākṣādyamanantaṃ pracakṣate |saṅkarṣaṇākhyaṃ puruṣaṃ bhūtendriyamanomayam || 25 ||
kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ ca kāryatvaṃ ceti lakṣaṇam |śāntaghoravimūḍhatvamiti vā syādahaṅkṛte: || 26 ||
vaikārikādvikurvāṇānmanastattvamajāyata |yatsaṅkalpavikalpābhyāṃ vartate kāmasambhava: || 27 ||
yadvidurhyaniruddhākhyaṃ hṛṣīkāṇāmadhīśvaram |śāradendīvaraśyāmaṃ saṃrādhyaṃ yogibhi: śanai: || 28 ||
taijasāttu vikurvāṇād buddhitattvamabhūtsati |dravyasphuraṇavijñānamindriyāṇāmanugraha: || 29 ||
saṃśayo'tha viparyāso niścaya: smṛtireva ca |svāpa ityucyate buddherlakṣaṇaṃ vṛttita: pṛthak || 30 ||
taijasānīndriyāṇyeva kriyājñānavibhāgaśa: |prāṇasya hi kriyāśaktirbuddhervijñānaśaktitā || 31 ||
tāmasācca vikurvāṇādbhagavadvīryacoditāt |śabdamātramabhūttasmānnabha: śrotraṃ tu śabdagam || 32 ||
arthāśrayatvaṃ śabdasya draṣṭurliṅgatvameva ca |tanmātratvaṃ ca nabhaso lakṣaṇaṃ kavayo vidu: || 33 ||
bhūtānāṃ chidradātṛtvaṃ bahirantarameva ca |prāṇendriyātmadhiṣṇyatvaṃ nabhaso vṛttilakṣaṇam || 34 ||
nabhasa: śabdatanmātrātkālagatyā vikurvata: |sparśo'bhavattato vāyustvaksparśasya ca saṃgraha: || 35 ||
mṛdutvaṃ kaṭhinatvaṃ ca śaityamuṣṇatvameva ca |etatsparśasya sparśatvaṃ tanmātratvaṃ nabhasvata: || 36 ||
cālanaṃ vyūhanaṃ prāptirnetṛtvaṃ dravyaśabdayo: |sarvendriyāṇāmātmatvaṃ vāyo: karmābhilakṣaṇam || 37 ||
vāyośca sparśatanmātrādrūpaṃ daiveritādabhūt |samutthitaṃ tatastejaścakṣū rūpopalambhanam || 38 ||
dravyākṛtitvaṃ guṇatā vyaktisaṃsthātvameva ca |tejastvaṃ tejasa: sādhvi rūpamātrasya vṛttaya: || 39 ||
dyotanaṃ pacanaṃ pānamadanaṃ himamardanam |tejaso vṛttayastvetā: śoṣaṇaṃ kṣuttṛḍeva ca || 40 ||
rūpamātrādvikurvāṇāttejaso daivacoditāt |rasamātramabhūttasmādambho jihvā rasagraha: || 41 ||
kaṣāyo madhurastikta: kaṭ‍vam‍la iti naikadhā |bhautikānāṃ vikāreṇa rasa eko vibhidyate || 42 ||
kledanaṃ piṇḍanaṃ tṛpti: prāṇanāpyāyanondanam |tāpāpanodo bhūyastvamambhaso vṛttayastvimā: || 43 ||
rasamātrādvikurvāṇādambhaso daivacoditāt |gandhamātramabhūttasmātpṛthvī ghrāṇastu gandhaga: || 44 ||
karambhapūtisaurabhyaśāntogrām‍lādibhi: pṛthak |dravyāvayavavaiṣamyādgandha eko vibhidyate || 45 ||
bhāvanaṃ brahmaṇa: sthānaṃ dhāraṇaṃ sadviśeṣaṇam |sarvasattvaguṇodbheda: pṛthivīvṛttilakṣaṇam || 46 ||
nabhoguṇaviśeṣo'rtho yasya tacchrotramucyate |vāyorguṇaviśeṣo'rtho yasya tatsparśanaṃ vidu: || 47 ||
tejoguṇaviśeṣo'rtho yasya taccakṣurucyate |ambhoguṇaviśeṣo'rtho yasya tadrasanaṃ vidu: |bhūmerguṇaviśeṣo'rtho yasya sa ghrāṇa ucyate || 48 ||
parasya da‍ṛśyate dharmo hyaparasminsamanvayāt |ato viśeṣo bhāvānāṃ bhūmāvevopalakṣyate || 49 ||
etānyasaṃhatya yadā mahadādīni sapta vai |kālakarmaguṇopeto jagadādirupāviśat || 50 ||
tatastenānuviddhebhyo yuktebhyo'ṇḍamacetanam |utthitaṃ puruṣo yasmādudatiṣṭhadasau virāṭ || 51 ||
etadaṇḍaṃ viśeṣākhyaṃ kramavṛddhairdaśottarai: |toyādibhi: parivṛtaṃ pradhānenāvṛtairbahi: |yatra lokavitāno'yaṃ rūpaṃ bhagavato hare: || 52 ||
hiraṇmayādaṇḍakośādutthāya salileśayāt |tamāviśya mahādevo bahudhā nirbibheda kham || 53 ||
nirabhidyatāsya prathamaṃ mukhaṃ vāṇī tato'bhavat |vāṇyā vahniratho nāse prāṇoto ghrāṇa etayo: || 54 ||
ghrāṇādvāyurabhidyetāmakṣiṇī cakṣuretayo: |tasmātsūryo nyabhidyetāṃ karṇau śrotraṃ tato diśa: || 55 ||
nirbibheda virājastvagromaśmaśravādayastata: |tata oṣadhayaścāsan śiśnaṃ nirbibhide tata: || 56 ||
retastasmādāpa āsannirabhidyata vai gudam |gudādapāno'pānācca mṛtyurlokabhayaṅkara: || 57 ||
hastau ca nirabhidyetāṃ balaṃ tābhyāṃ tata: svarāṭ |pādau ca nirabhidyetāṃ gatistābhyāṃ tato hari: || 58 ||
nāḍyo'sya nirabhidyanta tābhyo lohitamābhṛtam |nadyastata: samabhavannudaraṃ nirabhidyata || 59 ||
kṣutpipāse tata: syātāṃ samudrastvetayorabhūt |athāsya hṛdayaṃ bhinnaṃ hṛdayānmana utthitam || 60 ||
manasaścandramā jāto buddhirbuddhergirāṃ pati: |ahaṅkārastato rudraścittaṃ caityastato'bhavat || 61 ||
ete hyabhyutthitā devā naivāsyotthāpane'śakan |punarāviviśu: khāni tamutthāpayituṃ kramāt || 62 ||
vahnirvācā mukhaṃ bheje nodatiṣṭhattadā virāṭ |ghrāṇena nāsike vāyurnodatiṣṭhattadā virāṭ || 63 ||
akṣiṇī cakṣuṣādityo nodatiṣṭhattadā virāṭ |śrotreṇa karṇau ca diśo nodatiṣṭhattadā virāṭ || 64 ||
tvacaṃ romabhiroṣadhyo nodatiṣṭhattadā virāṭ |retasā śiśnamāpastu nodatiṣṭhattadā virāṭ || 65 ||
gudaṃ mṛtyurapānena nodatiṣṭhattadā virāṭ |hastāvindro balenaiva nodatiṣṭhattadā virāṭ || 66 ||
viṣṇurgatyaiva caraṇau nodatiṣṭhattadā virāṭ |nāḍīrnadyo lohitena nodatiṣṭhattadā virāṭ || 67 ||
kṣuttṛḍbhyāmudaraṃ sindhurnodatiṣṭhattadā virāṭ |hṛdayaṃ manasā candro nodatiṣṭhattadā virāṭ || 68 ||
buddhyā brahmāpi hṛdayaṃ nodatiṣṭhattadā virāṭ |rudro'bhimatyā hṛdayaṃ nodatiṣṭhattadā virāṭ || 69 ||
cittena hṛdayaṃ caitya: kṣetrajña: prāviśadyadā |virāṭ tadaiva puruṣa: salilādudatiṣṭhata || 70 ||
yathā prasuptaṃ puruṣaṃ prāṇendriyamanodhiya: |prabhavanti vinā yena notthāpayitumojasā || 71 ||
tamasminpratyagātmānaṃ dhiyā yogapravṛttayā |bhaktyā viraktyā jñānena vivicyātmani cintayet || 72 ||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe
    pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe kāpileye tattvasamāmnāye
                            ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26 ||
śrībhagavānuvāca
prakṛtistho'pi puruṣo nājyate prākṛtairguṇai: |avikārādakartṛtvānnirguṇatvājjalārkavat || 1 ||
sa eṣa yarhi prakṛterguṇeṣvabhiviṣajjate |ahaṃkriyāvimūḍhātmā kartāsmītyabhimanyate || 2 ||
tena saṃsārapadavīmavaśo'bhyetyanirvṛta: |prāsaṅgikai: karmadoṣai: sadasanmiśrayoniṣu || 3 ||
arthe hyavidyamāne'pi saṃsṛtirna nivartate |dhyāyato viṣayānasya svapne'narthāgamo yathā || 4 ||
ata eva śanaiścittaṃ prasaktamasatāṃ pathi |bhaktiyogena tīvreṇa viraktyā ca nayedvaśam || 5 ||
yamādibhiryogapathairabhyasanśraddhayānvita: |mayi bhāvena satyena matkathāśravaṇena ca || 6 ||
sarvabhūtasamatvena nirvaireṇāprasaṅgata: |brahmacaryeṇa maunena svadharmeṇa balīyasā || 7 ||
yada‍ṛcchayopalabdhena santuṣṭo mitabhuṅ‍muni: |viviktaśaraṇa: śānto maitra: karuṇa ātmavān || 8 ||
sānubandhe ca dehe'sminnakurvannasadāgraham |jñānena da‍ṛṣṭatattvena prakṛte: puruṣasya ca || 9 ||
nivṛttabuddhyavasthāno dūrībhūtānyadarśana: |upalabhyātmanātmānaṃ cakṣuṣevārkamātmada‍ṛk || 10 ||
muktaliṅgaṃ sadābhāsamasati pratipadyate |sato bandhumasaccakṣu: sarvānusyūtamadvayam || 11 ||
yathā jalastha ābhāsa: sthalasthenāvada‍ṛśyate |svābhāsena tathā sūryo jalasthena divi sthita: || 12 ||
evaṃ trivṛdahaṅkāro bhūtendriyamanomayai: |svābhāsairlakṣito'nena sadābhāsena satyada‍ṛk || 13 ||
bhūtasūkṣmendriyamanobuddhyādiṣviha nidrayā |līneṣvasati yastatra vinidro nirahaṃkriya: || 14 ||
manyamānastadātmānamanaṣṭo naṣṭavanmṛṣā |naṣṭe'haṅkaraṇe draṣṭā naṣṭavitta ivātura: || 15 ||
evaṃ pratyavamṛśyāsāvātmānaṃ pratipadyate |sāhaṅkārasya dravyasya yo'vasthānamanugraha: || 16 ||
devahūtiruvācapuruṣaṃ prakṛtirbrahmanna vimuñcati karhicit |anyonyāpāśrayatvācca nityatvādanayo: prabho || 17 ||
yathā gandhasya bhūmeśca na bhāvo vyatirekata: |apāṃ rasasya ca yathā tathā buddhe: parasya ca || 18 ||
akartu: karmabandho'yaṃ puruṣasya yadāśraya: |guṇeṣu satsu prakṛte: kaivalyaṃ teṣvata: katham || 19 ||
k‍vacittattvāvamarśena nivṛttaṃ bhayamulbaṇam |anivṛttanimittatvātpuna: pratyavatiṣṭhate || 20 ||
śrībhagavānuvācaanimittanimittena svadharmeṇāmalātmanā |tīvrayā mayi bhaktyā ca śrutasambhṛtayā ciram || 21 ||
jñānena da‍ṛṣṭatattvena vairāgyeṇa balīyasā |tapoyuktena yogena tīvreṇātmasamādhinā || 22 ||
prakṛti: puruṣasyeha dahyamānā tvaharniśam |tirobhavitrī śanakairagneryonirivāraṇi: || 23 ||
bhuktabhogā parityaktā da‍ṛṣṭadoṣā ca nityaśa: |neśvarasyāśubhaṃ dhatte sve mahimni sthitasya ca || 24 ||
yathā hyapratibuddhasya prasvāpo bahvanarthabhṛt |sa eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate || 25 ||
evaṃ viditatattvasya prakṛtirmayi mānasam |yuñjato nāpakuruta ātmārāmasya karhicit || 26 ||
yadaivamadhyātmarata: kālena bahujanmanā |sarvatra jātavairāgya ābrahmabhuvanānmuni: || 27 ||
madbhakta: pratibuddhārtho matprasādena bhūyasā |ni:śreyasaṃ svasaṃsthānaṃ kaivalyākhyaṃ madāśrayam || 28 ||prāpnotīhāñjasā dhīra: svada‍ṛśācchinnasaṃśaya: |yadgatvā na nivarteta yogī liṅgādvinirgame || 29 ||
yadā na yogopacitāsu cetomāyāsu siddhasya viṣajjate'ṅga |ananyahetuṣvatha me gati: syādātyantikī yatra na mṛtyuhāsa: || 30 ||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe
       pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe kāpileyopākhyāne
                            saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27 ||
śrībhagavānuvāca
yogasya lakṣaṇaṃ vakṣye sabījasya nṛpātmaje |mano yenaiva vidhinā prasannaṃ yāti satpatham || 1 ||
svadharmācaraṇaṃ śaktyā vidharmācca nivartanam |daivāllabdhena santoṣa ātmaviccaraṇārcanam || 2 ||
grāmyadharmanivṛttiśca mokṣadharmaratistathā |mitamedhyādanaṃ śaśvadviviktakṣemasevanam || 3 ||
ahiṃsā satyamasteyaṃ yāvadarthaparigraha: |brahmacaryaṃ tapa: śaucaṃ svādhyāya: puruṣārcanam || 4 ||
maunaṃ sadāsanajaya: sthairyaṃ prāṇajaya: śanai: |pratyāhāraścendriyāṇāṃ viṣayānmanasā hṛdi || 5 ||
svadhiṣṇyānāmekadeśe manasā prāṇadhāraṇam |vaikuṇṭhalīlābhidhyānaṃ samādhānaṃ tathātmana: || 6 ||
etairanyaiśca pathibhirmano duṣṭamasatpatham |buddhyā yuñjīta śanakairjitaprāṇo hyatandrita: || 7 ||
śucau deśe pratiṣṭhāpya vijitāsana āsanam |tasminsvasti samāsīna ṛjukāya: samabhyaset || 8 ||
prāṇasya śodhayenmārgaṃ pūrakumbhakarecakai: |pratikūlena vā cittaṃ yathā sthiramacañcalam || 9 ||
mano'cirātsyādvirajaṃ jitaśvāsasya yogina: |vāyvagnibhyāṃ yathā lohaṃ dhmātaṃ tyajati vai malam || 10 ||
prāṇāyāmairdaheddoṣāndhāraṇābhiśca kilbiṣān |pratyāhāreṇa saṃsargāndhyānenānīśvarānguṇān || 11 ||
yadā mana: svaṃ virajaṃ yogena susamāhitam |kāṣṭhāṃ bhagavato dhyāyetsvanāsāgrāvalokana: || 12 ||
prasannavadanāmbhojaṃ padmagarbhāruṇekṣaṇam |nīlotpaladalaśyāmaṃ śaṅkhacakragadādharam || 13 ||
lasatpaṅkajakiñjalkapītakauśeyavāsasam |śrīvatsavakṣasaṃ bhrājatkaustubhāmuktakandharam || 14 ||
mattadvirephakalayā parītaṃ vanamālayā |parārdhyahāravalayakirīṭāṅgadanūpuram || 15 ||
kāñcīguṇollasacchroṇiṃ hṛdayāmbhojaviṣṭaram |darśanīyatamaṃ śāntaṃ manonayanavardhanam || 16 ||
apīcyadarśanaṃ śaśvatsarvalokanamaskṛtam |santaṃ vayasi kaiśore bhṛtyānugrahakātaram || 17 ||
kīrtanyatīrthayaśasaṃ puṇyaślokayaśaskaram |dhyāyeddevaṃ samagrāṅgaṃ yāvanna cyavate mana: || 18 ||
sthitaṃ vrajantamāsīnaṃ śayānaṃ vā guhāśayam |prekṣaṇīyehitaṃ dhyāyecchuddhabhāvena cetasā || 19 ||
tasmi~lla‍bdhapadaṃ cittaṃ sarvāvayavasaṃsthitam |vilakṣyaikatra saṃyujyādaṅge bhagavato muni: || 20 ||
sañcintayedbhagavataścaraṇāravindaṃvajrāṅkuśadhvajasaroruhalāñchanāḍhyam |uttuṅgaraktavilasannakhacakravāla-jyot‍s‍nābhirāhatamahad‍dhṛdayāndhakāram || 21 ||
yacchaucani:sṛtasaritpravarodakenatīrthena mūrdh‍n‍yadhikṛtena śiva: śivo'bhūt |dhyāturmana:śamalaśailanisṛṣṭavajraṃdhyāyecciraṃ bhagavataścaraṇāravindam || 22 ||
jānudvayaṃ jalajalocanayā jananyālakṣmyākhilasya suravanditayā vidhātu: |ūrvornidhāya karapallavarociṣā yatsaṃlālitaṃ hṛdi vibhorabhavasya kuryāt || 23 ||
ūrū suparṇabhujayoradhiśobhamānāv-ojonidhī atasikākusumāvabhāsau |vyālambipītavaravāsasi vartamānakāñcīkalāpaparirambhi nitambabimbam || 24 ||
nābhihradaṃ bhuvanakośaguhodarasthaṃyatrātmayonidhiṣaṇākhilalokapadmam |vyūḍhaṃ harinmaṇivṛṣastanayoramuṣyadhyāyed‍dvayaṃ viśadahāramayūkhagauram || 25 ||
vakṣo'dhivāsamṛṣabhasya mahāvibhūte:puṃsāṃ manonayananirvṛtimādadhānam |kaṇṭhaṃ ca kaustubhamaṇeradhibhūṣaṇārthaṃkuryānmanasyakhilalokanamaskṛtasya || 26 ||
bāhūṃśca mandaragire: parivartanenanirṇiktabāhuvalayānadhilokapālān |sañcintayeddaśaśatāramasahyateja:śaṅkhaṃ ca tatkarasaroruharājahaṃsam || 27 ||
kaumodakīṃ bhagavato dayitāṃ smaretadigdhāmarātibhaṭaśoṇitakardamena |mālāṃ madhuvratavarūthagiropaghuṣṭāṃcaityasya tattvamamalaṃ maṇimasya kaṇṭhe || 28 ||
bhṛtyānukampitadhiyeha gṛhītamūrte:sañcintayedbhagavato vadanāravindam |yadvisphuranmakarakuṇḍalavalgitenavidyotitāmalakapolamudāranāsam || 29 ||
yacchrīniketamalibhi: parisevyamānaṃbhūtyā svayā kuṭilakuntalavṛndajuṣṭam |mīnadvayāśrayamadhikṣipadabjanetraṃdhyāyenmanomayamatandrita ullasadbhru || 30 ||
tasyāvalokamadhikaṃ kṛpayātighora-tāpatrayopaśamanāya nisṛṣṭamakṣṇo: |s‍nigdhasmitānuguṇitaṃ vipulaprasādaṃdhyāyecciraṃ vipulabhāvanayā guhāyām || 31 ||
hāsaṃ hareravanatākhilalokatīvra-śokāśrusāgaraviśoṣaṇamatyudāram |sammohanāya racitaṃ nijamāyayāsyabhrūmaṇḍalaṃ munikṛte makaradhvajasya || 32 ||
dhyānāyanaṃ prahasitaṃ bahulādharoṣṭha-bhāsāruṇāyitatanudvijakundapaṅ‌kti |dhyāyetsvadehakuhare'vasitasya viṣṇorbhaktyārdrayārpitamanā na pṛthagdida‍ṛkṣet || 33 ||
evaṃ harau bhagavati pratilabdhabhāvobhaktyā dravad‍dhṛdaya utpulaka: pramodāt |autkaṇṭhyabāṣpakalayā muhurardyamānastaccāpi cittabaḍiśaṃ śanakairviyuṅkte || 34 ||
muktāśrayaṃ yarhi nirviṣayaṃ viraktaṃnirvāṇamṛcchati mana: sahasā yathārci: |ātmānamatra puruṣo'vyavadhānamekamanvīkṣate pratinivṛttaguṇapravāha: || 35 ||
so'pyetayā caramayā manaso nivṛttyātasminmahimnyavasita: sukhadu:khabāhye |hetutvamapyasati kartari du:khayoryatsvātmanvidhatta upalabdhaparātmakāṣṭha: || 36 ||
dehaṃ ca taṃ na carama: sthitamutthitaṃ vāsiddho vipaśyati yato'dhyagamatsvarūpam |daivādupetamatha daivavaśādapetaṃvāso yathā parikṛtaṃ madirāmadāndha: || 37 ||
deho'pi daivavaśaga: khalu karma yāvatsvārambhakaṃ pratisamīkṣata eva sāsu: |taṃ saprapañcamadhirūḍhasamādhiyoga:svāpnaṃ punarna bhajate pratibuddhavastu: || 38 ||
yathā putrācca vittācca pṛthaṅ‌martya: pratīyate |apyātmatvenābhimatāddehāde: puruṣastathā || 39 ||
yatholmukādvisphuliṅgāddhūmādvāpi svasambhavāt |apyātmatvenābhimatādyathāgni: pṛthagulmukāt || 40 ||
bhūtendriyānta:karaṇātpradhānājjīvasaṃjñitāt |ātmā tathā pṛthagdraṣṭā bhagavānbrahmasaṃjñita: || 41 ||
sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |īkṣetānanyabhāvena bhūteṣviva tadātmatām || 42 ||
svayoniṣu yathā jyotirekaṃ nānā pratīyate |yonīnāṃ guṇavaiṣamyāttathātmā prakṛtau sthita: || 43 ||
tasmādimāṃ svāṃ prakṛtiṃ daivīṃ sadasadātmikām |durvibhāvyāṃ parābhāvya svarūpeṇāvatiṣṭhate || 44 ||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe
       pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe kāpileye sādhanānuṣṭhānaṃ
                           nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28 ||
devahūtiruvācalakṣaṇaṃ mahadādīnāṃ prakṛte: puruṣasya ca |
svarūpaṃ lakṣyate'mīṣāṃ yena tatpāramārthikam || 1 ||
yathā sāṅkhyeṣu kathitaṃ yanmūlaṃ tatpracakṣate |
bhaktiyogasya me mārgaṃ brūhi vistaraśa: prabho || 2 ||
virāgo yena puruṣo bhagavansarvato bhavet |ācakṣva jīvalokasya vividhā mama saṃsṛtī: || 3 ||
kālasyeśvararūpasya pareṣāṃ ca parasya te |svarūpaṃ bata kurvanti yaddheto: kuśalaṃ janā: || 4 ||
lokasya mithyābhimateracakṣuṣa-ściraṃ prasuptasya tamasyanāśraye |śrāntasya karmasvanuviddhayā dhiyātvamāvirāsī: kila yogabhāskara: || 5 ||
maitreya uvācaiti māturvaca: ślakṣṇaṃ pratinandya mahāmuni: |ābabhāṣe kuruśreṣṭha prītastāṃ karuṇārdita: || 6 ||
śrībhagavānuvācabhaktiyogo bahuvidho mārgairbhāmini bhāvyate |svabhāvaguṇamārgeṇa puṃsāṃ bhāvo vibhidyate || 7 ||
abhisandhāya yo hiṃsāṃ dambhaṃ mātsaryameva vā |saṃrambhī bhinnada‍ṛgbhāvaṃ mayi kuryātsa tāmasa: || 8 ||
viṣayānabhisandhāya yaśa aiśvaryameva vā |arcādāvarcayedyo māṃ pṛthagbhāva: sa rājasa: || 9 ||
karmanirhāramuddiśya parasminvā tadarpaṇam |yajedyaṣṭavyamiti vā pṛthagbhāva: sa sāttvika: || 10 ||
madguṇaśrutimātreṇa mayi sarvaguhāśaye |manogatiravicchinnā yathā gaṅgāmbhaso'mbudhau || 11 ||lakṣaṇaṃ bhaktiyogasya nirguṇasya hyudāhṛtam |ahaitukyavyavahitā yā bhakti: puruṣottame || 12 ||
sālokyasārṣṭisāmīpyasārūpyaikatvamapyuta |dīyamānaṃ na gṛhṇanti vinā matsevanaṃ janā: || 13 ||
sa eva bhaktiyogākhya ātyantika udāhṛta: |yenātivrajya triguṇaṃ madbhāvāyopapadyate || 14 ||
niṣevitenānimittena svadharmeṇa mahīyasā |kriyāyogena śastena nātihiṃsreṇa nityaśa: || 15 ||
maddhiṣṇyadarśanasparśapūjāstutyabhivandanai: |bhūteṣu madbhāvanayā sattvenāsaṅgamena ca || 16 ||
mahatāṃ bahumānena dīnānāmanukampayā |maitryā caivātmatulyeṣu yamena niyamena ca || 17 ||
ādhyātmikānuśravaṇānnāmasaṅkīrtanācca me |ārjavenāryasaṅgena nirahaṅ‍‌kriyayā tathā || 18 ||
maddharmaṇo guṇairetai: parisaṃśuddha āśaya: |puruṣasyāñjasābhyeti śrutamātraguṇaṃ hi mām || 19 ||
yathā vātaratho ghrāṇamāvṛṅkte gandha āśayāt |evaṃ yogarataṃ ceta ātmānamavikāri yat || 20 ||
ahaṃ sarveṣu bhūteṣu bhūtātmāvasthita: sadā |tamavajñāya māṃ martya: kurute'rcāviḍambanam || 21 ||
yo māṃ sarveṣu bhūteṣu santamātmānamīśvaram |hitvārcāṃ bhajate mauḍhyādbhasmanyeva juhoti sa: || 22 ||
dviṣata: parakāye māṃ mānino bhinnadarśina: |bhūteṣu baddhavairasya na mana: śāntimṛcchati || 23 ||
ahamuccāvacairdravyai: kriyayotpannayānaghe |naiva tuṣye'rcito'rcāyāṃ bhūtagrāmāvamānina: || 24 ||
arcādāvarcayettāvadīśvaraṃ māṃ svakarmakṛt |yāvanna veda svahṛdi sarvabhūteṣvavasthitam || 25 ||
ātmanaśca parasyāpi ya: karotyantarodaram |tasya bhinnada‍ṛśo mṛtyurvidadhe bhayamulbaṇam || 26 ||
atha māṃ sarvabhūteṣu bhūtātmānaṃ kṛtālayam |arhayeddānamānābhyāṃ maitryābhinnena cakṣuṣā || 27 ||
jīvā: śreṣṭhā hyajīvānāṃ tata: prāṇabhṛta: śubhe |ta: sacittā: pravarāstataścendriyavṛttaya: || 28 ||
tatrāpi sparśavedibhya: pravarā rasavedina: |tebhyo gandhavida: śreṣṭhāstata: śabdavido varā: || 29 ||
rūpabhedavidastatra tataścobhayatodata: |teṣāṃ bahupadā: śreṣṭhāścatuṣpādastato dvipāt || 30 ||
tato varṇāśca catvārasteṣāṃ brāhmaṇa uttama: |brāhmaṇeṣvapi vedajño hyarthajño'bhyadhikastata: || 31 ||
arthajñātsaṃśayacchettā tata: śreyānsvakarmakṛt |muktasaṅgastato bhūyānadogdhā dharmamātmana: || 32 ||
tasmānmayyarpitāśeṣakriyārthātmā nirantara: |mayyarpitātmana: puṃso mayi saṃnyastakarmaṇa: |na paśyāmi paraṃ bhūtamakartu: samadarśanāt || 33 ||
manasaitāni bhūtāni praṇamedbahumānayan |īśvaro jīvakalayā praviṣṭo bhagavāniti || 34 ||
bhaktiyogaśca yogaśca mayā mānavyudīrita: |yayorekatareṇaiva puruṣa: puruṣaṃ vrajet || 35 ||
etadbhagavato rūpaṃ brahmaṇa: paramātmana: |paraṃ pradhānaṃ puruṣaṃ daivaṃ karmaviceṣṭitam || 36 ||
rūpabhedāspadaṃ divyaṃ kāla ityabhidhīyate |bhūtānāṃ mahadādīnāṃ yato bhinnada‍ṛśāṃ bhayam || 37 ||
yo'nta: praviśya bhūtāni bhūtairattyakhilāśraya: |sa viṣṇvākhyo'dhiyajño'sau kāla: kalayatāṃ prabhu: || 38 ||
na cāsya kaściddayito na dveṣyo na ca bāndhava: |āviśatyapramatto'sau pramattaṃ janamantakṛt || 39 ||
yadbhayādvāti vāto'yaṃ sūryastapati yadbhayāt |yadbhayādvarṣate devo bhagaṇo bhāti yadbhayāt || 40 ||
yadvanaspatayo bhītā latāścauṣadhibhi: saha |sve sve kāle'bhigṛhṇanti puṣpāṇi ca phalāni ca || 41 ||
sravanti sarito bhītā notsarpatyudadhiryata: |agnirindhe sagiribhirbhūrna majjati yadbhayāt || 42 ||
nabho dadāti śvasatāṃ padaṃ yanniyamādada: |lokaṃ svadehaṃ tanute mahān saptabhirāvṛtam || 43 ||
guṇābhimānino devā: sargādiṣvasya yadbhayāt |vartante'nuyugaṃ yeṣāṃ vaśa etaccarācaram || 44 ||
so'nanto'ntakara: kālo'nādirādikṛdavyaya: |janaṃ janena janayanmārayanmṛtyunāntakam || 45 ||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe
       pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe kāpileyopākhyāne
                            ekonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29 ||
kapila uvāca
tasyaitasya jano nūnaṃ nāyaṃ vedoruvikramam |kālyamāno'pi balino vāyoriva ghanāvali: || 1 ||
yaṃ yamarthamupādatte du:khena sukhahetave |taṃ taṃ dhunoti bhagavānpumāñchocati yatkṛte || 2 ||
yadadhruvasya dehasya sānubandhasya durmati: |dhruvāṇi manyate mohād gṛhakṣetravasūni ca || 3 ||
janturvai bhava etasminyāṃ yāṃ yonimanuvrajet |tasyāṃ tasyāṃ sa labhate nirvṛtiṃ na virajyate || 4 ||
narakastho'pi dehaṃ vai na pumāṃstyaktumicchati |nārakyāṃ nirvṛtau satyāṃ devamāyāvimohita: || 5 ||
ātmajāyāsutāgārapaśudraviṇabandhuṣu |nirūḍhamūlahṛdaya ātmānaṃ bahu manyate || 6 ||
sandahyamānasarvāṅga eṣāmudvahanādhinā |karotyavirataṃ mūḍho duritāni durāśaya: || 7 ||
ākṣiptātmendriya: strīṇāmasatīnāṃ ca māyayā | raho racitayālāpai: śiśūnāṃ kalabhāṣiṇām || 8 ||
gṛheṣu kūṭadharmeṣu du:khatantreṣvatandrita: |kurvandu:khapratīkāraṃ sukhavanmanyate gṛhī || 9 ||
arthairāpāditairgurvyā hiṃsayetastataśca tān |puṣṇāti yeṣāṃ poṣeṇa śeṣabhugyātyadha: svayam || 10 ||
vārtāyāṃ lupyamānāyāmārabdhāyāṃ puna: puna: |lobhābhibhūto ni:sattva: parārthe kurute spṛhām || 11 ||
kuṭumbabharaṇākalpo mandabhāgyo vṛthodyama: |śriyā vihīna: kṛpaṇo dhyāyañ‍chvasiti mūḍhadhī: || 12 ||
evaṃ svabharaṇākalpaṃ tatkalatrādayastathā |nādriyante yathāpūrvaṃ kīnāśā iva gojaram || 13 ||
tatrāpyajātanirvedo bhriyamāṇa: svayambhṛtai: |jarayopāttavairūpyo maraṇābhimukho gṛhe || 14 ||
āste'vamatyopanyastaṃ gṛhapāla ivāharan |āmayāvyapradīptāgniralpāhāro'lpaceṣṭita: || 15 ||
vāyunotkramatottāra: kaphasaṃruddhanāḍika: |kāsaśvāsakṛtāyāsa: kaṇṭhe ghuraghurāyate || 16 ||
śayāna: pariśocad‌bhi: parivīta: svabandhubhi: |vācyamāno'pi na brūte kālapāśavaśaṃ gata: || 17 ||
evaṃ kuṭumbabharaṇe vyāpṛtātmājitendriya: |mriyate rudatāṃ svānāmuruvedanayāstadhī: || 18 ||
yamadūtau tadā prāptau bhīmau sarabhasekṣaṇau |sa dṛṣṭvā trastahṛdaya: śakṛnmūtraṃ vimuñcati || 19 ||
yātanādeha āvṛtya pāśairbaddhvā gale balāt |nayato dīrghamadhvānaṃ daṇḍyaṃ rājabhaṭā yathā || 20 ||
tayornirbhinnahṛdayastarjanairjātavepathu: |pathi śvabhirbhakṣyamāṇa ārto'ghaṃ svamanusmaran || 21 ||
kṣuttṛṭparīto'rkadavānalānilai:santapyamāna: pathi taptavāluke |kṛcchreṇa pṛṣṭhe kaśayā ca tāḍitaścalatyaśakto'pi nirāśramodake || 22 ||
tatra tatra patañchrānto mūrcchita: punarutthita: |pathā pāpīyasā nītastarasā yamasādanam || 23 ||
yojanānāṃ sahasrāṇi navatiṃ nava cādhvana: |tribhirmuhūrtairdvābhyāṃ vā nīta: prāpnoti yātanā: || 24 ||
ādīpanaṃ svagātrāṇāṃ veṣṭayitvolmukādibhi: |ātmamāṃsādanaṃ k‍vāpi svakṛttaṃ parato'pi vā || 25 ||
jīvataścāntrābhyuddhāra: śvagṛdhrairyamasādane |sarpavṛścikadaṃśādyairdaśad‌bhiścātmavaiśasam || 26 ||
yāstāmisrāndhatāmisrā rauravādyāśca yātanā: |bhuṅkte naro vā nārī vā mitha: saṅgena nirmitā: || 28 ||
atraiva naraka: svarga iti māta: pracakṣate |yā yātanā vai nārakyastā ihāpyupalakṣitā: || 29 ||
evaṃ kuṭumbaṃ bibhrāṇa udarambhara eva vā |visṛjyehobhayaṃ pretya bhuṅkte tatphalamīda‍ṛśam || 30 ||
eka: prapadyate dhvāntaṃ hitvedaṃ svakalevaram |kuśaletarapātheyo bhūtadroheṇa yadbhṛtam || 31 ||
daivenāsāditaṃ tasya śamalaṃ niraye pumān |bhuṅkte kuṭumbapoṣasya hṛtavitta ivātura: || 32 ||
kevalena hyadharmeṇa kuṭumbabharaṇotsuka: |yāti jīvo'ndhatāmisraṃ caramaṃ tamasa: padam || 33 ||
adhastānnaralokasya yāvatīryātanādaya: |kramaśa: samanukramya punaratrāvrajecchuci: || 34 ||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe
       pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe kāpileyopākhyāne
                   karmavipākonāma triṃśo'dhyāyaḥ || 30 ||
śrībhagavānuvāca
karmaṇā daivanetreṇa janturdehopapattaye |striyā: praviṣṭa udaraṃ puṃso reta:kaṇāśraya: || 1 ||
kalalaṃ tvekarātreṇa pañcarātreṇa budbudam |daśāhena tu karkandhū: peśyaṇḍaṃ vā tata: param || 2 ||
māsena tu śiro dvābhyāṃ bāhvaṅ‌ghryādyaṅgavigraha: |nakhalomāsthicarmāṇi liṅgacchidrodbhavastribhi: || 3 ||
caturbhirdhātava: sapta pañcabhi: kṣuttṛḍudbhava: |ṣaḍ‌bhirjarāyuṇā vīta: kukṣau bhrāmyati dakṣiṇe || 4 ||
māturjagdhānnapānādyairedhaddhāturasammate |śete viṇmūtrayorgarte sa janturjantusambhave || 5 ||
kṛmibhi: kṣatasarvāṅga: saukumāryātpratikṣaṇam |mūrcchāmāpnotyurukleśastatratyai: kṣudhitairmuhu: || 6 ||
kaṭutīkṣṇoṣṇalavaṇarūkṣām‍lādibhirulbaṇai: |mātṛbhuktairupaspṛṣṭa: sarvāṅgotthitavedana: || 7 ||
ulbena saṃvṛtastasminnantraiśca bahirāvṛta: |āste kṛtvā śira: kukṣau bhugnapṛṣṭhaśirodhara: || 8 ||
akalpa: svāṅgaceṣṭāyāṃ śakunta iva pañjare |tatra labdhasmṛtirdaivātkarma janmaśatodbhavam |smarandīrghamanucch‌vāsaṃ śarma kiṃ nāma vindate || 9 ||
ārabhya saptamānmāsāllabdhabodho'pi vepita: |naikatrāste sūtivātairviṣṭhābhūriva sodara: || 10 ||
nāthamāna ṛṣirbhīta: saptavadhri: kṛtāñjali: |stuvīta taṃ viklavayā vācā yenodare'rpita: || 11 ||
janturuvācatasyopasannamavituṃ jagadicchayātta-nānātanorbhuvi calaccaraṇāravindam |so'haṃ vrajāmi śaraṇaṃ hyakutobhayaṃ meyeneda‍ṛśī gatiradarśyasato'nurūpā || 12 ||
yastvatra baddha iva karmabhirāvṛtātmābhūtendriyāśayamayīmavalambya māyām |āste viśuddhamavikāramakhaṇḍabodhamātapyamānahṛdaye'vasitaṃ namāmi || 13 ||
ya: pañcabhūtaracite rahita: śarīrecchanno'yathendriyaguṇārthacidātmako'ham |tenāvikuṇṭhamahimānamṛṣiṃ tamenaṃvande paraṃ prakṛtipūruṣayo: pumāṃsam || 14 ||
yanmāyayoruguṇakarmanibandhane'sminsāṃsārike pathi caraṃstadabhiśrameṇa |naṣṭasmṛti: punarayaṃ pravṛṇīta lokaṃyuktyā kayā mahadanugrahamantareṇa || 15 ||
jñānaṃ yadetadadadhātkatama: sa devastraikālikaṃsthiracareṣvanuvartitāṃśa: |taṃjīvakarmapadavīmanuvartamānāstāpatrayopaśamanāya vayaṃ bhajema || 16 ||
dehyanyadehavivare jaṭharāgnināsṛg-viṇmūtrakūpapatito bhṛśataptadeha: |icchannito vivasituṃ gaṇayansvamāsānnirvāsyate kṛpaṇadhīrbhagavankadā nu || 17 ||
yeneda‍ṛśīṃ gatimasau daśamāsya īśasaṃgrāhita: purudayena bhavāda‍ṛśena |svenaiva tuṣyatu kṛtena sa dīnanātha:ko nāma tatprati vināñjalimasya kuryāt || 18 ||
paśyatyayaṃ dhiṣaṇayā nanu saptavadhri:śārīrake damaśarīryapara: svadehe |yatsṛṣṭayāsaṃ tamahaṃ puruṣaṃ purāṇaṃpaśye bahirhṛdi ca caityamiva pratītam || 19 ||
so'haṃ vasannapi vibho bahudu:khavāsaṃgarbhānna nirjigamiṣe bahirandhakūpe |yatropayātamupasarpati devamāyāmithyā matiryadanu saṃsṛticakrametat || 20 ||
tasmādahaṃ vigataviklava uddhariṣyaātmānamāśu tamasa: suhṛdātmanaiva |bhūyo yathā vyasanametadanekarandhraṃmā me bhaviṣyadupasāditaviṣṇupāda: || 21 ||
kapila uvācaevaṃ kṛtamatirgarbhe daśamāsya: stuvannṛṣi: |sadya: kṣipatyavācīnaṃ prasūtyai sūtimāruta: || 22 ||
tenāvasṛṣṭa: sahasā kṛtvāvākśira ātura: |viniṣkrāmati kṛcchreṇa nirucch‌vāso hatasmṛti: || 23 ||
patito bhuvyasṛṅ‌miśra: viṣṭhābhūriva ceṣṭate |rorūyati gate jñāne viparītāṃ gatiṃ gata: || 24 ||
paracchandaṃ na viduṣā puṣyamāṇo janena sa: |anabhipretamāpanna: pratyākhyātumanīśvara: || 25 ||
śāyito'śuciparyaṅke jantu: svedaja-dūṣite |neśa: kaṇḍūyane'ṅgānāmāsanotthānaceṣṭane || 26 ||
tudantyāmatvacaṃ daṃśā maśakā matkuṇādaya: |rudantaṃ vigatajñānaṃ kṛmaya: kṛmikaṃ yathā || 27 ||
ityevaṃ śaiśavaṃ bhuktvā du:khaṃ paugaṇḍameva ca |alabdhābhīpsito'jñānādiddhamanyu: śucārpita: || 28 ||
saha dehena mānena vardhamānena manyunā |karoti vigrahaṃ kāmī kāmiṣvantāya cātmana: || 29 ||
bhūtai: pañcabhirārabdhe dehe dehyabudho'sakṛt |ahaṃmametyasadgrāha: karoti kumatirmatim || 30 ||
tadarthaṃ kurute karma yadbaddho yāti saṃsṛtim |yo'nuyāti dadat‍k‍leśamavidyākarmabandhana: || 31 ||
yadyasad‌bhi: pathi puna: śiśnodarakṛtodyamai: |āsthito ramate jantustamo viśati pūrvavat || 32 ||
satyaṃ śaucaṃ dayā maunaṃ buddhi: śrīrhrīryaśa: kṣamā |śamo damo bhagaśceti yatsaṅgādyāti saṅ‍kṣayam || 33 ||
teṣvaśānteṣu mūḍheṣu khaṇḍitātmasvasādhuṣu |saṅgaṃ na kuryācchocyeṣu yoṣitkrīḍāmṛgeṣu ca || 34 ||
na tathāsya bhavenmoho bandhaścānyaprasaṅgata: |yoṣitsaṅgādyathā puṃso yathā tatsaṅgisaṅgata: || 35 ||
prajāpati: svāṃ duhitaraṃ dṛṣṭvā tadrūpadharṣita: |rohidbhūtāṃ so'nvadhāvada‍ṛkṣarūpī hatatrapa: || 36 ||
tatsṛṣṭasṛṣṭasṛṣṭeṣu ko nvakhaṇḍitadhī: pumān |ṛṣiṃ nārāyaṇamṛte yoṣinmayyeha māyayā || 37 ||
balaṃ me paśya māyāyā: strīmayyā jayino diśām |yā karoti padākrāntānbhrūvijṛmbheṇa kevalam || 38 ||
saṅgaṃ na kuryātpramadāsu jātuyogasya pāraṃ paramārurukṣu: |matsevayā pratilabdhātmalābhovadanti yā nirayadvāramasya || 39 ||
yopayāti śanairmāyā yoṣiddevavinirmitā |tāmīkṣetātmano mṛtyuṃ tṛṇai: kūpamivāvṛtam || 40 ||
yāṃ manyate patiṃ mohānmanmāyāmṛṣabhāyatīm |strītvaṃ strīsaṅgata: prāpto vittāpatyagṛhapradam || 41 ||
tāmātmano vijānīyātpatyapatyagṛhātmakam |daivopasāditaṃ mṛtyuṃ mṛgayorgāyanaṃ yathā || 42 ||
dehena jīvabhūtena lokāllokamanuvrajan |bhuñjāna eva karmāṇi karotyavirataṃ pumān || 43 ||
jīvo hyasyānugo deho bhūtendriyamanomaya: |tannirodho'sya maraṇamāvirbhāvastu sambhava: || 44 ||
dravyopalabdhisthānasya dravyekṣāyogyatā yadā |tatpañcatvamahaṃmānādutpattirdravyadarśanam || 45 ||yathākṣṇordravyāvayavadarśanāyogyatā yadā |tadaiva cakṣuṣo draṣṭurdraṣṭṛtvāyogyatānayo: || 46 ||
tasmānna kārya: santrāso na kārpaṇyaṃ na sambhrama: |buddhvā jīvagatiṃ dhīro muktasaṅgaścarediha || 47 ||
samyagdarśanayā buddhyā yogavairāgyayuktayā |māyāviracite loke carennyasya kalevaram || 48 ||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe
       pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe kāpileyopākhyāne
                 jīvagatirnāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ || 31 ||
kapila uvāca
atha yo gṛhamedhīyāndharmānevāvasangṛhe |kāmamarthaṃ ca dharmānsvāndogdhi bhūya: piparti tān || 1 ||
sa cāpi bhagavaddharmātkāmamūḍha: parāṅ‍mukha: |yajate kratubhirdevānpitṛṃśca śraddhayānvita: || 2 ||
tacchraddhayākrāntamati: pitṛdevavrata: pumān |gatvā cāndramasaṃ lokaṃ somapā: punareṣyati || 3 ||
yadā cāhīndraśayyāyāṃ śete'nantāsano hari: |tadā lokā layaṃ yānti ta ete gṛhamedhinām || 4 ||
ye svadharmānna duhyanti dhīrā: kāmārthahetave |ni:saṅgā nyastakarmāṇa: praśāntā: śuddhacetasa: || 5 ||
nivṛttidharmaniratā nirmamā nirahaṅkṛtā: |svadharmāptena sattvena pariśuddhena cetasā || 6 ||
sūryadvāreṇa te yānti puruṣaṃ viśvatomukham |parāvareśaṃ prakṛtimasyotpattyantabhāvanam || 7 ||
dviparārdhāvasāne ya: pralayo brahmaṇastu te |tāvadadhyāsate lokaṃ parasya paracintakā: || 8 ||
kṣmāmbho'nalānilaviyanmanaindriyārtha-bhūtādibhi: parivṛtaṃ pratisañjihīrṣu: |avyākṛtaṃ viśati yarhi guṇatrayātmākālaṃ parākhyamanubhūya para: svayambhū: || 9 ||
evaṃ paretya bhagavantamanupraviṣṭāye yogino jitamarunmanaso virāgā: |tenaiva sākamamṛtaṃ puruṣaṃ purāṇaṃbrahma pradhānamupayāntyagatābhimānā: || 10 ||
atha taṃ sarvabhūtānāṃ hṛtpadmeṣu kṛtālayam |śrutānubhāvaṃ śaraṇaṃ vraja bhāvena bhāmini || 11 ||
ādya: sthiracarāṇāṃ yo vedagarbha: saharṣibhi: |yogeśvarai: kumārādyai: siddhairyogapravartakai: || 12 ||bhedada‍ṛṣṭaya‍ābhimānena ni:saṅgenāpi karmaṇā |kartṛtvātsaguṇaṃ brahma puruṣaṃ puruṣarṣabham || 13 ||sa saṃsṛtya puna: kāle kāleneśvaramūrtinā |jāte guṇavyatikare yathāpūrvaṃ prajāyate || 14 ||aiśvaryaṃ pārameṣṭhyaṃ ca te'pi dharmavinirmitam |niṣevya punarāyānti guṇavyatikare sati || 15 ||
ye tvihāsaktamanasa: karmasu śraddhayānvitā: |kurvantyapratiṣiddhāni nityānyapi ca kṛts‍naśa: || 16 ||
rajasā kuṇṭhamanasa: kāmātmāno'jitendriyā: |pitṛn yajantyanudinaṃ gṛheṣvabhiratāśayā: || 17 ||
traivargikāste puruṣā vimukhā harimedhasa: |kathāyāṃ kathanīyoruvikramasya madhudviṣa: || 18 ||
nūnaṃ daivena vihatā ye cācyutakathāsudhām |hitvā śa‍ṛṇvantyasadgāthā: purīṣamiva viḍbhuja: || 19 ||
dakṣiṇena pathāryamṇa: pitṛlokaṃ vrajanti te |prajāmanu prajāyante śmaśānāntakriyākṛta: || 20 ||
tataste kṣīṇasukṛtā: punarlokamimaṃ sati |patanti vivaśā devai: sadyo vibhraṃśitodayā: || 21 ||
tasmāttvaṃ sarvabhāvena bhajasva parameṣṭhinam |tadguṇāśrayayā bhaktyā bhajanīyapadāmbujam || 22 ||
vāsudeve bhagavati bhaktiyoga: prayojita: |janayatyāśu vairāgyaṃ jñānaṃ yadbrahmadarśanam || 23 ||
yadāsya cittamartheṣu sameṣvindriyavṛttibhi: |na vigṛhṇāti vaiṣamyaṃ priyamapriyamityuta || 24 ||
sa tadaivātmanātmānaṃ ni:saṅgaṃ samadarśanam |heyopādeyarahitamārūḍhaṃ padamīkṣate || 25 ||
jñānamātraṃ paraṃ brahma paramātmeśvara: pumān |da‍ṛśyādibhi: pṛthagbhāvairbhagavāneka īyate || 26 ||
etāvāneva yogena samagreṇeha yogina: |yujyate'bhimato hyartho yadasaṅgastu kṛts‍naśa: || 27 ||
jñānamekaṃ parācīnairindriyairbrahma nirguṇam |avabhātyartharūpeṇa bhrāntyā śabdādidharmiṇā || 28 ||
yathā mahānahaṃrūpastrivṛtpañcavidha: svarāṭ |ekādaśavidhastasya vapuraṇḍaṃ jagadyata: || 29 ||
etadvai śraddhayā bhaktyā yogābhyāsena nityaśa: |samāhitātmā ni:saṅgo viraktyā paripaśyati || 30 ||
ityetatkathitaṃ gurvi jñānaṃ tadbrahma-darśanam |yenānubuddhyate tattvaṃ prakṛte: puruṣasya ca || 31 ||
jñānayogaśca manniṣṭho nairguṇyo bhaktilakṣaṇa: |dvayorapyeka evārtho bhagavacchabdalakṣaṇa: || 32 ||
yathendriyai: pṛthagdvārairartho bahuguṇāśraya: |eko nāneyate tadvadbhagavānśāstravartmabhi: || 33 ||
kriyayā kratubhirdānaistapa:svādhyāyamarśanai: |ātmendriyajayenāpi saṃnyāsena ca karmaṇām || 34 ||yogena vividhāṅgena bhaktiyogena caiva hi |dharmeṇobhayacihnena ya: pravṛttinivṛttimān || 35 ||ātmatattvāvabodhena vairāgyeṇa da‍ṛḍhena ca |īyate bhagavānebhi: saguṇo nirguṇa: svada‍ṛk || 36 ||
prāvocaṃ bhaktiyogasya svarūpaṃ te caturvidham |kālasya cāvyaktagateryo'ntardhāvati jantuṣu || 37 ||
jīvasya saṃsṛtīrbahvīravidyākarmanirmitā: |yāsvaṅga praviśannātmā na veda gatimātmana: || 38 ||
naitatkhalāyopadiśennāvinītāya karhicit |na stabdhāya na bhinnāya naiva dharmadhvajāya ca || 39 ||
na lolupāyopadiśenna gṛhārūḍhacetase |nābhaktāya ca me jātu na madbhaktadviṣāmapi || 40 ||
śraddadhānāya bhaktāya vinītāyānasūyave |bhūteṣu kṛtamaitrāya śuśrūṣābhiratāya ca || 41 ||
bahirjātavirāgāya śāntacittāya dīyatām |nirmatsarāya śucaye yasyāhaṃ preyasāṃ priya: || 42 ||
ya idaṃ śa‍ṛṇuyādamba śraddhayā puruṣa: sakṛt |yo vābhidhatte maccitta: sa hyeti padavīṃ ca me || 43 ||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe
             pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe kāpileye
                            dvātriṃśo'dhyāyaḥ || 32 ||
maitreya uvāca
evaṃ niśamya kapilasya vaco janitrīsā kardamasya dayitā kila devahūti: |visrastamohapaṭalā tamabhipraṇamyatuṣṭāva tattvaviṣayāṅkitasiddhibhūmim || 1 ||
devahūtiruvācaathāpyajo'nta:salile śayānaṃbhūtendriyārthātmamayaṃ vapuste |guṇapravāhaṃ sadaśeṣabījaṃdadhyau svayaṃ yajjaṭharābjajāta: || 2 ||
devahūtiruvācaathāpyajo'nta:salile śayānaṃbhūtendriyārthātmamayaṃ vapuste |guṇapravāhaṃ sadaśeṣabījaṃdadhyau svayaṃ yajjaṭharābjajāta: || 2 ||
sa eva viśvasya bhavānvidhatteguṇapravāheṇa vibhaktavīrya: |sargādyanīho'vitathābhisandhirātmeśvaro'tarkyasahasraśakti: || 3 ||
sa eva viśvasya bhavānvidhatteguṇapravāheṇa vibhaktavīrya: |sargādyanīho'vitathābhisandhirātmeśvaro'tarkyasahasraśakti: || 3 ||
sa tvaṃ bhṛto me jaṭhareṇa nāthakathaṃ nu yasyodara etadāsīt |viśvaṃ yugānte vaṭapatra eka:śete sma māyā-śiśuraṅ‌ghripāna: || 4 ||
sa tvaṃ bhṛto me jaṭhareṇa nāthakathaṃ nu yasyodara etadāsīt |viśvaṃ yugānte vaṭapatra eka:śete sma māyā-śiśuraṅ‌ghripāna: || 4 ||
tvaṃ dehatantra: praśamāya pāpmanāṃnideśabhājāṃ ca vibho vibhūtaye |yathāvatārāstava sūkarādayastathāyamapyātmapathopalabdhaye || 5 ||
yannāmadheyaśravaṇānukīrtanādyatprahvaṇādyatsmaraṇādapi k‍vacit |śvādo'pi sadya: savanāya kalpatekuta: punaste bhagavannu darśanāt || 6 ||
yannāmadheyaśravaṇānukīrtanādyatprahvaṇādyatsmaraṇādapi k‍vacit |śvādo'pi sadya: savanāya kalpatekuta: punaste bhagavannu darśanāt || 6 ||
yannāmadheyaśravaṇānukīrtanādyatprahvaṇādyatsmaraṇādapi k‍vacit |śvādo'pi sadya: savanāya kalpatekuta: punaste bhagavannu darśanāt || 6 ||
yannāmadheyaśravaṇānukīrtanādyatprahvaṇādyatsmaraṇādapi k‍vacit |śvādo'pi sadya: savanāya kalpatekuta: punaste bhagavannu darśanāt || 6 ||
yannāmadheyaśravaṇānukīrtanādyatprahvaṇādyatsmaraṇādapi k‍vacit |śvādo'pi sadya: savanāya kalpatekuta: punaste bhagavannu darśanāt || 6 ||
aho bata śvapaco'to garīyānyajjihvāgre vartate nāma tubhyam |tepustapaste juhuvu: sas‍nurāryābrahmānūcurnāma gṛṇanti ye te || 7 ||
aho bata śvapaco'to garīyānyajjihvāgre vartate nāma tubhyam |tepustapaste juhuvu: sas‍nurāryābrahmānūcurnāma gṛṇanti ye te || 7 ||
aho bata śvapaco'to garīyānyajjihvāgre vartate nāma tubhyam |tepustapaste juhuvu: sas‍nurāryābrahmānūcurnāma gṛṇanti ye te || 7 ||
aho bata śvapaco'to garīyānyajjihvāgre vartate nāma tubhyam |tepustapaste juhuvu: sas‍nurāryābrahmānūcurnāma gṛṇanti ye te || 7 ||
aho bata śvapaco'to garīyānyajjihvāgre vartate nāma tubhyam |tepustapaste juhuvu: sas‍nurāryābrahmānūcurnāma gṛṇanti ye te || 7 ||
taṃ tvāmahaṃ brahma paraṃ pumāṃsaṃpratyaksrotasyātmani saṃvibhāvyam |svatejasā dhvastaguṇapravāhaṃvande viṣṇuṃ kapilaṃ vedagarbham || 8 ||
maitreya uvācaīḍito bhagavānevaṃ kapilākhya: para: pumān |vācāviklavayetyāha mātaraṃ mātṛvatsala: || 9 ||
kapila uvācamārgeṇānena mātaste susevyenoditena me |āsthitena parāṃ kāṣṭhāmacirādavarotsyasi || 10 ||
kapila uvācamārgeṇānena mātaste susevyenoditena me |āsthitena parāṃ kāṣṭhāmacirādavarotsyasi || 10 ||
śraddhatsvaitanmataṃ mahyaṃ juṣṭaṃ yadbrahmavādibhi: |yena māmabhayaṃ yāyā mṛtyumṛcchantyatadvida: || 11 ||
maitreya uvācaiti pradarśya bhagavānsatīṃ tāmātmano gatim |svamātrā brahmavādinyā kapilo'numato yayau || 12 ||
sā cāpi tanayoktena yogādeśena yogayuk |tasminnāśrama āpīḍe sarasvatyā: samāhitā || 13 ||
abhīkṣṇāvagāhakapiśānjaṭilānkuṭilālakān |ātmānaṃ cogratapasā bibhratī cīriṇaṃ kṛśam || 14 ||
prajāpate: kardamasya tapoyogavijṛmbhitam |svagārhasthyamanaupamyaṃ prārthyaṃ vaimānikairapi || 15 ||
svacchasphaṭikakuḍyeṣu mahāmārakateṣu ca |ratnapradīpā ābhānti lalanā ratnasaṃyutā: || 17 ||
yatra praviṣṭamātmānaṃ vibudhānucarā jagu: |vāpyāmutpalagandhinyāṃkardamenopalālitam || 19 ||
hitvā tadīpsitatamamapyākhaṇḍalayoṣitām |kiñciccakāra vadanaṃ putraviśleṣaṇāturā || 20 ||
vanaṃ pravrajite patyāvapatyavirahāturā |jñātatattvāpyabhūnnaṣṭe vatse gauriva vatsalā || 21 ||
vanaṃ pravrajite patyāvapatyavirahāturā |jñātatattvāpyabhūnnaṣṭe vatse gauriva vatsalā || 21 ||
vanaṃ pravrajite patyāvapatyavirahāturā |jñātatattvāpyabhūnnaṣṭe vatse gauriva vatsalā || 21 ||
tameva dhyāyatī devamapatyaṃ kapilaṃ harim |babhūvācirato vatsa ni:spṛhā tāda‍ṛśe gṛhe || 22 ||
tameva dhyāyatī devamapatyaṃ kapilaṃ harim |babhūvācirato vatsa ni:spṛhā tāda‍ṛśe gṛhe || 22 ||
tameva dhyāyatī devamapatyaṃ kapilaṃ harim |babhūvācirato vatsa ni:spṛhā tāda‍ṛśe gṛhe || 22 ||
brahmaṇyavasthitamatirbhagavatyātmasaṃśraye |nivṛttajīvāpattitvātkṣīṇakleśāptanirvṛti: || 26 ||
brahmaṇyavasthitamatirbhagavatyātmasaṃśraye |nivṛttajīvāpattitvātkṣīṇakleśāptanirvṛti: || 26 ||
brahmaṇyavasthitamatirbhagavatyātmasaṃśraye |nivṛttajīvāpattitvātkṣīṇakleśāptanirvṛti: || 26 ||
brahmaṇyavasthitamatirbhagavatyātmasaṃśraye |nivṛttajīvāpattitvātkṣīṇakleśāptanirvṛti: || 26 ||
brahmaṇyavasthitamatirbhagavatyātmasaṃśraye |nivṛttajīvāpattitvātkṣīṇakleśāptanirvṛti: || 26 ||
brahmaṇyavasthitamatirbhagavatyātmasaṃśraye |nivṛttajīvāpattitvātkṣīṇakleśāptanirvṛti: || 26 ||
brahmaṇyavasthitamatirbhagavatyātmasaṃśraye |nivṛttajīvāpattitvātkṣīṇakleśāptanirvṛti: || 26 ||
brahmaṇyavasthitamatirbhagavatyātmasaṃśraye |nivṛttajīvāpattitvātkṣīṇakleśāptanirvṛti: || 26 ||
nityārūḍhasamādhitvātparāvṛttaguṇabhramā |na sasmāra tadātmānaṃ svapne da‍ṛṣṭamivotthita: || 27 ||
nityārūḍhasamādhitvātparāvṛttaguṇabhramā |na sasmāra tadātmānaṃ svapne da‍ṛṣṭamivotthita: || 27 ||
nityārūḍhasamādhitvātparāvṛttaguṇabhramā |na sasmāra tadātmānaṃ svapne da‍ṛṣṭamivotthita: || 27 ||
taddeha: parata: poṣo'pyakṛśaścādhyasambhavāt |babhau malairavacchanna: sadhūma iva pāvaka: || 28 ||
svāṅgaṃ tapoyogamayaṃ muktakeśaṃ gatāmbaram |daivaguptaṃ na bubudhe vāsudevapraviṣṭadhī: || 29 ||
evaṃ sā kapiloktena mārgeṇācirata: param |ātmānaṃ brahmanirvāṇaṃ bhagavantamavāpa ha || 30 ||
siddhacāraṇagandharvairmunibhiścāpsarogaṇai: |stūyamāna: samudreṇa dattārhaṇaniketana: || 34 ||
ya idamanuśa‍ṛṇoti yo'bhidhattekapilamunermatamātmayogaguhyam |bhagavati kṛtadhī: suparṇaketāvupalabhate bhagavatpadāravindam || 37 ||eṣa sākṣāddhareraṃśo jāto lokarirakṣayā |iyaṃ ca tatparā hi śrīranujajñe'napāyinī || 6 ||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe vaiyāsikyāmaṣṭādaśasāhasryāṃ
       pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe kāpileyopākhyāne
                            trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||
|| tṛtīyaḥ skandhaḥ samāptaḥ ||

About this parayana — Vishnu

Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.

How to chant

Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.

ekadashidaily-pujavaishnavasanskritparayanadevotionalgitascripture