← ← Back to Shabda
English interface
Mahabharata — Adi Parva
Mahabharata — Adi Parva
Text in Roman script
Devotional text
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva naròttamama devīṃ sarasvatīṃ caiva tatò jayama udīrayeta lòmaharṣaṇaputra ugraśravāḥ sūtaḥ paurāṇikò naimiṣāraṇye śaunakasya kulapatera davādaśavārṣike satre samāsīnāna abhyagacchada barahmarṣīna saṃśitavratāna vinayāvanatò bhūtvā kadā cita sūtanandanaḥ tama āśramama anuprāptaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ citrāḥ śaròtuṃ kathāsa tatra parivavrusa tapasvinaḥ abhivādya munīṃsa tāṃsa tu sarvāna eva kṛtāñjaliḥ apṛcchata sa tapòvṛddhiṃ sadbhiśa caivābhinanditaḥ atha teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣva eva tapasviṣu nirdiṣṭama āsanaṃ bheje vinayāla lòmaharṣaṇiḥ sukhāsīnaṃ tatasa taṃ tu viśrāntama upalakṣya ca athāpṛcchada ṛṣisa tatra kaśa cita parastāvayana kathāḥ kṛta āgamyate saute kava cāyaṃ vihṛtasa tavayā kālaḥ kamalapatrākṣa śaṃsaitata pṛcchatò mama [sūta] janamejayasya rājarṣeḥ sarpasatre mahātmanaḥ samīpe pārthivendrasya samyaka pārikṣitasya ca kṛṣṇadvaipāyana paròktāḥ supuṇyā vividhāḥ kathāḥ kathitāśa cāpi vidhivada yā vaiśampāyanena vai śarutvāhaṃ tā vicitrārthā mahābhārata saṃśritāḥ bahūni saṃparikramya tīrthānya āyatanāni ca samantapañcakaṃ nāma puṇyaṃ davijaniṣevitama gatavāna asmi taṃ deśaṃ yuddhaṃ yatrābhavata purā pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca sarveṣāṃ ca mahīkṣitāma didṛkṣura āgatasa tasmāta samīpaṃ bhavatāma iha āyuṣmantaḥ sarva eva barahmabhūtā hi me matāḥ asmina yajñe mahābhāgāḥ sūryapāvaka varcasaḥ kṛtābhiṣekāḥ śucayaḥ kṛtajapyā hutāgnayaḥ bhavanta āsate savasthā baravīmi kima ahaṃ davijāḥ purāṇasaṃśritāḥ puṇyāḥ kathā vā dharmasaṃśritāḥ itivṛttaṃ narendrāṇāma ṛṣīṇāṃ ca mahātmanāma [rasayaha] davaipāyanena yata paròktaṃ purāṇaṃ paramarṣiṇā suraira barahmarṣibhiśa caiva śarutvā yada abhipūjitama tasyākhyāna variṣṭhasya vicitrapadaparvaṇaḥ sūkṣmārtha nayāyayuktasya vedārthaira bhūṣitasya ca bhāratasyetihāsasya puṇyāṃ garanthārtha saṃyutāma saṃskāròpagatāṃ barāhmīṃ nānāśāstròpabṛṃhitāma janamejayasya yāṃ rājñò vaiśampāyana uktavāna yathāvata sa ṛṣisa tuṣṭyā satre davaipāyanājñayā vedaiśa caturbhiḥ samitāṃ vayāsasyādbhuta karmaṇaḥ saṃhitāṃ śaròtuma icchāmò dharmyāṃ pāpabhayāpahāma [sūta] ādyaṃ puruṣama īśānaṃ puruhūtaṃ puru ṣaṭutama ṛtama ekākṣaraṃ barahma vayaktāvyaktaṃ sanātanama asaca ca saca caiva ca yada viśvaṃ sada asataḥ parama parāvarāṇāṃ saraṣṭāraṃ purāṇaṃ parama avyayama maṅgalyaṃ maṅgalaṃ viṣṇuṃ vareṇyama anaghaṃ śucima namaskṛtya hṛṣīkeśaṃ carācaraguruṃ harima maharṣeḥ pūjitasyeha sarvalòke mahātmanaḥ paravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vayāsasyāmita tejasaḥ ācakhyuḥ kavayaḥ ke cita saṃpratyācakṣate pare ākhyāsyanti tathaivānye itihāsama imaṃ bhuvi idaṃ tu tariṣu lòkeṣu mahaja jañānaṃ paratiṣṭhitama vistaraiśa ca samāsaiśa ca dhāryate yada davijātibhiḥ alaṃkṛtaṃ śubhaiḥ śabdaiḥ samayaira divyamānuṣaiḥ chandò vṛttaiśa ca vividhaira anvitaṃ viduṣāṃ pariyama niṣprabhe 'samina nirālòke sarvatasa tamasāvṛte bṛhada aṇḍama abhūda ekaṃ parajānāṃ bījama akṣayama yugasyādau nimittaṃ tana mahada divyaṃ paracakṣate yasmiṃsa taca charūyate satyaṃ jayòtira barahma sanātanama adbhutaṃ cāpya acintyaṃ ca sarvatra samatāṃ gatama avyaktaṃ kāraṇaṃ sūkṣmaṃ yata tata sadasada ātmakama yasmāta pitāmahò jajñe parabhura ekaḥ parajāpatiḥ barahmā suraguruḥ sathāṇura manuḥ kaḥ parameṣṭhya atha parācetasasa tathā dakṣò daṣka putrāśa ca sapta ye tataḥ parajānāṃ patayaḥ parābhavanna ekaviṃśatiḥ puruṣaśa cāprameyātmā yaṃ sarvama ṛṣayò viduḥ viśve devāsa tathādityā vasavò 'thāśvināva api yakṣāḥ sādhyāḥ piśācāśa ca guhyakāḥ pitarasa tathā tataḥ parasūtā vidvāṃsaḥ śiṣṭā barahmarṣayò 'malāḥ rājarṣayaśa ca bahavaḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ āpò dayauḥ pṛthivī vāyura antarikṣaṃ diśasa tathā saṃvatsarartavò māsāḥ pakṣāhò rātrayaḥ karamāta yaca cānyada api tata sarvaṃ saṃbhūtaṃ lòkasākṣikama yada idaṃ dṛśyate kiṃ cida bhūtaṃ sathāvarajaṅgamama punaḥ saṃkṣipyate sarvaṃ jagata parāpte yugakṣaye yathartāva ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye dṛśyante tāni tānya eva tathā bhāvā yugādiṣu evama etada anādya antaṃ bhūtasaṃhāra kārakama anādi nidhanaṃ lòke cakraṃ saṃparivartate tarayasa tariṃśata sahasrāṇi tarayasa tariṃśaca chatāni ca tarayasa tariṃśaca ca devānāṃ sṛṣṭiḥ saṃkṣepa lakṣaṇā divaḥ putrò bṛhada bhānuśa cakṣura ātmā vibhāvasuḥ savitā ca ṛcīkò 'rakò bhānura āśā vahò raviḥ putrā vivasvataḥ sarve mahyasa teṣāṃ tathāvaraḥ deva bharāṭa tanayasa tasya tasmāta subhrāḍa iti samṛtaḥ subhrājasa tu tarayaḥ putrāḥ parajāvantò bahuśrutāḥ daśa jayòtiḥ śatajyòtiḥ sahasrajyòtira ātmavāna daśa putrasahasrāṇi daśa jayòtera mahātmanaḥ tatò daśaguṇāśa cānye śatajyòtera ihātmajāḥ bhūyasa tatò daśaguṇāḥ sahasrajyòtiṣaḥ sutāḥ tebhyò 'yaṃ kuruvaṃśaśa ca yadūnāṃ bharatasya ca yayātīkṣvāku vaṃśaśa ca rājarṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ saṃbhūtā bahavò vaṃśā bhūtasargāḥ savistarāḥ bhūtasthānāni sarvāṇi rahasyaṃ vividhaṃ ca yata veda yògaṃ savijñānaṃ dharmò 'rathaḥ kāma eva ca dharmakāmārtha śāstrāṇi śāstrāṇi vividhāni ca lòkayātrā vidhānaṃ ca saṃbhūtaṃ dṛṣṭavāna ṛṣiḥ itihāsāḥ savaiyākhyā vividhāḥ śarutayò 'pi ca iha sarvama anukrāntama uktaṃ garanthasya lakṣaṇama vistīryaitana mahaja jañānama ṛṣiḥ saṃkṣepama abravīta iṣṭaṃ hi viduṣāṃ lòke samāsa vayāsa dhāraṇama manvādi bhārataṃ ke cida āstīkādi tathāpare tathòparicarādya anye viprāḥ samyaga adhīyate vividhaṃ saṃhitā jañānaṃ dīpayanti manīṣiṇaḥ vayākhyātuṃ kuśalāḥ ke cida garanthaṃ dhārayituṃ pare tapasā barahmacaryeṇa vayasya vedaṃ sanātanama itihāsama imaṃ cakre puṇyaṃ satyavatī sutaḥ parāśarātmajò vidvāna barahmarṣiḥ saṃśitavrataḥ mātura niyògāda dharmātmā gāṅgeyasya ca dhīmataḥ kaṣetre vicitravīryasya kṛṣṇadvaipāyanaḥ purā tarīna agnīna iva kauravyāña janayāma āsa vīryavāna utpādya dhṛtarāṣṭraṃ ca pāṇḍuṃ vidurama eva ca jagāma tapase dhīmāna punara evāśramaṃ parati teṣu jāteṣu vṛddheṣu gateṣu paramāṃ gatima abravīda bhārataṃ lòke mānuṣe 'samina mahāna ṛṣiḥ janamejayena pṛṣṭaḥ sana barāhmaṇaiśa ca sahasraśaḥ śaśāsa śiṣyama āsīnaṃ vaiśampāyanama antike sa sadasyaiḥ sahāsīnaḥ śarāvayāma āsa bhāratama karmāntareṣu yajñasya còdyamānaḥ punaḥ punaḥ vistaraṃ kuruvaṃśasya gāndhāryā dharmaśīlatāma kaṣattuḥ parajñāṃ dhṛtiṃ kuntyāḥ samyaga davaipāyanò 'baravīta vāsudevasya māhātmyaṃ pāṇḍavānāṃ ca satyatāma durvṛttaṃ dhārtarāṣṭrāṇāma uktavāna bhagavāna ṛṣiḥ caturviṃśatisāhasrīṃ cakre bhārata saṃhitāma upākhyānaira vinā tāvada bhārataṃ paròcyate budhaiḥ tatò 'dhayardhaśataṃ bhūyaḥ saṃkṣepaṃ kṛtavāna ṛṣiḥ anukramaṇima adhyāyaṃ vṛttāntānāṃ saparvaṇāma idaṃ davaipāyanaḥ pūrvaṃ putrama adhyāpayaca chukama tatò 'nayebhyò 'nurūpebhyaḥ śiṣyebhyaḥ paradadau parabhuḥ nāradò 'śarāvayada devāna asitò devalaḥ pitṝna gandharvayakṣarakṣāṃsi śarāvayāma āsa vai śukaḥ duryòdhanò manyumayò mahādrumaḥ; sakandhaḥ karṇaḥ śakunisa tasya śākhāḥ duḥśāsanaḥ puṣpaphale samṛddhe; mūlaṃ rājā dhṛtarāṣṭrò 'manīṣī yudhiṣṭhirò dharmamayò mahādrumaḥ; sakandhò 'rajunò bhīmasenò 'saya śākhāḥ mādrī sutau puṣpaphale samṛddhe; mūlaṃ kṛṣṇò barahma ca barāhmaṇāśa ca pāṇḍura jitvā bahūna deśāna yudhā vikramaṇena ca araṇye mṛgayā śīlò nayavasata sajanasa tadā mṛgavyavāya nidhane kṛcchrāṃ parāpa sa āpadama janmaprabhṛti pārthānāṃ tatrācāra vidhikramaḥ mātròra abhyupapattiśa ca dharmòpaniṣadaṃ parati dharmasya vāyòḥ śakrasya devayòśa ca tathāśvinòḥ tāpasaiḥ saha saṃvṛddhā mātṛbhyāṃ parirakṣitāḥ medhyāraṇyeṣu puṇyeṣu mahatāma āśrameṣu ca ṛṣibhiśa ca tadānītā dhārtarāṣṭrāna parati savayama śiśavaśa cābhirūpāśa ca jaṭilā barahmacāriṇaḥ putrāśa ca bharātaraśa ceme śiṣyāśa ca suhṛdaśa ca vaḥ pāṇḍavā eta itya uktvā munayò 'natarhitāsa tataḥ tāṃsa taira niveditāna dṛṣṭvā pāṇḍavāna kauravāsa tadā śiṣṭāśa ca varṇāḥ paurā ye te harṣāca cukruśura bhṛśama āhuḥ ke cina na tasyaite tasyaita iti cāpare yadā ciramṛtaḥ pāṇḍuḥ kathaṃ tasyeti cāpare savāgataṃ sarvathā diṣṭyā pāṇḍòḥ paśyāma saṃtatima ucyatāṃ savāgatama iti vācò 'śarūyanta sarvaśaḥ tasminna uparate śabde diśaḥ sarvā vinādayana antarhitānāṃ bhūtānāṃ nisvanasa tumulò 'bhavata puṣpavṛṣṭiṃ śubhā gandhāḥ śaṅkhadundubhinisvanāḥ āsana paraveśe pārthānāṃ tada adbhutama ivābhavata tata parītyā caiva sarveṣāṃ paurāṇāṃ harṣasaṃbhavaḥ śabda āsīna mahāṃsa tatra divaspṛka kīrtivardhanaḥ te 'paya adhītyākhilāna vedāña śāstrāṇi vividhāni ca nayavasana pāṇḍavāsa tatra pūjitā akutòbhayāḥ yudhiṣṭhirasya śaucena parītāḥ parakṛtayò 'bhavana dhṛtyā ca bhīmasenasya vikrameṇārjunasya ca guruśuśrūṣayā kuntyā yamayòra vinayena ca tutòṣa lòkaḥ sakalasa teṣāṃ śauryaguṇena ca samavāye tatò rājñāṃ kanyāṃ bhartṛsvayaṃvarāma parāptavāna arjunaḥ kṛṣṇāṃ kṛtvā karma suduṣkarama tataḥ parabhṛti lòke 'samina pūjyaḥ sarvadhanuṣmatāma āditya iva duṣprekṣyaḥ samareṣva api cābhavata sa sarvāna pārthivāña jitvā sarvāṃśa ca mahatò gaṇāna ājahārārjunò rājñe rājasūyaṃ mahākratuma annavāna dakṣiṇāvāṃśa ca sarvaiḥ samuditò guṇaiḥ yudhiṣṭhireṇa saṃprāptò rājasūyò mahākratuḥ sunayāda vāsudevasya bhīmārjunabalena ca ghātayitvā jarāsaṃdhaṃ caidyaṃ ca balagarvitama duryòdhanama upāgacchanna arhaṇāni tatasa tataḥ maṇikāñcanaratnāni gòhastyaśvadhanāni ca samṛddhāṃ tāṃ tathā dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ tadā śariyama īrṣyā samutthaḥ sumahāṃsa tasya manyura ajāyata vimānapratimāṃ cāpi mayena sukṛtāṃ sabhāma pāṇḍavānāma upahṛtāṃ sa dṛṣṭvā paryatapyata yatrāvahasitaśa cāsīta paraskandanna iva saṃbhramāta paratyakṣaṃ vāsudevasya bhīmenānabhijātavata sa bhògāna vividhāna bhuñjana ratnāni vividhāni ca kathitò dhṛtarāṣṭrasya vivarṇò hariṇaḥ kṛśaḥ anvajānāda atò dayūtaṃ dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ taca charutvā vāsudevasya kòpaḥ samabhavana mahāna nātiprīti manāśa cāsīda vivādāṃśa cānvamòdata dayūtādīna anayāna ghòrāna paravṛddhāṃśa cāpya upaikṣata nirasya viduraṃ daròṇaṃ bhīṣmaṃ śāradvataṃ kṛpama vigrahe tumule tasminna ahana kaṣatraṃ parasparama jayatsu pāṇḍuputreṣu śarutvā sumahada apriyama duryòdhana mataṃ jañātvā karṇasya śakunesa tathā dhṛtarāṣṭraśa ciraṃ dhayātvā saṃjayaṃ vākyama abravīta śṛṇu saṃjaya me sarvaṃ na me 'sūyituma arhasi śarutavāna asi medhāvī buddhimāna parājñasaṃmataḥ na vigrahe mama matira na ca parīye kuru kaṣaye na me viśeṣaḥ putreṣu saveṣu pāṇḍusuteṣu ca vṛddhaṃ māma abhyasūyanti putrā manyuparāyaṇāḥ ahaṃ tava acakṣuḥ kārpaṇyāta putra parītyā sahāmi tata muhyantaṃ cānumuhyāmi duryòdhanama acetanama rājasūye śariyaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavasya mahaujasaḥ taca cāvahasanaṃ parāpya sabhāròhaṇa darśane amarṣitaḥ savayaṃ jetuma aśaktaḥ pāṇḍavāna raṇe nirutsāhaśa ca saṃprāptuṃ śariyama akṣatriyò yathā gāndhārarājasahitaśa chadma dayūtama amantrayata tatra yada yada yathā jañātaṃ mayā saṃjaya taca chṛṇu śarutvā hi mama vākyāni buddhyā yuktāni tattvataḥ tatò jañāsyasi māṃ saute parajñā cakṣuṣama itya uta yadāśrauṣaṃ dhanura āyamya citraṃ; viddhaṃ lakṣyaṃ pātitaṃ vai pṛthivyāma kṛṣṇāṃ hṛtāṃ paśyatāṃ sarvarājñāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ davārakāyāṃ subhadrāṃ; parasahyòḍhāṃ mādhavīma arjunena indraprasthaṃ vṛṣṇivīrau ca yātau; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ devarājaṃ paravṛṣṭaṃ; śaraira divyaira vāritaṃ cārjunena agniṃ tathā tarpitaṃ khāṇḍave ca; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ hṛtarājyaṃ yudhiṣṭhiraṃ; parājitaṃ saubalenākṣavatyāma anvāgataṃ bharātṛbhira aprameyaisa; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ daraupadīma aśrukaṇṭhīṃ; sabhāṃ nītāṃ duḥkhitāma ekavastrāma rajasvalāṃ nāthavatīma anāthavata; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ vividhāsa tāta ceṣṭā; dharmātmanāṃ parasthitānāṃ vanāya jayeṣṭhaprītyā kaliśyatāṃ pāṇḍavānāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ sanātakānāṃ sahasraira; anvāgataṃ dharmarājaṃ vanasthama bhikṣābhujāṃ barāhmaṇānāṃ mahātmanāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣama arjunò devadevaṃ; kirāta rūpaṃ taryambakaṃ tòṣya yuddhe avāpa tata pāśupataṃ mahāstraṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ taridivasthaṃ dhanaṃjayaṃ; śakrāta sākṣāda divyama astraṃ yathāvata adhīyānaṃ śaṃsitaṃ satyasaṃdhaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ vaiśravaṇena sārdhaṃ; samāgataṃ bhīmama anyāṃśa ca pārthāna tasmina deśe mānuṣāṇāma agamye; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ ghòṣayātrā gatānāṃ; bandhaṃ gandharvaira mòkṣaṇaṃ cārjunena saveṣāṃ sutānāṃ karṇa buddhau ratānāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ yakṣarūpeṇa dharmaṃ; samāgataṃ dharmarājena sūta paraśnāna uktāna vibruvantaṃ ca samyaka; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ māmakānāṃ variṣṭhāna; dhanaṃjayenaika rathena bhagnāna virāṭa rāṣṭre vasatā mahātmanā; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ satkṛtāṃ matsyarājñā; sutāṃ dattāma uttarāma arjunāya tāṃ cārjunaḥ paratyagṛhṇāta sutārthe; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ nirjitasyādhanasya; paravrājitasya savajanāta paracyutasya akṣauhiṇīḥ sapta yudhiṣṭhirasya; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ naranārāyaṇau tau; kṛṣṇārjunau vadatò nāradasya ahaṃ daraṣṭā barahmalòke sadeti; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ mādhavaṃ vāsudevaṃ; sarvātmanā pāṇḍavārthe niviṣṭama yasyemāṃ gāṃ vikramama ekama āhusa; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ karṇaduryòdhanābhyāṃ; buddhiṃ kṛtāṃ nigrahe keśavasya taṃ cātmānaṃ bahudhā darśayānaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ vāsudeve parayāte; rathasyaikāma agratasa tiṣṭhamānāma ārtāṃ pṛthāṃ sāntvitāṃ keśavena; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ mantriṇaṃ vāsudevaṃ; tathā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ ca teṣāma bhāradvājaṃ cāśiṣò 'nubruvāṇaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ karṇa uvāca bhīṣmaṃ; nāhaṃ yòtsye yudhyamāne tavayīti hitvā senāma apacakrāma caiva; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ vāsudevārjunau tau; tathā dhanura gāṇḍivama aprameyama tarīṇya ugravīryāṇi samāgatāni; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ kaśmalenābhipanne; rathòpasthe sīdamāne 'rajune vai kṛṣṇaṃ lòkāna darśayānaṃ śarīre; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ bhīṣmama amitrakarśanaṃ; nighnantama ājāva ayutaṃ rathānāma naiṣāṃ kaśa cida vadhyate dṛśyarūpasa; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ bhīṣmama atyantaśūraṃ; hataṃ pārthenāhaveṣva apradhṛṣyama śikhaṇḍinaṃ purataḥ sathāpayitvā; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ śaratalpe śayānaṃ; vṛddhaṃ vīraṃ sāditaṃ citrapuṅkhaiḥ bhīṣmaṃ kṛtvā sòmakāna alpaśeṣāṃsa; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ śāṃtanave śayāne; pānīyārthe còditenārjunena bhūmiṃ bhittvā tarpitaṃ tatra bhīṣmaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ śukrasūryau ca yuktau; kaunteyānāma anulòmau jayāya nityaṃ cāsmāña śavāpadā vayābhaṣantasa; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadā daròṇò vividhāna astramārgāna; vidarśayana samare citrayòdhī na pāṇḍavāña śareṣṭhatamāna nihanti; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ cāsmadīyāna mahārathāna; vayavasthitāna arjunasyāntakāya saṃsaptakāna nihatāna arjunena; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ vayūhama abhedyama anyaira; bhāradvājenātta śastreṇa guptama bhittvā saubhadraṃ vīrama ekaṃ paraviṣṭaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadābhimanyuṃ parivārya bālaṃ; sarve hatvā hṛṣṭarūpā babhūvuḥ mahārathāḥ pārthama aśaknuvantasa; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣama abhimanyuṃ nihatya; harṣāna mūḍhāna karòśatò dhārtarāṣṭrāna karòdhaṃ muktaṃ saindhave cārjunena; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ saindhavārthe paratijñāṃ; paratijñātāṃ tada vadhāyārjunena satyāṃ nistīrṇāṃ śatrumadhye ca; tena tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ śarāntahaye dhanaṃjaye; muktvā hayāna pāyayitvòpavṛttāna punara yuktvā vāsudevaṃ parayātaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ vāhaneṣva āśvasatsu; rathòpasthe tiṣṭhatā gāṇḍivena sarvāna yòdhāna vāritāna arjunena; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ nāgabalaira durutsahaṃ; daròṇānīkaṃ yuyudhānaṃ paramathya yātaṃ vārṣṇeyaṃ yatra tau kṛṣṇa pārthau; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ karṇama āsādya muktaṃ; vadhāda bhīmaṃ kutsayitvā vacòbhiḥ dhanuṣkòṭyā tudya karṇena vīraṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadā daròṇaḥ kṛtavarmā kṛpaśa ca; karṇò darauṇira madrarājaśa ca śūraḥ amarṣayana saindhavaṃ vadhyamānaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ devarājena dattāṃ; divyāṃ śaktiṃ vayaṃsitāṃ mādhavena ghaṭòtkace rākṣase ghòrarūpe; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ karṇa ghaṭòtkacābhyāṃ; yuddhe muktāṃ sūtaputreṇa śaktima yayā vadhyaḥ samare savyasācī; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ daròṇama ācāryama ekaṃ; dhṛṣṭadyumnenābhyatikramya dharmama rathòpasthe parāyagataṃ viśastaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ darauṇinā davairathasthaṃ; mādrīputraṃ nakulaṃ lòkamadhye samaṃ yuddhe pāṇḍavaṃ yudhyamānaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadā daròṇe nihate daròṇaputrò; nārāyaṇaṃ divyama astraṃ vikurvana naiṣāma antaṃ gatavāna pāṇḍavānāṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ karṇama atyantaśūraṃ; hataṃ pārthenāhaveṣva apradhṛṣyama tasmina bharātṝṇāṃ vigrahe deva guhye; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ daròṇaputraṃ kṛpaṃ ca; duḥśāsanaṃ kṛtavarmāṇama ugrama yudhiṣṭhiraṃ śūnyama adharṣayantaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ nihataṃ madrarājaṃ; raṇe śūraṃ dharmarājena sūta sadā saṃgrāme sapardhate yaḥ sa kṛṣṇaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ kalahadyūtamūlaṃ; māyābalaṃ saubalaṃ pāṇḍavena hataṃ saṃgrāme sahadevena pāpaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ śarāntama ekaṃ śayānaṃ; haradaṃ gatvā satambhayitvā tada ambhaḥ duryòdhanaṃ virathaṃ bhagnadarpaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ pāṇḍavāṃsa tiṣṭhamānāna; gaṅgā harade vāsudevena sārdhama amarṣaṇaṃ dharṣayataḥ sutaṃ me; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ vividhāṃsa tāta mārgāna; gadāyuddhe maṇḍalaṃ saṃcarantama mithyā hataṃ vāsudevasya buddhyā; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ daròṇaputrādibhisa taira; hatāna pāñcālāna daraupadeyāṃśa ca suptāna kṛtaṃ bībhatsamaya śasyaṃ ca karma; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ bhīmasenānuyātena; aśvatthāmnā paramāstraṃ parayuktama karuddhenaiṣīkama avadhīda yena garbhaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ barahmaśirò 'rajunena muktaṃ; savastītya astrama astreṇa śāntama aśvatthāmnā maṇiratnaṃ ca dattaṃ; tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya yadāśrauṣaṃ daròṇaputreṇa garbhe; vairāṭyā vai pātyamāne mahāstre davaipāyanaḥ keśavò daròṇaputraṃ; paraspareṇābhiśāpaiḥ śaśāpa śòcyā gāndhārī putrapautraira vihīnā; tathā vadhvaḥ pitṛbhira bharātṛbhiśa ca kṛtaṃ kāryaṃ duṣkaraṃ pāṇḍaveyaiḥ; parāptaṃ rājyama asapatnaṃ punasa taiḥ kaṣṭaṃ yuddhe daśa śeṣāḥ śarutā me; tarayò 'samākaṃ pāṇḍavānāṃ ca sapta davyūnā viṃśatira āhatākṣauhiṇīnāṃ; tasmina saṃgrāme vigrahe kaṣatriyāṇāma tamasā tava abhyavastīrṇò mòha āviśatīva māma saṃjñāṃ nòpalabhe sūta manò vihvalatīva me itya uktvā dhṛtarāṣṭrò 'tha vilapya bahuduḥkhitaḥ mūrcchitaḥ punara āśvastaḥ saṃjayaṃ vākyama abravīta saṃjayaivaṃ gate parāṇāṃsa tayaktuma icchāmi mācirama satòkaṃ haya api na paśyāmi phalaṃ jīvitadhāraṇe taṃ tathā vādinaṃ dīnaṃ vilapantaṃ mahīpatima gāvalgaṇira idaṃ dhīmāna mahārthaṃ vākyama abravīta śarutavāna asi vai rājñò mahòtsāhāna mahābalāna davaipāyanasya vadatò nāradasya ca dhīmataḥ mahatsu rājavaṃśeṣu guṇaiḥ samuditeṣu ca jātāna divyāstraviduṣaḥ śakra paratimatejasaḥ dharmeṇa pṛthivīṃ jitvā yajñaira iṣṭvāpta dakṣiṇaiḥ asmi~la lòke yaśaḥ parāpya tataḥ kālavaśaṃ gatāḥ vainyaṃ mahārathaṃ vīraṃ sṛñjayaṃ jayatāṃ varama suhòtraṃ ranti devaṃ ca kakṣīvantaṃ tathauśijama bāhlīkaṃ damanaṃ śaibyaṃ śaryātima ajitaṃ jitama viśvāmitrama amitraghnama ambarīṣaṃ mahābalama maruttaṃ manuma ikṣvākuṃ gayaṃ bharatama eva ca rāmaṃ dāśarathiṃ caiva śaśabinduṃ bhagīrathama yayātiṃ śubhakarmāṇaṃ devaira yò yājitaḥ savayama caityayūpāṅkitā bhūmira yasyeyaṃ savanākarā iti rājñāṃ caturviṃśana nāradena surarṣiṇā putraśòkābhitaptāya purā śaibyāya kīrtitāḥ tebhyaśa cānye gatāḥ pūrvaṃ rājānò balavattarāḥ mahārathā mahātmānaḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ pūruḥ kurura yaduḥ śūrò viṣvaga aśvò mahādhṛtiḥ anenā yuvanāśvaśa ca kakutsthò vikramī raghuḥ vijitī vīti hòtraśa ca bhavaḥ śavetò bṛhada guruḥ uśīnaraḥ śatarathaḥ kaṅkò duliduhò darumaḥ dambhòdbhavaḥ parò venaḥ sagaraḥ saṃkṛtira nimiḥ ajeyaḥ paraśuḥ puṇḍraḥ śambhura devāvṛdhò 'naghaḥ devāhvayaḥ supratimaḥ supratīkò bṛhadrathaḥ mahòtsāhò vinītātmā sukratura naiṣadhò nalaḥ satyavrataḥ śāntabhayaḥ sumitraḥ subalaḥ parabhuḥ jānu jaṅghò 'naraṇyò 'rakaḥ pariya bhṛtyaḥ śubhavrataḥ balabandhura nirāmardaḥ ketuśṛṅgò bṛhadbalaḥ dhṛṣṭaketura bṛhata ketura dīptaketura nirāmayaḥ avikṣita parabalò dhūrtaḥ kṛtabandhura dṛḍheṣudhiḥ mahāpurāṇaḥ saṃbhāvyaḥ paratyaṅgaḥ parahā śarutiḥ ete cānye ca bahavaḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ śarūyante 'yutaśaśa cānye saṃkhyātāśa cāpi padmaśaḥ hitvā suvipulāna bhògāna buddhimantò mahābalāḥ rājānò nidhanaṃ parāptāsa tava putraira mahattamāḥ yeṣāṃ divyāni karmāṇi vikramasa tayāga eva ca māhātmyama api cāstikyaṃ satyatā śaucama ārjavama vidvadbhiḥ kathyate lòke purāṇaiḥ kavi sattamaiḥ sarvarddhi guṇasaṃpannāsa te cāpi nidhanaṃ gatāḥ tava putrā durātmānaḥ parataptāśa caiva manyunā lubdhā durvṛtta bhūyiṣṭhā na tāña śòcituma arhasi śarutavāna asi medhāvī buddhimāna parājñasaṃmataḥ yeṣāṃ śāstrānugā buddhira na te muhyanti bhārata nigrahānugrahau cāpi viditau te narādhipa nātyantama evānuvṛttiḥ śarūyate putra rakṣaṇe bhavitavyaṃ tathā taca ca nātaḥ śòcituma arhasi daivaṃ parajñā viśeṣeṇa kò nivartituma arhati vidhātṛvihitaṃ mārgaṃ na kaśa cida ativartate kālamūlama idaṃ sarvaṃ bhāvābhāvau sukhāsukhe kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṃharati parajāḥ nirdahantaṃ parajāḥ kālaṃ kālaḥ śamayate punaḥ kālò vikurute bhāvāna sarvā~la lòke śubhāśubhāna kālaḥ saṃkṣipate sarvāḥ parajā visṛjate punaḥ kālaḥ sarveṣu bhūteṣu caratya avidhṛtaḥ samaḥ atītānāgatā bhāvā ye ca vartanti sāṃpratama tāna kālanirmitāna buddhvā na saṃjñāṃ hātuma arhasi [sa] atròpaniṣadaṃ puṇyāṃ kṛṣṇadvaipāyanò 'baravīta bhāratādhyayanāta puṇyāda api pādama adhīyataḥ śaraddadhānasya pūyante sarvapāpānya aśeṣataḥ devarṣayò haya atra puṇyā barahma rājarṣayasa tathā kīrtyante śubhakarmāṇasa tathā yakṣamahòragāḥ bhagavāna vāsudevaśa ca kīrtyate 'tara sanātanaḥ sa hi satyama ṛtaṃ caiva pavitraṃ puṇyama eva ca śāśvataṃ barahma paramaṃ dharuvaṃ jayòtiḥ sanātanama yasya divyāni karmāṇi kathayanti manīṣiṇaḥ asata sata sada asaca caiva yasmāda devāta paravartate saṃtatiśa ca paravṛttiśa ca janmamṛtyuḥ punarbhavaḥ adhyātmaṃ śarūyate yaca ca pañca bhūtaguṇātmakama avyaktādi paraṃ yaca ca sa eva parigīyate yata tada yati varā yuktā dhayānayògabalānvitāḥ paratibimbama ivādarśe paśyantya ātmanya avasthitama śaraddadhānaḥ sadòdyuktaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ āsevanna imama adhyāyaṃ naraḥ pāpāta paramucyate anukramaṇima adhyāyaṃ bhāratasyemama āditaḥ āstikaḥ satataṃ śṛṇvana na kṛcchreṣva avasīdati ubhe saṃdhye japana kiṃ cita sadyò mucyeta kilbiṣāta anukramaṇyā yāvata sayāda ahnā rātryā ca saṃcitama bhāratasya vapura haya etata satyaṃ cāmṛtama eva ca nava nītaṃ yathā dadhnò davipadāṃ barāhmaṇò yathā haradānāma udadhiḥ śareṣṭhò gaura variṣṭhā catuṣpadāma yathaitāni variṣṭhāni tathā bharatama ucyate yaśa cainaṃ śarāvayeca charāddhe barāhmaṇāna pādama antataḥ akṣayyama annapānaṃ tata pitṝṃsa tasyòpatiṣṭhati itihāsa purāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayeta bibhetya alpaśrutāda vedò māma ayaṃ paratariṣyati kārṣṇaṃ vedama imaṃ vidvāña śarāvayitvārthama aśnute bharūṇa hatyā kṛtaṃ cāpi pāpaṃ jahyāna na saṃśayaḥ ya imaṃ śucira adhyāyaṃ paṭheta parvaṇi parvaṇi adhītaṃ bhārataṃ tena kṛtsnaṃ sayāda iti me matiḥ yaśa cemaṃ śṛṇuyāna nityama ārṣaṃ śaraddhāsamanvitaḥ sa dīrghama āyuḥ kīrtiṃ ca savargatiṃ cāpnuyāna naraḥ catvāra ekatò vedā bhārataṃ caikama ekataḥ samāgataiḥ surarṣibhisa tulāma āròpitaṃ purā mahattve ca gurutve ca dhariyamāṇaṃ tatò 'dhikama mahattvāda bhāravattvāca ca mahābhāratama ucyate niruktama asya yò veda sarvapāpaiḥ paramucyate tapò na kalkò 'dhayayanaṃ na kalkaḥ; savābhāvikò veda vidhira na kalkaḥ parasahya vittāharaṇaṃ na kalkasa; tānya eva bhāvòpahatāni kalkaḥ [rasayaga] samantapañcakama iti yada uktaṃ sūtanandana etata sarvaṃ yathānyāyaṃ śaròtuma icchāmahe vayama [sa] śuśrūṣā yadi vò viprā baruvataśa ca kathāḥ śubhāḥ samantapañcakākhyaṃ ca śaròtuma arhatha sattamāḥ taretā davāparayòḥ saṃdhau rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ asakṛta pārthivaṃ kaṣatraṃ jaghānāmarṣa còditaḥ sa sarvaṃ kaṣatrama utsādya savavīryeṇānala dayutiḥ samantapañcake pañca cakāra rudhirahradāna sa teṣu rudhirāmbhaḥsu haradeṣu karòdhamūrcchitaḥ pitṝna saṃtarpayāma āsa rudhireṇeti naḥ śarutama atharcīkādayò 'bhayetya pitarò barāhmaṇarṣabhama taṃ kaṣamasveti siṣidhusa tataḥ sa virarāma ha teṣāṃ samīpe yò deśò haradānāṃ rudhirāmbhasāma samantapañcakama iti puṇyaṃ tatparikīrtitama yena liṅgena yò deśò yuktaḥ samupalakṣyate tenaiva nāmnā taṃ deśaṃ vācyama āhura manīṣiṇaḥ antare caiva saṃprāpte kalidvāparayòra abhūta samantapañcake yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayòḥ tasmina paramadharmiṣṭhe deśe bhūdòṣavarjite aṣṭādaśa samājagmura akṣauhiṇyò yuyutsayā evaṃ nāmābhinirvṛttaṃ tasya deśasya vai davijāḥ puṇyaśa ca ramaṇīyaśa ca sa deśò vaḥ parakīrtitaḥ tada etata kathitaṃ sarvaṃ mayā vò munisattamāḥ yathā deśaḥ sa vikhyātasa tariṣu lòkeṣu viśrutaḥ [rasayaga] akṣauhiṇya iti paròktaṃ yata tavayā sūtanandana etada icchāmahe śaròtuṃ sarvama eva yathātathama akṣauhiṇyāḥ parīmāṇaṃ rathāśvanaradantināma yathāvaca caiva nò barūhi sarvaṃ hi viditaṃ tava [sa] ekò rathò jagaśa caikò narāḥ pañca padātayaḥ tarayaśa ca turagāsa tajjñaiḥ pattira itya abhidhīyate pattiṃ tu tariguṇāma etāma āhuḥ senāmukhaṃ budhāḥ tarīṇi senāmukhānya ekò gulma itya abhidhīyate tarayò gulmā gaṇò nāma vāhinī tu gaṇāsa tarayaḥ samṛtāsa tisrasa tu vāhinyaḥ pṛtaneti vicakṣaṇaiḥ camūsa tu pṛtanāsa tisrasa tisraśa camvasa tava anīkinī anīkinīṃ daśaguṇāṃ parāhura akṣauhiṇīṃ budhāḥ akṣauhiṇyāḥ parasaṃkhyānaṃ rathānāṃ davijasattamāḥ saṃkhyā gaṇita tattvajñaiḥ sahasrāṇya ekaviṃśatiḥ śatānya upari caivāṣṭau tathā bhūyaśa ca saptatiḥ gajānāṃ tu parīmāṇama etada evātra nirdiśeta jañeyaṃ śatasahasraṃ tu sahasrāṇi tathā nava narāṇāma api pañcāśaca chatāni tarīṇi cānaghāḥ pañca ṣaṣṭisahasrāṇi tathāśvānāṃ śatāni ca daśòttarāṇi ṣaṭa parāhura yathāvada iha saṃkhyayā etāma akṣauhiṇīṃ parāhuḥ saṃkhyā tattvavidò janāḥ yāṃ vaḥ kathitavāna asmi vistareṇa davijòttamāḥ etayā saṃkhyayā haya āsana kurupāṇḍavasenayòḥ akṣauhiṇyò davijaśreṣṭhāḥ piṇḍenāṣṭādaśaiva tāḥ sametāsa tatra vai deśe tatraiva nidhanaṃ gatāḥ kauravāna kāraṇaṃ kṛtvā kālenādbhuta karmaṇā ahāni yuyudhe bhīṣmò daśaiva paramāstravita ahāni pañca daròṇasa tu rarakṣa kuru vāhinīma ahanī yuyudhe dave tu karṇaḥ parabalārdanaḥ śalyò 'radhadivasaṃ tava āsīda gadāyuddhama ataḥ parama tasyaiva tu dinasyānte hārdikya darauṇigautamāḥ parasuptaṃ niśi viśvastaṃ jaghnura yaudhiṣṭhiraṃ balama yata tu śaunaka satre tu bhāratākhyāna vistarama ākhyāsye tatra paulòmama ākhyānaṃ cāditaḥ parama vicitrārthapadākhyānama anekasamayānvitama abhipannaṃ naraiḥ parājñaira vairāgyama iva mòkṣibhiḥ ātmeva veditavyeṣu pariyeṣva iva ca jīvitama itihāsaḥ paradhānārthaḥ śareṣṭhaḥ sarvāgameṣva ayama itihāsòttame haya asminna arpitā buddhira uttamā kharavyañjanayòḥ kṛtsnā lòkavedāśrayeva vāka asya parajñābhipannasya vicitrapadaparvaṇaḥ bhāratasyetihāsasya śarūyatāṃ parva saṃgrahaḥ parvānukramaṇī pūrvaṃ davitīyaṃ parva saṃgrahaḥ pauṣyaṃ paulòmama āstīkama ādivaṃśāvatāraṇama tataḥ saṃbhava parvòktama adbhutaṃ devanirmitama dāhò jatu gṛhasyātra haiḍimbaṃ parva còcyate tatò bakavadhaḥ parva parva caitrarathaṃ tataḥ tataḥ savayaṃvaraṃ devyāḥ pāñcālyāḥ parva còcyate kaṣatradharmeṇa nirmitya tatò vaivāhikaṃ samṛtama vidurāgamanaṃ parva rājyalambhasa tathaiva ca arjunasya vanevāsaḥ subhadrāharaṇaṃ tataḥ subhadrāharaṇāda ūrdhvaṃ jañeyaṃ haraṇahārikama tataḥ khāṇḍava dāhākhyaṃ tatraiva maya darśanama sabhā parva tataḥ paròktaṃ mantraparva tataḥ parama jarāsaṃdha vadhaḥ parva parva diga vijayasa tathā parva diga vijayāda ūrdhvaṃ rājasūyikama ucyate tataśa cārghābhiharaṇaṃ śiśupāla vadhasa tataḥ dayūtaparva tataḥ paròktama anudyūtama ataḥ parama tata āraṇyakaṃ parva kirmīravadha eva ca īśvarārjunayòra yuddhaṃ parva kairāta saṃjñitama indralòkābhigamanaṃ parva jañeyama ataḥ parama tīrthayātrā tataḥ parva kururājasya dhīmataḥ jaṭāsuravadhaḥ parva yakṣayuddhama ataḥ parama tathaivājagaraṃ parva vijñeyaṃ tadanantarama mārkaṇḍeya samasyā ca parvòktaṃ tadanantarama saṃvādaśa ca tataḥ parva daraupadī satyabhāmayòḥ ghòṣayātrā tataḥ parva mṛgasvapnabhayaṃ tataḥ varīhi darauṇikama ākhyānaṃ tatò 'nantarama ucyate daraupadī haraṇaṃ parva saindhavena vanāta tataḥ kuṇḍalāharaṇaṃ parva tataḥ parama ihòcyate āraṇeyaṃ tataḥ parva vairāṭaṃ tadanantarama kīcakānāṃ vadhaḥ parva parva gògrahaṇaṃ tataḥ abhimanyunā ca vairāṭyāḥ parva vaivāhikaṃ samṛtama udyògaparva vijñeyama ata ūrdhvaṃ mahādbhutama tataḥ saṃjaya yānākhyaṃ parva jañeyama ataḥ parama parajāgaraṃ tataḥ parva dhṛtarāṣṭrasya cintayā parva sānatsujātaṃ ca guhyama adhyātmadarśanama yānasaṃdhisa tataḥ parva bhagavada yānama eva ca jañeyaṃ vivāda parvātra karṇasyāpi mahātmanaḥ niryāṇaṃ parva ca tataḥ kurupāṇḍavasenayòḥ rathātiratha saṃkhyā ca parvòktaṃ tadanantarama ulūka dūtāgamanaṃ parvāmarṣa vivardhanama ambòpākhyānama api ca parva jañeyama ataḥ parama bhīṣmābhiṣecanaṃ parva jañeyama adbhutakāraṇama jambū khaṇḍa vinirmāṇaṃ parvòktaṃ tadanantarama bhūmiparva tatò jañeyaṃ davīpavistara kīrtanama parvòktaṃ bhagavada gītā parva bhīsma vadhasa tataḥ daròṇābhiṣekaḥ parvòktaṃ saṃśaptaka vadhasa tataḥ abhimanyuvadhaḥ parva paratijñā parva còcyate jayadrathavadhaḥ parva ghaṭòtkaca vadhasa tataḥ tatò daròṇa vadhaḥ parva vijñeyaṃ lòmaharṣaṇama mòkṣò nārāyaṇāstrasya parvānantarama ucyate karṇa parva tatò jañeyaṃ śalya parva tataḥ parama harada paraveśanaṃ parva gadāyuddhama ataḥ parama sārasvataṃ tataḥ parva tīrthavaṃśaguṇānvitama ata ūrdhvaṃ tu bībhatsaṃ parva sauptikama ucyate aiṣīkaṃ parva nirdiṣṭama ata ūrdhvaṃ sudāruṇama jalapradānikaṃ parva satrī parva ca tataḥ parama śarāddhaparva tatò jañeyaṃ kurūṇāma aurdhvadehikama ābhiṣecanikaṃ parva dharmarājasya dhīmataḥ cārvāka nigrahaḥ parva rakṣasò barahmarūpiṇaḥ paravibhāgò gṛhāṇāṃ ca parvòktaṃ tadanantarama śānti parva tatò yatra rājadharmānukīrtanama āpada dharmaśa ca parvòktaṃ mòkṣadharmasa tataḥ parama tataḥ parva parijñeyama ānuśāsanikaṃ parama savargāròhaṇikaṃ parva tatò bhīṣmasya dhīmataḥ tata āśvamedhikaṃ parva sarvapāpapraṇāśanama anugītā tataḥ parva jañeyama adhyātmavācakama parva cāśramavāsākhyaṃ putradarśanama eva ca nāradāgamanaṃ parva tataḥ parama ihòcyate mausalaṃ parva ca tatò ghòraṃ samanuvarṇyate mahāprasthānikaṃ parva savargāròhaṇikaṃ tataḥ hari vaṃśasa tataḥ parva purāṇaṃ khila saṃjñitama bhaviṣyata parva cāpya uktaṃ khileṣva evādbhutaṃ mahata etata parva śataṃ pūrṇaṃ vayāsenòktaṃ mahātmanā yathāvata sūtaputreṇa lòmaharṣaṇinā punaḥ kathitaṃ naimiṣāraṇye parvāṇya aṣṭādaśaiva tu samāsò bhāratasyāyaṃ tatròktaḥ parva saṃgrahaḥ pauṣye parvaṇi māhātmyama uttaṅkasyòpavarṇitama paulòme bhṛguvaṃśasya vistāraḥ parikīrtitaḥ āstīke sarvanāgānāṃ garuḍasya ca saṃbhavaḥ kaṣīròdamathanaṃ caiva janmòcchaiḥ śaravasasa tathā yajataḥ sarpasatreṇa rājñaḥ pārikṣitasya ca katheyama abhinirvṛttā bhāratānāṃ mahātmanāma vividhāḥ saṃbhavā rājñāma uktāḥ saṃbhava parvaṇi anyeṣāṃ caiva viprāṇāma ṛṣera davaipāyanasya ca aṃśāvataraṇaṃ cātra devānāṃ parikīrtitama daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇāṃ ca mahaujasāma nāgānāma atha sarpāṇāṃ gandharvāṇāṃ patatriṇāma anyeṣāṃ caiva bhūtānāṃ vividhānāṃ samudbhavaḥ vasūnāṃ punara utpattira bhāgīrathyāṃ mahātmanāma śaṃtanòra veśmani punasa teṣāṃ cāròhaṇaṃ divi tejò 'ṃśānāṃ ca saṃghātāda bhīṣmasyāpya atra saṃbhavaḥ rājyāna nivartanaṃ caiva barahmacarya varate sathitiḥ paratijñā pālanaṃ caiva rakṣā citrāṅgadasya ca hate citrāṅgade caiva rakṣā bharātura yavīyasaḥ vicitravīryasya tathā rājye saṃpratipādanama dharmasya nṛṣu saṃbhūtira aṇī māṇḍavya śāpajā kṛṣṇadvaipāyanāca caiva parasūtira varadānajā dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍòśa ca pāṇḍavānāṃ ca saṃbhavaḥ vāraṇāvata yātrā ca mantrò duryòdhanasya ca vidurasya ca vākyena suruṅgòpakrama kariyā pāṇḍavānāṃ vane ghòre hiḍimbāyāśa ca darśanama ghaṭòtkacasya còtpattira atraiva parikīrtitā ajñātacaryā pāṇḍūnāṃ vāsò barāhmaṇa veśmani bakasya nidhanaṃ caiva nāgarāṇāṃ ca vismayaḥ aṅgāraparṇaṃ nirjitya gaṅgākūle 'rajunasa tadā bharātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pāñcālāna abhitò yayau tāpatyama atha vāsiṣṭhama aurvaṃ cākhyānama uttamama pañcendrāṇāma upākhyānama atraivādbhutama ucyate pañcānāma ekapatnītve vimarśò darupadasya ca daraupadyā deva vihitò vivāhaśa cāpya amānuṣaḥ vidurasya ca saṃprāptira darśanaṃ keśavasya ca khāṇḍava parasthavāsaśa ca tathā rājyārdha śāsanama nāradasyājñayā caiva daraupadyāḥ samayakriyā sundòpasundayòsa tatra upākhyānaṃ parakīrtitama pārthasya vanavāsaśa ca ulūpyā pathi saṃgamaḥ puṇyatīrthānusaṃyānaṃ babhru vāhana janma ca davārakāyāṃ subhadrā ca kāmayānena kāminī vāsudevasyānumate parāptā caiva kirīṭinā haraṇaṃ gṛhya saṃprāpte kṛṣṇe devakinandane saṃprāptiśa cakradhanuṣòḥ khāṇḍavasya ca dāhanama abhimanyòḥ subhadrāyāṃ janma còttamatejasaḥ mayasya mòkṣò javalanāda bhujaṃgasya ca mòkṣaṇama maharṣera mandapālasya śārṅgyaṃ tanayasaṃbhavaḥ itya etada ādhi parvòktaṃ parathamaṃ bahuvistarama adhyāyānāṃ śate dave tu saṃkhāte paramarṣiṇā aṣṭādaśaiva cādhyāyā vayāsenòttama tejasā sapta śalòkasahasrāṇi tathā nava śatāni ca śalòkāśa ca caturāśītira dṛṣṭò garanthò mahātmanā davitīyaṃ tu sabhā parva bahu vṛttāntama ucyate sabhā kariyā pāṇḍavānāṃ kiṃkarāṇāṃ ca darśanama lòkapāla sabhākhyānaṃ nāradāda deva darśanāta rājasūyasya cārambhò jarāsaṃdha vadhasa tathā girivraje niruddhānāṃ rājñāṃ kṛṣṇena mòkṣaṇama rājasūye 'ragha saṃvāde śiśupāla vadhasa tathā yajñe vibhūtiṃ tāṃ dṛṣṭvā duḥkhāmarṣānvitasya ca duryòdhanasyāvahāsò bhīmena ca sabhā tale yatrāsya manyura udbhūtò yena dayūtama akārayata yatra dharmasutaṃ dayūte śakuniḥ kitavò 'jayata yatra dayūtārṇave magnāna daraupadī naura ivārṇavāta tārayāma āsa tāṃsa tīrṇāña jañātvā duryòdhanò nṛpaḥ punara eva tatò dayūte samāhvayata pāṇḍavāna etata sarvaṃ sabhā parva samākhyātaṃ mahātmanā adhyāyāḥ saptatira jañeyāsa tathā davau cātra saṃkhyayā śalòkānāṃ dave sahasre tu pañca śalòkaśatāni ca śalòkāśa caikādaśa jañeyāḥ parvaṇya asmina parakīrtitāḥ ataḥ paraṃ tṛtīyaṃ tu jañeyama āraṇyakaṃ mahata paurānugamanaṃ caiva dharmaputrasya dhīmataḥ vṛṣṇīnāma āgamò yatra pāñcālānāṃ ca sarvaśaḥ yatra saubhavadhākhyānaṃ kirmīravadha eva ca astrahetòra vivāsaśa ca pārthasyāmita tejasaḥ mahādevena yuddhaṃ ca kirāta vapuṣā saha darśanaṃ lòkapālānāṃ savargāròhaṇama eva ca darśanaṃ bṛhadaśvasya maharṣera bhāvitātmanaḥ yudhiṣṭhirasya cārtasya vayasane paridevanama nalòpākhyānama atraiva dharmiṣṭhaṃ karuṇòdayama damayantyāḥ sathitira yatra nalasya vayasanāgame vanavāsa gatānāṃ ca pāṇḍavānāṃ mahātmanāma savarge paravṛttira ākhyātā lòmaśenārjunasya vai tīrthayātrā tathaivātra pāṇḍavānāṃ mahātmanāma jaṭāsurasya tatraiva vadhaḥ samupavarṇyate niyuktò bhīmasenaśa ca daraupadyā gandhamādane yatra mandārapuṣpārthaṃ nalinīṃ tāma adharṣayata yatrāsya sumahada yuddhama abhavata saha rākṣasaiḥ yakṣaiśa cāpi mahāvīryaira maṇimata paramukhaisa tathā āgastyama api cākhyānaṃ yatra vātāpi bhakṣaṇama lòpāmudrābhigamanama apatyārthama ṛṣera api tataḥ śayenakapòtīyama upākhyānama anantarama indrò 'ganira yatra dharmaśa ca ajijñāsaña śibiṃ nṛpama ṛśya śṛṅgasya caritaṃ kaumāra barahmacāriṇaḥ jāmadagnyasya rāmasya caritaṃ bhūri tejasaḥ kārtavīrya vadhò yatra haihayānāṃ ca varṇyate saukanyama api cākhyānaṃ cayavanò yatra bhārgavaḥ śaryāti yajñe nāsatyau kṛtavāna sòmapīthinau tābhyāṃ ca yatra sa munira yauvanaṃ paratipāditaḥ jantūpākhyānama atraiva yatra putreṇa sòmakaḥ putrārthama ayajada rājā lebhe putraśataṃ ca saḥ aṣṭāvakrīyama atraiva vivāde yatra bandinama vijitya sāgaraṃ parāptaṃ pitaraṃ labdhavāna ṛṣiḥ avāpya divyānya astrāṇi gurvarthe savyasācinā nivātakavacaira yuddhaṃ hiraṇyapuravāsibhiḥ samāgamaśa ca pārthasya bharātṛbhira gandhamādane ghòṣayātrā ca gandharvaira yatra yuddhaṃ kirīṭinaḥ punarāgamanaṃ caiva teṣāṃ davaitavanaṃ saraḥ jayadrathenāpahārò daraupadyāśa cāśramāntarāta yatrainama anvayāda bhīmò vāyuvegasamò jave mārkaṇḍeya samasyāyāma upākhyānāni bhāgaśaḥ saṃdarśanaṃ ca kṛṣṇasya saṃvādaśa caiva satyayā varīhi darauṇikama ākhyānama aindradyumnaṃ tathaiva ca sāvitrya auddālakīyaṃ ca vainyòpākhyānama eva ca rāmāyaṇama upākhyānama atraiva bahuvistarama karṇasya parimòṣò 'tara kuṇḍalābhyāṃ puraṃdarāta āraṇeyama upākhyānaṃ yatra dharmò 'navaśāta sutama jagmura labdhavarā yatra pāṇḍavāḥ paścimāṃ diśama etada āraṇyakaṃ parva tṛtīyaṃ parikīrtitama atrādhyāya śate dave tu saṃkhyāte paramarṣiṇā ekòna saptatiśa caiva tathādhyāyāḥ parakīrtitāḥ ekādaśa sahasrāṇi śalòkānāṃ ṣaṭśatāni ca catuḥṣaṣṭisa tathā śalòkāḥ parvaitata parikīrtitama ataḥ paraṃ nibòdhedaṃ vairāṭaṃ parva vistarama virāṭanagaraṃ gatvā śamaśāne vipulāṃ śamīma dṛṣṭvā saṃnidadhusa tatra pāṇḍavā āyudhānya uta yatra paraviśya nagaraṃ chadmabhira nayavasanta te durātmanò vadhò yatra kīcakasya vṛkòdarāta gògrahe yatra pārthena nirjitāḥ kuravò yudhi gòdhanaṃ ca virāṭasya mòkṣitaṃ yatra pāṇḍavaiḥ virāṭenòttarā dattā sanuṣā yatra kirīṭinaḥ abhimanyuṃ samuddiśya saubhadrama arighātinama caturthama etada vipulaṃ vairāṭaṃ parva varṇitama atrāpi parisaṃkhyātama adhyāyānāṃ mahātmanā saptaṣaṣṭirathò pūrṇā śalòkāgrama api me śṛṇu śalòkānāṃ dave sahasre tu śalòkāḥ pañcāśada eva tu parvaṇya asmina samākhyātāḥ saṃkhyayā paramarṣiṇā udyògaparva vijñeyaṃ pañcamaṃ śṛṇvataḥ parama upaplavye niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu jigīṣayā duryòdhanò 'rajunaśa caiva vāsudevama upasthitau sāhāyyama asmina samare bhavāna nau kartuma arhati itya ukte vacane kṛṣṇò yatròvāca mahāmatiḥ ayudhyamānama ātmānaṃ mantriṇaṃ puruṣarṣabhau akṣauhiṇīṃ vā sainyasya kasya vā kiṃ dadāmya ahama vavre duryòdhanaḥ sainyaṃ mandātmā yatra durmatiḥ ayudhyamānaṃ sacivaṃ vavre kṛṣṇaṃ dhanaṃjayaḥ saṃjayaṃ pareṣayāma āsa śamārthaṃ pāṇḍavāna parati yatra dūtaṃ mahārājò dhṛtarāṣṭraḥ paratāpavāna śarutvā ca pāṇḍavāna yatra vāsudeva purògamāna parajāgaraḥ saṃprajajñe dhṛtarāṣṭrasya cintayā vidurò yatra vākyāni vicitrāṇi hitāni ca śarāvayāma āsa rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇama tathā sanatsujātena yatrādhyātmama anuttamama manastāpānvitò rājā śarāvitaḥ śòkalālasaḥ parabhāte rājasamitau saṃjayò yatra cābhibhòḥ aikātmyaṃ vāsudevasya paròktavāna arjunasya ca yatra kṛṣṇò dayāpannaḥ saṃdhima icchana mahāyaśāḥ savayama āgāca chamaṃ kartuṃ nagaraṃ nāgasāhvayama paratyākhyānaṃ ca kṛṣṇasya rājñā duryòdhanena vai śamārthaṃ yācamānasya pakṣayòra ubhayòra hitama karṇaduryòdhanādīnāṃ duṣṭaṃ vijñāya mantritama yògeśvaratvaṃ kṛṣṇena yatra rājasu darśitama rathama āròpya kṛṣṇena yatra karṇò 'numantritaḥ upāyapūrvaṃ śauṇḍīryāta paratyākhyātaśa ca tena saḥ tataśa cāpya abhiniryātrā rathāśvanaradantināma nagarāda dhāstina purāda balasaṃkhyānama eva ca yatra rājñā ulūkasya pareṣaṇaṃ pāṇḍavāna parati śavò bhāvini mahāyuddhe dūtyena karūra vādinā rathātiratha saṃkhyānama ambòpākhyānama eva ca etata subahu vṛttāntaṃ pañcamaṃ parva bhārate udyògaparva nirdiṣṭaṃ saṃdhivigrahasaṃśritama adhyāyāḥ saṃkhyayā tava atra ṣaḍa aśīti śataṃ samṛtama śalòkānāṃ ṣaṭa sahasrāṇi tāvantya eva śatāni ca śalòkāśa ca navatiḥ paròktāsa tathaivāṣṭau mahātmanā vayāsenòdāra matinā parvaṇya asmiṃsa tapòdhanāḥ ata ūrdhvaṃ vicitrārthaṃ bhīṣma parva paracakṣate jambū khaṇḍa vinirmāṇaṃ yatròktaṃ saṃjayena ha yatra yuddhama abhūda ghòraṃ daśāhānya atidāruṇama yatra yaudhiṣṭhiraṃ sainyaṃ viṣādama agamata parama kaśmalaṃ yatra pārthasya vāsudevò mahāmatiḥ mòhajaṃ nāśayāma āsa hetubhira mòkṣadarśanaiḥ śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya yatra pārthò mahādhanuḥ vinighnana niśitaira bāṇai rathāda bhīṣmama apātayata ṣaṣṭhama etana mahāparva bhārate parikīrtitama adhyāyānāṃ śataṃ paròktaṃ sapta daśa tathāpare pañca śalòkasahasrāṇi saṃkhyayāṣṭau śatāni ca śalòkāśa ca caturāśītiḥ parvaṇya asmina parakīrtitāḥ vayāsena vedaviduṣā saṃkhyātā bhīṣma parvaṇi daròṇa parva tataśa citraṃ bahu vṛttāntama ucyate yatra saṃśaptakāḥ pārthama apaninyū raṇājirāta bhagadattò mahārājò yatra śakrasamò yudhi supratīkena nāgena saha śastaḥ kirīṭinā yatrābhimanyuṃ bahavò jaghnura lòkamahārathāḥ jayadrathamukhā bālaṃ śūrama aprāptayauvanama hate 'bhimanyau karuddhena yatra pārthena saṃyuge akṣauhiṇīḥ sapta hatvā hatò rājā jayadrathaḥ saṃśaptakāvaśeṣaṃ ca kṛtaṃ niḥśeṣama āhave alambusaḥ śarutāyuśa ca jalasaṃdhaśa ca vīryavāna saumadattira virāṭaśa ca darupadaśa ca mahārathaḥ ghaṭòtkacādayaśa cānye nihatā daròṇa parvaṇi aśvatthāmāpi cātraiva daròṇe yudhi nipātite astraṃ parāduścakārògraṃ nārāyaṇama amarṣitaḥ saptamaṃ bhārate parva mahada etada udāhṛtama atra te pṛthivīpālāḥ parāyaśò nidhanaṃ gatāḥ daròṇa parvaṇi ye śūrā nirdiṣṭāḥ puruṣarṣabhāḥ adhyāyānāṃ śataṃ paròktama adhyāyāḥ saptatisa tathā aṣṭau śalòkasahasrāṇi tathā nava śatāni ca śalòkā nava tathaivātra saṃkhyātāsa tattvadarśinā pārāśaryeṇa muninā saṃcintya daròṇa parvaṇi ataḥ paraṃ karṇa parva paròcyate paramādbhutama sārathye viniyògaśa ca madrarājasya dhīmataḥ ākhyātaṃ yatra paurāṇaṃ taripurasya nipātanama parayāṇe paruṣaśa cātra saṃvādaḥ karṇa śalyayòḥ haṃsakākīyama ākhyānama atraivākṣepa saṃhitama anyònyaṃ parati ca karòdhò yudhiṣṭhira kirīṭinòḥ davairathe yatra pārthena hataḥ karṇò mahārathaḥ aṣṭamaṃ parva nirdiṣṭama etada bhārata cintakaiḥ ekòna saptatiḥ paròktā adhyāyāḥ karṇa parvaṇi catvārya eva sahasrāṇi nava śalòkaśatāni ca ataḥ paraṃ vicitrārthaṃ śakya parva parakīrtitama hatapravīre sainye tu netā madreśvarò 'bhavata vṛttāni rathayuddhāni kīrtyante yatra bhāgaśaḥ vināśaḥ kurumukhyānāṃ śalya parvaṇi kīrtyate śalyasya nidhanaṃ cātra dharmarājāna mahārathāta gadāyuddhaṃ tu tumulama atraiva parikīrtitama sarasvatyāśa ca tīrthānāṃ puṇyatā parikīrtitā navamaṃ parva nirdiṣṭama etada adbhutama arthavata ekòna ṣaṣṭira adhyāyāsa tatra saṃkhyā viśāradaiḥ saṃkhyātā bahu vṛttāntāḥ śalòkāgraṃ cātra śasyate tarīṇi śalòkasahasrāṇi dave śate viṃśatisa tathā muninā saṃpraṇītāni kauravāṇāṃ yaśò bhṛtāma ataḥ paraṃ paravakṣyāmi sauptikaṃ parva dāruṇama bhagnòruṃ yatra rājānaṃ duryòdhanama amarṣaṇama vayapayāteṣu pārtheṣu tarayasa te 'bhayāyayū rathāḥ kṛtavarmā kṛpò darauṇiḥ sāyāhne rudhiròkṣitāḥ paratijajñe dṛḍhakròdhò darauṇira yatra mahārathaḥ ahatvā sarvapāñcālāna dhṛṣṭadyumnapurògamāna pāṇḍavāṃśa ca sahāmātyāna na vimòkṣyāmi daṃśanama parasuptāna niśi viśvastāna yatra te puruṣarṣabhāḥ pāñcālāna saparīvārāña jaghnura darauṇipurògamāḥ yatrāmucyanta pārthāsa te pañca kṛṣṇa balāśrayāta sātyakiśa ca maheṣvāsaḥ śeṣāśa ca nidhanaṃ gatāḥ daraupadī putraśòkārtā pitṛbhrātṛvadhārditā kṛtānaśana saṃkalpā yatra bhartṝna upāviśata daraupadī vacanāda yatra bhīmò bhīmaparākramaḥ anvadhāvata saṃkruddhò bharadvājaṃ guròḥ sutama bhīmasena bhayāda yatra daivenābhipracòditaḥ apāṇḍavāyeti ruṣā darauṇira astrama avāsṛjata maivama itya abravīta kṛṣṇaḥ śamayaṃsa tasya tada vacaḥ yatrāstrama astreṇa ca taca chamayāma āsa phālgunaḥ darauṇidvaipāyanādīnāṃ śāpāśa cānyònya kāritāḥ tòyakarmaṇi sarveṣāṃ rājñāma udakadānike gūḍhòtpannasya cākhyānaṃ karṇasya pṛthayātmanaḥ sutasyaitada iha paròktaṃ daśamaṃ parva sauptikama aṣṭādaśāsminna adhyāyāḥ parvaṇya uktā mahātmanā śalòkāgrama atra kathitaṃ śatānya aṣṭau tathaiva ca śalòkāśa ca saptatiḥ paròktā yathāvada abhisaṃkhyayā sauptikaiṣīka saṃbandhe parvaṇya amitabuddhinā ata ūrdhvama idaṃ parāhuḥ satrī parva karuṇòdayama vilāpò vīra patnīnāṃ yatrātikaruṇaḥ samṛtaḥ karòdhāveśaḥ parasādaśa ca gāndhārī dhṛtarāṣṭrayòḥ yatra tāna kaṣatriyāña śūrāna diṣṭāntāna anivartinaḥ putrāna bharātṝna pitṝṃśa caiva dadṛśura nihatāna raṇe yatra rājā mahāprājñaḥ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ rājñāṃ tāni śarīrāṇi dāhayāma āsa śāstrataḥ etada ekādaśaṃ paròktaṃ parvātikaruṇaṃ mahata sapta viṃśatira adhyāyāḥ parvaṇya asminna udāhṛtāḥ śalòkāḥ saptaśataṃ cātra pañca saptatira ucyate saṃkhayā bhāratākhyānaṃ kartrā haya atra mahātmanā paraṇītaṃ sajjana manò vaiklavyāśru paravartakama ataḥ paraṃ śānti parva davādaśaṃ buddhivardhanama yatra nirvedama āpannò dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ ghātayitvā pitṝna bharātṝna putrāna saṃbandhibāndhavāna śānti parvaṇi dharmāśa ca vayākhyātāḥ śaratalpikāḥ rājabhira veditavyā ye samyaṅa nayabubhutsubhiḥ āpada dharmāśa ca tatraiva kālahetu paradarśakāḥ yāna buddhvā puruṣaḥ samyaka sarvajñatvama avāpnuyāta mòkṣadharmāśa ca kathitā vicitrā bahuvistarāḥ davādaśaṃ parva nirdiṣṭama etata parājñajanapriyama parvaṇya atra parijñeyama adhyāyānāṃ śatatrayama tariṃśaca caiva tathādhyāyā nava caiva tapòdhanāḥ śalòkānāṃ tu sahasrāṇi kīrtitāni caturdaśa pañca caiva śatānya āhuḥ pañcaviṃśatisaṃkhyayā ata ūrdhvaṃ tu vijñeyama ānuśāsanama uttamama yatra parakṛtima āpannaḥ śarutvā dharmaviniścayama bhīṣmāda bhāgīrathī putrāta kururājò yudhiṣṭhiraḥ vayavahārò 'tara kārtsnyena dharmārthīyò nidarśitaḥ vividhānāṃ ca dānānāṃ phalayògāḥ pṛthagvidhāḥ tathā pātraviśeṣāśa ca dānānāṃ ca parò vidhiḥ ācāra vidhiyògaśa ca satyasya ca parā gatiḥ etata subahu vṛttāntama uttamaṃ cānuśāsanama bhīṣmasyātraiva saṃprāptiḥ savargasya parikīrtitā etata tarayòdaśaṃ parva dharmaniścaya kārakama adhyāyānāṃ śataṃ cātra ṣaṭa catvāriṃśada eva ca śalòkānāṃ tu sahasrāṇi ṣaṭa saptaiva śatāni ca tata āśvamedhikaṃ nāma parva paròktaṃ caturdaśama tata saṃvartamaruttīyaṃ yatrākhyānama anuttamama suvarṇakòśasaṃprāptira janma còktaṃ parikṣitaḥ dagdhasyāstrāgninā pūrvaṃ kṛṣṇāta saṃjīvanaṃ punaḥ caryāyāṃ hayama utsṛṣṭaṃ pāṇḍavasyānugacchataḥ tatra tatra ca yuddhāni rājaputraira amarṣaṇaiḥ citrāṅgadāyāḥ putreṇa putrikāyā dhanaṃjayaḥ saṃgrāme babhru vāhena saṃśayaṃ cātra darśitaḥ aśvamedhe mahāyajñe nakulākhyānama eva ca itya āśvamedhikaṃ parva paròktama etana mahādbhutama atrādhyāya śataṃ tariṃśata tarayò 'dhayāyāśa ca śabditāḥ tarīṇi śalòkasahasrāṇi tāvantya eva śatāni ca viṃśatiśa ca tathā śalòkāḥ saṃkhyātāsa tattvadarśinā tata āśramavāsākyaṃ parva pañcadaśaṃ samṛtama yatra rājyaṃ parityajya gāndhārī sahitò nṛpaḥ dhṛtarāṣṭrāśramapadaṃ viduraśa ca jagāma ha yaṃ dṛṣṭvā parasthitaṃ sādhvī pṛthāpya anuyayau tadā putrarājyaṃ parityajya guruśuśrūṣaṇe ratā yatra rājā hatāna putrāna pautrāna anyāṃśa ca pārthivāna lòkāntara gatāna vīrāna apaśyata punarāgatāna ṛṣeḥ parasādāta kṛṣṇasya dṛṣṭvāścaryama anuttamama tayaktvā śòkaṃ sadāraśa ca siddhiṃ paramikāṃ gataḥ yatra dharmaṃ samāśritya viduraḥ sugatiṃ gataḥ saṃjayaśa ca mahāmātrò vidvāna gāvalgaṇira vaśī dadarśa nāradaṃ yatra dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ nāradāca caiva śuśrāva vṛṣṇīnāṃ kadanaṃ mahata etada āśramavāsākhyaṃ pūrvòktaṃ sumahādbhutama davicatvāriṃśada adhyāyāḥ parvaitada abhisaṃkhyayā sahasrama ekaṃ śalòkānāṃ pañca śalòkaśatāni ca ṣaḍa eva ca tathā śalòkāḥ saṃkhyātāsa tattvadarśinā ataḥ paraṃ nibòdhedaṃ mausalaṃ parva dāruṇama yatra te puruṣavyāghrāḥ śastrasparśa sahā yudhi barahmadaṇḍaviniṣpiṣṭāḥ samīpe lavaṇāmbhasaḥ āpāne pānagalitā daivenābhipracòditāḥ erakā rūpibhira vajraira nijaghnura itaretarama yatra sarvakṣayaṃ kṛtvā tāva ubhau rāma keśavau nāticakramatuḥ kālaṃ parāptaṃ sarvaharaṃ samama yatrārjunò davāravatīma etya vṛṣṇivinākṛtāma dṛṣṭvā viṣādama agamata parāṃ cārtiṃ nararṣabhaḥ sa satkṛtya yaduśreṣṭhaṃ mātulaṃ śaurima ātmanaḥ dadarśa yaduvīrāṇāma āpane vaiśasaṃ mahata śarīraṃ vāsudevasya rāmasya ca mahātmanaḥ saṃskāraṃ lambhayāma āsa vṛṣṇīnāṃ ca paradhānataḥ sa vṛddhabālama ādāya davāravatyāsa tatò janama dadarśāpadi kaṣṭāyāṃ gāṇḍīvasya parābhavama sarveṣāṃ caiva divyānāma astrāṇāma aprasannatāma nāśaṃ vṛṣṇikalatrāṇāṃ parabhāvānāma anityatāma dṛṣṭvā nivedama āpannò vayāsa vākyapracòditaḥ dharmarājaṃ samāsādya saṃnyāsaṃ samaròcayata itya etana mausalaṃ parva ṣòḍaśaṃ parikīrtitama adhyāyāṣṭau samākhyātāḥ śalòkānāṃ ca śatatrayama mahāprasthānikaṃ tasmāda ūrdhvaṃ sapta daśaṃ samṛtama yatra rājyaṃ parityajya pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ daraupadyā sahitā devyā siddhiṃ paramikāṃ gatāḥ atrādhyāyāsa tarayaḥ paròktāḥ śalòkānāṃ ca śataṃ tathā viṃśatiśa ca tathā śalòkāḥ saṃkhyātāsa tattvadarśinā savargaparva tatò jañeyaṃ divyaṃ yata tada amānuṣama adhyāyāḥ pañca saṃkhyātā parvaitada abhisaṃkhyayā śalòkānāṃ dave śate caiva parasaṃkhyāte tapòdhanāḥ aṣṭādaśaivama etāni parvāṇya uktānya aśeṣataḥ khileṣu harivaṃśaśa ca bhaviṣyaca ca parakīrtitama etada akhilama ākhyātaṃ bhārataṃ parva saṃgrahāta aṣṭādaśa samājagmura akṣauhiṇyò yuyutsayā tana mahada dāruṇaṃ yuddhama ahānya aṣṭādaśābhavata yò vidyāca caturò vedāna sāṅgòpaniṣadāna davijaḥ na cākhyānama idaṃ vidyāna naiva sa sayāda vicakṣaṇaḥ śarutvā tava idama upākhyānaṃ śarāvyama anyana na ròcate puṃḥ kòkilarutaṃ śarutvā rūkṣā dhavāṅkṣasya vāga iva itihāsòttamāda asmāja jāyante kavi buddhayaḥ pañcabhya iva bhūtebhyò lòkasaṃvidhayasa tarayaḥ asyākhyānasya viṣaye purāṇaṃ vartate davijāḥ antarikṣasya viṣaye parajā iva caturvidhāḥ kariyā guṇānāṃ sarveṣāma idama ākhyānama āśrayaḥ indriyāṇāṃ samastānāṃ citrā iva manaḥ kariyāḥ anāśrityaitada ākhyānaṃ kathā bhuvi na vidyate āhārama anapāśritya śarīrasyeva dhāraṇama idaṃ sarvaiḥ kavi varaira ākhyānama upajīvyate udayaprepsubhira bhṛtyaira abhijāta iveśvaraḥ davaipāyanauṣṭha puṭaniḥsṛtama aprameyaṃ; puṇyaṃ pavitrama atha pāpaharaṃ śivaṃ ca yò bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ; kiṃ tasya puṣkara jalaira abhiṣecanena ākhyānaṃ tada idama anuttamaṃ mahārthaṃ; vinyastaṃ mahada iha parva saṃgraheṇa śarutvādau bhavati nṛṇāṃ sukhāvagāhaṃ; vistīrṇaṃ lavaṇajalaṃ yathā palavena [sūta] janamejayaḥ pārikṣitaḥ saha bharātṛbhiḥ kurukṣetre dīrghasattrama upāste tasya bharātarasa tarayaḥ śarutasenògrasenò bhīmasena iti teṣu tata satrama upāsīneṣu tatra śavābhyāgacchata sārameyaḥ sajanamejayasya bharātṛbhira abhihatò ròrūyamāṇò mātuḥ samīpama upāgacchata taṃ mātā ròrūyamāṇama uvāca kiṃ ròdiṣi kenāsya abhihata iti sa evama uktò mātaraṃ paratyuvāca janamejayasya bharātṛbhira abhihatò 'samīti taṃ mātā paratyuvāca vayaktaṃ tavayā tatrāparāddhaṃ yenāsya abhihata iti sa tāṃ punara uvāca nāparādhyāmi kiṃ cita nāvekṣe havīṃṣi nāvaliha iti taca charutvā tasya mātā saramā putraśòkārtā tata satrama upāgacchada yatra sajanamejayaḥ saha bharātṛbhira dīrghasatrama upāste sa tayā karuddhayā tatròktaḥ ayaṃ me putrò na kiṃ cida aparādhyati kimarthama abhihata iti yasmāca cāyama abhihatò 'napakārī tasmāda adṛṣṭaṃ tavāṃ bhayama āgamiṣyatīti sajanamejaya evama uktò deva śunyā saramayā dṛḍhaṃ saṃbhrāntò viṣaṇṇaśa cāsīta sa tasmina satre samāpte hāstinapuraṃ paratyetya puròhitama anurūpama anvicchamānaḥ paraṃ yatnama akaròda yò me pāpakṛtyāṃ śamayeda iti sa kadā cina mṛgayāṃ yātaḥ pārikṣitò janamejayaḥ kasmiṃśa cita savaviṣayòddeśe āśramama apaśyata tatra kaśa cida ṛṣira āsāṃ cakre śarutaśravā nāma tasyābhimataḥ putra āste sòmaśravā nāma tasya taṃ putrama abhigamya janamejayaḥ pārikṣitaḥ pauròhityāya vavre sa namaskṛtya tama ṛṣima uvāca bhagavanna ayaṃ tava putrò mama puròhitò 'satva iti sa evama uktaḥ paratyuvāca bhò janamejaya putrò 'yaṃ mama sarpyāṃ jātaḥ mahātapasvī savādhyāyasaṃpannò mata tapò vīryasaṃbhṛtò maca chukraṃ pītavatyāsa tasyāḥ kukṣau saṃvṛddhaḥ samarthò 'yaṃ bhavataḥ sarvāḥ pāpakṛtyāḥ śamayituma antareṇa mahādeva kṛtyāma asya tava ekama upāṃśu varatama yada enaṃ kaśa cida barāhmaṇaḥ kaṃ cida arthama abhiyāceta taṃ tasmai dadyāda ayama yadya etada utsahase tatò nayasvainama iti tenaivama utkò janamejayasa taṃ paratyuvāca bhagavaṃsa tathā bhaviṣyatīti sa taṃ puròhitama upādāyòpāvṛttò bharātṝna uvāca mayāyaṃ vṛta upādhyāyaḥ yada ayaṃ barūyāta tata kāryama avicārayadbhira iti tenaivama uktā bharātarasa tasya tathā cakruḥ sa tathā bharātṝna saṃdiśya takṣaśilāṃ paratyabhipratasthe taṃ ca deśaṃ vaśe sathāpayāma āsa etasminna antare kaśa cida ṛṣira dhaumyò nāmāyòdaḥ sa ekaṃ śiṣyama āruṇiṃ pāñcālyaṃ pareṣayāma āsa gaccha kedārakhaṇḍaṃ badhāneti sa upādhyāyena saṃdiṣṭa āruṇiḥ pāñcālyasa tatra gatvā tata kedārakhaṇḍaṃ baddhuṃ nāśaknòta sa kaliśyamānò 'paśyada upāyama bhavatva evaṃ kariṣyāmīti sa tatra saṃviveśa kedārakhaṇḍe śayāne tasmiṃsa tada udakaṃ tasthau tataḥ kadā cida upādhyāya āyòdò dhaumyaḥ śiṣyāna apṛcchata kava āruṇiḥ pāñcālyò gata iti te paratyūcuḥ bhagavataiva pareṣitò gaccha kedārakhaṇḍaṃ badhāneti sa evama uktasa tāña śiṣyāna paratyuvāca tasmāta sarve tatra gacchāmò yatra sa iti sa tatra gatvā tasyāhvānāya śabdaṃ cakāra bhò āruṇe pāñcālya kavāsi vatsaihīti sa taca charutvā āruṇira upādhyāya vākyaṃ tasmāta kedārakhaṇḍāta sahasòtthāya tama upādhyāyama upatasthe paròvāca cainama ayama asmya atra kedārakhaṇḍe niḥsaramāṇama udakama avāraṇīyaṃ saṃròddhuṃ saṃviṣṭò bhagavaca chabdaṃ śarutvaiva sahasā vidārya kedārakhaṇḍaṃ bhagavantama upasthitaḥ tada abhivādaye bhagavantama ājñāpayatu bhavāna kiṃ karavāṇīti tama upādhyāyò 'baravīta yasmāda bhavāna kedārakhaṇḍama avadāryòtthitasa tasmāda bhavāna uddālaka eva nāmnā bhaviṣyatīti sa upādhyāyenānugṛhītaḥ yasmāta tavayā madvacò 'nuṣṭhitaṃ tasmāca chareyò 'vāpsyasīti sarve ca te vedāḥ paratibhāsyanti sarvāṇi ca dharmaśāstrāṇīti sa evama ukta upādhyāyeneṣṭaṃ deśaṃ jagāma athāparaḥ śiṣyasa tasyaivāyòdasya daumyasyòpamanyura nāma tama upādhyāyaḥ pareṣayāma āsa vatsòpamanyò gā rakṣasveti sa upādhyāya vacanāda arakṣada gāḥ sa cāhani gā rakṣitvā divasakṣaye 'bhayāgamyòpādhyāyasyāgrataḥ sathitvā namaśa cakre tama upādhyāyaḥ pīvānama apaśyata uvāca cainama vatsòpamanyò kena vṛttiṃ kalpayasi pīvāna asi dṛḍhama iti sa upādhyāyaṃ paratyuvāca bhaikṣeṇa vṛttiṃ kalpayāmīti tama upādhyāyaḥ paratyuvāca mamānivedya bhaikṣaṃ nòpayòktavyama iti sa tathetya uktvā punara arakṣada gāḥ rakṣitvā cāgamya tathaivòpādhyāyasyāgrataḥ sathitvā namaśa cakre tama upādhyāyasa tathāpi pīvānama eva dṛṣṭvòvāca vatsòpamanyò sarvama aśeṣatasa te bhaikṣaṃ gṛhṇāmi kenedānīṃ vṛttiṃ kalpayasīti sa evama ukta upādhyāyena paratyuvāca bhagavate nivedya pūrvama aparaṃ carāmi tena vṛttiṃ kalpayāmīti tama upādhyāyaḥ paratyuvāca naiṣā nayāyyā guruvṛttiḥ anyeṣāma api vṛttyuparòdhaṃ karòṣya evaṃ vartamānaḥ lubdhò 'sīti sa tathetya uktvā gā arakṣata rakṣitvā ca punara upādhyāya gṛhama āgamyòpādhyāyasyāgrataḥ sathitvā namaśa cakre tama upādhyāyasa tathāpi pīvānama eva dṛṣṭvā punara uvāca ahaṃ te sarvaṃ bhaikṣaṃ gṛhṇāmi na cānyaca carasi pīvāna asi kena vṛttiṃ kalpayasīti sa upādhyāyaṃ paratyuvāca bhò etāsāṃ gavāṃ payasā vṛttiṃ kalpayāmīti tama upādhyāyaḥ paratyuvāca naitana nayāyyaṃ paya upayòktuṃ bhavatò mayānanujñātama iti sa tatheti paratijñāya gā rakṣitvā punara upādhyāya gṛhāna etya puròra agrataḥ sathitvā namaśa cakre tama upādhyāyaḥ pīvānama evāpaśyata uvāca cainama bhaikṣaṃ nāśnāsi na cānyaca carasi payò na pibasi pīvāna asi kena vṛttiṃ kalpayasīti sa evama ukta upādhyāyaṃ paratyuvāca bhòḥ phenaṃ pibāmi yama ime vatsā mātṝṇāṃ satanaṃ pibanta udgirantīti tama upādhyāyaḥ paratyuvāca ete tavada anukampayā guṇavantò vatsāḥ parabhūtataraṃ phenama udgiranti tada evama api vatsānāṃ vṛttyuparòdhaṃ karòṣya evaṃ vartamānaḥ phenama api bhavāna na pātuma arhatīti sa tatheti paratijñāya nirāhārasa tā gā arakṣata tathā paratiṣiddhò bhaikṣaṃ nāśnāti na cānyaca carati payò na pibati phenaṃ nòpayuṅkte sa kadā cida araṇye kaṣudhārtò 'rakapatrāṇya abhakṣayata sa taira arkapatraira bhakṣitaiḥ kaṣāra kaṭūṣṇa vipākibhiśa cakṣuṣya upahatò 'nadhò 'bhavata sò 'nadhò 'pi caṅkramyamāṇaḥ kūpe 'patata atha tasminna anāgacchatya upādhyāyaḥ śiṣyāna avòcata mayòpamanyuḥ sarvataḥ paratiṣiddhaḥ sa niyataṃ kupitaḥ tatò nāgacchati ciragataśa ceti sa evama uktvā gatvāraṇyama upamanyòra āhvānaṃ cakre bhò upamanyò kavāsi vatsaihīti sa tadāhvānama upādhyāyāca charutvā paratyuvācòccaiḥ ayama asmi bhò upādhyāya kūpe patita iti tama upādhyāyaḥ paratyuvāca kathama asi kūpe patita iti sa taṃ paratyuvāca arkapatrāṇi bhakṣayitvāndhī bhūtò 'sami ataḥ kūpe patita iti tama upādhyāyaḥ paratyuvāca aśvinau satuhi tau tavāṃ cakṣuṣmantaṃ kariṣyatò deva bhiṣajāva iti sa evama ukta upādhyāyena satòtuṃ paracakrame devāva aśvinau vāgbhira ṛgbhiḥ parapūrvagau pūrvajau citrabhānū; girā vā śaṃsāmi tapanāva anantau divyau suparṇau virajau vimānāva; adhikṣiyantau bhuvanāni viśvā hiraṇmayau śakunī sāmparāyau; nāsatya dasrau sunasau vaijayantau śukraṃ vayantau tarasā suvemāva; abhi vayayantāva asitaṃ vivasvata garastāṃ suparṇasya balena vartikāma; amuñcatāma aśvinau saubhagāya tāvata suvṛttāva anamanta māyayā; sattamā gā aruṇā udāvahana ṣaṣṭiśa ca gāvasa tariśatāśa ca dhenava; ekaṃ vatsaṃ suvate taṃ duhanti nānā gòṣṭhā vihitā ekadòhanāsa; tāva aśvinau duhatò gharmama ukthyama ekāṃ nābhiṃ saptaśatā arāḥ śaritāḥ; paradhiṣva anyā viṃśatira arpitā arāḥ anemi cakraṃ parivartate 'jaraṃ; māyāśvinau samanakti carṣaṇī ekaṃ cakraṃ vartate davādaśāraṃ; paradhi ṣaṇa ṇābhima ekākṣama amṛtasya dhāraṇama yasmina devā adhi viśve viṣaktāsa; tāva aśvinau muñcatò mā viṣīdatama aśvināva indrama amṛtaṃ vṛttabhūyau; tiròdhattāma aśvinau dāsapatnī bhittvā girima aśvinau gāma udācarantau; tada vṛṣṭama ahnā parathitā valasya yuvāṃ diśò janayathò daśāgre; samānaṃ mūrdhni rathayā viyanti tāsāṃ yātama ṛṣayò 'nuprayānti; devā manuṣyāḥ kaṣitima ācaranti yuvāṃ varṇāna vikuruthò viśvarūpāṃsa; te 'dhikṣiyanti bhuvanāni viśvā te bhānavò 'paya anusṛtāśa caranti; devā manuṣyāḥ kaṣitima ācaranti tau nāsatyāva aśvināva āmahe vāṃ; sarajaṃ ca yāṃ bibhṛthaḥ puṣkarasya tau nāsatyāva amṛtāvṛtāvṛdhāva; ṛte devāsa tata parapadena sūte mukhena garbhaṃ labhatāṃ yuvānau; gatāsura etata parapadena sūte sadyò jātò mātarama atti garbhasa tāva; aśvinau muñcathò jīvase gāḥ evaṃ tenābhiṣṭutāva aśvināva ājagmatuḥ āhatuśa cainama parītau savaḥ eṣa te 'pūpaḥ aśānainama iti sa evama utaḥ paratyuvāca nānṛtama ūcatura bhavantau na tava ahama etama apūpama upayòktuma utsahe anivedya gurava iti tatasa tama aśvināva ūcatuḥ āvābhyāṃ purastāda bhavata upādhyāyenaivama evābhiṣṭutābhyāma apūpaḥ parītābhyāṃ dattaḥ upayuktaśa ca sa tenānivedya gurave tavama api tathaiva kuruṣva yathā kṛtama upādhyāyeneti sa evama uktaḥ punara eva paratyuvācaitau paratyanunaye bhavantāva aśvinau nòtsahe 'hama anivedyòpādhyāyāyòpayòktuma iti tama aśvināva āhatuḥ parītau savasa tavānayā guruvṛttyā upādhyāyasya te kārṣṇāyasā dantāḥ bhavatò hiraṇmayā bhaviṣyanti cakṣuṣmāṃśa ca bhaviṣyasi śareyaśa cāvāpsyasīti sa evama uktò 'śavibhyāṃ labdhacakṣura upādhyāya sakāśama āgamyòpādhyāyama abhivādyācacakṣe sa cāsya parītimāna abhūta āha cainama yathāśvināva āhatusa tathā tavaṃ śareyò 'vāpsyasīti sarve ca te vedāḥ paratibhāsyantīti eṣā tasyāpi parīkṣòpamanyòḥ athāparaḥ śiṣyasa tasyaivāyòdasya dhaumyasya vedò nāma tama upādhyāyaḥ saṃdideśa vatsa veda ihāsyatāma bhavatā madgṛhe kaṃ cita kālaṃ śuśrūṣamāṇena bhavitavyama śareyasa te bhaviṣyatīti sa tathetya uktvā guru kule dīrghakālaṃ guruśuśrūṣaṇaparò 'vasata gaura iva nityaṃ guruṣu dhūrṣu niyujyamānaḥ śītòṣṇakṣuta tṛṣṇā duḥkhasahaḥ sarvatrāpratikūlaḥ tasya mahatā kālena guruḥ paritòṣaṃ jagāma tatparitòṣāca ca śareyaḥ sarvajñatāṃ cāvāpa eṣā tasyāpi parīkṣā vedasya sa upādhyāyenānujñātaḥ samāvṛttasa tasmāda guru kulavāsāda gṛhāśramaṃ paratyapadyata tasyāpi savagṛhe vasatasa tarayaḥ śiṣyā babhūvuḥ sa śiṣyāna na kiṃ cida uvāca karma vā kariyatāṃ guruśuśrūṣā veti duḥkhābhijñò hi guru kulavāsasya śiṣyāna parikleśena yòjayituṃ neyeṣa atha kasya cita kālasya vedaṃ barāhmaṇaṃ janamejayaḥ pauṣyaśa ca kaṣatriyāva upetyòpādhyāyaṃ varayāṃ cakratuḥ sa kadā cida yājya kāryeṇābhiprasthita uttaṅkaṃ nāma śiṣyaṃ niyòjayāma āsa bhò uttaṅka yata kiṃ cida asmada gṛhe parihīyate yada icchāmya ahama aparihīṇaṃ bhavatā kariyamāṇama iti sa evaṃ paratisamādiśyòttaṅkaṃ vedaḥ paravāsaṃ jagāma athòttaṅkò guruśuśrūṣura guru niyògama anutiṣṭhamānasa tatra guru kule vasati sama sa vasaṃsa tatròpādhyāya satrībhiḥ sahitābhira āhūyòktaḥ upādhyāyinī te ṛtumatī upādhyāyaśa ca paròṣitaḥ asyā yathāyama ṛtura vandhyò na bhavati tathā kariyatāma etada viṣīdatīti sa evama uktasa tāḥ satriyaḥ paratyuvāca na mayā satrīṇāṃ vacanāda idama akāryaṃ kāryama na haya ahama upādhyāyena saṃdiṣṭaḥ akāryama api tavayā kāryama iti tasya punara upādhyāyaḥ kālāntareṇa gṛhāna upajagāma tasmāta paravāsāta sa tadvṛttaṃ tasyāśeṣama upalabhya parītimāna abhūta uvāca cainama vatsòttaṅka kiṃ te pariyaṃ karavāṇīti dharmatò hi śuśrūṣitò 'sami bhavatā tena parītiḥ paraspareṇa nau saṃvṛddhā tada anujāne bhavantama sarvāma eva siddhiṃ parāpsyasi gamyatāma iti sa evama uktaḥ paratyuvāca kiṃ te pariyaṃ karavāṇīti evaṃ haya āhuḥ yaśa cādharmeṇa vibrūyāda yaśa cādharmeṇa pṛcchati tayòra anyataraḥ paraiti vidveṣaṃ cādhigacchati sò 'hama anujñātò bhavatā icchāmīṣṭaṃ te gurvarthama upahartuma iti tenaivama ukta upādhyāyaḥ paratyuvāca vatsòttaṅka uṣyatāṃ tāvada iti sa kadā cita tama upādhyāyama āhòttaṅkaḥ ājñāpayatu bhavāna kiṃ te pariyama upaharāmi gurvarthama iti tama upādhyāyaḥ paratyuvāca vatsòttaṅka bahuśò māṃ còdayasi gurvarthama upahareyama iti tada gaccha enāṃ paraviśyòpādhyāyanīṃ pṛccha kima upaharāmīti eṣā yada baravīti tada upaharasveti sa evama uktòpādhyāyenòpādhyāyinīma apṛcchata bhavatya upādhyāyenāsmya anujñātò gṛhaṃ gantuma tada icchāmīṣṭaṃ te gurvarthama upahṛtyānṛṇò gantuma tada ājñāpayatu bhavatī kima upaharāmi gurvarthama iti saivama uktòpādhyāyinya uttaṅkaṃ paratyuvāca gaccha pauṣyaṃ rājānama bhikṣasva tasya kaṣatriyayā pinaddhe kuṇḍale te ānayasva itaśa caturthe 'hani puṇyakaṃ bhavitā tābhyāma ābaddhābhyāṃ barāhmaṇāna pariveṣṭuma icchāmi śòbhamānā yathā tābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ tasminna ahani saṃpādayasva śareyò hi te sayāta kaṣaṇaṃ kurvata iti sa evama ukta upādhyāyinyā parātiṣṭhatòttaṅkaḥ sa pathi gacchanna apaśyada ṛṣabhama atipramāṇaṃ tama adhirūḍhaṃ ca puruṣama atipramāṇama eva sa puruṣa uttaṅkama abhyabhāṣata uttaṅkaitata purīṣama asya ṛṣabhasya bhakṣasveti sa evama uktò naicchati tama āha puruṣò bhūyaḥ bhakṣayasvòttaṅka mā vicāraya upādhyāyenāpi te bhakṣitaṃ pūrvama iti sa evama uktò bāḍhama itya uktvā tadā tada ṛṣabhasya purīṣaṃ mūtraṃ ca bhakṣayitvòttaṅkaḥ paratasthe yatra sa kaṣatriyaḥ pauṣyaḥ tama upetyāpaśyada uttaṅka āsīnama sa tama upetyāśīrbhira abhinandyòvāca arthī bhavantama upagatò 'samīti sa enama abhivādyòvāca bhagavana pauṣyaḥ khalva ahama kiṃ karavāṇīti tama uvācòttaṅkaḥ gurvarthe kuṇḍalābhyāma arthya āgatò 'samīti ye te kaṣatriyayā pinaddhe kuṇḍale te bhavāna dātuma arhatīti taṃ pauṣyaḥ paratyuvāca paraviśyāntaḥpuraṃ kaṣatriyā yācyatāma iti sa tenaivama uktaḥ paraviśyāntaḥpuraṃ kaṣatriyāṃ nāpaśyata sa pauṣyaṃ punara uvāca na yuktaṃ bhavatā vayama anṛtenòpacarituma na hi te kaṣatriyāntaḥpure saṃnihitā naināṃ paśyāmīti sa evama uktaḥ pauṣyasa taṃ paratyuvāca saṃprati bhavāna ucchiṣṭaḥ samara tāvata na hi sā kaṣatriyā ucchiṣṭenāśucinā vā śakyā daraṣṭuma pativratātvāda eṣā nāśucera darśanama upaitīti athaivama ukta uttaṅkaḥ samṛtvòvāca asti khalu mayòcchiṣṭenòpaspṛṣṭaṃ śīghraṃ gacchatā ceti taṃ pauṣyaḥ paratyuvāca etata tada evaṃ hi na gacchatòpaspṛṣṭaṃ bhavati na sathiteneti athòttaṅkasa tathetya uktvā parāṅmukha upaviśya suprakṣālita pāṇipādavadanò 'śabdābhira hṛdayaṃgamābhira adbhira upaspṛśya tariḥ pītvā daviḥ paramṛjya khānya adbhira upaspṛśyāntaḥpuraṃ paraviśya tāṃ kaṣatriyāma apaśyata sā ca dṛṣṭvaivòttaṅkama abhyutthāyābhivādyòvāca savāgataṃ te bhagavana ājñāpaya kiṃ karavāṇīti sa tāma uvāca ete kuṇḍale gurvarthaṃ me bhikṣite dātuma arhasīti sā parītā tena tasya sadbhāvena pātrama ayama anatikramaṇīyaśa ceti matvā te kuṇḍale avamucyāsmai parāyacchata āha cainama ete kuṇḍale takṣakò nāgarājaḥ parārthayati apramattò netuma arhasīti sa evama uktasa tāṃ kaṣatriyāṃ paratyuvāca bhavati sunirvṛttā bhava na māṃ śaktasa takṣakò nāgarājò dharṣayituma iti sa evama uktvā tāṃ kaṣatriyāma āmantrya pauṣya sakāśama āgacchata sa taṃ dṛṣṭvòvāca bhòḥ pauṣya parītò 'samīti taṃ pauṣyaḥ paratyuvāca bhagavaṃśa cirasya pātrama āsādyate bhavāṃśa ca guṇavāna atithiḥ tata kariye śarāddhama kaṣaṇaḥ kariyatāma iti tama uttaṅkaḥ paratyuvāca kṛtakṣaṇa evāsmi śīghrama icchāmi yathòpapannama annama upahṛtaṃ bhavateti sa tathetya uktvā yathòpapannenānnenainaṃ bhòjayāma āsa athòttaṅkaḥ śītama annaṃ sakeśaṃ dṛṣṭvāśucya etada iti matvā pauṣyama uvāca yasmāna me aśucya annaṃ dadāsi tasmada andhò bhaviṣyasīti taṃ pauṣyaḥ paratyuvāca yasmāta tavama apya aduṣṭama annaṃ dūṣayasi tasmāda anapatyò bhaviṣyasīti sò 'tha pauṣyasa tasyāśuci bhāvama annasyāgamayāma āsa atha tadannaṃ muktakeśyā satriyòpahṛtaṃ sakeśama aśuci matvòttaṅkaṃ parasādayāma āsa bhagavanna ajñānāda etada annaṃ sakeśama upahṛtaṃ śītaṃ ca tata kaṣāmaye bhavantama na bhaveyama andha iti tama uttaṅkaḥ paratyuvāca na mṛṣā baravīmi bhūtvā tavama andhò nacirāda anandhò bhaviṣyasīti mamāpi śāpò na bhaveda bhavatā datta iti taṃ pauṣyaḥ paratyuvāca nāhaṃ śaktaḥ śāpaṃ paratyādātuma na hi me manyura adyāpya upaśamaṃ gacchati kiṃ caitada bhavatā na jañāyate yathā nāvanītaṃ hṛdayaṃ barāhmaṇasya; vāci kaṣurò nihitasa tīkṣṇadhāraḥ viparītama etada ubhayaṃ kaṣatriyasya; vāna nāvanītī hṛdayaṃ tīkṣṇadhārama iti tada evaṃgate na śaktò 'haṃ tīkṣṇahṛdayatvāta taṃ śāpama anyathā kartuma gamyatāma iti tama uttaṅkaḥ paratyuvāca bhavatāhama annasyāśuci bhāvama āgamayya paratyanunītaḥ parāka ca te 'bhihitama yasmāda aduṣṭama annaṃ dūṣayasi tasmāda anapatyò bhaviṣyasīti duṣṭe cānne naiṣa mama śāpò bhaviṣyatīti sādhayāmasa tāvada itya uktvā parātiṣṭhatòttaṅkasa te kuṇḍale gṛhītvā sò 'paśyata pathi nagnaṃ śaramaṇama āgacchantaṃ muhura muhura dṛśyamānama adṛśyamānaṃ ca athòttaṅkasa te kuṇḍale bhūmau nikṣipyòdakārthaṃ paracakrame etasminna antare sa śaramaṇasa tavaramāṇa upasṛtya te kuṇḍale gṛhītvā parādravata tama uttaṅkò 'bhisṛtya jagrāha sa tada rūpaṃ vihāya takṣaka rūpaṃ kṛtvā sahasā dharaṇyāṃ vivṛtaṃ mahābilaṃ viveśa paraviśya ca nāgalòkaṃ savabhavanama agacchata tama uttaṅkò 'navāviveśa tenaiva bilena paraviśya ca nāgāna astuvada ebhiḥ śalòkaiḥ ya airāvata rājānaḥ sarpāḥ samitiśòbhanāḥ varṣanta iva jīmūtāḥ savidyutpavaneritāḥ surūpāśa ca virūpāśa ca tathā kalmāṣakuṇḍalāḥ ādityavana nākapṛṣṭhe rejura airāvatòdbhavāḥ bahūni nāgavartmāni gaṅgāyāsa tīra uttare iccheta kò 'rakāṃśu senāyāṃ cartuma airāvataṃ vinā śatānya aśītira aṣṭau ca sahasrāṇi ca viṃśatiḥ sarpāṇāṃ paragrahā yānti dhṛtarāṣṭrò yada ejati ye cainama upasarpanti ye ca dūraṃ paraṃ gatāḥ ahama airāvata jayeṣṭhabhrātṛbhyò 'karavaṃ namaḥ yasya vāsaḥ kurukṣetre khāṇḍave cābhavata sadā taṃ kādraveyama astauṣaṃ kuṇḍalārthāya takṣakama takṣakaśa cāśvasenaśa ca nityaṃ sahacarāva ubhau kurukṣetre nivasatāṃ nadīma ikṣumatīma anu jaghanyajasa takṣakasya śarutaseneti yaḥ śarutaḥ avasadyò mahada dayumni parārthayana nāgamukhyatāma karavāṇi sadā cāhaṃ namasa tasmai mahātmane evaṃ satuvanna api nāgāna yadā te kuṇḍale nālabhada athāpaśyata satriyau tantre adhiròpya paṭaṃ vayantyau tasmiṃśa ca tantre kṛṣṇāḥ sitāśa ca tantavaḥ cakraṃ cāpaśyata ṣaḍbhiḥ kumāraiḥ parivartyamānama puruṣaṃ cāpaśyada darśanīyama sa tāna sarvāsa tuṣṭāvaibhira mantravādaślòkaiḥ tarīṇya arpitānya atra śatāni madhye; ṣaṣṭiśa ca nityaṃ carati dharuve 'samina cakre caturviṃśatiparva yòge ṣaḍa; yata kumārāḥ parivartayanti tantraṃ cedaṃ viśvarūpaṃ yuvatyau; vayatasa tantūna satataṃ vartayantyau kṛṣṇāna sitāṃśa caiva vivartayantyau; bhūtānya ajasraṃ bhuvanāni caiva vajrasya bhartā bhuvanasya gòptā; vṛtrasya hantā namucera nihantā kṛṣṇe vasānò vasane mahātmā; satyānṛte yò vivinakti lòke yò vājinaṃ garbhama apāṃ purāṇaṃ; vaiśvānaraṃ vāhanama abhyupetaḥ namaḥ sadāsmai jagada īśvarāya; lòkatrayeśāya puraṃdarāya tataḥ sa enaṃ puruṣaḥ parāha parītò 'sami te 'hama anena satòtreṇa kiṃ te pariyaṃ karavāṇīti sa tama uvāca nāgā me vaśama īyura iti sa enaṃ puruṣaḥ punara uvāca etama aśvama apāne dhamasveti sa tama aśvama apāne 'dhamata athāśvāda dhamyamānāta sarvasròtòbhyaḥ sadhūmā arciṣò 'ganera niṣpetuḥ tābhira nāgalòkò dhūpitaḥ atha sasaṃbhramasa takṣakò 'ganitejò bhayaviṣaṇṇasa te kuṇḍale gṛhītvā sahasā savabhavanāna niṣkramyòttaṅkama uvāca ete kuṇḍale paratigṛhṇātu bhavāna iti sa te paratijagrāhòttaṅkaḥ kuṇḍale paratigṛhyācintayata adya tata puṇyakama upādhyāyinyāḥ dūraṃ cāhama abhyāgataḥ kathaṃ nu khalu saṃbhāvayeyama iti tata enaṃ cintayānama eva sa puruṣa uvāca uttaṅka enama aśvama adhiròha eṣa tavāṃ kaṣaṇāda evòpādhyāya kulaṃ parāpayiṣyatīti sa tathetya uktvā tama aśvama adhiruhya paratyājagāmòpādhyāya kulama upādhyāyinī ca sanātā keśāna āvapayantya upaviṣṭòttaṅkò nāgacchatīti śāpāyāsya manò dadhe athòttaṅkaḥ paraviśyòpādhyāyinīma abhyavādayata te cāsyai kuṇḍale parāyacchata sā cainaṃ paratyuvāca uttaṅka deśe kāle 'bhayāgataḥ savāgataṃ te vatsa manāga asi mayā na śaptaḥ śareyasa tavòpasthitama siddhama āpnuhīti athòttaṅka upādhyāyama abhyavādayata tama upādhyāyaḥ paratyuvāca vatsòttaṅka savāgataṃ te kiṃ ciraṃ kṛtama iti tama uttaṅka upādhyāyaṃ paratyuvāca bhòsa takṣakeṇa nāgarājena vighnaḥ kṛtò 'samina karmaṇi tenāsmi nāgalòkaṃ nītaḥ tatra ca mayā dṛṣṭe satriyau tantre 'dhiròpya paṭaṃ vayantyau tasmiṃśa ca tantre kṛṣṇāḥ sitāśa ca tantavaḥ kiṃ tata tatra ca mayā cakraṃ dṛṣṭaṃ davādaśārama ṣaṭa cainaṃ kumārāḥ parivartayanti tada api kima puruṣaśa cāpi mayā dṛṣṭaḥ sa punaḥ kaḥ aśvaśa cātipramāṇa yuktaḥ sa cāpi kaḥ pathi gacchatā mayarṣabhò dṛṣṭaḥ taṃ ca puruṣò 'dhirūḍhaḥ tenāsmi sòpacārama uktaḥ uttaṅkāsyarṣabhasya purīṣaṃ bhakṣaya upādhyāyenāpi te bhakṣitama iti tatasa tada vacanāna mayā tada ṛṣabhasya purīṣama upayuktama tada icchāmi bhavatòpadiṣṭaṃ kiṃ tada iti tenaivama ukta upādhyāyaḥ paratyuvāca ye te satriyau dhātā vidhātā ca ye ca te kṛṣṇāḥ sitāśa ca tantavasa te rātryahanī yada api taca cakraṃ davādaśāraṃ ṣaṭa kumārāḥ parivartayanti te ṛtavaḥ ṣaṭa saṃvatsaraśa cakrama yaḥ puruṣaḥ sa parjanyaḥ yò 'śavaḥ sò 'ganiḥ ya ṛṣabhasa tavayā pathi gacchatā dṛṣṭaḥ sa airāvatò nāgarājaḥ yaśa cainama adhirūḍhaḥ sendraḥ yada api te purīṣaṃ bhakṣitaṃ tasya ṛṣabhasya tada amṛtama tena khalva asi na vayāpannasa tasmina nāgabhavane sa cāpi mama sakhā indraḥ tada anugrahāta kuṇḍale gṛhītvā punara abhyāgatò 'si tata saumya gamyatāma anujāne bhavantama śareyò 'vāpsyasīti sa upādhyāyenānujñāta uttaṅkaḥ karuddhasa takṣakasya paraticikīrṣamāṇò hāstinapuraṃ paratasthe sa hāstinapuraṃ parāpya nacirāda davijasattamaḥ samāgacchata rājānama uttaṅkò janamejayama purā takṣaśilātasa taṃ nivṛttama aparājitama samyaga vijayinaṃ dṛṣṭvā samantāna mantribhira vṛtama tasmai jayāśiṣaḥ pūrvaṃ yathānyāyaṃ parayujya saḥ uvācainaṃ vacaḥ kāle śabdasaṃpannayā girā anyasmina karaṇīye tavaṃ kārye pārthiva sattama bālyāda ivānyada eva tavaṃ kuruṣe nṛpasattama evama uktasa tu vipreṇa sa rājā paratyuvāca ha janamejayaḥ parasannātmā samyaka saṃpūjya taṃ munima āsāṃ parajānāṃ paripālanena; savaṃ kaṣatradharmaṃ paripālayāmi parabrūhi vā kiṃ kariyatāṃ davijendra; śuśrūṣura asmya adya vacasa tavadīyama sa evama uktasa tu nṛpòttamena; davijòttamaḥ puṇyakṛtāṃ variṣṭhaḥ uvāca rājānama adīnasattvaṃ; savama eva kāryaṃ nṛpateśa ca yata tata takṣakeṇa narendrendra yena te hiṃsitaḥ pitā tasmai paratikuruṣva tavaṃ pannagāya durātmane kāryakālaṃ ca manye 'haṃ vidhidṛṣṭasya karmaṇaḥ tada gacchāpacitiṃ rājana pitusa tasya mahātmanaḥ tena haya anaparādhī sa daṣṭò duṣṭāntara ātmanā pañcatvama agamada rājā varjāhata iva darumaḥ baladarpa samutsiktasa takṣakaḥ pannagādhamaḥ akāryaṃ kṛtavāna pāpò yò 'daśata pitaraṃ tava rājarṣira vaṃśagòptārama amara paratimaṃ nṛpama jaghāna kāśyapaṃ caiva nayavartayata pāpakṛta dagdhuma arhasi taṃ pāpaṃ javalite havyavāhane sarvasatre mahārāja tavayi tada dhi vidhīyate evaṃ pituśa cāpacitiṃ gatavāṃsa tavaṃ bhaviṣyasi mama pariyaṃ ca sumahata kṛtaṃ rājana bhaviṣyati karmaṇaḥ pṛthivīpāla mama yena durātmanā vighnaḥ kṛtò mahārāja gurvarthaṃ caratò 'nagha etaca charutvā tu nṛpatisa takṣakasya cukòpa ha uttaṅka vākyahaviṣā dīptò 'ganira haviṣā yathā apṛcchaca ca tadā rājā mantriṇaḥ savāna suduḥkhitaḥ uttaṅkasyaiva sāṃnidhye pituḥ savargagatiṃ parati tadaiva hi sa rājendrò duḥkhaśòkāplutò 'bhavata yadaiva pitaraṃ vṛttama uttaṅkāda aśṛṇòta tadā lòmaharṣaṇa putra ugraśravāḥ sūtaḥ paurāṇikò naimiṣāraṇye śaunakasya kulapatera davādaśa vārṣike satre ṛṣīna abhyāgatāna upatasthe paurāṇikaḥ purāṇe kṛtaśramaḥ sa tāna kṛtāñjalira uvāca kiṃ bhavantaḥ śaròtuma icchanti kima ahaṃ baruvāṇīti tama ṛṣaya ūcuḥ paramaṃ lòmaharṣaṇe parakṣyāmasa tavāṃ vakṣyasi ca naḥ śuśrūṣatāṃ kathā yògama tada bhagavāṃsa tu tāvaca chaunakò 'ganiśaraṇama adhyāste yò 'sau divyāḥ kathā veda devatāsurasaṃkathāḥ manuṣyòragagandharvakathā veda sa sarvaśaḥ sa cāpya asmina makhe saute vidvāna kulapatira davijaḥ dakṣò dhṛtavratò dhīmāña śāstre cāraṇyake guruḥ satyavādī śama parasa tapasvī niyatavrataḥ sarveṣāma eva nò mānyaḥ sa tāvata paratipālyatāma tasminna adhyāsati gurāva āsanaṃ paramārcitama tatò vakṣyasi yata tavāṃ sa parakṣyati davijasattamaḥ [sūta] evama astu gurau tasminna upaviṣṭe mahātmani tena pṛṣṭaḥ kathāḥ puṇyā vakṣyāmi vividhāśrayāḥ sò 'tha viprarṣabhaḥ kāryaṃ kṛtvā sarvaṃ yathākramama devāna vāgbhiḥ pitṝna adbhisa tarpayitvājagāma ha yatra barahmarṣayaḥ siddhāsa ta āsīnā yatavratāḥ yajñāyatanama āśritya sūtaputra puraḥsarāḥ ṛtvikṣva atha sadasyeṣu sa vai gṛhapatisa tataḥ upaviṣṭeṣūpaviṣṭaḥ śaunakò 'thābravīda idama [ṣaunaka] purāṇama akhilaṃ tāta pitā te 'dhītavāna purā kaca cita tavama api tata sarvama adhīṣe lòmaharṣaṇe purāṇe hi kathā divyā ādivaṃśāśa ca dhīmatāma kathyante tāḥ purāsmābhiḥ śarutāḥ pūrvaṃ pitusa tava tatra vaṃśama ahaṃ pūrvaṃ śaròtuma icchāmi bhārgavama kathayasva kathāma etāṃ kalyāḥ sama śaravaṇe tava [sa] yada adhītaṃ purā samyaga davijaśreṣṭha mahātmabhiḥ vaiśampāyana viprādyaisa taiśa cāpi kathitaṃ purā yada adhītaṃ ca pitrā me samyaka caiva tatò mayā tata tāvaca chṛṇu yò devaiḥ sendraiḥ sāgnimaruda gaṇaiḥ pūjitaḥ paravarò vaṃśò bhṛgūṇāṃ bhṛgunandana imaṃ vaṃśama ahaṃ barahmana bhārgavaṃ te mahāmune nigadāmi kathā yuktaṃ purāṇāśraya saṃyutama bhṛgòḥ sudayitaḥ putraśa cayavanò nāma bhārgavaḥ cayavanasyāpi dāyādaḥ paramatira nāma dhārmikaḥ paramatera apya abhūta putrò ghṛtācyāṃ rurura itya uta ruròra api sutò jajñe śunakò vedapāragaḥ paramadvarāyāṃ dharmātmā tava pūrvapitāmahāta tapasvī ca yaśasvī ca śarutavāna barahmavittamaḥ dharmiṣṭhaḥ satyavādī ca niyatò niyatendriyaḥ [ṣa] sūtaputra yathā tasya bhārgavasya mahātmanaḥ cayavanatvaṃ parikhyātaṃ tana mamācakṣva pṛcchataḥ [sa] bhṛgòḥ sudayitā bhāryā pulòmetya abhiviśrutā tasyāṃ garbhaḥ samabhavada bhṛgòra vīryasamudbhavaḥ tasmina garbhe saṃbhṛte 'tha pulòmāyāṃ bhṛgūdvaha samaye samaśīlinyāṃ dharmapatnyāṃ yaśasvinaḥ abhiṣekāya niṣkrānte bhṛgau dharmabhṛtāṃ vare āśramaṃ tasya rakṣò 'tha pulòmābhyājagāma ha taṃ paraviśyāśramaṃ dṛṣṭvā bhṛgòra bhāryāma aninditāma hṛcchayena samāviṣṭò vicetāḥ samapadyata abhyāgataṃ tu tada rakṣaḥ pulòmā cārudarśanā nayamantrayata vanyena phalamūlādinā tadā tāṃ tu rakṣasa tatò barahmana hṛcchayenābhipīḍitama dṛṣṭvā hṛṣṭama abhūta tatra jihīrṣusa tāma aninditāma athāgniśaraṇe 'paśyaja javalitaṃ jātavedasama tama apṛcchata tatò rakṣaḥ pāvakaṃ javalitaṃ tadā śaṃsa me kasya bhāryeyama agne pṛṣṭa ṛtena vai satyasa tavama asi satyaṃ me vada pāvakapṛcchate mayā hīyaṃ pūrvavṛtā bhāryārthe varavarṇinī paścāta tava imāṃ pitā parādāda bhṛgave 'nṛtakāriṇe seyaṃ yadi varāròhā bhṛgòra bhāryā rahògatā tathā satyaṃ samākhyāhi jihīrṣāmya āśramāda imāma manyura hi hṛdayaṃ me 'daya paradahanna iva tiṣṭhati mata purva bhāryāṃ yada imāṃ bhṛguḥ parāpa sumadhyamāma tada rakṣa evama āmantrya javalitaṃ jātavedasama śaṅkamānò bhṛgòra bhāryāṃ punaḥ punara apṛcchata tavama agne sarvabhūtānāma antaśa carasi nityadā sākṣivata puṇyapāpeṣu satyaṃ barūhi kave vacaḥ mata pūrvabhāryāpahṛtā bhṛguṇānṛta kāriṇā seyaṃ yadi tathā me tavaṃ satyama ākhyātuma arhasi śarutvā tavattò bhṛgòra bhāryāṃ hariṣyāmya ahama āśramāta jātavedaḥ paśyatasa te vada satyāṃ giraṃ mama tasya tada vacanaṃ śarutvā saptārcira duḥkhitò bhṛśama bhītò 'nṛtāca ca śāpāca ca bhṛgòra itya abravīca chanaiḥ [sa] agnera atha vacaḥ śarutvā tada rakṣaḥ parajahāra tāma barahmana varāharūpeṇa manòmārutaraṃhasā tataḥ sa garbhò nivasana kukṣau bhṛgukulòdvaha ròṣāna mātuśa cayutaḥ kukṣeśa cayavanasa tena sò 'bhavata taṃ dṛṣṭvā mātura udarāca cayutama ādityavarcasama tada rakṣò bhasmasāda bhūtaṃ papāta parimucya tāma sā tama ādāya suśròṇī sasāra bhṛgunandanama cayavanaṃ bhārgavaṃ barahmana pulòmā duḥkhamūrcchitā tāṃ dadarśa savayaṃ barahmā sarvalòkapitāmahaḥ rudatīṃ bāṣpapūrṇākṣīṃ bhṛgòra bhāryāma aninditāma sāntvayāma āsa bhagavāna vadhūṃ barahmā pitāmahaḥ aśrubindūdbhavā tasyāḥ parāvartata mahānadī anuvartatī sṛtiṃ tasyā bhṛgòḥ patnyā yaśasvinaḥ tasyā mārgaṃ sṛtavatīṃ dṛṣṭvā tu saritaṃ tadā nāma tasyāsa tadā nadyāśa cakre lòkapitāmahaḥ vadhū sareti bhagavāṃśa cayavanasyāśramaṃ parati sa evaṃ cayavanò jajñe bhṛgòḥ putraḥ paratāpavāna taṃ dadarśa pitā tatra cayavanaṃ tāṃ ca bhāminīma sa pulòmāṃ tatò bhāryāṃ papraccha kupitò bhṛguḥ kenāsi rakṣase tasmai kathiteha jihīrṣave na hi tavāṃ veda tada rakṣò mada bhāryāṃ cāruhāsinīma tattvama ākhyāhi taṃ haya adya śaptuma icchāmya ahaṃ ruṣā bibheti kò na śāpāna me kasya cāyaṃ vayatikramaḥ [pa] agninā bhagavāṃsa tasmai rakṣase 'haṃ niveditā tatò māma anayada rakṣaḥ karòśantīṃ kurarīma iva sāhaṃ tava sutasyāsya tejasā parimòkṣitā bhasmībhūtaṃ ca tada rakṣò māma utsṛjya papāta vai [sūta] iti śarutvā pulòmāyā bhṛguḥ paramamanyumāna śaśāpāgnima abhikruddhaḥ sarvabhakṣò bhaviṣyasi [sūta] śaptasa tu bhṛguṇā vahniḥ karuddhò vākyama athābravīta kima idaṃ sāhasaṃ barahmana kṛtavāna asi sāṃpratama dharme parayatamānasya satyaṃ ca vadataḥ samama pṛṣṭò yada abruvaṃ satyaṃ vayabhicārò 'tara kò mama pṛṣṭò hi sākṣī yaḥ sākṣyaṃ jānamānò 'nayathā vadeta sa pūrvāna ātmanaḥ sapta kule hanyāta tathā parāna yaśa ca kāryārthatattvajñò jānamānò na bhāṣate sò 'pi tenaiva pāpena lipyate nātra saṃśayaḥ śaktò 'hama api śaptuṃ tavāṃ mānyāsa tu barāhmaṇā mama jānatò 'pi ca te vayaktaṃ kathayiṣye nibòdha tata yògena bahudhātmānaṃ kṛtvā tiṣṭhāmi mūrtiṣu agnihòtreṣu satreṣu kariyāsva atha makheṣu ca vedòktena vidhānena mayi yada dhūyate haviḥ devatāḥ pitaraśa caiva tena tṛptā bhavanti vai āpò devagaṇāḥ sarve āpaḥ pitṛgaṇāsa tathā darśaśa ca paurṇamāsaśa ca devānāṃ pitṛbhiḥ saha devatāḥ pitarasa tasmāta pitaraśa cāpi devatāḥ ekībhūtāśa ca pūjyante pṛthaktvena ca parvasu devatāḥ pitaraśa caiva juhvate mayi yata sadā taridaśānāṃ pitṝṇāṃ ca mukhama evama ahaṃ samṛtaḥ amāvāsyāṃ ca pitaraḥ paurṇamāsyāṃ ca devatāḥ mana mukhenaiva hūyante bhuñjate ca hutaṃ haviḥ sarvabhakṣaḥ kathaṃ teṣāṃ bhaviṣyāmi mukhaṃ tava ahama cintayitvā tatò vahniśa cakre saṃhārama ātmanaḥ davijānāma agnihòtreṣu yajñasatra kariyāsu ca niròṃ kāravaṣaṭkārāḥ savadhā savāhā vivarjitāḥ vināṅginā parajāḥ sarvāsa tata āsana suduḥkhitāḥ atharṣayaḥ samudvignā devāna gatvābruvana vacaḥ agnināśāta kariyā bharaṃśāda bharāntā lòkāsa tarayò 'naghāḥ vidhadhvama atra yata kāryaṃ na sayāta kālātyayò yathā atharṣayaśa ca devāśa ca barāhmaṇama upagamya tu agnera āvedayaña śāpaṃ kariyā saṃhārama eva ca bhṛguṇā vai mahābhāga śaptò 'ganiḥ kāraṇāntare kathaṃ deva mukhò bhūtvā yajñabhāgāgra bhuka tathā hutabhuka sarvalòkeṣu sarvabhakṣatvama eṣyati śarutvā tu tada vacasa teṣāma agnima āhūya lòkakṛta uvāca vacanaṃ śalakṣṇaṃ bhūtabhāvanama avyayama lòkānāma iha sarveṣāṃ tavaṃ kartā cānta eva ca tavaṃ dhārayasi lòkāṃsa tarīna kariyāṇāṃ ca paravartakaḥ sa tathā kuru lòkeśa nòcchidyerana kariyā yathā kasmāda evaṃ vimūḍhasa tavama īśvaraḥ sana hutāśanaḥ tavaṃ pavitraṃ yadā lòke sarvabhūtagataśa ca ha na tavaṃ sarvaśarīreṇa sarvabhakṣatvama eṣyasi upādāne 'raciṣò yāsa te sarvaṃ dhakṣyanti tāḥ śikhina yathā sūryāṃśubhiḥ sapṛṣṭaṃ sarvaṃ śuci vibhāvyate tathā tavada arcira nirdagdhaṃ sarvaṃ śuci bhaviṣyati tada agne tavaṃ mahata tejaḥ savaprabhāvāda vinirgatama savatejasaiva taṃ śāpaṃ kuru satyama ṛṣera vibhò devānāṃ cātmanò bhāgaṃ gṛhāṇa tavaṃ mukhe hutama evama astva iti taṃ vahniḥ paratyuvāca pitāmahama jagāma śāsanaṃ kartuṃ devasya parameṣṭhinaḥ devarṣayaśa ca muditāsa tatò jagmaura yathāgatama ṛṣayaśa ca yathāpūrvaṃ kariyāḥ sarvāḥ paracakrire divi devā mumudire bhūtasaṃghāśa ca laukikāḥ agniśa ca paramāṃ parītima avāpa hatakalmaṣaḥ evama eṣa purāvṛtta itihāsò 'ganiśāpajaḥ pulòmasya vināśaśa ca cayavanasya ca saṃbhavaḥ [sa] sa cāpi cayavanò barahmana bhārgavò 'janayata sutama sukanyāyāṃ mahātmānaṃ paramatiṃ dīptatejasama paramatisa tu ruruṃ nāma ghṛtācyāṃ samajījanata ruruḥ paramadvarāyāṃ tu śunakaṃ samajījanata tasya barahmana ruròḥ sarvaṃ caritaṃ bhūri tejasaḥ vistareṇa paravakṣyāmi taca chṛṇu tavama aśeṣataḥ ṛṣira āsīna mahāna pūrvaṃ tapò vidyā samanvitaḥ sathūlakeśa iti khayātaḥ sarvabhūtahite rataḥ etasminna eva kāle tu menakāyāṃ parajajñivāna gandharvarājò viprarṣe viśvāvasura iti śarutaḥ athāpsarā menakā sā taṃ garbhaṃ bhṛgunandana utsasarja yathākālaṃ sathūlakeśāśramaṃ parati utsṛjya caiva taṃ garbhaṃ nadyāsa tīre jagāma ha kanyāma amara garbhābhāṃ javalantīma iva ca śariyā tāṃ dadarśa samutsṛṣṭāṃ nadītīre mahāna ṛṣiḥ sathūlakeśaḥ sa tejasvī vijane bandhuvarjitāma sa tāṃ dṛṣṭvā tadā kanyāṃ sathūlakeśò davijòttamaḥ jagrāhātha muniśreṣṭhaḥ kṛpāviṣṭaḥ pupòṣa ca vavṛdhe sā varāròhā tasyāśramapade śubhā paramadābhyò varā sā tu sarvarūpaguṇānvitā tataḥ paramadvaretya asyā nāma cakre mahāna ṛṣiḥ tāma āśramapade tasya rurura dṛṣṭvā paramadvarāma babhūva kila dharmātmā madanānugatātmavāna pitaraṃ sakhibhiḥ sò 'tha vācayāma āsa bhārgavaḥ paramatiśa cābhyayāca charutvā sathūlakeśaṃ yaśasvinama tataḥ parādāta pitā kanyāṃ rurave tāṃ paramadvarāma vivāhaṃ sathāpayitvāgre nakṣatre bhagadaivate tataḥ kati payāhasya vivāhe samupasthite sakhībhiḥ karīḍatī sārdhaṃ sā kanyā varavarṇinī nāpaśyata parasuptaṃ vai bhujagaṃ tiryaga āyatama padā cainaṃ samākrāmana mumūrṣuḥ kālacòditā sa tasyāḥ saṃpramattāyāśa còditaḥ kāladharmaṇā viṣòpaliptāna daśanāna bhṛśama aṅge nayapātayata sā daṣṭā sahasā bhūmau patitā gatacetanā vayasura aprekṣaṇīyāpi parekṣaṇīyatamākṛtiḥ parasuptevābhavaca cāpi bhuvi sarpaviṣārditā bhūyò manòharatarā babhūva tanumadhyamā dadarśa tāṃ pitā caiva te caivānye tapasvinaḥ viceṣṭamānāṃ patitāṃ bhūtale padmavarcasama tataḥ sarve davija varāḥ samājagmuḥ kṛpānvitāḥ savastya ātreyò mahājānuḥ kuśikaḥ śaṅkhamekhalaḥ bhāradvājaḥ kauṇakutsa ārṣṭiṣeṇò 'tha gautamaḥ paramatiḥ saha putreṇa tathānye vanavāsinaḥ tāṃ te kanyāṃ vayasuṃ dṛṣṭvā bhujagasya viṣārditāma ruruduḥ kṛpayāviṣṭā rurusa tava ārtò bahira yayau [sūta] teṣu tatròpaviṣṭeṣu barāhmaṇeṣu samantataḥ ruruśa cukròśa gahanaṃ vanaṃ gatvā suduḥkhitaḥ śòkenābhihataḥ sò 'tha vilapana karuṇaṃ bahu abravīda vacanaṃ śòcana pariyāṃ cintya paramadvarāma śete sā bhuvi tanva aṅgī mama śòkavivardhinī bāndhavānāṃ ca sarveṣāṃ kiṃ nu duḥkhama ataḥ parama yadi dattaṃ tapasa taptaṃ guravò vā mayā yadi samyaga ārādhitāsa tena saṃjīvatu mama pariyā yathā janmaprabhṛti vai yatātmāhaṃ dhṛtavrataḥ paramadvarā tathādyaiva samuttiṣṭhatu bhāminī [devadūta] abhidhatse ha yada vācā rurò duḥkhena tana mṛṣā na tu martyasya dharmātmanna āyura asti gatāyuṣaḥ gatāyura eṣā kṛpaṇā gandharvāpsarasòḥ sutā tasmāca chòke manasa tāta mā kṛthāsa tavaṃ kathaṃ cana upāyaśa cātra vihitaḥ pūrvaṃ devaira mahātmabhiḥ taṃ yadīcchasi kartuṃ tavaṃ parāpsyasīmāṃ paramadvarāma [ra] ka upāyaḥ kṛtò devaira barūhi tattvena khecara kariṣye taṃ tathā śarutvā tarātuma arhati māṃ bhavāna [da] āyuṣò 'radhaṃ parayacchasva kanyāyai bhṛgunandana evama utthāsyati rurò tava bhāryā paramadvarā [ra] āyuṣò 'radhaṃ parayacchāmi kanyāyai khecaròttama śṛṅgārarūpābharaṇā uttiṣṭhatu mama pariyā [sa] tatò gandharvarājaśa ca devadūtaśa ca sattamau dharmarājama upetyedaṃ vacanaṃ paratyabhāṣatāma dharmarājāyuṣò 'radhena ruròra bhāryā paramadvarā samuttiṣṭhatu kalyāṇī mṛtaiva yadi manyase [dha] paramadvarā ruròra bhāryā devadūta yadīcchasi uttiṣṭhatva āyuṣò 'radhena ruròra eva samanvitā [sa] evama ukte tataḥ kanyā sòdatiṣṭhata paramadvarā ruròsa tasyāyuṣò 'radhena supteva varavarṇinī etada dṛṣṭaṃ bhaviṣye hi ruròra uttamatejasaḥ āyuṣò 'tipravṛddhasya bhāryārthe 'radhaṃ harasatva iti tata iṣṭe 'hani tayòḥ pitarau cakratura mudā vivāhaṃ tau ca remāte parasparahitaiṣiṇau sa labdhvā durlabhāṃ bhāryāṃ padmakiñjalka saprabhāma varataṃ cakre vināśāya jihmagānāṃ dhṛtavrataḥ sa dṛṣṭvā jihmagāna sarvāṃsa tīvrakòpasamanvitaḥ abhihanti yathāsannaṃ gṛhya paraharaṇaṃ sadā sa kadā cida vanaṃ viprò rurura abhyāgamana mahata śayānaṃ tatra cāpaśyaḍa ḍuṇḍubhaṃ vayasānvitama tata udyamya daṇḍaṃ sa kāladaṇḍòpamaṃ tadā abhyaghnada ruṣitò viprasa tama uvācātha ḍuṇḍubhaḥ nāparādhyāmi te kiṃ cida ahama adya tapòdhana saṃrambhāta tata kimarthaṃ māma abhihaṃsi ruṣānvitaḥ [ra] mama parāṇasamā bhāryā daṣṭāsīda bhujagena ha tatra me samayò ghòra ātmanòraga vai kṛtaḥ hanyāṃ sadaiva bhujagaṃ yaṃ yaṃ paśyeyama itya uta tatò 'haṃ tavāṃ jighāṃsāmi jīvitena vimòkṣyase [du] anye te bhujagā vipra ye daśantīha mānavāna ḍuṇḍubhāna ahi gandhena na tavaṃ hiṃsituma arhasi ekāna arthāna pṛthaga arthāna ekaduḥkhāna pṛthaka sukhāna ḍuṇḍubhāna dharmavida bhūtvā na tavaṃ hiṃsituma arhasi [sūta] iti śarutvā vacasa tasya bhujagasya rurusa tadā nāvadīda bhayasaṃvigna ṛṣiṃ matvātha ḍuṇḍubhama uvāca cainaṃ bhagavāna ruruḥ saṃśamayanna iva kāmayā bhujaga barūhi kò 'sīmāṃ vikriyāṃ gataḥ [du] ahaṃ purā rurò nāmnā ṛṣira āsaṃ sahasrapāta sò 'haṃ śāpena viprasya bhujagatvama upāgataḥ [ru] kimarthaṃ śaptavāna karuddhò davijasa tavāṃ bhujagòttama kiyantaṃ caiva kālaṃ te vapura etada bhaviṣyati [du] sakhā babhūva me pūrvaṃ khagamò nāma vai davijaḥ bhṛśaṃ saṃśitavāka tāta tapòbalasamanvitaḥ sa mayā karīḍatā bālye kṛtvā tārṇama athòragama agnihòtre parasaktaḥ sana bhīṣitaḥ paramumòha vai labdhvā ca sa punaḥ saṃjñāṃ māma uvāca tapòdhanaḥ nirdahanna iva kòpena satyavāka saṃśitavrataḥ yathā vīryasa tavayā sarpaḥ kṛtò 'yaṃ mada vibhīṣayā tathā vīryò bhujaṃgasa tavaṃ mama kòpāda bhaviṣyasi tasyāhaṃ tapasò vīryaṃ jānamānasa tapòdhana bhṛśama udvignahṛdayasa tama avòcaṃ vanaukasama parayataḥ saṃbhramāca caiva parāñjaliḥ paraṇataḥ sathitaḥ sakheti hasatedaṃ te narmārthaṃ vai kṛtaṃ mayā kaṣantuma arhasi me barahmaña śāpò 'yaṃ vinivartyatāma sò 'tha māma abravīda dṛṣṭvā bhṛśama udvignacetasama muhura uṣṇaṃ viniḥśvasya susaṃbhrāntasa tapòdhanaḥ nānṛtaṃ vai mayā paròktaṃ bhavitedaṃ kathaṃ cana yata tu vakṣyāmi te vākyaṃ śṛṇu tana me dhṛtavrata śarutvā ca hṛdi te vākyama idama astu tapòdhana utpatsyati rurura nāma paramatera ātmajaḥ śuciḥ taṃ dṛṣṭvā śāpamòkṣasa te bhavitā nacirāda iva sa tavaṃ rurura iti khayātaḥ paramatera ātmajaḥ śuciḥ savarūpaṃ paratilabhyāhama adya vakṣyāmi te hitama ahiṃsā paramò dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ samṛtaḥ tasmāta parāṇabhṛtaḥ sarvāna na hiṃsyāda barāhmaṇaḥ kava cita barāhmaṇaḥ saumya eveha jāyateti parā śarutiḥ vedavedāṅgavita tāta sarvabhūtābhaya paradaḥ ahiṃsā satyavacanaṃ kaṣamā ceti viniścitama barāhmaṇasya parò dharmò vedānāṃ dharaṇāda api kaṣatriyasya tu yò dharmaḥ sa neheṣyati vai tava daṇḍadhāraṇama ugratvaṃ parajānāṃ paripālanama tada idaṃ kaṣatriyasyāsīta karma vai śṛṇu me rurò janamejayasya dharmātmana sarpāṇāṃ hiṃsanaṃ purā paritrāṇaṃ ca bhītānāṃ sarpāṇāṃ barāhmaṇāda api tapò vīryabalòpetāda vedavedāṅgapāragāta āstīkāda davijamukhyāda vai sarpasattre davijòttama [ru] kathaṃ hiṃsitavāna sarpāna kaṣatriyò janamejayaḥ sarpā vā hiṃsitāsa tāta kimarthaṃ davijasattama kimarthaṃ mòkṣitāśa caiva pannagāsa tena śaṃsa me āstīkena tada ācakṣva śaròtuma icchāmya aśeṣataḥ [rasi] śaròṣyasi tavaṃ rurò sarvama āstīka caritaṃ mahata barāhmaṇānāṃ kathayatāma itya uktvāntaradhīyata [sa] ruruśa cāpi vanaṃ sarvaṃ paryadhāvata samantataḥ tama ṛṣiṃ daraṣṭuma anvicchana saṃśrāntò nayapatada bhuvi labdhasaṃjñò ruruśa cāyāta taca cācakhyau pitusa tadā pitā cāsya tada ākhyānaṃ pṛṣṭaḥ sarvaṃ nayavedayata kimarthaṃ rājaśārdūla sa rājā janamejayaḥ sarpasatreṇa sarpāṇāṃ gatò 'nataṃ tada vadasva me āstīkaśa ca davijaśreṣṭhaḥ kimarthaṃ japatāṃ varaḥ mòkṣayāma āsa bhujagāna dīptāta tasmāda dhutāśanāta kasya putraḥ sa rājāsīta sarpasatraṃ ya āharata sa ca davijātipravaraḥ kasya putrò vadasva me [sa] mahada ākhyānama āstīkaṃ yatraitata paròcyate davija sarvama etada aśeṣeṇa śṛṇu me vadatāṃ vara [ṣa] śaròtuma icchāmya aśeṣeṇa kathāma etāṃ manòramāma āstīkasya purāṇasya barāhmaṇasya yaśasvinaḥ [sa] itihāsama imaṃ vṛddhāḥ purāṇaṃ paricakṣate kṛṣṇadvaipāyana paròktaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ pūrvaṃ paracòditaḥ sūtaḥ pitā me lòmaharṣaṇaḥ śiṣyò vayāsasya medhāvī barāhmaṇaira idama uktavāna tasmāda ahama upaśrutya paravakṣyāmi yathātathama idama āstīkama ākhyānaṃ tubhyaṃ śaunaka pṛcchate āstīkasya pitā haya āsīta parajāpatisamaḥ parabhuḥ barahma cārī yatāhārasa tapasya ugre rataḥ sadā jaratkārura iti khayāta ūrdhvaretā mahāna ṛṣiḥ yāyāvarāṇāṃ dharmajñaḥ paravaraḥ saṃśitavrataḥ aṭamānaḥ kadā cita sa savāna dadarśa pitāmahāna lambamānāna mahāgarte pādaira ūrdhvaira adhòmukhāna tāna abravīta sa dṛṣṭvaiva jaratkāruḥ pitāmahāna ke bhavantò 'valambante garte 'samina vā adhòmukhāḥ vīraṇastambake lagnāḥ sarvataḥ paribhakṣite mūṣakena nigūḍhena garte 'samina nityavāsinā [pitaraha] yāyāvarā nāma vayama ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ saṃtānaprakṣayāda barahmanna adhò gacchāma medinīma asmākaṃ saṃtatisa tava ekò jaratkārura iti śarutaḥ mandabhāgyò 'lapabhāgyānāṃ tapa eva samāsthitaḥ na saputrāña janayituṃ dārāna mūḍhaśa cikīrṣati tena lambāmahe garte saṃtānaprakṣayāda iha anāthāsa tena nāthena yathā duṣkṛtinasa tathā kasa tavaṃ bandhura ivāsmākama anuśòcasi sattama jañātuma icchāmahe barahmana kò bhavāna iha dhiṣṭhitaḥ kimarthaṃ caiva naḥ śòcyāna anukampituma arhasi [ja] mama pūrve bhavantò vai pitaraḥ sapitāmahāḥ barūta kiṃ karavāṇya adya jaratkārura ahaṃ savayama [pa] yatasva yatnavāṃsa tāta saṃtānāya kulasya naḥ ātmanò 'rathe 'samadarthe ca dharma itya eva cābhibhò na hi dharmaphalaisa tāta na tapòbhiḥ susaṃcitaiḥ tāṃ gatiṃ parāpnuvantīha putriṇò yāṃ varajanti ha tada dāragrahaṇe yatnaṃ saṃtatyāṃ ca manaḥ kuru putrakāsmana niyògāta tavama etana naḥ paramaṃ hitama [ja] na dārāna vai kariṣyāmi sadā me bhāvitaṃ manaḥ bhavatāṃ tu hitārthāya kariṣye dārasaṃgrahama samayena ca kartāhama anena vidhipūrvakama tathā yadya upalapsyāmi kariṣye nānyathā tava ahama sanāmnī yā bhavitrī me ditsitā caiva bandhubhiḥ bhaikṣavata tāma ahaṃ kanyāma upayaṃsye vidhānataḥ daridrāya hi me bhāryāṃ kò dāsyati viśeṣataḥ paratigrahīṣye bhikṣāṃ tu yadi kaśa cita paradāsyati evaṃ dārakriyā hetòḥ parayatiṣye pitāmahāḥ anena vidhinā śaśvana na kariṣye 'hama anyathā tatra còtpatsyate jantura bhavatāṃ tāraṇāya vai śāśvataṃ sathānama āsādya mòdantāṃ pitarò mama [sa] tatò niveśāya tadā sa vipraḥ saṃśitavrataḥ mahīṃ cacāra dārārthī na ca dārāna avindata sa kadā cida vanaṃ gatvā vipraḥ pitṛvacaḥ samarana cukròśa kanyā bhikṣārthī tisrò vācaḥ śanaira iva taṃ vāsukiḥ paratyagṛhṇāda udyamya bhaginīṃ tadā na sa tāṃ paratijagrāha na sanāmnīti cintayana sanāmnīma udyatāṃ bhāryāṃ gṛhṇīyāma iti tasya hi manò niviṣṭama abhavaja jaratkāròra mahātmanaḥ tama uvāca mahāprājñò jaratkārura mahātapāḥ kiṃnāmnī bhaginīyaṃ te barūhi satyaṃ bhujaṃgama [vā] jaratkārò jaratkāruḥ savaseyama anujā mama tavadarthaṃ rakṣitā pūrvaṃ paratīcchemāṃ davijòttama [sa] mātrā hi bhujagāḥ śaptāḥ pūrvaṃ barahma vidāṃ vara janamejayasya vò yajñe dhakṣyatya anilasārathiḥ tasya śāpasya śāntya arthaṃ paradadau pannagòttamaḥ savasārama ṛṣaye tasmai suvratāya tapasvine sa ca tāṃ paratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā āstīkò nāma putraśa ca tasyāṃ jajñe mahātmanaḥ tapasvī ca mahātmā ca vedavedāṅgapāragaḥ samaḥ sarvasya lòkasya pitṛmātṛbhayāpahaḥ atha kālasya mahataḥ pāṇḍaveyò narādhipaḥ ājahāra mahāyajñaṃ sarpasatrama iti śarutiḥ tasmina paravṛtte satre tu sarpāṇāma antakāya vai mòcayāma āsa taṃ śāpama āstīkaḥ sumahāyaśāḥ nāgāṃśa ca mātulāṃśa caiva tathā cānyāna sa bāndhavāna pitṝṃśa ca tārayāma āsa saṃtatyā tapasā tathā varataiśa ca vividhaira barahma savādhyāyaiśa cānṛṇò 'bhavata devāṃśa ca tarpayāma āsa yajñaira vividhadakṣiṇaiḥ ṛṣīṃśa ca barahmacaryeṇa saṃtatyā ca pitāmahāna apahṛtya guruṃ bhāraṃ pitṝṇāṃ saṃśitavrataḥ jaratkārura gataḥ savargaṃ sahitaḥ savaiḥ pitāmahaiḥ āstīkaṃ ca sutaṃ parāpya dharmaṃ cānuttamaṃ muniḥ jaratkāruḥ sumahatā kālena savargama īyivāna etada ākhyānama āstīkaṃ yathāvata kīrtitaṃ mayā parabrūhi bhṛguśārdūla kiṃ bhūyaḥ kathyatāma iti [ṣaunaka] saute kathaya tāma etāṃ vistareṇa kathāṃ punaḥ āstīkasya kaveḥ sādhòḥ śuśrūṣā paramā hi naḥ madhuraṃ kathyate saumya śalakṣṇākṣara padaṃ tavayā parīyāmahe bhṛśaṃ tāta pitevedaṃ parabhāṣase asmaca chuśrūṣaṇe nityaṃ pitā hi niratasa tava ācaṣṭaitada yathākhyānaṃ pitā te tavaṃ tathā vada [sa] āyusyama idama ākhyānama āstīkaṃ kathayāmi te yathā śarutaṃ kathayataḥ sakāśāda vai pitura mayā purā devayuge barahmana parajāpatisute śubhe āstāṃ bhaginyau rūpeṇa samupete 'dabhute 'naghe te bhārye kaśyapasyāstāṃ kadrūśa ca vinatā ca ha parādāta tābhyāṃ varaṃ parītaḥ parajāpatisamaḥ patiḥ kaśyapò dharmapatnībhyāṃ mudā paramayā yutaḥ varātisarvaṃ śarutvaiva kaśyapāda uttamaṃ ca te harṣāda apratimāṃ parītiṃ parāpatuḥ sama varastriyau vavre kadrūḥ sutāna nāgāna sahasraṃ tulyatejasaḥ davau putrau vinatā vavre kadrū putrādhikau bale ojasā tejasā caiva vikrameṇādhikau sutau tasyai bhartā varaṃ parādāda adhyarthaṃ putrama īpsitama evama astva iti taṃ cāha kaśyapaṃ vinatā tadā kṛtakṛtyā tu vinatā labdhvā vīryādhikau sutau kadrūśa ca labdhvā putrāṇāṃ sahasraṃ tulyatejasāma dhāryau parayatnatò garbhāva itya uktvā sa mahātapāḥ te bhārye varasaṃhṛṣṭe kaśyapò vanama āviśata kālena mahatā kadrūra aṇḍānāṃ daśatīra daśa janayāma āsa viprendra dave aṇḍe vinatā tadā tayòra aṇḍāni nidadhuḥ parahṛṣṭāḥ paricārikāḥ sòpasvedeṣu bhāṇḍeṣu pañcavarṣaśatāni ca tataḥ pañcaśate kāle kadrū putrā niviḥsṛtāḥ aṇḍābhyāṃ vinatāyāsa tu mithunaṃ na vayadṛśyata tataḥ putrārthiṇī devī varīḍitā sā tapasvinī aṇḍaṃ bibheda vinatā tatra putrama adṛkṣata pūrvārdha kāyasaṃpannama itareṇāprakāśatā saputrò ròṣasaṃpannaḥ śaśāpaināma iti śarutiḥ yò 'hama evaṃ kṛtò mātasa tavayā lòbhaparītayā śarīreṇāsamagrò 'daya tasmāda dāsī bhaviṣyasi pañcavarṣaśatānya asyā yayā vispardhase saha eṣa ca tavāṃ sutò mātara dāsyatvāna mòkṣayiṣyati yadya enama api mātasa tavaṃ māma ivāṇḍa vibhedanāta na kariṣyasya adehaṃ vā vayaṅgaṃ vāpi tapasvinama paratipālayitavyasa te janma kālò 'saya dhīrayā viśiṣṭa balama īpsantyā pañcavarṣaśatāta paraḥ evaṃ śaptvā tataḥ putrò vinatāma antarikṣagaḥ aruṇò dṛṣyate barahmana parabhātasamaye sadā garuḍò 'pi yathākālaṃ jajñe pannagasūdanaḥ sa jātamātrò vinatāṃ parityajya khama āviśata ādāsyanna ātmanò bhòjyama annaṃ vihitama asya yata vidhātrā bhṛguśārdūla kaṣudhitasya bubhukṣataḥ [sa] etasminna eva kāle tu bhaginyau te tapòdhana apaśyatāṃ samāyāntama uccaiḥśravasama antikāta yaṃ taṃ devagaṇāḥ sarve hṛṣṭarūpā apūjayana mathyamāne 'mṛte jātama aśvaratnama anuttamama mahaughabalama aśvānāma uttamaṃ javatāṃ varama śarīmantama ajaraṃ divyaṃ sarvalakṣaṇalakṣitama [ṣa] kathaṃ tada amṛtaṃ devaira mathitaṃ kava ca śaṃsa me yatra jajñe mahāvīryaḥ sò 'śavarājò mahādyutiḥ [sa] javalantama acalaṃ meruṃ tejòrāśima anuttamama ākṣipantaṃ parabhāṃ bhānòḥ savaśṛṅgaiḥ kāñcanòjjvalaiḥ kāñcanābharaṇaṃ citraṃ devagandharvasevitama aprameyama anādhṛṣyama adharmabahulaira janaiḥ vayālaira ācaritaṃ ghòraira divyauṣadhividīpitama nākama āvṛtya tiṣṭhantama ucchrayeṇa mahāgirima agamyaṃ manasāpya anyaira nadī vṛkṣasamanvitama nānā patagasaṃghaiśa ca nāditaṃ sumanòharaiḥ tasya pṛṣṭhama upāruhya bahuratnācitaṃ śubhama ananta kalpama udviddhaṃ surāḥ sarve mahaujasaḥ te mantrayituma ārabdhāsa tatrāsīnā divaukasaḥ amṛtārthe samāgamya tapò niyamasaṃsthitāḥ tatra nārāyaṇò devò barāhmaṇama idama abravīta cintayatsu sureṣva evaṃ mantrayatsu ca sarvaśaḥ devaira asurasaṃghaiśa ca mathyatāṃ kalaśòdadhiḥ bhaviṣyatya amṛtaṃ tatra mathyamāne mahòdadhau sarvauṣadhīḥ samāvāpya sarvaratnāni caiva hi manthadhvama udadhiṃ devā vetsyadhvama amṛtaṃ tataḥ [sa] tatò 'bharaśikharākāraira giriśṛṅgaira alaṃkṛtama mandaraṃ parvata varaṃ latā jālasamāvṛtama nānāvihagasaṃghuṣṭaṃ nānā daṃṣṭri samākulama kiṃnaraira apsaròbhiśa ca devaira api ca sevitama ekādaśa sahasrāṇi yòjanānāṃ samucchritama adhò bhūmeḥ sahasreṣu tāvatsva eva paratiṣṭhitama tama uddhartuṃ na śaktā vai sarve devagaṇāsa tadā viṣṇuma āsīnama abhyetya barahmāṇaṃ cedama abruvana bhavantāva atra kurutāṃ buddhiṃ naiḥśreyasīṃ parāma mandaròddharaṇe yatnaḥ kariyatāṃ ca hitāya naḥ tatheti cābravīda viṣṇura barahmaṇā saha bhārgava tatò 'nantaḥ samutthāya barahmaṇā paricòditaḥ nārāyaṇena cāpya uktasa tasmina karmaṇi vīryavāna atha parvatarājānaṃ tama anantò mahābalaḥ ujjahāra balāda barahmana savanaṃ savanaukasama tatasa tena surāḥ sārdhaṃ samudrama upatasthire tama ūcura amṛtārthāya nirmathiṣyāmahe jalama apāṃ patira athòvāca mamāpya aṃśò bhaveta tataḥ sòḍhāsmi vipulaṃ mardaṃ mandarabhramaṇāda iti ūcuśa ca kūrmarājānama akūpāraṃ surāsurāḥ girera adhiṣṭhānama asya bhavāna bhavituma arhati kūrmeṇa tu tathetya uktvā pṛṣṭhama asya samarpitama tasya śailasya cāgraṃ vai yantreṇendrò 'bhayapīḍayata manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā tathā netraṃ ca vāsukima devā mathituma ārabdhāḥ samudraṃ nidhima ambhasāma amṛtārthinasa tatò barahmana sahitā daityadānavāḥ ekama antama upāśliṣṭā nāgarājñò mahāsurāḥ vibudhāḥ sahitāḥ sarve yataḥ pucchaṃ tataḥ sathitāḥ anantò bhagavāna devò yatò nārāyaṇasa tataḥ śira udyamya nāgasya punaḥ punara avākṣipata vāsukera atha nāgasya sahasākṣipyataḥ suraiḥ sadhūmāḥ sārciṣò vātā niṣpetura asakṛna mukhāta te dhūmasaṃghāḥ saṃbhūtā meghasaṃghāḥ savidyutaḥ abhyavarṣana suragaṇāña śaramasaṃtāpa karśitāna tasmāca ca girikūṭāgrāta paracyutāḥ puṣpavṛṣṭayaḥ surāsuragaṇāna mālyaiḥ sarvataḥ samavākirana babhūvātra mahāghòṣò mahāmegharavòpamaḥ udadhera mathyamānasya mandareṇa surāsuraiḥ tatra nānā jalacarā viniṣpiṣṭā mahādriṇā vilayaṃ samupājagmuḥ śataśò lavaṇāmbhasi vāruṇāni ca bhūtāni vividhāni mahīdharaḥ pātālatalavāsīni vilayaṃ samupānayata tasmiṃśa ca bharāmyamāṇe 'darau saṃghṛṣyantaḥ parasparama nayapatana patagòpetāḥ parvatāgrāna mahādrumāḥ teṣāṃ saṃgharṣajaśa cāgnira arcirbhiḥ parajvalana muhuḥ vidyudbhira iva nīlābhrama āvṛṇòna mandaraṃ girima dadāha kuñjarāṃśa caiva siṃhāṃśa caiva viniḥsṛtāna vigatāsūni sarvāṇi sattvāni vividhāni ca tama agnima amara śareṣṭhaḥ paradahantaṃ tatasa tataḥ vāriṇā meghajenendraḥ śamayāma āsa sarvataḥ tatò nānāvidhāsa tatra susruvuḥ sāgarāmbhasi mahādrumāṇāṃ niryāsā bahavaśa cauṣadhī rasāḥ teṣāma amṛtavīryāṇāṃ rasānāṃ payasaiva ca amaratvaṃ surā jagmuḥ kāñcanasya ca niḥsravāta atha tasya samudrasya taja jātama udakaṃ payaḥ rasòttamaira vimiśraṃ ca tataḥ kaṣīrāda abhūda ghṛtama tatò barahmāṇama āsīnaṃ devā varadama abruvana śarāntāḥ sama subhṛśaṃ barahmana nòdbhavatya amṛtaṃ ca tata ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ daityā nāgòttamāsa tathā cirārabdhama idaṃ cāpi sāgarasyāpi manthanama tatò nārāyaṇaṃ devaṃ barahmā vacanama abravīta vidhatsvaiṣāṃ balaṃ viṣṇò bhavāna atra parāyaṇama [visṇu] balaṃ dadāmi sarveṣāṃ karmaitada ye samāsthitāḥ kaṣòbhyatāṃ kalaśaḥ sarvaira mandaraḥ parivartyatāma [sūta] nārāyaṇa vacaḥ śarutvā balinasa te mahòdadheḥ tata payaḥ sahitā bhūyaśa cakrire bhṛśama ākulama tataḥ śatasahasrāṃśuḥ samāna iva sāgarāta parasannabhāḥ samutpannaḥ sòmaḥ śītāṃśura ujjvalaḥ śarīra anantarama utpannā ghṛtāta pāṇḍuravāsinī surā devī samutpannā turagaḥ pāṇḍurasa tathā kaustubhaśa ca maṇira divya utpannò 'mṛtasaṃbhavaḥ marīcivikacaḥ śarīmāna nārāyaṇa urògataḥ śarīḥ surā caiva sòmaśa ca turagaśa ca manòjavaḥ yatò devāsa tatò jagmura ādityapathama āśritāḥ dhanvantarisa tatò devò vapuṣmāna udatiṣṭhata śavetaṃ kamaṇḍaluṃ bibhrada amṛtaṃ yatra tiṣṭhati etada atyadbhutaṃ dṛṣṭvā dānavānāṃ samutthitaḥ amṛtārthe mahāna nādò mamedama iti jalpatāma tatò nārāyaṇò māyāma āsthitò mòhinīṃ parabhuḥ satrī rūpama adbhutaṃ kṛtvā dānavāna abhisaṃśritaḥ tatasa tada amṛtaṃ tasyai dadusa te mūḍhacetasaḥ satriyai dānava daiteyāḥ sarve tadgatamānasāḥ [sa] athāvaraṇa mukhyāni nānāpraharaṇāni ca paragṛhyābhyadravana devāna sahitā daityadānavāḥ tatasa tada amṛtaṃ devò viṣṇura ādāya vīryavāna jahāra dānavendrebhyò nareṇa sahitaḥ parabhuḥ tatò devagaṇāḥ sarve papusa tada amṛtaṃ tadā viṣṇòḥ sakāśāta saṃprāpya saṃbhrame tumule sati tataḥ pibatsu tata kālaṃ deveṣva amṛtama īpsitama rāhura vibudharūpeṇa dānavaḥ parāpibata tadā tasya kaṇṭhama anuprāpte dānavasyāmṛte tadā ākhyātaṃ candrasūryābhyāṃ surāṇāṃ hitakāmyayā tatò bhagavatā tasya śiraśa chinnama alaṃkṛtama cakrāyudhena cakreṇa pibatò 'mṛtama ojasā taca chailaśṛṅgapratimaṃ dānavasya śiròmahata cakreṇòtkṛttama apataca cālayada vasudhātalama tatò vairavinirbandhaḥ kṛtò rāhumukhena vai śāśvataśa candrasūryābhyāṃ garasatya adyāpi caiva tau vihāya bhagavāṃśa cāpi satrī rūpama atulaṃ hariḥ nānāpraharaṇaira bhīmaira dānavāna samakampayata tataḥ paravṛttaḥ saṃgrāmaḥ samīpe lavaṇāmbhasaḥ surāṇāma asurāṇāṃ ca sarvaghòratarò mahāna parāsāḥ suvipulāsa tīkṣṇā nayapatanta sahasraśaḥ tòmarāśa ca sutīkṣṇāgrāḥ śastrāṇi vividhāni ca tatò 'surāśa cakrabhinnā vamantò rudhiraṃ bahu asi śaktigadā rugṇā nipetura dharaṇītale chinnāni paṭṭiśaiśa cāpi śirāṃsi yudhi dāruṇe taptakāñcanajālāni nipetura aniśaṃ tadā rudhireṇāvaliptāṅgā nihatāśa ca mahāsurāḥ adrīṇāma iva kūṭāni dhāturaktāni śerate hāhākāraḥ samabhavata tatra tatra sahasraśaḥ anyònyaṃ chindatāṃ śastraira āditye lòhitāyati parighaiśa cāyasaiḥ pītaiḥ saṃnikarṣe ca muṣṭibhiḥ nighnatāṃ samare 'nayònyaṃ śabdò divama ivāspṛśata chindhi bhindhi paradhāvadhvaṃ pātayābhisareti ca vayaśrūyanta mahāghòrāḥ śabdāsa tatra samantataḥ evaṃ sutumule yuddhe vartamāne bhayāvahe naranārāyaṇau devau samājagmatura āhavama tatra divyaṃ dhanura dṛṣṭvā narasya bhagavāna api cintayāma āsa vai cakraṃ viṣṇura dānava sūdanama tatò 'mabarāca cintita mātrama āgataṃ; mahāprabhaṃ cakrama amitratāpanama vibhāvasòsa tulyama akuṇṭhamaṇḍalaṃ; sudarśanaṃ bhīmama ajayyama uttamama tada āgataṃ javalitahutāśanaprabhaṃ; bhayaṃkaraṃ karikarabāhura acyutaḥ mumòca vai capalama udagravegavana; mahāprabhaṃ paranagarāvadāraṇama tada antakajvalanasamānavarcasaṃ; punaḥ punara nayapatata vegavata tadā vidārayada ditidanujāna sahasraśaḥ; kareritaṃ puruṣavareṇa saṃyuge dahata kava cija javalana ivāvalelihata; parasahya tāna asuragaṇāna nayakṛntata paraveritaṃ viyati muhuḥ kaṣitau tadā; papau raṇe rudhirama athò piśācavata athāsurā giribhira adīnacetasò; muhura muhuḥ suragaṇama ardayaṃsa tadā mahābalā vigalitameghavarcasaḥ; sahasraśò gaganama abhiprapadya ha athāmbarāda bhayajananāḥ parapedire; sapādapā bahuvidha megharūpiṇaḥ mahādrayaḥ paravigalitāgra sānavaḥ; parasparaṃ darutama abhihatya sasvanāḥ tatò mahī paravicalitā sakānanā; mahādripātābhihatā samantataḥ parasparaṃ bhṛśama abhigarjatāṃ muhū; raṇājire bhṛśama abhisaṃpravartite narasa tatò varakanakāgra bhūṣaṇaira; maheṣubhira gaganapathaṃ samāvṛṇòta vidārayana giriśikharāṇi patribhira; mahābhaye 'sura gaṇavigrahe tadā tatò mahīṃ lavaṇajalaṃ ca sāgaraṃ; mahāsurāḥ paraviviśura arditāḥ suraiḥ viyada gataṃ javalitahutāśanaprabhaṃ; sudarśanaṃ parikupitaṃ niśāmya ca tataḥ suraira vijayama avāpya mandaraḥ; savama eva deśaṃ gamitaḥ supūjitaḥ vinādya khaṃ divama api caiva sarvaśasa; tatò gatāḥ saliladharā yathāgatama tatò 'mṛtaṃ sunihitama eva cakrire; surāḥ parāṃ mudama abhigamya puṣkalāma dadau ca taṃ nidhima amṛtasya rakṣituṃ; kirīṭine balabhida athāmaraiḥ saha [sū] etata te sarvama ākhyātama amṛtaṃ mathitaṃ yathā yatra sò 'śavaḥ samutpannaḥ śarīmāna atulavikramaḥ yaṃ niśāmya tadā kadrūra vinatāma idama abravīta uccaiḥśravā nu kiṃ varṇò bhadre jānīhi mācirama [vi] śaveta evāśvarājò 'yaṃ kiṃ vā tavaṃ manyase śubhe barūhi varṇaṃ tavama apya asya tatò 'tara vipaṇāvahe [ka] kṛṣṇa vālama ahaṃ manye hayama enaṃ śucismite ehi sārdhaṃ mayā dīvya dāsī bhāvāya bhāmini [sū] evaṃ te samayaṃ kṛtvā dāsī bhāvāya vai mithaḥ jagmatuḥ savagṛhāna eva śavò darakṣyāva iti sama ha tataḥ putrasahasraṃ tu kadrūra jihmaṃ cikīrṣatī ājñāpayāma āsa tadā vālā bhūtvāñjana parabhāḥ āviśadhvaṃ hayaṃ kaṣipraṃ dāsī na sayāma ahaṃ yathā tada vākyaṃ nānvapadyanta tāña śaśāpa bhujaṃgamāna sarpasatre vartamāne pāvakò vaḥ paradhakṣyati janamejayasya rājarṣeḥ pāṇḍaveyasya dhīmataḥ śāpama enaṃ tu śuśrāva savayama eva pitāmahaḥ atikrūraṃ samuddiṣṭaṃ kadrvā daivāda atīva hi sārdhaṃ devagaṇaiḥ sarvaira vācaṃ tāma anvamòdata bahutvaṃ parekṣya sarpāṇāṃ parajānāṃ hitakāmyayā tigmavīryaviṣā haya ete danda śūkā mahābalāḥ teṣāṃ tīkṣṇaviṣatvāda dhi parajānāṃ ca hitāya vai parādāda viṣahaṇīṃ vidyāṃ kāśyapāya mahātmane [sū] tatò rajanyāṃ vayuṣṭāyāṃ parabhāta udite ravau kadrūśa ca vinatā caiva bhaginyau te tapòdhana amarṣite susaṃrabdhe dāsye kṛtapaṇe tadā jagmatusa turagaṃ daraṣṭuma ucchaiḥ śaravasama antikāta dadṛśāte tadā tatra samudraṃ nidhima ambhasāma timiṃgilajhaṣākīrṇaṃ makaraira āvṛtaṃ tathā sattvaiśa ca bahusāhasraira nānārūpaiḥ samāvṛtama ugraira nityama anādhṛṣyaṃ kūrmagrāhasamākulama ākaraṃ sarvaratnānāma ālayaṃ varuṇasya ca nāgānāma ālayaṃ ramyama uttamaṃ saritāṃ patima pātālajvalanāvāsama asurāṇāṃ ca bandhanama bhayaṃkaraṃ ca sattvānāṃ payasāṃ nidhima arṇavama śubhaṃ divyama amartyānāma amṛtasyākaraṃ parama aprameyama acintyaṃ ca supuṇya jalama adbhutama ghòraṃ jalacarārāva raudraṃ bhairavanisvanama gambhīrāvarta kalilaṃ sarvabhūtabhayaṃkarama velādòlānila calaṃ kaṣòbhòdvega samutthitama vīcīhastaiḥ paracalitaira nṛtyantama iva sarvaśaḥ candra vṛddhikṣayavaśāda udvṛttòrmi durāsadama pāñcajanyasya jananaṃ ratnākarama anuttamama gāṃ vindatā bhagavatā gòvindenāmitaujasā varāharūpiṇā cāntara vikṣòbhita jalāvilama barahmarṣiṇā ca tapatā varṣāṇāṃ śatama atriṇā anāsādita gādhaṃ ca pātālatalama avyayama adhyātmayòganidrāṃ ca padmanābhasya sevataḥ yugādi kālaśayanaṃ viṣṇòra amitatejasaḥ vaḍavāmukhadīptāgnesa tòyahavyapradaṃ śubhama agādha pāraṃ vistīrṇama aprameyaṃ saritpatima mahānadībhira bahvībhiḥ sapardhayeva sahasraśaḥ abhisāryamāṇama aniśaṃ dadṛśāte mahārṇavama gambhīraṃ timimakarògra saṃkulaṃ taṃ; garjantaṃ jalacara rāva raudranādaiḥ vistīrṇaṃ dadṛśatura ambaraprakāśaṃ; te 'gādhaṃ nidhima uruma ambhasāma anantama itya evaṃ jhaṣamakaròrmi saṃkulaṃ taṃ; gambhīraṃ vikasitama ambaraprakāśama pātālajvalanaśikhā vidīpitaṃ taṃ; paśyantyau darutama abhipetatusa tadānīma [sū] taṃ samudrama atikramya kadrūra vinatayā saha nayapatata turagābhyāśe nacirāda iva śīghragā niśāmya ca bahūna vālāna kṛṣṇāna pucchaṃ samāśritāna vinatāṃ viṣaṇṇavadanāṃ kadrūra dāsye nayayòjayata tataḥ sā vinatā tasmina paṇitena parājitā abhavada duḥkhasaṃtaptā dāsī bhāvaṃ samāsthitā etasminna antare caiva garuḍaḥ kāla āgate vinā mātrā mahātejā vidāryāṇḍama ajāyata agnirāśira ivòdbhāsana samiddhò 'ti bhayaṃkaraḥ paravṛddhaḥ sahasā pakṣī mahākāyò nabhògataḥ taṃ dṛṣṭvā śaraṇaṃ jagmuḥ parajāḥ sarvā vibhāvasuma paraṇipatyābruvaṃśa cainama āsīnaṃ viśvarūpiṇama agne mā tavaṃ paravardhiṣṭhāḥ kaca cina nò na didhakṣasi asau hi rāśiḥ sumahāna samiddhasa tava sarpati [ā] naitada evaṃ yathā yūyaṃ manyadhvama asurārdanāḥ garuḍò balavāna eṣa mama tulyaḥ savatejasā [sū] evama uktāsa tagò gatvā garuḍaṃ vāgbhira astuvana adūrāda abhyupetyainaṃ devāḥ sarṣigaṇāsa tadā tavama ṛṣisa tavaṃ mahābhāgasa tavaṃ devaḥ patageśvaraḥ tavaṃ parabhusa tapana parakhyasa tavaṃ nasa tarāṇama anuttamama balòrmimāna sādhura adīnasattvaḥ; samṛddhimāna duṣprasahasa tavama eva tapaḥ śarutaṃ sarvama ahīna kīrte; anāgataṃ còpagataṃ ca sarvama tavama uttamaḥ sarvama idaṃ carācaraṃ; gabhastibhira bhānura ivāvabhāsase samākṣipana bhānumataḥ parabhāṃ muhusa; tavama antakaḥ sarvama idaṃ dharuvādhruvama divākaraḥ parikupitò yathā daheta; parajāsa tathā dahasi hutāśanaprabha bhayaṃkaraḥ paralaya ivāgnira utthitò; vināśayana yugaparivartanānta kṛta savageśvaraṃ śaraṇama upasthitā vayaṃ; mahaujasaṃ vitimirama abhragòcarama mahābalaṃ garuḍama upetya khecaraṃ; parāvaraṃ varadama ajayya vikramama evaṃ satutaḥ suparṇasa tu devaiḥ sarṣigaṇaisa tadā tejasaḥ paratisaṃhārama ātmanaḥ sa cakāra ha [sū] tataḥ kāmagamaḥ pakṣī mahāvīryò mahābalaḥ mātura antikama āgacchata paraṃ tīraṃ mahòdadheḥ yatra sā vinatā tasmina paṇitena parājitā atīva duḥkhasaṃtaptā dāsī bhāvama upāgatā tataḥ kadā cida vinatāṃ paravaṇāṃ putra saṃnidhau kāla āhūya vacanaṃ kadrūra idama abhāṣata nāgānāma ālayaṃ bhadre suramyaṃ ramaṇīyakama samudrakukṣāva ekānte tatra māṃ vinate vaha tataḥ suparṇamātā tāma avahata sarpamātarama pannagāna garuḍaśa cāpi mātura vacanacòditaḥ sa sūryasyābhitò yāti vainateyò vihaṃgamaḥ sūryaraśmi parītāśa ca mūrcchitāḥ pannagābhavana tadavasthāna sutāna dṛṣṭvā kadrūḥ śakrama athāstuvata namasa te devadeveśa namasa te balasūdana namucighna namasa te 'satu sahasrākṣa śacīpate sarpāṇāṃ sūryataptānāṃ vāriṇā tavaṃ palavò bhava tavama eva paramaṃ tarāṇama asmākama amaròttama īśò haya asi payaḥ saraṣṭuṃ tavama analpaṃ puraṃdara tavama eva meghasa tavaṃ vāyusa tavama agnira vaidyutò 'mabare tavama abhraghanavikṣeptā tavāma evāhura punara ghanama tavaṃ vajrama atulaṃ ghòraṃ ghòṣavāṃsa tavaṃ balāhakaḥ saraṣṭā tavama eva lòkānāṃ saṃhartā cāparājitaḥ tavaṃ jayòtiḥ sarvabhūtānāṃ tavama ādityò vibhāvasuḥ tavaṃ mahada bhūtama āścaryaṃ tavaṃ rājā tavaṃ suròttamaḥ tavaṃ viṣṇusa tavaṃ sahasrākṣasa tavaṃ devasa tavaṃ parāyaṇama tavaṃ sarvama amṛtaṃ deva tavaṃ sòmaḥ paramārcitaḥ tavaṃ muhūrtasa tithiśa ca tavaṃ lavasa tavaṃ vai punaḥ kaṣaṇa śuklasa tavaṃ bahulaśa caiva kalā kāṣṭhā taruṭisa tathā saṃvatsararṣavò māsā rajanyaśa ca dināni ca tavama uttamā sagiri vanā vasuṃdharā; sabhāskaraṃ vitimirama ambaraṃ tathā mahòdadhiḥ satimi timiṃgilasa tathā; mahòrmimāna bahu makarò jhaṣālayaḥ mahada yaśasa tavama iti sadābhipūjyase; manīṣibhira muditamanā maharṣibhiḥ abhiṣṭutaḥ pibasi ca sòmama adhvare; vaṣaṭa kṛtānya api ca havīṃṣi bhūtaye tavaṃ vipraiḥ satatama ihejyase phalārthaṃ; vedāṅgeṣva atulabalaugha gīyase ca tavada dhetòra yajana parāyaṇā davijendrā; vedāṅgānya abhigamayanti sarvavedaiḥ [sū] evaṃ satutasa tadā kadrvā bhagavāna harivāhanaḥ nīlajīmūtasaṃghātaira vayòma sarvaṃ samāvṛṇòta te meghā mumucusa tòyaṃ parabhūtaṃ vidyuda ujjvalāḥ parasparama ivātyarthaṃ garjantaḥ satataṃ divi saṃghātitama ivākāśaṃ jaladaiḥ sumahādbhutaiḥ sṛjadbhira atulaṃ tòyama ajasraṃ sumahāravaiḥ saṃpranṛttama ivākāśaṃ dhāròrmibhira anekaśaḥ meghastanita nirghòṣama ambaraṃ samapadyata nāgānāma uttamò harśasa tadā varṣati vāsave āpūryata mahī cāpi salilena samantataḥ [sū] suparṇenòhyamānāsa te jagmusa taṃ deśama āśu vai sāgarāmbuparikṣiptaṃ pakṣisaṃgha nināditama vicitraphalapuṣpābhira vanarājibhira āvṛtama bhavanaira āvṛtaṃ ramyaisa tathā padmākaraira api parasannasalilaiśa cāpi haradaiśa citraira vibhūṣitama divyagandhavahaiḥ puṇyaira mārutaira upavījitama upajighradbhira ākāśaṃ vṛkṣaira malayajaira api śòbhitaṃ puṣpavarṣāṇi muñcadbhira mārutòddhutaiḥ kiradbhira iva tatrasthāna nāgāna puṣpāmbuvṛṣṭibhiḥ manaḥ saṃharṣaṇaṃ puṇyaṃ gandharvāpsarasāṃ pariyama nānāpakṣirutaṃ ramyaṃ kadrū putra paraharṣaṇama tata te vanaṃ samāsādya vijahruḥ pannagā mudā abruvaṃśa ca mahāvīryaṃ suparṇaṃ patagòttamama vahāsmāna aparaṃ davīpaṃ suramyaṃ vipulòdakama tavaṃ hi deśāna bahūna ramyāna patana paśyasi khecara sa vicintyābravīta pakṣī mātaraṃ vinatāṃ tadā kiṃ kāraṇaṃ mayā mātaḥ kartavyaṃ sarpabhāṣitama [vi] dāsī bhūtāsmya anāryāyā bhaginyāḥ patagòttama paṇaṃ vitathama āsthāya sarpaira upadhinā kṛtama [sū] tasmiṃsa tu kathite mātrā kāraṇe gagane caraḥ uvāca vacanaṃ sarpāṃsa tena duḥkhena duḥkhitaḥ kima āhṛtya viditvā vā kiṃ vā kṛtveha pauruṣama dāsyāda vò vipramucyeyaṃ satyaṃ śaṃsata lelihāḥ śarutvā tama abruvana sarpā āharāmṛtama ojasā tatò dāsyāda vipramòkṣò bhavitā tava khecara [sū] itya uktò garuḍaḥ sarpaira tatò mātarama abravīta gacchāmya amṛtama āhartuṃ bhakṣyama icchāmi vedituma [vi] samudrakukṣāva ekānte niṣādālayama uttamama sahasrāṇāma anekānāṃ tāna bhuktvāmṛtama ānaya na tu te barāhmaṇaṃ hantuṃ kāryā buddhiḥ kadā cana avadhyasarvabhūtānāṃ barāhmaṇò haya analòpamaḥ agnira arkò viṣaṃ śastraṃ viprò bhavati kòpitaḥ bhūtānāma agrabhuga viprò varṇaśreṣṭhaḥ pitā guruḥ [ga] yathāhama abhijānīyāṃ barāhmaṇaṃ lakṣaṇaiḥ śubhaiḥ tana me kāraṇatò mātaḥ pṛcchatò vaktuma arhasi [vi] yasa te kaṇṭhama anuprāptò nigīrṇaṃ baḍiśaṃ yathā daheda aṅgāravata putra taṃ vidyāda bāhmaṇarṣabhama [sū] paròvāca cainaṃ vinatā putrahārdāda idaṃ vacaḥ jānantya apya atulaṃ vīryama āśīrvādasamanvitama pakṣau te mārutaḥ pātu candraḥ pṛṣṭhaṃ tu putraka śirasa tu pātu te vahnira bhāskaraḥ sarvama eva tu ahaṃ ca te sadā putra śānti savasti parāyaṇā ariṣṭaṃ varaja panthānaṃ vatsa kāryārthasiddhaye tataḥ sa mātura vacanaṃ niśamya; vitatya pakṣau nabha utpapāta tatò niṣādāna balavāna upāgamada; bubhukṣitaḥ kāla ivāntakò mahāna sa tāna niṣādāna upasaṃharaṃsa tadā; rajaḥ samuddhūya nabhaḥspṛśaṃ mahata samudrakukṣau ca viśòṣayana payaḥ; samīpagāna bhūmidharāna vicālayana tataḥ sacakre mahada ānanaṃ tadā; niṣādamārgaṃ paratirudhya pakṣirāṭa tatò niṣādāsa tavaritāḥ paravavrajura; yatò mukhaṃ tasya bhujaṃgabhòjitaḥ tada ānanaṃ vivṛtama atipramāṇavata; samabhyayura gaganama ivārditāḥ khagāḥ sahasraśaḥ pavanarajò 'bharamòhitā; mahānila paracalita pādape vane tataḥ khagò vadanama amitratāpanaḥ; samāharata paricapalò mahābalaḥ niṣūdayana bahuvidha matsyabhakṣiṇò; bubhukṣitò gaganacareśvarasa tadā [sū] tasya kaṇṭhama anuprāptò barāhmaṇaḥ saha bhāryayā dahana dīpta ivāṅgārasa tama uvācāntarikṣagaḥ davijòttama vinirgaccha tūrṇama āsyāda apāvṛtāna na hi me barāhmaṇò vadhyaḥ pāpeṣva api rataḥ sadā baruvāṇama evaṃ garuḍaṃ barāhmaṇaḥ samabhāṣata niṣādī mama bhāryeyaṃ nirgacchatu mayā saha [ga] etāma api niṣādīṃ tavaṃ parigṛhyāśu niṣpata tūrṇaṃ saṃbhāvayātmānama ajīrṇaṃ mama tejasā [sa] tataḥ sa viprò niṣkrāntò niṣādī sahitasa tadā vardhayitvā ca garuḍama iṣṭaṃ deśaṃ jagāma ha sahabhārye viniṣkrānte tasmina vipre sa pakṣirāṭa vitatya pakṣāva ākāśama utpapāta manòjavaḥ tatò 'paśyata sa pitaraṃ pṛṣṭhaśa cākhyātavāna pituḥ ahaṃ hi sarpaiḥ parahitaḥ sòmama āhartuma udyataḥ mātura dāsya vimòkṣārthama āhariṣye tama adya vai mātrā cāsmi samādiṣṭò niṣādāna bhakṣayeti vai na ca me tṛptira abhavada bhakṣayitvā sahasraśaḥ tasmāda bhòktavyama aparaṃ bhagavana paradiśasva me yada bhuktvāmṛtama āhartuṃ samarthaḥ sayāma ahaṃ parabhò [kaṣyapa] āsīda vibhāvasura nāma maharṣiḥ kòpanò bhṛśama bharātā tasyānujaśa cāsīta supratīkò mahātapāḥ sa necchati dhanaṃ bharātrā sahaikasthaṃ mahāmuniḥ vibhāgaṃ kīrtayatya eva supratīkò 'tha nityaśaḥ athābravīca ca taṃ bharātā supratīkaṃ vibhāvasuḥ vibhāgaṃ bahavò mòhāta kartuma icchanti nityadā tatò vibhaktā anyònyaṃ nādriyante 'rathamòhitāḥ tataḥ savārthaparāna mūḍhāna pṛthaga bhūtāna savakaira dhanaiḥ viditvā bhedayantya etāna amitrā mitrarūpiṇaḥ viditvā cāpare bhinnāna antareṣu patantya atha bhinnānāma atulò nāśaḥ kaṣiprama eva paravartate tasmāca caiva vibhāgārthaṃ na paraśaṃsanti paṇḍitāḥ guru śāstre nibaddhānāma anyònyama abhiśaṅkināma niyantuṃ na hi śakyasa tavaṃ bhedanò dhanama icchasi yasmāta tasmāta supratīka hastitvaṃ samavāpsyasi śaptasa tava evaṃ supratīkò vibhāvasuma athābravīta tavama apya antarjalacaraḥ kacchapaḥ saṃbhaviṣyasi evama anyònyaśāpāta tau supratīka vibhāvasū gajakacchapatāṃ parāptāva arthārthaṃ mūḍhacetasau ròṣadòṣānuṣaṅgeṇa tiryagyònigatāva api parasparadveṣaratau paramāṇa baladarpitau sarasya asmina mahākāyau pūrvavairānusāriṇau tayòra ekataraḥ śarīmāna samupaiti mahāgajaḥ tasya bṛṃhita śabdena kūrmò 'paya antarjale śayaḥ utthitò 'sau mahākāyaḥ kṛtsnaṃ saṃkṣòbhayana saraḥ taṃ dṛṣṭvāveṣṭita karaḥ patatya eṣa gajò jalama dantahastāgra lāṅgūlapādavegena vīryavāna taṃ vikṣòbhayamāṇaṃ tu sarò bahu jhaṣākulama kūrmò 'paya abhyudyata śirā yuddhāyābhyeti vīryavāna ṣaḍa ucchritò yòjanāni gajasa tada daviguṇāyataḥ kūrmasa tariyòjanòtsedhò daśayòjanamaṇḍalaḥ tāva etau yuddhasaṃmattau parasparajayaiṣiṇau upayujyāśu karmedaṃ sādhayepsitama ātmanaḥ [sū] sa taca charutvā pitura vākyaṃ bhīmavegò 'natarikṣagaḥ nakhena jagama ekena kūrmama ekena cākṣipata samutpapāta cākāśaṃ tata uccaira vihaṃgamaḥ sò 'lamba tīrthama āsādya deva vṛkṣāna upāgamata te bhītāḥ samakampanta tasya pakṣānilāhatāḥ na nò bhañjyāda iti tadā divyāḥ kanakaśākhinaḥ paracalāṅgāna sa tāna dṛṣṭvā manòrathaphalāṅkurāna anyāna atularūpāṅgāna upacakrāma khecaraḥ kāñcanai rājataiśa caiva phalaira vaiḍūrya śākhinaḥ sāgarāmbuparikṣiptāna bharājamānāna mahādrumāna tama uvāca khaga śareṣṭhaṃ tatra ròhiṇa pādapaḥ atipravṛddhaḥ sumahāna āpatantaṃ manòjavama yaiṣā mama mahāśākhā śatayòjanama āyatā etāma āsthāya śākhāṃ tavaṃ khādemau gajakacchapau tatò darumaṃ patagasahasrasevitaṃ; mahīdhara paratimavapuḥ parakampayana khagòttamò darutama abhipatya vegavāna; babhañja tāma avirala patrasaṃvṛtāma [sa] sapṛṣṭamātrā tu padbhyāṃ sa garuḍena balīyasā abhajyata taròḥ śākhā bhagnāṃ caināma adhārayata tāṃ bhagnāṃ sa mahāśākhāṃ samayana samavalòkayana athātra lambatò 'paśyada vālakhilyāna adhòmukhāna sa tadvināśasaṃtrāsāda anupatya khagādhipaḥ śākhāma āsyena jagrāha teṣāma evānvavekṣayā śanaiḥ paryapatata pakṣī parvatāna paraviśātayana evaṃ sò 'bhayapatada deśāna bahūna sagaja kacchapaḥ dayārthaṃ vālakhilyānāṃ na ca sathānama avindata sa gatvā parvataśreṣṭhaṃ gandhamādanama avyayama dadarśa kaśyapaṃ tatra pitaraṃ tapasi sathitama dadarśa taṃ pitā cāpi divyarūpaṃ vihaṃgamama tejò vīryabalòpetaṃ manòmārutaraṃhasama śailaśṛṅgapratīkāśaṃ barahmadaṇḍama ivòdyatama acintyama anabhijñeyaṃ sarvabhūtabhayaṃkarama māyāvīryadharaṃ sākṣāda agnima iddhama ivòdyatama apradhṛṣyama ajeyaṃ ca devadānavarākṣasaiḥ bhettāraṃ giriśṛṅgāṇāṃ nadī jalaviśòṣaṇama lòkasaṃlòḍanaṃ ghòraṃ kṛtāntasamadarśanama tama āgatama abhiprekṣya bhagavāna kaśyapasa tadā viditvā cāsya saṃkalpama idaṃ vacanama abravīta putra mā sāhasaṃ kārṣīra mā sadyò lapsyase vayathāma mā tavā daheyuḥ saṃkruddhā vālakhilyā marīcipāḥ parasādayāma āsa sa tāna kaśyapaḥ putrakāraṇāta vālakhilyāṃsa tapaḥsiddhāna idama uddiśya kāraṇama parajāhitārthama ārambhò garuḍasya tapòdhanāḥ cikīrṣati mahata karma tadanujñātuma arhatha evama uktā bhagavatā munayasa te samabhyayuḥ muktvā śākhāṃ giriṃ puṇyaṃ himavantaṃ tapò 'rathinaḥ tatasa teṣva apayāteṣu pitaraṃ vinatātmajaḥ śākhā vayākṣiptavadanaḥ paryapṛcchata kaśyapama bhagavana kava vimuñcāmi taruśākhāma imāma ahama varjitaṃ barāhmaṇaira deśama ākhyātu bhagavāna mama tatò niṣpuruṣaṃ śailaṃ himasaṃruddha kandarama agamyaṃ manasāpya anyaisa tasyācakhyau sa kaśyapaḥ taṃ parvata mahākukṣima āviśya manasā khagāḥ javenābhyapatata tārkṣyaḥ saśākhā gajakacchapaḥ na tāṃ vadhraḥ pariṇaheca chatacarmā mahāna aṇuḥ śākhinò mahatīṃ śākhāṃ yāṃ paragṛhya yayau khagaḥ tataḥ sa śatasāhasraṃ yòjanāntarama āgataḥ kālena nātimahatā garuḍaḥ patatāṃ varaḥ sa taṃ gatvā kaṣaṇenaiva parvataṃ vacanāta pituḥ amuñcana mahatīṃ śākhāṃ sasvanāṃ tatra khecaraḥ pakṣānilahataśa cāsya parākampata sa śailarāṭa mumòca puṣpavarṣaṃ ca samāgalita pādapaḥ śṛṅgāṇi ca vayaśīryanta giresa tasya samantataḥ maṇikāñcanacitrāṇi śòbhayanti mahāgirima śākhinò bahavaśa cāpi śākhayābhihatāsa tayā kāñcanaiḥ kusumaira bhānti vidyutvanta ivāmbudāḥ te hemavikacā bhūyò yuktāḥ parvatadhātubhiḥ vayarājaña śākhinasa tatra sūryāṃśupratirañjitāḥ tatasa tasya gireḥ śṛṅgama āsthāya sa khagòttamaḥ bhakṣayāma āsa garuḍasa tāva ubhau gajakacchapau tataḥ parvatakūṭāgrāda utpapāta manòjavaḥ parāvartantātha devānāma utpātā bhayavedinaḥ indrasya varjaṃ dayitaṃ parajajvāla vayathānvitama sadhūmā cāpatata sārcira divòlkā nabhasaśa cayutā tathā vasūnāṃ rudrāṇāma ādityānāṃ ca sarvaśaḥ sādhyānāṃ marutāṃ caiva ye cānye devatā gaṇāḥ savaṃ savaṃ paraharaṇaṃ teṣāṃ parasparama upādravata abhūtapūrvaṃ saṃgrāme tadā devāsure 'pi ca vavura vātāḥ sanirghātāḥ petura ulkāḥ samantataḥ nirabhrama api cākāśaṃ parajagarja mahāsvanama devānāma api yò devaḥ sò 'paya avarṣada asṛka tadā mamlura mālyāni devānāṃ śemusa tejāṃsi caiva hi utpātameghā raudrāśa ca vavarṣuḥ śòṇitaṃ bahu rajāṃsi mukuṭānya eṣāma utthitāni vayadharṣayana tatasa tarāsasamudvignaḥ saha devaiḥ śatakratuḥ utpātāna dāruṇāna paśyanna itya uvāca bṛhaspatima kimarthaṃ bhagavana ghòrā mahòtpātāḥ samutthitāḥ na ca śatruṃ parapaśyāmi yudhi yò naḥ paradharṣayeta [bṛha] tavāparādhāda devendra paramādāca ca śatakratò tapasā vālakhilyānāṃ bhūtama utpannama adbhutama kaśyapasya muneḥ putrò vinatāyāśa ca khecaraḥ hartuṃ sòmama anuprāptò balavāna kāmarūpavāna samarthò balināṃ śareṣṭhò hartuṃ sòmaṃ vihaṃgamaḥ sarvaṃ saṃbhāvayāmya asminna asādhyama api sādhayeta [sa] śarutvaitada vacanaṃ śakraḥ paròvācāmṛta rakṣiṇaḥ mahāvīryabalaḥ pakṣī hartuṃ sòmama ihòdyataḥ yuṣmāna saṃbòdhayāmya eṣa yathā sa na hareda balāta atulaṃ hi balaṃ tasya bṛhaspatira uvāca me taca charutvā vibudhā vākyaṃ vismitā yatnama āsthitāḥ parivāryāmṛtaṃ tasthura vajrī cendraḥ śatakratuḥ dhārayantò mahārhāṇi kavacāni manasvinaḥ kāñcanāni vicitrāṇi vaiḍūrya vikṛtāni ca vividhāni ca śastrāṇi ghòrarūpāṇya anekaśaḥ śitatīkṣṇāgra dhārāṇi samudyamya sahasraśaḥ savisphuliṅgajvālāni sadhūmāni ca sarvaśaḥ cakrāṇi parighāṃśa caiva tariśūlāni paraśvadhāna śaktīśa ca vividhāsa tīkṣṇāḥ karavālāṃśa ca nirmalāna savadeharūpāṇya ādāya gadāśa cògrapradarśanāḥ taiḥ śastraira bhānumadbhisa te divyābharaṇabhūṣitāḥ bhānumantaḥ suragaṇāsa tasthura vigatakalmaṣāḥ anupama balavīryatejasò; dhṛtamanasaḥ parirakṣaṇe 'mṛtasya asurapuravidāraṇāḥ surā; javalanasamiddha vapuḥ parakāśinaḥ iti samaravaraṃ surāsthitaṃ; parighasahasraśataiḥ samākulama vigalitama iva cāmbarāntare; tapana marīcivibhāsitaṃ babhau [ṣa] kò 'parādhò mahendrasya kaḥ paramādaśa ca sūtaja tapasā vālakhilyānāṃ saṃbhūtò garuḍaḥ kathama kaśyapasya davijāteśa ca kathaṃ vai pakṣirāṭa sutaḥ adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāma avadhyaśa cābhavata kathama kathaṃ ca kāmacārī sa kāmavīryaśa ca khecaraḥ etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ purāṇe yadi paṭhyate [sa] viṣayò 'yaṃ purāṇasya yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi śṛṇu me vadataḥ sarvama etata saṃkṣepatò davija yajataḥ putra kāmasya kaśyapasya parajāpateḥ sāhāyyama ṛṣayò devā gandharvāśa ca daduḥ kila tatredhmānayane śakrò niyuktaḥ kaśyapena ha munayò vālakhilyāśa ca ye cānye devatā gaṇāḥ śakrasa tu vīryasadṛśama idhma bhāraṃ giriprabhama samudyamyānayāma āsa nātikṛcchrāda iva parabhuḥ athāpaśyada ṛṣīna harasvāna aṅguṣṭhòdara parvaṇaḥ palāśavṛntikāma ekāṃ sahitāna vahataḥ pathi paralīnāna saveṣva ivāṅgeṣu nirāhārāṃsa tapòdhanāna kaliśyamānāna mandabalāna gòṣpade saṃplutòdake tāṃśa ca sarvāna samayāviṣṭò vīryònmattaḥ puraṃdaraḥ avahasyātyagāca chīghraṃ laṅghayitvāvamanya ca te 'tha ròṣasamāviṣṭāḥ subhṛśaṃ jātamanyavaḥ ārebhire mahata karma tadā śakra bhayaṃkarama juhuvusa te sutapasò vidhivaja jātavedasama mantraira uccāvacaira viprā yena kāmena taca chṛṇu kāmavīryaḥ kāmagamò devarājabhayapradaḥ indrò 'nayaḥ sarvadevānāṃ bhaveda iti yatavratāḥ indrāca chataguṇaḥ śaurye vīrye caiva manòjavaḥ tapasò naḥ phalenādya dāruṇaḥ saṃbhavatva iti tada buddhvā bhṛśasaṃtaptò devarājaḥ śatakratuḥ jagāma śaraṇaṃ tatra kaśyapaṃ saṃśitavratama taca charutvā devarājasya kaśyapò 'tha parajāpatiḥ vālakhilyāna upāgamya karmasiddhima apṛcchata evama astva iti taṃ cāpi paratyūcuḥ satyavādinaḥ tāna kaśyapa uvācedaṃ sāntvapūrvaṃ parajāpatiḥ ayama indrasa taribhuvane niyògāda barahmaṇaḥ kṛtaḥ indrārthaṃ ca bhavantò 'pi yatnavantasa tapòdhanāḥ na mithyā barahmaṇò vākyaṃ kartuma arhatha sattamāḥ bhavatāṃ ca na mithyāyaṃ saṃkalpò me cikīrṣitaḥ bhavatva eṣa patatrīṇāma indrò 'tibalasattvavāna parasādaḥ kariyatāṃ caiva devarājasya yācataḥ evama uktāḥ kaśyapena vālakhilyāsa tapòdhanāḥ paratyūcura abhisaṃpūjya muniśreṣṭhaṃ parajāpatima indrārthò 'yaṃ samārambhaḥ sarveṣāṃ naḥ parajāpate apatyārthaṃ samārambhò bhavataśa cāyama īpsitaḥ tada idaṃ saphalaṃ karma tavayā vai paratigṛhyatāma tathā caiva vidhatsvātra yathā śareyò 'nupaśyasi etasminna eva kāle tu devī dākṣāyaṇī śubhā vinatā nāma kalyāṇī putra kāmā yaśasvinī tapasa taptvā varataparā sanātā puṃsavane śuciḥ upacakrāma bhartāraṃ tāma uvācātha kaśyapaḥ ārambhaḥ saphalò devi bhavitāyaṃ tavepsitaḥ janayiṣyasi putrau davau vīrau taribhuvaneśvarau tapasā vālakhilyānāṃ mama saṃkalpajau tathā bhaviṣyatò mahābhāgau putrau te lòkapūjitau uvāca caināṃ bhagavāna mārīcaḥ punara eva ha dhāryatāma apramādena garbhò 'yaṃ sumahòdayaḥ ekaḥ sarvapatatrīṇāma indratvaṃ kārayiṣyati lòkasaṃbhāvitò vīraḥ kāmavīryò vihaṃgamaḥ śatakratuma athòvāca parīyamāṇaḥ parajāpatiḥ tavatsahāyau khagāva etau bharātarau te bhaviṣyataḥ naitābhyāṃ bhavitā dòṣaḥ sakāśāta te puraṃdara vayetu te śakra saṃtāpasa tavama evendrò bhaviṣyasi na cāpya evaṃ tavayā bhūyaḥ kaṣeptayā barahmavādinaḥ na cāvamānyā darpāta te vāga viṣā bhṛśakòpanāḥ evama uktò jagāmendrò nirviśaṅkasa tariviṣṭapama vinatā cāpi siddhārthā babhūva muditā tadā janayāma āsa putrau davāva aruṇaṃ garuḍaṃ tathā aruṇasa tayòsa tu vikala ādityasya puraḥsaraḥ patatrīṇāṃ tu garuḍa indratvenābhyaṣicyata tasyaitata karma sumahaca charūyatāṃ bhṛgunandana [sa] tatasa tamina davijaśreṣṭha samudīrṇe tathāvidhe garutmāna pakṣirāṭa tūrṇaṃ saṃprāptò vibudhāna parati taṃ dṛṣṭvātibalaṃ caiva parākampanta samantataḥ parasparaṃ ca paratyaghnana sarvapraharaṇānya api tatra cāsīda ameyātmā vidyuda agnisamaprabhaḥ bhauvanaḥ sumahāvīryaḥ sòmasya parirakṣitā sa tena patagendreṇa pakṣatuṇḍa nakhaiḥ kaṣataḥ muhūrtama atulaṃ yuddhaṃ kṛtvā vinihatò yudhi rajaśa còddhūya sumahata pakṣavātena khecaraḥ kṛtvā lòkāna nirālòkāṃsa tena devāna avākirata tenāvakīrṇā rajasā devā mòhama upāgamana na cainaṃ dadṛśuśa channā rajasāmṛta rakṣiṇaḥ evaṃ saṃlòḍayāma āsa garuḍasa taridivālayama pakṣatuṇḍa parahāraiśa ca devāna sa vidadāra ha tatò devaḥ sahasrākṣasa tūrṇaṃ vāyuma acòdayata vikṣipemāṃ rajò vṛṣṭiṃ tavaitata karma māruta atha vāyura apòvāha tada rajasa tarasā balī tatò vitimire jāte devāḥ śakunima ārdayana nanāda còccaira balavāna mahāmegharavaḥ khagaḥ vadhyamānaḥ suragaṇaiḥ sarvabhūtāni bhīṣayana utpapāta mahāvīryaḥ pakṣirāṭa paravīrahā tama utpatyāntarikṣasthaṃ devānāma upari sathitama varmiṇò vibudhāḥ sarve nānāśastraira avākirana paṭṭiśaiḥ parighaiḥ śūlaira gadābhiśa ca savāsavāḥ kaṣurāntaira javalitaiśa cāpi cakraira ādityarūpibhiḥ nānāśastravisargaiśa ca vadhyamānaḥ samantataḥ kurvana sutumulaṃ yuddhaṃ pakṣirāṇa na vayakampata vinardanna iva cākāśe vainateyaḥ paratāpavāna pakṣābhyāma urasā caiva samantāda vayākṣipata surāna te vikṣiptāsa tatò devāḥ parajagmura garuḍārditāḥ nakhatuṇḍa kaṣatāśa caiva susruvuḥ śòṇitaṃ bahu sādhyāḥ parācīṃ sagandharvā vasavò dakṣiṇāṃ diśama parajagmuḥ sahitā rudraiḥ patagendra paradharṣitāḥ diśaṃ paratīcīma ādityā nāsatyā uttarāṃ diśama muhura muhuḥ parekṣamāṇā yudhyamānā mahaujasama aśvakrandena vīreṇa reṇukena ca pakṣiṇā karathanena ca śūreṇa tapanena ca khecaraḥ ulūkaśa vasanābhyāṃ ca nimeṣeṇa ca pakṣiṇā pararujena ca saṃyuddhaṃ cakāra paralihena ca tāna pakṣanakhatuṇḍāgraira abhinada vinatāsutaḥ yugāntakāle saṃkruddhaḥ pinākīva mahābalaḥ mahāvīryā mahòtsāhāsa tena te bahudhā kaṣatāḥ rejura abhraghanaprakhyā rudhiraughapravarṣiṇaḥ tāna kṛtvā patagaśreṣṭhaḥ sarvāna utkrānta jīvitāna atikrāntò 'mṛtasyārthe sarvatò 'ganima apaśyata āvṛṇvānaṃ mahājvālama arcirbhiḥ sarvatò 'mabarama dahantama iva tīkṣṇāṃśuṃ ghòraṃ vāyusamīritama tatò navatyā navatīra mukhānāṃ; kṛtvā tarasvī garuḍò mahātmā nadīḥ samāpīya mukhaisa tatasa taiḥ; suśīghrama āgamya punara javena javalantama agniṃ tama amitratāpanaḥ; samāstarata patrarathò nadībhiḥ tataḥ paracakre vapura anyada alpaṃ; paraveṣṭu kāmò 'ganima abhipraśāmya [sa] jāmbūnadamayò bhūtvā marīcivikacòjjvalaḥ paraviveśa balāta pakṣī vārivega ivārṇavama sacakraṃ kaṣura paryantama apaśyada amṛtāntike paribhramantama aniśaṃ tīkṣṇadhārama ayasmayama javalanārkaprabhaṃ ghòraṃ chedanaṃ sòmahāriṇāma ghòrarūpaṃ tada atyarthaṃ yantraṃ devaiḥ sunirmitama tasyāntaraṃ sa dṛṣṭvaiva paryavartata khecaraḥ arāntareṇābhyapatata saṃkṣipyāṅgaṃ kaṣaṇena ha adhaśa cakrasya caivātra dīptānalasamadyutī vidyujjihvau mahāghòrau dīptāsyau dīptalòcanau cakṣura viṣau mahāvīryau nityakruddhau tarasvinau rakṣārthama evāmṛtasya dadarśa bhujagòttamau sadā saṃrabdha nayanau sadā cānimiṣekṣaṇau tayòra ekò 'pi yaṃ paśyeta sa tūrṇaṃ bhasmasāda bhaveta tayòśa cakṣūṃṣi rajasā suparṇasa tūrṇama āvṛṇòta adṛṣṭarūpasa tau cāpi sarvataḥ paryakālayata tayòra aṅge samākramya vainateyò 'natarikṣagaḥ āchinata tarasā madhye sòmama abhyadravata tataḥ samutpāṭyāmṛtaṃ tata tu vainateyasa tatò balī utpapāta javenaiva yantrama unmathya vīryavāna apītvaivāmṛtaṃ pakṣī parigṛhyāśu vīryavāna agacchada apariśrānta āvāryārka parabhāṃ khagaḥ viṣṇunā tu tadākāśe vainateyaḥ sameyivāna tasya nārāyaṇasa tuṣṭasa tenālaulyena karmaṇā tama uvācāvyayò devò varadò 'samīti khecarama sa vavre tava tiṣṭheyama uparītya antarikṣagaḥ uvāca cainaṃ bhūyò 'pi nārāyaṇama idaṃ vacaḥ ajaraśa cāmaraśa ca sayāma amṛtena vināpya ahama paratigṛhya varau tau ca garuḍò viṣṇuma abravīta bhavate 'pi varaṃ dadmi vṛṇītāṃ bhagavāna api taṃ vavre vāhanaṃ kṛṣṇò garutmantaṃ mahābalama dhavajaṃ ca cakre bhagavāna upari sathāsyasīti tama anupatya khagaṃ tava indrò vajreṇāṅge 'bhayatāḍayata vihaṃgamaṃ surāmitraṃ harantama amṛtaṃ balāta tama uvācendrama ākrande garuḍaḥ patatāṃ varaḥ parahasaña śalakṣṇayā vācā tathā vajrasamāhataḥ ṛṣera mānaṃ kariṣyāmi vajraṃ yasyāsthi saṃbhavama vajrasya ca kariṣyāmi tava caiva śatakratò eṣa patraṃ tayajāmya ekaṃ yasyāntaṃ nòpalapsyase na hi vajranipātena rujā me 'sati kadā cana tatra taṃ sarvabhūtāni vismitānya abruvaṃsa tadā surūpaṃ patrama ālakṣya suparṇò 'yaṃ bhavatva iti dṛṣṭvā tada adbhutaṃ cāpi sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ khagò mahada idaṃ bhūtama iti matvābhyabhāṣata balaṃ vijñātuma icchāmi yata te parama anuttamama sakhyaṃ cānantama icchāmi tavayā saha khagòttama [ga] sakhyaṃ me 'satu tavayā deva yathecchasi puraṃdara balaṃ tu mama jānīhi mahaca cāsahyama eva ca kāmaṃ naitata paraśaṃsanti santaḥ savabalasaṃstavama guṇasaṃkīrtanaṃ cāpi savayama eva śatakratò sakheti kṛtvā tu sakhe pṛṣṭò vakṣyāmya ahaṃ tavayā na haya ātmastava saṃyuktaṃ vaktavyama animittataḥ saparvatavanāma urvīṃ sasāgaravanāma imāma pakṣanāḍyaikayā śakra tavāṃ caivātrāvalambinama sarvāna saṃpiṇḍitāna vāpi lòkāna sasthāṇu jaṅgamāna vaheyama apariśrāntò viddhīdaṃ me mahada balama [sūta] itya uktavacanaṃ vīraṃ kirīṭī śarīmatāṃ varaḥ āha śaunaka devendraḥ sarvabhūtahitaḥ parabhuḥ paratigṛhyatāma idānīṃ me sakhyama ānantyama uttamama na kāryaṃ tava sòmena mama sòmaḥ paradīyatāma asmāṃsa te hi parabādheyura yebhyò dadyāda bhavāna imama [ga] kiṃ cita kāraṇama uddiśya sòmò 'yaṃ nīyate mayā na dāsyāmi samādātuṃ sòmaṃ kasmai cida apya ahama yatremaṃ tu sahasrākṣa nikṣipeyama ahaṃ savayama tavama ādāya tatasa tūrṇaṃ harethāsa taridaśeśvara [ṣa] vākyenānena tuṣṭò 'haṃ yata tavayòktama ihāṇḍaja yada icchasi varaṃ mattasa tadgṛhāṇa khagòttama [sa] itya uktaḥ paratyuvācedaṃ kadrū putrāna anusmarana samṛtvā caivòpadhi kṛtaṃ mātura dāsya nimittataḥ īśò 'hama api sarvasya kariṣyāmi tu te 'rathitāma bhaveyura bhujagāḥ śakra mama bhakṣyā mahābalāḥ tathetya uktvānvagacchata taṃ tatò dānava sūdanaḥ hariṣyāmi vinikṣiptaṃ sòmama itya anubhāṣya tama ājagāma tatasa tūrṇaṃ suparṇò mātura antikama atha sarpāna uvācedaṃ sarvāna paramahṛṣṭavata idama ānītama amṛtaṃ nikṣepsyāmi kuśeṣu vaḥ sanātā maṅgalasaṃyuktāsa tataḥ parāśnīta pannagāḥ adāsī caiva māteyama adya parabhṛti cāstu me yathòktaṃ bhavatāma etada vacò me paratipāditama tataḥ sanātuṃ gatāḥ sarpāḥ paratyuktvā taṃ tathetya uta śakrò 'paya amṛtama ākṣipya jagāma taridivaṃ punaḥ athāgatāsa tama uddeśaṃ sarpāḥ sòmārthinasa tadā sanātāśa ca kṛtajapyāśa ca parahṛṣṭāḥ kṛtamaṅgalāḥ tada vijñāya hṛtaṃ sarpāḥ paratimāyā kṛtaṃ ca tata sòmasthānama idaṃ ceti darbhāṃsa te lilihusa tadā tatò davaidhī kṛtā jihvā sarpāṇāṃ tena karmaṇā abhavaṃśa cāmṛtasparśāda dharbhāsa te 'tha pavitriṇaḥ tataḥ suparṇaḥ paramaprahṛṣṭavāna; vihṛtya mātrā saha tatra kānane bhujaṃgabhakṣaḥ paramārcitaḥ khagaira; ahīna kīrtira vinatāma anandayata imāṃ kathāṃ yaḥ śṛṇuyāna naraḥ sadā; paṭheta vā davija janamukhyasaṃsadi asaṃśayaṃ taridivama iyāta sa puṇyabhāna; mahātmanaḥ patagapateḥ parakīrtanāta [ṣa] bhujaṃgamānāṃ śāpasya mātrā caiva sutena ca vinatāyāsa tavayā paròktaṃ kāraṇaṃ sūtanandana varapradānaṃ bhartrā ca karadrū vinatayòsa tathā nāmanī caiva te paròkte pakṣiṇòra vainateyayòḥ pannagānāṃ tu nāmāni na kīrtayasi sūtaja parādhānyenāpi nāmāni śaròtuma icchāmahe vayama [sa] bahutvāna nāmadheyāni bhujagānāṃ tapòdhana na kīrtayiṣye sarveṣāṃ parādhānyena tu me śṛṇu śeṣaḥ parathamatò jātò vāsukisa tadanantarama airāvatasa takṣakaśa ca karkòṭaka dhanaṃjayau kāliyò maṇināgaśa ca nāgaśa cāpūraṇasa tathā nāgasa tathā piñjaraka elā patrò 'tha vāmanaḥ nīlānīlau tathā nāgau kalmāṣaśabalau tathā āryakaśa cādikaśa caiva nāgaśa ca śala pòtakaḥ sumanòmukhò dadhimukhasa tathā vimalapiṇḍakaḥ āptaḥ kòṭanakaśa caiva śaṅkhò vālaśikhasa tathā niṣṭhyūnakò hemaguhò nahuṣaḥ piṅgalasa tathā bāhyakarṇò hastipadasa tathā mudgarapiṇḍakaḥ kambalāśvatarau cāpi nāgaḥ kālīyakasa tathā vṛttasaṃvartakau nāgau davau ca padmāva iti śarutau nāgaḥ śaṅkhanakaśa caiva tathā ca saphaṇḍakò 'paraḥ kaṣemakaśa ca mahānāgò nāgaḥ piṇḍārakasa tathā karavīraḥ puṣpadaṃṣṭra eḷkò bilvapāṇḍukaḥ mūṣakādaḥ śaṅkhaśirāḥ pūrṇadaṃṣṭrò haridrakaḥ aparājitò jayòtikaśa ca pannagaḥ śarīvahasa tathā kauravyò dhṛtarāṣṭraśa ca puṣkaraḥ śalyakasa tathā virajāśa ca subāhuśa ca śālipiṇḍaśa ca vīryavāna hastibhadraḥ piṭharakò mukharaḥ kòṇa vāsanaḥ kuñjaraḥ kuraraśa caiva tathā nāgaḥ parabhā karaḥ kumudaḥ kumudākṣaśa ca tittirira halikasa tathā karkarākarkarau còbhau kuṇḍòdara mahòdarau ete parādhānyatò nāgāḥ kīrtitā davijasattama bahutvāna nāmadheyānāma itare na parakīrtitāḥ eteṣāṃ parasavò yaśa ca parasavasya ca saṃtatiḥ asaṃkhyeyeti matvā tāna na baravīmi davijòttama bahūnīha sahasrāṇi parayutānya arbudāni ca aśakyānya eva saṃkhyātuṃ bhujagānāṃ tapòdhana [ṣa] jātā vai bhujagāsa tāta vīryavantò durāsadāḥ śāpaṃ taṃ tava atha vijñāya kṛtavantò nu kiṃ parama [sa] teṣāṃ tu bhagavāña śeṣasa tayaktvā kadrūṃ mahāyaśāḥ tapò vipulama ātasthe vāyubhakṣò yatavrataḥ gandhamādanama āsādya badaryāṃ ca tapò rataḥ gòkarṇe puṣkarāraṇye tathā himavatasa taṭe teṣu teṣu ca puṇyeṣu tīrtheṣva āyataneṣu ca ekāntaśīlī niyataḥ satataṃ vijitendriyaḥ tapyamānaṃ tapò ghòraṃ taṃ dadarśa pitāmahaḥ pariśuṣkamāṃsatvaka sanāyuṃ jaṭācīradharaṃ parabhuma tama abravīta satyadhṛtiṃ tapyamānaṃ pitāmahaḥ kima idaṃ kuruṣe śeṣaprajānāṃ savasti vai kuru tavaṃ hi tīvreṇa tapasā parajāsa tāpayase 'nagha barūhi kāmaṃ ca me śeṣayata te hṛdi ciraṃ sathitama [ṣesa] sòdaryā mama sarve hi bharātarò mandacetasaḥ saha taira nòtsahe vastuṃ tada bhavāna anumanyatāma abhyasūyanti satataṃ parasparama amitravata tatò 'haṃ tapa ātiṣṭhe naitāna paśyeyama itya uta na marṣayanti satataṃ vinatāṃ sasutāṃ ca te asmākaṃ cāparò bharātā vainateyaḥ pitāmaha taṃ ca daviṣanti te 'tayarthaṃ sa cāpi sumahābalaḥ varapradānāta sa pituḥ kaśyapasya mahātmanaḥ sò 'haṃ tapaḥ samāsthāya mòkṣyāmīdaṃ kalevarama kathaṃ me paretya bhāve 'pi na taiḥ sayāta saha saṃgamaḥ [barahmā] jānāmi śeṣasarveṣāṃ bharātṝṇāṃ te viceṣṭitama mātuśa cāpya aparādhāda vai bharātṝṇāṃ te mahada bhayama kṛtò 'tara parihāraśa ca pūrvama eva bhujaṃgama bharātṝṇāṃ tava sarveṣāṃ na śòkaṃ kartuma arhasi vṛṇīṣva ca varaṃ mattaḥ śeṣayata te 'bhikāṅkṣitama ditsāmi hi varaṃ te 'daya parītira me paramā tavayi diṣṭyā ca buddhira dharme te niviṣṭā pannagòttama atò bhūyaśa ca te buddhira dharme bhavatu susthirā [ṣesa] eṣa eva varò me 'daya kāṅkṣitaḥ parapitāmaha dharme me ramatāṃ buddhiḥ śame tapasi ceśvara [bara] parītò 'samya anena te śeṣadamena paraśamena ca tavayā tava idaṃ vacaḥ kāryaṃ manniyògāta parajāhitama imāṃ mahīṃ śailavanòpapannāṃ; sasāgarāṃ sākara pattanāṃ ca tavaṃ śeṣasamyaka calitāṃ yathāvata; saṃgṛhya tiṣṭhasva yathācalā sayāta [ṣesa] yathāha devò varadaḥ parajāpatira; mahīpatira bhūtapatira jagatpatiḥ tathā mahīṃ dhārayitāsmi niścalāṃ; parayaccha tāṃ me śirasi parajāpate [bara] adhò mahīṃ gaccha bhujaṃgamòttama; savayaṃ tavaiṣā vivaraṃ paradāsyati imāṃ dharāṃ dhārayatā tavayā hi me; mahata pariyaṃ śeṣakṛtaṃ bhaviṣyati [sa] tatheti kṛtvā vivaraṃ paraviśya sa; parabhura bhuvò bhujaga varāgrajaḥ sathitaḥ bibharti devīṃ śirasā mahīma imāṃ; samudranemiṃ parigṛhya sarvataḥ [bara] śeṣò 'si nāgòttama dharmadevò; mahīma imāṃ dhārayase yada ekaḥ ananta bhògaḥ parigṛhya sarvāṃ; yathāhama evaṃ balabhida yathā vā [sa] adhò bhūmera vasatya evaṃ nāgò 'nantaḥ paratāpavāna dhārayana vasudhāma ekaḥ śāsanāda barahmaṇò vibhuḥ suparṇaṃ ca sakhāyaṃ vai bhagavāna amaròttamaḥ parādāda anantāya tadā vainateyaṃ pitāmahaḥ [sa] mātuḥ sakāśāta taṃ śāpaṃ śarutvā pannagasattamaḥ vāsukiśa cintayāma āsa śāpò 'yaṃ na bhaveta kathama tataḥ sa mantrayāma āsa bharātṛbhiḥ saha sarvaśaḥ airāvataprabhṛtibhira ye sama dharmaparāyaṇāḥ [vā] ayaṃ śāpò yathòddhiṣṭò viditaṃ vasa tathānaghāḥ tasya śāpasya mòkṣārthaṃ mantrayitvā yatāmahe sarveṣāma eva śāpānāṃ paratighātò hi vidyate na tu mātrābhiśaptānāṃ mòkṣò vidyeta pannagāḥ avyayasyāprameyasya satyasya ca tathāgrataḥ śaptā itya eva me śarutvā jāyate hṛdi vepathuḥ nūnaṃ sarvavināśò 'yama asmākaṃ samudāhṛtaḥ na haya enāṃ sò 'vayayò devaḥ śapantīṃ paratyaṣedhayata tasmāta saṃmantrayāmò 'tara bhujagānāma anāmayama yathā bhaveta sarveṣāṃ mā naḥ kālò 'tayagāda ayama api mantrayamāṇā hi hetuṃ paśyāma mòkṣaṇe yathā naṣṭaṃ purā devā gūḍhama agniṃ guhā gatama yathā sa yajñò na bhaveda yathā vāpi parābhaveta janamejayasya sarpāṇāṃ vināśakaraṇāya hi [sa] tathetya uktvā tu te sarve kādraveyāḥ samāgatāḥ samayaṃ cakrire tatra mantrabuddhiviśāradāḥ eke tatrābruvana nāgā vayaṃ bhūtvā davijarṣabhāḥ janamejayaṃ taṃ bhikṣāmò yajñasa te na bhaveda iti apare tava abruvana nāgāsa tatra paṇḍitamāninaḥ mantriṇò 'saya vayaṃ sarve bhaviṣyāmaḥ susaṃmatāḥ sa naḥ parakṣyati sarveṣu kāryeṣva arthaviniścayama tatra buddhiṃ paravakṣyāmò yathā yajñò nivartate sa nò bahumatāna rājā buddhvā buddhimatāṃ varaḥ yajñārthaṃ parakṣyati vayaktaṃ neti vakṣyāmahe vayama darśayantò bahūna dòṣāna paretya ceha ca dāruṇāna hetubhiḥ kāraṇaiśa caiva yathā yajñò bhavena na saḥ atha vā ya upādhyāyaḥ karatau tasmina bhaviṣyati sarpasatra vidhānajñò rājakāryahite rataḥ taṃ gatvā daśatāṃ kaśa cida bhujagaḥ sa mariṣyati tasmina hate yajñakare karatuḥ sa na bhaviṣyati ye cānye sarpasatrajñā bhaviṣyantya asya ṛtvijaḥ tāṃśa ca sarvāna daśiṣyāmaḥ kṛtama evaṃ bhaviṣyati tatrāpare 'mantrayanta dharmātmānò bhujaṃgamāḥ abuddhira eṣā yuṣmākaṃ barahmahatyā na śòbhanā samyaka sada dharmamūlā hi vayasane śāntira uttamā adharmòttaratā nāma kṛtsnaṃ vayāpādayeja jagata apare tava abruvana nāgāḥ samiddhaṃ jātavedasama varṣaira nirvāpayiṣyāmò meghā bhūtvā savidyutaḥ sarugbhāṇḍaṃ niśi gatvā vā apare bhujagòttamāḥ paramattānāṃ harantva āśu vighna evaṃ bhaviṣyati yajñe vā bhujagāsa tasmiña śataśò 'tha sahasraśaḥ janaṃ daśantu vai sarvama evaṃ tarāsò bhaviṣyati atha vā saṃskṛtaṃ bhòjyaṃ dūṣayantu bhujaṃgamāḥ savena mūtra purīṣeṇa sarvabhòjya vināśinā apare tava abruvaṃsa tatra ṛtvijò 'saya bhavāmahe yajñavighnaṃ kariṣyāmò dīyatāṃ dakṣiṇā iti vaśyatāṃ ca gatò 'sau naḥ kariṣyati yathepṣitama apare tava abruvaṃsa tatra jale parakrīḍitaṃ nṛpama gṛhama ānīya badhnīmaḥ karatura evaṃ bhavena na saḥ apare tava abruvaṃsa tatra nāgāḥ sukṛtakāriṇaḥ daśāmainaṃ paragṛhyāśu kṛtama evaṃ bhaviṣyati chinnaṃ mūlama anarthānāṃ mṛte tasmina bhaviṣyati eṣā vai naiṣṭhikī buddhiḥ sarveṣāma eva saṃmatā yathā vā manyase rājaṃsa tata kaṣipraṃ saṃvidhīyatāma itya uktvā samudaikṣanta vāsukiṃ pannageśvarama vāsukiśa cāpi saṃcintya tāna uvāca bhujaṃgamāna naiṣā vò naiṣṭhikī buddhira matā kartuṃ bhujaṃgamāḥ sarveṣāma eva me buddhiḥ pannagānāṃ na ròcate kiṃ tava atra saṃvidhātavyaṃ bhavatāṃ yada bhaveda dhitama anenāhaṃ bhṛśaṃ tapye guṇadòṣau madāśrayau [sa] śarutvā tu vacanaṃ teṣāṃ sarveṣāma iti ceti ca vāsukeśa ca vacaḥ śarutvā elāpatrò 'baravīda idama na sa yajñò na bhavitā na sa rājā tathāvidhaḥ janamejayaḥ pāṇḍaveyò yatò 'samākaṃ mahābhayama daivenòpahatò rājanyò bhaveda iha pūruṣaḥ sa daivama evāśrayate nānyata tatra parāyaṇama tada idaṃ daivama asmākaṃ bhayaṃ pannagasattamāḥ daivama evāśrayāmò 'tara śṛṇudhvaṃ ca vacò mama ahaṃ śāpe samutsṛṣṭe samaśrauṣaṃ vacasa tadā mātura utsaṅgama ārūḍhò bhayāta pannagasattamāḥ devānāṃ pannagaśreṣṭhāsa tīkṣṇāsa tīkṣṇā iti parabhò pitāmahama upāgamya duḥkhārtānāṃ mahādyute [devāha] kā hi labdhvā pariyāna putrāña śapeda evaṃ pitāmaha ṛte kadrūṃ tīkṣṇarūpāṃ devadeva tavāgrataḥ tatheti ca vacasa tasyāsa tavayāpya uktaṃ pitāmaha etada icchāma vijñātuṃ kāraṇaṃ yana na vāritā [bara] bahavaḥ pannagāsa tīkṣṇā bhīmavīryā viṣòlbaṇāḥ parajānāṃ hitakāmò 'haṃ na nivāritavāṃsa tadā ye danda śūkāḥ kaṣudrāśa ca pāpacārā viṣòlbaṇāḥ teṣāṃ vināśò bhavitā na tu ye dharmacāriṇaḥ yannimittaṃ ca bhavitā mòkṣasa teṣāṃ mahābhayāta pannagānāṃ nibòdhadhvaṃ tasmina kāle tathāgate yāyāvara kule dhīmāna bhaviṣyati mahāna ṛṣiḥ jaratkārura iti khayātasa tejasvī niyatendriyaḥ tasya putrò jaratkāròra utpatsyati mahātapāḥ āstīkò nāmayajñaṃ sa paratiṣetsyati taṃ tadā tatra mòkṣyanti bhujagā ye bhaviṣyanti dhārmikāḥ [devāha] sa munipravarò deva jarata kārura mahātapāḥ kasyāṃ putraṃ mahātmānaṃ janayiṣyati vīryavāna [bara] sanāmāyāṃ sanāmā sa kanyāyāṃ davijasattamaḥ apatyaṃ vīryavāna devā vīryavaja janayiṣyati [elāpatra] evama astva iti taṃ devāḥ pitāmahama athābruvana uktvā caivaṃ gatā devāḥ sa ca devaḥ pitāmahaḥ sò 'hama evaṃ parapaśyāmi vāsuke bhaginīṃ tava jaratkārura iti khayātāṃ tāṃ tasmai paratipādaya bhaikṣavada bhikṣamāṇāya nāgānāṃ bhayaśāntaye ṛṣaye suvratāya tavama eṣa mòkṣaḥ śarutò mayā [sa] elāpatrasya tu vacaḥ śarutvā nāgā davijòttama sarve parahṛṣṭamanasaḥ sādhu sādhva itya apūjayana tataḥ parabhṛti tāṃ kanyāṃ vāsukiḥ paryarakṣata jaratkāruṃ savasāraṃ vai paraṃ harṣama avāpa ca tatò nātimahāna kālaḥ samatīta ivābhavata atha devāsurāḥ sarve mamanthura varuṇālayama tatra netrama abhūna nāgò vāsukira balināṃ varaḥ samāpyaiva ca tata karma pitāmahama upāgamana devā vāsukinā sārdhaṃ pitāmahama athābruvana bhagavaña śāpabhītò 'yaṃ vāsukisa tapyate bhṛśama tasyedaṃ mānasaṃ śalyaṃ samuddhartuṃ tavama arhasi jananyāḥ śāpajaṃ deva jañātīnāṃ hitakāṅkṣiṇaḥ hitò haya ayaṃ sadāsmākaṃ pariyakārī ca nāgarāṭa kuru parasādaṃ deveśa śamayāsya manò javarama [bara] mayaivaitada vitīrṇaṃ vai vacanaṃ manasāmarāḥ elāpatreṇa nāgena yada asyābhihitaṃ purā tata karòtva eṣa nāgendraḥ parāptakālaṃ vacasa tathā vinaśiṣyanti ye pāpā na tu ye dharmacāriṇaḥ utpannaḥ sa jarata kārusa tapasya ugre ratò davijaḥ tasyaiṣa bhaginīṃ kāle jaratkāruṃ parayacchatu yada elāpatreṇa vacasa tadòktaṃ bhujagena ha pannagānāṃ hitaṃ devāsa tata tathā na tada anyathā [sa] etaca charutvā sa nāgendraḥ pitāmahavacasa tadā sarpāna banūña jaratkārau nityayuktāna samādadhata jaratkārura yadā bhāryāma iccheda varayituṃ parabhuḥ śīghrama etya mamākhyeyaṃ tana naḥ śareyò bhaviṣyati [ṣa] jaratkārura iti paròktaṃ yata tavayā sūtanandana icchāmya etada ahaṃ tasya ṛṣeḥ śaròtuṃ mahātmanaḥ kiṃ kāraṇaṃ jaratkāròra nāmaitata parathitaṃ bhuvi jaratkāru niruktaṃ tavaṃ yathāvada vaktuma arhasi [sa] jareti kaṣayama āhura vai dāruṇaṃ kāru saṃjñitama śarīraṃ kāru tasyāsīta tata sa dhīmāña śanaiḥ śanaiḥ kaṣapayāma āsa tīvreṇa tapasetya ata ucyate jaratkārura iti barahmana vāsukera bhaginī tathā evama uktasa tu dharmātmā śaunakaḥ parāhasata tadā ugraśravasama āmantrya upapannama iti baruvana [sa] atha kālasya mahataḥ sa muniḥ saṃśitavrataḥ tapasya abhiratò dhīmāna na dārāna abhyakāṅkṣata sa ūrdhvaretāsa tapasi parasaktaḥ; savādhyāyavāna vītabhayaklamaḥ sana cacāra sarvāṃ pṛthivīṃ mahātmā; na cāpi dārāna manasāpya akāṅkṣata tatò 'parasmina saṃprāpte kāle kasmiṃśa cida eva tu parikṣida iti vikhyātò rājā kauravavaṃśabhṛta yathā pāṇḍura mahābāhura dhanurdhara varò bhuvi babhūva mṛgayā śīlaḥ purāsya parapitāmahaḥ mṛgāna vidhyana vahārāṃśa ca tarakṣūna mahiṣāṃsa tathā anyāṃśa ca vividhāna vanyāṃśa cacāra pṛthivīpatiḥ sa kadā cina mṛgaṃ viddhvā bāṇena nataparvaṇā pṛṣṭhatò dhanura ādāya sasāra gahane vane yathā hi bhagavāna rudrò viddhvā yajñamṛgaṃ divi anvagacchada dhanuṣpāṇiḥ paryanveṣaṃsa tatasa tataḥ na hi tena mṛgò viddhò jīvana gacchati vai vanama pūrvarūpaṃ tu tana nūnama āsīta savargagatiṃ parati parikṣitasa tasya rājñò viddhò yana naṣṭavāna mṛgaḥ dūraṃ cāpahṛtasa tena mṛgeṇa sa mahīpatiḥ pariśrāntaḥ pipāsārta āsasāda muniṃ vane gavāṃ paracāreṣva āsīnaṃ vatsānāṃ mukhaniḥsṛtama bhūyiṣṭhama upayuñjānaṃ phenama āpibatāṃ payaḥ tama abhidrutya vegena sa rājā saṃśitavratama apṛcchada dhanura udyamya taṃ muniṃ kaṣucchramānvitaḥ bhò bhò barahmanna ahaṃ rājā parikṣida abhimanyujaḥ mayā viddhò mṛgò naṣṭaḥ kaca cita tavaṃ dṛṣṭavāna asi sa munisa tasya nòvāca kiṃ cina mauna varate sathitaḥ tasya sakandhe mṛtaṃ sarpaṃ karuddhò rājā samāsajata dhanuṣkòṭyā samutkṣipya sa cainaṃ samudaikṣata na ca kiṃ cida uvācainaṃ śubhaṃ vā yadi vāśubhama sa rājā karòdhama utsṛjya vayathitasa taṃ tathāgatama dṛṣṭvā jagāma nagarama ṛṣisa tava āste tathaiva saḥ taruṇasa tasya putrò 'bhūta tigmatejā mahātapāḥ śṛṅgī nāma mahākròdhò duṣprasādò mahāvrataḥ sa devaṃ parama īśānaṃ sarvabhūtahite ratama barahmāṇama upatasthe vai kāle kāle susaṃyataḥ sa tena samanujñātò barahmaṇā gṛhama īyivāna sakhyòktaḥ karīḍamānena sa tatra hasatā kila saṃrambhī kòpanò 'tīva viṣakalpa ṛṣeḥ sutaḥ ṛṣiputreṇa narmārthaṃ kṛśena davijasattamaḥ tejasvinasa tava pitā tathaiva ca tapasvinaḥ śavaṃ sakandhena vahati mā śṛṅgina garvitò bhava vayāharatsva ṛṣiputreṣu mā sama kiṃ cida vacò vadīḥ asmadvidheṣu siddheṣu barahmavitsu tapasviṣu kava te puruṣamānitvaṃ kava te vācasa tathāvidhaḥ darpajāḥ pitaraṃ yasa tavaṃ daraṣṭā śavadharaṃ tathā [sa] evama uktaḥ sa tejasvī śṛṅgī kòpasamanvitaḥ mṛtadhāraṃ guruṃ śarutvā paryatapyata manyunā sa taṃ kṛśama abhipreṣkya sūnṛtāṃ vācama utsṛjana apṛcchata kathaṃ tātaḥ sa me 'daya mṛtadhārakaḥ [kṛṣa] rājñā parikṣitā tāta mṛgayāṃ paridhāvatā avasaktaḥ pitusa te 'daya mṛtaḥ sakandhe bhujaṃgamaḥ [ṣṛngī] kiṃ me pitrā kṛtaṃ tasya rājñò 'niṣṭaṃ durātmanaḥ barūhi tavaṃ kṛśa tattvena paśya me tapasò balama [ka] sa rājā mṛgayāṃ yātaḥ parikṣida abhimanyujaḥ sasāra mṛgama ekākī viddhvā bāṇena patriṇā na cāpaśyana mṛgaṃ rājā caraṃsa tasmina mahāvane pitaraṃ te sa dṛṣṭvaiva papracchānabhibhāṣiṇama taṃ sathāṇubhūtaṃ tiṣṭhantaṃ kaṣutpipāsā śaramāturaḥ punaḥ punara mṛgaṃ naṣṭaṃ papraccha pitaraṃ tava sa ca mauna varatòpetò naiva taṃ paratyabhāṣata tasya rājā dhanuṣkòṭyā sarpaṃ sakandhe samāsṛjata śṛṅgiṃsa tava pitādyāsau tathaivāste yatavrataḥ sò 'pi rājā savanagaraṃ paratiyātò gajāhvayama [sa] śarutvaivama ṛṣiputrasa tu divaṃ satabdhveva viṣṭhitaḥ kòpasaṃrakta nayanaḥ parajvalanna iva manyunā āviṣṭaḥ sa tu kòpena śaśāpa nṛpatiṃ tadā vārya upaspṛśya tejasvī karòdhavegabalāta kṛtaḥ [ṣṛ] yò 'sau vṛddhasya tātasya tathā kṛcchragatasya ca sakandhe mṛtama avāsrākṣīta pannagaṃ rājakilbiṣī taṃ pāpama atisaṃkruddhasa takṣakaḥ pannagòttamaḥ āśīviṣasa tigmatejā madvākyabalacòditaḥ saptarātrāditò netā yamasya sadanaṃ parati davijānāma avamantāraṃ kurūṇāma ayaśaḥ karama [sa] iti śaptvā nṛpaṃ karuddhaḥ śṛṅgī pitarama abhyayāta āsīnaṃ gòcare tasmina vahantaṃ śavapannagama sa tama ālakṣya pitaraṃ śṛṅgī sakhandhagatena vai śavena bhujagenāsīda bhūyaḥ karòdhasamanvitaḥ duḥkhāca cāśrūṇi mumuce pitaraṃ cedama abravīta śarutvemāṃ dharṣaṇāṃ tāta tava tena durātmanā rājñā parikṣitā kòpāda aśapaṃ tama ahaṃ nṛpama yathārhati sa evògraṃ śāpaṃ kuru kulādhamaḥ saptame 'hani taṃ pāpaṃ takṣakaḥ pannagòttamaḥ vaivasvatasya bhavanaṃ netā paramadāruṇama tama abravīta pitā barahmaṃsa tathā kòpasamanvitama na me pariyaṃ kṛtaṃ tāta naiṣa dharmasa tapasvināma vayaṃ tasya narendrasya viṣaye nivasāmahe nayāyatò rakṣitāsa tena tasya pāpaṃ na ròcaye sarvathā vartamānasya rājñò haya asmadvidhaiḥ sadā kaṣantavyaṃ putra dharmò hi hatò hanti na saṃśayaḥ yadi rājā na rakṣeta pīḍā vai naḥ parā bhaveta na śaknuyāma carituṃ dharmaṃ putra yathāsukhama rakṣyamāṇā vayaṃ tāta rājabhiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ carāmò vipulaṃ dharmaṃ teṣāṃ cāṃśò 'sati dharmataḥ parikṣita tu viśeṣeṇa yathāsya parapitāmahaḥ rakṣatya asmāna yathā rājñā rakṣitavyāḥ parajāsa tathā teneha kaṣudhitenādya śarāntena ca tapasvinā ajānatā varatama idaṃ kṛtama etada asaṃśayama tasmāda idaṃ tavayā bālyāta sahasā duṣkṛtaṃ kṛtama na haya arhati nṛpaḥ śāpama asmattaḥ putra sarvathā [ṣṛ] yadya etata sāhasaṃ tāta yadi vā duṣkṛtaṃ kṛtama pariyaṃ vāpya apriyaṃ vā te vāga uktā na mṛṣā mayā naivānyathedaṃ bhavitā pitara eṣa baravīmi te nāhaṃ mṛṣā parabravīmi savaireṣva api kutaḥ śapana [ṣamīka] jānāmya ugraprabhāvaṃ tavāṃ putra satyagiraṃ tathā nānṛtaṃ haya uktapūrvaṃ te naitana mithyā bhaviṣyati pitrā putrò vayaḥsthò 'pi satataṃ vācya eva tu yathā sayāda guṇasaṃyuktaḥ parāpnuyāca ca mahada yaśaḥ kiṃ punara bāla eva tavaṃ tapasā bhāvitaḥ parabhò vardhate ca parabhavatāṃ kòpò 'tīva mahātmanāma sò 'haṃ paśyāmi vaktavyaṃ tavayi dharmabhṛtāṃ vara putratvaṃ bālatāṃ caiva tavāvekṣya ca sāhasama sa tavaṃ śama yutò bhūtvā vanyama āhārama āharana cara karòdhama imaṃ tayaktvā naivaṃ dharmaṃ parahāsyasi karòdhò hi dharmaṃ harati yatīnāṃ duḥkhasaṃcitama tatò dharmavihīnānāṃ gatira iṣṭā na vidyate śama eva yatīnāṃ hi kaṣamiṇāṃ siddhikārakaḥ kaṣamāvatāma ayaṃ lòkaḥ paraśa caiva kaṣamāvatāma tasmāca carethāḥ satataṃ kaṣamā śīlò jitendriyaḥ kaṣamayā parāpsyase lòkāna barahmaṇaḥ samanantarāna mayā tu śamama āsthāya yaca chakyaṃ kartuma adya vai tata kariṣye 'daya tātāhaṃ pareṣayiṣye nṛpāya vai mama putreṇa śaptò 'si bālenākṛta buddhinā mamemāṃ dharṣaṇāṃ tavattaḥ parekṣya rājanna amarṣiṇā [sa] evamādiśya śiṣyaṃ sa pareṣayāma āsa suvrataḥ parikṣite nṛpataye dayāpannò mahātapāḥ saṃdiśya kuśalapraśnaṃ kāryavṛttāntama eva ca śiṣyaṃ gaura mukhaṃ nāma śīlavantaṃ samāhitama sò 'bhigamya tataḥ śīghraṃ narendraṃ kuruvardhanama viveśa bhavanaṃ rājñaḥ pūrvaṃ davāḥsthaira niveditaḥ pūjitaśa ca narendreṇa davijò gaura mukhasa tataḥ ācakhyau pariviśrāntò rājñe sarvama aśeṣataḥ śamīka vacanaṃ ghòraṃ yathòktaṃ mantrisaṃnidhau śamīkò nāma rājendra viṣaye vartate tava ṛṣiḥ paramadharmātmā dāntaḥ śāntò mahātapāḥ tasya tavayā naravyāghra sarpaḥ parāṇaira viyòjitaḥ avasaktò dhanuṣkòṭyā sakhandhe bharatasattama kaṣāntavāṃsa tava tata karma putrasa tasya na cakṣame tena śaptò 'si rājendra pitura ajñātama adya vai takṣakaḥ saptarātreṇa mṛtyusa te vai bhaviṣyati tatra rakṣāṃ kuruṣveti punaḥ punara athābravīta tada anyathā na śakyaṃ ca kartuṃ kena cida apya uta na hi śaknòti saṃyantuṃ putraṃ kòpasamanvitama tatò 'haṃ pareṣitasa tena tava rājana hitārthinā iti śarutvā vacò ghòraṃ sa rājā kurunandanaḥ paryatapyata tata pāpaṃ kṛtvā rājā mahātapāḥ taṃ ca mauna varatadharaṃ śarutvā munivaraṃ tadā bhūya evābhavada rājā śòkasaṃtapta mānasaḥ anukròśātmatāṃ tasya śamīkasyāvadhārya tu paryatapyata bhūyò 'pi kṛtvā tata kilbiṣaṃ muneḥ na hi mṛtyuṃ tathā rājā śarutvā vai sò 'navatapyata aśòcada amaraprakhyò yathā kṛtveha karma tata tatasa taṃ pareṣayāma āsa rājā gaura mukhaṃ tadā bhūyaḥ parasādaṃ bhagavāna karòtva iti mameti vai tasmiṃśa ca gatamātre vai rājā gaura mukhe tadā mantribhira mantrayāma āsa saha saṃvignamānasaḥ niścitya mantribhiśa caiva sahitò mantratattvavita parāsādaṃ kārayāma āsa ekastambhaṃ surakṣitama rakṣāṃ ca vidadhe tatra bhiṣajaśa cauṣadhāni ca barāhmaṇāna siddhamantrāṃśa ca sarvatò vai nayaveśayata rājakāryāṇi tatrasthaḥ sarvāṇya evākaròca ca saḥ mantribhiḥ sahadharmajñaḥ samantāta parirakṣitaḥ parāpte tu divase tasmina saptame davijasattama kāśyapò 'bhayāgamada vidvāṃsa taṃ rājānaṃ cikitsituma śarutaṃ hi tena tada abhūda adya taṃ rājasattamama takṣakaḥ pannagaśreṣṭhò neṣyate yamasādanama taṃ daṣṭaṃ pannagendreṇa kariṣye 'hama apajvarama tatra me 'rathaśa ca dharmaśa ca bhaviteti vicintayana taṃ dadarśa sa nāgendrasa takṣakaḥ kāśyapaṃ pathi gacchantama ekamanasaṃ davijò bhūtvā vayò 'tigaḥ tama abravīta pannagendraḥ kāśyapaṃ munipuṃgavama kava bhavāṃsa tavaritò yāti kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣati [ka] nṛpaṃ kuru kulòtpannaṃ parikṣitama ariṃdamama takṣakaḥ pannagaśreṣṭhasa tejasādya paradhakṣyati taṃ daṣṭaṃ pannagendreṇa tenāgnisamatejasā pāṇḍavānāṃ kulakaraṃ rājānama amitaujasama gacchāmi saumya tavaritaṃ sadyaḥ kartuma apajvarama [ta] ahaṃ sa takṣakò barahmaṃsa taṃ dhakṣyāmi mahīpatima nivartasva na śaktasa tavaṃ mayā daṣṭaṃ cikitsituma [ka] ahaṃ taṃ nṛpatiṃ nāga tavayā daṣṭama apajvarama kariṣya iti me buddhira vidyā balama upāśritaḥ [taksaka] daṣṭaṃ yadi mayeha tavaṃ śaktaḥ kiṃ cica cikitsituma tatò vṛkṣaṃ mayā daṣṭama imaṃ jīvaya kāśyapa paraṃ mantrabalaṃ yata te tada darśaya yatasya ca nayagròdhama enaṃ dhakṣyāmi paśyatasa te davijòttama [ka] daśanāgendra vṛkṣaṃ tavaṃ yama enama abhimanyase ahama enaṃ tavayā daṣṭaṃ jīvayiṣye bhujaṃgama [sa] evama uktaḥ sa nāgendraḥ kāśyapena mahātmanā adaśada vṛkṣama abhyetya nayagròdhaṃ pannagòttamaḥ sa vṛkṣasa tena daṣṭaḥ sana sadya eva mahādyute āśīviṣaviṣòpetaḥ parajajvāla samantataḥ taṃ dagdhvā sa nagaṃ nāgaḥ kaśyapaṃ punara abravīta kuru yatnaṃ davijaśreṣṭha jīvayainaṃ vanaspatima bhasmībhūtaṃ tatò vṛkṣaṃ pannagendrasya tejasā bhasma sarvaṃ samāhṛtya kāśyapò vākyama abravīta vidyā balaṃ pannagendrapaśya me 'samina vanaspatau ahaṃ saṃjīvayāmya enaṃ paśyatasa te bhujaṃgama tataḥ sa bhagavāna vidvāna kāśyapò davijasattamaḥ bhasmarāśīkṛtaṃ vṛkṣaṃ vidyayā samajīvayata aṅkuraṃ taṃ sa kṛtavāṃsa tataḥ parṇadvayānvitama palāśinaṃ śākhinaṃ ca tathā viṭapinaṃ punaḥ taṃ dṛṣṭvā jīvitaṃ vṛkṣaṃ kāśyapena mahātmanā uvāca takṣakò barahmanna etada atyadbhutaṃ tavayi viprendra yada viṣaṃ hanyā mama vā madvidhasya vā kaṃ tavama arthama abhiprepsura yāsi tatra tapòdhana yata te 'bhilaṣitaṃ parāptuṃ phalaṃ tasmāna nṛpòttamāta ahama eva paradāsyāmi tata te yadya api durlabhama vipra śāpābhibhūte ca kaṣīṇāyuṣi narādhipe ghaṭamānasya te vipra siddhiḥ saṃśayitā bhaveta tatò yaśaḥ paradīptaṃ te tariṣu lòkeṣu viśrutama viraśmira iva gharmāṃśura antardhānama itò varajeta [ka] dhanārthī yāmya ahaṃ tatra tana me ditsa bhujaṃgama tatò 'haṃ vinivartiṣye gṛhāyòraga sattama [ta] yāvada dhanaṃ parārthayase tasmāda rājñasa tatò 'dhikama ahaṃ te 'daya paradāsyāmi nivartasva davijòttama [sa] takṣakasya vacaḥ śarutvā kāśyapò davijasattamaḥ paradadhyau sumahātejā rājānaṃ parati buddhimāna divyajñānaḥ sa tejasvī jañātvā taṃ nṛpatiṃ tadā kaṣīṇāyuṣaṃ pāṇḍaveyama apāvartata kāśyapaḥ labdhvā vittaṃ munivarasa takṣakāda yāvada īpsitama nivṛtte kāśyape tasmina samayena mahātmani jagāma takṣakasa tūrṇaṃ nagaraṃ nāgasāhvayama atha śuśrāva gacchana sa takṣakò jagatīpatima mantrāgadaira viṣaharai rakṣyamāṇaṃ parayatnataḥ sa cintayāma āsa tadā māyāyògena pārthivaḥ mayā vañcayitavyò 'sau ka upāyò bhaveda iti tatasa tāpasarūpeṇa parāhiṇòta sa bhujaṃgamāna phalapatròdakaṃ gṛhya rājñe nāgò 'tha takṣakaḥ [ta] gacchadhvaṃ yūyama avyagrā rājānaṃ kāryavattayā phalapatròdakaṃ nāma paratigrāhayituṃ nṛpama [sa] te takṣaka samādiṣṭāsa tathā cakrura bhujaṃgamāḥ upaninyusa tathā rājñe darbhāna āpaḥ phalāni ca taca ca sarvaṃ sa rājendraḥ paratijagrāha vīryavāna kṛtvā ca teṣāṃ kāryāṇi gamyatāma itya uvāca tāna gateṣu teṣu nāgeṣu tāpasaca chadma rūpiṣu amātyāna suhṛdaśa caiva paròvāca sa narādhipaḥ bhakṣayantu bhavantò vai savādūnīmāni sarvaśaḥ tāpasaira upanītāni phalāni sahitā mayā tatò rājā sasacivaḥ phalānya ādātuma aicchata yada gṛhītaṃ phalaṃ rājñā tatra kṛmira abhūda aṇuḥ harasvakaḥ kṛṣṇa nayanasa tāmrò varṇena śaunaka sa taṃ gṛhya nṛpaśreṣṭhaḥ sacivāna idama abravīta astama abhyeti savitā viṣāda adya na me bhayama satyavāga astu sa muniḥ kṛmikò māṃ daśatva ayama takṣakò nāma bhūtvā vai tathā parihṛtaṃ bhaveta te cainama anvavartanta mantriṇaḥ kālacòditāḥ evama uktvā sa rājendrò garīvāyāṃ saṃniveśya ha kṛmikaṃ parāhasata tūrṇaṃ mumūrṣura naṣṭacetanaḥ hasanna eva ca bhògena takṣakeṇābhiveṣṭitaḥ tasmāta phalāda viniṣkramya yata tada rājñe niveditama [sa] taṃ tathā mantriṇò dṛṣṭvā bhògena pariveṣṭitama vivarṇavadanāḥ sarve rurudura bhṛśaduḥkhitāḥ taṃ tu nādaṃ tataḥ śarutvā mantriṇasa te paradudruvuḥ apaśyaṃśa caiva te yāntama ākāśe nāgama adbhutama sīmantama iva kurvāṇaṃ nabhasaḥ padmavarcasama takṣakaṃ pannagaśreṣṭhaṃ bhṛśaṃ śòkaparāyaṇāḥ tatasa tu te tadgṛhama agninā vṛtaṃ; paradīpyamānaṃ viṣajena bhòginaḥ bhayāta parityajya diśaḥ parapedire; papāta taca cāśani tāḍitaṃ yathā tatò nṛpe takṣaka tejasā hate; parayujya sarvāḥ paralòkasatkriyāḥ śucira davijò rājapuròhitasa tadā; tathaiva te tasya nṛpasya mantriṇaḥ nṛpaṃ śiśuṃ tasya sutaṃ paracakrire; sametya sarve puravāsinò janāḥ nṛpaṃ yama āhusa tama amitraghātinaṃ; kurupravīraṃ janamejayaṃ janāḥ sa bāla evārya matira nṛpòttamaḥ; sahaiva taira mantripuròhitaisa tadā śaśāsa rājyaṃ kurupuṃgavāgrajò; yathāsya vīraḥ parapitāmahasa tathā tatasa tu rājānama amitratāpanaṃ; samīkṣya te tasya nṛpasya mantriṇaḥ suvarṇavarmāṇama upetya kāśipaṃ; vapuṣṭamārthaṃ varayāṃ paracakramuḥ tataḥ sa rājā paradadau vapuṣṭamāṃ; kurupravīrāya parīkṣya dharmataḥ sa cāpi tāṃ parāpya mudā yutò 'bhavana; na cānyanārīṣu manò dadhe kava cita saraḥsu phulleṣu vaneṣu caiva ha; parasannacetā vijahāra vīryavāna tathā sa rājanya varò vijahrivāna; yathòrvaśīṃ parāpya purā purūravāḥ vapuṣṭamā cāpi varaṃ patiṃ tadā; paratītarūpaṃ samavāpya bhūmipama bhāvena rāmā ramayāṃ babhūva vai; vihārakāleṣva avaròdha sundarī [sa] etasminna eva kāle tu jaratkārura mahātapāḥ cacāra pṛthivīṃ kṛtsnāṃ yatrasāyaṃ gṛhò muniḥ carana dīkṣāṃ mahātejā duścarāma akṛtātmabhiḥ tīrtheṣva āplavanaṃ kurvana puṇyeṣu vicacāra ha vāyubhakṣò nirāhāraḥ śuṣyanna ahara ahara muniḥ sa dadarśa pitṝna garte lambamānāna adhòmukhāna ekatantva avaśiṣṭaṃ vai vīraṇastambama āśritāna taṃ ca tantuṃ śanaira ākhuma ādadānaṃ bilāśrayama nirāhārāna kṛśāna dīnāna garte ''ratāṃsa tarāṇama icchataḥ upasṛtya sa tāna dīnāna dīnarūpò 'bhayabhāṣata ke bhavantò 'valambante vīraṇastambama āśritāḥ durbalaṃ khāditaira mūlaira ākhunā bilavāsinā vīraṇastambake mūlaṃ yada apya ekama iha sathitama tada apya ayaṃ śanaira ākhura ādatte daśanaiḥ śitaiḥ chetsyate 'lapāvaśiṣṭatvāda etada apya acirāda iva tataḥ satha patitārò 'tara garte asminna adhòmukhāḥ tatò me duḥkhama utpannaṃ dṛṣṭvā yuṣmāna adhòmukhāna kṛcchrāma āpadama āpannāna pariyaṃ kiṃ karavāṇi vaḥ tapasò 'saya caturthena tṛtīyenāpi vā punaḥ ardhena vāpi nistartuma āpadaṃ barūta mācirama atha vāpi samagreṇa tarantu tapasā mama bhavantaḥ sarva evāsmāta kāmama evaṃ vidhīyatāma [pitaraha] ṛddhò bhavāna barahma cārī yò nasa tarātuma ihecchati na tu viprāgrya tapasā śakyama etada vayapòhituma asti nasa tāta tapasaḥ phalaṃ paravadatāṃ vara saṃtānaprakṣayāda barahmana patāmò niraye 'śucau lambatāma iha nasa tāta na jañānaṃ paratibhāti vai yena tavāṃ nābhijānīmò lòke vikhyātapauruṣama ṛddhò bhavāna mahābhāgò yò naḥ śòcyāna suduḥkhitāna śòcasya upetya kāruṇyāca chṛṇu ye vai vayaṃ davija yāyāvarā nāma vayama ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ lòkāta puṇyāda iha bharaṣṭāḥ saṃtānaprakṣayāda vibhò paranaṣṭaṃ nasa tapaḥ puṇyaṃ na hi nasa tantura asti vai asti tava ekò 'daya nasa tantuḥ sò 'pi nāsti yathātathā mandabhāgyò 'lapabhāgyānāṃ bandhuḥ sa khila naḥ kule jaratkārura iti khayātò vedavedāṅgapāragaḥ niyatātmā mahātmā ca suvrataḥ sumahātapāḥ tena sama tapasò lòbhāta kṛcchrama āpāditā vayama na tasya bhāryā putrò vā bāndhavò vāsti kaśa cana tasmāla lambāmahe garte naṣṭasaṃjñā haya anāthavata sa vaktavyasa tavayā dṛṣṭvā asmākaṃ nāthavattayā pitarasa te 'valambante garte dīnā adhòmukhāḥ sādhu dārāna kuruṣveti parajāyasveti cābhibhò kulatantura hi naḥ śiṣṭasa tavama evaikasa tapòdhana yata tu paśyasi nò barahmana vīraṇastambama āśritāna eṣò 'samākaṃ kulastamba āsīta savakulavardhanaḥ yāni paśyasi vai barahmana mūlānīhāsya vīrudhaḥ ete nastantavasa tāta kālena paribhakṣitāḥ yata tava etata paśyasi barahmana mūlama asyārdhabhakṣitama tatra lambāmahe sarve sò 'paya ekasa tapa āsthitaḥ yama ākhuṃ paśyasi barahmana kāla eṣa mahābalaḥ sa taṃ tapò rataṃ mandaṃ śanaiḥ kaṣapayate tudana jaratkāruṃ tapò lubdhaṃ mandātmānama acetasama na hi nasa tata tapasa tasya tārayiṣyati sattama chinnamūlāna paribhraṣṭāna kālòpahatacetasaḥ narakapratiṣṭhāna paśyāsmāna yathā duṣkṛtinasa tathā asmāsu patiteṣva atra saha pūrvaiḥ pitāmahaiḥ chinnaḥ kālena sò 'paya atra gantā vai narakaṃ tataḥ tapò vāpya atha vā yajñò yaca cānyata pāvanaṃ mahata tata sarvaṃ na samaṃ tāta saṃtatyeti satāṃ matama sa tāta dṛṣṭvā barūyāsa tavaṃ jaratkāruṃ tapasvinama yathādṛṣṭama idaṃ cāsmai tavayākhyeyama aśeṣataḥ yathā dārāna parakuryāta saputrāṃśa còtpādayeda yathā tathā barahmaṃsa tavayā vācyaḥ sò 'samākaṃ nāthavattayā [sa] etaca charutvā jaratkārura duḥkhaśòkaparāyaṇaḥ uvāca savāna pitṝna duḥkhāda bāṣpasaṃdigdhayā girā ahama eva jaratkāruḥ kilbiṣī bhavatāṃ sutaḥ tada daṇḍaṃ dhārayata me duṣkṛtera akṛtātmanaḥ [pitaraha] putra diṣṭyāsi saṃprāpta imaṃ deśaṃ yadṛcchayā kimarthaṃ ca tavayā barahmana na kṛtò dārasaṃgrahaḥ [ja] mamāyaṃ pitarò nityaṃ hṛdya arthaḥ parivartate ūrdhvaretāḥ śarīraṃ vai parāpayeyama amutra vai evaṃ dṛṣṭvā tu bhavataḥ śakuntāna iva lambataḥ mayā nivartitā buddhira barahmacaryāta pitāmahāḥ kariṣye vaḥ pariyaṃ kāmaṃ nivekṣye nātra saṃśayaḥ sanāmnīṃ yadya ahaṃ kanyāma upalapsye kadā cana bhaviṣyati ca yā kā cida bhaikṣavata savayama udyatā paratigrahītā tāma asmi na bhareyaṃ ca yāma ahama evaṃvidhama ahaṃ kuryāṃ niveśaṃ parāpnuyāṃ yadi anyathā na kariṣye tu satyama etata pitāmahāḥ [sa] evama uktvā tu sa pitṝṃśa cacāra pṛthivīṃ muniḥ na ca sama labhate bhāryāṃ vṛddhò 'yama iti śaunaka yadā nirvedama āpannaḥ pitṛbhiśa còditasa tathā tadāraṇyaṃ sa gatvòccaiśa cukròśa bhṛśaduḥkhitaḥ yāni bhūtāni santīha sathāvarāṇi carāṇi ca antarhitāni vā yāni tāni śṛṇvantu me vacaḥ ugre tapasi vartantaṃ pitaraśa còdayanti māma niviśasveti duḥkhārtāsa teṣāṃ pariyacikīrṣayā niveśārthya akhilāṃ bhūmiṃ kanyā bhaikṣaṃ carāmi bhòḥ daridrò duḥkhaśīlaśa ca pitṛbhiḥ saṃniyòjitaḥ yasya kanyāsti bhūtasya ye mayeha parakīrtitāḥ te me kanyāṃ parayacchantu carataḥ sarvatòdiśama mama kanyā sanāmnī yā bhaikṣavaca còdyatā bhaveta bhareyaṃ caiva yāṃ nāhaṃ tāṃ me kanyāṃ parayacchata tatasa te pannagā ye vai jaratkārau samāhitāḥ tāma ādāya paravṛttiṃ te vāsukeḥ paratyavedayana teṣāṃ śarutvā sa nāgendraḥ kanyāṃ tāṃ samalaṃkṛtāma paragṛhyāraṇyama agamata samīpaṃ tasya pannagaḥ tatra tāṃ bhaikṣavata kanyāṃ parādāta tasmai mahātmane nāgendrò vāsukira barahmana na sa tāṃ paratyagṛhṇata asanāmeti vai matvā bharaṇe cāvicārite mòkṣabhāve sathitaśa cāpi davandvī bhūtaḥ parigrahe tatò nāma sa kanyāyāḥ papraccha bhṛgunaṅgana vāsuke bharaṇaṃ cāsyā na kuryāma itya uvāca ha [sa] vāsukisa tava abravīda vākyaṃ jaratkāruma ṛṣiṃ tadā sanāmā tava kanyeyaṃ savasā me tapasānvitā bhariṣyāmi ca te bhāryāṃ paratīcchemāṃ davijòttama rakṣaṇaṃ ca kariṣye 'sayāḥ sarvaśaktyā tapòdhana paratiśrute tu nāgena bhariṣye bhaginīma iti jaratkārusa tadā veśma bhujagasya jagāma ha tatra mantravidāṃ śareṣṭhasa tapòvṛddhò mahāvrataḥ jagrāha pāṇiṃ dharmātmā vidhimantrapuraskṛtama tatò vāsagṛhaṃ śubhraṃ pannagendrasya saṃmatama jagāma bhāryāma ādāya satūyamānò maharṣibhiḥ śayanaṃ tatra vai kḷptaṃ sapardhyāstaraṇa saṃvṛtama tatra bhāryā sahāyaḥ sa jaratkārura uvāsa ha sa tatra samayaṃ cakre bhāryayā saha sattamaḥ vipriyaṃ me na kartavyaṃ na ca vācyaṃ kadā cana tayajeyama apriye hi tavāṃ kṛte vāsaṃ ca te gṛhe etada gṛhāṇa vacanaṃ mayā yata samudīritama tataḥ paramasaṃvignā savasā nāgapatesa tu sā atiduḥkhānvitā vācaṃ tama uvācaivama astva iti tathaiva sā ca bhartāraṃ duḥkhaśīlama upācarata upāyaiḥ śavetakākīyaiḥ pariyakāmā yaśasvinī ṛtukāle tataḥ sanātā kadā cida vāsukeḥ savasā bhartāraṃ taṃ yathānyāyama upatasthe mahāmunima tatra tasyāḥ samabhavada garbhò javalanasaṃnibhaḥ atīva tapasā yuktò vaiśvānarasamadyutiḥ śuklapakṣe yathā sòmò vayavardhata tathaiva saḥ tataḥ katipayāhasya jaratkārura mahātapāḥ utsaṅge 'sayāḥ śiraḥ kṛtvā suṣvāpa parikhinnavata tasmiṃśa ca supte viprendre savitāstama iyāda girima ahnaḥ parikṣaye barahmaṃsa tataḥ sācintayata tadā vāsukera bhaginī bhītā dharmalòpāna manasvinī kiṃ nu me sukṛtaṃ bhūyāda bhartura utthāpanaṃ na vā duḥkhaśīlò hi dharmātmā kathaṃ nāsyāparādhnuyāma kòpò vā dharmaśīlasya dharmalòpò 'tha vā punaḥ dharmalòpò garīyāna vai sayāda atretya akaròna manaḥ utthāpayiṣye yadya enaṃ dharuvaṃ kòpaṃ kariṣyati dharmalòpò bhaveda asya saṃdhyātikramaṇe dharuvama iti niścitya manasā jaratkārura bhujaṃgamā tama ṛṣiṃ dīptatapasaṃ śayānama analòpamama uvācedaṃ vacaḥ śalakṣṇaṃ tatò madhurabhāṣiṇī uttiṣṭha tavaṃ mahābhāga sūryò 'satama upagacchati saṃdhyāma upāssva bhagavanna apaḥ sapṛṣṭvā yatavrataḥ parāduṣkṛtāgnihòtrò 'yaṃ muhūrtò ramyadāruṇaḥ saṃdhyā paravartate ceyaṃ paścimāyāṃ diśi parabhò evama uktaḥ sa bhagavāña jaratkārura mahātapāḥ bhāryāṃ parasphuramāṇauṣṭha idaṃ vacanama abravīta avamānaḥ parayuktò 'yaṃ tavayā mama bhujaṃgame samīpe te na vatsyāmi gamiṣyāmi yathāgatama na hi tejò 'sati vāmòru mayi supte vibhāvasòḥ astaṃ gantuṃ yathākālama iti me hṛdi vartate na cāpya avamatasyeha vastuṃ ròceta kasya cita kiṃ punara dharmaśīlasya mama vā madvidhasya vā evama uktā jaratkārura bhartrā hṛdayakampanama abravīda bhaginī tatra vāsukeḥ saṃniveśane nāvamānāta kṛtavatī tavāhaṃ paratibòdhanama dharmalòpò na te vipra sayāda itya etata kṛtaṃ mayā uvāca bhāryāma itya uktò jaratkārura mahātapāḥ ṛṣiḥ kòpasamāviṣṭasa tayaktukāmò bhujaṃgamāma na me vāga anṛtaṃ parāha gamiṣye 'haṃ bhujaṃgame samayò haya eṣa me pūrvaṃ tavayā saha mithaḥ kṛtaḥ sukhama asmya uṣitò bhadre barūyāsa tavaṃ bharātaraṃ śubhe itò mayi gate bhīru gataḥ sa bhagavāna iti tavaṃ cāpi mayi niṣkrānte na śòkaṃ kartuma arhasi itya uktā sānavadyāṅgī paratyuvāca patiṃ tadā jaratkāruṃ jaratkāruśa cintāśòkaparāyaṇā bāṣpagadgadayā vācā mukhena pariśuṣyatā kṛtāñjalira varāròhā paryaśrunayanā tataḥ dhairyama ālambya vāmòrura hṛdayena paravepatā na māma arhasi dharmajña parityaktuma anāgasama dharme sathitāṃ sathitò dharme sadā pariyahite ratāma paradāne kāraṇaṃ yaca ca mama tubhyaṃ davijòttama tada alabdhavatīṃ mandāṃ kiṃ māṃ vakṣyati vāsukhiḥ mātṛśāpābhibhūtānāṃ jañātīnāṃ mama sattama apatyama īpṣitaṃ tavattasa taca ca tāvana na dṛśyate tavattò haya apatyalābhena jañātīnāṃ me śivaṃ bhaveta saṃprayògò bhavena nāyaṃ mama mòghasa tavayā davija jañātīnāṃ hitama icchantī bhagavaṃsa tavāṃ parasādaye imama avyaktarūpaṃ me garbhama ādhāya sattama kathaṃ tayaktvā mahātmā sana gantuma icchasya anāgasama evama uktasa tu sa munira bhāryāṃ vacanama abravīta yadya uktama anurūpaṃ ca jaratkārusa tapòdhanaḥ astya eṣa garbhaḥ subhage tava vaiśvānaròpamaḥ ṛṣiḥ paramadharmātmā vedavedāṅgapāragaḥ evama uktvā sa dharmātmā jaratkārura mahāna ṛṣiḥ ugrāya tapase bhūyò jagāma kṛtaniścayaḥ [sa] gatamātraṃ tu bhartāraṃ jaratkārura avedayata bharātusa tavaritama āgamya yathātathyaṃ tapòdhana tataḥ sa bhujaga śareṣṭhaḥ śarutvā sumahada apriyama uvāca bhaginīṃ dīnāṃ tadā dīnataraḥ savayama jānāmi bhadre yata kāryaṃ paradāne kāraṇaṃ ca yata pannagānāṃ hitārthāya putrasa te sayāta tatò yadi sa sarpasatrāta kila nò mòkṣayiṣyati vīryavāna evaṃ pitāmahaḥ pūrvama uktavāna māṃ suraiḥ saha apya asti garbhaḥ subhage tasmāta te munisattamāta na cecchāmya aphalaṃ tasya dārakarma manīṣiṇaḥ kāmaṃ ca mama na nayāyyaṃ paraṣṭuṃ tavāṃ kāryama īdṛśama kiṃ tu kāryagarīyastvāta tatasa tavāhama acūcudama durvāsatāṃ viditvā ca bhartusa te 'titapasvinaḥ nainama anvāgamiṣyāmi kadācida dhi śapeta sa māma ācakṣva bhadre bhartusa tavaṃ sarvama eva viceṣṭitama śalyama uddhara me ghòraṃ bhadre hṛdi cirasthitama jaratkārusa tatò vākyama itya uktā paratyabhāṣata āśvāsayantī saṃtaptaṃ vāsukiṃ pannageśvarama pṛṣṭò mayāpatya hetòḥ sa mahātmā mahātapāḥ astītya udarama uddiśya mamedaṃ gatavāṃśa ca saḥ savaireṣva api na tenāhaṃ samarāmi vitathaṃ kava cita uktapūrvaṃ kutò rājana sāmparāye sa vakṣyati na saṃtāpasa tavayā kāryaḥ kāryaṃ parati bhujaṃgame utpatsyati hi te putrò javalanārkasamadyutiḥ itya uktvā hi sa māṃ bharātara gatò bhartā tapòvanama tasmāda vayetu paraṃ duḥkhaṃ tavedaṃ manasi sathitama etaca charutvā sa nāgendrò vāsukiḥ parayā mudā evama astva iti tada vākyaṃ bhaginyāḥ paratyagṛhṇata sāntvamānārtha dānaiśa ca pūjayā cānurūpayā sòdaryāṃ pūjayāma āsa savasāraṃ pannagòttamaḥ tataḥ sa vavṛdhe garbhò mahātejā raviprabhaḥ yathā sòmò davijaśreṣṭha śuklapakṣòditò divi yathākālaṃ tu sā barahmana parajajñe bhujaga savasā kumāraṃ devagarbhābhaṃ pitṛmātṛbhayāpahama vavṛdhe sa ca tatraiva nāgarājaniveśane vedāṃśa cādhijage sāṅgāna bhārgavāca cayavanātmajāta caritavratò bāla eva buddhisattvaguṇānvitaḥ nāma cāsyābhavata khayātaṃ lòkeṣva āstīka itya uta astītya uktvā gatò yasmāta pitā garbhasthama eva tama vanaṃ tasmāda idaṃ tasya nāmāstīketi viśrutama sa bāla eva tatrasthaśa caranna amitabuddhimāna gṛhe pannagarājasya parayatnāta paryarakṣyata bhagavāna iva deveśaḥ śūlapāṇira hiraṇyadaḥ vivardhamānaḥ sarvāṃsa tāna pannagāna abhyaharṣayata [ṣa] yada apṛcchata tadā rājā mantriṇò janamejayaḥ pituḥ savargagatiṃ tana me vistareṇa punara vada [sa] śṛṇu barahmana yathā pṛṣṭā mantriṇò nṛpatesa tadā ākhyātavantasa te sarve nidhanaṃ tatparikṣitaḥ [ja] jānanti tu bhavantasa tada yathāvṛttaḥ pitā mama āsīda yathā ca nidhanaṃ gataḥ kāle mahāyaśāḥ śarutvā bhavata sakāśāda dhi pitura vṛttama aśeṣataḥ kalyāṇaṃ paratipatsyāmi viparītaṃ na jātucita [sa] mantriṇò 'thābruvana vākyaṃ pṛṣṭāsa tena mahātmanā sarvadharmavidaḥ parājñā rājānaṃ janamejayama dharmātmā ca mahātmā ca parajā pālaḥ pitā tava āsīda iha yathāvṛttaḥ sa mahātmā śṛṇuṣva tata cāturvarṇyaṃ savadharmasthaṃ sa kṛtvā paryarakṣata dharmatò dharmavida rājā dharmò vigrahavāna iva rarakṣa pṛthivīṃ devīṃ śarīmāna atulavikramaḥ daveṣṭārasa tasya naivāsana sa ca na daveṣṭi kaṃ cana samaḥ sarveṣu bhūteṣu parajāpatira ivābhavata barāhmaṇāḥ kaṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśa caiva savakarmasu sathitāḥ sumanasò rājaṃsa tena rājñā savanuṣṭhitāḥ vidhavānātha kṛpaṇāna vikalāṃśa ca babhāra saḥ sudarśaḥ sarvabhūtānāma āsīta sòma ivāparaḥ tuṣṭapuṣṭajanaḥ śarīmāna satyavāga dṛḍhavikramaḥ dhanurvede ca śiṣyò 'bhūna nṛpaḥ śāradvatasya saḥ gòvindasya pariyaśa cāsīta pitā te janamejaya lòkasya caiva sarvasya pariya āsīna mahāyaśāḥ parikṣīṇeṣu kuruṣu uttarāyāma ajāyata parikṣida abhavata tena saubhadrasyātmajò balī rājadharmārthakuśalò yuktaḥ sarvaguṇaira nṛpaḥ jitendriyaśa cātmavāṃśa ca medhāvī vṛddhasevitaḥ ṣaḍa vargavina mahābuddhira nītidharmavida uttamaḥ parajā imāsa tava pitā ṣaṣṭiṃ varṣāṇya apālayata tatò diṣṭāntama āpannaḥ sarpeṇānativartitama tatasa tavaṃ puruṣaśreṣṭha dharmeṇa paratipedivāna idaṃ varṣasahasrāya rājyaṃ kuru kulāgatama bāla evābhijātò 'si sarvabhūtānupālakaḥ [ja] nāsmina kule jātu babhūva rājā; yò na parajānāṃ hitakṛta pariyaśa ca viśeṣataḥ parekṣya pitāmahānāṃ; vṛttaṃ mahada vṛttaparāyaṇānāma kathaṃ nidhanama āpannaḥ pitā mama tathāvidhaḥ ācakṣadhvaṃ yathāvana me śaròtuma icchāmi tattvataḥ [sa] evaṃ saṃcòditā rājñā mantriṇasa te narādhipama ūcuḥ sarve yathāvṛttaṃ rājñaḥ pariyahite ratāḥ babhūva mṛgayā śīlasa tava rājana pitā sadā yathā pāṇḍura mahābhāgò dhanurdhara varò yudhi asmāsva āsajya sarvāṇi rājakāryāṇya aśeṣataḥ sa kadā cida vanacarò mṛgaṃ vivyādha patriṇā viddhvā cānvasarata tūrṇaṃ taṃ mṛgaṃ gahane vane padātira baddhanistriṃśasa tatāyudha kalāpavāna na cāsasāda gahane mṛgaṃ naṣṭaṃ pitā tava pariśrāntò vayaḥsthaśa ca ṣaṣṭivarṣò jarānvitaḥ kaṣudhitaḥ sa mahāraṇye dadarśa munima antike sa taṃ papraccha rājendrò muniṃ mauna varatānvitama na ca kiṃ cida uvācainaṃ sa muniḥ pṛcchatò 'pi sana tatò rājā kaṣuca charamārtasa taṃ muniṃ sathāṇuvata sathitama mauna varatadharaṃ śāntaṃ sadyò manyuvaśaṃ yayau na bubòdha hi taṃ rājā mauna varatadharaṃ munima sa taṃ manyusamāviṣṭò dharṣayāma āsa te pitā mṛtaṃ sarpaṃ dhanuṣkòṭyā samutkṣipya dharātalāta tasya śuddhātmanaḥ parādāta sakandhe bharatasattama na còvāca sa medhāvī tama athò sādhva asādhu vā tasthau tathaiva cākrudhyana sarpaṃ sakandhena dhārayana [mantriṇaha] tataḥ sa rājā rājendra sakandhe tasya bhujaṃgamama muneḥ kaṣuta kaṣāma āsajya savapuraṃ punara āyayau ṛṣesa tasya tu putrò 'bhūda gavi jātò mahāyaśāḥ śṛṅgī nāma mahātejāsa tigmavīryò 'tikòpanaḥ barahmāṇaṃ sò 'bhayupāgamya muniḥ pūjāṃ cakāra ha anujñātò gatasa tatra śṛṅgī śuśrāva taṃ tadā sakhyuḥ sakāśāta pitaraṃ pitrā te dharṣitaṃ tathā mṛtaṃ sarpaṃ samāsaktaṃ pitrā te janamejaya vahantaṃ kuruśārdūla sakandhenānapakāriṇama tapasvinama atīvātha taṃ munipravaraṃ nṛpa jitendriya viśuddhaṃ ca sathitaṃ karmaṇya athādbhute tapasā dayòtitātmānaṃ saveṣva aṅgeṣu yataṃ tathā śubhācāraṃ śubhakathaṃ susthiraṃ tama alòlupama akṣudrama anasūyaṃ ca vṛddhaṃ mauna varate sathitama śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ pitrā viprakṛtaṃ tava śaśāpātha sa taca charutvā pitaraṃ te ruṣānvitaḥ ṛṣeḥ putrò mahātejā bālò 'pi sathaviraira varaḥ sa kaṣiprama udakaṃ sapṛṣṭvā ròṣāda idama uvāca ha pitaraṃ te 'bhisaṃdhāya tejasā parajvalanna iva anāgasi gurau yò me mṛtaṃ sarpama avāsṛjata taṃ nāgasa takṣakaḥ karuddhasa tejasā sādayiṣyati saptarātrāda itaḥ pāpaṃ paśya me tapasò balama itya uktvā parayayau tatra pitā yatrāsya sò 'bhavata dṛṣṭvā ca pitaraṃ tasmai śāpaṃ taṃ paratyavedayata sa cāpi muniśārdūlaḥ pareṣayāma āsa te pituḥ śaptò 'si mama putreṇa yattò bhava mahīpate takṣakasa tavāṃ mahārāja tejasā sādayiṣyati śarutvā tu tada vacò ghòraṃ pitā te janamejaya yattò 'bhavata paritrastasa takṣakāta pannagòttamāta tatasa tasmiṃsa tu divase saptame samupasthite rājñaḥ samīpaṃ barahmarṣiḥ kāśyapò gantuma aicchata taṃ dadarśātha nāgendraḥ kāśyapaṃ takṣakasa tadā tama abravīta pannagendraḥ kāśyapaṃ tavaritaṃ varajana kava bhavāṃsa tavaritò yāti kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣati [ka] yatra rājā kuruśreṣṭhaḥ parikṣina nāma vai davijaḥ takṣakeṇa bhujaṃgena dhakṣyate kila tatra vai gacchāmya ahaṃ taṃ tavaritaḥ sadyaḥ kartuma apajvarama mayābhipannaṃ taṃ cāpi na sarpò dharṣayiṣyati [ta] kimarthaṃ taṃ mayā daṣṭaṃ saṃjīvayituma icchasi barūhi kāmama ahaṃ te 'daya dadmi savaṃ veśma gamyatāma [mantriṇaha] dhanalipsura ahaṃ tatra yāmītya uktaśa ca tena saḥ tama uvāca mahātmānaṃ mānayaña śalakṣṇayā girā yāvada dhanaṃ parārthayase tasmāda rājñasa tatò 'dhikama gṛhāṇa matta eva tavaṃ saṃnivartasva cānagha sa evama uktò nāgena kāśyapò davipadāṃ varaḥ labdhvā vittaṃ nivavṛte takṣakāda yāvada īpsitama tasmina paratigate vipre chadmanòpetya takṣakaḥ taṃ nṛpaṃ nṛpatiśreṣṭha pitaraṃ dhārmikaṃ tava parāsādasthaṃ yattama api dagdhavāna viṣavahninā tatasa tavaṃ puruṣavyāghra vijayāyābhiṣecitaḥ etada dṛṣṭaṃ śarutaṃ cāpi yathāvana nṛpasattama asmābhira nikhilaṃ sarvaṃ kathitaṃ te sudāruṇama śarutvā caitaṃ nṛpaśreṣṭha pārthivasya parābhavama asya carṣera uttaṅkasya vidhatsva yada anantarama [ja] etata tu śaròtuma icchāmi aṭavyāṃ nirjane vane saṃvādaṃ pannagendrasya kāśyapasya ca yata tadā kena dṛṣṭaṃ śarutaṃ cāpi bhavatāṃ śaròtrama āgatama śarutvā cātha vidhāsyāmi pannagāntakarīṃ matima [ma] śṛṇu rājana yathāsmākaṃ yenaitata kathitaṃ purā samāgamaṃ davijendrasya pannagendrasya cādhvani tasmina vṛkṣe naraḥ kaśa cida indhanārthāya pārthiva vicinvana pūrvama ārūḍhaḥ śuṣkaśākhaṃ vanaspatima abudhyamānau taṃ tatra vṛkṣasthaṃ pannagadvijau sa tu tenaiva vṛkṣeṇa bhasmībhūtò 'bhavata tadā davija parabhāvāda rājendra jīvitaḥ savanaspatiḥ tena gatvā nṛpaśreṣṭha nagare 'samina niveditama yathāvṛttaṃ tu tata sarvaṃ takṣakasya davijasya ca etata te kathitaṃ rājana yathāvṛttaṃ yathā śarutama śarutvā tu nṛpaśārdūla parakuruṣva yathepsitama [sa] mantriṇāṃ tu vacaḥ śarutvā sa rājā janamejayaḥ paryatapyata duḥkhārtaḥ paratyapiṃṣata kare karama niḥśvāsama uṣṇama asakṛda dīrghaṃ rājīvalòcanaḥ mumòcāśrūṇi ca tadā netrābhyāṃ paratataṃ nṛpaḥ uvāca ca mahīpālò duḥkhaśòkasamanvitaḥ śarutvaitada bhavatāṃ vākyaṃ pitura me savargatiṃ parati niściteyaṃ mama matira yā vai tāṃ me nibòdhata anantarama ahaṃ manye takṣakāya durātmane paratikartavyama itya eva yena me hiṃsitaḥ pitā ṛṣera hi śṛṅgera vacanaṃ kṛtvā dagdhvā ca pārthivama yadi gaccheda asau pāpò nanu jīveta pitā mama parihīyeta kiṃ tasya yadi jīveta sa pārthivaḥ kāśyapasya parasādena mantriṇāṃ sunayena ca sa tu vāritavāna mòhāta kāśyapaṃ davijasattamama saṃjijīvayiṣuṃ parāptaṃ rājānama aparājitama mahāna atikramò haya eṣa takṣakasya durātmanaḥ davijasya yò 'dadada daravyaṃ mā nṛpaṃ jīvayeda iti uttaṅkasya pariyaṃ kurvanna ātmanaśa ca mahata pariyama bhavatāṃ caiva sarveṣāṃ yāsyāmya apacitiṃ pituḥ [sa] evama uktvā tataḥ śarīmāna mantribhiśa cānumòditaḥ āruròha paratijñāṃ sa sarpasatrāya pārthivaḥ barahmana bharataśārdūlò rājā pārikṣitasa tadā puròhitama athāhūya ṛtvijaṃ vasudhādhipaḥ abravīda vākyasaṃpannaḥ saṃpada arthakaraṃ vacaḥ yò me hiṃsitavāṃsa tātaṃ takṣakaḥ sa durātmavāna paratikuryāṃ yathā tasya tada bhavantò baruvantu me api tata karma viditaṃ bhavatāṃ yena pannagama takṣakaṃ saṃpradīpte 'ganau parāpsye 'haṃ sahabāndhavama yathā tena pitā mahyaṃ pūrvaṃ dagdhò viṣāgninā tathāhama api taṃ pāpaṃ dagdhuma icchāmi pannagama [ratvijaha] asti rājana mahata satraṃ tavadarthaṃ devanirmitama sarpasatrama iti khayātaṃ purāṇe kathyate nṛpa āhartā tasya satrasya tavana nānyò 'sati narādhipa iti paurāṇikāḥ parāhura asmākaṃ cāsti sa karatuḥ [sa] evama uktaḥ sa rājarṣira mene sarpaṃ hi takṣakama hutāśanamukhaṃ dīptaṃ paraviṣṭama iti sattama tatò 'baravīna mantravidasa tāna rājā barāhmaṇāṃsa tadā āhariṣyāmi tata satraṃ saṃbhārāḥ saṃbhriyantu me tatasa te ṛtvijasa tasya śāstratò davijasattama deśaṃ taṃ māpayāma āsura yajñāyatana kāraṇāta yathāvaja jañānaviduṣaḥ sarve buddhyā paraṃ gatāḥ ṛddhyā paramayā yuktama iṣṭaṃ davijagaṇāyutama parabhūtadhanadhānyāḍhyama ṛtvigbhiḥ suniveśitama nirmāya cāpi vidhivada yajñāyatanama īpsitama rājānaṃ dīkṣayāma āsuḥ sarpasatrāptaye tadā idaṃ cāsīta tatra pūrvaṃ sarpasatre bhaviṣyati nimittaṃ mahada utpannaṃ yajñavighna karaṃ tadā yajñasyāyatane tasmina kariyamāṇe vacò 'baravīta sathapatira buddhisaṃpannò vāstu vidyā viśāradaḥ itya abravīta sūtradhāraḥ sūtaḥ paurāṇikasa tadā yasmina deśe ca kāle ca māpaneyaṃ paravartitā barāhmaṇaṃ kāraṇaṃ kṛtvā nāyaṃ saṃsthāsyate karatuḥ etaca charutvā tu rājā sa parāga dīkṣā kālama abravīta kaṣattāraṃ neha me kaśa cida ajñātaḥ paraviśeda iti tataḥ karma paravavṛte sarpasatre vidhānataḥ paryakrāmaṃśa ca vidhivata save save karmaṇi yājakāḥ paridhāya kṛṣṇa vāsāṃsi dhūmasaṃrakta lòcanāḥ juhuvura mantravaca caiva samiddhaṃ jātavedasama kampayantaśa ca sarveṣāma uragāṇāṃ manāṃsi te sarpāna ājuhuvusa tatra sarvāna agnimukhe tadā tataḥ sarpāḥ samāpetuḥ paradīpte havyavāhane viveṣṭamānāḥ kṛpaṇā āhvayantaḥ parasparama visphurantaḥ śavasantaśa ca veṣṭayantasa tathā pare pucchaiḥ śiròbhiśa ca bhṛśaṃ citrabhānuṃ parapedire śavetāḥ kṛṣṇāśa ca nīlāśa ca sathavirāḥ śiśavasa tathā ruvantò bhairavāna nādāna petura dīpte vibhāvasau evaṃ śatasahasrāṇi parayutānya arbudāni ca avaśāni vinaṣṭāni pannagānāṃ davijòttama indurā iva tatrānye hastihastā ivāpare mattā iva ca mātaṅgā mahākāyā mahābalāḥ uccāvacāśa ca bahavò nānāvarṇā viṣòlbaṇāḥ ghòrāśa ca parighaprakhyā danda śūkā mahābalāḥ parapetura agnāva uragā mātṛvāga daṇḍapīḍitāḥ [ṣa] sarpasatre tadā rājñaḥ pāṇḍaveyasya dhīmataḥ janamejayasya ke tava āsanna ṛtvijaḥ paramarṣayaḥ ke sadasyā babhūvuśa ca sarpasatre sudāruṇe viṣādajanane 'tayarthaṃ pannagānāṃ mahābhaye sarvaṃ vistaratasa tāta bhavāña śaṃsituma arhati sarpasatra vidhānajñā vijñeyāsa te hi sūtaja [sūta] hanta te kathayiṣyāmi nāmānīha manīṣiṇāma ye ṛtvijaḥ sadasyāśa ca tasyāsana nṛpatesa tadā tatra hòtā babhūvātha barāhmaṇaśa caṇḍabhārgavaḥ cayavanasyānvaye jātaḥ khayātò vedavidāṃ varaḥ udgātā barāhmaṇò vṛddhò vidvāna kautsārya jaiminiḥ barahmābhavaca chārṅga ravò adhvaryura bòdha piṅgalaḥ sadasyaśa cābhavada vayāsaḥ putra śiṣyasahāyavāna uddālakaḥ śamaṭhakaḥ śavetaketuśa ca pañcamaḥ asitò devalaśa caiva nāradaḥ parvatasa tathā ātreyaḥ kuṇḍa jaṭharò davijaḥ kuṭi ghaṭasa tathā vātsyaḥ śarutaśravā vṛddhasa tapaḥsvādhyāyaśīlavāna kahòḍò deva śarmā ca maudgalyaḥ śama saubharaḥ ete cānye ca bahavò barāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ sadasyā abhavaṃsa tatra satre pārikṣitasya ha juhvatsva ṛtvikṣva atha tadā sarpasatre mahākratau ahayaḥ parāpataṃsa tatra ghòrāḥ parāṇibhayāvahāḥ vasā medò vahāḥ kulyā nāgānāṃ saṃpravartitāḥ vavau gandhaśa ca tumulò dahyatāma aniśaṃ tadā patatāṃ caiva nāgānāṃ dhiṣṭhitānāṃ tathāmbare aśrūyatāniśaṃ śabdaḥ pacyatāṃ cāgninā bhṛśama takṣakasa tu sa nāgendraḥ puraṃdara niveśanama gataḥ śarutvaiva rājānaṃ dīkṣitaṃ janamejayama tataḥ sarvaṃ yathāvṛttama ākhyāya bhujagòttamaḥ agacchaca charaṇaṃ bhīta āgaḥ kṛtvā puraṃdarama tama indraḥ parāha suprītò na tavāstīha takṣaka bhayaṃ nāgendra tasmāda vai sarpasatrāta kathaṃ cana parasāditò mayā pūrvaṃ tavārthāya pitāmahaḥ tasmāta tava bhayaṃ nāsti vayetu te mānasò javaraḥ evama āśvāsitasa tena tataḥ sa bhujagòttamaḥ uvāsa bhavane tatra śakrasya muditaḥ sukhī ajasraṃ nipatatsva agnau nāgeṣu bhṛśaduḥkhitaḥ alpaśeṣa parīvārò vāsukiḥ paryatapyata kaśmalaṃ cāviśada ghòraṃ vāsukiṃ pannageśvarama sa ghūrṇamāna hṛdayò bhaginīma idama abravīta dahyante 'ṅagāni me bhadre diśò na paratibhānti ca sīdāmīva ca saṃmòhāda ghūrṇatīva ca me manaḥ dṛṣṭira bharamati me 'tīva hṛdayaṃ dīryatīva ca patiṣyāmya avaśò 'dayāhaṃ tasmina dīpte vibhāvasau pārikṣitasya yajñò 'sau vartate 'samaja jighāṃsayā vayaktaṃ mayāpi gantavyaṃ pitṛrāja niveśanama ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptò yadarthama asi me savasaḥ jaratkāròḥ purā dattā sā tarāhya asmāna sabāndhavāna āstīkaḥ kila yajñaṃ taṃ vartantaṃ bhujagòttame paratiṣetsyati māṃ pūrvaṃ savayama āha pitāmahaḥ tada vatse barūhi vatsaṃ savaṃ kumāraṃ vṛddhasaṃmatama mamādya tavaṃ sabhṛtyasya mòkṣārthaṃ veda vittamama [sa] tata āhūya putraṃ savaṃ jaratkārura bhujaṃgamā vāsukera nāgarājasya vacanāda idama abravīta ahaṃ tava pituḥ putrabhrātrā dattā nimittataḥ kālaḥ sa cāyaṃ saṃprāptasa tata kuruṣva yathātathama [āstīka] kiṃnimittaṃ mama pitura dattā tavaṃ mātulena me tana mamācakṣva tattvena śarutvā kartāsmi tata tathā [sa] tata ācaṣṭa sā tasmai bāndhavānāṃ hitaiṣiṇī bhaginī nāgarājasya jaratkārura aviklavā bhujagānāma aśeṣāṇāṃ mātā kadrūra iti śarutiḥ tayā śaptā ruṣitayā sutā yasmāna nibòdha tata ucchaiḥ śaravāḥ sò 'śavarājò yana mithyā na kṛtò mama vinatā nimittaṃ paṇite dāsabhāvāya putrakāḥ janamejayasya vò yajñe dhakṣyatya anilasārathiḥ tatra pañcatvama āpannāḥ paretalòkaṃ gamiṣyatha tāṃ ca śaptavatīma evaṃ sākṣāla lòkapitāmahaḥ evama astva iti tada vākyaṃ paròvācānumumòda ca vāsukiśa cāpi taca charutvā pitāmahavacasa tadā amṛte mathite tāta devāña śaraṇama īyivāna siddhārthāśa ca surāḥ sarve parāpyāmṛtama anuttamama bharātaraṃ me puraskṛtya parajāpatima upāgamana te taṃ parasādayāma āsura devāḥ sarve pitāmahama rājñā vāsukinā sārdhaṃ sa śāpò na bhaveda iti vāsukira nāgarājò 'yaṃ duḥkhitò jañātikāraṇāta abhiśāpaḥ sa mātrāsya bhagavana na bhaveda iti [bara] jaratkārura jaratkāruṃ yāṃ bhāryāṃ samavāpsyati tatra jātò davijaḥ śāpāda bhujagāna mòkṣayiṣyati [ja] etaca charutvā tu vacanaṃ vāsukiḥ pannageśvaraḥ parādāna māma amaraprakhya tava pitre mahātmane parāga evānāgate kāle tatra tavaṃ mayya ajāyathāḥ ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptò bhayāna nasa tarātuma arhasi bharātaraṃ caiva me tasmāta tarātuma arhasi pāvakāta amòghaṃ naḥ kṛtaṃ tata sayāda yada ahaṃ tava dhīmate pitre dattā vimòkṣārthaṃ kathaṃ vā putra manyase [sa] evama uktasa tathetya uktvā sa āstīkò mātaraṃ tadā abravīda duḥkhasaṃtaptaṃ vāsukiṃ jīvayanna iva ahaṃ tavāṃ mòkṣayiṣyāmi vāsuke pannagòttama tasmāca chāpāna mahāsattvasatyama etada baravīmi te bhava savasthamanā nāga na hi te vidyate bhayama parayatiṣye tathā saumya yathā śareyò bhaviṣyati na me vāga anṛtaṃ parāha savaireṣva api kutò 'nayathā taṃ vai nṛpa varaṃ gatvā dīkṣitaṃ janamejayama vāgbhira maṅgalayuktābhisa tòṣayiṣye 'daya mātula yathā sa yajñò nṛpatera nirvartiṣyati sattama sa saṃbhāvaya nāgendra mayi sarvaṃ mahāmate na te mayi manò jātu mithyā bhavituma arhati [va] āstīka parighūrṇāmi hṛdayaṃ me vidīryate diśaśa ca na parajānāmi barahmadaṇḍanipīḍitaḥ [ā] na saṃtāpasa tavayā kāryaḥ kathaṃ cita pannagòttama dīptadāgneḥ samutpannaṃ nāśayiṣyāmi te bhayama barahmadaṇḍaṃ mahāghòraṃ kālāgnisamatejasama nāśayiṣyāmi mātratvaṃ bhayaṃ kārṣīḥ kathaṃ cana [sa] tataḥ sa vāsukera ghòrama apanīya manò javarama ādhāya cātmanò 'ṅageṣu jagāma tavaritò bhṛśama janamejayasya taṃ yajñaṃ sarvaiḥ samuditaṃ guṇaiḥ mòkṣāya bhujagendrāṇāma āstīkò davijasattamaḥ sa gatvāpaśyada āstīkò yajñāyatanama uttamama vṛtaṃ sadasyaira bahubhiḥ sūryavahni samaprabhaiḥ sa tatra vāritò davāḥsthaiḥ paraviśana davijasattamaḥ abhituṣṭāva taṃ yajñaṃ paraveśārthī davijòttamaḥ [ā] sòmasya yajñò varuṇasya yajñaḥ; parajāpatera yajña āsīta parayāge tathā yajñò 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita savasti nò 'satu pariyebhyaḥ śakrasya yajñaḥ śatasaṃkhya uktasa; tathāparasa tulyasaṃkhyaḥ śataṃ vai tathā yajñò 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita savasti nò 'satu pariyebhyaḥ yamasya yajñò hari medhasaśa ca; yathā yajñò ranti devasya rājñaḥ tathā yajñò 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita savasti nò 'satu pariyebhyaḥ gayasya yajñaḥ śaśabindòśa ca rājñò; yajñasa tathā vaiśravaṇasya rājñaḥ tathā yajñò 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita savasti nò 'satu pariyebhyaḥ nṛgasya yajñasa tava ajamīḍhasya cāsīda; yathā yajñò dāśaratheśa ca rājñaḥ tathā yajñò 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita savasti nò 'satu pariyebhyaḥ yajñaḥ śarutò nò divi deva sūnòra; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ tathā yajñò 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita savasti nò 'satu pariyebhyaḥ kṛṣṇasya yajñaḥ satyavatyāḥ sutasya; savayaṃ ca karma paracakāra yatra tathā yajñò 'yaṃ tava bhāratāgrya; pārikṣita savasti nò 'satu pariyebhyaḥ ime hi te sūryahutāśavarcasaḥ; samāsate vṛtrahaṇaḥ karatuṃ yathā naiṣāṃ jañānaṃ vidyate jañātuma adya; dattaṃ yebhyò na paraṇaśyeta kathaṃ cita ṛtvika samò nāsti lòkeṣu caiva; davaipāyaneneti viniścitaṃ me etasya śiṣyā hi kaṣitiṃ caranti; sarvarvijaḥ karmasu saveṣu dakṣāḥ vibhāvasuśa citrabhānura mahātmā; hiraṇyaretā viśvabhuka kṛṣṇa vartmā paradakṣiṇāvartaśikhaḥ paradīptò; havyaṃ tavedaṃ hutabhuga vaṣṭi devaḥ neha tavadanyò vidyate jīvalòke; samò nṛpaḥ pālayitā parajānāma dhṛtyā ca te parītamanāḥ sadāhaṃ; tavaṃ vā rājā dharmarājò yamò vā śakraḥ sākṣāda vajrapāṇira yatheha; tarātā lòke 'samiṃsa tavaṃ tatheha parajānāma matasa tavaṃ naḥ puruṣendreha lòke; na ca tavadanyò gṛhapatira asti yajñe khaṭvāṅganābhāga dilīpa kalpò; yayāti māndhātṛsamaprabhāvaḥ ādityatejaḥ paratimānatejā; bhīṣmò yathā bharājasi suvratasa tavama vālmīkivata te nibhṛtaṃ sudhairyaṃ; vasiṣṭhavata te niyataśa ca kòpaḥ parabhutvama indreṇa samaṃ mataṃ me; dayutiśa ca nārāyaṇavada vibhāti yamò yathā dharmaviniścayajñaḥ; kṛṣṇò yathā sarvaguṇòpapannaḥ śariyāṃ nivāsò 'si yathā vasūnāṃ; nidhāna bhūtò 'si tathā karatūnāma dambhòdbhavenāsi samò balena; rāmò yathā śastravida astravica ca aurva taritābhyāma asi tulyatejā; duṣprekṣaṇīyò 'si bhagīrathò vā [sa] evaṃ satutāḥ sarva eva parasannā; rājā sadasyā ṛtvijò havyavāhaḥ teṣāṃ dṛṣṭvā bhāvitānīṅgitāni; paròvāca rājā janamejayò 'tha [ja] bālò vākyaṃ sathavira iva parabhāṣate; nāyaṃ bālaḥ sathavirò 'yaṃ matò me icchāmya ahaṃ varama asmai paradātuṃ; tana me viprā vitaradhvaṃ sametāḥ [sadasyāha] bālò 'pi viprò mānya eveha rājñāṃ; yaśa cāvidvāna yaśa ca vidvāna yathāvata sarvāna kāmāṃsa tavatta eṣò 'rahate 'daya; yathā ca nasa takṣaka eti śīghrama [sa] vayāhartukāme varade nṛpe davijaṃ; varaṃ vṛṇīṣveti tatò 'bhayuvāca hòtā vākyaṃ nātihṛṣṭāntara ātmā; karmaṇya asmiṃsa takṣakò naiti tāvata [ja] yathā cedaṃ karma samāpyate me; yathā ca nasa takṣaka eti śīghrama tathā bhavantaḥ parayatantu sarve; paraṃ śaktyā sa hi me vidviṣāṇaḥ [ratvijaha] yathāśāstrāṇi naḥ parāhura yathā śaṃsati pāvakaḥ indrasya bhavane rājaṃsa takṣakò bhayapīḍitaḥ [sa] yathā sūtò lòhitākṣò mahātmā; paurāṇikò veditavāna purastāta sa rājānaṃ parāha pṛṣṭasa tadānīṃ; yathāhura viprāsa tadvada etana nṛdeva purāṇama āgamya tatò baravīmya ahaṃ; dattaṃ tasmai varama indreṇa rājana vaseha tavaṃ matsakāśe suguptò; na pāvakasa tavāṃ paradahiṣyatīti etaca charutvā dīkṣitasa tapyamāna; āste hòtāraṃ còdayana karmakāle hòtā ca yattaḥ sa juhāva mantraira; athò indraḥ savayama evājagāma vimānama āruhya mahānubhāvaḥ; sarvaira devaiḥ parisaṃstūyamānaḥ balāhakaiśa cāpya anugamyamānò; vidyādharaira apsarasāṃ gaṇaiśa ca tasyòttarīye nihitaḥ sa nāgò; bhayòdvignaḥ śarma naivābhyagacchata tatò rājā mantravidò 'baravīta punaḥ; karuddhò vākyaṃ takṣakasyāntama icchana indrasya bhavane viprā yadi nāgaḥ sa takṣakaḥ tama indreṇaiva sahitaṃ pātayadhvaṃ vibhāvasau [ratvijaha] ayama āyāti vai tūrṇaṃ takṣakasa te vaśaṃ nṛpa śarūyate 'saya mahāna nādò ruvatò bhairavaṃ bhayāta nūnaṃ muktò vajrabhṛtā sa nāgò; bharaṣṭaśa cāṅkāna mantravisrasta kāyaḥ ghūrṇanna ākāśe naṣṭasaṃjñò 'bhayupaiti; tīvrāna niḥśvāsāna niḥśvasana pannagendraḥ vartate tava rājendra karmaitada vidhivata parabhò asmai tu davijamukhyāya varaṃ tavaṃ dātuma arhasi [ja] bālābhirūpasya tavāprameya; varaṃ parayacchāmi yathānurūpama vṛṇīṣva yata te 'bhimataṃ hṛdi sathitaṃ; tata te paradāsyāmya api ceda adeyama [sa] patiṣyamāṇe nāgendre takṣake jātavedasi idama antarama itya evaṃ tadāstīkò 'bhayacòdayata varaṃ dadāsi cena mahyaṃ vṛṇòmi janamejaya satraṃ te viramatva etana na pateyura ihòragāḥ evama uktasa tatò rājā barahmana pārikṣitasa tadā nātihṛṣṭamanā vākyama āstīkama idama abravīta suvarṇaṃ rajataṃ gāśa ca yaca cānyana manyase vibhò tata te dadyāṃ varaṃ vipra na nivarteta karatura mama [ā] suvarṇaṃ rajataṃ gāśa ca na tavāṃ rājana vṛṇòmya ahama satraṃ te viramatva etata savasti mātṛkulasya naḥ [sa] āstīkenaivama uktasa tu rājā pārikṣitasa tadā punaḥ punara uvācedama āstīkaṃ vadatāṃ varama anyaṃ varaya bhadraṃ te varaṃ davija varòttama ayācata na cāpya anyaṃ varaṃ sa bhṛgunandana tatò vedavidasa tatra sadasyāḥ sarva eva tama rājānama ūcuḥ sahitā labhatāṃ barāhmaṇò varama [ṣa] ye sarpāḥ sarpasatre 'samina patitā havyavāhane teṣāṃ nāmāni sarveṣāṃ śaròtuma icchāmi sūtaja [sa] sahasrāṇi bahūnya asmina parayutānya arbudāni ca na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ bahutvāda vedavittama yathā samṛtitu nāmāni pannagānāṃ nibòdha me ucyamānāni mukhyānāṃ hutānāṃ jātavedasi vāsukeḥ kulajāṃsa tāvata paradhānyena nibòdha me nīlaraktāna sitāna ghòrāna mahākāyāna viṣòlbaṇāna kòṭikò mānasaḥ pūrṇaḥ sahaḥ paulò halīsakaḥ picchilaḥ kòṇapaśa cakraḥ kòṇa vegaḥ parakālanaḥ hiraṇyavāhaḥ śaraṇaḥ kakṣakaḥ kāladantakaḥ ete vāsukijā nāgāḥ paraviṣṭā havyavāhanama takṣakasya kule jātāna paravakṣyāmi nibòdha tāna pucchaṇḍakò maṇḍalakaḥ piṇḍa bhettā rabheṇakaḥ ucchikhaḥ surasò daraṅgò balaheḍò viròhaṇaḥ śilī śala karò mūkaḥ sukumāraḥ paravepanaḥ mudgaraḥ śaśaròmā ca sumanā vegavāhanaḥ ete takṣakajā nāgāḥ paraviṣṭā havyavāhanama pārāvataḥ pāriyātraḥ pāṇḍarò hariṇaḥ kṛśaḥ vihaṃgaḥ śarabhò mòdaḥ paramòdaḥ saṃhatāṅgadaḥ airāvata kulāda ete paraiviṣṭā havyavāhanama kauravya kulajāna nāgāña śṛṇu me davijasattama aiṇḍilaḥ kuṇḍalò muṇḍò veṇi sakandhaḥ kumārakaḥ bāhukaḥ śṛṅgavegaśa ca dhūrtakaḥ pātapātarau dhṛtarāṣṭra kule jātāña śṛṇu nāgāna yathātathama kīrtyamānāna mayā barahmana vātavegāna viṣòlbaṇāna śaṅkukarṇaḥ piṅgalakaḥ kuṭhāra mukhamecakau pūrṇāṅgadaḥ pūrṇamukhaḥ parahasaḥ śakunira hariḥ āmāhaṭhaḥ kòmaṭhakaḥ śavasanò mānavò vaṭaḥ bhairavò muṇḍavedāṅgaḥ piśaṅgaśa còdra pāragaḥ ṛṣabhò vegavāna nāma piṇḍāraka mahāhanū raktāṅgaḥ sarvasāraṅgaḥ samṛddhaḥ pāṭa rākṣasau varāhakò vāraṇakaḥ sumitraśa citravedakaḥ parāśarasa taruṇakò maṇiskandhasa tathāruṇiḥ iti nāgā mayā barahmana kīrtitāḥ kīrtivardhanāḥ paradhānyena bahutvāta tu na sarve parikīrtitāḥ eteṣāṃ putrapautrāsa tu parasavasya ca saṃtatiḥ na śakyāḥ parisaṃkhyātuṃ ye dīptaṃ pāvakaṃ gatāḥ sapta śīrṣā daviśīrṣāśa ca pañcaśīrṣāsa tathāpare kālānalaviṣā ghòrā hutāḥ śatasahasraśaḥ mahākāyā mahāvīryāḥ śailaśṛṅgasamucchrayāḥ yòjanāyāma vistārā daviyòjanasamāyatāḥ kāmarūpāḥ kāmagamā dīptānalaviṣòlbaṇāḥ dagdhāsa tatra mahāsatre barahmadaṇḍanipīḍitāḥ [sa] idama atyadbhutaṃ cānyada āstīkasyānuśuśrumaḥ tathā varaiśa chandyamāne rājñā pārikṣitena ha indrahastāca cayutò nāgaḥ kha eva yada atiṣṭhata tataśa cintāparò rājā babhūva janamejayaḥ hūyamāne bhṛśaṃ dīpte vidhivata pāvake tadā na sama sa parāpatada vahnau takṣakò bhayapīḍitaḥ [ṣau] kiṃ sūta teṣāṃ viprāṇāṃ mantragrāmò manīṣiṇāma na paratyabhāta tadāgnau yana na papāta sa takṣakaḥ [sa] tama indrahastāda visrastaṃ visaṃjñaṃ pannagòttamama āstīkasa tiṣṭha tiṣṭheti vācasa tisrò 'bhayudairayata vitasthe sò 'natarikṣe 'tha hṛdayena vidūyatā yathā tiṣṭheta vai kaśa cida gòcakrasyāntarā naraḥ tatò rājābravīda vākyaṃ sadasyaiśa còditò bhṛśama kāmama etada bhavatva evaṃ yathāstīkasya bhāṣitama samāpyatāma idaṃ karma pannagāḥ santva anāmayāḥ parīyatāma ayama āstīkaḥ satyaṃ sūtavacò 'satu tata tatò halahalāśabdaḥ parītijaḥ samavartata āstīkasya vare datte tathaivòpararāma ca sa yajñaḥ pāṇḍaveyasya rājñaḥ pārikṣitasya ha parītimāṃśa cābhavada rājā bhāratò janamejayaḥ ṛtvigbhyaḥ sasadasyebhyò ye tatrāsana samāgatāḥ tebhyaśa ca paradadau vittaṃ śataśò 'tha sahasraśaḥ lòhitākṣāya sūtāya tathā sathapataye vibhuḥ yenòktaṃ tatra satrāgre yajñasya vinivartanama nimittaṃ barāhmaṇa iti tasmai vittaṃ dadau bahu tataśa cakārāvabhṛthaṃ vidhidṛṣṭtena karmaṇā āstīkaṃ pareṣayāma āsa gṛhāna eva susatkṛtama rājā parītamanāḥ parītaṃ kṛtakṛtyaṃ manīṣiṇama punarāgamanaṃ kāryama iti cainaṃ vacò 'baravīta bhaviṣyasi sadasyò me vājimedhe mahākratau tathetya uktvā paradudrāva sa cāstīkò mudā yutaḥ kṛtvā savakāryama atulaṃ tòṣayitvā ca pārthivama sa gatvā paramaprītò mātaraṃ mātulaṃ ca tama abhigamyòpasaṃgṛhya yathāvṛttaṃ nayavedayata etaca charutvā parīyamāṇāḥ sametā; ye tatrāsana pannagā vītamòhāḥ ta āstīke vai parītimantò babhūvura; ūcuśa cainaṃ varama iṣṭaṃ vṛṇīṣva bhūyò bhūyaḥ sarvaśasa te 'baruvaṃsa taṃ; kiṃ te pariyaṃ karavāmò 'daya vidvana parītā vayaṃ mòkṣitāśa caiva sarve; kāmaṃ kiṃ te karavāmò 'daya vatsa [ā] sāyaṃprātaḥ suprasannātma rūpā; lòke viprā mānavāśa cetare 'pi dharmākhyānaṃ ye vadeyura mamedaṃ; teṣāṃ yuṣmadbhyò naiva kiṃ cida bhayaṃ sayāta [sa] taiśa cāpya uktò bhāgineyaḥ parasannaira; etata satyaṃ kāmama evaṃ carantaḥ parītyā yuktā īpsitaṃ sarvaśasa te; kartāraḥ sama paravaṇā bhāgineya jaratkāròra jaratkārvāṃ samutpannò mahāyaśāḥ āstīkaḥ satyasaṃdhò māṃ pannagebhyò 'bhirakṣatu asitaṃ cārtimantaṃ ca sunīthaṃ cāpi yaḥ samareta divā vā yadi vā rātrau nāsya sarpabhayaṃ bhaveta [sa] mòkṣayitvā sa bhujagāna sarpasatrāda davijòttamaḥ jagāma kāle dharmātmā diṣṭāntaṃ putrapautravāna itya ākhyānaṃ mayāstīkaṃ yathāvata kīrtitaṃ tava yata kīrtayitvā sarpebhyò na bhayaṃ vidyate kava cita śarutvā dharmiṣṭhama ākhyānama ātīkaṃ puṇyavardhanama āstīkasya kavera vipra śarīmaca caritama āditaḥ [ṣa] bhṛguvaṃśāta parabhṛtya eva tavayā me kathitaṃ mahata ākhyānama akhilaṃ tāta saute parītò 'sami tena te parakṣyāmi caiva bhūyasa tavāṃ yathāvata sūtanandana yāṃ kathāṃ vayāsa saṃpannāṃ tāṃ ca bhūyaḥ paracakṣva me tasmina paramaduṣprāpe sarpasatre mahātmanāma karmāntareṣu vidhivata sadasyānāṃ mahākave yā babhūvuḥ kathāśa citrā yeṣva artheṣu yathātathama tavatta icchāmahe śaròtuṃ saute tavaṃ vai vicakṣaṇaḥ [sa] karmāntareṣva akathayana davijā vedāśrayāḥ kathāḥ vayāsasa tava akathayana nityama ākhyānaṃ bhārataṃ mahata [ṣa] mahābhāratama ākhyānaṃ pāṇḍavānāṃ yaśaḥ karama janamejayena yata pṛṣṭaḥ kṛṣṇadvaipāyanasa tadā śarāvayāma āsa vidhivata tadā karmāntareṣu saḥ tāma ahaṃ vidhivata puṇyāṃ śaròtuma icchāmi vai kathāma manaḥ sāgarasaṃbhūtāṃ maharṣeḥ puṇyakarmaṇaḥ kathayasva satāṃ śareṣṭha na hi tṛpyāmi sūtaja [sa] hanta te kathayiṣyāmi mahada ākhyānama uttamama kṛṣṇadvaipāyana mataṃ mahābhāratama āditaḥ taja juṣasvòttama mate kathyamānaṃ mayā davija śaṃsituṃ tana manò harṣò mamāpīha paravartate [sa] śarutvā tu sarpasatrāya dīkṣitaṃ janamejayama abhyāgacchada ṛṣira vidvāna kṛṣṇadvaipāyanasa tadā janayāma āsa yaṃ kālī śakteḥ putrāta parāśarāta kanyaiva yamunā davīpe pāṇḍavānāṃ pitāmahama jātamātraśa ca yaḥ sadya iṣṭyā dehama avīvṛdhata vedāṃśa cādhijage sāṅgāna setihāsāna mahāyaśāḥ yaṃ nātitapasā kaśa cina na vedādhyayanena ca na varataira nòpavāsaiśa ca na parasūtyā na manyunā vivyāsaikaṃ caturdhā yò vedaṃ veda vidāṃ varaḥ parāvarajñò barahmarṣiḥ kaviḥ satyavrataḥ śuciḥ yaḥ pāṇḍuṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca viduraṃ cāpya ajījanata śaṃtanòḥ saṃtatiṃ tanvana puṇyakīrtira mahāyaśāḥ janamejayasya rājarṣeḥ sa tada yajñasadasa tadā viveśa śiṣyaiḥ sahitò vedavedāṅgapāragaiḥ tatra rājānama āsīnaṃ dadarśa janamejayama vṛtaṃ sadasyaira bahubhira devaira iva puraṃdarama tathā mūdhvāvasiktaiśa ca nānājanapadeśvaraiḥ ṛtvigbhira devakalpaiśa ca kuśalaira yajñasaṃstare janamejayasa tu rājarṣira dṛṣṭvā tama ṛṣima āgatama sagaṇò 'bayudyayau tūrṇaṃ parītyā bharatasattamaḥ kāñcanaṃ viṣṭaraṃ tasmai sadasyānumate parabhuḥ āsanaṃ kalpayāma āsa yathā śakrò bṛhaspateḥ tatròpaviṣṭaṃ varadaṃ devarṣigaṇapūjitama pūjayāma āsa rājendraḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā pādyama ācamanīyaṃ ca arghyaṃ gāṃ ca vidhānataḥ pitāmahāya kṛṣṇāya tada arhāya nayavedayata paratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ pāṇḍavāja janamejayāta gāṃ caiva samanujñāya vayāsaḥ parītò 'bhavata tadā tathā saṃpūjayitvā taṃ yatnena parapitāmahama upòpaviśya parītātmā paryapṛcchada anāmayama bhagavāna api taṃ dṛṣṭvā kuśalaṃ parativedya ca sadasyaiḥ pūjitaḥ sarvaiḥ sadasyāna abhyapūjayata tatasa taṃ satkṛtaṃ sarvaiḥ sadasyaira janamejayaḥ idaṃ paścāda davijaśreṣṭhaṃ paryapṛcchata kṛtāñjaliḥ kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhavāna paratyakṣadarśivāna teṣāṃ caritama icchāmi kathyamānaṃ tavayā davija kathaṃ samabhavada bhedasa teṣāma akliṣṭakarmaṇāma taca ca yuddhaṃ kathaṃ vṛttaṃ bhūtānta karaṇaṃ mahata pitāmahānāṃ sarveṣāṃ daivenāviṣṭa cetasāma kārtsnyenaitata samācakṣva bhagavana kuśalò haya asi tasya tada vacanaṃ śarutvā kṛṣṇadvaipāyanasa tadā śaśāsa śiṣyama āsīnaṃ vaiśampāyanama antike kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yathā bhedò 'bhavata purā tada asmai sarvama ācakṣva yana mattaḥ śarutavāna asi guròra vacanama ājñāya sa tu viprarṣabhasa tadā ācacakṣe tataḥ sarvama itihāsaṃ purātanama tasmai rājñe sadasyebhyaḥ kaṣatriyebhyaśa ca sarvaśaḥ bhedaṃ rājyavināśaṃ ca kurupāṇḍavayòsa tadā [vai] gurave parāṅa namaskṛtya manò buddhisamādhibhiḥ saṃpūjya ca davijāna sarvāṃsa tathānyāna viduṣò janāna maharṣeḥ sarvalòkeṣu viśrutasyāsya dhīmataḥ paravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vayāsasyāmita tejasaḥ śaròtuṃ pātraṃ ca rājaṃsa tavaṃ parāpyemāṃ bhāratīṃ kathāma guròra vaktuṃ parispandò mudā paròtsāhatīva māma śṛṇu rājana yathā bhedaḥ kurupāṇḍavayòra abhūta rājyārthe dayūtasaṃbhūtò vanavāsasa tathaiva ca yathā ca yuddhama abhavata pṛthivī kaṣayakārakama tata te 'haṃ saṃpravakṣyāmi pṛcchate bharatarṣabha mṛte pitari te vīrā vanāda etya savamandirama nacirāda iva vidvāṃsò vede dhanuṣi cābhavana tāṃsa tathārūpavīryaujaḥ saṃpannāna paurasaṃmatāna nāmṛṣyana kuravò dṛṣṭvā pāṇḍavāña śarīyaśò bhṛtaḥ tatò duryòdhanaḥ karūraḥ karṇaśa ca sahasaubalaḥ teṣāṃ nigrahanirvāsāna vividhāṃsa te samācarana dadāva atha viṣaṃ pāpò bhīmāya dhṛtarāṣṭrajaḥ jarayāma āsa tada vīraḥ sahānnena vṛkòdaraḥ paramāṇa kòṭyāṃ saṃsuptaṃ punara baddhvā vṛkòdarama tòyeṣu bhīmaṃ gaṅgāyāḥ parakṣipya purama āvrajata yadā parabuddhaḥ kaunteyasa tadā saṃchidya bandhanama udatiṣṭhana mahārāja bhīmasenò gatavyathaḥ āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptaṃ cainama adaṃśayata sarveṣva evāṅgadeśeṣu na mamāra ca śatruhā teṣāṃ tu viprakāreṣu teṣu teṣu mahāmatiḥ mòkṣaṇe paratighāte ca vidurò 'vahitò 'bhavata savargasthò jīvalòkasya yathā śakraḥ sukhāvahaḥ pāṇḍavānāṃ tathā nityaṃ vidurò 'pi sukhāvahaḥ yadā tu vividhòpāyaiḥ saṃvṛtaira vivṛtaira api nāśaknòda vinihantuṃ tāna daivabhāvya artharakṣitāna tataḥ saṃmantrya sacivaira vṛṣaduḥśāsanādibhiḥ dhṛtarāṣṭrama anujñāpya jātuṣaṃ gṛhama ādiśata tatra tāna vāsayāma āsa pāṇḍavāna amitaujasaḥ adāhayaca ca visrabdhāna pāvakena punasa tadā vidurasyaiva vacanāta khanitrī vihitā tataḥ mòkṣayāma āsa yògena te muktāḥ parādravana bhayāta tatò mahāvane ghòre hiḍimbaṃ nāma rākṣasama bhīmasenò 'vadhīta karuddhò bhuvi bhīmaparākramaḥ atha saṃdhāya te vīrā ekacakrāṃ varajaṃsa tadā barahmarūpadharā bhūtvā mātrā saha paraṃtapāḥ tatra te barāhmaṇārthāya bakaṃ hatvā mahābalama barāhmaṇaiḥ sahitā jagmuḥ pāñcālānāṃ puraṃ tataḥ te tatra daraupadīṃ labdhvā parisaṃvatsaròṣitāḥ viditā hāstinapuraṃ paratyājagmura ariṃdamāḥ ta uktā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāṃtanavena ca bharātṛbhira vigrahasa tāta kathaṃ vò na bhaveda iti asmābhiḥ khāṇḍava parasthe yuṣmadvāsò 'nucintitaḥ tasmāja janapadòpetaṃ suvibhaktamahāpathama vāsāya khāṇḍava parasthaṃ varajadhvaṃ gatamanyavaḥ tayòsa te vacanāja jagmuḥ saha sarvaiḥ suhṛjjanaiḥ nagaraṃ khāṇḍava parasthaṃ ratnānya ādāya sarvaśaḥ tatra te nayavasana rājana saṃvatsaragaṇāna bahūna vaśe śastrapratāpena kurvantò 'nayāna mahīkṣitaḥ evaṃ dharmapradhānāsa te satyavrataparāyaṇāḥ apramattòtthitāḥ kaṣāntāḥ paratapantò 'hitāṃsa tadā ajayada bhīmasenasa tu diśaṃ parācīṃ mahābalaḥ udīcīma arjunò vīraḥ paratīcīṃ nakulasa tathā dakṣiṇāṃ sahadevasa tu vijigye paravīrahā evaṃ cakrura imāṃ sarve vaśe kṛtsnāṃ vasuṃdharāma pañcabhiḥ sūryasaṃkāśaiḥ sūryeṇa ca virājatā ṣaṭa sūryevābabhau pṛthvī pāṇḍavaiḥ satyavikramaiḥ tatò nimitte kasmiṃśa cida dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ vanaṃ parasthāpayāma āsa bharātaraṃ vai dhanaṃjayama sa vai saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ māsaṃ caikaṃ vane 'vasata tatò 'gacchada dhṛṣīkeśaṃ davāravatyāṃ kadā cana labdhavāṃsa tatra bībhatsura bhāryāṃ rājīvalòcanāma anujāṃ vāsudevasya subhadrāṃ bhadra bhāṣiṇīma sā śacīva mahendreṇa śarīḥ kṛṣṇeneva saṃgatā subhadrā yuyuje parītā pāṇḍavenārjunena ha atarpayaca ca kaunteyaḥ khāṇḍave havyavāhanama bībhatsura vāsudevena sahitò nṛpasattama nātibhārò hi pārthasya keśavenābhavata saha vayavasāyasahāyasya viṣṇòḥ śatruvadheṣva iva pārthāyāgnira dadau cāpi gāṇḍīvaṃ dhanura uttamama iṣudhī cākṣayaira bāṇai rathaṃ ca kapilakṣaṇama mòkṣayāma āsa bībhatsura mayaṃ tatra mahāsurama sa cakāra sabhāṃ divyāṃ sarvaratnasamācitāma tasyāṃ duryòdhanò mandò lòbhaṃ cakre sudurmatiḥ tatò 'kaṣaira vañcayitvā ca saubalena yudhiṣṭhirama vanaṃ parasthāpayāma āsa sapta varṣāṇi pañca ca ajñātama ekaṃ rāṣṭre ca tathā varṣaṃ tarayò daśama tataśa caturdaśe varṣe yācamānāḥ savakaṃ vasu nālabhanta mahārāja tatò yuddhama avartata tatasa te sarvama utsādya hatvā duryòdhanaṃ nṛpama rājyaṃ vidruta bhūyiṣṭhaṃ paratyapadyanta pāṇḍavāḥ evama etata purāvṛttaṃ teṣāma akliṣṭakarmaṇāma bhedò rājyavināśaśa ca jayaśa ca jayatāṃ vara [ja] kathitaṃ vai samāsena tavayā sarvaṃ davijòttama mahābhāratama ākhyānaṃ kurūṇāṃ caritaṃ mahata kathāṃ tava anagha citrārthāma imāṃ kathayati tavayi vistara śaravaṇe jātaṃ kautūhalama atīva me sa bhavāna vistareṇemāṃ punara ākhyātuma arhati na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaśa caritaṃ mahata na tata kāraṇama alpaṃ hi dharmajñā yatra pāṇḍavāḥ avadhyāna sarvaśò jaghnuḥ paraśasyante ca mānavaiḥ kimarthaṃ te naravyāghrāḥ śaktāḥ santò haya anāgasaḥ parayujyamānāna saṃkleśāna kaṣāntavantò durātmanāma kathaṃ nāgāyuta parāṇò bāhuśālī vṛkòdaraḥ parikliśyanna api karòdhaṃ dhṛtavāna vai davijòttama kathaṃ sā daraupadī kṛṣṇā kaliśyamānā durātmabhiḥ śaktā satī dhārtarāṣṭrāna nādahada ghòracakṣuṣā kathaṃ vayatikramana dayūte pārthau mādrī sutau tathā anuvrajana naravyāghraṃ vañcyamānaṃ durātmabhiḥ kathaṃ dharmabhṛtāṃ śareṣṭhaḥ sutò dharmasya dharmavita anarhaḥ paramaṃ kaleśaṃ sòḍhavāna sa yudhiṣṭhiraḥ kathaṃ ca bahulāḥ senāḥ pāṇḍavaḥ kṛṣṇasārathiḥ asyanna ekò 'nayata sarvāḥ pitṛlòkaṃ dhanaṃjayaḥ etada ācakṣva me sarvaṃ yathāvṛttaṃ tapòdhana yada yaca ca kṛtavantasa te tatra tatra mahārathāḥ [va] maharṣeḥ sarvalòkeṣu pūjitasya mahātmanaḥ paravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vayāsasyāmita tejasaḥ idaṃ śatasahasraṃ hi śalòkānāṃ puṇyakarmaṇāma satyavatya ātmajeneha vayākhyātama amitaujasā ya idaṃ śarāvayeda vidvāna yaśa cedaṃ śṛṇuyāna naraḥ te barahmaṇaḥ sathānama etya parāpnuyura devatulyatāma idaṃ hi vedaiḥ samitaṃ pavitrama api còttamama śarāvyāṇāma uttamaṃ cedaṃ purāṇama ṛṣisaṃstutama asminna arthaśa ca dharmaśa ca nikhilenòpadiśyate itihāse mahāpuṇye buddhiśa ca parinaiṣṭhikī akṣudrāna dānaśīlāṃśa ca satyaśīlāna anāstikāna kārṣṇaṃ vedama idaṃ vidvāña śarāvayitvārthama aśnute bharūṇa hatyā kṛtaṃ cāpi pāpaṃ jahyāda asaṃśayama itihāsama imaṃ śarutvā puruṣò 'pi sudāruṇaḥ jayò nāmetihāsò 'yaṃ śaròtavyò vijigīṣuṇā mahīṃ vijayate sarvāṃ śatrūṃśa cāpi parājayeta idaṃ puṃsavanaṃ śareṣṭhama idaṃ savastya ayanaṃ mahata mahiṣī yuvarājābhyāṃ śaròtavyaṃ bahuśasa tathā arthaśāstrama idaṃ puṇyaṃ dharmaśāstrama idaṃ parama mòkṣaśāstrama idaṃ paròktaṃ vayāsenāmita buddhinā saṃpratyācakṣate caiva ākhyāsyanti tathāpare putrāḥ śuśrūṣavaḥ santi pareṣyāśa ca pariyakāriṇaḥ śarīreṇa kṛtaṃ pāpaṃ vācā ca manasaiva ca sarvaṃ tata tayajati kaṣiprama idaṃ śṛṇvana naraḥ sadā bhāratānāṃ mahaja janma śṛṇvatāma anasūyatāma nāsti vayādhibhayaṃ teṣāṃ paralòkabhayaṃ kutaḥ dhanyaṃ yaśasyama āyuṣyaṃ savargyaṃ puṇyaṃ tathaiva ca kṛṣṇadvaipāyanenedaṃ kṛtaṃ puṇyacikīrṣuṇā kīrtiṃ parathayatā lòke pāṇḍavānāṃ mahātmanāma anyeṣāṃ kaṣatriyāṇāṃ ca bhūri daraviṇa tejasāma yathā samudrò bhagavāna yathā ca himavāna giriḥ khayātāva ubhau ratnanidhī tathā bhāratama ucyate ya idaṃ śarāvayeda vidvāna barāhmaṇāna iha parvasu dhūtapāpmā jitasvargò barahmabhūyaṃ sa gacchati yaśa cedaṃ śarāvayeca charāddhe barāhmaṇāna pādama antataḥ akṣayyaṃ tasya taca charāddhama upatiṣṭheta pitṝna api ahnā yada enaśa cājñānāta parakaròti naraśa carana tana mahābhāratākhyānaṃ śarutvaiva paravilīyate bhāratānāṃ mahaja janma mahābhāratama ucyate niruktama asya yò veda sarvapāpaira paramucyate taribhira varṣaiḥ sadòtthāyī kṛṣṇadvaipāyanò muniḥ mahābhāratama ākhyānaṃ kṛtavāna idama uttamama dharme cārthe ca kāme ca mòkṣe ca bharatarṣabha yada ihāsti tada anyatra yana nehāsti na tata kava cita [va] rājòparicarò nāma dharmanityò mahīpatiḥ babhūva mṛgayāṃ gantuṃ sa kadā cida dhṛtavrataḥ sa cediviṣayaṃ ramyaṃ vasuḥ pauravanandanaḥ indròpadeśāja jagrāha garahaṇīyaṃ mahīpatiḥ tama āśrame nayastaśastraṃ nivasantaṃ tapò ratima devaḥ sākṣāta savayaṃ vajrī samupāyāna mahīpatima indratvama arhò rājāyaṃ tapasetya anucintya vai taṃ sāntvena nṛpaṃ sākṣāta tapasaḥ saṃnyavartayata [īndra] na saṃkīryeta dharmò 'yaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate taṃ pāhi dharmò hi dhṛtaḥ kṛtsnaṃ dhārayate jagata lòkyaṃ dharmaṃ pālaya tavaṃ nityayuktaḥ samāhitaḥ dharmayuktasa tatò lòkāna puṇyāna āpsyasi śāśvatāna diviṣṭhasya bhuviṣṭhasa tavaṃ sakhā bhūtvā mama pariyaḥ ūdhaḥ pṛthivyā yò deśasa tama āvasa narādhipa paśavyaśa caiva puṇyaśa ca susthirò dhanadhānyavāna savārakṣyaśa caiva saumyaśa ca bhògyaira bhūmiguṇaira vṛtaḥ atya anyāna eṣa deśò hi dhanaratnādibhira yutaḥ vasu pūrṇā ca vasudhā vasa cediṣu cedipa dharmaśīlā janapadāḥ susaṃtòṣāśa ca sādhavaḥ na ca mithyā paralāpò 'tara savaireṣva api kutò 'nayathā na ca pitrā vibhajyante narā guruhite ratāḥ yuñjate dhuri nò gāśa ca kṛśāḥ saṃdhukṣayanti ca sarve varṇāḥ savadharmasthāḥ sadā cediṣu mānada na te 'satya aviditaṃ kiṃ cita tariṣu lòkeṣu yada bhaveta devòpabhògyaṃ divyaṃ ca ākāśe saphāṭikaṃ mahata ākāśagaṃ tavāṃ maddattaṃ vimānama upapatsyate tavama ekaḥ sarvamartyeṣu vimānavarama āsthitaḥ cariṣyasya uparisthò vai devò vigrahavāna iva dadāmi te vaijayantīṃ mālāma amlāna paṅkajāma dhārayiṣyati saṃgrāme yā tavāṃ śastraira avikṣatama lakṣaṇaṃ caitada eveha bhavitā te narādhipa indra māleti vikhyātaṃ dhanyama apratimaṃ mahata [va] yaṣṭiṃ ca vaiṇavīṃ tasmai dadau vṛtraniṣūdanaḥ iṣṭapradānama uddiśya śiṣṭānāṃ paripālinīma tasyāḥ śakrasya pūjārthaṃ bhūmau bhūmipatisa tadā paraveśaṃ kārayāma āsa gate saṃvatsare tadā tataḥ parabhṛti cādyāpi yaṣṭyāḥ kaṣitipa sattamaiḥ paraveśaḥ kariyate rājana yathā tena paravartitaḥ apare dayusa tathā cāsyāḥ kariyate ucchrayò nṛpaiḥ alaṃkṛtāyāḥ piṭakaira gandhaira mālyaiśa ca bhūṣaṇaiḥ mālyadāma parikṣiptā vidhivata kariyate 'pi ca bhagavāna pūjyate cātra hāsyarūpeṇa śaṃkaraḥ savayama eva gṛhītena vasòḥ parītyā mahātmanaḥ etāṃ pūjāṃ mahendrasa tu dṛṣṭvā devakṛtāṃ śubhāma vasunā rājamukhyena parītimāna abravīda vibhuḥ ye pūjayiṣyanti narā rājānaśa ca mahaṃ mama kārayiṣyanti ca mudā yathā cedipatira nṛpaḥ teṣāṃ śarīra vijayaśa caiva sarāṣṭrāṇāṃ bhaviṣyati tathā saphītò janapadò muditaśa ca bhaviṣyati evaṃ mahātmanā tena mahendreṇa narādhipa vasuḥ parītyā maghavatā mahārājò 'bhisatkṛtaḥ utsavaṃ kārayiṣyanti sadā śakrasya ye narāḥ bhūmidānādibhira dānaira yathā pūtā bhavanti vai varadānamahāyajñaisa tathā śakròtsavena te saṃpūjitò maghavatā vasuśa cedipatisa tadā pālayāma āsa dharmeṇa cedisthaḥ pṛthivīma imāma indra parītyā bhūmipatiśa cakārendra mahaṃ vasuḥ putrāśa cāsya mahāvīryāḥ pañcāsanna amitaujasaḥ nānā rājyeṣu ca sutāna sa samrāḍa abhyaṣecayata mahārathò magadha rāḍa viśrutò yò bṛhadrathaḥ paratyagrahaḥ kuśāmbaśa ca yama āhura maṇivāhanama maca chillaśa ca yaduśa caiva rājanyaśa cāparājitaḥ ete tasya sutā rājana rājarṣera bhūri tejasaḥ nayaveśayana nāmabhiḥ savaisa te deśāṃśa ca purāṇi ca vāsavāḥ pañca rājānaḥ pṛthaga vaṃśāśa ca śāśvatāḥ vasantama indra parāsāde ākāśe saphāṭike ca tama upatasthura mahātmānaṃ gandharvāpsarasò nṛpama rājòparicaretya evaṃ nāma tasyātha viśrutama puròpavāhinīṃ tasya nadīṃ śuktimatīṃ giriḥ arautsīca cetanā yuktaḥ kāmāta kòlāhalaḥ kila giriṃ kòlāhalaṃ taṃ tu padā vasura atāḍayata niścakrāma nadī tena parahāra vivareṇa sā tasyāṃ nadyāma ajanayana mithunaṃ parvataḥ savayama tasmāda vimòkṣaṇāta parītā nadī rājñe nayavedayata yaḥ pumāna abhavata tatra taṃ sa rājarṣisattamaḥ vasura vasu paradaśa cakre senāpatima ariṃdamama cakāra patnīṃ kanyāṃ tu dayitāṃ girikāṃ nṛpaḥ vasòḥ patnī tu girikā kāmāta kāle nayavedayata ṛtukālama anuprāptaṃ sanātā puṃsavane śuciḥ tada ahaḥ pitaraśa cainama ūcura jahi mṛgāna iti taṃ rājasattamaṃ parītāsa tadā matimatāṃ varama sa pitṝṇāṃ niyògaṃ tama avyatikramya pārthivaḥ cacāra mṛgayāṃ kāmī girikāma eva saṃsmarana atīva rūpasaṃpannāṃ sākṣāca chariyama ivāparāma tasya retaḥ paracaskanda caratò rucire vane sakanna mātraṃ ca tada retò vṛkṣapatreṇa bhūmipaḥ paratijagrāha mithyā me na sakaṃdeda reta itya uta ṛtuśa ca tasyā patnyā me na mòghaḥ sayāda iti parabhuḥ saṃcintyaivaṃ tadā rājā vicārya ca punaḥ punaḥ amòghatvaṃ ca vijñāya retasò rājasattamaḥ śukraprasthāpane kālaṃ mahiṣyāḥ parasamīkṣya saḥ abhimantryātha taca chukrama ārāta tiṣṭhantama āśugama sūkṣmadharmārthatattvajñò jañātvā śayenaṃ tatò 'baravīta matpriyārthama idaṃ saumya śukraṃ mama gṛhaṃ naya girikāyāḥ parayacchāśu tasyā haya ārtavama adya vai gṛhītvā tata tadā śayenasa tūrṇama utpatya vegavāna javaṃ paramama āsthāya paradudrāva vihaṃgamaḥ tama apaśyada athāyāntaṃ śayenaṃ śayenasa tathāparaḥ abhyadravaca ca taṃ sadyò dṛṣṭvaivāmiṣa śaṅkayā tuṇḍayuddhama athākāśe tāva ubhau saṃpracakratuḥ yudhyatòra apatada retasa taca cāpi yamunāmbhasi tatrādriketi vikhyātā barahmaśāpāda varāpsarāḥ mīnabhāvama anuprāptā babhūva yamunā carī śayenapādaparibhraṣṭaṃ tada vīryama atha vāsavama jagrāha tarasòpetya sādrikā matsyarūpiṇī kadā cida atha matsīṃ tāṃ babandhura matsyajīvinaḥ māse ca daśame parāpte tadā bharatasattama ujjahnura udarāta tasyāḥ satrīpumāṃsaṃ ca mānuṣama āścaryabhūtaṃ matvā tada rājñasa te paratyavedayana kāye matsyā imau rājana saṃbhūtau mānuṣāva iti tayòḥ pumāṃsaṃ jagrāha rājòparicarasa tadā sa matsyò nāma rājāsīda dhārmikaḥ satyasaṃgaraḥ sāpsarā muktaśāpā ca kaṣaṇena samapadyata puròktā yā bhagavatā tiryagyònigatā śubhe mānuṣau janayitvā tavaṃ śāpamòkṣama avāpsyasi tataḥ sā janayitvā tau viśastā matsyaghātinā saṃtyajya matsyarūpaṃ sā divyaṃ rūpama avāpya ca siddharṣicāraṇapathaṃ jagāmātha varāpsarāḥ yā kanyā duhitā tasyā matsyā matsyasagandhinī rājñā dattātha dāśāya iyaṃ tava bhavatva iti rūpasattvasamāyuktā sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ sā tu satyavatī nāma matsyaghātya abhisaṃśrayāta āsīna matsyasagandhaiva kaṃ cita kālaṃ śucismitā śuśrūṣārthaṃ pitura nāvaṃ tāṃ tu vāhayatīṃ jale tīrthayātrāṃ parikrāmanna apaśyada vai parāśaraḥ atīva rūpasaṃpannāṃ siddhānāma api kāṅkṣitāma dṛṣṭvaiva ca sa tāna dhīmāṃśa cakame cārudarśanāma vidvāṃsa tāṃ vāsavīṃ kanyāṃ kāryavāna munipuṃgavaḥ sābravīta paśya bhagavana pārāvāre ṛṣīna sathitāna āvayòra dṛśyatòra ebhiḥ kathaṃ nu sayāṃ samāgamaḥ evaṃ tayòktò bhagavāna nīhārama asṛjata parabhuḥ yena deśaḥ sa sarvasa tu tamò bhūta ivābhavata dṛṣṭvā sṛṣṭaṃ tu nīhāraṃ tatasa taṃ paramarṣiṇā vismitā cābravīta kanyā varīḍitā ca manasvinī viddhi māṃ bhagavana kanyāṃ sadā pitṛvaśānugāma tavata saṃyògāca ca duṣyeta kanyā bhāvò mamānagha kanyātve dūṣite cāpi kathaṃ śakṣye davijòttama gantuṃ gṛhaṃ gṛhe cāhaṃ dhīmana na sathātuma utsahe etata saṃcintya bhagavana vidhatsva yada anantarama evama uktavatīṃ tāṃ tu parītimāna ṛṣisattamaḥ uvāca matpriyaṃ kṛtvā kanyaiva tavaṃ bhaviṣyasi vṛṇīṣva ca varaṃ bhīru yaṃ tavama icchasi bhāmini vṛthā hina parasādò me bhūtapūrvaḥ śucismite evama uktā varaṃ vavre gātrasaugandhyama uttamama sa cāsyai bhagavāna parādāna manasaḥ kāṅkṣitaṃ parabhuḥ tatò labdhavarā parītā satrībhāvaguṇabhūṣitā jagāma saha saṃsargama ṛṣiṇādbhuta karmaṇā tena gandhavatītya eva nāmāsyāḥ parathitaṃ bhuvi tatò yòjanagandheti tasyā nāma pariśrutama parāśarò 'pi bhagavāña jagāma savaṃ niveśanama iti satyavatī hṛṣṭā labdhvā varama anuttamama parāśareṇa saṃyuktā sadyò garbhaṃ suṣāva sā jajñe ca yamunā davīpe pārāśaryaḥ savīryavāna sa mātarama upasthāya tapasya eva manò dadhe samṛtò 'haṃ darśayiṣyāmi kṛtyeṣva iti ca sò 'baravīta evaṃ davaipāyanò jajñe satyavatyāṃ parāśarāta davīpe nayastaḥ sa yada bālasa tasmāda davaipāyanò 'bhavata pādāpasāriṇaṃ dharmaṃ vidvāna sa tu yuge yuge āyuḥ śaktiṃ ca martyānāṃ yugānugama avekṣya ca barahmaṇò barāhmaṇānāṃ ca tathānugraha kāmyayā vivyāsa vedāna yasmāca ca tasmāda vayāsa iti samṛtaḥ vedāna adhyāpayāma āsa mahābhārata pañcamāna sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ śukaṃ caiva savama ātmajama parabhura variṣṭhò varadò vaiśampāyanama eva ca saṃhitāsa taiḥ pṛthaktvena bhāratasya parakāśitāḥ tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavò gaṅgāyāma amitadyutiḥ vasu vīryāta samabhavana mahāvīryò mahāyaśāḥ śūle paròtaḥ purāṇarṣira acòraśa còraśaṅkayā aṇī māṇḍavya iti vai vikhyātaḥ sumahāyaśāḥ sa dharmama āhūya purā maharṣira idama uktavāna iṣīkayā mayā bālyāda ekā viddhā śakuntikā tata kilbiṣaṃ samare dharmanānyata pāpama ahaṃ samare tana me sahasrasamitaṃ kasmāna nehājayata tapaḥ garīyāna barāhmaṇavadhaḥ sarvabhūtavadhāda yataḥ tasmāta tavaṃ kilbiṣāda asmāca chūdra yònau janiṣyasi tena śāpena dharmò 'pi śūdrayònāva ajāyata vidvāna vidura rūpeṇa dhārmī tanura akilbiṣī saṃjayò munikalpasa tu jajñe sūtò gavalgaṇāta sūryāca ca kunti kanyāyāṃ jajñe karṇò mahārathaḥ sahajaṃ kavacaṃ vibhrata kuṇḍalòddyòtitānanaḥ anugrahārthaṃ lòkānāṃ viṣṇura lòkanamaskṛtaḥ vasudevāta tu devakyāṃ parādurbhūtò mahāyaśāḥ anādi nidhanò devaḥ sa kartā jagataḥ parabhuḥ avyaktama akṣaraṃ barahma paradhānaṃ nirguṇātmakama ātmānama avyayaṃ caiva parakṛtiṃ parabhavaṃ parama puruṣaṃ viśvakarmāṇaṃ sattvayògaṃ dharuvākṣarama anantama acalaṃ devaṃ haṃsaṃ nārāyaṇaṃ parabhuma dhātārama ajaraṃ nityaṃ tama āhuḥ parama avyayama puruṣaḥ sa vibhuḥ kartā sarvabhūtapitāmahaḥ dharmasaṃvardhanārthāya parajajñe 'nadhakavṛṣṇiṣu astrajñau tu mahāvīryau sarvaśastraviśāradau sātyakiḥ kṛtavarmā ca nārāyaṇama anuvratau satyakāda dhṛdikāca caiva jajñāte 'satraviśāradau bharadvājasya ca sakannaṃ daròṇyāṃ śukrama avardhata maharṣera ugratapasasa tasmāda daròṇò vayajāyata gautamāna mithunaṃ jajñe śarastambāca charadvataḥ aśvatthāmnaśa ca jananī kṛpaśa caiva mahābalaḥ aśvatthāmā tatò jajñe daròṇāda astrabhṛtāṃ varaḥ tathaiva dhṛṣṭadyumnò 'pi sākṣāda agnisamadyutiḥ vaitāne karmaṇi tate pāvakāta samajāyata vīrò daròṇa vināśāya dhanuṣā saha vīryavāna tathaiva vedyāṃ kṛṣṇāpi jajñe tejasvinī śubhā vibhrājamānā vapuṣā bibhratī rūpama uttamama parahrāda śiṣyò nagnajita subalaśa cābhavata tataḥ tasya parajā dharmahantrī jajñe deva parakòpanāta gāndhārarājaputrò 'bhūca chakuniḥ saubalasa tathā duryòdhanasya mātā ca jajñāte 'rathavidāva ubhau kṛṣṇadvaipāyanāja jajñe dhṛtarāṣṭrò janeśvaraḥ kaṣetre vicitravīryasya pāṇḍuśa caiva mahābalaḥ pāṇḍòsa tu jajñire pañca putrā devasamāḥ pṛthaka davayòḥ satriyòra guṇajyeṣṭhasa teṣāma āsīda yudhiṣṭhiraḥ dharmāda yudhiṣṭhirò jajñe mārutāta tu vṛkòdaraḥ indrāda dhanaṃjayaḥ śarīmāna sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ jajñāte rūpasaṃpannāva aśvibhyāṃ tu yamāva ubhau nakulaḥ sahadevaśa ca guruśuśrūṣaṇe ratau tathā putraśataṃ jajñe dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ duryòdhanaprabhṛtayò yuyutsuḥ karaṇasa tathā abhimanyuḥ subhadrāyāma arjunāda abhyajāyata savastīyò vāsudevasya pautraḥ pāṇḍòra mahātmanaḥ pāṇḍavebhyò 'pi pañcabhyaḥ kṛṣṇāyāṃ pañca jajñire kumārā rūpasaṃpannāḥ sarvaśastraviśāradāḥ parativindhyò yudhiṣṭhirāta suta sòmò vṛkòdarāta arjunāca charuta kīrtisa tu śatānīkasa tu nākuliḥ tathaiva sahadevāca ca śarutasenaḥ paratāpavāna hiḍimbāyāṃ ca bhīmena vane jajñe ghaṭòtkacaḥ śikhaṇḍī darupadāja jajñe kanyā putratvama āgatā yāṃ yakṣaḥ puruṣaṃ cakre sathūṇaḥ pariyacikīrṣayā kurūṇāṃ vigrahe tasmina samāgacchana bahūnya atha rājñāṃ śatasahasrāṇi yòtsyamānāni saṃyuge teṣāma aparimeyāni nāmadheyāni sarvaśaḥ na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ varṣāṇāma ayutaira api ete tu kīrtitā mukhyā yaira ākhyānama idaṃ tatama [ja] ya ete kīrtitā barahmana ye cānye nānukīrtitāḥ samyaka tāña śaròtuma icchāmi rājñaśa cānyāna suvarcasaḥ yadarthama iha saṃbhūtā devakalpā mahārathāḥ bhuvi tana me mahābhāga samyaga ākhyātuma arhasi [va] rahasyaṃ khalva idaṃ rājana devānāma iti naḥ śarutama tata tu te kathayiṣyāmi namaskṛtvā savayaṃ bhuve tariḥ saptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ purā jāmadagnyasa tapasa tepe mahendre parvatòttame tadā niḥkṣatriye lòke bhārgaveṇa kṛte sati barāhmaṇāna kaṣatriyā rājana garbhārthinyò 'bhicakramuḥ tābhiḥ saha samāpetura barāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ ṛtāva ṛtau naravyāghra na kāmāna nānṛtau tathā tebhyasa tu lebhire garbhāna kaṣatriyāsa tāḥ sahasraśaḥ tataḥ suṣuvire rājana kaṣatriyāna vīryasaṃmatāna kumārāṃśa ca kumārīśa ca punaḥ kaṣatrābhivṛddhaye evaṃ tada barāhmaṇaiḥ kaṣatraṃ kaṣatriyāsu tapasvibhiḥ jātama ṛdhyata dharmeṇa sudīrgheṇāyuṣānvitama catvārò 'pi tadā varṇā babhūvura barāhmaṇòttarāḥ abhyagacchanna ṛtau nārīṃ na kāmāna nānṛtau tathā tathaivānyāni bhūtāni tiryagyònigatānya api ṛtau dārāṃśa ca gacchanti tadā sama bharatarṣabha tatò 'vardhanta dharmeṇa sahasraśatajīvinaḥ tāḥ parajāḥ pṛthivīpāla dharmavrataparāyaṇāḥ ādhibhira vayādhibhiśa caiva vimuktāḥ sarvaśò narāḥ athemāṃ sāgarāpāṅgāṃ gāṃ gajendra gatākhilāma adhyatiṣṭhata punaḥ kaṣatraṃ saśailavanakānanāma paraśāsati punaḥ kaṣatre dharmeṇemāṃ vasuṃdharāma barāhmaṇādyāsa tadā varṇā lebhire mudama uttamāma kāmakròdhòdbhavāna dòṣāna nirasya ca narādhipāḥ daṇḍaṃ daṇḍyeṣu dharmeṇa paraṇayantò 'navapālayana tathā dharmapare kaṣatre sahasrākṣaḥ śatakratuḥ savādu deśe ca kāle ca vavarṣāpyāyayana parajāḥ na bāla eva mariyate tadā kaśa cina narādhipa na ca satriyaṃ parajānāti kaśa cida aprāptayauvanaḥ evama āyuṣmatībhisa tu parajābhira bharatarṣabha iyaṃ sāgaraparyantā samāpūryata medinī ījire ca mahāyajñaiḥ kaṣatriyā bahu dakṣiṇaiḥ sāṅgòpaniṣadāna vedāna viprāśa cādhīyate tadā na ca vikrīṇate barahma barāhmaṇāḥ sama tadā nṛpa na ca śūdra samābhyāśe vedāna uccārayantya uta kārayantaḥ kṛṣiṃ gòbhisa tathā vaiśyāḥ kaṣitāva iha na gāma ayuñjanta dhuri kṛśāṅgāśa cāpya ajīvayana phenapāṃśa ca tathā vatsāna na duhanti sama mānavāḥ na kūṭamānaira vaṇijaḥ paṇyaṃ vikrīṇate tadā karmāṇi ca naravyāghra dharmòpetāni mānavāḥ dharmama evānupaśyantaśa cakrura dharmaparāyaṇāḥ savakarmaniratāśa cāsana sarve varṇā narādhipa evaṃ tadā naravyāghra dharmò na harasate kava cita kāle gāvaḥ parasūyante nāryaśa ca bharatarṣabha phalantya ṛtuṣu vṛṣkāśa ca puṣpāṇi ca phalāni ca evaṃ kṛtayuge samyaga vartamāne tadā nṛpa āpūryate mahīkṛtsnā parāṇibhira bahubhira bhṛśama tataḥ samudite lòke mānuṣe bharatarṣabha asurā jajñire kaṣetre rājñāṃ manujapuṃgava ādityaira hi tadā daityā bahuśò nirjitā yudhi aiśvaryāda bharaṃśitāśa cāpi saṃbabhūvuḥ kaṣitāva iha iha devatvama icchantò mānuṣeṣu manasvinaḥ jajñire bhuvi bhūteṣu teṣu teṣva asurā vibhò gòṣva aśveṣu ca rājendra kharòṣṭramahiṣeṣu ca karavyādeṣu ca bhūteṣu gajeṣu ca mṛgeṣu ca jātaira iha mahīpāla jāyamānaiśa ca taira mahī na śaśākātmanātmānama iyaṃ dhārayituṃ dharā atha jātā mahīpālāḥ ke cida balasamanvitāḥ diteḥ putrā danòśa caiva tasmāla lòkāda iha cayutāḥ vīryavantò 'valiptāsa te nānārūpadharā mahīma imāṃ sāgaraparyantāṃ parīyura arimardanāḥ barāhmaṇāna kaṣatriyāna vaiśyāña śūdrāṃśa caivāpya apīḍayana anyāni caiva bhūtāni pīḍayāma āsura ojasā tarāsayantò vinighnantasa tāṃsa tāna bhūtagaṇāṃśa ca te viceruḥ sarvatò rājana mahīṃ śatasahasraśaḥ āśramasthāna maharṣīṃśa ca dharṣayantasa tatasa tataḥ abrahmaṇyā vīryamadā mattā madabalena ca evaṃ vīryabalòtsiktaira bhūra iyaṃ taira mahāsuraiḥ pīḍyamānā mahīpāla barahmāṇama upacakrame na hīmāṃ pavanò rājana na nāgā na nagā mahīma tadā dhārayituṃ śekura ākrāntāṃ dānavaira balāta tatò mahī mahīpāla bhārārtā bhayapīḍitā jagāma śaraṇaṃ devaṃ sarvabhūtapitāmahama sā saṃvṛtaṃ mahābhāgaira devadvija maharṣibhiḥ dadarśa devaṃ barahmāṇaṃ lòkakartārama avyayama gandharvaira apsaròbhiśa ca bandi karmasu niṣṭhitaiḥ vandyamānaṃ mudòpetaira vavande cainama etya sā atha vijñāpayāma āsa bhūmisa taṃ śaraṇārthinī saṃnidhau lòkapālānāṃ sarveṣāma eva bhārata tata paradhānātmanasa tasya bhūmeḥ kṛtyaṃ savayaṃ bhuvaḥ pūrvama evābhavada rājana viditaṃ parameṣṭhinaḥ saraṣṭā hi jagataḥ kasmāna na saṃbudhyeta bhārata surāsurāṇāṃ lòkānāma aśeṣeṇa manògatama tama uvāca mahārāja bhūmiṃ bhūmipatira vibhuḥ parabhavaḥ sarvabhūtānāma īśaḥ śambhuḥ parajāpatiḥ yadarthama asi saṃprāptā matsakāśaṃ vasuṃdhare tadarthaṃ saṃniyòkṣyāmi sarvāna eva divaukasaḥ itya uktvā sa mahīṃ devò barahmā rājana visṛjya ca ādideśa tadā sarvāna vibudhāna bhūtakṛta savayama asyā bhūmera nirasituṃ bhāraṃ bhāgaiḥ pṛthaka pṛthaka asyāma eva parasūyadhvaṃ viròdhāyeti cābravīta tathaiva ca samānīya gandharvāpsarasāṃ gaṇāna uvāca bhagavāna sarvāna idaṃ vacanama uttamama savaira aṃśaiḥ saṃprasūyadhvaṃ yatheṣṭaṃ mānuṣeṣva iti atha śakrādayaḥ sarve śarutvā suraguròra vacaḥ tathyama arthyaṃ ca pathyaṃ ca tasya te jagṛhusa tadā atha te sarvaśò 'ṃśaiḥ savaira gantuṃ bhūmiṃ kṛtakṣaṇāḥ nārāyaṇama amitraghnaṃ vaikuṇṭhama upacakramuḥ yaḥ sacakragadāpāṇiḥ pītavāsāsita parabhaḥ padmanābhaḥ surārighnaḥ pṛthucārvañcitekṣaṇaḥ taṃ bhuvaḥ śòdhanāyendra uvāca puruṣòttamama aṃśenāvatarasveti tathetya āha ca taṃ hariḥ [va] atha nārāyaṇenendraśa cakāra saha saṃvidama avatartuṃ mahīṃ savargāda aṃśataḥ sahitaḥ suraiḥ ādiśya ca savayaṃ śakraḥ sarvāna eva divaukasaḥ nirjagāma punasa tasmāta kaṣayāna nārāyaṇasya ha te 'marārivināśāya sarvalòkahitāya ca avateruḥ karameṇemāṃ mahīṃ savargāda divaukasaḥ tatò barahmarṣivaṃśeṣu pārthivarṣikuleṣu ca jajñire rājaśārdūla yathākāmaṃ divaukasaḥ dānavāna rākṣasāṃśa caiva gandharvāna pannagāṃsa tathā puruṣādāni cānyāni jaghnuḥ sattvānya anekaśaḥ dānavā rākṣasāśa caiva gandharvāḥ pannagāsa tathā na tāna balasthāna bālye 'pi jaghnura bharatasattama [ja] devadānava saṃghānāṃ gandharvāpsarasāṃ tathā mānavānāṃ ca sarveṣāṃ tathā vai yakṣarakṣasāma śaròtuma icchāmi tattvena saṃbhavaṃ kṛtsnama āditaḥ parāṇināṃ caiva sarveṣāṃ sarvaśaḥ sarvavida dhayasi [va] hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā savayaṃ bhuve surādīnāma ahaṃ samyaga lòkānāṃ parabhavāpyayama barahmaṇò mānasāḥ putrā viditāḥ ṣaṇa maharṣayaḥ marīcira atryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ karatuḥ marīceḥ kaśyapaḥ putraḥ kaśyapāta tu imāḥ parajāḥ parajajñire mahābhāgā dakṣa kanyāsa tarayòdaśa aditira ditira danuḥ kālā anāyuḥ siṃhikā muniḥ karòdhā parāvā ariṣṭā ca vinatā kapilā tathā kadrūśa ca manujavyāghradakṣa kanyaiva bhārata etāsāṃ vīryasaṃpannaṃ putrapautrama anantakama adityāṃ davādaśādityāḥ saṃbhūtā bhuvaneśvarāḥ ye rājana nāmatasa tāṃsa te kīrtayiṣyāmi bhārata dhātā mitrò 'rayamā śakrò varuṇaśa cāṃśa eva ca bhagò vivasvāna pūṣā ca savitā daśamasa tathā ekādaśasa tathā tavaṣṭā viṣṇura davādaśa ucyate jaghanyajaḥ sa sarveṣāma ādityānāṃ guṇādhikaḥ eka eva diteḥ putrò hiraṇyakaśipuḥ samṛtaḥ nāmnā khayātāsa tu tasyeme putrāḥ pañca mahātmanaḥ parahrādaḥ pūrvajasa teṣāṃ saṃhrādasa tadanantarama anuhrādasa tṛtīyò 'bhūta tasmāca ca śibibāṣkalau parahrādasya tarayaḥ putrāḥ khayātāḥ sarvatra bhārata viròcanaśa ca kumbhaśa ca nikumbhaśa ceti viśrutāḥ viròcanasya putrò 'bhūda balira ekaḥ paratāpavāna baleśa ca parathitaḥ putrò bāṇò nāma mahāsuraḥ catvāriṃśada danòḥ putrāḥ khayātāḥ sarvatra bhārata teṣāṃ pathamajò rājā vipracittira mahāyaśāḥ śambarò namuciśa caiva pulòmā ceti viśrutaḥ asi lòmā ca keśī ca durjayaśa caiva dānavaḥ ayaḥ śirā aśvaśirā ayaḥ śaṅkuśa ca vīryavāna tathā gaganamūrdhā ca vegavāna ketumāṃśa ca yaḥ savarbhānura aśvò 'śavapatira vṛṣaparvājakasa tathā aśvagrīvaśa ca sūkṣmaśa ca tuhuṇḍaśa ca mahāsuraḥ isṛpā ekacakraśa ca virūpākṣò harāharau nicandraśa ca nikumbhaśa ca kupathaḥ kāpathasa tathā śarabhaḥ śalabhaśa caiva sūryā candramasau tathā iti khayātā danòra vaṃśe dānavāḥ parikīrtitāḥ anyau tu khalu devānāṃ sūryacandramasau samṛtau ime ca vaṃśe parathitāḥ sattvavantò mahābalāḥ danu putrā mahārāja daśa dānava puṅgavāḥ ekākṣò mṛtapā vīraḥ paralambanarakāva api vātāpiḥ śatrutapanaḥ śaṭhaśa caiva mahāsuraḥ gaviṣṭhaśa ca danāyuśa ca dīrghajihvaśa ca dānavaḥ asaṃkhyeyāḥ samṛtāsa teṣāṃ putrāḥ pautrāśa ca bhārata siṃhikā suṣuve putraṃ rāhuṃ candrārkamardanama sucandraṃ candra hantāraṃ tathā candra vimardanama karūra savabhāvaṃ karūrāyāḥ putrapautrama anantakama gaṇaḥ karòdhavaśò nāma karūrakarmāri mardanaḥ anāyuṣaḥ punaḥ putrāśa catvārò 'sura puṅgavāḥ vikṣarò balavīrau ca vṛtraśa caiva mahāsuraḥ kālāyāḥ parathitāḥ putrāḥ kālakalpāḥ parahāriṇaḥ bhuvi khayātā mahāvīryā dānaveṣu paraṃtapāḥ vināśanaśa ca karòdhaśa ca hantā karòdhasya cāparaḥ karòdhaśatrusa tathaivānyaḥ kāleyā iti viśrutāḥ asurāṇāma upādhyāyaḥ śukrasa tava ṛṣisutò 'bhavata khayātāśa còśanasaḥ putrāśa catvārò 'sura yājakāḥ tavaṣṭāvarasa tathātriśa ca davāva anyau mantrakarmiṇau tejasā sūryasaṃkāśā barahmalòkaprabhāvanāḥ itya eṣa vaṃśaprabhavaḥ kathitasa te tarasvināma asurāṇāṃ surāṇāṃ ca purāṇe saṃśrutò mayā eteṣāṃ yada apatyaṃ tu na śakyaṃ tada aśeṣataḥ parasaṃkhyātuṃ mahīpāla guṇabhūtama anantakama tārkṣyaśa cāriṣṭanemiśa ca tathaiva garuḍāruṇau āruṇira vāruṇiśa caiva vainateyā iti samṛtāḥ śeṣò 'nantò vāsukiśa ca takṣakaśa ca bhujaṃgamaḥ kūrmaśa ca kulikaśa caiva kādraveyā mahābalāḥ bhīmasenògra senau ca suparṇò varuṇasa tathā gòpatira dhṛtarāṣṭraśa ca sūryavarcāśa ca saptamaḥ patravāna arkaparṇaśa ca parayutaśa caiva viśrutaḥ bhīmaśa citrarathaśa caiva vikhyātaḥ sarvavida vaśī tathā śāliśirā rājana paradyumnaśa ca caturdaśaḥ kaliḥ pañcadaśaśa caiva nāradaśa caiva ṣòḍaśaḥ itya ete devagandharvā mauneyāḥ parikīrtitāḥ atasa tu bhūtānya anyāni kīrtayiṣyāmi bhārata anavadyāma anuvaśāma anūnāma aruṇāṃ pariyāma anūpāṃ subhagāṃ bhāsīma iti parāvā vayajāyata siddhaḥ pūrṇaśa ca barhī ca pūrṇāśaśa ca mahāyaśāḥ barahma cārī ratiguṇaḥ suparṇaśa caiva saptamaḥ viśvāvasuśa ca bhānuśa ca sucandrò daśamasa tathā itya ete devagandharvāḥ parāveyāḥ parikīrtitāḥ imaṃ tava apsarasāṃ vaṃśaṃ viditaṃ puṇyalakṣaṇama parāvāsūta mahābhāgā devī devarṣitaḥ purā alambusā miśrakeṣī vidyuta parṇā tulānaghā aruṇā rakṣitā caiva rambhā tadvana manòramāḥ asitā ca subāhuśa ca suvratā subhujā tathā supriyā cātibāhuśa ca vikhyātau ca hahāhuhū tumburuśa ceti catvāraḥ samṛtā gandharvasattamāḥ amṛtaṃ barāhmaṇā gāvò gandharvāpsarasasa tathā apatyaṃ kapilāyāsa tu purāṇe parikīrtitama iti te sarvabhūtānāṃ saṃbhavaḥ kathitò mayā yathāvata parisaṃkhyātò gandharvāpsarasāṃ tathā bhujagānāṃ suparṇānāṃ rudrāṇāṃ marutāṃ tathā gavāṃ ca barāhmaṇānāṃ ca śarīmatāṃ puṇyakarmaṇāma āyuṣyaśa caiva puṇyaśa ca dhanyaḥ śarutisukhāvahaḥ śaròtavyaśa caiva satataṃ śarāvyaśa caivānasūyatā imaṃ tu vaṃśaṃ niyamena yaḥ paṭhena; mahātmanāṃ barāhmaṇadeva saṃnidhau apatyalābhaṃ labhate sa puṣkalaṃ; śariyaṃ yaśaḥ paretya ca śòbhanāṃ gatima [va] barahmaṇò mānasāḥ putrā viditāḥ ṣaṇa maharṣayaḥ ekādaśa sutāḥ sathāṇòḥ khayātāḥ paramamānasāḥ mṛgavyādhaśa ca śarvaśa ca nirṛtiśa ca mahāyaśāḥ ajaika pāda ahira budhnyaḥ pinākī ca paraṃtapaḥ dahanò 'theśvaraśa caiva kapālī ca mahādyutiḥ sathāṇura bhavaśa ca bhagavāna rudā ekādaśa samṛtāḥ marīcira aṅgirā atriḥ pulastyaḥ pujahaḥ karatuḥ ṣaḍa ete barahmaṇaḥ putrā vīryavantò maharṣayaḥ tarayasa tava aṅgirasaḥ putrā lòke sarvatra viśrutāḥ bṛhaspatira utathyaśa ca saṃvartaśa ca dhṛtavratāḥ atresa tu bahavaḥ putrāḥ śarūyante manujādhipa sarve vedavidaḥ siddhāḥ śāntātmānò maharṣayaḥ rakṣasāsa tu pulastyasya vānarāḥ kiṃnarāsa tathā pulahasya mṛgāḥ siṃhā vayāghrāḥ kiṃpuruṣāsa tathā karatòḥ karatusamāḥ putrāḥ pataṃgasahacāriṇaḥ viśrutāsa tariṣu lòkeṣu satyavrataparāyaṇāḥ dakṣasa tava ajāyatāṅguṣṭhāda dakṣiṇāda bhagavāna ṛṣiḥ barahmaṇaḥ pṛthivīpāla putraḥ putravatāṃ varaḥ vāmāda ajāyatāṅguṣṭhāda bhāryā tasya mahātmanaḥ tasyāṃ pañcāśataṃ kanyāḥ sa evājanayana muniḥ tāḥ sarvāsa tava anavadyāṅgyaḥ kanyāḥ kamalalòcanāḥ putrikāḥ sathāpayāma āsa naṣṭaputraḥ parajāpatiḥ dadau sa daśa dharmāya sapta viṃśatima indave divyena vidhinā rājana kaśyapāya tarayòdaśa nāmatò dharmapatnyasa tāḥ kīrtyamānā nibòdha me kīrtira lakṣmīra dhṛtira medhā puṣṭiḥ śaraddhā kariyā tathā buddhira lajjā matiśa caiva patnyò dharmasya tā daśa davārāṇya etāni dharmasya vihitāni savayaṃ bhuvā sapta viṃśatisòmasya patnyò lòke pariśrutāḥ kālasya nayane yuktāḥ sòmapatnyaḥ śubhavratāḥ sarvā nakṣatrayòginyò lòkayātrā vidhau sathitāḥ pitāmahò munira devasa tasya putraḥ parajāpatiḥ tasyāṣṭau vasavaḥ putrāsa teṣāṃ vakṣyāmi vistarama dharò dharuvaśa ca sòmaśa ca ahaśa caivānilò 'nalaḥ paratyūṣaśa ca parabhāsaśa ca vasavò 'ṣaṭāva iti samṛtāḥ dhūmrāyāśa ca dharaḥ putrò barahma vidyò dharuvasa tathā candramāsa tu manasvinyāḥ śavasāyāḥ śavasanasa tathā ratāyāśa cāpya ahaḥ putraḥ śāṇḍilyāśa ca hutāśanaḥ paratyūṣaśa ca parabhāsaśa ca parabhātāyāḥ sutau samṛtau dharasya putrò daraviṇò hutahavyavahasa tathā dharuvasya putrò bhagavāna kālò lòkaprakālanaḥ sòmasya tu sutò varcā varcasvī yena jāyate manòharāyāḥ śiśiraḥ parāṇò 'tha ramaṇasa tathā ahnaḥ sutaḥ samṛtò jayòtiḥ śaramaḥ śāntasa tathā muniḥ agneḥ putraḥ kumārasa tu śarīmāña śaravaṇālayaḥ tasya śākhò viśākhaśa ca naigameśaśa ca pṛṣṭhajaḥ kṛttikābhyupapatteśa ca kārttikeya iti samṛtaḥ anilasya śivā bhāryā tasyāḥ putraḥ puròjavaḥ avijñāta gatiśa caiva davau putrāva anilasya tu paratyūṣasya viduḥ putrama ṛṣiṃ nāmnātha devalama davau putrau devalasyāpi kaṣamāvantau manīṣiṇau bṛhaspatesa tu bhaginī varastrī barahmacāriṇī yògasiddhā jagata sarvama asaktaṃ vicaratya uta parabhāsasya tu bhāryā sā vasūnāma aṣṭamasya ha viśvakarmā mahābhāgò jajñe śilpaprajā patiḥ kartā śilpasahasrāṇāṃ taridaśānāṃ ca vardhakiḥ bhūṣaṇānāṃ ca sarveṣāṃ kartā śilpavatāṃ varaḥ yò divyāni vimānāni devatānāṃ cakāra ha manuṣyāśa còpajīvanti yasya śilpaṃ mahātmanaḥ pūjayanti ca yaṃ nityaṃ viśvakarmāṇama avyayama satanaṃ tu dakṣiṇaṃ bhittvā barahmaṇò naravigrahaḥ niḥsṛtò bhagavāna dharmaḥ sarvalòkasukhāvahaḥ tarayasa tasya varāḥ putrāḥ sarvabhūtamanòharāḥ śamaḥ kāmaśa ca harṣaśa ca tejasā lòkadhāriṇaḥ kāmasya tu ratira bhāryā śamasya parāptira aṅganā nandī tu bhāryā harṣasya yatra lòkāḥ paratiṣṭhitāḥ marīceḥ kaśyapaḥ putraḥ kaśyapasya surāsurāḥ jajñire nṛpaśārdūla lòkānāṃ parabhavasa tu saḥ tavāṣṭrī tu savitura bhāryā vaḍavā rūpadhāriṇī asūyata mahābhāgā sāntarikṣe 'śavināva ubhau davādaśaivāditeḥ putrāḥ śakra mukhyā narādhipa teṣāma avarajò viṣṇura yatra lòkāḥ paratiṣṭhitāḥ tarayasa tariṃśata itya ete devāsa teṣāma ahaṃ tava anvayaṃ saṃpravakṣyāmi pakṣaiśa ca kulatò gaṇāna rudrāṇāma aparaḥ pakṣaḥ sādhyānāṃ marutāṃ tathā vasūnāṃ bhārgavaṃ vidyāda viśve devāṃsa tathaiva ca vainateyasa tu garuḍò balavāna aruṇasa tathā bṛhaspatiśa ca bhagavāna ādityeṣva eva gaṇyate aśvibhyāṃ guhyakāna viddhi sarvauṣadhyasa tathā paśūna eṣa devagaṇò rājana kīrtitasa te 'nupūrvaśaḥ yaṃ kīrtayitvā manujaḥ sarvapāpaiḥ paramucyate barahmaṇò hṛdayaṃ bhittvā niḥsṛtò bhagavāna bhṛguḥ bhṛgòḥ putraḥ kavira vidvāña śukraḥ kavi sutò garahaḥ tarailòkyaprāṇayātrārthe varṣāvarṣe bhayābhaye savayaṃ bhuvā niyuktaḥ sana bhuvanaṃ paridhāvati yògācāryò mahābuddhira daityānāma abhavada guruḥ surāṇāṃ cāpi medhāvī barahma cārī yatavrataḥ tasmina niyukte vibhunā yògakṣemāya bhārgave anyama utpādayāma āsa putraṃ bhṛgura aninditama cayavanaṃ dīptatapasaṃ dharmātmānaṃ manīṣiṇama yaḥ saròṣāca cayutò garbhāna mātura mòkṣāya bhārata āruṇī tu manòḥ kanyā tasya patnī manīṣiṇaḥ aurvasa tasyāṃ samabhavada ūruṃ bhittvā mahāyaśāḥ mahātapā mahātejā bāla eva guṇaira yutaḥ ṛcīkasa tasya putrasa tu jamadagnisa tatò 'bhavata jamadagnesa tu catvāra āsana putrā mahātmanaḥ rāmasa teṣāṃ jaghanyò 'bhūda ajaghanyaira guṇaira yutaḥ sarvaśastrāstrakuśalaḥ kaṣatriyāntakarò vaśī aurvasyāsīta putraśataṃ jamadagnipurògamama teṣāṃ putrasahasrāṇi babhūvura bhṛguvistaraḥ davau putrau barahmaṇasa tava anyau yayòsa tiṣṭhati lakṣaṇama lòke dhātā vidhātā ca yau sathitau manunā saha tayòra eva savasā devī lakṣmīḥ padmagṛhā śubhā tasyāsa tu mānasāḥ putrāsa turagā vayòma cāriṇaḥ varuṇasya bhāryā jayeṣṭhā tu śukrāda devī vayajāyata tasyāḥ putraṃ balaṃ viddhi surāṃ ca suranandinīma parajānāma annakāmānāma anyònyaparibhakṣaṇāta adharmasa tatra saṃjātaḥ sarvabhūtavināśanaḥ tasyāpi nirṛtira bhāryā nairṛtā yena rākṣasāḥ ghòrāsa tasyāsa tarayaḥ putrāḥ pāpakarma ratāḥ sadā bhayò mahābhayaśa caiva mṛtyura bhūtāntakasa tathā kākīṃ śayenīṃ ca bhāsīṃ ca dhṛtarāṣṭrīṃ tathā śukīma tāmrā tu suṣuve devī pañcaitā lòkaviśrutāḥ ulūkāna suṣuve kākī śayenī śayenāna vayajāyata bhāsī bhāsāna ajanayada gṛdhrāṃśa caiva janādhipa dhṛtarāṣṭrī tu haṃsāṃśa ca kalahaṃsāṃśa ca sarvaśaḥ cakravākāṃśa ca bhadraṃ te parajajñe sā tu bhāminī śukī vijajñe dharmajña śukāna eva manasvinī kalyāṇa guṇasaṃpannā sarvalakṣaṇapūjitā nava karòdhavaśā nārīḥ parajajñe 'paya ātmasaṃbhavāḥ mṛgīṃ ca mṛgamandāṃ ca hariṃ bhadra manāma api mātaṅgīma atha śārdūlīṃ śavetāṃ surabhima eva ca sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ surasāṃ ca yaśasvinīma apatyaṃ tu mṛgāḥ sarve mṛgyā naravarātmaja ṛkṣāśa ca mṛgamandāyāḥ sṛmarāśa camarā api tatasa tava airāvataṃ nāgaṃ jajñe bhadra manā sutama airāvataḥ sutasa tasyā deva nāgò mahāgajaḥ haryāśa ca harayò 'patyaṃ vānarāśa ca tarasvinaḥ gòlāṅgūlāṃśa ca bhadraṃ te haryāḥ putrāna paracakṣate parajajñe tava atha śārdūlī siṃhāna vayāghrāṃśa ca bhārata davīpinaśa ca mahābhāga sarvāna eva na saṃśayaḥ mātaṅgyāsa tava atha mātaṅgā apatyāni narādhipa diśāgajaṃ tu śavetākhyaṃ śavetājanayada āśugama tathā duhitarau rājana surabhira vai vayajāyata ròhiṇīṃ caiva bhadraṃ te gandharvīṃ ca yaśasvinīma ròhiṇyāṃ jajñire gāvò gandharvyāṃ vājinaḥ sutāḥ surasājanayana nāgāna rājana kadrūśa ca pannagāna sapta piṇḍa phalāna vṛkṣāna analāpi vayajāyata analāyāḥ śukī putrī kadrvāsa tu surasā sutā aruṇasya bhāryā śayenī tu vīryavantau mahābalau saṃpātiṃ janayāma āsa tathaiva ca jaṭāyuṣama davau putrau vinatāyāsa tu vikhyātau garuḍāruṇau itya eṣa sarvabhūtānāṃ mahatāṃ manujādhipa parabhavaḥ kīrtitaḥ samyaṅa mayā matimatāṃ vara yaṃ śarutvā puruṣaḥ samyaka pūtò bhavati pāpmanaḥ sarvajñatāṃ ca labhate gatima agryāṃ ca vindati [ja] devānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇāma atha rakṣasāma anyeṣāṃ caiva bhūtānāṃ sarveṣāṃ bhagavanna ahama śaròtuma icchāmi tattvena mānuṣeṣu mahātmanāma janma karma ca bhūtānāma eteṣāma anupūrvaśaḥ [va] mānuṣeṣu manuṣyendra saṃbhūtā ye divaukasaḥ parathamaṃ dānavāṃśa caiva tāṃsa te vakṣyāmi sarvaśaḥ vipracittira iti khayātò ya āsīda dānavarṣabhaḥ jarāsaṃdha iti khayātaḥ sa āsīna manujarṣabhaḥ diteḥ putrasa tu yò rājana hiraṇyakaśipuḥ samṛtaḥ sa jajñe mānuṣe lòke śiśupālò nararṣabhaḥ saṃhrāda iti vikhyātaḥ parahrādasyānujasa tu yaḥ sa śalya iti vikhyātò jajñe bāhlīla puṃgavaḥ anuhrādasa tu tejasvī yò 'bhūta khayātò jaghanyajaḥ dhṛṣṭaketura iti khayātaḥ sa āsīna manujeśvaraḥ yasa tu rājaña śibira nāma daiteyaḥ parikīrtitaḥ daruma itya abhivikhyātaḥ sa āsīda bhuvi pārthivaḥ bāṣkalò nāma yasa teṣāma āsīda asurasattamaḥ bhagadatta iti khayātaḥ sa āsīna manujeśvaraḥ ayaḥ śirā aśvaśirā ayaḥ śaṅkuśa ca vīryavāna tathā gaganamūrdhā ca vegavāṃśa cātra pañcamaḥ pañcaite jajñire rājana vīryavantò mahāsurāḥ kekayeṣu mahātmānaḥ pārthivarṣabha sattamāḥ ketumāna iti vikhyātò yasa tatò 'nayaḥ paratāpavāna amitaujā iti khayātaḥ pṛthivyāṃ sò 'bhavanna nṛpaḥ savarbhānura iti vikhyātaḥ śarīmāna yasa tu mahāsuraḥ ugrasena iti khayāta ugra karmā narādhipaḥ yasa tava aśva iti vikhyātaḥ śarīmāna āsīna mahāsuraḥ aśòkò nāma rājāsīna mahāvīryaparākramaḥ tasmāda avarajò yasa tu rājanna aśvapatiḥ samṛtaḥ daiteyaḥ sò 'bhavada rājā hārdikyò manujarṣabhaḥ vṛṣaparveti vikhyātaḥ śarīmāna yasa tu mahāsuraḥ dīrghaprajña iti khayātaḥ pṛthivyāṃ sò 'bhavana nṛpaḥ ajakasa tava anujò rājana ya āsīda vṛṣaparvaṇaḥ sa malla iti vikhyātaḥ pṛthivyāma abhavana nṛpaḥ aśvagrīva iti khayātaḥ sattvavāna yò mahāsuraḥ ròcamāna iti khayātaḥ pṛthivyāṃ sò 'bhavana nṛpaḥ sūkṣmasa tu matimāna rājana kīrtimāna yaḥ parakīrtitaḥ bṛhanta iti vikhyātaḥ kaṣitāva āsīta sa pārthivaḥ tuhuṇḍa iti vikhyātò ya āsīda asuròttamaḥ senā bindura iti khayātaḥ sa babhūva narādhipaḥ isṛpā nāma yasa teṣāma asurāṇāṃ balādhikaḥ pāpajina nāma rājāsīda bhuvi vikhyātavikramaḥ ekacakra iti khayāta āsīda yasa tu mahāsuraḥ parativindhya iti khayātò babhūva parathitaḥ kaṣitau virūpākṣasa tu daiteyaśa citrayòdhī mahāsuraḥ citravarmeti vikhyātaḥ kaṣitāva āsīta sa pārthivaḥ harasa tava ariharò vīra āsīda yò dānavòttamaḥ suvāstura iti vikhyātaḥ sa jajñe manujarṣabhaḥ aharasa tu mahātejāḥ śatrupakṣa kaṣayaṃ karaḥ bāhlīkò nāma rājā sa babhūva parathitaḥ kaṣitau nicandraśa candra vaktraśa ca ya āsīda asuròttamaḥ muñja keśa iti khayātaḥ śarīmāna āsīta sa pārthivaḥ nikumbhasa tava ajitaḥ saṃkhye mahāmatira ajāyata bhūmau bhūmipatiḥ śareṣṭhò devādhipa iti samṛtaḥ śarabhò nāma yasa teṣāṃ daiteyānāṃ mahāsuraḥ pauravò nāma rājarṣiḥ sa babhūva nareṣva iha davitīyaḥ śalabhasa teṣāma asurāṇāṃ babhūva yaḥ parahrādò nāma bāhlīkaḥ sa babhūva narādhipaḥ candrasa tu ditijaśreṣṭhò lòke tārādhipòpamaḥ ṛṣikò nāma rājarṣira babhūva nṛpasattamaḥ mṛtapā iti vikhyātò ya āsīda asuròttamaḥ paścimānūpakaṃ viddhi taṃ nṛpaṃ nṛpasattama gaviṣṭhasa tu mahātejā yaḥ parakhyātò mahāsuraḥ darumasena iti khayātaḥ pṛthivyāṃ sò 'bhavana nṛpaḥ mayūra iti vikhyātaḥ śarīmāna yasa tu mahāsuraḥ sa viśva iti vikhyātò babhūva pṛthivīpatiḥ suparṇa iti vikhyātatasmāda avarajasa tu yaḥ kālakīrtira iti khayātaḥ pṛthivyāṃ sò 'bhavana nṛpaḥ candra hanteti yasa teṣāṃ kīrtitaḥ paravarò 'suraḥ śunakò nāma rājarṣiḥ sa babhūva narādhipaḥ vināśanasa tu candrasya ya ākhyātò mahāsuraḥ jānakira nāma rājarṣiḥ sa babhūva narādhipaḥ dīrghajihvasa tu kauravya ya uktò dānavarṣabhaḥ kāśirāja iti khayātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ garahaṃ tu suṣuve yaṃ taṃ siṃhī candrārkamardanama karātha itya abhivikhyātaḥ sò 'bhavana manujādhipaḥ anāyuṣasa tu putrāṇāṃ caturṇāṃ paravarò 'suraḥ vikṣarò nāma tejasvī vasu mitrò 'bhavana nṛpaḥ davitīyò vikṣarādyasa tu narādhipa mahāsuraḥ pāṃsurāṣṭrādhipa iti viśrutaḥ sò 'bhavana nṛpaḥ balavīra iti khayātò yasa tava āsīda asuròttamaḥ pauṇḍra matsyaka itya eva sa babhūva narādhipaḥ vṛtra itya abhivikhyātò yasa tu rājana mahāsuraḥ maṇimāna nāma rājarṣiḥ sa babhūva narādhipaḥ karòdhahanteti yasa tasya babhūvāvarajò 'suraḥ daṇḍa itya abhivikhyātaḥ sa āsīna nṛpatiḥ kaṣitau karòdhavardhana itya eva yasa tava anyaḥ parikīrtitaḥ daṇḍadhāra iti khayātaḥ sò 'bhavana manujeśvaraḥ kālakāyāsa tu ye putrāsa teṣāma aṣṭau narādhipāḥ jajñire rājaśārdūla śārdūlasamavikramāḥ magadheṣu jayatsenaḥ śarīmāna āsīta sa pārthivaḥ aṣṭānāṃ paravarasa teṣāṃ kāleyānāṃ mahāsuraḥ davitīyasa tu tatasa teṣāṃ śarīmāna harihayòpamaḥ aparājita itya eva sa babhūva narādhipaḥ tṛtīyasa tu mahārāja mahābāhura mahāsuraḥ niṣādādhipatira jajñe bhuvi bhīmaparākramaḥ teṣāma anyatamò yasa tu caturthaḥ parikīrtitaḥ śareṇimāna iti vikhyātaḥ kaṣitau rājarṣisattamaḥ pañcamasa tu babhūvaiṣāṃ paravarò yò mahāsuraḥ mahaujā iti vikhyātò babhūveha paraṃtapaḥ ṣaṣṭhasa tu matimāna yò vai teṣāma āsīna mahāsuraḥ abhīrura iti vikhyātaḥ kaṣitau rājarṣisattamaḥ samudrasenaśa ca nṛpasa teṣāma evābhavada guṇāna viśrutaḥ sāgarāntāyāṃ kaṣitau dharmārthatattvavita bṛhanna nāmāṣṭamasa teṣāṃ kāleyānāṃ paraṃtapaḥ babhūva rājana dharmātmā sarvabhūtahite rataḥ gaṇaḥ karòdhavaśò nāma yasa te rājana parakīrtitaḥ tataḥ saṃjajñire vīrāḥ kaṣitāva iha narādhipāḥ nandikaḥ karṇaveṣṭaśa ca siddhārthāḥ kīṭakasa tathā suvīraśa ca subāhuśa ca mahāvīrò 'tha bāhlikaḥ karòdhò vicityaḥ surasaḥ śarīmāna nīlaśa ca bhūmipaḥ vīra dhāmā ca kauravya bhūmipālaśa ca nāmataḥ dantavaktraśa ca nāmāsīda durjayaśa caiva nāmataḥ rukmī ca nṛpaśārdūlò rājā ca janamejayaḥ āṣāḍhò vāyuvegaśa ca bhūmitejāsa tathaiva ca ekalavyaḥ sumitraśa ca vāṭadhānò 'tha gòmukhaḥ kārūṣakāśa ca rājānaḥ kaṣemadhūrtisa tathaiva ca śarutāyura uddhavaśa caiva bṛhatsenasa tathaiva ca kaṣemògra tīrthaḥ kuharaḥ kaliṅgeṣu narādhipaḥ matimāṃśa ca manuṣyendra īśvaraśa ceti viśrutaḥ gaṇāta karòdhavaśāda evaṃ rājapūgò 'bhavata kaṣitau jātaḥ purā mahārāja mahākīrtira mahābalaḥ yasa tava āsīda devakò nāma devarājasamadyutiḥ sa gandharvapatira mukhyaḥ kaṣitau jajñe narādhipaḥ bṛhaspatera bṛhata kīrtera devarṣera viddhi bhārata aṃśāda daròṇaṃ samutpannaṃ bhāradvājama ayònijama dhanvināṃ nṛpaśārdūla yaḥ sa sarvāstravittamaḥ bṛhata kīrtira mahātejāḥ saṃjajñe manujeṣva iha dhanurvede ca vede ca yaṃ taṃ vedavidò viduḥ variṣṭhama indrakarmāṇaṃ daròṇaṃ savakulavardhanama mahādevāntakābhyāṃ ca kāmāta karòdhāca ca bhārata ekatvama upapannānāṃ jajñe śūraḥ paraṃtapaḥ aśvatthāmā mahāvīryaḥ śatrupakṣa kaṣayaṃ karaḥ vīraḥ kamalapatrākṣaḥ kaṣitāva āsīna narādhipa jajñire vasavasa tava aṣṭau gaṅgāyāṃ śaṃtanòḥ sutāḥ vasiṣṭhasya ca śāpena niyògāda vāsavasya ca teṣāma avarajò bhīṣmaḥ kurūṇāma abhayaṃkaraḥ matimāna vedavida vāgmī śatrupakṣa kaṣayaṃ karaḥ jāmadagnyena rāmeṇa yaḥ sa sarvavidāṃ varaḥ ayudhyata mahātejā bhārgaveṇa mahātmanā yasa tu rājana kṛpò nāma barahmarṣira abhavata kaṣitau rudrāṇāṃ taṃ gaṇāda viddhi saṃbhūtama atipauruṣama śakunira nāma yasa tava āsīda rājā lòke mahārathaḥ davāparaṃ viddhi taṃ rājana saṃbhūtama arimardanama sātyakiḥ satyasaṃdhasa tu yò 'sau vṛṣṇikulòdvahaḥ pakṣāta sa jajñe marutāṃ devānāma arimardanaḥ darupadaśa cāpi rājarṣisa tata evābhavada gaṇāta mānuṣe nṛpa lòke 'samina sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ tataśa ca kṛtavarmāṇaṃ viddhi rājaña janādhipama jātama apratikarmāṇaṃ kaṣatriyarṣabha sattamama marutāṃ tu gaṇāda viddhi saṃjātama arimardanama virāṭaṃ nāma rājarṣiṃ pararāṣṭra paratāpanama ariṣṭāyāsa tu yaḥ putrò haṃsa itya abhiviśrutaḥ sa gandharvapatira jajñe kuruvaṃśavivardhanaḥ dhṛtarāṣṭra iti khayātaḥ kṛṣṇadvaipāyanāda api dīrghabāhura mahātejāḥ parajñā cakṣura narādhipaḥ mātura dòṣāda ṛṣeḥ kòpāda andha eva vayajāyata atresa tu sumahābhāgaṃ putraṃ putravatāṃ varama viduraṃ viddhi lòke 'samiña jātaṃ buddhimatāṃ varama kalera aṃśāta tu saṃjajñe bhuvi duryòdhanò nṛpaḥ durbuddhira durmatiśa caiva kurūṇāma ayaśaḥ karaḥ jagatò yaḥ sa sarvasya vidviṣṭaḥ kalipūruṣaḥ yaḥ sarvāṃ ghātayāma āsa pṛthivīṃ puruṣādhamaḥ yena vairaṃ samuddīptaṃ bhūtānta karaṇaṃ mahata paulastyā bharātaraḥ sarve jajñire manujeṣva iha śataṃ duḥśāsanādīnāṃ sarveṣāṃ karūrakarmaṇāma durmukhò duḥsahaśa caiva ye cānye nānuśabditāḥ duryòdhana sahāyāsa te paulastyā bharatarṣabha dharmasyāṃśaṃ tu rājānaṃ viddhi rājana yudhiṣṭhirama bhīmasenaṃ tu vātasya devarājasya cārjunama aśvinòsa tu tathaivāṃśau rūpeṇāpratimau bhuvi nakulaḥ sahadevaśa ca sarvalòkamanòharau yaḥ suvarceti vikhyātaḥ sòmaputraḥ paratāpavāna abhimanyura bṛhata kīrtira arjunasya sutò 'bhavata agnera aṃśaṃ tu viddhi tavaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ mahārathama śikhaṇḍinama athò rājana satrīpuṃsaṃ viddhi rākṣasama daraupadeyāśa ca ye pañca babhūvura bharatarṣabha viśve devagaṇāna rājaṃsa tāna viddhi bharatarṣabha āmuktakavacaḥ karṇò yasa tu jajñe mahārathaḥ divākarasya taṃ viddhi devasyāṃśama anuttamama yasa tu nārāyaṇò nāma devadevaḥ sanātanaḥ tasyāṃśò mānuṣeṣva āsīda vāsudevaḥ paratāpavāna śeṣasyāṃśasa tu nāgasya baladevò mahābalaḥ sanatkumāraṃ paradyumnaṃ viddhi rājana mahaujasama evama anye manuṣyendra bahavò 'ṃśā divaukasāma jajñire vasudevasya kule kulavivardhanāḥ gaṇasa tava apsarasāṃ yò vai mayā rājana parakīrtitaḥ tasya bhāgaḥ kaṣitau jajñe niyògāda vāsavasya ca tāni ṣòḍaśa devīnāṃ sahasrāṇi narādhipa babhūvura mānuṣe lòke nārāyaṇa parigrahaḥ śariyasa tu bhāgaḥ saṃjajñe ratyarthaṃ pṛthivītale darupadasya kule kanyā vedimadhyāda aninditā nātihrasvā na mahatī nīlòtpalasugandhinī padmāyatākṣī suśròṇī asitāyata mūrdhajā sarvalakṣaṇasaṃpannā vaiḍūrya maṇisaṃnibhā pañcānāṃ puruṣendrāṇāṃ cittapramathinī rahaḥ siddira dhṛtiśa ca ye devyau pañcānāṃ mātarau tu te kuntī mādrī ca jajñāte matisa tu subalātmajā iti devāsurāṇāṃ te gandharvāpsarasāṃ tathā aṃśāvataraṇaṃ rājana rakṣasānāṃ ca kīrtitama ye pṛthivyāṃ samudbhūtā rājānò yuddhadurmadāḥ mahātmānò yadūnāṃ ca ye jātā vipule kule dhanyaṃ yaśasyaṃ putrīyama āyuṣyaṃ vijayāvahama idama aṃśāvataraṇaṃ śaròtavyama anasūyatā aṃśāvataraṇaṃ śarutvā devagandharvarakṣasāma parabhavāpyayavita parājñò na kṛcchreṣva avasīdati [ja] tavattaḥ śarutama idaṃ barahmana devadānavarakṣasāma aṃśāvataraṇaṃ samyaga gandharvāpsarasāṃ tathā imaṃ tu bhūya icchāmi kurūṇāṃ vaṃśama āditaḥ kathyamānaṃ tavayā vipra viprarṣigaṇasaṃnidhau [va] pauravāṇāṃ vaṃśakarò duḥṣantò nāma vīryavāna pṛthivyāśa caturantāyā gòptā bharatasattama caturbhāgaṃ bhuvaḥ kṛtsnaṃ sa bhuṅkte manujeśvaraḥ samudrāvaraṇāṃśa cāpi deśāna sa samitiṃjayaḥ āmlecchāṭavikāna sarvāna sa bhuṅkte ripumardanaḥ ratnākara samudrāntāṃśa cāturvarṇyajanāvṛtāna na varṇasaṃkarakarò nākṛṣya karakṛja janaḥ na pāpakṛta kaśa cida āsīta tasmina rājani śāsati dharmyāṃ ratiṃ sevamānā dharmārthāva abhipedire tadā narā naravyāghra tasmiña janapadeśvare nāsīca còrabhayaṃ tāta na kaṣudhā bhayama aṇva api nāsīda vayādhibhayaṃ cāpi tasmiña janapadeśvare savaira dharmai remire varṇā daive karmaṇi niḥspṛhāḥ tama āśritya mahīpālama āsaṃśa caivākutò bhayāḥ kālavarṣī ca parjanyaḥ sasyāni phalavanti ca sarvaratnasamṛddhā ca mahī vasumatī tadā sa cādbhutamahāvīryò vajrasaṃhananò yuvā udyamya mandaraṃ dòrbhyāṃ hareta savanakānanama dhanuṣya atha gadāyuddhe tasarupraharaṇeṣu ca nāgapṛṣṭhe 'śavapṛṣṭhe ca babhūva pariniṣṭhitaḥ bale viṣṇusamaśa cāsīta tejasā bhāskaròpamaḥ akṣubdhatve 'raṇava samaḥ sahiṣṇutve dharā samaḥ saṃmataḥ sa mahīpālaḥ parasannapurarāṣṭravāna bhūyò dharmaparaira bhāvaira viditaṃ janama āvasata [vai] sa kadā cina mahābāhuḥ parabhūtabalavāhanaḥ vanaṃ jagāma gahanaṃ hayanāgaśataira vṛtaḥ khaḍgaśakti dharaira vīraira gadāmusalapāṇibhiḥ parāsatòmara hastaiśa ca yayau yòdhaśataira vṛtaḥ siṃhanādaiśa ca yòdhānāṃ śaṅkhadundubhinisvanaiḥ rathanemi savanaiśa cāpi sanāgavarabṛṃhitaiḥ heṣitasvanamiśraiśa ca kaṣveḍitāsphòṭita savanaiḥ āsīta kilakilā śabdasa tasmina gacchati pārthive parāsādavaraśṛṅgasthāḥ parayā nṛpa śòbhayā dadṛśusa taṃ satriyasa tatra śūrama ātmayaśaḥ karama śakròpamama amitraghnaṃ paravāraṇavāraṇama paśyantaḥ satrīgaṇāsa tatra śastrapāṇiṃ sama menire ayaṃ sa puruṣavyāghrò raṇe 'dabhutaparākramaḥ yasya bāhubalaṃ parāpya na bhavantya asuhṛdgaṇāḥ iti vācò baruvantyasa tāḥ satriyaḥ paremṇā narādhipama tuṣṭuvuḥ puṣpavṛṣṭīśa ca sasṛjusa tasya mūdhani tatra tatra ca viprendraiḥ satūyamānaḥ samantataḥ niryayau parayā parītyā vanaṃ mṛgajighāṃsayā sudūrama anujagmusa taṃ paurajānapadāsa tadā nayavartanta tataḥ paścāda anujñātā nṛpeṇa ha suparṇapratimenātha rathena vasudhādhipaḥ mahīma āpūrayāma āsa ghòṣeṇa taridivaṃ tathā sa gacchana dadṛśe dhīmāna nandanapratimaṃ vanama bilvārka khadirākīrṇaṃ kapittha dhava saṃkulama viṣamaṃ parvata parasthaira aśmabhiśa ca samāvṛtama nirjalaṃ nirmanuṣyaṃ ca bahuyòjanama āyatama mṛgasaṃghaira vṛtaṃ ghòraira anyaiśa cāpi vanecaraiḥ tada vanaṃ manujavyāghraḥ sabhṛtyabalavāhanaḥ lòḍayāma āsa duḥṣantaḥ sūdayana vividhāna mṛgāna bāṇagòcara saṃprāptāṃsa tatra vayāghragaṇāna bahūna pātayāma āsa duḥṣantò nirbibheda ca sāyakaiḥ dūrasthāna sāyakaiḥ kāṃśa cida abhinata sa nararṣabhaḥ abhyāśama āgatāṃśa cānyāna khaḍgena nirakṛntata kāṃśa cida eṇāna sa nirjaghne śaktyā śaktimatāṃ varaḥ gadā maṇḍalatattvajñaśa cacārāmita vikramaḥ tòmaraira asibhiśa cāpi gadāmusalakarpaṇaiḥ cacāra sa vinighnana vai vanyāṃsa tatra mṛgadvijāna rājñā cādbhutavīryeṇa yòdhaiśa ca samarapriyaiḥ lòḍyamānaṃ mahāraṇyaṃ tatyajuśa ca mahāmṛgāḥ tatra vidruta saṃghāni hatayūthapatīni ca mṛgayūthānya athautsukyāca chabdaṃ cakrusa tatasa tataḥ śuṣkāṃ cāpi nadīṃ gatvā jalanairāśya karśitāḥ vayāyāmaklāntahṛdayāḥ patanti sama vicetasaḥ kaṣutpipāsāparītāśa ca śarāntāśa ca patitā bhuvi ke cita tatra naravyāghraira abhakṣyanta bubhukṣitaiḥ ke cida agnima athòtpādya samidhya ca vanecarāḥ bhakṣayanti sama māṃsāni parakuṭya vidhivata tadā tatra ke cida gajā mattā balinaḥ śastravikṣatāḥ saṃkòcyāgra karāna bhītāḥ paradravanti sama vegitāḥ śakṛna mūtraṃ sṛjantaśa ca kaṣarantaḥ śòṇitaṃ bahu vanyā gajavarāsa tatra mamṛdura manujāna bahūna tada vanaṃ balameghena śaradhāreṇa saṃvṛtama vayaròcana mahiṣākīrṇaṃ rājñā hatamahāmṛgama [vai] tatò mṛgasahasrāṇi hatvā vipulavāhanaḥ rājā mṛgaprasaṅgena vanama anyada viveśa ha eka evòttama balaḥ kaṣutpipāsā samanvitaḥ sa vanasyāntama āsādya mahada īriṇama āsadata taca cāpya atītya nṛpatira uttamāśramasaṃyutama manaḥ parahlāda jananaṃ dṛṣṭikāntama atīva ca śītamāruta saṃyuktaṃ jagāmānyana mahada vanama puṣpitaiḥ pādapaiḥ kīrṇama atīva sukhaśādvalama vipulaṃ madhurārāvaira nāditaṃ vihagaisa tathā paravṛddhaviṭapaira vṛkṣaiḥ sukhaca chāyaiḥ samāvṛtama ṣaṭa padāghūrṇita lataṃ lakṣmyā paramayā yutama nāpuṣpaḥ pādapaḥ kaśa cina nāphalò nāpi kaṇṭakī ṣaṭa padaira vāpya anākīrṇasa tasmina vai kānane 'bhavata vihagaira nāditaṃ puṣpaira alaṃkṛtama atīva ca sarvartukusumaira vṛkṣaira atīva sukhaśādvalama manòramaṃ maheṣvāsò viveśa vanama uttamama mārutāgalitāsa tatra darumāḥ kusumaśālinaḥ puṣpavṛṣṭiṃ vicitrāṃ sama vayasṛjaṃsa te punaḥ punaḥ divaspṛśò 'tha saṃghuṣṭāḥ pakṣibhira madhurasvaraiḥ virejuḥ pādapāsa tatra vicitrakusumāmbarāḥ teṣāṃ tatra paravāleṣu puṣpabhārāvanāmiṣu ruvanti rāvaṃ vihagāḥ ṣaṭa padaiḥ sahitā mṛdu tatra paradeśāṃśa ca bahūna kusumòtkara maṇḍitāna latāgṛhaparikṣiptāna manasaḥ parītivardhanāna saṃpaśyana sa mahātejā babhūva muditasa tadā parasparāśiṣṭa śākhaiḥ pādapaiḥ kusumācitaiḥ aśòbhata vanaṃ tata taira mahendradhvajasaṃnibhaiḥ sukhaśītaḥ sugandhī ca puṣpareṇu vahò 'nilaḥ parikrāmana vane vṛkṣāna upaitīva riraṃsayā evaṃguṇasamāyuktaṃ dadarśa sa vanaṃ nṛpaḥ nadī kacchòdbhavaṃ kāntama ucchritadhvajasaṃnibhama parekṣamāṇò vanaṃ tata tu suprahṛṣṭa vihaṃgamama āśramapravaraṃ ramyaṃ dadarśa ca manòramama nānāvṛkṣasamākīrṇaṃ saṃprajvalita pāvakama yatibhira vālakhilyaiśa ca vṛtaṃ munigaṇānvitama agnyāgāraiśa ca bahubhiḥ puṣpasaṃstara saṃstṛtama mahākacchaira bṛhadbhiśa ca vibhrājitama atīva ca mālinīma abhitò rājana nadīṃ puṇyāṃ sukhòdakāma naikapakṣigaṇākīrṇāṃ tapòvanamanòramāma tatra vayālamṛgāna saumyāna paśyana parītima avāpa saḥ taṃ cāpya atirathaḥ śarīmāna āśramaṃ paratyapadyata devalòkapratīkāśaṃ sarvataḥ sumanòharama nadīma āśramasaṃśliṣṭāṃ puṇyatòyāṃ dadarśa saḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ tatra jananīma iva viṣṭhitāma sacakravākapulināṃ puṣpaphena paravāhinīma sakiṃnaragaṇāvāsāṃ vānararkṣa niṣevitāma puṇyasvākhyāya saṃghuṣṭāṃ pulinaira upaśòbhitāma mattavāraṇaśārdūla bhujagendraniṣevitāma nadīma āśramasaṃbaddhāṃ dṛṣṭvāśramapadaṃ tathā cakārābhipraveśāya matiṃ sa nṛpatisa tadā alaṃkṛtaṃ davīpavatyā mālinyā ramyatīrayā naranārāyaṇa sathānaṃ gaṅgayevòpaśòbhitama mattabarhiṇa saṃghuṣṭaṃ paraviveśa mahada vanama tata sa caitrarathaprakhyaṃ samupetya nareśvaraḥ atīva guṇasaṃpannama anirdeśyaṃ ca varcasā maharṣiṃ kāśyapaṃ daraṣṭuma atha kaṇvaṃ tapòdhanama rathinīma aśvasaṃbādhāṃ padātigaṇasaṃkulāma avasthāpya vanadvāri senāma idama uvāca saḥ muniṃ virajasaṃ daraṣṭuṃ gamiṣyāmi tapòdhanama kāśyapaṃ sathīyatāma atra yāvadāgamanaṃ mama tada vanaṃ nandanaprakhyama āsādya manujeśvaraḥ kaṣutpipāse jahau rājā harṣaṃ cāvāpa puṣkalama sāmātyò rājaliṅgāni sò 'panīya narādhipaḥ puròhita sahāyaśa ca jagāmāśramama uttamama didṛkṣusa tatra tama ṛṣiṃ tapò rāśima athāvyayama barahmalòkapratīkāśama āśramaṃ sò 'bhivīkṣya ca ṣaṭpadòdgīta saṃghuṣṭaṃ nānādvija gaṇāyutama ṛcò bahvṛca mukhyaiśa ca pareryamāṇāḥ padakramaiḥ śuśrāva manujavyāghrò vitateṣva iha karmasu yajñavidyāṅgavidbhiśa ca karamadbhiśa ca karamāna api amitātmabhiḥ suniyataiḥ śuśubhe sa tadāśramaḥ atharvaveda paravarāḥ pūgayājñika saṃmatāḥ saṃhitāma īrayanti sama padakramayutāṃ tu te śabdasaṃskāra saṃyuktaṃ baruvadbhiśa cāparaira davijaiḥ nāditaḥ sa babhau śarīmāna barahmalòka ivāśramaḥ yajñasaṃskāra vidbhiśa ca karamaśikṣā viśāradaiḥ nayāyatattvārtha vijñānasaṃpannaira vedapāragaiḥ nānā vākyasamāhāra samavāya viśāradaiḥ viśeṣakāryavidbhiśa ca mòkṣadharmaparāyaṇaiḥ sathāpanākṣepa siddhānta paramārthajñatāṃ gataiḥ lòkāyatika mukhyaiśa ca samantāda anunāditama tatra tatra ca viprendrāna niyatāna saṃśitavratā japahòmaparāna siddhāna dadarśa paravīra hā āsanāni vicitrāṇi puṣpavanti mahāpatiḥ parayatnòpahitāni sama dṛṣṭvā vismayama āgamata devatāyatanānāṃ ca pūjāṃ parekṣya kṛtāṃ davijaḥ barahmalòkasthama ātmānaṃ mene sa nṛpasattamaḥ sa kāśyapa tapò guptama āśramapravaraṃ śubhama nātṛpyata parekṣamāṇò vai tapòdhanagaṇaira yutama sā kāśyapasyāyatanaṃ mahāvrataira; vṛtaṃ samantāda ṛṣibhisa tapòdhanaiḥ viveśa sāmātyapuròhitò 'rihā; viviktama atyartha manò rahaṃ śivama [va] tatò gacchana mahābāhura ekò 'mātyāna visṛjya tāna nāpaśyada āśrame tasmiṃsa tama ṛṣiṃ saṃśitavratama sò 'paśyamānasa tama ṛṣiṃ śūnyaṃ dṛṣṭvā tama āśramama uvāca ka ihetya uccaira vanaṃ saṃnādayanna iva śarutvātha tasya taṃ śabdaṃ kanyā śarīra iva rūpiṇī niścakrāmāśramāta tasmāta tāpasī veṣadhāriṇī sā taṃ dṛṣṭvaiva rājānaṃ duḥṣantama asitekṣaṇā savāgataṃ ta iti kaṣiprama uvāca paratipūjya ca āsanenārcayitvā ca pādyenārghyeṇa caiva hi papracchānāmayaṃ rājana kuśalaṃ ca narādhipama yathāvada arcayitvā sā pṛṣṭvā cānāmayaṃ tadā uvāca samayamāneva kiṃ kāryaṃ kariyatāma iti tāma abravīta tatò rājā kanyāṃ madhurabhāṣiṇīma dṛṣṭvā sarvānavadyāṅgīṃ yathāvata paratipūjitaḥ āgatò 'haṃ mahābhāgama ṛṣiṃ kaṇvama upāsituma kava gatò bhagavāna bhadre tana mamācakṣva śòbhane [ṣaka] gataḥ pitā me bhagavāna phalānya āhartuma āśramāta muhūrtaṃ saṃpratīkṣasva darakṣyasya enama ihāgatama [va] apaśyamānasa tama ṛṣiṃ tayā còktasa tathā nṛpaḥ tāṃ ca dṛṣṭvā varāròhāṃ śarīmatīṃ cāruhāsinīma vibhrājamānāṃ vapuṣā tapasā ca damena ca rūpayauvana saṃpannāma itya uvāca mahīpatiḥ kāsi kasyāsi suśròṇi kimarthaṃ cāgatā vanama evaṃrūpaguṇòpetā kutasa tavama asi śòbhane darśanāda eva hi śubhe tavayā me 'pahṛtaṃ manaḥ icchāmi tavāma ahaṃ jañātuṃ tana mamācakṣva śòbhane evama uktā tadā kanyā tena rājñā tadāśrame uvāca hasatī vākyama idaṃ sumadhurākṣarama kaṇvaṣyāhaṃ bhagavatò duḥṣanta duhitā matā tapasvinò dhṛtimatò dharmajñasya yaśasvinaḥ [du] ūrdhvaretā mahābhāgò bhagavā~la lòkapūjitaḥ caleda dhi vṛttāda dharmò 'pi na caleta saṃśitavrataḥ kathaṃ tavaṃ tasya duhitā saṃbhūtā varavarṇinī saṃśayò me mahāna atra taṃ me chettuma ihārhasi [ṣaka] yathāyama āgamò mahyaṃ yathā cedama abhūta purā śṛṇu rājana yathātattvaṃ yathāsmi duhitā muneḥ ṛṣiḥ kaśa cida ihāgamya mama janmābhyacòdayata tasmai paròvāca bhagavāna yathā taca chṛṇu pārthiva tapyamānaḥ kila purā viśvāmitrò mahata tapaḥ subhṛśaṃ tāpayāma āsa śakraṃ suragaṇeśvarama tapasā dīptavīryò 'yaṃ sathānāna mā cayāvayeda iti bhītaḥ puraṃdarasa tasmāna menakāma idama abravīta guṇaira divyaira apsarasāṃ menake tavaṃ viśiṣyase śareyò me kuru kalyāṇi yata tavāṃ vakṣyāmi taca chṛṇu asāva ādityasaṃkāśò viśvāmitrò mahātapāḥ tapyamānasa tapò ghòraṃ mama kampayate manaḥ menake tava bhārò 'yaṃ viśvāmitraḥ sumadhyame saṃśitātmā sudurdharṣa ugre tapasi vartate sa māṃ na cayāvayeta sathānāta taṃ vai gatvā paralòbhaya cara tasya tapòvighnaṃ kuru me pariyama uttamama rūpayauvana mādhuryaceṣṭita samitabhāṣitaiḥ lòbhayitvā varāròhe tapasaḥ saṃnivartaya [ma] mahātejāḥ sa bhagavāna sadaiva ca mahātapāḥ kòpanaśa ca tathā haya enaṃ jānāti bhagavāna api tejasasa tapasaśa caiva kòpasya ca mahātmanaḥ tavama apya udvijase yasya nòdvijeyama ahaṃ kathama mahābhāgaṃ vasiṣṭhaṃ yaḥ putraira iṣṭaira vayayòjayata kaṣatre jātaśa ca yaḥ pūrvama abhavada barāhmaṇò balāta śaucārthaṃ yò nadīṃ cakre durgamāṃ bahubhira jalaiḥ yāṃ tāṃ puṇyatamāṃ lòke kauśikīti vidura janāḥ babhāra yatrāsya purā kāle durge mahātmanaḥ dārāna mataṅgò dharmātmā rājarṣira vayādhatāṃ gataḥ atītakāle durbhakṣe yatraitya punara āśramama muniḥ pāreti nadyā vai nāma cakre tadā parabhuḥ mataṅgaṃ yājayāṃ cakre yatra parītamanāḥ savayama tavaṃ ca sòmaṃ bhayāda yasya gataḥ pātuṃ śureśvara ati nakṣatravaṃśāṃśa ca karuddhò nakṣatrasaṃpadā parati śaravaṇapūrvāṇi nakṣatrāṇi sasarja yaḥ etāni yasya karmāṇi tasyāhaṃ bhṛśama udvije yathā māṃ na daheta karuddhasa tathājñāpaya māṃ vibhò tejasā nirdahela lòkāna kampayeda dharaṇīṃ padā saṃkṣipeca ca mahāmeruṃ tūrṇama āvartayeta tathā tādṛśaṃ tapasā yuktaṃ paradīptama iva pāvakama kathama asmadvidhā bālā jitendriyama abhispṛśeta hutāśanamukhaṃ dīptaṃ sūryacandrākṣi tārakama kālajihvaṃ suraśreṣṭha kathama asmadvidhā sapṛśeta yamaśa ca sòmaśa ca maharṣayaśa ca; sādhyā viśve vālakhilyāśa ca sarve ete 'pi yasyòdvijante parabhāvāta; kasmāta tasmāna mādṛśī nòdvijeta tavayaivama uktā ca kathaṃ samīpama; ṛṣera na gaccheyama ahaṃ surendra rakṣāṃ tu me cintaya devarāja; yathā tavadarthaṃ rakṣitāhaṃ careyama kāmaṃ tu me mārutasa tatra vāsaḥ; parakrīḍitāyā vivṛṇòtu deva bhaveca ca me manmathasa tatra kārye; sahāyabhūtasa tava devaprasādāta vanāca ca vāyuḥ surabhiḥ paravāyeta; tasmina kāle tama ṛṣiṃ lòbhayantyāḥ tathetya uktvā vihite caiva tasmiṃsa; tatò yayau sāśramaṃ kauśikasya [ṣaka] evama uktasa tayā śakraḥ saṃdideśa sadāgatima parātiṣṭhata tadā kāle menakā vāyunā saha athāpaśyada varāròhā tapasā dagdhakilbiṣama viśvāmitraṃ tapasyantaṃ menakā bhīrura āśrame abhivādya tataḥ sā taṃ parākrīḍada ṛṣisaṃnidhau apòvāha ca vāsò 'sayā mārutaḥ śaśisaṃnibhama sāgacchata tavaritā bhūmiṃ vāsasa tada abhiliṅgatī utsmayantīva savrīḍaṃ mārutaṃ varavarṇinī gṛddhāṃ vāsasi saṃbhrāntāṃ menakāṃ munisattamaḥ anirdeśya vayò rūpāma apaśyada vivṛtāṃ tadā tasyā rūpaguṇaṃ dṛṣṭvā sa tu viprarṣabhasa tadā cakāra bhāvaṃ saṃsarge tayā kāmavaśaṃ gataḥ nayamantrayata cāpya enāṃ sā cāpya aicchada aninditā tau tatra suciraṃ kālaṃ vane vayaharatāma ubhau ramamāṇau yathākāmaṃ yathaika divasaṃ tathā janayāma āsa sa munira menakāyāṃ śakuntalāma parasthe himavatò ramye mālinīma abhitò nadīma jātama utsṛjya taṃ garbhaṃ menakā mālinīma anu kṛtakāryā tatasa tūrṇama agacchaca chakra saṃsadama taṃ vane vijane garbhaṃ siṃhavyāghra samākule dṛṣṭvā śayānaṃ śakunāḥ samantāta paryavārayana nemāṃ hiṃsyura vane bālāṃ karavyādā māṃsagṛddhinaḥ paryarakṣanta tāṃ tatra śakuntā menakātmajāma upaspraṣṭuṃ gataśa cāhama apaśyaṃ śayitāma imāma nirjane vipine 'raṇye śakuntaiḥ parivāritāma ānayitvā tataśa caināṃ duhitṛtve nayayòjayama śarīrakṛta parāṇadātā yasya cānnāni bhuñjate karameṇa te tarayò 'paya uktāḥ pitarò dharmaniścaye nirjane ca vane yasmāca chakuntaiḥ parirakṣitā śakuntaleti nāmāsyāḥ kṛtaṃ cāpi tatò mayā evaṃ duhitaraṃ viddhi mama saumya śakuntalāma śakuntalā ca pitaraṃ manyate māma aninditā etada ācaṣṭa pṛṣṭaḥ sana mama janma maharṣaye sutāṃ kaṇvasya māma evaṃ viddhi tavaṃ manujādhipa kaṇvaṃ hi pitaraṃ manye pitaraṃ savama ajānatī iti te kathitaṃ rājana yathāvṛttaṃ śarutaṃ mayā [duhsanta] suvyaktaṃ rājaputrī tavaṃ yathā kalyāṇi bhāṣase bhāryā me bhava suśròṇi barūhi kiṃ karavāṇi te suvarṇamālā vāsāṃsi kuṇḍale parihāṭake nānāpattanaje śubhre maṇiratne ca śòbhane āharāmi tavādyāhaṃ niṣkādīnya ajināni ca sarvaṃ rājyaṃ tavādyāstu bhāryā me bhava śòbhane gāndharveṇa ca māṃ bhīru vivāhenaihi sundari vivāhānāṃ hi rambhòru gāndharvaḥ śareṣṭha ucyate [ṣaka] phalāhārò gatò rājana pitā me ita āśramāta taṃ muhūrtaṃ paratīkṣasva sa māṃ tubhyaṃ paradāsyati [duha] icchāmi tavāṃ varāròhe bhajamānāma anindite tavadarthaṃ māṃ sathitaṃ viddhi tavadgataṃ hi manò mama ātmanò bandhura ātmaiva gatira ātmaiva cātmanaḥ ātmanaivātmanò dānaṃ kartuma arhasi dharmataḥ aṣṭāva eva samāsena vivāhā dharmataḥ samṛtāḥ barāhmò daivasa tathaivārṣaḥ parājāpatyasa tathāsuraḥ gāndharvò rākṣasaśa caiva paiśācaśa cāṣṭamaḥ samṛtaḥ teṣāṃ dharmāna yathāpūrvaṃ manuḥ savāyambhuvò 'baravīta paraśastāṃśa caturaḥ pūrvāna barāhmaṇasyòpadhāraya ṣaḍa ānupūrvyā kaṣatrasya viddhi dharmāna anindite rājñāṃ tu rākṣasò 'paya uktò viṭa śūdreṣva āsuraḥ samṛtaḥ pañcānāṃ tu tarayò dharmyā davāva adharmyau samṛtāva iha paiśācaśa cāsuraśa caiva na kartavyau kathaṃ cana anena vidhinā kāryò dharmasyaiṣā gatiḥ samṛtā gāndharvarākṣasau kaṣatre dharmyau tau mā viśaṅkithāḥ pṛthaga vā yadi vā miśrau kartavyau nātra saṃśayaḥ sā tavaṃ mama sakāmasya sakāmā varavarṇini gāndharveṇa vivāhena bhāryā bhavituma arhasi [ṣaka] yadi dharmapathasa tava eṣa yadi cātmā parabhura mama paradāne pauravaśreṣṭha śṛṇu me samayaṃ parabhò satyaṃ me paratijānīhi yata tavāṃ vakṣyāmya ahaṃ rahaḥ mama jāyeta yaḥ putraḥ sa bhaveta tavada anantarama yuvarājò mahārāja satyama etada baravīhi me yadya etada evaṃ duḥṣanta astu me saṃgamasa tavayā [va] evama astva iti tāṃ rājā paratyuvācāvicārayana api ca tavāṃ nayiṣyāmi nagaraṃ savaṃ śucismite yathā tavama arhā suśròṇi satyama etada baravīmi te evama uktvā sa rājarṣisa tāma aninditagāminīma jagrāha vidhivata pāṇāva uvāsa ca tayā saha viśvāsya caināṃ sa parāyāda abravīca ca punaḥ punaḥ pareṣayiṣye tavārthāya vāhinīṃ caturaṅgiṇīma tayā tavāma ānayiṣyāmi nivāsaṃ savaṃ śucismite iti tasyāḥ paratiśrutya sa nṛpò janamejaya manasā cintayana parāyāta kāśyapaṃ parati pārthivaḥ bhagavāṃsa tapasā yuktaḥ śarutvā kiṃ nu kariṣyati evaṃ saṃcintayanna eva paraviveśa savakaṃ purama muhūrtayāte tasmiṃsa tu kaṇvò 'paya āśramama āgamata śakuntalā ca pitaraṃ hariyā nòpajagāma tama vijñāyātha ca tāṃ kaṇvò divyajñānò mahātapāḥ uvāca bhagavāna parītaḥ paśyana divyena cakṣuṣā tavayādya rājānvayayā māma anādṛtya yatkṛtaḥ puṃsā saha samāyògò na sa dharmòpaghātakaḥ kaṣatriyasya hi gāndharvò vivāhaḥ śareṣṭha ucyate sakāmāyāḥ sakāmena nirmantrò rahasi samṛtaḥ dharmātmā ca mahātmā ca duḥṣantaḥ puruṣòttamaḥ abhyagacchaḥ patiṃ yaṃ tavaṃ bhajamānaṃ śakuntale mahātmā janitā lòke putrasa tava mahābalaḥ ya imāṃ sāgarāpāṅgāṃ kṛtsnāṃ bhòkṣyati medinīma paraṃ cābhiprayātasya cakraṃ tasya mahātmanaḥ bhaviṣyatya apratihataṃ satataṃ cakravartinaḥ tataḥ parakṣālya pādau sā viśrāntaṃ munima abravīta vinidhāya tatò bhāraṃ saṃnidhāya phalāni ca mayā patira vṛtò yò 'sau duḥṣantaḥ puruṣòttamaḥ tasmai sasacivāya tavaṃ parasādaṃ kartuma arhasi [ka] parasanna eva tasyāhaṃ tavatkṛte varavarṇini gṛhāṇa ca varaṃ mattasa tata kṛte yada abhīpsitama [va] tatò dharmiṣṭhatāṃ vavre rājyāca cāskhalanaṃ tathā śakuntalā pauravāṇāṃ duḥṣanta hitakāmyayā [va] paratijñāya tu duḥṣante paratiyāte śakuntalā garbhaṃ suṣāva vāmòruḥ kumārama amitaujasama tariṣu varṣeṣu pūrṇeṣu diptānala samadyutima rūpaudāryaguṇòpetaṃ dauḥṣantiṃ janamejaya jātakarmādi saṃskāraṃ kaṇvaḥ puṇyakṛtāṃ varaḥ tasyātha kārayāma āsa vardhamānasya dhīmataḥ dantaiḥ śuklaiḥ śikharibhiḥ siṃhasaṃhananò yuvā cakrāṅkita karaḥ śarīmāna mahāmūrdhā mahābalaḥ kumārò devagarbhābhaḥ sa tatrāśu vayavardhata ṣaḍa varṣa eva bālaḥ sa kaṇvāśramapadaṃ parati vayāghrāna siṃhāna varāhāṃśa ca gajāṃśa ca mahiṣāṃsa tathā baddhvā vṛkṣeṣu balavāna āśramasya samantataḥ āròhana damayaṃśa caiva karīḍaṃśa ca paridhāvati tatò 'saya nāma cakrusa te kaṇvāśramanivāsinaḥ astva ayaṃ sarvadamanaḥ sarvaṃ hi damayatya ayama sa sarvadamanò nāma kumāraḥ samapadyata vikrameṇaujasā caiva balena ca samanvitaḥ taṃ kumārama ṛṣira dṛṣṭvā karma cāsyātimānuṣama samayò yauva rājyāyetya abravīca ca śakuntalāma tasya tada balama ājñāya kaṇvaḥ śiṣyāna uvāca ha śakuntalāma imāṃ śīghraṃ sahaputrāma ita āśramāta bhartre parāpayatādyaiva sarvalakṣaṇapūjitāma nārīṇāṃ ciravāsò hi bāndhaveṣu na ròcate kīrticāritradharmaghnasa tasmāna nayata mācirama tathetya uktvā tu te sarve parātiṣṭhantāmitaujasaḥ śakuntalāṃ puraskṛtya saputrāṃ gajasāhvayama gṛhītvāmara garbhābhaṃ putraṃ kamalalòcanama ājagāma tataḥ śubhrā duḥṣanta viditāda vanāta abhisṛtya ca rājānaṃ viditā sā paraveśitā saha tenaiva putreṇa taruṇādityavarcasā pūjayitvā yathānyāyama abravīta taṃ śakuntalā ayaṃ putrasa tavayā rājana yauva rājye 'bhiṣicyatāma tavayā haya ayaṃ sutò rājana mayya utpannaḥ suròpamaḥ yathā samayama etasmina vartasva puruṣòttama yathā samāgame pūrvaṃ kṛtaḥ sa samayasa tavayā taṃ samarasva mahābhāga kaṇvāśramapadaṃ parati sò 'tha śarutvaiva tada vākyaṃ tasyā rājā samaranna api abravīna na samarāmīti kasya tavaṃ duṣṭatāpasi dharmakāmārtha saṃbandhaṃ na samarāmi tavayā saha gaccha vā tiṣṭha vā kāmaṃ yada vāpīcchasi tata kuru saivama uktā varāròhā varīḍiteva manasvinī visaṃjñeva ca duḥkhena tasthau sathāṇura ivācalā saṃrambhāmarṣa tāmrākṣī saphuramāṇauṣṭha saṃpuṭā kaṭākṣaira nirdahantīva tiryaga rājānama aikṣata ākāraṃ gūhamānā ca manyunābhisamīritā tapasā saṃbhṛtaṃ tejò dhārayāma āsa vai tadā sā muhūrtama iva dhayātvā duḥkhāmarṣa samanvitā bhartārama abhisaṃprekṣya karuddhā vacanama abravīta jānanna api mahārāja kasmāda evaṃ parabhāṣase na jānāmīti niḥsaṅgaṃ yathānyaḥ parākṛtasa tathā atra te hṛdayaṃ veda satyasyaivānṛtasya ca kalyāṇa bata sākṣī tavaṃ mātmānama avamanyathāḥ yò 'nayathā santama ātmānama anyathā paratipadyate kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ còreṇātmāpahāriṇā ekò 'hama asmīti ca manyase tavaṃ; na hṛcchayaṃ vetsi muniṃ purāṇama yò veditā karmaṇaḥ pāpakasya; yasyāntike tavaṃ vṛjinaṃ karòṣi manyate pāpakaṃ kṛtvā na kaśa cida vetti māma iti vidanti cainaṃ devāśa ca savaśa caivāntara pūruṣaḥ ādityacandrāva anilānalau ca; dayaura bhūmira āpò hṛdayaṃ yamaśa ca ahaśa ca rātriśa ca ubhe ca saṃdhye; dharmaśa ca jānāti narasya vṛttama yamò vaivasvatasa tasya niryātayati duṣkṛtama hṛdi sathitaḥ karma sākṣī kaṣetrajñò yasya tuṣyati na tu tuṣyati yasyaiṣa puruṣasya durātmanaḥ taṃ yamaḥ pāpakarmāṇaṃ niryātayati duṣkṛtama avamanyātmanātmānama anyathā paratipadyate devā na tasya śareyāṃsò yasyātmāpi na kāraṇama savayaṃ parāpteti māma evaṃ māvamaṃsthāḥ pativratāma arghyārhāṃ nārcayasi māṃ savayaṃ bhāryāma upasthitāma kimarthaṃ māṃ parākṛtavada upaprekṣasi saṃsadi na khalva ahama idaṃ śūnye raumi kiṃ na śṛṇòṣi me yadi me yācamānāyā vacanaṃ na kariṣyasi duḥṣanta śatadhā mūrdhā tatasa te 'daya phaliṣyati bhāryāṃ patiḥ saṃpraviśya sa yasmāja jāyate punaḥ jāyāyā iti jāyātvaṃ purāṇāḥ kavayò viduḥ yada āgamavataḥ puṃsasa tada apatyaṃ parajāyate tata tārayati saṃtatyā pūrvapretāna pitāmahāna puna nāmnò narakāda yasmāta pitaraṃ tarāyate sutaḥ tasmāta putra iti paròktaḥ savayama eva savayambhuvā sā bhāryā yā gṛhe dakṣā sā bhāryā yā parajāvatī sā bhāryā yā patiprāṇā sā bhāryā yā pativratā ardhaṃ bhāryā manuṣyasya bhāryā śareṣṭhatamaḥ sakhā bhāryā mūlaṃ tarivargasya bhāryā mitraṃ mariṣyataḥ bhāryāvantaḥ kariyāvantaḥ sabhāryā gṛhamedhinaḥ bhāryāvantaḥ paramòdante bhāryāvantaḥ śariyānvitāḥ sakhāyaḥ paravivikteṣu bhavantya etāḥ pariyaṃvadāḥ pitarò dharmakāryeṣu bhavantya ārtasya mātaraḥ kāntāreṣva api viśrāmò narasyādhvanikasya vai yaḥ sadāraḥ sa viśvāsyasa tasmāda dārāḥ parā gatiḥ saṃsarantama api paretaṃ viṣameṣva ekapātinama bhāryaivānveti bhartāraṃ satataṃ yā pativratā parathamaṃ saṃsthitā bhāryā patiṃ paretya paratīkṣate pūrvaṃ mṛtaṃ ca bhartāraṃ paścāta sādhvya anugacchati etasmāta kāraṇāda rājana pāṇigrahaṇama iṣyate yada āpnòti patira bhāryāma iha lòke paratra ca ātmātmanaiva janitaḥ putra itya ucyate budhaiḥ tasmāda bhāryāṃ naraḥ paśyena mātṛvata putra mātarama bhāryāyāṃ janitaṃ putrama ādarśe savama ivānanama halādate janitā pareṣkya savargaṃ parāpyeva puṇyakṛta dahyamānā manòduḥkhaira vayādhibhiśa cāturā narāḥ halādante saveṣu dāreṣu gharmārtāḥ salileṣva iva susaṃrabdhò 'pi rāmāṇāṃ na barūyāda apriyaṃ budhaḥ ratiṃ parītiṃ ca dharmaṃ ca tāsva āyattama avekṣya ca ātmanò janmanaḥ kaṣetraṃ puṇyaṃ rāmāḥ sanātanama ṛṣīṇāma api kā śaktiḥ saraṣṭuṃ rāmāma ṛte parajāḥ paripatya yadā sūnura dharaṇī reṇuguṇṭhitaḥ pitura āśliṣyate 'ṅagāni kima ivāstya adhikaṃ tataḥ sa tavaṃ savayama anuprāptaṃ sābhilāṣama imaṃ sutama parekṣamāṇaṃ ca kākṣeṇa kimarthama avamanyase aṇḍāni bibhrati savāni na bhindanti pipīlikāḥ na bharethāḥ kathaṃ nu tavaṃ dharmajñaḥ sana savama ātmajama na vāsasāṃ na rāmāṇāṃ nāpāṃ saparśasa tathā sukhaḥ śiśòra āliṅgyamānasya saparśaḥ sūnòra yathāsukhaḥ barāhmaṇò davipadāṃ śareṣṭhò gaura variṣṭhā catuṣpadāma gurura garīyasāṃ śareṣṭhaḥ putraḥ saparśavatāṃ varaḥ sapṛśatu tavāṃ samāśliṣya putrò 'yaṃ pariyadarśanaḥ putra saparśāta sukhataraḥ saparśò lòke na vidyate tariṣu varṣeṣu pūrṇeṣu parajātāhama ariṃdama imaṃ kumāraṃ rājendra tava śòkapraṇāśanama āhartā vājimedhasya śatasaṃkhyasya paurava iti vāga antarikṣe māṃ sūtake 'bhayavadata purā nanu nāmāṅkama āròpya sanehāda garāmāntaraṃ gatāḥ mūrdhni putrāna upāghrāya paratinandanti mānavaḥ vedeṣva api vadantīmaṃ mantravādaṃ davijātayaḥ jātakarmaṇi putrāṇāṃ tavāpi viditaṃ tathā aṅgāda aṅgāta saṃbhavasi hṛdayāda abhijāyase ātmā vai putra nāmāsi sa jīva śaradaḥ śatama pòṣò hi tavadadhīnò me saṃtānama api cākṣayama tasmāta tavaṃ jīva me vatsa susukhī śaradāṃ śatama tavada aṅgebhyaḥ parasūtò 'yaṃ puruṣāta puruṣò 'paraḥ sarasīvāmala ātmānaṃ davitīyaṃ paśya me sutama yathā haya āhavanīyò 'ganira gārpapatyāta paraṇīyate tathā tavattaḥ parasūtò 'yaṃ tavama ekaḥ sana davidhākṛtaḥ mṛgāpakṛṣṭena hi te mṛgayāṃ paridhāvatā ahama āsāditā rājana kumārī pitura āśrame urvaśī pūrvacittiśa ca sahajanyā ca menakā viśvācī ca ghṛtācī ca ṣaḍa evāpsarasāṃ varāḥ tāsāṃ māṃ menakā nāma barahmayònira varāpsarāḥ divaḥ saṃprāpya jagatīṃ viśvāmitrāda ajījanata sā māṃ himavataḥ pṛṣṭhe suṣuve menakāpsarāḥ avakīrya ca māṃ yātā parātmajama ivāsatī kiṃ nu karmāśubhaṃ pūrvaṃ kṛtavatya asmi janmani yada ahaṃ bāndhavaisa tayaktā bālye saṃprati ca tavayā kāmaṃ tavayā parityaktā gamiṣyāmya ahama āśramama imaṃ tu bālaṃ saṃtyaktuṃ nārhasya ātmajama ātmanā [duha] na putrama abhijānāmi tavayi jātaṃ śakuntale asatyavacanā nāryaḥ kasa te śaraddhāsyate vacaḥ menakā niranukròśā bandhakī jananī tava yayā himavataḥ pṛṣṭhe nirmālyeva paraveritā sa cāpi niranukròśaḥ kaṣatrayòniḥ pitā tava viśvāmitrò barāhmaṇatve lubdhaḥ kāmaparāyaṇaḥ menakāpsarasāṃ śareṣṭhā maharṣīṇāṃ ca te pitā tayòra apatyaṃ kasmāta tavaṃ puṃścalīvābhidhāsyasi aśraddheyama idaṃ vākyaṃ kathayantī na lajjase viśeṣatò matsakāśe duṣṭatāpasi gamyatāma kava maharṣiḥ sadaivògraḥ sāpsarā kava ca menakā kava ca tavama evaṃ kṛpaṇā tāpasī veṣadhāriṇī atikāyaśa ca putrasa te bālò 'pi balavāna ayama kathama alpena kālena śālaskandha ivòdgataḥ sunikṛṣṭā ca yònisa te puṃścalī paratibhāsi me yadṛcchayā kāmarāgāja jātā menakayā haya asi sarvama etata paròkṣaṃ me yata tavaṃ vadasi tāpasi nāhaṃ tavāma abhijānāmi yatheṣṭaṃ gamyatāṃ tavayā [ṣaka] rājana sarṣapa mātrāṇi paraca chidrāṇi paśyasi ātmanò bilvamātrāṇi paśyanna api na paśyasi menakā taridaśeṣva eva taridaśāśa cānu menakāma mamaivòdricyate janma duḥṣanta tava janmataḥ kaṣitāva aṭasi rājaṃsa tavama antarikṣe carāmya ahama āvayòra antaraṃ paśya merusarṣapayòra iva mahendrasya kuberasya yamasya varuṇasya ca bhavanānya anusaṃyāmi parabhāvaṃ paśya me nṛpa satyaśa cāpi paravādò 'yaṃ yaṃ paravakṣyāmi te 'nagha nidarśanārthaṃ na daveṣāta taca charutvā kaṣantuma arhasi virūpò yāvada ādarśe nātmanaḥ paśyate mukhama manyate tāvada ātmānama anyebhyò rūpavattarama yadā tu mukhama ādarśe vikṛtaṃ sò 'bhivīkṣate tadetaraṃ vijānāti ātmānaṃ netaraṃ janama atīva rūpasaṃpannò na kiṃ cida avamanyate atīva jalpana durvācò bhavatīha viheṭhakaḥ mūrkhò hi jalpatāṃ puṃsāṃ śarutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ aśubhaṃ vākyama ādatte purīṣama iva sūkaraḥ parājñasa tu jalpatāṃ puṃsāṃ śarutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ guṇavada vākyama ādatte haṃsaḥ kaṣīrama ivāmbhasaḥ anyāna parivadana sādhura yathā hi paritapyate tathā parivadanna anyāṃsa tuṣṭò bhavati durjanaḥ abhivādya yathā vṛddhāna santò gacchanti nirvṛtima evaṃ sajjanama ākruśya mūrkhò bhavati nirvṛtaḥ sukhaṃ jīvantya adòṣajñā mūrkhā dòṣānudarśinaḥ yatra vācyāḥ paraiḥ santaḥ parāna āhusa tathāvidhāna atò hāsyataraṃ lòke kiṃ cida anyana na vidyate idaṃ durjana itya āha durjanaḥ sajjanaṃ savayama satyadharmacyutāta puṃsaḥ karuddhāda āśīviṣāda iva anāstikò 'paya udvijate janaḥ kiṃ punara āstikaḥ savayama utpādya vai putraṃ sadṛśaṃ yò 'vamanyate tasya devāḥ śariyaṃ ghananti na ca lòkāna upāśnute kulavaṃśapratiṣṭhāṃ hi pitaraḥ putrama abruvana uttamaṃ sarvadharmāṇāṃ tasmāta putraṃ na saṃtyajeta savapatnī parabhavāna pañca labdhāna karītāna vivardhitāna kṛtāna anyāsu còtpannāna putrāna vai manura abravīta dharmakīrtya āvahā nṝṇāṃ manasaḥ parītivardhanāḥ tarāyante narakāja jātāḥ putrā dharmaplavāḥ pitṝna sa tavaṃ nṛpatiśārdūla na putraṃ tayaktuma arhasi ātmānaṃ satyadharmau ca pālayānò mahīpate narendra siṃhakapaṭaṃ na vòḍhuṃ tavama ihārhasi varaṃ kūpaśatāda vāpī varaṃ vāpī śatāta karatuḥ varaṃ karatuśatāta putraḥ satyaṃ putraśatāda varama aśvamedha sahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtama aśvamedha sahasrāda dhi satyama eva viśiṣyate sarvavedādhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanama satyaṃ ca vadatò rājana samaṃ vā sayāna na vā samama nāsti satyāta parò dharmò na satyāda vidyate parama na hi tīvrataraṃ kiṃ cida anṛtāda iha vidyate rājana satyaṃ paraṃ barahmasatyaṃ ca samayaḥ paraḥ mā tayākṣīḥ samayaṃ rājana satyaṃ saṃgatama astu te anṛte ceta parasaṅgasa te śaraddadhāsi na ceta savayama ātmanò hanta gacchāmi tavādṛśe nāsti saṃgatama ṛte 'pi tavayi duḥṣanta śaula rājāvataṃsakāma caturantāma imāma urvīṃ putrò me pālayiṣyati [va] etāvada uktvā vacanaṃ parātiṣṭhata śakuntalā athāntarikṣe duḥṣantaṃ vāga uvācāśarīriṇī ṛtvika puròhitācāryaira mantribhiśa cāvṛtaṃ tadā bhastrā mātā pituḥ putrò yena jātaḥ sa eva saḥ bharasva putraṃ duḥṣanta māvamaṃsthāḥ śakuntalāma retòdhāḥ putra unnayati naradeva yamakṣayāta tavaṃ cāsya dhātā garbhasya satyama āha śakuntalā jāyā janayate putrama ātmanò 'ṅagaṃ davidhākṛtama tasmāda bharasva duḥṣanta putraṃ śākuntalaṃ nṛpa abhūtira eṣā kasa tayajyāja jīvaña jīvantama ātmajama śākuntalaṃ mahātmānaṃ dauḥṣantiṃ bhara paurava bhartavyò 'yaṃ tavayā yasmāda asmākaṃ vacanāda api tasmāda bhavatva ayaṃ nāmnā bharatò nāma te sutaḥ taca charutvā pauravò rājā vayāhṛtaṃ vai divaukasāma puròhitama amātyāṃśa ca saṃprahṛṣṭò 'baravīda idama śṛṇvantva etada bhavantò 'saya devadūtasya bhāṣitama ahama apya evama evainaṃ jānāmi savayama ātmajama yadya ahaṃ vacanāda eva gṛhṇīyāma imama ātmajama bhaveda dhi śaṅkā lòkasya naivaṃ śuddhò bhaveda ayama taṃ viśòdhya tadā rājā devadūtena bhārata hṛṣṭaḥ paramuditaśa cāpi paratijagrāha taṃ sutama mūrdhni cainama upāghrāya sasnehaṃ pariṣasvaje sabhājyamānò vipraiśa ca satūyamānaśa ca bandibhiḥ sa mudaṃ paramāṃ lebhe putra saṃsparśajāṃ nṛpaḥ tāṃ caiva bhāryāṃ dharmajñaḥ pūjayāma āsa dharmataḥ abravīca caiva tāṃ rājā sāntvapūrvama idaṃ vacaḥ kṛtò lòkaparòkṣò 'yaṃ saṃbandhò vai tavayā saha tasmāda etana mayā devi tavaca chuddhya arthaṃ vicāritama manyate caiva lòkasa te satrībhāvāna mayi saṃgatama putraśa cāyaṃ vṛtò rājye mayā tasmāda vicāritama yaca ca kòpitayātyarthaṃ tavayòktò 'samya apriyaṃ pariye paraṇayinyā viśālākṣi tata kaṣāntaṃ te mayā śubhe tāma evama uktvā rājarṣira duḥṣantò mahiṣīṃ pariyāma vāsòbhira annapānaiśa ca pūjayāma āsa bhārata duḥṣantaśa ca tatò rājā putraṃ śākuntalaṃ tadā bharataṃ nāmataḥ kṛtvā yauvarājye 'bhayaṣecayata tasya tata parathitaṃ cakraṃ parāvartata mahātmanaḥ bhāsvaraṃ divyama ajitaṃ lòkasaṃnādanaṃ mahata sa vijitya mahīpālāṃśa cakāra vaśavartinaḥ cakāra ca satāṃ dharmaṃ parāpa cānuttamaṃ yaśaḥ sa rājā cakravartya āsīta sārvabhaumaḥ paratāpavāna īje ca bahubhira yajñaira yathā śakrò marutpatiḥ yājayāma āsa taṃ kaṇvò dakṣavada bhūridakṣiṇama śarīmāna gòvitataṃ nāma vājimedhama avāpa saḥ yasmina sahasraṃ padmānāṃ kaṇvāya bharatò dadau bharatāda bhāratī kīrtira yenedaṃ bhārataṃ kulama apare ye ca pūrve ca bhāratā iti viśrutāḥ bharatasyānvavāye hi devakalpā mahaujasaḥ babhūvura barahmakalpāśa ca bahavò rājasattamaḥ yeṣāma aparimeyāni nāmadheyāni sarvaśaḥ teṣāṃ tu te yathāmukhyaṃ kīrtayiṣyāmi bhārata mahābhāgāna devakalpāna satyārjava parāyaṇāna [va] parajāpatesa tu dakṣasya manòra vaivasvatasya ca bharatasya kuròḥ pūròra ajamīḍhasya cānvaye yādavānāma imaṃ vaṃśaṃ pauravāṇāṃ ca sarvaśaḥ tathaiva bhāratānāṃ ca puṇyaṃ savastya ayanaṃ mahata dhanyaṃ yaśasyama āyuṣyaṃ kīrtayiṣyāmi te 'nagha tejòbhira uditāḥ sarve maharṣisamatejasaḥ daśa paracetasaḥ putrāḥ santaḥ pūrvajanāḥ samṛtāḥ meghajenāgninā ye te pūrvaṃ dagdhā mahaujasaḥ tebhyaḥ parācetasò jajñe dakṣò dakṣāda imāḥ parajāḥ saṃbhūtāḥ puruṣavyāghra sa hi lòkapitāmahaḥ vīriṇyā saha saṃgamya dakṣaḥ parācetasò muniḥ ātmatulyāna ajanayata sahasraṃ saṃśitavratāna sahasrasaṃkhyāna samitāna sutāna dakṣasya nāradaḥ mòkṣama adhyāpayāma āsa sāṃkhyajñānama anuttamama tataḥ pañcāśataṃ kanyāḥ putrikā abhisaṃdadhe parajāpateḥ parajā dakṣaḥ sisṛkṣura janamejaya dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya tarayòdaśa kālasya nayane yuktāḥ sapta viṃśatima indave tarayòdaśānāṃ patnīnāṃ yā tu dākṣāyaṇī varā mārīcaḥ kaśyapasa tasyāma ādityāna samajījanata indrādīna vīryasaṃpannāna vivasvantama athāpi ca vivasvataḥ sutò jajñe yamò vaivasvataḥ parabhuḥ mārtaṇḍaśa ca yamasyāpi putrò rājanna ajāyata mārtaṇḍasya manura dhīmāna ajāyata sutaḥ parabhuḥ manòra vaṃśò mānavānāṃ tatò 'yaṃ parathitò 'bhavata barahmakṣatrādayasa tasmāna manòra jātāsa tu mānavāḥ tatrābhavata tadā rājana barahmakṣatreṇa saṃgatama barāhmaṇā mānavāsa teṣāṃ sāṅgaṃ vedama adīdharana venaṃ dhṛṣṇuṃ nariṣyantaṃ nābhāgekṣvākuma eva ca karūṣama atha śaryātiṃ tatraivātrāṣṭamīma ilāma pṛṣadhra navamāna āhuḥ kaṣatradharmaparāyaṇāna nābhāgāriṣṭa daśamāna manòḥ putrāna mahābalāna pañcāśataṃ manòḥ putrāsa tathaivānye 'bhavana kaṣitau anyònyabhedāta te sarve nineśura iti naḥ śarutama purūravāsa tatò vidvāna ilāyāṃ samapadyata sā vai tasyābhavana mātā pitā ceti hi naḥ śarutama tarayòdaśa samudrasya davīpāna aśnana purūravāḥ amānuṣaira vṛtaḥ sattvaira mānuṣaḥ sana mahāyaśāḥ vipraiḥ sa vigrahaṃ cakre vīryònmattaḥ purūravāḥ jahāra ca sa viprāṇāṃ ratnānya utkròśatāma api sanatkumārasa taṃ rājana barahmalòkāda upetya ha anudarśayāṃ tataśa cakre paratyagṛhṇāna na cāpya asau tatò maharṣibhiḥ karuddhaiḥ śaptaḥ sadyò vayanaśyata lòbhānvitò madabalāna naṣṭasaṃjñò narādhipaḥ sa hi gandharvalòkastha urvaśyā sahitò virāṭa ānināya kariyārthe 'ganīna yathāvada vihitāṃsa taridhā ṣaṭa putrā jajñire 'thailāda āyura dhīmāna amāvasuḥ dṛḍhāyuśa ca vanāyuśa ca śarutāyuśa còrvaśī sutāḥ nahuṣaṃ vṛddhaśarmāṇaṃ rajiṃ rambhama anenasama savara bhāvanī sutāna etāna āyòḥ putrāna paracakṣate āyuṣò nahuṣaḥ putrò dhīmāna satyaparākramaḥ rājyaṃ śaśāsa sumahada dharmeṇa pṛthivīpatiḥ pitṝna devāna ṛṣīna viprāna gandharvòragarākṣasāna nahuṣaḥ pālayāma āsa barahmakṣatrama athò viśaḥ sa hatvā dasyu saṃghātāna ṛṣīna karama adāpayata paśuvaca caiva tāna pṛṣṭhe vāhayāma āsa vīryavāna kārayāma āsa cendratvama abhibhūya divaukasaḥ tejasā tapasā caiva vikrameṇaujasā tathā yatiṃ yayātiṃ saṃyātima āyātiṃ pāñcama uddhavama nahuṣò janayāma āsa ṣaṭa putrāna pariyavāsasi yayātira nāhuṣaḥ samrāḍa āsīta satyaparākramaḥ sa pālayāma āsa mahīma īje ca vividhaiḥ savaiḥ atiśaktyā pitṝna arcana devāṃśa ca parayataḥ sadā anvagṛhṇāta parajāḥ sarvā yayātira aparājitaḥ tasya putrā maheṣvāsāḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ deva yānyāṃ mahārāja śarmiṣṭhāyāṃ ca jajñire deva yānyāma ajāyetāṃ yadusa turvasura eva ca daruhyuśa cānuśa ca pūruśa ca śarmiṣṭhāyāṃ parajajñire sa śāśvatīḥ samā rājana parajā dharmeṇa pālayana jarāma ārchana mahāghòrāṃ nāhuṣò rūpanāśinīma jarābhibhūtaḥ putrāna sa rājā vacanama abravīta yaduṃ pūruṃ turvasuṃ ca daruhyuṃ cānuṃ ca bhārata yauvanena carana kāmāna yuvā yuvatibhiḥ saha vihartuma ahama icchāmi sāhyaṃ kuruta putrakāḥ taṃ putrò devayāneyaḥ pūrvajò yadura abravīta kiṃ kāryaṃ bhavataḥ kāryama asmābhira yauvanena ca yayātira abravīta taṃ vai jarā me paratigṛhyatāma yauvanena tavadīyena careyaṃ viṣayāna ahama yajatò dīrghasatraira me śāpāca còśanasò muneḥ kāmārthaḥ parihīṇò me tapye 'haṃ tena putrakāḥ māmakena śarīreṇa rājyama ekaḥ paraśāstu vaḥ ahaṃ tanvābhinavayā yuvā kāmāna avāpnuyāma na te tasya paratyagṛhṇana yaduprabhṛtayò jarāma tama abravīta tataḥ pūruḥ kanīyāna satyavikramaḥ rājaṃśa carābhinavayā tanvā yauvanagòcaraḥ ahaṃ jarāṃ samāsthāya rājye sathāsyāmi ta ājñayā evama uktaḥ sa rājarṣira tapò vīryasamāśrayāta saṃcārayāma āsa jarāṃ tadā putre mahātmani pauraveṇātha vayasā rājā yauvanama āsthitaḥ yāyātenāpi vayasā rājyaṃ pūrura akārayata tatò varṣasahasrānte yayātira aparājitaḥ atṛpta eva kāmānāṃ pūruṃ putrama uvāca ha tavayā dāyādavāna asmi tavaṃ me vaṃśakaraḥ sutaḥ pauravò vaṃśa iti te khayātiṃ lòke gamiṣyati tataḥ sa nṛpaśārdūlaḥ pūruṃ rājye 'bhiṣicya ca kālena mahatā paścāta kāladharmama upeyivāna [ja] yayātiḥ pūrvakò 'samākaṃ daśamò yaḥ parajāpateḥ kathaṃ sa śukratanayāṃ lebhe paramadurlabhāma etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ vistareṇa davijòttama ānupūrvyā ca me śaṃsa pūròra vaṃśakarāna pṛthaka [va] yayātira āsīda rājarṣira devarājasamadyutiḥ taṃ śukravṛṣa parvāṇau vavrāte vai yathā purā tata te 'haṃ saṃpravakṣyāmi pṛcchatò janamejaya devayānyāśa ca saṃyògaṃ yayātera nāhuṣasya ca surāṇāma asurāṇāṃ ca samajāyata vai mithaḥ aiśvaryaṃ parati saṃgharṣasa tarailòkye sacarācare jigīṣayā tatò devā vavrira āṅgirasaṃ munima pauròhityena yājyārthe kāvyaṃ tūśanasaṃ pare barāhmaṇau tāva ubhau nityama anyònyaspardhinau bhṛśama tatra devā nijaghnura yāna dānavāna yudhi saṃgatāna tāna punara jīvayāma āsa kāvyò vidyā balāśrayāta tatasa te punara utthāya yòdhayāṃ cakrire surāna asurāsa tu nijaghnura yāna surāna samaramūrdhani na tāna saṃjīvayāma āsa bṛhaspatira udāradhīḥ na hi veda sa tāṃ vidyāṃ yāṃ kāvyò veda vīryavāna saṃjīvanīṃ tatò devā viṣādama agamana parama te tu devā bhayòdvignāḥ kāvyāda uśanasasa tadā ūcuḥ kacama upāgamya jayeṣṭhaṃ putraṃ bṛhaspateḥ bhajamānāna bhajasvāsmāna kuru naḥ sāhyama uttamama yāsau vidyā nivasati barāhmaṇe 'mitatejasi śukre tāma āhara kaṣipraṃ bhāgabhāna nò bhaviṣyasi vṛṣaparva samīpe sa śakyò daraṣṭuṃ tavayā davijaḥ rakṣate dānavāṃsa tatra na sa rakṣatya adānavāna tama ārādhayituṃ śaktò bhavāna pūrvavayāḥ kavima deva yānīṃ ca dayitāṃ sutāṃ tasya mahātmanaḥ tavama ārādhayituṃ śaktò nānyaḥ kaśa cana vidyate śīladākṣiṇya mādhuryaira ācāreṇa damena ca deva yānyāṃ hi tuṣṭāyāṃ vidyāṃ tāṃ parāpsyasi dharuvama tathetya uktvā tataḥ parāyāda bṛhaspatisutaḥ kacaḥ tadābhipūjitò devaiḥ samīpaṃ vṛṣaparvaṇaḥ sa gatvā tavaritò rājana devaiḥ saṃpreṣitaḥ kacaḥ asurendra pure śukraṃ dṛṣṭvā vākyama uvāca ha ṛṣera aṅgirasaḥ pautraṃ putraṃ sākṣāda bṛhaspateḥ nāmnā kaca iti khayātaṃ śiṣyaṃ gṛhṇātu māṃ bhavāna barahmacaryaṃ cariṣyāmi tavayya ahaṃ paramaṃ gurau anumanyasva māṃ barahmana sahasraṃ parivatsarāna [ṣukra] kaca susvāgataṃ te 'satu paratigṛhṇāmi te vacaḥ arcayiṣye 'hama arcyaṃ tavāma arcitò 'satu bṛhaspatiḥ [va] kacasa tu taṃ tathetya uktvā paratijagrāha tada varatama ādiṣṭaṃ kavi putreṇa śukreṇòśanasā savayama varatasya varatakālaṃ sa yathòktaṃ paratyagṛhṇata ārādhayanna upādhyāyaṃ deva yānīṃ ca bhārata nityama ārādhayiṣyaṃsa tāṃ yuvā yauvanaga āmukhe gāyana nṛtyana vādayaṃśa ca deva yānīma atòṣayata saṃśīlayana deva yānīṃ kanyāṃ saṃprāptayauvanāma puṣpaiḥ phalaiḥ pareṣaṇaiśa ca tòṣayāma āsa bhārata deva yānya api taṃ vipraṃ niyamavratacāriṇama anugāyamānā lalanā rahaḥ paryacarata tadā pañcavarṣaśatānya evaṃ kacasya caratò varatama tatrātīyura athò buddhvā dānavāsa taṃ tataḥ kacama gā rakṣantaṃ vane dṛṣṭvā rahasya ekama amarṣitāḥ jaghnura bṛhaspatera daveṣāda vidyā rakṣārthama eva ca hatvā śālā vṛkebhyaśa ca parāyacchaṃsa tilaśaḥ kṛtama tatò gāvò nivṛttāsa tā agòpāḥ savaṃ niveśanama tā dṛṣṭvā rahitā gāsa tu kacenābhyāgatā vanāta uvāca vacanaṃ kāle deva yānya atha bhārata ahutaṃ cāgnihòtraṃ te sūryaśa cāstaṃ gataḥ parabhò agòpāśa cāgatā gāvaḥ kacasa tāta na dṛśyate vayaktaṃ hatò mṛtò vāpi kacasa tāta bhaviṣyati taṃ vinā na ca jīveyaṃ kacaṃ satyaṃ baravīmi te [ṣukra] ayama ehīti śabdena mṛtaṃ saṃjīvayāmya ahama [va] tataḥ saṃjīvanīṃ vidyāṃ parayujya kacama āhvayata āhūtaḥ parādurabhavata kacò 'riṣṭò 'tha vidyayā hatò 'hama iti cācakhyau pṛṣṭò barāhmaṇa kanyayā sa punara deva yānyòktaḥ puṣpāhārò yadṛcchayā vanaṃ yayau tatò vipra dadṛśura dānavāśa ca tama tatò davitīyaṃ hatvā taṃ dagdhvā kṛtvā ca cūrṇaśaḥ parāyacchana barāhmaṇāyaiva surāyāma asurāsa tadā deva yānya atha bhūyò 'pi vākyaṃ pitarama abravīta puṣpāhāraḥ pareṣaṇakṛta kacasa tāta na dṛśyate [ṣukra] bṛhaspateḥ sutaḥ putri kacaḥ paretagatiṃ gataḥ vidyayā jīvitò 'paya evaṃ hanyate karavāṇi kima maivaṃ śucò mā ruda deva yāni; na tavādṛśī martyama anupraśòceta surāśa ca viśve ca jagaca ca sarvama; upathitāṃ vaikṛtima ānamanti [deva] yasyāṅgirā vṛddhatamaḥ pitāmahò; bṛhaspatiśa cāpi pitā tapòdhanaḥ ṛṣeḥ putraṃ tama athò vāpi pautraṃ; kathaṃ na śòceyama ahaṃ na rudyāma sa barahma cārī ca tapòdhanaśa ca; sadòtthitaḥ karmasu caiva dakṣaḥ kacasya mārgaṃ paratipatsye na bhòkṣye; pariyò hi me tāta kacò 'bhirūpaḥ [ṣukra] asaṃśayaṃ māma asurā daviṣanti; ye me śiṣyaṃ nāgasaṃ sūdayanti abrāhmaṇaṃ kartuma icchanti raudrāsa; te māṃ yathā parastutaṃ dānavaira hi apya asya pāpasya bhaveda ihāntaḥ; kaṃ barahmahatyā na daheda apīndrama [va] saṃcòditò deva yānyā maharṣiḥ punara āhvayata saṃrambheṇaiva kāvyò hi bṛhaspatisutaṃ kacama guròra bhītò vidyayā còpahūtaḥ; śanaira vācaṃ jaṭhare vayājagāra tama abravīta kena pathòpanītò; mamòdare tiṣṭhasi barūhi vipra [ka] bhavatprasādāna na jahāti māṃ samṛtiḥ; samare ca sarvaṃ yaca ca yathā ca vṛttama na tava evaṃ sayāta tapasò vayayò me; tataḥ kaleśaṃ ghòrama imaṃ sahāmi asuraiḥ surāyāṃ bhavatò 'sami dattò; hatvā dagdhvā cūrṇayitvā ca kāvya barāhmīṃ māyāma āsurī caiva māyā; tavayi sathite kathama evātivarteta [ṣa] kiṃ te pariyaṃ karavāṇya adya vatse; vadhena me jīvitaṃ sayāta kacasya nānyatra kukṣera mama bhedanena; dṛśyeta kacò madgatò deva yāni [deva] davau māṃ śòkāva agnikalpau dahetāṃ; kacasya nāśasa tava caivòpaghātaḥ kacasya nāśe mama nāsti śarma; tavòpaghāte jīvituṃ nāsmi śaktā [ṣa] saṃsiddha rūpò 'si bṛhaspateḥ suta; yata tavāṃ bhaktaṃ bhajate deva yānī vidyāma imāṃ parāpnuhi jīvanīṃ tavaṃ; na ceda indraḥ kaca rūpī tavama adya na nivarteta punara jīvana kaśa cida anyò mamòdarāta barāhmaṇaṃ varjayitvaikaṃ tasmāda vidyāma avāpnuhi putrò bhūtvā bhāvaya bhāvitò māma; asmāda dehāda upaniṣkramya tāta samīkṣethā dharmavatīma avekṣāṃ; guròḥ sakāśāta parāpya vidyāṃ savidyaḥ [va] guròḥ sakāśāta samavāpya vidyāṃ; bhittvā kukṣiṃ nirvicakrāma vipraḥ kacò 'bhirūpò dakṣiṇaṃ barāhmaṇasya; śuklātyaye paurṇamāsyāma ivenduḥ dṛṣṭvā ca taṃ patitaṃ barahmarāśima; utthāpayāma āsa mṛtaṃ kacò 'pi vidyāṃ siddhāṃ tāma avāpyābhivādya; tataḥ kacasa taṃ guruma itya uvāca ṛtasya dātārama anuttamasya; nidhiṃ nidhīnāṃ caturanvayānāma ye nādriyante guruma arcanīyaṃ; pālā~la lòkāṃsa te varajantya apratiṣṭhāna [va] surā pānāda vañcanāṃ parāpayitvā; saṃjñā nāśaṃ caiva tathātighòrama dṛṣṭvā kacaṃ cāpi tathābhirūpaṃ; pītaṃ tadā surayā mòhitena samanyura utthāya mahānubhāvasa; tadòśanā viprahitaṃ cikīrṣuḥ kāvyaḥ savayaṃ vākyama idaṃ jagāda; surā pānaṃ parati vai jātaśaṅkaḥ yò barāhmaṇò 'daya parabhṛtīha kaśa cina; mòhāta surāṃ pāsyati mandabuddhiḥ apetadharmò barahmahā caiva sa sayāda; asmi~la lòke garhitaḥ sayāta pare ca mayā cemāṃ vipra dharmòkti sīmāṃ; maryādāṃ vai sathāpitāṃ sarvalòke santò viprāḥ śuśruvāṃsò gurūṇāṃ; devā lòkāśa còpaśṛṇvantu sarve itīdama uktvā sa mahānubhāvasa; tapò nidhīnāṃ nidhira aprameyaḥ tāna dānavāna daivavimūḍhabuddhīna; idaṃ samāhūya vacò 'bhayuvāca ācakṣe vò dānavā bāliśāḥ satha; siddhaḥ kacò vatsyati matsakāśe saṃjīvanīṃ parāpya vidyāṃ mahārthāṃ; tulyaprabhāvò barahmaṇā barahmabhūtaḥ guròra uṣya sakāśe tu daśavarṣaśatāni saḥ anujñātaḥ kacò gantuma iyeṣa taridaśālayama [va] samāvṛtta varataṃ taṃ tu visṛṣṭaṃ guruṇā tadā parasthitaṃ taridaśāvāsaṃ deva yānya abravīda idama ṛṣera aṅgirasaḥ pautra vṛttenābhijanena ca bharājase vidyayā caiva tapasā ca damena ca ṛṣira yathāṅgirā mānyaḥ pitura mama mahāyaśāḥ tathā mānyaśa ca pūjyaśa ca bhūyò mama bṛhaspatiḥ evaṃ jañātvā vijānīhi yada baravīmi tapòdhana varatasthe niyamòpete yathā vartāmya ahaṃ tavayi sa samāvṛtta vidyò māṃ bhaktāṃ bhajituma arhasi gṛhāṇa pāṇiṃ vidhivana mama mantrapuraskṛtama [kaca] pūjyò mānyaśa ca bhagavāna yathā tava pitā mama tathā tavama anavadyāṅgi pūjanīyatarā mama ātmaprāṇaiḥ pariyatamā bhārgavasya mahātmanaḥ tavaṃ bhadre dharmataḥ pūjyā guruputrī sadā mama yathā mama gurura nityaṃ mānyaḥ śukraḥ pitā tava deva yāni tathaiva tavaṃ naivaṃ māṃ vaktuma arhasi [deva] guruputrasya putrò vai na tu tavama asi me pituḥ tasmāna mānyaśa ca pūjyaśa ca mamāpi tavaṃ davijòttama asuraira hanyamāne ca kaca tavayi punaḥ punaḥ tadā parabhṛti yā parītisa tāṃ tavama eva samarasva me sauhārde cānurāge ca vettha me bhaktima uttamāma na māma arhasi dharmajña tayaktuṃ bhaktāma anāgasama [ka] aniyòjye niyòge māṃ niyunakṣi śubhavrate parasīda subhru tavaṃ mahyaṃ guròra gurutarī śubhe yatròṣitaṃ viśālākṣi tavayā candranibhānane tatrāhama uṣitò bhadre kukṣau kāvyasya bhāmini bhaginī dharmatò me tavaṃ maivaṃ vòcaḥ śubhānane sukhama asmya uṣitò bhadre na manyura vidyate mama āpṛcche tavāṃ gamiṣyāmi śivama āśaṃsa me pathi aviròdhena dharmasya samartavyò 'sami kathāntare apramattòtthitā nityama ārādhaya guruṃ mama [deva] yadi māṃ dharmakāmārthe paratyākhyāsyasi còditaḥ tataḥ kaca na te vidyā siddhima eṣā gamiṣyati [ka] guruputrīti kṛtvāhaṃ paratyācakṣe na dòṣataḥ guruṇā cābhyanujñātaḥ kāmama evaṃ śapasva māma ārṣaṃ dharmaṃ baruvāṇò 'haṃ deva yāni yathā tavayā śaptò nārhò 'sami śāpasya kāmatò 'daya na dharmataḥ tasmāda bhavatyā yaḥ kāmò na tathā sa bhaviṣyati ṛṣiputrò na te kaśa cija jātu pāṇiṃ garahīṣyati phaliṣyati na te vidyā yata tavaṃ māma āttha tata tathā adhyāpayiṣyāmi tu yaṃ tasya vidyā phaliṣyati [va] evama uktvā davijaśreṣṭhò deva yānīṃ kacasa tadā taridaśeśālayaṃ śīghraṃ jagāma davijasattamaḥ tama āgatama abhiprekṣya devā indrapurògamāḥ bṛhaspatiṃ sabhājyedaṃ kacama āhura mudānvitāḥ yata tavama asmaddhitaṃ karma cakartha paramādbhutama na te yaśaḥ paraṇaśitā bhāgabhāna nò bhaviṣyasi [va] kṛtavidye kace parāpte hṛṣṭarūpā divaukasaḥ kacāda adhītya tāṃ vidyāṃ kṛtārthā bharatarṣabha sarva eva samāgamya śatakratuma athābruvana kālasa te vikramasyādya jahi śatrūna puraṃdara evama uktasa tu sahitaisa taridaśaira maghavāṃsa tadā tathetya uktvòpacakrāma sò 'paśyata vane satriyaḥ karīḍantīnāṃ tu kanyānāṃ vane caitrarathòpame vāyubhūtaḥ sa vastrāṇi sarvāṇya eva vayamiśrayata tatò jalāta samuttīrya kanyāsa tāḥ sahitāsa tadā vastrāṇi jagṛhusa tāni yathāsannānya anekaśaḥ tatra vāsò deva yānyāḥ śarmiṣṭhā jagṛhe tadā vayatimiśrama ajānantī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ tatasa tayòra mithasa tatra viròdhaḥ samajāyata deva yānyāśa ca rājendra śarmiṣṭhāyāśa ca tata kṛte [deva] kasmāda gṛhṇāsi me vastraṃ śiṣyā bhūtvā mamāsuri samudācāra hīnāyā na te śareyò bhaviṣyati [ṣara] āsīnaṃ ca śayānaṃ ca pitā te pitaraṃ mama satauti vandati cābhīkṣṇaṃ nīcaiḥ sathitvā vinītavata yācatasa tavaṃ hi duhitā satuvataḥ paratigṛhṇataḥ sutāhaṃ satūyamānasya dadatò 'paratigṛhṇataḥ anāyudhā sāyudhāyā riktā kaṣubhyasi bhikṣuki lapsyase paratiyòddhāraṃ na hi tavāṃ gaṇayāmya ahama [va] samucchrayaṃ deva yānīṃ gatāṃ saktāṃ ca vāsasi śarmiṣṭhā parākṣipata kūpe tataḥ savapurama āvrajata hateyama iti vijñāya śarmiṣṭhā pāpaniścayā anavekṣya yayau veśma karòdhavegaparāyaṇāḥ atha taṃ deśama abhyāgāda yayātira nahuṣātmajaḥ śarāntayugyaḥ śarāntahayò mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ sa nāhuṣaḥ parekṣamāṇa udapānaṃ gatòdakama dadarśa kanyāṃ tāṃ tatra dīptāma agniśikhāma iva tāma apṛcchata sa dṛṣṭvaiva kanyāma amara varṇinīma sāntvayitvā nṛpaśreṣṭhaḥ sāmnā paramavalgunā kā tavaṃ tāmranakhī śayāmā sumṛṣṭamaṇikuṇḍalā dīrghaṃ dhayāyasi cātyarthaṃ kasmāca chavasiṣi cāturā kathaṃ ca patitāsya asmina kūpe vīruta tṛṇāvṛte duhitā caiva kasya tavaṃ vada sarvaṃ sumadhyame [deva] yò 'sau devaira hatāna daityāna utthāpayati vidyayā tasya śukrasya kanyāhaṃ sa māṃ nūnaṃ na budhyate eṣa me dakṣiṇò rājana pāṇisa tāmranakhāṅguliḥ samuddhara gṛhītvā māṃ kulīnasa tavaṃ hi me mataḥ jānāmi hi tavāṃ saṃśāntaṃ vīryavantaṃ yaśasvinama tasmāna māṃ patitāma asmāta kūpāda uddhartuma arhasi [va] tāma atha barāhmaṇīṃ satrīṃ ca vijñāya nahuṣātmajaḥ gṛhītvā dakṣiṇe pāṇāva ujjahāra tatò 'vaṭāta uddhṛtya caināṃ tarasā tasmāta kūpāna narādhipaḥ āmantrayitvā suśròṇīṃ yayātiḥ savapuraṃ yayau [deva] tavaritaṃ ghūrṇike gaccha sarvama ācakṣva me pituḥ nedānīṃ hi paravekyāmi nagaraṃ vṛṣaparvaṇaḥ [va] sā tu vai tavaritaṃ gatvā ghūrṇikāsuramandirama dṛṣṭvā kāvyama uvācedaṃ saṃbhramāviṣṭacetanā ācakṣe te mahāprājña deva yānī vane hatā śarmiṣṭhayā mahābhāga duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ śarutvā duhitaraṃ kāvyasa tatra śarmiṣṭhayā hatāma tavarayā niryayau duḥkhāna mārgamāṇaḥ sutāṃ vane dṛṣṭvā duhitaraṃ kāvyò deva yānīṃ tatò vane bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya duḥkhitò vākyama abravīta ātmadòṣaira niyacchanti sarve duḥkhasukhe janāḥ manye duścaritaṃ te 'sati yasyeyaṃ niṣkṛtiḥ kṛtā [deva] niṣkṛtira me 'satu vā māstu śṛṇuṣvāvahitò mama śarmiṣṭhayā yada uktāsmi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ satyaṃ kilaitata sā parāha daityānāma asi gāyanaḥ evaṃ hi me kathayati śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī vacanaṃ tīkṣṇaparuṣaṃ karòdharaktekṣaṇā bhṛśama satuvatò duhitā hi tavaṃ yācataḥ paratigṛhṇataḥ sutāhaṃ satūyamānasya dadatò 'paratigṛhṇataḥ iti māma āha śarmiṣṭhā duhitā vṛṣaparvaṇaḥ karòdhasaṃraktanayanā darpapūrṇā punaḥ punaḥ yadya ahaṃ satuvatasa tāta duhitā paratigṛhṇataḥ parasādayiṣye śarmiṣṭhāma itya uktā hi sakhī mayā [ṣukra] satuvatò duhitā na tavaṃ bhadre na paratigṛhṇataḥ astòtuḥ satuyamānasya duhitā deva yānya asi vṛṣaparvaiva tada veda śakrò rājā ca nāhuṣaḥ acintyaṃ barahma nirdvandvama aiśvaraṃ hi balaṃ mama [ṣu] yaḥ pareṣāṃ narò nityama ativādāṃsa titikṣati deva yāni vijānīhi tena sarvama idaṃ jitama yaḥ samutpatitaṃ karòdhaṃ nigṛhṇāti hayaṃ yathā sa yantetya ucyate sadbhira na yò raśmiṣu lambate yaḥ samutpatitaṃ karòdhama akròdhena nirasyati deva yāni vijānīhi tena sarvama idaṃ jitama yaḥ samutpatitaṃ karòdhaṃ kaṣamayeha nirasyati yathòragasa tavacaṃ jīrṇāṃ sa vai puruṣa ucyate yaḥ saṃdhārayate manyuṃ yò 'tivādāṃsa titikṣati yaśa ca taptò na tapati dṛḍhaṃ sò 'rathasya bhājanama yò yajeda apariśrāntò māsi māsi śataṃ samāḥ na karudhyeda yaśa ca sarvasya tayòra akròdhanò 'dhikaḥ yata kumārā kumāryaśa ca vairaṃ kuryura acetasaḥ na tata parājñò 'nukurvīta vidusa te na balābalama [deva] vedāhaṃ tāta bālāpi dharmāṇāṃ yada ihāntarama akròdhe cātivāde ca veda cāpi balābalama śiṣyasyāśiṣya vṛttera hi na kaṣantavyaṃ bubhūṣatā tasmāta saṃkīrṇa vṛtteṣu vāsò mama na ròcate pumāṃsò ye hi nindanti vṛttenābhijanena ca na teṣu nivaseta parājñaḥ śareyò 'rathī pāpabuddhiṣu ye tava enama abhijānanti vṛttenābhijanena ca teṣu sādhuṣu vastavyaṃ sa vāsaḥ śareṣṭha ucyate vāga duruktaṃ mahāghòraṃ duhitura vṛṣaparvaṇaḥ na haya atò duṣkarataraṃ manye lòkeṣva api tariṣu yaḥ sapatnaśriyaṃ dīptāṃ hīnaśrīḥ paryupāsate [va] tataḥ kāvyò bhṛguśreṣṭhaḥ samanyura upagamya ha vṛṣaparvāṇama āsīnama itya uvācāvicārayana nādharmaśa caritò rājana sadyaḥ phalati gaura iva putreṣu vā naptṛṣu vā na ceda ātmani paśyati phalatya eva dharuvaṃ pāpaṃ guru bhuktama ivòdare yada aghātayathā vipraṃ kacama āṅgirasaṃ tadā apāpaśīlaṃ dharmajñaṃ śuśrūṣaṃ madgṛhe ratama vadhāda anarhatasa tasya vadhāca ca duhitura mama vṛṣaparvana nibòdhedaṃ tayakṣyāmi tavāṃ sabāndhavama sathātuṃ tavada viṣaye rājana na śakṣyāmi tavayā saha ahò māma abhijānāsi daitya mithyā paralāpinama yathemama ātmanò dòṣaṃ na niyacchasya upekṣase [vṛ] nādharmaṃ na mṛṣāvādaṃ tavayi jānāmi bhārgava tavayi dharmaśa ca satyaṃ ca tata parasīdatu nò bhavāna yadya asmāna apahāya tavama itò gacchasi bhārgava samudraṃ saṃpraveṣkyāmò nānyada asti parāyaṇama [ṣu] samudraṃ paraviśadhvaṃ vā diśò vā daravatāsurāḥ duhitura nāpriyaṃ sòḍhuṃ śaktò 'haṃ dayitā hi me parasādyatāṃ deva yānī jīvitaṃ haya atra me sathitama yògakṣema karasa te 'hama indrasyeva bṛhaspatiḥ [vṛ] yata kiṃ cida asurendrāṇāṃ vidyate vasu bhārgava bhuvi hastigavāśvaṃ vā tasya tavaṃ mama ceśvaraḥ [ṣu] yata kiṃ cida asti daraviṇaṃ daityendrāṇāṃ mahāsura tasyeśvarò 'sami yadi te deva yānī parasādyatāma [deva] yadi tavama īśvarasa tāta rājñò vittasya bhārgava nābhijānāmi tata te 'haṃ rājā tu vadatu savayama [vṛ] yaṃ kāmama abhikāmāsi deva yāni śucismite tata te 'haṃ saṃpradāsyāmi yadi ceda api durlabhama [deva] dāsīṃ kanyā sahasreṇa śarmiṣṭhāma abhikāmaye anu māṃ tatra gaccheta sā yatra dāsyati me pitā [vṛ] uttiṣṭha he saṃgrahītri śarmiṣṭhāṃ śīghrama ānaya yaṃ ca kāmayate kāmaṃ deva yānī karòtu tama [va] tatò dhātrī tatra gatvā śarmiṣṭhāṃ vākyama abravīta uttiṣṭha bhadre śarmiṣṭhe jañātīnāṃ sukhama āvaha tayajati barāhmaṇaḥ śiṣyāna deva yānyā paracòditaḥ sā yaṃ kāmayate kāmaṃ sa kāryò 'daya tavayānaghe [ṣara] sā yaṃ kāmayate kāmaṃ karavāṇya ahama adya tama mā tava evāpagamaca chukrò deva yānī ca matkṛte [va] tataḥ kanyā sahasreṇa vṛtā śibikayā tadā pitura niyògāta tavaritā niścakrāma puròttamāta [ṣara] ahaṃ kanyā sahasreṇa dāsī te paricārikā anu tavāṃ tatra yāsyāmi yatra dāsyati te pitā [deva] satuvatò duhitā te 'haṃ bandinaḥ paratigṛhṇataḥ satūyamānasya duhitā kathaṃ dāsī bhaviṣyasi [ṣara] yena kena cida ārtānāṃ jañātīnāṃ sukhama āvaheta atasa tavāma anuyāsyāmi yatra dāsyati te pitā [va] paratiśrute dāsabhāve duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ deva yānī nṛpaśreṣṭha pitaraṃ vākyama abravīta paraviśāmi puraṃ tāta tuṣṭāsmi davijasattama amòghaṃ tava vijñānama asti vidyā balaṃ ca te evama uktò duhitrā sa davijaśreṣṭhò mahāyaśāḥ paraviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ pūjitaḥ sarvadānavaiḥ [va] atha dīrghasya kālasya deva yānī nṛpòttama vanaṃ tada eva niryātā karīḍārthaṃ varavarṇinī tena dāsī sahasreṇa sārdhaṃ śarmiṣṭhayā tadā tama eva deśaṃ saṃprāptā yathākāmaṃ cacāra sā tābhiḥ sakhībhiḥ sahitā sarvābhira muditā bhṛśama karīḍantyò 'bhiratāḥ sarvāḥ pibantyò madhumādhavīma khādantyò vividhāna bhakṣyāna vidaśantyaḥ phalāni ca punaśa ca nāhuṣò rājā mṛgalipsura yadṛcchayā tama eva deśaṃ saṃprāptò jalārthī śaramakarśitaḥ dadṛśe deva yānīṃ ca śarmiṣṭhāṃ tāśa ca yòṣitaḥ pibantīra lalamānāśa ca divyābharaṇabhūṣitāḥ upaviṣṭāṃ ca dadṛśe deva yānīṃ śucismitāma rūpeṇāpratimāṃ tāsāṃ satrīṇāṃ madhye varāṅganāma śarmiṣṭhayā sevyamānāṃ pādasaṃvāhanādibhiḥ [ya] davābhyāṃ kanyā sahasrābhyāṃ dave kanye parivārite gòtre ca nāmanī caiva davayòḥ pṛcchāmi vāma ahama [deva] ākhyāsyāmya ahama ādatsva vacanaṃ me narādhipa śukrò nāmāsuraguruḥ sutāṃ jānīhi tasya māma iyaṃ ca me sakhī dāsī yatrāhaṃ tatra gāminī duhitā dānavendrasya śarmiṣṭhā vṛṣaparvaṇaḥ [ya] kathaṃ nu te sakhī dāsī kanyeyaṃ varavarṇinī asurendra sutā subhru paraṃ kautūhalaṃ hi me [deva] sarva eva naravyāghra vidhānama anuvartate vidhānavihitaṃ matvā mā vicitrāḥ kathāḥ kṛthāḥ rājavada rūpaveṣau te barāhmīṃ vācaṃ bibharṣi ca kiṃnāmā tavaṃ kutaśa cāsi kasya putraśa ca śaṃsa me [ya] barahmacaryeṇa kṛtsnò me vedaḥ śarutipathaṃ gataḥ rājāhaṃ rājaputraśa ca yayātira iti viśrutaḥ [deva] kenāsya arthena nṛpate imaṃ deśama upāgataḥ jighṛkṣura vārijaṃ kiṃ cida atha vā mṛgalipsayā [ya] mṛgalipsura ahaṃ bhadre pānīyārthama upāgataḥ bahu cāpya anuyuktò 'sami tana mānujñātuma arhasi [deva] davābhyāṃ kanyā sahasrābhyāṃ dāsyā śarmiṣṭhayā saha tavadadhīnāsmi bhadraṃ te sakhā bhartā ca me bhava [ya] viddhya auśanasi bhadraṃ te na tavāma arhò 'sami bhāmini avivāhyā hi rājānò deva yāni pitusa tava [deva] saṃsṛṣṭaṃ barahmaṇā kaṣatraṃ kaṣatraṃ ca barahma saṃhitama ṛṣiśa ca ṛṣiputraśa ca nāhuṣāṅga vadasva māma [ya] ekadehòdbhavā varṇāśa catvārò 'pi varāṅgane pṛthaga dharmāḥ pṛthaka śaucāsa teṣāṃ tu barāhmaṇò varaḥ [deva] pāṇidharmò nāhuṣāyaṃ na pumbhiḥ sevitaḥ purā taṃ me tavama agrahīra agre vṛṇòmi tavāma ahaṃ tataḥ kathaṃ nu me manasvinyāḥ pāṇima anyaḥ pumāna sapṛśeta gṛhītama ṛṣiputreṇa savayaṃ vāpya ṛṣiṇā tavayā [ya] karuddhāda āśīviṣāta sarpāja javalanāta sarvatò mukhāta durādharṣatarò vipraḥ puruṣeṇa vijānatā [deva] kathama āśīviṣāta sarpāja javalanāta sarvatò mukhāta durādharṣatarò vipra itya āttha puruṣarṣabha [ya] ekama āśīviṣò hanti śastreṇaikaśa ca vadhyate hanti vipraḥ sarāṣṭrāṇi purāṇya api hi kòpitaḥ durādharṣatarò viprasa tasmāda bhīru matò mama atò 'dattāṃ ca pitrā tavāṃ bhadre na vivahāmya ahama [deva] dattāṃ vahasva pitrā māṃ tavaṃ hi rājana vṛtò mayā ayācatò bhayaṃ nāsti dattāṃ ca paratigṛhṇataḥ [va] tavaritaṃ deva yānyātha pareṣitaṃ pitura ātmanaḥ śarutvaiva ca sa rājānaṃ darśayāma āsa bhārgavaḥ dṛṣṭvaiva cāgataṃ śukraṃ yayātiḥ pṛthivīpatiḥ vavande barāhmaṇaṃ kāvyaṃ parāñjaliḥ paraṇataḥ sathitaḥ [deva] rājāyaṃ nāhuṣasa tāta durge me pāṇima agrahīta namasa te dehi māma asmai nānyaṃ lòke patiṃ vṛṇe [ṣu] vṛtò 'nayā patira vīra sutayā tavaṃ mameṣṭayā gṛhāṇemāṃ mayā dattāṃ mahiṣīṃ nahuṣātmaja [ya] adharmò na sapṛśeda evaṃ mahāna māma iha bhārgava varṇasaṃkarajò barahmanna iti tavāṃ paravṛṇòmya ahama [ṣu] adharmāta tavāṃ vimuñcāmi varayasva yathepṣitama asmina vivāhe mā galāsīra ahaṃ pāpaṃ nudāmi te vahasva bhāryāṃ dharmeṇa deva yānīṃ sumadhyamāma anayā saha saṃprītima atulāṃ samavāpsyasi iyaṃ cāpi kumārī te śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī saṃpūjyā satataṃ rājana mā caināṃ śayane havayeḥ [va] evama uktò yayātisa tu śukraṃ kṛtvā paradakṣiṇama jagāma savapuraṃ hṛṣṭò anujñātò mahātmanā [va] yayātiḥ savapuraṃ parāpya mahendra purasaṃnibhama paraviśyāntaḥpuraṃ tatra deva yānīṃ nayaveśayata deva yānyāśa cānumate tāṃ sutāṃ vṛṣaparvaṇaḥ aśòkavanikābhyāśe gṛhaṃ kṛtvā nayaveśayata vṛtāṃ dāsī sahasreṇa śarmiṣṭhāma āsurāyaṇīma vāsòbhira annapānaiśa ca saṃvibhajya susatkṛtāma deva yānyā tu sahitaḥ sa nṛpò nahuṣātmajaḥ vijahāra bahūna abdāna devavana muditò bhṛśama ṛtukāle tu saṃprāpte deva yānī varāṅganā lebhe garbhaṃ parathamataḥ kumāraṃ ca vayajāyata gate varṣasahasre tu śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī dadarśa yauvanaṃ parāptā ṛtuṃ sā cānvacintayata ṛtukālaśa ca saṃprāptò na ca me 'sati patira vṛtaḥ kiṃ parāptaṃ kiṃ nu kartavyaṃ kiṃ vā kṛtvā kṛtaṃ bhaveta deva yānī parajātāsau vṛthāhaṃ parāptayauvanā yathā tayā vṛtò bhartā tathaivāhaṃ vṛṇòmi tama rājñā putraphalaṃ deyama iti me niścitā matiḥ apīdānīṃ sa dharmātmā iyāna me darśanaṃ rahaḥ atha niṣkramya rājāsau tasmina kāle yadṛcchayā aśòkavanikābhyāśe śarmiṣṭhāṃ parāpya viṣṭhitaḥ tama ekaṃ rahite dṛṣṭvā śarmiṣṭhā cāruhāsinī paratyudgamyāñjaliṃ kṛtvā rājānaṃ vākyama abravīta sòmasyendrasya viṣṇòra vā yamasya varuṇasya vā tava vā nāhuṣa kule kaḥ satriyaṃ sapraṣṭuma arhasi rūpābhijana śīlaira hi tavaṃ rājana vettha māṃ sadā sā tavāṃ yāce parasādyāhama ṛtuṃ dehi narādhipa [ya] vedmi tavāṃ śīlasaṃpannāṃ daitya kanyāma aninditāma rūpe ca te na paśyāmi sūcya agrama api ninditama abravīda uśanā kāvyò deva yānīṃ yadāvahama na yama āhvayitavyā te śayane vārṣaparvaṇī [ṣara] na narma yuktaṃ vacanaṃ hinasti; na satrīṣu rājana na vivāha kāle parāṇātyaye sarvadhanāpahāre; pañcānṛtānya āhura apātakāni pṛṣṭaṃ tu sākṣye paravadantama anyathā; vadanti mithyòpahitaṃ narendra ekārthatāyāṃ tu samāhitāyāṃ; mithyā vadantama anṛtaṃ hinasti [ya] rājā paramāṇaṃ bhūtānāṃ sa naśyeta mṛṣā vadana arthakṛcchrama api parāpya na mithyā kartuma utsahe [ṣara] samāva etau matau rājana patiḥ sakhyāśa ca yaḥ patiḥ samaṃ vivāhama itya āhuḥ sakhyā me 'si patira vṛtaḥ [ya] dātavyaṃ yācamānebhya iti me varatama āhitama tavaṃ ca yācasi māṃ kāmaṃ barūhi kiṃ karavāṇi te [ṣara] adharmāta tarāhi māṃ rājana dharmaṃ ca paratipādaya tavattò 'patyavatī lòke careyaṃ dharmama uttamama taraya evādhanā rājana bhāryā dāsasa tathā sutaḥ yata te samadhipacchanti yasya te tasya tada dhanama deva yānyā bhujiṣyāsmi vaśyā ca tava bhārgavī sā cāhaṃ ca tavayā rājana bharaṇīye bhajasva māma [va] evama uktasa tu rājā sa tathyama itya eva jajñivāna pūjayāma āsa śarmiṣṭhāṃ dharmaṃ ca paratyapādayata samāgamya ca śarmiṣṭhāṃ yathākāmama avāpya ca anyònyama abhisaṃpūjya jagmatusa tau yathāgatama tasmina samāgame subhrūḥ śarmiṣṭhā cāru hāsinī lebhe garbhaṃ parathamatasa tasmāna nṛpatisattamāta parajajñe ca tataḥ kāle rājana rājīvalòcanā kumāraṃ devagarbhābhaṃ rājīvanibha lòcanama [va] śarutvā kumāraṃ jātaṃ tu deva yānī śucismitā cintayāma āsa duḥkhārtā śarmiṣṭhāṃ parati bhārata abhigamya ca śarmiṣṭhāṃ deva yānya abravīda idama kima idaṃ vṛjinaṃ subhru kṛtaṃ te kāmalubdhayā [ṣara] ṛṣira abhyāgataḥ kaśa cida dharmātmā vedapāragaḥ sa mayā varadaḥ kāmaṃ yācitò dharmasaṃhitama nāhama anyāyataḥ kāmama ācarāmi śucismite tasmāda ṛṣera mamāpatyama iti satyaṃ baravīmi te [deva] śòbhanaṃ bhīru satyaṃ ceda atha sa jañāyate davijaḥ gòtra nāmābhijanatò vettuma icchāmi te davijama [ṣara] ojasā tejasā caiva dīpyamānaṃ raviṃ yathā taṃ dṛṣṭvā mama saṃpraṣṭuṃ śaktira nāsīca chuci samite [deva] yadya etada evaṃ śarmiṣṭhe na manura vidyate mama apatyaṃ yadi te labdhaṃ jayeṣṭhāca chareṣṭhāca ca vai davijāta [va] anyònyama evama uktvā ca saṃprahasya ca te mithaḥ jagāma bhārgavī veśma tathyama itya eva jajñuṣī yayātira deva yānyāṃ tu putrāva ajanayana nṛpaḥ yaduṃ ca turvasuṃ caiva śakra viṣṇū ivāparau tasmāda eva tu rājarṣeḥ śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī daruhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca tarīna kumārāna ajījanata tataḥ kāle tu kasmiṃśa cida deva yānī śucismitā yayāti sahitā rājana nirjagāma mahāvanama dadarśa ca tadā tatra kumārāna devarūpiṇaḥ karīḍamānāna suviśrabdhāna vismitā cedama abravīta kasyaite dārakā rājana devaputròpamāḥ śubhāḥ varcasā rūpataśa caiva sadṛśā me matāsa tava evaṃ pṛṣṭvā tu rājānaṃ kumārāna paryapṛcchata kiṃnāmadheya gòtrò vaḥ putrakā barāhmaṇaḥ pitā vibrūta me yathātathyaṃ śaròtuma icchāmi taṃ haya ahama te 'darśayana paradeśinyā tama eva nṛpasattamama śarmiṣṭhāṃ mātaraṃ caiva tasyācakhyuśa ca dārakāḥ itya uktvā sahitāsa te tu rājānama upacakramuḥ nābhyanandata tāna rājā deva yānyāsa tadāntike rudantasa te 'tha śarmiṣṭhāma abhyayura bālakāsa tataḥ dṛṣṭvā tu teṣāṃ bālānāṃ paraṇayaṃ pārthivaṃ parati buddhvā ca tattvatò devī śarmiṣṭhāma idama abravīta madadhīnā satī kasmāda akārṣīra vipriyaṃ mama tama evāsuradharmaṃ tavama āsthitā na bibheṣi kima [ṣa] yada uktama ṛṣira itya eva tata satyaṃ cāruhāsini nayāyatò dharmataśa caiva carantī na bibhemi te yadā tavayā vṛtò rājā vṛta eva tadā mayā sakhī bhartā hi dharmeṇa bhartā bhavati śòbhane pūjyāsi mama mānyā ca jayeṣṭhā śareṣṭhā ca barāhmaṇī tavattò 'pi me pūjyatamò rājarṣiḥ kiṃ na vettha tata [va] śarutvā tasyāsa tatò vākyaṃ deva yānya abravīda idama rājana nādyeha vatsyāmi vipriyaṃ me kṛtaṃ tavayā sahasòtpatitāṃ śayāmāṃ dṛṣṭvā tāṃ sāśrulòcanāma tavaritaṃ sakāśaṃ kāvyasya parasthitāṃ vayathitasa tadā anuvavrāja saṃbhrāntaḥ pṛṣṭhataḥ sāntvayana nṛpaḥ nayavartata na caiva sama karòdhasaṃraktalòcanā avibruvantī kiṃ cita tu rājānaṃ cārulòcanā acirāda iva saṃprāptā kāvyasyòśanasò 'natikama sā tu dṛṣṭvaiva pitarama abhivādyāgrataḥ sathitā anantaraṃ yayātisa tu pūjayāma āsa bhārgavama [deva] adharmeṇa jitò dharmaḥ paravṛttama adharòttarama śarmiṣṭhayātivṛttāsmi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ tarayò 'sayāṃ janitāḥ putrā rājñānena yayātinā durbhagāyā mama davau tu putrau tāta baravīmi te dharmajña iti vikhyāta eṣa rājā bhṛgūdvaha atikrāntaśa ca maryādāṃ kāvyaitata kathayāmi te [ṣu] dharmajñaḥ sana mahārāja yò 'dharmama akṛthāḥ pariyama tasmāja jarā tavāma acirāda dharṣayiṣyati durjayā [ya] ṛtuṃ vai yācamānāyā bhagavana nānyacetasā duhitura dānavendrasya dharmyama etata kṛtaṃ mayā ṛtuṃ vai yācamānāyā na dadāti pumāna vṛtaḥ bharūṇahetya ucyate barahmana sa iha barahmavādibhiḥ abhikāmāṃ satriyaṃ yasa tu gamyāṃ rahasi yācitaḥ nòpaiti sa ca dharmeṣu bharūṇahetya ucyate budhaiḥ itya etāni samīkṣyāhaṃ kāraṇāni bhṛgūdvaha adharmabhayasaṃvignaḥ śarmiṣṭhāma upajagmivāna [ṣu] nanva ahaṃ paratyaveṣkyasa te madadhīnò 'si pārthiva mithyācārasya dharmeṣu cauryaṃ bhavati nāhuṣa [va] karuddhenòśanasā śaptò yayātira nāhuṣasa tadā pūrvaṃ vayaḥ parityajya jarāṃ sadyò 'navapadyata [ya] atṛptò yauvanasyāhaṃ deva yānyāṃ bhṛgūdvaha parasādaṃ kuru me barahmaña jareyaṃ mā viśeta māma [ṣu] nāhaṃ mṛṣā baravīmya etaja jarāṃ parāptò 'si bhūmipa jarāṃ tava etāṃ tavama anyasmai saṃkrāmaya yadīcchasi [ya] rājyabhāka sa bhaveda barahmana puṇyabhāka kīrtibhāka tathā yò me dadyāda vayaḥ putrasa tada bhavāna anumanyatāma [ṣu] saṃkrāmayiṣyasi jarāṃ yatheṣṭaṃ nahuṣātmaja māma anudhyāya bhāvena na ca pāpama avāpsyasi vayò dāsyati te putrò yaḥ sa rājā bhaviṣyati āyuṣmāna kīrtimāṃśa caiva bahva apatyasa tathaiva ca [va] jarāṃ parāpya yayātisa tu savapuraṃ parāpya caiva ha putraṃ jayeṣṭhaṃ variṣṭhaṃ ca yaduma itya abravīda vacaḥ jarā valī ca māṃ tāta palitāni ca paryaguḥ kāvyasyòśanasaḥ śāpāna na ca tṛptò 'sami yauvane tavaṃ yadò paratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha yauvanena tavadīyena careyaṃ viṣayāna ahama pūrṇe varṣasahasre tu punasa te yauvanaṃ tava ahama dattvā savaṃ paratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha [yadu] sitaśmaśruśirā dīnò jarayā śithilī kṛtaḥ valī saṃtatagātraśa ca durdarśò durbalaḥ kṛśaḥ aśaktaḥ kāryakaraṇe paribhūtaḥ sa yauvanaiḥ sahòpajīvibhiśa caiva tāṃ jarāṃ nābhikāmaye [ya] yata tavaṃ me hṛdayāja jātò vayaḥ savaṃ na parayacchasi tasmāda arājyabhāka tāta parajā te vai bhaviṣyati turvasò paratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha yauvanena careyaṃ vai viṣayāṃsa tava putraka pūrṇe varṣasahasre tu punara dāsyāmi yauvanama savaṃ caiva paratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha [tu] na kāmaye jarāṃ tāta kāmabhòga paraṇāśinīma balarūpānta karaṇīṃ buddhiprāṇavināśinīma [ya] yata tavaṃ me hṛdayāja jātò vayaḥ savaṃ na parayacchasi tasmāta parajā samucchedaṃ turvasò tava yāsyati saṃkīrṇācāra dharmeṣu paratilòma careṣu ca piśitāśiṣu cāntyeṣu mūḍha rājā bhaviṣyasi guru dāraprasakteṣu tiryagyònigateṣu ca paśudharmiṣu pāpeṣu maleccheṣu parabhaviṣyasi [va] evaṃ sa turvasaṃ śaptvā yayātiḥ sutama ātmanaḥ śarmiṣṭhāyāḥ sutaṃ daruhyuma idaṃ vacanama abravīta daruhyò tavaṃ paratipadyasva varṇarūpavināśinīma jarāṃ varṣasahasraṃ me yauvanaṃ savaṃ dadasva ca pūrṇe varṣasahasre tu paratidāsyāmi yauvanama savaṃ cādāsyāmi bhūyò 'haṃ pāpmānaṃ jarayā saha [daru] na gajaṃ na rathaṃ nāśvaṃ jīrṇò bhuṅkte na ca satriyama vāga bhaṅgaśa cāsya bhavati taja jarāṃ nābhikāmaye [ya] yata tavaṃ me hṛdayāja jātò vayaḥ savaṃ na parayacchasi tasmāda daruhyò pariyaḥ kāmò na te saṃpatsyate kava cita uḍupa palava saṃtārò yatra nityaṃ bhaviṣyati arājā bhòjaśambdaṃ tavaṃ tatrāvāpsyasi sānvayaḥ anò tavaṃ paratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha ekaṃ varṣasahasraṃ tu careyaṃ yauvanena te [ānu] jīrṇaḥ śiśuvada ādatte 'kāle 'nanama aśucira yathā na juhòti ca kāle 'ganiṃ tāṃ jarāṃ nābhikāmaye [ya] yata tavaṃ me hṛdayāja jātò vayaḥ savaṃ na parayacchasi jarā dòṣasa tavayòktò 'yaṃ tasmāta tavaṃ paratipatsyase parajāśa ca yauvanaprāptā vinaśiṣyantya anò tava agnipraskandana parasa tavaṃ cāpya evaṃ bhaviṣyasi purò tavaṃ me pariyaḥ putrasa tavaṃ varīyāna bhaviṣyasi jarā valī ca me tāta palitāni ca paryaguḥ kāvyasyòśanasaḥ śāpāna na ca tṛptò 'sami yauvane purò tavaṃ paratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha kaṃ cita kālaṃ careyaṃ vai viṣayāna vayasā tava pūrṇe varṣasahasre tu paratidāsyāmi yauvanama savaṃ caiva paratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha [va] evama uktaḥ paratyuvāca pūruḥ pitarama añjasā yathāttha māṃ mahārāja tata kariṣyāmi te vacaḥ paratipatsyāmi te rājana pāpmānaṃ jarayā saha gṛhāṇa yauvanaṃ mattaśa cara kāmāna yathepsitāna jarayāhaṃ paraticchannò vayò rūpadharasa tava yauvanaṃ bhavate dattvā cariṣyāmi yathāttha māma [ya] pūrò parītò 'sami te vatsa parītaśa cedaṃ dadāmi te sarvakāmasamṛddhā te parajā rājye bhaviṣyati [va] pauraveṇātha vayasā yayātira nahuṣātmajaḥ parītiyuktò nṛpaśreṣṭhaśa cacāra viṣayāna pariyāna yathākāmaṃ yathòtsāhaṃ yathākālaṃ yathāsukhama dharmāviruddhāna rājendrò yathārhati sa eva hi devāna atarpayada yajñaiḥ śarāddhaisa tadvata pitṝna api dīnāna anugrahaira iṣṭaiḥ kāmaiśa ca davijasattamāna atithīna annapānaiśa ca viśaśa ca paripālanaiḥ ānṛśaṃsyena śūdrāṃśa ca dasyūna saṃnigraheṇa ca dharmeṇa ca parajāḥ sarvā yathāvada anurañjayana yayātiḥ pālayāma āsa sākṣāda indra ivāparaḥ sa rājā siṃhavikrāntò yuvā viṣayagòcaraḥ aviròdhena dharmasya cacāra sukhama uttamama sa saṃprāpya śubhāna kāmāṃsa tṛptaḥ khinnaśa ca pārthivaḥ kālaṃ varṣasahasrāntaṃ sasmāra manujādhipaḥ parisaṃkhyāya kālajñaḥ kalāḥ kāṣṭhāśa ca vīryavāna pūrṇaṃ matvā tataḥ kālaṃ pūruṃ putrama uvāca ha yathākāmaṃ yathòtsāhaṃ yathākālama ariṃdama sevitā viṣayāḥ putra yauvanena mayā tava pūrò parītò 'sami bhadraṃ te gṛhāṇedaṃ savayauvanama rājyaṃ caiva gṛhāṇedaṃ tavaṃ hi me pariyakṛta sutaḥ paratipede jarāṃ rājā yayātira nāhuṣasa tadā yauvanaṃ paratipede ca pūruḥ savaṃ punara ātmanaḥ abhiṣektu kāmaṃ nṛpatiṃ pūruṃ putraṃ kanīyasama barāhmaṇa paramukhā varṇā idaṃ vacanama abruvana kathaṃ śukrasya naptāraṃ deva yānyāḥ sutaṃ parabhò jayeṣṭhaṃ yaduma atikramya rājyaṃ pūròḥ paradāsyasi yadura jayeṣṭhasa tava sutò jātasa tama anu turvasuḥ śarmiṣṭhāyāḥ sutò daruhyusa tatò 'nuḥ pūrura eva ca kathaṃ jayeṣṭhāna atikramya kanīyāna rājyama arhati etata saṃbòdhayāmasa tavāṃ dharmaṃ tavama anupālaya [ya] barāhmaṇa paramukhā varṇāḥ sarve śṛṇvantu me vacaḥ jayeṣṭhaṃ parati yathā rājyaṃ na deyaṃ me kathaṃ cana mama jayeṣṭhena yadunā niyògò nānupālitaḥ paratikūlaḥ pitura yaśa ca na saputraḥ satāṃ mataḥ mātāpitròra vacanakṛda dhitaḥ pathyaśa ca yaḥ sutaḥ saputraḥ putravada yaśa ca vartate pitṛmātṛṣu yadunāhama avajñātasa tathā turvasunāpi ca daruhyunā cānunā caiva mayya avajñā kṛtā bhṛśama pūruṇā me kṛtaṃ vākyaṃ mānitaśa ca viśeṣataḥ kanīyāna mama dāyādò jarā yena dhṛtā mama mama kāmaḥ sa ca kṛtaḥ pūruṇā putra rūpiṇā śukreṇa ca varò dattaḥ kāvyenòśanasā savayama putrò yasa tavānuvarteta sa rājā pṛthivīpatiḥ bhavatò 'nunayāmya evaṃ pūrū rājye 'bhiṣicyatāma [parakṛtayaha] yaḥ putrò guṇasaṃpannò mātāpitròra hitaḥ sadā sarvama arhati kalyāṇaṃ kanīyāna api sa parabhò arhaḥ pūrura idaṃ rājyaṃ yaḥ sutaḥ pariyakṛta tava varadānena śukrasya na śakyaṃ vaktuma uttarama [va] paurajānapadaisa tuṣṭaira itya uktò nāhuṣasa tadā abhyaṣiñcata tataḥ pūruṃ rājye save sutama ātmajama dattvā ca pūrave rājyaṃ vanavāsāya dīkṣitaḥ purāta sa niryayau rājā barāhmaṇaisa tāpasaiḥ saha yadòsa tu yādavā jātāsa turvasòra yavanāḥ sutāḥ daruhyòra api sutā bhòjā anòsa tu maleccha jātayaḥ pūròsa tu pauravò vaṃśò yatra jātò 'si pārthiva idaṃ varṣasahasrāya rājyaṃ kārayituṃ vaśī [va] evaṃ sa nāhuṣò rājā yayātiḥ putrama īpsitama rājye 'bhiṣicya muditò vānaprasthò 'bhavana muniḥ uṣitvā ca vanevāsaṃ barāhmaṇaiḥ saha saṃśritaḥ phalamūlāśanò dāntò yathā savargama itò gataḥ sa gataḥ suravāsaṃ taṃ nivasana muditaḥ sukhama kālasya nātimahataḥ punaḥ śakreṇa pātitaḥ nipatana paracyutaḥ savargāda aprāptò medinī talama sathita āsīda antarikṣe sa tadeti śarutaṃ mayā tata eva punaśa cāpi gataḥ savargama iti śarutiḥ rājñā vasumatā sārdhama aṣṭakena ca vīryavāna paratardanena śibinā sametya kila saṃsadi [ja] karmaṇā kena sa divaṃ punaḥ parāptò mahīpatiḥ sarvama etada aśeṣeṇa śaròtuma icchāmi tattvataḥ kathyamānaṃ tavayā vipra viprarṣigaṇasaṃnidhau devarājasamò haya āsīda yayātiḥ pṛthivīpatiḥ vardhanaḥ kuruvaṃśasya vibhāvasu samadyutiḥ tasya vistīrṇayaśasaḥ satyakīrtera mahātmanaḥ caritaṃ śaròtuma icchāmi divi ceha ca sarvaśaḥ [va] hanta te kathayiṣyāmi yayātera uttarāṃ kathāma divi ceha ca puṇyārthāṃ sarvapāpapraṇāśinīma yayātira nāhuṣò rājā pūruṃ putraṃ kanīyasama rājye 'bhiṣicya muditaḥ paravavrāja vanaṃ tadā anteṣu sa vinikṣipya putrāna yadupurògamāna phalamūlāśanò rājā vane saṃnyavasaca cirama saṃśitātmā jitakròdhasa tarpayana pitṛdevatāḥ agnīṃśa ca vidhivaja juhvana vānaprasthavidhānataḥ atithīna pūjayāma āsa vanyena haviṣā vibhuḥ śilòñcha vṛttima āsthāya śeṣānna kṛtabhòjanaḥ pūrṇaṃ varṣasahasraṃ sa evaṃvṛttira abhūna nṛpaḥ abbhakṣaḥ śaradasa tariṃśada āsīna niyatavāna manāḥ tataśa ca vāyubhakṣò 'bhūta saṃvatsarama atandritaḥ pañcāgnimadhye ca tapasa tepe saṃvatsaraṃ nṛpaḥ ekapādasthitaśa cāsīta ṣaṇa māsāna anilāśanaḥ puṇyakīrtisa tataḥ savargaṃ jagāmāvṛtya ròdasī [va] savargataḥ sa tu rājendrò nivasana deva sadmani pūjitasa taridaśaiḥ sādhyaira marudbhira vasubhisa tathā devalòkāda barahmalòkaṃ saṃcarana puṇyakṛda vaśī avasata pṛthivīpālò dīrghakālama iti śarutiḥ sa kadā cina nṛpaśreṣṭhò yayātiḥ śakrama āgamata kathānte tatra śakreṇa pṛṣṭaḥ sa pṛthivīpatiḥ [ṣakra] yadā sa pūrusa tava rūpeṇa rājaña; jarāṃ gṛhītvā paracacāra bhūmau tadā rājyaṃ saṃpradāyaiva tasmai; tavayā kima uktaḥ kathayeha satyama [ya] gaṅgāyamunayòra madhye kṛtsnò 'yaṃ viṣayasa tava madhye pṛthivyāsa tavaṃ rājā bharātarò 'natyādhipāsa tava akròdhanaḥ karòdhanebhyò viśiṣṭasa; tathā titikṣura atitikṣòra viśiṣṭaḥ amānuṣebhyò mānuṣāśa ca paradhānā; vidvāṃsa tathaivāviduṣaḥ paradhānaḥ ākruśyamānò nākròśena manyura eva titikṣataḥ ākròṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati nāruṃ tudaḥ sayāna na nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ parama abhyādadīta yayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vadeda ruśatīṃ pāpalòkyama aruṃ tudaṃ puruṣaṃ rūkṣavācaṃ; vāka kaṇṭakaira vitudantaṃ manuṣyāna vidyāda alakṣmīkatamaṃ janānāṃ; mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantama sadbhiḥ purastāda abhipūjitaḥ sayāta; sadbhisa tathā pṛṣṭhatò rakṣitaḥ sayāta sadāsatāma ativādāṃsa titikṣeta; satāṃ vṛttaṃ cādadītārya vṛttaḥ vāka sāyakā vadanāna niṣpatanti; yaira āhataḥ śòcati rārtya ahāni parasya vā marmasu ye patanti; tāna paṇḍitò nāvasṛjeta pareṣu na hīdṛśaṃ saṃvananaṃ tariṣu lòkeṣu vidyate yathā maitrī ca bhūteṣu dānaṃ ca madhurā ca vāka tasmāta sāntvaṃ sadā vācyaṃ na vācyaṃ paruṣaṃ kava cita pūjyāna saṃpūjayeda dadyāna na ca yāceta kadā cana [īndra] sarvāṇi karmāṇi samāpya rājana; gṛhāna parityajya vanaṃ gatò 'si tata tavāṃ pṛcchāmi nahuṣasya putra; kenāsi tulyasa tapasā yayāte [ya] nāhaṃ devamanuṣyeṣu na gandharvamaharṣiṣu ātmanasa tapasā tulyaṃ kaṃ cita paśyāmi vāsava [ī] yadāvamaṃsthāḥ sadṛśaḥ śareyasaśa ca; pāpīyasaśa cāvidita parabhāvaḥ tasmāla lòkā antavantasa taveme; kaṣīṇe puṇye patitāsya adya rājana [ya] surarṣigandharvanarāvamānāta; kaṣayaṃ gatā me yadi śakra lòkāḥ iccheyaṃ vai suralòkāda vihīnaḥ; satāṃ madhye patituṃ devarāja [ī] satāṃ sakāśe patitāsi rājaṃśa; cayutaḥ paratiṣṭhāṃ yatra labdhāsi bhūyaḥ evaṃ viditvā tu punara yayāte; na te 'vamānyāḥ sadṛśaḥ śareyasaśa ca [va] tataḥ parahāyāmara rājajuṣṭāna; puṇyā~la lòkāna patamānaṃ yayātima saṃprekṣya rājarṣivarò 'ṣaṭakasa tama; uvāca sada dharmavidhānagòptā kasa tavaṃ yuvā vāsavatulyarūpaḥ; savatejasā dīpyamānò yathāgniḥ patasya udīrṇāmbudharāndha kārāta khāta; khecarāṇāṃ paravarò yathārkaḥ dṛṣṭvā ca tavāṃ sūryapathāta patantaṃ; vaiśvānarārka dayutima aprameyama kiṃ nu savida etata patatīti sarve; vitarkayantaḥ parimòhitāḥ samaḥ dṛṣṭvā ca tavāṃ viṣṭhitaṃ devamārge; śakrārka viṣṇupratima parabhāvama abhyudgatāsa tavāṃ vayama adya sarve; tattvaṃ pāte tava jijñāsamānāḥ na cāpi tavāṃ dhṛṣṇumaḥ paraṣṭuma agre; na ca tavama asmāna pṛcchasi ye vayaṃ samaḥ tata tavāṃ pṛcchāmaḥ sapṛhaṇīya rūpaṃ; kasya tavaṃ vā kiṃnimittaṃ tavama āgāḥ bhayaṃ tu te vayetu viṣādamòhau; tayajāśu devendra samānarūpa tavāṃ vartamānaṃ hi satāṃ sakāśe; nālaṃ parasòḍhuṃ balahāpi śakraḥ santaḥ paratiṣṭhā hi sukhacyutānāṃ; satāṃ sadaivāmara rājakalpa te saṃgatāḥ sathavara jaṅgameśāḥ; paratiṣṭhitasa tavaṃ sadṛśeṣu satsu parabhura agniḥ paratapane bhūmira āvapane parabhuḥ parabhuḥ sūryaḥ parakāśitve satāṃ cābhyāgataḥ parabhuḥ [ya] ahaṃ yayātira nahuṣasya putraḥ; pūròḥ pitā sarvabhūtāvamānāta parabhraṃśitaḥ surasiddharṣilòkāta; paricyutaḥ parapatāmya alpapuṇyaḥ ahaṃ hi pūrvò vayasā bhavadbhyasa; tenābhivādaṃ bhavatāṃ na parayuñje yò vidyayā tapasā janmanā vā; vṛddhaḥ sa pūjyò bhavati davijānāma [āsṭaka] avādīśa ceda vayasā yaḥ sa vṛddha; iti rājana nābhyavadaḥ kathaṃ cita yò vai vidvāna vayasā sana sama vṛddhaḥ; sa eva pūjyò bhavati davijānāma [ya] paratikūlaṃ karmaṇāṃ pāpama āhusa; tada vartate 'paravaṇe pāpalòkyama santò 'satāṃ nānuvartanti caitada; yathā ātmaiṣāma anukūla vādī abhūda dhanaṃ me vipulaṃ mahada vai; viceṣṭamānò nādhigantā tada asmi evaṃ paradhāryātma hite niviṣṭò; yò vartate sa vijānāti jīvana nānābhāvā bahavò jīvalòke; daivādhīnā naṣṭaceṣṭādhikārāḥ tata tata parāpya na vihanyeta dhīrò; diṣṭaṃ balīya iti matvātma buddhyā sukhaṃ hi jantura yadi vāpi duḥkhaṃ; daivādhīnaṃ vindati nātma śaktyā tasmāda diṣṭaṃ balavana manyamānò; na saṃjvarena nāpi hṛṣyeta kadā cita duḥkhe na tapyena na sukhena hṛṣyeta; samena varteta sadaiva dhīraḥ diṣṭaṃ balīya iti manyamānò; na saṃjvarena nāpi hṛṣyeta kadā cita bhaye na muhyāmya aṣṭakāhaṃ kadā cita; saṃtāpò me mānasò nāsti kaśa cita dhātā yathā māṃ vidadhāti lòke; dharuvaṃ tathāhaṃ bhaviteti matvā saṃsvedajā aṇḍajā udbhidāśa ca; sarīsṛpāḥ kṛmayò 'thāpsu matsyāḥ tathāśmānasa tṛṇakāṣṭhaṃ ca sarvaṃ; diṣṭa kaṣaye savāṃ parakṛtiṃ bhajante anityatāṃ sukhaduḥkhasya buddhvā; kasmāta saṃtāpama aṣṭakāhaṃ bhajeyama kiṃ kuryāṃ vai kiṃ ca kṛtvā na tapye; tasmāta saṃtāpaṃ varjayāmya apramattaḥ [āsṭaka] ye ye lòkāḥ pārthivendra paradhānāsa; tavayā bhuktā yaṃ ca kālaṃ yathā ca tana me rājana barūhi sarvaṃ yathāvata; kaṣetrajñavada bhāṣase tavaṃ hi dharmāna [ya] rājāhama āsama iha sārvabhaumasa; tatò lòkāna mahatò ajayaṃ vai tatrāvasaṃ varṣasahasramātraṃ; tatò lòkaṃ parama asmya abhyupetaḥ tataḥ purīṃ puruhūtasya ramyāṃ; sahasradvārāṃ śatayòjanāyatāma adhyāvasaṃ varṣasahasramātraṃ; tatò lòkaṃ parama asmya abhyupetaḥ tatò divyama ajaraṃ parāpya lòkaṃ; parajāpatera lòkapatera durāpama tatrāvasaṃ varṣasahasramātraṃ; tatò lòkaṃ parama asmya abhyupetaḥ devasya devasya niveśane ca; vijitya lòkāna avasaṃ yatheṣṭama saṃpūjyamānasa taridaśaiḥ samastaisa; tulyaprabhāva dayutira īśvarāṇāma tathāvasaṃ nandane kāmarūpī; saṃvatsarāṇāma ayutaṃ śatānāma sahāpsaròbhira viharana puṇyagandhāna; paśyanna nagāna puṣpitāṃśa cārurūpāna tatrasthaṃ māṃ deva sukheṣu saktaṃ; kāle 'tīte mahati tatò 'timātrama dūtò devānāma abravīda ugrarūpò; dhavaṃsetya uccaisa tariḥ palutena savareṇa etāvana me viditaṃ rājasiṃha; tatò bharaṣṭò 'haṃ nandanāta kaṣīṇapuṇyaḥ vācò 'śarauṣaṃ cāntarikṣe surāṇāma; anukròśāca chòcatāṃ mānavendra ahò kaṣṭaṃ kaṣīṇapuṇyò yayātiḥ; patatya asau puṇyakṛta puṇyakīrtiḥ tāna abruvaṃ patamānasa tatò 'haṃ; satāṃ madhye nipateyaṃ kathaṃ nu taira ākhyātā bhavatāṃ yajñabhūmiḥ; samīkṣya caināṃ tavaritama upāgatò 'sami havira gandhaṃ deśikaṃ yajñabhūmera; dhūmāpāṅgaṃ paratigṛhya paratītaḥ [ā] yadāvasò nandane kāmarūpī; saṃvatsarāṇāma ayutaṃ śatānāma kiṃ kāraṇaṃ kārtayugapradhāna; hitvā tattvaṃ vasudhāma anvapadyaḥ [ya] jañātiḥ suhṛta savajanò yò yatheha; kaṣīṇe vitte tayajyate mānavaira hi tathā tatra kaṣīṇapuṇyaṃ manuṣyaṃ; tayajanti sadyaḥ seśvarā devasaṃghāḥ [ā] kathaṃ tasmina kaṣīṇapuṇyā bhavanti; saṃmuhyate me 'tara manò 'timātrama kiṃ viśiṣṭāḥ kasya dhāmòpayānti; tada vai barūhi kaṣetravita tavaṃ matò me [ya] imaṃ bhaumaṃ narakaṃ te patanti; lālapyamānā naradeva sarve te kaṅkagòmāyu balāśanārthaṃ; kaṣīṇā vivṛddhiṃ bahudhā varajanti tasmāda etada varjanīyaṃ nareṇa; duṣṭaṃ lòke garhaṇīyaṃ ca karma ākhyātaṃ te pārthiva sarvama etada; bhūyaśa cedānīṃ vada kiṃ te vadāmi [ā] yadā tu tāna vitudante vayāṃsi; tathā gṛdhrāḥ śitikaṇṭhāḥ pataṃgāḥ kathaṃ bhavanti kathama ābhavanti; na bhaumama anyaṃ narakaṃ śṛṇòmi [ya] ūrdhvaṃ dehāta karmaṇò jṛmbhamāṇāda; vayaktaṃ pṛthivyāma anusaṃcaranti imaṃ bhaumaṃ narakaṃ te patanti; nāvekṣante varṣapūgāna anekāna ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi patanti vayòmni; tathā aśītiṃ parivatsarāṇi tāna vai tudanti parapatataḥ parapātaṃ; bhīmā bhaumā rākṣasāsa tīkṣṇadaṃṣṭrāḥ [ā] yada enasasa te patatasa tudanti; bhīmā bhaumā rākṣasāsa tīkṣṇadaṃṣṭrāḥ kathaṃ bhavanti kathama ābhavanti; kathaṃ bhūtā garbhabhūtā bhavanti [ya] asraṃ retaḥ puṣpaphalānupṛktama; anveti tada vai puruṣeṇa sṛṣṭama sa vai tasyā raja āpadyate vai; sa garbhabhūtaḥ samupaiti tatra vanaspatīṃśa cauṣadhīśa cāviśanti; apò vāyuṃ pṛthivīṃ cāntarikṣama catuṣpadaṃ davipadaṃ cāpi sarvama; evaṃ bhūtā garbhabhūtā bhavanti [ā] anyada vapura vidadhātīha garbha; utāhò savita savena kāmena yāti āpadyamānò narayònima etāma; ācakṣva me saṃśayāta parabravīmi śarīradehādi samucchrayaṃ ca; cakṣuḥ śaròtre labhate kena saṃjñāma etata tattvaṃ sarvama ācakṣva pṛṣṭaḥ; kaṣetrajñaṃ tavāṃ tāta manyāma sarve [ya] vāyuḥ samutkarṣati garbhayònima; ṛtau retaḥ puṣparasānupṛktama sa tatra tanmātra kṛtādhikāraḥ; karameṇa saṃvardhayatīha garbhama sa jāyamānò vigṛhīta gātraḥ; ṣaḍa jañānaniṣṭhāyatanò manuṣyaḥ sa śaròtrābhyāṃ vedayatīha śabdaṃ; sarvaṃ rūpaṃ paśyati cakṣuṣā ca gharāṇena gandhaṃ jihvayāthò rasaṃ ca; tavacā saparśaṃ manasā veda bhāvama itya aṣṭakehòpacitiṃ ca viddhi; mahātmanaḥ parāṇabhṛtaḥ śarīre [ā] yaḥ saṃsthitaḥ puruṣò dahyate vā; nikhanyate vāpi nighṛṣyate vā abhāva bhūtaḥ sa vināśama etya; kenātmānaṃ cetayate purastāta [ya] hitvā sò 'sūna suptavana niṣṭhanitvā; puròdhāya sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca anyāṃ yòniṃ pavanāgrānusārī; hitvā dehaṃ bhajate rājasiṃha puṇyāṃ yòniṃ puṇyakṛtò varajanti; pāpāṃ yòniṃ pāpakṛtò varajanti kīṭāḥ pataṃgāśa ca bhavanti pāpā; na me vivakṣāsti mahānubhāva catuṣpadā davipadāḥ ṣaṭpadāśa ca; tathā bhūtā garbhabhūtā bhavanti ākhyātama etana nikhilena sarvaṃ; bhūyasa tu kiṃ pṛcchasi rājasiṃha [ā] kiṃsvita kṛtvā labhate tāta lòkāna; martyaḥ śareṣṭhāṃsa tapasā vidyayā vā tana me pṛṣṭaḥ śaṃsa sarvaṃ yathāvaca; chubhā~la lòkāna yena gaccheta karameṇa [ya] tapaśa ca dānaṃ ca śamò damaśa ca; harīra ārjavaṃ sarvabhūtānukampā naśyanti mānena tamò 'bhibhūtāḥ; puṃsaḥ sadaiveti vadanti santaḥ adhīyānaḥ paṇḍitaṃ manyamānò; yò vidyayā hanti yaśaḥ pareṣāma tasyāntavantaśa ca bhavanti lòkā; na cāsya tada barahma phalaṃ dadāti catvāri karmāṇya abhayaṃkarāṇi; bhayaṃ parayacchantya ayathā kṛtāni mānāgnihòtrama uta mānamaunaṃ; mānenādhītama uta mānayajñaḥ na mānyamānò mudama ādadīta; na saṃtāpaṃ parāpnuyāca cāvamānāta santaḥ sataḥ pūjayantīha lòke; nāsādhavaḥ sādhubuddhiṃ labhante iti dadyāda iti yajeda itya adhīyīta me varatama itya asminna abhayānya āhusa tāni varjyāni nityaśaḥ yenāśrayaṃ vedayante purāṇaṃ; manīṣiṇò mānasamānabhaktama tana niḥśreyasa taijasaṃ rūpama etya; parāṃ śāntiṃ parāpnuyuḥ paretya ceha [ā] carana gṛhasthaḥ kathama eti devāna; kathaṃ bhikṣuḥ kathama ācārya karmā vānaprasthaḥ satpathe saṃniviṣṭò; bahūnya asmina saṃprati vedayanti [ya] āhūtādhyāyī guru karma savacòdyaḥ; pūrvòtthāyī caramaṃ còpaśāyī mṛdura dāntò dhṛtimāna apramattaḥ; savādhyāyaśīlaḥ sidhyati barahma cārī dharmāgataṃ parāpya dhanaṃ yajeta; dadyāta sadaivātithīna bhòjayeca ca anādadānaśa ca paraira adattaṃ; saiṣā gṛhasthòpaniṣata purāṇī savavīryajīvī vṛjināna nivṛttò; dātā parebhyò na paròpatāpī tādṛṅa muniḥ siddhima upaiti mukhyāṃ; vasanna araṇye niyatāhāra ceṣṭaḥ aśilpa jīvī nagṛhaśa ca nityaṃ; jitendriyaḥ sarvatò vipramuktaḥ anòka sārī laghura alpacāraśa; carana deśāna ekacaraḥ sa bhikṣuḥ rātryā yayā cābhijitāśa ca lòkā; bhavanti kāmā vijitāḥ sukhāśa ca tāma eva rātriṃ parayatena vidvāna; araṇyasaṃsthò bhavituṃ yatātmā daśaiva pūrvāna daśa cāparāṃsa tu; jañātīna sahātmānama athaika viṃśama araṇyavāsī sukṛte dadhāti; vimucyāraṇye savaśarīradhātūna [ā] katisvida eva munayò maunāni kati cāpya uta bhavantīti tada ācakṣva śaròtuma icchāmahe vayama [ya] araṇye vasatò yasya garāmò bhavati pṛṣṭhataḥ garāme vā vasatò 'raṇyaṃ sa muniḥ sayāja janādhipa [ā] kathaṃsvida vasatò 'raṇye garāmò bhavati pṛṣṭhataḥ garāme vā vasatò 'raṇyaṃ kathaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ [ya] na garāmyama upayuñjīta ya āraṇyò munira bhaveta tathāsya vasatò 'raṇye garāmò bhavati pṛṣṭhataḥ anagnira aniketaśa ca agòtra caraṇò muniḥ kaupīnācchādanaṃ yāvata tāvada iccheca ca cīvarama yāvata parāṇābhisaṃdhānaṃ tāvada iccheca ca bhòjanama tathāsya vasatò garāme 'raṇyaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ yasa tu kāmāna parityajya tayaktakarmā jitendriyaḥ ātiṣṭheta munira maunaṃ sa lòke siddhima āpnuyāta dhautadantaṃ kṛttanakhaṃ sadā sanātama alaṃkṛtama asitaṃ sitakarmasthaṃ kasa taṃ nārcituma arhati tapasā karśitaḥ kaṣāmaḥ kaṣīṇamāṃsāsthi śòṇitaḥ yadā bhavati nirdvandvò munira maunaṃ samāsthitaḥ atha lòkama imaṃ jitvā lòkaṃ vijayate parama āsyena tu yadāhāraṃ gòvana mṛgayate muniḥ athāsya lòkaḥ pūrvò yaḥ sò 'mṛtatvāya kalpate [ā] katarasa tava etayòḥ pūrvaṃ devānāma eti sātmyatāma ubhayòra dhāvatò rājana sūryā candramasòra iva [ya] aniketò gṛhastheṣu kāmavṛtteṣu saṃyataḥ garāma eva vasana bhikṣusa tayòḥ pūrvataraṃ gataḥ aprāpya dīrghama āyusa tu yaḥ parāptò vikṛtiṃ careta tapyeta yadi tata kṛtvā careta sò 'nayata tatasa tapaḥ yada vai nṛśaṃsaṃ tada apathyama āhura; yaḥ sevate dharmama anarthabuddhiḥ asvò 'paya anīśaśa ca tathaiva rājaṃsa; tadārjavaṃ sa samādhisa tadāryama [ā] kenāsi dūtaḥ parahitò 'daya rājana; yuvā saragvī darśanīyaḥ suvarcāḥ kuta āgataḥ katarasyāṃ diśi tavama; utāhò savita pārthivaṃ sathānama asti [ya] imaṃ bhaumaṃ narakaṃ kaṣīṇapuṇyaḥ; paraveṣṭuma urvīṃ gaganāda viprakīrṇaḥ uktvāhaṃ vaḥ parapatiṣyāmya anantaraṃ; tavaranti māṃ barāhmaṇā lòkapālāḥ satāṃ sakāśe tu vṛtaḥ parapātasa; te saṃgatā guṇavantaśa ca sarve śakrāca ca labdhò hi varò mayaiṣa; patiṣyatā bhūmitale narendra [ā] pṛcchāmi tavāṃ mā parapata parapātaṃ; yadi lòkāḥ pārthiva santi me 'tara yadya antarikṣe yadi vā divi śaritāḥ; kaṣetrajñaṃ tavāṃ tasya dharmasya manye [ya] yāvata pṛthivyāṃ vihitaṃ gavāśvaṃ; sahāraṇyaiḥ paśubhiḥ parvataiśa ca tāvala lòkā divi te saṃsthitā vai; tathā vijānīhi narendra siṃha [ā] tāṃsa te dadāmi mā parapata parapātaṃ; ye me lòkā divi rājendra santi yadya antarikṣe yadi vā divi śaritāsa; tāna ākrama kaṣiprama amitrasāha [ya] nāsmada vidhò 'barāhmaṇò barahmavica ca; paratigrahe vartate rājamukhya yathā paradeyaṃ satataṃ davijebhyasa; tathādadaṃ pūrvama ahaṃ narendra nābrāhmaṇaḥ kṛpaṇò jātu jīveda; yā cāpi sayāda barāhmaṇī vīra patnī sò 'haṃ yadaivākṛta pūrvaṃ careyaṃ; vivitsamānaḥ kima u tatra sādhu [paratardana] pṛcchāmi tavāṃ sapṛhaṇīya rūpa; paratardanò 'haṃ yadi me santi lòkāḥ yadya antarikṣe yadi vā divi śaritāḥ; kaṣetrajñaṃ tavāṃ tasya dharmasya manye [ya] santi lòkā bahavasa te narendra; apya ekaikaḥ sapta saptāpya ahāni madhu cayutò ghṛtapṛktā viśòkāsa; te nāntavantaḥ paratipālayanti [para] tāṃsa te dadāmi mā parapata parapātaṃ; ye me lòkāsa tava te vai bhavantu yadya antarikṣe yadi vā divi śaritāsa; tāna ākrama kaṣiprama apetamòhaḥ [ya] na tulyatejāḥ sukṛtaṃ kāmayeta; yògakṣemaṃ pārthiva pārthivaḥ sana daivādeśāda āpadaṃ parāpya vidvāṃśa; carena nṛśaṃsaṃ na hi jātu rājā dharmyaṃ mārgaṃ cetayānò yaśasyaṃ; kuryāna nṛpò dharmama avekṣamāṇaḥ na madvidhò dharmabuddhiḥ parajānana; kuryāda evaṃ kṛpaṇaṃ māṃ yathāttha kuryāma apūrvaṃ na kṛtaṃ yada anyaira; vivitsamānaḥ kima u tatra sādhu baruvāṇama evaṃ nṛpatiṃ yayātiṃ; nṛpòttamò vasu manābravīta tama [vasa] pṛcchāmi tavāṃ vasu manā rauśadaśvira; yadya asti lòkò divi mahyaṃ narendra yadya antarikṣe parathitò mahātmana; kaṣetrajñaṃ tavāṃ tasya dharmasya manye [ya] yada antarikṣaṃ pṛthivī diśaśa ca; yata tejasā tapate bhānumāṃśa ca lòkāsa tāvantò divi saṃsthitā vai; te nāntavantaḥ paratipālayanti [vasa] tāṃsa te dadāmi pata mā parapātaṃ; ye me lòkāsa tava te vai bhavantu karīṇīṣvaināṃsa tṛṇakenāpi rājana; paratigrahasa te yadi samyaka paraduṣṭaḥ [ya] na mithyāhaṃ vikrayaṃ vai samarāmi; vṛthā gṛhītaṃ śiśukāca chaṅkamānaḥ kuryāṃ na caivākṛta pūrvama anyaira; vivitsamānaḥ kima u tatra sādhu [vasa] tāṃsa tavaṃ lòkāna paratipadyasva rājana; mayā dattāna yadi neṣṭaḥ karayasa te ahaṃ na tāna vai paratigantā narendra; sarve lòkāsa tava te vai bhavantu [ṣibi] pṛcchāmi tavāṃ śibira auśīnarò 'haṃ; mamāpi lòkā yadi santīha tāta yadya antarikṣe yadi vā divi śaritāḥ; kaṣetrajñaṃ tavāṃ tasya dharmasya manye [ya] na tavaṃ vācā hṛdayenāpi vidvana; parīpsamānāna nāvamaṃsthā narendra tenānantā divi lòkāḥ śaritāsa te; vidyudrūpāḥ savanavantò mahāntaḥ [ṣa] tāṃsa tavaṃ lòkāna paratipadyasva rājana; mayā dattāna yadi neṣṭaḥ karayasa te na cāhaṃ tāna paratipatsyeha dattvā; yatra gatvā tavama upāsse ha lòkāna [ya] yathā tavama indra paratimaprabhāvasa; te cāpya anantā naradeva lòkāḥ tathādya lòke na rame 'nayadatte; tasmāca chibe nābhinandāmi dāyama [ā] na ceda ekaikaśò rāja~la lòkāna naḥ paratinandasi sarve paradāya bhavate gantārò narakaṃ vayama [ya] yada arhāya dadadhvaṃ tata santaḥ satyānṛśaṃsyataḥ ahaṃ tu nābhidhṛṣṇòmi yatkṛtaṃ na mayā purā [ā] kasyaite paratidṛśyante rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ uccaiḥ santaḥ parakāśante javalantò 'ganiśikhā iva [ya] yuṣmāna ete hi vakṣyanti rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ uccaiḥ santaḥ parakāśante javalantò 'ganiśikhā iva [ā] ātiṣṭhasva rathaṃ rājana vikramasva vihāyasā vayama apya anuyāsyāmò yadā kālò bhaviṣyati [ya] sarvaira idānīṃ gantavyaṃ sahasvargajitò vayama eṣa nò virajāḥ panthā dṛśyate deva sadmanaḥ [va] te 'dhiruhya rathāna sarve parayātā nṛpasattamāḥ ākramantò divaṃ bhābhira dharmeṇāvṛtya ròdasī [ā] ahaṃ manye pūrvama ekò 'sami gantā; sakhā cendraḥ sarvathā me mahātmā kasmāda evaṃ śibira auśīnarò 'yama; ekò 'tayagāta sarvavegena vāhāna [ya] adadāda deva yānāya yāvada vittama avindata uśīnarasya putrò 'yaṃ tasmāca chareṣṭhò hi naḥ śibiḥ dānaṃ tapaḥ satyama athāpi dharmò harīḥ; śarīḥ kaṣamā saumya tathā titikṣā rājanna etānya apratimasya rājñaḥ; śibeḥ sathitānya anṛśaṃsasya buddhyā evaṃvṛttò harīniṣedhaśa ca yasmāta; tasmāca chibira atyagāda vai rathena [va] athāṣṭakaḥ punara evānvapṛcchana; mātāmahaṃ kautukāda indrakalpama pṛcchāmi tavāṃ nṛpate barūhi satyaṃ; kutaśa ca kasyāsi sutaśa ca kasya kṛtaṃ tavayā yada dhi na tasya kartā; lòke tavadanyaḥ kaṣatriyò barāhmaṇò vā [ya] yayātira asmi nahuṣasya putraḥ; pūròḥ pitā sārvabhaumasa tava ihāsama guhyama arthaṃ māmakebhyò baravīmi; mātāmahò 'haṃ bhavatāṃ parakāśaḥ sarvāma imāṃ pṛthivīṃ nirjigāya; parasthe baddhvā haya adadaṃ barāhmaṇebhyaḥ medhyāna aśvāna ekaśaphāna surūpāṃsa; tadā devāḥ puṇyabhājò bhavanti adāma ahaṃ pṛthivīṃ barāhmaṇebhyaḥ; pūrṇāma imāma akhilāṃ vāhanasya gòbhiḥ suvarṇena dhanaiśa ca mukhyaisa; tatrāsana gāḥ śatama arbudāni satyena me dayauśa ca vasuṃdharā ca; tathaivāgnira javalate mānuṣeṣu na me pṛthā vayāhṛtama eva vākyaṃ; satyaṃ hi santaḥ paratipūjayanti sarve ca devā munayaśa ca lòkāḥ; satyena pūjyā iti me manògatama yò naḥ savargajitaḥ sarvāna yathāvṛttaṃ nivedayeta anasūyura davijāgrebhyaḥ sa labhena naḥ salòkatāma [va] evaṃ rājā sa mahātmā haya atīva; savaira dauhitraisa tāritò 'mitrasāhaḥ tayaktvā mahīṃ paramòdārakarmā; savargaṃ gataḥ karmabhira vayāpya pṛthvīma [ja] bhagavaña śaròtuma icchāmi pūròra vaṃśakarāna nṛpāna yada vīryā yādṛśāśa caiva yāvantò yata parākramāḥ na haya asmiña śīlahīnò vā nirvīryò vā narādhipaḥ parajā virahitò vāpi bhūtapūrvaḥ kadā cana teṣāṃ parathitavṛttānāṃ rājñāṃ vijñānaśālināma caritaṃ śaròtuma icchāmi vistareṇa tapòdhana [va] hanta te kathayiṣyāmi yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi pūròra vaṃśadharāna vīrāña śakra paratimatejasaḥ paravīreśvara raudrāśvāsa tarayaḥ putrā mahārathāḥ pūròḥ pauṣṭhyāma ajāyanta paravīrasa tatra vaṃśakṛta manasyura abhavata tasmāca chūraḥ śayenī sutaḥ parabhuḥ pṛthivyāśa caturantāyā gòptā rājīvalòcanaḥ subhrūḥ saṃhananò vāgmī sauvīrī tanayāsa tarayaḥ manasyòra abhavana putrāḥ śūrāḥ sarve mahārathāḥ raudrāśvasya maheṣvāsā daśāpsarasi sūnavaḥ yajvānò jajñire śūrāḥ parajāvantò bahuśrutāḥ sarve sarvāstravidvāṃsaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ ṛcepura atha kakṣepuḥ kṛkaṇepuśa ca vīryavāna sathaṇḍile pūrvanepuśa ca sathalepuśa ca mahārathaḥ tejepura balavāna dhīmāna satyepuśa cendra vikramaḥ dharmepuḥ saṃnatepuśa ca daśamò deva vikramaḥ anādhṛṣṭi sutāsa tāta rājasūyāśvamedhinaḥ matinārasa tatò rājā vidvāṃśa carceputò 'bhavata matināra sutā rājaṃśa catvārò 'mitavikramāḥ taṃsura mahāna atirathò daruhyuśa cāpratimadyutiḥ teṣāṃ taṃsura mahāvīryaḥ pauravaṃ vaṃśama udvahana ājahāra yaśò dīptaṃ jigāya ca vasuṃdharāma ilinaṃ tu sutaṃ taṃsura janayāma āsa vīryavāna sò 'pi kṛtsnāma imāṃ bhūmiṃ vijigye jayatāṃ varaḥ rathaṃtaryāṃ sutāna pañca pañca bhūtòpamāṃsa tataḥ ilinò janayāma āsa duḥṣantaprabhṛtīna nṛpa duḥṣantaṃ śūra bhīmau ca parapūrvaṃ vasuma eva ca teṣāṃ jayeṣṭhò 'bhavada rājā duḥṣantò janamejaya duḥṣantāda bharatò jajñe vidvāña śākuntalò nṛpaḥ tasmāda bharata vaṃśasya vipratasthe mahada yaśaḥ bharatasa tisṛṣu satrīṣu nava putrāna ajījanata nābhyanandanta tāna rājā nānurūpā mametya uta tatò mahadbhiḥ karatubhira ījānò bharatasa tadā lebhe putraṃ bharadvājāda bhumanyuṃ nāma bhārata tataḥ putriṇama ātmānaṃ jañātvā pauravanandanaḥ bhumanyuṃ bharataśreṣṭha yauvarājye 'bhayaṣecayata tatasa tasya mahīndrasya vitathaḥ putrakò 'bhavata tataḥ sa vitathò nāma bhumanyòra abhavata sutaḥ suhòtraśa ca suhòtā ca suhaviḥ suyajusa tathā puṣkariṇyāma ṛcīkasya bhumanyòra abhavana sutāḥ teṣāṃ jayeṣṭhaḥ suhòtrasa tu rājyama āpa mahīkṣitāma rājasūyāśvamedhādyaiḥ sò 'yajada bahubhiḥ savaiḥ suhòtraḥ pṛthivīṃ sarvāṃ bubhuje sāgarāmbarāma pūrṇāṃ hastigavāśvasya bahuratnasamākulāma mamajjeva mahī tasya bhūri bhārāvapīḍitā hastyaśvarathasaṃpūrṇā manuṣyakalilā bhṛśama suhòtre rājani tadā dharmataḥ śāsati parajāḥ caityayūpāṅkitā cāsīda bhūmiḥ śatasahasraśaḥ paravṛddhajanasasyā ca sahadevā vayaròcata aikṣvākī janayāma āsa suhòtrāta pṛthivīpateḥ ajamīḍhaṃ sumīḍhaṃ ca purumīḍhaṃ ca bhārata ajamīḍhò varasa teṣāṃ tasmina vaṃśaḥ paratiṣṭhitaḥ ṣaṭa putrāna sò 'paya ajanayata tisṛṣu satrīṣu bhārata ṛkṣaṃ bhūminya athò nīlī duḥṣanta parameṣṭhinau keśinya ajanayaja jahnuma ubhau ca janarūpiṇau tatheme sarvapāñcālā duḥṣanta parameṣṭhinòḥ anvayāḥ kuśikā rājaña jahnòra amitatejasaḥ janarūpiṇayòra jayeṣṭhama ṛkṣama āhura janādhipama ṛkṣāta saṃvaraṇò jajñe rājana vaṃśakarasa tava ārkṣe saṃvaraṇe rājana paraśāsati vasuṃdharāma saṃkṣayaḥ sumahāna āsīta parajānāma iti śuśrumaḥ vayaśīryata tatò rāṣṭraṃ kaṣayaira nānāvidhaisa tathā kaṣuna mṛtyubhyāma anāvṛṣṭyā vayādhibhiśa ca samāhatama abhyaghnana bhāratāṃśa caiva sapatnānāṃ balāni ca cālayana vasudhāṃ caiva balena caturaṅgiṇā abhyayāta taṃ ca pāñcālyò vijitya tarasā mahīma akṣauhiṇībhira daśabhiḥ sa enaṃ samare 'jayata tataḥ sadāraḥ sāmātyaḥ saputraḥ sasuhṛjjanaḥ rājā saṃvaraṇasa tasmāta palāyata mahābhayāta sindhòra nadasya mahatò nikuñje nayavasata tadā nadī viṣayaparyante parvatasya samīpataḥ tatrāvasana bahūna kālāna bhāratā durgamāśritāḥ teṣāṃ nivasatāṃ tatra sahasraṃ parivatsarāna athābhyagacchada bharatāna vasiṣṭhò bhagavāna ṛṣiḥ tama āgataṃ parayatnena paratyudgamyābhivādya ca arghyama abhyāharaṃsa tasmai te sarve bhāratāsa tadā nivedya sarvama ṛṣaye satkāreṇa suvarcase taṃ samāma aṣṭamīma uṣṭaṃ rājā vavre savayaṃ tadā puròhitò bhavāna nò 'satu rājyāya parayatāmahe oma itya evaṃ vasiṣṭhò 'pi bhāratāna paratyapadyata athābhyaṣiñcata sāmrājye sarvakṣatrasya pauravama viṣāṇa bhūtaṃ sarvasyāṃ pṛthivyāma iti naḥ śarutama bharatādhyuṣitaṃ pūrvaṃ sò 'dhayatiṣṭhata puròttamama punara balibhṛtaśa caiva cakre sarvamahīkṣitaḥ tataḥ sa pṛthivīṃ parāpya punara īje mahābalaḥ ājamīḍhò mahāyajñaira bahubhira bhūridakṣiṇaiḥ tataḥ saṃvaraṇāta saurī suṣuve tapatī kuruma rājatve taṃ parajāḥ sarvā dharmajña iti vavrire tasya nāmnābhivikhyātaṃ pṛthivyāṃ kurujāṅgalama kurukṣetraṃ sa tapasā puṇyaṃ cakre mahātapāḥ aśvavantama abhiṣvantaṃ tathā citrarathaṃ munima janamejayaṃ ca vikhyātaṃ putrāṃśa cāsyānuśuśrumaḥ pañcaitāna vāhinī putrāna vayajāyata manasvinī abhiṣvataḥ parikṣita tu śabalāśvaśa ca vīryavāna abhirājò virājaśa ca śalmalaśa ca mahābalaḥ uccaiḥśravā bhadra kārò jitāriśa cāṣṭamaḥ samṛtaḥ eteṣāma anvavāye tu khayātāsa te karmajaira guṇaiḥ janamejayādayaḥ sapta tathaivānye mahābalāḥ parikṣitò 'bhavana putrāḥ sarve dharmārthakòvidāḥ kakṣasenògra senau ca citrasenaśa ca vīryavāna indrasenaḥ suṣeṇaśa ca bhīmasenaśa ca nāmataḥ janamejayasya tanayā bhuvi khayātā mahābalāḥ dhṛtarāṣṭraḥ parathamajaḥ pāṇḍura bāhlīka eva ca niṣadhaśa ca mahātejāsa tathā jāmbūnadò balī kuṇḍòdaraḥ padātiśa ca vasātiśa cāṣṭamaḥ samṛtaḥ sarve dharmārthakuśalāḥ sarve bhūtihite ratāḥ dhṛtarāṣṭrò 'tha rājāsīta tasya putrò 'tha kuṇḍikaḥ hastī vitarkaḥ karāthaśa ca kuṇḍalaśa cāpi pañcamaḥ haviḥ śaravāsa tathendrābhaḥ sumanyuśa cāparājitaḥ paratīpasya tarayaḥ putrā jajñire bharatarṣabha devāpiḥ śaṃtanuśa caiva bāhlīkaśa ca mahārathaḥ devāpisa tu paravavrāja teṣāṃ dharmaparīpsayā śaṃtanuśa ca mahīṃ lebhe bāhlīkaśa ca mahārathaḥ bharatasyānvaye jātāḥ sattvavantò mahārathāḥ devarṣikalpā nṛpate bahavò rājasattamāḥ evaṃvidhāśa cāpya apare devakalpā mahārathāḥ jātā manòra anvavāye aila vaṃśavivardhanāḥ [ja] śarutasa tavattò mayā vipra pūrveṣāṃ saṃbhavò mahāna udārāśa cāpi vaṃśe 'samina rājānò me pariśrutāḥ kiṃ tu laghva arthasaṃyuktaṃ pariyākhyānaṃ na māma ati parīṇātya atò bhavāna bhūyò vistareṇa baravītu me etāma eva kathāṃ divyāma āprajā patitò manòḥ teṣāma ājananaṃ puṇyaṃ kasya na parītima āvaheta sada dharmaguṇamāhātmyaira abhivardhitama uttamama viṣṭabhya lòkāṃsa tarīna eṣāṃ yaśaḥ saphītama avasthitama guṇaprabhāva vīryaujaḥ sattvòtsāhavatāma ahama na tṛpyāmi kathāṃ śṛṇvanna amṛtāsvāda saṃmitāma [va] śṛṇu rājana purā samyaṅa mayā davaipāyanāca charutama paròcyamānama idaṃ kṛtsnaṃ savavaṃśajananaṃ śubhama dakṣasyāditiḥ aditera vivasvāna vivasvatò manuḥ manòra ilā ilāyāḥ purūravāḥ purūravasa āyuḥ āyuṣò nahuṣaḥ nahuṣasya yayātiḥ yayātera dave bhārye babhūvatuḥ uśanasò duhitā deva yānī vṛṣaparvaṇaśa ca duhitā śarmiṣṭhā nāma atrānuvaṃśò bhavati yaduṃ ca turvasuṃ caiva deva yānī vayajāyata daruhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī tatra yadòra yādavāḥ pūròḥ pauravāḥ pūròra bhāryā kausalyā nāma tasyāma asya jajñe janamejayò nāma yasa tarīna aśvamedhāna ājahāra viśvajitā ceṣṭvā vanaṃ paraviveśa janamejayaḥ khalva anantāṃ nāmòpayeme mādhavīma tasyāma asya jajñe parācinvāna yaḥ parācīṃ diśaṃ jigāya yāvata sūryòdayāta tatasa tasya parācinvatvama parācinvāna khalva aśmakīma upayeme tasyāma asya jajñe saṃyātiḥ saṃyātiḥ khalu dṛṣadvatò duhitaraṃ varāṅgīṃ nāmòpayeme tasyāma asya jajñe ahaṃ pātiḥ ahaṃ pātisa tu khalu kṛtavīryaduhitarama upayeme bhānumatīṃ nāma tasyāma asya jajñe sārvabhaumaḥ sārvabhaumaḥ khalu jitvājahāra kaikeyīṃ sunandāṃ nāma tasyāma asya jajñe jayatsenaḥ jayatsenaḥ khalu vaidarbhīma upayeme suṣuvāṃ nāma tasyāma asya jajñe arācīnaḥ arācīnò 'pi vaidarbhīma evāparāma upayeme maryādāṃ nāma tasyāma asya jajñe mahābhaumaḥ mahābhaumaḥ khalu parāsenajitīma upayeme suyajñāṃ nāma tasyāma asya jajñe ayuta nāyī yaḥ puruṣamedhānāma ayutama ānayata tada asyāyuta nāyitvama ayutanāyī khalu pṛthuśravasò duhitarama upayeme bhāsāṃ nāma tasyāma asya jajñe akròdhanaḥ akròdhanaḥ khalu kālinīṃ karaṇḍuṃ nāmòpayeme tasyāma asya jajñe devātithiḥ devātithiḥ khalu vaidehīma upayeme maryādāṃ nāma tasyāma asya jajñe ṛcaḥ ṛcaḥ khalva āṅgeyīma upayeme sudevāṃ nāma tasyāṃ putrama ajanayada ṛkṣama ṛkṣaḥ khalu takṣaka duhitarama upayeme javālāṃ nāma tasyāṃ putraṃ matināraṃ nāmòtpādayāma āsa matināraḥ khalu sarasvatyāṃ davādaśa vārṣikaṃ satrama ājahāra nivṛtte ca satre sarasvatya abhigamya taṃ bhartāraṃ varayāma āsa tasyāṃ putrama ajanayata taṃsuṃ nāma atrānuvaṃśò bhavati taṃsuṃ sarasvatī putraṃ matinārāda ajījanata ilinaṃ janayāma āsa kālindyāṃ taṃsura ātmajama ilinasa tu rathaṃtaryāṃ duḥṣantādyāna pañca putrāna ajanayata duḥṣantaḥ khalu viśvāmitra duhitaraṃ śakuntalāṃ nāmòpayeme tasyāma asya jajñe bharataḥ tatra śalòkau bhavataḥ mātā bhastrā pituḥ putrò yena jātaḥ sa eva saḥ bharasva putraṃ duḥṣanta māvamaṃsthāḥ śakuntalāma retò dhāḥ putra unnayati naradeva yamakṣayāta tavaṃ cāsya dhātā garbhasya satyāma āha śakuntalā tatò 'saya bharatatvama bharataḥ khalu kāśeyīma upayeme sārvasenīṃ sunandāṃ nāma tasyāma asya jajñe bhumanyuḥ bhumanyuḥ khalu dāśārhīma upayeme jayāṃ nāma tasyāma asya jajñe suhòtraḥ suhòtraḥ khalva ikṣvākukanyāma upayeme suvarṇāṃ nāma tasyāma asya jajñe hastī ya idaṃ hāstinapuraṃ māpayāma āsa etada asya hāstinapuratvama hastī khalu taraigartīma upayeme yaśòdharāṃ nāma tasyāma asya jajñe vikuṇṭhanaḥ vikuṇṭhanaḥ khalu dāśārhīma upayeme sudevāṃ nāma tasyāma asya jajñe 'jamīḍhaḥ ajamīḍhasya caturviṃśaṃ putraśataṃ babhūva kaikeyyāṃ nāgāyāṃ gāndharyāṃ vimalāyāma ṛkṣāyāṃ ceti pṛthakpṛthaga vaṃśakarā nṛpatayaḥ tatra vaṃśakaraḥ saṃvaraṇaḥ saṃvaraṇaḥ khalu vaivasvatīṃ tapatīṃ nāmòpayeme tasyāma asya jajñe kuruḥ kuruḥ khalu dāśārhīma upayeme śubhāṅgīṃ nāma tasyāma asya jajñe viḍūrathaḥ viḍūrathasa tu māgadhīma upayeme saṃpriyāṃ nāma tasyāma asya jajñe 'rugvāna nāma arugvāna khalu māgadhīma upayeme 'mṛtāṃ nāma tasyāma asya jajñe parikṣita parikṣita khalu bāhudāma upayeme suyaśāṃ nāma tasyāma asya jajñe bhīmasenaḥ bhīmasenaḥ khalu kaikeyīma upayeme sukumārīṃ nāma tasyāma asya jajñe paryaśravāḥ yama āhuḥ paratīpaṃ nāma paratīpaḥ khalu śaibyāma upayeme sunanddāṃ nāma tasyāṃ putrāna utpādayāma āsa devāpiṃ śaṃtanuṃ bāhlīkaṃ ceti devāpiḥ khalu bāla evāraṇyaṃ paraviveśa śaṃtanusa tu mahīpālò 'bhavata atrānuvaṃśò bhavati yaṃ yaṃ karābhyāṃ sapṛśati jīrṇaṃ sa sukhama aśnute punara yuvā ca bhavati tasmāta taṃ śaṃtanuṃ viduḥ tada asya śaṃtanutvama śaṃtanuḥ khalu ganāṃ bhāgīrathīma upayeme tasyāma asya jajñe devavrataḥ yama āhura bhīṣma iti bhīṣmaḥ khalu pituḥ pariyacikīrṣayā satyavatīma udavahana mātarama yāma āhura gandhakālīti tasyāṃ kānīnò garbhaḥ parāśarāda davaipāyanaḥ tasyāma eva śaṃtanòra davau putrò babhūvatuḥ citrāṅgadò vicitravīryaśa ca tayòra aprāptayauvana eva citrāṅgadò gandharveṇa hataḥ vicitravīryasa tu rājā samabhavata vicitravīryaḥ khalu kausalyātmaje 'mabikāmbālike kāśirāja duhitarāva upayeme vicitravīryasa tava anapatya eva videhatvaṃ parāptaḥ tataḥ satyavatī cintayāma āsa dauḥṣantò vaṃśa ucchidyate iti sā davaipāyanama ṛṣiṃ cintayāma āsa sa tasyāḥ purataḥ sathitaḥ kiṃ karavāṇīti sā tama uvāca bharātā tavānapatya eva savaryātò vicitravīryaḥ sādhva apatyaṃ tasyòtpādayeti sa parama itya uktvā tarīna putrāna utpādayāma āsa dhṛtarāṣṭraṃ pāṇḍuṃ viduraṃ ceti tatra dhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ putraśataṃ babhūva gāndhāryāṃ varadānāda davaipāyanasya teṣāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ catvāraḥ paradhānā babhūvura duryòdhanò duḥśāsanò vikarṇaśa citraseneti pāṇḍòsa tu dave bhārye babhūvatuḥ kuntī mādrī cetya ubhe satrīratne atha pāṇḍura mṛgayāṃ carana maithuna gatama ṛṣima apaśyana mṛgyāṃ vartamānama tathaivāpluta manāsādita kāmarasama atṛptaṃ bāṇenābhijaghāna sa bāṇaviddhòvāca pāṇḍuma caratā dharmama iyaṃ yena tavayābhijñena kāmarasasyāhama anavāptakāmarasò 'bhihatasa tasmāta tavama apya etāma avasthāma āsādyānavāpta kāmarasaḥ pañcatvama āpsyasi kaṣiprama eveti sa vivarṇarūpaḥ pāṇḍuḥ śāpaṃ pariharamāṇò nòpāsarpata bhārye vākyaṃ còvāca savacāpalyāda idaṃ parāptavāna ahama śṛṇòmi ca nānapatyasya lòkā santīti sā tavaṃ madarthe putrāna utpādayeti kuntīma uvāca sā tatra putrāna utpādayāma āsa dharmāda yudhiṣṭhiraṃ mārutāda bhīmasenaṃ śakrāda arjunama iti sa tāṃ hṛṣṭarūpaḥ pāṇḍura uvāca iyaṃ te sapatnyanapatyā sādhva asyāma apatyama utpādyatāma iti saivama astva itya uktaḥ kuntyā tatò mādryāma aśvibhyāṃ nakula sahadevāva utpāditau mādrīṃ khalva alaṃkṛtāṃ dṛṣṭvā pāṇḍura bhāvaṃ cakre sa tāṃ sapṛṣṭvaiva videhatvaṃ parāptaḥ tatrainaṃ citāsthaṃ mādrī samanvāruròha uvāca kuntīma yamayòra āryayāpramattayā bhavitavyama iti tatasa te pañca pāṇḍavāḥ kuntyā sahitā hāstinapurama ānīya tāpasaira bhīṣmasya vidurasya ca niveditāḥ tatrāpi jatu gṛhe dagdhuṃ samārabdhā na śakitā vidura mantritena tataśa ca hiḍimbama antarā hatvaika cakrāṃ gatāḥ tasyāma apya ekacakrāyāṃ bakaṃ nāma rākṣasaṃ hatvā pāñcāla nagarama abhigatāḥ tasmāda daraupadīṃ bhāryāma avindana savaviṣayaṃ cājagmuḥ kuśalinaḥ putrāṃśa còtpādayāma āsuḥ parativindhyaṃ yudhiṣṭhiraḥ suta sòmaṃ vṛkòdaraḥ śarutakīrtima arjunaḥ śatānīkaṃ nakulaḥ śarutakarmāṇaṃ sahadeveti yudhiṣṭhirasa tu gòvāsanasya śaibyasya devikāṃ nāma kanyāṃ savayaṃvare lebhe tasyāṃ putraṃ janayāma āsa yaudheyaṃ nāma bhīmasenò 'pi kāśyāṃ baladharāṃ nāmòpayeme vīryaśulkāma tasyāṃ putraṃ sarvagaṃ nāmòtpādayāma āsa arjunaḥ khalu davāravatīṃ gatvā bhaginīṃ vāsudevasya subhadrāṃ nāma bhāryāma udavahata tasyāṃ putrama abhimanyuṃ nāma janayāma āsa nakulasa tu caidyāṃ kareṇuvatīṃ nāma bhāryāma udavahata tasyāṃ putraṃ niramitraṃ nāmājanayata sahadevò 'pi mādrīma eva savayaṃvare vijayāṃ nāmòpayeme tasyāṃ putrama ajanayata suhòtraṃ nāma bhīmasenasa tu pūrvama eva hiḍimbāyāṃ rākṣasyāṃ ghaṭòtkacaṃ nāma putraṃ janayāma āsa itya eta ekādaśa pāṇḍavānāṃ putrāḥ virāṭasya duhitarama uttarāṃ nāmābhimanyura upayeme tasyāma asya parāsura garbhò 'jāyata tama utsaṅgena paratijagrāha pṛthā niyògāta puruṣòttamasya vāsudevasya ṣāṇmāsikaṃ garbhama ahama enaṃ jīvayiṣyāmīti saṃjīvayitvā cainama uvāca parikṣīṇe kule jātò bhavatva ayaṃ parikṣina nāmeti parikṣita tu khalu mādravatīṃ nāmòpayeme tasyāma asya janamejayaḥ janamejayāta tu vapuṣṭamāyāṃ davau putrau śatānīkaḥ śaṅkuśa ca śatānīkasa tu khalu vaidehīma upayeme tasyāma asya jajñe putrò 'śavamedha dattaḥ itya eṣa pūròra vaṃśasa tu pāṇḍavānāṃ ca kīrtitaḥ pūròra vaṃśama imaṃ śarutvā sarvapāpaiḥ paramucyate [va] ikṣvākuvaṃśaprabhavò rājāsīta pṛthivīpatiḥ mahābhiṣa iti khayātaḥ satyavāka satyavikramaḥ sò 'śavamedha sahasreṇa vājapeyaśatena ca tòṣayāma āsa devendraṃ savargaṃ lebhe tataḥ parabhuḥ tataḥ kadā cida barahmāṇama upāsāṃ cakrire surāḥ tatra rājarṣayò āsana sa ca rājā mahābhiṣaḥ atha gaṅgā saricchreṣṭhā samupāyāta pitāmahama tasyā vāsaḥ samudbhūtaṃ mārutena śaśiprabhama tatò 'bhavana suragaṇāḥ sahasāvāṅmukhāsa tadā mahābhiṣasa tu rājarṣira aśaṅkò dṛṣṭavāna nadīma apadhyātò bhagavatā barahmaṇā sa mahābhiṣaḥ uktaśa ca jātò martyeṣu punara lòkāna avāpsyasi sa cintayitvā nṛpatira nṛpāna sarvāṃsa tapòdhanāna paratīpaṃ ròcayāma āsa pitaraṃ bhūri varcasama mahābhiṣaṃ tu taṃ dṛṣṭvā nadī dhairyāca cayutaṃ nṛpama tama eva manasādhyāyama upāvartata sarida varā sā tu vidhvastavapuṣaḥ kaśmalābhihataujasaḥ dadarśa pathi gacchantī vasūna devāna divaukasaḥ tathārūpāṃśa ca tāna dṛṣṭvā papraccha saritāṃ varā kima idaṃ naṣṭarūpāḥ satha kaca cita kaṣemaṃ divaukasāma tāma ūcura vasavò devāḥ śaptāḥ samò vai mahānadi alpe 'parādhe saṃrambhāda vasiṣṭhena mahātmanā vimūḍhā hi vayaṃ sarve paracchannama ṛṣisattamama saṃdhyāṃ vasiṣṭhama āsīnaṃ tama atyabhisṛtāḥ purā tena kòpāda vayaṃ śaptā yònau saṃbhavateti ha na śakyama anyathā kartuṃ yada uktaṃ barahmavādinā tavaṃ tasmāna mānuṣī bhūtvā sūṣva putrāna vasūna bhuvi na mānuṣīṇāṃ jaṭharaṃ paraviśemāśubhaṃ vayama itya uktā tāna vasūna gaṅgā tathetya uktvābravīda idama martyeṣu puruṣaśreṣṭhaḥ kò vaḥ kartā bhaviṣyati [vasavaha] paratīpasya sutò rājā śaṃtanura nāma dhārmikaḥ bhavitā mānuṣe lòke sa naḥ kartā bhaviṣyati [gangā] mamāpya evaṃ mataṃ devā yathāvada ata mānaghāḥ pariyaṃ tasya kariṣyāmi yuṣmākaṃ caitada īpśitama [vasavaha] jātāna kumārāna savāna apsu parakṣeptuṃ vai tavama arhasi yathā nacira kālaṃ nò niṣkṛtiḥ sayāta tarilòkage [ga] evama etata kariṣyāmi putrasa tasya vidhīyatāma nāsya mòghaḥ saṃgamaḥ sayāta putra hetòra mayā saha [vasavaha] turīyārdhaṃ paradāsyāmò vīryasyaikaikaśò vayama tena vīryeṇa putrasa te bhavitā tasya cepsitaḥ na saṃpatsyati martyeṣu punasa tasya tu saṃtatiḥ tasmāda aputraḥ putrasa te bhaviṣyati sa vīryavāna [va] evaṃ te samayaṃ kṛtvā gaṅgayā vasavaḥ saha jagmuḥ parahṛṣṭamanasò yathā saṃkalpama añjasā [va] tataḥ paratīpò rājā sa sarvabhūtahite rataḥ niṣasāda samā bahvīra gaṅgātīragatò japana tasya rūpaguṇòpetā gaṅgā śarīra iva rūpiṇī uttīrya salilāta tasmāla lòbhanīyatamākṛtiḥ adhīyānasya rājarṣera divyarūpā manasvinī dakṣiṇaṃ śālasaṃkāśama ūruṃ bheje śubhānanā paratīpasa tu mahīpālasa tāma uvāca manasvinīma karavāṇi kiṃ te kalyāṇi pariyaṃ yata te 'bhikāṅkṣitama [satrī] tavāma ahaṃ kāmaye rājana kuruśreṣṭha bhajasva māma tayāgaḥ kāmavatīnāṃ hi satrīṇāṃ sadbhira vigarhitaḥ [para] nāhaṃ parastriyaṃ kāmāda gaccheyaṃ varavarṇini na cāsavarṇāṃ kalyāṇi dharmyaṃ tada viddhi me varatama [satrī] nāśreyasya asmi nāgamyā na vaktavyā ca karhi cita bhaja mamāṃ bhajamānāṃ tavaṃ rājana kanyāṃ varastriyama [para] mayātivṛttama etata te yana māṃ còdayasi pariyama anyathā paratipannaṃ māṃ nāśayeda dharmaviplavaḥ parāpya dakṣiṇama ūruṃ me tavama āśliṣṭā varāṅgane apatyānāṃ sanuṣāṇāṃ ca bhīru viddhya etada āsanama savyataḥ kāminī bhāgasa tavayā sa ca vivarjitaḥ tasmāda ahaṃ nācariṣye tavayi kāmaṃ varāṅgane sanuṣā me bhava kalyāṇi putrārthe tavāṃ vṛṇòmya ahama sanuṣāpekṣaṃ hi vāmòru tavama āgamya samāśritā [satrī] evama apya astu dharmajña saṃyujyeyaṃ sutena te tavadbhaktyaiva bhajiṣyāmi parakhyātaṃ bhārataṃ kulama pṛthivyāṃ pārthivā ye ca teṣāṃ yūyaṃ parāyaṇama guṇā na hi mayā śakyā vaktuṃ varṣaśataira api kulasya ye vaḥ parathitāsa tata sādhutvama anuttamama sa me nābhijanajñaḥ sayāda ācareyaṃ ca yada vibhò tata sarvama eva putrasa te na mīmāṃseta karhi cita evaṃ vasantī putre te vardhayiṣyāmya ahaṃ pariyama putraiḥ puṇyaiḥ pariyaiśa cāpi savargaṃ parāpsyati te sutaḥ [va] tathetya uktvā tu sā rājaṃsa tatraivāntaradhīyata putra janma paratīkṣaṃsa tu sa rājā tada adhārayata etasminna eva kāle tu paratīpaḥ kaṣatriyarṣabhaḥ tapasa tepe sutasyārthe sabhāryaḥ kurunandana tayòḥ samabhavata putrò vṛddhayòḥ sa mahābhiṣaḥ śāntasya jajñe saṃtānasa tasmāda āsīta sa śaṃtanuḥ saṃsmaraṃśa cākṣayā~la lòkāna vijitāna savena karmaṇā puṇyakarmakṛda evāsīca chaṃtanuḥ kuru sattama paratīpaḥ śaṃtanuṃ putraṃ yauvanasthaṃ tatò 'navaśāta purā māṃ satrī samabhyāgāca chaṃtanò bhūtaye tava tavāma āvrajeda yadi rahaḥ sā putra varavarṇinī kāmayānābhirūpāḍhyā divyā satrī putrakāmyayā sā tavayā nānuyòktavyā kāsi kasyāsi vāṅgane yaca ca kuryāna na tata kāryaṃ paraṣṭavyā sā tavayānagha manniyògāda bhajantīṃ tāṃ bhajethā itya uvāca tama evaṃ saṃdiśya tanayaṃ paratīpaḥ śaṃtanuṃ tadā save ca rājye 'bhiṣicyainaṃ vanaṃ rājā viveśa ha sa rājā śaṃtanura dhīmāna khayātaḥ pṛthvyāṃ dhanurdharaḥ babhūva mṛgayā śīlaḥ satataṃ vanagòcaraḥ sa mṛgāna mahiṣāṃśa caiva vinighnana rājasattamaḥ gaṅgāma anucacāraikaḥ siddhacāraṇasevitāma sa kadā cina mahārāja dadarśa paramastriyama jājvalyamānāṃ vapuṣā sākṣāta padmāma iva śariyama sarvānavadyāṃ sudatīṃ divyābharaṇabhūṣitāma sūkṣmāmbaradharāma ekāṃ padmòdara samaprabhāma tāṃ dṛṣṭvā hṛṣṭaròmābhūda vismitò rūpasaṃpadā pibanna iva ca netrābhyāṃ nātṛpyata narādhipaḥ sā ca dṛṣṭvaiva rājānaṃ vicarantaṃ mahādyutima sanehāda āgatasauhārdā nātṛpyata vilāsinī tāma uvāca tatò rājā sāntvayaña śalakṣṇayā girā devī vā dānavī vā tavaṃ gandharvī yadi vāpsarāḥ yakṣī vā pannagī vāpi mānuṣī vā sumadhyame yā vā tavaṃ suragarbhābhe bhāryā me bhava śòbhane etaca charutvā vacò rājñaḥ sasmitaṃ mṛdu valgu ca vasūnāṃ samayaṃ samṛtvā abhyagacchada aninditā uvāca caiva rājñaḥ sā halādayantī manò girā bhaviṣyāmi mahīpāla mahiṣī te vaśānugā yata tu kuryāma ahaṃ rājaña śubhaṃ vā yadi vāśubhama na tada vārayitavyāsmi na vaktavyā tathāpriyama evaṃ hi vartamāne 'haṃ tavayi vatsyāmi pārthiva vāritā vipriyaṃ còktā tayajeyaṃ tavāma asaṃśayama tatheti rājñā sā tūktā tadā bharatasattama paraharṣama atulaṃ lebhe parāpya taṃ pārthivòttamama āsādya śaṃtanusa tāṃ ca bubhuje kāmatò vaśī na paraṣṭavyeti manvānò na sa tāṃ kiṃ cida ūcivāna sa tasyāḥ śīlavṛttena rūpaudāryaguṇena ca upacāreṇa ca rahasa tutòṣa jagatīpatiḥ divyarūpā hi sā devī gaṅgā taripathagā nadī mānuṣaṃ vigrahaṃ śarīmata kṛtvā sā varavarṇinī bhāgyòpanata kāmasya bhāryevòpasthitābhavata śaṃtanò rājasiṃhasya devarājasamadyuteḥ saṃbhògasnehacāturyaira hāva lāsyaira manòharaiḥ rājānaṃ ramayāma āsa yathā reme tathaiva saḥ sa rājā ratisaktatvāda uttamastrī guṇaira hṛtaḥ saṃvatsarāna ṛtūna māsāna na bubòdha bahūna gatāna ramamāṇasa tayā sārdhaṃ yathākāmaṃ janeśvaraḥ aṣṭāva ajanayata putrāṃsa tasyāma amara varṇinaḥ jātaṃ jātaṃ ca sā putraṃ kaṣipatya ambhasi bhārata parīṇāmi tavāhama itya uktvā gaṅgā saròtasya amajjayata tasya tana na pariyaṃ rājñaḥ śaṃtanòra abhavata tadā na ca tāṃ kiṃ canòvāca tayāgāda bhītò mahīpatiḥ atha tāma aṣṭame putre jāte parahasitāma iva uvāca rājā duḥkhārtaḥ parīpsana putrama ātmanaḥ mā vadhīḥ kāsi kasyāsi kiṃ hiṃsasi sutāna iti putraghni sumahata pāpaṃ mā parāpasa tiṣṭha garhite [satrī] putra kāmana te hanmi putraṃ putravatāṃ vara jīrṇasa tu mama vāsò 'yaṃ yathā sa samayaḥ kṛtaḥ ahaṃ gaṅgā jahnusutā maharṣigaṇasevitā devakāryārtha siddhyarthama uṣiṭāhaṃ tavayā saha aṣṭame vasavò devā mahābhāgā mahaujasaḥ vasiṣṭha śāpadòṣeṇa mānuṣatvama upāgatāḥ teṣāṃ janayitā nānyasa tavadṛte bhuvi vidyate madvidhā mānuṣī dhātrī na caivāstīha kā cana tasmāta taja jananī hetòra mānuṣatvama upāgatā janayitvā vasūna aṣṭau jitā lòkāsa tavayākṣayāḥ devānāṃ samayasa tava eṣa vasūnāṃ saṃśrutò mayā jātaṃ jātaṃ mòkṣayiṣye janmatò mānuṣāda iti tata te śāpāda vinirmuktā āpavasya mahātmanaḥ savasti te 'satu gamiṣyāmi putraṃ pāhi mahāvratama eṣa paryāya vāsò me vasūnāṃ saṃnidhau kṛtaḥ matprasūtaṃ vijānīhi gaṅgā dattama imaṃ sutama [ṣamtanu] āpavò nāma kò nava eṣa vasūnāṃ kiṃ ca duṣkṛtama yasyābhiśāpāta te sarve mānuṣīṃ tanuma āgatāḥ anena ca kumāreṇa gaṅgā dattena kiṃ kṛtama yasya caiva kṛtenāyaṃ mānuṣeṣu nivatsyati īśānāḥ sarvalòkasya vasavasa te ca vai kṛtama mānuṣeṣūdapadyanta tana mamācakṣva jāhnavi [va] saivama uktā tatò gaṅgā rājānama idama abravīta bhartāraṃ jāhnavī devī śaṃtanuṃ puruṣarṣabhama yaṃ lebhe varuṇaḥ putraṃ purā bharatasattama vasiṣṭhò nāma sa muniḥ khayāta āpava itya uta tasyāśramapadaṃ puṇyaṃ mṛgapakṣigaṇānvitama meròḥ pārśve nagendrasya sarvartukusumāvṛtama sa vāruṇisa tapasa tepe tasmina bharatasattama vane puṇyakṛtāṃ śareṣṭhaḥ savādumūlaphalòdake dakṣasya duhitā yā tu surabhītya atigarvitā gāṃ parajātā tu sā devī kaśyapāda bharatarṣabha anugrahārthaṃ jagataḥ sarvakāmadughāṃ varāma tāṃ lebhe gāṃ tu dharmātmā hòmadhenuṃ sa vāruṇiḥ sā tasmiṃsa tāpasāraṇye vasantī munisevite cacāra ramye dharmye ca gaura apetabhayā tadā atha tada vanama ājagmuḥ kadā cida bharatarṣabha pṛthva ādyā vasavaḥ sarve devadevarṣisevitama te sadārā vanaṃ taca ca vayacaranta samantataḥ remire ramaṇīyeṣu parvateṣu vaneṣu ca tatraikasya tu bhāryā vai vasòra vāsava vikrama sā carantī vane tasmina gāṃ dadarśa sumadhyamā yā sā vasiṣṭhasya muneḥ sarvakāmadhuga uttamā sā vismayasamāviṣṭā śīladraviṇa saṃpadā dive vai darśayāma āsa tāṃ gāṃ gòvṛṣabhekṣaṇa savāpīnāṃ ca sudògdhrīṃ ca suvāladhi mukhāṃ śubhāma upapannāṃ guṇaiḥ sarvaiḥ śīlenānuttamena ca evaṃguṇasamāyuktāṃ vasave vasu nandinī darśayāma āsa rājendra purā pauravanandana dayausa tadā tāṃ tu dṛṣṭvaiva gāṃ gajendrendra vikrama uvāca rājaṃsa tāṃ devīṃ tasyā rūpaguṇāna vadana eṣā gaura uttamā devi vāruṇera asitekṣaṇe ṛṣesa tasya varāròhe yasyedaṃ vanama uttamama asyāḥ kaṣīraṃ pibena martyaḥ savādu yò vai sumadhyame daśavarṣasahasrāṇi sa jīveta sathirayauvanaḥ etaca charutvā tu sā devī nṛpòttama sumadhyamā tama uvācānavadyāṅgī bhartāraṃ dīptatejasama asti me mānuṣe lòke naradevātmajā sakhī nāmnā jinavatī nāma rūpayauvana śālinī uśīnarasya rājarṣeḥ satyasaṃdhasya dhīmataḥ duhitā parathitā lòke mānuṣe rūpasaṃpadā tasyā hetòra mahābhāga savatsāṃ gāṃ mamepsitāma ānayasvāmara śareṣṭha tavaritaṃ puṇyavardhana yāvada asyāḥ payaḥ pītvā sā sakhī mama mānada mānuṣeṣu bhavatva ekā jarā rògavivarjitā etana mama mahābhāga kartuma arhasya anindita pariyaṃ pariyataraṃ haya asmāna nāsi me 'nayata kathaṃ cana etaca charutvā vacasa tasyā devyāḥ pariyacikīrṣayā pṛthva ādyaira bharātṛbhiḥ sārdhaṃ dayausa tadā tāṃ jahāra gāma tayā kamalapatrākṣyā niyuktò dayausa tadā nṛpaḥ ṛṣesa tasya tapasa tīvraṃ na śaśāka nirīkṣituma hṛtā gauḥ sā tadā tena parapātasa tu na tarkitaḥ athāśramapadaṃ parāptaḥ phalānya ādāya vāruṇiḥ na cāpaśyata gāṃ tatra savatsāṃ kānanòttame tataḥ sa mṛgayāma āsa vane tasmiṃsa tapòdhanaḥ nādhyagacchaca ca mṛgayaṃsa tāṃ gāṃ munira udāradhīḥ jañātvā tathāpanītāṃ tāṃ vasubhira divyadarśanaḥ yayau karòdhavaśaṃ sadyaḥ śaśāpa ca vasūṃsa tadā yasmāna me vasavò jahrura gāṃ vai dògdhrīṃ suvāladhima tasmāta sarve janiṣyanti mānuṣeṣu na saṃśayaḥ evaṃ śaśāpa bhagavāna vasūṃsa tāna munisattamaḥ vaśaṃ kòpasya saṃprāpta āpavò bharatarṣabha śaptvā ca tāna mahābhāgasa tapasya eva manò dadhe evaṃ sa śaptavāna rājana vasūna aṣṭau tapòdhanaḥ mahāprabhāvò barahmarṣira devāna ròṣasamanvitaḥ athāśramapadaṃ parāpya taṃ sama bhūyò mahātmanaḥ śaptāḥ sama iti jānanta ṛṣiṃ tama upacakramuḥ parasādayantasa tama ṛṣiṃ vasavaḥ pārthivarṣabha na lebhire ca tasmāta te parasādama ṛṣisattamāta āpavāta puruṣavyāghra sarvadharmaviśāradāta uvāca ca sa dharmātmā sapta yūyaṃ dharādayaḥ anusaṃvatsarāca chāpamòkṣaṃ vai samavāpsyatha ayaṃ tu yatkṛte yūyaṃ mayā śaptāḥ sa vatsyati dayausa tadā mānuṣe lòke dīrghakālaṃ savakarmaṇā nānṛtaṃ taca cikīrṣāmi yuṣmāna karuddhò yada abruvama na parajāsyati cāpya eṣa mānuṣeṣu mahāmanāḥ bhaviṣyati ca dharmātmā sarvaśāstraviśāradaḥ pituḥ pariyahite yuktaḥ satrī bhògāna varjayiṣyati evama uktvā vasūna sarvāña jagāma bhagavāna ṛṣiḥ tatò māma upajagmusa te samastā vasavasa tadā ayācanta ca māṃ rājana varaṃ sa ca mayā kṛtaḥ jātāña jātāna parakṣipāsmāna savayaṃ gaṅge tavama ambhasi evaṃ teṣāma ahaṃ samyaka śaptānāṃ rājasattama mòkṣārthaṃ mānuṣāla lòkāda yathāvata kṛtavatya ahama ayaṃ śāpāda ṛṣesa tasya eka eva nṛpòttama dayau rājana mānuṣe lòke ciraṃ vatsyati bhārata etada ākhyāya sā devī tatraivāntaradhīyata ādāya ca kumāraṃ taṃ jagāmātha yathepsitama sa tu devavratò nāma gāṅgeya iti cābhavata davināmā śaṃtanòḥ putraḥ śaṃtanòra adhikò guṇaiḥ śaṃtanuśa cāpi śòkārtò jagāma savapuraṃ tataḥ tasyāhaṃ kīrtayiṣyāmi śaṃtanòra amitāna guṇāna mahābhāgyaṃ ca nṛpatera bhāratasya yaśasvinaḥ yathetihāsò dayutimāna mahābhāratama ucyate [va] sa evaṃ śaṃtanura dhīmāna devarājarṣisatkṛtaḥ dharmātmā sarvalòkeṣu satyavāga iti viśrutaḥ damò dānaṃ kaṣamā buddhira harīra dhṛtisa teja uttamama nityānya āsana mahāsattve śaṃtanau puruṣarṣabhe evaṃ sa guṇasaṃpannò dharmārthakuśalò nṛpaḥ āsīda bharata vaṃśasya gòptā sādhu janasya ca kambugrīvaḥ pṛthu vayaṃsò mattavāraṇavikramaḥ dharma eva paraḥ kāmāda arthāca ceti vayavasthitaḥ etānya āsana mahāsattve śaṃtanau bharatarṣabha na cāsya sadṛśaḥ kaśa cita kaṣatriyò dharmatò 'bhavata vartamānaṃ hi dharme save sarvadharmavidāṃ varama taṃ mahīpā mahīpālaṃ rājarājye 'bhayaṣecayana vītaśòkabhayābādhāḥ sukhasvapnavibòdhanāḥ parati bhārata gòptāraṃ samapadyanta bhūmipāḥ śaṃtanu paramukhaira gupte lòke nṛpatibhisa tadā niyamāta sarvavarṇānāṃ barahmòttarama avartata barahma paryacarata kaṣatraṃ viśaḥ kaṣatrama anuvratāḥ barahmakṣatrānuraktāśa ca śūdrāḥ paryacarana viśaḥ sa hāstinapure ramye kurūṇāṃ puṭabhedane vasana sāgaraparyantāma anvaśāda vai vasuṃdharāma sa devarājasadṛśò dharmajñaḥ satyavāga ṛjuḥ dānadharmatapò yògāca chariyā paramayā yutaḥ arāgadveṣasaṃyuktaḥ sòmavata pariyadarśanaḥ tejasā sūryasaṃkāśò vāyuvegasamò jave antakapratimaḥ kòpe kaṣamayā pṛthivīsamaḥ vadhaḥ paśuvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇāma śaṃtanau pṛthivīpāle nāvartata vṛthā nṛpaḥ dharmabrahmòttare rājye śaṃtanura vinayātmavāna samaṃ śaśāsa bhūtāni kāmarāgavivarjitaḥ devarṣipitṛyajñārthama ārabhyanta tadā kariyāḥ na cādharmeṇa keṣāṃ cita parāṇināma abhavada vadhaḥ asukhānāma anāthānāṃ tiryagyòniṣu vartatāma sa eva rājā bhūtānāṃ sarveṣāma abhavata pitā tasmina kurupatiśreṣṭhe rājarājeśvare sati śaritā vāga abhavata satyaṃ dānadharmāśritaṃ manaḥ sa samāḥ ṣòḍaśāṣṭau ca catasrò 'ṣaṭau tathāparāḥ ratima aprāpnuvana satrīṣu babhūva vanagòcaraḥ tathārūpasa tathācārasa tathā vṛttasa tathā śarutaḥ gāṅgeyasa tasya putrò 'bhūna nāmnā devavratò vasuḥ sarvāstreṣu sa niṣṇātaḥ pārthiveṣva itareṣu ca mahābalò mahāsattvò mahāvīryò mahārathaḥ sa kadā cina mṛgaṃ viddhvā gaṅgāma anusarana nadīma bhāgīrathīma alpajalāṃ śaṃtanura dṛṣṭavāna nṛpaḥ tāṃ dṛṣṭvā cintayāma āsa śaṃtanuḥ puruṣarṣabhaḥ sayandate kiṃ nava iyaṃ nādya saricchreṣṭhā yathā purā tatò nimittama anvicchana dadarśa sa mahāmanāḥ kumāraṃ rūpasaṃpannaṃ bṛhantaṃ cārudarśanama divyama astraṃ vikurvāṇaṃ yathā devaṃ puraṃdarama kṛtsnāṃ gaṅgāṃ samāvṛtya śaraisa tīkṣṇaira avasthitama tāṃ śaraira āvṛtāṃ dṛṣṭvā nadīṃ gaṅgāṃ tada antike abhavada vismitò rājā karma dṛṣṭvātimānuṣama jātamātraṃ purā dṛṣṭaṃ taṃ putraṃ śaṃtanusa tadā nòpalebhe samṛtiṃ dhīmāna abhijñātuṃ tama ātmajama sa tu taṃ pitaraṃ dṛṣṭvā mòhayāma āsa māyayā saṃmòhya tu tataḥ kaṣipraṃ tatraivāntaradhīyata tada adbhutaṃ tadā dṛṣṭvā tatra rājā sa śaṃtanuḥ śaṅkamānaḥ sutaṃ gaṅgāma abravīda darśayeti ha darśayāma āsa taṃ gaṅgā bibhratī rūpama uttamama gṛhītvā dakṣiṇe pāṇau taṃ kumārama alaṃkṛtama alaṃkṛtāma ābharaṇaira arajò 'mabaradhāriṇīma dṛṣṭapūrvāma api satīṃ nābhyajānāta sa śaṃtanuḥ [ga] yaṃ putrama aṣṭamaṃ rājaṃsa tavaṃ purā mayya ajāyithāḥ sa te 'yaṃ puruṣavyāghra nayasvainaṃ gṛhāntikama vedāna adhijage sāṅgāna vasiṣṭhāda eva vīryavāna kṛtāstraḥ parameṣvāsò devarājasamò yudhi surāṇāṃ saṃmatò nityama asurāṇāṃ ca bhārata uśanā veda yaca chāstrama ayaṃ tada veda sarvaśaḥ tathaivāṅgirasaḥ putraḥ surāsuranamaskṛtaḥ yada veda śāstraṃ taca cāpi kṛtsnama asmina paratiṣṭhitama tava putre mahābāhau sāṅgòpāṅgaṃ mahātmani ṛṣiḥ paraira anādhṛṣyò jāmadagnyaḥ paratāpavāna yada astraṃ veda rāmaśa ca tada apya asmina paratiṣṭhitama maheṣvāsama imaṃ rājana rājadharmārthakòvidama mayā dattaṃ nijaṃ putraṃ vīraṃ vīra gṛhāna naya [va] tayaivaṃ samanujñātaḥ putrama ādāya śaṃtanuḥ bharājamānaṃ yathādityama āyayau savapuraṃ parati pauravaḥ savapuraṃ gatvā puraṃdara puròpamama sarvakāmasamṛddhārthaṃ mene ātmānama ātmanā pauraveṣu tataḥ putraṃ yauvarājye 'bhayaṣecayata pauravāña śaṃtanòḥ putraḥ pitaraṃ ca mahāyaśāḥ rāṣṭraṃ ca rañjayāma āsa vṛttena bharatarṣabha sa tathā saha putreṇa ramamāṇò mahīpatiḥ vartayāma āsa varṣāṇi catvārya amitavikramaḥ sa kadā cida vanaṃ yātò yamunāma abhitò nadīma mahīpatira anirdeśyama ājighrada gandhama uttamama tasya parabhavama anvicchana vicacāra samantataḥ sa dadarśa tadā kanyāṃ dāśānāṃ devarūpiṇīma tāma apṛcchata sa dṛṣṭvaiva kanyāma asitalòcanāma kasya tavama asi kā cāsi kiṃ ca bhīru cikīrṣasi sābravīda dāśakanyāsmi dharmārthaṃ vāhaye tarīma pitura niyògāda bhadraṃ te dāśarājñò mahātmanaḥ rūpamādhurya gandhaisa tāṃ saṃyuktāṃ devarūpiṇīma samīkṣya rājā dāśeyīṃ kāmayāma āsa śaṃtanuḥ sa gatvā pitaraṃ tasyā varayāma āsa tāṃ tadā paryapṛcchata tatasa tasyāḥ pitaraṃ cātmakāraṇāta sa ca taṃ paratyuvācedaṃ dāśarājò mahīpatima jātamātraiva me deyā varāya varavarṇinī hṛdi kāmasa tu me kaśa cita taṃ nibòdha janeśvara yadīmāṃ dharmapatnīṃ tavaṃ mattaḥ parārthayase 'nagha satyavāga asi satyena samayaṃ kuru me tataḥ samayena paradadyāṃ te kanyāma ahama imāṃ nṛpa na hi me tavatsamaḥ kaśa cida varò jātu bhaviṣyati [ṣa] śarutvā tava varaṃ dāśavyavasyeyama ahaṃ na vā dātavyaṃ ceta paradāsyāmi na tava adeyaṃ kathaṃ cana [dāṣa] asyāṃ jāyeta yaḥ putraḥ sa rājā pṛthivīpatiḥ tavada ūrdhvama abhiṣektavyò nānyaḥ kaśa cana pārthiva [va] nākāmayata taṃ dātuṃ varaṃ dāśāya śaṃtanuḥ śarīrajena tīvreṇa dahyamānò 'pi bhārata sa cintayanna eva tadā dāśakanyāṃ mahīpatiḥ paratyayāda dhāstina puraṃ śòkòpahatacetanaḥ tataḥ kadā cica chòcantaṃ śaṃtanuṃ dhayānama āsthitama putrò devavratò 'bhayetya pitaraṃ vākyama abravīta sarvatò bhavataḥ kaṣemaṃ vidheyāḥ sarvapārthivāḥ tata kimarthama ihābhīkṣṇaṃ pariśòcasi duḥkhitaḥ dhayāyanna iva ca kiṃ rājana nābhibhāṣasi kiṃ cana evama uktaḥ saputreṇa śaṃtanuḥ paratyabhāṣata asaṃśayaṃ dhayānaparaṃ yathā māttha tathāsmya uta apatyaṃ nasa tavama evaikaḥ kule mahati bhārata anityatā ca martyānāma ataḥ śòcāmi putraka kathaṃ cita tava gāṅgeya vipattau nāsti naḥ kulama asaṃśayaṃ tavama evaikaḥ śatāda api varaḥ sutaḥ na cāpya ahaṃ vṛthā bhūyò dārāna kartuma ihòtsahe saṃtānasyāvināśāya kāmaye bhadrama astu te anapatyataika putratvama itya āhura dharmavādinaḥ agnihòtraṃ tarayò vedā yajñāśa ca sahadakṣiṇāḥ sarvāṇya etānya apatyasya kalāṃ nārhanti ṣòḍaśīma evama eva manuṣyeṣu sayāca ca sarvaprajāsva api yada apatyaṃ mahāprājña tatra me nāsti saṃśayaḥ eṣā tarayī purāṇānāma uttamānāṃ ca śāśvatī tavaṃ ca śūraḥ sadāmarṣī śastranityaśa ca bhārata nānyatra śastrāta tasmāta te nidhanaṃ vidyate 'nagha sò 'sami saṃśayama āpannasa tavayi śānte kathaṃ bhaveta iti te kāraṇaṃ tāta duḥkhasyòktama aśeṣataḥ tatasa tata kāraṇaṃ jañātvā kṛtsnaṃ caivama aśeṣataḥ devavratò mahābuddhiḥ parayayāva anucintayana abhyagacchata tadaivāśu vṛddhāmātyaṃ pitura hitama tama apṛcchata tadābhyetya pitusa taca chòkakāraṇama tasmai sa kurumukhyāya yathāvata paripṛcchate varaṃ śaśaṃsa kanyāṃ tāma uddiśya bharatarṣabha tatò devavratò vṛddhaiḥ kaṣatriyaiḥ sahitasa tadā abhigamya dāśarājānaṃ kanyāṃ vavre pituḥ savayama taṃ dāśaḥ paratijagrāha vidhivata paratipūjya ca abravīca cainama āsīnaṃ rājasaṃsadi bhārata tavama eva nāthaḥ paryāptaḥ śaṃtanòḥ puruṣarṣabha putraḥ putravatāṃ śareṣṭhaḥ kiṃ nu vakṣyāmi te vacaḥ kò hi saṃbandhakaṃ śalāghyama īpsitaṃ yaunama īdṛśama atikrāmana na tapyeta sākṣāda api śatakratuḥ apatyaṃ caitada āryasya yò yuṣmākaṃ samò guṇaiḥ yasya śukrāta satyavatī parādurbhūtā yaśasvinī tena me bahuśasa tāta pitā te parikīrtitaḥ arhaḥ satyavatīṃ vòḍhuṃ sarvarājasu bhārata asitò haya api devarṣiḥ paratyākhyātaḥ purā mayā satyavatyā bhṛśaṃ haya arthī sa āsīda ṛṣisattamaḥ kanyāpitṛtvāta kiṃ cita tu vakṣyāmi bharatarṣabha balavata sapatnatāma atra dòṣaṃ paśyāmi kevalama yasya hi tavaṃ sapatnaḥ sayā gandharvasyāsurasya vā na sa jātu sukhaṃ jīveta tavayi karuddhe paraṃtapa etāvāna atra dòṣò hi nānyaḥ kaśa cana pārthiva etaja jānīhi bhadraṃ te dānādāne paraṃtapa evama uktasa tu gāṅgeyasa tada yuktaṃ paratyabhāṣata śṛṇvatāṃ bhūmipālānāṃ pitura arthāya bhārata idaṃ me matama ādatsva satyaṃ satyavatāṃ vara naiva jātò na vājāta īdṛśaṃ vaktuma utsaheta evama etata kariṣyāmi yathā tavama anubhāṣase yò 'sayāṃ janiṣyate putraḥ sa nò rājā bhaviṣyati itya uktaḥ punara evātha taṃ dāśaḥ paratyabhāṣata cikīrṣura duṣkaraṃ karma rājyārthe bharatarṣabha tavama eva nāthaḥ paryāptaḥ śaṃtanòra amitadyuteḥ kanyāyāśa caiva dharmātmana parabhura dānāya ceśvaraḥ idaṃ tu vacanaṃ saumya kāryaṃ caiva nibòdha me kaumārikāṇāṃ śīlena vakṣyāmya ahama ariṃdama yata tavayā satyavatya arthe satyadharmaparāyaṇa rājamadhye paratijñātama anurūpaṃ tavaiva tata nānyathā tana mahābāhò saṃśayò 'tara na kaśa cana tavāpatyaṃ bhaveda yata tu tatra naḥ saṃśayò mahāna tasya tana matama ājñāya satyadharmaparāyaṇaḥ paratyajānāta tadā rājana pituḥ pariyacikīrṣayā [devavrata] dāśarājanibòdhedaṃ vacanaṃ me nṛpòttama śṛṇvatāṃ bhūmipālānāṃ yada baravīmi pituḥ kṛte rājyaṃ tāvata pūrvama eva mayā tayaktaṃ narādhipa apatyahetòra api ca karòmya eṣa viniścayama adya parabhṛti me dāśabrahmacaryaṃ bhaviṣyati aputrasyāpi me lòkā bhaviṣyantya akṣayā divi [va] tasya tada vacanaṃ śarutvā saṃprahṛṣṭatanū ruhaḥ dadānītya eva taṃ dāśò dharmātmā paratyabhāṣata tatò 'natarikṣe 'pasarasò devāḥ sarṣigaṇāsa tathā abhyavarṣanta kusumaira bhīṣmò 'yama iti cābruvana tataḥ sa pitura arthāya tāma uvāca yaśasvinīma adhiròha rathaṃ mātara gacchāvaḥ savagṛhāna iti evama uktvā tu bhīṣmasa tāṃ rathama āròpya bhāminīma āgamya hāstinapuraṃ śaṃtanòḥ saṃnyavedayata tasya tada duṣkaraṃ karma paraśaśaṃsura narādhipāḥ sametāśa ca pṛthaka caiva bhīṣmò 'yama iti cābruvana tada dṛṣṭvā duṣkaraṃ karmakṛtaṃ bhīṣmeṇa śaṃtanuḥ savacchandamaraṇaṃ tasmai dadau tuṣṭaḥ pitā savayama [va] tatò vivāhe nirvṛtte sa rājā śaṃtanura nṛpaḥ tāṃ kanyāṃ rūpasaṃpannāṃ savagṛhe saṃnyaveśayata tataḥ śāṃtanavò dhīmāna satyavatyāma ajāyata vīraśa citrāṅgadò nāma vīryeṇa manujāna ati athāparaṃ maheṣvāsaṃ satyavatyāṃ punaḥ parabhuḥ vicitravīryaṃ rājānaṃ janayāma āsa vīryavāna aprāptavati tasmiṃśa ca yauvanaṃ bharatarṣabha sa rājā śaṃtanura dhīmāna kāladharmama upeyivāna savargate śaṃtanau bhīṣmaśa citrāṅgadama ariṃdamama sathāpayāma āsa vai rājye satyavatyā mate sathitaḥ sa tu citrāṅgadaḥ śauryāta sarvāṃśa cikṣepa pārthivāna manuṣyaṃ na hi mene sa kaṃ cita sadṛśama ātmanaḥ taṃ kaṣipantaṃ surāṃśa caiva manuṣyāna asurāṃsa tathā gandharvarājò balavāṃsa tulyanāmābhyayāta tadā tenāsya sumahada yuddhaṃ kurukṣetre babhūva ha tayòra balavatòsa tatra gandharvakurumukhyayòḥ nadyāsa tīre hiraṇvatyāḥ samāsa tisrò 'bhavada raṇaḥ tasmina vimarde tumule śastravṛṣṭiṃ samākule māyādhikò 'vadhīda vīraṃ gandharvaḥ kurusattamama citrāṅgadaṃ kuruśreṣṭhaṃ vicitraśarakārmukama antāya kṛtvā gandharvò divama ācakrame tataḥ tasmina nṛpatiśārdūle nihate bhūri varcasi bhīṣmaḥ śāṃtanavò rājana paretakāryāṇya akārayata vicitravīryaṃ ca tadā bālama aprāptayauvanama kururājye mahābāhura abhyaṣiñcada anantarama vicitravīryasa tu tadā bhīṣmasya vacane sathitaḥ anvaśāsana mahārāja pitṛpaitāmahaṃ padama sa dharmaśāstrakuśalò bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ nṛpaḥ pūjayāma āsa dharmeṇa sa cainaṃ paratyapālayata [va] hate citrāṅgade bhīṣmò bāle bharātari cānagha pālayāma āsa tada rājyaṃ satyavatyā mate sathitaḥ saṃprāptayauvanaṃ paśyana bharātaraṃ dhīmatāṃ varama bhīṣmò vicitravīryasya vivāhāyākaròna matima atha kāśipatera bhīṣmaḥ kanyāsa tisrò 'pasaraḥ samāḥ śuśrāva sahitā rājana vṛṇvatīra vai savayaṃvarama tataḥ sa rathināṃ śareṣṭhò rathenaikena varma bhṛta jagāmānumate mātuḥ purīṃ vārāṇasīṃ parati tatra rājñaḥ samuditāna sarvataḥ samupāgatāna dadarśa kanyāsa tāśa caiva bhīṣmaḥ śaṃtanunandanaḥ kīrtyamāneṣu rājñāṃ tu nāmasva atha sahasraśaḥ bhīṣmaḥ savayaṃ tadā rājana varayāma āsa tāḥ parabhuḥ uvāca ca mahīpālāna rājaña jaladaniḥsvanaḥ rathama āròpya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ paraharatāṃ varaḥ āhūya dānaṃ kanyānāṃ guṇavadbhyaḥ samṛtaṃ budhaiḥ alaṃkṛtya yathāśakti paradāya ca dhanānya api parayacchantya apare kanyāṃ mithunena gavāma api vittena kathitenānye balenānye 'numānya ca paramattāma upayāntya anye savayama anye ca vindate aṣṭamaṃ tama athò vittavivāhaṃ kavibhiḥ samṛtama savayaṃvaraṃ tu rājanyāḥ paraśaṃsantya upayānti ca paramathya tu hṛtāma āhura jayāyasīṃ dharmavādinaḥ tā imāḥ pṛthivīpālā jihīrṣāmi balāda itaḥ te yatadhvaṃ paraṃ śaktyā vijayāyetarāya vā sathitò 'haṃ pṛthivīpālā yuddhāya kṛtaniścayaḥ evama uktvā mahīpālāna kāśirājaṃ ca vīryavāna sarvāḥ kanyāḥ sa kauravyò rathama āròpayata savakama āmantrya ca sa tāna parāyāca chīghraṃ kanyāḥ paragṛhya tāḥ tatasa te pārthivāḥ sarve samutpetura amarṣitāḥ saṃspṛśantaḥ savakāna bāhūna daśantò daśanaca chadāna teṣāma ābharaṇānya āśu tavaritānāṃ vimuñcatāma āmuñcatāṃ ca varmāṇi saṃbhramaḥ sumahāna abhūta tārāṇāma iva saṃpātò babhūva janamejaya bhūṣaṇānāṃ ca śubhrāṇāṃ kavacānāṃ ca sarvaśaḥ savarmabhira bhūṣaṇaisa te darāga bharājadbhira itasa tataḥ sakròdhāmarṣa jihmabhrū sakaṣāya dṛśasa tathā sūtòpakḷptāna rucirāna sadaśvòdyata dhūra gatāna rathāna āsthāya te vīrāḥ sarvapraharaṇānvitāḥ parayāntama ekaṃ kauravyama anusasrura udāyudhāḥ tataḥ samabhavada yuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata ekasya ca bahūnāṃ ca tumulaṃ lòmaharṣaṇama te tava iṣūna daśasāhasrāṃsa tasmai yugapada ākṣipana aprāptāṃśa caiva tāna āśu bhīṣmaḥ sarvāṃsa tadācchinata tatasa te pārthivāḥ sarve sarvataḥ parivārayana vavarṣuḥ śaravarṣeṇa varṣeṇevādrima ambudāḥ sa tada bāṇamayaṃ varṣaṃ śaraira āvārya sarvataḥ tataḥ sarvāna mahīpālāna paratyavidhyata taribhisa taribhiḥ tasyāti puruṣāna anyā~la lāghavaṃ rathacāriṇaḥ rakṣaṇaṃ cātmanaḥ saṃkhye śatravò 'paya abhyapūjayana tāna vinirjitya tu raṇe sarvaśāstraviśāradaḥ kanyābhiḥ sahitaḥ parāyāda bhāratò bhāratāna parati tatasa taṃ pṛṣṭhatò rājaña śālvarājò mahārathaḥ abhyāhanada ameyātmā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ raṇe vāraṇaṃ jaghane nighnana dantābhyāma aparò yathā vāśitāma anusaṃprāptò yūthapò balināṃ varaḥ satrī kāmatiṣṭha tiṣṭheti bhīṣmama āha sa pārthivaḥ śālvarājò mahābāhura amarṣeṇābhicòditaḥ tataḥ sa puruṣavyāghrò bhīṣmaḥ parabalārdanaḥ tada vākyākulitaḥ karòdhāda vidhūmò 'ganira iva javalana kaṣatradharmaṃ samāsthāya vayapetabhayasaṃbhramaḥ nivartayāma āsa rathaṃ śālvaṃ parati mahārathaḥ nivartamānaṃ taṃ dṛṣṭvā rājānaḥ sarva eva te parekṣakāḥ samapadyanta bhīṣma śālva samāgame tau vṛṣāva iva nardantau balinau vāśitāntare anyònyama abhivartetāṃ balavikrama śālinau tatò bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ śaraiḥ śatasahasraśaḥ śālvarājò naraśreṣṭhaḥ samavākirada āśugaiḥ pūrvama abhyarditaṃ dṛṣṭvā bhīṣmaṃ śālvena te nṛpāḥ vismitāḥ samapadyanta sādhu sādhva iti cābhruvana lāghavaṃ tasya te dṛṣṭvā saṃyuge sarvapārthivāḥ apūjayanta saṃhṛṣṭā vāgbhiḥ śālvaṃ narādhipāḥ kaṣatriyāṇāṃ tadā vācaḥ śarutvā parapuraṃjayaḥ karuddhaḥ śāṃtanavò bhīṣmasa tiṣṭha tiṣṭhetya abhāṣata sārathiṃ cābravīta karuddhò yāhi yatraiṣa pārthivaḥ yāvada enaṃ nihanmya adya bhujaṃgama iva pakṣirāṭa tatò 'satraṃ vāruṇaṃ samyaga yòjayāma āsa kauravaḥ tenāśvāṃśa caturò 'mṛdnāca chālva rājñò narādhipa astraira astrāṇi saṃvārya śālvarājñaḥ sa kauravaḥ bhīṣmò nṛpatiśārdūla nayavadhīta tasya sārathima astreṇa cāpya athaikena nayavadhīta turagòttamāna kanyā hetòra naraśreṣṭha bhīṣmaḥ śāṃtanavasa tadā jitvā visarjayāma āsa jīvantaṃ nṛpasattamama tataḥ śālvaḥ savanagaraṃ parayayau bharatarṣabha rājānò ye ca tatrāsana savayaṃvaradidṛkṣavaḥ savānya eva te 'pi rāṣṭrāṇi jagmuḥ parapuraṃjaya evaṃ vijitya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ paraharatāṃ varaḥ parayayau hāstinapuraṃ yatra rājā sa kauravaḥ sò 'cireṇaiva kālena atyakrāmana narādhipa vanāni saritaśa caiva śailāṃśa ca vividhadrumāna akṣataḥ kaṣapayitvārīna saṃkhye 'saṃkhyeyavikramaḥ ānayāma āsa kāśyasya sutāḥ sāgaragāsutaḥ sanuṣā iva sa dharmātmā bhaginya iva cānujāḥ yathā duhitaraśa caiva paratigṛhya yayau kurūna tāḥ sarvā guṇasaṃpannā bharātā bharātre yavīyase bhīṣmò vicitravīryāya paradadau vikramāhṛtāḥ satāṃ dharmeṇa dharmajñaḥ kṛtvā karmātimānuṣama bharātura vicitravīryasya vivāhāyòpacakrame satyavatyā saha mithaḥ kṛtvā niścayama ātmavāna vivāhaṃ kārayiṣyantaṃ bhīṣmaṃ kāśipateḥ sutā jayeṣṭhā tāsāma idaṃ vākyama abravīda dhi satī tadā mayā saubhapatiḥ pūrvaṃ manasābhivṛtaḥ patiḥ tena cāsmi vṛtā pūrvama eṣa kāmaśa ca me pituḥ mayā varayitavyò 'bhūca chālvasa tasmina savayaṃvare etada vijñāya dharmajña tatasa tavaṃ dharmama ācara evama uktasa tayā bhīṣmaḥ kanyayā vipra saṃsadi cintāma abhyagamada vīrò yuktāṃ tasyaiva karmaṇaḥ sa viniścitya dharmajñò barāhmaṇaira vedapāragaiḥ anujajñe tadā jayeṣṭāma ambāṃ kāśipateḥ sutāma ambikāmbālike bhārye parādāda bharātre yavīyase bhīṣmò vicitravīryāya vidhidṛṣṭena karmaṇā tayòḥ pāṇiṃ gṛhītvā sa rūpayauvana darpitaḥ vicitravīryò dharmātmā kāmātmā samapadyata te cāpi bṛhatī śayāme nīlakuñcita mūrdhaje raktatuṅga nakhòpete pīnaśreṇi payòdhare ātmanaḥ paratirūpò 'sau labdhaḥ patira iti sathite vicitravīryaṃ kalyāṇaṃ pūjayāma āsatusa tu te sa cāśvi rūpasadṛśò deva sattvaparākramaḥ sarvāsāma eva nārīṇāṃ cittapramathanò 'bhavata tābhyāṃ saha samāḥ sapta viharana pṛthivīpatiḥ vicitravīryasa taruṇò yakṣmāṇaṃ samapadyata suhṛdāṃ yatamānānāma āptaiḥ saha cikitsakaiḥ jagāmāstama ivādityaḥ kauravyò yamasādanama paretakāryāṇi sarvāṇi tasya samyaga akārayata rājñò vicitravīryasya satyavatyā mate sathitaḥ ṛtvigbhiḥ sahitò bhīṣmaḥ sarvaiśa ca kurupuṃgavaiḥ [va] tataḥ satyavatī dīnā kṛpaṇā putragṛddhinī putrasya kṛtvā kāryāṇi sanuṣābhyāṃ saha bhārata dharmaṃ ca pitṛvaṃśaṃ ca mātṛvaṃśaṃ ca māninī parasamīkṣya mahābhāgā gāṅgeyaṃ vākyama abravīta śaṃtanòra dharmanityasya kauravyasya yaśasvinaḥ tavayi piṇḍaśa ca kīrtiśa ca saṃtānaṃ ca paratiṣṭhitama yathā karma śubhaṃ kṛtvā savargòpagamanaṃ dharuvama yathā cāyura dharuvaṃ satye tavayi dharmasa tathā dharuvaḥ vettha dharmāṃśa ca dharmajña samāsenetareṇa ca vividhāsa tavaṃ śarutīra vettha vettha vedāṃśa ca sarvaśaḥ vayavasthānaṃ ca te dharme kulācāraṃ ca lakṣaye paratipattiṃ ca kṛcchreṣu śukrāṅgirasayòra iva tasmāta subhṛśama āśvasya tavayi dharmabhṛtāṃ vara kārye tavāṃ viniyòkṣyāmi taca charutvā kartuma arhasi mama putrasa tava bharātā vīryavāna supriyaśa ca te bāla eva gataḥ savargama aputraḥ puruṣarṣabha ime mahiṣyau bharātusa te kāśirājasute śubhe rūpayauvana saṃpanne putra kāme ca bhārata tayòra utpādayāpatyaṃ saṃtānāya kulasya naḥ manniyògāna mahābhāga dharmaṃ kartuma ihārhasi rājye caivābhiṣicyasva bhāratāna anuśādhi ca dārāṃśa ca kuru dharmeṇa mā nimajjīḥ pitāmahāna tathòcyamānò mātrā ca suhṛdbhiśa ca paraṃtapaḥ paratyuvāca sa dharmātmā dharmyama evòttaraṃ vacaḥ asaṃśayaṃ parò dharmasa tavayā mātara udāhṛtaḥ tavama apatyaṃ parati ca me paratijñāṃ vettha vai parāma jānāsi ca yathāvṛtthaṃ śulka hetòsa tavada antare sa satyavati satyaṃ te paratijānāmya ahaṃ punaḥ parityajeyaṃ tarailòkyaṃ rājyaṃ deveṣu vā punaḥ yada vāpya adhikama etābhyāṃ na tu satyaṃ kathaṃ cana tayajeca ca pṛthivī gandhama āpaśa ca rasama ātmanaḥ jayòtisa tathā tayajeda rūpaṃ vāyuḥ saparśaguṇaṃ tayajeta parabhāṃ samutsṛjeda arkò dhūmaketusa tathòṣṇatāma tayajeca chabdama athākāśaḥ sòmaḥ śītāṃśutāṃ tayajeta vikramaṃ vṛtrahā jahyāda dharmaṃ jahyāca ca dharmarāṭa na tava ahaṃ satyama utsraṣṭuṃ vayavaseyaṃ kathaṃ cana evama uktā tu putreṇa bhūri daraviṇa tejasā mātā satyavatī bhīṣmama uvāca tadanantarama jānāmi te sathitiṃ satye parāṃ satyaparākrama icchana sṛjethāsa tarī~la lòkāna anyāṃsa tavaṃ savena tejasā jānāmi caiva satyaṃ tana madarthaṃ yada abhāṣathāḥ āpada dharmama avekṣasva vaha paitāmahīṃ dhurama yathā te kulatantuśa ca dharmaśa ca na parābhaveta suhṛdaśa ca parahṛṣyeraṃsa tathā kuru paraṃtapa lālapyamānāṃ tāma evaṃ kṛpaṇāṃ putragṛddhinīma dharmāda apetaṃ baruvatīṃ bhīṣmò bhūyò 'baravīda idama rājñi dharmāna avekṣasva mā naḥ sarvāna vayanīnaśaḥ satyāca cayutiḥ kaṣatriyasya na dharmeṣu paraśasyate śaṃtanòra api saṃtānaṃ yathā sayāda akṣayaṃ bhuvi tata te dharmaṃ paravakṣyāmi kaṣātraṃ rājñi sanātanama śarutvā taṃ paratipadyethāḥ parājñaiḥ saha puròhitaiḥ āpada dharmārthakuśalaira lòkatantrama avekṣya ca [bhasa] jāmadagnyena rāmeṇa pitura vadhama amṛṣyatā karuddhena ca mahābhāge haihayādhipatira hataḥ śatāni daśa bāhūnāṃ nikṛttānya arjunasya vai punaśa ca dhanura ādāya mahāstrāṇi paramuñcatā nirdagdhaṃ kaṣatrama asakṛda rathena jayatā mahīma evama uccāvacaira astraira bhārgaveṇa mahātmanā tariḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā purā tataḥ saṃbhūya sarvābhiḥ kaṣatriyābhiḥ samantataḥ utpāditānya apatyāni barāhmaṇaira niyatātmabhiḥ pāṇigrāhasya tanaya iti vedeṣu niścitama dharmaṃ manasi saṃsthāpya barāhmaṇāṃsa tāḥ samabhyayuḥ lòke 'paya ācaritò dṛṣṭaḥ kaṣatriyāṇāṃ punara bhavaḥ athòtathya iti khayāta āsīda dhīmāna ṛṣiḥ purā mamatā nāma tasyāsīda bhāryā paramasaṃmitā utathyasya yavīyāṃsa tu puròdhāsa taridivaukasāma bṛhaspatira bṛhata tejā mamatāṃ sò 'navapadyata uvāca mamatā taṃ tu devaraṃ vadatāṃ varama antarvatnī ahaṃ bharātrā jayeṣṭhenāramyatāma iti ayaṃ ca me mahābhāga kukṣāva eva bṛhaspate autathyò vedama atraiva ṣaḍaṅgaṃ paratyadhīyata amògharetāsa tavaṃ cāpi nūnaṃ bhavituma arhasi tasmāda evaṃgate 'daya tavama upāramituma arhasi evama uktasa tayā samyaga bṛhata tejā bṛhaspatiḥ kāmātmānaṃ tadātmānaṃ na śaśāka niyacchituma saṃbabhūva tataḥ kāmī tayā sārdhama akāmayā utsṛjantaṃ tu taṃ retaḥ sa garbhasthò 'bhayabhāṣata bhòsa tāta kanyasa vade davayòra nāstya atra saṃbhavaḥ amòghaśukraśa ca bhavāna pūrvaṃ cāhama ihāgataḥ śaśāpa taṃ tataḥ karuddha evama uktò bṛhaspatiḥ utathya putraṃ garbhasthaṃ nirbhartsya bhagavāna ṛṣiḥ yasmāta tavama īdṛśe kāle sarvabhūtepsite sati evama āttha vacasa tasmāta tamò dīrghaṃ paravekṣyasi sa vai dīrghatamā nāma śāpāda ṛṣira ajāyata bṛhaspatera bṛhata kīrtera bṛhaspatira ivaujasā saputrāña janayāma āsa gautamādīna mahāyaśāḥ ṛṣera utathyasya tadā saṃtānakulavṛddhaye lòbhamòhābhibhūtāsa te putrāsa taṃ gautamādayaḥ kāṣṭhe samudre parakṣipya gaṅgāyāṃ samavāsṛjana na sayāda andhaśa ca vṛddhaśa ca bhartavyò 'yama iti sama te cintayitvā tataḥ karūrāḥ paratijagmura athò gṛhāna sò 'nusròtasa tadā rājana palavamāna ṛṣisa tataḥ jagāma subahūna deśāna andhasa tenòḍupena ha taṃ tu rājā balira nāma sarvadharmaviśāradaḥ apaśyana majjana gataḥ saròtasābhyāśama āgatama jagrāha cainaṃ dharmātmā baliḥ satyaparākramaḥ jañātvā cainaṃ sa vavre 'tha putrārthaṃ manujarṣabha saṃtānārthaṃ mahābhāga bhāryāsu mama mānada putrāna dharmārthakuśalāna utpādayituma arhasi evama uktaḥ sa tejasvī taṃ tathetya uktavāna ṛṣiḥ tasmai sa rājā savāṃ bhāryāṃ sudeṣṇāṃ parāhiṇòta tadā andhaṃ vṛddhaṃ ca taṃ matvā na sā devī jagāma ha savāṃ tu dhātreyikāṃ tasmai vṛddhāya parāhiṇòta tadā tasyāṃ kākṣīvada ādīna sa śūdrayònāva ṛṣira vaśī janayāma āsa dharmātmā putrāna ekādaśaiva tu kākṣīvada ādīna putrāṃsa tāna dṛṣṭvā sarvāna adhīyataḥ uvāca tama ṛṣiṃ rājā mamaita iti vīryavāḥ netya uvāca maharṣisa taṃ mamaivaita iti baruvana śūdrayònau mayā hīme jātāḥ kākṣīvada ādayaḥ andhaṃ vṛddhaṃ ca māṃ matvā sudeṣṇā mahiṣī tava avamanya dadau mūḍhā śūdrāṃ dhātreyikāṃ hi me tataḥ parasādayāma āsa punasa tama ṛṣisattamama baliḥ sudeṣṇāṃ bhāryāṃ ca tasmai tāṃ parāhiṇòta punaḥ tāṃ sa dīrghatamāṅgeṣu sapṛṣṭvā devīma athābravīta bhaviṣyati kumārasa te tejasvī satyavāga iti tatrāṅgò nāma rājarṣiḥ sudeṣṇāyāma ajāyata evama anye maheṣvāsā barāhmaṇaiḥ kaṣatriyā bhuvi jātāḥ paramadharmajñā vīryavantò mahābalāḥ etaca charutvā tavama apya atra mātaḥ kuru yathepsitama [bhasa] punara bharata vaṃśasya hetuṃ saṃtānavṛddhaye vakṣyāmi niyataṃ mātasa tana me nigadataḥ śṛṇu barāhmaṇò guṇavāna kaśa cida dhanenòpanimantryatāma vicitravīryakṣetreṣu yaḥ samutpādayeta parajāḥ [va] tataḥ satyavatī bhīṣmaṃ vācā saṃsajjamānayā vihasantīva savrīḍama idaṃ vacanama abravīta satyama etana mahābāhò yathā vadasi bhārata viśvāsāta te paravakṣyāmi saṃtānāya kulasya ca na te śakyama anākhyātuma āpada dhīyaṃ tathāvidhā tavama eva naḥ kule dharmasa tavaṃ satyaṃ tavaṃ parā gatiḥ tasmāna niśamya vākyaṃ me kuruṣva yada anantarama dharmayuktasya dharmātmana pitura āsīta tarī mama sā kadā cida ahaṃ tatra gatā parathamayauvane atha dharmabhṛtāṃ śareṣṭhaḥ paramarṣiḥ parāśaraḥ ājagāma tarīṃ dhīmāṃsa tariṣyana yamunāṃ nadīma sa tāryamāṇò yamunāṃ māma upetyābravīta tadā sāntvapūrvaṃ muniśreṣṭhaḥ kāmārtò madhuraṃ bahu tama ahaṃ śāpabhītā ca pitura bhītā ca bhārata varaira asulabhaira uktā na paratyākhyātuma utsahe abhibhūya sa māṃ bālāṃ tejasā vaśama ānayata tamasā lòkama āvṛtya nau gatāma eva bhārata matsyagandhò mahāna āsīta purā mama jugupsitaḥ tama apāsya śubhaṃ gandhama imaṃ parādāta sa me muniḥ tatò māma āha sa munira garbhama utsṛjya māmakama davīpe 'sayā eva saritaḥ kanyaiva tavaṃ bhaviṣyasi pārāśaryò mahāyògī sa babhūva mahāna ṛṣiḥ kanyā putrò mama purā davaipāyana iti samṛtaḥ yò vayasya vedāṃśa caturasa tapasā bhagavāna ṛṣiḥ lòke vayāsatvama āpede kārṣṇyāta kṛṣṇatvama eva ca satyavādī śama parasa tapasvī dagdhakilbiṣaḥ sa niyuktò mayā vayaktaṃ tavayā ca amitadyute bharātuḥ kaṣetreṣu kalyāṇama apatyaṃ janayiṣyati sa hi māma uktavāṃsa tatra samareḥ kṛtyeṣu māma iti taṃ samariṣye mahābāhò yadi bhīṣma tavama icchasi tava haya anumate bhīṣma niyataṃ sa mahātapāḥ vicitravīryakṣetreṣu putrāna utpādayiṣyati maharṣeḥ kīrtane tasya bhīṣmaḥ parāñjalira abravīta dharmama arthaṃ ca kāmaṃ ca tarīna etāna yò 'nupaśyati arthama arthānubandhaṃ ca dharmaṃ dharmānubandhanama kāmaṃ kāmānubandhaṃ ca viparītāna pṛthaka pṛthaka yò vicintya dhiyā samyaga vayavasyati sa buddhimāna tada idaṃ dharmayuktaṃ ca hitaṃ caiva kulasya naḥ uktaṃ bhavatyā yaca chareyaḥ paramaṃ ròcate mama tatasa tasmina paratijñāte bhīṣmeṇa kurunandana kṛṣṇadvaipāyanaṃ kālī cintayāma āsa vai munima sa vedāna vibruvana dhīmāna mātura vijñāya cintitama parādurbabhūvāviditaḥ kaṣaṇena kurunandana tasmai pūjāṃ tadā dattvā sutāya vidhipūrvakama pariṣvajya ca bāhubhyāṃ parasnavaira abhiṣicya ca mumòca bāṣpaṃ dāśeyī putraṃ dṛṣṭvā cirasya tama tāma adbhiḥ pariṣicyārtāṃ maharṣira abhivādya ca mātaraṃ pūrvajaḥ putrò vayāsò vacanama abravīta bhavatyā yada abhipretaṃ tada ahaṃ kartuma āgataḥ śādhi māṃ dharmatattvajñe karavāṇi pariyaṃ tava tasmai pūjāṃ tatò 'kārṣīta puròdhāḥ paramarṣaye sa ca tāṃ paratijagrāha vidhivana mantrapūrvakama tama āsanagataṃ mātā pṛṣṭvā kuśalama avyayama satyavatya abhivīkṣyainama uvācedama anantarama mātāpitròḥ parajāyante putrāḥ sādhāraṇāḥ kave teṣāṃ pitā yathā savāmī tathā mātā na saṃśayaḥ vidhātṛvihitaḥ sa tavaṃ yathā me parathamaḥ sutaḥ vicitravīryò barahmarṣe tathā me 'varajaḥ sutaḥ yathaiva pitṛtò bhīṣmasa tathā tavama api mātṛtaḥ bharātā vicitravīryasya yathā vā putra manyase ayaṃ śāṃtanavaḥ satyaṃ pālayana satyavikramaḥ buddhiṃ na kurute 'patye tathā rājyānuśāsane sa tavaṃ vayapekṣayā bharātuḥ saṃtānāya kulasya ca bhīṣmasya cāsya vacanāna niyògāca ca mamānagha anukròśāca ca bhūtānāṃ sarveṣāṃ rakṣaṇāya ca ānṛśaṃsyena yada barūyāṃ taca charutvā kartuma arhasi yavīyasasa tava bharātura bhārye surasutòpame rūpayauvana saṃpanne putra kāme ca dharmataḥ tayòra utpādayāpatyaṃ samarthò haya asi putraka anurūpaṃ kulasyāsya saṃtatyāḥ parasavasya ca [vaya] vettha dharmaṃ satyavati paraṃ cāparama eva ca yathā ca tava dharmajñe dharme paraṇihitā matiḥ tasmāda ahaṃ tavana niyògāda dharmama uddiśya kāraṇama īpsitaṃ te kariṣyāmi dṛṣṭaṃ haya etata purātanama bharātuḥ putrāna paradāsyāmi mitrā varuṇayòḥ samāna varataṃ caretāṃ te devyau nirdiṣṭama iha yana mayā saṃvatsaraṃ yathānyāyaṃ tataḥ śuddhe bhaviṣyataḥ na hi māma avratòpetā upeyāta kā cida aṅganā [sa] yathā sadyaḥ parapadyeta devī garbhaṃ tathā kuru arājakeṣu rāṣṭreṣu nāsti vṛṣṭira na devatāḥ kathama arājakaṃ rāṣṭraṃ śakyaṃ dhārayituṃ parabhò tasmāda garbhaṃ samādhatsva bhīṣmasa taṃ vardhayiṣyati [vaya] yadi putraḥ paradātavyò mayā kaṣiprama akālikama virūpatāṃ me sahatāma etada asyāḥ paraṃ varatama yadi me sahate gandhaṃ rūpaṃ veṣaṃ tathā vapuḥ adyaiva garbhaṃ kausalyā viśiṣṭaṃ paratipadyatāma [va] samāgamanama ākāṅkṣanna iti sò 'natarhitò muniḥ tatò 'bhigamya sā devī sanuṣāṃ rahasi saṃgatāma dharmyama arthasamāyuktama uvāca vacanaṃ hitama kausalye dharmatantraṃ yada baravīmi tavāṃ nibòdha me bharatānāṃ samucchedò vayaktaṃ madbhāgyasaṃkṣayāta vayathitāṃ māṃ ca saṃprekṣya pitṛvaṃśaṃ ca pīḍitama bhīṣmò buddhima adāna me 'tara dharmasya ca vivṛddhaye sā ca buddhisa tavādhīnā putri jañātaṃ mayeti ha naṣṭaṃ ca bhārataṃ vaṃśaṃ punara eva samuddhara putraṃ janaya suśròṇi devarājasamaprabhama sa hi rājyadhuraṃ gurvīma udvakṣyati kulasya naḥ sā dharmatò 'nunīyaināṃ kathaṃ cida dharmacāriṇīma bhòjayāma āsa viprāṃśa ca devarṣīna atithīṃsa tathā [va] tataḥ satyavatī kāle vadhūṃ sanātāma ṛtau tadā saṃveśayantī śayane śanakaira vākyama abravīta kausalye devarasa te 'sati sò 'daya tavānupravekṣyati apramattā paratīkṣainaṃ niśīthe āgamiṣyati śavaśrvāsa tada vacanaśrutvā śayānā śayane śubhe sācintayata tadā bhīṣmama anyāṃśa ca kurupuṃgavāna tatò 'mabikāyāṃ parathamaṃ niyuktaḥ satyavāga ṛṣiḥ dīpyamāneṣu dīpeṣu śayanaṃ paraviveśa ha tasya kṛṣṇasya kapilā jaṭā dīpte ca lòcane babhrūṇi caiva śamaśrūṇi dṛṣṭvā devī nayamīlayata saṃbabhūva tayā rātrau mātuḥ pariyacikīrṣayā bhayāta kāśisutā taṃ tu nāśaknòda abhivīkṣituma tatò niṣkrāntama āsādya mātāputrama athābravīta apya asyāṃ guṇavāna putra rājaputrò bhaviṣyati niśamya tada vacò mātura vayāsaḥ paramabuddhimāna paròvācātīndriya jañānò vidhinā saṃpracòditaḥ nāgāyuga samaprāṇò vidvāna rājarṣisattamaḥ mahābhāgò mahāvīryò mahābuddhira bhaviṣyati tasya cāpi śataṃ putrā bhaviṣyanti mahābalāḥ kiṃ tu mātuḥ sa vaiguṇyāda andha eva bhaviṣyati tasya tada vacanaṃ śarutvā mātāputrama athābravīta nāndhaḥ kurūṇāṃ nṛpatira anurūpasa tapòdhana jañātivaṃśasya gòptāraṃ pitṝṇāṃ vaṃśavardhanama davitīyaṃ kuruvaṃśasya rājānaṃ dātuma arhasi sa tatheti paratijñāya niścakrāma mahātapāḥ sāpi kālena kausalyā suṣuve 'nadhaṃ tama ātmajama punara eva tu sā devī paribhāṣya sanuṣāṃ tataḥ ṛṣima āvāhayata satyā yathāpūrvama aninditā tatasa tenaiva vidhinā maharṣisa tāma apadyata ambālikāma athābhyāgāda ṛṣiṃ dṛṣṭvā ca sāpi tama viṣaṇṇā pāṇḍusaṃkāśā samapadyata bhārata tāṃ bhītāṃ pāṇḍusaṃkāśāṃ viṣaṇṇāṃ parekṣya pārthiva vayāsaḥ satyavatī putra idaṃ vacanama abravīta yasmāta pāṇḍutvama āpannā virūpaṃ parekṣya māma api tasmāda eṣa sutasa tubhyaṃ pāṇḍura eva bhaviṣyati nāma cāsya tada eveha bhaviṣyati śubhānane itya uktvā sa nirākrāmada bhagavāna ṛṣisattamaḥ tatò niṣkrāntama ālòkya satyā putrama abhāṣata śaśaṃsa sa punara mātre tasya bālasya pāṇḍutāma taṃ mātā punara evānyama ekaṃ putrama ayācata tatheti ca maharṣisa tāṃ mātaraṃ paratyabhāṣata tataḥ kumāraṃ sā devī parāptakālama ajījanata pāṇḍuṃ lakṣaṇasaṃpannaṃ dīpyamānama iva śariyā tasya putrā maheṣvāsā jajñire pañca pāṇḍavāḥ ṛtukāle tatò jayeṣṭhāṃ vadhūṃ tasmai nayayòjayata sā tu rūpaṃ ca gandhaṃ ca maharṣeḥ paravicintya tama nākaròda vacanaṃ devyā bhayāta surasutòpamā tataḥ savaira bhūṣaṇaira dāsīṃ bhūṣayitvāpsara upamāma pareṣayāma āsa kṛṣṇāya tataḥ kāśipateḥ sutā dāsī ṛṣima anuprāptaṃ paratyudgamyābhivādya ca saṃviveśābhyanujñātā satkṛtyòpacacāra ha kāmòpabhògena tu sa tasyāṃ tuṣṭima agāda ṛṣiḥ tayā sahòṣitò rātriṃ maharṣiḥ parīyamāṇayā uttiṣṭhanna abravīda enāma abhujiṣyā bhaviṣyasi ayaṃ ca te śubhe garbhaḥ śarīmāna udarama āgataḥ dharmātmā bhavitā lòke sarvabuddhimatāṃ varaḥ sa jajñe vidurò nāma kṛṣṇadvaipāyanātmajaḥ dhṛtarāṣṭrasya ca bharātā pāṇḍòśa cāmitabuddhimāna dharmò vidura rūpeṇa śāpāta tasya mahātmanaḥ māṇḍavyasyārtha tattvajñaḥ kāmakròdhavivarjitaḥ sa dharmasyānṛṇò bhūtvā punara mātrā sametya ca tasyai garbhaṃ samāvedya tatraivāntaradhīyata evaṃ vicitravīryasya kaṣetre davaipāyanāda api jajñire devagarbhābhāḥ kuruvaṃśavivardhanāḥ [ja] kiṃ kṛtaṃ karma dharmeṇa yene śāpama upeyivāna kasya śāpāca ca barahmarṣe śūdrayònāva ajāyata [va] babhūva barāhmaṇaḥ kaśa cina māṇḍavya iti viśrutaḥ dhṛtimāna sarvadharmajñaḥ satye tapasi ca sathitaḥ sa āśramapadadvāri vṛkṣamūle mahātapāḥ ūrdhvabāhura mahāyògī tasthau mauna varatānvitaḥ tasya kālena mahatā tasmiṃsa tapasi tiṣṭhataḥ tama āśramapadaṃ parāptā dasyavò lòptra hāriṇaḥ anusāryamāṇā bahubhī rakṣibhira bharatarṣabha te tasyāvasathe lòptraṃ nidadhuḥ kurusattama nidhāya ca bhayāla līnāsa tatraivānvāgate bale teṣu līneṣva athò śīghraṃ tatasa tada rakṣiṇāṃ balama ājagāma tatò 'paśyaṃsa tama ṛṣiṃ taskarānugāḥ tama apṛcchaṃsa tatò rājaṃsa tathā vṛttaṃ tapòdhanama katareṇa pathā yātā dasyavò davijasattama tena gacchāmahe barahmana pathā śīghrataraṃ vayama tathā tu rakṣiṇāṃ teṣāṃ baruvatāṃ sa tapòdhanaḥ na kiṃ cida vacanaṃ rājanna avadata sādhva asādhu vā tatasa te rājapuruṣā vicinvānāsa tadāśramama dadṛśusa tatra saṃlīnāṃsa tāṃśa còrāna daravyama eva ca tataḥ śaṅkā samabhavada rakṣiṇāṃ taṃ muniṃ parati saṃyamyainaṃ tatò rājñe dasyūṃśa caiva nayavedayana taṃ rājā saha taiśa còraira anvaśāda vadhyatāma iti sa vadhya ghātaira ajñātaḥ śūle paròtò mahātapāḥ tatasa te śūlama āròpya taṃ muniṃ rakṣiṇasa tadā paratijagmura mahīpālaṃ dhanānya ādāya tānya atha śūlasthaḥ sa tu dharmātmā kālena mahatā tataḥ nirāhārò 'pi viprarṣira maraṇaṃ nābhyupāgamata dhārayāma āsa ca parāṇāna ṛṣīṃśa ca samupānayata śūlāgre tapyamānena tapasa tena mahātmanā saṃtāpaṃ paramaṃ jagmura munayò 'tha paraṃtapa te rātrau śakunā bhūtvā saṃnyavartanta sarvataḥ darśayantò yathāśakti tama apṛcchana davijòttamama śaròtuma icchāmahe barahmana kiṃ pāpaṃ kṛtavāna asi tataḥ sa muniśārdūlasa tāna uvāca tapòdhanāna dòṣataḥ kaṃ gamiṣyāmi na hi me 'nayò 'parādhyati rājā ca tama ṛṣiṃ śarutvā niṣkramya saha mantribhiḥ parasādayāma āsa tadā śūlasthama ṛṣisattamama yana mayāpakṛtaṃ mòhāda ajñānāda ṛṣisattama parasādaye tavāṃ tatrāhaṃ na me tavaṃ karòddhuma arhasi evama uktasa tatò rājñā parasādama akaròna muniḥ kṛtaprasādò rājā taṃ tataḥ samavatārayata avatārya ca śūlāgrāta taca chūlaṃ niścakarṣa ha aśaknuvaṃśa ca niṣkraṣṭuṃ śūlaṃ mūle sa cicchide sa tathāntara gatenaiva śūlena vayacarana muniḥ sa tena tapasā lòkāna vijigye durlabhāna paraiḥ aṇī māṇḍavya iti ca tatò lòkeṣu kathyate sa gatvā sadanaṃ viprò dharmasya paramārthavita āsanasthaṃ tatò dharmaṃ dṛṣṭvòpālabhata parabhuḥ kiṃ nu tada duṣkṛtaṃ karma mayā kṛtama ajānatā yasyeyaṃ phalanirvṛttira īdṛśya āsāditā mayā śīghrama ācakṣva me tattvaṃ paśya me tapasò balama [dharma] pataṃgakānāṃ puccheṣu tavayeṣīkā paraveśitā karmaṇasa tasya te parāptaṃ phalama etata tapòdhana [āṇa] alpe 'parādhe vipulò mama daṇḍasa tavayā kṛtaḥ śūdrayònāva atò dharmamānuṣaḥ saṃbhaviṣyasi maryādāṃ sathāpayāmya adya lòke dharmaphalòdayāma ācaturdaśamāda varṣāna na bhaviṣyati pātakama pareṇa kurvatāma evaṃ dòṣa eva bhaviṣyati [va] etena tava aparādhena śāpāta tasya mahātmanaḥ dharmò vidura rūpeṇa śūdrayònāva ajāyata dharme cārthe ca kuśalò lòbhakròdhavivarjitaḥ dīrghadarśī śama paraḥ kurūṇāṃ ca hite rataḥ [va] teṣu tariṣu kumāreṣu jāteṣu kurujāṅgalama kuravò 'tha kurukṣetraṃ tarayama etada avardhata ūrdhvasasyābhavada bhūmiḥ sasyāni phalavanti ca yathartu varṣī parjanyò bahupuṣpaphalā darumāḥ vāhanāni parahṛṣṭāni muditā mṛgapakṣiṇaḥ gandhavanti ca mālyāni rasavanti phalāni ca vaṇigbhiśa cāvakīryanta nagarāṇya atha śilpibhiḥ śūrāśa ca kṛtavidyāśa ca santaśa ca sukhinò 'bhavana nābhavana dasyavaḥ ke cina nādharmarucayò janāḥ paradeśeṣva api rāṣṭrāṇāṃ kṛtaṃ yugama avartata dānakriyā dharmaśīlā yajñavrataparāyaṇāḥ anyònyaprītisaṃyuktā vayavardhanta parajāsa tadā mānakròdhavihīnāśa ca janā lòbhavivarjitāḥ anyònyama abhyavardhanta dharmòttarama avartata tana mahòdadhivata pūrṇaṃ nagaraṃ vai vayaròcata davāratòraṇa niryūhaira yuktama abhracayòpamaiḥ parāsādaśatasaṃbādhaṃ mahendra purasaṃnibhama nadīṣu vanakhaṇḍeṣu vāpī palvala sānuṣu kānaneṣu ca ramyeṣu vijahrura muditā janāḥ uttaraiḥ kurubhira sārdhaṃ dakṣiṇāḥ kuravasa tadā vispardhamānā vayacaraṃsa tathā siddharṣicāraṇaiḥ nābhavata kṛpaṇaḥ kaśa cina nābhavana vidhavāḥ satriyaḥ tasmiña janapade ramye bahavaḥ kurubhiḥ kṛtāḥ kūpārāma sabhā vāpyò barāhmaṇāvasathāsa tathā bhīṣmeṇa śāstratò rājana sarvataḥ parirakṣite babhūva ramaṇīyaśa ca caityayūpa śatāṅkitaḥ sa deśaḥ pararāṣṭrāṇi paratigṛhyābhivardhitaḥ bhīṣmeṇa vihitaṃ rāṣṭre dharmacakrama avartata kariyamāṇeṣu kṛtyeṣu kumārāṇāṃ mahātmanāma paurajānapadāḥ sarve babhūvuḥ satatòtsavāḥ gṛheṣu kurumukhyānāṃ paurāṇāṃ ca narādhipa dīyatāṃ bhujyatāṃ ceti vācò 'śarūyanta sarvaśaḥ dhṛtarāṣṭraśa ca pāṇḍuśa ca viduraśa ca mahāmatiḥ janmaprabhṛti bhīṣmeṇa putravata paripālitāḥ saṃskāraiḥ saṃskṛtāsa te tu varatādhyayana saṃyutāḥ śaramavyāyāma kuśalāḥ samapadyanta yauvanama dhanurvede 'śavapṛṣṭhe ca gadāyuddhe 'si carmaṇi tathaiva gajaśikṣāyāṃ nītiśāstre ca pāragāḥ itihāsa purāṇeṣu nānā śikṣāsu cābhibhò vedavedāṅgatattvajñāḥ sarvatra kṛtaniśramāḥ pāṇḍura dhanuṣi vikrāntò narebhyò 'bhayadhikò 'bhavata atya anyāna balavāna āsīda dhṛtarāṣṭrò mahīpatiḥ tariṣu lòkeṣu na tava āsīta kaśa cida vidura saṃmitaḥ dharmanityasa tatò rājana dharme ca paramaṃ gataḥ paranaṣṭaṃ śaṃtanòra vaṃśaṃ samīkṣya punara uddhṛtama tatò nirvacanaṃ lòke sarvarāṣṭreṣva avartata vīrasūnāṃ kāśisute deśānāṃ kurujāṅgalama sarvadharmavidāṃ bhīṣmaḥ purāṇāṃ gajasāhvayama dhṛtarāṣṭrasa tava acakṣuṣṭvāda rājyaṃ na paratyapadyata karaṇatvāca ca viduraḥ pāṇḍura āsīna mahīpatiḥ [bhasa] guṇaiḥ samuditaṃ samyaga idaṃ naḥ parathitaṃ kulama atya anyāna pṛthivīpālāna pṛthivyāma adhirājyabhāka rakṣitaṃ rājabhiḥ pūrvaira dharmavidbhira mahātmabhiḥ nòtsādama agamaca cedaṃ kadā cida iha naḥ kulama mayā ca satyavatyā ca kṛṣṇena ca mahātmanā samavasthāpitaṃ bhūyò yuṣmāsu kulatantuṣu vardhate tada idaṃ putra kulaṃ sāgaravada yathā tathā mayā vidhātavyaṃ tavayā caiva viśeṣataḥ śarūyate yādavī kanyā anurūpā kulasya naḥ subalasyātmajā caiva tathā madreśvarasya ca kulīnā rūpavatyaśa ca nāthavatyaśa ca sarvaśaḥ ucitāśa caiva saṃbandhe te 'samākaṃ kaṣatriyarṣabhāḥ manye varayitavyāsa tā itya ahaṃ dhīmatāṃ vara saṃtānārthaṃ kulasyāsya yada vā vidura manyase [va] bhavāna pitā bhavāna mātā bhavāna naḥ paramò guruḥ tasmāta savayaṃ kulasyāsya vicārya kuru yada dhitama [va] atha śuśrāva viprebhyò gāndhārīṃ subalātmajāma ārādhya varadaṃ devaṃ bhaga netraharaṃ harama gāndhārī kila putrāṇāṃ śataṃ lebhe varaṃ śubhā iti śarutvā ca tattvena bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ tatò gāndhārarājasya pareṣayāma āsa bhārata acakṣura iti tatrāsīta subalasya vicāraṇā kulaṃ khayātiṃ ca vṛttaṃ ca buddhyā tu parasamīkṣya saḥ dadau tāṃ dhṛtarāṣṭrāya gāndhārīṃ dharmacāriṇīma gāndhārī tava api śuśrāva dhṛtarāṣṭrama acakṣuṣama ātmānaṃ ditsitaṃ cāsmai pitrā mātrā ca bhārata tataḥ sā paṭṭama ādāya kṛtvā bahuguṇaṃ śubhā babandha netre save rājana pativrataparāyaṇā nātyaśnīyāṃ patima ahama itya evaṃ kṛtaniścayā tatò gāndhārarājasya putraḥ śakunira abhyayāta savasāraṃ parayā lakṣmyā yuktāma ādāya kauravāna dattvā sa bhaginīṃ vīrò yathārhaṃ ca paricchadama punara āyāta savanagaraṃ bhīṣmeṇa paratipūjitaḥ gāndhārya api varāròhā śīlācāra viceṣṭitaiḥ tuṣṭiṃ kurūṇāṃ sarveṣāṃ janayāma āsa bhārata vṛttenārādhya tāna sarvāna pativrataparāyaṇā vācāpi puruṣāna anyāna suvratā nānvakīrtayata [va] śūrò nāma yaduśreṣṭhò vasudeva pitābhavata tasya kanyā pṛthā nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi paitṛṣvaseyāya sa tāma anapatyāya vīryavāna agryama agre paratijñāya savasyāpatyasya vīryavāna agrajāteti tāṃ kanyāma agryānugraha kāṅkṣiṇe paradadau kuntibhòjāya sakhā sakhye mahātmane sā niyuktā pitura gehe devatātithipūjane ugraṃ paryacarada ghòraṃ barāhmaṇaṃ saṃśitavratama nigūḍha niścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥ tama ugraṃ saṃśitātmānaṃ sarvayatnaira atòṣayata tasyai sa paradadau mantrama āpada dharmānvavekṣayā abhicārābhisaṃyuktama abravīca caiva tāṃ muniḥ yaṃ yaṃ devaṃ tavama etena mantreṇāvāhayiṣyasi tasya tasya parasādena putrasa tava bhaviṣyati tathòktā sā tu vipreṇa tena kautūhalāta tadā kanyā satī devama arkama ājuhāva yaśasvinī sā dadarśa tama āyāntaṃ bhāskaraṃ lòkabhāvanama vismitā cānavadyāṅgī dṛṣṭvā tana mahada adbhutama parakāśakarmā tapanasa tasyāṃ garbhaṃ dadhau tataḥ ajījanata tatò vīraṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varama āmuktakavacaḥ śarīmāna devagarbhaḥ śariyāvṛtaḥ sahajaṃ kavacaṃ bibhrata kuṇḍalòddyòtitānanaḥ ajāyata sutaḥ karṇaḥ sarvalòkeṣu viśrutaḥ parādāca ca tasyāḥ kanyātvaṃ punaḥ sa paramadyutiḥ dattvā ca dadatāṃ śareṣṭhò divama ācakrame tataḥ gūhamānāpacāraṃ taṃ bandhupakṣa bhayāta tadā utsasarja jale kuntī taṃ kumāraṃ salakṣaṇama tama utsṛṣṭaṃ tadā garbhaṃ rādhā bhartā mahāyaśāḥ putratve kalpayāma āsa sabhāryaḥ sūtanandanaḥ nāmadheyaṃ ca cakrāte tasya bālasya tāva ubhau vasunā saha jātò 'yaṃ vasu ṣeṇò bhavatva iti sa vardhāmānò balavāna sarvāstreṣūdyatò 'bhavata ā pṛṣṭhatāpāda ādityama upatasthe sa vīryavāna yasmina kāle japanna āste sa vīraḥ satyasaṃgaraḥ nādeyaṃ barāhmaṇeṣva āsīta tasmina kāle mahātmanaḥ tama indrò barāhmaṇò bhūtvā bhikṣārthaṃ bhūtabhāvanaḥ kuṇḍale parārthayāma āsa kavacaṃ ca mahādyutiḥ utkṛtya vimanāḥ savāṅgāta kavacaṃ rudhirasravama karṇasa tu kuṇḍale chittvā parāyacchata sa kṛtāñjaliḥ śaktiṃ tasmai dadau śakrò vismitò vākyama abravīta devāsuramanuṣyāṇāṃ gandharvòragarakṣasāma yasmai kaṣepsyasi ruṣṭaḥ sana sò 'nayā na bhaviṣyati purā nāma tu tasyāsīda vasu ṣeṇa iti śarutama tatò vaikartanaḥ karṇaḥ karmaṇā tena sò 'bhavata [va] rūpasattvaguṇòpetā dharmārāmā mahāvratā duhitā kuntibhòjasya kṛte pitrā savayaṃvare siṃhadaṃṣṭraṃ gajaskandhama ṛṣabhākṣaṃ mahābalama bhūmipāla sahasrāṇāṃ madhye pāṇḍuma avindata sa tayā kuntibhòjasya duhitrā kurunandanaḥ yuyuje 'mitasaubhāgyaḥ paulòmyā maghavāna iva yātvā devavratenāpi madrāṇāṃ puṭabhedanama viśrutā tariṣu lòkeṣu mādrī madrapateḥ sutā sarvarājasu vikhyātā rūpeṇāsadṛśī bhuvi pāṇḍòra arthe parikrītā dhanena mahatā tadā vivāhaṃ kārayāma āsa bhīṣmaḥ pāṇḍòra mahātmanaḥ siṃhòraskaṃ gajaskandhama ṛṣabhākṣaṃ manasvinama pāṇḍuṃ dṛṣṭvā naravyāghraṃ vayasmayanta narā bhuvi kṛtòdvāhasa tataḥ pāṇḍura balòtsāha samanvitaḥ jigīṣamāṇò vasudhāṃ yayau śatrūna anekaśaḥ pūrvama āgaskṛtò gatvā daśārṇāḥ samare jitāḥ pāṇḍunā narasiṃhena kauravāṇāṃ yaśòbhṛtā tataḥ senāma upādāya pāṇḍura nānāvidha dhavajāma parabhūtahastyaśvarathāṃ padātigaṇasaṃkulāma āgaskṛta sarvavīrāṇāṃ vairī sarvamahībhṛtāma gòptā magadha rāṣṭrasya dārvò rājagṛhe hataḥ tataḥ kòśaṃ samādāya vāhanāni balāni ca pāṇḍunā mithilāṃ gatvā videhāḥ samare jitāḥ tathā kāśiṣu suhmeṣu puṇḍreṣu bharatarṣabha savabāhubalavīryeṇa kurūṇāma akaròda yaśaḥ taṃ śaraughamahājvālama astrārciṣama ariṃdamama pāṇḍupāvakama āsādya vayadahyanta narādhipāḥ te sasenāḥ sasenena vidhvaṃsitabalā nṛpāḥ pāṇḍunā vaśagāḥ kṛtvā karakarmasu yòjitāḥ tena te nirjitāḥ sarve pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ tama ekaṃ menire śūraṃ deveṣva iva puraṃdarama taṃ kṛtāñjalayaḥ sarve paraṇatā vasudhādhipāḥ upājagmura dhanaṃ gṛhya ratnāni vividhāni ca maṇimuktā paravālaṃ ca suvarṇaṃ rajataṃ tathā gòratnānya aśvaratnāni ratharatnāni kuñjarāna kharòṣṭramahiṣāṃśa caiva yaca ca kiṃ cida ajāvikama tata sarvaṃ paratijagrāha rājā nāgapurādhipaḥ tada ādāya yayau pāṇḍuḥ punara muditavāhanaḥ harṣayiṣyana savarāṣṭrāṇi puraṃ ca gajasāhvayama śaṃtanò rājasiṃhasya bharatasya ca dhīmataḥ paranaṣṭaḥ kīrtijaḥ śabdaḥ pāṇḍunā punara uddhṛtaḥ ye purā kuru rāṣṭrāṇi jahruḥ kuru dhanāni ca te nāgapurasiṃhena pāṇḍunā karadāḥ kṛtāḥ itya abhāṣanta rājānò rājāmātyāśa ca saṃgatāḥ paratītamanasò hṛṣṭāḥ paurajānapadaiḥ saha paratyudyayusa taṃ saṃprāptaṃ sarve bhīṣma purògamāḥ te nadūrama ivādhvānaṃ gatvā nāgapurālayāḥ āvṛtaṃ dadṛśura lòkaṃ hṛṣṭā bahuvidhaira janaiḥ nānā yānasamānītai ratnaira uccāvacaisa tathā hastyaśvaratharatnaiśa ca gòbhira uṣṭraira athāvikaiḥ nāntaṃ dadṛśura āsādya bhīṣmeṇa saha kauravāḥ sò 'bhivādya pituḥ pādau kausalyānandavardhanaḥ yathārhaṃ mānayāma āsa paurajānapadāna api paramṛdya pararāṣṭrāṇi kṛtārthaṃ punarāgatama putrama āsādya bhīṣmasa tu harṣāda aśrūṇya avartayata sa tūryaśatasaṃghānāṃ bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ harṣayana sarvaśaḥ paurāna viveśa gajasāhvayama [vai] dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaḥ savabāhuvijitaṃ dhanama bhīṣmāya satyavatyai ca mātre còpajahāra saḥ vidurāya ca vai pāṇḍuḥ pareṣayāma āsa tada dhanama suhṛdaśa cāpi dharmātmā dhanena samatarpayata tataḥ satyavatīṃ bhīṣmaḥ kausalyāṃ ca yaśasvinīma śubhaiḥ pāṇḍujitai ratnaisa tòṣayāma āsa bhārata nananda mātā kausalyā tama apratimatejasama jayantama iva paulòmī pariṣvajya nararṣabhama tasya vīrasya vikrāntaiḥ sahasraśatadakṣiṇaiḥ aśvamedha śataira īje dhṛtarāṣṭrò mahāmakhaiḥ saṃprayuktaśa ca kuntyā ca mādryā ca bharatarṣabha jitatandrīsa tadā pāṇḍura babhūva vanagòcaraḥ hitvā parāsādanilayaṃ śubhāni śayanāni ca araṇyanityaḥ satataṃ babhūva mṛgayā paraḥ sa carana dakṣiṇaṃ pārśvaṃ ramyaṃ himavatò gireḥ uvāsa giripṛṣṭheṣu mahāśālavaneṣu ca rarāja kuntyā mādryā ca pāṇḍuḥ saha vane vasana kareṇvòra iva madhyasthaḥ śarīmāna pauraṃdarò gajaḥ bhārataṃ saha bhāryābhyāṃ bāṇakhaḍgadhanurdharama vicitrakavacaṃ vīraṃ paramāstra vidaṃ nṛpama devò 'yama itya amanyanta carantaṃ vanavāsinaḥ tasya kāmāṃśa ca bhògāṃśa ca narā nityama atandritāḥ upajahrura vanānteṣu dhṛtarāṣṭreṇa còditāḥ atha pāraśavīṃ kanyāṃ devalasya mahīpateḥ rūpayauvana saṃpannāṃ sa śuśrāvāpagā sutaḥ tatasa tu varayitvā tāma ānāyya puruṣarṣabhaḥ vivāhaṃ kārayāma āsa vidurasya mahāmateḥ tasyāṃ còtpādayāma āsa viduraḥ kurunandanaḥ putrāna vinayasaṃpannāna ātmanaḥ sadṛśāna guṇaiḥ [vai] tataḥ putraśataṃ jajñe gāndhāryāṃ janamejaya dhṛtarāṣṭrasya vaiśyāyāma ekaśa cāpi śatāta paraḥ pāṇḍòḥ kuntyāṃ ca mādryāṃ ca pañca putrā mahārathāḥ devebhyaḥ samapadyanta saṃtānāya kulasya vai [ja] kathaṃ putraśataṃ jajñe gāndhāryāṃ davijasattama kiyatā caiva kālena teṣāma āyuśa ca kiṃ parama kathaṃ caikaḥ sa vaiśyāyāṃ dhṛtarāṣṭra sutò 'bhavata kathaṃ ca sadṛśīṃ bhāryāṃ gāndhārīṃ dharmacāriṇīma ānukūlye vartamānāṃ dhṛtarāṣṭrò 'tayavartata kathaṃ ca śaptasya sataḥ pāṇḍòsa tena mahātmanā samutpannā daivatebhyaḥ pañca putrā mahārathāḥ etada vidvana yathāvṛtthaṃ vistareṇa tapòdhana kathayasva na me tṛptiḥ kathyamāneṣu bandhuṣu [va] kaṣuca charamābhipariglānaṃ davaipāyanama upasthitama tòṣayāma āsa gāndhārī vayāsasa tasyai varaṃ dadau sā vavre sadṛśaṃ bhartuḥ putrāṇāṃ śatama ātmanaḥ tataḥ kālena sā garbhaṃ dhṛtarāṣṭrāda athāgrahīta saṃvatsaradvayaṃ taṃ tu gāndhārī garbhama āhitama aprajā dhārayāma āsa tatasa tāṃ duḥkhama āviśata śarutvā kuntīsutaṃ jātaṃ bālārkasamatejasama udarasyātmanaḥ sathairyama upalabhyānvacintayata ajñātaṃ dhṛtarāṣṭrasya yatnena mahatā tataḥ sòdaraṃ pātayāma āsa gāndhārī duḥkhamūrcchitā tatò jajñe māṃsapeśī lòhāṣṭhīleva saṃhatā davivarṣasaṃbhṛtāṃ kukṣau tāma utsraṣṭuṃ paracakrame atha davaipāyanò jañātvā tavaritaḥ samupāgamata tāṃ sa māṃsamayīṃ peśīṃ dadarśa japatāṃ varaḥ tatò 'baravīta saubaleyīṃ kima idaṃ te cikīrṣitama sā cātmanò mataṃ satyaṃ śaśaṃsa paramarṣaye jayeṣṭhaṃ kuntīsutaṃ jātaṃ śarutvā ravisamaprabhama duḥkhena parameṇedama udaraṃ pātitaṃ mayā śataṃ ca kila putrāṇāṃ vitīrṇaṃ me tavayā purā iyaṃ ca me māṃsapeśī jātā putraśatāya vai [vaya] evama etata saubaleyi naitaja jātva anyathā bhaveta vitathaṃ nòktapūrvaṃ me savaireṣva api kutò 'nayathā ghṛtapūrṇaṃ kuṇḍa śataṃ kaṣiprama eva vidhīyatāma śītābhira adbhira aṣṭhīlāma imāṃ ca pariṣiñcata [va] sā sicyamānā aṣṭhīlā abhavaca chatadhā tadā aṅguṣṭha parva mātrāṇāṃ garbhāṇāṃ pṛthaga eva tu ekādhika śataṃ pūrṇaṃ yathāyògaṃ viśāṃ pate māṃsapeśyāsa tadā rājana karamaśaḥ kālaparyayāta tatasa tāṃsa teṣu kuṇḍeṣu garbhāna avadadhe tadā savanugupteṣu deśeṣu rakṣāṃ ca vayadadhāta tataḥ śaśāsa caiva bhagavāna kālenaitāvatā punaḥ vighaṭṭanīyānya etāni kuṇḍānīti sama saubalīma itya uktvā bhagavāna vayāsasa tathā paratividhāya ca jagāma tapase dhīmāna himavantaṃ śilòccayama jajñe karameṇa caitena teṣāṃ duryòdhanò nṛpaḥ janmatasa tu paramāṇena jayeṣṭhò rājā yudhiṣṭhiraḥ jātamātre sute tasmina dhṛtarāṣṭrò 'baravīda idama samānīya bahūna viprāna bhīṣmaṃ vidurama eva ca yudhiṣṭhirò rājaputrò jayeṣṭhò naḥ kulavardhanaḥ parāptaḥ savaguṇatò rājyaṃ na tasmina vācyama asti naḥ ayaṃ tava anantarasa tasmāda api rājā bhaviṣyati etada dhi barūta me satyaṃ yada atra bhavitā dharuvama vākyasyaitasya nidhane dikṣu sarvāsu bhārata karavyādāḥ parāṇadana ghòrāḥ śivāśa cāśiva śaṃsinaḥ lakṣayitvā nimittāni tāni ghòrāṇi sarvaśaḥ te 'baruvana barāhmaṇā rājana viduraśa ca mahāmatiḥ vayaktaṃ kulānta karaṇò bhavitaiṣa sutasa tava tasya śāntiḥ parityāge puṣṭyā tava apanayò mahāna śatama ekònama apya astu putrāṇāṃ te mahīpate ekena kuru vai kaṣemaṃ lòkasya ca kulasya ca tayajeda ekaṃ kulasyārthe garāmasyārthe kulaṃ tayajeta garāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tayajeta sa tathā vidureṇòktasa taiśa ca sarvaira davijòttamaiḥ na cakāra tathā rājā putrasneha samanvitaḥ tataḥ putraśataṃ sarvaṃ dhṛtarāṣṭrasya pārthiva māsamātreṇa saṃjajñe kanyā caikā śatādhikā gāndhāryāṃ kaliśyamānāyāma udareṇa vivardhatā dhṛtarāṣṭraṃ mahābāhuṃ vaiśyā paryacarata kila tasmina saṃvatsare rājana dhṛtarāṣṭrāna mahāyaśāḥ jajñe dhīmāṃsa tatasa tasyāṃ yuyutsuḥ karaṇò nṛpa evaṃ putraśataṃ jajñe dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ mahārathānāṃ vīrāṇāṃ kanyā caikātha duḥśalā [ja] jayeṣṭhānujyeṣṭhatāṃ teṣāṃ nāmadheyāni cābhibhò dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāma ānupūrvyeṇa kīrtaya [va] duryòdhanò yuyutsuśa ca rājana duḥśāsanasa tathā duḥsahò duḥśalaśa caiva jalasaṃdhaḥ samaḥ sahaḥ vindānuvindau durdharṣaḥ subāhura duṣpradharṣaṇaḥ durmarṣaṇò durmukhaśa ca duṣkarṇaḥ karṇa eva ca viviṃśatira vikarṇaśa ca jalasaṃdhaḥ sulòcanaḥ citròpacitrau citrākṣaśa cāru citraḥ śarāsanaḥ durmadò duṣpragāhaśa ca vivitsura vikaṭaḥ samaḥ ūrṇu nābhaḥ sunābhaśa ca tathā nandòpanandakau senāpatiḥ suṣeṇaśa ca kuṇḍòdara mahòdarau citrabāṇaśa citravarmā suvarmā durvimòcanaḥ ayò bāhura mahābāhuśa citrāṅgaśa citrakuṇḍalaḥ bhīmavegò bhīmabalò balākī balavardhanaḥ ugrāyudhò bhīmakarmā kanakāyura dṛḍhāyudhaḥ dṛḍhavarmā dṛḍhakṣatraḥ sòmakīrtira anūdaraḥ dṛḍhasaṃdhò jarāsaṃdhaḥ satyasaṃdhaḥ sadaḥ suvāka ugraśravā aśvasenaḥ senānīra duṣparājayaḥ aparājitaḥ paṇḍitakò viśālākṣò durāvaraḥ dṛḍhahastaḥ suhastaśa ca vātavegasuvarcasau ādityaketura bahva āśīnāgadantògra yāyinau kavacī niṣaṅgī pāśī ca daṇḍadhārò dhanura garahaḥ ugrò bhīma rathò vīrò vīrabāhura alòlupaḥ abhayò raudrakarmā ca tathā dṛḍharathasa tarayaḥ anādhṛṣyaḥ kuṇḍa bhedī virāvī dīrghalòcanaḥ dīrghabāhura mahābāhura vayūḍhòrura kanakadhvajaḥ kuṇḍāśī virajāśa caiva duḥśalā ca śatādhikā etada ekaśataṃ rājana kanyā caikā parakīrtitā nāmadheyānupūrvyeṇa viddhi janma karamaṃ nṛpa sarve tava atirathāḥ śūrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ sarve vedavidaśa caiva rājaśāstreṣu kòvidāḥ sarve saṃsargavidyāsu vidyābhijana śòbhinaḥ sarveṣāma anurūpāśa ca kṛtā dārā mahīpate dhṛtarāṣṭreṇa samaye samīkṣya vidhivata tadā duḥśalāṃ samaye rājā sindhurājāya bhārata jayadrathāya paradadau saubalānumate tadā [ja] kathitò dhārtarāṣṭrāṇāma ārṣaḥ saṃbhava uttamaḥ amānuṣò mānuṣāṇāṃ bhavatā barahma vittama nāmadheyāni cāpya eṣāṃ kathyamānāni bhāgaśaḥ tavattaḥ śarutāni me barahmana pāṇḍavānāṃ tu kīrtaya te hi sarve mahātmānò devarājaparākramāḥ tavayaivāṃśāvataraṇe deva bhāgāḥ parakīrtitāḥ tasmāda icchāmya ahaṃ śaròtuma atimānuṣa karmaṇāma teṣāma ājananaṃ sarvaṃ vaiśampāyana kīrtaya [va] rājā pāṇḍura mahāraṇye mṛgavyālaniṣevite vane maithuna kālasthaṃ dadarśa mṛgayūthapama tatasa tāṃ ca mṛgīṃ taṃ ca rukmapuṅkhaiḥ supatribhiḥ nirbibheda śaraisa tīkṣṇaiḥ pāṇḍuḥ pañcabhira āśugaiḥ sa ca rājana mahātejā ṛṣiputrasa tapòdhanaḥ bhāryayā saha tejasvī mṛgarūpeṇa saṃgataḥ saṃsaktasa tu tayā mṛgyā mānuṣīma īrayana girama kaṣaṇena patitò bhūmau vilalāpākulendriyaḥ [mṛga] kāmamanyuparītāpi buddhyaṅga rahitāpi ca varjayanti nṛśaṃsāni pāpeṣva abhiratā narāḥ na vidhiṃ garasate parajñā parajñāṃ tu garasate vidhiḥ vidhiparyāgatāna arthāna parajñā na paratipadyate śaśvada dharmātmanāṃ mukhye kule jātasya bhārata kāmalòbhābhibhūtasya kathaṃ te calitā matiḥ [pa] śatrūṇāṃ yā vadhe vṛttiḥ sā mṛgāṇāṃ vadhe samṛtā rājñāṃ mṛgana māṃ mòhāta tavaṃ garhayituma arhasi acchadmanāmāyayā ca mṛgāṇāṃ vadha iṣyate sa eva dharmò rājñāṃ tu tada vidvāna kiṃ nu garhase agastyaḥ satrama āsīnaśa cacāra mṛgayāma ṛṣiḥ āraṇyāna sarvadaivatyāna mṛgāna paròkṣya mahāvane paramāṇa dṛṣṭadharmeṇa kathama asmāna vigarhase agastyasyābhicāreṇa yuṣmākaṃ vai vapā hutā [mṛga] na ripūna vai samuddiśya vimuñcanti purā śarāna randhra eṣāṃ viśeṣeṇa vadhakālaḥ paraśasyate [pa] paramattama apramattaṃ vā vivṛtaṃ ghananti caujasā upāyaira iṣubhisa tīkṣṇaiḥ kasmāna mṛgavigarhase [ma] nāhaṃ ghanantaṃ mṛgāna rājana vigarhe ātmakāraṇāta maithunaṃ tu paratīkṣyaṃ me sayāta tavayehānṛśaṃsataḥ sarvabhūtahite kāle sarvabhūtepsite tathā kò hi vidvāna mṛgaṃ hanyāca carantaṃ maithunaṃ vane puruṣārtha phalaṃ kāntaṃ yata tavayā vitathaṃ kṛtama pauravāṇāma ṛṣīṇāṃ ca teṣāma akliṣṭakarmaṇāma vaṃśe jātasya kauravya nānurūpama idaṃ tava nṛśaṃsaṃ karma sumahata sarvalòkavigarhitama asvargyama ayaśasyaṃ ca adharmiṣṭhaṃ ca bhārata satrī bhògānāṃ viśeṣajñaḥ śāstradharmārthatattvavita nārhasa tavaṃ surasaṃkāśa kartuma asvargyama īdṛśama tavayā nṛśaṃsakartāraḥ pāpācārāśa ca mānavāḥ nigrāhyāḥ pārthivaśreṣṭha tarivargaparivarjitāḥ kiṃ kṛtaṃ te naraśreṣṭha nighnatò māma anāgasama muniṃ mūlaphalāhāraṃ mṛgaveṣa dharaṃ nṛpa vasamānama araṇyeṣu nityaṃ śama parāyaṇama tavayāhaṃ hiṃsitò yasmāta tasmāta tavāma apya asaṃśayama davayòra nṛśaṃsakartārama avaśaṃ kāmamòhitama jīvitāntakarò bhāva evama evāgamiṣyati ahaṃ hi kiṃdamò nāma tapasāpratimò muniḥ vayapatrapana manuṣyāṇāṃ mṛgyāṃ maithunama ācarama mṛgò bhūtvā mṛgaiḥ sārdhaṃ carāmi gahane vane na tu te barahmahatyeyaṃ bhaviṣyatya avijānataḥ mṛgarūpadharaṃ hatvā māma evaṃ kāmamòhitama asya tu tavaṃ phalaṃ mūḍha parāpsyasīdṛśama eva hi pariyayā saha saṃvāsaṃ parāpya kāmavimòhitaḥ tavama apya asyāma avasthāyāṃ paretalòkaṃ gamiṣyasi antakāle ca saṃvāsaṃ yayā gantāsi kanyayā paretarājavaśaṃ parāptaṃ sarvabhūtaduratyayama bhaktyā matimatāṃ śareṣṭha saiva tavāma anuyāsyati vartamānaḥ sukhe duḥkhaṃ yathāhaṃ parāptitasa tavayā tathā sukhaṃ tavāṃ saṃprāptaṃ duḥkhama abhyāgamiṣyati [va] evama uktvā suduḥkhārtò jīvitāta sa vayayujyata mṛgaḥ pāṇḍuśa ca śòkārtaḥ kaṣaṇena samapadyata [vai] taṃ vayatītama atikramya rājā savama iva bāndhavama sabhāryaḥ śòkaduḥkhārtaḥ paryadevayada āturaḥ [pāṇḍu] satāma api kule jātāḥ karmaṇā bata durgatima parāpnuvantya akṛtātmānaḥ kāmajālavimòhitāḥ śaśvada dharmātmanā jātò bāla eva pitā mama jīvitāntama anuprāptaḥ kāmātmaiveti naḥ śarutama tasya kāmātmanaḥ kaṣetre rājñaḥ saṃyata vāga ṛṣiḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ sākṣāda bhagavāna māma ajījanata tasyādya vayasane buddhiḥ saṃjāteyaṃ mamādhamā tayaktasya devaira anayāna mṛgayāyāṃ durātmanaḥ mòkṣama eva vayavasyāmi bandhò hi vayasanaṃ mahata suvṛttima anuvartiṣye tāma ahaṃ pitura avyayāma atīva tapasātmānaṃ yòjayiṣyāmya asaṃśayama tasmāda ekò 'hama ekāhama ekaikasmina vanaspatau carana bhaikṣaṃ munira muṇḍaśa cariṣyāmi mahīma imāma pāṃsunā samavacchannaḥ śūnyāgāra paratiśrayaḥ vṛkṣamūlaniketò vā tayaktasarvapriyāpriyaḥ na śòcana na parahṛṣyaṃśa ca tulyanindātmasaṃstutiḥ nirāśīra nirnamaskārò nirdvandvò niṣparigrahaḥ na cāpya avahasana kaṃ cina na kurvana bharukuṭīṃ kava cita parasannavadanò nityaṃ sarvabhūtahite rataḥ jaṅgamājaṅgamaṃ sarvama avihiṃsaṃśa caturvidhama savāsu parajāsva iva sadā samaḥ parāṇabhṛtāṃ parati ekakālaṃ carana bhaikṣaṃ kulāni dave ca pañca ca asaṃbhave vā bhaikṣasya caranna anaśanānya api alpama alpaṃ yathā bhòjyaṃ pūrvalābhena jātucita nityaṃ nāticara~la lābhe alābhe sapta pūrayana vāsyaikaṃ takṣatò bāhuṃ candanenaikama ukṣataḥ nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ paradhyāyanna ubhayòsa tayòḥ na jijīviṣuvata kiṃ cina na mumūrṣuvada ācarana maraṇaṃ jīvitaṃ caiva nābhinandana na ca daviṣana yāḥ kāśa cija jīvatā śakyāḥ kartuma abhyudaya kariyāḥ tāḥ sarvāḥ samatikramya nimeṣādiṣva avasthitaḥ tāsu sarvāsva avasthāsu tayaktasarvendriyakriyaḥ saṃparityakta dharmātmā sunirṇiktātma kalmaṣaḥ nirmuktaḥ sarvapāpebhyò vayatītaḥ sarvavāgurāḥ na vaśe kasya cita tiṣṭhana sadharmā mātariśvanaḥ etayā satataṃ vṛttyā caranna evaṃ parakārayā dehaṃ saṃdhārayiṣyāmi nirbhayaṃ mārgama āsthitaḥ nāhaṃ śavā carite mārge avīrya kṛpaṇòcite savadharmāta satatāpete rameyaṃ vīryavarjitaḥ satkṛtò 'saktṛtò vāpi yò 'nayāṃ kṛpaṇa cakṣuṣā upaiti vṛttiṃ kāmātmā sa śunāṃ vartate pathi [va] evama uktvā suduḥkhārtò niḥśvāsaparamò nṛpaḥ avekṣamāṇaḥ kuntīṃ ca mādrīṃ ca samabhāṣata kausalyā viduraḥ kaṣattā rājā ca saha bandhubhiḥ āryā satyavatī bhīṣmasa te ca rājapuròhitāḥ barāhmaṇāśa ca mahātmānaḥ sòmapāḥ saṃśitavratāḥ pauravṛddhāśa ca ye tatra nivasantya asmada āśrayāḥ parasādya sarve vaktavyāḥ pāṇḍuḥ paravrajitò vanama niśamya vacanaṃ bhartura vanavāse dhṛtātmanaḥ tata samaṃ vacanaṃ kuntī mādrī ca samabhāṣatāma anye 'pi haya āśramāḥ santi ye śakyā bharatarṣabhaḥ āvābhyāṃ dharmapatnībhyāṃ saha taptvā tapò mahata tavama eva bhavitā sārthaḥ savargasyāpi na saṃśayaḥ paraṇidhāyendriya garāmaṃ bhartṛlòkaparāyaṇe tayaktakāmasukhe haya āvāṃ tapsyāvò vipulaṃ tapaḥ yadi āvāṃ mahāprājña tayakṣyasi tavaṃ viśāṃ pate adyaivāvāṃ parahāsyāvò jītivaṃ nātra saṃśayaḥ [pa] yadi vayavasitaṃ haya etada yuvayòra dharmasaṃhitama savavṛttima anuvartiṣye tāma ahaṃ pitura avyayāma tayaktagrāmya sukhācārasa tapyamānò mahata tapaḥ valkalī phalamūlāśī cariṣyāmi mahāvane agniṃ juhvanna ubhau kālāva ubhau kālāva upaspṛśana kṛśaḥ parimitārāhaśa cīracarma jaṭādharaḥ śītavātātapa sahaḥ kaṣutpipāsāśramānvitaḥ tapasā duścareṇedaṃ śarīrama upaśòṣayana ekāntaśīlī vimṛśana pakvāpakvena vartayana pitṝna devāṃśa ca vanyena vāgbhira adbhiśa ca tarpayana vānaprasthajanasyāpi darśanaṃ kulavāsināma nāpriyāṇya ācaraja jātu kiṃ punara garāmavāsināma evama āraṇya śāstrāṇāma ugrama ugrataraṃ vidhima kāṅkṣamāṇò 'hama āsiṣye dehasyāsya samāpanāta [va] itya evama uktvā bhārye te rājā kauravavaṃśajaḥ tataśa cūḍāmaṇiṃ niṣkama aṅgade kuṇḍalāni ca vāsāṃsi ca mahārhāṇi satrīṇāma ābharaṇāni ca paradāya sarvaṃ viprebhyaḥ pāṇḍuḥ punara abhāṣata gatvā nāgapuraṃ vācyaṃ pāṇḍuḥ paravrajitò vanama arthaṃ kāmaṃ sukhaṃ caiva ratiṃ ca paramātmikāma paratasthe sarvama utsṛjya sabhāryaḥ kurupuṃgavaḥ tatasa tasyānuyātrāṇi te caiva paricārakāḥ śarutvā bharata siṃhasya vividhāḥ karuṇā giraḥ bhīmama ārtasvaraṃ kṛtvā hāheti paricukruśuḥ uṣṇama aśruvimuñcantasa taṃ vihāya mahīpatima yayura nāgapuraṃ tūrṇaṃ sarvama ādāya tada vacaḥ śarutvā ca tebhyasa tata sarvaṃ yathāvṛttaṃ mahāvane dhṛtarāṣṭrò naraśreṣṭhaḥ pāṇḍuma evānvaśòcata rājaputrasa tu kauravyaḥ pāṇḍura mūlaphalāśanaḥ jagāma saha bhāryābhyāṃ tatò nāgasabhaṃ girima sa caitrarathama āsādya vāriṣeṇama atītya ca himavantama atikramya parayayau gandhamādanama rakṣyamāṇò mahābhūtaiḥ siddhaiśa ca paramarṣibhiḥ uvāsa sa tadā rājā sameṣu viṣameṣu ca indra dayumna saraḥ parāpya haṃsakūṭama atītya ca śataśṛṅge mahārāja tāpasaḥ samapadyata [va] tatrāpi tapasi śareṣṭhe vartamānaḥ sa vīryavāna siddhacāraṇasaṃghānāṃ babhūva pariyadarśanaḥ śuśrūṣura anahaṃvādī saṃyatātmā jitendriyaḥ savargaṃ gantuṃ parākrāntaḥ savena vīryeṇa bhārata keṣāṃ cida abhavada bharātā keṣāṃ cida abhavata sakhā ṛṣayasa tava apare cainaṃ putravata paryapālayana sa tu kālena mahatā parāpya niṣkalmaṣaṃ tapaḥ barahmarṣisadṛśaḥ pāṇḍura babhūva bharatarṣabha savargapāraṃ titīrṣana sa śataśṛṅgāda udaṅmukhaḥ paratasthe saha patnībhyāma abruvaṃsa tatra tāpasāḥ uparya upari gacchantaḥ śailarājama udaṅmukhāḥ dṛṣṭavantò girera asya durgāna deśāna bahūna vayama ākrīḍabhūtāna devānāṃ gandharvāpsarasāṃ tathā udyānāni kuberasya samāni viṣamāṇi ca mahānadī nitambāṃśa ca durgāṃśa ca girigahvarāna santi nityahimā deśā nirvṛkṣa mṛgapakṣiṇaḥ santi ke cina mahāvarṣā durgāḥ ke cida durāsadāḥ atikrāmena na pakṣī yāna kuta evetare mṛgāḥ vāyura ekò 'tigāda yatra siddhāśa ca paramarṣayaḥ gacchantyau śailarāje 'samina rājaputryau kathaṃ tava ime na sīdetāma aduḥkhārhe mā gamò bharatarṣabha [pa] aprajasya mahābhāgā na davāraṃ paricakṣate savarge tenābhitaptò 'hama aprajasa tada baravīmi vaḥ ṛṇaiśa caturbhiḥ saṃyuktā jāyante manujā bhuvi pitṛdevarṣimanujadeyaiḥ śatasahasraśaḥ etāni tu yathākālaṃ yò na budhyati mānavaḥ na tasya lòkāḥ santīti dharmavidbhiḥ paratiṣṭhitama yajñaiśa ca devāna parīṇāti savādhyāyatapasā munīna putraiḥ śarāddhaiśa pitṝṃśa cāpi ānṛśaṃsyena mānavāna ṛṣideva manuṣyāṇāṃ parimuktò 'sami dharmataḥ pitryāda ṛṇāda anirmuktasa tena tapye tapòdhanāḥ dehanāśe dharuvò nāśaḥ pitṝṇāma eṣa niścayaḥ iha tasmāta parajā hetòḥ parajāyante naròttamāḥ yathaivāhaṃ pituḥ kaṣetre sṛṣṭasa tena mahātmanā tathaivāsmina mama kaṣetre kathaṃ vai saṃbhaveta parajā [tāpasāha] asti vai tava dharmātmana vidma devòpamaṃ śubhama apatyama anaghaṃ rājana vayaṃ divyena cakṣuṣā daivadiṣṭaṃ naravyāghra karmaṇehòpapādaya akliṣṭaṃ phalama avyagrò vindate buddhimāna naraḥ tasmina dṛṣṭe phale tāta parayatnaṃ kartuma arhasi apatyaṃ guṇasaṃpannaṃ labdhvā parītima apāpsyasi [va] taca charutvā tāpasa vacaḥ pāṇḍuśa cintāparò 'bhavata ātmanò mṛgaśāpena jānanna upahatāṃ kariyāma sò 'baravīda vijane kuntīṃ dharmapatnīṃ yaśasvinīma apatyòtpādane yògama āpadi parasamarthayana apatyaṃ nāma lòkeṣu paratiṣṭhā dharmasaṃhitā iti kunti vidura dhīrāḥ śāśvataṃ dharmama āditaḥ iṣṭaṃ dattaṃ tapasa taptaṃ niyamaśa ca savanuṣṭhitaḥ sarvama evānapatyasya na pāvanama ihòcyate sò 'hama evaṃ viditvaitata parapaśyāmi śucismite anapatyaḥ śubhā~la lòkāna nāvāpsyāmīti cintayana mṛgābhiśāpāna naṣṭaṃ me parajanaṃ haya akṛtātmanaḥ nṛśaṃsakāriṇò bhīru yathaivòpahataṃ tathā ime vai bandhudāyādāḥ ṣaṭa putrā dharmadarśane ṣaḍa evābandhu dāyādāḥ putrāsa tāña śṛṇu me pṛthe savayaṃ jātaḥ paraṇītaśa ca parikrītaśa ca yaḥ sutaḥ paunarbhavaśa ca kānīnaḥ savairiṇyāṃ yaśa ca jāyate dattaḥ karītaḥ kṛtrimaśa ca upagaccheta savayaṃ ca yaḥ sahòḍhò jātaretāśa ca hīnayònidhṛtaśa ca yaḥ pūrvapūrvatamābhāve matvā lipseta vai sutama uttamāda avarāḥ puṃsaḥ kāṅkṣante putrama āpadi apatyaṃ dharmaphaladaṃ śareṣṭhaṃ vindanti sādhavaḥ ātmaśukrāda api pṛthe manuḥ savāyambhuvò 'baravīta tasmāta paraheṣyāmya adya tavāṃ hīnaḥ parajananāta savayama sadṛśāca chareyasò vā tavaṃ viddhya apatyaṃ yaśasvini śṛṇu kunti kathāṃ cemāṃ śāra daṇḍāyanīṃ parati yā vīra patnī gurubhira niyuktāpatya janmani puṣpeṇa parayatā sanātā niśi kunti catuṣpathe varayitvā davijaṃ siddhaṃ hutvā puṃsavane 'nalama karmaṇya avasite tasmina sā tenaiva sahāvasata tatra tarīña janayāma āsa durjayādīna mahārathāna tathā tavama api kalyāṇi barāhmaṇāta tapasādhikāta manniyògāda yatakṣiprama apatyòtpādanaṃ parati [va] evama uktā mahārāja kuntī pāṇḍuma abhāṣata kurūṇāma ṛṣabhaṃ vīraṃ tadā bhūmipatiṃ patima na māma arhasi dharmajña vaktuma evaṃ kathaṃ cana dharmapatnīma abhiratāṃ tavayi rājīvalòcana tavama eva tu mahābāhò mayya apatyāni bhārata vīra vīryòpapannāni dharmatò janayiṣyasi savargaṃ manujaśārdūla gaccheyaṃ sahitā tavayā apatyāya ca māṃ gaccha tavama eva kurunandana na haya ahaṃ manasāpya anyaṃ gaccheyaṃ tavadṛte narama tavattaḥ parativiśiṣṭaśa ca kò 'nayò 'sati bhuvi mānavaḥ imāṃ ca tāvada dharmyāṃ tavaṃ paurāṇīṃ śṛṇu me kathāma pariśrutāṃ viśālākṣa kīrtayiṣyāmi yāma ahama vayuṣitāśva iti khayātò babhūva kila pārthivaḥ purā paramadharmiṣṭhaḥ pūròra vaṃśavivardhanaḥ tasmiṃśa ca yajamāne vai dharmātmani mahātmani upāgamaṃsa tatò devāḥ sendrāḥ saha maharṣibhiḥ amādyada indraḥ sòmena dakṣiṇābhira davijātayaḥ vayuṣitāśvasya rājarṣesa tatò yajñe mahātmanaḥ vayuṣitāśvasa tatò rājanna ati martyāna vayaròcata sarvabhūtānya ati yathā tapanaḥ śiśirātyaye sa vijitya gṛhītvā ca nṛpatīna rājasattamaḥ parācyāna udīcyāna madhyāṃśa ca dakṣiṇātyāna akālayata aśvamedhe mahāyajñe vayuṣitāśvaḥ paratāpavāna babhūva sa hi rājendrò daśanāgabalānvitaḥ apya atra gāthāṃ gāyanti ye purāṇavidò janāḥ vayuṣitāśvaḥ samudrāntāṃ vijityemāṃ vasuṃdharāma apālayata sarvavarṇāna pitā putrāna ivaurasāna yajamānò mahāyajñaira barāhmaṇebhyò dadau dhanama anantaratnānya ādāya ājahāra mahākratūna suṣāva ca bahūna sòmāna sòmasaṃsthāsa tatāna ca āsīta kākṣīvatī cāsya bhāryā paramasaṃmatā bhadrā nāma manuṣyendra rūpeṇāsadṛśī bhuvi kāmayāma āsatusa tau tu parasparama iti śarutiḥ sa tasyāṃ kāmasaṃmattò yakṣmāṇaṃ samapadyata tenācireṇa kālena jagāmāstama ivāṃśumāna tasmina parete manuṣyendre bhāryāsya bhṛśaduḥkhitā aputrā puruṣavyāghra vilalāpeti naḥ śarutama bhadrā paramaduḥkhārtā tana nibòdha narādhipa nārī paramadharmajña sarvā putra vinākṛtā patiṃ vinā jīvati yā na sā jīvati duḥkhitā patiṃ vinā mṛtaṃ śareyò nāryāḥ kaṣatriya puṃgava tavadgatiṃ gantuma icchāmi parasīdasva nayasva māma tavayā hīnā kaṣaṇama api nāhaṃ jīvituma utsahe parasādaṃ kuru me rājanna itasa tūrṇaṃ nayasva māma pṛṣṭhatò 'nugamiṣyāmi sameṣu viṣameṣu ca tavāma ahaṃ naraśārdūla gacchantama anivartinama chāyevānapagā rājana satataṃ vaśavartinī bhaviṣyāmi naravyāghra nityaṃ pariyahite ratā adya parabhṛti māṃ rājana kaṣṭā hṛdayaśòṣaṇāḥ ādhayò 'bhibhaviṣyanti tavadṛte puṣkarekṣaṇa abhāgyayā mayā nūnaṃ viyuktāḥ sahacāriṇaḥ saṃyògā viprayuktā vā pūrvadeheṣu pārthiva tada idaṃ karmabhiḥ pāpaiḥ pūrvadeheṣu saṃcitama duḥkhaṃ māma anusaṃprāptaṃ rājaṃsa tavada viprayògajama adya parabhṛtya ahaṃ rājana kuśa parastaraśāyinī bhaviṣyāmya asukhāviṣṭā tavaddarśanaparāyaṇā darśayasva naravyāghra sādhu māma asukhānvitāma dīnāma anāthāṃ kṛpaṇāṃ vilapantīṃ nareśvara evaṃ bahuvidhaṃ tasyāṃ vilapantyāṃ punaḥ punaḥ taṃ śavaṃ saṃpariṣvajya vāka kilāntarhitābravīta uttiṣṭha bhadre gaccha tavaṃ dadānīha varaṃ tava janayiṣyāmya apatyāni tavayya ahaṃ cāruhāsini ātmīye ca varāròhe śayanīye caturdaśīma aṣṭamīṃ vā ṛtusnātā saṃviśethā mayā saha evama uktā tu sā devī tathā cakre pativratā yathòktama eva tada vākyaṃ bhadrā putrārthinī tadā sā tena suṣuve devī śavena manujādhipa tarīña śālvāṃśa caturò madrāna sutāna bharatasattama tathā tavama api mayya eva manasā bharatarṣabha śaktò janayituṃ putrāṃsa tapòyògabalānvayāta [va] evama uktasa tayā rājā tāṃ devīṃ punara abravīta dharmavida dharmasaṃyuktama idaṃ vacanama uttamama evama etata purā kunti vayuṣitāśvaśa cakāra ha yathā tavayòktaṃ kalyāṇi sa haya āsīda amaròpamaḥ atha tava imaṃ paravakṣyāmi dharmaṃ tava etaṃ nibòdha me purāṇama ṛṣibhira dṛṣṭaṃ dharmavidbhira mahātmabhiḥ anāvṛtāḥ kila purā satriya āsana varānane kāmacāravihāriṇyaḥ savatantrāśa cārulòcane tāsāṃ vayuccaramāṇānāṃ kaumārāta subhage patīna nādharmò 'bhūda varāròhe sa hi dharmaḥ purābhavata taṃ caiva dharmaṃ paurāṇaṃ tiryagyònigatāḥ parajāḥ adyāpya anuvidhīyante kāmadveṣavivarjitāḥ purāṇadṛṣṭò dharmò 'yaṃ pūjyate ca maharṣibhiḥ uttareṣu ca rambhòru kuruṣva adyāpi vartate satrīṇāma anugraha karaḥ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ asmiṃsa tu lòke nacirāna maryādeyaṃ śucismite sathāpitā yena yasmāca ca tana me vistarataḥ śṛṇu babhūvòddālakò nāma maharṣira iti naḥ śarutama śavetaketura iti khayātaḥ putrasa tasyābhavana muniḥ maryādeyaṃ kṛtā tena mānuṣeṣva iti naḥ śarutama kòpāta kamalapatrākṣi yadarthaṃ tana nibòdha me śavetaketòḥ kila purā samakṣaṃ mātaraṃ pituḥ jagrāha barāhmaṇaḥ pāṇau gacchāva iti cābravīta ṛṣiputrasa tataḥ kòpaṃ cakārāmarṣitasa tadā mātaraṃ tāṃ tathā dṛṣṭvā nīyamānāṃ balāda iva karuddhaṃ taṃ tu pitā dṛṣṭvā śavetaketuma uvāca ha mā tāta kòpaṃ kārṣīsa tavama eṣa dharmaḥ sanātanaḥ anāvṛtā hi sarveṣāṃ varṇānāma aṅganā bhuvi yathā gāvaḥ sathitāsa tāta save save varṇe tathā parajāḥ ṛṣiputrò 'tha taṃ dharmaṃ śavetaketura na cakṣame cakāra caiva maryādāma imāṃ satrīpuṃsayòra bhuvi mānuṣeṣu mahābhāge na tava evānyeṣu jantuṣu tadā parabhṛti maryādā sathiteyama iti naḥ śarutama vayuccarantyāḥ patiṃ nāryā adya parabhṛti pātakama bharūṇa hatyā kṛtaṃ pāpaṃ bhaviṣyatya asukhāvahama bhāryāṃ tathā vayuccarataḥ kaumārīṃ barahmacāriṇīma pativratāma etada eva bhavitā pātakaṃ bhuvi patyā niyuktā yā caiva patnya apatyārthama eva ca na kariṣyati tasyāśa ca bhaviṣyatya etada eva hi iti tena purā bhīru maryādā sathāpitā balāta uddālakasya putreṇa dharmyā vai śavetaketunā saudāsena ca rambhòru niyuktāpatya janmani madayantī jagāmarṣiṃ vasiṣṭhama iti naḥ śarutama tasmāla lebhe ca sā putrama aśmakaṃ nāma bhāminī bhāryā kalmāṣapādasya bhartuḥ pariyacikīrṣatā asmākama api te janma viditaṃ kamalekṣaṇe kṛṣṇadvaipāyanāda bhīru kurūṇāṃ vaṃśavṛddhaye ata etāni sarvāṇi kāraṇāni samīkṣya vai mamaitada vacanaṃ dharmyaṃ kartuma arhasya anindite ṛtāva ṛtau rājaputri satriyā bhartā yatavrate nātivartavya itya evaṃ dharmaṃ dharmavidò viduḥ śeṣeṣva anyeṣu kāleṣu savātantryaṃ satrī kilārhati dharmama etaṃ janāḥ santaḥ purāṇaṃ paricakṣate bhartā bhāryāṃ rājaputri dharmyaṃ vādharmyama eva vā yada barūyāta tata tathā kāryama iti dharmavidò viduḥ viśeṣataḥ putragṛddhī hīnaḥ parajananāta savayama yathāhama anavadyāṅgi putradarśanalālasaḥ tathā raktāṅguli talaḥ padmapatra nibhaḥ śubhe parasādārthaṃ mayā te 'yaṃ śirasya abhyudyatò 'ñajaliḥ manniyògāta sukeśānte davijātesa tapasādhikāta putrāna guṇasamāyuktāna utpādayituma arhasi tavatkṛte 'haṃ pṛthuśròṇigaccheyaṃ putriṇāṃ gatima evama uktā tataḥ kuntī pāṇḍuṃ parapuraṃjayama paratyuvāca varāròhā bhartuḥ pariyahite ratā pitṛveśmanya ahaṃ bālā niyuktātithi pūjane ugraṃ paryacaraṃ tatra barāhmaṇaṃ saṃśitavratama nigūḍha niścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥ tama ahaṃ saṃśitātmānaṃ sarvayajñaira atòṣayama sa me 'bhicāra saṃyuktama ācaṣṭa bhagavāna varama mantragrāmaṃ ca me parādāda abravīca caiva māma idama yaṃ yaṃ devaṃ tavama etena mantreṇāvāhayiṣyasi akāmò vā sakāmò vā sa te vaśama upaiṣyati itya uktāhaṃ tadā tena pitṛveśmani bhārata barāhmaṇena vacasa tathyaṃ tasya kālò 'yama āgataḥ anujñātā tavayā devama āhvayeyama ahaṃ nṛpa tena mantreṇa rājarṣe yathā sayāna nau parajā vibhò āvāhayāmi kaṃ devaṃ barūhi tattvavidāṃ vara tavattò 'nujñā paratīkṣāṃ māṃ viddhya asmina karmaṇi sathitāma [pa] adyaiva tavaṃ varāròhe parayatasva yathāvidhi dharmama āvāhaya śubhe sa hi deveṣu puṇyabhāka adharmeṇa na nò dharmaḥ saṃyujyeta kathaṃ cana lòkaśa cāyaṃ varāròhe dharmò 'yama iti maṃsyate dhārmikaśa ca kurūṇāṃ sa bhaviṣyati na saṃśayaḥ dattasyāpi ca dharmeṇa nādharme raṃsyate manaḥ tasmāda dharmaṃ puraskṛtya niyatā tavaṃ śucismite upacārābhicārābhyāṃ dharmama ārādhayasva vai [va] sā tathòktā tathetya uktvā tena bhartrā varāṅganā abhivādyābhyanujñātā paradakṣiṇama avartata [va] saṃvatsarāhite garbhe gāndhāryā janamejaya āhvayāma āsa vai kuntī garbhārthaṃ dharmama acyutama sā baliṃ tavaritā devī dharmāyòpajahāra ha jajāpa japyaṃ vidhivada dattaṃ durvāsasā purā saṃgamya sā tu dharmeṇa yògamūrti dhareṇa vai lebhe putraṃ varāròhā sarvaprāṇabhṛtāṃ varama aindre candrasamāyukte muhūrte 'bhijite 'ṣaṭame divā madhyagate sūrye tithau puṇye 'bhipūjite samṛddhayaśasaṃ kuntī suṣāva samaye sutama jātamātre sute tasmina vāga uvācāśarīriṇī eṣa dharmabhṛtāṃ śareṣṭhò bhaviṣyati na saṃśayaḥ yudhiṣṭhira iti khayātaḥ pāṇḍòḥ parathamajaḥ sutaḥ bhavitā parathitò rājā tariṣu lòkeṣu viśrutaḥ yaśasā tejasā caiva vṛttena ca samanvitaḥ dhārmikaṃ taṃ sutaṃ labdhvā pāṇḍusa tāṃ punara abravīta parāhuḥ kaṣatraṃ balajyeṣṭhaṃ balajyeṣṭhaṃ sutaṃ vṛṇu tatasa tathòktā patyā tu vāyuma evājuhāva sā tasmāja jajñe mahābāhura bhīmò bhīmaparākramaḥ tama apya atibalaṃ jātaṃ vāga abhyavadada acyutama sarveṣāṃ balināṃ śareṣṭhò jātò 'yama iti bhārata idama atyadbhutaṃ cāsīja jātamātre vṛkòdare yada aṅkāta patitò mātuḥ śilāṃ gātraira acūrṇayata kuntī vayāghrabhayòdvignā sahasòtpatitā kila nānvabudhyata saṃsuptama utsaṅge save vṛkòdarama tataḥ sa varja saṃghātaḥ kumārò 'bhayapatada girau patatā tena śatadhā śilā gātraira vicūrṇitā tāṃ śilāṃ cūrṇitāṃ dṛṣṭvā pāṇḍura vismayama āgamata yasminna ahani bhīmasa tu jajñe bharatasattama duryòdhanò 'pi tatraiva parajajñe vasudhādhipa jāte vṛkòdare pāṇḍura idaṃ bhūyò 'navacintayata kathaṃ nu me varaḥ putrò lòkaśreṣṭhò bhaveda iti daive puruṣakāre ca lòkò 'yaṃ hi paratiṣṭhitaḥ tatra daivaṃ tu vidhinā kālayuktena labhyate indrò hi rājā devānāṃ paradhāna iti naḥ śarutama aprameyabalòtsāhò vīryavāna amitadyutiḥ taṃ tòṣayitvā tapasā putraṃ lapsye mahābalama yaṃ dāsyati sa me putraṃ sa varīyāna bhaviṣyati karmaṇā manasā vācā tasmāta tapsye mahata tapaḥ tataḥ pāṇḍura mahātejā mantrayitvā maharṣibhiḥ dideśa kuntyāḥ kauravyò varataṃ sāmvatsaraṃ śubhama ātmanā ca mahābāhura ekapādasthitò 'bhavata ugraṃ sa tapa ātasthe parameṇa samādhinā ārirādhayiṣura devaṃ taridaśānāṃ tama īśvarama sūryeṇa sahadharmātmā paryavartata bhārata taṃ tu kālena mahatā vāsavaḥ paratyabhāṣata putraṃ tava paradāsyāmi tariṣu lòkeṣu viśrutama devānāṃ barāhmaṇānāṃ ca suhṛdāṃ cārthasādhakama sutaṃ te 'garyaṃ paradāsyāmi sarvāmitra vināśanama itya uktaḥ kauravò rājā vāsavena mahātmanā uvāca kuntīṃ dharmātmā devarājavacaḥ samarana nītimantaṃ mahātmānama ādityasamatejasama durādharṣaṃ kariyāvantama atīvādbhuta darśanama putraṃ janaya suśròṇi dhāma kaṣatriya tejasāma labdhaḥ parasādò devendrāta tama āhvaya śucismite evama uktā tataḥ śakrama ājuhāva yaśasvinī athājagāma devendrò janayāma āsa cārjunama jātamātre kumāre tu vāga uvācāśarīriṇī mahāgambhīra nirghòṣā nabhò nādayatī tadā kārtavīrya samaḥ kunti śibitulyaparākramaḥ eṣa śakra ivājeyò yaśasa te parathayiṣyati adityā viṣṇunā parītira yathābhūda abhivardhitā tathā viṣṇusamaḥ parītiṃ vardhayiṣyati te 'rajunaḥ eṣa madrāna vaśe kṛtvā kurūṃśa ca saha kekayaiḥ cedikāśikarūṣāṃśa ca kuru lakṣma sudhāsyati etasya bhujavīryeṇa khāṇḍave havyavāhanaḥ medasā sarvabhūtānāṃ tṛptiṃ yāsyati vai parāma garāmaṇīśa ca mahīpālāna eṣa jitvā mahābalaḥ bharātṛbhiḥ sahitò vīrasa tarīna medhāna āhariṣyati jāmadagnya samaḥ kunti viṣṇutulyaparākramaḥ eṣa vīryavatāṃ śareṣṭhò bhaviṣyatya aparājitaḥ tathā divyāni cāstrāṇi nikhilānya āhariṣyati vipranaṣṭāṃ śariyaṃ cāyama āhartā puruṣarṣabhaḥ etāma atyadbhutāṃ vācaṃ kuntīputrasya sūtake uktavāna vāyura ākāśe kuntī śuśrāva cāsya tāma vācama uccāritāma uccaisa tāṃ niśamya tapasvināma babhūva paramò harṣaḥ śataśṛṅganivāsināma tathā deva ṛṣīṇāṃ ca sendrāṇāṃ ca divaukasāma ākāśe dundubhīnāṃ ca babhūva tumulaḥ savanaḥ udatiṣṭhana mahāghòṣaḥ puṣpavṛṣṭibhira āvṛtaḥ samavetya ca devānāṃ gaṇāḥ pārthama apūjayana kādraveyā vainateyā gandharvāpsarasasa tathā parajānāṃ patayaḥ sarve sapta caiva maharṣayaḥ bharadvājaḥ kaśyapò gautamaśa ca; viśvāmitrò jamadagnira vasiṣṭhaḥ yaśa còditò bhāskare 'bhūta paranaṣṭe; sò 'paya atrātrira bhagavāna ājagāma marīcira aṅgirāśa caiva pulastyaḥ pulahaḥ karatuḥ dakṣaḥ parajāpatiśa caiva gandharvāpsarasasa tathā divyamālyāmbaradharāḥ sarvālaṃkāra bhūṣitāḥ upagāyanti bībhatsuma upanṛtyanti cāpsarāḥ gandharvaiḥ sahitaḥ śarīmāna parāgāyata ca tumburuḥ bhīmasenògra senau ca ūrṇāyura anaghasa tathā gòpatira dhṛtarāṣṭraśa ca sūryavarcāśa ca saptamaḥ yugapasa tṛṇapaḥ kārṣṇira nandiśa citrarathasa tathā tarayòdaśaḥ śāliśirāḥ parjanyaśa ca caturdaśaḥ kaliḥ pañcadaśaśa cātra nāradaśa caiva ṣòḍaśaḥ sada vā bṛhada vā bṛhakaḥ karālaśa ca mahāyaśāḥ barahma cārī bahuguṇaḥ suparṇaśa ceti viśrutaḥ viśvāvasura bhumanyuśa ca sucandrò daśamasa tathā gītamādhurya saṃpannau vikhyātau ca hahāhuhū itya ete devagandharvā jagusa tatra nararṣabhama tathaivāpsarasò hṛṣṭāḥ sarvālaṃkāra bhūṣitāḥ nanṛtura vai mahābhāgā jaguśa cāyatalòcanāḥ anūnā cānavadyā ca pariya mukhyā guṇāvarā adrikā ca tathā sācī miśrakeśī alambusā marīciḥ śicukā caiva vidyuta parṇā tilòttamā agnikā lakṣaṇā kaṣemā devī rambhā manòramā asitā ca subāhuśa ca supriyā suvapusa tathā puṇḍarīkā sugandhā ca surathā ca paramāthinī kāmyā śāradvatī caiva nanṛtusa tatra saṃghaśaḥ menakā sahajanyā ca parṇikā puñjikasthalā ṛtusthalā ghṛtācī ca viśvācī pūrvacittya api umlòcetya abhivikhyātā paramlòceti ca tā daśa urvaśya ekādaśītya etā jagura āyatalòcanāḥ dhātāryamā ca mitraśa ca varuṇò 'ṃśò bhagasa tathā indrò vivasvāna pūṣā ca tavaṣṭā ca savitā tathā parjanyaśa caiva viṣṇuśa ca ādityāḥ pāvakārciṣaḥ mahimānaṃ pāṇḍavasya vardhayantò 'mabare sathitāḥ mṛgavyādhaśa ca śarvaśa ca nirṛtiśa ca mahāyaśāḥ ajaikapāda ahira budhnyaḥ pinākī ca paraṃtapaḥ dahanò 'theśvaraśa caiva kapālī ca viśāṃ pate sathāṇura bhavaśa ca bhagavāna rudrāsa tatrāvatasthire aśvinau vasavaśa cāṣṭau marutaśa ca mahābalāḥ viśve devāsa tathā sādhyāsa tatrāsana parisaṃsthitāḥ karkòṭakò 'tha śeṣaśa ca vāsukiśa ca bhujaṃgamaḥ kacchapaśa cāpakuṇḍaśa ca takṣakaśa ca mahòragaḥ āyayusa tejasā yuktā mahākròdhā mahābalāḥ ete cānye ca bahavasa tatra nāgā vayavasthitāḥ tārkṣyaśa cāriṣṭanemiśa ca garuḍaśa cāsita dhavajaḥ aruṇaśa cāruṇiśa caiva vainateyā vayavasthitāḥ tada dṛṣṭvā mahada āścaryaṃ vismitā munisattamāḥ adhikāṃ sama tatò vṛttima avartana pāṇḍavāna parati pāṇḍusa tu punara evaināṃ putra lòbhāna mahāyaśāḥ parāhiṇòda darśanīyāṅgīṃ kuntī tava enama athābravīta nātaśa caturthaṃ parasavama āpatsva api vadantya uta ataḥ paraṃ cāriṇī sayāta pañcame bandhakī bhaveta sa tavaṃ vidvana dharmama imaṃ buddhigamyaṃ kathaṃ nu māma apatyārthaṃ samutkramya paramādāda iva bhāṣase [va] kuntīputreṣu jāteṣu dhṛtarāṣṭrātmajeṣu ca madrarājasutā pāṇḍuṃ rahò vacanama abravīta na me 'sati tavayi saṃtāpò viguṇe 'pi paraṃtapa nāvaratve varārhāyāḥ sathitvā cānagha nityadā gāndhāryāśa caiva nṛpate jātaṃ putraśataṃ tathā śarutvā na me tathā duḥkhama abhavata kurunandana idaṃ tu me mahada duḥkhaṃ tulyatāyāma aputratā diṣṭyā tava idānīṃ bhartura me kuntyāma apya asti saṃtatiḥ yadi tava apatyasaṃtānaṃ kunti rājasutā mayi kuryāda anugrahò me sayāta tava cāpi hitaṃ bhaveta satambhò hi me sapatnītvāda vaktuṃ kunti sutāṃ parati yadi tu tavaṃ parasannò me savayama enāṃ paracòdaya [pa] mamāpya eṣa sadā mādri hṛdya arthaḥ parivartate na tu tavāṃ parasahe vaktuma iṣṭāniṣṭa vivakṣayā tava tava idaṃ mataṃ jañātvā parayatiṣyāmya ataḥ parama manye dharuvaṃ mayòktā sā vacò me paratipatsyate [va] tataḥ kuntīṃ punaḥ pāṇḍura vivikta idama abravīta kulasya mama saṃtānaṃ lòkasya ca kuru pariyama mama cāpiṇḍa nāśāya pūrveṣāma api cātmanaḥ matpriyārthaṃ ca kalyāṇi kuru kalyāṇama uttamama yaśasò 'rathāya caiva tavaṃ kuru karma suduṣkarama parāpyādhipatyama indreṇa yajñaira iṣṭaṃ yaśò'rathinā tathā mantravidò viprāsa tapasa taptvā suduṣkarama gurūna abhyupagacchanti yaśasò 'rathāya bhāmini tathā rājarṣayaḥ sarve barāhmaṇāśa ca tapòdhanāḥ cakrura uccāvacaṃ karma yaśasò 'rathāya duṣkarama sā tavaṃ mādrīṃ palaveneva tārayemāma anindite apatyasaṃvibhāgena parāṃ kīrtima avāpnuhi evama uktābravīna mādrīṃ sakṛca cintaya daivatama tasmāta te bhavitāpatyama anurūpama asaṃśayama tatò mādrī vicāryaiva jagāma manasāśvinau tāva āgamya sutau tasyāṃ janayāma āsatura yamau nakulaṃ sahadevaṃ ca rūpeṇāpratimau bhuvi tathaiva tāva api yamau vāga uvācāśarīriṇī rūpasattvaguṇòpetāva etāva anyāña janāna ati bhāsatasa tejasātyarthaṃ rūpadraviṇa saṃpadā nāmāni cakrire teṣāṃ śataśṛṅganivāsinaḥ bhaktyā ca karmaṇā caiva tathāśīrbhira viśāṃ pate jayeṣṭhaṃ yudhiṣṭhiretya āhura bhīmaseneti madhyamama arjuneti tṛtīyaṃ ca kuntīputrāna akalpayana pūrvajaṃ nakuletya evaṃ sahadeveti cāparama mādrīputrāva akathayaṃsa te viprāḥ parītamānasāḥ anusaṃvatsaraṃ jātā api te kurusattamāḥ kuntīma atha punaḥ pāṇḍura mādrya arthe samacòdayata tama uvāca pṛthā rājana rahasya uktā satī sadā uktā sakṛda davandvama eṣā lebhe tenāsmi vañcitā bibhemya asyāḥ paribhavāna nārīṇāṃ gatira īdṛśī nājñāsiṣama ahaṃ mūḍhā davandvāhvāne phaladvayama tasmāna nāhaṃ niyòktavyā tavayaiṣò 'satu varò mama evaṃ pāṇḍòḥ sutāḥ pañca devadattā mahābalāḥ saṃbhūtāḥ kīrtimantasa te kuruvaṃśavivardhanāḥ śubhalakṣaṇasaṃpannāḥ sòmavata pariyadarśanāḥ siṃhadarpā maheṣvāsāḥ siṃhavikrānta gāminaḥ siṃhagrīvā manuṣyendrā vavṛdhura deva vikramāḥ vivardhamānāsa te tatra puṇye haimavate girau vismayaṃ janayāma āsura maharṣīṇāṃ sameyuṣāma te ca pañcaśataṃ caiva kuruvaṃśavivardhanāḥ sarve vavṛdhura alpena kālenāpsva iva nīrajāḥ [vai] darśanīyāṃsa tataḥ putrāna pāṇḍuḥ pañca mahāvane tāna paśyana parvate reme savabāhubalapālitāna supuṣpita vane kāle kadā cina madhumādhave bhūtasaṃmòhane rājā sabhāryò vayacarada vanama palāśaisa tilakaiśa cūtaiśa campakaiḥ pāribhadrakaiḥ anyaiśa ca bahubhiśa vṛkṣaiḥ phalapuṣpasamṛddhibhiḥ jalasthānaiśa ca vividhaiḥ padminībhiśa ca śòbhitama pāṇḍòra vanaṃ tu saṃprekṣya parajajñe hṛdi manmathaḥ parahṛṣṭamanasaṃ tatra viharantaṃ yathāmarama taṃ mādrya anujagāmaikā vasanaṃ bibhratī śubhama samīkṣamāṇaḥ sa tu tāṃ vayaḥsthāṃ tanu vāsasama tasya kāmaḥ paravavṛdhe gahane 'ganira ivòtthitaḥ rahasya ātmasamāṃ dṛṣṭvā rājā rājīvalòcanāma na śaśāka niyantuṃ taṃ kāmaṃ kāmabalāta kṛtaḥ tata enāṃ balāda rājā nijagrāha rahògatāma vāryamāṇasa tayā devyā visphurantyā yathābalama sa tu kāmaparītātmā taṃ śāpaṃ nānvabudhyata mādrīṃ maithuna dharmeṇa gacchamānò balāda iva jīvitāntāya kauravyò manmathasya vaśaṃgataḥ śāpajaṃ bhayama utsṛjya jagāmaiva balāta pariyāma tasya kāmātmanò buddhiḥ sākṣāta kālena mòhitā saṃpramathyendriya garāmaṃ paranaṣṭā saha cetasā sa tayā saha saṃgamya bhāryayā kurunandana pāṇḍuḥ paramadharmātmā yuyuje kāladharmaṇā tatò mādrī samāliṅgya rājānaṃ gatacetasama mumòca duḥkhajaṃ śabdaṃ punaḥ punara atīva ha saha putraisa tataḥ kuntī mādrīputrau ca pāṇḍavau ājagmuḥ sahitāsa tatra yatra rājā tathāgataḥ tatò mādrya abravīda rājanna ārtā kuntīma idaṃ vacaḥ ekaiva tavama ihāgaccha tiṣṭhantva atraiva dārakāḥ taca charutvā vacanaṃ tasyāsa tatraivāvārya dārakāna hatāhama iti vikruśya sahasòpajagāma ha dṛṣṭvā pāṇḍuṃ ca mādrīṃ ca śayānau dharaṇītale kuntī śòkaparītāṅgī vilalāpa suduḥkhitā rakṣyamāṇò mayā nityaṃ vīraḥ satatama ātmavāna kathaṃ tavama abhyatikrāntaḥ śāpaṃ jānana vanaukasaḥ nanu nāma tavayā mādri rakṣitavyò janādhipaḥ sā kathaṃ lòbhitavatī vijane tavaṃ narādhipama kathaṃ dīnasya satataṃ tavāma āsādya rahògatāma taṃ vicintayataḥ śāpaṃ paraharṣaḥ samajāyata dhanyā tavama asi bāhlīki mattò bhāgyatarā tathā dṛṣṭavatya asi yada vaktraṃ parahṛṣṭasya mahīpateḥ [ma] vilòbhyamānena mayā vāryamāṇena cāsakṛta ātmā na vāritò 'nena satyaṃ diṣṭaṃ cikīrṣuṇā [ka] ahaṃ jayeṣṭhā dharmapatnī jayeṣṭhaṃ dharmaphalaṃ mama avaśyaṃ bhāvinò bhāvāna mā māṃ mādri nivartaya anveṣyāmīha bhartārama ahaṃ paretavaśaṃ gatama uttiṣṭha tavaṃ visṛjyainama imāna rakṣasva dārakāna [ma] ahama evānuyāsyāmi bhartārama apalāyinama na hi tṛptāsmi kāmānāṃ taja jayeṣṭhā anumanyatāma māṃ cābhigamya kaṣīṇò 'yaṃ kāmāda bharatasattamaḥ tama ucchindyāma asya kāmaṃ kathaṃ nu yamasādane na cāpya ahaṃ vartayantī nirviśeṣaṃ suteṣu te vṛttima ārye cariṣyāmi sapṛśeda enasa tathā hi māma tasmāna me sutayòḥ kunti vartitavyaṃ savaputravata māṃ hi kāmayamānò 'yaṃ rājā paretavaśaṃ gataḥ rājñaḥ śarīreṇa saha mamāpīdaṃ kalevarama dagdhavyaṃ supraticchannama etada ārye pariyaṃ kuru dārakeṣva apramattā ca bhavethāśa ca hitā mama atò 'nayana na parapaśyāmi saṃdeṣṭavyaṃ hi kiṃ cana [va] itya uktvā taṃ citāgnisthaṃ dharmapatnī nararṣabhama madrarājātmajā tūrṇama anvāròhada yaśasvinī [va] pāṇḍòra avabhṛthaṃ kṛtvā devakalpā maharṣayaḥ tatò mantrama akurvanta te sametya tapasvinaḥ hitvā rājyaṃ ca rāṣṭraṃ ca sa mahātmā mahātapāḥ asmina sathāne tapasa taptuṃ tāpasāña śaraṇaṃ gataḥ sa jātamātrāna putrāṃśa ca dārāṃśa ca bhavatāma iha paradāyòpanidhiṃ rājā pāṇḍuḥ savargama itò gataḥ te parasparama āmantrya sarvabhūtahite ratāḥ pāṇḍòḥ putrāna puraskṛtya nagaraṃ nāgasāhvayama udāramanasaḥ siddhā gamane cakrire manaḥ bhīṣmāya pāṇḍavāna dātuṃ dhṛtarāṣṭrāya caiva hi tasminna eva kaṣaṇe sarve tāna ādāya paratasthire pāṇḍòra dārāṃśa ca putrāṃśa ca śarīraṃ caiva tāpasāḥ sukhinī sā purā bhūtvā satataṃ putravatsalā parapannā dīrghama adhvānaṃ saṃkṣiptaṃ tada amanyata sā nadīrgheṇa kālena saṃprāptā kurujāṅgalama vardhamānapuradvārama āsasāda yaśasvinī taṃ cāraṇasahasrāṇāṃ munīnāma āgamaṃ tadā śarutvā nāgapure nṝṇāṃ vismayaḥ samajāyata muhūrtòdita āditye sarve dharmapuraskṛtāḥ sadārāsa tāpasāna daraṣṭuṃ niryayuḥ puravāsinaḥ satrī saṃghāḥ kaṣatrasaṃghāśa ca yānasaṃghāna samāsthitāḥ barāhmaṇaiḥ saha nirjagmura barāhmaṇānāṃ ca yòṣitaḥ tathā viṭa śūdra saṃghānāṃ mahāna vayatikarò 'bhavata na kaśa cida akaròda īrṣyāma abhavana dharmabuddhayaḥ tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ sòmadattò 'tha bāhlikaḥ parajñā cakṣuśa ca rājarṣiḥ kaṣattā ca viduraḥ savayama sā ca satyavatī devī kausalyā ca yaśasvinī rājadāraiḥ parivṛtā gāndhārī ca viniryayau dhṛtarāṣṭrasya dāyādā duryòdhana purògamāḥ bhūṣitā bhūṣaṇaiśa citraiḥ śatasaṃkhyā viniryayuḥ tāna maharṣigaṇāna sarvāña śiròbhira abhivādya ca upòpaviviśuḥ sarve kauravyāḥ sapuròhitāḥ tathaiva śirasā bhūmāva abhivādya paraṇamya ca upòpaviviśuḥ sarve paurajānapadā api tama akūjama ivājñāya janaughaṃ sarvaśasa tadā bhīṣmò rājyaṃ ca rāṣṭraṃ ca maharṣibhyò nayavedayata teṣāma athò vṛddhatamaḥ paratyutthāya jaṭājinī maharṣimatama ājñāya maharṣira idama abravīta yaḥ sa kauravya dāyādaḥ pāṇḍura nāma narādhipaḥ kāmabhògāna parityajya śataśṛṅgama itò gataḥ barahmacarya varatasthasya tasya divyena hetunā sākṣāda dharmāda ayaṃ putrasa tasya jātò yudhiṣṭhiraḥ tathemaṃ balināṃ śareṣṭhaṃ tasya rājñò mahātmanaḥ mātariśvā dadau putraṃ bhīmaṃ nāma mahābalama puruhūtāda ayaṃ jajñe kuntyāṃ satyaparākramaḥ yasya kīritra maheṣvāsāna sarvāna abhibhaviṣyati yau tu mādrī maheṣvāsāva asūta kurusattamau aśvibhyāṃ manujavyāghrāva imau tāva api tiṣṭhataḥ caratā dharmanityena vanavāsaṃ yaśasvinā eṣa paitāmahò vaṃśaḥ pāṇḍunā punara uddhṛtaḥ putrāṇāṃ janma vṛddhiṃ ca vaidikādhyayanāni ca paśyataḥ satataṃ pāṇḍòḥ śaśvata parītira avardhata vartamānaḥ satāṃ vṛtte putralābhama avāpya ca pitṛlòkaṃ gataḥ pāṇḍura itaḥ saptadaśe 'hani taṃ citā gatama ājñāya vaiśvānara mukhe hutama paraviṣṭā pāvakaṃ mādrī hitvā jīvitama ātmanaḥ sā gatā saha tenaiva patilòkama anuvratā tasyāsa tasya ca yata kāryaṃ kariyatāṃ tadanantarama ime tayòḥ śarīre dave sutāśa ceme tayòra varāḥ kariyābhira anugṛhyantāṃ saha mātrā paraṃtapāḥ paretakārye ca nirvṛtte pitṛmedhaṃ mahāyaśāḥ labhatāṃ sarvadharmajñaḥ pāṇḍuḥ kurukulòdvahaḥ evama uktvā kurūna sarvāna kurūṇāma eva paśyatāma kaṣaṇenāntara hitāḥ sarve cāraṇā guhyakaiḥ saha gandharvanagarākāraṃ tatraivāntarhitaṃ punaḥ ṛṣisiddhagaṇaṃ dṛṣṭvā vismayaṃ te paraṃ yayuḥ [dha] pāṇḍòra vidura sarvāṇi paretakāryāṇi kāraya rājavada rājasiṃhasya mādryāśa caiva viśeṣataḥ paśūna vāsāṃsi ratnāni dhanāni vividhāni ca pāṇḍòḥ parayaccha mādryāśa ca yebhyò yāvaca ca vāñchitama yathā ca kuntī satkāraṃ kuryāna mādhryāsa tathā kuru yathā na vāyura nādityaḥ paśyetāṃ tāṃ susaṃvṛtāma na śòcyaḥ pāṇḍura anaghaḥ paraśasyaḥ sa narādhipaḥ yasya pañca sutā vīrā jātāḥ surasutòpamāḥ [va] vidurasa taṃ tathetya uktvā bhīṣmeṇa saha bhārata pāṇḍuṃ saṃskārayāma āsa deśe paramasaṃvṛte tatasa tu nagarāta tūrṇama ājyahòmapuraskṛtāḥ nirhṛtāḥ pāvakā dīptāḥ pāṇḍò rājapuròhitaiḥ athainama ārtavaira gandhaira mālyaiśa ca vividhaira varaiḥ śibikāṃ samalaṃcakrura vāsasācchādya sarvaśaḥ tāṃ tathā śòbhitāṃ mālyaira vāsòbhiśa ca mahādhanaiḥ amātyā jañātayaśa caiva suhṛdaśa còpatasthire nṛsiṃhaṃ narayuktena paramālaṃkṛtena tama avahana yānamukhyena saha mādryā susaṃvṛtama pāṇḍureṇātapatreṇa cāmaravyajanena ca sarvavāditra nādaiśa ca samalaṃcakrire tataḥ ratnāni cāpya upādāya bahūni śataśò narāḥ paradaduḥ kāṅkṣamāṇebhyaḥ pāṇḍòsa tatraurdhvadekikama atha chatrāṇi śubhrāṇi pāṇḍurāṇi bṛhanti ca ājahruḥ kauravasyārthe vāsāṃsi rucirāṇi ca jāyakaiḥ śuklavāsòbhira hūyamānā hutāśanāḥ agacchanna agratasa tasya dīpyamānāḥ savalaṃkṛtāḥ barāhmaṇāḥ kaṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśa caiva sahasraśaḥ rudantaḥ śòkasaṃtaptā anujagmura narādhipama ayama asmāna apāhāya duḥkhe cādhāya śāśvate kṛtvānāthāna parò nāthaḥ kava yāsyati narādhipaḥ karòśantaḥ pāṇḍavāḥ sarve bhīṣmò vidura eva ca ramaṇīye vanòddeśe gaṅgātīre same śubhe nayāsayāma āsura atha tāṃ śibikāṃ satyavādinaḥ sabhāryasya nṛsiṃhasya pāṇḍòra akliṣṭakarmaṇaḥ tatasa tasya śarīraṃ tata sarvagandhaniṣevitama śuci kālīyakādigdhaṃ mukhyasnānādhivāsitama paryaṣiñcaja jalenāśu śātakumbhamayaira ghaṭaiḥ candanena ca mukhyena śuklena samalepayana kālāguruvimiśreṇa tathā tuṅgarasena ca athainaṃ deśajaiḥ śuklaira vāsòbhiḥ samayòjayana ācchannaḥ sa tu vāsòbhira jīvanna iva nararṣabhaḥ śuśubhe puruṣavyāghrò mahārhaśayanòcitaḥ yājakaira abhyanujñātaṃ paretakarmaṇi niṣṭhitaiḥ ghṛtāvasiktaṃ rājānaṃ saha mādryā savalaṃkṛtama tuṅgapadmakamiśreṇa candanena sugandhinā anyaiśa ca vividhaira gandhaira analpaiḥ samadāhayana tatasa tayòḥ śarīre te dṛṣṭvā mòhavaśaṃ gatā hāhā putreti kausalyā papāta sahasā bhuvi tāṃ parekṣya patitāma ārtāṃ paurajānapadò janaḥ ruròda sasvanaṃ sarvò rājabhaktyā kṛpānvitaḥ kalāntānīvārtanādena sarvāṇi ca vicukruśuḥ mānuṣaiḥ saha bhūtāni tiryagyònigatānya api tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavò viduraśa ca mahāmatiḥ sarvaśaḥ kauravāśa caiva parāṇadana bhṛśaduḥkhitāḥ tatò bhīṣmò 'tha vidurò rājā ca saha bandhubhiḥ udakaṃ cakrire tasya sarvāśa ca kuru yòṣitaḥ kṛtòdakāṃsa tāna ādāya pāṇḍavāña śòkakarśitāna sarvāḥ parakṛtayò rājaña śòcantyaḥ paryavārayana yathaiva pāṇḍavā bhūmau suṣupuḥ saha bāndhavaiḥ tathaiva nāgarā rājaña śiśyire barāhmaṇādayaḥ tada anānandama asvasthama ākumārama ahṛṣṭavata babhūva pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ nagaraṃ davādaśa kaṣapāḥ [va] tataḥ kaṣattā ca rājā ca bhīṣmaśa ca saha bandhubhiḥ daduḥ śarāddhaṃ tadā pāṇḍòḥ savadhāmṛtamayaṃ tadā kurūṃśa ca vipramukhyāṃśa ca bhòjayitvā sahasraśaḥ ratnaughāna davijamukhyebhyò dattvā garāmavarāna api kṛtaśaucāṃsa tatasa tāṃsa tu pāṇḍavāna bharatarṣabhāna ādāya viviśuḥ paurāḥ puraṃ vāraṇasāhvayama satataṃ samānvatapyanta tama eva bharatarṣabhama paurajānapadāḥ sarve mṛtaṃ savama iva bāndhavama śarāddhāvasāne tu tadā dṛṣṭvā taṃ duḥkhitaṃ janama saṃmūḍhāṃ duḥkhaśòkārtāṃ vayāsò mātarama abravīta atikrānta sukhāḥ kālāḥ paratyupasthita dāruṇāḥ śavaḥ śavaḥ pāpīya divasāḥ pṛthivī gatayauvanā bahu māyā samākīrṇò nānā dòṣasamākulaḥ luptadharmakriyācārò ghòraḥ kālò bhaviṣyati gaccha tavaṃ tayāgama āsthāya yuktā vasa tapòvane mā darakṣyasi kulasyāsya ghòraṃ saṃkṣayama ātmanaḥ tatheti samanujñāya sā paraviśyābravīta sanuṣāma ambike tava putrasya durnayāta kila bhāratāḥ sānubandhā vinaṅkṣyanti paurāśa caiveti naḥ śarutama tata kausalyāma imāma ārtāṃ putraśòkābhipīḍitāma vanama ādāya bhadraṃ te gacchāvò yadi manyase tathetya ukte ambikayā bhīṣmama āmantrya suvratā vanaṃ yayau satyavatī sanuṣābhyāṃ saha bhārata tāḥ sughòraṃ tapaḥ kṛtvā devyò bharatasattama dehaṃ tayaktvā mahārāja gatima iṣṭāṃ yayusa tadā avāpnuvanta vedòktāna saṃskārāna pāṇḍavāsa tadā avardhanta ca bhògāṃsa te bhuñjānāḥ pitṛveśmani dhārtarāṣṭraiśa ca sahitāḥ karīḍantaḥ pitṛveśmani bāla karīḍāsu sarvāsu viśiṣṭāḥ pāṇḍavābhavana jave lakṣyābhiharaṇe bhòjye pāṃsuvikarṣaṇe dhārtarāṣṭrāna bhīmasenaḥ sarvāna sa parimardati harṣāda etāna karīḍamānāna gṛhya kākanilīyane śiraḥsu ca nigṛhyaināna yòdhayāma āsa pāṇḍavaḥ śatama ekòttaraṃ teṣāṃ kumārāṇāṃ mahaujasāma eka eva vimṛdnāti nātikṛcchrāda vṛkòdaraḥ pādeṣu ca nigṛhyaināna vinihatya balāda balī cakarṣa karòśatò bhūmau ghṛṣṭa jānu śirò 'kaṣikāna daśa bālāña jale karīḍana bhujābhyāṃ parigṛhya saḥ āste sama salile magnaḥ paramṛtāṃśa ca vimuñcati phalāni vṛkṣama āruhya paracinvanti ca te yadā tadā pādaprahāreṇa bhīmaḥ kampayate darumama parahāra vegābhihatāda darumāda vayāghūrṇitāsa tataḥ saphalāḥ parapatanti sama darutaṃ sarastāḥ kumārakāḥ na te niyuddhe na jave na yògyāsu kadā cana kumārā uttaraṃ cakruḥ sapardhamānā vṛkòdarama evaṃ sa dhārtarāṣṭrāṇāṃ sapardhamānò vṛkòdaraḥ apriye 'tiṣṭhada atyantaṃ bālyāna na daròha cetasā tatò balama atikhyātaṃ dhārtarāṣṭraḥ paratāpavāna bhīmasenasya tajjñātvā duṣṭabhāvama adarśayata tasya dharmāda apetasya pāpāni paripaśyataḥ mòhāda aiśvaryalòbhāca ca pāpā matira ajāyata ayaṃ balavatāṃ śareṣṭhaḥ kuntīputrò vṛkòdaraḥ madhyamaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ nikṛtyā saṃnihanyatāma atha tasmāda avarajaṃ jayeṣṭhaṃ caiva yudhiṣṭhirama parasahya bandhane baddhvā paraśāsiṣye vasuṃdharāma evaṃ sa niścayaṃ pāpaḥ kṛtvā duryòdhanasa tadā nityama evāntara parekṣī bhīmasyāsīna mahātmanaḥ tatò jalavihārārthaṃ kārayāma āsa bhārata cela kambalaveśmāni vicitrāṇi mahānti ca paramāṇa kòṭyāma uddeśaṃ sathalaṃ kiṃ cida upetya ca karīḍāvasāne sarve te śuci vastrāḥ savalaṃkṛtāḥ sarvakāmasamṛddhaṃ tadannaṃ bubhujire śanaiḥ divasānte pariśrāntā vihṛtya ca kurūdvahāḥ vihārāvasatheṣva eva vīrā vāsama aròcayana khinnasa tu balavāna bhīmò vayāyāmābhyadhikasa tadā vāhayitvā kumārāṃsa tāña jalakrīḍā gatāna vibhuḥ paramāṇa kòṭyāṃ vāsārthī suṣvāpāruhya tata sathalama śītaṃ vāsaṃ samāsādya śarāntò madavimòhitaḥ niśceṣṭaḥ pāṇḍavò rājana suṣvāpa mṛtakalpavata tatò baddhvā latā pāśaira bhīmaṃ duryòdhanaḥ śanaiḥ gambhīraṃ bhīmavegaṃ ca sathalāja jalama apātayata tataḥ parabuddhaḥ kaunteyaḥ sarvaṃ saṃchidya bandhanama udatiṣṭhaja jalāda bhūyò bhīmaḥ paraharatāṃ varaḥ suptaṃ cāpi punaḥ sarpaisa tīkṣṇadaṃṣṭraira mahāviṣaiḥ kupitaira daṃśayāma āsa sarveṣva evāṅgamarmasu daṃṣṭrāśa ca daṃṣṭriṇāṃ teṣāṃ marmasva api nipātitāḥ tavacaṃ naivāsya bibhiduḥ sāratvāta pṛthuvakṣasaḥ paratibuddhasa tu bhīmasa tāna sarvāna sarpāna apòthayata sārathiṃ cāsya dayitama apahastena jaghnivāna bhòjane bhīmasenasya punaḥ parākṣepayada viṣama kālakūṭaṃ navaṃ tīkṣṇaṃ saṃbhṛtaṃ lòmaharṣaṇama vaiśyāputrasa tadācaṣṭa pārthānāṃ hitakāmyayā taca cāpi bhuktvājarayada avikārò vṛkòdaraḥ vikāraṃ na haya ajanayata sutīkṣṇama api tada viṣama bhīma saṃhananò bhīmasa tada apya ajarayata tataḥ evaṃ duryòdhanaḥ karṇaḥ śakuniśa cāpi saubalaḥ anekaira abhyupāyaisa tāña jighāṃsanti sama pāṇḍavāna pāṇḍavāśa cāpi tata sarvaṃ paratyajānanna ariṃdamāḥ udbhāvanama akurvantò vidurasya mate sathitāḥ [ja] kṛpasyāpi mahābrahmana saṃbhavaṃ vaktuma arhasi śarastambhāta kathaṃ jajñe kathaṃ cāstrāṇya avāptavāna [vai] maharṣera gatamasyāsīca charadvāna nāma nāmataḥ putraḥ kila mahārāja jātaḥ saha śaraira vibhò na tasya vedādhyayane tathā buddhira ajāyata yathāsya buddhira abhavada dhanurvede paraṃtapa adhijagmura yathā vedāṃsa tapasā barahmavādinaḥ tathā sa tapasòpetaḥ sarvāṇya astrāṇya avāpa ha dhanurveda paratvāca ca tapasā vipulena ca bhṛśaṃ saṃtāpayāma āsa devarājaṃ sa gautamaḥ tatò jālapadīṃ nāma devakanyāṃ sureśvaraḥ parāhiṇòta tapasò vighnaṃ kuru tasyeti kaurava sābhigamyāśramapadaṃ ramaṇīyaṃ śaradvataḥ dhanura bāṇadharaṃ bālā lòbhayāma āsa gautamama tāma ekavasanāṃ dṛṣṭvā gautamò 'pasarasaṃ vane lòke 'paratimasaṃsthānāma utphullanayanò 'bhavata dhanuśa ca hi śarāśa cāsya karābhyāṃ parāpatana bhuvi vepathuśa cāsya tāṃ dṛṣṭvā śarīre samajāyata sa tu jañānagarīyastvāta tapasaśa ca samanvayāta avatasthe mahāprājñò dhairyeṇa parameṇa ha yasa tava asya sahasā rājana vikāraḥ samapadyata tena susrāva retò 'saya sa ca tana nāvabudhyata sa vihāyāśramaṃ taṃ ca tāṃ caivāpsarasaṃ muniḥ jagāma retasa tata tasya śarastambe papāta ha śarastambe ca patitaṃ davidhā tada abhavana nṛpa tasyātha mithunaṃ jajñe gautamasya śaradvataḥ mṛgayāṃ caratò rājñaḥ śaṃtanòsa tu yadṛcchayā kaśa cita senā carò 'raṇye mithunaṃ tada apaśyata dhanuśa ca saśaraṃ dṛṣṭvā tathā kṛṣṇājināni ca vayavasya barāhmaṇāpatyaṃ dhanurvedāntagasya tata sa rājñe darśayāma āsa mithunaṃ saśaraṃ tadā sa tada ādāya mithunaṃ rājātha kṛpayānvitaḥ ājagāma gṛhāna eva mama putrāva iti baruvana tataḥ saṃvardhayāma āsa saṃskāraiśa cāpya ayòjayata gautamò 'pi tadāpetya dhanurveda parò 'bhavata kṛpayā yana mayā bālāva imau saṃvardhitāva iti tasmāta tayòra nāma cakre tada eva sa mahīpatiḥ nihitau gautamasa tatra tapasā tāva avindata āgamya cāsmai gòtrādi sarvama ākhyātavāṃsa tadā caturvidhaṃ dhanurvedama astrāṇi vividhāni ca nikhilenāsya tata sarvaṃ guhyama ākhyātavāṃsa tadā sò 'cireṇaiva kālena paramācāryatāṃ gataḥ tatò 'dhijagmuḥ sarve te dhanurvedaṃ mahārathāḥ dhṛtarāṣṭrātmajāśa caiva pāṇḍavāśa ca mahābalāḥ vṛṣṇayaśa ca nṛpāśa cānye nānādeśasamāgatāḥ [vai] viśeṣārthī tatò bhīṣmaḥ pautrāṇāṃ vinayepsayā iṣvastrajñāna paryapṛcchada ācāryāna vīryasaṃmatāna nālpadhīra nāmahā bhāgasa tathānānāstra kòvidaḥ nādeva sattvò vinayeta kurūna astre mahābalāna maharṣisa tu bharadvājò havirdhāne carana purā dadarśāpsarasaṃ sākṣāda ghṛtācīma āplutāma ṛṣiḥ tasyā vāyuḥ samuddhūtò vasanaṃ vayapakarṣata tatò 'saya retaśa caskanda tada ṛṣira daròṇa ādadhe tasmina samabhavada daròṇaḥ kalaśe tasya dhīmataḥ adhyagīṣṭa sa vedāṃśa ca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ agniveśyaṃ mahābhāgaṃ bharadvājaḥ paratāpavāna paratyapādayada āgneyama astradharmabhṛtāṃ varaḥ agniṣṭuja jātaḥ sa munisa tatò bharatasattama bhāradvājaṃ tadāgneyaṃ mahāstraṃ paratyapādayata bharadvāja sakhā cāsīta pṛṣatò nāma pārthivaḥ tasyāpi darupadò nāma tadā samabhavata sutaḥ sa nityama āśramaṃ gatvā daròṇena saha pārṣataḥ cikrīḍādhyayanaṃ caiva cakāra kaṣatriyarṣabhaḥ tatò vayatīte pṛṣate sa rājā darupadò 'bhavata pāñcāleṣu mahābāhura uttareṣu nareśvaraḥ bharadvājò 'pi bhagavāna āruròha divaṃ tadā tataḥ pitṛniyuktātmā putra lòbhāna mahāyaśāḥ śāradvatīṃ tatò daròṇaḥ kṛpīṃ bhāryāma avindata agnihòtre ca dharme ca dame ca satataṃ ratā alabhada gautamī putrama aśvatthāmānama eva ca sa jātamātrò vayanadada yathaivòccaiḥ śaravā hayaḥ taca charutvāntarhitaṃ bhūtama antarikṣasthama abravīta aśvasyevāsya yata sathāma nadataḥ paradiśò gatama aśvatthāmaiva bālò 'yaṃ tasmāna nāmnā bhaviṣyati sutena tena suprītò bhāradvājasa tatò 'bhavata tatraiva ca vasana dhīmāna dhanurveda parò 'bhavata sa śuśrāva mahātmānaṃ jāmadagnyaṃ paraṃtapama barāhmaṇebhyasa tadā rājana ditsantaṃ vasu sarvaśaḥ vanaṃ tu parasthitaṃ rāmaṃ bhāradvājasa tadābravīta āgataṃ vittakāmaṃ māṃ viddhi daròṇaṃ davijarṣabhama [rāma] hiraṇyaṃ mama yaca cānyada vasu kiṃ cana vidyate barāhmaṇebhyò mayā dattaṃ sarvama eva tapòdhana tathaiveyaṃ dharā devī sāgarāntā sapattanā kaśyapāya mayā dattā kṛtsnā nagaramālinī śarīramātrama evādya mayedama avaśeṣitama astrāṇi ca mahārhāṇi śastrāṇi vividhāni ca vṛṇīṣva kiṃ parayacchāmi tubhyaṃ daròṇa vadāśu tata [daròṇa] astrāṇi me samagrāṇi sasaṃhārāṇi bhārgava saprayòga rahasyāni dātuma arhasya aśeṣataḥ [vai] tathetya uktvā tatasa tasmai parādāda astrāṇi bhārgavaḥ sarahasya varataṃ caiva dhanurvedama aśeṣataḥ paratigṛhya tu tata sarvaṃ kṛtāstrò davijasattamaḥ pariyaṃ sakhāyaṃ suprītò jagāma darupadaṃ parati [vai] tatò darupadama āsādya bharadvājaḥ paratāpavāna abravīta pārṣataṃ rājana sakhāyaṃ viddhi māma iti [darupada] akṛteyaṃ tava parajñā barahmana nātisamañjasī yana māṃ baravīṣi parasabhaṃ sakhā te 'hama iti davija na hi rājñāma udīrṇānāma evaṃ bhūtaira naraiḥ kava cita sakhyaṃ bhavati mandātmaña śariyā hīnaira dhanacyutaiḥ sauhṛdānya api jīryante kālena parijīryatāma sauhṛdaṃ me tavayā haya āsīta pūrvaṃ sāmarthya bandhanama na sakhyama ajaraṃ lòke jātu dṛśyeta karhi cita kāmò vainaṃ viharati karòdhaśa cainaṃ paravṛścati maivaṃ jīrṇama upāsiṣṭhāḥ sakhyaṃ navama upākuru āsīta sakhyaṃ davijaśreṣṭha tavayā me 'rathanibandhanama na daridrò vasumatò nāvidvāna viduṣaḥ sakhā śūrasya na sakhā kalībaḥ sakhipūrvaṃ kima iṣyate yayòra eva samaṃ vittaṃ yayòra eva samaṃ kulama tayòḥ sakhyavivāhaśa ca na tu puṣṭavipuṣṭayòḥ nāśròtriyaḥ śaròtriyasya nārathī rathinaḥ sakhā nārājñā saṃgataṃ rājñaḥ sakhipūrvaṃ kima iṣyate [vai] darupadenaivama uktasa tu bhāradvājaḥ paratāpavāna muhūrtaṃ cintayāma āsa manyunābhipariplutaḥ sa viniścitya manasā pāñcālaṃ parati buddhimāna jagāma kurumukhyānāṃ nagaraṃ nāgasāhvayama kumārāsa tava atha niṣkramya sametā gajasāhvayāta karīḍantò vīṭayā tatra vīrāḥ paryacarana mudā papāta kūpe sā vīṭā teṣāṃ vai karīḍatāṃ tadā na ca te paratyapadyanta karma vīṭòpalabdhaye atha daròṇaḥ kumārāṃsa tāna dṛṣṭvā kṛtyavatasa tadā parahasya mandaṃ paiśalyāda abhyabhāṣata vīryavāna ahò nu dhiga balaṃ kaṣātraṃ dhiga etāṃ vaḥ kṛtāstratāma bharatasyānvaye jātā ye vīṭāṃ nādhigacchata eṣa muṣṭira iṣīkāṇāṃ mayāstreṇābhimantritaḥ asya vīryaṃ nirīkṣadhvaṃ yada anyasya na vidyate vetsyāmīṣīkayā vīṭāṃ tāma iṣīkāma athānyayā tāma anyayā samāyògò vīṭāyā garahaṇe mama tada apaśyana kumārāsa te vismayòtphullalòcanāḥ aveṣkya còddhṛtāṃ vīṭāṃ vīṭā veddhārama abruvana abhivādayāmahe barahmana naitada anyeṣu vidyate kò 'si kaṃ tavābhijānīmò vayaṃ kiṃ karavāmahe [daròṇa] ācakṣvadhvaṃ ca bhīṣmāya rūpeṇa ca guṇaiśa ca māma sa eva sumahābuddhiḥ sāṃprataṃ paratipatsyate [vai] tathetya uktvā tu te sarve bhīṣmama ūcuḥ pitāmahama barāhmaṇasya vacasa tathyaṃ taca ca karmaviśeṣavata bhīṣmaḥ śarutvā kumārāṇāṃ daròṇaṃ taṃ paratyajānata yuktarūpaḥ sa hi gurura itya evama anucintya ca athainama ānīya tadā savayama eva susatkṛtama paripapraccha nipuṇaṃ bhīṣmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ hetuma āgamane tasya daròṇaḥ sarvaṃ nayavedayata maharṣera agniveśyasya sakāśama ahama acyuta astrārthama agamaṃ pūrvaṃ dhanurveda jighṛkṣayā barahma cārī vinītātmā jaṭilò bahulāḥ samāḥ avasaṃ tatra suciraṃ dhanurveda cikīrṣayā pāñcālarājaputrasa tu yajñasenò mahābalaḥ mayā sahākaròda vidyāṃ guròḥ śarāmyana samāhitaḥ sa me tatra sakhā cāsīda upakārī pariyaśa ca me tenāhaṃ saha saṃgamya ratavāna suciraṃ bata bālyāta parabhṛti kauravya sahādhyayanama eva ca sa samāsādya māṃ tatra pariyakārī pariyaṃvadaḥ abravīda iti māṃ bhīṣma vacanaṃ parītivardhanama ahaṃ pariyatamaḥ putraḥ pitura daròṇa mahātmanaḥ abhiṣekṣyati māṃ rājye sapāñcālyò yadā tadā tavada bhòjyaṃ bhavitā rājyaṃ sakhe satyena te śape mama bhògāśa ca vittaṃ ca tavadadhīnaṃ sukhāni ca evama uktaḥ paravavrāja kṛtāstrò 'haṃ dhanepsayā abhiṣiktaṃ ca śarutvainaṃ kṛtārthò 'samīti cintayana pariyaṃ sakhāyaṃ suprītò rājyasthaṃ punara āvrajama saṃsmarana saṃgamaṃ caiva vacanaṃ caiva tasya tata tatò darupadama āgamya sakhipūrvama ahaṃ parabhò abruvaṃ puruṣavyāghra sakhāyaṃ viddhi māma iti upasthitaṃ tu darupadaḥ sakhivaca cābhisaṃgatama sa māṃ nirākārama iva parahasanna idama abravīta akṛteyaṃ tava parajñā barahmana nātisamañjasī yada āttha māṃ tavaṃ parasabhaṃ sakhā te 'hama iti davija na hi rājñāma udīrṇānāma evaṃ bhūtaira naraiḥ kava cita sakhyaṃ bhavati mandātmaña śariyā hīnaira dhanacyutaiḥ nāśròtriyaḥ śaròtriyasya nārathī rathinaḥ sakhā nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kima iṣyate darupadenaivama uktò 'haṃ manyunābhipariplutaḥ abhyāgacchaṃ kurūna bhīṣma śiṣyaira arthī guṇānvitaiḥ paratijagrāha taṃ bhīṣmò guruṃ pāṇḍusutaiḥ saha pautrāna ādāya tāna sarvāna vasūni vividhāni ca śiṣyā iti dadau rājana daròṇāya vidhipūrvakama sa ca śiṣyāna maheṣvāsaḥ paratijagrāha kauravāna paratigṛhya ca tāna sarvāna daròṇò vacanama abravīta rahasya ekaḥ paratītātmā kṛtòpasadanāṃsa tadā kāryaṃ me kāṅkṣitaṃ kiṃ cida dhṛdi saṃparivartate kṛtāstraisa tata paradeyaṃ me tada ṛtaṃ vadatānaghāḥ taca charutvā kauraveyāsa te tūṣṇīma āsana viśāṃ pate arjunasa tu tataḥ sarvaṃ paratijajñe paraṃtapaḥ tatò 'rajunaṃ mūrdhni tadā samāghrāya punaḥ punaḥ parītipūrvaṃ pariṣvajya pararuròda mudā tadā tatò daròṇaḥ pāṇḍuputrāna astrāṇi vividhāni ca garāhayāma āsa divyāni mānuṣāṇi ca vīryavāna rājaputrāsa tathaivānye sametya bharatarṣabha abhijagmusa tatò daròṇama astrārthe davijasattamama vṛṣṇayaśa cāndhakāśa caiva nānādeśyāśa ca pārthivāḥ sūtaputraśa ca rādheyò guruṃ daròṇama iyāta tadā sapardhamānasa tu pārthena sūtaputrò 'tayamarṣaṇaḥ duryòdhanama upāśritya pāṇḍavāna atyamanyata [vai] arjunasa tu paraṃ yatnama ātasthe guru pūjane astre ca paramaṃ yògaṃ pariyò daròṇasya cābhavata daròṇena tu tadāhūya rahasya uktò 'nanasādhakaḥ andhakāre 'rajunāyānnaṃ na deyaṃ te kathaṃ cana tataḥ kadā cida bhuñjāne paravavau vāyura arjune tena tatra paradīptaḥ sa dīpyamānò nivāpitaḥ bhuṅkta evārjunò bhaktaṃ na cāsyāsyāda vayamuhyata hastasa tejasvinò nityama annagrahaṇa kāraṇāta tada abhyāsakṛtaṃ matvā rātrāva abhyasta pāṇḍavaḥ tasya jayātalanirghòṣaṃ daròṇaḥ śuśrāva bhārata upetya cainama utthāya pariṣvajyedama abravīta parayatiṣye tathā kartuṃ yathā nānyò dhanurdharaḥ tavatsamò bhavitā lòke satyama etada baravīmi te tatò daròṇò 'rajunaṃ bhūyò ratheṣu ca gajeṣu ca aśveṣu bhūmāva api ca raṇaśikṣāma aśikṣayata gadāyuddhe 'si caryāyāṃ tòmaraprāsaśaktiṣu daròṇaḥ saṃkīrṇa yuddheṣu śikṣayāma āsa pāṇḍavama tasya tata kauśalaṃ dṛṣṭvā dhanurveda jighṛkṣavaḥ rājānò rājaputrāśa ca samājagmuḥ sahasraśaḥ tatò niṣādarājasya hiraṇyadhanuṣaḥ sutaḥ ekalabyò mahārāja daròṇama abhyājagāma ha na sa taṃ paratijagrāha naiṣādira iti cintayana śiṣyaṃ dhanuṣi dharmajñasa teṣāma evānvavekṣayā sa tu daròṇasya śirasā pādau gṛhya paraṃtapaḥ araṇyama anusaṃprāptaḥ kṛtvā daròṇaṃ mahī mayama tasminna ācārya vṛttiṃ ca paramāma āsthitasa tadā iṣvastre yògama ātasthe paraṃ niyamama āsthitaḥ parayā śaraddhayā yuktò yògena parameṇa ca vimòkṣādāna saṃdhāne laghutvaṃ parama āpa saḥ atha daròṇābhyanujñātāḥ kadā cita kurupāṇḍavāḥ rathaira viniryayuḥ sarve mṛgayāma arimardanāḥ tatròpakaraṇaṃ gṛhya naraḥ kaśa cida yadṛcchayā rājanna anujagāmaikaḥ śavānama ādāya pāṇḍavāna teṣāṃ vicaratāṃ tatra tata tata karma cikīrṣatāma śavā carana sa vane mūḍhò naiṣādiṃ parati jagmivāna sa kṛṣṇaṃ maladigdhāṅgaṃ kṛṣṇājinadharaṃ vane naiṣādiṃ śavā samālakṣya bhaṣaṃsa tasthau tada antike tadā tasyātha bhaṣataḥ śunaḥ saptaśarāna mukhe lāghavaṃ darśayanna astre mumòca yugapada yathā sa tu śavā śarapūrṇāsyaḥ pāṇḍavāna ājagāma ha taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavā vīrā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ lāghavaṃ śabdavedhitvaṃ dṛṣṭvā tatparamaṃ tadā parekṣya taṃ varīḍitāśa cāsana paraśaśaṃsuśa ca sarvaśaḥ taṃ tatò 'naveṣamāṇāsa te vane vananivāsinama dadṛśuḥ pāṇḍavā rājanna asyantama aniśaṃ śarāna na cainama abhyajānaṃsa te tadā vikṛtadarśanama athainaṃ paripapracchuḥ kò bhavāna kasya vetya uta [ekalavya] niṣādādhipatera vīrā hiraṇyadhanuṣaḥ sutama daròṇaśiṣyaṃ ca māṃ vittadhanurveda kṛtaśramama [vai] te tama ājñāya tattvena punara āgamya pāṇḍavāḥ yathāvṛttaṃ ca te sarvaṃ daròṇāyācakhyura adbhutama kaunteyasa tava arjunò rājanna ekalavyama anusmarana rahò daròṇaṃ samāgamya paraṇayāda idama abravīta nanva ahaṃ parirabhyaikaḥ parītipūrvama idaṃ vacaḥ bhavatòktò na me śiṣyasa tavada viśiṣṭò bhaviṣyati atha kasmāna madviśiṣṭò lòkāda api ca vīryavāna astya anyò bhavataḥ śiṣyò niṣādādhipateḥ sutaḥ muhūrtama iva taṃ daròṇaśa cintayitvā viniścayama savyasācinama ādāya naiṣādiṃ parati jagmivāna dadarśa maladigdhāṅgaṃ jaṭilaṃ cīravāsasama ekalavyaṃ dhanuṣpāṇima asyantama aniśaṃ śarāna ekalavyasa tu taṃ dṛṣṭvā daròṇama āyāntama antikāta abhigamyòpasaṃgṛhya jagāma śirasā mahīma pūjayitvā tatò daròṇaṃ vidhivata sa niṣādajaḥ nivedya śiṣyama ātmānaṃ tasthau parāñjalira agrataḥ tatò daròṇò 'baravīda rājanna ekalavyama idaṃ vacaḥ yadi śiṣyò 'si me tūrṇaṃ vetanaṃ saṃpradīyatāma ekalavyasa tu taca charutvā parīyamāṇò 'baravīda idama kiṃ parayacchāmi bhagavanna ājñāpayatu māṃ guruḥ na hi kiṃ cida adeyaṃ me gurave barahmavittama tama abravīta tavayāṅguṣṭhò dakṣiṇò dīyatāṃ mama ekalavyasa tu taca charutvā vacò daròṇasya dāruṇama paratijñāma ātmanò rakṣana satye ca nirataḥ sadā tathaiva hṛṣṭavadanasa tathaivādīna mānasaḥ chittvāvicārya taṃ parādāda daròṇāyāṅguṣṭhama ātmanaḥ tataḥ paraṃ tu naiṣādira aṅgulībhira vayakarṣata na tathā sa tu śīghrò 'bhūda yathāpūrvaṃ narādhipa tatò 'rajunaḥ parītamanā babhūva vigatajvaraḥ daròṇaśa ca satyavāga āsīna nānyò 'bhayabhavada arjunama daròṇasya tu tadā śiṣyau gadā yògyāṃ viśeṣataḥ duryòdhanaśa ca bhīmaśa ca kurūṇāma abhyagacchatāma aśvatthāmā rahasyeṣu sarveṣva abhyadhikò 'bhavata tathāti puruṣāna anyāna sārukau yamajāva ubhau yudhiṣṭhirò rathaśreṣṭhaḥ sarvatra tu dhanaṃjayaḥ parasthitaḥ sāgarāntāyāṃ rathayūthapa yūthapaḥ buddhiyògabalòtsāhaiḥ sarvāstreṣu ca pāṇḍavaḥ astre gurva anurāge ca viśiṣṭò 'bhavada arjunaḥ tulyeṣva astròpadeśeṣu sauṣṭhavena ca vīryavāna ekaḥ sarvakumārāṇāṃ babhūvātirathò 'rajunaḥ parāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanaṃjayama dhārtarāṣṭrā durātmānò nāmṛṣyanta narādhipa tāṃsa tu sarvāna samānīya sarvavidyāsu niṣṭhitāna daròṇaḥ paraharaṇa jañāne jijñāsuḥ puruṣarṣabha kṛtrimaṃ bhāsama āròpya vṛkṣāgre śilpibhiḥ kṛtama avijñātaṃ kumārāṇāṃ lakṣyabhūtama upādiśata [daròṇa] śīghraṃ bhavantaḥ sarve vai dhanūṃṣya ādāya satvarāḥ bhāsama etaṃ samuddiśya tiṣṭhantāṃ saṃhiteṣavaḥ madvākyasamakālaṃ ca śirò 'saya vinipātyatāma ekaikaśò niyòkṣyāmi tathā kuruta putrakāḥ [vai] tatò yudhiṣṭhiraṃ pūrvama uvācāṅgirasāṃ varaḥ saṃdhatsva bāṇaṃ durdharṣaṃ madvākyānte vimuñca ca tatò yudhiṣṭhiraḥ pūrvaṃ dhanura gṛhya mahāravama tasthau bhāsaṃ samuddiśya guruvākyapracòditaḥ tatò vitatadhanvānaṃ daròṇasa taṃ kurunandanama sa muhūrtāda uvācedaṃ vacanaṃ bharatarṣabha paśyasya enaṃ darumāgrasthaṃ bhāsaṃ naravarātmaja paśyāmītya evama ācāryaṃ paratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ sa muhūrtāda iva punara daròṇasa taṃ paratyabhāṣata atha vṛkṣama imaṃ māṃ vā bharātṝna vāpi parapaśyasi tama uvāca sa kaunteyaḥ paśyāmya enaṃ vanaspatima bhavantaṃ ca tathā bharātṝna bhāsaṃ ceti punaḥ punaḥ tama uvācāpasarpeti daròṇò 'parīta manā iva naitaca chakyaṃ tavayā veddhuṃ lakṣyama itya eva kutsayana tatò duryòdhanādīṃsa tāna dhārtarāṣṭrāna mahāyaśāḥ tenaiva karamayògena jijñāsuḥ paryapṛcchata anyāṃśa ca śiṣyāna bhīmādīna rājñaśa caivānya deśajāna tathā ca sarve sarvaṃ tata paśyāma iti kutsitāḥ tatò dhanaṃjayaṃ daròṇaḥ samayamānò 'bhayabhāṣata tavayedānīṃ parahartavyama etala lakṣyaṃ niśamyatāma madvākyasamakālaṃ te mòktavyò 'tara bhaveca charaḥ vitatya kārmukaṃ putra tiṣṭha tāvana muhūrtakama evama uktaḥ savyasācī maṇḍalīkṛtakārmukaḥ tasthau lakṣyaṃ samuddiśyā guruvākyapracòditaḥ muhūrtāda iva taṃ daròṇasa tathaiva samabhāṣata paśyasya enaṃ sathitaṃ bhāsaṃ darumaṃ māma api vetya uta paśyāmya enaṃ bhāsama iti daròṇaṃ pārthò 'bhayabhāṣata na tu vṛkṣaṃ bhavantaṃ vā paśyāmīti ca bhārata tataḥ parītamanā daròṇò muhūrtāda iva taṃ punaḥ paratyabhāṣata durdharṣaḥ pāṇḍavānāṃ ratharṣabhama bhāsaṃ paśyasi yadya enaṃ tathā barūhi punara vacaḥ śiraḥ paśyāmi bhāsasya na gātrama iti sò 'baravīta arjunenaivama uktasa tu daròṇò hṛṣṭatanū ruhaḥ muñcasvetya abravīta pārthaṃ sa mumòcāvicārayana tatasa tasya nagasthasya kaṣureṇa niśitena ha śira utkṛtya tarasā pātayāma āsa pāṇḍavaḥ tasmina karmaṇi saṃsiddhe paryaśvajata phalgunama mene ca darupadaṃ saṃkhye sānubandhaṃ parājitama kasya cita tava atha kālasya saśiṣyò 'ṅagirasāṃ varaḥ jagāma gaṅgāma abhitò majjituṃ bharatarṣabha avagāḍhama athò daròṇaṃ salile salile caraḥ garāhò jagrāha balavāña jaṅghānte kālacòditaḥ sa samarthò 'pi mòkṣāya śiṣyāna sarvāna acòdayata garāhaṃ hatvā mòkṣayadhvaṃ māma iti tavarayanna iva tada vākyasamakālaṃ tu bībhatsura niśitaiḥ śaraiḥ āvāpaiḥ pañcabhira garāhaṃ magnama ambhasya atāḍayata itare tu visaṃmūḍhāsa tatra tatra parapedire taṃ ca dṛṣṭvā kariyòpetaṃ daròṇò 'manyāta pāṇḍavama viśiṣṭaṃ sarvaśiṣyebhyaḥ parītimāṃśa cābhavata tadā sa pārtha bāṇaira bahudhā khaṇḍaśaḥ parikalpitaḥ garāhaḥ pañcatvama āpede jaṅghāṃ tayaktvā mahātmanaḥ athābravīna mahātmānaṃ bhāradvājò mahārathama gṛhāṇedaṃ mahābāhò viśiṣṭama atidurdharama astraṃ barahmaśirò nāma saprayòga nivartanama na ca te mānuṣeṣva etata parayòktavyaṃ kathaṃ cana jagada vinirdaheda etada alpatejasi pātitama asāmānyama idaṃ tāta lòkeṣva astraṃ nigadyate tada dhārayethāḥ parayataḥ śṛṇu cedaṃ vacò mama bādhetāmānuṣaḥ śatrura yadā tavāṃ vīra kaśa cana tada vadhāya parayuñjīthāsa tadāstrama idama āhave tatheti tata paratiśrutya bībhatsuḥ sa kṛtāñjaliḥ jagrāha paramāstraṃ tadāha cainaṃ punara guruḥ bhavitā tavatsamò nānyaḥ pumā~la lòke dhanurdharaḥ [vai] kṛtāstrāna dhārtarāṣṭrāṃśa ca pāṇḍuputrāṃśa ca bhārata dṛṣṭvā daròṇò 'baravīda rājana dhṛtarāṣṭraṃ janeśvarama kṛpasya sòmadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ gāṅgeyasya ca sāṃnidhye vayāsasya vidurasya ca rājana saṃprāptavidhyāsa te kumarāḥ kurusattama te darśayeyuḥ savāṃ śikṣāṃ rājanna anumate tava tatò 'baravīna mahārājaḥ parahṛṣṭenāntarātmanā bhāradvāja mahata karmakṛtaṃ te davijasattama yadā tu manyase kālaṃ yasmina deśe yathā yathā tathā tathāvidhānāya savayama ājñāpayasva māma sapṛhayāmya adya nirvedāta puruṣāṇāṃ sacakṣuṣāma astrahetòḥ parākrāntānye me darakṣyanti putrakāna kaṣattara yada gurura ācāryò baravīti kuru tata tathā na hīdṛśaṃ pariyaṃ manye bhavitā dharmavatsalaḥ tatò rājānama āmantrya vidurānugatò bahiḥ bhāradvājò mahāprājñò māpayāma āsa medinīma samāma avṛkṣāṃ nirgulmāma udaka paravaṇa saṃsthitāma tasyāṃ bhūmau baliṃ cakre tithau nakṣatrapūjite avaghuṣṭaṃ pure cāpi tadarthaṃ vadatāṃ vara raṅga bhūmau suvipulaṃ śāstradṛṣṭaṃ yathāvidhi parekṣāgāraṃ suvihitaṃ cakrusa tatra ca śilpinaḥ rājñaḥ sarvāyudhòpetaṃ satrīṇāṃ caiva nararṣabha mañcāṃśa ca kārayāma āsusa tatra jānapadā janāḥ vipulāna ucchrayòpetāña śibikāśa ca mahādhanāḥ tasmiṃsa tatò 'hani parāpte rājā sasacivasa tadā bhīṣmaṃ paramukhataḥ kṛtvā kṛpaṃ cācārya sattamama muktājālaparikṣiptaṃ vaiḍūrya maṇibhūṣitama śātakumbhamayaṃ divyaṃ parekṣāgārama upāgamata gāndhārī ca mahābhāgā kuntī ca jayatāṃ vara satriyaśa ca sarvā yā rājñaḥ sapreṣyāḥ saparicchadāḥ harṣāda āruruhura mañcāna meruṃ deva satriyò yathā barāhmaṇakṣatriyādyaṃ ca cāturvarṇyaṃ purāda darutama darśanepsu samabhyāgāta kumārāṇāṃ kṛtāstratāma paravāditaiśa ca vāditraira janakautūhalena ca mahārṇava iva kaṣubdhaḥ samājaḥ sò 'bhavata tadā tataḥ śuklāmbara dharaḥ śuklayajñòpavītavāna śuklakeśaḥ sitaśmaśruḥ śuklamālyānulepanaḥ raṅgamadhyaṃ tadācāryaḥ saputraḥ paraviveśa ha nabhò jaladharaira hīnaṃ sāṅgāraka ivāṃśumāna sa yathā samayaṃ cakre baliṃ balavatāṃ varaḥ barāhmaṇāṃśa cātra mantrajñāna vācayāma āsa maṅgalama atha puṇyāhaghòṣasya puṇyasya tadanantarama viviśura vividhaṃ gṛhya śastròpakaraṇaṃ narāḥ tatò baddhatanu tarāṇā baddhakakṣyā mahābalāḥ baddhatūṇāḥ sadhanuṣò viviśura bharatarṣabhāḥ anujyeṣṭhaṃ ca te tatra yudhiṣṭhirapurògamāḥ cakrura astraṃ mahāvīryāḥ kumārāḥ paramādbhutama ke cica charākṣepa bhayāca chirāṃsya avananāmire manujā dhṛṣṭama apare vīkṣāṃ cakruḥ savismayāḥ te sama lakṣyāṇi vividhura bāṇaira nāmāṅka śòbhitaiḥ vividhaira lāghavòtsṛṣṭaira uhyantò vājibhira darutama tata kumāra balaṃ tatra gṛhītaśarakārmukama gandharvanagarākāraṃ parekṣya te vismitābhavana sahasā cukruśusa tatra narāḥ śatasahasraśaḥ vismayòtphullanayanāḥ sādhu sādhva iti bhārata kṛtvā dhanuṣi te mārgāna rathacaryāsu cāsakṛta gajapṛṣṭhe 'śavapṛṣṭhe ca niyuddhe ca mahābalāḥ gṛhītakhaḍgacarmāṇasa tatò bhūyaḥ parahāriṇaḥ tasarumārgāna yathòddiṣṭāṃśa ceruḥ sarvāsu bhūmiṣu lāghavaṃ sauṣṭhavaṃ śòbhāṃ sathiratvaṃ dṛḍhamuṣṭitāma dadṛśusa tatra sarveṣāṃ parayòge khaḍgacarmaṇāma atha tau nityasaṃhṛṣṭau suyòdhana vṛkòdarau avatīrṇau gadāhastāva ekaśṛṅgāva ivācalau baddhakakṣyau mahābāhū pauruṣe paryavasthitau bṛhantau vāśitā hetòḥ samadāva iva kuñjarau tau paradakṣiṇasavyāni maṇḍalāni mahābalau ceratura nirmalagadau samadāva iva gòvṛṣau vidurò dhṛtarāṣṭrāya gāndhārye pāṇḍavāraṇiḥ nayavedayetāṃ tata sarvaṃ kumārāṇāṃ viceṣṭitama [vai] kururāje ca raṅgasthe bhīme ca balināṃ vare pakṣapāta kṛtasnehaḥ sa davidhevābhavaja janaḥ hā vīra kururājeti hā bhīmeti ca nardatāma puruṣāṇāṃ suvipulāḥ paraṇādāḥ sahasòtthitāḥ tataḥ kaṣubdhārṇava nibhaṃ raṅgama ālòkya buddhimāna bhāradvājaḥ pariyaṃ putrama aśvatthāmānama abravīta vārayaitau mahāvīryau kṛtayògyāva ubhāva api mā bhūda raṅga parakòpò 'yaṃ bhīma duryòdhanòdbhavaḥ tatasa tāva udyatagadau guruputreṇa vāritau yugāntānila saṃkṣubdhau mahāvegāva ivārṇavau tatò raṅgāṅgaṇa gatò daròṇò vacanama abravīta nivārya vāditragaṇaṃ mahāmeghasamasvanama yò me putrāta pariyataraḥ sarvāstraviduṣāṃ varaḥ aindrira indrānuja samaḥ sa pārthò dṛśyatāma iti ācārya vacanenātha kṛtasvastyayanò yuvā baddhagòdhāṅguli tarāṇaḥ pūrṇatūṇaḥ sakārmukaḥ kāñcanaṃ kavacaṃ bibhrata paratyadṛśyata phalgunaḥ sārkaḥ sendrāyudha taḍita sasaṃdhya iva tòyadaḥ tataḥ sarvasya raṅgasya samutpiñjò 'bhavana mahāna paravādyanta ca vādyāni saśaṅkhāni samantataḥ eṣa kuntīsutaḥ śarīmāna eṣa pāṇḍavamadhyamaḥ eṣa putrò mahendrasya kurūṇāma eṣa rakṣitā eṣò 'satraviduṣāṃ śareṣṭha eṣa dharmabhṛtāṃ varaḥ eṣa śīlavatāṃ cāpi śīlajñānanidhiḥ paraḥ itya evama atulā vācaḥ śṛṇvantyāḥ parekṣa keritāḥ kuntyāḥ parasnava saṃmiśraira asraiḥ kalinnama urò 'bhavata tena śabdena mahatā pūrṇaśrutira athābravīta dhṛtarāṣṭrò naraśreṣṭhò viduraṃ hṛṣṭamānasaḥ kaṣattaḥ kaṣubdhārṇava nibhaḥ kima eṣa sumahāsvanaḥ sahasaivòtthitò raṅge bhindanna iva nabhastalama [vidura] eṣa pārthò mahārāja phalgunaḥ pāṇḍunandanaḥ avatīrṇaḥ sakavacasa tatraiṣa sumahāsvanaḥ [dhṛ] dhanyò 'samya anugṛhītò 'sami rakṣitò 'sami mahāmate pṛthāraṇi samudbhūtaisa taribhiḥ pāṇḍava vahnibhiḥ [vai] tasmina samudite raṅge kathaṃ cita paryavasthite darśayāma āsa bībhatsura ācāryāda astralāghavama āgneyenāsṛjada vahniṃ vāruṇenāsṛjata payaḥ vāyavyenāsṛjada vāyuṃ pārjanyenāsṛjada dhanāna bhaumena parāviśada bhūmiṃ pārvatenāsṛjada girīna antardhānena cāstreṇa punara antarhitò 'bhavata kaṣaṇāta parāṃśuḥ kaṣaṇāda dharasvaḥ kaṣaṇāca ca rathadhūra gataḥ kaṣaṇena rathamadhyasthaḥ kaṣaṇenāvāpatana mahīma sukumāraṃ ca sūkṣmaṃ ca guruṃ cāpi gurupriyaḥ sauṣṭhavenābhisaṃyuktaḥ sò 'vidhyada vividhaiḥ śaraiḥ bharamataśa ca varāhasya lòhasya paramukhe samama pañcabāṇāna asaṃsaktāna sa mumòcaika bāṇavata gavye viṣāṇa kòśe ca cale rajjvavalambite nicakhāna mahāvīryaḥ sāyakāna ekaviṃśatima itya evamādi sumahata khaḍge dhanuṣi cābhavata gadāyāṃ śastrakuśalò darśanāni vayadarśayata tataḥ samāptabhūyiṣṭhe tasmina karmāṇi bhārata mandī bhūte samāje ca vāditrasya ca nisvane davāradeśāta samudbhūtò māhātmya balasūcakaḥ vajraniṣpeṣa sadṛśaḥ śuśruve bhujanisvanaḥ dīryante kiṃ nu girayaḥ kiṃsvida bhūmira vidīryate kiṃsvida āpūryate vayòma jalabhāra ghanaira ghanaiḥ raṅgasyaivaṃ matira abhūta kaṣaṇena vasudhādhipa davāraṃ cābhimukhāḥ sarve babhūvuḥ parekṣakāsa tadā pañcabhira bharātṛbhiḥ pārthaira daròṇaḥ parivṛtò babhau pañca tāreṇa saṃyuktaḥ sāvitreṇeva candramāḥ aśvatthāmnā ca sahitaṃ bharātṝṇāṃ śatama ūrjitama duryòdhanaṃma amitraghnama utthitaṃ paryavārayata sa taisa tadā bharātṛbhira udyatāyudhaira; vṛtò gadāpāṇira avasthitaiḥ sathitaḥ babhau yathā dānava saṃkṣaye purā; puraṃdarò devagaṇaiḥ samāvṛtaḥ [vai] datte 'vakāśe puruṣaira vismayòtphullalòcanaiḥ viveśa raṅgaṃ vistīrṇaṃ karṇaḥ parapuraṃjayaḥ sahajaṃ kavacaṃ bibhrata kuṇḍalòddyòtitānanaḥ sadhanura baddhanistriṃśaḥ pādacārīva parvataḥ kanyā garbhaḥ pṛthu yaśāḥ pṛthāyāḥ pṛthulòcanaḥ tīkṣṇāṃśòra bhāskarasyāṃśaḥ karṇò 'rigaṇasūdanaḥ siṃharṣabha gajendrāṇāṃ tulyavīryaparākramaḥ dīptikānti dayutiguṇaiḥ sūryendu javalanòpamaḥ parāṃśuḥ kanakatālābhaḥ siṃhasaṃhananò yuvā asaṃkhyeyaguṇaḥ śarīmāna bhāskarasyātmasaṃbhavaḥ sa nirīkṣya mahābāhuḥ sarvatò raṅga maṇḍalama paraṇāmaṃ daròṇa kṛpayòra nātyādṛtama ivākaròta sa sāmāja janaḥ sarvò niścalaḥ sathiralòcanaḥ kò 'yama itya āgatakṣòbhaḥ kautūhalaparò 'bhavata sò 'baravīna meghadhīreṇa savareṇa vadatāṃ varaḥ bharātā bharātarama ajñātaṃ sāvitraḥ pākaśāsanima pārtha yata te kṛtaṃ karmaviśeṣavada ahaṃ tataḥ kariṣye paśyatāṃ nṝṇāṃ mātmanā vismayaṃ gamaḥ asamāpte tatasa tasya vacane vadatāṃ vara yantròtkṣipta iva kaṣiprama uttasthau sarvatò janaḥ parītiśa ca puruṣavyāghra duryòdhanama athāspṛśata harīśa ca karòdhaśa ca bībhatsuṃ kaṣaṇenānvaviśaca ca ha tatò daròṇābhyanujñātaḥ karṇaḥ pariyaraṇaḥ sadā yatkṛtaṃ tatra pārthena taca cakāra mahābalaḥ atha duryòdhanasa tatra bharātṛbhiḥ saha bhārata karṇaṃ pariṣvajya mudā tatò vacanama abravīta savāgataṃ te mahābāhò diṣṭyā parāptò 'si mānada ahaṃ ca kururājyaṃ ca yatheṣṭama upabhujyatāma [karṇa] kṛtaṃ sarveṇa me 'nayena sakhitvaṃ ca tavayā vṛṇe davandvayuddhāṃ ca pārthena kartuma icchāmi bhārata [dura] bhuṅkṣva bhògāna mayā sārdhaṃ bandhūnāṃ pariyakṛda bhava durhṛdāṃ kuru sarveṣāṃ mūrdhni pādama ariṃdama [vai] tataḥ kaṣiptama ivātmānaṃ matvā pārthò 'bhayabhāṣata karṇaṃ bharātṛsamūhasya madhye 'calama iva sathitama anāhūtòpasṛptānāma anāhūtòpajalpināma ye lòkāsa tāna hataḥ karṇa mayā tavaṃ paratipatsyase [karṇa] raṅgò 'yaṃ sarvasāmānyaḥ kima atra tava phalguna vīryaśreṣṭhāśa ca rājanyā balaṃ dharmò 'nuvartate kiṃ kaṣepaira durbalāśvāsaiḥ śaraiḥ kathaya bhārata guròḥ samakṣaṃ yāvata te harāmya adya śiraḥ śaraiḥ [vai] tatò daròṇābhyanujñātaḥ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ bharātṛbhisa tavarayāśliṣṭò raṇāyòpajagāma tama tatò duryòdhanenāpi sabhrātrā samaròdyataḥ pariṣvaktaḥ sathitaḥ karṇaḥ paragṛhya saśaraṃ dhanuḥ tataḥ savidyutstanitaiḥ sendrāyudha purò javaiḥ āvṛtaṃ gaganaṃ meghaira balākāpaṅktihāsibhiḥ tataḥ sanehāda dhari hayaṃ dṛṣṭvā raṅgāvalòkinama bhāskārò 'paya anayana nāśaṃ samīpòpagatāna ghanāna meghaca chāyòpagūḍhasa tu tatò 'dṛśyata pāṇḍavaḥ sūryātapaparikṣiptaḥ karṇò 'pi samadṛśyata dhārtarāṣṭrā yataḥ karṇasa tasmina deśe vayavasthitāḥ bhāradvājaḥ kṛpò bhīṣmò yataḥ pārthasa tatò 'bhavana davidhā raṅgaḥ samabhavata satrīṇāṃ davaidhama ajāyata kuntibhòjasutā mòhaṃ vijñātārthā jagāma ha tāṃ tathā mòhasāmpannāṃ viduraḥ sarvadharmavita kuntīma āśvāsayāma āsa paròkṣyādbhiśa candanòkṣitaiḥ tataḥ paratyāgataprāṇā tāva ubhāva api daṃśitau putrau dṛṣṭvā susaṃtaptā nānvapadyata kiṃ cana tāva udyatamahācāpau kṛpaḥ śāradvatò 'baravīta tāva udyatasamācāre kuśalaḥ sarvadharmavita ayaṃ pṛthāyāsa tanayaḥ kanīyāna pāṇḍunandanaḥ kauravò bhavatāṃ sārdhaṃ davandvayuddhaṃ kariṣyati tavama apya evaṃ mahābāhò mātaraṃ pitaraṃ kulama kathayasva narendrāṇāṃ yeṣāṃ tavaṃ kulavardhanaḥ tatò viditvā pārthasa tavāṃ paratiyòtsyati vā na vā evama uktasya karṇasya varīḍāvanatama ānanama babhau varṣāmbubhiḥ kalinnaṃ padmama āgalitaṃ yathā [dura] ācārya tarividhā yònī rājñāṃ śāstraviniścaye tata kulīnaśa ca śūraśa ca senāṃ yaśa ca parakarṣati yadya ayaṃ phalgunò yuddhe nārājñā yòddhuma icchati tasmāda eṣò 'ṅagaviṣaye mayā rājye 'bhiṣicyate [vai] tatasa tasmina kaṣaṇe karṇaḥ salāja kusumaira ghaṭaiḥ kāñcanaiḥ kāñcane pīṭhe mantravidbhira mahārathaḥ abhiṣiktò 'ṅagarājye sa śariyā yuktò mahābalaḥ sacchatravālavyajanò jayaśabdāntareṇa ca uvāca kauravaṃ rājā rājānaṃ taṃ vṛṣasa tadā asya rājyapradānasya sadṛśaṃ kiṃ dadāni te parabrūhi rājaśārdūla kartā haya asmi tathā nṛpa atyantaṃ sakhyama icchāmītya āha taṃ sa suyòdhanaḥ evama uktasa tataḥ karṇasa tatheti paratyabhāṣata harṣāca còbhau samāśliṣya parāṃ mudama avāpatuḥ [vai] tataḥ sarastòttara paṭaḥ saprasvedaḥ savepathuḥ viveśādhirathò raṅgaṃ yaṣṭiprāṇò havayanna iva tama ālòkya dhanusa tayaktvā pitṛgauravayantritaḥ karṇò 'bhiṣekārdra śirāḥ śirasā samavandata tataḥ pādāva avacchādya paṭāntena sasaṃbhramaḥ putreti paripūrṇārthama abravīda rathasārathiḥ pariṣvajya ca tasyātha mūrdhānaṃ sanehaviklavaḥ aṅgarājyābhiṣekārdrama aśrubhiḥ siṣice punaḥ taṃ dṛṣṭvā sūtaputrò 'yama iti niścitya pāṇḍavaḥ bhīmasenasa tadā vākyama abravīta parahasanna iva na tavama arhasi pārthena sūtaputra raṇe vadhama kulasya sadṛśasa tūrṇaṃ paratòdò gṛhyatāṃ tavayā aṅgarājyaṃ ca nārhasa tavama upabhòktuṃ narādhama śavā hutāśasamīpasthaṃ puròḍāśama ivādhvare evama utkasa tataḥ karṇaḥ kiṃ cita parasphuritādharaḥ gaganasthaṃ viniḥśvasya divākarama udaikṣata tatò duryòdhanaḥ kòpāda utpapāta mahābalaḥ bharātṛpadmavanāta tasmāna madòtkaṭa iva davipaḥ sò 'baravīda bhīmakarmāṇaṃ bhīmasenama avasthitama vṛkòdara na yuktaṃ te vacanaṃ vaktuma īdṛśama kaṣatriyāṇāṃ balaṃ jayeṣṭhaṃ yòddhavyaṃ kaṣatrabandhunā śūrāṇāṃ ca nadīnāṃ ca parabhavā durvidāḥ kila salilāda utthitò vahnira yena vayāptaṃ carācarama dadhīcasyāsthitò vajraṃ kṛtaṃ dānava sūdanama āgneyaḥ kṛttikā putrò raudrò gāṅgeya itya api śarūyate bhagavāna devaḥ sarvaguhya mayò guhaḥ kaṣatriyābhyaśa ca ye jātā barāhmaṇāsa te ca viśrutāḥ ācāryaḥ kalaśāja jātaḥ śarastambāda guruḥ kṛpaḥ bhavatāṃ ca yathā janma tada apya āgamitaṃ nṛpaiḥ sakuṇḍalaṃ sakavacaṃ divyalakṣaṇalakṣitama kathama ādityasaṃkāśaṃ mṛgī vayāghraṃ janiṣyati pṛthivī rājyama arhò 'yaṃ nāṅgarājyaṃ nareśvaraḥ anena bāhuvīryeṇa mayā cājñānuvartinā yasya vā manujasyedaṃ na kaṣāntaṃ mada viceṣṭitama rathama āruhya padbhyāṃ vā vināmayatu kārmukama tataḥ sarvasya raṅgasyā hāhākārò mahāna abhūta sādhuvādānusaṃbaddhaḥ sūryaśa cāstama upāgamata tatò duryòdhanaḥ karṇama ālambyātha kare nṛpa dīpikāgnikṛtālòkasa tasmāda raṅgāda viniryayau pāṇḍavāśa ca sahadròṇāḥ sakṛpāśa ca viśāṃ pate bhīṣmeṇa sahitāḥ sarve yayuḥ savaṃ savaṃ niveśanama arjuneti janaḥ kaśa cita kāśa cita karṇeti bhārata kaśa cida duryòdhanetya evaṃ baruvantaḥ parathitāsa tadā kuntyāśa ca paratyabhijñāya divyalakṣaṇasūcitama putrama aṅgeśvaraṃ sanehāca channā parītira avardhata duryòdhanasyāpi tadā karṇama āsādya pārthiva bhayama arjuna sāṃjātaṃ kaṣiprama antaradhīyata sa cāpi vīraḥ kṛtaśastraniśramaḥ; pareṇa sāmnābhyavadata suyòdhanama yudhiṣṭhirasyāpya abhavata tadā matira; na karṇa tulyò 'sati dhanurdharaḥ kaṣitau [vai] tataḥ śiṣyāna samānīya ācāryārthama acòdayata daròṇaḥ sarvāna aśeṣeṇa dakṣiṇārthaṃ mahīpate pāñcālarājaṃ darupadaṃ gṛhītvā raṇamūrdhani paryānayata bhadraṃ vaḥ sā sayāta paramadakṣiṇā tathetya uktvā tu te sarve rathaisa tūrṇaṃ parahāriṇaḥ ācārya dhanadānārthaṃ daròṇena sahitā yayuḥ tatò 'bhijagmuḥ pāñcālāna nighnantasa te nararṣabhāḥ mamṛdusa tasya nagaraṃ darupadasya mahaujasaḥ te yajñasenaṃ darupadaṃ gṛhītvā raṇamūrdhani upājahruḥ sahāmātyaṃ daròṇāya bharatarṣabhāḥ bhagnadarpaṃ hṛtadhanaṃ tathā ca vaśama āgatama sa vairaṃ manasā dhayātvā daròṇò darupadama abravīta paramṛdya tarasā rāṣṭraṃ puraṃ te mṛditaṃ mayā parāpya jīvana ripuvaśaṃ sakhipūrvaṃ kima iṣyate evama uktvā parahasyainaṃ niścitya punara abravīta mā bhaiḥ parāṇabhayāda rājana kaṣamiṇò barāhmaṇā vayama āśrame karīḍitaṃ yata tu tavayā bālye mayā saha tena saṃvardhitaḥ sanehasa tavayā me kaṣatriyarṣabha parārthayeyaṃ tavayā sakhyaṃ punara eva nararṣabha varaṃ dadāmi te rājana rājyasyārdhama avāpnuhi arājā kila nò rājñāṃ sakhā bhavituma arhati ataḥ parayatitaṃ rājye yajñasena mayā tava rājāsi dakṣiṇe kūle bhāgīrathyāhama uttare sakhāyaṃ māṃ vijānīhi pāñcāla yadi manyase [darupada] anāścaryama idaṃ barahmana vikrānteṣu mahātmasu parīye tavayāhaṃ tavattaśa ca parītima icchāmi śāśvatīma [vai] evama uktasa tu taṃ daròṇò mòkṣayāma āsa bhārata satkṛtya cainaṃ parītātmā rājyārdhaṃ paratyapādayata mākandīma atha gaṅgāyāsa tīre janapadāyutāma sò 'dhayāvasada dīnamanāḥ kāmpilyaṃ ca puròttamama dakṣiṇāṃśa caiva pāñcālāna yāvaca carmaṇvatī nadī daròṇena vairaṃ darupadaḥ saṃsmarana na śaśāma ha kaṣātreṇa ca balenāsya nāpaśyata sa parājayama hīnaṃ viditvā cātmānaṃ barāhmaṇena balena ca putra janma parīpsana vai sa rājā tada adhārayata ahica chatraṃ ca viṣayaṃ daròṇaḥ samabhipadyata evaṃ rājanna ahica chatrā purī janapadāyutā yudhi nirjitya pārthena daròṇāya paratipāditā [vai] parāṇādhikaṃ bhīmasenaṃ kṛtavidyaṃ dhanaṃjayama duryòdhanò lakṣayitva paryatapyata durmatiḥ tatò vaikartanaḥ karṇaḥ śakuniśa cāpi saubalaḥ anekaira abhyupāyaisa tāña jighāṃsanti sama pāṇḍavāna pāṇḍavāśa cāpi tata sarvaṃ paratyajānanna ariṃdamāḥ udbhāvanama akurvantò vidurasya mate sathitāḥ guṇaiḥ samuditāna dṛṣṭvā paurāḥ pāṇḍusutāṃsa tadā kathayanti sama saṃbhūya catvareṣu sabhāsu ca parajñā cakṣura acakṣuṣṭvāda dhṛtarāṣṭrò janeśvaraḥ rājyama aprāptavāna pūrvaṃ sā kathaṃ nṛpatira bhaveta tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ satyasaṃdhò mahāvrataḥ paratyākhyāya purā rājyaṃ nādya jātu garahīṣyati te vayaṃ pāṇḍavaṃ jayeṣṭhaṃ taruṇaṃ vṛddhaśīlinama abhiṣiñcāma sādhva adya satyaṃ karuṇavedinama sa hi bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca dharmavita saputraṃ vividhaira bhògaira yòjayiṣyati pūjayana teṣāṃ duryòdhanaḥ śarutvā tāni vākyāni bhāṣatāma yudhiṣṭhirānuraktānāṃ paryatapyata durmatiḥ sa tapyamānò duṣṭātmā teṣāṃ vācò na cakṣame īrṣyayā cābhisaṃtaptò dhṛtarāṣṭrama upāgamata tatò virahitaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ paratipūjya saḥ paurānurāga saṃtaptaḥ paścāda idama abhāṣata śarutā me jalpatāṃ tāta paraurāṇāma aśivā giraḥ tavāma anādṛtya bhīṣmaṃ ca patima icchanti pāṇḍavama matama etaca ca bhīṣmasya na sa rājyaṃ bubhūṣati asmākaṃ tu parāṃ pīḍāṃ cikīrṣanti pure janāḥ pitṛtaḥ parāptavāna rājyaṃ pāṇḍura ātmaguṇaiḥ purā tavama apya aguṇa saṃyògāta parāptaṃ rājyaṃ na labdhavāna sa eṣa pāṇḍòra dāyādyaṃ yadi parāpnòti pāṇḍavaḥ tasya putrò dharuvaṃ parāptasa tasya tasyeti cāparaḥ te vayaṃ rājavaṃśena hīnāḥ saha sutaira api avajñātā bhaviṣyāmò lòkasya jagatīpate satataṃ nirayaṃ parāptāḥ parapiṇḍòpajīvinaḥ na bhavema yathā rājaṃsa tathā śīghraṃ vidhīyatāma abhaviṣyaḥ sathirò rājye yadi hi tavaṃ purā nṛpa dharuvaṃ parāpsyāma ca vayaṃ rājyama apya avaśe jane [vai] dhṛtarāṣṭrasa tu putrasya śarutvā vacanama īdṛśama muhūrtama iva saṃcintya duryòdhanama athābravīta dharmanityaḥ sadā pāṇḍura mamāsīta pariyakṛda dhitaḥ sarveṣu jañātiṣu tathā mayi tava āsīda viśeṣataḥ nāsya kiṃ cina na jānāmi bhòjanādi cikīrṣitama nivedayati nityaṃ hi mama rājyaṃ dhṛtavrataḥ tasya putrò yathā pāṇḍusa tathā dharmaparāyaṇaḥ guṇavā~la lòkavikhyātaḥ paurāṇāṃ ca susaṃmataḥ sa kathaṃ śakyama asmābhira apakraṣṭuṃ balāda itaḥ pitṛpaitāmahāda rājyāta sasahāyò viśeṣataḥ bhṛtā hi pāṇḍunāmātyā balaṃ ca satataṃ bhṛtama bhṛtāḥ putrāśa ca pautrāśa ca teṣāma api viśeṣataḥ te purā satkṛtāsa tāta pāṇḍunā pauravā janāḥ kathaṃ yudhiṣṭhirasyārthe na nò hanyuḥ sabāndhavāna [dura] evama etana mayā tāta bhāvitaṃ dòṣama ātmani dṛṣṭvā parakṛtayaḥ sarvā arthamānena yòjitāḥ dharuvama asmata sahāyāsa te bhaviṣyanti paradhānataḥ arthavargaḥ sahāmātyò matsaṃsthò 'daya mahīpate sa bhavāna pāṇḍavāna āśu vivāsayituma arhati mṛdunaivābhyupāyena nagaraṃ vāraṇāvatama yadā paratiṣṭhitaṃ rājyaṃ mayi rājana bhaviṣyati tadā kuntī sahāpatyā punara eṣyati bhārata [dhṛ] duryòdhana mamāpya etada dhṛdi saṃparivartate abhiprāyasya pāpatvāna naitata tu vivṛṇòmya ahama na ca bhīṣmò na ca daròṇò na kaṣattā na ca gautamaḥ vivāsyamānāna kaunteyāna anumaṃsyanti karhi cita samā hi kauraveyāṇāṃ vayama ete ca putraka naite viṣamama iccheyura dharmayuktā manasvinaḥ te vayaṃ kauraveyāṇāma eteṣāṃ ca mahātmanāma kathaṃ na vadhyatāṃ tāta gacchema jagatasa tathā [dura] madhyasthaḥ satataṃ bhīṣmò daròṇaputrò mayi sathitaḥ yataḥ putrasa tatò daròṇò bhavitā nātra sāṃśayaḥ kṛpaḥ śāradvataśa caiva yata ete tarayasa tataḥ daròṇaṃ ca bhāgineyaṃ ca na sa tayakṣyati karhi cita kaṣattārtha baddhasa tava asmākaṃ paracchannaṃ tu yataḥ pare na caikaḥ sa samarthò 'samāna pāṇḍavārthe parabādhituma sa viśrabdhaḥ pāṇḍuputrāna saha mātrā vivāsaya vāraṇāvatama adyaiva nātra dòṣò bhaviṣyati vinidra karaṇaṃ ghòraṃ hṛdi śalyama ivārpitama śòkapāvakama udbhūtaṃ karmaṇaitena nāśaya [vai] tatò duryòdhanò rājā sarvāsa tāḥ parakṛtīḥ śanaiḥ arthamānapradānābhyāṃ saṃjahāra sahānujaḥ dhṛtarāṣṭra parayuktāsa tu ke cita kuśalamantriṇaḥ kathayāṃ cakrire ramyaṃ nagaraṃ vāraṇāvatama ayaṃ samājaḥ sumahāna ramaṇīyatamò bhuvi upasthitaḥ paśupatera nagare vāraṇāvate sarvaratnasamākīrṇe puṃsāṃ deśe manòrame itya evaṃ dhṛtarāṣṭrasya vacanāca cakrire kathāḥ kathyamāne tathā ramye nagare vāraṇāvate gamane pāṇḍuputrāṇāṃ jajñe tatra matira nṛpa yadā tava amanyata nṛpò jātakautūhalā iti uvācaināna atha tadā pāṇḍavāna ambikā sutaḥ mameme puruṣā nityaṃ kathayanti punaḥ punaḥ ramaṇīyataraṃ lòke nagaraṃ vāraṇāvatama te tāta yadi manyadhvama utsavaṃ vāraṇāvate sagaṇāḥ sānuyātrāśa ca viharadhvaṃ yathāmarāḥ barāhmaṇebhyaśa ca ratnāni gāyanebhyaśa ca sarvaśaḥ parayacchadhvaṃ yathākāmaṃ devā iva suvarcasaḥ kaṃ cita kālaṃ vihṛtyaivama anubhūya parāṃ mudama idaṃ vai hāstinapuraṃ sukhinaḥ punara eṣyatha dhṛtarāṣṭrasya taṃ kāmama anubuddhvā yudhiṣṭhiraḥ ātmanaśa cāsahāyatvaṃ tatheti paratyuvāca tama tatò bhīṣmaṃ mahāprājñaṃ viduraṃ ca mahāmatima daròṇaṃ ca bāhlikaṃ caiva sòmadattaṃ ca kauravama kṛpama ācārya putraṃ ca gāndhārīṃ ca yaśasvinīma yudhiṣṭhiraḥ śanaira dīnama uvācedaṃ vacasa tadā ramaṇīye janākīrṇe nagare vāraṇāvate sagaṇāsa tāta vatsyāmò dhṛtarāṣṭrasya śāsanāta parasannamanasaḥ sarve puṇyā vācò vimuñcata āśīrbhira vardhitāna asmāna na pāpaṃ parasahiṣyati evama uktāsa tu te sarve pāṇḍuputreṇa kauravāḥ parasannavadanā bhūtvā te 'bhayavartanta pāṇḍavāna savastya astu vaḥ pathi sadā bhūtebhyaśa caiva sarvaśaḥ mā ca vò 'satva aśubhaṃ kiṃ cita sarvataḥ pāṇḍunandanāḥ tataḥ kṛtasvastya ayanā rājyalābhāya pāṇḍavāḥ kṛtvā sarvāṇi kāryāṇi parayayura vāraṇāvatama [vai] evama ukteṣu rājñā tu pāṇḍaveṣu mahātmasu duryòdhanaḥ paraṃ harṣama ājagāma durātmavāna sa puròcanama ekāntama ānīya bharatarṣabha gṛhītvā dakṣiṇe pāṇau sacivaṃ vākyama abravīta mameyaṃ vasusaṃpūrṇā puròcana vasuṃdharā yatheyaṃ mama tadvata te sa tāṃ rakṣituma arhasi na hi me kaśa cida anyò 'sati vaiśvāsikatarasa tavayā sahāyò yena saṃdhāya mantrayeyaṃ yathā tavayā saṃrakṣa tāta mantraṃ ca sapatnāṃśa ca mamòddhara nipuṇenābhyupāyena yada baravīmi tathā kuru pāṇḍavā dhṛtarāṣṭreṇa pareṣitā vāraṇāvatama utsave vihariṣyanti dhṛtarāṣṭrasya śāsanāta sa tavaṃ rāsabha yuktena sayandanenāśu gāminā vāraṇāvatama adyaiva yathā yāsi tathā kuru tatra gatvā catuḥśālaṃ gṛhaṃ paramasaṃvṛtama āyudhāgārama āśritya kārayethā mahādhanama śaṇasarjarasādīni yāni daravyāṇi kāni cita āgneyānya uta santīha tāni sarvāṇi dāpaya sarpiṣā ca satailena lākṣayā cāpya analpayā mṛttikāṃ miśrayitvā tavaṃ lepaṃ kuḍyeṣu dāpayeḥ śaṇāna vaṃśaṃ ghṛtaṃ dāru yantrāṇi vividhāni ca tasmina veśmani sarvāṇi nikṣipethāḥ samantataḥ yathā ca tavaṃ na śaṅkerana parīkṣantò 'pi pāṇḍavāḥ āgneyama iti tata kāryama iti cānye ca mānavāḥ veśmanya evaṃ kṛte tatra kṛtvā tāna paramārcitāna vāsayeḥ pāṇḍaveyāṃśa ca kuntīṃ ca sasuhṛjjanāma tatrāsanāni mukhyāni yānāni śayanāni ca vidhātavyāni pāṇḍūnāṃ yathā tuṣyeta me pitā yathā ramerana viśrabdhā nagare vāraṇāvate tathā sarvaṃ vidhātavyaṃ yāvata kālasya paryayaḥ jañātvā tu tāna suviśvastāña śayānāna akutòbhayāna agnisa tatasa tavayā deyò davāratasa tasya veśmanaḥ dagdhāna evaṃ savake gehe dagdhā iti tatò janāḥ jañātayò vā vadiṣyanti pāṇḍavārthāya karhi cita tata tatheti paratijñāya kauravāya puròcanaḥ parāyāda rāsabha yuktena nagaraṃ vāraṇāvatama sa gatvā tavaritò rājana duryòdhana mate sathitaḥ yathòktaṃ rājaputreṇa sarvaṃ cakre puròcanaḥ [vai] pāṇḍavāsa tu rathāna yuktvā sadaśvaira anilòpamaiḥ āròhamāṇā bhīṣmasya pādau jagṛhura ārtavata rājñaśa ca dhṛtarāṣṭrasya daròṇasya ca mahātmanaḥ anyeṣāṃ caiva vṛddhānāṃ vidurasya kṛpasya ca evaṃ sarvāna kurūna vṛddhāna abhivādya yatavratāḥ samāliṅgya samānāṃśa ca balaiśa cāpya abhivāditāḥ sarvā mātṝsa tathāpṛṣṭvā kṛtvā caiva paradakṣiṇama sarvāḥ parakṛtayaśa caiva parayayura vāraṇā vatama viduraśa ca mahāprājñasa tathānye kurupuṃgavāḥ paurāśa ca puruṣavyāghrāna anvayuḥ śòkakarśitāḥ tatra keca cida baruvanti sama barāhmaṇā nirbhayāsa tadā śòcamānāḥ pāṇḍuputrāna atīva bharatarṣabha viṣamaṃ paśyate rājā sarvathā tamasāvṛtaḥ dhṛtarāṣṭraḥ sudurbuddhira na ca dharmaṃ parapaśyati na hi pāpama apāpātmā ròcayiṣyati pāṇḍavaḥ bhīmò vā balināṃ śareṣṭhaḥ kaunteyò vā dhanaṃjayaḥ kuta eva mahāprājñau mādrīputrau kariṣyataḥ tada rājyaṃ pitṛtaḥ parāptaṃ dhṛtarāṣṭrò na mṛṣyate adharmama akhilaṃ kiṃ nu bhīṣmò 'yama anumanyate vivāsyamānāna asthāne kauneyāna bharatarṣabhāna piteva hi nṛpò 'samākama abhūca chāṃtanavaḥ purā vicitravīryò rājarṣiḥ pāṇḍuśa ca kurunandanaḥ sa tasmina puruṣavyāghre diṣṭa bhāvaṃ gate sati rājaputrāna imāna bālāna dhṛtarāṣṭrò na mṛṣyate vayama etada amṛṣyantaḥ sarva eva puròttamāta gṛhāna vihāya gacchāmò yatra yāti yuthiṣṭhiraḥ tāṃsa tathā vādinaḥ paurāna duḥkhitāna duḥkhakarśitaḥ uvāca paramaprītò dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ pitā mānyò guruḥ śareṣṭhò yada āha pṛthivīpatiḥ aśaṅkamānaisa tata kāryama asmābhira iti nò varatama bhavantaḥ suhṛdò 'samākama asmāna kṛtvā paradakṣiṇama āśīrbhira abhinandyāsmāna nivartadhvaṃ yathā gṛhama yadā tu kāryama asmākaṃ bhavadbhira upapatsyate tadā kariṣyatha mama pariyāṇi ca hitāni ca te tatheti paratijñāya kṛtvā caitāna paradakṣiṇama āśīrbhira abhinandyaināña jagmura nagarama eva hi paureṣu tu nivṛtteṣu viduraḥ sarvadharmavita bòdhayana pāṇḍavaśreṣṭhama idaṃ vacanama abravīta parājñaḥ parājñaṃ paralāpajñaḥ samyaga dharmārthadarśivāna vijñāyedaṃ tathā kuryāda āpadaṃ nistareda yathā alòhaṃ niśitaṃ śastraṃ śarīraparikartanama yò vetti na tama āghnanti paratighātavidaṃ daviṣaḥ kakṣaghnaḥ śiśiraghnaśa ca mahākakṣe bilaukasaḥ na daheda iti cātmānaṃ yò rakṣati sa jīvati nācakṣura vetti panthānaṃ nācakṣura vindate diśaḥ nādhṛtira bhūtima āpnòti budhyasvaivaṃ parabòdhitaḥ anāptaira dattama ādatte naraḥ śastrama alòhajama śavāvica charaṇama āsādya paramucyeta hutāśanāta carana mārgāna vijānāti nakṣatraira vindate diśaḥ ātmanā cātmanaḥ pañca pīḍayana nānupīḍyate anuśiṣṭvānugatvā ca kṛtvā caināṃ paradakṣiṇama pāṇḍavāna abhyanujñāya viduraḥ parayayau gṛhāna nivṛtte vidure caiva bhīṣme paurajane gṛhāna ajātaśatruma āmantrya kuntī vacanama abravīta kaṣattā yada abravīda vākyaṃ janamadhye 'baruvanna iva tavayā ca tata tathetya uktò jānīmò na ca tada vayama yadi taca chakyama asmābhiḥ śaròtuṃ na ca sadòṣavata śaròtuma icchāmi tata sarvaṃ saṃvādaṃ tava tasya ca [ya] viṣāda agneśa ca bòddhavyama iti māṃ vidurò 'baravīta panthāśa ca vò nāviditaḥ kaśa cita sayāda iti cābravīta jitendriyaśa ca vasudhāṃ parāpsyasīti ca mābravīta vijñātama iti tata sarvama itya uktò vidurò mayā [vai] aṣṭame 'hani ròhiṇyāṃ parayātāḥ phalgunasya te vāraṇāvatama āsādya dadṛśura nāgaraṃ janama [vai] tataḥ sarvāḥ parakṛtayò nagarāda vāraṇāvatāta sarvamaṅgala saṃyuktā yathāśāstrama atandritāḥ śarutvāgatāna pāṇḍuputrāna nānā yānaiḥ sahasraśaḥ abhijagmura naraśreṣṭhāña śarutvaiva parayā mudā te samāsādya kaunteyāna vāraṇāvatakā janāḥ kṛtvā jayāśiṣaḥ sarve parivāryòpatasthire taira vṛtaḥ puruṣavyāghrò dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ vibabhau devasaṃkāśò vajrapāṇira ivāmaraiḥ satkṛtāsa te tu pauraiśa ca paurāna satkṛtya cānaghāḥ alaṃkṛtaṃ janākīrṇaṃ viviśura vāraṇāvatama te paraviśya puraṃ vīrāsa tūrṇaṃ jagmura athò gṛhāna barāhmaṇānāṃ mahīpāla ratānāṃ saveṣu karmasu nagarādhikṛtānāṃ ca gṛhāṇi rathināṃ tathā upatasthura naraśreṣṭhā vaiśyaśūdra gṛhāna api arcitāśa ca naraiḥ pauraiḥ pāṇḍavā bharatarṣabhāḥ jagmura āvasathaṃ paścāta puròcana puraskṛtāḥ tebhyò bhakṣyānnapānāni śayanāni śubhāni ca āsanāni ca mukhyāni paradadau sa puròcanaḥ tatra te satkṛtāsa tena sumahārha paricchadāḥ upāsyamānāḥ puruṣaira ūṣuḥ puranivāsibhiḥ daśarātròṣitānāṃ tu tatra teṣāṃ puròcanaḥ nivedayāma āsa gṛhaṃ śivākhyama aśivaṃ tadā tatra te puruṣavyāghrā viviśuḥ saparicchadāḥ puròcanasya vacanāta kailāsama iva guhyakāḥ tata tava agārama abhiprekṣya sarvadharmaviśāradaḥ uvācāgneyama itya evaṃ bhīmasenaṃ yudhiṣṭhiraḥ jighrana sòmya vasā gandhaṃ sarpira jatu vimiśritama kṛtaṃ hi vayaktama āgneyama idaṃ veśma paraṃtapa śaṇasarjarasaṃ vayaktama ānītaṃ gṛhakarmaṇi muñja balvaja vaṃśādi daravyaṃ sarvaṃ ghṛtòkṣitama śilpibhiḥ sukṛtaṃ haya āptaira vinītaira veśma karmaṇi viśvastaṃ māma ayaṃ pāpò dagdhakāmaḥ puròcanaḥ imāṃ tu tāṃ mahābuddhira vidurò dṛṣṭavāṃsa tadā imāṃ tu tāṃ mahābuddhira vidurò dṛṣṭavāna purā te vayaṃ bòdhitāsa tena buddhavantò 'śivaṃ gṛhama ācāryaiḥ sukṛtaṃ gūḍhaira duryòdhana vaśānugaiḥ [bhama] yada idaṃ gṛhama āgneyaṃ vihitaṃ manyate bhavāna tatraiva sādhu gacchāmò yatra pūrvòṣitā vayama [ya] iha yata taira nirākāraira vastavyama iti ròcaye naṣṭaira iva vicinvadbhira gatima iṣṭāṃ dharuvāma itaḥ yadi vindeta cākārama asmākaṃ hi puròcanaḥ śīghrakārī tatò bhūtvā parasahyāpi daheta naḥ nāyaṃ bibhetya upakròśāda adharmāda vā puròcanaḥ tathā hi vartate mandaḥ suyòdhana mate sathitaḥ api ceha paradagdheṣu bhīṣmò 'samāsu pitāmahaḥ kòpaṃ kuryāta kimarthaṃ vā kauravāna kòpayeta saḥ dharma itya eva kupyeta tathānye kurupuṃgavāḥ vayaṃ tu yadi dāhasya bibhyataḥ paradravema hi sapaśaira nò ghātayeta sārvāna rājyalubdhaḥ suyòdhanaḥ apadasthāna pade tiṣṭhanna apakṣāna pakṣasaṃsthitaḥ hīnakòśāna mahākòśaḥ parayògaira ghātayeda dharuvama tada asmābhira imaṃ pāpaṃ taṃ ca pāpaṃ suyòdhanama vañcayadbhira nivastavyaṃ channavāsaṃ kava cita kava cita te vayaṃ mṛgayā śīlāśa carāma vasudhāma imāma tathā nò viditā mārgā bhaviṣyanti palāyatāma bhaumaṃ ca bilama adyaiva karavāma susaṃvṛtama gūḍhòcchvasāna na nasa tatra hutāśaḥ saṃpradhakṣyati vasatò 'tara yathā cāsmāna na budhyeta puròcanaḥ paurò vāpi janaḥ kaśa cita tathā kāryama atandritaiḥ [vai] vidurasya suhṛta kaśa cita khanakaḥ kuśalaḥ kava cita vivikte pāṇḍavāna rājanna idaṃ vacanama abravīta parahitò vidureṇāsmi khanakaḥ kuśalò bhṛśama pāṇḍavānāṃ pariyaṃ kāryama iti kiṃ karavāṇi vaḥ paracchannaṃ vidureṇòktaḥ śareyasa tavama iha pāṇḍavāna paratipādaya viśvāsāda iti kiṃ karavāṇi vaḥ kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ rātrāva asya puròcanaḥ bhavanasya tava davāri paradāsyati hutāśanama mātrā saha paradagdhavyāḥ pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ iti vayavasitaṃ pārtha dhārtarāṣṭrasya me śarutama kiṃ cica ca vidureṇòktò maleccha vācāsi pāṇḍava tavayā ca tata tathetya uktama etada viśvāsakāraṇama uvāca taṃ satyadhṛtiḥ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ abhijānāmi saumya tavāṃ suhṛdaṃ vidurasya vai śucima āptaṃ pariyaṃ caiva sadā ca dṛḍhabhaktikama na vidyate kaveḥ kiṃ cida abhijñānaprayòjanama yathā naḥ sa tathā nasa tavaṃ nirviśeṣā vayaṃ tavayi bhavataḥ sama yathā tasya pālayāsmāna yathā kaviḥ idaṃ śaraṇama āgneyaṃ madarthama iti me matiḥ puròcanena vihitaṃ dhārtarāṣṭrasya śāsanāta sa pāpaḥ kòśavāṃśa caiva sasahāyaśa ca durmatiḥ asmāna api ca duṣṭātmā nityakālaṃ parabādhate sa bhavāna mòkṣayatva asmāna yatnenāsmāda dhutāśanāta asmāsva iha hi dagdheṣu sakāmaḥ sayāta suyòdhanaḥ samṛddhama āyudhāgārama idaṃ tasya durātmanaḥ vaprānte niṣpratīkārama āśliṣyedaṃ kṛtaṃ mahata idaṃ tada aśubhaṃ nūnaṃ tasya karma cikīrṣitama parāga eva vidurò veda tenāsmāna anvabòdhayata seyama āpada anuprāptā kaṣattā yāṃ dṛṣṭavāna purā puròcanasyāviditāna asmāṃsa tavaṃ vipramòcaya sa tatheti paratiśrutya khanakò yatnama āsthitaḥ parikhāma utkirana nāma cakāra sumahada bilama cakre ca veśmanasa tasya madhye nātimahana mukhama kapāṭayuktama ajñātaṃ samaṃ bhūmyā ca bhārata puròcana bhayāca caiva vayadadhāta saṃvṛtaṃ mukhama sa tatra ca gṛhadvāri vasatya aśubha dhīḥ sadā tatra te sāyudhāḥ sarve vasanti sama kaṣapāṃ nṛpa divā caranti mṛgayāṃ pāṇḍaveyā vanāda vanama viśvastavada aviśvastā vañcayantaḥ puròcanama atuṣṭāsa tuṣṭavada rājanna ūṣuḥ paramaduḥkhitāḥ na caināna anvabudhyanta narā nagaravāsinaḥ anyatra vidurāmātyāta tasmāta khanaka sattamāta [vai] tāṃsa tu dṛṣṭvā sumanasaḥ parisaṃvatsaròṣitāna viśvastāna iva saṃlakṣya harṣaṃ cakre puròcanaḥ puròcane tathā hṛṣṭe kaunteyò 'tha yudhiṣṭhiraḥ bhīmasenārjunau caiva yamau còvāca dharmavita asmāna ayaṃ suviśvastāna vetti pāpaḥ puròcanaḥ vañcitò 'yaṃ nṛśaṃsātmā kālaṃ manye palāyane āyudhāgārama ādīpya dagdhvā caiva puròcanama ṣaṭa parāṇinò nidhāyeha daravāmò 'nabhilakṣitāḥ atha dānāpadeśena kuntī barāhmaṇa bhòjanama cakre niśi mahada rājanna ājagmusa tatra yòṣitaḥ tā vihṛtya yathākāmaṃ bhuktvā pītvā ca bhārata jagmura niśi gṛhāna eva samanujñāpya mādhavīma niṣādī pañca putrā tu tasmina bhòjye yadṛcchayā annārthinī samabhyāgāta saputrā kālacòditā sā pītvā madirāṃ mattā saputrā madavihvalā saha sarvaiḥ sutai rājaṃsa tasminna eva niveśane suṣvāpa vigatajñānā mṛtakalpā narādhipa atha paravāte tumule niśi supte jane vibhò tada upādīpayada bhīmaḥ śete yatra puròcanaḥ tataḥ paratāpaḥ sumahāña śabdaśa caiva vibhāvasòḥ parādurāsīta tadā tena bubudhe sajanavrajaḥ [paurāha] duryòdhana parayuktena pāpenākṛtabuddhinā gṛhama ātmavināśāya kāritaṃ dāhitaṃ ca yata ahò dhiga dhṛtarāṣṭrasya buddhira nātisamañjasī yaḥ śucīna pāṇḍavāna bālāna dāhayāma āsa mantriṇā diṣṭyā tava idānīṃ pāpātmā dagdhò 'yama atidurmatiḥ anāgasaḥ suviśvastāna yò dadāha naròttamāna [vai] evaṃ te vilapanti sama vāraṇāvatakā janāḥ parivārya gṛhaṃ taca ca tasthū rātrau samantataḥ pāṇḍavāśa cāpi te rājana mātrā saha suduḥkhitāḥ bilena tena nirgatya jagmura gūḍhama alakṣitāḥ tena nidròparòdhena sādhvasena ca pāṇḍavāḥ na śekuḥ sahasā gantuṃ saha mātrā paraṃtapāḥ bhīmasenasa tu rājendra bhīmavegaparākramaḥ jagāma bharātṝna ādāya sarvāna mātarama eva ca sakandhama āròpya jananīṃ yamāva aṅkena vīryavāna pārthau gṛhītvā pāṇibhyāṃ bharātarau sumahābalau tarasā pādapāna bhañjana mahīṃ padbhyāṃ vidārayana sa jagāmāśu tejasvī vātaraṃhā vṛkòdaraḥ [vai] atha rātryāṃ vayatītāyāma aśòṣò nāgarò janaḥ tatrājagāma tavaritò didṛkṣuḥ pāṇḍunandanāna nirvāpayantò javalanaṃ te janā dadṛśusa tataḥ jātuṣaṃ tadgṛhaṃ dagdhama amātyaṃ ca puròcanama nūnaṃ duryòdhanenedaṃ vihitaṃ pāpakarmaṇā pāṇḍavānāṃ vināśāya itya evaṃ cukruṣura janāḥ vidite dhṛtarāṣṭrasya dhārtarāṣṭrò na saṃśayaḥ dagdhavāna pāṇḍudāyādāna na haya enaṃ paratiṣiddhavāna nūnaṃ śāṃtanavò bhīṣmò na dharmama anuvartate daròṇaśa ca viduraśa caiva kṛpaśa cānye ca kauravāḥ te vayaṃ dhṛtarāṣṭrasya pareṣayāmò durātmanaḥ saṃvṛttasa te paraḥ kāmaḥ pāṇḍavāna dagdhavāna asi tatò vayapòhamānāsa te pāṇḍavārthe hutāśanama niṣādīṃ dadṛśura dagdhāṃ pañca putrāma anāgasama khanakena tu tenaiva veśma śòdhayatā bilama pāṃsubhiḥ paratyapihitaṃ puruṣaisa taira alakṣitama tatasa te pareṣayāma āsura dhṛtarāṣṭrasya nāgarāḥ pāṇḍavāna agninā dagdhāna amātyaṃ ca puròcanama śarutvā tu dhṛtarāṣṭrasa tada rājā sumahada apriyama vināśaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ adya pāṇḍura mṛtò rājā bharātā mama sudurlabhaḥ teṣu vīreṣu dagdheṣu mātrā saha viśeṣataḥ gacchantu puruṣāḥ śīghraṃ nagaraṃ vāraṇāvatama satkārayantu tāna vīrāna kunti rājasutāṃ ca tāma kārayantu ca kulyāni śubhrāṇi ca mahānti ca ye ca tatra mṛtāsa teṣāṃ suhṛdò 'racantu tāna api evaṃgate mayā śakyaṃ yada yata kārayituṃ hitama pāṇḍavānāṃ ca kuntyāśa ca tata sarvaṃ kariyatāṃ dhanaiḥ evama uktvā tataśa cakre jañātibhiḥ parivāritaḥ udakaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ dhṛtarāṣṭrò 'mabikā sutaḥ cukruśuḥ kauravāḥ sarve bhṛśaṃ śòkaparāyaṇāḥ vidurasa tava alpaśaśa cakre śòkaṃ veda paraṃ hi saḥ pāṇḍavāśa cāpi nirgatya nagarāda vāraṇāvatāta javena parayayū rājana dakṣiṇāṃ diśama āśritāḥ vijñāya niśi panthānaṃ nakṣatraira dakṣiṇāmukhāḥ yatamānā vanaṃ rājana gahanaṃ paratipedire tataḥ śarāntāḥ pipāsārtā nidrāndhāḥ pāṇḍunandanāḥ punara ūcura mahāvīryaṃ bhīmasenama idaṃ vacaḥ itaḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu yada vayaṃ gahane vane diśaśa ca na parajānīmò gantuṃ caiva na śakrumaḥ taṃ ca pāpaṃ na jānīmò yadi dagdhaḥ puròcanaḥ kathaṃ nu vipramucyema bhayāda asmāda alakṣitāḥ punara asmāna upādāya tathaiva varaja bhārata tavaṃ hi nò balavāna ekò yathā satatagasa tathā itya uktò dharmarājena bhīmasenò mahābalaḥ ādāya kuntīṃ bharātṝṃśa ca jagāmāśu mahābalaḥ [vai] tena vikramatā tūrṇama ūruvegasamīritama paravavāva anilò rājaña śuci śukrāgame yathā sa mṛdnana puṣpitāṃśa caiva phalitāṃśa ca vanaspatīna ārujana dāru gulmāṃśa ca pathasa tasya samīpajāna tathā vṛkṣāna bhañjamānò jagāmāmita vikramaḥ tasya vegena pāṇḍūnāṃ mūrccheva samajāyata asakṛca cāpi saṃtīrya dūrapāraṃ bhujaplavaiḥ pathi paracchannama āsedura dhārtarāṣṭra bhayāta tadā kṛcchreṇa mātaraṃ tava ekāṃ sukumārīṃ yaśasvinīma avahata tatra pṛṣṭhena ròdhaḥsu viṣameṣu ca āgamaṃsa te vanòddeśama alpamūlaphalòdakama karūra pakṣimṛgaṃ ghòraṃ sāyāhne bharatarṣabhāḥ ghòrā samabhavata saṃdhyā dāruṇā mṛgapakṣiṇaḥ aprakāśā diśaḥ sarvā vātaira āsanna anārtavaiḥ te śarameṇa ca kauravyāsa tṛṣṇayā ca parapīḍitāḥ nāśaknuvaṃsa tadā gantuṃ nidrayā ca paravṛddhayā tatò bhīmò vanaṃ ghòraṃ paraviśya vijanaṃ mahata nayagròdhaṃ vipulaca chāyaṃ ramaṇīyama upādravata tatra nikṣipya tāna sarvāna uvāca bharatarṣabhaḥ pānīyaṃ mṛgayāmīha viśramadhvama iti parabhò ete ruvanti madhuraṃ sārasā jalacāriṇaḥ dharuvama atra jalasthāyò mahāna iti matira mama anujñātaḥ sa gaccheti bharātrā jayeṣṭhena bhārata jagāma tatra yatra sama ruvanti jalacāriṇaḥ sa tatra pītvā pānīyaṃ sanātvā ca bharatarṣabha uttarīyeṇa pānīyama ājahāra tadā nṛpa gavyūti mātrāda āgatya tavaritò mātaraṃ parati sa suptāṃ mātaraṃ dṛṣṭvā bharātṝṃśa ca vasudhātale bhṛśaṃ duḥkhaparītātmā vilalāpa vṛkòdaraḥ śayaneṣu parārdhyeṣu ye purā vāraṇāvate nādhijagmusa tadā nidrāṃ te 'daya suptā mahītale savasāraṃ vasudevasya śatrusaṃghāvamardinaḥ kuntibhòjasutāṃ kuntīṃ sarvalakṣaṇapūjitāma sanuṣāṃ vicitravīryasya bhāryāṃ pāṇḍòra mahātmanaḥ parāsādaśayanāṃ nityaṃ puṇḍarīkāntara parabhāma sukumāratarāṃ satrīṇāṃ mahārhaśayanòcitāma śayānāṃ paśyatādyeha pṛthivyāma atathòcitāma dharmāda indrāca ca vāyòśa ca suṣuve yā sutāna imāna seyaṃ bhūmau pariśrāntā śete haya adyātathòcitā kiṃ nu duḥkhataraṃ śakyaṃ mayā daraṣṭuma ataḥ parama yò 'hama adya naravyāghrāna suptāna paśyāmi bhūtale tariṣu lòkeṣu yada rājyaṃ dharmavidyò 'rahate nṛpaḥ sò 'yaṃ bhūmau pariśrāntaḥ śete parākṛtavata kathama ayaṃ nīlāmbudaśyāmò nareṣva apratimò bhuvi śete parākṛtavada bhūmāva atò duḥkhataraṃ nu kima aśvināva iva devānāṃ yāva imau rūpasaṃpadā tau parākṛtavada adyemau parasuptau dharaṇītale jañātayò yasya naiva sayura viṣamāḥ kulapāṃsanāḥ sa jīveta susukhaṃ lòke garāme daruma ivaikajaḥ ekò vṛkṣò hi yò garāme bhaveta parṇaphalānvitaḥ caityò bhavati nirjñātira arcanīyaḥ supūjitaḥ yeṣāṃ ca bahavaḥ śūrā jañātayò dharmasaṃśritāḥ te jīvanti sukhaṃ lòke bhavanti ca nirāmayāḥ balavantaḥ samṛddhārthā mitra bāndhavanandanāḥ jīvantya anyònyama āśritya darumāḥ kānanajā iva vayaṃ tu dhṛtarāṣṭreṇa saputreṇa durātmanā vivāsitā na dagdhāśa ca kathaṃ cita tasya śāsanāta tasmāna muktā vayaṃ dāhāda imaṃ vṛkṣama upāśritāḥ kāṃ diśaṃ paratipatsyāmaḥ parāptāḥ kaleśama anuttamama nātidūre ca nagaraṃ vanāda asmāda dhi lakṣaye jāgartavye savapantīme hanta jāgarmya ahaṃ savayama pāsyantīme jalaṃ paścāta paratibuddhā jitaklamāḥ iti bhīmò vayavasyaiva jajāgāra savayaṃ tadā [vai] tatra teṣu śayāneṣu hiḍimbò nāma rākṣasaḥ avidūre vanāta tasmāca chāla vṛkṣama upāśritaḥ karūrò mānuṣamāṃsādò mahāvīryò mahābalaḥ virūparūpaḥ piṅgākṣaḥ karālò ghòradarśanaḥ piśitepsuḥ kaṣudhārtasa tāna apaśyata yadṛcchayā ūrdhvāṅguliḥ sa kaṇḍūyana dhunvana rūkṣāña śiròruhāna jṛmbhamāṇò mahāvakraḥ punaḥ punara avekṣya ca duṣṭò mānuṣamāṃsādò mahākāyò mahābalaḥ āghrāya mānuṣaṃ gandhaṃ bhaginīma idama abravīta upapannaśa cirasyādya bhakṣò mama manaḥpriyaḥ sanehasravāna parasravati jihvā paryeti me mukhama aṣṭau daṃṣṭrāḥ sutīkṣṇāgrāśa cirasyāpāta duḥsahāḥ deheṣu majjayiṣyāmi sanigdheṣu piśiteṣu ca ākramya mānuṣaṃ kaṇṭhama ācchidya dhamanīma api uṣṇaṃ navaṃ parapāsyāmi phenilaṃ rudhiraṃ bahu gaccha jānīhi ke tava ete śerate vanama āśritāḥ mānuṣò balavāna gandhò gharāṇaṃ tarpayatīva me hatvaitāna mānuṣāna sarvāna ānayasva mamāntikama asmada viṣayasuptebhyò naitebhyò bhayama asti te eṣāṃ māṃsāni saṃskṛtya mānuṣāṇāṃ yatheṣṭataḥ bhakṣayiṣyāva sahitau kuru tūrṇaṃ vacò mama bharātura vacanama ājñāya tavaramāṇeva rākṣasī jagāma tatra yatra sama pāṇḍavā bharatarṣabha dadarśa tatra gatvā sā pāṇḍavāna pṛthayā saha śayānāna bhīmasenaṃ ca jāgrataṃ tava aparājitama dṛṣṭvaiva bhīmasenaṃ sā śālaskandhama ivòdgatama rākṣasī kāmayāma āsa rūpeṇāpratimaṃ bhuvi ayaṃ śayāmò mahābāhuḥ siṃhaskandhò mahādyutiḥ kambugrīvaḥ puṣkarākṣò bhartā yuktò bhavena mama nāhaṃ bharātṛvacò jātu kuryāṃ karūròpasaṃhitama patisnehò 'tibalavāna na tathā bharātṛsauhṛdama muhūrtama iva tṛptiśa ca bhaveda bharātura mamaiva ca hataira etaira ahatvā tu mòdiṣye śāśvatiḥ samāḥ sā kāmarūpiṇī rūpaṃ kṛtvā mānuṣama uttamama upatasthe mahābāhuṃ bhīmasenaṃ śanaiḥ śanaiḥ vilajjamāneva latā divyābharaṇabhūṣitā samitapūrvama idaṃ vākyaṃ bhīmasenama athābravīta kutasa tavama asi saṃprāptaḥ kaśa cāsi puruṣarṣabha ka ime śerate ceha puruṣā devarūpiṇaḥ keyaṃ ca bṛhatī śayāmā sukumārī tavānagha śete vanama idaṃ parāpya viśvastā savagṛhe yathā nedaṃ jānāti gahanaṃ vanaṃ rākṣasasevitama vasati haya atra pāpātmā hiḍimbò nāma rākṣasaḥ tenāhaṃ pareṣitā bharātrā duṣṭabhāvena rakṣasā bibhakṣayiṣatā māṃsaṃ yusmākama amaròpama sāhaṃ tavāma abhisaṃprekṣya devagarbhasamaprabhama nānyaṃ bhartārama icchāmi satyama etada baravīmi te etada vijñāya dharmajña yuktaṃ mayi samācara kāmòpahata cittāṅgīṃ bhajamānāṃ bhajasva māma tarāsye 'haṃ tavāṃ mahābāhò rākṣasāta puruṣādakāta vatsyāvò giridurgeṣu bhartā bhava mamānagha antarikṣacarā haya asmi kāmatò vicarāmi ca atulāma āpnuhi parītiṃ tatra tatra mayā saha [bhama] mātaraṃ bharātaraṃ jayeṣṭhaṃ kaniṣṭhāna aparāna imāna parityajeta kò nava adya parabhavanna iva rākṣasi kò hi suptāna imāna bharātṝna dattvā rākṣasa bhòjanama mātaraṃ ca narò gaccheta kāmārta iva madvidhaḥ [rāksa] yata te pariyaṃ tata kariṣye sarvāna etāna parabòdhaya mòkṣayiṣyāmi vaḥ kāmaṃ rākṣasāta puruṣādakāta [bhama] sukhasuptāna vane bharātṝna mātaraṃ caiva rākṣasi na bhayāda bòdhayiṣyāmi bharātusa tava durātmanaḥ na hi me rākṣasā bhīru sòḍhuṃ śaktāḥ parākramama na manuṣyā na gandharvā na yakṣāśa cārulòcane gaccha vā tiṣṭha vā bhadre yada vāpīcchasi tata kuru taṃ vā pareṣaya tanva aṅgi bharātaraṃ puruṣādakama [vai] tāṃ viditvā ciragatāṃ hiḍimbò rākṣaseśvaraḥ avatīrya darumāta tasmāda ājagāmātha pāṇḍavāna lòhitākṣò mahābāhura ūrdhvakeśò mahābalaḥ meghasaṃghāta varṣmā ca tīṣkṇadaṃṣṭròjjvalānanaḥ tama āpatantaṃ dṛṭvaiva tathā vikṛtadarśanama hiḍimbòvāca vitrastā bhīmasenama idaṃ vacaḥ āpatatya eṣa duṣṭātmā saṃkruddhaḥ puruṣādakaḥ tavāma ahaṃ bharātṛbhiḥ sārdhaṃ yada baravīmi tathā kuru ahaṃ kāmagamā vīra rakṣòbalasamanvitā āruhemāṃ mama śaròṇīṃ neṣyāmi tavāṃ vihāyasā parabòdhayaināna saṃsuptāna mātaraṃ ca paraṃtapa sarvāna eva gamiṣyāmi gṛhītvā vò vihāyasā [bhama] mā bhaisa tavaṃ vipulaśròṇinaiṣa kaśa cina mayi sathite ahama enaṃ haniṣyāmi parekṣantyāsa te sumadhyame nāyaṃ paratibalò bhīru rākṣasāpasadò mama sòḍhuṃ yudhi parispandama atha vā sarvarākṣasāḥ paśya bāhū suvṛttau me hastihastanibhāva imau ūrū parighasaṃkāśau saṃhataṃ cāpya urò mama vikramaṃ me yathendrasya sādya darakṣyasi śòbhane māvamaṃsthāḥ pṛthuśròṇimatvā māma iha mānuṣama [hi] nāvamanye naravyāghra tāma ahaṃ devarūpiṇama dṛṣṭāpadānasa tu mayā mānuṣeṣva eva rākṣasaḥ [vai] tathā saṃjalpatasa tasya bhīmasenasya bhārata vācaḥ śuśrāva tāḥ karuddhò rākṣasaḥ puruṣādakaḥ avekṣamāṇasa tasyāśa ca hiḍimbò mānuṣaṃ vapuḥ saragdāma pūritaśikhaṃ samagrendu nibhānanama subhrū nāsākṣi keśāntaṃ sukumāranakha tavacama sarvābharaṇasaṃyuktaṃ susūkṣmāmbara vāsasama tāṃ tathā mānuṣaṃ rūpaṃ bibhratīṃ sumanòrahama puṃskāmāṃ śaṅkamānaśa ca cukròdha puruṣādakaḥ saṃkruddhò rākṣasasa tasyā bhaginyāḥ kurusattama utphālya vipule netre tatasa tāma idama abravīta kò hi me bhòktukāmasyā vighnaṃ carati durmatiḥ na bibheṣi hiḍimbe kiṃ mata kòpāda vipramòhitā dhika tavāma asati puṃskāme mama vipriyakāriṇi pūrveṣāṃ rākṣasendrāṇāṃ sarveṣāma ayaśaḥ kari yāna imāna āśritākārṣīra apriyaṃ sumahana mama eṣa tāna adya vai sarvāna haniṣyāmi tavayā saha evama uktvā hiḍimbāṃ sa hiḍimbò lòhitekṣaṇaḥ vadhāyābhipapātaināṃ dantaira dantāna upaspṛśana tama āpatantaṃ saṃprekṣya bhīmaḥ paraharatāṃ varaḥ bhartsayāma āsa tejasvī tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta [vai] bhīmasenasa tu taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ parahasanna iva bhaginīṃ parati saṃkruddhama idaṃ vacanama abravīta kiṃ te hiḍimba etaira vā sukhasuptaiḥ parabòdhitaiḥ māma āsādaya durbuddhe tarasā tavaṃ narāśana mayya eva paraharaihi tavaṃ na satriyaṃ hantuma arhasi viśeṣatò 'napakṛte pareṇāpakṛte sati na hīyaṃ savavaśā bālā kāmayatya adya māma iha còditaiṣā haya anaṅgena śarīrāntara cāriṇā bhaginī tava durbuddhe rākṣasānāṃ yaśòhara tavana niyògena caiveyaṃ rūpaṃ mama samīkṣya ca kāmayatya adya māṃ bhīrura naiṣā dūṣayate kulama anaṅgena kṛte dòṣe nemāṃ tavama iha rākṣasa mayi tiṣṭhati duṣṭātmana na satriyaṃ hantuma arhasi samāgaccha mayā sārdhama ekenaikò narāśana ahama eva nayiṣyāmi tavāma adya yamasādanama adya te talaniṣpiṣṭaṃ śirò rākṣasa dīryatāma kuñjarasyeva pādena viniṣpiṣṭaṃ balīyasaḥ adya gātrāṇi karavyādāḥ śayenā gòmāyavaśa ca te karṣantu bhuvi saṃhṛṣṭā nihatasya mayā mṛdhe kaṣaṇenādya kariṣye 'hama idaṃ vanama akaṇṭakama purastāda dūṣitaṃ nityaṃ tavayā bhakṣayatā narāna adya tavāṃ bhaginī pāpakṛṣyamāṇaṃ mayā bhuvi darakṣatya adripratīkāśaṃ siṃheneva mahādvipama nirābādhāsa tavayi hate mayā rākṣasapāṃsana vanama etaca cariṣyanti puruṣā vanacāriṇaḥ [hi] garjitena vṛthā kiṃ te katthitena ca mānuṣa kṛtvaitata karmaṇā sarvaṃ katthethā māciraṃ kṛthāḥ balinaṃ manyase yaca ca ātmānama aparākramama jañāsyasya adya samāgamya mayātmānaṃ balādhikama na tāvada etāna hiṃsiṣye savapantva ete yathāsukhama eṣa tavāma eva durbuddhe nihanmya adyāpriyaṃ vadama pītvā tavāsṛga gātrebhyasa tataḥ paścāda imāna api haniṣyāmi tataḥ paścāda imāṃ vipriyakāriṇīma [vai] evama uktvā tatò bāhuṃ paragṛhyā puruṣādakaḥ abhyadhāvata saṃkruddhò bhīmasenama ariṃdamama tasyābhipatatasa tūrṇaṃ bhīmò bhīmaparākramaḥ vegena parahṛtaṃ bāhuṃ nijagrāha hasanna iva nigṛhya taṃ balāda bhīmò visphurantaṃ cakarṣa ha tasmāda deśāda dhanūṃṣya aṣṭau siṃhaḥ kaṣudramṛgaṃ yathā tataḥ sa rākṣasaḥ karuddhaḥ pāṇḍavena balāda dhṛtaḥ bhīmasenaṃ samāliṅgya vayanadada bhairavaṃ ravama punara bhīmò balāda enaṃ vicakarṣa mahābalaḥ mā śabdaḥ sukhasuptānāṃ bharātṝṇāṃ me bhaveda iti anyònyaṃ tau samāsādya vicakarṣatura ojasā rākṣasò bhīmasenaśa ca vikramaṃ cakratuḥ parama babhañjatura mahāvṛkṣā~la latāśa cākarṣatusa tataḥ mattāva iva susaṃrabdhau vāraṇau ṣaṣṭihāyanau tayòḥ śabdena mahatā vibuddhāsa te nararṣabhāḥ saha mātrā tu dadṛśura hiḍimbāma agrataḥ sathitāma [vai] parabuddhāsa te hiḍimbāyā rūpaṃ dṛṣṭvātimānuṣama vismitāḥ puruṣā vayāghrā babhūvuḥ pṛthayā saha tataḥ kuntī samīkṣyaināṃ vismitā rūpasaṃpadā uvāca madhuraṃ vākyaṃ sāntvapūrvama idaṃ śanaiḥ kasya tavaṃ suragarbhābhe kā cāsi varavarṇini kena kāryeṇa suśròṇi kutaśa cāgamanaṃ tava yadi vāsya vanasyāsi devatā yadi vāpsarāḥ ācakṣva mama tata sarvaṃ kimarthaṃ ceha tiṣṭhasi [hiḍimbā] yada etata paśyasi vanaṃ nīlameghanibhaṃ mahata nivāsò rākṣasasyaitada dhiḍimbasya mamaiva ca tasya māṃ rākṣasendrasya bhaginīṃ viddhi bhāmini bharātrā saṃpreṣitāma ārye tavāṃ saputrāṃ jighāṃsatā karūra buddhera ahaṃ tasya vacanāda āgatā iha adrākṣaṃ hemavarṇābhaṃ tava putraṃ mahaujasama tatò 'haṃ sarvabhūtānāṃ bhāve vicaratā śubhe còditā tava putrasya manmathena vaśānugā tatò vṛtò mayā bhartā tava putrò mahābalaḥ apanetuṃ ca yatitò na caiva śakitò mayā cirāyamāṇāṃ māṃ jañātvā tataḥ sa puruṣādakaḥ savayama evāgatò hantuma imāna sarvāṃsa tavātmajāna sa tena mama kāntena tava putreṇa dhīmatā balāda itò viniṣpiṣya vayapakṛṣṭò mahātmanā vikarṣantau mahāvegau garjamānau parasparama paśyadhvaṃ yudhi vikrāntāva etau tau nararākṣasau [vai] tasyā śarutvaiva vacanama utpapāta yudhiṣṭhiraḥ arjunò nakulaśa caiva sahadevaśa ca vīryavāna tau te dadṛśura āsaktau vikarṣantau parasparama kāṅkṣamāṇau jayaṃ caiva siṃhāva iva raṇòtkaṭau tāva anyònyaṃ samāśliṣya vikarṣantau parasparama dāvāgnidhūmasadṛśaṃ cakratuḥ pārthivaṃ rajaḥ vasudhā reṇusaṃvītau vasudhādharasaṃnibhau vibhrājetāṃ yathā śailau nīhāreṇābhisaṃvṛtau rākṣasena tathā bhīmaṃ kaliśyamānaṃ nirīkṣya tu uvācedaṃ vacaḥ pārthaḥ parahasaña śanakaira iva bhīma mā bhaira mahābāhò na tavāṃ budhyāmahe vayama sametaṃ bhīmarūpeṇa parasuptāḥ śaramakarśitāḥ sāhāyye 'sami sathitaḥ pārtha yòdhayiṣyāmi rākṣasama nakulaḥ sahadevaśa ca mātaraṃ gòpayiṣyati [bhama] udāsīnò nirīkṣasva na kāryaḥ saṃbhramasa tavayā na jātva ayaṃ punara jīvena madbāhvantarama āgataḥ [ārja] kima anena ciraṃ bhīma jīvatā pāparakṣasā gantavyaṃ naciraṃ sathātuma iha śakyama ariṃdama purā saṃrajyate parācī purā saṃdhyā paravartate raudre muhūrte rakṣāṃsi parabalāni bhavanti ca tavarasva bhīma mā karīḍa jahi rakṣò vibhīṣaṇama purā vikurute māyāṃ bhujayòḥ sārama arpaya [vai] arjunenaivama uktasa tu bhīmò bhīmasya rakṣasaḥ utkṣipyābhrāmayada dehaṃ tūrṇaṃ guṇaśatādhikama [bhama] vṛthā māṃsaira vṛthā puṣṭò vṛthā vṛddhò vṛthā matiḥ vṛthā maraṇama arhasa tavaṃ vṛthādya na bhaviṣyasi [ārja] atha vā manyase bhāraṃ tavama imaṃ rākṣasaṃ yudhi karòmi tava sāhāyyaṃ śīghrama eva nihanyatāma atha vāpya ahama evainaṃ haniṣyāmi vṛkòdara kṛtakarmā pariśrāntaḥ sādhu tāvada upārama [vai] tasya tada vacanaṃ śarutvā bhīmasenò 'tayamarṣaṇaḥ niṣpiṣyainaṃ balāda bhūmau paśumārama amārayata sa māryamāṇò bhīmena nanāda vipulaṃ savanama pūrayaṃsa tada vanaṃ sarvaṃ jalārdra iva dundubhiḥ bhujābhyāṃ yòktrayitvā taṃ balavāna pāṇḍunandanaḥ madhye bhaṅktvā sabalavāna harṣayāma āsa pāṇḍavāna hiḍimbaṃ nihataṃ dṛṣṭvā saṃhṛṣṭāsa te tarasvinaḥ apūjayana naravyāghraṃ bhīmasenama ariṃdamama abhipūjya mahātmānaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramama punara evārjunò vākyama uvācedaṃ vṛkòdarama nadūre nagaraṃ manye vanāda asmāda ahaṃ parabhò śīghraṃ gacchāma bhadraṃ te na nò vidyāta suyòdhanaḥ tataḥ sarve tathetya uktvā saha mātrā paraṃtapāḥ parayayuḥ puruṣavyāghrā hiḍimbā caiva rākṣasī [bhama] samaranti vairaṃ rakṣāṃsi māyāma āśritya mòhinīma hiḍimbe varaja panthānaṃ tavaṃ vai bharātṛniṣevitama [ya] karuddhò 'pi puruṣavyāghra bhīma mā sama satriyaṃ vadhīḥ śarīraguptyābhyadhikaṃ dharmaṃ gòpaya pāṇḍava vadhābhiprāyama āyāntama avadhīsa tavaṃ mahābalama rakṣasasa tasyā bhaginī kiṃ naḥ karuddhā kariṣyati [vai] hiḍimbā tu tataḥ kuntīma abhivādya kṛtāñjaliḥ yudhiṣṭhiraṃ ca kaunteyama idaṃ vacanama abravīta ārye jānāsi yada duḥkhama iha satrīṇāma anaṅgajama tada idaṃ māma anuprāptaṃ bhīmasenakṛtaṃ śubhe sòḍhuṃ tatparamaṃ duḥkhaṃ mayā kālapratīkṣayā sò 'yama abhyāgataḥ kālò bhavitā me sukhāya vai mayā haya utsṛjya suhṛdaḥ savadharmaṃ savajanaṃ tathā vṛtò 'yaṃ puruṣavyāghrasa tava putraḥ patiḥ śubhe vareṇāpi tathānena tavayā cāpi yaśasvini tathā baruvantī hi tadā paratyākhyātā kariyāṃ parati tavaṃ māṃ mūḍheti vā matvā bhaktā vānugateti vā bhartrānena mahābhāge saṃyòjaya sutena te tama upādāya gaccheyaṃ yatheṣṭaṃ devarūpiṇama punaśa caivāgamiṣyāmi viśrambhaṃ kuru me śubhe ahaṃ hi manasā dhayātā sarvāna neṣyāmi vaḥ sadā vṛjine tārayiṣyāmi durgeṣu ca nararṣabhāna pṛṣṭhena vò vahiṣyāmi śīghrāṃ gatima abhīpsataḥ yūyaṃ parasādaṃ kuruta bhīmasenò bhajeta māma āpadasa taraṇe parāṇāna dhārayeda yena yena hi sarvama ādṛtya kartavyaṃ tada dharmama anuvartatā āpatsu yò dhārayati dharamaṃ dharmavida uttamaḥ vayasanaṃ haya eva dharmasya dharmiṇāma āpada ucyate puṇyaṃ parāṇāna dhārayati puṇyaṃ parāṇadama ucyate yena yenācareda dharmaṃ tasmina garhā na vidyate [ya] evama etada yathāttha tavaṃ hiḍimbe nātra saṃśayaḥ sathātavyaṃ tu tavayā dharme yathā barūyāṃ sumadhyame sanātaṃ kṛtāhnikaṃ bhadre kṛtakautuka maṅgalama bhīmasenaṃ bhajethāsa tavaṃ parāga astagamanāda raveḥ ahaḥsu viharānena yathākāmaṃ manòjavā ayaṃ tava ānayitavyasa te bhīmasenaḥ sadā niśi [vai] tatheti tata paratijñāya hiḍimbā rākṣasī tadā bhīmasenama upādāya ūrdhvama ācakrame tataḥ śailaśṛṅgeṣu ramyeṣu devatāyataneṣu ca mṛgapakṣivighuṣṭeṣu ramaṇīyeṣu sarvadā kṛtvā ca paramaṃ rūpaṃ sarvābharaṇabhūṣitā saṃjalpantī sumadhuraṃ ramayāma āsa pāṇḍavama tathaiva vanadurgeṣu puṣpitadrumasānuṣu saraḥsu ramaṇīyeṣu padmòtpalayuteṣu ca nadī davīpapradeśeṣu vaiḍūrya sikatāsu ca sutīrtha vanatòyāsu tathā girinadīṣu ca sagarasya paradeśeṣu maṇihemaciteṣu ca pattaneṣu ca ramyeṣu mahāśālavaneṣu ca devāraṇyeṣu puṇyeṣu tathā parvatasānuṣu guhyakānāṃ nivāseṣu tāpasāyataneṣu ca sarvartuphalapuṣpeṣu mānaseṣu saraḥsu ca bibhratī paramaṃ rūpaṃ ramayāma āsa pāṇḍavama ramayantī tathā bhīmaṃ tatra tatra manòjavā parajajñe rākṣasī putraṃ bhīmasenāna mahābalama virūpākṣaṃ mahāvaktraṃ śaṅkukarṇaṃ vibhīṣaṇama bhīmarūpaṃ sutāmrauṣṭhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ mahābalama maheṣvāsaṃ mahāvīryaṃ mahāsattvaṃ mahābhujama mahājavaṃ mahākāyaṃ mahāmāyama ariṃdamama amānuṣāṃ mānuṣajaṃ bhīmavegaṃ mahābalama yaḥ piśācāna atīvānyāna babhūvāti sa mānuṣāna bālò 'pi yauvanaṃ parāptò mānuṣeṣu viśāṃ pate sarvāstreṣu paraṃ vīraḥ parakarṣama agamada balī sadyò hi garbhaṃ rākṣasyò labhante parasavanti ca kāmarūpadharāśa caiva bhavanti bahurūpiṇaḥ paraṇamya vikacaḥ pādāva agṛhṇāta sa pitusa tadā mātuśa ca parameṣvāsasa tau ca nāmāsya cakratuḥ ghaṭabhāsòtkaca iti mātaraṃ sò 'bhayabhāṣata abhavata tena nāmāsya ghaṭòtkaca iti sama ha anuraktaśa ca tāna āsīta pāṇḍavāna sa ghaṭòtkacaḥ teṣāṃ ca dayitò nityama ātmabhūtò babhūva saḥ saṃvāsasamayò jīrṇa itya abhāṣata taṃ tataḥ hiḍimbā samayaṃ kṛtvā savāṃ gatiṃ paratyapadyata kṛtyakāla upasthāsye pitṝna iti ghaṭòtkacaḥ āmantrya rākṣasaśreṣṭhaḥ paratasthe còttarāṃ diśama sa hi sṛṣṭò maghavatā śaktihetòra mahātmanā karṇasyāprativīryasya vināśāya mahātmanaḥ [vai] te vanena vanaṃ vīrā ghanantò mṛgagaṇāna bahūna apakramya yayū rājaṃsa tavaramāṇā mahārathāḥ matsyāṃsa tarigartāna pāñcālāna kīcakāna antareṇa ca ramaṇīyāna vanòddeśāna parekṣamāṇāḥ sarāṃsi ca jaṭāḥ kṛtvātmanaḥ sarve valkalājinavāsasaḥ saha kuntyā mahātmānò bibhratasa tāpasaṃ vapuḥ kava cida vahantò jananīṃ tavaramāṇā mahārathāḥ kava cica chandena gacchantasa te jagmuḥ parasabhaṃ punaḥ barāhmaṃ vedama adhīyānā vedāṅgāni ca sārvaśaḥ nītiśāstraṃ ca dhārmajñā dadṛśusa te pitāmahama te 'bhivādya mahātmānaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ tadā tasthuḥ parāñjalayaḥ sarve saha mātrā paraṃtapāḥ [vayāsa] mayedaṃ manasā pūrvaṃ viditaṃ bharatarṣabhāḥ yathā sathitaira adharmeṇa dhārtarāṣṭraira vivāsitāḥ tada viditvāsmi saṃprāptaśa cikīrṣuḥ paramaṃ hitama na viṣādò 'tara kartavyaḥ sarvama etata sukhāya vaḥ samāsa te caiva me sarve yūyaṃ caiva na saṃśayaḥ dīnatò bālataśa caiva sanehaṃ kurvanti bāndhavāḥ tasmāda abhyadhikaḥ sanehò yuṣmāsu mama sāṃpratama sanehapūrvaṃ cikīrṣāmi hitaṃ vasa tana nibòdhata idaṃ nagarama abhyāśe ramaṇīyaṃ nirāmayama vasateha paraticchannā mamāgamanakāṅkṣiṇaḥ [vai] evaṃ sa tāna samāśvāsya vayāsaḥ pārthāna ariṃdamāna ekacakrāma abhigataḥ kuntīma āśvāsayata parabhuḥ jīvaputri sutasa te 'yaṃ dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ pṛthivyāṃ pārthivāna sarvāna paraśāsiṣyati dharmarāṭa dharmeṇa jitvā pṛthivīma akhilāṃ dharmavida vaśī bhīmasenārjuna balāda bhòkṣyatya ayama asaṃśayaḥ putrāsa tava ca mādryāśa ca sarva eva mahārathāḥ savarāṣṭre vihariṣyanti sukhaṃ sumanasasa tadā yakṣyanti ca naravyāghrā vijitya pṛthivīma imāma rājasūyāśvamedhādyaiḥ karatubhira bhūridakṣiṇaiḥ anugṛhya suhṛdvargaṃ dhanena ca sukhena ca pitṛpaitāmahaṃ rājyama iha bhòkṣyanti te sutāḥ evama uktvā niveśyaināna barāhmaṇasya niveśane abravīta pārthivaśreṣṭhama ṛṣira davaipāyanasa tadā iha māṃ saṃpratīkṣadhvama āgamiṣyāmya ahaṃ punaḥ deśakālau viditvaiva vetsyadhvaṃ paramāṃ mudama sa taiḥ parāñjalibhiḥ sarvaisa tathetya uktò narādhipa jagāma bhagavāna vayāsò yathākāmama ṛṣiḥ parabhuḥ [ja] ekacakrāṃ gatāsa te tu kuntīputrā mahārathāḥ ataḥ paraṃ davijaśreṣṭha kima akurvata pāṇḍavāḥ [vai] ekacakrāṃ gatāsa te tu kuntīputrā mahārathāḥ ūṣura nāticiraṃ kālaṃ barāhmaṇasya niveśane ramaṇīyāni paśyantò vanāni vividhāni ca pārthivāna api còddeśāna saritaśa ca sarāṃsi ca cerura bhaikṣaṃ tadā te tu sarva eva viśāṃ pate babhūvura nāgarāṇāṃ ca savaira guṇaiḥ pariyadarśanāḥ nivedayanti sama ca te bhaikṣaṃ kuntyāḥ sadā niśi tayā vibhaktāna bhāgāṃsa te bhuñjate sama pṛthaka pṛthaka ardhaṃ te bhuñjate vīrāḥ saha mātrā paraṃtapāḥ ardhaṃ bhaikṣasya sarvasya bhīmò bhuṅkte mahābalaḥ tathā tu teṣāṃ vasatāṃ tatra rājana mahātmanāma aticakrāma sumahāna kālò 'tha bharatarṣabha tataḥ kadā cida bhaikṣāya gatāsa te bharatarṣabhāḥ saṃgatyā bhīmasenasa tu tatrāste pṛthayā saha athārtijaṃ mahāśabdaṃ barāhmaṇasya niveśane bhṛśama utpatitaṃ ghòraṃ kuntī śuśrāva bhārata ròrūyamāṇāṃsa tāna sarvāna paridevayataśa ca sā kāruṇyāta sādhubhāvāca ca devī rājana na cakṣame mathyamāneva duḥkhena hṛdayena pṛthā tataḥ uvāca bhīmaṃ kalyāṇī kṛpānvitama idaṃ vacaḥ vasāmaḥ susukhaṃ putra barāhmaṇasya niveśane ajñātā dhārtarāṣṭrāṇāṃ satkṛtā vītamanyavaḥ sā cintaye sadā putra barāhmaṇasyāsya kiṃ nava ahama pariyaṃ kuryāma iti gṛhe yata kuryura uṣitāḥ sukhama etāvāna puruṣasa tāta kṛtaṃ yasmina na naśyati yāvaca ca kuryāda anyò 'saya kuryāda abhyadhikaṃ tataḥ tada idaṃ barāhmaṇasyāsya duḥkhama āpatitaṃ dharuvama tatrāsyā yadi sāhāyyaṃ kuryāma sukṛtaṃ bhaveta [bhama] jañāyatāma asya yada duḥkhaṃ yataśa caiva samutthitama vidite vayavasiṣyāmi yadya api sayāta suduṣkarama [vai] tathā hi kathayantau tau bhūyaḥ śuśruvatuḥ savanama ārtijaṃ tasya viprasya sabhāryasya viśāṃ pate antaḥpuraṃ tatasa tasya barāhmaṇasya mahātmanaḥ viveśa kuntī tavaritā baddhavatseva saurabhī tatasa taṃ barāhmaṇaṃ tatra bhāryayā ca sutena ca duhitrā caiva sahitaṃ dadarśa vikṛtānanama [bara] dhiga idaṃ jīvitaṃ lòke 'nala sārama anarthakama duḥkhamūlaṃ parādhīnaṃ bhṛśama apriyabhāgi ca jīvite paramaṃ duḥkhaṃ jīvite paramò javaraḥ jīvite vartamānasya davandvānāma āgamò dharuvaḥ ekātmāpi hi dharmārthau kāmaṃ ca na niṣevate etaiśa ca viprayògò 'pi duḥkhaṃ paramakaṃ matama āhuḥ ke cita paraṃ mòkṣaṃ sa ca nāsti kathaṃ cana arthaprāptau ca narakaḥ kṛtsna evòpapadyate arthepsutā paraṃ duḥkhama arthaprāptau tatò 'dhikama jātasnehasya cārtheṣu viprayòge mahattarama na hi yògaṃ parapaśyāmi yena mucyeyama āpadaḥ putradāreṇa vā sārdhaṃ parādraveyāma anāmayama yatitaṃ vai mayā pūrvaṃ yathā tavaṃ vettha barāhmaṇi yataḥ kaṣemaṃ tatò gantuṃ tavayā tu mama na śarutama iha jātā vivṛddhāsmi pitā ceha mameti ca uktavatya asi durmedhe yācyamānā mayāsakṛta savargatò hi pitā vṛddhasa tathā mātā ciraṃ tava bāndhavā bhūtapūrvāśa ca tatra vāse tu kā ratiḥ sò 'yaṃ te bandhukāmāyā aśṛṇvantyā vacò mama bandhupraṇāśaḥ saṃprāptò bhṛśaṃ duḥkhakarò mama atha vā mada vināśò 'yaṃ na hi śakṣyāmi kaṃ cana parityaktuma ahaṃ bandhuṃ savayaṃ jīvana nṛśaṃsavata sahadharmacarīṃ dāntāṃ nityaṃ mātṛsamāṃ mama sakhāyaṃ vihitāṃ devaira nityaṃ paramikāṃ gatima mātrā pitrā ca vihitāṃ sadā gārhasthya bhāginīma varayitvā yathānyāyaṃ mantravata pariṇīya ca kulīnāṃ śīlasaṃpannāma apatyajananīṃ mama tavāma ahaṃ jīvitasyārthe sādhvīma anapakāriṇīma parityaktuṃ na śakṣyāmi bhāryāṃ nityama anuvratāma kuta eva parityaktuṃ sutāṃ śakṣyāmya ahaṃ savahama bālāma aprāptavayasama ajātavyañjanākṛtima bhartura arthāya nikṣiptāṃ nayāsaṃ dhātrā mahātmanā yasyāṃ dauhitrajā~la lòkāna āśaṃse pitṛbhiḥ saha savayama utpādya tāṃ bālāṃ kathama utsraṣṭuma utsahe manyante ke cida adhikaṃ sanehaṃ putre pitura narāḥ kanyāyāṃ naiva tu punara mama tulyāva ubhau matau yasmi~la lòkāḥ parasūtiśa ca sathitā nityama athò sukhama apāpāṃ tāma ahaṃ bālāṃ kathama utsraṣṭuma utsahe ātmānama api còtsṛjya tapsye paretavaśaṃ gataḥ tayaktā haya ete mayā vayaktaṃ neha śakṣyanti jīvituma eṣāṃ cānyatama tayāgò nṛśaṃsò garhitò budhaiḥ ātmatyāge kṛte ceme mariṣyanti mayā vinā sa kṛcchrāma ahama āpannò na śaktasa tartuma āpadama ahò dhika kāṃ gatiṃ tava adya gamiṣyāmi sabāndhavaḥ sarvaiḥ saha mṛtaṃ śareyò na tu me jīvituṃ kaṣamama [barāhmaṇī] na saṃtāpasa tavayā kāryaḥ parākṛteneva karhi cita na hi saṃtāpakālò 'yaṃ vaidyasya tava vidyate avaśyaṃ nidhanaṃ sarvaira gantavyama iha mānavaiḥ avaśya bhāvinya arthe vai saṃtāpò neha vidyate bhāryā putrò 'tha duhitā sarvama ātmārthama iṣyate vayathāṃ jahi subuddhyā tavaṃ savayaṃ yāsyāmi tatra vai etada dhi paramaṃ nāryāḥ kāryaṃ lòke sanātanama parāṇāna api parityajya yada bhartṛhitama ācareta taca ca tatra kṛtaṃ karma tavāpīha sukhāvahama bhavatya amutra cākṣayyaṃ lòke 'samiṃśa ca yaśaḥ karama eṣa caiva gurura dharmò yaṃ paravakṣāmya ahaṃ tava arthaśa ca tava dharmaśa ca bhūyāna atra paradṛśyate yadarthama iṣyate bhāryā parāptaḥ sò 'rathasa tavayā mayi kanyā caiva kumāraśa ca kṛtāhama anṛṇā tavayā samarthaḥ pòṣaṇe cāsi sutayò rakṣaṇe tathā na tava ahaṃ sutayòḥ śaktā tathā rakṣaṇapòṣaṇe mama hi tavadvihīnāyāḥ sarvakāmā na āpadaḥ kathaṃ sayātāṃ sutau bālau bhaveyaṃ ca kathaṃ tava ahama kathaṃ hi vidhavā nāthā bāla putrā vinā tavayā mithunaṃ jīvayiṣyāmi sathitā sādhu gate pathi ahaṃ kṛtāvaliptaiśa ca parārthyamānāma imāṃ sutāma ayuktaisa tava saṃbandhe kathaṃ śakṣyāmi rakṣituma utsṛṣṭama āmiṣaṃ bhūmau parārthayanti yathā khagāḥ parārthayanti janāḥ sarve vīra hīnāṃ tathā satriyama sāhaṃ vicālyamānā vai parārthyamānā durātmabhiḥ sathātuṃ pathi na śakṣyāmi sajjaneṣṭe davijòttama kathaṃ tava kulasyaikāma imāṃ bālāma asaṃskṛtāma pitṛpaitāmahe mārge niyòktuma ahama utsahe kathaṃ śakṣyāmi bāle 'samina guṇāna ādhātuma īpṣitāna anāthe sarvatò lupte yathā tavaṃ dharmadarśivāna imāma api ca te bālāma anāthāṃ paribhūya māma anarhāḥ parārthayiṣyanti śūdrā vedaśrutiṃ yathā tāṃ ceda ahaṃ na ditseyaṃ tavada guṇaira upabṛṃhitāma paramathyaināṃ hareyusa te havira dhavāṅkṣā ivādhvarāta saṃprekṣamāṇā putraṃ te nānurūpama ivātmanaḥ anarha vaśama āpannāma imāṃ cāpi sutāṃ tava avajñātā ca lòkasya tathātmānama ajānatī avaliptaira naraira barahmana mariṣyāmi na saṃśayaḥ tau vihīnau mayā bālau tavayā caiva mamātmajau vinaśyetāṃ na saṃdehò matsyāva iva jalakṣaye taritayaṃ sarvathāpya evaṃ vinaśiṣyatya asaṃśayama tavayā vihīnaṃ tasmāta tavaṃ māṃ parityaktuma arhasi vayuṣṭira eṣā parā satrīṇāṃ pūrvaṃ bhartuḥ parā gatiḥ na tu barāhmaṇa putrāṇāṃ viṣaye parivartituma parityaktaḥ sutaśa cāyaṃ duhiteyaṃ tathā mayā bandhavāśa ca parityaktāsa tavadarthaṃ jīvitaṃ ca me yajñaisa tapòbhira niyamaira dānaiśa ca vividhaisa tathā viśiṣyate satriyā bhartura nityaṃ pariyahite sathitiḥ tada idaṃ yaca cikīrṣāmi dharmyaṃ paramasaṃmatama iṣṭaṃ caiva hitaṃ caiva tava caiva kulasya ca iṣṭāni cāpya apatyāni daravyāṇi suhṛdaḥ pariyāḥ āpada dharmavimòkṣāya bhāryā cāpi satāṃ matama ekatò vā kulaṃ kṛtsnama ātmā vā kulavardhana na samaṃ sarvama eveti budhānāma eṣa niścayaḥ sa kuruṣva mayā kāryaṃ tārayātmānama ātmanā anujānīhi māma ārya sutau me parirakṣa ca avadhyāḥ satriya itya āhura dharmajñā dharmaniścaye dharmajñāna rākṣasāna āhura na hanyāta sa ca māma api niḥsaṃśayò vadhaḥ puṃsāṃ satrīṇāṃ saṃśayitò vadhaḥ atò māma eva dharmajña parasthāpayituma arhasi bhuktaṃ pariyāṇya avāptāni dharmaśa ca caritò mayā tavata parasūtiḥ pariyā parāptā na māṃ tapsyatya ajīvitama jātaputrā ca vṛddhā ca pariyakāmā ca te sadā samīkṣyaitada ahaṃ sarvaṃ vayavasāyaṃ karòmya ataḥ utsṛjyāpi ca māma ārya vetsyasya anyāma api satriyama tataḥ paratiṣṭhitò dharmò bhaviṣyati punasa tava na cāpya adharmaḥ kalyāṇa bahu patnīkatā nṛṇāma satrīṇāma adharmaḥ sumahāna bhartuḥ pūrvasya laṅghane etata sarvaṃ samīkṣya tavama ātmatyāgaṃ ca garhitama ātmānaṃ tāraya mayā kulaṃ cemau ca dārakau [vai] evama uktasa tayā bhartā tāṃ samāliṅgya bhārata mumòca bāṣpaṃ śanakaiḥ sabhāryò bhṛśaduḥkhitaḥ [vai] tayòra duḥkhitayòra vākyama atimātraṃ niśamya tata bhṛśaṃ duḥkhaparītāṅgī kanyā tāva abhyabhāṣata kima idaṃ bhṛśaduḥkhārtau ròravīthò anāthavata mamāpi śarūyatāṃ kiṃ cica charutvā ca kariyatāṃ kaṣamama dharmatò 'haṃ parityājyā yuvayòra nātra saṃśayaḥ tayaktavyāṃ māṃ parityajya tarātaṃ sarvaṃ mayaikayā itya arthama iṣyate 'patyaṃ tārayiṣyati māma iti tasminna upasthite kāle tarataṃ palavavana mayā iha vā tārayeda durgāda uta vā paretya tārayeta sarvathā tārayeta putraḥ putra itya ucyate budhaiḥ ākāṅkṣante ca dauhitrāna api nityaṃ pitāmahāḥ tāna savayaṃ vai paritrāsye rakṣantī jīvitaṃ pituḥ bharātā ca mama bālò 'yaṃ gate lòkama amuṃ tavayi acireṇaiva kālena vinaśyeta na saṃśayaḥ tāte 'pi hi gate savarge vinaṣṭe ca mamānuje piṇḍaḥ pitṝṇāṃ vayucchidyeta tata teṣāma apriyaṃ bhaveta pitrā tayaktā tathā mātrā bharātrā cāhama asaṃśayama duḥkhāda duḥkhataraṃ parāpya mariyeyama atathòcitā tavayi tava aròge nirmukte mātā bharātā ca me śiśuḥ saṃtānaśa caiva piṇḍaśa ca paratiṣṭhāsyatya asaṃśayama ātmā putraḥ sakhā bhāryā kṛcchraṃ tu duhitā kila sa kṛcchrāna mòcayātmānaṃ māṃ ca dharmeṇa yòjaya anāthā kṛpaṇā bālā yatra kava cana gāminī bhaviṣyāmi tavayā tāta vihīnā kṛpaṇā bata atha vāhaṃ kariṣyāmi kulasyāsya vimòkṣaṇama phalasaṃsthā bhaviṣyāmi kṛtvā karma suduṣkarama atha vā yāsyase tatra tayaktvā māṃ davijasattama pīḍitāhaṃ bhaviṣyāmi tada avekṣasva māma api tada asmadarthaṃ dharmārthaṃ parasavārthaṃ ca sattama ātmānaṃ parirakṣasva tayaktavyāṃ māṃ ca saṃtyaja avaśya karaṇīye 'rathe māṃ tavāṃ kālò 'tayagāda ayama tavayā dattena tòyena bhaviṣyanti hitaṃ ca me kiṃ nava ataḥ paramaṃ duḥkhaṃ yada vayaṃ savargate tavayi yācamānāḥ parāda annaṃ paridhāvemahi śavavata tavayi tava aròge nirmukte kaleśāda asmāta sabāndhave amṛte vasatī lòke bhaviṣyāmi sukhānvitā evaṃ bahuvidhaṃ tasyā niśamya paridevitama pitā mātā ca sā caiva kanyā pararurudusa tarayaḥ tataḥ pararuditāna sarvāna niśamyātha sutasa tayòḥ utphullanayanò bālaḥ kalama avyaktama abravīta mā ròdīsa tāta mā mātara mā savasasa tavama iti baruvana parahasanna iva sarvāṃsa tāna ekaikaṃ sò 'pasarpati tataḥ sa tṛṇama ādāya parahṛṣṭaḥ punara abravīta anena taṃ haniṣyāmi rākṣasaṃ puruṣādakama tathāpi teṣāṃ duḥkhena parītānāṃ niśamya tata bālasya vākyama avyaktaṃ harṣaḥ samabhavana mahāna ayaṃ kāla iti jañātvā kuntī samupasṛtya tāna gatāsūna amṛteneva jīvayantīdama abravīta [kuntī] kutò mūlama idaṃ duḥkhaṃ jañātuma icchāmi tattvataḥ viditvā apakarṣeyaṃ śakyaṃ ceda apakarṣituma [barāhmaṇa] upapannaṃ satāma etada yada baravīṣi tapòdhane na tu duḥkhama idaṃ śakyaṃ mānuṣeṇa vayapòhituma samīpe nagarasyāsya bakò vasati rākṣasaḥ īśò janapadasyāsya purasya ca mahābalaḥ puṣṭò mānuṣamāṃsena durbuddhiḥ puruṣādakaḥ rakṣatya asurarāṇa nityama imaṃ janapadaṃ balī nagaraṃ caiva deśaṃ ca rakṣòbalasamanvitaḥ tata kṛte paracakrāca ca bhūtebhyaśa ca na nò bhayama vetanaṃ tasya vihitaṃ śālivāhasya bhòjanama mahiṣau puruṣaśa caikò yasa tada ādāya gacchati ekaikaśa caiva puruṣasa tata parayacchati bhòjanama sa vārò bahubhira varṣaira bhavatya asutarò naraiḥ tada vimòkṣāya ye cāpi yatante puruṣāḥ kava cita saputradārāṃsa tāna hatvā tada rakṣò bhakṣayatya uta vetrakīya gṛhe rājā nāyaṃ nayama ihāsthitaḥ anāmayaṃ janasyāsya yena sayāda adya śāśvatama etada arhā vayaṃ nūnaṃ vasāmò durbalasya ye viṣaye nityama udvignāḥ kurājānama upāśritāḥ barāhmaṇāḥ kasya vaktavyāḥ kasya vā chanda cāriṇaḥ guṇaira ete hi vāsyante kāmagāḥ pakṣiṇò yathā rājānaṃ parathamaṃ vindeta tatò bhāryāṃ tatò dhanama tarayasya saṃcaye cāsya jañātīna putrāṃśa ca dhārayeta viparītaṃ mayā cedaṃ tarayaṃ sarvama upārjitama ta imāma āpadaṃ parāpya bhṛśaṃ tapsyāmahe vayama sò 'yama asmāna anuprāptò vāraḥ kulavināśanaḥ bhòjanaṃ puruṣaśa caikaḥ paradeyaṃ vetanaṃ mayā na ca me vidyate vittaṃ saṃkretuṃ puruṣaṃ kava cita suhṛjjanaṃ paradātuṃ ca na śakṣyāmi kathaṃ cana gatiṃ cāpi na paśyāmi tasmāna mòkṣāya rakṣasaḥ sò 'haṃ duḥkhārṇave magnò mahatya asutare bhṛśama sahaivaitaira gamiṣyāmi bāndhavaira adya rākṣasama tatò naḥ sahitana kaṣudraḥ sarvāna evòpabhòkṣyati [kuntī] na viṣādasa tavayā kāryò bhayāda asmāta kathaṃ cana upāyaḥ paridṛṣṭò 'tara tasmāna mòkṣāya rakṣasaḥ ekasa tava sutò bālaḥ kanyā caikā tapasvinī na te tayòsa tathā patnyā gamanaṃ tatra ròcaye mama pañca sutā barahmaṃsa teṣāma ekò gamiṣyati tavadarthaṃ balima ādāya tasya pāpasya rakṣasaḥ [barāhmaṇa] nāhama etata kariṣyāmi jīvitārthī kathaṃ cana barāhmaṇasyātitheśa caiva savārthe parāṇaira viyòjanama na tava etada akulīnāsu nādharmiṣṭhāsu vidyate yada barāhmaṇārthe visṛjeda ātmānama api cātmajama ātmanasa tu mayā śareyò bòddhavyama iti ròcaye barahma vadhyātma vadhyā vā śareya ātmavadhò mama barahmavadhyā paraṃ pāpaṃ niṣkṛtira nātra vidyate abuddhipūrvaṃ kṛtvāpi śareya ātmavadhò mama na tava ahaṃ vadhama ākāṅkṣe savayama evātmanaḥ śubhe paraiḥ kṛte vadhe pāpaṃ na kiṃ cina mayi vidyate abhisaṃdhikṛte tasmina barāhmaṇasya vadhe mayā niṣkṛtiṃ na parapaśyāmi nṛśaṃsaṃ kaṣudrama eva ca āgatasya gṛhe tayāgasa tathaiva śaraṇārthinaḥ yācamānasya ca vadhò nṛśaṃsaṃ paramaṃ matama kuryāna na ninditaṃ karma na nṛśaṃsaṃ kadā cana iti pūrve mahātmāna āpada dharmavidò viduḥ śareyāṃsa tu sahadārasya vināśò 'daya mama savayama barāhmaṇasya vadhaṃ nāhama anumaṃsye kathaṃ cana [kuntī] mamāpya eṣā matira barahmana viprā rakṣyā iti sathirā na cāpya aniṣṭaḥ putrò me yadi putraśataṃ bhaveta na cāsau rākṣasaḥ śaktò mama putra vināśane vīryavāna mantrasiddhaśa ca tejasvī ca sutò mama rākṣasāya ca tata sarvaṃ parāpayiṣyati bhòjanama mòkṣayiṣyati cātmānama iti me niścitā matiḥ samāgatāśa ca vīreṇa dṛṣṭapūrvāśa ca rākṣasāḥ balavantò mahākāyā nihatāśa cāpya anekaśaḥ na tava idaṃ keṣu cida barahmana vayāhartavyaṃ kathaṃ cana vidyārthinò hi me putrāna viprakuryuḥ kutūhalāta guruṇā cānanujñātò garāhayeda yaṃ sutò mama na sa kuryāta tayā kāryaṃ vidyayeti satāṃ matama [vai] evama uktasa tu pṛthayā sa viprò bhāryayā saha hṛṣṭaḥ saṃpūjayāma āsa tada vākyama amṛtòpamama tataḥ kuntī ca vipraśa ca sahitāva anilātmajama tama abrūtāṃ kuruṣveti sa tathetya abravīca ca tau [vai] kariṣya iti bhīmena paratijñāte tu bhārata ājagmusa te tataḥ sarve bhaikṣama ādāya pāṇḍavāḥ ākāreṇaiva taṃ jañātvā pāṇḍuputrò yudhiṣṭhiraḥ rahaḥ samupaviśyaikasa tataḥ papraccha mātarama kiṃ cikīrṣatya ayaṃ karma bhīmò bhīmaparākramaḥ bhavatya anumate kaca cida ayaṃ kartuma ihecchati [ku] mamaiva vacanāda eṣa kariṣyati paraṃtapaḥ barāhmaṇārthe mahata kṛtyaṃ mòṣkāya nagarasya ca [ya] kima idaṃ sāhasaṃ tīkṣṇaṃ bhavatyā duṣkṛtaṃ kṛtama parityāgaṃ hi putrasya na paraśaṃsanti sādhavaḥ kathaṃ parasutasyārthe savasutaṃ tayaktuma icchasi lòkavṛtti viruddhaṃ vai putra tayāgāta kṛtaṃ tavayā yasya bāhū samāśritya sukhaṃ sarve savapāmahe rājyaṃ cāpahṛtaṃ kaṣudraira ājihīrṣāmahe punaḥ yasya duryòdhanò vīryaṃ cintayanna amitaujasaḥ na śete vasatīḥ sarvā duḥkhāca chakuninā saha yasya vīrasya vīryeṇa muktā jatu gṛhāda vayama anyebhyaśa caiva pāpebhyò nihataśa ca puròcanaḥ yasya vīryaṃ samāśritya vasu pūrṇāṃ vasuṃdharāma imāṃ manyāmahe parāptāṃ nihatya dhṛtarāṣṭrajāna tasya vayavasitasa tayāgò buddhima āsthāya kāṃ tavayā kaca cina na duḥkhaira buddhisa te viplutā gatacetasaḥ [ku] yudhiṣṭhira na saṃtāpaḥ kāryaḥ parati vṛkòdarama na cāyaṃ buddhidaurbalyāda vayavasāyaḥ kṛtò mayā iha viprasya bhavane vayaṃ putra sukhòṣitāḥ tasya paratikriyā tāta mayeyaṃ parasamīkṣitā etāvāna eva puruṣaḥ kṛtaṃ yasmina na naśyati dṛṣṭvā bhīṣmasya vikrāntaṃ tadā jatu gṛhe mahata hiḍimbasya vadhāca caiva viśvāsò me vṛkòdare bāhvòra balaṃ hi bhīmasya nāgāyuta samaṃ mahata yena yūyaṃ gajaprakhyā nirvyūḍhā vāraṇāvatāta vṛkòdara balò nānyò na bhūtò na bhaviṣyati yò 'bhayudīyāda yudhi śareṣṭhama api vajradharaṃ savayama jātamātraḥ purā caiṣa mamāṅkāta patitò girau śarīragauravāta tasya śilā gātraira vicūrṇitā tada ahaṃ parajñayā samṛtvā balaṃ bhīmasya pāṇḍava paratīkāraṃ ca viprasya tataḥ kṛtavatī matima nedaṃ lòbhāna na cājñānāna na ca mòhāda viniścitama buddhipūrvaṃ tu dharmasya vayavasāyaḥ kṛtò mayā arthau davāva api niṣpannau yudhiṣṭhira bhaviṣyataḥ paratīkāraśa ca vāsasya dharmaśa ca caritò mahāna yò barāhmaṇasya sāhāyyaṃ kuryāda artheṣu karhi cita kaṣatriyaḥ sa śubhā~la lòkāna parāpnuyāda iti me śarutama kaṣatriyaḥ kaṣatriyasyaiva kurvāṇò vadhamòkṣaṇama vipulāṃ kīrtima āpnòti lòke 'samiṃśa ca paratra ca vaiśyasyaiva tu sāhāyyaṃ kurvāṇaḥ kaṣatriyò yudhi sa sarveṣva api lòkeṣu parajā rañjayate dharuvama śūdraṃ tu mòkṣayana rājā śaraṇārthinama āgatama parāpnòtīha kule janma sadravye rājasatkṛte evaṃ sa bhavagāna vayāsaḥ purā kauravanandana paròvāca sutarāṃ parājñasa tasmāda etaca cikīrṣitama [ya] upapannama idaṃ mātasa tavayā yada buddhipūrvakama ārtasya barāhmaṇasyaivama anukròśāda idaṃ kṛtama dharuvama eṣyati bhīmò 'yaṃ nihatya puruṣādakama yathā tava idaṃ na vindeyura narā nagaravāsinaḥ tathāyaṃ barāhmaṇò vācyaḥ parigrāhyaśa ca yatnataḥ [vai] tatò rātryāṃ vayatītāyāma annama ādāya pāṇḍavaḥ bhīmasenò yayau tatra yatrāsau puruṣādakaḥ āsādya tu vanaṃ tasya rakṣasaḥ pāṇḍavò balī ājuhāva tatò nāmnā tadannama upayòjayana tataḥ sa rākṣasaḥ śarutvā bhīmasenasya tada vacaḥ ājagāma susaṃkruddhò yatra bhīmò vayavasthitaḥ mahākāyò mahāvegò dārayanna iva medinīma tariśikhāṃ bhṛkuṭiṃ kṛtvā saṃdaśya daśanaca chadama bhuñjānama annaṃ taṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ sa rākṣasaḥ vivṛtya nayane karuddha idaṃ vacanama abravīta kò 'yama annama idaṃ bhuṅkte madarthama upakalpitama paśyatò mama durbuddhira yiyāsura yamasādanama bhīmasenasa tu taca charutvā parahasanna iva bhārata rākṣasaṃ tama anādṛtya bhuṅkta eva parāṅmukhaḥ tataḥ sa bhairavaṃ kṛtvā samudyamya karāva ubhau abhyadravada bhīmasenaṃ jighāṃsuḥ puruṣādakaḥ tathāpi paribhūyainaṃ nekṣamāṇò vṛkòdaraḥ rākṣasaṃ bhuṅkta evānnaṃ pāṇḍavaḥ paravīrahā amarṣeṇa tu saṃpūrṇaḥ kuntīputrasya rākṣasaḥ jaghāna pṛṣṭhaṃ pāṇibhyāṃma ubhābhyāṃ pṛṣṭhataḥ sathitaḥ tathā balavatā bhīmaḥ pāṇibhyāṃ bhṛśama āhataḥ naivāvalòkayāma āsa rākṣasaṃ bhuṅkta eva saḥ tataḥ sa bhūyaḥ saṃkruddhò vṛkṣama ādāya rākṣasaḥ tāḍayiṣyaṃsa tadā bhīmaṃ punara abhyadravada balī tatò bhīmaḥ śanaira bhuktvā tadannaṃ puruṣarṣabhaḥ vārya upaspṛśya saṃhṛṣṭasa tasthau yudhi mahābalaḥ kaṣiptaṃ karuddhena taṃ vṛkṣaṃ paratijagrāha vīryavāna savyena pāṇinā bhīmaḥ parahasanna iva bhārata tataḥ sa punara udyamya vṛkṣāna bahuvidhāna balī parāhiṇòda bhīmasenāya tasmai bhīmaśa ca pāṇḍavaḥ tada vṛkṣayuddhama abhavana mahīruha vināśanama ghòrarūpaṃ mahārāja bakapāṇḍavayòra mahata nāma viśrāvya tu bakaḥ samabhidrutya pāṇḍavama bhujābhyāṃ parijagrāha bhīmasenaṃ mahābalama bhīmasenò 'pi tada rakṣaḥ parirabhya mahābhujaḥ visphurantaṃ mahāvegaṃ vicakarṣa balāda balī sa kṛṣyamāṇò bhīmena karṣamāṇaśa ca pāṇḍavama samayujyata tīvreṇa śarameṇa puruṣādakaḥ tayòra vegena mahatā pṛthivīsamakampata pādapāṃśa ca mahākāyāṃśa cūrṇayāma āsatusa tadā hīyamānaṃ tu tada rakṣaḥ samīkṣya bharatarṣabha niṣpiṣya bhūmau pāṇibhyāṃ samājaghne vṛkòdaraḥ tatò 'saya jānunā pṛṣṭhama avapīḍya balāda iva bāhunā parijagrāha dakṣiṇena śiròdharāma savyena ca kaṭī deśe gṛhya vāsasi pāṇḍavaḥ tada rakṣò daviguṇaṃ cakre nadantaṃ bhairavāna ravāna tatò 'saya rudhiraṃ vaktrāta parādurāsīda viśāṃ pate bhajyamānasya bhīmena tasya ghòrasya rakṣasaḥ [vai] tena śabdena vitrastò janasa tasyātha rakṣasaḥ niṣpapāta gṛhāda rājana sahaiva paricāribhiḥ tāna bhītāna vigatajñānāna bhīmaḥ paraharatāṃ varaḥ sāntvayāma āsa balavāna samaye ca nayaveśayata na hiṃsyā mānuṣā bhūyò yuṣmābhira iha karhi cita hiṃsatāṃ hi vadhaḥ śīghrama evama eva bhaveda iti tasya tada vacanaṃ śarutvā tāni rakṣāṃsi bhārata evama astva iti taṃ parāhura jagṛhuḥ samayaṃ ca tama tataḥ parabhṛti rakṣāṃsi tatra saumyāni bhārata nagare paratyadṛśyanta naraira nagaravāsibhiḥ tatò bhimasa tama ādāya gatāsuṃ puruṣādakama davāradeśe vinikṣipya jagāmānupalakṣitaḥ tataḥ sa bhīmasa taṃ hatvā gatvā barāhmaṇa veśma tata ācacakṣe yathāvṛttaṃ rājñaḥ sarvama aśeṣataḥ tatò narā viniṣkrāntā nagarāta kālyama eva tu dadṛśura nihataṃ bhūmau rākṣasaṃ rudhiròkṣitama tama adrikūṭasadṛśaṃ vinikīrṇaṃ bhayāvahama ekacakrāṃ tatò gatvā paravṛttiṃ paradaduḥ pare tataḥ sahasraśò rājana narā nagaravāsinaḥ tatrājagmura bakaṃ daraṣṭuṃ sastrī vṛddhakumārakāḥ tatasa te vismitāḥ sarve karma dṛṣṭvātimānuṣama daivatānya arcayāṃ cakruḥ sarva eva viśāṃ pate tataḥ paragaṇayāma āsuḥ kasya vārò 'daya bhòjane jañātvā cāgamya taṃ vipraṃ papracchuḥ sarva eta tata evaṃ pṛṣṭasa tu bahuśò rakṣamāṇaśa ca pāṇḍavāna uvāca nāgarāna sarvāna idaṃ viprarṣabhasa tadā ājñāpitaṃ māma aśane rudantaṃ saha bandhubhiḥ dadarśa barāhmaṇaḥ kaśa cina mantrasiddhò mahābalaḥ paripṛcchya sa māṃ pūrvaṃ parikleśaṃ purasya ca abravīda barāhmaṇaśreṣṭha āśvāsya parahasanna iva parāpayiṣyāmya ahaṃ tasmai idama annaṃ durātmane mannimittaṃ bhayaṃ cāpi na kāryama iti vīryavāna sa tadannama upādāya gatò bakavanaṃ parati tena nūnaṃ bhaveda etata karma lòkahitaṃ kṛtama tatasa te barāhmaṇāḥ sarve kaṣatriyāśa ca suvismitāḥ vaiśyāḥ śūdrāśa ca muditāśa cakrura barahma mahaṃ tadā tatò jānapadāḥ sarve ājagmura nagaraṃ parati tada adbhutatamaṃ daraṣṭuṃ pārthāsa tatraiva cāvasana [ja] te tathā puruṣavyāghrā nihatya bakarākṣasama ata ūrdhvaṃ tatò barahmana kima akurvata pāṇḍavāḥ [vai] tatraiva nayavasana rājana nihatya bakarākṣasama adhīyānāḥ paraṃ barahma barāhmaṇasya niveśane tataḥ katipayāhasya barāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ paratiśrayārthaṃ tada veśma barāhmaṇasyājagāma ha sa samyaka pūjayitvā taṃ vidvāna viprarṣabhasa tadā dadau paratiśrayaṃ tasmai sadā sarvātithi varatī tatasa te pāṇḍavāḥ sarve saha kuntyā nararṣabhāḥ upāsāṃ cakrire vipraṃ kathayānaṃ kathāsa tadā kathayāma āsa deśāna sa tīrthāni vividhāni ca rājñāṃ ca vividhāśa caryāḥ purāṇi vividhāni ca sa tatrākathayada vipraḥ kathānte janamejaya pāñcāleṣva adbhutākāraṃ yājñasenyāḥ savayaṃvarama dhṛṣṭadyumnasya còtpattima utpattiṃ ca śikhaṇḍinaḥ ayònijatvaṃ kṛṣṇāyā darupadasya mahāmakhe tada adbhutatamaṃ śarutvā lòke tasya mahātmanaḥ vistareṇaiva papracchuḥ kathāṃ tāṃ puruṣarṣabhāḥ kathaṃ darupadaputrasya dhṛṣṭadyumnasya pāvakāta vedimadhyāca ca kṛṣṇāyāḥ saṃbhavaḥ kathama adbhutaḥ kathaṃ daròṇāna maheṣvāsāta sarvāṇya astrāṇya aśikṣata kathaṃ pariyasakhāyau tau bhinnau kasya kṛtena ca evaṃ taiśa còditò rājana sa vipraḥ puruṣarṣabhaiḥ kathayāma āsa tata sarvaṃ daraupadī saṃbhavaṃ tadā [barāhmaṇa] gaṅgā davāraṃ parati mahāna babhūvarṣira mahātapāḥ bharadvājò mahāprājñaḥ satataṃ saṃśitavrataḥ sò 'bhiṣektuṃ gatò gaṅgāṃ pūrvama evāgatāṃ satīma dadarśāpsarasaṃ tatra ghṛtācīma āplutāma ṛṣiḥ tasyā vāyura nadītīre vasanaṃ vayaharata tadā apakṛṣṭāmbarāṃ dṛṣṭvā tāma ṛṣiśa cakame tataḥ tasyāṃ saṃsaktamanasaḥ kaumāra barahmacāriṇaḥ hṛṣṭasya retaśa caskanda tada ṛṣira daròṇa ādadhe tataḥ samabhavada daròṇaḥ kumārasa tasya dhīmataḥ adhyagīṣṭa sa vedāṃśa ca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ bharadvājasya tu sakhā pṛṣatò nāma pārthivaḥ tasyāpi darupadò nāma tadā samabhavata sutaḥ sa nityama āśramaṃ gatvā daròṇena saha pārṣataḥ cikrīḍādhyayanaṃ caiva cakāra kaṣatriyarṣabhaḥ tatasa tu pṛṣate 'tīte sa rājā darupadò 'bhavata daròṇò 'pi rāmaṃ śuśrāva ditsantaṃ vasu sarvaśaḥ vanaṃ tu parathitaṃ rāmaṃ bharadvājasutò 'baravīta āgataṃ vittakāmaṃ māṃ viddhi daròṇaṃ davijarṣabha [rāma] śarīramātrama evādya mayedama avaśeṣitama astrāṇi vā śarīraṃ vā barahmanna anyataraṃ vṛṇu [daròṇa] astrāṇi caiva sarvāṇi teṣāṃ saṃhārama eva ca parayògaṃ caiva sarveṣāṃ dātuma arhati me bhavāna [barāhmaṇa] tathetya uktvā tatasa tasmai paradadau bhṛgunandanaḥ paratigṛhya tatò daròṇaḥ kṛtakṛtyò 'bhavata tadā saṃprahṛṣṭamanāśa cāpi rāmāta paramasaṃmatama barahmāstraṃ samanuprāpya nareṣva abhyadhikò 'bhavata tatò darupadama āsādya bhāradvājaḥ paratāpavāna abravīta puruṣavyāghraḥ sakhāyaṃ viddhi māma iti [darupada] nāśròtriyaḥ śaròtriyasya nārathī rathinaḥ sakhā nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kima iṣyate [bara] sa viniścitya manasā pāñcālyaṃ parati buddhimāna jagāma kurumukhyānāṃ nagaraṃ nāgasāhvayama tasmai pautrāna samādāya vasūni vividhāni ca parāptāya paradadau bhīṣmaḥ śiṣyāna daròṇāya dhīmate daròṇaḥ śiṣyāṃsa tataḥ sarvāna idaṃ vacanama abravīta samānīya tadā vidvāna darupadasyāsukhāya vai ācārya vetanaṃ kiṃ cida dhṛdi saṃparivartate kṛtāstraisa tata paradeyaṃ sayāta tada ṛtaṃ vadatānaghāḥ yadā ca pāṇḍavāḥ sarve kṛtāstrāḥ kṛtaniśramāḥ tatò daròṇò 'baravīda bhūyò vetanārthama idaṃ vacaḥ pārṣatò darupadò nāma chatravatyāṃ nareśvaraḥ tasyāpakṛṣya tada rājyaṃ mama śīghraṃ paradīyatāma tataḥ pāṇḍusutāḥ pañca nirjitya darupadaṃ yudhi daròṇāya darśayāma āsura baddhvā sasacivaṃ tadā [darò] parārthayāmi tavayā sakhyaṃ punara eva narādhipa arājā kila nò rājñaḥ sakhā bhavituma arhati ataḥ parayatitaṃ rājye yajñasena mayā tava rājāsi dakṣiṇe kūle bhāgīrathyāhama uttare [bara] asatkāraḥ sa sumahāna muhūrtama api tasya tu na vayeti hṛdayāda rājñò durmanāḥ sa kṛśò 'bhavata [barāhmaṇa] amarṣī darupadò rājā karmasiddhāna davijarṣabhāna anvicchana paricakrāma barāhmaṇāvasathāna bahūna putra janma parīpsana vai śòkòpahatacetanaḥ nāsti śareṣṭhaṃ mamāpatyama iti nityama acintayata jātāna putrāna sa nirvedāda dhiga bandhūna iti cābravīta niḥśvāsaparamaśa cāsīda daròṇaṃ paraticikīrṣayā parabhāvaṃ vinayaṃ śikṣāṃ daròṇasya caritāni ca kaṣātreṇa ca balenāsya cintayana nānvapadyata paratikartuṃ nṛpaśreṣṭhò yatamānò 'pi bhārata abhitaḥ sò 'tha kalmāṣīṃ gaṅgākūle paribhramana barāhmaṇāvasathaṃ puṇyama āsasāda mahīpatiḥ tatra nāsnātakaḥ kaśa cina na cāsīda avratī davijaḥ tathaiva nāmahā bhāgaḥ sò 'paśyata saṃśitavratau yājòpayājau barahmarṣī śāmyantau pṛṣatātmajaḥ saṃhitādhyayane yuktau gòtrataśa cāpi kāśyapau tāraṇe yuktarūpau tau barāhmaṇāva ṛṣisattamau sa tāva āmantrayāma āsa sarvakāmaira atandritaḥ buddhvā tayòra balaṃ buddhiṃ kanīyāṃsama upahvare parapede chandayana kāmaira upayājaṃ dhṛtavratama pādaśuśrūṣaṇe yuktaḥ pariyavāka sarvakāmadaḥ arhayitvā yathānyāyama upayājama uvāca saḥ yena me karmaṇā barahmana putraḥ sayāda daròṇa mṛtyave upayāja kṛte tasmina gavāṃ dātāsmi te 'rabudama yada vā te 'nayada davijaśreṣṭha manasaḥ supriyaṃ bhaveta sarvaṃ tata te paradātāhaṃ na hi me 'satya atra saṃśayaḥ itya uktò nāhama itya evaṃ tama ṛṣiḥ paratyuvāca ha ārādhayiṣyana darupadaḥ sa taṃ paryacarata punaḥ tataḥ saṃvatsarasyānte darupadaṃ sa davijòttamaḥ upayājò 'baravīda rājana kāle madhurayā girā jayeṣṭhò bharātā mamāgṛhṇāda vicarana vananirjhare aparijñāta śaucāyāṃ bhūmau nipatitaṃ phalama tada apaśyama ahaṃ bharātura asāṃpratama anuvrajana vimarśaṃ saṃkarādāne nāyaṃ kuryāta kathaṃ cana dṛṣṭvā phalasya nāpaśyada dòṣā ye 'sayānubandhikāḥ vivinakti na śaucaṃ yaḥ sò 'nayatrāpi kathaṃ bhaveta saṃhitādhyayanaṃ kurvana vasana guru kule ca yaḥ bhaikṣama ucchiṣṭama anyeṣāṃ bhuṅkte cāpi sadā sadā kīrtayana guṇama annānāma aghṛṇī ca punaḥ punaḥ tama ahaṃ phalārthinaṃ manye bharātaraṃ tarka cakṣuṣā taṃ vai gacchasva nṛpate sa tavāṃ saṃyājayiṣyati jugupsamānò nṛpatira manasedaṃ vicintayana upayāja vacaḥ śarutvā nṛpatiḥ sarvadharmavita abhisaṃpūjya pūjārhama ṛṣiṃ yājama uvāca ha ayutāni dadānya aṣṭau gavāṃ yājaya māṃ vibhò daròṇa vairābhisaṃtaptaṃ tavaṃ halādayituma arhasi sa hi barahmavidāṃ śareṣṭhò barahmāstre cāpya anuttamaḥ tasmāda daròṇaḥ parājaiṣīna māṃ vai sa sakhivigrahe kaṣatriyò nāsti tulyò 'saya pṛthivyāṃ kaśa cida agraṇīḥ kauravācārya mukhyasya bhāradvājasya dhīmataḥ daròṇasya śarajālāni parāṇidehaharāṇi ca ṣaḍa aratni dhanuśa cāsya dṛśyate 'paratimaṃ mahata sa hi barāhmaṇa vegena kaṣātraṃ vegama asaṃśayama paratihanti maheṣvāsò bhāradvājò mahāmanāḥ kaṣatròcchedāya vihitò jāmadagnya ivāsthitaḥ tasya haya astrabalaṃ ghòrama aprasahyaṃ naraira bhuvi barāhmama uccārayaṃsa tejò hutāhutira ivānalaḥ sametya sa dahatya ājau kaṣatraṃ barahma puraḥsaraḥ barahmakṣatre ca vihite barahmatejò viśiṣyate sò 'haṃ kaṣatrabalāda dhīnò barahmatejaḥ parapedivāna daròṇāda viśiṣṭama āsādya bhavantaṃ barahmavittamama daròṇāntakama ahaṃ putraṃ labheyaṃ yudhi durjayama tata karma kuru me yāja nirvapāmya arbudaṃ gavāma tathetya uktā tu taṃ yājò yājyārthama upakalpayata gurvartha iti cākāmama upayājama acòdayata yājò daròṇa vināśāya paratijajñe tathā ca saḥ tatasa tasya narendrasya upayājò mahātapāḥ ācakhyau karma vaitānaṃ tadā putraphalāya vai sa ca putrò mahāvīryò mahātejā mahābalaḥ iṣyate yada vidhò rājana bhavitā te tathāvidhaḥ bhāradvājasya hantāraṃ sò 'bhisaṃdhāya bhūmipaḥ ājahre tata tathā sarvaṃ darupadaḥ karmasiddhaye yājasa tu havanasyānte devīma āhvāpayata tadā paraihi māṃ rājñi pṛṣati mithunaṃ tavāma upasthitama [devī] avaliptaṃ me mukhaṃ barahmana puṇyāna gandhāna bibharmi ca sutārthenòparuddhāsmi tiṣṭha yāja mama pariye [yāja] yājena śarapitaṃ havyama upayājena mantritama kathaṃ kāmaṃ na saṃdadhyāta sā tavaṃ vipraihi tiṣṭha vā [bara] evama ukte tu yājena hute haviṣi saṃskṛte uttasthau pāvakāta tasmāta kumārò devasaṃnibhaḥ javālā varṇò ghòrarūpaḥ kirīṭī varma còttamama bibhrata sakhaḍgaḥ saśarò dhanuṣmāna vinadana muhuḥ sò 'dhayāròhada rathavaraṃ tena ca parayayau tadā tataḥ paraṇeduḥ pāñcālāḥ parahṛṣṭāḥ sādhu sādhva iti bhayāpahò rājaputraḥ pāñcālānāṃ yaśaḥ karaḥ rājñaḥ śòkāpahò jāta eṣa daròṇa vadhāya vai itya uvāca mahada bhūtama adṛśyaṃ khecaraṃ tadā kumārī cāpi pāñcālī vedimadhyāta samutthitā subhagā darśanīyāṅgī vedimadhyā manòramā śayāmā padmapalāśākṣī nīlakuñcita mūrdhajā mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā sākṣāda amara varṇinī nīlòtpalasamò gandhò yasyāḥ karòśāta paravāyati yā bibharti paraṃ rūpaṃ yasyā nāstya upamā bhuvi tāṃ cāpi jātāṃ suśròṇīṃ vāga uvācāśarīriṇī sarvayòṣida varā kṛṣṇā kaṣayaṃ kaṣatraṃ ninīṣati surakāryama iyaṃ kāle kariṣyati sumadhyamā asyā hetòḥ kaṣatriyāṇāṃ mahada utpatsyate bhayama taca charutvā sarvapāñcālāḥ paraṇeduḥ siṃhasaṃghavata na caitāna harṣasaṃpūṇāna iyaṃ sehe vasuṃdharā tau dṛṣṭvā pṛṣatī yājaṃ parapede vai sutārthinī na vai mada anyāṃ jananīṃ jānīyātāma imāva iti tathetya uvāca tāṃ yājò rājñaḥ pariyacikīrṣayā tayòśa ca nāmanī cakrura davijāḥ saṃpūrṇamānasāḥ dhṛṣṭatvāda atidhṛṣṇutvāda dharmāda dayuta saṃbhavāda api dhṛṣṭadyumnaḥ kumārò 'yaṃ darupadasya bhavatva iti kṛṣṇetya evābruvana kṛṣṇāṃ kṛṣṇābhūta sā hi varṇataḥ tathā tana mithunaṃ jajñe darupadasya mahāmakhe dhṛṣṭadyumnaṃ tu pāñcālyama ānīya savaṃ viveśanama upākaròda astrahetòra bhāradvājaḥ paratāpavāna amòkṣaṇīyaṃ daivaṃ hi bhāvi matvā mahāmatiḥ tathā tata kṛtavāna daròṇa ātmakīrtya anurakṣaṇāta [vai] etaca charutvā tu kaunteyāḥ śalyaviddhā ivābhavana sarve cāsvastha manasò babhūvusa te mahārathāḥ tataḥ kuntīsutāna dṛṣṭvā vibhrāntāna gatacetasaḥ yudhiṣṭhirama uvācedaṃ vacanaṃ satyavādinī cirarātròṣitāḥ sameha barāhmaṇasya niveśane ramamāṇāḥ pure ramye labdhabhaikṣā yudhiṣṭhira yānīha ramaṇīyāni vanānya upavanāni ca sarvāṇi tāni dṛṣṭāni punaḥ punara ariṃdama punara dṛṣṭāni tānya eva parīṇayanti na nasa tathā bhaikṣaṃ ca na tathā vīra labhyate kurunandana te vayaṃ sādhu pāñcālāna gacchāma yadi manyase apūrva darśanaṃ tāta ramaṇīyaṃ bhaviṣyati subhikṣāśa caiva pāñcālāḥ śarūyante śatrukarśana yajñasenaśa ca rājāsau barahmaṇya iti śuśrumaḥ ekatra ciravāsò hi kaṣamò na ca matò mama te tatra sādhu gacchāmò yadi tavaṃ putra manyase [ya] bhavatyā yana mataṃ kāryaṃ tada asmākaṃ paraṃ hitama anujāṃsa tu na jānāmi gaccheyura neti vā punaḥ [vai] tataḥ kuntī bhīmasenama arjunaṃ yamajau tathā uvāca gamanaṃ te ca tathetya evābruvaṃsa tadā tata āmantrya taṃ vipraṃ kuntī rājana sutaiḥ saha paratasthe nagarīṃ ramyāṃ darupadasya mahātmanaḥ [vai] vasatsu teṣu paracchannaṃ pāṇḍaveṣu mahātmasu ājagāmātha tāna daraṣṭuṃ vayāsaḥ satyavatī sutaḥ tama āgatama abhiprekṣya paratyudgamya paraṃtapāḥ paraṇipatyābhivādyainaṃ tasthuḥ parāñjalayasa tadā samanujñāpya tāna sarvāna āsīnāna munira abravīta parasannaḥ pūjitaḥ pārthaiḥ parītipūrvama idaṃ vacaḥ api dharmeṇa vartadhvaṃ śāstreṇa ca paraṃtapāḥ api vipreṣu vaḥ pūjā pūjārheṣu na hīyate atha dharmārthavada vākyama uktvā sa bhagavāna ṛṣiḥ vicitrāśa ca kathāsa tāsa tāḥ punara evedama abravīta āsīta tapòvane kā cida ṛṣeḥ kanyā mahātmanaḥ vilagnamadhyā suśròṇī subhrūḥ sarvaguṇānvitā karmabhiḥ savakṛtaiḥ sā tu durbhagā samapadyata nādhyagacchata patiṃ sā tu kanyā rūpavatī satī tapasa taptuma athārebhe patyarthama asukhā tataḥ tòṣayāma āsa tapasā sā kilògreṇa śaṃkarama tasyāḥ sa bhagavāṃsa tuṣṭasa tāma uvāca tapasvinīma varaṃ varaya bhadraṃ te varadò 'samīti bhāmini atheśvarama uvācedama ātmanaḥ sā vacò hitama patiṃ sarvaguṇòpetama icchāmīti punaḥ punaḥ tāma atha paratyuvācedama īśānò vadatāṃ varaḥ pañca te patayò bhadre bhaviṣyantīti śaṃkaraḥ paratibruvantīma ekaṃ me patiṃ dehīti śaṃkarama punara evābravīda deva idaṃ vacanama uttamama pañcakṛtvasa tavayā uktaḥ patiṃ dehītya ahaṃ punaḥ dehama anyaṃ gatāyāsa te yathòktaṃ tada bhaviṣyati darupadasya kule jātā kanyā sā devarūpiṇī nirdiṣṭā bhavatā patnī kṛṣṇā pārṣatya aninditā pāñcāla nagaraṃ tasmāta paraviśadhvaṃ mahābalāḥ sukhinasa tāma anuprāpya bhaviṣyatha na saṃśayaḥ evama uktvā mahābhāgaḥ pāṇḍavānāṃ pitāmaha pārthāna āmantrya kuntīṃ ca parātiṣṭhata mahātapāḥ [vai] te paratasthuḥ puraskṛtya mātaraṃ puruṣarṣabhāḥ samaira udaṅmukhaira mārgaira yathòddiṣṭaṃ paraṃtapāḥ te gacchantasa tava ahòrātraṃ tīrthaṃ sòmaśravāyaṇama āseduḥ puruṣavyāghrā gaṅgāyāṃ pāṇḍunandanāḥ ulmukaṃ tu samudyamya teṣāma agre dhanaṃjayaḥ parakāśārthaṃ yayau tatra rakṣārthaṃ ca mahāyaśāḥ tatra gaṅgā jale ramye vivikte karīḍayana satriyaḥ īrṣyura gandharvarājaḥ sama jalakrīḍāma upāgataḥ śabdaṃ teṣāṃ sa śuśrāva nadīṃ samupasarpatāma tena śabdena cāviṣṭaśa cukròdha balavada balī sa dṛṣṭvā pāṇḍavāṃsa tatra saha mātrā paraṃtapāna visphārayana dhanura ghòrama idaṃ vacanama avravīta saṃdhyā saṃrajyate ghòrā pūrvarātrāgameṣu yā aśītibhisa taruṭaira hīnaṃ taṃ muhūrtaṃ paracakṣate vihitaṃ kāmacārāṇāṃ yakṣagandharvarakṣasāma śeṣama anyana manuṣyāṇāṃ kāmacārama iha samṛtama lòbhāta paracāraṃ caratasa tāsu velāsu vai narāna upakrāntā nigṛhṇīmò rākṣasaiḥ saha bāliśāna tatò rātrau parāpnuvatò jalaṃ barahmavidò janāḥ garhayanti narāna sarvāna balasthāna nṛpatīna api ārāta tiṣṭhata mā mahyaṃ samīpama upasarpata kasmāna māṃ nābhijānīta parāptaṃ bhāgīrathī jalama aṅgāraparṇaṃ gandharvaṃ vittamāṃ savabalāśrayama ahaṃ hi mānī cerṣyuśa ca kuberasya pariyaḥ sakhā aṅgāraparṇama iti ca khayataṃ vanama idaṃ mama anu gaṅgāṃ ca vākāṃ ca citraṃ yatra vasāmya ahama na kuṇapāḥ śṛṅgiṇò vā na devā na ca mānuṣāḥ idaṃ samupasarpanti tata kiṃ samupasarpatha [ārja] samudre himavatpārśve nadyāma asyāṃ ca durmate rātrāva ahani saṃdhyau ca kasya kḷptaḥ parigrahaḥ vayaṃ ca śaktisaṃpannā akāle tavāma adhṛṣṇumaḥ aśaktā hi kaṣaṇe karūre yuṣmāna arcanti mānavāḥ purā himavataśa caiṣā hemaśṛṅgāda viniḥsṛtā gaṅgā gatvā samudrāmbhaḥ saptadhā paratipadyate iyaṃ bhūtvā caikavaprā śucira ākāśagā punaḥ deveṣu gaṅgā gandharva parāpnòtya alaka nandatāma tathā pitṝna vaitaraṇī dustarā pāpakarmabhiḥ gaṅgā bhavati gandharva yathā davaipāyanò 'baravīta asaṃbādhā deva nadī savargasaṃpādanī śubhā kathama icchasi tāṃ ròddhuṃ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ anivāryama asaṃbādhaṃ tava vācā kathaṃ vayama na sapṛśema yathākāmaṃ puṇyaṃ bhāgīrathī jalama [vai] aṅgāraparṇasa taca charutvā karuddha ānamya kārmukama mumòca sāyakāna dīptāna ahīna āśīviṣāna iva ulmukaṃ bharāmayaṃsa tūrṇaṃ pāṇḍavaśa carma còttamama vayapòvāha śarāṃsa tasya sarvāna eva dhanaṃjayaḥ [ārja] bibhīṣikaiṣā gandharva nāstrajñeṣu parayujyate astrajñeṣu parayuktaiṣā phenavata paravilīyate mānuṣāna ati gandharvāna sarvāna gandharva lakṣaye tasmāda astreṇa divyena yòtsye 'haṃ na tu māyayā purāstrama idama āgneyaṃ parādāta kila bṛhaspatiḥ bharadvājasya gandharva guruputraḥ śatakratòḥ bharadvājāda agniveśyò agniveśyāda gurura mama sa tava idaṃ mahyama adadāda daròṇò barāhmaṇasattamaḥ [vai] itya uktvā pāṇḍavaḥ karuddhò gandharvāya mumòca ha paradīptama astrama āgneyaṃ dadāhāsya rathaṃ tu tata virathaṃ viplutaṃ taṃ tu sa gandharvaṃ mahābalama astratejaḥ paramūḍhaṃ ca parapatantama avāṅmukhama śiròruheṣu jagrāha mālyavatsu dhanaṃjayaḥ bharātṝna parati cakarṣātha sò 'satrapātāda acetasama yudhiṣṭhiraṃ tasya bhāryā parapede śaraṇārthinī nāmnā kumbhīnasī nāma patitrāṇama abhīpsatī [gandharvī] tarāhi tavaṃ māṃ mahārāja patiṃ cemaṃ vimuñca me gandharvīṃ śaraṇaṃ parāptāṃ nāmnā kumbīnasīṃ parabhò [ya] yuddhe jitaṃ yaśò hīnaṃ satrī nāthama aparākramama kò nu hanyāda ripuṃ tavādṛṅa muñcemaṃ ripusūdana [ārja] aṅgemaṃ paratipadyasva gaccha gandharva mā śucaḥ paradiśatya abhayaṃ te 'daya kururājò yudhiṣṭhiraḥ [ga] jitò 'haṃ pūrvakaṃ nāma muñcāmya aṅgāraparṇatāma na ca śalāghe balenādya na nāmnā janasaṃsadi sādhva imaṃ labdhavā~la lābhaṃ yò 'haṃ divyāstradhāriṇama gāndharvyā māyayā yòddhuma icchāmi vayasā varama astrāgninā vicitrò 'yaṃ dagdhò me ratha uttamaḥ sò 'haṃ citrarathò bhūtvā nāmnā dagdharathò 'bhavama saṃbhṛtā caiva vidyeyaṃ tapaseha purā mayā nivedayiṣye tāma adya parāṇadāyā mahātmane saṃstambhitaṃ hi tarasā jitaṃ śaraṇama āgatama yò 'riṃ saṃyòjayeta parāṇaiḥ kalyāṇaṃ kiṃ na sò 'rahati cakṣuṣī nāma vidyeyaṃ yāṃ sòmāya dadau manuḥ dadau sa viśvāvasave mahyaṃ viśvāvasura dadau seyaṃ kāpuruṣaṃ parāptā guru dattā paraṇaśyati āgamò 'sayā mayā paròktā vīryaṃ paratinibòdha me yaca cakṣuṣā daraṣṭuma iccheta tariṣu lòkeṣu kiṃ cana tata paśyeda yādṛśaṃ ceccheta tādṛṣaṃ daraṣṭuma arhati samānapadye ṣana māsāna sathitò vidyāṃ labheda imāma anuneṣyāmya ahaṃ vidyāṃ savayaṃ tubhyaṃ varate kṛte vidyayā haya anayā rājana vayaṃ nṛbhyò viśeṣitāḥ aviśiṣṭāśa ca devānāma anubhāva paravartitāḥ gandharvajānāma aśvānāma ahaṃ puruṣasattama bharātṛbhyasa tava pañcabhyaḥ pṛthaga dātā śataṃ śatama devagandharvavāhāsa te divyagandhā manò gamāḥ kaṣīṇāḥ kaṣīṇā bhavantya ete na hīyante ca raṃhasaḥ purā kṛtaṃ mahendrasya vajraṃ vṛtra nibarhaṇe daśadhā śatadhā caiva taca chīrṇaṃ vṛtramūrdhani tatò bhāgī kṛtò devaira vajrabhāga upāsyate lòke yata sādhanaṃ kiṃ cita sā vai vajratanuḥ samṛtā vajrapāṇira barāhmaṇaḥ sayāta kaṣatraṃ vajrarathaṃ samṛtama vaiśyā vai dānavajrāśa ca karma varjā yavīyasaḥ vajraṃ kaṣatrasya vājinò avadhyā vājinaḥ samṛtāḥ rathāṅgaṃ vaḍavā sūte sūtāśa cāśveṣu ye matāḥ kāmavarṇāḥ kāmajavāḥ kāmataḥ samupasthitāḥ ime gandharvajāḥ kāmaṃ pūrayiṣyanti te hayāḥ [ārja] yadi parītena vā dattaṃ saṃśaye jīvitasya vā vidyā vittaṃ śarutaṃ vāpi na tada gandharva kāmaye [ga] saṃyògò vai parītikaraḥ saṃsatsu paratidṛśyate jīvitasya paradānena parītò vidyāṃ dadāmi te tavattò haya ahaṃ garahīṣyāmi astrama āgneyama uttamama tathaiva sakhyaṃ bībhatsò cirāya bharatarṣabha [ārja] tavattò 'satreṇa vṛṇòmya aśvāna saṃyògaḥ śāśvatò 'satu nau sakhe tada barūhi gandharva yuṣmabhyò yada bhayaṃ tayajeta [ārja] kāraṇaṃ barūhi gandharva kiṃ tada yena sama dharṣitāḥ yāntò barahmavidaḥ santaḥ sarve rātrāva ariṃdama [ga] anagnayò 'nāhutayò na ca vipra puraskṛtāḥ yūyaṃ tatò dharṣitāḥ satha mayā pāṇḍavanandana yakṣarākṣasa gandharvāḥ piśācòragamānavāḥ vistaraṃ kuruvaṃśasya śarīmataḥ kathayanti te nāradaprabhṛtīnāṃ ca devarṣīṇāṃ mayā śarutama guṇāna kathayatāṃ vīra pūrveṣāṃ tava dhīmatāma savayaṃ cāpi mayā dṛṣṭaśa caratā sāgarāmbarāma imāṃ vasumatīṃ kṛtsnāṃ parabhāvaḥ savakulasya te vede dhanuṣi cācāryama abhijānāmi te 'rajuna viśrutaṃ tariṣu lòkeṣu bhāradvājaṃ yaśasvinama dharmaṃ vāyuṃ ca śakraṃ ca vijānāmya aśvinau tathā pāṇḍuṃ ca kuruśārdūla ṣaḍa etāna kulavardhanāna pitṝna etāna ahaṃ pārtha deva mānuṣasāttamāna divyātmānò mahātmānaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varāḥ bhavantò bharātaraḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ uttamāṃ tu manò buddhiṃ bhavatāṃ bhāvitātmanāma jānanna api ca vaḥ pārtha kṛtavāna iha dharṣaṇāma satrī sakāśe ca kauravya na pumāna kaṣantuma arhati dharṣaṇāma ātmanaḥ paśyana bāhudraviṇama āśritaḥ naktaṃ ca balama asmākaṃ bhūya evābhivardhate yatasa tatò māṃ kaunteya sadāraṃ manyura āviśata sò 'haṃ tavayeha vijitaḥ saṃkhye tāpatyavardhana yena teneha vidhinā kīrtyamānaṃ nibòdha me barahmacaryaṃ parò dharmaḥ sa cāpi niyatasa tavayi yasmāta tasmāda ahaṃ pārtha raṇe 'samina vijitasa tavayā yasa tu sayāta kaṣatriyaḥ kaśa cita kāmavṛttaḥ paraṃtapa naktaṃ ca yudhi yudhyeta na sa jīveta kathaṃ cana yasa tu sayāta kāmavṛttò 'pi rājā tāpatya saṃgare jayena naktaṃcarāna sarvāna sa puròhita dhūra gataḥ tasmāta tāpatya yata kiṃ cina nṛṇāṃ śareya ihepsitama tasmina karmaṇi yòktavyā dāntātmānaḥ puròhitāḥ vede ṣaḍaṅge niratāḥ śucayaḥ satyavādinaḥ dharmātmānaḥ kṛtātmānaḥ sayura nṛpāṇāṃ puròhitāḥ jayaśa ca niyatò rājñaḥ savargaśa ca sayāda anantarama yasya sayāda dharmavida vāgmī puròdhāḥ śīlavāña śuciḥ lābhaṃ labdhuma alabdhaṃ hi labdhaṃ ca parirakṣituma puròhitaṃ parakurvīta rājā guṇasamanvitama puròhita mate tiṣṭheda ya iccheta pṛthivīṃ nṛpaḥ parāptuṃ meruvaròttaṃsāṃ sarvaśaḥ sāgarāmbarāma na hi kevalaśauryeṇa tāpatyābhijanena ca jayeda abrāhmaṇaḥ kaśa cida bhūmiṃ bhūmipatiḥ kava cita tasmāda evaṃ vijānīhi kurūṇāṃ vaṃśavardhana barāhmaṇa paramukhaṃ rājyaṃ śakyaṃ pālayituṃ cirama [ārha] tāpatya iti yada vākyama uktavāna asi māma iha tada ahaṃ jañātuma icchāmi tāpatyārtha viniścayama tapatī nāma kā caiṣā tāpatyā yatkṛte vayama kaunteyā hi vayaṃ sādhò tattvama icchāmi vedituma [vai] evama uktaḥ sa gandharvaḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayama viśrutāṃ tariṣu lòkeṣu śarāvayāma āsa vai kathāma [ga] hanta te kathayiṣyāmi kathāma etāṃ manòramāma yathāvada akhilāṃ pārtha dharmyāṃ dharmabhṛtāṃ vara uktavāna asmi yena tavāṃ tāpatya iti yada vacaḥ tata te 'haṃ kathyayiṣyāmi śṛṇuṣvaika manā mama ya eṣa divi dhiṣṇyena nākaṃ vayāpnòti tejasā etasya tapatī nāma babhūvāsadṛśī sutā vivasvatò vai kaunteya sāvitrya avarajā vibhò viśrutā tariṣu lòkeṣu tapatī tapasā yutā na devī nāsurī caiva na yakṣī na ca rākṣasī nāpsarā na ca gandharvī tathārūpeṇa kā cana suvibhaktānavadyāṅgī savasitāyata lòcanā savācārā caiva sādhvī ca suveṣā caiva bhāminī na tasyāḥ sadṛśaṃ kaṃ cita tariṣu lòkeṣu bhārata bhartāraṃ savitā mene rūpaśīlakulaśrutaiḥ saṃprāptayauvanāṃ paśyana deyāṃ duhitaraṃ tu tāma nòpalebhe tataḥ śāntiṃ saṃpradānaṃ vicintayana artharkṣa putraḥ kaunteya kurūṇāma ṛṣabhò balī sūryama ārādhayāma āsa nṛpaḥ saṃvaraṇaḥ sadā arghya mālyòpahāraiśa ca śaśvaca ca nṛpatira yataḥ niyamaira upavāsaiśa ca tapòbhira vividhaira api śuśrūṣura anahaṃvādī śuciḥ pauravanandanāḥ aṃśumantaṃ samudyantaṃ pūjayāma āsa bhaktimāna tataḥ kṛtajñaṃ dharmajñaṃ rūpeṇāsadṛśaṃ bhuvi tapatyāḥ sadṛśaṃ mene sūryaḥ saṃvaraṇaṃ patima dātuma aicchata tataḥ kanyāṃ tasmai saṃvaraṇāya tāma nṛpòttamāya kauravya viśrutābhijanāya vai yathā hi divi dīptāṃśuḥ parabhāsayati tejasā tathā bhuvi mahīpālò dīptyā saṃvaraṇò 'bhavata yathārjayanti cādityama udyantaṃ barahmavādinaḥ tathā saṃvaraṇaṃ pārtha barāhmaṇāvarajāḥ parajāḥ sa sòmama ati kāntatvāda ādityama ati tejasā babhūva nṛpatiḥ śarīmāna suhṛdāṃ durhṛdāma api evaṃguṇasya nṛpatesa tathā vṛttasya kaurava tasmai dātuṃ manaśa cakre tapatīṃ tapanaḥ savayama sa kadā cida athò rājā śarīmāna uru yaśā bhuvi cacāra mṛgayāṃ pārtha parvatòpavane kila caratò mṛgayāṃ tasya kaṣutpipāsā śaramānvitaḥ mamāra rājñaḥ kaunteya girāva apratimò hayaḥ sa mṛtāśvaśa carana pārtha padbhyāma eva girau nṛpaḥ dadarśāsadṛśīṃ lòke kanyāma āyatalòcanāma sa eka ekāma āsādya kanyāṃ tāma arimardanaḥ tasthau nṛpatiśārdūlaḥ paśyanna avicalekṣaṇaḥ sa hi tāṃ tarkayāma āsa rūpatò nṛpatiḥ śariyama punaḥ saṃtarkayāma āsa ravera bharaṣṭāma iva parabhāma giriprasthe tu sā yasmina sathitā savasita lòcanā sa savṛkṣakṣupa latò hiraṇmaya ivābhavata avamene ca tāṃ dṛṣṭvā sarvaprāṇabhṛtāṃ vapuḥ avāptaṃ cātmanò mene sa rājā cakṣuṣaḥ phalama janmaprabhṛti yata kiṃ cida dṛṣṭavāna sa mahīpatiḥ rūpaṃ na sadṛśaṃ tasyāsa tarkayāma āsa kiṃ cana tayā baddhamanaśa cakṣuḥ pāśaira guṇamayaisa tadā na cacāla tatò deśāda bubudhe na ca kiṃ cana asyā nūnaṃ viśālākṣyāḥ sadevāsuramānuṣama lòkaṃ nirmathya dhātredaṃ rūpama āviṣkṛtaṃ kṛtama evaṃ sa tarkayāma āsa rūpadraviṇa saṃpadā kanyāma asadṛśīṃ lòke nṛpaḥ saṃvaraṇasa tadā tāṃ ca dṛṣṭvaiva kalyāṇīṃ kalyāṇābhijanò nṛpaḥ jagāma manasā cintāṃ kāmamārgaṇa pīḍitaḥ dahyamānaḥ sa tīvreṇa nṛpatira manmathāgninā apragalbhāṃ paragalbhaḥ sa tāma uvāca yaśasvinīma kāsi kasyāsi rambhòru kimarthaṃ ceha tiṣṭhasi kathaṃ ca nirjane 'raṇye carasya ekā śucismite tavaṃ hi sarvānavadyāṅgī sarvābharaṇabhūṣitā vibhūṣaṇama ivaiteṣāṃ bhūṣaṇānāma abhīpsitama na devīṃ nāsurīṃ caiva na yakṣīṃ na ca rākṣasīma na ca bhògavatīṃ manye na gandharvī na mānuṣīma yā hi dṛṣṭā mayā kāśa cica charutā vāpi varāṅganāḥ na tāsāṃ sadṛśīṃ manye tavāma ahaṃ mattakāśini evaṃ tāṃ sa mahīpālò babhāṣe na tu sā tadā kāmārtaṃ nirjane 'raṇye paratyabhāṣata kiṃ cana tatò lālapyamānasya pārthivasyāyatekṣaṇā saudāmanīva sābhreṣu tatraivāntaradhīyata tāma anvicchana sa nṛpatiḥ paricakrāma tata tadā vanaṃ vanaja patrākṣīṃ bharamanna unmattavata tadā apaśyamānaḥ sa tu tāṃ bahu tatra vilapya ca niśceṣṭaḥ kauravaśreṣṭhò muhūrtaṃ sa vayatiṣṭhata [ga] atha tasyāma adṛśyāyāṃ nṛpatiḥ kāmamòhitaḥ pātanaṃ śatrusaṃghānāṃ papāta dharaṇītale tasmina nipatite bhūmāva atha sā cāruhāsinī punaḥ pīnāyataśròṇī darśayāma āsa taṃ nṛpama athāvabhāṣe kalyāṇī vācā madhurayā nṛpama taṃ kurūṇāṃ kulakaraṃ kāmābhihata cetasama uttiṣṭhòttiṣṭha bhadraṃ te na tavama arhasya ariṃdama mòhaṃ nṛpatiśārdūla gantuma āviṣkṛtaḥ kaṣitau evama uktò 'tha nṛpatira vācā madhurayā tadā dadarśa vipulaśròṇīṃ tāma evābhimukhe sathitāma atha tāma asitāpāṅgīma ābabhāṣe narādhipaḥ manmathāgniparītātmā saṃdigdhākṣarayā girā sādhu māma asitāpāṅge kāmārtaṃ mattakāśini bhajasva bhajamānaṃ māṃ parāṇā hi parajahanti māma tavadarthaṃ hi viśālākṣi māma ayaṃ niśitaiḥ śaraiḥ kāmaḥ kamalagarbhābhe paratividhyana na śāmyati garastama evama anākrande bhadre kāmamahāhinā sā tavaṃ pīnāyataśròṇiparyāpnuhi śubhānane tavayya adhīnā hi me parāṇā kiṃnaròdgīta bhāṣiṇi cāru sarvānavadyāṅgi padmendu sadṛśānane na haya ahaṃ tavadṛte bhīru śakṣye jīvituma ātmanā tasmāta kuru viśālākṣi mayya anukròśama aṅgane bhaktaṃ māma asitāpāṅge na parityaktuma arhasi tavaṃ hi māṃ parītiyògena tarātuma arhasi bhāmini gāndharveṇa ca māṃ bhīru vivāhenaihi sundari vivāhānāṃ hi rambhòru gāndharvaḥ śareṣṭha ucyate [tapatī] nāhama īśātmanò rājana kanyāpitṛmatī haya ahama mayi ceda asti te parītira yācasva pitaraṃ mama yathā hi te mayā parāṇāḥ saṃgṛhītā nareśvara darśanāda eva bhūyasa tavaṃ tathā parāṇāna mamāharaḥ na cāhama īśā dehasya tasmāna nṛpatisattama samīpaṃ nòpagacchāmi na savatantrā hi yòṣitaḥ kā hi sarveṣu lòkeṣu viśrutābhijanaṃ nṛpama kanyā nābhilaṣena nāthaṃ bhartāraṃ bhakta vatsalama tasmāda evaṃgate kāle yācasva pitaraṃ mama ādityaṃ paraṇipātena tapasā niyamena ca sa ceta kāmayate dātuṃ tava māma arimardana bhaviṣyāmya atha te rājana satataṃ vaśavartinī ahaṃ hi tapatī nāma sāvitrya avarajā sutā asya lòkapradīpasya savituḥ kaṣatriyarṣabha [ga] evama uktvā tatasa tūrṇaṃ jagāmòrdhvama aninditā sa tu rājā punara bhūmau tatraiva nipapāta ha amātyaḥ sānuyātrasa tu taṃ dadarśa mahāvane kaṣitau nipatitaṃ kāle śakradhvajama ivòcchritama taṃ hi dṛṣṭvā maheṣvāsaṃ niraśvaṃ patitaṃ kaṣitau babhūva sò 'saya sacivaḥ saṃpradīpta ivāgninā tavarayā còpasaṃgamya sanehāda āgatasaṃbhramaḥ taṃ samutthāpayāma āsa nṛpatiṃ kāmamòhitama bhūtalāda bhūmipāleśaṃ piteva patitaṃ sutama parajñayā vayasā caiva vṛddhaḥ kīrtyā damena ca amātyasa taṃ samutthāpya babhūva vigatajvaraḥ uvāca cainaṃ kalyāṇyā vācā madhurayòtthitama mā bhaira manujaśārdūla bhadraṃ cāstu tavānagha kaṣutpipāsāpariśrāntaṃ tarkayāma āsa taṃ nṛpama patitaṃ pātanaṃ saṃkhye śātravāṇāṃ mahītale vāriṇātha suśītena śirasa tasyābhyaṣecayata aspṛśana mukuṭaṃ rājñaḥ puṇḍarīkasugandhinā tataḥ paratyāgataprāṇasa tada balaṃ balavāna nṛpaḥ sarvaṃ visarjayāma āsa tama ekaṃ sacivaṃ vinā tatasa tasyājñayā rājñò vipratasthe mahada balama sa tu rājā giriprasthe tasmina punara upāviśata tatasa tasmina girivare śucira bhūtvā kṛtāñjaliḥ ārirādhayiṣuḥ sūryaṃ tasthāva ūrdhvabhujaḥ kaṣitau jagāma manasā caiva vasiṣṭhama ṛṣisattamama puròhitama amitraghnasa tadā saṃvaraṇò nṛpaḥ naktaṃ dinama athaikasthe sathite tasmiña janādhipe athājagāma viprarṣisa tadā davādaśame 'hani sa viditvaiva nṛpatiṃ tapatyā hṛtamānasama divyena vidhinā jañātvā bhāvitātmā mahāna ṛṣiḥ tathā tu niyatātmānaṃ sa taṃ nṛpatisattamama ābabhāṣe sa dharmātmā tasyaivārtha cikīrṣayā sa tasya manujendrasya paśyatò bhagavāna ṛṣiḥ ūrdhvama ācakrame daraṣṭuṃ bhāskaraṃ bhāskaradyutiḥ sahasrāṃśuṃ tatò vipraḥ kṛtāñjalira upasthitaḥ vasiṣṭhò 'hama iti parītyā sa cātmānaṃ nayavedayata tama uvāca mahātejā vivasvāna munisattamama maharṣe savāgataṃ te 'satu kathayasva yathecchasi [vasisṭha] yaiṣāṃ te tapatī nāma sāvitrya avarajā sutā tāṃ tavāṃ saṃvaraṇasyārthe varayāmi vibhāvasò sa hi rājā bṛhata kīrtira dharmārthavida udāradhīḥ yuktaḥ saṃvaraṇò bhartā duhitusa te vihaṃgama [gandharva] itya uktaḥ savitā tena dadānītya eva niścitaḥ paratyabhāṣata taṃ vipraṃ paratinandya divākaraḥ varaḥ saṃvaraṇò rājñāṃ tavama ṛṣīṇāṃ varò mune tapatī yòṣitāṃ śareṣṭhā kima anyatrāpavarjanāta tataḥ sarvānavadyāgnīṃ tapatīṃ tapanaḥ savayama dadau saṃvaraṇasyārthe vaṣiṣṭhāya mahātmane paratijagrāha tāṃ kanyāṃ maharṣisa tapatīṃ tadā vasiṣṭhò 'tha visṛṣṭaśa ca punara evājagāma ha yatra vikhyata kīrtiḥ sa kurūṇāma ṛṣabhò 'bhavata sa rājā manmathāviṣṭasa tadgatenāntarātmanā dṛṣṭvā ca devakanyāṃ tāṃ tapatīṃ cāruhāsinīma vasiṣṭhena sahāyāntīṃ saṃhṛṣṭò 'bhayadhikaṃ babhau kṛcchre davādaśa rātre tu tasya rājñaḥ samāpite ājagāma viśuddhātmā vasiṣṭhò bhagavāna ṛṣiḥ tapasārādhya varadaṃ devaṃ gòpatima īśvarama lebhe saṃvaraṇò bhāryāṃ vasiṣṭhasyaiva tejasā tatasa tasmina giriśreṣṭhe devagandharvasevite jagrāha vidhivata pāṇiṃ tapatyāḥ sa nararṣabhaḥ vasiṣṭhenābhyanujñātasa tasminna eva dharādhare sò 'kāmayata rājarṣira vihartuṃ saha bhāryayā tataḥ pure ca rāṣṭre ca vāhaneṣu baleṣu ca ādideśa mahīpālasa tama eva sacivaṃ tadā nṛpatiṃ tava abhyanujñāya vasiṣṭhò 'thāpacakrame sò 'pi rājā girau tasmina vijahārāmaròpamaḥ tatò davādaśa varṣāṇi kānaneṣu jaleṣu ca reme tasmina girau rājā tayaiva saha bhāryayā tasya rājñaḥ pure tasmina samā davādaśa sarvaśaḥ na vavarṣa sahasrākṣò rāṣṭre caivāsya sarvaśaḥ tata kaṣudhārtaira nirānandaiḥ śavabhūtaisa tadā naraiḥ abhavata paretarājasya puraṃ paretaira ivāvṛtama tatasa tata tādṛśaṃ dṛṣṭvā sa eva bhagavāna ṛṣiḥ abhyapadyata dharmātmā vasiṣṭhò rājasattamama taṃ ca pārthivaśārdūlama ānayāma āsa tata purama tapatyā sahitaṃ rājanna uṣitaṃ davādaśīḥ samāḥ tataḥ paravṛṣṭasa tatrāsīda yathāpūrvaṃ surārihā tasmina nṛpatiśārdūla paraviṣṭe nagaraṃ punaḥ tataḥ sarāṣṭraṃ mumude tata puraṃ parayā mudā tena pārthiva mukhyena bhāvitaṃ bhāvitātmanā tatò davādaśa varṣāṇi punara īje narādhipaḥ patnyā tapatyā sahitò yathā śakrò marutpatiḥ evama āsīna mahābhāgā tapatī nāma paurvikī tava vaivasvatī pārtha tāpatyasa tavaṃ yayā mataḥ tasyāṃ saṃjanayāma āsa kuruṃ saṃvaraṇò nṛpaḥ tapatyāṃ tapatāṃ śareṣṭha tāpatyasa tavaṃ tatò 'rajuna [vai] sa gandharvavacaḥ śarutvā tata tadā bharatarṣabha arjunaḥ parayā parītyā pūrṇacandra ivābabhau uvāca ca maheṣvāsò gandharvaṃ kurusattamaḥ jātakautūhalò 'tīva vasiṣṭhasya tapòbalāta vasiṣṭha iti yasyaitada ṛṣera nāma tavayeritama etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ yathāvata tada vadasva me ya eṣa gandharvapate pūrveṣāṃ naḥ puròhitaḥ āsīda etana mamācakṣva ka eṣa bhagavāna ṛṣiḥ [ga] tapasā nirjitau śaśvada ajeyāva amaraira api kāmakròdhāva ubhau yasya caraṇau saṃvavāhatuḥ yasa tu nòcchedanaṃ cakre kuśikānāma udāradhīḥ viśvāmitrāparādhena dhārayana manyuma uttamama putravyasanasaṃtaptaḥ śaktimāna api yaḥ parabhuḥ viśvāmitra vināśāya na mene karma dāruṇama mṛtāṃśa ca punara āhartuṃ yaḥ saputrāna yamakṣayāta kṛtāntaṃ nāticakrāma velāma iva mahòdadhiḥ yaṃ parāpya vijitātmānaṃ mahātmānaṃ narādhipāḥ ikṣvākavò mahīpālā lebhire pṛthivīma imāma puròhita varaṃ parāpya vasiṣṭhama ṛṣisattamama ījire karatubhiśa cāpi nṛpāsa te kurunandana sa hi tānya ājayāma āsa sarvāna nṛpatisattamāna barahmarṣiḥ pāṇḍava śareṣṭha bṛhaspatira ivāmarāna tasmāda dharmapradhānātmā veda dharmavida īpsitaḥ barāhmaṇò guṇavāna kaśa cita puròdhāḥ paravimṛśyatāma kaṣatriyeṇa hi jātena pṛthivīṃ jetuma icchatā pūrvaṃ puròhitaḥ kāryaḥ pārtha rājyābhivṛddhaye mahīṃ jigīṣatā rājñā barahma kāryaṃ puraḥsarama tasmāta puròhitaḥ kaśa cida guṇavāna astu vò davijaḥ [ārja] kiṃnimittama abhūda vairaṃ viśvāmitra vasiṣṭhayòḥ vasatòra āśrame puṇye śaṃsa naḥ sarvama eva tata [ga] idaṃ vāsiṣṭhama ākhyānaṃ purāṇaṃ paricakṣate pārtha sarveṣu lòkeṣu yathāvata tana nibòdha me kanyakubje mahāna āsīta pārthivò bharatarṣabha gādhīti viśrutò lòke satyadharmaparāyaṇaḥ tasya dharmātmanaḥ putraḥ samṛddhabalavāhanaḥ viśvāmitra iti khayātò babhūva ripumardanaḥ sa cacāra sahāmātyò mṛgayāṃ gahane vane mṛgāna vidhyana varāhāṃśa ca ramyeṣu maru dhanvasu vayāyāmakarśitaḥ sò 'tha mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ ājagāma naraśreṣṭha vasiṣṭhasyāśramaṃ parati tama āgatama abhiprekṣya vasiṣṭhaḥ śareṣṭhabhāga ṛṣiḥ viśvāmitraṃ naraśreṣṭhaṃ paratijagrāha pūjayā pādyārghyācamanīyena savāgatena ca bhārata tathaiva paratijagrāha vanyena haviṣā tathā tasyātha kāmadhuga dhenura vasiṣṭhasya mahātmanaḥ uktā kāmāna parayaccheti sā kāmāna duduhe tataḥ garāmyāraṇyā oṣadhīśa ca duduhe paya eva ca ṣaḍrasaṃ cāmṛtarasaṃ rasāyanama anuttamama bhòjanīyāni peyāni bhakṣyāṇi vividhāni ca lehyānya amṛtakalpāni còṣyāṇi ca tathārjuna taiḥ kāmaiḥ sarvasaṃpūrṇaiḥ pūjitaḥ sa mahīpatiḥ sāmātyaḥ sabalaśa caiva tutòṣa sa bhṛśaṃ nṛpaḥ ṣaḍa āyatāṃ supārśvòruṃ taripṛthuṃ pañca saṃvṛtāma maṇḍūkanetrāṃ savākārāṃ pīnòdhasama aninditāma suvāladhiḥ śaṅkukarṇāṃ cāru śṛṅgāṃ manòramāma puṣṭāyata śirògrīvāṃ vismitaḥ sò 'bhivīkṣya tāma abhinandati tāṃ nandīṃ vasiṣṭhasya payasvinīma abravīca ca bhṛśaṃ tuṣṭò viśvāmitrò muniṃ tadā arbudena gavāṃ barahmana mama rājyena vā punaḥ nandinīṃ saṃprayacchasva bhuṅkṣva rājyaṃ mahāmune [vasa] devatātithipitrarthama ājyārthaṃ ca payasvinī adeyā nandinīyaṃ me rājyenāpi tavānagha [viṣvāmitra] kaṣatriyò 'haṃ bhavāna viprasa tapaḥsvādhyāyasādhanaḥ barāhmaṇeṣu kutò vīryaṃ paraśānteṣu dhṛtātmasu arbudena gavāṃ yasa tavaṃ na dadāsi mamepsitāma savadharmaṃ na parahāsyāmi nayiṣye te balena gāma [vasa] balasthaśa cāsi rājā ca bāhuvīryaśa ca kaṣatriyaḥ yathecchasi tathā kaṣipraṃ kuru tavaṃ mā vicāraya [ga] evama uktasa tadā pārtha viśvāmitrò balāda iva haṃsacandra paratīkāśāṃ nandinīṃ tāṃ jahāra gāma kaśā daṇḍapratihatā kālyamānā tatasa tataḥ hambhāyamānā kalyāṇī vasiṣṭhasyātha nandinī āgamyābhimukhī pārtha tasthau bhagavada unmukhī bhṛśaṃ ca tāḍyamānāpi na jagāmāśramāta tataḥ [vasa] śṛṇòmi te ravaṃ bhadre vinadantyāḥ punaḥ punaḥ balāda dhṛyasi me nandikṣamāvāna barāhmaṇò haya ahama [ga] sā tu teṣāṃ balāna nandī balānāṃ bharatarṣabha viśvāmitra bhayòdvignā vasiṣṭhaṃ samupāgamata [gauha] pāṣāṇa daṇḍābhihatāṃ karandantīṃ māma anāthavata viśvāmitrabalaira ghòraira bhagavana kima upekṣase [ga] evaṃ tasyāṃ tadā partha dharṣitāyāṃ mahāmuniḥ na cukṣubhe na dhairyāca ca vicacāla dhṛtavrataḥ [vasa] kaṣatriyāṇāṃ balaṃ tejò barāhmaṇānāṃ kaṣamā balama kaṣamā māṃ bhajate tasmāda gamyatāṃ yadi ròcate [gauha] kiṃ nu tayaktāsmi bhagavana yada evaṃ māṃ parabhāṣase atyaktāhaṃ tavayā barahmana na śakyā nayituṃ balāta [vasa] na tavāṃ tayajāmi kalyāṇi sathīyatāṃ yadi śakyate dṛḍhena dāmnā baddhvaiva vatsasa te hariyate balāta [ga] sathīyatāma iti taca charutvā vasiṣṭhasyā payasvinī ūrdhvāñcita śirògrīvā parababhau ghòradarśanā karòdharaktekṣaṇā sā gaura hambhāra vadhana savanā viśvāmitrasya tata sainyaṃ vayadrāvayata sarvaśaḥ kaśāgra daṇḍābhihatā kālyamānā tatasa tataḥ karòdhā dīptekṣaṇā karòdhaṃ bhūya eva samādadhe āditya iva madhyāhne karòdhā dīptavapura babhau aṅgāravarṣaṃ muñcantī muhura vāladhitò mahata asṛjata pahlavāna pucchāca chakṛtaḥ śabarāña śakāna mūtrataśa cāsṛjacca cāpi yavanāna karòdhamūrcchitā puṇḍrāna kirātāna daramiḍāna siṃhalāna barbarāṃsa tathā tathaiva dāradāna malecchāna phenataḥ sā sasarja ha taira viṣṛṣṭaira mahata sainyaṃ nānā maleccha gaṇaisa tadā nānāvaraṇa saṃchannaira nānāyudha dharaisa tathā avākīryata saṃrabdhaira viśvāmitrasya paśyataḥ ekaikaśa ca tadā yòdhaḥ pañcabhiḥ saptabhira vṛtaḥ astravarṣeṇa mahatā kālyamānaṃ balaṃ tataḥ parabhagnaṃ sarvatasa tarastaṃ viśvāmitrasya paśyataḥ na ca parāṇaira viyujyante ke cita te sainikāsa tadā viśvāmitrasya saṃkruddhaira vāsiṣṭhaira bharatarṣabha viśvāmitrasya sainyaṃ tu kālyamānaṃ tariyòjanama karòśamānaṃ bhayòdvignaṃ tarātāraṃ nādhyagacchata dṛṣṭvā tana mahada āścaryaṃ barahmatejò bhavaṃ tadā viśvāmitraḥ kaṣatrabhāvāna nirviṇṇò vākyama abravīta dhiga balaṃ kaṣatriyabalaṃ barahmatejòbalaṃ balama balābalaṃ viniścitya tapa eva paraṃ balama sa rājyasphītama utsṛjya tāṃ ca dīptāṃ nṛpa śariyama bhògāṃśa ca pṛṣṭhataḥ kṛtvā tapasya eva manò dadhe sa gatvā tapasā siddhiṃ lòkāna viṣṭabhya tejasā tatāpa sarvāna dīptaujā barāhmaṇatvama avāpa ca apivaca ca sutaṃ sòmama indreṇa saha kauśikaḥ [ga] kalmāṣapāda itya asmi~la lòke rājā babhūva ha ikṣvākuvaṃśajaḥ pārtha tejasāsadṛśò bhuvi sa kadā cida vanaṃ rājā mṛgayāṃ niryayau purāta mṛgāna vidhyana varāhāṃśa ca cacāra ripumardanaḥ sa tu rājā mahātmānaṃ vāsiṣṭhama ṛṣisāttamama tṛṣārtaśa ca kaṣudhārtaśa ca ekāyanagataḥ pathi apaśyada ajitaḥ saṃkhye muniṃ paratimukhāgatama śaktiṃ nāma mahābhāgaṃ vasiṣṭha kulanandanama jayeṣṭhaṃ putraśatāta putraṃ vasiṣṭhasya mahātmanaḥ apagaccha pathò 'samākama itya evaṃ pārthivò 'baravīta tathā ṛṣira uvācainaṃ sāntvayaña śalakṣṇayā girā ṛṣisa tu nāpacakrāma tasmina darma pathe sathitaḥ nāpi rājā munera mānāta karòdhācca cāpi jagāma ha amuñcantaṃ tu panthānaṃ tama ṛṣiṃ nṛpasattamaḥ jaghāna kaśayā mòhāta tadā rākṣasavana munima kaśā parahārābhihatasa tataḥ sa munisattamaḥ taṃ śaśāpa nṛpaśreṣṭhaṃ vāsiṣṭhaḥ karòdhamūrcchitaḥ haṃsi rākṣasavada yasmāda rājāpasada tāpasama tasmāta tavama adya parabhṛti puruṣādò bhaviṣyasi manuṣyapiśite saktaśa cariṣyasi mahīma imāma gaccha rājādhametya uktaḥ śaktinā vīryaśaktinā tatò yājya nimittaṃ tu viśvāmitra vasiṣṭhayòḥ vairama āsīta tadā taṃ tu viśvāmitrò 'navapadyata tayòra vivadatòra evaṃ samīpama upacakrame ṛṣira ugratapāḥ pārtha viśvāmitraḥ paratāpavāna tataḥ sa bubudhe paścāta tama ṛṣiṃ nṛpasattamaḥ ṛṣeḥ putraṃ vasiṣṭhasya vasiṣṭhama iva tejasā antardhāya tadātmānaṃ viśvāmitrò 'pi bhārata tāva ubhāva upacakrāma cikīrṣanna ātmanaḥ pariyama sa tu śaptasa tadā tena śaktinā vai nṛpòttamaḥ jagāma śaraṇaṃ śaktiṃ parasādayituma arhayana tasya bhāvaṃ viditvā sa nṛpateḥ kurunandana viśvāmitrasa tatò rakṣa ādideśa nṛpaṃ parati sa śāpāta tasya viprarṣera viśvāmitrasya cājñayā rākṣasāḥ kiṃkarò nāma viveśa nṛpatiṃ tadā rakṣasā tu gṛhītaṃ taṃ viditvā sā munisa tadā viśvāmitrò 'paya apakrāmata tasmāda deśāda ariṃdama tataḥ sa nṛpatira vidvāna rakṣanna ātmānama ātmanā balavata pīḍyamānò 'pi rakṣasāntara gatena ha dadarśa taṃ davijaḥ kaśa cida rājānaṃ parathitaṃ punaḥ yayāce kaṣudhitaśa cainaṃ samāṃsāṃ bhòjanaṃ tadā tama uvācātha rājarṣira davijaṃ mitrasahasa tadā āssva barahmaṃsa tavama atraiva muhūrtama iti sāntvayana nivṛttaḥ paratidāsyāmi bhòjanaṃ te yathepsitama itya uktvā parayayau rājā tasthau ca davijasattamaḥ antargataṃ tu tada rājñasa tadā barāhmaṇa bhāṣitama sò 'nataḥpuraṃ paraviśyātha saṃviveśa narādhipaḥ tatò 'radharātra utthāya sūdama ānāyya satvarama uvāca rājā saṃsmṛtya barāhmaṇasya paratiśrutama gacchāmuṣminna asau deśe barāhmaṇò māṃ paratīkṣate annārthī tavaṃ tana annena samāṃsenòpapādaya evama uktasa tadā sūdaḥ sò 'nāsādyāmiṣaṃ kava cita nivedayāma āsa tadā tasmai rājñe vayathānvitaḥ rājā tu rakṣasāviṣṭaḥ sūdama āha gatavyathaḥ apya enaṃ naramāṃsena bhòjayeti punaḥ punaḥ tathetya uktvā tataḥ sūdaḥ saṃsthānaṃ vadhya ghātināma gatvā jahāra tavaritò naramāṃsama apetabhīḥ sa tata saṃskṛtya vidhivada annòpahitama āśu vai tasmai parādāda barāhmaṇāya kaṣudhitāya tapasvine sa siddhacakṣuṣā dṛṣṭvā tadannaṃ davijasattamaḥ abhòjyama idama itya āha karòdhaparyākulekṣaṇaḥ yasmāda abhòjyama annaṃ me dadāti sa narādhipaḥ tasmāta tasyaiva mūḍhasya bhaviṣyatya atra lòlupā saktò mānuṣamāṃseṣu yathòktaḥ śaktinā purā udvejanīyò bhūtānāṃ cariṣyati mahīma imāma davira anuvyāhṛte rājñaḥ sa śāpò balavāna abhūta rakṣòbalasamāviṣṭò visaṃjñaśa cābhavata tadā tataḥ sa nṛpatiśreṣṭhò rākṣasòpahatendriyaḥ uvāca śaktiṃ taṃ dṛṣṭvā nacirāda iva bhārata yasmāda asadṛśaḥ śāpaḥ parayuktò 'yaṃ tavayā mayi tasmāta tavattaḥ paravartiṣye khādituṃ mānuṣāna ahama evama uktvā tataḥ sadyasa taṃ parāṇaira viprayujya saḥ śaktinaṃ bhakṣayāma āsa vayāghraḥ paśuma ivepsitama śaktinaṃ tu hataṃ dṛṣṭvā viśvāmitrasa tataḥ punaḥ vasiṣṭhasyaiva putreṣu tada rakṣaḥ saṃdideśa ha sa tāña śatāvarāna putrāna vasiṣṭhasya mahātmanaḥ bhakṣayāma āsa saṃkruddhaḥ siṃhaḥ kaṣudramṛgāna iva vasiṣṭhò ghātitāña śarutvā viśvāmitreṇa tāna sutāna dhārayāma āsa taṃ śòkaṃ mahādrira iva medinīma cakre cātmavināśāya buddhiṃ sa munisattamaḥ na tava eva kuśikòcchedaṃ mene matimatāṃ varaḥ sa merukūṭāda ātmānaṃ mumòca bhagavāna ṛṣiḥ śirasa tasya śilāyāṃ ca tūlarāśāva ivāpatata na mamāra ca pātena sa yadā tena pāṇḍava tadāgnima iddhvā bhagavāna saṃviveśa mahāvane taṃ tadā susamiddhò 'pi na dadāha hutāśanaḥ dīpyamānò 'paya amitraghna śītò 'ganira abhavata tataḥ sa samudrama abhipretya śòkāviṣṭò mahāmuniḥ baddhvā kaṇṭhe śilāṃ gurvīṃ nipapāta tada ambhasi sa samudròrmi vegena sathale nayastò mahāmuniḥ jagāma sa tataḥ khinnaḥ punara evāśramaṃ parati [ga] tatò dṛṣṭvāśramapadaṃ rahitaṃ taiḥ sutaira muniḥ nirjagāma suduḥkhārtaḥ punara evāśramāta tataḥ sò 'paśyata saritaṃ pūrṇāṃ parāvṛṭkāle navāmbhasā vṛkṣāna bahuvidhāna pārtha vahantīṃ tīrajāna bahūna atha cintāṃ samāpede punaḥ pauravanandana ambhasya asyā nimajjeyama iti duḥkhasamanvitaḥ tataḥ pāśaisa tadātmānaṃ gāḍhaṃ baddhvā mahāmuniḥ tasyā jale mahānadyā nimamajja suduḥkhitaḥ atha chittvā nadī pāśāṃsa tasyāri balamardana samasthaṃ tama ṛṣiṃ kṛtvā vipāśaṃ samavāsṛjata uttatāra tataḥ pāśaira vimuktaḥ sa mahāna ṛṣiḥ vipāśeti ca nāmāsyā nadyāśa cakre mahāna ṛṣiḥ śòke buddhiṃ tataśa cakre na caikatra vayatiṣṭhita sò 'gacchata parvatāṃśa caiva saritaśa ca sarāṃsi ca tataḥ sa punara evarṣira nadīṃ haimavatīṃ tadā caṇḍagrāhavatīṃ dṛṣṭvā tasyāḥ saròtasya avāpatata sā tama agnisamaṃ viprama anucintya sarida varā śatadhā vidrutā yasmāca chatadrura iti viśrutā tataḥ sathalagataṃ dṛṣṭvā tatrāpya ātmānama ātmanā martuṃ na śakyama itya uktvā punara evāśramaṃ yayau vadhvādṛśyantyānugata āśramābhimukhò varajana atha śuśrāva saṃgatyā vedādhyayananiḥsvanama pṛṣṭhataḥ paripūrṇārthaiḥ ṣaḍbhira aṅgaira alaṃkṛtama anuvrajati kò nava eṣa māma itya eva ca sò 'baravīta ahaṃ tava adṛśyatī nāmnā taṃ sanuṣā paratyabhāṣata śaktera bhāryā mahābhāga tapò yuktā tapasvinī [vasa] putri kasyaiṣa sāṅgasya vedasyādhyayana savanaḥ purā sāṅgasya vedasya śaktera iva mayā śarutaḥ [ādṛṣyantī] ayaṃ kukṣau samutpannaḥ śaktera garbhaḥ sutasya te samā davādāśa tasyeha vedāna abhyasatò mune [ga] evama uktasa tatò hṛṣṭò vasiṣṭhaḥ śareṣṭha bhāga ṛṣiḥ asti saṃtānama itya uktvā mṛtyòḥ pārtha nayavartata tataḥ paratinivṛttaḥ sa tayā vadhvā sahānagha kalmāṣapādama āsīnaṃ dadarśa vijane vane sa tu dṛṣṭvaiva taṃ rājā karuddha utthāya bhārata āviṣṭò rakṣasògreṇa iyeṣāttuṃ tataḥ sama tama adṛśyantī tu taṃ dṛṣṭvā karūrakarmāṇama agrataḥ bhayasaṃvignayā vācā vasiṣṭhama idama abravīta asau mṛtyura ivògreṇa daṇḍena bhagavanna itaḥ paragṛhītena kāṣṭhena rākṣasò 'bhayeti bhīṣaṇaḥ taṃ nivārayituṃ śaktò nānyò 'sati bhuvi kaśa cana tavadṛte 'daya mahābhāga sarvavedavidāṃ vara tarāhi māṃ bhagavāna pāpāda asmāda dāruṇadarśanāta rakṣò attuma iha haya āvāṃ nūnama etaca cikīrṣati [vasa] mā bhaiḥ putri na bhetavyaṃ rakṣasasa te kathaṃ cana naitada rakṣòbhayaṃ yasmāta paśyasi tavama upasthitama rājā kalmāṣapādò 'yaṃ vīryavāna parathitò bhuvi sa eṣò 'samina vanòddeśe nivasatya atibhīṣaṇaḥ [ga] tama āpatantaṃ saṃprekṣya vasiṣṭhò bhagavāna ṛṣiḥ vārayāma āsa tejasvī huṃkareṇaiva bhārata mantrapūtena ca punaḥ sa tama abhyukṣya vāriṇā mòkṣayāma āsa vai ghòrāda rākṣasāda rājasattamama sa hi davādaśa varṣāṇi vasiṣṭhasyaiva tejasā garasta āsīda gṛheṇeva parvakāle divākaraḥ rakṣasā vipramuktò 'tha sa nṛpasa tada vanaṃ mahata tejasā rañjayāma āsa saṃdhyābhrama iva bhāskaraḥ paratilabhya tataḥ saṃjñāma abhivādya kṛtāñjaliḥ uvāca nṛpatiḥ kāle vasiṣṭhama ṛṣisattamama saudāmò 'haṃ mahābhāga yājyasa te davijasattama asmina kāle yada iṣṭaṃ te barūhi kiṃ karavāṇi te [vasa] vṛttama etada yathākālaṃ gaccha rājyaṃ paraśādhi tata barāhmaṇāṃśa ca manuṣyendra māvamaṃsthāḥ kadā cana [rājā] nāvamaṃsyāmya ahaṃ barahmana kadā cida barāhmaṇarṣabhāna tavana nideśe sathitaḥ śaśvata pujayiṣyāmya ahaṃ davijāna ikṣvākūṇāṃ tu yenāhama anṛṇaḥ sayāṃ davijòttama tata tavattaḥ parāptuma icchāmi varaṃ vedavidāṃ vara apatyāyepsitāṃ mahyaṃ mahiṣīṃ gantuma arhasi śīlarūpaguṇòpetāma ikṣvākukulavṛddhaye [ga] dadānītya eva taṃ tatra rājānaṃ paratyuvāca ha vasiṣṭhaḥ parameṣvāsaṃ satyasaṃdhò davijòttamaḥ tataḥ paratiyayau kāle vasiṣṭhaḥ sahitò 'nagha khayātaṃ puravaraṃ lòkeṣva ayòdhyāṃ manujeśvaraḥ taṃ parajāḥ paratimòdantyaḥ sarvāḥ paratyudyayusa tadā vipāpmānaṃ mahātmānaṃ divaukasa iveśvarama acirāta sa manuṣyendrò nagarīṃ puṇyakarmaṇāma viveśa sahitasa tena vasiṣṭhena mahātmanā dadṛśusa taṃ tatò rājanna ayòdhyāvāsinò janāḥ puṣyeṇa sahitaṃ kāle divākarama ivòditama sa hi tāṃ pūrayāma āsa lakṣmyā lakṣmīvatāṃ varaḥ ayòdhyāṃ vayòma śītāṃśuḥ śaratkāla ivòditaḥ saṃsikta mṛṣṭapanthānaṃ patākòcchraya bhūṣitama manaḥ parahlādayāma āsā tasya tata purama uttamama tuṣṭapuṣṭajanākīrṇā sā purī kurunandana aśòbhata tadā tena śakreṇevāmarāvatī tataḥ paraviṣṭe rājendre tasmina rājani tāṃ purīma tasya rājña ājñayā devī vasiṣṭhama upacakrame ṛtāva atha maharṣiḥ sa saṃbabhūva tayā saha devyā divyena vidhinā vasiṣṭhaḥ śareṣṭha bhāga ṛṣiḥ atha tasyāṃ samutpanne garbhe sa munisattamaḥ rājñābhivāditasa tena jagāma punara āśramama dīrghakāladhṛtaṃ garbhaṃ suṣāva na tu taṃ yadā sātha devya aśmanā kukṣiṃ nirbibheda tadā savakama davādaśe 'tha tatò varṣe sa jajñe manujarṣabha aśmakò nāma rājarṣiḥ pòtanaṃ yò nayaveśayata [ga] āśramasthā tataḥ putrama adṛśyantī vayajāyata śakteḥ kulakaraṃ rājana davitīyama iva śaktinama jātakarmādikāsa tasya kariyāḥ sa munipuṃgavaḥ pautrasya bharataśreṣṭha cakāra bhagavāna savayama parāsuśa ca yatasa tena vasiṣṭhaḥ sathāpitasa tadā garbhasthena tatò lòke parāśara iti samṛtaḥ amanyata sa dharmātmā vasiṣṭhaṃ pitaraṃ tadā janmaprabhṛti tasmiṃśa ca pitarīva vayavartata sa tāta iti viprarṣiṃ vasiṣṭhaṃ paratyabhāṣata mātuḥ samakṣaṃ kaunteya adṛśyantyāḥ paraṃtapa tāteti paripūrṇārthaṃ tasya tana madhuraṃ vacaḥ adṛśyantya aśrupūrṇākṣī śṛṇvantī tama uvāca ha mā tāta tāta tāteti na te tātò mahāmuniḥ rakṣasā bhakṣitasa tāta tava tātò vanāntare manyase yaṃ tu tāteti naiṣa tātasa tavānagha āryasa tava eṣa pitā tasya pitusa tava mahātmanaḥ sa evama uktò duḥkhārtaḥ satyavāga ṛṣisattamaḥ sarvalòkavināśāya matiṃ cakre mahāmanāḥ taṃ tathā niścitātmānaṃ mahātmānaṃ mahātapāḥ vasiṣṭhò vārayāma āsa hetunā yena taca chṛṇu [vasa] kṛtavīrya iti khayātò babhūva nṛpatiḥ kaṣitau yājyò vedavidāṃ lòke bhṛgūṇāṃ pārthivarṣabhaḥ sa tāna agrabhujasa tāta dhānyena ca dhanena ca sòmānte tarpayāma āsa vipulena viśāṃ patiḥ tasmina nṛpatiśārdūle savaryāte 'tha kadā cana babhūva tata kuleyānāṃ daravyakāryama upasthitama te bhṛgūṇāṃ dhanaṃ jañātvā rājānaḥ sarva eva ha yāciṣṇavò 'bhijagmusa tāṃsa tāta bhārgava sattamāna bhūmau tu nidadhuḥ ke cida bhṛgavò dhanabhakṣayama daduḥ ke cida davijātibhyò jañātvā kaṣatriyatò bhayama bhṛgavasa tu daduḥ ke cita teṣāṃ vittaṃ yathepsitama kaṣatriyāṇāṃ tadā tāta kāraṇāntara darśanāta tatò mahītalaṃ tāta kaṣatriyeṇa yadṛcchayā khānatādhigataṃ vittaṃ kena cida bhṛguveśmani tada vittaṃ dadṛśuḥ sarve sametāḥ kaṣatriyarṣabhāḥ avamanya tataḥ kòpāda bhṛgūṃsa tāña śaraṇāgatāna nijaghnusa te maheṣvāsāḥ sarvāṃsa tāna niśitaiḥ śaraiḥ ā garbhāda anukṛntantaśa ceruśa caiva vasuṃdharāma tata ucchidyamāneṣu bhṛguṣva evaṃ bhayāta tadā bhṛgupatnyò giriṃ tāta himavantaṃ parapedire tāsāma anyatamā garbhaṃ bhayāda dādhāra taijasama ūruṇaikena vāmòrura bhartuḥ kulavivṛddhaye dadṛśura barāhmaṇīṃ tāṃ te dīpyamānāṃ savatejasā atha garbhaḥ sa bhittvòruṃ barāhmaṇyā nirjagāma ha muṣṇana dṛṣṭīḥ kaṣatriyāṇāṃ madhyāhna iva bhāskaraḥ tataśa cakṣura viyuktāsa te giridurgeṣu babhramuḥ tatasa te mòghasaṃkalpā bhayārtāḥ kaṣatriyarṣabhāḥ barahmaṇīṃ śaraṇaṃ jagmura dṛṣṭyarthaṃ tāma aninditāma ūcuśa caināṃ mahābhāgāṃ kaṣatriyāsa te vicetasaḥ jayòtiḥ parahīṇā duḥkhārtāḥ śāntārciṣa ivāgnayaḥ bhagavatyāḥ parasādena gaccheta kaṣatraṃ sacakṣuṣama upāramya ca gacchema sahitāḥ pāpakarmaṇaḥ saputrā tavaṃ parasādaṃ naḥ sarveṣāṃ kartuma arhasi punara dṛṣṭipradānena rājñaḥ saṃtrātuma arhasi [barāhmaṇī] nāhaṃ gṛhṇāmi vasa tāta dṛṣṭīra nāsti ruṣānvitā ayaṃ tu bhargavò nūnama ūrujaḥ kupitò 'daya vaḥ tena cakṣūṃṣi vasa tāta nūnaṃ kòpāna mahātmanā samaratā nihatāna bandhūna ādattāni na saṃśayaḥ garbhāna api yadā yūyaṃ bhṛgūṇāṃ ghanata putrakāḥ tadāyama ūruṇā garbhò mayā varṣaśataṃ dhṛtaḥ ṣaḍaṅgaśa cākhilò veda imaṃ garbhasthama eva hi viveśa bhṛguvaṃśasya bhūyaḥ pariyacikīrṣayā sò 'yaṃ pitṛvadhāna nūnaṃ karòdhāda vò hantuma icchati tejasā yasya divyena cakṣūṃṣi muṣitāni vaḥ tama imaṃ tāta yācadhvama aurvaṃ mama sutòttamama ayaṃ vaḥ paraṇipātena tuṣṭò dṛṣṭīra vimòkṣyati [ga] evama uktāsa tataḥ sarve rājānasa te tama ūrujama ūcuḥ parasīdeti tadā parasādaṃ ca cakāra saḥ anenaiva ca vikhyātò nāmnā lòkeṣu sattamaḥ sa aurva iti viprarṣira ūruṃ bhittvā vayajāyata cakṣūṃṣi paratilabhyātha paratijjagmusa tatò nṛpāḥ bhārgavasa tu munira mene sarvalòkaparābhavama sacakre tāta lòkānāṃ vināśāya mahāmanāḥ sarveṣāma eva kārtsnyena manaḥ paravaṇama ātmanaḥ icchanna apacitiṃ kartuṃ bhṛgūṇāṃ bhṛgusattamaḥ sarvalòkavināśāya tapasā mahataidhitaḥ tāpayāma āsa lòkāna sa sadevāsuramānuṣāna tapasògreṇa mahatā nandayiṣyana pitāmahāna tatasa taṃ pitarasa tāta vijñāya bhṛgusattamama pitṛlòkāda upāgamya sarva ūcura idaṃ vacaḥ aurva dṛṣṭaḥ parabhāvasa te tapasògrasya putraka parasādaṃ kuru lòkānāṃ niyaccha karòdhama ātmanaḥ nānīśaira hi tadā tāta bhṛgubhira bhāvitātmabhiḥ vadhò 'bhayupekṣitaḥ sarvaiḥ kaṣatriyāṇāṃ vihiṃsatāma āyuṣā hi parakṛṣṭena yadā naḥ kheda āviśata tadāsmābhira vadhasa tāta kaṣatriyaira īpsitaḥ savayama nikhātaṃ tada dhi vai vittaṃ kena cida bhṛguveśmani vairāyaiva tadā nayastaṃ kaṣatriyāna kòpayiṣṇubhiḥ kiṃ hi vittena naḥ kāryaṃ savargepsūnāṃ davijarṣabha yadā tu mṛtyura ādātuṃ na naḥ śaknòti sarvaśaḥ tadāsmābhira ayaṃ dṛṣṭa upāyasa tāta saṃmataḥ ātmahā ca pumāṃsa tāta na lòkā~la labhate śubhāna tatò 'samābhiḥ samīkṣyaivaṃ nātmanātmā vināśitaḥ na caitana naḥ pariyaṃ tāta yada idaṃ kartuma icchasi niyacchedaṃ manaḥ pāpāta sarvalòkaparābhavāta na hi naḥ kaṣatriyāḥ ke cina na lòkāḥ sapta putraka dūṣayanti tapasa tejaḥ karòdhama utpatitaṃ jahi [āurva] uktavāna asmi yāṃ karòdhāta paratijñāṃ pitarasa tadā sarvalòkavināśāya na sā me vitathā bhaveta vṛthā ròṣā paratijñò hi nāhaṃ jīvituma utsahe anistīrṇò hi māṃ ròṣò daheda agnira ivāraṇima yò hi kāraṇataḥ karòdhaṃ saṃjātaṃ kaṣantuma arhati nālaṃ sa manujaḥ samyaka tarivargaṃ parirakṣituma aśiṣṭānāṃ niyantā hi śiṣṭānāṃ parirakṣatā sathāne ròṣaḥ parayuktaḥ sayāna nṛpaiḥ savargajigīṣubhiḥ aśrauṣama ahama ūrusthò garbhaśayyā gatasa tadā ārāvaṃ mātṛvargasya bhṛgūṇāṃ kaṣatriyaira vadhe sāmaraira hi yadā lòkaira bhṛgūṇāṃ kaṣatriyādhamaiḥ āgarbhòtsādanaṃ kaṣāntaṃ tadā māṃ manyura āviṣata āpūrṇa kòśāḥ kila me mātaraḥ pitarasa tathā bhayāta sarveṣu lòkeṣu nādhijagmuḥ parāyaṇama tāna bhṛgūṇāṃ tadā dārāna kaśa cina nābhyavapadyata yadā tadā dadhāreyama ūruṇaikena māṃ śubhā paratiṣeddhā hi pāpasya yadā lòkeṣu vidyate tadā sarveṣu lòkeṣu pāpakṛna nòpapadyate yadā tu paratiṣeddhāraṃ pāpò na labhate kava cita tiṣṭhanti bahavò lòke tadā pāpeṣu karmasu jānanna api ca yana pāpaṃ śaktimāna na niyacchati īśaḥ sana sò 'pi tenaiva karmaṇā saṃprayujyate rājabhiśa ceśvaraiśa caiva yadi vai pitarò mama śaktaira na śakitā tarātuma iṣṭaṃ matveha jīvituma ata eṣāma ahaṃ karuddhò lòkānāma īśvarò 'daya sana bhavatāṃ tu vacò nāhama alaṃ samativartituma mama cāpi bhaveda etada īśvarasya satò mahata upekṣamāṇasya punara lòkānāṃ kilbiṣāda bhayama yaśa cāyaṃ manyujò me 'ganira lòkāna ādātuma iccchati daheda eṣa ca māma eva nigṛhītaḥ savatejasā bhavatāṃ ca vijānāmi sarvalòkahitepsutāma tasmāda vidadhvaṃ yaca chareyò lòkānāṃ mama ceśvarāḥ [pitaraha] ya eṣa manyujasa te 'ganira lòkāna ādātuma icchati apsu taṃ muñca bhadraṃ te lòkā haya apsu paratiṣṭhitāḥ āpò mayāḥ sarvarasāḥ sarvama āpò mayaṃ jagata tasmāda apsu vimuñcemaṃ karòdhāgniṃ davijasattama ayaṃ tiṣṭhatu te vipra yadīcchasi mahòdadhau manyujò 'ganira dahanna āpò lòkā haya āpò mayāḥ samṛtāḥ evaṃ paratijñāṃ satyeyaṃ tavānagha bhaviṣyati na caiva sāmarā lòkā gamiṣyanti parābhavama [vasa] tatasa taṃ karòdhajaṃ tāta aurvò 'ganiṃ varuṇālaye utsasarga sa caivāpa upayuṅkte mahòdadhau mahada dhaya śirò bhūtvā yata tada vedavidò viduḥ tama aṅgima udgirana vaktrāta pibatya āpò mahòdadhau tasmāta tavama api bhadraṃ te na lòkāna hantuma arhasi parāśara parāna dharmāña jānaña jañānavatāṃ vara [ga] evama uktaḥ sa viprarṣira vasiṣṭhena mahātmanā nayayacchada ātmanaḥ kòpaṃ sarvalòkaparābhavāta īje ca sa mahātejāḥ sarvavedavidāṃ varaḥ ṛṣī rākṣasa satreṇa śākteyò 'tha parāśaraḥ tatò vṛddhāṃśa ca bālāṃśa ca rākṣasāna sa mahāmuniḥ dadāha vitate yajñe śaktera vadhama anusmarana na hi taṃ vārayāma āsa vasiṣṭhò rakṣasāṃ vadhāta davitīyāma asya mā bhāṅkṣaṃ paratijāma iti niścayāta tarayāṇāṃ pāvakānāṃ sa satre tasmina mahāmuniḥ āsīta purastāda dīptānāṃ caturtha iva pāvakaḥ tena yajñena śubhreṇa hūyamānena yuktitaḥ tada vidīpitama ākāśaṃ sūryeṇeva ghanātyaye taṃ vasiṣṭhādayaḥ sarve munayasa tatra menire tejasā divi dīpyantaṃ davitīyama iva bhāskarama tataḥ paramaduṣprāpama anyaira ṛṣira udāradhīḥ samāpipayiṣuḥ satraṃ tama atriḥ samupāgamata tathā pulastyaḥ pulahaḥ karatuśa caiva mahākratuma upājagmura amitraghna rakṣasāṃ jīvitepsayā pulastyasa tu vadhāta teṣāṃ rakṣasāṃ bharatarṣabha uvācedaṃ vacaḥ pārtha parāśarama ariṃdamama kaca cita tātāpavighnaṃ te kaca cina nandasi putraka ajānatāma adòṣāṇāṃ sarveṣāṃ rakṣasāṃ vadhāta parajòcchedama imaṃ mahyaṃ sarvaṃ sòmapa sattama adharmiṣṭhaṃ variṣṭhaḥ sana kuruṣe tavaṃ parāśara rājā kalmāṣapādaśa ca divama āròḍhuma icchati ye ca śaktyavarāḥ putrā vasiṣṭhasya mahāmuneḥ te ca sarve mudā yuktā mòdante sahitāḥ suraiḥ sarvama etada vasiṣṭhasya viditaṃ vai mahāmune rakṣasāṃ ca samuccheda eṣa tāta tapasvināma nimittabhūtasa tavaṃ cātra karatau vāsiṣṭhanandana sa satraṃ muñca bhadraṃ te samāptama idama astu te evama uktaḥ pulastyena vasiṣṭhena ca dhīmatā tadā samāpayāma āsa satraṃ śāktiḥ parāśaraḥ sarvarākṣasa satrāya saṃbhṛtaṃ pāvakaṃ muniḥ uttare himavatpārśve utsasarja mahāvane sa tatrādyāpi rakṣāṃsi vṛkṣāna aśmāna eva ca bhakṣayana dṛśyate vahniḥ sadā parvaṇi parvaṇi [ārja] rājñā kalmāṣapādena gurau barahmavidāṃ vare kāraṇaṃ kiṃ puraskṛtya bhāryā vai saṃniyòjitā jānatā ca paraṃ dharmaṃ lòkyaṃ tena mahātmanā agamyāgamanaṃ kasmāda vasiṣṭhena mahātmanā kṛtaṃ tena purā sarvaṃ vaktuma arhasi pṛcchataḥ [ga] dhanaṃjaya nibòdhedaṃ yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi vasiṣṭhaṃ parati durdharṣaṃ tathāmitra sahaṃ nṛpama kathitaṃ te mayā pūrvaṃ yathā śaptaḥ sa pārthivaḥ śaktinā bharataśreṣṭha vāsiṣṭhena mahātmanā sa tu śāpavaśaṃ parāptaḥ karòdhaparyākulekṣaṇaḥ nirjagāma purāda rājā saha dāraḥ paraṃtapaḥ araṇyaṃ nirjanaṃ gatvā sadāraḥ paricakrame nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ nānā sattvasamākulama nānāgulmalatācchannaṃ nānādrumasamāvṛtama araṇyaṃ ghòrasaṃnādaṃ śāpagrastaḥ paribhramana sa kadā cita kaṣudhāviṣṭò mṛgayana bhakṣama ātmanaḥ dadarśa suparikliṣṭaḥ kasmiṃśa cida vananirjhare barāhmaṇīṃ barāhmaṇaṃ caiva maithunāyòpasaṃgatau tau samīkṣya tu vitrastāva akṛtārthau paradhāvitau tayòśa ca daravatòra vipraṃ jagṛhe nṛpatira balāta dṛṣṭvā gṛhītaṃ bhartārama atha barāhmaṇya abhāṣata śṛṇu rājana vacò mahyaṃ yata tavāṃ vakṣyāmi suvrata ādityavaṃśaprabhavasa tavaṃ hi lòkapariśrutaḥ apramattaḥ sathitò dharme guruśuśrūṣaṇe rataḥ śāpaṃ parāptò 'si durdharṣe na pāpaṃ kartuma arhasi ṛtukāle tu saṃprāpte bhartrāsmya adya samāgatā akṛtārthā haya ahaṃ bhartrā parasavārthaśa ca me mahāna parasīda nṛpatiśreṣṭha bhartā me 'yaṃ visṛjyatāma evaṃ vikròśamānāyāsa tasyāḥ sa sunṛśaṃsakṛta bhartāraṃ bhakṣayāma āsa vayāghòra mṛgama ivepsitama tasyāḥ karòdhābhibhūtāyā yada aśrunyapatada bhuvi sò 'ganiḥ samabhavada dīptasa taṃ ca deśaṃ vayadīpayata tataḥ sā śòkasaṃtaptā bhartṛvyasanaduḥkhitā kalmāṣapādaṃ rājarṣima aśapada barāhmaṇī ruṣā yasmāna mamākṛtārthāyāsa tavayā kaṣudranṛśaṃsavata parekṣantyā bhakṣitò me 'daya parabhura bhartā mahāyaśāḥ tasmāta tavama api durbuddhe maca chāpaparivikṣataḥ patnīma ṛtāva anuprāpya sadyasa tayakṣyasi jīvitama yasya carṣera vasiṣṭhasya tavayā putrā vināśitāḥ tena saṃgamya te bhāryā tanayaṃ janayiṣyati sa te vaṃśakaraḥ putrò bhaviṣyati nṛpādhama evaṃ śaptvā tu rājānaṃ sā tama āṅgirasī śubhā tasyaiva saṃnidhau dīptaṃ paraviveśa hutāśanama vasiṣṭhaśa ca mahābhāgaḥ sarvama etada apaśyata jañānayògena mahatā tapasā ca paraṃtapa muktaśāpaśa ca rājarṣiḥ kālena mahatā tataḥ ṛtukāle 'bhipatitò madayantyā nivāritaḥ na hi sasmāra nṛpatisa taṃ śāpaṃ śāpamòhitaḥ devyāḥ sò 'tha vacaḥ śarutvā sa tasyā nṛpasattamaḥ taṃ ca śāpama anusmṛtya paryatapyada bhṛśaṃ tadā etasmāta kāraṇāda rājā vasiṣṭhaṃ saṃnyayòjayata savadāre bharataśreṣṭha śāpadòṣasamanvitaḥ [ārja] asmākama anurūpò vai yaḥ sayāda gandharva vedavita puròhitasa tama ācakṣva sarvaṃ hi viditaṃ tava [ga] yavīyāna devalasyaiṣa vane bharātā tapasyati dhaumya utkòcake tīrthe taṃ vṛṇudhvaṃ yadīcchatha [vai] tatò 'rajunò 'satrama āgneyaṃ paradadau tada yathāvidhi gandharvāya tadā parītò vacanaṃ cedama abravīta tavayya eva tāvata tiṣṭhantu hayā gandharvasattama karmakāle garahīṣyāmi savasti te 'sava iti cābravīta te 'nayònyama abhisaṃpūjya gandharvaḥ pāṇḍavāśa ca ha ramyāda bhāgī rathī kacchāda yathākāmaṃ paratasthire tata utkòcanaṃ tīrthaṃ gatvā dhaumyāśramaṃ tu te taṃ vavruḥ pāṇḍavā dhaumyaṃ pauròhityāya bhārata tāna dhaumyaḥ paratijagrāha sarvavedavidāṃ varaḥ pādyena phalamūlena pauròhityena caiva ha te tadāśaṃsire labdhāṃ śariyaṃ rājyaṃ ca pāṇḍavāḥ taṃ barāhmaṇaṃ puraskṛtya pāñcālyāśa ca savayaṃvarama mātṛṣaṣṭhāsa tu te tena guruṇā saṃgatāsa tadā nāthavantama ivātmānaṃ menire bharatarṣabhāḥ sa hi vedārtha tattvajñasa teṣāṃ gurura udāradhīḥ tena dharmavidā pārthā yājyāḥ sarvavidā kṛtāḥ vīrāṃsa tu sa hi tāna mene parāptarājyāna savadharmataḥ buddhivīryabalòtsāhaira yuktāna devāna ivāparāna kṛtasvastyayanāsa tena tatasa te manujādhipāḥ menire sahitā gantuṃ pāñcālyāsa taṃ savayaṃvarama [vai] tatasa te naraśārdūlā bharātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ parayayura daraupadīṃ daraṣṭuṃ taṃ ca devamahòtsavama te parayātā naravyāghrā mātrā saha paraṃtapāḥ barāhmaṇāna dadṛśura mārge gacchataḥ sagaṇāna bahūna tāna ūcura barāhmaṇā rājana pāṇḍavāna barahmacāriṇaḥ kava bhavantò gamiṣyanti utò vāgacchateti ha [ya] āgatāna ekacakrāyāḥ sòdaryāna deva darśinaḥ bhavantò hi vijānantu sahitāna mātṛcāriṇaḥ [barāhmaṇāha] gacchatādyaiva pāñcālāna darupadasya niveśanama savayaṃvarò mahāṃsa tatra bhavitā sumahādhanaḥ ekasārthaṃ parayātāḥ samò vayama apya atra gāminaḥ tatra haya adbhutasaṃkāśò bhavitā sumahòtsavaḥ yajñasenasya duhitā darupadasya mahātmanaḥ vedīmadhyāta samutpannā padmapatra nibhekṣaṇā darśanīyānavadyāṅgī sukumārī manasvinī dhṛṣṭadyumnasya bhaginī daròṇa śatròḥ paratāpinaḥ yò jātaḥ kavacī khaḍgī saśaraḥ saśarāsanaḥ susamiddhe mahābāhuḥ pāvake pāvakaprabhaḥ savasā tasyānavadyāṅgī daraupadī tanumadhyamā nīlòtpalasamò gandhò yasyāḥ karòśāta paravāyati tāṃ yajñasenasya sutāṃ savayaṃvarakṛtakṣaṇāma gacchāmahe vayaṃ daraṣṭuṃ taṃ ca devamahòtsavama rājānò rājaputrāśa ca yajvānò bhūridakṣiṇāḥ savādhyāyavantaḥ śucayò mahātmānò yatavratāḥ taruṇā darśanīyāśa ca nānādeśasamāgatāḥ mahārathāḥ kṛtāstrāśa ca samupaiṣyanti bhūmipāḥ te tatra vividhāna dāyāna vijayārthaṃ nareśvarāḥ paradāsyanti dhanaṃ gāśa ca bhakṣyaṃ bhòjyaṃ ca sarvaśaḥ paratigṛhya ca tata sarvaṃ dṛṣṭvā caiva savayaṃvarama anubhūyòtsavaṃ caiva gamiṣyāmò yathepsitama naṭā vaitālikāśa caiva nartakāḥ sūtamāgadhāḥ niyòdhakāśa ca deśebhyaḥ sameṣyanti mahābalāḥ evaṃ kautūhalaṃ kṛtvā dṛṣṭvā ca paratigṛhya ca sahāsmābhira mahātmānaḥ punaḥ paratinivartsyatha darśanīyāṃśa ca vaḥ sarvāna devarūpāna avasthitāna samīkṣya kṛṣṇā varayeta saṃgatyānyatamaṃ varama ayaṃ bharātā tava śarīmāna darśanīyò mahābhujaḥ niyudhyamānò vijayeta saṃgatyā daraviṇaṃ bahu [ya] paramaṃ bhò gamiṣyāmò daraṣṭuṃ devamahòtsavama bhavadbhiḥ sahitāḥ sarve kanyāyāsa taṃ savayaṃvarama [vai] evama uktāḥ parayātāsa te pāṇḍavā janamejaya rājñā dakṣiṇapāñcālāna darupadenābhirakṣitāna tatasa te taṃ mahātmānaṃ śuddhātmānama akalmaṣama dadṛśuḥ pāṇḍavā rājana pathi davaipāyanaṃ tadā tasmai yathāvata satkāraṃ kṛtvā tena ca sāntvitāḥ kathānte cābhyanujñātāḥ parayayura darupada kaṣayama paśyantò ramaṇīyāni vanāni ca sarāṃsi ca tatra tatra vasantaśa ca śanaira jagmura mahārathāḥ savādhyāyavantaḥ śucayò madhurāḥ pariyavādinaḥ ānupūrvyeṇa saṃprāptāḥ pāñcālāna kurunandanāḥ te tu dṛṣṭvā puraṃ taca ca sakandhāvāraṃ ca pāṇḍavāḥ kumbhakārasya śālāyāṃ niveśaṃ cakrire tadā tatra bhaikṣaṃ samājahrura barāhmīṃ vṛttiṃ samāśritāḥ tāṃśa ca parāptāṃsa tadā vīrāña jajñire na narāḥ kava cita yajñasenasya kāmasa tu pāṇḍavāya kirīṭine kṛṣṇāṃ dadyāma iti sadā na caitada vivṛṇòti saḥ sò 'naveṣamāṇaḥ kaunteyāna pāñcālyò janamejaya dṛḍhaṃ dhanura anāyamyaṃ kārayāma āsa bhārata yantraṃ vaihāyasaṃ cāpi kārayāma āsa kṛtrimama tena yantreṇa sahitaṃ rājā lakṣyaṃ ca kāñcanama [darupada] idaṃ sajyaṃ dhanuḥ kṛtvā sajyenānena sāyakaiḥ atītya lakṣyaṃ yò veddhā sa labdhā mata sutāma iti [vai] iti sa darupadò rājā sarvataḥ samaghòṣayata taca charutvā pārthivāḥ sarve samīyusa tatra bhārata ṛṣayaśa ca mahātmānaḥ savayaṃvaradidṛkṣayā duryòdhana purògāśa ca sakarṇāḥ kuravò nṛpa barāhmaṇāśa ca mahābhāgā deśebhyaḥ samupāgamana te 'bhayarcitā rājagaṇā darupadena mahātmanā tataḥ paurajanāḥ sarve sāgaròddhūta niḥsvanāḥ śiśumāra puraṃ parāpya nayaviśaṃsa te ca pārthivāḥ parāguttareṇa nagarāda bhūmibhāge same śubhe samājavāṭaḥ śuśubhe bhavanaiḥ sarvatòvṛtaḥ parākāraparikhòpetò davāratòraṇa maṇḍitaḥ vitānena vicitreṇa sarvataḥ samavastṛtaḥ tūryaughaśatasaṃkīrṇaḥ parārdhyāguru dhūpitaḥ candanòdakasiktaśa ca mālyadāmaiśa ca śòbhitaḥ kailāsaśikharaprakhyaira nabhastalavilekhibhiḥ sarvataḥ saṃvṛtaira naddhaḥ parāsādaiḥ sukṛtòcchritaiḥ suvarṇajālasaṃvītaira maṇikuṭṭima bhūṣitaiḥ sukhāròhaṇa sòpānaira mahāsanaparicchadaiḥ agrāmyasamavacchannaira agurūttamavāsitaiḥ haṃsāccha varṇaira bahubhira āyòjanasugandhibhiḥ asaṃbādha śatadvāraiḥ śayanāsanaśòbhitaiḥ bahudhātupinaddhāṅgaira himavacchikharaira iva tatra nānāprakāreṣu vimāneṣu savalaṃkṛtāḥ sapardhamānāsa tadānyònyaṃ niṣeduḥ sarvapārthivāḥ tatròpaviṣṭāna dadṛśura mahāsattvaparākramāna rājasiṃhāna mahābhāgāna kṛṣṇāguru vibhūṣitāna mahāprasādāna barahmaṇyāna savarāṣṭra parirakṣiṇaḥ pariyāna sarvasya lòkasya sukṛtaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ mañceṣu ca parārdhyeṣu paurajānapadā janāḥ kṛṣṇā darśanatuṣṭya arthaṃ sarvataḥ samupāviśana barāhmaṇaisa te ca sahitāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśana ṛddhiṃ pāñcālarājasya paśyantasa tāma anuttamāma tataḥ samājò vavṛdhe sa rājana divasāna bahūna ratnapradāna bahulaḥ śòbhitò naṭanartakaiḥ vartamāne samāje tu ramaṇīye 'hani ṣòḍaśe āplutāṅgī suvasanā sarvābharaṇabhūṣitā vīra kāṃsyama upādāya kāñcanaṃ samalaṃkṛtama avatīrṇā tatò raṅgaṃ daraupadī bharatarṣabha puròhitaḥ sòmakānāṃ mantravida barāhmaṇaḥ śuciḥ paristīrya juhāvāgnima ājyena vidhinā tadā sa tarpayitvā javalanaṃ barāhmaṇāna savasti vācya ca vārayāma āsa sarvāṇi vāditrāṇi samantataḥ niḥśabde tu kṛte tasmina dhṛṣṭadyumnò viśāṃ pate raṅgamadhyagatasa tatra meghagambhīrayā girā vākyama uccaira jagādedaṃ śalakṣṇama arthavada uttamama idaṃ dhanura lakṣyama ime ca bāṇāḥ; śṛṇvantu me pārthivāḥ sarva eva yantraca chidreṇābhyatikramya lakṣyaṃ; samarpayadhvaṃ khagamaira daśārdhaiḥ etata kartā karma suduṣkaraṃ; yaḥ kulena rūpeṇa balena yuktaḥ tasyādya bhāryā bhaginī mameyaṃ; kṛṣṇā bhavitrī na mṛṣā baravīmi tāna evama uktvā darupadasya putraḥ; paścāda idaṃ daraupadīma abhyuvāca nāmnā ca gòtreṇa ca karmaṇā ca; saṃkīrtayaṃsa tāna nṛpatīna sametāna [dhṛ] duryòdhanò durviṣahò durmukhò duṣpradharṣaṇaḥ viviṃśatira vikarṇaśa ca sahò duḥśāsanaḥ samaḥ yuyutsura vātavegaśa ca bhīmavegadharasa tathā ugrāyudhò balākī ca kanakāyura viròcanaḥ sukuṇḍalaśa citrasenaḥ suvarcāḥ kanakadhvajaḥ nandakò bāhuśālī ca kuṇḍajò vikaṭasa tathā ete cānye ca bahavò dhārtarāṭrā mahābalāḥ karṇena sahitā vīrāsa tavadarthaṃ samupāgatāḥ śatasaṃkhyā mahātmānaḥ parathitāḥ kaṣatriyarṣabhāḥ śakuniśa ca balaśa caiva vṛṣakò 'tha bṛhadbalaḥ ete gāndhara rājasya sutāḥ sarve samāgatāḥ aśvatthāmā ca bhòjaśa ca sarvaśastrabhṛtāṃ varau samavetau mahātmānau tavadarthe samalaṃkṛtau bṛhantò maṇimāṃśa caiva daṇḍadhāraśa ca vīryavāna sahadevò jayatsenò meghasaṃdhiśa ca māgadhaḥ virāṭaḥ saha putrābhyāṃ śaṅkhenaivòttareṇa ca vārdhakṣemiḥ suvarcāśa ca senā binduśa ca pārthivaḥ abhibhūḥ saha putreṇa sudāmnā ca suvarcasā sumitraḥ sukumāraśa ca vṛkaḥ satyadhṛtisa tathā sūryadhvajò ròcamānò nīlaśa citrāyudhasa tathā aṃśumāṃśa cekitānaśa ca śareṇimāṃśa ca mahābalaḥ samudrasenaputraśa ca candra senaḥ paratāpavāna jalasaṃdhaḥ pitā putrau sudaṇḍò daṇḍa eva ca pauṇḍrakò vāsudevaśa ca bhagadattaśa ca vīryavāna kaliṅgasa tāmraliptaśa ca pattanādhipatisa tathā madrarājasa tathā śalyaḥ sahaputrò mahārathaḥ rukmāṅgadena vīreṇa tathā rukmarathena ca kauravyaḥ sòmadattaśa ca putrāśa cāsya mahārathāḥ samavetāsa tarayaḥ śūrā bhūrira bhūriśravāḥ śalaḥ sudakṣiṇaśa ca kāmbòjò dṛḍhadhanvā ca kauravaḥ bṛhadbalaḥ suṣeṇaśa ca śibira auśīnarasa tathā saṃkarṣaṇò vāsudevò raukmiṇeyaśa ca vīryavāna sāmbaśa ca cāru deṣṇaśa ca sāraṇò 'tha gadasa tathā akrūraḥ sātyakiśa caiva uddhavaśa ca mahābalaḥ kṛtavarmā ca hārdikyaḥ pṛthura vipṛthura eva ca viḍūrathaśa ca kaṅkaśa ca samīkaḥ sāramejayaḥ vīrò vātapatiśa caiva jhillī piṇḍārakasa tathā uśīnaraśa ca vikrāntò vṛṣṇayasa te parakīrtitāḥ bhagīrathò bṛhata kaṣatraḥ saindhavaśa ca jayadrathaḥ bṛhadrathò bāhlikaśa ca śarutāyuśa ca mahārathaḥ ulūkaḥ kaitavò rājā citrāṅgada śubhāṅgadau vatsa rājaśa ca dhṛtimāna kòsalādhipatisa tathā ete cānye ca bahavò nānājanapadeśvarāḥ tavadarthama āgatā bhadre kaṣatriyāḥ parathitā bhuvi ete vetsyannti vikrāntāsa tavadarthaṃ lakṣyama uttamama vidhyeta ya imaṃ lakṣyaṃ varayethāḥ śubhe 'daya tama [vai] te 'laṃkṛtāḥ kuṇḍalinò yuvānaḥ; parasparaṃ sapardhamānāḥ sametāḥ astraṃ balaṃ cātmani manyamānāḥ; sarve samutpetura ahaṃ kṛtena rūpeṇa vīryeṇa kulena caiva; dharmeṇa caivāpi ca yauvanena samṛddhadarpā madavegabhinnā; mattā yathā haimavatā gajendrāḥ parasparaṃ sapardhayā parekṣamāṇāḥ; saṃkalpajenāpi pariplutāṅgāḥ kṛṣṇā mamaiṣetya abhibhāṣamāṇā; nṛpāsanebhyaḥ sahasòpatasthuḥ te kaṣatriyā raṅga gatāḥ sametā; jigīṣamāṇā darupadātmajāṃ tāma cakāśire parvatarājakanyāma; umāṃ yathā devagaṇāḥ sametāḥ kandarpa bāṇābhinipīḍitāṅgāḥ; kṛṣṇāgataisa te hṛdayaira narendrāḥ raṅgāvatīrṇā darupadātmajārthaṃ; daveṣyāna hi cakruḥ suhṛdò 'pi tatra athāyayura devagaṇā vimānai; rudrādityā vasavò 'thāśvinau ca sādhyāśa ca sarve marutasa tathaiva; yamaṃ puraskṛtya dhaneśvaraṃ ca daityāḥ suparṇāśa ca mahòragaśa ca; devarṣayò guhyakāśa cāraṇāśa ca viśvāvasura nārada parvatau ca; gandharvamukhyāśa ca sahāpsaròbhiḥ halāyudhasa tatra ca keśavaśa ca; vṛṣṇyandhakāśa caiva yathā paradhānāḥ parekṣāṃ sama cakrura yadupuṃgavāsa te; sathitāśa ca kṛṣṇasya mate babhūvuḥ dṛṣṭvā hi tāna mattagajendra rūpāna; pañcābhipadmāna iva vāraṇendrāna bhasmāvṛtāṅgāna iva havyavāhāna; pārthāna paradadhyau sa yadupravīraḥ śaśaṃsa rāmāya yudhiṣṭhiraṃ ca; bhīmaṃ ca jiṣṇuṃ ca yamau ca vīrau śanaiḥ śanaisa tāṃśa ca nirīkṣya rāmò; janārdanaṃ parītamanā dadarśa anye tu nānā nṛpaputrapautrāḥ; kṛṣṇā gataira netramanaḥ savabhāvaiḥ vayāyacchamānā dadṛśura bharamantīṃ; saṃdaṣṭa dantaca chadatāmravaktrāḥ tathaiva pārthāḥ pṛthu bāhavasa te; vīrau yamau caiva mahānubhāvau tāṃ daraupadīṃ parekṣya tadā sama sarve; kandarpa bāṇābhihatā babhūvuḥ devarṣigandharvasamākulaṃ tata; suparṇanāgāsurasiddhajuṣṭama divyena gandhena samākulaṃ ca; divyaiśa ca mālyaira avakīryamāṇama mahāsvanaira dundubhināditaiśa ca; babhūva tata saṃkulama antarikṣama vimānasaṃbādhama abhūta samantāta; saveṇu vīṇā paṇavānunādama tatasa tu te rājagaṇāḥ karameṇa; kṛṣṇā nimittaṃ nṛpa vikramantaḥ tata kārumukaṃ saṃhananòpapannaṃ; sajyaṃ na śekusa tarasāpi kartuma te vikramantaḥ saphuratā dṛḍhena; niṣkṛṣyamāṇā dhanuṣā narendrāḥ viceṣṭamānā dharaṇītalasthā; dīnā adṛśyanta vibhagna cittāḥ hāhākṛtaṃ tada dhanuṣā dṛḍhena; niṣpiṣṭabhagnāṅgada kuṇḍalaṃ ca kṛṣṇā nimittaṃ vinivṛttabhāvaṃ; rājñāṃ tadā maṇḍalama ārtama āsīta tasmiṃsa tu saṃbhrāntajane samāje; nikṣiptavādeṣu narādhipeṣu kuntīsutò jiṣṇura iyeṣa kartuṃ; sajyaṃ dhanusa tata saśaraṃ sa vīraḥ [vai] yadā nivṛttā rājānò dhanuṣaḥ sajya karmaṇi athòdatiṣṭhada viprāṇāṃ madhyāja jiṣṇura udāradhīḥ udakròśana vipramukhyā vidhunvantò 'jināni ca dṛṣṭvā saṃprasthitaṃ pārthama indraketusamaprabhama ke cida āsana vimanasaḥ ke cida āsana mudā yutāḥ āhuḥ parasparaṃ ke cina nipuṇā buddhijīvinaḥ yata karṇa śalya paramukhaiḥ pārthivaira lòkaviśrutaiḥ nānṛtaṃ balavadbhira hi dhanurvedā parāyaṇaiḥ tata kathaṃ tava akṛtāstreṇa parāṇatò durbalīyasā baṭu mātreṇa śakyaṃ hi sajyaṃ kartuṃ dhanura davijāḥ avahāsyā bhaviṣyanti barāhmaṇāḥ sarvarājasu karmaṇya asminna asaṃsiddhe cāpalāda aparīkṣite yadya eṣa darpāda dharṣāda vā yadi vā barahma cāpalāta parasthitò dhanura āyantuṃ vāryatāṃ sādhu mā gamata nāvahāsyā bhaviṣyāmò na ca lāghavama āsthitāḥ na ca vidviṣṭatāṃ lòke gamiṣyāmò mahīkṣitāma ke cida āhura yuvā śarīmāna nāgarājakaròpamaḥ pīnaskandhòru bāhuśa ca dhairyeṇa himavāna iva saṃbhāvyama asmina karmedama utsāhāca cānumīyate śaktira asya mahòtsāhā na haya aśaktaḥ savayaṃ varajeta na ca tadvidyate kiṃ cita karma lòkeṣu yada bhaveta barāhmaṇānāma asādhyaṃ ca tariṣu saṃsthāna cāriṣu abbhakṣā vāyubhakṣāśa ca phalāhārā dṛḍhavratāḥ durbalā hi balīyāṃsò viprā hi barahmatejasāḥ barāhmaṇò nāvamantavyaḥ sada vāsada vā samācarana sukhaṃ duḥkhaṃ mahada dharasvaṃ karma yata samupāgatama evaṃ teṣāṃ vilapatāṃ viprāṇāṃ vividhā giraḥ arjunò dhanuṣò 'bhayāśe tasthau girira ivācalaḥ sa tada dhanuḥ parikramya paradakṣiṇama athākaròta paraṇamya śirasā hṛṣṭò jagṛhe ca paraṃtapaḥ sajyaṃ ca cakre nimiṣāntareṇa; śarāṃśa ca jagrāha daśārdha saṃkhyāna vivyādha lakṣyaṃ nipapāta taca ca; chidreṇa bhūmau sahasātividdhama tatò 'natarikṣe ca babhūva nādaḥ; samājamadhye ca mahāna ninādaḥ puṣpāṇi divyāni vavarṣa devaḥ; pārthasya mūrdhni daviṣatāṃ nihantuḥ celā vedhāṃsa tataśa cakrura hāhākārāṃśa ca sarvaśaḥ nayapataṃśa cātra nabhasaḥ samantāta puṣpavṛṣṭayaḥ śatāṅgāni ca tūryāṇi vādakāśa cāpya avādayana sūtamāgadha saṃghāśa ca astuvaṃsa tatra susvanāḥ taṃ dṛṣṭvā darupadaḥ parītò babhūvāri niṣūdanaḥ sahasainyaśa ca pārthasya sāhāyyārthama iyeṣa saḥ tasmiṃsa tu śabde mahati paravṛtte; yudhiṣṭhirò dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ āvāsama evòpajagāma śīghraṃ; sārdhaṃ yamābhyāṃ puruṣòttamābhyāma viddhaṃ tu lakṣyaṃ parasamīkṣya; kṛṣṇā pārthaṃ ca śakra paratimaṃ nirīkṣya ādāya śuklaṃ varamālyadāma; jagāma kuntīsutama utsmayantī sa tāma upādāya vijitya raṅge; davijātibhisa taira abhipūjyamānaḥ raṅgāna nirakrāmada acintyakarmā; patnyā tayā cāpya anugamyamānaḥ [vai] tasmai ditsati kanyāṃ tu barāhmaṇāya mahātmane kòpa āsīna mahīpānāma ālòkyānyònyama antikāta asmāna ayama atikramya tṛṇī kṛtyaca saṃgatāna dātuma icchati viprāya daraupadīṃ yòṣitāṃ varāma nihanmainaṃ durātmānaṃ yò 'yama asmāna na manyate na haya arhatya eṣa satkāraṃ nāpi vṛddhakramaṃ guṇaiḥ hanmainaṃ saha putreṇa durācāraṃ nṛpa daviṣama ayaṃ hi sarvāna āhūya satkṛtya ca narādhipāna guṇavada bhòjayitvā ca tataḥ paścāda vinindati asmina rājasamāvāye devānāma iva saṃnaye kima ayaṃ sadṛśaṃ kaṃ cina nṛpatiṃ naiva dṛṣṭavāna na ca vipreṣva adhīkārò vidyate varaṇaṃ parati savayaṃvaraḥ kaṣatriyāṇāma itīyaṃ parathivā śarutiḥ atha vā yadi kanyeyaṃ neha kaṃ cida bubhūṣati agnāva enāṃ parikṣipya yāmarāṣṭrāṇi pārthivāḥ barāhmaṇò yadi vā bālyāla lòbhāda vā kṛtavāna idama vipriyaṃ pārthivendrāṇāṃ naiṣa vadhyaḥ kathaṃ cana barāhmaṇārthaṃ hi nò rājyaṃ jīvitaṃ ca vasūni ca putrapautraṃ ca yaca cānyada asmākaṃ vidyate dhanama avamānabhayāda etata savadharmasya ca rakṣaṇāta savayaṃvarāṇāṃ cānyeṣāṃ mā bhūda evaṃvidhā gatiḥ itya uktvā rājaśārdūlā hṛṣṭāḥ parighabāhavaḥ darupadaṃ saṃjighṛkṣantaḥ sāyudhāḥ samupādravana tāna gṛhītaśarāvāpāna karuddhāna āpatatò nṛpāna darupadò vīkṣya saṃtrāsāda barāhmaṇāña śaraṇaṃ gataḥ vegenāpatatasa tāṃsa tu parabhinnāna iva vāraṇāna pāṇḍuputrau mahāvīryau paratīyatura ariṃdamau tataḥ samutpetura udāyudhāsa te; mahīkṣitò baddhatalāṅgulitrāḥ jighāṃsamānāḥ kururājaputrāva; amarṣayantò 'rajuna bhīmasenau tatasa tu bhīmò 'dabhutavīryakarmā; mahābalò vajrasamānavīryaḥ utpāṭya dòrbhyāṃ darumama ekavīrò; niṣpatrayāma āsa yathā gajendraḥ taṃ vṛkṣama ādāya ripupramāthī; daṇḍīva daṇḍaṃ pitṛrāja ugrama tasthau samīpe puruṣarṣabhasya; pārthasya pārthaḥ pṛthu dīrghabāhuḥ tata parekṣya karmātimanuṣya buddhera; jiṣṇòḥ sahabhrātura acintyakarmā dāmòdarò bharātarama ugravīryaṃ; halāyudhaṃ vākyama idaṃ babhāṣe ya eṣa mattarṣabha tulyagāmī; mahada dhanuḥ karṣati tālamātrama eṣò 'rajunò nātra vicāryama asti; yadya asmi saṃkarṣaṇa vāsudevaḥ ya eṣa vṛkṣaṃ tarasāvarujya; rājñāṃ vikāre sahasā nivṛttaḥ vṛkòdarò nānya ihaitada adya kartuṃ; samarthò bhuvi martyadharmā yò 'sau purastāta kamalāyatākṣasa; tanura mahāsiṃhagatira vinītaḥ gauraḥ paralambòjjvala cāru ghòṇò; viniḥsṛtaḥ sò 'cayuta dharmarājaḥ yau tau kumārāva iva kārtikeyau; davāva aśvineyāva iti me paratarkaḥ muktā hi tasmāja jatu veśma dāhāna; mayā śarutāḥ pāṇḍusutāḥ pṛthā ca tama abravīna nirmalatòyadābhò; halāyudhò 'nantarajaṃ paratītaḥ parītò 'sami diṣṭyā hi pitṛṣvasā naḥ; pṛthā vimuktā saha kauravāgryaiḥ [vai] ajināni vidhunvantaḥ karakāṃśa ca davijarṣabhāḥ ūcusa taṃ bhīra na kartavyā vayaṃ yòtsyāmahe parāna tāna evaṃ vadatò viprāna arjunaḥ parahasanna iva uvāca parekṣakā bhūtvā yūyaṃ tiṣṭhata pārśvataḥ ahama enāna ajihmāgraiḥ śataśò vikiraña śaraiḥ vārayiṣyāmi saṃkruddhāna mantraira āśīviṣāna iva iti tada dhanura ādāya śulkāvāptaṃ mahārathaḥ bharātrā bhīmena sahitasa tasthau girira ivācalaḥ tataḥ karṇa mukhāna karuddhāna kaṣatriyāṃsa tāna ruṣòtthitāna saṃpetatura abhītau tau gajau paratigajāna iva ūcuśa ca vācaḥ paruṣāsa te rājānò jighāṃsavaḥ āhave hi davijasyāpi vadhò hṛṣṭò yuyutsataḥ tatò vaikartanaḥ karṇò jagāmārjunama ojasā yuddhārthī vāśitā hetòra gajaḥ paratigajaṃ yathā bhīmasenaṃ yayau śalyò madrāṇāma īśvarò balī duryòdhanādayasa tava anye barāhmaṇaiḥ saha saṃgatāḥ mṛdupūrvama ayatnena paratayudhyaṃsa tadāhave tatò 'rajunaḥ paratyavidhyada āpatantaṃ taribhiḥ śaraiḥ karṇaṃ vaikartanaṃ dhīmāna vikṛṣya balavada dhanuḥ teṣāṃ śarāṇāṃ vegena śitānāṃ tigmatejasāma vimuhyamānò rādheyò yatnāta tama anudhāvati tāva ubhāva apya anirdeśyau lāghavāja jayatāṃ varau ayudhyetāṃ susaṃrabdhāva anyònyavijayaiṣiṇau kṛte paratikṛtaṃ paśya paśya bāhubalaṃ ca me iti śūrārtha vacanaira ābhāṣetāṃ parasparama tatò 'rajunasya bhujayòra vīryama apratimaṃ bhuvi jañātvā vaikartanaḥ karṇaḥ saṃrabdhaḥ samayòdhayata arjunena parayuktāṃsa tāna bāṇāna vegavatasa tadā paratihatya nanādòccaiḥ sainyāsa tama abhipūjayana [karṇa] tuṣyāmi te vipramukhyabhujavīryasya saṃyuge aviṣādasya caivāsya śastrāstravinayasya ca kiṃ tavaṃ sākṣāda dhanurvedò rāmò vā vipra sattama atha sākṣāda dhari hayaḥ sākṣāda vā viṣṇura acyutaḥ ātmapracchādanārthaṃ vai bāhuvīryama upāśritaḥ vipra rūpaṃ vidhāyedaṃ tatò māṃ paratiyudhyase na hi māma āhave karuddhama anyaḥ sākṣāca chacī pateḥ pumāna yòdhayituṃ śaktaḥ pāṇḍavāda vā kirīṭinaḥ [vai] tama evaṃ vādinaṃ tatra phalgunaḥ paratyabhāṣata nāsmi karṇa dhanurvedò nāsmi rāmaḥ paratāpavāna barāhmaṇò 'sami yudhāṃ śareṣṭhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ barāhme pauraṃdare cāstre niṣṭhitò guru śāsanāta sathitò 'samya adya raṇe jetuṃ tavāṃ vīrāvicalò bhava evama uktasa tu rādheyò yuddhāta karṇò nayavartata barahmaṃ tejasa tadājayyaṃ manyamānò mahārathaḥ yuddhaṃ tūpeyatusa tatra rājaña śalya vṛkòdarau balinau yugapana mattau sapardhayā ca balena ca anyònyama āhvayantau tau mattāva iva mahāgajau muṣṭibhira jānubhiśa caiva nighnantāva itaretarama muhūrtaṃ tau tathānyònyaṃ samare paryakarṣatāma tatò bhīmaḥ samutkṣipya bāhubhyāṃ śalyama āhave nayavadhīda balināṃ śareṣṭhò jahasura barāhmaṇāsa tataḥ tatrāścaryaṃ bhīmasenaśa cakāra puruṣarṣabhaḥ yaca chalyaṃ patitaṃ bhūmau nāhanada balinaṃ balī pātite bhīmasenena śalye karṇe ca śaṅkite śaṅkitāḥ sarvarājānaḥ parivavrura vṛkòdarama ūcuśa ca sahitāsa tatra sādhva ime barāhmaṇarṣabhāḥ vijñāyantāṃ kava janmānaḥ kava nivāsāsa tathaiva ca kò hi rādhā sutaṃ karmaṃ śaktò yòdhayituṃ raṇe anyatra rāmāda daròṇāda vā kṛpāda vāpi śaradvataḥ kṛṣṇāda vā devakīputrāta phalgunāda vā paraṃtapāta kò vā duryòdhanaṃ śaktaḥ paratiyòdhayituṃ raṇe tathaiva madrarājānaṃ śalyaṃ balavatāṃ varama baladevāda ṛte vīrāta pāṇḍavāda vā vṛkòdarāta kariyatāma avahārò 'samāda yuddhāda barāhmaṇa saṃyutāta athaināna upalabhyeha punara yòtsyāmahe vayama tata karma bhīmasya samīkṣya kṛṣṇaḥ; kuntīsutau tau pariśaṅkamānaḥ nivārayāma āsa mahīpatīṃsa tāna; dharmeṇa labdhetya anunīya sarvāna ta evaṃ saṃnivṛttāsa tu yuddhāda yuddhaviśāradāḥ yathāvāsaṃ yayuḥ sarve vismitā rājasattamāḥ vṛttò barahmòttarò raṅgaḥ pāñcālī barāhmaṇaira vṛtā iti baruvantaḥ parayayura ye tatrāsana samāgatāḥ barāhmaṇaisa tu paraticchannau rauravājinavāsibhiḥ kṛcchreṇa jagmatusa tatra bhīmasenadhanaṃjayau vimuktau janasaṃbādhāca chatrubhiḥ parivikṣitau kṛṣṇayānugatau tatra nṛvīrau tau virejatuḥ teṣāṃ mātā bahuvidhaṃ vināśaṃ paryacintayata anāgacchatsu putreṣu bhaikṣa kāle 'tigacchati dhārtarāṣṭraira hatā na sayura vijñāya kurupuṃgavāḥ māyānvitaira vā rakṣòbhiḥ sughòraira dṛḍhavairibhiḥ viparītaṃ mataṃ jātaṃ vayāsasyāpi mahātmanaḥ itya evaṃ cintayāma āsa sutasnehānvitā pṛthā mahatya athāparāhṇe tu ghanaiḥ sūrya ivāvṛtaḥ barāhmaṇaiḥ paraviśata tatra jiṣṇura barahma puraskṛtaḥ [vai] gatvā tu tāṃ bhārgava karmaśālāṃ; pārthau pṛthāṃ parāpya mahānubhāvau tāṃ yājñasenīṃ paramapratītau; bhikṣetya athāvedayatāṃ narāgryau kuṭī gatā sā tava anavekṣya putrāna; uvāca bhuṅkteti sametya sarve paścāta tu kuntī parasamīkṣya kanyāṃ; kaṣṭaṃ mayā bhāṣitama itya uvāca sādharmabhītā hi vilajjamānā; tāṃ yājñasenīṃ paramapraprītāma pāṇau gṛhītvòpajagāma kuntī; yudhiṣṭhiraṃ vākyama uvāca cedama iyaṃ hi kanyā darupadasya rājñasa; tavānujābhyāṃ mayi saṃnisṛṣṭā yathòcitaṃ putra mayāpi còktaṃ; sametya bhuṅkteti nṛpa paramādāta kathaṃ mayā nānṛtama uktama adya; bhaveta kurūṇāma ṛṣabhabravīhi pāñcālarājasya sutāma adharmò; na còpavarteta nabhūta pūrvaḥ muhūrtamātraṃ tava anucintya rājā; yudhiṣṭhirò mātarama uttamaujā kuntīṃ samāśvāsya kurupravīrò; dhanaṃjayaṃ vākyama idaṃ babhāṣe tavayā jitā pāṇḍava yājñasenī; tavayā ca tòṣiṣyati rājaputrī parajvālyatāṃ hūyatāṃ cāpi vahnira; gṛhāṇa pāṇiṃ vidhivata tavama asyāḥ [ārja] mā māṃ narendra tavama adharmabhājaṃ; kṛthā na dharmò haya ayama īpsitò 'nayaiḥ bhavāna niveśyaḥ parathamaṃ tatò 'yaṃ; bhīmò mahābāhura acintyakarmā ahaṃ tatò nakulò 'nantaraṃ me; mādrī sutaḥ sahadevò jaghanyaḥ vṛkòdarò 'haṃ ca yamau ca rājanna; iyaṃ ca kanyā bhavataḥ sama sarve evaṃgate yata karaṇīyama atra; dharmyaṃ yaśasyaṃ kuru tata paracintya pāñcālarājasya ca yata pariyaṃ sayāta; tada barūhi sarve sama vaśe sathitāsa te [vai] te dṛṣṭvā tatra tiṣṭhantīṃ sarve kṛṣṇāṃ yaśasvinīma saṃprekṣyānyònyama āsīnā hṛdayaisa tāma adhārayana teṣāṃ hi daraupadīṃ dṛṣṭvā sarveṣāma amitaujasāma saṃpramathyendriya garāmaṃ parādurāsīna manò bhavaḥ kāmyaṃ rūpaṃ hi pāñcālyā vidhātrā vihitaṃ savayama babhūvādhikama anyābhiḥ sarvabhūtamanòharama teṣāma ākāra bhāvajñaḥ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ davaipāyana vacaḥ kṛtsnaṃ saṃsmarana vai nararṣabha abravīta sa hi tāna bharātṝna mithò bhedabhayāna nṛpaḥ sarveṣāṃ daraupadī bhāryā bhaviṣyati hi naḥ śubhā [vai] bharātṛvacasa tata parasamīkṣya sarve; jayeṣṭhasya pāṇḍòsa tanayāsa tadānīma tama evārthaṃ dhayāyamānā manòbhira; āsāṃ cakrura atha tatrāmitaujāḥ vṛṣṇipravīrasa tu kurupravīrāna; āśaṅkamānaḥ saharauhiṇeyaḥ jagāma tāṃ bhārgava karmaśālāṃ; yatrāsate te puruṣapravīrāḥ tatròpaviṣṭaṃ pṛthu dīrghabāhuṃ; dadarśa kṛṣṇaḥ saharauhiṇeyaḥ ajātaśatruṃ parivārya tāṃśa ca; upòpaviṣṭāña javalanaprakāśāna tatò 'baravīda vāsudevò 'bhigamya; kuntīsutaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭahma kṛṣṇò 'hama asmīti nipīḍya pādau; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ tathaiva tasyāpya anu rauhiṇeyasa; tau cāpi hṛṣṭāḥ kuravò 'bhayanandana pitṛṣvasuśa cāpi yadupravīrāva; agṛhṇatāṃ bhāratamukhyapādau ajātaśatruśa ca kurupravīraḥ; papraccha kṛṣṇaṃ kuśalaṃ nivedya kathaṃ vayaṃ vāsudeva tavayeha; gūḍhā vasantò viditāḥ sama sarve tama abravīda vāsudevaḥ parahasya; gūḍhò 'paya agnira jañāyata eva rājana taṃ vikramaṃ pāṇḍaveyānatītya; kò 'nayaḥ kartā vidyate mānuṣeṣu diṣṭyā tasmāta pāvakāta saṃpramuktā; yūyaṃ sarve pāṇḍavāḥ śatrusāhāḥ diṣṭyā pāpò dhṛtarāṣṭrasya putraḥ; sahāmātyò na sakāmò 'bhaviṣyata bhadraṃ vò 'satu nihitaṃ yada guhāyāṃ; vivardhadhvaṃ javalana ivedhyamānaḥ mā vò vidyuḥ pārthivāḥ ke caneha; yāsyāvahe śibirāyaiva tāvata sò 'nujñātaḥ pāṇḍavenāvyaya śarīḥ; parāyāca chīghraṃ baladevena sārdhama [vai] dhṛṣṭadyumnasa tu pāñcālyaḥ pṛṣṭhataḥ kurunandanau anvagacchata tadā yāntau bhārgavasya niveśanama sò 'jañāyamānaḥ puruṣāna avadhāya samantataḥ savayama ārāna niviṣṭò 'bhūda bhārgavasya niveśane sāye 'tha bhīmasa tu ripupramāthī; jiṣṇura yamau cāpi mahānubhāvau bhaikṣaṃ caritvā tu yudhiṣṭhirāya; nivedayāṃ cakrura adīnasattvāḥ tatasa tu kuntī darupadātmajāṃ; tāma uvāca kāle vacanaṃ vadānyā atò 'garama ādāya kuruṣva bhadre; baliṃ ca viprāya ca dehi bhikṣāma ye cānnama icchanti dadasva tebhyaḥ; pariśritā ye paritò manuṣyāḥ tataśa ca śeṣaṃ paravibhajya śīghrama; ardhaṃ caturṇāṃ mama cātmanaśa ca ardhaṃ ca bhīmāya dadāhi bhadre; ya eṣa mattarṣabha tulyarūpaḥ śayāmò yuvā saṃhananòpapanna; eṣò hi vīrò bahubhuka sadaiva sā hṛṣṭarūpaiva tu rājaputrī; tasyā vacaḥ sādhva aviśaṅkamānā yathāvada uktaṃ paracakāra sādhvī; te cāpi sarve 'bhayavajahrura annama kuśaisa tu bhūmau śayanaṃ cakāra; mādrī sutaḥ sahadevasa tarasvī yathātmīyānya ajināni sarve; saṃstīrya vīrāḥ suṣupura dharaṇyāma agastyaśāstāma abhitò diśaṃ tu; śirāṃsi teṣāṃ kurusattamānāma kuntī purastāta tu babhūva teṣāṃ; kṛṣṇā tiraśa caiva babhūva pattaḥ aśeta bhūmau saha pāṇḍuputraiḥ; pādòpadhāneva kṛtā kuśeṣu na tatra duḥkhaṃ ca babhūva tasyā; na cāvamene kurupuṃgavāṃsa tāna te tatra śūrāḥ kathayāṃ babhūvuḥ; kathā vicitrāḥ pṛtanādhikārāḥ astrāṇi divyāni rathāṃśa ca nāgāna; khaḍgāna gadāśa cāpi paraśvadhāṃśa ca teṣāṃ kathāsa tāḥ parikīrtyamānāḥ; pāñcālarājasya sutasa tadānīma śuśrāva kṛṣṇāṃ ca tathā niṣaṇṇāṃ; te cāpi sarve dadṛśura manuṣyāḥ dhṛṣṭadyumnò rājaputrasa tu sarvaṃ; vṛttaṃ teṣāṃ kathitaṃ caiva rātrau sarvaṃ rājñe darupadāyākhilena; nivedayiṣyaṃsa tavaritò jagāma pāñcālarājasa tu viṣaṇṇarūpasa; tāna pāṇḍavāna aprativindamānaḥ dhṛṣṭadyumnaṃ paryapṛcchana mahātmā; kava sā gatā kena nītā ca kṛṣṇā kaca cina na śūdreṇa na hīnajena; vaiśyena vā karadenòpapannā kaca cita padaṃ mūrdhni na me nidigdhaṃ; kaca cina mālā patitā na śamaśāne kaca cita savarṇa paravarò manuṣya; udrikta varkò 'paya uta veha kaca cita kaca cina na vāmò mama mūrdhni pādaḥ; kṛṣṇābhimarśena kṛtò 'daya putra kaca cica ca yakṣye paramapraprītaḥ; saṃyujya pārthena nararṣabheṇa baravīhi tattvena mahānubhāvaḥ; kò 'sau vijetā duhitura mamādya vicitravīryasya tu kaca cida adya; kurupravīrasya dharanti putrāḥ kaca cita tu pārthena yavīyasādya; dhanura gṛhītaṃ nihataṃ ca lakṣyama [vai] tatasa tathòktaḥ parihṛṣṭarūpaḥ; pitre śaśaṃsātha sa rājaputraḥ dhṛṣṭadyumnaḥ sòmakānāṃ parabarhò; vṛttaṃ yathā yena hṛtā ca kṛṣṇā yò 'sau yuvasvāyata lòhitākṣaḥ; kṛṣṇājinī devasamānarūpaḥ yaḥ kārmukāgryaṃ kṛtavāna adhijyaṃ; lakṣyaṃ ca tata patitavāna pṛthivyāma asajjamānaśa ca gatasa tarasvī; vṛtò davijāgryaira abhipūjyamānaḥ cakrāma vajrīva diteḥ suteṣu; sarvaiśa ca devaira ṛṣibhiśa ca juṣṭaḥ kṛṣṇā ca gṛhyājinama anvayāta taṃ; nāgaṃ yathā nāgavadhūḥ parahṛṣṭā amṛṣyamāṇeṣu narādhipeṣu; karuddheṣu taṃ tatra samāpatatsu tatò 'paraḥ pārthiva rājamadhye; paravṛddhama ārujya mahī pararòhama parakālayanna eva sa pārthivaughāna; karuddhò 'natakaḥ parāṇabhṛtò yathaiva tau pārthivānāṃ miṣatāṃ narendra; kṛṣṇāma upādāya gatau narāgryau vibhrājamānāva iva candrasūryau; bāhyāṃ purāda bhārgava karmaśālāma tatròpaviṣṭārcira ivānalasya; teṣāṃ janitrīti mama paratarkaḥ tathāvidhaira eva narapravīraira; upòpaviṣṭaisa taribhira agnikalpaiḥ tasyāsa tatasa tāva abhivādya pādāva; uktvā ca kṛṣṇāma abhivādayeti sathitau ca tatraiva nivedya kṛṣṇāṃ; bhaikṣa paracārāya gatā narāgryāḥ teṣāṃ tu bhaikṣaṃ paratigṛhya kṛṣṇā; kṛtvā baliṃ barahmaṇasāca ca kṛtvā tāṃ caiva vṛddhāṃ pariviṣya tāṃśa ca; narapravīrāna savayama apya abhuṅkta suptāsa tu te pārthiva sarva eva; kṛṣṇā tu teṣāṃ caraṇòpadhānama āsīta pṛthivyāṃ śayanaṃ ca teṣāṃ; darbhājināgryāstaraṇòpapannama te nardamānā iva kālameghāḥ; kathā vicitrāḥ kathayāṃ babhūvuḥ na vaiśyaśūdraupayikīḥ kathāsa tā; na ca davijāteḥ kathayanti vīrāḥ niḥsaṃśayaṃ kaṣatriya puṃgavāsa te; yathā hi yuddhaṃ kathayanti rājana āśā hi nò vayaktama iyaṃ samṛddhā; muktāna hi pārthāña śṛṇumò 'ganidāhāta yathā hi lakṣyaṃ nihataṃ dhanuśa ca; sajyaṃ kṛtaṃ tena tathā parasahya yathā ca bhāṣanti parasparaṃ te; channā dharuvaṃ te paracaranti pārthāḥ tataḥ sa rājā darupadaḥ parahṛṣṭaḥ; puròhitaṃ pareṣayāṃ tatra cakre vidyāma yuṣmāna iti bhāṣamāṇò; mahātmanaḥ pāṇḍusutāḥ satha kaca cita gṛhītavākyò nṛpateḥ puròdhā; gatvā paraśaṃsāma abhidhāya teṣāma vākyaṃ yathāvana nṛpateḥ samagrāma; uvāca tāna sa karamavita karameṇa vijñātuma icchatya avanīśvarò vaḥ; pāñcālarājò darupadò varārhāḥ lakṣyasya veddhārama imaṃ hi dṛṣṭvā; harṣasya nāntaṃ paripaśyate saḥ tada ācaḍḍhvaṃ jañātikulānupūrvīṃ; padaṃ śiraḥsu daviṣatāṃ kurudhvama parahlādayadhvaṃ hṛdaye mamedaṃ; pāñcālarājasya sahānugasya pāṇḍura hi rājā darupadasya rājñaḥ; pariyaḥ sakhā cātmasamò babhūva tasyaiṣa kāmò duhitā mameyaṃ; sanuṣā yadi sayāda iti kauravasya ayaṃ ca kāmò darupadasya rājñò; hṛdi sathitò nityama aninditāṅgāḥ yada arjunò vai pṛthu dīrghabāhura; dharmeṇa vindeta sutāṃ mameti tathòkta vākyaṃ tu puròhitaṃ taṃ; sathitaṃ vinītaṃ samudīkṣya rājā samīpasthaṃ bhīmama idaṃ śaśāsa; paradīyatāṃ pādyama arghyaṃ tathāsmai mānyaḥ puròdhā darupadasya rājñasa; tasmai parayòjyābhyadhikaiva pūjā bhīmasa tathā tata kṛtavāna narendra; tāṃ caiva pūjāṃ paratisaṃgṛhītvā sukhòpaviṣṭaṃ tu puròhitaṃ taṃ; yudhiṣṭhirò barāhmaṇama itya uvāca pāñcālarājena sutā nisṛṣṭā; savadharmadṛṣṭena yathānukāmama paradiṣṭa śulkā darupadena rājñā; sānena vīreṇa tathānuvṛttā na tatra varṇeṣu kṛtā vivakṣā; na jīva śilpe na kule na gòtre kṛtena sajyena hi kārmukeṇa; viddhena lakṣyeṇa ca saṃnisṛṣṭā seyaṃ tathānena mahātmaneha; kṛṣṇā jitā pārthiva saṃghamadhye naivaṃ gate saumakira adya rājā; saṃtāpama arhatya asukhāya kartuma kāmaśa ca yò 'sau darupasadya rājñaḥ; sa cāpi saṃpatsyati pārthivasya aprāpya rūpāṃ hi narendra kanyāma; imāma ahaṃ barāhmaṇa sādhu manye na tada dhanura mandabalena śakyaṃ; maurvyā samāyòjayituṃ tathā hi na cākṛtāstreṇa na hīnajena; lakṣyaṃ tathā pātayituṃ hi śakyama tasmāna na tāpaṃ duhitura nimittaṃ; pāñcālarājò 'rahati kartuma adya na cāpi tata pātanama anyatheha; kartuṃ viṣahyaṃ bhuvi mānavena evaṃ baruvatya eva yudhiṣṭhire tu; pāñcālarājasya samīpatò 'nayaḥ tatrājagāmāśu narò davitīyò; nivedayiṣyanna iha siddhama annama [dūta] janyārthama annaṃ darupadena rājñā; vivāha hetòra upasaṃskṛtaṃ ca tada āpnuvadhvaṃ kṛtasarvakāryāḥ; kṛṣṇā ca tatraiva ciraṃ na kāryama ime rathāḥ kāñcanapadmacitrāḥ; sadaśvayuktā vasudhādhipārhāḥ etāna samāruhya paraita sarve; pāñcālarājasya niveśanaṃ tata [vai] tataḥ parayātāḥ kurupuṃgavāsa te; puròhitaṃ taṃ parathamaṃ parayāpya āsthāya yānāni mahānti tāni; kuntī ca kṛṣṇā ca sahaiva yāte śarutvā tu vākyāni puròhitasya; yānya uktavāna bhārata dharmarājaḥ jijñāsayaivātha kurūttamānāṃ; daravyāṇya anekānya upasaṃjahāra phalāni mālyāni susaṃskṛtāni; carmāṇi varmāṇi tathāsanāni gāśa caiva rājanna atha caiva rajjūra; daravyāṇi cānyāni kṛṣī nimittama anyeṣu śilpeṣu ca yānya api sayuḥ; sarvāṇi kṛlptānya akhilena tatra karīḍā nimittāni ca yāni tāni; sarvāṇi tatròpajahāra rājā rathāśvavarmāṇi ca bhānumanti; khaḍgā mahāntò 'śavarathāśa ca citrāḥ dhanūṃṣi cāgryāṇi śarāśa ca mukhyāḥ; śaktyṛṣayaḥ kāñcanabhūṣitāśa ca parāsā bhuśuṇḍyaśa ca paraśvadhāśa ca; sāṃgrāmikaṃ caiva tathaiva sarvama śayyāsanānya uttamasaṃskṛtāni; tathaiva cāsana vividhāni tatra kuntī tu kṛṣṇāṃ parigṛhya sādhvīma; antaḥpuraṃ darupadasyāviveṣa satriyaśa ca tāṃ kauravarājapatnīṃ; paratyarcayāṃ cakrura adīnasattvāḥ tāna siṃhavikrānta gatīna avekṣya; maharṣabhākṣāna ajinòttarīyāna gūḍhòttarāṃsāna bhujagendra; bhògapralambabāhūna puruṣapravīrāna rājā ca rājñaḥ sacivāśa ca sarve; putrāśa ca rājñaḥ suhṛdasa tathaiva pareṣyāśa ca sarve nikhilena rājana; harṣaṃ samāpetura atīva tatra te tatra vīrāḥ paramāsaneṣu; sapāda pīṭheṣva aviśaṅkamānāḥ yathānupūrvyā viviśura narāgryāsa; tadā mahārheṣu na vismayantaḥ uccāvacaṃ pārthiva bhòjanīyaṃ; pātrīṣu jāmbūnadarājatīṣu dāsāśa ca dāsyaśa ca sumṛṣṭaveṣā; bhòjāpakāśa cāpya upajahrura annama te tatra bhuktvā puruṣapravīrā; yathānukāmaṃ subhṛśaṃ paratītāḥ utkramya sarvāṇi vasūni tatra; sāṃgrāmikānya āviviśura nṛvīrāḥ tala lakṣayitvā darupadasya putrò; rājā ca sarvaiḥ saha mantrimukhyaiḥ samarcayāma āsura upetya hṛṣṭāḥ; kuntīsutāna pārthiva putrapautrāna [vai] tata āhūya pāñcālyò rājaputraṃ yudhiṣṭhirama parigraheṇa barāhmeṇa parigṛhya mahādyutiḥ paryapṛcchada adīnātmā kuntīputraṃ suvarcasama kathaṃ jānīma bhavataḥ kaṣatriyāna barāhmaṇāna uta vaiśyāna vā guṇasaṃpannāna uta vā śūdrayònijāna māyāma āsthāya vā siddhāṃśa carataḥ sarvatòdiśama kṛṣṇā hetòra anuprāptāna divaḥ saṃdarśanārthinaḥ baravītu nò bhavāna satyaṃ saṃdehò haya atra nò mahāna api naḥ saṃśayasyānte manastuṣṭira ihāviśeta api nò bhāgadheyāni śubhāni sayuḥ paraṃtapa kāmayā barūhi satyaṃ tavaṃ satyaṃ rājasu śòbhate iṣṭāpūrtena ca tathā vaktavyama anṛtaṃ na tu śarutvā haya amarasaṃkāśa tava vākyama ariṃdama dharuvaṃ vivāha karaṇama āsthāsyāmi vidhānataḥ [ya] mā rājana vimanā bhūsa tavaṃ pāñcālya parītira astu te īpsitasa te dharuvaḥ kāmaḥ saṃvṛttò 'yama asaṃśayama vayaṃ hi kaṣatriyā rājana pāṇḍòḥ putrā mahātmanaḥ jayeṣṭhaṃ māṃ viddhi kaunteyaṃ bhīmasenārjunāva imau yābhyāṃ tava sutā rājana nirjitā rājasaṃsadi yamau tu tatra rājendra yatra kṛṣṇā paratiṣṭhitā vayetu te mānasaṃ duḥkhaṃ kaṣatriyāḥ samò nararṣabha padminīva suteyaṃ te haradāda anyaṃ haradaṃ gatā iti tathyaṃ mahārāja sarvama etada baravīmi te bhavāna hi gurura asmākaṃ paramaṃ ca parāyaṇama [vai] tataḥ sa darupadò rājā harṣavyākula lòcanaḥ parativaktuṃ tadā yuktaṃ nāśakata taṃ yudhiṣṭhirama yatnena tu sa taṃ harṣaṃ saṃnigṛhya paraṃtapaḥ anurūpaṃ tatò rājā paratyuvāca yudhiṣṭhirama papraccha cainaṃ dharmātmā yathā te paradrutāḥ purā sa tasmai sarvama ācakhyāva ānupūrvyeṇa pāṇḍavaḥ taca charutvā darupadò rājā kuntīputrasya bhāṣitama vigarhayāma āsa tadā dhṛtarāṣṭraṃ janeśvarama āśvāsayāma āsa tadā dhṛtarāṣṭraṃ yudhiṣṭhirama paratijajñe ca rājyāya darupadò vadatāṃ varaḥ tataḥ kuntī ca kṛṣṇā ca bhīmasenārjunāva api yamau ca rājñā saṃdiṣṭau viviśura bhavanaṃ mahata tatra te nayavasana rājana yajñasenena pūjitāḥ paratyāśvastāṃsa tatò rājā saha putraira uvāca tāna gṛhṇātu vidhivata pāṇima adyaiva kurunandanaḥ puṇye 'hani mahābāhura arjunaḥ kurutāṃ kaṣaṇama tatasa tama abravīda rājā dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ mamāpi dārasaṃbandhaḥ kāryasa tāvada viśāṃ pate [darupada] bhavāna vā vidhivata pāṇiṃ gṛhṇātu duhitura mama yasya vā manyase vīra tasya kṛṣṇāma upādiśa [ya] sarveṣāṃ daraupadī rājana mahiṣī nò bhaviṣyati evaṃ hi vayāhṛtaṃ pūrvaṃ mama mātrā viśāṃ pate ahaṃ cāpya aniviṣṭò vai bhīmasenaśa ca pāṇḍavaḥ pārthena vijitā caiṣā ratnabhūtā ca te sutā eṣa naḥ samayò rājana ratnasya sahabhòjanama na ca taṃ hātuma icchāmaḥ samayaṃ rājasattama sarveṣāṃ dharmataḥ kṛṣṇā mahiṣī nò bhaviṣyati ānupūrvyeṇa sarveṣāṃ gṛhṇātu javalane karama [darupada] ekasya bahvyò vihitā mahiṣyaḥ kurunandana naikasyā bahavaḥ puṃsò vidhīyante kadā cana lòkaveda viruddhaṃ tavaṃ nādharmaṃ dhārmikaḥ śuciḥ kartuma arhasi kaunteya kasmāta te buddhira īdṛśī [ya] sūkṣmò dharmò mahārāja nāsya vidmò vayaṃ gatima pūrveṣāma ānupūrvyeṇa yātuṃ vartmānuyāmahe na me vāga anṛtaṃ parāha nādharme dhīyate matiḥ evaṃ caiva vadatya ambā mama caiva manògatama eṣa dharmò dharuvò rājaṃśa carainama avicārayana mā ca te 'tara viśaṅkā bhūta kathaṃ cida api pārthiva [darupada] tavaṃ ca kuntī ca kaunteya dhṛṣṭadyumnaśa ca me sutaḥ kathayantva itikartavyaṃ śavaḥkāle karavāmahe [vai] te sametya tataḥ sarve kathayanti sama bhārata atha davaipāyanò rājanna abhyāgacchada yadṛcchayā [vai] tatasa te pāṇḍavāḥ sarve pāñcālyaśa ca mahāyaśāḥ paratyutthāya mahātmānaṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭvābhyapūjayana paratinandya sa tāna sarvana pṛṣṭvā kuśalama antataḥ āsane kāñcane śubhre niṣasāda mahāmanāḥ anujñātāsa tu te sarve kṛṣṇenāmita tejasā āsaneṣu mahārheṣu niṣedura davipadāṃ varāḥ tatò muhūrtāna madhurāṃ vāṇīma uccārya pārṣataḥ papraccha taṃ mahātmānaṃ daraupadya arthe viśāṃ patiḥ kathama ekā bahūnāṃ sayāna na ca sayāda dharmasaṃkaraḥ etana nò bhagavāna sarvaṃ parabravītu yathātathama [vayāsa] asmina dharme vipralambhe lòkaveda viròdhake yasya yasya mataṃ yada yaca charòtuma icchāmi tasya tata [darupada] adharmò 'yaṃ mama matò viruddhò lòkavedayòḥ na haya ekā vidyate patnī bahūnāṃ davijasattama na cāpya ācaritaḥ pūrvaira ayaṃ dharmò mahātmabhiḥ na ca dharmò 'paya anekasthaśa caritavyaḥ sanātanaḥ atò nāhaṃ karòmya evaṃ vayavasāyaṃ kariyāṃ parati dharmasaṃdeha saṃdigdhaṃ paratibhāti hi māma idama [dhṛ] yavīyasaḥ kathaṃ bhāryāṃ jayeṣṭhò bharātā davijarṣabha barahmana samabhivarteta sadvṛttaḥ saṃsa tapòdhana na tu dharmasya sūkṣmatvāda gatiṃ vidmaḥ kathaṃ cana adharmò dharma iti vā vayavasāyò na śakyate kartuma asmadvidhaira barahmaṃsa tatò na vayavasāmya ahama pañcānāṃ mahiṣī kṛṣṇā bhavatva iti kathaṃ cana [ya] na me vāga anṛtaṃ parāha nādharme dhīyate matiḥ vartate hi manò me 'tara naiṣò 'dharmaḥ kathaṃ cana śarūyate hi purāṇe 'pi jaṭilā nāma gautamī ṛṣīna adhyāsitavatī sapta dharmabhṛtāṃ vara guròśa ca vacanaṃ parāhura dharmaṃ dharmajña sattama gurūṇāṃ caiva sarveṣāṃ janitrī paramò guruḥ sā cāpya uktavatī vācaṃ bhaikṣavada bhujyatāma iti tasmāda etada ahaṃ manye dharmaṃ davija varòttama [kuntī] evama etada yathāhāyaṃ dharmacārī yudhiṣṭhiraḥ anṛtāna me bhayaṃ tīvraṃ mucyeyama anṛtāta kathama [vayāsa] anṛtāna mòkṣyase bhadre dharmaśa caiva sanātanaḥ na tu vakṣyāmi sarveṣāṃ pāñcāla śṛṇu me savayama yathāyaṃ vihitò dharmò yataśa cāyaṃ sanātanaḥ yathā ca parāha kaunteyasa tathā dharmò na saṃśayaḥ [vai] tata utthāya bhagavāna vayāsò davaipāyanaḥ parabhuḥ kare gṛhītvā rājānaṃ rājaveśma samāviśata pāṇḍavāśa cāpi kuntī ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ vicetasasa te tatraiva paratīkṣante sama tāva ubhau tatò davaipāyanasa tasmai narendrāya mahātmane ācakhyau tada yathā dharmò bahūnāma ekapatnitā [vayāsa] purā vai naimiṣāraṇye devāḥ satrama upāsate tatra vaivasvatò rājaña śāmitrama akaròta tadā tatò yamò dīkṣitasa tatra rājana; nāmārayata kiṃ cida api parajābhyaḥ tataḥ parajāsa tā bahulā babhūvuḥ; kālātipātāna maraṇāta parahīṇāḥ tatasa tu śakrò varuṇaḥ kuberaḥ; sādhyā rudrā vasavaśa cāśvinau ca paraṇetāraṃ bhuvanasya parajāpatiṃ; samājagmusa tatra devāsa tathānye tatò 'baruva~la lòkaguruṃ sametā; bhayaṃ nasa tīvraṃ mānuṣāṇāṃ vivṛddhyā tasmāda bhayāda udvijantaḥ sukhepsavaḥ; parayāma sarve śaraṇaṃ bhavantama [barahmā] kiṃ vò bhayaṃ mānuṣebhyò yūyaṃ sarve yadāmarāḥ mā vò martyasakāśāda vai bhayaṃ bhavatu karhi cita [devāha] martyā haya amartyāḥ saṃvṛttā na viśeṣò 'sati kaśa cana aviśeṣāda udvijantò viśeṣārthama ihāgatāḥ [barahmā] vaivasvatò vayāpṛtaḥ satra hetòsa; tena tava ime na mariyante manuṣyāḥ tasminna ekāgre kṛtasarvakārye; tata eṣāṃ bhavitaivānta kālaḥ vaivasvatasyāpi tanura vibhūtā; vīryeṇa yuṣmākama uta parayuktā saiṣāma antò bhavitā haya antakāle; tanura hi vīryaṃ bhavitā nareṣu [vayāsa] tatasa tu te pūrvaja devavākyaṃ; śarutvā devā yatra devā yajante samāsīnāsa te sametā mahābalā; bhāgī rathyāṃ dadṛśuḥ puṇḍarīkama dṛṣṭvā ca tada vismitāsa te babhūvusa; teṣāma indrasa tatra śūrò jagāma sò 'paśyada yòṣāma atha pāvakaprabhāṃ; yatra gaṅgā satataṃ saṃprasūtā sā tatra yòṣā rudatī jalārthinī; gaṅgāṃ devīṃ vayavagāhyāvatiṣṭhata tasyāśru binduḥ patitò jale vai; tata padmama āsīda atha tatra kāñcanama tada adbhutaṃ parekṣya vajrī tadānīma; apṛcchata tāṃ yòṣitama antikāda vai kā tavaṃ kathaṃ ròdiṣi kasya hetòra; vākyaṃ tathyaṃ kāmayeha baravīhi [satrī] tavaṃ vetsyase māma iha yāsmi śakra; yadarthaṃ cāhaṃ ròdimi mandabhāgyā āgaccha rājana puratò 'haṃ gamiṣye; daraṣṭāsi tada ròdimi yatkṛte 'hama [vayāsa] tāṃ gacchantīma anvagacchata tadānīṃ; sò 'paśyada ārāta taruṇaṃ darśanīyama siṃhāsanasthaṃ yuvatī sahāyaṃ karīḍantama; akṣaira girirājamūrdhni tama abravīda devarājò mamedaṃ; tavaṃ viddhi viśvaṃ bhuvanaṃ vaśe sathitama īśò 'hama asmīti samanyura abravīda; dṛṣṭvā tama akṣaiḥ subhṛśaṃ paramattama karuddhaṃ tu śakraṃ parasamīkṣya devò; jahāsa śakraṃ ca śanaira udaikṣata saṃstambhitò 'bhūda atha devarājasa; tenòkṣitaḥ sathāṇura ivāvatasthe yadā tu paryāptama ihāsya karīḍayā; tadā devīṃ rudatīṃ tāma uvāca ānīyatāma eṣa yatò 'hama ārāna; mainaṃ darpaḥ punara apya āviśeta tataḥ śakraḥ sapṛṣṭamātrasa tayā tu; sarastaira aṅgaiḥ patitò 'bhūda dharaṇyāma tama abravīda bhagavāna ugratejā; maivaṃ punaḥ śakra kṛthāḥ kathaṃ cita vivartayainaṃ ca mahādrirājaṃ; balaṃ ca vīryaṃ ca tavāprameyama vivṛtya caivāviśa madhyama asya; yatrāsate tavadvidhāḥ sūryabhāsaḥ sa tada vivṛtya śikharaṃ mahāgiresa; tulyadyutīṃśa caturò 'nayāna dadarśa sa tāna abhiprekṣya babhūva duḥkhitaḥ; kaca cina nāhaṃ bhavitā vai yatheme tatò devò giriśò vajrapāṇiṃ; vivṛtya netre kupitò 'bhayuvāca darīma etāṃ paraviśa tavaṃ śatakratò; yana māṃ bālyāda avamaṃsthāḥ purastāta uktasa tava evaṃ vibhunā devarājaḥ; paravepamānò bhṛśama evābhiṣaṅgāta sarastaira aṅgaira anileneva nunnama; aśvattha pātraṃ girirājamūrdhni sa parāñjalira vinatenānanena; paravepamānaḥ sahasaivama uktaḥ uvāca cedaṃ bahurūpama ugraṃ; daraṣṭā śeṣasya bhagavaṃsa tavaṃ bhavādya tama abravīda ugradhanvā parahasya; naivaṃ śīlāḥ śeṣama ihāpnuvanti ete 'paya evaṃ bhavitāraḥ purastāta; tasmāda etāṃ darima āviśya śedhvama śeṣò 'paya evaṃ bhavitā nò na saṃśayò; yòniṃ sarve mānuṣīma āviśadhvama tatra yūyaṃ karmakṛtvāviṣahyaṃ; bahūna anyāna nidhanaṃ parāpayitvā āgantāraḥ punara evendra lòkaṃ; savakarmaṇā pūrvajitaṃ mahārhama sarvaṃ mayā bhāṣitama etada evaṃ; kartavyama anyada vividhārthavaca ca [pūrvaindrāha] gamiṣyāmò mānuṣaṃ devalòkāda; durādharò vihitò yatra mòkṣaḥ devāsa tava asmāna ādadhīraña jananyāṃ; dharmò vāyura maghavāna aśvinau ca [vayāsa] etaca charutvā vajrapāṇira vacasa tu; deva śareṣṭhaṃ punara evedama āha vīryeṇāhaṃ puruṣaṃ kāryahetòra; dadyāma eṣāṃ pañcamaṃ matprasūtama teṣāṃ kāmaṃ bhagavāna ugradhanvā; parādāda iṣṭaṃ sannisargāda yathòktama tāṃ cāpya eṣāṃ yòṣitaṃ lòkakāntāṃ; śariyaṃ bhāryāṃ vayadadhāna mānuṣeṣu taira eva sārdhaṃ tu tataḥ sa devò; jagāma nārāyaṇama aprameyama sa cāpi tada vayadadhāta sarvama eva; tataḥ sarve saṃbabhūvura dharaṇyāma sa cāpi keśau harira udbabarha; śuklama ekama aparaṃ cāpi kṛṣṇama tau cāpi keśau viśatāṃ yadūnāṃ; kule sathirau ròhiṇīṃ devakīṃ ca tayòra ekò baladevò babhūva; kṛṣṇò davitīyaḥ keśavaḥ saṃbabhūva ye te pūrvaṃ śakra rūpā niruddhāsa; tasyāṃ daryāṃ parvatasyòttarasya ihaiva te pāṇḍavā vīryavantaḥ; śakrasyāṃśaḥ pāṇḍavaḥ savyasācī evama ete pāṇḍavāḥ saṃbabhūvura; ye te rājana pūrvama indrā babhūvuḥ lakṣmīśa caiṣāṃ pūrvama evòpadiṣṭā; bhāryāṃ yaiṣā daraupadī divyarūpā kathaṃ hi satrī karmaṇò 'nate mahītalāta; samutthiṣṭheda anyatò daivayògāta yasyā rūpaṃ sòmasūryaprakāśaṃ; gandhaśa cāgryaḥ karòśamātrāta paravāti idaṃ cānyata parītipūrvaṃ narendra; dadāmi te varama atyadbhutaṃ ca divyaṃ cakṣuḥ paśya kuntīsutāṃsa tavaṃ; puṇyaira divyaiḥ pūrvadehaira upetāna [vai] tatò vayāsaḥ paramòdārakarmā; śucira viprasa tapasā tasya rājñaḥ cakrura divyaṃ paradadau tāna sa sarvāna; rājāpaśyata pūrvadehaira yathāvata tatò divyāna hemakirīṭa mālinaḥ; śakra parakhyāna pāvakādityavarṇāna baddhāpīḍhāṃśa cārurūpāṃśa ca yūnò; vayūḍhòraskāṃsa tālamātrāna dadarśa divyaira vastraira arajòbhiḥ suvarṇaira; mālyaiśa cāgryaiḥ śòbhamānāna atīva sākṣāta taryakṣāna vasavò vātha divyāna; ādityāna vā sarvaguṇòpapannāna tāna pūrvendrāna evama īkṣyābhirūpāna; parītò rājā darupadò vismitaśa ca divyāṃ māyāṃ tāma avāpyāprameyāṃ; tāṃ caivāgryāṃ śariyama iva rūpiṇīṃ ca yògyāṃ teṣāṃ rūpatejò yaśòbhiḥ; patnīma ṛddhāṃ dṛṣṭavāna pārthivendraḥ sa tada dṛṣṭvā mahada āścaryarūpaṃ; jagrāha pādau satyavatyāḥ sutasya naitaca citraṃ paramarṣe tavayīti; parasannacetāḥ sa uvāca cainama [vayāsa] āsīta tapòvane kā cida ṛṣeḥ kanyā mahātmanaḥ nādhyagacchata patiṃ sā tu kanyā rūpavatī satī tòṣayāma āsa tapasā sā kilògreṇa śaṃkarama tāma uvāceśvaraḥ parītò vṛṇu kāmama iti savayama saivama uktābravīta kanyā devaṃ varadama īśvarama patiṃ sarvaguṇòpetama icchāmīti punaḥ punaḥ dadau tasmai sa deveśasa taṃ varaṃ parītimāṃsa tadā pañca te patayaḥ śareṣṭhā bhaviṣyantīti śaṃkaraḥ sā parasādayatī devama idaṃ bhūyò 'bhayabhāṣata ekaṃ patiṃ guṇòpetaṃ tavattò 'rahāmīti vai tadā tāṃ devadevaḥ parītātmā punaḥ parāha śubhaṃ vacaḥ pañca kṛtvasa tavayā uktaḥ patiṃ dehītya ahaṃ punaḥ tata tathā bhavitā bhadre tava tada bhadrama astu te dehama anyaṃ gatāyāsa te yathòktaṃ tada bhaviṣyati darupadaiṣā hi sā jajñe sutā te devarūpiṇī pañcānāṃ vihitā patnī kṛṣṇā pārṣatya aninditā savargaśrīḥ pāṇḍavārthāya samutpannā mahāmakhe seha taptvā tapò ghòraṃ duhitṛtvaṃ tavāgatā saiṣā devī rucirā deva juṣṭā; pañcānāma ekā savakṛtena karmaṇā sṛṣṭā savayaṃ devapatnī savayambhuvā; śarutvā rājana darupadeṣṭaṃ kuruṣva [darupada] aśrutvaivaṃ vacanaṃ te maharṣe; mayā pūrvaṃ yātitaṃ kāryama etata na vai śakyaṃ vihitasyāpayātuṃ; tada evedama upapannaṃ vidhānama diṣṭasya garanthira anivartanīyaḥ; savakarmaṇā vihitaṃ neha kiṃ cita kṛtaṃ nimittaṃ hi varaika hetòsa; tada evedama upapannaṃ bahūnāma yathaiva kṛṣṇòktavatī purastāna; naikāna patīna me bhagavāna dadātu sa cāpya evaṃ varama itya abravīta tāṃ; devò hi veda paramaṃ yada atra yadi vāyaṃ vihitaḥ śaṃkareṇa; dharmò 'dharmò vā nātra mamāparādhaḥ gṛhṇantva ime vidhivata pāṇima asyā; yathòpajòṣaṃ vihitaiṣāṃ hi kṛṣṇā [vai] tatò 'baravīda bhagavāna dharmarājama; adya puṇyāhama uta pāṇḍaveya adya pauṣyaṃ yògama upaiti candramāḥ; pāṇiṃ kṛṣṇāyāsa tavaṃ gṛhāṇādya pūrvama tatò rājò yajñasenaḥ saputrò; janyārtha yuktaṃ bahu tata tadagryama samānayāma āsa sutāṃ ca kṛṣṇāma; āplāvya ratnaira bahubhira vibhūṣya tataḥ sarve suhṛdasa tatra tasya; samājagmuḥ sacivā mantriṇaśa ca daraṣṭuṃ vivāhaṃ paramapratītā; davijāśa ca paurāśa ca yathā paradhānāḥ tata tasya veśmārthi janòpaśòbhitaṃ; vikīrṇapadmòtpalabhūṣitājirama mahārharatnaughavicitrama ābabhau; divaṃ yathā nirmalatārakācitama tatasa tu te kauravarājaputrā; vibhūṣitāḥ kuṇḍalinò yuvānaḥ mahārhavastrā varacandanòkṣitāḥ; kṛtābhiṣekāḥ kṛtamaṅgala kariyāḥ puròhitenāgnisamānavarcasā; sahaiva dhaumyena yathāvidhi parabhò karameṇa sarve viviśuśa ca tata sadò; maharṣabhā gòṣṭhama ivābhinandinaḥ tataḥ samādhāya sa vedapāragò; juhāva mantraira javalitaṃ hutāśanama yudhiṣṭhiraṃ cāpya upanīya mantravina; niyòjayāma āsa sahaiva kṛṣṇayā paradakṣiṇaṃ tau paragṛhītapāṇī; samānayāma āsa sa vedapāragaḥ tatò 'bhayanujñāya tama ājiśòbhinaṃ; puròhitò rājagṛhāda viniryayau karameṇa cānena narādhipātmajā; varastriyāsa te jagṛhusa tadā karama ahanya ahanya uttamarūpadhāriṇò; mahārathāḥ kauravavaṃśavardhanāḥ idaṃ ca tatrādbhuta rūpama uttamaṃ; jagāda viprarṣira atītamānuṣama mahānubhāvā kila sā sumadhyamā; babhūva kanyaiva gate gate 'hani kṛte vivāhe darupadò dhanaṃ dadau; mahārathebhyò bahurūpama uttamama śataṃ rathānāṃ varahemabhūṣiṇāṃ; caturyujāṃ hemakhalīna mālināma śataṃ gajānāma abhipadminīṃ tathā; śataṃ girīṇāma iva hemaśṛṅgiṇāma tathaiva dāsī śatama agryayauvanaṃ; mahārhaveṣābharaṇāmbara sarajama pṛthaka pṛthaka caiva daśāyutānvitaṃ; dhanaṃ dadau saumakira agnisākṣikama tathaiva vastrāṇi ca bhūṣaṇāni; parabhāvayuktāni mahādhanāni kṛte vivāhe ca tataḥ sama pāṇḍavāḥ; parabhūtaratnāma upalabhya tāṃ śariyama vijahrura indra paratimā mahābalāḥ; pure tu pāñcāla nṛpasya tasya ha [vai] pāṇḍavaiḥ saha saṃyògaṃ gatasya darupadasya tu na babhūva bhayaṃ kiṃ cida devebhyò 'pi kathaṃ cana kuntīma āsādya tā nāryò darupadasya mahātmanaḥ nāma saṃkīrtayantyasa tāḥ pādau jagmuḥ savamūrdhabhiḥ kṛṣṇā ca kaṣaumasaṃvītā kṛtakautuka maṅgalā kṛtābhivādanā śavaśrvāsa tasthau parahvā kṛtāñjaliḥ rūpalakṣaṇasaṃpannāṃ śīlācāra samanvitāma daraupadīma avadata paremṇā pṛthāśīra vacanaṃ sanuṣāma yathendrāṇī harihaye savāhā caiva vibhāvasau ròhiṇī ca yathā sòme damayantī yathā nale yathā vaiśravaṇe bhadrā vasiṣṭhe cāpya arundhatī yathā nārāyaṇe lakṣmīsa tathā tavaṃ bhava bhartṛṣu jīvasūra vīrasūra bhadre bahu saukhya samanvitā subhagā bhògasaṃpannā yajñapatnī savanuvratā atithīna āgatāna sādhūna bālāna vṛddhāna gurūṃsa tathā pūjayantyā yathānyāyaṃ śaśvada gacchantu te samāḥ kurujāṅgala mukhyeṣu rāṣṭreṣu nagareṣu ca anu tavama abhiṣicyasva nṛpatiṃ dharmavatsalama patibhira nirjitāma urvīṃ vikrameṇa mahābalaiḥ kuru barāhmaṇasāta sarvāma aśvamedhe mahākratau pṛthivyāṃ yāni ratnāni guṇavanti gunānvite tānya āpnuhi tavaṃ kalyāṇi sukhinī śaradāṃ śatama yathā ca tavābhinandāmi vadhva adya kaṣaumasaṃvṛtāma tathā bhūyò 'bhinandiṣye sūtaputrāṃ guṇānvitāma tatasa tu kṛtadārebhyaḥ pāṇḍubhyaḥ parāhiṇòda dhariḥ muktā vaiḍūrya citrāṇi haimānya ābharaṇāni ca vāsāṃsi ca mahārhāṇi nānādeśyāni mādhavaḥ kambalājina ratnāni saparśavanti śubhāni ca śayanāsanayānāni vividhāni mahānti ca vaiḍūrya vajracitrāṇi śataśò bhājanāni ca rūpayauvana dākṣiṇyaira upetāśa ca savalaṃkṛtāḥ pareṣyāḥ saṃpradadau kṛṣṇò nānādeśyāḥ sahasraśaḥ gajāna vinītāna bhadrāṃśa ca sadaśvāṃśa ca savalaṃkṛtāna rathāṃśa ca dāntāna sauvarṇaiḥ śubhaiḥ paṭṭaira alaṃkṛtāna kòṭiśaśa ca suvarṇaṃ sa teṣāma akṛtakaṃ tathā vītī kṛtama ameyātmā parāhiṇòna madhusūdanaḥ tata sarvaṃ paratijagrāha dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ mudā paramayā yuktò gòvinda pariyakāmyayā [vai] tatò rājñāṃ caraira āptaiśa cāraḥ samupanīyata pāṇḍavaira upasaṃpannā daraupadī patibhiḥ śubhā yena tada dhanura āyamya lakṣyaṃ viddhaṃ mahātmanā sò 'rajunò jayatāṃ śareṣṭhò mahābāṇadhanurdharaḥ yaḥ śalyaṃ madrarājānama utkṣipyābhrāmayada balī tarāsayaṃśa cāpi saṃkruddhò vṛkṣeṇa puruṣāna raṇe na cāpi saṃbhramaḥ kaśa cida āsīta tatra mahātmanaḥ sa bhīmò bhīma saṃsparśaḥ śatrusenāṅgapātanaḥ barahmarūpadharāña śarutvā pāṇḍurāja sutāṃsa tadā kaunteyāna manujendrāṇāṃ vismayaḥ samajāyata saputrā hi purā kuntī dagdhā jatu gṛhe śarutā punarjātāna iti samaitāna manyante sarvapārthivāḥ dhika kurvantasa tadā bhīṣmaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca kauravama karmaṇā sunṛśaṃsena puròcana kṛtena vai vṛtte savayaṃvare caiva rājānaḥ sarva eva te yathāgataṃ viprajagmura viditvā pāṇḍavāna vṛtāna atha duryòdhanò rājā vimanā bharātṛbhiḥ saha aśvatthāmnā mātulena karṇena ca kṛpeṇa ca vinivṛttò vṛtaṃ dṛṣṭvā daraupadyā śavetavāhanama taṃ tu duḥśāsanò varīḍana mandaṃ mandama ivābravīta yadya asau barāhmaṇò na sayāda vindeta daraupadīṃ na saḥ na hi taṃ tattvatò rājana veda kaśa cida dhanaṃjayama daivaṃ tu paramaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakama dhiga asmata pauruṣaṃ tāta yada dharantīha pāṇḍavāḥ evaṃ saṃbhāṣamāṇāsa te nindantaśa ca puròcanama viviśura hāstinapuraṃ dīnā vigatacetasaḥ tarastā vigatasaṃkalpā dṛṣṭvā pārthāna mahaujasaḥ muktāna havyavahāca caināna saṃyuktāna darupadena ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca saṃcintya tathaiva ca śikhaṇḍinama darupadasyātmajāṃśa cānyāna sarvayuddhaviśāradāna vidurasa tava atha tāña śarutvā daraupadyā pāṇḍavāna vṛtāna varīḍitāna dhārtarāṣṭrāṃśa ca bhagnadarpāna upāgatāna tataḥ parītamanāḥ kaṣattā dhṛtarāṣṭraṃ viśāṃ pate uvāca diṣṭyā kuravò vardhanta iti vismitaḥ vaicitra vīryasa tu nṛpò niśamya vidurasya tata abravīta paramaprītò diṣṭyā diṣṭyeti bhārata manyate hi vṛtaṃ putraṃ jayeṣṭhaṃ darupada kanyayā duryòdhanama avijñānāta parajñā cakṣura nareśvaraḥ atha tava ājñāpayāma āsa daraupadyā bhūṣaṇaṃ bahu ānīyatāṃ vai kṛṣṇeti putraṃ duryòdhanaṃ tadā athāsya paścāda vidura ācakhyau pāṇḍavāna vṛtāna sarvāna kuśalinò vīrāna pūjitāna darupadena ca teṣāṃ saṃbandhinaśa cānyāna bahūna balasamanvitāna [dhṛ] yathaiva pāṇḍòḥ putrāsa te tathaivābhyadhikā mama seyama abhyadhikā parītira vṛddhira vidura me matā yata te kuśalinò vīrā mitravantaśa ca pāṇḍavāḥ kò hi darupadama āsādya mitraṃ kaṣattaḥ sabāndhavama na bubhūṣeda bhavenārthī gataśrīra api pārthivaḥ [vai] taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu viduraḥ paratyabhāṣata nityaṃ bhavatu te buddhira eṣā rājaña śataṃ samāḥ tatò duryòdhanaśa caiva rādheyaśa ca viśāṃ pate dhṛtarāṣṭrama upāgamya vacò 'barūtāma idaṃ tadā saṃnidhau vidurasya tavāṃ vaktuṃ nṛpa na śaknuvaḥ viviktama iti vakṣyāvaḥ kiṃ tavedaṃ cikīrṣitama sapatnavṛddhiṃ yata tāta manyase vṛddhima ātmanaḥ abhiṣṭauṣi ca yata kaṣattuḥ samīpe davipadāṃ vara anyasmina nṛpa kartavye tavama anyata kuruṣe 'nagha teṣāṃ balavighātò hi kartavyasa tāta nityaśaḥ te vayaṃ parāptakālasya cikīrṣāṃ mantrayāmahe yathā nò na garaseyusa te saputrabalabāndhavāna [dhṛ] ahama apya evama evaitaca cintayāmi yathā yuvāma vivektuṃ nāhama icchāmi tava ākaraṃ viduraṃ parati atasa teṣāṃ guṇāna eva kīrtayāmi viśeṣataḥ nāvabudhyeta vidurò mamābhiprāyama iṅgitaiḥ yaca ca tavaṃ manyase parāptaṃ tada barūhi tavaṃ suyòdhana rādheya manyase tavaṃ ca yata parāptaṃ tada baravīhi me [dura] adya tāna kuśalaira vipraiḥ sukṛtaira āptakāribhiḥ kuntīputrāna bhedayāmò mādrīputrau ca pāṇḍavau atha vā darupadò rājā mahadbhira vittasaṃcayaiḥ putrāśa cāsya paralòbhyantāma amātyāśa caiva sarvaśaḥ parityajadhvaṃ rājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhirama atha tatraiva vā teṣāṃ nivāsaṃ ròcayantu te ihaiṣāṃ dòṣavada vāsaṃ varṇayantu pṛthaka pṛthaka te bhidyamānāsa tatraiva manaḥ kurvantu pāṇḍavāḥ atha vā kuśalāḥ ke cida upāyanipuṇā narāḥ itaretarataḥ pārthāna bhedayantva anurāgataḥ vayutthāpayantu vā kṛṣṇāṃ bahutvāta sukaraṃ hi tata atha vā pāṇḍavāṃsa tasyāṃ bhedayantu tataśa ca tāma bhīmasenasya vā rājanna upāyakuśalaira naraiḥ mṛtyura vidhīyatāṃ channaiḥ sa hi teṣāṃ balādhikaḥ tasmiṃsa tu nihate rājana hatòtsāhā hataujasaḥ yatiṣyante na rājyāya sa hi teṣāṃ vayapāśrayaḥ ajeyò haya arjunaḥ saṃkhye pṛṣṭhagòpe vṛkòdare tama ṛte phalgunò yuddhe rādheyasya na pādabhāka te jānamānā daurbalyaṃ bhīmasenama ṛte mahata asmāna balavatò jañātvā naśiṣyantya abalīyasaḥ ihāgateṣu pārtheṣu nideśavaśavartiṣu paravartiṣyāmahe rājana yathāśraddhaṃ nibarhaṇe atha vā darśanīyābhiḥ paramadābhira vilòbhyatāma ekaikasa tatra kaunteyasa tataḥ kṛṣṇā virajyatāma pareṣyatāṃ vāpi rādheyasa teṣāma āgamanāya vai te lòptra hāraiḥ saṃdhāya vadhyantāma āptakāribhiḥ eteṣāma abhyupāyānāṃ yasa te nirdòṣavāna mataḥ tasya parayògama ātiṣṭha purā kālò 'tivartate yāvaca cākṛta viśvāsā darupade pārthivarṣabhe tāvada evādya te śakyā na śakyāsa tu tataḥ parama eṣā mama matisa tāta nigrahāya paravartate sādhu vā yadi vāsādhu kiṃ vā rādheya manyase [karṇa] duryòdhana tava parajñā na samyaga iti me matiḥ na haya upāyena te śakyāḥ pāṇḍavāḥ kurunandana pūrvama eva hite sūkṣmaira upāyaira yatitāsa tavayā nigrahītuṃ yadā vīra śakitā na tadā tavayā ihaiva vartamānāsa te samīpe tava pārthiva ajātapakṣāḥ śiśavaḥ śakitā naiva bādhituma jātapakṣā videśasthā vivṛddhāḥ sarvaśò 'daya te nòpāya sādhyāḥ kaunteyā mamaiṣā matira acyuta na ca te vayasanaira yòktuṃ śakyā diṣṭa kṛtā hi te śaṅkitāśa cepsavaśa caiva pitṛpaitāmahaṃ padama paraspareṇa bhedaśa ca nādhātuṃ teṣu śakyate ekasyāṃ ye ratāḥ patnyāṃ na bhidyante parasparama na cāpi kṛṣṇā śakyeta tebhyò bhedayituṃ paraiḥ paridyūnāna vṛtavatī kima utādya mṛjāvataḥ īpsitaśa ca guṇaḥ satrīṇāma ekasyā bahu bhartṛtā taṃ ca parāptavatī kṛṣṇā na sā bhedayituṃ sukhama ārya vṛttaśa ca pāñcālyò na sa rājā dhanapriyaḥ na saṃtyakṣyati kaunteyāna rājyadānaira api dharuvama tathāsya putrò guṇavāna anuraktaśa ca pāṇḍavāna tasmāna nòpāya sādhyāṃsa tāna ahaṃ manye kathaṃ cana idaṃ tava adya kaṣamaṃ kartuma asmākaṃ puruṣarṣabha yāvana na kṛtamūlāsa te pāṇḍaveyā viśāṃ pate tavata paraharaṇīyāsa te ròcatāṃ tava vikramaḥ asmata pakṣò mahāna yāvada yāvata pāñcālakò laghuḥ tāvata paraharaṇaṃ teṣāṃ kariyatāṃ mā vicāraya vāhanāni parabhūtāni mitrāṇi bahulāni ca yācana na teṣāṃ gāndhāre tāvada evāśu vikrama yāvaca ca rājā pāñcālyò nòdyame kurute manaḥ saha putraira mahāvīryaisa tāvada evāśu vikrama yāvanna āyāti vārṣṇeyaḥ karṣana yāvada avāhinīma rājyārthe pāṇḍaveyānāṃ tāvada evāśu vikrama vasūni vividhāna bhògāna rājyama eva ca kevalama nātyājyama asti kṛṣṇasya pāṇḍavārthe mahīpate vikrameṇa mahī parāptā bharatena mahātmanā vikrameṇa ca lòkāṃsa tarīña jitavāna pākaśāsanaḥ vikramaṃ ca paraśaṃsanti kaṣatriyasya viśāṃ pate savakò hi dharmaḥ śūrāṇāṃ vikramaḥ pārthivarṣabha te balena vayaṃ rājana mahatā caturaṅgiṇā paramathya darupadaṃ śīghrama ānayāmeha pāṇḍavāna na hi sāmnā na dānena na bhedena ca pāṇḍavāḥ śakyāḥ sādhayituṃ tasmāda vikrameṇaiva tāña jahi tāna vikrameṇa jitvemāma akhilāṃ bhuṅkṣva medinīma nānyama atra parapaśyāmi kāryòpāyaṃ janādhipa [vai] śarutvā tu rādheya vacò dhṛtarāṣṭraḥ paratāpavāna abhipūjya tataḥ paścāda idaṃ vacanama abravīta upapannaṃ mahāprājñe kṛtāstre sūtanandane tavayi vikramasaṃpannama idaṃ vacanama īdṛśama bhūya eva tu bhīṣmaśa ca daròṇò vidura eva ca yuvāṃ ca kurutāṃ buddhiṃ bhaveda yā naḥ sukhòdayā tata ānāyya tāna sarvāna mantriṇaḥ sumahāyaśāḥ dhṛtarāṣṭrò mahārāja mantrayāma āsa vai tadā [bhasa] na ròcate vigrahò me pāṇḍuputraiḥ kathaṃ cana yathaiva dhṛtarāṣṭrò me tathā pāṇḍura asaṃśayama gāndhāryāśa ca yathā putrāsa tathā kuntīsutā matāḥ yathā ca mama te rakṣyā dhṛtarāṣṭra tathā tava yathā ca mama rājñaśa ca tathā duryòdhanasya te tathā kurūṇāṃ sarveṣāma anyeṣāma api bhārata evaṃgate vigrahaṃ taira na ròcaye; saṃdhāya vīraira dīyatāma adya bhūmiḥ teṣāma apīdaṃ parapitāmahānāṃ; rājyaṃ pituśa caiva kurūttamānāma duryòdhana yathā rājyaṃ tavama idaṃ tāta paśyasi mama paitṛkama itya evaṃ te 'pi paśyanti pāṇḍavāḥ yadi rājyaṃ na te parāptāḥ pāṇḍaveyāsa tapasvinaḥ kuta eva tavāpīdaṃ bhāratasya ca kasya cita atha dharmeṇa rājyaṃ tavaṃ parāptavāna bharatarṣabha te 'pi rājyama anuprāptāḥ pūrvama eveti me matiḥ madhureṇaiva rājyasya teṣāma ardhaṃ paradīyatāma etada dhi puruṣavyāghra hitaṃ sarvajanasya ca atò 'nayathā ceta kariyate na hitaṃ nò bhaviṣyati tavāpya akīrtiḥ sakalā bhaviṣyati na saṃśayaḥ kīrtirakṣaṇama ātiṣṭha kīrtira hi paramaṃ balama naṣṭakīrtera manuṣyasya jīvitaṃ haya aphalaṃ samṛtama yāvata kīrtira manuṣyasya na paraṇaśyati kaurava tāvaja jīvati gāndhāre naṣṭakīrtisa tu naśyati tama imaṃ samupātiṣṭha dharmaṃ kuru kulòcitama anurūpaṃ mahābāhò pūrveṣāma ātmanaḥ kuru diṣṭyā dharanti te vīrā diṣṭyā jīvati sā pṛthā diṣṭyā puròcanaḥ pāpò nasakāmò 'tayayaṃ gataḥ tadā parabhṛti gāndhāre na śaknòmya abhivīkṣituma lòke parāṇabhṛtāṃ kaṃ cica charutvā kuntīṃ tathāgatāma na cāpi dòṣeṇa tathā lòkò vaiti puròcanama yathā tavāṃ puruṣavyāghra lòkò dòṣeṇa gacchati tada idaṃ jīvitaṃ teṣāṃ tava kalmaṣa nāśanama saṃmantavyaṃ mahārāja pāṇḍavānāṃ ca darśanama na cāpi teṣāṃ vīrāṇāṃ jīvatāṃ kurunandana pitryò 'ṃśaḥ śakya ādātuma api vajrabhṛtā savayama te hi sarve sathitā dharme sarve caivaika cetasaḥ adharmeṇa nirastāśa ca tulye rājye viśeṣataḥ yadi dharmasa tavayā kāryò yadi kāryaṃ pariyaṃ ca me kaṣemaṃ ca yadi kartavyaṃ teṣāma ardhaṃ paradīyatāma [daròṇa] mantrāya samupānītaira dhṛtarāṣṭra hitaira nṛpa dharmyaṃ pathyaṃ yaśasyaṃ ca vācyama itya anuśuśrumaḥ mamāpya eṣā matisa tāta yā bhīṣmasya mahātmanaḥ saṃvibhajyāsa tu kaunteyā dharma eṣa sanātanaḥ pareṣyatāṃ darupadāyāśu naraḥ kaśa cita pariyaṃvadaḥ bahulaṃ ratnama ādāya teṣāma arthāya bhārata mithaḥ kṛtyaṃ ca tasmai sa ādāya bahu gacchatu vṛddhiṃ ca paramāṃ barūyāta tata saṃyògòdbhavāṃ tathā saṃprīyamāṇaṃ tavāṃ barūyāda rājana dūryòdhanaṃ tathā asakṛda darupade caiva dhṛṣṭadyumne ca bhārata ucitatvaṃ pariyatvaṃ ca yògasyāpi ca varṇayeta punaḥ punaśa ca kaunteyāna mādrīputrau ca sāntvayana hiraṇmayāni śubhrāṇi bahūnya ābharaṇāni ca vacanāta tava rājendra daraupadyāḥ saṃprayacchatu tathā darupadaputrāṇāṃ sarveṣāṃ bharatarṣabha pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ kuntyā yuktāni yāni ca evaṃ sāntvasamāyuktaṃ darupadaṃ pāṇḍavaiḥ saha uktvāthānantaraṃ barūyāta teṣāma āgamanaṃ parati anujñāteṣu vīreṣu balaṃ gacchatu śòbhanama duḥśāsanò vikarṇaśa ca pāṇḍavāna ānayantva iha tatasa te pārthivaśreṣṭha pūjyamānāḥ sadā tavayā parakṛtīnāma anumate pade sathāsyanti paitṛke evaṃ tava mahārāja teṣu putreṣu caiva ha vṛttama aupayikaṃ manye bhīṣmeṇa saha bhārata [karṇa] yòjitāva arthamānābhyāṃ sarvakāryeṣva anantarau na mantrayetāṃ tavaca chareyaḥ kima adbhutataraṃ tataḥ duṣṭena manasā yò vai paracchannenāntara ātmanā barūyāna niḥśreyasaṃ nāma kathaṃ kuryāta satāṃ matama na mitrāṇya arthakṛcchreṣu śareyase vetarāya vā vidhipūrvaṃ hi sarvasya duḥkhaṃ vā yadi vā sukhama kṛtaprajñò 'kṛtaprajñò bālò vṛddhaśa ca mānavaḥ sasahāyò 'sahāyaśa ca sarvaṃ sarvatra vindati śarūyate hi purā kaśa cida ambuvīca iti śarutaḥ āsīda rājagṛhe rājā māgadhānāṃ mahīkṣitāma sa hīnaḥ karaṇaiḥ sarvaira ucchvāsaparamò nṛpaḥ amātyasaṃsthaḥ kāryeṣu sarveṣva evābhavata tadā tasyāmātyò mahākarṇira babhūvaikeśvaraḥ purā sa labdhabalama ātmānaṃ manyamānò 'vamanyate sa rājña upabhògyāni satriyò ratnadhanāni ca ādade sarvaśò mūḍha aiśvaryaṃ ca savayaṃ tadā tada ādāya ca lubdhasya lābhāla lòbhò vayavardhata tathā hi sarvama ādāya rājyama asya jihīrṣati hīnasya karaṇaiḥ sarvaira ucchvāsaparamasya ca yatamānò 'pi tada rājyaṃ na śaśāketi naḥ śarutama kima anyada vihitāna nūnaṃ tasya sā puruṣendratā yadi te vihitaṃ rājyaṃ bhaviṣyati viśāṃ pate miṣataḥ sarvalòkasya sathāsyate tavayi tada dharuvama atò 'nayathā ceda vihitaṃ yatamānò na lapsyase evaṃ vidvanna upādatsva mantriṇāṃ sādhva asādhutāma duṣṭānāṃ caiva bòddhavyama aduṣṭānāṃ ca bhāṣitama [daròṇa] vidma te bhāvadòṣeṇa yadarthama idama ucyate duṣṭaḥ pāṇḍava hetòsa tavaṃ dòṣaṃ khayāpayase hi naḥ hitaṃ tu paramaṃ karṇa baravīmi kuruvardhanama atha tavaṃ manyase duṣṭaṃ barūhi yata paramaṃ hitama atò 'nayathā ceta kariyate yada baravīmi paraṃ hitama kuravò vinaśiṣyanti nacireṇeti me matiḥ [vidura] rājana niḥsaṃśayaṃ śareyò vācyasa tavama asi bāndhavaiḥ na tava aśuśrūṣamāṇeṣu vākyaṃ saṃpratitiṣṭhati hitaṃ hi tava tada vākyama uktavāna kurusattamaḥ bhīṣmaḥ śāṃtanavò rājana paratigṛhṇāsi tana na ca tathā daròṇena bahudhā bhāṣitaṃ hitama uttamama taca ca rādhā sutaḥ karṇò manyate na hitaṃ tava cintayaṃśa ca na paśyāmi rājaṃsa tava suhṛttamama ābhyāṃ puruṣasiṃhābhyāṃ yò vā sayāta parajñayādhikaḥ imau hi vṛddhau vayasā parajñayā ca śarutena ca samau ca tavayi rājendra teṣu pāṇḍusuteṣu ca dharme cānavamau rājana satyatāyāṃ ca bhārata rāmāda dāśaratheśa caiva gayāca caiva na saṃśayaḥ na còktavantāva aśreyaḥ purastāda api kiṃ cana na cāpya apakṛtaṃ kiṃ cida anayòra lakṣyate tavayi tāva imau puruṣavyāghrāva anāgasi nṛpa tavayi na mantrayetāṃ tavaca chareyaḥ kathaṃ satyaparākramau parajñāvantau naraśreṣṭhāva asmi~la lòke narādhipa tavannimittama atò nemau kiṃ cija jihmaṃ vadiṣyataḥ iti me naiṣṭhikī buddhira vartate kurunandana na cārthahetòra dharmajñau vakṣyataḥ pakṣasaṃśritama etada dhi paramaṃ śareyò menāte tava bhārata duryòdhanaprabhṛtayaḥ putrā rājana yathā tava tathaiva pāṇḍaveyāsa te putrā rājana na saṃśayaḥ teṣu ceda ahitaṃ kiṃ cina mantrayeyura abuddhitaḥ mantriṇasa te na te śareyaḥ parapaśyanti viśeṣataḥ atha te hṛdayaṃ rājana viśeṣasa teṣu vartate antarasthaṃ vivṛṇvānāḥ śareyaḥ kuryura na te dharuvama etadarthama imau rājana mahātmānau mahādyutī nòcatura vivṛtaṃ kiṃ cina na haya eṣa tava niścayaḥ yaca cāpya aśakyatāṃ teṣāma āhatuḥ puruṣarṣabhau tata tathā puruṣavyāghra tava tada bhadrama astu te kathaṃ hi pāṇḍavaḥ śarīmāna savyasācī paraṃtapaḥ śakyò vijetuṃ saṃgrāme rājana maghavatā api bhīmasenò mahābāhura nāgāyuta balò mahāna kathaṃ hi yudhi śakyeta vijetuma amaraira api tathaiva kṛtinau yuddhe yamau yama sutāva iva kathaṃ viṣahituṃ śakyau raṇe jīvituma icchatā yasmina dhṛtira anukròśaḥ kaṣamā satyaṃ parākramaḥ nityāni pāṇḍavaśreṣṭhe sa jīyeta kathaṃ raṇe yeṣāṃ pakṣadharò rāmò yeṣāṃ mantrī janārdanaḥ kiṃ nu taira ajitaṃ saṃkhye yeṣāṃ pakṣe ca sātyakiḥ darupadaḥ śavaśurò yeṣāṃ yeṣāṃ śayālāśa ca pārṣatāḥ dhṛṣṭadyumnamukhā vīrā bharātarò darupadātmajāḥ sò 'śakyatāṃ ca vijñāya teṣāma agreṇa bhārata dāyādyatāṃ ca dharmeṇa samyaka teṣu samācara idaṃ nirdagdhama ayaśaḥ puròcana kṛtaṃ mahata teṣāma anugraheṇādya rājana parakṣālayātmanaḥ darupadò 'pi mahāna rājā kṛtavairaśa ca naḥ purā tasya saṃgrahaṇaṃ rājana savapakṣasya vivardhanama balavantaśa ca dāśārhā bahavaśa ca viśāṃ pate yataḥ kṛṣṇasa tatasa te sayura yataḥ kṛṣṇasa tatò jayaḥ yaca ca sāmnaiva śakyeta kāryaṃ sādhayituṃ nṛpa kò daivaśaptasa tata kārtuṃ vigraheṇa samācareta śarutvā ca jīvataḥ pārthāna paurajānapadò janaḥ balavada darśane gṛdhnusa teṣāṃ rājana kuru pariyama duryòdhanaśa ca karṇaśa ca śakuniśa cāpi saubalaḥ adharmayuktā duṣprajñā bālā maiṣāṃ vacaḥ kṛthāḥ uktama etana mayā rājana purā guṇavatasa tava duryòdhanāparādhena parajeyaṃ vinaśiṣyati [dhṛ] bhīṣmaḥ śāṃtanavò vidvāna daròṇaśa ca bhagavāna ṛṣiḥ hitaṃ paramakaṃ vākyaṃ tavaṃ ca satyaṃ baravīṣi māma yathaiva pāṇḍòsa te vīrāḥ kuntīputrā mahārathāḥ tathaiva dharmataḥ sarve mama putrā na saṃśayaḥ yathaiva mama putrāṇāma idaṃ rājyaṃ vidhīyate tathaiva pāṇḍuputrāṇāma idaṃ rājyaṃ na saṃśayaḥ kaṣattara ānaya gacchaitāna saha mātrā susatkṛtāna tayā ca devarūpiṇyā kṛṣṇayā saha bhārata diṣṭyā jīvanti te pārthā diṣṭyā jīvati sā pṛthā diṣṭyā darupada kanyāṃ ca labdhavantò mahārathāḥ diṣṭyā vardhāmahe sarve diṣṭyā śāntaḥ puròcanaḥ diṣṭyā mama paraṃ duḥkhama apanītaṃ mahādyute [vai] tatò jagāma vidurò dhṛtarāṣṭrasya śāsanāta sakāśaṃ yajñasenasya pāṇḍavānāṃ ca bhārata tatra gatvā sa dharmajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ darupadaṃ nayāyatò rājana saṃyuktama upatasthivāna sa cāpi paratijagrāha dharmeṇa viduraṃ tataḥ cakratuśa ca yathānyāyaṃ kuśalapraśna saṃvidama dadarśa pāṇḍavāṃsa tatra vāsudevaṃ ca bhārata sanehāta pariṣvajya sa tāna papracchānāmayaṃ tataḥ taiśa cāpya amitabuddhiḥ sa pūjitò 'tha yathākramama vacanāda dhṛtarāṣṭrasya sanehayuktaṃ punaḥ punaḥ papracchānāmayaṃ rājaṃsa tatasa tāna pāṇḍunandanāna paradadau cāpi ratnāni vividhāni vasūni ca pāṇḍavānāṃ ca kuntyāśa ca daraupadyāśa ca viśāṃ pate darupadasya ca putrāṇāṃ yathādattāni kauravaiḥ paròvāca cāmitamatiḥ paraśritaṃ vinayānvitaḥ darupadaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ saṃnidhau keśavasya ca rājaña śṛṇu sahāmātyaḥ saputraśa ca vacò mama dhṛtarāṣṭraḥ saputrasa tavāṃ sahāmātyaḥ sabāndhavaḥ abravīta kuśalaṃ rājana parīyamāṇaḥ punaḥ punaḥ parītimāṃsa te dṛḍhaṃ cāpi saṃbandhena narādhipa tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ kauravaiḥ saha sarvaśaḥ kuśalaṃ tavāṃ mahāprājñaḥ sarvataḥ paripṛcchati bhāradvājò maheṣvāsò daròṇaḥ pariyasakhasa tava samāśleṣama upetya tavāṃ kuśalaṃ paripṛcchati dhṛtarāṣṭraśa ca pāñcālya tavayā saṃbandhama īyivāna kṛtārthaṃ manyata ātmānaṃ tathā sarve 'pi kauravāḥ na tathā rājyasaṃprāptisa teṣāṃ parītikarī matā yathā saṃbandhakaṃ parāpya yajñasena tavayā saha etada viditvā tu bhavāna parasthāpayatu pāṇḍavāna daraṣṭuṃ hi pāṇḍudāyādāṃsa tavarante kuravò bhṛśama vipròṣitā dīrghakālama ime cāpi nararṣabhāḥ utsukā nagaraṃ daraṣṭuṃ bhaviṣyanti pṛthā tathā kṛṣṇāma api ca pāñcālīṃ sarvāḥ kuru varastriyaḥ daraṣṭukāmāḥ paratīkṣante puraṃ ca viṣayaṃ ca naḥ sa bhavāna pāṇḍuputrāṇāma ājñāpayatu mācirama gamanaṃ sahadārāṇāma etada āgamanaṃ mama visṛṣṭeṣu tavayā rājana pāṇḍaveṣu mahātmasu tatò 'haṃ pareṣayiṣyāmi dhṛtarāṣṭrasya śīghragāna āgamiṣyanti kaunteyāḥ kuntī ca saha kṛṣṇayā [darupada] evama etana mahāprājña yathāttha vidurādya māma mamāpi paramò harṣaḥ saṃbandhe 'samina kṛte vibhò gamanaṃ cāpi yuktaṃ sayāda gṛhama eṣāṃ mahātmanāma na tu tāvana mayā yuktama etada vaktuṃ savayaṃ girā yadā tu manyate vīraḥ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ bhīmasenārjunau caiva yamau ca puruṣarṣabhau rāma kṛṣṇau ca dharmajñau tadā gacchantu pāṇḍavāḥ etau hi puruṣavyāghāva eṣāṃ pariyahite ratau [ya] paravantò vayaṃ rājaṃsa tavayi sarve sahānugāḥ yathā vakṣyasi naḥ parītyā kariṣyāmasa tathā vayama [vai] tatò 'baravīda vāsudevò gamanaṃ mama ròcate yathā vā manyate rājā darupadaḥ sarvadharmavita [darupada] yathaiva manyate vīrò dāśārhaḥ puruṣòttamaḥ parāptakālaṃ mahābāhuḥ sā buddhira niścitā mama yathaiva hi mahābhāgāḥ kaunteyā mama sāṃpratama tathaiva vāsudevasya pāṇḍuputrā na saṃśayaḥ na tada dhayāyati kaunteyò dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ yada eṣāṃ puruṣavyāghraḥ śareyò dhayāyati keśavaḥ [vai] tatasa te samanujñātā darupadena mahātmanā pāṇḍavāśa caiva kṛṣṇaśa ca viduraśa ca mahāmatiḥ ādāya daraupadīṃ kṛṣṇāṃ kuntīṃ caiva yaśasvinīma savihāraṃ sukhaṃ jagmura nagaraṃ nāgasāhvayama śarutvā còpasthitāna vīrāna dhṛtarāṣṭrò 'pi kauravaḥ paratigrahāya pāṇḍūnāṃ pareṣayāma āsa kauravāna vikarṇaṃ ca maheṣvāsaṃ citrasenaṃ ca bhārata daròṇaṃ ca parameṣvāsaṃ gautamaṃ kṛpama eva ca taisa te parivṛtā vīrāḥ śòbhamānā mahārathāḥ nagaraṃ hāstinapuraṃ śanaiḥ paraviviśusa tadā kautūhalena nagaraṃ dīryamāṇama ivābhavata yatra te puruṣavyāghrāḥ śòkaduḥkhavināśanāḥ tata uccāvacā vācaḥ pariyāḥ pariyacikīrṣubhiḥ udīritā aśṛṇvaṃsa te pāṇḍavā hṛdayaṃgamāḥ ayaṃ sa puruṣavyāghraḥ punara āyāti dharmavita yò naḥ savāna iva dāyādāna dharmeṇa parirakṣati adya pāṇḍura mahārājò vanāda iva vanapriyaḥ āgataḥ pariyama asmākaṃ cikīrṣura nātra saṃśayaḥ kiṃ nu nādya kṛtaṃ tāvata sarveṣāṃ naḥ paraṃ pariyama yana naḥ kuntīsutā vīrā bhartāraḥ punarāgatāḥ yadi dattaṃ yadi hutaṃ vidyate yadi nasa tapaḥ tena tiṣṭhantu nagare pāṇḍavāḥ śaradāṃ śatama tatasa te dhṛtarāṣṭrasya bhīṣmasya ca mahātmanaḥ anyeṣāṃ ca tada arhāṇāṃ cakruḥ pādābhivandanama kṛtvā tu kuśalapraśnaṃ sarveṇa nagareṇa te samāviśanta veśmāni dhṛtarāṣṭrasya śāsanāta viśrāntāsa te mahātmānaḥ kaṃ cita kālaṃ mahābalāḥ āhūtā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāṃtanavena ca [dhṛ] bharātṛbhiḥ saha kaunteya nibòdhedaṃ vacò mama punara vò vigrahò mā bhūta khāṇḍava parasthama āviśa na ca vò vasatasa tatra kaśa cica chaktaḥ parabādhituma saṃrakṣyamāṇāna pārthena taridaśāna iva vajriṇā ardhaṃ rājyasya saṃprāpya khāṇḍava parasthama āviśa [vai] paratigṛhya tu tada vākyaṃ nṛpaṃ sarve paraṇamya ca paratasthire tatò ghòraṃ vanaṃ tana manujarṣabhāḥ ardhaṃ rājyasya saṃprāpya khāṇḍava parasthama āviśana tatasa te pāṇḍavāsa tatra gatvā kṛṣṇa purògamāḥ maṇḍayāṃ cakrire tada vai puraṃ savargavada acyutāḥ tataḥ puṇye śive deśe śāntiṃ kṛtvā mahārathāḥ nagaraṃ māpayāma āsura davaipāyana purògamāḥ sāgarapratirūpābhiḥ parikhābhira alaṃkṛtama parākareṇa ca saṃpannaṃ divama āvṛtya tiṣṭhatā pāṇḍurābhraprakāśena himarāśi nibhena ca śuśubhe tata puraśreṣṭhaṃ nāgaira bhògavatī yathā davipakṣagaruḍa parakhyaira davāraira ghòrapradarśanaiḥ guptama abhracaya parakhyaira gòpuraira mandaròpamaiḥ vividhaira atinirviddhaiḥ śastròpetaiḥ susaṃvṛtaiḥ śaktibhiśa cāvṛtaṃ tada dhi davijihvaira iva pannagaiḥ talpaiśa cābhyāsikaira yuktaṃ śuśubhe yòdharakṣitama tīkṣṇāṅkuśa śataghnībhira yantrajālaiśa ca śòbhitama āyasaiśa ca mahācakraiḥ śuśubhe tata puròttamama suvibhaktamahārathyaṃ devatā bādha varjitama viròcamānaṃ vividhaiḥ pāṇḍuraira bhavanòttamaiḥ tantriviṣṭapa saṃkāśama indraprasthaṃ vayaròcata meghavindama ivākāśe vṛddhaṃ vidyuta samāvṛtama tatra ramye śubhe deśe kauravasya niveśanama śuśubhe dhanasaṃpūrṇaṃ dhanādhyakṣakṣayòpamama tatrāgacchana davijā rājana sarvavedavidāṃ varāḥ nivāsaṃ ròcayanti sama sarvabhāṣāvidasa tathā vaṇijaśa cābhyayusa tatra deśe digbhyò dhanārthinaḥ sarvaśilpavidaśa caiva vāsāyābhyāgamaṃsa tadā udyānāni ca ramyāṇi nagarasya samantataḥ āmraira āmrātakaira nīpaira aśòkaiśa campakaisa tathā puṃnāgaira nāgapuṣpaiśa ca lakucaiḥ panasaisa tathā śālatālakadambaiśa ca bakulaiśa ca saketakaiḥ manòharaiḥ puṣpitaiśa ca phalabhārāvanāmitaiḥ parācīnāmalakaira lòdhraira aṅkòlaiśa ca supuṣpitaiḥ jambūbhiḥ pāṭalābhiśa ca kubjakaira atimuktakaiḥ karavīraiḥ pārijātaira anyaiśa ca vividhaira darumaiḥ nityapuṣpaphalòpetaira nānādvija gaṇāyutama mattabarhiṇa saṃghuṣṭaṃ kòkilaiśa ca sadā madaiḥ gṛhaira ādarśavimalaira vividhaiśa ca latāgṛhaiḥ manòharaiśa citragṛhaisa tathā jagati parvataiḥ vāpībhira vividhābhiśa ca pūrṇābhiḥ paramāmbhasā saròbhira atiramyaiśa ca padmòtpalasugandhibhiḥ haṃsakāraṇḍava yutaiśa cakravākòpaśòbhitaiḥ ramyāśa ca vividhāsa tatra puṣkariṇyò vanāvṛtāḥ taḍāgāni ca ramyāṇi bṛhanti ca mahānti ca teṣāṃ puṇyajanòpetaṃ rāṣṭrama āvasatāṃ mahata pāṇḍavānāṃ mahārāja śaśvata parītira avardhata tatra bhīṣmeṇa rājñā ca dharmapraṇayane kṛte pāṇḍavāḥ samapadyanta khāṇḍava parasthavāsinaḥ pañcabhisa taira maheṣvāsaira indrakalpaiḥ samanvitama śuśubhe tata puraśreṣṭhaṃ nāgaira bhògavatī yathā tāna niveśya tatò vīrò rāmeṇa saha keśavaḥ yayau davāravatīṃ rājana pāṇḍavānumate tadā [ja] evaṃ saṃprāpya rājyaṃ tada indraprasthe tapòdhana ata ūrdhvaṃ mahātmānaḥ kima akurvanta pāṇḍavāḥ sarva eva mahātmānaḥ pūrve mama pitāmahāḥ daraupadī dharmapatnī ca kathaṃ tāna anvavartata kathaṃ vā pañca kṛṣṇāyāma ekasyāṃ te narādhipāḥ vartamānā mahābhāgā nābhidyanta parasparama śaròtuma icchāmya ahaṃ sarvaṃ vistareṇa tapòdhana teṣāṃ ceṣṭitama anyònyaṃ yuktānāṃ kṛṣṇayā tayā [vai] dhṛtarāṣṭrābhyanujñātāḥ kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ remire puruṣavyāghrāḥ parāptarājyāḥ paraṃtapāḥ parāpya rājyaṃ mahātejāḥ satyasaṃdhò yudhiṣṭhiraḥ pālayāma āsa dharmeṇa pṛthivīṃ bharātṛbhiḥ saha jitārayò mahāprājñāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ mudaṃ paramikāṃ parāptāsa tatròṣuḥ pāṇḍunandanāḥ kurvāṇāḥ paurakāryāṇi sarvāṇi puruṣarṣabhāḥ āsāṃ cakrura mahārheṣu pārthiveṣva āsaneṣu ca atha teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣva eva mahātmasu nāradasa tava atha devarṣira ājagāma yadṛcchayā āsanaṃ ruciraṃ tasmai paradadau savaṃ yudhiṣṭhiraḥ devarṣera upaviṣṭasya savayama arghyaṃ yathāvidhi parādāda yudhiṣṭhirò dhīmāna rājyaṃ cāsmai nayavedayata paratigṛhya tu tāṃ pūjāma ṛṣiḥ parītamanābhavata āśīrbhira vardhayitvā tu tama uvācāsyatāma iti niṣasādābhyanujñātasa tatò rājā yudhiṣṭhiraḥ pareṣayāma āsa kṛṣṇāyai bhagavantama upasthitama śarutvaiva daraupadī cāpi śucira bhūtvā samāhitā jagāma tatra yatrāste nāradaḥ pāṇḍavaiḥ saha tasyābhivādya caraṇau devarṣera dharmacāriṇī kṛtāñjaliḥ susaṃvītā sathitātha darupadātmajā tasyāśa cāpi sa dharmātmā satyavāga ṛṣisattamaḥ āśiṣò vividhāḥ paròcya rājaputryāsa tu nāradaḥ gamyatāma iti hòvāca bhagavāṃsa tāma aninditāma gatāyāma atha kṛṣṇāyāṃ yudhiṣṭhirapurògamāna vivikte pāṇḍavāna sarvāna uvāca bhagavāna ṛṣiḥ pāñcālī bhavatāma ekā dharmapatnī yaśasvinī yathā vò nātra bhedaḥ sayāta tathā nītira vidhīyatāma sundòpasundāva asurau bharātarau sahitāva ubhau āstāma avadhyāva anyeṣāṃ tariṣu lòkeṣu viśrutau ekarājyāva ekagṛhāva ekaśayyāsanāśanau tilòttamāyāsa tau hetòra anyònyama abhijaghnatuḥ rakṣyatāṃ sauhradaṃ tasmāda anyònyapratibhāvikama yathā vò nātra bhedaḥ sayāta tata kuruṣva yudhiṣṭhira [ya] sundòpasundāva asurau kasya putrau mahāmune utpannaśa ca kathaṃ bhedaḥ kathaṃ cānyònyama aghnatāma apsarā devakanyā vā kasya caiṣā tilòttamā yasyāḥ kāmena saṃmattau jaghnatusa tau parasparama etata sarvaṃ yathāvṛttaṃ vistareṇa tapòdhana śaròtuma icchāmahe vipra paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ [nārada] śṛṇu me vistareṇemama itihāsaṃ purātanama bharātṛbhīḥ sahitaḥ pārtha yathāvṛttaṃ yudhiṣṭhira mahāsurasyānvavāye hiraṇyakaśipòḥ purā nikumbhò nāma daityendrasa tejasvī balavāna abhūta tasya putrau mahāvīryau jātau bhīmaparākramau sahānyònyena bhuñjāte vinānyònyaṃ na gacchataḥ anyònyasya pariyakarāva anyònyasya pariyaṃvadau ekaśīlasamācārau davidhaivaikaṃ yathā kṛtau tau vivṛddhau mahāvīryau kāryeṣva apya ekaniścayau tarailòkyavijayārthāya samāsthāyaika niścayama kṛtvā dīkṣāṃ gatau vindhyaṃ tatrògraṃ tepatusa tapaḥ tau tu dīrgheṇa kālena tapò yuktau babhūvatuḥ kaṣutpipāsāpariśrāntau jaṭāvalkaladhāriṇau malòpacita sarvāṅgau vāyubhakṣau babhūvatuḥ ātmamāṃsāni juhvantau pādāṅguṣṭhāgradhiṣṭhitau ūrdhvabāhū cānimiṣau dīrghakālaṃ dhṛtavratau tayòsa tapaḥ parabhāveṇa dīrghakālaṃ paratāpitaḥ dhūmaṃ paramumuce vindhyasa tada adbhutama ivābhavata tatò devābhavana bhītā ugraṃ dṛṣṭvā tayòsa tapaḥ tapò vighātārthama athò devā vighnāni cakrire ratnaiḥ paralòbhayāma āsuḥ satrībhiśa còbhau punaḥ punaḥ na ca tau cakratura bhaṅgaṃ varatasya sumahāvratau atha māyāṃ punara devāsa tayòśa cakrura mahātmanòḥ bhaginyò mātarò bhāryāsa tayòḥ parijanasa tathā paripātyamānā vitrastāḥ śūlahastena rakṣasā sarastābharaṇa keśāntā ekāntabhraṣṭavāsasaḥ abhidhāvya tataḥ sarvāsa tau tarāhīti vicukruśuḥ na ca tau cakratura bhaṅgaṃ varatasya sumahāvratau yadā kaṣòbhaṃ nòpayāti nārtima anyatarasa tayòḥ tataḥ satriyasa tā bhūtaṃ ca sarvama antaradhīyata tataḥ pitā mahaḥ sākṣāda abhigamya mahāsurau vareṇa chandayāma āsa sarvalòkapitāmahaḥ tataḥ sundòpasundau tau bharātarau dṛḍhavikramau dṛṣṭvā pitāmahaṃ devaṃ tasthatuḥ parāñjalītadā ūcatuśa ca parabhuṃ devaṃ tatasa tau sahitau tadā āvayòsa tapasānena yadi parītaḥ pitāmahaḥ māyāvidāva astravidau balinau kāmarūpiṇau ubhāva apya amarau sayāvaḥ parasannò yadi nò parabhuḥ [pitāmaha] ṛte 'maratvama anyada vāṃ sarvama uktaṃ bhaviṣyati anyada vṛṇītāṃ mṛtyòśa ca vidhānama amaraiḥ samama kariṣyāvedama iti yana mahada abhyutthitaṃ tapaḥ yuvayòra hetunānena nāmaratvaṃ vidhīyate tarailòkyavijayārthāya bhavadbhyāma āsthitaṃ tapaḥ hetunānena daityendrau na vāṃ kāmaṃ karòmya ahama [sundaupasundāva] tariṣu lòkeṣu yada bhūtaṃ kiṃ cita sathāvarajaṅgamama sarvasmāna nau bhayaṃ na sayāda ṛte 'nayònyaṃ pitāmaha [pitāmaha] yata parārthitaṃ yathòktaṃ ca kāmama etada dadāni vāma mṛtyòra vidhānama etaca ca yathāvada vāṃ bhaviṣyati [nārada] tataḥ pitāmahò dāttvā varama etata tadā tayòḥ nivartya tapasasa tau ca barahmalòkaṃ jagāma ha labdhvā varāṇi sarvāṇi daityendrāva api tāva ubhau avadhyau sarvalòkasya savama eva bhavanaṃ gatau tau tu labdhavarau dṛṣṭvā kṛtakāmau mahāsurau sarvaḥ suhṛjjanasa tābhyāṃ paramòdama upajagmivāna tatasa tau tu jaṭā hitvā maulinau saṃbabhūvatuḥ mahārhābharaṇòpetau virajò'mabaradhāriṇau akālakaumudīṃ caiva cakratuḥ sārvakāmikī daityendrau paramaprītau tayòśa caiva suhṛjjanaḥ bhakṣyatāṃ bhujyatāṃ nityaṃ ramyatāṃ gīyatāma iti pīyatāṃ dīyatāṃ ceti vāca āsana gṛhe gṛhe tatra tatra mahāpānaira utkṛṣṭatalanāditaiḥ hṛṣṭaṃ paramuditaṃ sarvaṃ daityānāma abhavata purama taisa taira vihāraira bahubhira daityānāṃ kāmarūpiṇāma samāḥ saṃkrīḍatāṃ teṣāma ahara ekama ivābhavata [nārada] utsave vṛttamātre tu tarailòkyākāṅkṣiṇāva ubhau mantrayitvā tataḥ senāṃ tāva ājñāpayatāṃ tadā suhṛdbhira abhyanujñātau daitya vṛddhaiśa ca mantribhiḥ kṛtvā parāsthānikaṃ rātrau maghāsu yayatusa tadā gadā paṭṭiśadhāriṇyā śūlamudgara hastayā parasthitau sahadharmiṇyā mahatyā daitya senayā maṅgalaiḥ satutibhiśa cāpi vijayapratisaṃhitaiḥ cāraṇaiḥ satūyamānau tu jagmatuḥ parayā mudā tāva antarikṣama utpatya daityau kāmagamāva ubhau devānāma eva bhavanaṃ jagmatura yuddhadurmadau tayòra āgamanaṃ jañātvā varadānaṃ ca tata parabhòḥ hitvā tariviṣṭapaṃ jagmura barahmalòkaṃ tataḥ surāḥ tāna indralòkaṃ nirjitya yakṣarakṣògaṇāṃsa tathā khecarāṇya api bhūtāni jigyatusa tīvravikramau antara bhūmigatāna nāgāña jitvā tau ca mahāsurau samudravāsinaḥ sarvāna maleccha jātīna vijigyatuḥ tataḥ sarvāṃ mahīṃ jetuma ārabdhāva ugraśāsanau sainikāṃśa ca samāhūya sutīkṣṇāṃ vācama ūcatuḥ rājarṣayò mahāyajñaira havyakavyaira davijātayaḥ tejòbalaṃ ca devānāṃ vardhayanti śariyaṃ tathā teṣāma evaṃ paravṛddhānāṃ sarveṣāma asuradviṣāma saṃbhūya sarvaira asmābhiḥ kāryaḥ sarvātmanā vadhaḥ evaṃ sarvāna samādiśya pūrvatīre mahòdadheḥ karūrāṃ matiṃ samāsthāya jagmatuḥ sarvatò mukhama yajñaira yajante ye ke cida yājananti ca ye davijāḥ tāna sarvāna parasabhaṃ dṛṣṭvā balinau jaghnatusa tadā āśrameṣva agnihòtrāṇi ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāma gṛhītvā parakṣipantya apsu viśrabdhāḥ sainikāsa tayòḥ tapòdhanaiśa ca ye śāpāḥ karuddhaira uktā mahātmabhiḥ nākrāmanti tayòsa te 'pi varadānena jṛmbhatòḥ nākrāmanti yadā śāpā bāṇā muktāḥ śilāsva iva niyamāṃsa tadā parityajya vayadravanta davijātayaḥ pṛthivyāṃ ye tapaḥsiddhā dāntāḥ śama parāyaṇāḥ tayòra bhayāda dudruvusa te vainateyāda ivòragāḥ mathitaira āśramaira bhagnaira vikīrṇakalaśasruvaiḥ śūnyama āsīja jagata sarvaṃ kāleneva hataṃ yathā rājarṣibhira adṛśyadbhira ṛṣibhiśa ca mahāsurau ubhau viniścayaṃ kṛtvā vikurvāte vadhaiṣiṇau parabhinnakaraṭau mattau bhūtvā kuñjararūpiṇau saṃlīnāna api durgeṣu ninyatura yamasādanama siṃhau bhūtvā punara vayāghrau punaśa cāntara hitāva ubhau taisa taira upāyaisa tau karūdāva ṛṣīna dṛṣṭvā nijaghnatuḥ nivṛttayajñasvādhyāyā paraṇaṣṭanṛpatidvijā utsannòtsava yajñā ca babhūva vasudhā tadā hāhābhūtā bhayārtā ca nivṛttavipaṇāpaṇā nivṛttadevakāryā ca puṇyòdvāha vivarjitā nivṛttakṛṣigòrakṣā vidhvastanagarāśramā asthi kaṅkāla saṃkīrṇā bhūra babhūvògra darśanā nivṛttapitṛkāryaṃ ca nirvaṣaṭkāramaṅgalama jagata paratibhayākāraṃ duṣprekṣyama abhavata tadā candrādityau garahāsa tārā nakṣatrāṇi divaukasaḥ jagmura viṣādaṃ tata karma dṛṣṭvā sundòpasundayòḥ evaṃ sarvā diśò daityau jitvā karūreṇa karmaṇā niḥsapatnau kurukṣetre niveśama abhicakramuḥ [nārada] tatò devarṣayaḥ sarve siddhāśa ca paramarṣayaḥ jagmusa tadā parāma ārtiṃ dṛṣṭvā kata kadanaṃ mahata te 'bhijagmura jitakròdhā jitātmānò jitendriyāḥ pitāmahasya bhavanaṃ jagataḥ kṛpayā tadā tatò dadṛśura āsīnaṃ saha devaiḥ pitāmahama siddhaira barahmarṣibhiśa caiva samantāta parivāritama tatra devò mahādevasa tatrāgnira vāyunā saha candrādityau ca dharmaśa ca parameṣṭhī tathā budhaḥ vaikhānasā vālakhilyā vānaprasthā marīcipāḥ ajāśa caivāvimūḍhāśa ca tejò garbhāsa tapasvinaḥ ṛṣayaḥ sarva evaite pitāmahama upāsate tatò 'bhigamya sahitāḥ sarva eva maharṣayaḥ sundòpasundayòḥ karma sarvama eva śaśaṃsire yathā kṛtaṃ yathā caiva kṛtaṃ yena karameṇa ca nayavedayaṃsa tataḥ sarvama akhilena pitāmahe tatò devagaṇāḥ sarve te caiva paramarṣayaḥ tama evārthaṃ puraskṛtya pitāmahama acòdayana tataḥ pitāmahaḥ śarutvā sarveṣāṃ tada vacasa tadā muhūrtama iva saṃcintya kartavyasya viniścayama tayòra vadhaṃ samuddiśya viśvakarmāṇama āhvayata dṛṣṭvā ca viśvakarmāṇaṃ vayādideśa pitāmahaḥ sṛjyatāṃ parāthanīyeha paramadeti mahātapāḥ pitāmahaṃ namaskṛtya tada vākyama abhinandya ca nirmame yòṣitaṃ divyāṃ cintayitvā parayatnataḥ tariṣu lòkeṣu yata kiṃ cida bhūtaṃ sathāvarajaṅgamama samānayada darśanīyaṃ tata tada yatnāta tatasa tataḥ kòṭiśaśa cāpi ratnāni tasyā gātre nayaveśayata tāṃ ratnasaṃghāta mayīma asṛjada devarūpiṇīma sā parayatnena mahatā nirmitā viśvakarmaṇā tariṣu lòkeṣu nārīṇāṃ rūpeṇāpratimābhavata na tasyāḥ sūkṣmama apya asti yada gātre rūpasaṃpadā na yuktaṃ yatra vā dṛṣṭira na sajjati nirīkṣatāma sā vigrahavatīva śarīḥ kānta rūpā vapuṣmatī jahāra sarvabhūtānāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca tilaṃ tilaṃ samānīya ratnānāṃ yada vinirmitā tilòttametya atasa tasyā nāma cakre pitāmahaḥ [pitāmaha] gaccha sundòpasundābhyāma asurābhyāṃ tilòttame parārthanīyena rūpeṇa kuru bhadre paralòbhanama tavatkṛte darśanāda eva rūpasaṃpata kṛtena vai viròdhaḥ sayāda yathā tābhyāma anyònyena tathā kuru [nārada] sā tatheti paratijñāya namaskṛtya pitāmahama cakāra maṇḍalaṃ tatra vibudhānāṃ paradakṣiṇama parāṅmukhò bhagavāna āste dakṣiṇena maheśvaraḥ devāśa caivòttareṇāsana sarvatasa tava ṛṣayò 'bhavana kurvantyā tu tayā tatra maṇḍalaṃ tata paradakṣiṇama indraḥ sathāṇuśa ca bhagavāna dhairyeṇa paratyavasthitau daraṣṭukāmasya cātyarthaṃ gatāyāḥ pārśvatasa tadā anyada añcitapakṣmāntaṃ dakṣiṇaṃ niḥsṛtaṃ mukhama pṛṣṭhataḥ parivartantyāḥ paścimaṃ niḥsṛtaṃ mukhama gatāyāśa còttaraṃ pārśvama uttaraṃ niḥsṛtaṃ mukhama mahendrasyāpi netrāṇāṃ pārśvataḥ pṛṣṭhatò 'garataḥ raktāntānāṃ viśālānāṃ sahasraṃ sarvatò 'bhavata evaṃ caturmukhaḥ sathāṇura mahādevò 'bhavata purā tathā sahasranetraśa ca babhūva balasūdanaḥ tathā deva nikāyānāma ṛṣīṇāṃ caiva sarvaśaḥ mukhānya abhipravartante yena yāti tilòttamā tasyā gātre nipatitā teṣāṃ dṛṣṭira mahātmanāma sarveṣāma eva bhūyiṣṭhama ṛte devaṃ pitāmahama gacchantyāsa tu tadā devāḥ sarve ca paramarṣayaḥ kṛtama itya eva tata kāryaṃ menire rūpasaṃpadā tilòttamāyāṃ tu tadā gatāyāṃ lòkabhāvanaḥ sarvāna visarjayāma āsa devāna ṛṣigaṇāṃśa ca tāna [nārada] jitvā tu pṛthivīṃ daityau niḥsapatnau gatavyathau kṛtvā tarailòkyama avyagraṃ kṛtakṛtyau babhūvatuḥ devagandharvayakṣāṇāṃ nāgapārthiva rakṣasāma ādāya sarvaratnāni parāṃ tuṣṭima upāgatau yadā na paratiṣeddhārasa tayòḥ santīha ke cana nirudyògau tadā bhūtvā vijahrāte 'marāva iva satrībhira mālyaiśa ca gandhaiśa ca bhakṣaira bhòjyaiśa ca puṣkalaiḥ pānaiśa ca vividhaira hṛdyaiḥ parāṃ parītima avāpatuḥ antaḥpure vanòdyāne parvatòpavaneṣu ca yathepsiteṣu deśeṣu vijahrāte 'marāva iva tataḥ kadā cida vindhyasya pṛṣṭhe samaśilātale puṣpitāgreṣu śāleṣu vihārama abhijagmatuḥ divyeṣu sarvakāmeṣu samānīteṣu tatra tau varāsaneṣu saṃhṛṣṭau saha satrībhira niṣedatuḥ tatò vāditranṛttābhyāma upātiṣṭhanta tau satriyaḥ gītaiśa ca satutisaṃyuktaiḥ parītyarthama upajagmire tatasa tilòttamā tatra vane puṣpāṇi cinvatī veṣama ākṣiptama ādhāya raktenaikena vāsasā nadītīreṣu jātāna sā karṇikārāna vicinvatī śanaira jagāma taṃ deśaṃ yatrāstāṃ tau mahāsurau tau tu pītvā varaṃ pānaṃ madaraktānta lòcanau dṛṣṭvaiva tāṃ varāròhāṃ vayathitau saṃbahūvatuḥ tāva utpatyāsanaṃ hitvā jagmatura yatra sā sathitā ubhau ca kāmasaṃmattāva ubhau parārthayataśa ca tāma dakṣiṇe tāṃ kare subhrūṃ sundò jagrāha pāṇinā upasundò 'pi jagrāha vāme pāṇau tilòttamāma varapradāna mattau tāva aurasena balena ca dhanaratnamadābhyāṃ ca surā pānamadena ca sarvaira etaira madaira mattāva anyònyaṃ bharukuṭī kṛtau madakāmasamāviṣṭau parasparama athòcatuḥ mama bhāryā tava gurura iti sundò 'bhayabhāṣata mama bhāryā tava vadhūra upasundò 'bhayabhāṣata naiṣā tava mamaiṣeti tatra tau manyura āviśata tasyā hetòra gade bhīme tāva ubhāva apya agṛhṇatāma tau paragṛhya gade bhīme tasyāḥ kāmena mòhitau ahaṃ pūrvama ahaṃ pūrvama itya anyònyaṃ nijaghnatuḥ tau gadābhihatau bhīmau petatura dharaṇītale rudhireṇāvaliptāṅgau davāva ivārkau nabhaśa cayutau tatasa tā vidrutā nāryaḥ sa ca daitya gaṇasa tadā pātālama agamata sarvò viṣādabhayakampitaḥ tataḥ pitāmahasa tatra saha devaira maharṣibhiḥ ājagāma viśuddhātmā pūjayiṣyaṃsa tilòttamāma vareṇa chanditā sā tu barahmaṇā parītima eva ha varayāma āsa tatraināṃ parītaḥ parāha pitāmahaḥ ādityacaritā~la lòkāna vicariṣyasi bhāmini tejasā ca sudṛṣṭāṃ tavāṃ na kariṣyati kaśa cana evaṃ tasyai varaṃ dattvā sarvalòkapitāmahaḥ indre tarailòkyama ādhāya barahmalòkaṃ gataḥ parabhuḥ evaṃ tau sahitau bhūtvā sarvārtheṣva ekaniścayau tilòttamārthe saṃkruddhāva anyònyama abhijaghnatuḥ tasmāda baravīmi vaḥ sanehāta sarvāna bharatasattamāna yathā vò nātra bhedaḥ sayāta sarveṣāṃ daraupadī kṛte tathā kuruta bhadraṃ vò mama ceta pariyama icchatha [vai] evama uktā mahātmānò nāradena maharṣiṇā samayaṃ cakrire rājaṃsa te 'nayònyena samāgatāḥ samakṣaṃ tasya devarṣera nāradasyāmitaujasaḥ daraupadyā naḥ sahāsīnama anyò 'nayaṃ yò 'bhidarśayeta sa nò davādaśa varṣāṇi barahma cārī vane vaseta kṛte tu samaye tasmina pāṇḍavaira dharmacāribhiḥ nāradò 'paya agamata parīta iṣṭaṃ deśaṃ mahāmuniḥ evaṃ taiḥ samayaḥ pūrvaṃ kṛtò narada còditaiḥ na cābhidyanta te sārve tadānyònyena bhārata [vai] evaṃ te samayaṃ kṛtvā nayavasaṃsa tatra pāṇḍavāḥ vaśe śastrapratāpena kurvantò 'nayāna mahīkṣitaḥ teṣāṃ manujasiṃhānāṃ pañcānāma amitaujasāma babhūva kṛṣṇā sarveṣāṃ pārthānāṃ vaśavartinī te tayā taiśa ca sā vīraiḥ patibhiḥ saha pañcabhiḥ babhūva paramaprītā nāgaira iva sarasvatī vartamāneṣu dharmeṇa pāṇḍaveṣu mahātmasu vayavardhana kuravaḥ sarve hīnadòṣāḥ sukhānvitāḥ atha dīrgheṇa kālena barāhmaṇasya viśāṃ pate kasyaca cita taskarāḥ keca cija jahrura gā nṛpasattama hariyamāṇe dhane tasmina barāhmaṇaḥ karòdhamūrcchitaḥ āgamya khāṇḍava parasthama udakròśata pāṇḍavāna hariyate gòdhanaṃ kaṣudraira nṛśaṃsaira akṛtātmabhiḥ parasahya vò 'samāda viṣayāda abhidhāvata pāṇḍavāḥ barāhmaṇasya paramattasya havira dhavāṅkṣaira vilupyate śārdūlasya guhāṃ śūnyāṃ nīcaḥ karòṣṭābhimarśati barāhmaṇa save hṛte còraira dharmārthe ca vilòpite ròrūyamāṇe ca mayi kariyatāma astradhāraṇama ròrūyamāṇasyābhyāśe tasya viprasya pāṇḍavaḥ tāni vākyāni śuśrāva kuntīputrò dhanaṃjayaḥ śarutvā caiva mahābāhura mā bhaira itya āha taṃ davijama āyudhāni ca yatrāsana pāṇḍavānāṃ mahātmanāma kṛṣṇayā saha tatrāsīda dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ sa paraveśāya cāśaktò gamanāya ca pāṇḍavaḥ tasya cārtasya taira vākyaiśa còdyamānaḥ punaḥ punaḥ ākrande tatra kaunteyaśa cintayāma āsa duḥkhitaḥ hariyamāṇe dhane tasmina barāhmaṇasya tapasvinaḥ aśrupramārjanaṃ tasya kartavyama iti niścitaḥ upaprekṣaṇajò 'dharmaḥ sumahāna sayāna mahīpateḥ yadya asya rudatò davāri na karòmya adya rakṣaṇama anāstikyaṃ ca sarveṣāma asmākama api rakṣaṇe paratitiṣṭheta lòke 'saminna adharmaśa caiva nò bhaveta anāpṛcchya ca rājānaṃ gate mayi na saṃśayaḥ ajātaśatròra nṛpatera mama caivāpriyaṃ bhaveta anupraveśe rājñasa tu vanavāsò bhavena mama adharmò vā mahāna astu vane vā maraṇaṃ mama śarīrasyāpi nāśena dharma eva viśiṣyate evaṃ viniścitya tataḥ kuntīputrò dhanaṃjayaḥ anupraviśya rājānama āpṛcchya ca viśāṃ pate dhanura ādāya saṃhṛṣṭò barāhmaṇaṃ paratyabhāṣata barāhmaṇāgamyatāṃ śīghraṃ yāvata paradhanaiṣiṇaḥ na dūre te gatāḥ kaṣudrāsa tāvada gacchāmahe saha yāvada āvartayāmya adya còrahastāda dhanaṃ tava sò 'nusṛtya mahābāhura dhanvī varmī rathī dhavajī śaraira vidhvaṃsitāṃśa còrāna avajitya ca tada dhanama barāhmaṇasya upāhṛtya yaśaḥ pītvā ca pāṇḍavaḥ ājagāma puraṃ vīraḥ savyasācī paraṃtapaḥ sò 'bhivādya gurūna sarvāṃsa taiśa cāpi paratinanditaḥ dharmarājama uvācedaṃ varatama ādiśyatāṃ mama samayaḥ samatikrāntò bhavata saṃdarśanāna mayā vanavāsaṃ gamiṣyāmi samayò haya eṣa naḥ kṛtaḥ itya uktò dharmarājasa tu sahasā vākyama apriyama kathama itya abravīda vācā śòkārtaḥ sajjamānayā yudhiṣṭhirò guḍā keśaṃ bharātā bharātarama acyutama paramāṇama asmi yadi te mattaḥ śṛṇu vacò 'nagha anupraveśe yada vīra kṛtavāṃsa tavaṃ mamāpriyama sarvaṃ tada anujānāmi vayalīkaṃ na ca me hṛdi guròra anupraveśò hi nòpaghātò yavīyasaḥ yavīyasò 'nupraveśò jayeṣṭhasya vidhilòpakaḥ nivartasva mahābāhò kuruṣva vacanaṃ mama na hi te dharmalòpò 'sati na ca me dharṣaṇā kṛtā [ārja] na vayājena careda dharmama iti me bhavataḥ śarutama na satyāda vicaliṣyāmi satyenāyudhama ālabhe [vai] sò 'bhayanujñāpya rājānaṃ barahmacaryāya dīkṣitaḥ vane davādaśa varṣāṇi vāsāyòpajagāma ha [vai] taṃ parayāntaṃ mahābāhuṃ kauravāṇāṃ yaśaḥ karama anujagmura mahātmānò barāhmaṇā vedapāragāḥ vedavedāṅgavidvāṃsasa tathaivādhyātma cintakāḥ caukṣāśa ca bhagavada bhaktāḥ sūtāḥ paurāṇikāśa ca ye kathakāśa cāpare rājaña śaramaṇāśa ca vanaukasaḥ divyākhyānāni ye cāpi paṭhanti madhuraṃ davijāḥ etaiśa cānyaiśa ca bahubhiḥ sahāyaiḥ pāṇḍunandanaḥ vṛtaḥ śalakṣṇakathaiḥ parāyāna marudbhira iva vāsavaḥ ramaṇīyāni citrāṇi vanāni ca sarāṃsi ca saritaḥ sāgarāṃśa caiva deśāna api ca bhārata puṇyāni caiva tīrthāni dadarśa bharatarṣabha sa gaṅgā davārama āsādya niveśama akaròta parabhuḥ tatra tasyādbhutaṃ karma śṛṇu me janamejaya kṛtavāna yada viśuddhātmā pāṇḍūnāṃ paravarò rathī niviṣṭe tatra kaunteye barāhmaṇeṣu ca bhārata agnihòtrāṇi viprāsa te parāduścakrura anekaśaḥ teṣu parabòdhyamāneṣu javaliteṣu huteṣu ca kṛtapuṣpòpahāreṣu tīrāntara gateṣu ca kṛtābhiṣekaira vidvadbhira niyataiḥ satpathi sathitaiḥ śuśubhe 'tīva tada rājana gaṅgā davāraṃ mahātmabhiḥ tathā paryākule tasmina niveśe pāṇḍunandanaḥ abhiṣekāya kaunteyò gaṅgāma avatatāra ha tatrābhiṣekaṃ kṛtvā sa tarpayitvā pitāmahāna uttitīrṣura jalāda rājanna agnikāryacikīrṣayā apakṛṣṭò mahābāhura nāgarājasya kanyayā antarjale mahārāja ulūpyā kāmayānayā dadarśa pāṇḍavasa tatra pāvakaṃ susamāhitama kauravyasyātha nāgasya bhavane paramārcite tatrāgnikāryaṃ kṛtavāna kuntīputrò dhanaṃjayaḥ aśaṅkamānena hutasa tenātuṣyada dhutāśanaḥ agnikāryaṃ sa kṛtvā tu nāgarājasutāṃ tadā parahasanna iva kaunteya idaṃ vacanama abravīta kima idaṃ sāhasaṃ bhīru kṛtavatya asi bhāmini kaśa cāyaṃ subhagò deśaḥ kā ca tavaṃ kasya cātmajā [ūlūpī] airāvata kule jātaḥ kauravyò nāma pannagaḥ tasyāsmi duhitā pārtha ulūpī nāma pannagī sāhaṃ tavāma abhiṣekārthama avatīrṇaṃ samudragāma dṛṣṭavatya eva kaunteya kandarpeṇāsmi mūrcchitā tāṃ māma anaṅga mathitāṃ tavatkṛte kurunandana ananyāṃ nandayasvādya paradānenātmanò rahaḥ [ārja] barahmacaryama idaṃ bhadre mama davādaśa vārṣikama dharmarājena cādiṣṭaṃ nāhama asmi savayaṃ vaśaḥ tava cāpi pariyaṃ kartuma icchāmi jalacāriṇi anṛtaṃ nòktapūrvaṃ ca mayā kiṃ cana karhi cita kathaṃ ca nānṛtaṃ tata sayāta tava cāpi pariyaṃ bhaveta na ca pīḍyeta me dharmasa tathā kuryāṃ bhujaṃgame [ūlūpī] jānāmya ahaṃ pāṇḍaveya yathā carasi medinīma yathā ca te barahmacaryama idama ādiṣṭavāna guruḥ parasparaṃ vartamānāna darupadasyātmajāṃ parati yò nò 'nupraviśena mòhāta sa nò davādaśa vārṣikama vanecareda barahmacaryama iti vaḥ samayaḥ kṛtaḥ tada idaṃ daraupadīhetòra anyònyasya paravāsanama kṛtaṃ vasa tatra dharmārthama atra dharmò na duṣyati paritrāṇaṃ ca kartavyama ārtānāṃ pṛthulòcana kṛtvā mama paritrāṇaṃ tava dharmò na lupyate yadi vāpya asya dharmasya sūkṣmò 'pi sayāda vayatikramaḥ sa ca te dharma eva sayāda dāttvā parāṇāna mamārjuna bhaktāṃ bhajasya māṃ pārtha satāma etana mataṃ parabhò na kariṣyasi ceda evaṃ mṛtāṃ māma upadhāraya parāṇadānāna mahābāhò cara dharmama anuttamama śaraṇaṃ ca parapannāsmi tavāma adya puruṣòttama dīnāna anāthāna kaunteya parirakṣasi nityaśaḥ sāhaṃ śaraṇama abhyemi ròravīmi ca duḥkhitā yāce tavāma abhikāmāhaṃ tasmāta kuru mama pariyama sa tavama ātmapradānena sakāmāṃ kartuma arhasi [vai] evama uktasa tu kaunteyaḥ pannageśvara kanyayā kṛtavāṃsa tata tathā sarvaṃ dharmama uddiśya kāraṇama sa nāgabhavane rātriṃ tāma uṣitvā paratāpavāna udite 'bhayutthitaḥ sūrye kauravyasya niveśanāta [vai] kathayitvā tu tata sarvaṃ barāhmaṇebhyaḥ sa bhārata parayayau himavatpārśvaṃ tatò vajradharātmajaḥ agastyavaṭama āsādya vasiṣṭhasya ca parvatama bhṛgutuṅge ca kaunteyaḥ kṛtavāña śaucama ātmanaḥ paradadau gòsahasrāṇi tīrtheṣva āyataneṣu ca niveśāṃśa ca davijātibhyaḥ sò 'dadata kurusattamaḥ hiraṇyabindòsa tīrthe ca sanātvā puruṣasattamaḥ dṛṣṭavāna parvataśreṣṭhaṃ puṇyānya āyatanāni ca avatīrya naraśreṣṭhò barāhmaṇaiḥ saha bhārata parācīṃ diśama abhiprepsura jagāma bharatarṣabhaḥ ānupūrvyeṇa tīrthāni dṛṣṭavāna kurusattamaḥ nadīṃ còtpalinīṃ ramyāma araṇyaṃ naimiṣaṃ parati nandāma aparanandāṃ ca kauśikīṃ ca yaśasvinīma mahānadīṃ gayāṃ caiva gaṅgāma api ca bhārata evaṃ sarvāṇi tīrthāni paśyamānasa tathāśramāna ātmanaḥ pāvanaṃ kurvana barāhmaṇebhyò dadau vasu aṅgavaṅga kaliṅgeṣu yāni puṇyāni kāni cita jagāma tāni sarvāṇi tīrthānya āyatanāni ca dṛṣṭvā ca vidhivata tāni dhanaṃ cāpi dadau tataḥ kaliṅga rāṣṭradvāreṣu barāhmaṇāḥ pāṇḍavānugāḥ abhyanujñāya kaunteyama upāvartanta bhārata sa tu taira abhyanujñātaḥ kuntīputrò dhanaṃjayaḥ sahāyaira alpakaiḥ śūraḥ parayayau yena sāgarama sa kaliṅgāna atikramya deśāna āyatanāni ca dharmyāṇi ramaṇīyāni parekṣamāṇò yayau parabhuḥ mahendra parvataṃ dṛṣṭvā tāpasaira upaśòbhitama samudratīreṇa śanaira maṇalūraṃ jagāma ha tatra sarvāṇi tīrthāni puṇyānya āyatanāni ca abhigamya mahābāhura abhyagacchana mahīpatima maṇalūreśvaraṃ rājana dharmajñaṃ citravāhanama tasya citrāṅgadā nāma duhitā cārudarśanā tāṃ dadarśa pure tasmina vicarantīṃ yadṛcchayā dṛṣṭvā ca tāṃ varāròhāṃ cakame caitravāhinīma abhigamya ca rājānaṃ jañāpayata savaṃ parayòjanama tama uvācātha rājā sa sāntvapūrvama idaṃ vacaḥ rājā parabhaṃkarò nāma kule asmina babhūva ha aputraḥ parasavenārthī tapasa tepe sa uttamama ugreṇa tapasā tena paraṇipātena śaṃkaraḥ īśvarasa tòṣitasa tena mahādeva umāpatiḥ sa tasmai bhagavāna parādāda ekaikaṃ parasavaṃ kule ekaikaḥ parasavasa tasmāda bhavatya asmina kule sadā teṣāṃ kumārāḥ sarveṣāṃ pūrveṣāṃ mama jajñire kanyā tu mama jāteyaṃ kulasyòtpādanī dharuvama putrò mameyama iti me bhāvanā puruṣòttama putrikā hetuvidhinā saṃjñitā bharatarṣabha etaca chulkaṃ bhavatva asyāḥ kulakṛja jāyatāma iha etena samayenemāṃ paratigṛhṇīṣva pāṇḍava sa tatheti paratijñāya kanyāṃ tāṃ paratigṛhya ca uvāsa nagare tasmina kaunteyasa tarihimāḥ samāḥ [vai] tataḥ samudre tīrthāni dakṣiṇe bharatarṣabhaḥ abhyagacchata supuṇyāni śòbhitāni tapasvibhiḥ varjayanti sama tīrthāni pañca tatra tu tāpasāḥ ācīrṇāni tu yānya āsana purastāta tu tapasvibhiḥ agastyatīrthaṃ saubhadraṃ paulòmaṃ ca supāvanama kāraṃdhamaṃ parasannaṃ ca hayamedha phalaṃ ca yata bhāradvājasya tīrthaṃ ca pāpapraśamanaṃ mahata viviktānya upalakṣyātha tāni tīrthāni pāṇḍavaḥ dṛṣṭvā ca varjyamānāni munibhira dharmabuddhibhiḥ tapasvinasa tatò 'pṛcchata parājñaliḥ kurunandanaḥ tīrthānīmāni varjyante kimarthaṃ barahmavādibhiḥ [tāpasāha] garāhāḥ pañca vasantya eṣu haranti ca tapòdhanāna ata etāni varjyante tīrthāni kurunandana [vai] teṣāṃ śarutvā mahābāhura vāryamāṇasa tapòdhanaiḥ jagāma tāni tīrthāni daraṣṭuṃ puruṣasattamaḥ tataḥ saubhadrama āsādya maharṣesa tīrthama uttamama vigāhya tarasā śūraḥ sanānaṃ cakre paraṃtapaḥ atha taṃ puruṣavyāghrama antarjalacarò mahāna nijagrāha jale garāhaḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayama sa tama ādāya kaunteyò visphurantaṃ jale carama udatiṣṭhana mahābāhura balena balināṃ varaḥ utkṛṣṭa eva tu garāhaḥ sò 'rajunena yaśasvinā babhūva nārī kalyāṇī sarvābharaṇabhūṣitā dīpyamānā śariyā rājana divyarūpā manòramā tada adbhutaṃ mahada dṛṣṭvā kuntīputrò dhanaṃjayaḥ tāṃ satriyaṃ paramaprīta idaṃ vacanama abravīta kā vai tavama asi kalyāṇi kutò vāsi jale carī kimarthaṃ ca mahata pāpama idaṃ kṛtavatī purā [nārī] apsarāsmi mahābāhò devāraṇya vicāriṇī iṣṭā dhanapatera nityaṃ vargā nāma mahābala mama sakhyaśa catasrò 'nayāḥ sarvāḥ kāmagamāḥ śubhāḥ tābhiḥ sārdhaṃ parayātāsmi lòkapāla niveśanama tataḥ paśyāmahe sarvā barāhmaṇaṃ saṃśitavratama rūpavantama adhīyānama ekama ekāntacāriṇama tasya vai tapasā rājaṃsa tada vanaṃ tejasāvṛtama āditya iva taṃ deśaṃ kṛtsnaṃ sa vayavabhāsayata tasya dṛṣṭvā tapasa tādṛgrūpaṃ cādbhutadarśanama avatīrṇāḥ sama taṃ deśaṃ tapòvighnacikīrṣayā ahaṃ ca saurabheyī ca samīcī budbudā latā yaugapadyena taṃ viprama abhyagacchāma bhārata gāyantyò vai hasantyaśa ca lòbhayantyaśa ca taṃ davijama sa ca nāsmāsu kṛtavāna manò vīra kathaṃ cana nākampata mahātejāḥ sathitasa tapasi nirmale sò 'śapata kupitò 'samāṃsa tu barāhmaṇaḥ kaṣatriyarṣabha garāhabhūtā jale yūyaṃ cariṣyadhvaṃ śataṃ samāḥ [varga] tatò vayaṃ paravyathitāḥ sarvā bharatasattama āyāma śaraṇaṃ vipraṃ taṃ tapòdhanama acyutama rūpeṇa vayasā caiva kandarpeṇa ca darpitāḥ ayuktaṃ kṛtavatyaḥ sama kaṣantuma arhasi nò davija eṣa eva vadhò 'samākaṃ suparyāptasa tapòdhana yada vayaṃ saṃśitātmānaṃ paralòbdhuṃ tavāma ihāgatāḥ avadhyāsa tu satriyaḥ sṛṣṭā manyante dharmacintakāḥ tasmāda dharmeṇa dharmajña nāsmāna hiṃsituma arhasi sarvabhūteṣu dharmajña maitrò barāhmaṇa ucyate satyò bhavatu kalyāṇa eṣa vādò manīṣiṇāma śaraṇaṃ ca parapannānāṃ śiṣṭāḥ kurvanti pālanama śaraṇaṃ tavāṃ parapannāḥ sama tasmāta tavaṃ kaṣantuma arhasi [vai] evama uktasa tu dharmātmā barāhmaṇaḥ śubhakarmakṛta parasādaṃ kṛtavāna vīra ravisòmasamaprabhaḥ [barāhmaṇa] śataṃ sahasraṃ viśvaṃ ca sarvama akṣaya vācakama parimāṇaṃ śataṃ tava etana naitada akṣaya vācakama yadā ca vò garāhabhūtā gṛhṇantīḥ puruṣāña jale utkarṣati jalāta kaśa cita sathalaṃ puruṣasattamaḥ tadā yūyaṃ punaḥ sarvāḥ savarūpaṃ paratipatsyatha anṛtaṃ nòktapūrvaṃ me hasatāpi kadā cana tāni sarvāṇi tīrthāni itaḥ parabhṛti caiva ha nārī tīrthāni nāmneha khayātiṃ yāsyanti sarvaśaḥ puṇyāni ca bhaviṣyanti pāvanāni manīṣiṇāma [varga] tatò 'bhivādya taṃ vipraṃ kṛtvā caiva paradakṣiṇama acintayāmòpasṛtya tasmāda deśāta suduḥkhitāḥ kava nu nāma vayaṃ sarvāḥ kālenālpena taṃ narama samāgacchema yò nasa tada rūpama āpādayeta punaḥ tā vayaṃ cintayitvaivaṃ muhūrtāda iva bhārata dṛṣṭavatyò mahābhāgaṃ devarṣima uta nāradama sarvā hṛṣṭāḥ sama taṃ dṛṣṭvā devarṣima amitadyutima abhivādya ca taṃ pārtha sathitāḥ sama vayathitānanāḥ sa nò 'pṛcchada duḥkhamūlama uktavatyò vayaṃ ca tata śarutvā taca ca yathāvṛttama idaṃ vacanama abravīta dakṣiṇe sāgarānūpe pañca tīrthāni santi vai puṇyāni ramaṇīyāni tāni gacchata mācirama tatrāśu puruṣavyāghraḥ pāṇḍavò vò dhanaṃjayaḥ mòkṣayiṣyati śuddhātmā duḥkhāda asmāna na saṃśayaḥ tasya sarvā vayaṃ vīra śarutvā vākyama ihāgatāḥ tada idaṃ satyama evādya mòkṣitāhaṃ tavayānagha etāsa tu mama vai sakhyaśa catasrò 'nayā jale sathitāḥ kuru karma śubhaṃ vīra etāḥ sarvā vimòkṣaya [vai] tatasa tāḥ pāṇḍavaśreṣṭhaḥ sarvā eva viśāṃ pate tasmāca chāpāda adīnātmā mòkṣayāma āsa vīryavāna utthāya ca jalāta tasmāta paratilabhya vapuḥ savakama tāsa tadāpsarasò rājanna adṛśyanta yathā purā tīrthāni śòdhayitvā tu tathānujñāya tāḥ parabhuḥ citrāṅgadāṃ punara daraṣṭuṃ maṇalūra puraṃ yayau tasyāma ajanayata putraṃ rājānaṃ babhru vāhanama taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavò rājana gòkarṇama abhitò 'gamata [vai] sò 'parānteṣu tīrthāni puṇyānya āyatanāni ca sarvāṇya evānupūrvyeṇa jagāmāmita vikramaḥ samudre paścime yāni tīrthānya āyatanāni ca tāni sarvāṇi gatvā sa parabhāsama upajagmivāna parabhāsa deśaṃ saṃprāptaṃ bībhatsuma aparājitama tīrthānya anucarantaṃ ca śuśrāva madhusūdanaḥ tatò 'bhayagacchata kaunteyama ajñātò nāma mādhavaḥ dadṛśāte tadānyònyaṃ parabhāse kṛṣṇa pāṇḍavau tāva anyònyaṃ samāśliṣya pṛṣṭvā ca kuśalaṃ vane āstāṃ pariyasakhāyau tau naranārāyaṇāva ṛṣī tatò 'rajunaṃ vāsudevasa tāṃ caryāṃ paryapṛcchata kimarthaṃ pāṇḍavemāni tīrthānya anucarasya uta tatò 'rajunò yathāvṛttaṃ sarvama ākhyātavāṃsa tadā śarutvòvāca ca vārṣeṇya evama etada iti parabhuḥ tau vihṛtya yathākāmaṃ parabhāse kṛṣṇa pāṇḍavau mahīdharaṃ raivatakaṃ vāsāyaivābhijagmatuḥ pūrvama eva tu kṛṣṇasya vacanāta taṃ mahīdharama puruṣāḥ samalaṃcakrura upajahruśa ca bhòjanama paratigṛhyārjunaḥ sarvama upabhujya ca pāṇḍavaḥ sahaiva vāsudevena dṛṣṭavāna naṭanartakāna abhyanujñāpya tāna sarvāna arcayitvā ca pāṇḍavaḥ satkṛtaṃ śayanaṃ divyama abhyagacchana mahādyutiḥ tīrthānāṃ darśanaṃ caiva parvatānāṃ ca bhārata āpagānāṃ vanānāṃ ca kathayāma āsa sātvate sa kathāḥ kathayanna eva nidrayā janamejaya kaunteyò 'pahṛtasa tasmiña śayane savargasaṃmite madhureṇa sa gītena vīṇā śabdena cānagha parabòdhyamānò bubudhe satutibhira maṅgalaisa tathā sa kṛtvāvaśya kāryāṇi vārṣṇeyenābhinanditaḥ rathena kāñcanāṅgena davārakāma abhijagmivāna alaṃkṛtā davārakā tu babhūva janamejaya kuntīsutasya pūjārthama api niṣkuṭakeṣva api didṛkṣavaśa ca kaunteyaṃ davārakāvāsinò janāḥ narendramārgama ājagmusa tūrṇaṃ śatasahasraśaḥ avalòkeṣu nārīṇāṃ sahasrāṇi śatāni ca bhòjavṛṣṇyandhakānāṃ ca samavāyò mahāna abhūta sa tathā satkṛtaḥ sarvaira bhòjavṛṣṇyandhakātmajaiḥ abhivādyābhivādyāṃśa ca sūryaiśa ca paratinanditaḥ kumāraiḥ sarvaśò vīraḥ satkareṇābhivāditaḥ samānavayasaḥ sarvāna āśliṣya sa punaḥ punaḥ kṛṣṇasya bhavane ramye ratnabhòjya samāvṛte uvāsa saha kṛṣṇena bahulāsa tatra śarvarīḥ [vai] tataḥ katipayāhasya tasmina raivatake girau vṛṣṇyandhakānāma abhavata sumahāna utsavò nṛpa tatra dānaṃ dadura vīrā barāhmaṇānāṃ sahasraśaḥ bhòjavṛṣṇyandhakāśa caiva mahe tasya giresa tadā parasādai ratnacitraiśa ca giresa tasya samantataḥ sa deśaḥ śòbhitò rājana dīpavṛkṣaiśa ca sarvaśaḥ vāditrāṇi ca tatra sama vādakāḥ samavādayana nanṛtura nartakāśa caiva jagura gānāni gāyanāḥ alaṃkṛtāḥ kumārāśa ca vṛṣṇīnāṃ sumahaujasaḥ yānaira hāṭakacitrāṅgaiśa cañcūryante sama sarvaśaḥ paurāśa ca pādacāreṇa yānaira uccāvacaisa tathā sadārāḥ sānuyātrāśa ca śataśò 'tha sahasraśaḥ tatò haladharaḥ kaṣībò revatī sahitaḥ parabhuḥ anugamyamānò gandharvaira acarata tatra bhārata tathaiva rājā vṛṣṇīnāma ugrasenaḥ paratāpavāna upagīyamānò gandharvaiḥ satrīsahasrasahāyavāna raukmiṇeyaśa ca sāmbaśa ca kaṣībau samaradurmadau divyamālyāmbaradharau vijahrāte 'marāva iva akrūraḥ sāraṇaśa caiva gadò bhānura viḍūrathaḥ niśaṭhaśa cāru deṣṇaśa ca pṛthura vipṛthura eva ca satyakaḥ sātyakiśa caiva bhaṅgakārasahācarau hārdikyaḥ kṛtavarmā ca ye cānye nānukīrtitāḥ ete parivṛtāḥ satrībhira gandharvaiśa ca pṛthaka pṛthaka tama utsavaṃ raivatake śòbhayāṃ cakrire tadā tadā kòlāhale tasmina vartamāne mahāśubhe vāsudevaśa ca pārthaśa ca sahitau parijagmatuḥ tatra caṅkramyamāṇau tau vāsudeva sutāṃ śubhāma alaṃkṛtāṃ sakhīmadhye bhadrāṃ dadṛśatusa tadā dṛṣṭvaiva tāma arjunasya kandarpaḥ samajāyata taṃ tathaikāgra manasaṃ kṛṣṇaḥ pārthama alakṣayata athābravīta puṣkarākṣaḥ parahasanna iva bhārata vanecarasya kima idaṃ kāmenālòḍyate manaḥ mamaiṣā bhaginī pārtha sāraṇasya sahòdarā yadi te vartate buddhira vakṣyāmi pitaraṃ savayama [ārja] duhitā vasudevasya vasudevasya ca savasā rūpeṇa caiva saṃpannā kama ivaiṣā na mòhayeta kṛtama eva tu kalyāṇaṃ sarvaṃ mama bhaveda dharuvama yadi sayāna mama vārṣṇeyī mahiṣīyaṃ savasā tava parāptau tu ka upāyaḥ sayāta tada baravīhi janārdana āsthāsyāmi tathā sarvaṃ yadi śakyaṃ nareṇa tata [vāsu] savayaṃvaraḥ kaṣatriyāṇāṃ vivāhaḥ puruṣarṣabha sa ca saṃśayitaḥ pārtha savabhāvasyānimittataḥ parasahya haraṇaṃ cāpi kaṣatriyāṇāṃ paraśasyate vivāha hetòḥ śūrāṇāma iti dharmavidò viduḥ sa tavama arjuna kalyāṇīṃ parasahya bhaginīṃ mama hara savayaṃvare haya asyāḥ kò vai veda cikīrṣitama [vai] tatò 'rajunaśa ca kṛṣṇaśa ca viniścityetikṛtyatāma śīghragāna puruṣāna rājña pareṣayāma āsatusa tadā dharmarājāya tata sarvama indraprasthagatāya vai śarutvaiva ca mahābāhura anujajñe sa pāṇḍavaḥ [vai] tataḥ saṃvādite tasminna anujñātò dhanaṃjayaḥ gatāṃ raivatake kanyāṃ viditvā janamejaya vāsudevābhyanujñātaḥ kathayitvetikṛtyatāma kṛṣṇasya matama ājñāya parayayau bharatarṣabhaḥ rathena kāñcanāṅgena kalpitena yathāvidhi sainyasugrīva yuktena kiṅkiṇījālamālinā sarvaśastròpapannena jīmūtaravanādinā javalitāgniprakāśena daviṣatāṃ harṣaghātinā saṃnaddhaḥ kavacī khaḍgī baddhagòdhāṅgulitravāna mṛgayā vayapadeśena yaugapadyena bhārata subhadrā tava atha śailendrama abhyarcya saha raivatama daivatāni ca sarvāṇi barāhmaṇāna savasti vācya ca paradakṣiṇaṃ giriṃ kṛtvā parayayau davārakāṃ parati tāma abhidrutya kaunteyaḥ parasahyāròpayada rathama tataḥ sa puruṣavyāghrasa tāma ādāya śucismitāma rathenākāśagenaiva parayayau savapuraṃ parati hariyamāṇāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā subhadrāṃ sainikò janaḥ vikròśana parādravata sarvò davārakāma abhitaḥ purīma te samāsādya sahitāḥ sudharmāma abhitaḥ sabhāma sabhā pālasya tata sarvama ācakhyuḥ pārtha vikramama teṣāṃ śarutvā sabhā pālò bherīṃ sāmnāhikīṃ tataḥ samājaghne mahāghòṣāṃ jāmbūnadapariṣkṛtāma kaṣubdhāsa tenātha śabdena bhòjavṛṣṇyandhakāsa tadā annapānama apāsyātha samāpetuḥ sabhāṃ tataḥ tatò jāmbūnadāṅgāni sapardhyāstaraṇavanti ca maṇividruma citrāṇi javalitāgniprabhāṇi ca bhejire puruṣavyāghrā vṛṣṇyandhakamahārathāḥ siṃhāsanāni śataśò dhiṣṇyānīva hutāśanāḥ teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ devānāma iva saṃnaye ācakhyau ceṣṭitaṃ jiṣṇòḥ sabhā pālaḥ sahānugaḥ taca charutvā vṛṣṇivīrāsa te madaraktānta lòcanāḥ amṛṣyamāṇāḥ pārthasya samutpetura ahaṃ kṛtāḥ yòjayadhvaṃ rathāna āśu parāsāna āharateti ca dhanūṃṣi ca mahārhāṇi kavacāni bṛhanti ca sūtāna uccukruśuḥ keca cida rathāna yòjayateti ca savayaṃ ca turagāna ke cina ninyura hemavibhūṣitāna ratheṣva ānīyamāneṣu kavaceṣu dhavajeṣu ca abhikrande nṛvīrāṇāṃ tadāsīta saṃkulaṃ mahata vanamālī tataḥ kaṣībaḥ kailāsaśikharòpamaḥ nīlavāsā madòtsikta idaṃ vacanama abravīta kima idaṃ kuruthāprajñāsa tūṣṇīṃbhūte janārdane asya bhāvama avijñāya saṃkruddhā mòghagarjitāḥ eṣa tāvada abhiprāyama ākhyātu savaṃ mahāmatiḥ yada asya rucitaṃ kartuṃ tata kurudhvama atandritāḥ tatasa te tada vacaḥ śarutvā garāhya rūpaṃ halāyudhāta tūṣṇīṃbhūtāsa tataḥ sarve sādhu sādhva iti cābruvana samaṃ vacò niśamyeti baladevasya dhīmataḥ punara eva sabhāmadhye sarve tu samupāviśana tatò 'baravīta kāmapālò vāsudevaṃ paraṃtapama kima avāga upaviṣṭò 'si parekṣamāṇò janārdana satkṛtasa tavatkṛte pārtaḥ sarvaira asmābhira acyuta na ca sò 'rahati tāṃ pūjāṃ durbuddhiḥ kulapāṃsanaḥ kò hi tatraiva bhuktvānnaṃ bhājanaṃ bhettuma arhati manyamānaḥ kule jātama ātmānaṃ puruṣaḥ kava cita īpsamānaśa ca saṃbandhaṃ kṛpa pūrvaṃ ca mānayana kò hi nāma bhavenārthī sāhasena samācareta sò 'vamanya ca nāmāsmāna anādṛtya ca keśavama parasahya hṛtavāna adya subhadrāṃ mṛtyuma ātmanaḥ kathaṃ hi śirasò madhye padaṃ tena kṛtaṃ mama marṣayiṣyāmi gòvinda pādasparśama ivòragaḥ adya niṣkauravāma ekaḥ kariṣyāmi vasuṃdharāma na hi me marṣaṇīyò 'yama arjunasya vayatikramaḥ taṃ tathā garjamānaṃ tu meghadundubhi niḥsvanama anvapadyanta te sarve bhòjavṛṣṇyandhakāsa tadā [vai] uktavantò yadā vākyama asakṛta sarvavṛṣṇayaḥ tatò 'baravīda vāsudevò vākyaṃ dharmārthasaṃhitama nāvamānaṃ kulasyāsya guḍā keśaḥ parayuktavāna saṃmānò 'bhayadhikasa tena parayuktò 'yama asaṃśayama arthalubdhāna na vaḥ pārthò manyate sātvatāna sadā savayaṃvarama anādhṛṣyaṃ manyate cāpi pāṇḍavaḥ paradānama api kanyāyāḥ paśuvata kò 'numaṃsyate vikramaṃ cāpya apatyasya kaḥ kuryāta puruṣò bhuvi etāna dòṣāṃśa ca kaunteyò dṛṣṭavāna iti me matiḥ ataḥ parasahya hṛtavāna kanyāṃ dharmeṇa pāṇḍavaḥ ucitaśa caiva saṃbandhaḥ subhadrā ca yaśasvinī eṣa cāpīdṛśaḥ pārthaḥ parasahya hṛtavāna iti bharatasyānvaye jātaṃ śaṃtanòśa ca mahātmanaḥ kuntibhòjātmajā putraṃ kò bubhūṣeta nārjunama na ca paśyāmi yaḥ pārthaṃ vikrameṇa parājayeta api sarveṣu lòkeṣu saindra rudreṣu māriṣa sa ca nāma rathasa tādṛṅa madīyāsa te ca vājinaḥ yòddhā pārthaśa ca śīghrāstrāḥ kò nu tena samò bhaveta tama anudrutya sāntvena parameṇa dhanaṃjayama nivartayadhvaṃ saṃhṛṣṭā mamaiṣā paramā matiḥ yadi nirjitya vaḥ pārthò balāda gaccheta savakaṃ purama paraṇaśyeda vò yaśaḥ sadyò na tu sāntve parājayaḥ taca charutvā vāsudevasya tathā cakrura janādhipa nivṛttaśa cārjunasa tatra vivāhaṃ kṛtavāṃsa tataḥ uṣitvā tatra kaunteyaḥ saṃvatsaraparāḥ kaṣapāḥ puṣkareṣu tataḥ śiṣṭaṃ kālaṃ vartitavāna parabhuḥ pūrṇe tu davādaśe varṣe khāṇḍava parasthama āviśata abhigamya sa rājānaṃ vinayena samāhitaḥ abhyarcya barāhmaṇāna pārthò daraupadīma abhijagmivāna taṃ daraupadī paratyuvāca paraṇayāta kurunandanama tatraiva gaccha kaunteya yatra sā sātvatātmajā subaddhasyāpi bhārasya pūrvabandhaḥ śalathāyate tathā bahuvidhaṃ kṛṣṇāṃ vilapantīṃ dhanaṃjayaḥ sāntvayāma āsa bhūyaśa ca kaṣamayāma āsa cāsakṛta subhadrāṃ tavaramāṇaśa ca raktakauśeya vāsasama pārthaḥ parasthāpayāma āsa kṛtvā gòpālikā vapuḥ sādhikaṃ tena rūpeṇa śòbhamānā yaśasvinī bhavanaṃ śareṣṭhama āsādya vīra patnī varāṅganā vavande pṛthu tāmrākṣī pṛthāṃ bhadrā yaśasvinī tatò 'bhigamya tavaritā pūrṇendusadṛśānanā vavande daraupadīṃ bhadrā pareṣyāhama iti cābravīta paratyutthāya ca tāṃ kṛṣṇā savasāraṃ mādhavasya tāma sasvaje cāvadata parītā niḥsapatnò 'satu te patiḥ tathaiva muditā bhadrā tāma uvācaivama astva iti tatasa te hṛṣṭamanasaḥ pāṇḍaveyā mahārathāḥ kuntī ca paramaprītā babhūva janamejaya śarutvā tu puṇḍarīkākṣaḥ saṃprāptaṃ savapuròttamama arjunaṃ pāṇḍavaśreṣṭhama indraprasthagataṃ tadā ājagāma viśuddhātmā saha rāmeṇa keśavaḥ vṛṣṇyandhakamahāmātraiḥ saha vīraira mahārathaiḥ bharātṛbhiśa ca kumāraiśa ca yòdhaiśa ca śataśò vṛtaḥ sainyena mahatā śaurira abhiguptaḥ paraṃtapaḥ tatra dānapatira dhīmāna ājagāma mahāyaśāḥ akrūrò vṛṣṇivīrāṇāṃ senāpatira ariṃdamaḥ anādhṛṣṭira mahātejā uddhavaśa ca mahāyaśāḥ sākṣāda bṛhaspateḥ śiṣyò mahābuddhira mahāyaśāḥ satyakaḥ sātyakiśa caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ paradyumnaśa caiva sāmbaśa ca niśaṭhaḥ śaṅkura eva ca cārudeṣṇaśa ca vikrāntò jhillī vipṛthura eva ca sāraṇaśa ca mahābāhura gadaśa ca viduṣāṃ varaḥ ete cānye ca bahavò vṛṣṇibhòjāndhakāsa tathā ājagmuḥ khāṇḍava parasthama ādāya haraṇaṃ bahu tatò yudhiṣṭhirò rājā śarutvā mādhavama āgatama paratigrahārthaṃ kṛṣṇasya yamau parāsthāpayata tadā tābhyāṃ paratigṛhītaṃ tada vṛṣṇicakraṃ samṛddhimata viveśa khāṇḍava parasthaṃ patākādhvajaśòbhitama siktasaṃmṛṣṭapanthānaṃ puṣpaprakara śòbhitama candanasya rasaiḥ śītaiḥ puṇyagandhaira niṣevitama dahyatāguruṇā caiva deśe deśe sugandhinā susaṃmṛṣṭa janākīrṇaṃ vaṇigbhira upaśòbhitama paratipede mahābāhuḥ saha rāmeṇa keśavaḥ vṛṣṇyandhakamahābhòjaiḥ saṃvṛtaḥ puruṣòttamaḥ saṃpūjyamānaḥ pauraiśa ca barāhmaṇaiśa ca sahasraśaḥ viveśa bhavanaṃ rājñaḥ puraṃdara gṛhòpamama yudhiṣṭhirasa tu rāmeṇa samāgacchada yathāvidhi mūrdhni keśavama āghrāya paryaṣvajata bāhunā taṃ parīyamāṇaṃ kṛṣṇasa tu vinayenābhyapūjayata bhīmaṃ ca puruṣavyāghraṃ vidhivata paratyapūjayata tāṃśa ca vṛṣṇyandhakaśreṣṭhāna dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ paratijagrāha satkāraira yathāvidhi yathòpagama guruvata pūjayāma āsa kāṃśa cita kāṃśa cida vayasyavata kāṃśa cida abhyavadata paremṇā kaiśa cida apya abhivāditaḥ tatò dadau vāsudevò janyārthe dhanama uttamama haraṇaṃ vai subhadrāyā jañātideyaṃ mahāyaśāḥ rathānāṃ kāñcanāṅgānāṃ kiṅkiṇījālamālināma caturyujāma upetānāṃ sūtaiḥ kuśalasaṃmataiḥ sahasraṃ paradadau kṛṣṇò gavāma ayutama eva ca śarīmāna māthuradeśyānāṃ dògdhrīṇāṃ puṇyavarcasāma vaḍavānāṃ ca śubhrāṇāṃ candrāṃśusamavarcasāma dadau janārdanaḥ parītyā sahasraṃ hemabhūṣaṇama tathaivāśvatarīṇāṃ ca dāntānāṃ vātaraṃhasāma śatānya añjana keśīnāṃ śavetānāṃ pañca pañca ca sanapanòtsādane caiva suyuktaṃ vayasānvitama satrīṇāṃ sahasraṃ gaurīṇāṃ suveṣāṇāṃ suvarcasāma suvarṇaśatakaṇṭhīnāma arògāṇāṃ suvāsasāma paricaryāsu dakṣāṇāṃ paradadau puṣkarekṣaṇaḥ kṛtākṛtasya mukhyasya kanakasyāgnivarcasaḥ manuṣyabhārāna dāśārhò dadau daśa janārdanaḥ gajānāṃ tu parabhinnānāṃ taridhā parasravatāṃ madama girikūṭa nikāśānāṃ samareṣva anivartināma kḷptānāṃ paṭu ghaṇṭānāṃ varāṇāṃ hemamālināma hastyāròhaira upetānāṃ sahasraṃ sāhasa pariyaḥ rāmaḥ pādagrāhaṇikaṃ dadau pārthāya lāṅgalī parīyamāṇò haladharaḥ saṃbandha parītima āvahana sa mahādhanaratnaughò vastrakambala phenavāna mahāgajamahāgrāhaḥ patākā śaivalākulaḥ pāṇḍusāgarama āviddhaḥ paraviveśa mahānadaḥ pūrṇama āpūrayaṃsa teṣāṃ daviṣaca chòkāvahò 'bhavata paratijagrāha tata sarvaṃ dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ pūjayāma āsa tāṃśa caiva vṛṣṇyandhakamahārathāna te sametā mahātmānaḥ kuru vṛṣṇyandhakòttamāḥ vijahrura amarāvāse narāḥ sukṛtinò yathā tatra tatra mahāpānaira utkṛṣṭatalanāditaiḥ yathāyògaṃ yathā parītivijahruḥ kuru vṛṣṇayaḥ evama uttamavīryāsa te vihṛtya divasāna bahūna pūjitāḥ kurubhira jagmuḥ punara davāravatīṃ purīma rāmaṃ puraskṛtya yayura vṛṣṇyandhakamahārathāḥ ratnānya ādāya śubhrāṇi dattāni kurusattamaiḥ vāsudevasa tu pārthena tatraiva saha bhārata uvāsa nagare ramye śakra parasthe mahāmanāḥ vayacarada yamunā kūle pārthena saha bhārata tataḥ subhadrā saubhadraṃ keśavasya pariyā savasā jayantama iva paulòmī dayutimantama ajījanata dīrghabāhuṃ mahāsattvama ṛṣabhākṣama ariṃdamama subhadrā suṣuve vīrama abhimanyuṃ nararṣabhama abhīśa ca manyumāṃśa caiva tatasa tama arimardanama abhimanyuma iti parāhura ārjuniṃ puruṣarṣabhama sa sātvatyāma atirathaḥ saṃbabhūva dhanaṃjayāta makhe nirmathyamānāda vā śamī garbhāda dhutāśanaḥ yasmiña jāte mahābāhuḥ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ ayutaṃ gā davijātibhyaḥ parādāna niṣkāṃśa ca tāvataḥ dayitò vāsudevasya bālyāta parabhṛti cābhavata pitṝṇāṃ caiva sarveṣāṃ parajānāma iva candramāḥ janmaprabhṛti kṛṣṇaśa ca cakre tasya kariyāḥ śubhāḥ sa cāpi vavṛdhe bālaḥ śuklapakṣe yathā śaśī catuṣpādaṃ daśavidhaṃ dhanurvedama ariṃdamaḥ arjunāda veda vedajñāta sakalaṃ divyamānuṣama vijñāneṣva api cāstrāṇāṃ sauṣṭhave ca mahābalaḥ kariyāsva api ca sarvāsu viśeṣāna abhyaśikṣayata āgame ca parayòge ca cakre tulyama ivātmanaḥ tutòṣa putraṃ saubhadraṃ parekṣamāṇò dhanaṃjayaḥ sarvasaṃhananòpetaṃ sarvalakṣaṇalakṣitama durdharṣama ṛṣabhaskandhaṃ vayāttānanama ivòragama siṃhadarpaṃ maheṣvāsaṃ mattamātaṅgavikramama meghadundubhi nirghòṣaṃ pūrṇacandranibhānanama kṛṣṇasya sadṛśaṃ śaurye vīrye rūpe tathākṛtau dadarśa putraṃ bībhatsura maghavāna iva taṃ yathā pāñcālya api ca pañcabhyaḥ patibhyaḥ śubhalakṣaṇā lebhe pañca sutāna vīrāña śubhāna pañcācalāna iva yudhiṣṭhirāta parativindhyaṃ suta sòmaṃ vṛkòdarāta arjunāca charuta karmāṇaṃ śatānīkaṃ ca nākulima sahadevāca charuta senama etāna pañca mahārathāna pāñcālī suṣuve vīrāna ādityāna aditira yathā śāstrataḥ parativindhyaṃ tama ūcura viprā yudhiṣṭhirama parapraharaṇa jañāne parativindhyò bhavatva ayama sute sòmasahasre tu sòmārka samatejasama suta sòmaṃ maheṣvāsaṃ suṣuve bhīmasenataḥ śarutaṃ karma mahata kṛtvā nivṛttena kirīṭinā jātaḥ putrasa tavetya evaṃ śarutakarmā tatò 'bhavata śatānīkasya rājarṣeḥ kauravyaḥ kurunandanaḥ cakre putraṃ sanāmānaṃ nakulaḥ kīrtivardhanama tatasa tava ajījanata kṛṣṇā nakṣatre vahni daivate sahadevāta sutaṃ tasmāca charuta seneti taṃ viduḥ ekavarṣāntarāsa tava eva daraupadeyā yaśasvinaḥ anvajāyanta rājendra parasparahite ratāḥ jātakarmāṇya ānupūrvyāca cūḍòpanayanāni ca cakāra vidhivada dhaumyasa teṣāṃ bharatasattama kṛtvā ca vedādhyayanaṃ tataḥ sucaritavratāḥ jagṛhuḥ sarvama iṣvastrama arjunāda divyamānuṣama devagarbhòpamaiḥ putraira vayūḍhòraskaira mahābalaiḥ anvitā rājaśārdūla pāṇḍavā mudama āpnuvana [vai] indraprasthe vasantasa te jaghnura anyāna narādhipāna śāsanāda dhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ śāṃtanavasya ca āśritya dharmarājānaṃ sarvalòkò 'vasata sukhama puṇyalakṣaṇakarmāṇaṃ savadehama iva dehinaḥ sa samaṃ dharmakāmārthāna siṣeve bharatarṣabhaḥ tarīna ivātmasamāna bandhūna bandhumāna iva mānayana teṣāṃ samabhibhaktānāṃ kaṣitau dehavatāma iva babhau dharmārthakāmānāṃ caturtha iva pārthivaḥ adhyetāraṃ paraṃ vedāḥ parayòktāraṃ mahādhvarāḥ rakṣitāraṃ śubhaṃ varṇā lebhire taṃ janādhipama adhiṣṭhānavatī lakṣmīḥ parāyaṇavatī matiḥ bandhumāna akhilò dharmasa tenāsīta pṛthivīkṣitā bharātṛbhiḥ sahitò rājā caturbhira adhikaṃ babhau parayujyamānaira vitatò vedaira iva mahādhvaraḥ taṃ tu dhaumyādayò viprāḥ parivāryòpatasthire bṛhaspatisamā mukhyāḥ parajāpatima ivāmarāḥ dharmarāje atiprītyā pūrṇacandra ivāmale parajānāṃ remire tulyaṃ netrāṇi hṛdayāni ca na tu kevaladaivena parajā bhāvena remire yada babhūva manaḥkāntaṃ karmaṇā sa cakāra tata na haya ayuktaṃ na cāsatyaṃ nānṛtaṃ na ca vipriyama bhāṣitaṃ cāru bhāṣasya jajñe pārthasya dhīmataḥ sa hi sarvasya lòkasya hitama ātmana eva ca cikīrṣuḥ sumahātejā reme bharatasattamaḥ tathā tu muditāḥ sarve pāṇḍavā vigatajvarāḥ avasana pṛthivīpālāṃsa tarāsayantaḥ savatejasā tataḥ katipayāhasya bībhatsuḥ kṛṣṇama abravīta uṣṇāni kṛṣṇa vartante gacchāmò yamunāṃ parati suhṛjjanavṛtāsa tatra vihṛtya madhusūdana sāyāhne punara eṣyāmò ròcatāṃ te janārdana [vāsu] kuntī mātara mamāpya etada ròcate yada vayaṃ jale suhṛjjanavṛtāḥ pārtha viharema yathāsukhama [vai] āmantrya dharmarājānama anujñāpya ca bhārata jagmatuḥ pārtha gòvindau suhṛjjanavṛtau tataḥ vihāradeśaṃ saṃprāpya nānādrumavada uttamama gṛhaira uccāvacaira yuktaṃ puraṃdara gṛhòpamama bhakṣyaira bhòjyaiśa ca peyaiśa ca rasavadbhira mahādhanaiḥ mālyaiśa ca vividhaira yuktaṃ yuktaṃ vārṣṇeya pārthayòḥ āviveśatura āpūrṇaṃ ratnaira uccāvacaiḥ śubhaiḥ yathòpajòṣaṃ sarvaśa ca janaśa cikrīḍa bhārata vane kāśa cija jale kāśa cita kāśa cida veśmasu cāṅganāḥ yathā deśaṃ yathā parīticikrīḍuḥ kṛṣṇa pārthayòḥ daraupadī ca subhadrā ca vāsāṃsya ābharaṇāni ca parayacchetāṃ mahārhāṇi satrīṇāṃ te sama madòtkaṭe kāśa cita parahṛṣṭā nanṛtuśa cukruśuśa ca tathāparāḥ jahasuśa cāparā nāryaḥ papuśa cānyā varāsavama ruruduśa cāparāsa tatra parajaghnuśa ca parasparama mantrayāma āsura anyāśa ca rahasyāni parasparama veṇuvīṇā mṛdaṅgānāṃ manòjñānāṃ ca sarvaśaḥ śabdenāpūryate ha sama tada vanaṃ susamṛddhimata tasmiṃsa tathā vartamāne kuru dāśārhanandanau samīpe jagmatuḥ kaṃ cida uddeśaṃ sumanòharama tatra gatvā mahātmānau kṛṣṇau parapuraṃjayau mahārhāsanayò rājaṃsa tatasa tau saṃniṣīdatuḥ tatra pūrvavyatītāni vikrāntāni ratāni ca bahūni kathayitvā tau remāte pārtha mādhavau tatròpaviṣṭau muditau nākapṛṣṭhe 'śavināva iva abhyagacchata tadā viprò vāsudevadhanaṃjayau bṛhaca chāla paratīkāśaḥ parataptakanakaprabhaḥ hari piṅgò hari śamaśruḥ paramāṇāyāmataḥ samaḥ taruṇādityasaṃkāśaḥ kṛṣṇa vāsā jaṭādharaḥ padmapatrānanaḥ piṅgasa tejasā parajvalanna iva upasṛṣṭaṃ tu taṃ kṛṣṇau bharājamānaṃ davijòttamama arjunò vāsudevaśa ca tūrṇama utpatya tasthatuḥ [vai] sò 'baravīda arjunaṃ caiva vāsudevaṃ ca sātvatama lòkapravīrau tiṣṭhantau khāṇḍavasya samīpataḥ barāhmaṇò bahu bhòktāsmi bhuñje 'parimitaṃ sadā bhikṣe vārṣṇeya pārthau vāma ekāṃ tṛptiṃ parayacchatāma evama uktau tama abrūtāṃ tatasa tau kṛṣṇa pāṇḍavau kenānnena bhavāṃsa tṛpyeta tasyānnasya yatāvahe evama uktaḥ sa bhagavāna abravīta tāva ubhau tataḥ bhāṣamāṇau tadā vīrau kima annaṃ kariyatāma iti nāhama annaṃ bubhukṣe vai pāvakaṃ māṃ nibòdhatama yadannama anurūpaṃ me tada yuvāṃ saṃprayacchatama idama indraḥ sadā dāvaṃ khāṇḍavaṃ parirakṣati taṃ na śaknòmya ahaṃ dagdhuṃ rakṣyamāṇaṃ mahātmanā vasatya atra sakhā tasya takṣakaḥ pannagaḥ sadā sagaṇasa tata kṛte dāvaṃ parirakṣati vajrabhṛta tatra bhūtānya anekāni rakṣyante sama parasaṅgataḥ taṃ didhakṣura na śaknòmi dagdhuṃ śakrasya tejasā sa māṃ parajvalitaṃ dṛṣṭvā meghāmbhòbhiḥ paravarṣati tatò dagdhuṃ na śaknòmi didhakṣura dāvama īpsitama sa yuvābhyāṃ sahāyābhyāma astravidbhyāṃ samāgataḥ daheyaṃ khāṇḍavaṃ dāvama etada annaṃ vṛtaṃ mayā yuvāṃ haya udakadhārāsa tā bhūtāni ca samantataḥ uttamāstravidò samyaka sarvatò vārayiṣyathaḥ evama ukte paratyuvāca bībhatsura jātavedadama didhakṣuṃ khāṇḍavaṃ dāvama akāmasya śatakratòḥ uttamāstrāṇi me santi divyāni ca bahūni ca yaira ahaṃ śaknuyāṃ yòddhuma api vajradharāna bahūna dhanura me nāsti bhagavana bāhuvīryeṇa saṃmitama kurvataḥ samare yatnaṃ vegaṃ yada viṣaheta me śaraiśa ca me 'rathò bahubhira akṣayaiḥ kaṣiprama asyataḥ na hi vòḍhuṃ rathaḥ śaktaḥ śarāna mama yathepsitāna aśvāṃśa ca divyāna iccheyaṃ pāṇḍurāna vātaraṃhasaḥ rathaṃ ca meghanirghòṣaṃ sūryapratima tejasama tathā kṛṣṇasya vīryeṇa nāyudhaṃ vidyate samama yena nāgāna piśāmāṃśa ca nihanyāna mādhavò raṇe upāyaṃ karmaṇaḥ siddhau bhagavana vaktuma arhasi nivārayeyaṃ yenendraṃ varṣamāṇaṃ mahāvane pauruṣeṇa tu yata kāryaṃ tata kartārau savapāvaka karaṇāni samarthāni bhagavana dātuma arhasi [vai] evama uktasa tu bhagavāna dhūmaketura hutāśanaḥ cintayāma āsa varuṇaṃ lòkapālaṃ didṛkṣayā ādityama udake devaṃ nivasantaṃ jaleśvarama sa ca taca cintitaṃ jañātvā darśayāma āsa pāvakama tama abravīda dhūmaketuḥ paratipūjya jaleśvarama caturthaṃ lòkapālānāṃ rakṣitāraṃ maheśvarama sòmena rājñā yada dattaṃ dhanuśa caiveṣudhī ca te tata parayacchòbhayaṃ śīghraṃ rathaṃ ca kapilakṣaṇama kāryaṃ hi sumahata pārthò gāṇḍīvena kariṣyati cakreṇa vāsudevaśa ca tana madarthe paradīyatāma dadānītya eva varuṇaḥ pāvakaṃ paratyabhāṣata tatò 'dabhutaṃ mahāvīryaṃ yaśaḥ kīrtivivardhanama sarvaśastraira anādhṛṣyaṃ sarvaśastrapramāthi ca sarvāyudhamahāmātraṃ parasenā paradharṣaṇama ekaṃ śatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanama citrama uccāvacaira varṇaiḥ śòbhitaṃ śalakṣṇama avraṇama devadānavagandharvaiḥ pūjitaṃ śāśvatīḥ samāḥ parādāda vai dhanu ratnaṃ tada akṣayyau ca maheṣudhī rathaṃ ca divyāśvayujaṃ kapipravara ketanama upetaṃ rājataira aśvaira gāndharvaira hemamālibhiḥ pāṇḍurābhrapratīkāśaira manò vāyusamaira jave sarvòpakaraṇaira yuktama ajayyaṃ devadānavaiḥ bhānumantaṃ mahāghòṣaṃ sarvabhūtamanòharama sasarja yata savatapasā bhauvanò bhuvana parabhuḥ parajāpatira anirdeśyaṃ yasya rūpaṃ ravera iva yaṃ sama sòmaḥ samāruhya dānavāna ajayata parabhuḥ nagameghapratīkāśaṃ javalantama iva ca śariyā āśritā taṃ rathaśreṣṭhaṃ śakrāyudhasamā śubhā tāpanīyā surucirā dhavajayaṣṭira anuttamā tasyāṃ tu vānarò divyaḥ siṃhaśārdūlalakṣaṇaḥ vinardanna iva tatrasthaḥ saṃsthitò mūrdhnya aśòbhata dhavaje bhūtāni tatrāsana vividhāni mahānti ca nādena ripusainyānāṃ yeṣāṃ saṃjñā paraṇaśyati sa taṃ nānāpatākābhiḥ śòbhitaṃ rathama uttamama paradakṣiṇama upāvṛtya daivatebhyaḥ paraṇamya ca saṃnaddhaḥ kavacī khaḍgī baddhagòdhāṅguli taravāna āruròha rathaṃ pārthò vimānaṃ sukṛtī yathā taca ca divyaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ barahmaṇā nirmitaṃ purā gāṇḍīvama upasaṃgṛhya babhūva muditò 'rajunaḥ hutāśanaṃ namaskṛtya tatasa tada api vīryavāna jagrāha balama āsthāya jayayā ca yuyuje dhanuḥ maurvyāṃ tu yujyamānāyāṃ balinā pāṇḍavena ha ye 'śṛṇvana kūjitaṃ tatra teṣāṃ vai vayathitaṃ manaḥ labdhvā rathaṃ dhanuśa caiva tathākṣayyau maheṣudhī babhūva kalyaḥ kaunteyaḥ parahṛṣṭaḥ sāhyakarmaṇi vajranābhaṃ tataśa cakraṃ dadau kṛṣṇāya pāvakaḥ āgneyama astraṃ dayitaṃ sa ca kalyò 'bhavata tadā abravīta pāvakaiśa cainama etena madhusūdana amānuṣāna api raṇe vijeṣyasi na saṃśayaḥ anena tavaṃ manuṣyāṇāṃ devānāma api cāhave rakṣaḥpiśācadaityānāṃ nāgānāṃ cādhikaḥ sadā bhaviṣyasi na saṃdehaḥ paravarāri nibarhaṇe kaṣiptaṃ kaṣiptaṃ raṇe caitata tavayā mādhava śatruṣu hatvāpratihataṃ saṃkhye pāṇima eṣyati te punaḥ varuṇaśa ca dadau tasmai gadāma aśaniniḥsvanāma daityānta karaṇīṃ ghòrāṃ nāmnā kaumòdakīṃ hareḥ tataḥ pāvakama abrūtāṃ parahṛṣṭau kṛṣṇa pāṇḍavau kṛtāstrau śastrasaṃpannau rathinau dhavajināva api kalyau savò bhagavana yòddhuma api sarvaiḥ surāsuraiḥ kiṃ punara vajriṇaikena pannagārthe yuyutsunā [ārja] cakrama astraṃ ca vārṣṇeyò visṛjana yudhi vīryavāna tariṣu lòkeṣu tana nāsti yana na jīyāja janārdanaḥ gāṇḍīvaṃ dhanura ādāya tathākṣayyau maheṣudhī ahama apya utsahe lòkāna vijetuṃ yudhi pāvaka sarvataḥ parivāryainaṃ dāvena mahatā parabhò kāmaṃ saṃprajvalādyaiva kalyau savaḥ sāhyakarmaṇi [vai] evama uktaḥ sa bhagavāna dāśārheṇārjunena ca taijasaṃ rūpama āsthāya dāvaṃ dagdhuṃ paracakrame sarvataḥ parivāryātha saptārcira javalanasa tadā dadāha khāṇḍavaṃ karuddhò yugāntama iva darśayana parigṛhya samāviṣṭasa tada vanaṃ bharatarṣabha meghastanita nirghòṣaṃ sarvabhūtāni nirdahana dahyatasa tasya vibabhau rūpaṃ dāvasya bhārata meròra iva nagendrasya kāñcanasya mahādyuteḥ [vai] tau rathābhyāṃ naravyāghrau dāvasyòbhayataḥ sathitau dikṣu sarvāsu bhūtānāṃ cakrāte kadanaṃ mahata yatra yatra hi dṛśyante parāṇinaḥ khāṇḍavālayāḥ palāyantasa tatra tatra tau vīrau paryadhāvatāma chidraṃ hi na parapaśyanti rathayòra āśu vikramāta āviddhāva iva dṛśyete rathinau tau rathòttamau khāṇḍave dahyamāne tu bhūtānya atha sahasraśaḥ utpetura bhairavāna nādāna vinadantò diśò daśa dagdhaika deśā bahavò niṣṭaptāśa ca tathāpare saphuṭitākṣā viśīrṇāśa ca viplutāśa ca vicetasaḥ samāliṅgya sutāna anye pitṝna mātṝṃsa tathāpare tayaktuṃ na śekuḥ sanehena tathaiva nidhanaṃ gatāḥ vikṛtaira darśanaira anye samupetuḥ sahasraśaḥ tatra tatra vighūrṇantaḥ punara agnau parapedire dagdhapakṣākṣi caraṇā viceṣṭantò mahītale tatra tatra sama dṛśyante vinaśyantaḥ śarīriṇaḥ jalasthāneṣu sarveṣu kavāthyamāneṣu bhārata gatasattvāḥ sama dṛśyante kūrmamatsyāḥ sahasraśaḥ śarīraiḥ saṃpradīptaiśa ca dehavanta ivāgnayaḥ adṛśyanta vane tasmina parāṇinaḥ parāṇasaṃkṣaye tāṃsa tathòtpatataḥ pārthaḥ śaraiḥ saṃchidya khaṇḍaśaḥ dīpyamāne tataḥ parāsyata parahasana kṛṣṇavartmani te śarācita sarvāṅgā vinadantò mahāravāna ūrdhvama utpatya vegena nipetuḥ pāvake punaḥ śaraira abhyāhatānāṃ ca dahyatāṃ ca vanaukasāma virāvaḥ śarūyate ha sama samudrasyeva mathyataḥ vahneśa cāpi parahṛṣṭasya khama utpetura mahārciṣaḥ janayāma āsura udvegaṃ sumahāntaṃ divaukasāma tatò jagmura mahātmānaḥ sarva eva divaukasaḥ śaraṇaṃ devarājānaṃ sahasrākṣaṃ puraṃdarama [devāha] kiṃ nava ime mānavāḥ sarve dahyante kṛṣṇavartmanā kaca cina na saṃkṣayaḥ parāptò lòkānāma amareśvara [vai] taca charutvā vṛtrahā tebhyaḥ savayama evānvavekṣya ca khāṇḍavasya vimòkṣārthaṃ parayayau harivāhanaḥ mahatā meghajālena nānārūpeṇa vajrabhṛta ākāśaṃ samavastīrya paravavarṣa sureśvaraḥ tatò 'kaṣamātrā visṛjana dhārāḥ śatasahasraśaḥ abhyavarṣata sahasrākṣaḥ pāvakaṃ khāṇḍavaṃ parati asaṃprāptāsa tu tā dhārāsa tejasā jātavedasaḥ kha eva samaśuṣyanta na kāśa cita pāvakaṃ gatāḥ tatò namucihā karuddhò bhṛśama arciṣmatasa tadā punara evābhyavarṣata tama ambhaḥ paravisṛjana bahu arcira dhārābhisaṃbaddhaṃ dhūmavidyuta samākulama babhūva tada vanaṃ ghòraṃ satanayitnusaghòṣavata [vai] tasyābhivarṣatò vāri pāṇḍavaḥ paratyavārayata śaravarṣeṇa bībhatsura uttamāstrāṇi darśayana śaraiḥ samantataḥ sarvaṃ khāṇḍavaṃ cāpi pāṇḍavaḥ chādayāma āsa tada varṣama apakṛṣya tatò vanāta na ca sama kiṃ cica chaknòti bhūtaṃ niścaritaṃ tataḥ saṃchādyamāne khagamaira asyatā savyasācinā takṣakasa tu na tatrāsīta sarparājò mahābalaḥ dahyamāne vane tasmina kurukṣetre 'bhavata tadā aśvasenasa tu tatrāsīta takṣakasya sutò balī sa yatnama akaròta tīvraṃ mòkṣārthaṃ havyavāhanāta na śaśāka vinirgantuṃ kaunteya śarapīḍitaḥ mòkṣayāma āsa taṃ mātā nigīrya bhujagātmajā tasya pūrvaṃ śirò garastaṃ pucchama asya nigīryate ūrdhvama ācakrame sā tu pannagī putragṛddhinī tasyāsa tīkṣṇena bhallena pṛthu dhāreṇa pāṇḍavaḥ śiraśa ciccheda gacchantyāsa tāma apaśyata sureśvaraḥ taṃ mumòcayiṣura vajrī vātavarṣeṇa pāṇḍavama mòhayāma āsa tata kālama aśvasenasa tavama ucyate tāṃ ca māyāṃ tadā dṛṣṭvā ghòrāṃ nāgena vañcitaḥ davidhā taridhā ca ciccheda khagatāna eva bhārata śaśāpa taṃ ca saṃkruddhò bībhatsura jihmagāminama pāvakò vāsudevaśa ca apratiṣṭhò bhaveda iti tatò jiṣṇuḥ sahasrākṣaṃ khaṃ vitatyeṣubhiḥ śitaiḥ yòdhayāma āsa saṃkruddhò vañcanāṃ tāma anusmarana devarāḍa api taṃ dṛṣṭvā saṃrabdhama iva phalgunama savama astrama asṛjada dīptaṃ yata tatānākhilaṃ nabhaḥ tatò vāyura mahāghòṣaḥ kaṣòbhayana sarvasāgarāna viyatsthò 'janayana meghāña jaladhārā muca ākulāna tada vighātārthama asṛjada arjunò 'paya astrama uttamama vāyavyama evābhimantrya paratipattiviśāradaḥ tenendrāśani meghānāṃ vīryaujasa tadvināśitama jaladhārāśa ca tāḥ śeṣaṃ jagmura neśuśa ca vidyutaḥ kaṣaṇena cābhavada vayòma saṃpraśānta rajasa tamaḥ sukhaśītānila guṇaṃ parakṛtisthārka maṇḍalama niṣpratīkāra hṛṣṭaśa ca hutabhuga vividhākṛtiḥ parajajvālātulārciṣmāna savanādaiḥ pūrayaña jagata kṛṣṇābhyāṃ rakṣitaṃ dṛṣṭvā taṃ ca dāvama ahaṃ kṛtāḥ samutpetura athākāśaṃ suparṇādyāḥ patatriṇaḥ garuḍā vajrasadṛśaiḥ pakṣatuṇḍa nakhaisa tathā parahartukāmāḥ saṃpetura ākāśāta kṛṣṇa pāṇḍavau tathaivòraga saṃghātāḥ pāṇḍavasya samīpataḥ utsṛjantò viṣaṃ ghòraṃ niścerura javalitānanāḥ tāṃśa cakarta śaraiḥ pārthaḥ saròṣāna dṛśyakhe carāna vivaśāśa cāpatana dīptaṃ dehābhāvāya pāvakama tataḥ surāḥ sagandharvā yakṣarākṣasa pannagāḥ utpetura nādama atulama utsṛjantò raṇārthiṇaḥ ayaḥ kaṇapa cakrāśma bhuśuṇḍya udyatabāhavaḥ kṛṣṇa pārthau jighāṃsantaḥ karòdhasaṃmūrcchitaujasaḥ teṣāma abhivyāharatāṃ śastravarṣaṇaṃ ca muñcatāma paramamāthòttamāṅgāni bībhatsura niśitaiḥ śaraiḥ kṛṣṇaśa ca sumahātejāśa cakreṇāri nihā tadā daityadānava saṃghānāṃ cakāra kadanaṃ mahata athāpare śaraira viddhāśa cakravegeritāsa tadā velāma iva samāsādya vayātiṣṭhanta mahaujasaḥ tataḥ śakrò 'bhisaṃkruddhasa taridaśānāṃ maheśvaraḥ pāṇḍuraṃ gajama āsthāya tāva ubhau samabhidravata aśaniṃ gṛhya tarasā vajrama astrama avāsṛjata hatāva etāva iti parāha surāna asurasūdanaḥ tataḥ samudyatāṃ dṛṣṭvā devendreṇa mahāśanima jagṛhuḥ sarvaśastrāṇi savāni savāni surāsa tadā kāladaṇḍaṃ yamò rājā śibikāṃ ca dhaneśvaraḥ pāśaṃ ca varuṇasa tatra vicakraṃ ca tathā śivaḥ oṣadhīra dīpyamānāśa ca jagṛhāte 'śavināva api jagṛhe ca dhanura dhātā musalaṃ ca jayasa tathā parvataṃ cāpi jagrāha karuddhasa tavaṣṭā mahābalaḥ aṃśasa tu śaktiṃ jagrāha mṛtyura devaḥ paraśvadhama paragṛhya parighaṃ ghòraṃ vicacārāryamā api mitraśa ca kaṣura paryantaṃ cakraṃ gṛhya vayatiṣṭhata pūṣā bhagaśa ca saṃkruddhaḥ savitā ca viśāṃ pate āttakārmukanistriṃśāḥ kṛṣṇa pārthāva abhidrutāḥ rudrāśa ca vasavaśa caiva marutaśa ca mahābalāḥ viśve devāsa tathā sādhyā dīpyamānāḥ savatejasā ete cānye ca bahavò devāsa tau puruṣòttamau kṛṣṇa pārthau jighāṃsantaḥ paratīyura vividhāyudhāḥ tatrādbhutānya adṛśyanta nimittāni mahāhave yugāntasamarūpāṇi bhūtòtsādāya bhārata tathā tu dṛṣṭvā saṃrabdhaṃ śakraṃ devaiḥ sahācyutau abhītau yudhi durdharṣau tasthatuḥ sajjakārmukau āgatāṃśa caiva tāna dṛṣṭvā devāna ekaikaśasa tataḥ nayavārayetāṃ saṃkruddhau bāṇaira varjòpamaisa tadā asakṛda bhagnasaṃkalpāḥ surāśa ca bahuśaḥ kṛtāḥ bhayāda raṇaṃ parityajya śakrama evābhiśiśriyuḥ dṛṣṭvā nivāritāna devāna mādhavenārjunena ca āścaryama agamasa tatra munayò divi viṣṭhitāḥ śakraśa cāpi tayòra vīryama upalabhyāsakṛda raṇe babhūva paramaprītò bhūyaśa caitāva ayòdhayata tatò 'śamavarṣaṃ sumahada vayasṛjata pākaśāsanaḥ bhūya eva tadā vīryaṃ jijñāsuḥ savyasācinaḥ taca charaira arjunò varṣaṃ paratijaghne 'tayamarṣaṇaḥ viphalaṃ kariyamāṇaṃ tata saṃprekṣya ca śatakratuḥ bhūyaḥ saṃvardhayāma āsa tada varṣaṃ devarāḍa atha sò 'śamavarṣaṃ mahāvegaira iṣubhiḥ pākaśāsaniḥ vilayaṃ gamayāma āsa harṣayana pitaraṃ tadā samutpāṭya tu pāṇibhyāṃ mandarāca chikharaṃ mahata sadrumaṃ vayasṛjaca chakrò jighāṃsuḥ pāṇḍunandanama tatò 'rajunò vegavadbhira javalitāgraira ajihmagaiḥ bāṇaira vidhvaṃsayāma āsa gireḥ śṛṅgaṃ sahasradhā girera viśīryamāṇasya tasya rūpaṃ tadā babhau sārkacandra garahasyeva nabhasaḥ paraviśīryataḥ tenāvāka patatā dāve śailena mahatā bhṛśama bhūya eva hatāsa tatra parāṇinaḥ khāṇḍavālayāḥ [vai] tathā śailanipātena bhīṣitāḥ khāṇḍavālayāḥ dānavā rākṣasā nāgāsa tarakṣvṛkṣavanaukasaḥ davipāḥ parabhinnāḥ śārdūlāḥ siṃhāḥ kesariṇasa tathā mṛgāśa ca mahiṣāśa caiva śataśaḥ pakṣiṇasa tathā samudvignā visasṛpusa tathānyā bhūtajātayaḥ taṃ dāvaṃ samudīkṣantaḥ kṛṣṇau cābhyudyatāyudhau utpātanāda aśabdena saṃtrāsita ivābhavana savatejò bhāsvaraṃ cakrama utsasarja janārdanaḥ tena tā jātayaḥ kaṣudrāḥ sadānava niśācarāḥ nikṛttāḥ śataśaḥ sarvā nipetura analaṃ kaṣaṇāta adṛśyana rākṣasāsa tatra kṛṣṇa cakravidāritāḥ vasā rudhirasaṃpṛktāḥ saṃdhyāyāma iva tòyadāḥ piśācāna pakṣiṇò nāgāna paśūṃśa cāpi sahasraśaḥ nighnaṃśa carati vārṣṇeyaḥ kālavata tatra bhārata kaṣiptaṃ kaṣiptaṃ hi taca cakraṃ kṛṣṇasyāmitra ghātinaḥ hatvānekāni sattvāni pāṇima eti punaḥ punaḥ tathā tu nighnatasa tasya sarvasattvāni bhārata babhūva rūpama atyugraṃ sarvabhūtātmanasa tadā sametānāṃ ca devānāṃ dānavānāṃ ca sarvaśaḥ vijetā nābhavata kaśa cita kṛṣṇa pāṇḍavayòra mṛdhe tayòra balāta paritrātuṃ taṃ dāvaṃ tu yadā surāḥ nāśaknuvaña śamayituṃ tadābhūvana parāṅmukhāḥ śatakratuśa ca saṃprekṣya vimukhāna devatā gaṇāna babhūvāvasthitaḥ parītaḥ paraśaṃsana kṛṣṇa pāṇḍavau nivṛtteṣu tu deveṣu vāga uvācāśarīriṇī śatakratuma abhiprekṣya mahāgambhīra niḥsvanā na te sakhā saṃnihitasa takṣakaḥ pannagòttamaḥ dāhakāle khāṇḍavasya kurukṣetraṃ gatò haya asau na ca śakyò tavayā jetuṃ yuddhe 'samina samavasthitau vāsudevārjunau śakra nibòdhedaṃ vacò mama naranārāyaṇau devau tāva etau viśrutau divi bhavāna apya abhijānāti yada vīryau yata parākramau naitau śakyau durādharṣau vijetuma ajitau yudhi api sarveṣu lòkeṣu purāṇāva ṛṣisattamau pūjanīyatamāva etāva api sarvaiḥ surāsuraiḥ sayakṣarakṣògandharvanarakiṃnara pannagaiḥ tasmāda itaḥ suraiḥ sārdhaṃ gantuma arhasi vāsava diṣṭaṃ cāpya anupaśyaitata khāṇḍavasya vināśanama iti vācama abhiśrutya tathyama itya amareśvaraḥ kòpāmarṣau samutsṛjya saṃpratasthe divaṃ tadā taṃ parasthitaṃ mahātmānaṃ samavekṣya divaukasaḥ tavaritāḥ sahitā rājanna anujagmuḥ śatakratuma devarājaṃ tadā yāntaṃ saha devaira udīkṣya tu vāsudevārjunau vīrau siṃhanādaṃ vinedatuḥ devarāje gate rājana parahṛṣṭau kṛṣṇa pāṇḍavau nirviśaṅkaṃ punara dāvaṃ dāhayāma āsatusa tadā sa māruta ivābhrāṇi nāśayitvārjunaḥ surāna vayadhamaca charasaṃpātaiḥ parāṇinaḥ khāṇḍavālayāna na ca sama kiṃ cica chaknòti bhūtaṃ niścaritaṃ tataḥ saṃchidyamānama iṣubhira asyatā savyasācinā nāśakaṃsa tatra bhūtāni mahāntya api raṇe 'rajunama nirīkṣituma amògheṣuṃ kariṣyanti kutò raṇama śatenaikaṃ ca vivyādha śataṃ caikena pattriṇā vayasavasa te 'patanna agnau sākṣāta kālahatā iva na cālabhanta te śarma ròdhaḥsu viṣameṣu ca pitṛdeva nivāseṣu saṃtāpaśa cāpya ajāyata bhūtasaṃgha sahasrāśa ca dīnāśa cakrura mahāsvanama ruruvura vāraṇāśa caiva tathaiva mṛgapakṣiṇaḥ tena śabdena vitresura gaṅgòdadhi carā jhaṣāḥ na haya arjunaṃ mahābāhuṃ nāpi kṛṣṇaṃ mahābalama nirīkṣituṃ vai śaknòti kaśa cida yòddhuṃ kutaḥ punaḥ ekāyanagatā ye 'pi niṣpatantya atra ke cana rākṣasāna dānavāna nāgāña jaghne cakreṇa tāna hariḥ te vibhinnaśirò dehāśa cakravegāda gatāsavaḥ petura āsye mahākāyā dīptasya vasuretasaḥ sa māṃsarudhiraughaiśa ca medaughaiśa ca samīritaḥ uparya ākāśagò vahnira vidhūmaḥ samadṛśyata dīptākṣò dīptajihvaśa ca dīptavyātta mahānanaḥ dīptòrdhva keśaḥ piṅgākṣaḥ pibana parāṇabhṛtāṃ vasāma tāṃ sa kṛṣṇārjuna kṛtāṃ sudhāṃ parāpya hutāśanaḥ babhūva muditasa tṛptaḥ parāṃ nirvṛtima āgataḥ athāsuraṃ mayaṃ nāma takṣakasya niveśanāta vipradravantaṃ sahasā dadarśa madhusūdanaḥ tama agniḥ parārthayāma āsa didhakṣura vātasārathiḥ dehavāna vai jaṭī bhūtvā nadaṃśa ca jaladò yathā jighāṃsura vāsudevaśa ca cakrama udyamya viṣṭhitaḥ sacakrama udyataṃ dṛṣṭvā didhakṣuṃ ca hutāśanama abhidhāvārjunetya evaṃ mayaśa cukròśa bhārata tasya bhītasvanaṃ śarutvā mā bhaira iti dhanaṃjayaḥ paratyuvāca mayaṃ pārthò jīvayanna iva bhārata taṃ pārthenābhaye datte namucera bharātaraṃ mayama na hantuma aicchada dāśārhaḥ pāvakò na dadāha ca tasmina vane dahyamāne ṣaḍa agnira na dadāha ca aśvasenaṃ mayaṃ cāpi caturaḥ śārṅgakāna iti [ja] kimarthaṃ śārṅgakāna agnira na dadāha tathāgate tasmina vane dahyamāne barahmanna etada vadāśu me adāhe haya aśvasenasya dānavasya mayasya ca kāraṇaṃ kīrtitaṃ barahmaña śārṅgakānāṃ na kīrtitama tada etada adbhutaṃ barahmaña śārṅgānāma avināśanama kīrtayasvāgnisaṃmarde kathaṃ te na vināśitāḥ [vai] yadarthaṃ śārṅgakāna agnira na dadāha tathāgate tata te sarvaṃ yathāvṛttaṃ kathayiṣyāmi bhārata dharmajñānāṃ mukhyatamasa tapasvī saṃśitavrataḥ āsīna maharṣiḥ śarutavāna mandapāla iti śarutaḥ sa mārgama āsthitò rājanna ṛṣīṇāma ūrdhvaretasāma savādhyāyavāna dharmaratasa tapasvī vijitendriyaḥ sa gatvā tapasaḥ pāraṃ dehama utsṛjya bhārata jagāma pitṛlòkāya na lebhe tatra tata phalama sa lòkāna aphalāna dṛṣṭvā tapasā nirjitāna api papraccha dharmarājasya samīpasthāna divaukasaḥ kimarthama āvṛtā lòkā mamaite tapasārjitāḥ kiṃ mayā na kṛtaṃ tatra yasyedaṃ karmaṇaḥ phalama tatrāhaṃ tata kariṣyāmi yadarthama idama āvṛtama phalama etasya tapasaḥ kathayadhvaṃ divaukasaḥ [devāha] ṛṇinò mānavā barahmaña jāyante yena taca chṛṇu kariyābhira barahmacaryeṇa parajayā ca na saṃśayaḥ tada apākriyate sarvaṃ yajñena tapasā sutaiḥ tapasvī yajñakṛca cāsi na tu te vidyate parajā ta ime parasavasyārthe tava lòkāḥ samāvṛtāḥ parajāyasva tatò lòkāna upabhòktāsi śāśvatāna puna nāmnò narakāta putrasa tarātīti pitaraṃ mune tasmāda apatyasaṃtāne yatasva davijasattama [vai] taca charutvā mandapālasa tu teṣāṃ vākyaṃ divaukasāma kava nu śīghrama apatyaṃ sayāda bahulaṃ cetya acintayata sa cintayanna abhyagacchada bahula parasavāna khagāna śārṅgikāṃ śārṅgakò bhūtvā jaritāṃ samupeyivāna tasyāṃ putrāna ajanayaca caturò barahmavādinaḥ tāna apāsya sa tatraiva jagāma lapitāṃ parati bālāna sutāna aṇḍa gatāna mātrā saha munira vane tasmina gate mahābhāge lapitāṃ parati bhārata apatyasnehasaṃvignā jaritā bahva acintayata tena tayaktāna asaṃtyājyāna ṛṣīna aṇḍa gatāna vane nājahata putrakāna ārtā jaritā khāṇḍave nṛpa babhāra caitāna saṃjātāna savavṛttyā sanehaviklavā tatò 'ganiṃ khāṇḍavaṃ dagdhuma āyāntaṃ dṛṣṭavāna ṛṣiḥ mandapālaśa caraṃsa tasmina vane lapitayā saha taṃ saṃkalpaṃ viditvāsya jañātvā putrāṃśa ca bālakāna sò 'bhituṣṭāva viprarṣera barāhmaṇò jātavedasama putrāna paridadada bhītò lòkapālaṃ mahaujasama [mandapāla] tavama agne sarvadevānāṃ mukhaṃ tavama asi havyavāṭa tavama antaḥ sarvabhūtānāṃ gūḍhaśa carasi pāvaka tavama ekama āhuḥ kavayasa tavāma āhusa tarividhaṃ punaḥ tavāma aṣṭadhā kalpayitvā yajñavāhama akalpayana tavayā sṛṣṭama idaṃ viśvaṃ vadanti paramarṣayaḥ tavadṛte hi jagata kṛtsnaṃ sadyò na sayāda dhutāśana tubhyaṃ kṛtvā namò viprāḥ savakarma vijitāṃ gatima gacchanti saha patnībhiḥ sutaira api ca śāśvatīma tavāma agne jaladāna āhuḥ khe viṣaktāna savidyutaḥ dahanti sarvabhūtāni tavattò niṣkramya hāyanāḥ jātavedasa tavaiveyaṃ viśvasṛṣṭira mahādyute tavaiva karma vihitaṃ bhūtaṃ sarvaṃ carācarama tavayāpò vihitāḥ pūrvaṃ tavayi sarvama idaṃ jagata tavayi havyaṃ ca kavyaṃ ca yathāvata saṃpratiṣṭhitama agne tavama eva javalanasa tavaṃ dhātā tavaṃ bṛhaspatiḥ tavama aśvinau yamau mitraḥ sòmasa tavama asi cānilaḥ [vai] evaṃ satutasa tatasa tena mandapālena pāvakaḥ tutòṣa tasya nṛpate munera amitatejasaḥ uvāca cainaṃ parītātmā kima iṣṭaṃ karavāṇi te tama abravīna mandapālaḥ parāñjalira havyavāhanama paradahana khāṇḍavaṃ dāvaṃ mama putrāna visarjaya tatheti tata paratiśrutya bhagavāna havyavāhanaḥ khāṇḍave tena kālena parajajvāla didhakṣayā [vai] tataḥ parajvalite śukre śārṅgakāsa te suduḥkhitāḥ vayathitāḥ paramòdvignā nādhijagmuḥ parāyaṇama niśāmya putrakāna bālāna mātā teṣāṃ tapasvinī jaritā duḥkhasaṃtaptā vilalāpa nareśvara ayama agnira dahana kakṣama ita āyāti bhīṣaṇaḥ jagata saṃdīpayana bhīmò mama duḥkhavivardhanaḥ ime ca māṃ karṣayanti śiśavò mandacetasaḥ abarhāśa caraṇaira hīnāḥ pūrveṣāṃ naḥ parāyaṇama tarāsayaṃśa cāyama āyāti lelihānò mahīruhāna aśaktimattvāca ca sutā na śaktāḥ saraṇe mama ādāya ca na śaktāsmi putrāna sarituma anyataḥ na ca tayaktuma ahaṃ śaktā hṛdayaṃ dūyatīva me kaṃ nu jahyāma ahaṃ putraṃ kama ādāya varajāmya ahama kiṃ nu me sayāta kṛtaṃ kṛtvā manyadhvaṃ putrakāḥ kathama cintayānā vimòkṣaṃ vò nādhigacchāmi kiṃ cana chādayitvā ca vò gātraiḥ kariṣye maraṇaṃ saha jaritārau kulaṃ hīdaṃ jayeṣṭhatvena paratiṣṭhitama sārisṛkvaḥ parajāyeta pitṝṇāṃ kulavardhanaḥ satamba mitrasa tapaḥ kuryāda daròṇò barahmavida uttamaḥ itya evama uktvā parayayau pitā vò nirghṛṇaḥ purā kama upādāya śakyeta gantuṃ kasyāpada uttamā kiṃ nu kṛtvā kṛtaṃ kāryaṃ bhaveda iti ca vihvalā nāpaśyata savadhiyā mòkṣaṃ savasutānāṃ tadānalāta evaṃ baruvantīṃ śārṅgāsa te paratyūcura atha mātarama sanehama utsṛjya mātasa tavaṃ pata yatra na havyavāṭa asmāsu hi vinaṣṭeṣu bhavitāraḥ sutāsa tava tavayi mātara vinaṣṭāyāṃ na naḥ sayāta kulasaṃtatiḥ anvavaikṣyaitada ubhayaṃ kaṣamaṃ sayāda yata kulasya naḥ tada vai kartuṃ paraḥ kālò mātara eṣa bhaveta tava mā vai kulavināśāya sanehaṃ kārṣīḥ suteṣu naḥ na hīdaṃ karma mòghaṃ sayāla lòkakāmasya naḥ pituḥ [jaritā] idama ākhòra bilaṃ bhūmau vṛkṣasyāsya samīpataḥ tada āviśadhvaṃ tavaritā vahnera atra na vò bhayama tatò 'haṃ pāṃsunā chidrama apidhāsyāmi putrakāḥ evaṃ paratikṛtaṃ manye javalataḥ kṛṣṇavartmanaḥ tata eṣyāmya atīte 'ganau vihartuṃ pāṃsusaṃcayama ròcatāma eṣa vòpāyò vimòkṣāya hutāśanāta [ṣārngakāha] abarhāna māṃsabhūtāna naḥ karavyādākhura vināśayeta paśyamānā bhayama idaṃ na śakṣyāmò niṣevituma kathama agnira na nò dahyāta kathama ākhura na bhakṣayeta kathaṃ na sayāta pitā mòghaḥ kathaṃ mātā dhariyeta naḥ bila ākhòra vināśaḥ sayāda agnera ākāśacāriṇāma anvavekṣyaitada ubhayaṃ śareyāna dāhò na bhakṣaṇama garhitaṃ maraṇaṃ naḥ sayāda ākhunā khādatā bile śiṣṭāda iṣṭaḥ parityāgaḥ śarīrasya hutāśanāta [jaritā] asmāda bilāna niṣpatitaṃ śayena ākhuṃ jahāra tama kaṣudraṃ gṛhītvā pādābhyāṃ bhayaṃ na bhavitā tataḥ [ṣārngakāha] na hṛtaṃ taṃ vayaṃ vidmaḥ śayenenākhuṃ kathaṃ cana anye 'pi bhavitārò 'tara tebhyò 'pi bhayama eva naḥ saṃśayò haya agnira āgaccheda dṛṣṭaṃ vāyòra nivartanama mṛtyura nò bilavāsibhyò bhavena mātara asaṃśayama niḥsaṃśayāta saṃśayitò mṛtyura mātara viśiṣyate cara khe tavaṃ yathānyāyaṃ putrāna vetsyasi śòbhanāna [jaritā] ahaṃ vai śayenama āyāntama adrākṣaṃ bilama antikāta saṃcarantaṃ samādāya jahārākhuṃ bilāda balī taṃ patantama akhaṃ śayenaṃ tavaritā pṛṣṭhatò 'navagāma āśiṣò 'saya parayuñjānā haratò mūṣakaṃ bilāta yò nò daveṣṭārama ādāya śayenarājapradhāvasi bhava tavaṃ divama āsthāya niramitrò hiraṇmayaḥ yadā sa bhakṣitasa tena kaṣudhitena patatriṇā tadāhaṃ tama anujñāpya paratyupāyāṃ gṛhāna parati paraviśadhvaṃ bilaṃ putrā viśrabdhā nāsti vò bhayama śayenena mama paśyantyā hṛta ākhura na saṃśayaḥ [ṣārngakāha] na vidma vai vayaṃ mātara hṛtama ākhuma itaḥ purā avijñāya na śakṣyāmò bilama āviśatuṃ vayama [jaritā] ahaṃ hi taṃ parajānāmi hṛtaṃ śayenena mūṣakama ata eva bhayaṃ nāsti kariyatāṃ vacanaṃ mama [ṣārngakāha] na tavaṃ mithyòpacāreṇa mòkṣayethā bhayaṃ mahata samākuleṣu jañāneṣu na buddhikṛtama eva tata na còpakṛtama asmābhira na cāsmāna vettha ye vayama pīḍyamānā bharasya asmāna kā satī ke vayaṃ tava taruṇī darśanīyāsi samarthā bhartura eṣaṇe anugaccha savabhartāraṃ putrāna āpsyasi śòbhanāna vayama apya agnima āviśya lòkāna parāpsyāmahe śubhāna athāsmāna na daheda agnira āyāsa tavaṃ punara eva naḥ [vai] evama uktā tataḥ śārṅgī putrāna utsṛjya khāṇḍave jagāma tavaritā deśaṃ kaṣemama agnera anāśrayama tatasa tīkṣṇārcira abhyāgāja javalitò havyavāhanaḥ yatra śārṅgā babhūvusa te mandapālasya putrakāḥ te śārṅgā javalanaṃ dṛṣṭvā javalitaṃ savena tejasā jaritārisa tatò vācaṃ śarāvayāma āsa pāvakama [jaritāri] purataḥ kṛcchrakālasya dhīmāña jāgarti pūruṣaḥ sa kṛcchrakālaṃ saṃprāpya vayathāṃ naivaiti karhi cita yasa tu kṛcchrama asaṃprāptaṃ vicetā nāvabudhyate sa kṛcchrakāle vayathitò na parajānāti kiṃ cana [sārisṛkva] dhīrasa tavama asi medhāvī parāṇakṛcchrama idaṃ ca naḥ śūraḥ parājñò bahūnāṃ hi bhavatya ekò na saṃśayaḥ [satambamitra] jayeṣṭhasa tarātā bhavati vai jayeṣṭhò muñcati kṛcchrataḥ jayeṣṭhaśa cena na parajānāti kanīyāna kiṃ kariṣyati [daròṇa] hiraṇyaretāsa tavaritò javalanna āyāti naḥ kaṣayama sapta jihvò 'nalaḥ kaṣāmò lelihānòpasarpati [vai] evama uktò bharātṛbhisa tu jaritārira bibhāvasuma tuṣṭāva parāñjalira bhūtvā yathā taca chṛṇu pārthiva [jaritāri] ātmāsi vāyòḥ pavanaḥ śarīrama uta vīrudhāma yònira āpaśa ca te śukrayònisa tavama asi cāmbhasaḥ ūrdhvaṃ cādhaśa ca gacchanti visarpanti ca pārśvataḥ arciṣasa te mahāvīryaraśmayaḥ savitura yathā [sārisṛkva] mātā parapannā pitaraṃ na vidmaḥ; pakṣāśa ca nò na parajātābja ketò na nasa tarātā vidyate 'gane tavadanyasa; tasmāda dhi naḥ parirakṣaika vīra yada agne te śivaṃ rūpaṃ ye ca te sapta hetavaḥ tena naḥ parirakṣādya īḍitaḥ śaraṇaiṣiṇaḥ tavama evaikasa tapase jātavedò; nānyasa taptā vidyate gòṣu deva ṛṣīna asmāna bālakāna pālayasva; pareṇāsmāna paraihi vai havyavāha [satambamitra] sarvama agne tavama evaikasa tavayi sarvama idaṃ jagata tavaṃ dhārayasi bhūtāni bhuvanaṃ tavaṃ bibharṣi ca tavama agnira havyavāhasa tavaṃ tavama eva paramaṃ haviḥ manīṣiṇasa tavāṃ yajante bahudhā caikadhaiva ca sṛṣṭvā lòkāṃsa tarīna imāna havyavāha; parāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥ sarvasyāsya bhuvanasya parasūtisa; tavama evāgne bhavasi punaḥ paratiṣṭhā tavama annaṃ parāṇināṃ bhuktama antara bhūtò jagatpate nityaṃ paravṛddhaḥ pacasi tavayi sarvaṃ paratiṣṭhitama [daròṇa] sūryò bhūtvā raśmibhira jātavedò; bhūmera ambhò bhūmijātāna rasāṃśa ca viśvāna ādāya punara utsarga kāle; sṛṣṭvā vṛṣṭyā bhāvayasīha śukra tavatta etāḥ punaḥ śukravīrudhò haritaca chadāḥ jāyante puṣkariṇyaśa ca samudraśa ca mahòdadhiḥ idaṃ vai sadma tigmāṃśò varuṇasya parāyaṇama śivasa tarātā bhavāsmākaṃ māsmāna adya vināśaya piṅgākṣalòhitagrīva kṛṣṇavartmana hutāśana pareṇa paraihi muñcāsmāna sāgarasya gṛhāna iva [vai] evama uktò jātavedā daròṇenākliṣṭa karmaṇā daròṇama āha paratītātmā mandapāla paratijñayā ṛṣira daròṇasa tavama asi vai barahmaitada vayāhṛtaṃ tavayā īpsitaṃ te kariṣyāmi na ca te vidyate bhayama mandapālena yūyaṃ hi mama pūrvaṃ niveditāḥ varjayeḥ putrakāna mahyaṃ dahana dāvama iti sama ha ya ca tada vacanaṃ tasya tavayā yaca ceha bhāṣitama ubhayaṃ me garīyasa tada barūhi kiṃ karavāṇi te bhṛśaṃ parītò 'sami bhadraṃ te barahmana satòtreṇa te vibhò [daròṇa] ime mārjārakāḥ śukranityama udvejayanti naḥ etāna kuruṣva daṃṣṭrāsu havyavāhasabāndhavāna [vai] tathā tata kṛtavāna vahnira abhyanujñāya śārṅgakāna dadāha khāṇḍavaṃ caiva samiddhò janamejaya [vai] mandapālò 'pi kauravya cintayānaḥ sutāṃsa tadā uktavāna apya aśītāṃśuṃ naiva sa sama na tapyate sa tapyamānaḥ putrārthe lapitāma idama abravīta kathaṃ nava aśaktāḥ palavane lapite mama putrakāḥ vardhamāne hutavahe vāte śīghraṃ paravāyati asamarthā vimòkṣāya bhaviṣyanti mamātmajāḥ kathaṃ nava aśaktā tarāṇāya mātā teṣāṃ tapasvinī bhaviṣyatya asukhāviṣṭā putra tarāṇama apaśyatī kathaṃ nu saraṇe 'śaktāna patane ca mamātmajāna saṃtapyamānā abhitò vāśamānābhidhāvatī jaritāriḥ kathaṃ putraḥ sārisṛkvaḥ kathaṃ ca me satamba mitraḥ kathaṃ daròṇaḥ kathaṃ sā ca tapasvinī lālapyamānaṃ tama ṛṣiṃ mandapālaṃ tathā vane lapitā paratyuvācedaṃ sāsūyama iva bhārata na te suteṣva avekṣāsti tāna ṛṣīna uktavāna asi tejasvinò vīryavantò na teṣāṃ javalanāda bhayama tathāgnau te parīttāśa ca tavayā hi mama saṃnidhau paratiśrutaṃ tathā ceti javalanena mahātmanā lòkapālò 'nṛtāṃ vācaṃ na tu vaktā kathaṃ cana samarthāsa te ca vaktārò na te teṣva asti mānasama tāma eva tu mamāmitrīṃ cintayana paritapyase dharuvaṃ mayi na te sanehò yathā tasyāṃ purābhavata na hi pakṣavatā nayāyyaṃ niḥsnehena suhṛjjane pīḍyamāna upadraṣṭuṃ śaktenātmā kathaṃ cana gaccha tavaṃ jaritāma eva yadarthaṃ paritapyase cariṣyāmya ahama apya ekā yathā kāpuruṣe tathā [mandapāla] nāhama evaṃ care lòke yathā tavama abhimanyase apatyahetòra vicare taca ca kṛcchragataṃ mama bhūtaṃ hitvā bhaviṣye 'rathe yò 'valambeta mandadhīḥ avamanyeta taṃ lòkò yathecchasi tathā kuru eṣa hi javalamānò 'ganira lelihānò mahīruhāna daveṣyaṃ hi hṛdi saṃtāpaṃ janayatya aśivaṃ mama [vai] tasmāda deśāda atikrānte javalane jaritā tataḥ jagāma putrakāna eva tavaritā putragṛddhinī sā tāna kuśalinaḥ sarvāna nirmuktāña jātavedasaḥ ròrūyamāṇā kṛpaṇā sutāna dṛṣṭavatī vane aśraddheyatamaṃ teṣāṃ darśanaṃ sā punaḥ punaḥ ekaikaśaśa ca tāna putrāna karòśamānānvapadyata tatò 'bhayagacchata sahasā mandapālò 'pi bhārata atha te sarvama evainaṃ nābhyanandanta vai sutāḥ lālapyamānama ekaikaṃ jaritāṃ ca punaḥ punaḥ nòcusa te vacanaṃ kiṃ cita tama ṛṣiṃ sādhva asādhu vā [mandapāla] jayeṣṭhaḥ sutasa te katamaḥ katamasa tadanantaraḥ madhyamaḥ katamaḥ putraḥ kaniṣṭhaḥ katamaśa ca te evaṃ baruvantaṃ duḥkhārtaṃ kiṃ māṃ na paratibhāṣase kṛtavāna asmi havyāśe naiva śāntima itò labhe [jaritā] kiṃ te jayeṣṭhe sute kāryaṃ kima anantarajena vā kiṃ ca te madhyame kāryaṃ kiṃ kaniṣṭhe tapasvini yasa tavaṃ māṃ sarvaśò hīnāma utsṛjyāsi gataḥ purā tāma eva lapitāṃ gaccha taruṇīṃ cāruhāsinīma [mandapāla] na satrīṇāṃ vidyate kiṃ cida anyatra puruṣāntarāta sāpatnakama ṛte lòke bhavitavyaṃ hi tata tathā suvratāpi hi kalyāṇī sarvalòkapariśrutā arundhatī paryaśaṅkada vasiṣṭhama ṛṣisattamama viśuddhabhāvama atyantaṃ sadā pariyahite ratama saptarṣimadhyagaṃ vīrama avamene ca taṃ munima apadhyānena sā tena dhūmāruṇa samaprabhā lakṣyālakṣyā nābhirūpā nimittama iva lakṣyate apatyahetòḥ saṃprāptaṃ tathā tavama api māma iha iṣṭama evaṃgate hitvā sā tathaiva ca vartase naiva bhāryeti viśvāsaḥ kāryaḥ puṃsā kathaṃ cana na hi kāryama anudhyāti bhāryā putravatī satī [vai] tatasa te sarva evainaṃ putrāḥ samyaga upāsire sa ca tāna ātmajāna rājanna āśvāsayituma ārabhata [mandapāla] yuṣmākaṃ parirakṣārthaṃ vijñaptò javalanò mayā agninā ca tathetya evaṃ pūrvama eva paratiśrutama agnera vacanama ājñāya mātura dharmajñatāṃ ca vaḥ yuṣmākaṃ ca paraṃ vīryaṃ nāhaṃ pūrvama ihāgataḥ na saṃtāpò hi vaḥ kāryaḥ putrakā maraṇaṃ parati ṛṣīna veda hutāśò 'pi barahma tada viditaṃ ca vaḥ [vai] evama āśvāsya putrāna sa bharyāṃ cādāya bhārata mandapālasa tatò deśāda anyaṃ deśaṃ jagāma ha maghavāna api tigmāṃśuḥ samiddhaṃ khāṇḍavaṃ vanama dadāha saha kṛṣṇābhyāṃ janayaña jagatò 'bhayama vasā medò vahāḥ kulyāsa tatra pītvā ca pāvakaḥ agacchata paramāṃ tṛptiṃ darśayāma āsa cārjunama tatò 'natarikṣāda bhagavāna avatīrya sureśvaraḥ marudgaṇavṛtaḥ pārthaṃ mādhavaṃ cābravīda idama kṛtaṃ yuvābhyāṃ karmedama amaraira api duṣkarama varāna vṛṇītaṃ tuṣṭò 'sami durlabhāna apya amānuṣāna pārthasa tu varayāma āsa śakrāda astrāṇi sarvaśaḥ garahītuṃ taca ca śakrò 'saya tadā kālaṃ cakāra ha yadā parasannò bhagavāna mahādevò bhaviṣyati tubhyaṃ tadā paradāsyāmi pāṇḍavāstrāṇi sarvaśaḥ ahama eva ca taṃ kālaṃ vetsyāmi kurunandana tapasā mahatā cāpi dāsyāmi tava tānya ahama āgneyāni ca sarvāṇi vāyavyāni tathaiva ca madīyāni ca sarvāṇi garahīṣyasi dhanaṃjaya vāsudevò 'pi jagrāha parītiṃ pārthena śāśvatīma dadau ca tasmai devendrasa taṃ varaṃ parītimāṃsa tadā dattvā tābhyāṃ varaṃ parītaḥ saha devaira marutpatiḥ hutāśanama anujñāpya jagāma taridivaṃ punaḥ pāvakaśa cāpi taṃ dāvaṃ dagdhvā samṛgapakṣiṇama ahāni pañca caikaṃ ca virarāma sutarpitaḥ jagdhvā māṃsāni pītvā ca medāṃsi rudhirāṇi ca yuktaḥ paramayā parītyā tāva uvāca viśāṃ pate yuvābhyāṃ puruṣāgryābhyāṃ tarpitò 'sami yathāsukhama anujānāmi vāṃ vīrau carataṃ yatra vāñchitama evaṃ tau samanujñātau pāvakena mahātmanā arjunò vāsudevaśa ca dānavaśa ca mayasa tathā parikramya tataḥ sarve tarayò 'pi bharatarṣabha ramaṇīye nadīkūle sahitāḥ samupāviśana
About this parayana
Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.
How to chant
Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.
daily-pujasanskritparayanadevotionalmahabharatascriptureepicitihasa