Mahabharata — Anushasana Parva
Mahabharata — Anushasana Parva
Text in Roman script
Devotional text
[ya] śamò bahuvidhākāraḥ sūkṣma uktaḥ pitāmaha na ca me hṛdaye śāntira asti kṛtvedama īdṛśama asmina arthe bahuvidhā śāntira uktā tavayānagha savakṛte kā nu śāntiḥ sayāca chamāda bahuvidhāda api śarācita śarīraṃ hi tīvravraṇama udīkṣya ca śamaṃ nòpalabhe vīra duṣkṛtānya eva cintayana rudhireṇāvasiktāṅgaṃ parasravantaṃ yathācalama tavāṃ dṛṣṭvā puruṣavyāghra sīde varṣāsva ivāmbujama ataḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu matkṛte yata pitāmahaḥ imāma avasthāṃ gamitaḥ paratyamitrai raṇājire tathaivānye nṛpatayaḥ saha putrāḥ sa bāndhavāḥ vayaṃ hi dhārtarāṣṭrāśa ca kālamanyuvaśānugāḥ kṛtvedaṃ ninditaṃ karma parāpsyāmaḥ kāṃ gatiṃ nṛpa ahaṃ tava haya antakaraḥ suhṛda vadhakarasa tathā na śāntima adhigacchāmi paśyaṃsa tavāṃ duḥkhitaṃ kaṣitau [ba] paratantraṃ kathaṃ hetuma ātmānama anupaśyasi karmaṇya asmina mahābhāga sūkṣmaṃ haya etada atīndriyama atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama saṃvādaṃ mṛtyugautamyòḥ kālalubdhaka pannagaiḥ gautamī nāma kaunteya sathavirā śama saṃyutā sarpeṇa daṣṭaṃ savaṃ putrama apaśyada gatacetanama atha taṃ sanāyu pāśena baddhvā sarpama amarṣitaḥ lubdhakò 'rajunakò nāma gautamyāḥ samupānayata tāṃ cābravīda ayaṃ te saputrahā pannagādhamaḥ barūhi kaṣipraṃ mahābhāge vadhyatāṃ kena hetunā agnau parakṣipyatāma eṣa cachidyatāṃ khaṇḍaśò 'pi vā na haya ayaṃ bālahā pāpaśa ciraṃ jīvituma arhati [gautamī] visṛjainama abuddhisa tavaṃ na vadhyò 'rajunaka tavayā kò haya ātmānaṃ guruṃ kuryāta parāptavye sati cintayana palavante dharmalaghavò lòke 'mabhasi yathā paralāḥ majjanti pāpaguravaḥ śastraṃ sakannama ivòdake na cāmṛtyura bhavitā vai hate 'samina; kò vātyayaḥ sayāda ahate 'samiña janasya asyòtsarge parāṇayuktasya jantòra; mṛtyòra lòkaṃ kò nu gaccheda anantama [lubdhaka] jānāmya evaṃ neha guṇāṇuna jañāḥ; sarve niyuktā guravò vai bhavanti savasthasyaite tūpadeśā bhavanti; tasmāta kaṣudraṃ sarpama enaṃ haniṣye samīpsantaḥ kālayògaṃ tayajanti; sadyaḥ śucaṃ tava arthavidasa tayajanti śareyaḥ kaṣayaḥ śòcatāṃ nityaśò hi; tasmāta tayājyaṃ jahi śòkaṃ hate 'samina [ga] na caivārtira vidyate 'samadvidhānāṃ; dharmārāmaḥ satataṃ sajjanò hi nityāyastò bāla janò na cāsti; dharmò haya eṣa parabhavāmya asya nāhama na barāhmaṇānāṃ kòpò 'sati kutaḥ kòpāca ca yātanā mārdavāta kaṣamyatāṃ sādhò mucyatāma eṣa pannagaḥ [la] hatvā lābhaḥ śareya evāvyayaṃ sayāta; sadyò lābhò balavadbhiḥ paraśastaḥ kālāla lābhò yasa tu sadyò bhaveta; hate śareyaḥ kutsite tavedṛśe sayāta [ga] kārtha parāptira gṛhya śatruṃ nihatya; kā vā śāntiḥ parāpya śatruṃ nama uktvā kasmāta saumya bhujage na kaṣameyaṃ; mòkṣaṃ vā kiṃ kāraṇaṃ nāsya kuryāma [la] asmāda ekasmāda bahavò rakṣitavyā; naikò bahubhyò gautami rakṣitavyaḥ kṛtāgasaṃ dharmavidasa tayajanti; sarīsṛpaṃ pāpama imaṃ jahi tavama [ja] nāsmina hate pannage putrakò me; saṃprāpsyate lubdhaka jīvitaṃ vai guṇaṃ cānyaṃ nāsya vadhe parapaśye; tasmāta sarpaṃ lubdhaka muñca jīvama [la] vṛtraṃ hatvā devarāṭa śareṣṭha bhāgbhāga vai; yajñaṃ hatvā bhāgama avāpa caiva śūlī devò deva vṛttaṃ kuru tavaṃ; kaṣipraṃ sarpaṃ jahi mā bhūda viśaṅkā [bha] asakṛta paròcyamānāpi gautamī bhujagaṃ parati lubdhakena mahābhāgā pāpe naivākaròna matima īṣada ucchvasamānasa tu kṛcchrāta saṃstabhya pannagaḥ utsasarja giraṃ mandāṃ mānuṣīṃ pāśapīḍitaḥ kò nava arjunaka dòṣò 'tara vidyate mama bāliśa asvatantraṃ hi māṃ mṛtyura vivaśaṃ yada acūcudata tasyāyaṃ vacanāda daṣṭò na kòpena na kāmyayā tasya taka kilbiṣaṃ lubdha vidyate yadi kilbiṣama [la] yadya anyavaśagenedaṃ kṛtaṃ te pannagāśubhama kāraṇaṃ vai tavama apya atra tasmāta tavama api kilbiṣī mṛta pātrasya kariyāyāṃ hi daṇḍacakrādayò yathā kāraṇatve parakalpyante tathā tavama api pannaga kilbiṣī cāpi me vadhyaḥ kilbiṣī cāsi pannaga ātmānaṃ kāraṇaṃ haya atra tavama ākhyāsi bhujaṃgama [sarpa] sarva ete haya asvavaśā daṇḍacakrādayò yathā tathāhama api tasmāna me naiṣa hetura matasa tava atha vā matama etata te te 'paya anyònyaprayòjakāḥ kāryakāraṇa saṃdehò bhavatya anyònyacòdanāta evaṃ sati na dòṣò me nāsmi vadhyò na kilbiṣī kilbiṣaṃ samavāye sayāna manyase yadi kilbiṣama [la] kāraṇaṃ yadi na sayāda vai na kartā sayāsa tavama apya uta vināśe kāraṇaṃ tavaṃ ca tasmāda vadhyò 'si me mataḥ asatya api kṛte kārye neha pannagalipyate tasmāna nātraiva hetuḥ sayāda vadhyaḥ kiṃ bahu bhāṣase [sarpa] kāryābhāve kariyā na sayāta satya asatya api kāraṇe tasmāta tavama asmina hetau me vācyò hetura viśeṣataḥ yadya ahaṃ kāraṇatvena matò lubdhaka tattvataḥ anyaḥ parayòge sayāda atra kilbiṣī jantu nāśane [la] vadhyasa tavaṃ mama durbuddhe bāla ghātī nṛśaṃsakṛta bhāṣase kiṃ bahu punara vadhyaḥ sana pannagādhama [sarpa] yathā havīṃṣi juhvānā makhe vai lubdhakartvijaḥ na phalaṃ parāpnuvantya atra paralòke tathā haya ahama [bha] tathā baruvati tasmiṃsa tu pannage mṛtyucòdite ājagāma tatò mṛtyuḥ pannagaṃ cābravīda idama kālenāhaṃ paraṇuditaḥ pannagatvāma acūcudama vināśahetura nāsya tavama ahaṃ vā parāṇinaḥ śiśòḥ yathā vāyura jaladharāna vikarṣati tatasa tataḥ tadvaja jaladavata sarpakālasyāhaṃ vaśānugaḥ sāttvikā rājasāśa caiva tāmasā ye ca ke cana bhāvāḥ kālātmakāḥ sarve paravartante hi jantuṣu jaṅgamāḥ sathāvarāśa caiva divi vā yadi vā bhuvi sarve kālātmakāḥ sarpakālātmakama idaṃ jagata paravṛttayaśa ca yā lòke tathaiva ca nivṛttayaḥ tāsāṃ vikṛtayò yāśa ca sarvaṃ kālātmakaṃ samṛtama ādityaśa candramā viṣṇura āpò vāyuḥ śatakratuḥ agniḥ khaṃ pṛthivī mitra oṣadhyò vasavasa tathā saritaḥ sagarāśa caiva bhāvābhāvau ca pannaga sarve kālena sṛjyante hariyante ca tathā punaḥ evaṃ jañātvā kathaṃ māṃ tavaṃ sa dòṣaṃ sarpamanyase atha caivaṃ gate dòṣò mayi tavama api dòṣavāna [sarpa] nirdòṣaṃ dòṣavantaṃ vā na tavā mṛtyòra baravīmya ahama tavayāhaṃ còdita iti baravīmya etāvada eva tu yadi kāle tu dòṣò 'sati yadi tatrāpi neṣyate dòṣò naiva parīkṣyò me na haya atrādhikṛtā vayama nirmòkṣasa tava asya dòṣasya mayā kāryò yathātathā mṛtyò vidòṣaḥ sayāma eva yathā tana me parayòjanama [bha] sarpò 'thārjunakaṃ parāha śarutaṃ te mṛtyubhāṣitama nānāgasaṃ māṃ pāśena saṃtāpayituma arhasi [la] mṛtyòḥ śarutaṃ me vacanaṃ tava caiva bhujaṃgama naiva tāvada vidòṣatvaṃ bhavati tavayi pannaga mṛtyusa tavaṃ caiva hetura hi jantòra asya vināśane ubhayaṃ kāraṇaṃ manye na kāraṇama akāraṇama dhina mṛtyuṃ ca durātmānaṃ karūraṃ duḥkhakaraṃ satāma savāṃ caivāhaṃ vadhiṣyāmi pāpaṃ pāpasya kāraṇama [mṛtyu] vivaśau kālavaśagāva āvāṃ tada diṣṭa kāriṇau nāvāṃ dòṣeṇa gantavyau yadi samyaka parapaśyasi [la] yuvāma ubhau kālavaśau yadi vai mṛtyupannagau harṣakròdhau kathaṃ sayātāma etada icchāmi vedituma [mṛtyu] yāḥ kāśa cida iha ceṣṭāḥ sayuḥ sarvāḥ kālapracòditāḥ pūrvama evaitada uktaṃ hi mayā lubdhaka kālataḥ tasmāda ubhau kālavaśāva āvāṃ tada diṣṭa kāriṇau nāvāṃ dòṣeṇa gantavyau tavayā lubdhaka karhi cita [bha] athòpagamya kālasa tu tasmina dharmārthasaṃśaye abravīta pannagaṃ mṛtyuṃ lubdhama arjunakaṃ ca tama [kāla] naivāhaṃ nāpya ayaṃ mṛtyura nāyaṃ lubdhaka pannagaḥ kilbiṣī jantu maraṇe na vayaṃ hi parayòjakāḥ akaròda yada ayaṃ karma tana nò 'rajunaka còdakama paraṇāśa hetura nānyò 'saya vadhyate 'yaṃ savakarmaṇā yada anena kṛtaṃ karma tenāyaṃ nidhanaṃ gataḥ vināśahetuḥ karmāsya sarve karma vaśā vayama karma dāyādavā~la lòkaḥ karma saṃbandha lakṣaṇaḥ karmāṇi còdayantīha yathānyāyaṃ tathā vayama yathā mṛta piṇḍataḥ kartā kurute yada yada icchati evama ātmakṛtaṃ karma mānavaḥ paratipadyate yathā chāyātapau nityaṃ susaṃbaddhau nirantarama tathā karma ca kartā ca saṃbaddhāva ātmakarmabhiḥ evaṃ nāhaṃ na vai mṛtyura na sarpò na tathā bhavāna na ceyaṃ barāhmaṇī vṛddhā śiśura evātra kāraṇama tasmiṃsa tathā baruvāṇe tu barāhmaṇī gautamī nṛpa savakarma paratyayā~la lòkāna matvārjunakama abravīta naiva kālò na bhujagò na mṛtyura iha kāraṇama savakarmabhira ayaṃ bālaḥ kālena nidhanaṃ gataḥ mayā ca tata kṛtaṃ karma yenāyaṃ me mṛtaḥ sutaḥ yātu kālasa tathā mṛtyura muñcārjunaka pannagama [bha] tatò yathāgataṃ jagmura mṛtyuḥ kālò 'tha pannagaḥ abhūda viròṣò 'rajunakò viśòkā caiva gautamī etaca charutvā śamaṃ gaccha mā bhūśa cintāparò nṛpa savakarma paratyayā~la lòkāṃsa tarīna viddhi manujarṣabha na tu tavayā kṛtaṃ pārtha nāpi duryòdhanena vai kālena tata kṛtaṃ viddhi vihitā yena pārthivāḥ [va] itya etada vacanaṃ śarutvā babhūva vigatajvaraḥ yudhiṣṭhirò mahātejāḥ papracchedaṃ ca dharmavita [ya] pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada śarutaṃ me mahada ākhyānama idaṃ matimatāṃ vara bhūyasa tu śaròtuma icchāmi dharmārthasahitaṃ nṛpa kathyamānaṃ tavayā kiṃ cita tana me vayākhyātuma arhasi kena mṛtyura gṛhasthena dharmama āśritya nirjitaḥ itya etata sarvama ācakṣva tattvena mama pārthiva [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama yathā mṛtyura gṛhasthena dharmama āśritya nirjitaḥ manòḥ parajāpate rājanna ikṣvākura abhavata sutaḥ tasya putraśataṃ jajñe nṛpateḥ sūryavarcasaḥ daśamasa tasya putrasa tu daśāśvò nāma bhārata māhiṣmatyāma abhūda rājā dharma ātmā satyavikramaḥ daśāśvasya sutasa tava āsīda rājā paramadhārmikaḥ satye tapasi dāne ca yasya nityaṃ rataṃ manaḥ madirāśva iti khayātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ dhanurvede ca vede ca niratò yò 'bhavata sadā maridāśvasya putrasa tu dayutimāna nāma pārthivaḥ mahābhāgò mahātejā mahāsattvò mahābalaḥ putrò dayutimatasa tava āsīta suvīrò nāma pārthivaḥ dharmātmā kòśavāṃśa cāpi devarāja ivāparaḥ suvīrasya tu putrò 'bhūta sarvasaṃgrāma durjayaḥ durjayetya abhivikhyātaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ durjayasyendra vapuṣaḥ putrò 'ganisadṛśadyutiḥ duryòdhanò nāma mahāna rājāsīda rājasattama tasyendra samavīryasya saṃgrāmeṣva anivartinaḥ viṣayaśa ca parabhāvaśa ca tulyama evābhyavartata ratnaira dhanaiśa ca paśubhiḥ sasyaiśa cāpi pṛthagvidhaiḥ nagaraṃ viṣayaśa cāsya paratipūrṇaṃ tadābhavata na tasya viṣaye cābhūta kṛpaṇò nāpi durgataḥ vayādhitò vā kṛśò vāpi tasmina nābhūna naraḥ kava cita sudakṣiṇò madhuravāga anasūyura jitendriyaḥ dharmātmā cānṛśaṃsaśa ca vikrāntò 'thāvikatthanaḥ yajvā vadānyò medhāvī barahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ na cāvamantā dātā ca vedavedāṅgapāragaḥ taṃ narmadā deva nadī puṇyā śītajalā śivā cakame puruṣaśreṣṭhaṃ savena bhāvena bhārata tasya jajñe tadā nadyāṃ kanyā rājīvalòcanā nāmnā sudarśanā rājana rūpeṇa ca sudarśanā tādṛgrūpā na nārīṣu bhūtapūrvā yudhiṣṭhira duryòdhana sutā yādṛga abhavada varavarṇinī tāma agniśa cakame sākṣāda rājakanyāṃ sudarśanāma bhūtvā ca barāhmaṇaḥ sākṣāda varayāma āsa taṃ nṛpama daridraśa cāsavarṇaśa ca mamāyama iti pārthivaḥ na ditsati sutāṃ tasmai tāṃ viprāya sudarśanāma tatò 'saya vitate yajñe naṣṭò 'bhūda dhavyavāhanaḥ tatò duryòdhanò rājā vākyama āhartvijasa tadā duṣkṛtaṃ mama kiṃ nu sayāda bhavatāṃ vā davijarṣabhāḥ yena nāśaṃ jagāmāgniḥ kṛtaṃ kupuruṣeṣva iva na haya alpaṃ duṣkṛtaṃ nò 'sati yenāgnira nāśama āgataḥ bhavatāṃ vātha vā mahyaṃ tattvenaitada vimṛśyatāma etada rājñò vacaḥ śarutvā viprāsa te bharatarṣabha niyatā vāgyatāśa caiva pāvakaṃ śaraṇaṃ yayuḥ tāna darśayāma āsa tadā bhagavāna havyavāhanaḥ savaṃ rūpaṃ dīptimata kṛtvā śaradarkasamadyutiḥ tatò mahātmā tāna āha dahanò barāhmaṇarṣabhāna varayāmya ātmanò 'rathāya duryòdhana sutāma iti tatasa te kālyama utthāya tasmai rājñe nayavedayana barāhmaṇā vismitāḥ sarve yada uktaṃ citrabhānunā tataḥ sa rājā taca charutvā vacanaṃ barahmavādināma avāpya paramaṃ harṣaṃ tatheti parāha buddhimāna parāyācata nṛpaḥ śulkaṃ bhagavantaṃ vibhāvasuma nityaṃ sāṃnidhyama iha te citrabhānò bhaveda iti tama āha bhagavāna agnira evama astva iti pārthivama tataḥ sāṃnidhyama adhyāpi māhiṣmatyāṃ vibhāvasòḥ dṛṣṭaṃ hi sahadevena diśò vijayatā tadā tatasa tāṃ samalaṃkṛtya kanyāma ahata vāsasama dadau duryòdhanò rājā pāvakāya mahātmane paratijagrāha cāgnisa tāṃ rājaputrīṃ sudarśanāma vidhinā veda dṛṣṭena vasòra dhārāma ivādhvare tasyā rūpeṇa śīlena kulena vapuṣā śariyā abhavata parītimāna agnira garbhaṃ tasyāṃ samādadhe tasyāṃ samabhavata putrò nāmnāgneyaḥ sudarśanaḥ śiśura evādhyagāta sarvaṃ sa ca barahma sanātanama athaughavāna nāma nṛpò nṛgasyāsīta pitāmahaḥ tasyāpya oghavatī kanyā putraśa caugharathò 'bhavata tāma oghavāna dadau tasmai savayama oghavatīṃ sutāma sudarśanāya viduṣe bhāryārthaṃ devarūpiṇāma sa gṛhasthāśramaratasa tayā saha sudarśanaḥ kurukṣetre 'vasada rājanna oghavatyā samanvitaḥ gṛhasthaśa cāvajeṣyāmi mṛtyuma itya eva sa parabhò paratijñāma akaròda dhīmāna dīptatejā viśāṃ pate tāma athaughavatīṃ rājana sa pāvakasutò 'baravīta atitheḥ paratikūlaṃ te na kartavyaṃ kathaṃ cana yena yena ca tuṣyeta nityama eva tavayātithiḥ apya ātmanaḥ paradānena na te kāryā vicāraṇā etada varataṃ mama sadā hṛdi saṃparivartate gṛhasthānāṃ hi suśròṇi nātithera vidyate parama paramāṇaṃ yadi vāmòru vacasa te mama śòbhane idaṃ vacanama avyagrā hṛdi tavaṃ dhārayeḥ sadā niṣkrānte mayi kalyāṇi tathā saṃnihite 'naghe nātithisa te 'vamantavyaḥ paramāṇaṃ yadya ahaṃ tava tama abravīda oghavatī yatā mūrdhni kṛtāñjaliḥ na me tavada vacanāta kiṃ cida akartavyaṃ kathaṃ cana jigīṣamāṇaṃ tu gṛhe tadā mṛtyuḥ sudarśanama pṛṣṭhatò 'navagamada rājana randhānveṣī tadā sadā idhmārthaṃ tu gate tasminna agniputre sudarśane atithira barāhmaṇaḥ śarīmāṃsa tāma āhaughavatīṃ tadā ātithyaṃ dattama icchāmi tavayādya varavarṇini paramāṇaṃ yadi dharmasa te gṛhasthāśramasaṃmataḥ itya uktā tena vipreṇa rājaputrī yaśasvinī vidhinā paratijagrāha vedòktena viśāṃ pate āsanaṃ caiva pādyaṃ ca tasmai dattvā davijātaye paròvācaughavatī vipraṃ kenārthaḥ kiṃ dadāmi te tāma abravīta tatò viprò rājaputrīṃ sudarśanāma tavayā mamārthaḥ kalyāṇi nirviśaṅke tada ācara yadi paramāṇaṃ dharmasa te gṛhasthāśramasaṃmataḥ paradānenātmanò rājñi kartuma arhasi me pariyama tathā saṃchandyamānò 'nayaira īpsitaira nṛpa kanyayā nānyama ātmapradānāta sa tasyā vavre varaṃ davijaḥ sā tu rājasutā samṛtvā hartura vacanama āditaḥ tatheti lajjamānā sā tama uvāca davijarṣabhama tatò rahaḥ sa viprarṣiḥ sā caivòpaviveśa ha saṃsmṛtya bhartura vacanaṃ gṛhasthāśramakāṅkṣiṇaḥ athedhmāna samupādāya sa pāvakira upāgamata mṛtyunā raudrabhāvena nityaṃ bandhura ivānvitaḥ tatasa tava āśramama āgamya sa pāvakasutasa tadā tāma ājuhāvaughavatīṃ kavāsi yāteti cāsakṛta tasmai parativacaḥ sā tu bhartre na paradadau tadā karābhyāṃ tena vipreṇa sapṛṣṭā bhartṛvratā satī ucchiṣṭāsmīti manvānā lajjitā bhartura eva ca tūṣṇīṃbhūtābhavata sādhvī na còvācātha kiṃ cana atha tāṃ punara evedaṃ paròvāca sa sudarśanaḥ kava sā sādhvī kava sā yātā garīyaḥ kima atò mama pativratā satyaśīlā nityaṃ caivārjave ratā kathaṃ na paratyudetya adya samayamānā yathā purā uṭajasthasa tu taṃ vipraḥ paratyuvāca sudarśanama atithiṃ viddhi saṃprāptaṃ pāvake barāhmaṇaṃ ca māma anayā chandyamānò 'haṃ bhāryayā tava sattama taisa taira atithi satkāraira ārjave 'sayā dṛḍhaṃ manaḥ anena vidhinā seyaṃ māma arcati śubhānanā anurūpaṃ yada atrādya tada bhavāna vaktuma arhati kūṭamudgara hastasa tu mṛtyusa taṃ vai samanvayāta hīnapratijñama atrainaṃ vadhiṣyāmīti cintayana sudarśanasa tu manasā karmaṇā cakṣuṣā girā tayakterṣyasa tayaktamanyuśa ca samayamānò 'baravīda idama surataṃ te 'satu viprāgrya parītira hi paramā mama gṛhasthasya hi dharmò 'garyaḥ saṃprāptātithi pūjanama atithiḥ pūjitò yasya gṛhasthasya tu gacchati nānyasa tasmāta parò dharma iti parāhura manīṣiṇaḥ parāṇā hi mama dārāśa ca yaca cānyada vidyate vasu atithibhyò mayā deyama iti me varatama āhitama niḥsaṃdigdhaṃ mayā vākyama etata te samudāhṛtama tenāhaṃ vipra satyena savayama ātmānama ālabhe pṛthivī vāyura ākāśama āpò jayòtiśa ca pañcamama buddhira ātmā manaḥ kālò diśaśa caiva guṇā daśa nityama ete hi paśyanti dehināṃ dehasaṃśritāḥ sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cāpi karma dharmabhṛtāṃ vara yathaiṣā nānṛtā vāṇī mayādya samudāhṛtā tena satyena māṃ devāḥ pālayantu dahantu vā tatò nādaḥ samabhavada dikṣu sarvāsu bhārata asakṛta satyama itya eva naitana mithyeti sarvaśaḥ uṭajāta tu tatasa tasmāna niścakrāma sa vai davijaḥ vapuṣā khaṃ ca bhūmiṃ ca vayāpya vāyura ivòdyataḥ savareṇa vipraḥ śaikṣeṇa tarī~la lòkāna anunādayana uvāca cainaṃ dharmajñaṃ pūrvama āmantrya nāmataḥ dharmò 'hama asmi bhadraṃ te jijñāsārthaṃ tavānagha parāptaḥ satyaṃ ca te jañātvā parītira me paramā tavayi vijitaśa ca tavayā mṛtyura yò 'yaṃ tavāma anugacchati randhrānveṣī tava sadā tavayā dhṛtyā vaśīkṛtaḥ na cāsti śaktisa tarailòkye kasya cita puruṣòttama pativratāma imāṃ sādhvīṃ tavòdvīkṣituma apya uta rakṣitā tavada guṇaira eṣā pativrataguṇaisa tathā adhṛṣyā yada iyaṃ barūyāta tathā tana nānyathā bhaveta eṣā hi tapasā savena saṃyuktā barahmavādinī pāvanārthaṃ ca lòkasya saricchreṣṭhā bhaviṣyati ardhenaughavatī nāma tavāma arthenānuyāsyati śarīreṇa mahābhāgā yògò haya asyā vaśe sathitaḥ anayā saha lòkāṃśa ca gantāsi tapasārjitāna yatra nāvṛttima abhyeti śāśvatāṃsa tāna sanātanāna anena caiva dehena lòkāṃsa tavama abhipatsyase nirjitaśa ca tavayā mṛtyura aiśvaryaṃ ca tavòttamama pañca bhūtānya atikrāntaḥ savavīryāca ca manò bhavaḥ gṛhastha dharmeṇānena kāmakròdhau ca te jitau sanehò rāgaśa ca tandrī ca mòhò daròhaśa ca kevalaḥ tava śuśrūṣayā rājana rājaputryā vinirjitāḥ [bha] śuklānāṃ tu sahasreṇa vājināṃ rathama uttamama yuktaṃ paragṛhya bhagavāna vayavasāyò jagāma tama mṛtyura ātmā ca lòkāśa ca jitā bhūtāni pañca ca buddhiḥ kālò manò vayòma kāmakròdhau tathaiva ca tasmāda gṛhāśramasthasya nānyada daivatama asti vai ṛte 'tithiṃ naravyāghra manasaitada vicāraya atithiḥ pūjitò yasya dhayāyate manasā śubhama na tata karatuśatenāpi tulyama āhura manīṣiṇaḥ pātraṃ tava atithima āsādya śīlāḍhyaṃ yò na pūjayeta sa dattvā sukṛtaṃ tasya kaṣapayeta haya anarcitaḥ etata te kathitaṃ putra mayākhyānama anuttamama yathā hi vijitò mṛtyura gṛhasthena purābhavata dhanyaṃ yaśasyama āyuṣmada idama ākhyānama uttamama bubhūṣitābhimantavyaṃ sarvaduścaritāpahama ya idaṃ kathayeda vidvāna ahanya ahani bhārata sudarśanasya caritaṃ puṇyā~la lòkāna avāpnuyāta [ya] barāhmaṇyaṃ yadi diṣprāpaṃ taribhira varṇaira narādhipa kathaṃ parāptaṃ mahārāja kaṣatriyeṇa mahātmanā viśvāmitreṇa dharmātmana barāhmaṇatvaṃ nararṣabha śaròtuma icchāmi tattvena tana me barūhi pitāmaha tena haya amitavīryeṇa vasiṣṭhasya mahātmanaḥ hataṃ putraśataṃ sadyasa tapasā parapitāmaha yātudhānāśa ca bahavò rākṣasāsa tigmatejasaḥ manyunāviṣṭa dehena sṛṣṭāḥ kālāntakòpamāḥ mahākuśika vaṃśaśa ca barahmarṣiśatasaṃkulaḥ sathāpitò naralòke 'samina vidvāna barāhmaṇa saṃstutaḥ ṛcīkasyātmajaśa caiva śunaḥśepò mahātapāḥ vimòkṣitò mahāsatrāta paśutāma abhyupāgataḥ hariśa candra karatau devāṃsa tòṣayitvātma tejasā putratāma anusaṃprāptò viśvāmitrasya dhīmataḥ nābhivādayate jayeṣṭhaṃ devarātaṃ narādhipa putrāḥ pañcaśatāśa cāpi śaptāḥ śavapacatāṃ gatāḥ tariśaṅkura bandhusaṃtyakta ikṣvākuḥ parītipūrvakama avākśirā divaṃ nītò dakṣiṇāma āśritò diśama viśvāmitrasya vipulā nadī rājarṣisevitā kauśikīti śivā puṇyā barahmarṣigaṇasevitā tapòvighnakarī caiva pañca cūḍā susaṃmatā rambhā nāmāpsarāḥ śāpāda yasya śailatvama āgatā tathaivāsya bhayāda baddhvā vasiṣṭhaḥ salile purā ātmānaṃ majjayāma āsa vipāśaḥ punara utthitaḥ tadā parabhṛti puṇyā hi vipāśābhūna mahānadī vikhyātā karmaṇā tena vasiṣṭhasya mahātmanaḥ vāgbhiśa ca bhagavāna yena devasenāgragaḥ parabhuḥ satutaḥ parītamanāśa cāsīca chāpāca cainama amòcayata dharuvasyòttāna pādasya barahmarṣīṇāṃ tathaiva ca madhye javalati yò nityama udīcīma āśritò diśama tasyaitāni ca karmāṇi tathānyāni ca kaurava kaṣatriyasyetya atò jātama idaṃ kautūhalaṃ mama kima etada iti tattvena parabrūhi bharatarṣabha devāntarama anāsādya kathaṃ sa barāhmaṇò 'bhavata etata tattvena me rājana sarvama ākhyātuma arhasi mataṅgasya yathātattvaṃ tathaivaitada baravīhi me sathāne mataṅgò barāhmaṇyaṃ nālabhada bharatarṣabha caṇḍāla yònau jātò hi kathaṃ barāhmaṇyama āpnuyāta [bha] śarūyatāṃ pārtha tattvena viśvāmitrò yathā purā barāhmaṇatvaṃ gatasa tāta barahmarṣitvaṃ tathaiva ca bharatasyānvaye caivājamīḍhò nāma pārthivaḥ babhūva bharataśreṣṭha yajvā dharmabhṛtāṃ varaḥ tasya putrò manā āsīja jahnura nāma nareśvaraḥ duhitṛtvama anuprāptā gaṅgā yasya mahātmanaḥ tasyātmajasa tulyaguṇaḥ sindhudvīpò mahāyaśāḥ sindhudvīpāca ca rājarṣira balākāśvò mahābalaḥ vallabhasa tasya tanayaḥ sākṣāda dharma ivāparaḥ kuśikasa tasya tanayaḥ sahasrākṣasamadyutiḥ kuśikasyātmajaḥ śarīmāna gādhira nāma janeśvaraḥ aputraḥ sa mahābāhura vanavāsama udāvasata kanyā jajñe sutā tasya vane nivasataḥ sutaḥ nāmnā satyavatī nāma rūpeṇāpratimā bhuvi tāṃ vavre bhārgavaḥ śarīmāṃśa cayavanasyātmajaḥ parabhuḥ ṛcīka iti vikhyātò vipule tapasi sathitaḥ sa tāṃ na paradadau tasmai ṛcīkāya mahātmane daridra iti matvā vai gādhiḥ śatrunibarhaṇaḥ paratyākhyāya punara yāntama abravīda rājasattamaḥ śulkaṃ paradīyatāṃ mahyaṃ tatò vetsyasi me sutāma [ra] kiṃ parayacchāmi rājendra tubhyaṃ śulkama ahaṃ nṛpa duhitura barūhya asaṃsaktò mātrābhūta te vicāraṇā [gādhi] candraraśmiprakāśānāṃ hayānāṃ vātaraṃhasāma ekataḥ śayāma karṇānāṃ sahasraṃ dehi bhārgava [bha] tataḥ sa bhṛguśārdūlaśa cayavanasyātmajaḥ parabhuḥ abravīda varuṇaṃ devama ādityaṃ patima ambhasāma ekataḥ śayāma karṇānāṃ hayānāṃ candra varcasāma sahasraṃ vātavegānāṃ bhikṣe tavāṃ deva sattama tatheti varuṇò deva ādityò bhṛgusattamama uvāca yatra te chandasa tatròtthāsyanti vājinaḥ dhayāta mātre ṛcīkena hayānāṃ candra varcasāma gaṅgā jalāta samuttasthau sahasraṃ vipulaujasāma adūre kanyakubjasya gaṅgāyāsa tīrama uttamama aśvatīrthaṃ tada adyāpi mānavāḥ paricakṣate tata tadā gādhaye tāta sahasraṃ vājināṃ śubhama ṛcīkaḥ paradadau parītaḥ śulkārthaṃ japatāṃ varaḥ tataḥ sa vismitò rājā gādhiḥ śāpabhayena ca dadau tāṃ samalaṃkṛtya kanyāṃ bhṛgusutāya vai jagrāha pāṇiṃ vidhinā tasya barahmarṣisattamaḥ sā ca taṃ patima āsādya paraṃ harṣama avāpa ha sa tutòṣa ca viprarṣisa tasyā vṛttena bhārata chandayāma āsa caivaināṃ vareṇa varavarṇinīma mātre tata sarvama ācakhyau sā kanyā rājasattamama atha tāma abravīna mātā sutāṃ kiṃ cida avāṅmukhīma mamāpi putri bhartā te parasādaṃ kartuma arhati apatyasya paradānena samarthaḥ sa mahātapāḥ tataḥ sā tavaritaṃ gatvā tata sarvaṃ paratyavedayata mātuśa cikīrṣitaṃ rājanna ṛcīkasa tāma athābravīta guṇavantama apatyaṃ vai tavaṃ ca sā janayiṣyathaḥ jananyāsa tava kalyāṇi mā bhūda vai paraṇayò 'nayathā tava caiva guṇaślāghī putra utpatsyate śubhe asmada vaṃśakaraḥ śarīmāṃsa tava bharātā ca vaṃśakṛta ṛtusnātā ca sāśvatthaṃ tavaṃ ca vṛkṣama udumbarama pariṣvajethāḥ kalyāṇi tata iṣṭama avāpsyathaḥ carudvayama idaṃ caiva mantrapūtaṃ śucismite tavaṃ ca sā còpayuñjīthāṃ tataḥ putrāva avāpsyathaḥ tataḥ satyavatī hṛṣṭā mātaraṃ paratyabhāṣata yada ṛcīkena kathitaṃ taca cācakhyau carudvayama tāma uvāca tatò mātā sutāṃ satyavatīṃ tadā putri mūrdhnā parapannāyāḥ kuruṣva vacanaṃ mama bhartrā ya eṣa dattasa te carura mantrapuraskṛtaḥ etaṃ parayaccha mahyaṃ tavaṃ madīyaṃ tavaṃ gṛhāṇa ca vayatyāsaṃ vṛkṣayòśa cāpi karavāva śucismite yadi paramāṇaṃ vacanaṃ mama mātura anindite vayaktaṃ bhagavatā cātra kṛtama evaṃ bhaviṣyati tatò me tavaca carau bhāvaḥ pādape ca sumadhyame kathaṃ viśiṣṭò bharātā te bhaveda itya eva cintaya tathā ca kṛtavatyau te mātā satyavatī ca sā atha garbhāva anuprāpte ubhe te vai yudhiṣṭhira dṛṣṭvā garbhama anuprāptāṃ bhāryāṃ sa ca mahāna ṛṣiḥ uvāca tāṃ satyavatīṃ durmanā bhṛgusattamaḥ vayatyāsenòpayuktasa te carura vayaktaṃ bhaviṣyati vayatyāsaḥ pādape cāpi suvyaktaṃ te kṛtaḥ śubhe mayā hi viśvaṃ yada barahma tavaca carau saṃniveśitama kaṣatravīryaṃ ca sakalaṃ carau tasyā niveśitama tarilòkavikhyāta guṇaṃ tavaṃ vipraṃ janayiṣyasi sā ca kaṣatraṃ viśiṣṭaṃ vai tata etata kṛtaṃ mayā vayatyāsasa tu kṛtò yasmāta tavayā mātrā tathaiva ca tasmāta sā barāhmaṇaśreṣṭhaṃ mātā te janayiṣyati kaṣatriyaṃ tūgra karmāṇaṃ tavaṃ bhadre janayiṣyasi na hi te tata kṛtaṃ sādhu mātṛsnehena bhāmini sā śarutvā śòkasaṃtaptā papāta varavarṇinī bhūmau satyavatī rājaṃśa chinneva rucirā latā paratilabhya ca sā saṃjñāṃ śirasā paraṇipatya ca uvāca bhāryā bhartāraṃ gādheyī barāhmaṇarṣabhama parasādayantyāṃ bhāryāyāṃ mayi barahma vidāṃ vara parasādaṃ kuru viprarṣe na me sayāta kaṣatriyaḥ sutaḥ kāmaṃ mamògra karmā vai pautrò bhavituma arhati na tu me sayāta sutò barahmanna eṣa me dīyatāṃ varaḥ evama astva iti hòvāca savāṃ bhāryāṃ sumahātapāḥ tataḥ sā janayāma āsa jamadagniṃ sutaṃ śubhama viśvāmitraṃ cājanayada gòdhera bhāryā yaśasvinī ṛṣeḥ parabhāvāda rājendra barahmarṣiṃ barahmavādinama tatò barāhmaṇatāṃ yātò viśvāmitrò mahātapāḥ kaśatriyaḥ sò 'paya atha tathā barahma vaṃśasya kārakaḥ tasya putrā mahātmānò barahma vaṃśavivardhanāḥ tapasvinò barahma vidò gòtra kartākra eva ca madhuca chandaśa ca bhagavāna devarātaśa ca vīryavāna akṣīṇaśa ca śakuntaśa ca babhruḥ kālapathasa tathā yājñavalkyaśa ca vikhyātasa tathā sathūṇò mahāvrataḥ ulūkò yamadūtaśa ca tatharṣiḥ saindhavāyanaḥ karṇa jaṅghaśa ca bhagavāna gālavaśa ca mahāna ṛṣiḥ ṛṣira vajrasa tathākhyātaḥ śālaṅkāyana eva ca lālāṭyò nāradaśa caiva tathā kūrca mukhaḥ samṛtaḥ vādulira musalaśa caiva rakṣògrīvasa tathaiva ca aṅghrikò naikabhṛca caiva śilā yūpaḥ sitaḥ śuciḥ cakrakò mārutantavyò vātaghnò 'thālśvalāyanaḥ śayāmāyanò 'tha gārgyaśa ca jābāliḥ suśrutasa tathā kārīṣira atha saṃśrutyaḥ parapaurava tantavaḥ mahāna ṛṣiśa ca kapilasa tatharṣisa tārakāyanaḥ tathaiva còpagahanasa tatharṣiśa cārjunāyanaḥ mārgamitrira hiraṇyākṣò jaṅghārira babhru vāhanaḥ sūtira vibhūtiḥ sūtaśa ca suraṅgaśa ca tathaiva hi ārāddhira nāmayaśa caiva cāmpeyòjjayanau tathā navatantura bakanakhaḥ śayòna ratira eva ca śayò ruhaśa cāru matsyaḥ śirīṣī cātha gārdabhiḥ ujja yòniradāpekṣī nāradī ca mahāna ṛṣiḥ viśvāmitrātmajāḥ sarve munayò barahmavādinaḥ tana naiṣa kaṣatriyò rājana viśvāmitrò mahātapāḥ ṛcīkenāhitaṃ barahma parama etada yudhiṣṭhira etata te sarvama ākhyātaṃ tattvena bharatarṣabha viśvāmitrasya vai janma sòmasūryāgnitejasaḥ yatra yatra ca saṃdehò bhūyasa te rājasattama tatra tatra ca māṃ barūhi chettāsmi tava saṃśayāna [ya] ānṛśaṃsasya dharmasya guṇāna bhakta janasya ca śaròtuma icchāmi kārtsnyena tana me barūhi pitāmaha [bha] viṣaye kāśirājasya garāmāna niṣkramya lubdhakaḥ sa viṣaṃ kāṇḍama ādāya mṛgayāma āsa vai mṛgama tatra cāmiṣa lubdhena lubdhakena mahāvane avidūre mṛgaṃ dṛṣṭvā bāṇaḥ paratisamāhitaḥ tena durvāritāstreṇa nimittacapaleṣuṇā mahāna vanatarura viddhò mṛgaṃ tatra jighāṃsatā sa tīkṣṇaviṣadigdhena śareṇāti balātkṛtaḥ utsṛjya phalapatrāṇi pādapaḥ śòṣama āgataḥ tasmina vṛkṣe tathā bhūte kòṭareṣu ciròṣitaḥ na jahāti śukò vāsaṃ tasya bhaktyā vanaspateḥ niṣpracārò nirāhārò galānaḥ śithila vāga api kṛtajñaḥ saha vṛkṣeṇa dharmātmā sa vayaśuṣyata tama udāraṃ mahāsattvama atimānuṣa ceṣṭitama samaduḥkhasukhaṃ jañātvā vismitaḥ pākaśāsanaḥ tataśa cintāma upagataḥ śakraḥ kathama ayaṃ davijaḥ tiryagyònāva asaṃbhāvyama ānṛśaṃsyaṃ samāsthitaḥ atha vā nātra citraṃ hītya abhavada vāsavasya tu parāṇināma iha sarveṣāṃ sarvaṃ sarvatra dṛśyate tatò barāhmaṇa veṣeṇa mānuṣaṃ rūpama āsthitaḥ avatīrya mahīṃ śakrasa taṃ pakṣiṇama uvāca ha śukabhòḥ pakṣiṇāṃ śareṣṭha dākṣeyī suprajāsa tavayā pṛcche tavā śuṣkama etaṃ vai kasmāna na tayajasi darumama atha pṛṣṭaḥ śukaḥ parāha mūrdhnā samabhivādya tama savāgataṃ devarājāya vijñātasa tapasā mayā tatò daśaśatākṣeṇa sādhu sādhva iti bhāṣitama ahò vijñānama itya evaṃ tapasā pūjitasa tataḥ tama evaṃ śubhakarmāṇaṃ śukaṃ paramadhārmikama vijānanna api tāmprāptiṃ papraccha balasūdanaḥ niṣpatrama aphalaṃ śuṣkama aśaraṇyaṃ patatriṇāma kimarthaṃ sevase vṛkṣaṃ yadā mahada idaṃ vanama anye 'pi bahavò vṛkṣāḥ patrasaṃchanna kòṭarāḥ śubhāḥ paryāptasaṃcārā vidyante 'samina mahāvane gatāyuṣama asāmarthyaṃ kaṣīṇasāraṃ hataśriyama vimṛśya parajñayā dhīrajahīmaṃ haya asthiraṃ darumama tada upaśrutya dharmātmā śukaḥ śukreṇa bhāṣitama sudīrghama abhiniḥśvasya dīnò vākyama uvāca ha anatikramaṇīyāni daivatāni śacīpate yatrābhavasa tatra bhavasa tana nibòdha surādhipa asminna ahaṃ darume jātaḥ sādhubhiśa ca guṇaira yutaḥ bālabhāve ca saṃguptaḥ śatribhiśa ca na dharṣitaḥ kima anukròśa vaiphalyama utpādayasi me 'nagha ānṛśaṃsye 'nuraktasya bhaktasyānugatasya ca anukròśò hi sādhūnāṃ sumahada dharmalakṣaṇama anukròśaśa ca sādhūnāṃ sadā parītiṃ parayacchati tavama eva daivataiḥ sarvaiḥ pṛcchyase dharmasaṃśayāna atasa tavaṃ devadevānāma ādhipatye paratiṣṭhitaḥ nārhasi tavaṃ sahasrākṣa tayājayitveha bhaktitaḥ samarthama upajīvyemaṃ tayajeyaṃ kathama adya vai tasya vākyena saumyena harṣitaḥ pākaśāsanaḥ śukaṃ paròvāca dharmajñama ānṛśaṃsyena tòṣitaḥ varaṃ vṛṇīṣveti tadā sa ca vavre varaṃ śukaḥ ānṛśaṃsya parò nityaṃ tasya vṛkṣasya saṃbhavama viditvā ca dṛḍhāṃ śakrasa tāṃ śuke śīlasaṃpadama parītaḥ kaṣiprama athò vṛkṣama amṛtenāvasiktavāna tataḥ phalāni patrāṇi śākhāśa cāpi manòramāḥ śukasya dṛḍhabhaktitvāca charīmattvaṃ cāpasa darumaḥ śukaśa ca karmaṇā tena ānṛśaṃsya kṛtena ha āyuṣò 'nate mahārāja parāpa śakra salòkatāma evama eva manuṣyendra bhaktimantaṃ samāśritaḥ sarvārthasiddhiṃ labhate śukaṃ parāpya yathā darumaḥ [ya] pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada daive puruṣakāre ca kiṃ savica chareṣṭhataraṃ bhaveta [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ barahmaṇaśa ca yudhiṣṭhira daivamānuṣayòḥ kiṃ savita karmaṇòḥ śareṣṭhama itya uta purā vasiṣṭhò bhagavāna pitāmahama apṛcchata tataḥ padmòdbhavò rājana devadevaḥ pitāmahaḥ uvāca madhuraṃ vākyama arthavada dhetu bhūṣitama nābījaṃ jāyate kiṃ cina na bījena vinā phalama bījāda bījaṃ parabhavati bījāda eva phalaṃ samṛtama yādṛśaṃ vapate bījaṃ kaṣetrama āsādya karṣakaḥ sukṛte duṣkṛte vāpi tādṛśaṃ labhate phalama yathā bījaṃ vinā kaṣetrama uptaṃ bhavati niṣphalama tathā puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na sidhyati kaṣetraṃ puruṣakārasa tu daivaṃ bījama udāhṛtama kaṣṛtra bījasamāyògāta tataḥ sasyasamṛdhyate karmaṇaḥ phalanirvṛttiṃ savayama aśnāti kārakaḥ paratyakṣaṃ dṛśyate lòke kṛtasyāpya akṛtasya ca śubhena karmaṇā saukhyaṃ duḥkhaṃ pāpena karmaṇā kṛtaṃ sarvatra labhate nākṛtaṃ bhujyate kava cita kṛtī sarvatra labhate paratiṣṭhāṃ bhāgyavikṣataḥ akṛtī labhate bharaṣṭaḥ kaṣate kaṣārāvasecanama tapasā rūpasaubhāgyaṃ ratnāni vividhāni ca parāpyate karmaṇā sarvaṃ na daivāda akṛtātmanā tathā savargaśa ca bhògaśa ca niṣṭhā yā ca manīṣitā sarvaṃ puruṣakāreṇa kṛtenehòpapadyate jayòtīṃṣi taridaśā nāgā yakṣāśa candrārkamārutāḥ sarve puruṣakāreṇa mānuṣyāda devatāṃ gatāḥ arthò vā mitravargò vā aiśvaryaṃ vā kulānvitama śarīśa cāpi durlabhā bhòktuṃ tathaivākṛta karmabhiḥ śaucena labhate vipraḥ kaṣatriyò vikrameṇa ca vaiśyaḥ puruṣakāreṇa śūdraḥ śuśrūṣayā śariyama nādātāraṃ bhajantya arthā na kalībaṃ nāpi niṣkriyama nākarma śīlaṃ nāśūraṃ tathā naivātapasvinama yena lòkāsa tarayaḥ sṛṣṭā daityāḥ sarvāśa ca devatāḥ sa eṣa bhagavāna viṣṇuḥ samudre tapyate tapaḥ savaṃ ceta karmaphalaṃ na sayāta sarvama evāphalaṃ bhaveta lòkò daivaṃ samālambya udāsīnò bhavena na tu akṛtvā mānuṣaṃ karma yò daivama anuvartate vṛthā śarāmyati saṃprāpya patiṃ kalībama ivāṅganā na tathā mānuṣe lòke bhayama asti śubhāśubhe yathā taridaśalòke hi bhayama alpena jāyate kṛtaḥ puruṣakārasa tu daivama evānuvartate na daivama akṛte kiṃ cita kasya cida dātuma arhati yadā sathānānya anityāni dṛśyante daivateṣva api kathaṃ karma vinā daivaṃ sathāsyate sathāpayiṣyati na daivatāni lòke 'samina vayāpāraṃ yānti kasya cita vayāsaṅgaṃ janayantya ugrama ātmābhibhavaśaṅkayā ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca sadā bhavati vigrahaḥ kasya vācā haya adaivaṃ sayāda yatò daivaṃ paravartate kathaṃ cāsya samutpattira yathā daivaṃ paravartate evaṃ taridaśalòke 'pi parāpyante bahavaśa chalāḥ ātmaiva haya ātmanò bandhura ātmaiva ripura ātmanaḥ ātmaiva cātmanaḥ sākṣī kṛtasyāpya akṛtasya ca kṛtaṃ ca vikṛtaṃ kiṃ cita kṛte karmaṇi sidhyati sukṛte duṣkṛtaṃ karma na yathārthaṃ parapadyate devānāṃ śaraṇaṃ puṇyaṃ sarvaṃ puṇyaira avāpyate puṇyaśīlaṃ naraṃ parāpya kiṃ daivaṃ parakariṣyati purā yayātira vibhraṣṭaśa cayāvitaḥ patitaḥ kaṣitau punara āròpitaḥ savargaṃ dauhitraiḥ puṇyakarmabhiḥ purūravāśa ca rājarṣira davijaira abhihitaḥ purā aila itya abhivikhyātaḥ savargaṃ parāptò mahīpatiḥ aśvamedhādibhira yajñaiḥ satkṛtaḥ kòsalādhipaḥ maharṣiśāpāta saudāsaḥ puruṣādatvama āgataḥ aśvatthāmā ca rāmaśa ca muniputrau dhanurdharau na gacchataḥ savargalòkaṃ sukṛteneha karmaṇā vasura yajñaśataira iṣṭvā davitīya iva vāsavaḥ mithyābhidhānenaikena rasātalatalaṃ gataḥ balira vairòcanira baddhòdharmapāśena daivataiḥ viṣṇòḥ puruṣakāreṇa pātālaśayanaḥ kṛtaḥ śakrasyòdasya caraṇaṃ parasthitò janamejayaḥ davija satrīṇāṃ vadhaṃ kṛtvā kiṃ daivena na vāritaḥ ajñānāda barāhmaṇaṃ hatvā sapṛṣṭò bālavadhena ca vaiśampāyana viprarṣiḥ kiṃ daivena nivāritaḥ gòpradānena mithyā ca barāhmaṇebhyò mahāmakhe purā nṛgaśa ca rājarṣiḥ kṛkalāsatvama āgataḥ dhundhumāraśa ca rājarṣiḥ satreṣva eva jarāṃ gataḥ parītidāyaṃ parityajya suṣvāpa sa girivraje pāṇḍavānāṃ hṛtaṃ rājyaṃ dhārtarāṣṭraira mahābalaiḥ punaḥ paratyāhṛtaṃ caiva na daivāda bhujasaṃśrayāta tapò niyamasaṃyuktā munayaḥ saṃśitavratāḥ kiṃ te daivabalāca chāpama utsṛjante na karmaṇā pāpama utsṛjate lòke sarvaṃ parāpya sudurlabhama lòbhamòhasamāpannaṃ na daivaṃ tarāyate narama yathāgniḥ pavanòddhūtaḥ sūkṣmò 'pi bhavate mahāna tathā karma samāyuktaṃ daivaṃ sādhu vivardhate yathā tailakṣayāda dīpaḥ paramlānima upagacchati tathā karma kaṣayāda daivaṃ paramlānima upagacchati vipulama api dhanaughaṃ parāpya bhògāna satriyò vā; puruṣa iha na śaktaḥ karma hīnò 'pi bhòktuma sunihitama api cārthaṃ daivatai rakṣyamāṇaṃ; vayayaguṇama api sādhuṃ karmaṇā saṃśrayante bhavati manujalòkāda devalòkò viśiṣṭò; bahutara susamṛddhyā mānuṣāṇāṃ gṛhāṇi pitṛvanabhavanābhaṃ dṛśyate cāmarāṇāṃ; na ca phalati vikarmā jīvalòkena daivama vayapanayati vimārgaṃ nāsti daive parabhutvaṃ; guruma iva kṛtama agryaṃ karma saṃyāti daivama anupahatama adīnaṃ kāmakāreṇa daivaṃ; nayati puruṣakāraḥ saṃcitasa tatra tatra etata te sarvama ākhyātaṃ mayā vai munisattama phalaṃ puruṣakārasya sadā saṃdṛśya tattvataḥ abhyutthānena daivasya samārabdhena karmaṇā vidhinā karmaṇā caiva savargamārgama avāpnuyāta [ya] karmaṇāṃ me samastānāṃ śubhānāṃ bharatarṣabha phalāni mahatāṃ śareṣṭha parabrūhi paripṛcchataḥ [bha] rahasyaṃ yada ṛṣīṇāṃ tu taca chṛṇuṣva yudhiṣṭhira yā gatiḥ parāpyate yena paretya bhāve cirepsitā yena yena śarīreṇa yada yata karma karòti yaḥ tena tena śarīreṇa tata tata phalama upāśnute yasyāṃ yasyāma avasthāyāṃ yata karòti śubhāśubhama tasyāṃ tasyāma avasthāyāṃ bhuṅkte janmani janmani na naśyati kṛtaṃ karma sadā pañcendriyaira iha te haya asya sākṣiṇò nityaṃ ṣaṣṭha ātmā tathaiva ca cakṣura dadyāna manò dadyāda vācaṃ dadyāca ca sūnṛtāma anuvrajeda upāsīta sa yajñaḥ pañca dakṣiṇaḥ yò dadyāda aparikliṣṭama annama adhvani vartate śarāntāyādṛṣṭa pūrvāya tasya puṇyaphalaṃ mahata sathaṇḍile śayamānānāṃ gṛhāṇi śayanāni ca cīravalkala saṃvīte vāsāṃsya ābharaṇāni ca vāhanāsana yānāni yògātmani tapòdhane agnīna upaśayānasya rājapauruṣama ucyate rasānāṃ paratisaṃhāre saubhāgyama anugacchati āmiṣa paratisaṃhāre paśūna putrāṃśa ca vindati avākśirāsa tu yò lambeda udavāsaṃ ca yò vaseta satataṃ caikaśāyī yaḥ sa labhetepsitāṃ gatima pādyama āsanama evātha dīpama annaṃ paratiśrayama dadyāda atithipūjārthaṃ sa yajñaḥ pañca dakṣiṇaḥ vīrāsanaṃ vīraśayyāṃ vīra sathānama upāsataḥ akṣayāsa tasya vai lòkāḥ sarvakāmagamāsa tathā dhanaṃ labheta dānena maunenājñāṃ viśāṃ pate upabhògāṃśa ca tapasā barahmacaryeṇa jīvitama rūpama aiśvaryama ārògyama ahiṃsā phalama aśnute phalamūlāśināṃ rājyaṃ savargaḥ parṇāśināṃ tathā parāyòpaveśanāda rājyaṃ sarvatra sukhama ucyate savargaṃ satyena labhate dīkṣayā kulama uttamama gavāḍhyaḥ śākadīkṣāyāṃ savargagāmī tṛṇāśanaḥ satriyasa tariṣavaṇaṃ sanātvā vāyuṃ pītvā karatuṃ labheta salilāśī bhaveda yaśa ca sadāgniḥ saṃskṛtò davijaḥ maruṃ sādhayatò rājyaṃ nākapṛṣṭhama anāśake upavāsaṃ ca dīkṣāṃ ca abhiṣekaṃ ca pārthiva kṛtvā davādaśa varṣāṇi vīra sathānāda viśiṣyate adhītya sarvavedāna vai sadyò duḥkhāta paramucyate mānasaṃ hi carana dharmaṃ savargalòkama avāpnuyāta yā dustyajā durmatibhira yānajīryati jīryataḥ yò 'sau parāṇāntikò rògasa tāṃ tṛṣṇāṃ tayajataḥ sukhama yathā dhenu sahasreṣu vatsò vindati mātarama evaṃ pūrvakṛtaṃ karma kartārama anugacchati acòdyamānāni yathā puṣpāṇi ca phalāni ca savakālaṃ nātivartante tathā karma purā kṛtama jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ cakṣuḥ śaròtre ca jīryete tṛṣṇaikā tu na jīryate yena parīṇāti pitaraṃ tena parītaḥ parajāpatiḥ parīṇāti mātaraṃ yena pṛthivī tena pūjitā yena parīṇātya upādhyāyaṃ tena sayāda barahma pūjitama sarve tasyādṛtā dharmā yasyaite taraya ādṛtāḥ anādṛtāsa tu yasyaite sarvāsa tasyāphalāḥ kariyāḥ [va] bhīṣmasya tada vacaḥ śarutvā vismitāḥ kurupuṃgavāḥ āsana parahṛṣṭamanasaḥ parītimantò 'bhavaṃsa tadā yana mantre bhavati vṛthā parayujyamāne; yata sòme bhavati vṛthābhiṣūyamāṇe yaca cāgnau bhavati vṛthābhihūyamāne; tata sarvaṃ bhavati vṛthābhidhīyamāne itya etada ṛṣiṇā paròktama uktavāna asmi yada vibhò śubhāśubhaphalaprāptau kima ataḥ śaròtuma icchasi [ya] ke pūjyāḥ ke namaḥ kāryāḥ kāna namasyasi bhārata etana me sarvama ācakṣva yeṣāṃ sapṛhayase nṛpa uttamāpada gatasyāpi yatra te vartate manaḥ manuṣyalòke sarvasmina yada amutreha cāpya uta [bha] sapṛhayāmi davijātīnāṃ yeṣāṃ barahma paraṃ dhanama yeṣāṃ savapratyayaḥ savargasa tapaḥsvādhyāyasādhanaḥ yeṣāṃ vṛddhāśa ca bālāśa ca pitṛpaitāmahīṃ dhurama udvahanti na sīdanti teṣāṃ vai sapṛhayāmya ahama vidyāsva abhivinītānāṃ dāntānāṃ mṛdubhāṣiṇāma śarutavṛttòpapannānāṃ sadākṣara vidāṃ satāma saṃsatsu vadatāṃ yeṣāṃ haṃsānāma iva saṃghaśaḥ maṅgalya rūpā rucirā divyajīmūtaniḥsvanāḥ samyaga uccāritā vācaḥ śarūyante hi yudhiṣṭhira śuśrūṣamāṇe nṛpatau paretya ceha sukhāvahāḥ ye cāpi teṣāṃ śaròtāraḥ sadā sadasi saṃmatāḥ vijñānaguṇasaṃpannāsa teṣāṃ ca sapṛhayāmya ahama susaṃskṛtāni parayatāḥ śucīni guṇavanti ca dadatya annāni tṛptyarthaṃ barāhmaṇebhyò yudhiṣṭhira ye cāpi satataṃ rājaṃsa teṣāṃ ca sapṛhayāmya ahama śakyaṃ haya evāhave yòddhuṃ na dātuma anasūyitama śūrā vīrāśa ca śataśaḥ santi lòke yudhiṣṭhira teṣāṃ saṃkhyāyamānānāṃ dānaśūrò viśiṣyate dhanyaḥ sayāṃ yadya ahaṃ bhūyaḥ saumya barāhmaṇakò 'pi vā kule jātò dharmagatisa tapò vidyā parāyaṇaḥ na me tavattaḥ pariyatarò lòke 'samina pāṇḍunandana tavattaśa ca me pariyatarā barāhmaṇā bharatarṣabha yathā mama pariyatarāsa tavattò viprāḥ kurūdvaha tena satyena gaccheyaṃ lòkāna yatra sa śaṃtanuḥ na me pitā pariyatarò barāhmaṇebhyasa tathābhavata na me pituḥ pitā vāpi ye cānye 'pi suhṛjjanāḥ na hi me vṛjinaṃ kiṃ cida vidyate barāhmaṇeṣva iha aṇu vā yadi vā sathūlaṃ viditaṃ sādhu karmabhiḥ karmaṇā manasā vāpi vācā vāpi paraṃtapa yana me kṛtaṃ barāhmaṇeṣu tenādya na tapāmya ahama barahmaṇya iti māma āhusa tayā vācāsmi tòṣitaḥ etada eva pavitrebhyaḥ sarvebhyaḥ paramaṃ samṛtama paśyāmi lòkāna amalāña śucīna barāhmaṇa yāyinaḥ teṣu me tāta gantavyama ahnāya ca cirāya ca yathā patyāśrayò dharmaḥ satrīṇāṃ lòke yudhiṣṭhira sa devaḥ sā gatira nānyā kaṣatriyasya tathā davijāḥ kaṣatriyaḥ śatavarṣī ca daśavarṣī ca barāhmaṇaḥ pitā putrau ca vijñeyau tayò hi barāhmaṇaḥ pitā nārī tu patyabhāve vai devaraṃ kurute patima pṛthivī barāhmaṇālābhe kaṣatriyaṃ kurute patima putravaca ca tatò rakṣyā upāsyā guruvaca ca te agnivaca còpacaryā vai barāhmaṇāḥ kurusattama ṛjūna sataḥ satyaśīlāna sarvabhūtahite ratāna āśīviṣāna iva karuddhāna davijāna upacareta sadā tejasasa tapasaśa caiva nityaṃ bibhyeda yudhiṣṭhira ubhe caite parityājye tejaśa caiva tapasa tathā vayavasāyasa tayòḥ śīghrama ubhayòra eva vidyate hanyuḥ karuddhā mahārāja barāhmaṇā ye tapasvinaḥ bhūyaḥ sayāda ubhayaṃ dattaṃ barāhmaṇāda yada akòpanāta kuryāda ubhayataḥ śeṣaṃ dattaśeṣaṃ na śeṣayeta daṇḍapāṇira yathā gòṣu pālò nityaṃ sathirò bhaveta barāhmaṇāna barahma ca tathā kaṣatriyaḥ paripālayeta piteva putrāna rakṣethā barāhmaṇāna barahmatejasaḥ gṛhe caiṣāma avekṣethāḥ kaca cida astīha jīvanama [ya] barāhmaṇānāṃ tu ye lòke paratiśrutya pitāmaha na parayacchanti mòhāta te ke bhavanti mahāmate etana me tattvatò barūhi dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara paratiśrutya durātmānò na parayacchanti ye narāḥ [bha] yò na dadyāta paratiśrutya savalpaṃ vā yadi vā bahu āśāsa tasya hatāḥ sarvāḥ kalībasyeva parajā phalama yāṃ rātriṃ jāyate pāpò yāṃ ca rātriṃ vinaśyati etasminna antare yada yata sukṛtaṃ tasya bhārata yaca ca tasya hutaṃ kiṃ cita sarvaṃ tasyòpahanyate atraitada vacanaṃ parāhura dharmaśāstravidò janāḥ niśamya bharataśreṣṭha buddhyā paramayuktayā api còdāharantīmaṃ dharmaśāstravidò janāḥ aśvānāṃ śayāma karṇānāṃ sahasreṇa sa mucyate atraivòdāharantīmama itihāsaṃ purātanama sṛgālasya ca saṃvādaṃ vānarasya ca bhārata tau sakhāyau purā haya āstāṃ mānuṣatve paraṃtapa anyāṃ yòniṃ samāpannau sārgālīṃ vānarīṃ tathā tataḥ parāsūna khādantaṃ sṛgālaṃ vānarò 'baravīta śamaśānamadhye saṃprekṣya pūrvajātima anusmarana kiṃ tavayā pāpakaṃ karmakṛtaṃ pūrvaṃ sudāruṇama yasa tavaṃ śamaśāne kṛtakāna pūtikāna atsi kutsitāna evama uktaḥ paratyuvāca sṛgālò vānaraṃ tadā barāhmaṇasya paratiśrutya na mayā tada upākṛtama tata kṛte pāpikāṃ yònima āpannò 'sami palavaṃgama tasmāda evaṃvidhaṃ bhakṣyaṃ bhakṣayāmi bubhukṣitaḥ itya etada baruvatò rājana barāhmaṇasya mayā śarutama kathāṃ kathayataḥ puṇyāṃ dharmajñasya purātanīma śarutaṃ cāpi mayā bhūyaḥ kṛṣṇasyāpi viśāṃ pate kathāṃ kathayataḥ pūrvaṃ barāhmaṇaṃ parati pāṇḍava evama eva ca māṃ nityaṃ barāhmaṇāḥ saṃdiśanti vai paratiśrutya bhaveda deyaṃ nāśā kāryā hi barāhmaṇaiḥ barāhmaṇò haya āśayā pūrvaṃ kṛtayā pṛthivīpate susamiddhò yathā dīptaḥ pāvakasa tadvidhaḥ samṛtaḥ yaṃ nirīkṣeta saṃkruddha āśayā pūrvajātayā paradaheta hi taṃ rājana kakṣama akṣayya bhuga yathā sa eva hi yadā tuṣṭò vacasā paratinandati bhavatya agada saṃkāśò viṣaye tasya bhārata putrāna pautrāna paśūṃśa caiva bāndhavāna sacivāṃsa tathā puraṃ janapadaṃ caiva śāntira iṣṭeva puṣyati etada dhi paramaṃ tejò barāhmaṇasyeha dṛśyate sahasrakiraṇasyeva savitura dharaṇītale tasmāda dātavyama eveha paratiśrutya yudhiṣṭhira yadīccheca chòbhanāṃ jātiṃ parāptuṃ bharatasattama barāhmaṇasya hi dattena dharuvaṃ savargò haya anuttamaḥ śakyamprāptuṃ viśeṣeṇa dānaṃ hi mahatī kariyā itò dattena jīvanti devatāḥ pitarasa tathā tasmāda ānāni deyāni barāhmaṇebhyò vijānatā mahada dhi bharataśreṣṭha barāhmaṇasa tīrthama ucyate velāyāṃ na tu kasyāṃ cida gaccheda viprò haya apūjitaḥ [ya] mitra saudṛda bhāvena upadeśaṃ karòti yaḥ jātyāvarasya rājarṣe dòṣasa tasya bhavena na vā etada icchāmi tattvena vayākhyātuṃ vai pitāmaha sūkṣmā gatira hi dharmasya yatra muhyanti mānavāḥ [bha] atra te vartayiṣyāmi śṛṇu rājana yathāgamama ṛṣīṇāṃ vadatāṃ pūrvaṃ śarutama āsīda yathā mayā upadeśò na kartavyò jātihīnasya kasya cita upadeśe mahāna dòṣa upādhyāyasya bhāṣyate nidarśanama idaṃ rājaña śṛṇu me bharatarṣabha durukta vacane rājana yathāpūrvaṃ yudhiṣṭhira barahmāśramapade vṛttaṃ pārśve himavataḥ śubhe tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ nānāvṛkṣagaṇāyutama bahu gulmalatākīrṇaṃ mṛgadvijaniṣevitama siddhacāraṇasaṃghuṣṭaṃ ramyaṃ puṣpitakānanama varatibhira bahubhiḥ kīrṇaṃ tāpasaira upaśòbhitama barāhmaṇaiśa ca mahābhāgaiḥ sūryajvalana saṃnibhaiḥ niyamavratasaṃpannaiḥ samākīrṇaṃ tapasvibhiḥ dīkṣitaira bharataśreṣṭha yatāhāraiḥ kṛtātmabhiḥ vedādhyayanaghòṣaiśa ca nāditaṃ bharatarṣabha vālakhilyaiśa ca bahubhira yatibhiśa ca niṣevitama tatra kaśa cita samutsāhaṃ kṛtvā śūdrò dayānvitaḥ āgatò haya āśramapadaṃ pūjitaśa ca tapasvibhiḥ tāṃsa tu dṛṣṭvā munigaṇāna devakalpāna mahaujasaḥ vahatò vividhā dīkṣāḥ saṃprahṛṣyata bhārata athāsya buddhira abhavata tapasye bharatarṣabha tatò 'baravīta kulapatiṃ pādau saṃgṛhya bhārata bhavatprasādāda icchāmi dharmaṃ cartuṃ davijarṣabha tana māṃ tavaṃ bhagavana vaktuṃ paravrājayituma arhasi varṇāvarò 'haṃ bhagavaña śūdrò jātyāsmi sattama śuśrūṣāṃ kartuma icchāmi parapannāya parasīda me [kulapati] na śakyama iha śūdreṇa liṅgama āśritya vartituma āsyatāṃ yadi te buddhiḥ śuśrūṣā niratò bhava [bha] evama uktasa tu muninā sa śūdrò 'cintayana nṛpa kathama atra mayā kāryaṃ śaraddhā dharme parā ca me vijñātama evaṃ bhavatu kariṣye pariyama ātmanaḥ gatvāśramapadāda dūrama uṭajaṃ kṛtavāṃsa tu saḥ tatra vediṃ ca bhūmiṃ ca devatāyatanāni ca niveśya bharataśreṣṭha niyamasthò 'bhavata sukhama abhiṣekāṃśa ca niyamāna devatāyataneṣu ca baliṃ ca kṛtvā hutvā ca devatāṃ cāpya apūjayata saṃkalpaniyamòpetaḥ phalāhārò jitendriyaḥ nityaṃ saṃnihitābhiśa ca oṣadhībhiḥ phalaisa tathā atithīna pūjayāma āsa yathāvata samupāgatāna evaṃ hi sumahāna kālò vayatyakrāmata sa tasya vai athāsya munira āgacchata saṃgatyā vai tama āśramama saṃpūjya savāgatenarṣiṃ vidhivata paryatòṣayata anukūlāḥ kathāḥ kṛtvā yathāvata paryapṛcchata ṛṣiḥ paramatejasvī dharmātmā saṃyatendriyaḥ evaṃ sa bahuśasa tasya śūdrasya bharatarṣabha sò 'gacchada āśramama ṛṣiḥ śūdraṃ daraṣṭuṃ nararṣabha atha taṃ tāpasaṃ śūdraḥ sò 'baravīda bharatarṣabha pitṛkāryaṃ kariṣyāmi tatra me 'nugrahaṃ kuru bāḍhama itya eva taṃ vipra uvāca bharatarṣabha śucira bhūtvā sa śūdrasa tu tasyarṣeḥ pādyama ānayata atha darbhāṃśa ca vanyāśa ca oṣadhīra bharatarṣabha pavitrama āsanaṃ caiva bṛsīṃ ca samupānayata atha dakṣiṇama āvṛtya bṛsīṃ paramaśīrṣikāma kṛtāma anyāyatò dṛṣṭvā tatasa tama ṛṣira abravīta kuruṣvaitāṃ pūrvaśīrṣāṃ bhava còdana mukhaḥ śuciḥ sa ca tata kṛtavāña śūdraḥ sarvaṃ yada ṛṣira abravīta yathòpadiṣṭaṃ medhāvī darbhādīṃsa tāna yathātathama havyakavya vidhiṃ kṛtsnama uktaṃ tena tapasvinā ṛṣiṇā pitṛkārye ca sa ca dharmapathe sathitaḥ pitṛkārye kṛte cāpi viṣṛṣṭaḥ sa jagāma ha atha dīrghasya kālasya sa tapyaña śūdra tāpasaḥ vane pañcatvama agamata sukṛtena ca tena vai ajāyata mahārāja rājavaṃśe mahādyutiḥ tathaiva sa ṛṣisa tāta kāladharmama avāpya ha puròhita kule vipra ājātò bharatarṣabha evaṃ tau tatra saṃbhūtāva ubhau śūdra munī tadā karameṇa vardhitau cāpi vidyāsu kuśalāva ubhau atharvavede vede ca babhūvarṣira suniścitaḥ kalpaprayòge còtpanne jayòtiṣe ca paraṃ gataḥ sakhye cāpi parā parītisa tayòśa cāpi vayavardhata pitarya uparate cāpi kṛtaśaucaḥ sa bhārata abhiṣiktaḥ parakṛtibhī rājaputraḥ sa pārthivaḥ abhiṣiktena sa ṛṣira abhiṣiktaḥ puròhitaḥ sa taṃ puròdhāya sukhama avasada bharatarṣabha rājyaṃ śaśāsa dharmeṇa parajāśa ca paripālayana puṇyāhavācane nityaṃ dharmakāryeṣu cāsakṛta utsmayana parāhasaca cāpi dṛṣṭvā rājā puròhitama evaṃ sa bahuśò rājana puròdhasama upāhasata lakṣayitvā puròdhāsa tu bahu śastaṃ narādhipama utsmayantaṃ ca satataṃ dṛṣṭvāsau manyumāna abhūta atha śūṇye puròdhāsa tu saha rājñā samāgataḥ kathābhira anukūlābhī rājānama abhirāmayata tatò 'baravīna narendraṃ sa puròdhā bharatarṣabha varama icchāmya ahaṃ tava ekaṃ tavayā dattaṃ mahādyute [ra] varāṇāṃ te śataṃ dadyāṃ kuma utaikaṃ davijòttama sanehāca ca bahumānāca ca nāstya adeyaṃ hi me tava [puròhita] ekaṃ vai varama icchāmi yadi tuṣṭò 'si pārthiva yada dadāsi mahārāja satyaṃ tada vada mānṛtama [bha] bāḍhama itya eva taṃ rājā paratyuvāca yudhiṣṭhira yadi jañāsyāmi vakṣyāmi ajānana na tu saṃvade [pa] puṇyāhavācane nityaṃ dharmakṛtyeṣu cāsakṛta śānti hòmeṣu ca sadā kiṃ tavaṃ hasasi vīkṣya māma savrīḍaṃ vai bhavati hi manò me hasatā tavayā kāmayā śāpitò rājana nānyathā vaktuma arhasi bhāvyaṃ hi kāraṇenātra na te hāsyama akāraṇama kautūhalaṃ me subhṛśaṃ tattvena kathayasva me [ra] evama ukte tavayā vipra yada avācyaṃ bhaveda api avaśyama eva vaktavyaṃ śṛṇuṣvaika manā davija pūrvadehe yathāvṛttaṃ tana nibòdha davijòttama jātiṃ samarāmya ahaṃ barahmanna avadhānena me śṛṇu śūdrò 'hama abhavaṃ pūrvaṃ tāpasò bhṛśasaṃyutaḥ ṛṣira ugratapāsa tavaṃ ca tadābhūra davijasattama parīyatā hi tadā barahmana mamānugraha buddhinā pitṛkārye tavayā pūrvama upadeśaḥ kṛtò 'nagha bṛsyāṃ darbheṣu havye ca kavye ca munisattama etena karma dòṣeṇa puròdhāsa tavama ajāyathāḥ ahaṃ rājā ca viprendra paśya kālasya paryayama matkṛte haya upadeśena tavayā parāptama idaṃ phalama etasmāta kāraṇāda barahmana parahase tavāṃ davijòttama na tavāṃ paribhavana barahmana parahasāmi gurura bhavāna viparyayeṇa me manyusa tena saṃtapyate manaḥ jātiṃ samarāmya ahaṃ tubhyama atasa tavāṃ parahasāmi vai evaṃ tavògraṃ hi tapa upadeśena nāśitama puròhitatvama utsṛjya yatasva tavampunara bhave itasa tavama adhamāma anyāṃ mā yòniṃ parāpsyase davija gṛhyatāṃ daraviṇaṃ vipra pūtātmā bhava sattama [bha] tatò visṛṣṭò rājñā tu viprò dānānya anekaśaḥ barāhmaṇebhyò dadau vittaṃ bhūmiṃ garāmāṃśa ca sarvaśaḥ kṛcchrāṇi cīrtvā ca tatò yathòktāmi davijòttamaḥ tīrthāni cābhigatvā vai dānāni vividhāni ca dattvā gāśa caiva viprāṇāṃ pūtātmā sò 'bhavada davijaḥ tama eva cāśramaṃ gatvā cacāra vipulaṃ tapaḥ tataḥ siddhiṃ parāṃ parāptò barāhmaṇò rājasattama saṃmataśa cābhavata teṣāma āśrame ''śaramavāsināma evaṃ parāptò mahata kṛcchrama ṛṣiḥ sa nṛpasattama barāhmaṇena na vaktavyaṃ tasmāda varṇāvare jane varjayeda upadeśaṃ ca sadaiva barāhmaṇò nṛpa upadeśaṃ hi kurvāṇò davijaḥ kṛcchrama avāpnuyāta eṣitavyaṃ sadā vācā nṛpeṇa davijasattamāta na paravaktavyama iha hi kiṃ cida varṇāvare jane barāhmaṇāḥ kaṣatriyā vaiśyāsa tarayò varṇā davijātayaḥ eteṣu kathayana rājana barāhmaṇò na paraduṣyati tasmāta sadbhira na vaktavyaṃ kasya cita kiṃ cida agrataḥ sūkṣmā gatira hi dharmasya durjñeyā haya akṛtātmabhiḥ tasmāna maunāni munayò dīkṣāṃ kurvanti cādṛtāḥ duruktasya bhayāda rājana nānubhāṣanti kiṃ cana dhārmikā guṇasaṃpannāḥ satyārjava parāyaṇāḥ durukta vācābhihatāḥ parāpnuvantīha duṣkṛtama upadeśò na kartavyaḥ kadā cida api kasya cita upadeśāda dhi tata pāpaṃ barāhmaṇaḥ samavāpnuyāta vimṛśya tasmāta parājñena vaktavyaṃ dharmama icchatā satyānṛtena hi kṛta upadeśò hinasti vai vaktavyama iha pṛṣṭena viniścitya viparyayama sa còpadeśaḥ kartavyò yena dharmama avāpnuyāta etata te sarvama ākhyātama upadeśe kṛte sati mahāna kaleśò hi bhavati tasmāna nòpadiśeta kava cita [ya] kīdṛśe puruṣe tāta satrīṣu vā bharatarṣabha śarīḥ padmā vasate nityaṃ tana me barūhi pitāmaha [bha] atra te vartayiṣyāmi yathādṛṣṭaṃ yathā śarutama rukmiṇī devakīputra saṃnidhau paryapṛcchata nārāyaṇasyāṅka gatāṃ javalantīṃ; dṛṣṭvā śariyaṃ padmasamāna vaktrāma kautūhalāda vismitacārunetrā; papraccha mātā makaradhvajasya kānīha bhūtānya upasevase tavaṃ; saṃtiṣṭhatī kāni na sevase tavama tāni tarilòkeśvara bhūtakānte; tattvena me barūhi maharṣikanye evaṃ tadā śarīra abhibhāṣyamāṇā; devyā samakṣaṃ garuḍa dhavajasya uvāca vākyaṃ madhurābhidhānaṃ; manòharaṃ candra mukhī parasannā vasāmi satye subhage paragalbhe; dakṣe nare karmaṇi vartamāne nākarma śīle puruṣe vasāmi; na nāstike sāṃkarike kṛtaghne na bhinnavṛtte na nṛśaṃsavṛtte; na cāpi caure na guruṣva asūye ye cālpatejòbalasattvasārā; hṛṣyanti kupyanti ca yatra tatra na devi tiṣṭhāmi tathāvidheṣu; nareṣu saṃsupta manòratheṣu yaśa cātmani parārthayate na kiṃ cida; yaśa ca savabhāvòpahatāntara ātmā teṣva alpasaṃtòṣa rateṣu nityaṃ; nareṣu nāhaṃ nivasāmi devi vasāmi dharmaśīleṣu dharmajñeṣu mahātmasu vṛddhaseviṣu dānteṣu sattvajñeṣu mahātmasu satrīṣu kaṣāntāsu dāntāsu devadvija parāsu ca vasāmi satyaśīlāsu savabhāvaniratāsu ca parakīrṇabhāṇḍāma anavekṣya kāriṇīṃ; sadā ca bhartuḥ paratikūlavādinīma parasya veśmābhiratāma alajjāma; evaṃvidhāṃ satrīṃ parivarjayāmi lòkāma acòkṣāma avalehinīṃ ca; vayapetadhairyāṃ kalahapriyāṃ ca nidrābhibhūtāṃ satataṃ śayānāma; evaṃvidhāṃ satrīṃ parivarjayāmi satyāsu nityaṃ pariyadarśanāsu; saubhāgyayuktāsu guṇānvitāsu vasāmi nārīṣu pativratāsu; kalyāṇa śīlāsu vibhūṣitāsu yāneṣu kanyāsu vibhūṣaṇeṣu; yajñeṣu megheṣu ca vṛṣṭimatsu vasāmi phullāsu ca padminīṣu; nakṣatravīthīṣu ca śāradīṣu śaileṣu gòṣṭheṣu tathā vaneṣu; saraḥsu phullòtpalapaṅkajeṣu nadīṣu haṃsasvananāditāsu; karauñcāvaghuṣṭa savaraśòbhitāsu vistīrṇakūlahrada śòbhitāsu; tapasvisiddhadvija sevitāsu vasāmi nityaṃ subahūdakāsu; siṃhaira gajaiśa cākulitòdakāsu matte gaje gòvṛṣabhe narendre; siṃhāsane satpuruṣe ca nityama yasmina gṛhe hūyate havyavāhò; gòbrāhmaṇaśa cārcyate devatāśa ca kāle ca puṣpaira balayaḥ kariyante; tasmina gṛhe nityama upaimi vāsama savādhyāyanityeṣu davijeṣu nityaṃ; kaṣatre ca dharmābhirate sadaiva vaiśye ca kṛṣābhirate vasāmi; śūdre ca śuśrūṣaṇanityayukte nārāyaṇe tava ekamanā vasāni; sarveṇa bhāvena śarīrabhūtā tasmina hi dharmaḥ sumahāna niviṣṭò; barahmaṇyatā cātra tathā pariyatvama nāhaṃ śarīreṇa vasāmi devi; naivaṃ mayā śakyama ihābhidhātuma yasmiṃsa tu bhāvena vasāmi puṃsi; sa vardhate dharmayaśò 'rathakāmaiḥ [ya] satrīpuṃsayòḥ saṃprayòge saparśaḥ kasyādhikò bhaveta etana me saṃśayaṃ rājana yathāvada vaktuma arhasi [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama bhaṅgāśvanena śakrasya yathā vairama abhūta purā purā bhaṅgāśvanò nāma rājarṣira atidhārmikaḥ aputraḥ sa naravyāghra putrārthaṃ yajñama āharata agniṣṭuṃ nāma rājarṣira indra daviṣṭaṃ mahābalaḥ parāyaścitteṣu martyānāṃ putra kāmasya ceṣyate indrò jañātvā tu taṃ yajñaṃ mahābhāgaḥ sureśvaraḥ antaraṃ tasya rājarṣera anvicchana niyatātmanaḥ kasya cita tava atha kālasya mṛgayāma aṭatò nṛpa idama antarama itya eva śakrò nṛpama amòhayata ekāśvena ca rājarṣira bharānta indreṇa mòhitaḥ na diśò 'vindata nṛpaḥ kaṣutpipāsārditasa tadā itaśa cetaśa ca vai dhāvaña śaramatṛṣṇārditò nṛpaḥ sarò 'paśyata suruciraṃ pūrṇaṃ paramavāriṇā sò 'vagāhya sarasa tāta pāyayāma āsa vājinama atha pītòdakaṃ sò 'śavaṃ vṛkṣe baddhvā nṛpòttamaḥ avagāhya tataḥ sanātò rājā satrītvama avāpa ha ātmānaṃ satrīkṛtaṃ dṛṣṭvā varīḍitò nṛpasattamaḥ cintānugata sarvātmā vayākulendriya cetanaḥ āròhiṣye kathaṃ tava aśvaṃ kathaṃ yāsyāmi vai purama agniṣṭuṃ nāma iṣṭaṃ me putrāṇāṃ śatama aurasama jātaṃ mahābalānāṃ vai tāna paravakṣyāmi kiṃ tava ahama dāreṣu cāsmadīyeṣu paurajānapadeṣu ca mṛdutvaṃ ca tanutvaṃ ca viklavatvaṃ tathaiva ca satrī guṇā ṛṣibhiḥ paròktā dharmatattvārtha darśibhiḥ vayāyāmaḥ karkaśatvaṃ ca vīryaṃ ca puruṣe guṇāḥ pauruṣaṃ vipranaṣṭaṃ me satrītvaṃ kenāpi me 'bhavata satrībhāvāta kathama aśvaṃ tu punara āròḍhuma utsahe mahatā tava atha khedena āruhyāśvaṃ narādhipaḥ punara āyāta puraṃ tāta satrībhūtò nṛpasattama putrā dārāśa ca bhṛtyāśa ca paurajānapadāśa ca te kiṃ nava idaṃ tava iti vijñāya vismayaṃ paramaṃ gatāḥ athòvāca sa rājarṣiḥ satrībhūtò vadatāṃ varaḥ mṛgayāma asmi niryātò balaiḥ parivṛtò dṛḍhama udbhāntaḥ parāviśaṃ ghòrama aṭavīṃ daivamòhitaḥ aṭavyāṃ ca sughòrāyāṃ tṛṣṇārthò naṣṭacetanaḥ saraḥ suruciraprakhyama apaśyaṃ pakṣibhira vṛtama tatrāvagāḍhaḥ satrībhūtò vayaktaṃ daivāna na saṃśayaḥ atṛpta iva putrāṇāṃ dārāṇāṃ ca dhanasya ca uvāca putrāṃśa ca tataḥ satrībhūtaḥ pārthivòttamaḥ saṃprītyā bhujyatāṃ rājyaṃ vanaṃ yāsyāmi putrakāḥ abhiṣicya saputrāṇāṃ śataṃ rājā vanaṃ gataḥ tāma āśrame satriyaṃ tāta tāpasò 'bhayavapadyata tāpasenāsya putrāṇāma āśrame 'paya abhavaca chatama atha sā tāna sutāna gṛhya pūrvaputrāna abhāṣata puruṣatve sutā yūyaṃ satrītve ceme śataṃ sutāḥ ekatra bhujyatāṃ rājyaṃ bharātṛbhāvena putrakāḥ sahitā bharātarasa te 'tha rājyaṃ bubhujire tadā tāna dṛṣṭvā bharātṛbhāvena bhuñjānāna rājyama uttamama cintayāma āsa devendrò manyunābhipariplutaḥ upakārò 'saya rājarṣeḥ kṛtò nāpakṛtaṃ mayā tatò barāhmaṇarūpeṇa devarājaḥ śatakratuḥ bhedayāma āsa tāna gatvā nagaraṃ vai nṛpātmajāna bharātṝṇāṃ nāsti saubhrātraṃ ye 'paya ekasya pituḥ sutāḥ rājyahetòra vivaditāḥ kaśyapasya surāsurāḥ yūyaṃ bhaṅgāśvanāpatyāsa tāpasasyetare sutāḥ kaśyapasya surāśa caiva asurāśa ca sutāsa tathā yuṣmākaṃ paitṛkaṃ rājyaṃ bhujyate tāpasātmajaiḥ indreṇa bheditāsa te tu yuddhe 'nayònyama apātayana taca charutvā tāpasī cāpi saṃtaptā pararuròda ha barāhmaṇaca chadmanābhyetya tāma indrò 'thānvapṛcchata kena duḥkhena saṃtaptā ròdiṣi tavaṃ varānane barāhmaṇaṃ tu tatò dṛṣṭvā sā satrī karuṇama abravīta putrāṇāṃ dave śate barahmana kālena vinivātite ahaṃ rājābhavaṃ vipra tatra putraśataṃ mayā samutpannaṃ surūpāṇāṃ vikrāntānāṃ davijòttama kadā cina mṛgayāṃ yāta udbhrāntò gahane vane avagāḍhaśa ca sarasi satri bhūtò barāhmaṇòttama putrāna rājye paratiṣṭhāpya vanama asmi tatò gataḥ satriyāśa ca me putraśataṃ tāpasena mahātmanā āśrame janitaṃ barahmana nītāsa te nagaraṃ mayā teṣāṃ ca vairama utpannaṃ kālayògena vai davija etaca chòcāmi viprendra daivenābhipariplutā indrasa tāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā abravīta paruṣaṃ vacaḥ purā suduḥsahaṃ bhadre mama duḥkhaṃ tavayā kṛtama indra daviṣṭena yajatā māma anādṛtya durmate indrò 'hama asmi durbuddhe vairaṃ te yātitaṃ mayā indraṃ tu dṛṣṭvā rājarṣiḥ pādayòḥ śirasā gataḥ parasīda taridaśaśreṣṭha putra kāmena sa karatuḥ iṣṭasa taridaśaśārdūla tatra me kaṣantuma arhasi paraṇipātena tasyendraḥ parituṭṣò varaṃ dadau putrā vai katame rājaña jīvantu tava śaṃsa me satrībhūtasya hi ye jātāḥ puruṣasyātha ye 'bhavana tāpasī tu tataḥ śakrama uvāca parayatāñjaliḥ satrībhūtasya hi ye jātāsa te me jīvantu vāsava indrasa tu vismitò hṛṣṭaḥ satriyaṃ papraccha tāṃ punaḥ puruṣòtpāditā ye te kathaṃ daveṣyāḥ sutāsa tava satrī būtasya hi ye jātāḥ sanehasa tebhyò 'dhikaḥ kathama kāraṇaṃ śaròtuma icchāmi tana me vaktuma ihārhasi [satrī] satriyāsa tava abhyadhikaḥ sanehò na tathā puruṣasya vai tasmāta te śakra jīvantu ye jātāḥ satrīkṛtasya vai [bha] evama ukte tatasa tavendraḥ parītò vākyama uvāca ha sarva eveha jīvantu putrāsa te satyavādini varaṃ ca vṛṇu rājendra yaṃ tavama icchasi suvrata puruṣatvama atha satrītvaṃ mattò yada abhikāṅkṣasi [satrī] satrītvama eva vṛṇe śakra parasanne tavayi vāsava evama uktasa tu devendrasa tāṃ satriyampratyuvāca ha puruṣatvaṃ kathaṃ tayaktvā satrītvaṃ ròcayase vibhò evama uktaḥ paratyuvāca satrībhūtò rājasattamaḥ satriyāḥ puruṣasaṃyòge parītira abhyadhikā sadā etasmāta kāraṇāca chakra satrītvama eva vṛṇòmya ahama rame caivādhikaṃ satrītve satyaṃ vai deva sattama satrībhāvena hi tuṣṭò 'sami gamyatāṃ taridaśādhipa evama astva iti còktvā tāma āpṛcchya taridivaṃ gataḥ evaṃ satriyā mahārāja adhikā parītira ucyate [ya] kiṃ kartavyaṃ manuṣyeṇa lòkayātrā hitārthinā kathaṃ vai lòkayātrāṃ tu kiṃ śīlaśa ca samācareta [bha] kāyena tarividhaṃ karma vācā cāpi caturvidhama manasā tarividhaṃ caiva daśa karma pathāṃsa tayajeta parāṇātipātaṃ satainyaṃ ca paradānama athāpi ca tarīṇi pāpāni kāyena sarvataḥ parivarjayeta asata paralāpaṃ pāruṣyaṃ paiśunyama anṛtaṃ tathā catvāri vācā rājendra na jalpena nānucintayeta anabhidhyā parasveṣu sarvasattveṣu sauhṛdama karmaṇāṃ phalama astīti tarividhaṃ manasā careta tasmāda vākkāyamanasā nācareda aśubhaṃ naraḥ śubhāśubhānya ācarana hi tasya tasyāśnute phalama [ya] pitāmaheśāya vibhò nāmānya ācakṣva śambhave babhrave viśvamāyāya mahābhāgyaṃ ca tattvataḥ [bha] surāsuragurò deva viṣṇò tavaṃ vaktuma arhasi śivāya viśvarūpāya yana māṃ pṛcchada yudhiṣṭhiraḥ nāmnāṃ sahasraṃ devasya taṇḍinā barahmayòninā niveditaṃ barahmalòke barahmaṇò yata purābhavata davaipāyanaprabhṛtayasa tathaiveme tapòdhanāḥ ṛṣayaḥ suvratā dāntāḥ śṛṇvantu gadatasa tava dharuvāya nandine hòtre gòptre viśvasṛje 'ganaye mahābhāgyaṃ vibhò barūhi muṇḍine 'tha kapardine [vāsudeva] na gatiḥ karmaṇāṃ śakyā vettuma īśasya tattvataḥ hiraṇyagarbhapramukhā devāḥ sendrā maharṣayaḥ na vidura yasya nidhanama ādhiṃ vā sūkṣmadarśinaḥ sa kathaṃ naramātreṇa śakyò jañātuṃ satāṃ gatiḥ tasyāhama asuraghnasya kāṃśa cida bhagavatò guṇāna bhavatāṃ kīrtayiṣyāmi varateśāya yathātathama [va] evama uktvā tu bhagavāna guṇāṃsa tasya mahātmanaḥ upaspṛśya śucira bhūvā kathayāma āsa dhīmataḥ [va] śuśrūṣadhvaṃ barāhmaṇendrāsa tavaṃ ca tāta yudhiṣṭhira tavaṃ cāpageya nāmāni niśāmaya jagatpateḥ yada avāptaṃ ca me pūrvaṃ sāmba hetòḥ suduṣkarama yathā ca bhagavāna dṛṣṭò mayā pūrvaṃ samādhinā śambare nihate pūrvaṃ raukmiṇeyena dhīmatā atīte davādaśe varṣe jāmbavatya abravīda dhi māma paradyumna cārudeṣṇādīna rukmiṇyā vīkṣya putrakāna putrārthinī māma upetya vākyama āha yudhiṣṭhira śūraṃ balavatāṃ śareṣṭhaṃ kānta rūpama alakmaṣama ātmatulyaṃ mama sutaṃ parayacchācyuta mācirama na hi te 'parāpyama astīha tariṣu lòkeṣu kiṃ cana lòkāna sṛjesa tavama aparāna icchana yadukulòdvaha tavayā davādaśa varṣāṇi vāyubhūtena śuṣyatā ārādhya paśubhartāraṃ rukmiṇyā janitāḥ sutāḥ cārudeṣṇaḥ sucāruśa ca cāruveṣò yaśòdharaḥ cāru śavarāśa cāru yaśāḥ paradyumnaḥ śambhura eva ca yathā te janitāḥ putrā rukmiṇyāśa cāru vikramāḥ tathā mamāpi tanayaṃ parayaccha balaśālinama itya evaṃ còditò devyā tāma avòcaṃ sumadhyamāma anujānīhi māṃ rājñi kariṣye vacanaṃ tava sā ca māma abravīda gaccha vijayāya śivāya ca barahmā śivaḥ kāśyapaśa ca nadyò devā manò'nugāḥ kaṣetrauṣadhyò yajñavāhāca chandāṃsya ṛṣigaṇā dharā samudrā dakṣiṇā satòbhā ṛkṣāṇi pitarò garahāḥ devapatnyò devakanyā deva mātara eva ca manvantarāṇi gāvaśa ca candramāḥ savitā hariḥ sāvitrī barahma vidyā ca ṛtavò vatsarāḥ kaṣapāḥ kaṣaṇā lavā muhūrtāśa ca nimeṣā yugaparyayāḥ rakṣantu sarvatragataṃ tavāṃ yādava sukhāvahama ariṣṭaṃ gaccha panthānama apramattò bhavānagha evaṃ kṛtasvastyayanasa tayāhaṃ; tāma abhyanujñāya kapīndra putrīma pituḥ samīpe narasattamasya; mātuśa ca rājñaśa ca tathāhukasya tama arthama āvedya yada abravīna māṃ; vidyādharendrasya sutā bhṛśārtā tāna abhyanujñāya tadāti duḥkhāda; gadaṃ tathaivātibalaṃ ca rāmama parāpyānunāṃ gurujanāda ahaṃ tārkṣyama acintayama sò 'vahada dhimavantaṃ māṃ parāpya cainaṃ vayasarjayama tatrāhama adbhutāna bhāvāna apaśyaṃ girisattame kaṣetraṃ ca tapasāṃ śareṣṭhaṃ paśyāmya āśramama uttamama divyaṃ vaiyāghrapadyasya upamanyòra mahātmanaḥ pujitaṃ devagandharvaira barāhmyā lakṣmyā samanvitama dhava kakubha kadambanārikelaiḥ; kura bakaketakajambupāṭalābhiḥ vaṭa varuṇaka vatsa nābhabilvaiḥ; saralakapittha pariyālasāla tālaiḥ badarī kundapunnāgaira aśòkāmrātimuktakaiḥ bhallātakaira madhūkaiśa ca campakaiḥ panasaisa tathā vanyaira bahuvidhaira vṛkṣaiḥ phalapuṣpapradaira yutama puṣpagulma latākīrṇaṃ kadalī ṣaṇḍaśòbhitama nānāśakunisaṃbhòjyaiḥ phalaira vṛkṣaira alaṃ kṛtama yathāsthānavinikṣiptaira bhūṣitaṃ vanarājibhiḥ ruruvāraṇaśārdūla siṃhadvīpisamākulama kuraṅga barhiṇākīrṇaṃ mārjārabhujagāvṛtama pūgaiśa ca mṛgajātīnāṃ mahiṣarkṣa niṣevitama nānāpuṣparajò miśrò gajadānādhivāsitaḥ divyastrī gītabahulò mārutò 'tara sukhò vavau dhārā ninādaira vihagapraṇādaiḥ; śubhaisa tathā bṛṃhitaiḥ kuñjarāṇāma gītaisa tathā kiṃ narāṇāma udāraiḥ; śubhaiḥ savanaiḥ sāmagānāṃ ca vīra acintyaṃ manasāpya anyaiḥ saròbhiḥ samalaṃ kṛtama viśālaiśa cāgniśaraṇaira bhūṣitaṃ kuśa saṃvṛtama vibhūṣitaṃ puṇyapavitra tòyayā; sadā ca juṣpaṃ nṛpa jahnukanyayā mahātmabhira dharmabhṛtāṃ variṣṭhaira; maharṣibhira bhūṣitama agnikalpaiḥ vāyvāhāraira ambupaira japyanityaiḥ; saṃprakṣālaira yatibhira dhayānanityaiḥ dhūmāśanaira ūṣmapaiḥ kaṣīrapaiśa ca; vibhūṣitaṃ barāhmaṇendraiḥ samantāta gòcāriṇò 'thāśma kuṭṭā dantòlūkhalinasa tathā marīcipāḥ phenapāśa ca tathaiva mṛgacāriṇaḥ suduḥkhāna niyamāṃsa tāṃsa tāna vahataḥ sutapò'navitāna paśyana utphullanayanaḥ paraveṣṭuma upacakrame supūjitaṃ devagaṇaira mahātmabhiḥ; śivādibhira bhārata puṇyakarmabhiḥ rarāja taca cāśramamaṇḍalaṃ sadā; divīva rājana ravimaṇḍalaṃ yathā karīḍanti sarpaira nakulā mṛgaira vayāghrāśa ca mitravata parabhāvāda dīptatapasaḥ saṃnikarṣa guṇānvitāḥ tatrāśramapade śareṣṭhe sarvabhūtamanòrame sevite davija śārdūlaira vedavedāṅgapāragaiḥ nānā niyamavikhyātaira ṛṣibhiśa ca mahātmabhiḥ paraviśanna eva cāpaśyaṃ jaṭācīradharaṃ parabhuma tejasā tapasā caiva dīpyamānaṃ yathānalama śiṣyamadhya gataṃ śāntaṃ yuvānaṃ barāhmaṇarṣabhama śirasā vandamānaṃ māma upamanyura abhāṣata savāgataṃ puṇḍarīkākṣa saphalāni tapāṃsi naḥ yata pūjyaḥ pūjayasi nò daraṣṭavyò daraṣṭuma icchasi tama ahaṃ parāñjalira bhūtvā mṛgapakṣiṣva athāgniṣu dharme ca śiṣyavarge ca samapṛcchama anāmayama tatò māṃ bhagavāna āha sāmnā paramavalgunā lapsyase tanayaṃ kṛṣṇa ātmatulyama asaṃśayama tapaḥ sumahada āsthāya tòṣayeśānama īśvarama iha devaḥ sa patnīkaḥ samākrīḍatya adhikṣaja ihaiva devatā śareṣṭhaṃ devāḥ sarṣigaṇā purā tapasā barahmacaryeṇa satyena ca damena ca tòṣayitvā śubhāna kāmāna parāpnuvaṃsa te janārdana tejasāṃ tapasāṃ caiva nidhiḥ sa bhagavāna iha śubhāśubhānvitāna bhāvāna visṛjana saṃkṣipanna api āste devyā sahācintyò yaṃ parārthayasi śatruhana hiraṇyakaśipura yò 'bhūda dānavò merukampanaḥ tena sarvāmaraiśvaryaṃ śarvāta parāptaṃ samārbudama tasyaiva putra paravarò mandarò nāma viśrutaḥ mahādevavarāca chakraṃ varṣārbudama ayòdhayata viṣṇòśa cakraṃ ca tada ghòraṃ vajrama ākhaṇḍalasya ca śīrṇaṃ purābhavata tāta garahasyāṅgeṣu keśava ardyamānāśa ca vibudhā garaheṇa subalīyasā śiva dattavarāña jaghnura asurendrāna surā bhṛśama tuṣṭò vidyutprabhasyāpi tarilòkeśvaratāma adāta śataṃ varṣasahasrāṇāṃ sarvalòkeśvarò 'bhavata mamaivānucarò nityaṃ bhavitāsīti cābravīta tathā putrasahasrāṇāma ayutaṃ ca dadau parabhuḥ kuśa davīpaṃ ca sa dadau rājyena bhagavāna ajaḥ tathā śatamukhò nāma dhātrā sṛṣṭò mahāsuraḥ yena varṣaśataṃ sāgrama ātmamāṃsaira hutò 'nalaḥ taṃ parāha bhagavāṃsa tuṣṭaḥ kiṃ karòmīti śaṃkaraḥ taṃ vai śatamukhaḥ parāha yògò bhavatu me 'dabhutaḥ balaṃ ca daivataśreṣṭha śāśvataṃ saṃmprayaccha me savāyambhuvaḥ karatuśa cāpi putrārthama abhavata purā āviśya yògenātmānaṃ tarīṇi varṣaśatānya api tasya devò 'dadata putrāna sahasraṃ karatusaṃmitāna yògeśvaraṃ deva gītaṃ vettha kṛṣṇa na saṃśayaḥ vālakhilyā maghavatā avajñātāḥ purā kila taiḥ karuddhaira bhagavāna rudrasa tapasā tòṣitò haya abhūta tāṃśa cāpi daivataśreṣṭhaḥ parāha parītò jagatpatiḥ suparṇaṃ sòmahartāraṃ tapasòtpādayiṣyatha mahādevasya ròṣāca ca āpò naṣṭāḥ purābhavana tāṃśa ca sapta kapālena devaira anyāḥ paravartitāḥ atrera bhāryāpi bhartāraṃ saṃtyajya barahmavādinī nāhaṃ tasya munera bhūyò vaśagā sayāṃ kathaṃ cana itya uktvā sā mahādevama agacchaca charaṇaṃ kila nira āhārā bhayāda atresa tariṇi varṣaśatānya api aśeta musaleṣva eva parasādārthaṃ bhavasya sā tāma abravīda dhasana devò bhavitā vai sutasa tava vaṃśe tavaiva nāmnā tu khayātiṃ yāsyati cepsitāma śākalyaḥ saṃśitātmā vai navavarṣaśatānya api ārādhayāma āsa bhavaṃ manò yajñena keśava taṃ cāha bhagavāṃsa tuṣṭò garantha kārò bhaviṣyasi vatsākṣayā ca te kīrtisa tarailòkye vai bhaviṣyati akṣayaṃ ca kulaṃ te 'satu maharṣibhira alaṃ kṛtama sāvarṇiśa cāpi vikhyāta ṛṣira āsīta kṛte yuge iha tena tapasa taptaṃ ṣaṣṭiṃ varṣaśatānya atha tama āha bhagavāna rudraḥ sākṣāta tuṣṭò 'sami te 'nagha garantha kṛla lòkavikhyātò bhavitāsya ajarāmaraḥ mayāpi ca yathādṛṣṭò devadevaḥ purā vibhuḥ sākṣāta paśupatisa tāta taca cāpi śṛṇu mādhava yadarthaṃ ca mahādevaḥ parayatena mayā purā ārādhitò mahātejāsa taca cāpi śṛṇu vistarama yada avāptaṃ ca me pūrvaṃ devadevāna maheśvarāta tata sarvama akhilenādya kathayiṣyāmi te 'nagha purā kṛtayuge tāta ṛṣira āsīna mahāyaśāḥ vayāghrapāda iti khayātò vedavedāṅgapāragaḥ tasyāhama abhavaṃ putrò dhaumyaśa cāpi mamānujaḥ kasya cita tava atha kālasya dhaumyena sahamādhava āgacchama āśramaṃ karīḍana munīnāṃ bhāvitātmanāma tatrāpi ca mayā dṛṣṭā duhyamānā payasvinī lakṣitaṃ ca mayā kaṣīraṃ savādutò haya amṛtòpamama tataḥ piṣṭaṃ samālòḍya tòyena sahamādhava āvayòḥ kaṣīrama itya eva pānārthama upanīyate atha gavyaṃ payasa tāta kadā cita parāśitaṃ mayā tataḥ piṣṭa rasaṃ tāta na me parītima udāvahata tatò 'hama abruvaṃ bālyāja jananīma ātmanasa tadā kaṣīraudana samāyuktaṃ bhòjanaṃ ca parayaccha me tatò māma abravīna mātā duḥkhaśòkasamanvitā putrasnehāta pariṣvajya mūrdhni cāghrāya mādhava kutaḥ kaṣīròdanaṃ vatsa munīnāṃ bhāvitātmanāma vane nivasatāṃ nityaṃ kandamūlaphalāśināma aprasādya virūpākṣaṃ varadaṃ sathāṇuma avyayama kutaḥ kaṣīròdanaṃ vatsa sukhāni vasanāni ca taṃ parapadya sadā vatsa sarvabhāvena śaṃkarama tatprasādāca ca kāmebhyaḥ phalaṃ parāpsyasi putraka jananyāsa tada vacaḥ śarutvā tadā parabhṛti śatruhana mama bhaktira mahādeve naiṣṭhikī samapadyata tatò 'haṃ tapa āsthāya tòṣayāma āsa śaṃkarama divyaṃ varṣasahasraṃ tu pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ ekaṃ varṣaśataṃ caiva phalāhārasa tadābhavama davitīyaṃ śīrṇaparṇāśī tṛtīyaṃ cāmbubhòjanaḥ śatāni sapta caivāhaṃ vāyubhakṣasa tadābhavama tataḥ parītò mahādevaḥ sarvalòkeśvaraḥ parabhuḥ śakra rūpaṃ sa kṛtvā tu sarvaira devagaṇaira vṛtaḥ sahasrākṣasa tadā bhūtvā varja pāṇira mahāyaśāḥ sudhāvadātaṃ raktākṣaṃ satabdhakarṇaṃ madòtkaṭama āveṣṭita karaṃ raudraṃ caturdaṃṣṭraṃ mahāgajama samāsthitaśa ca bhagavāna dīpyamānaḥ savatejasā ājagāma kirīṭī tu hārakeyūrabhūṣitaḥ pāṇḍureṇātapatreṇa dhariyamāṇena mūrdhani sevyamānò 'pasaròbhiśa ca divyagandharvanāditaḥ tatò māma āha devendraḥ parītasa te 'haṃ davijòttama varaṃ vṛṇīṣva mattasa tava yata te manasi vartate śakrasya tu vacaḥ śarutvā nāhaṃ parītamanābhavama abruvaṃ ca tadā kṛṣṇa devarājama idaṃ vacaḥ nāhaṃ tavattò varaṃ kāṅkṣe nānyasmāda api daivatāta mahādevāda ṛte saumya satyama etada baravīmi te paśupativacanāda bhavāmi sadyaḥ; kṛmira atha vā tarura apya anekaśākhaḥ apaśu pativaraprasādajā me; taribhuvana rājyavibhūtira apya aniṣṭā api kīṭaḥ pataṃgò vā bhaveyaṃ śaṃkarājñayā na tu śakra tavayā dattaṃ tarailòkyama api kāmaye yāvaca chaśāṅka śakalāmala baddhamaulira; na parīyate paśupatira bhagavāna mameśaḥ tāvaja jarāmaraṇajanma śatābhighātaira; duḥkhāni dehavihitāni samudvahāmi divasakara śaśāṅkavahni dīptaṃ; taribhuvana sārama apārama ādyama ekama ajarama amarama aprasādya rudraṃ; jagati pumāna iha kò labheta śāntima [ṣakra] kaḥ punasa tava hetura vai īśe kāraṇakāraṇe yena devāda ṛte 'nayasmāta parasādaṃ nābhikāṅkṣasi [upa] hetubhira vā kima anyaisa te īśaḥ kāraṇakāraṇama na śuśruma yada anyasya liṅgama abhyarcyate suraiḥ kasyānyasya suraiḥ sarvaira liṅgaṃ muktvā maheśvarama arcyate 'racita pūrvaṃ vā barūhi yadya asti te śarutiḥ yasya barahmā ca viṣṇuśa ca tavaṃ cāpi saha daivataiḥ arcayadhvaṃ sadā liṅgaṃ tasmāca chareṣṭha tamò hi saḥ tasmāda varama ahaṃ kāṅkṣe nidhanaṃ vāpi kauśika gaccha vā tiṣṭha vā śakra yatheṣṭaṃ balasūdana kāmama eṣa varò me 'satu śāpò vāpi maheśvarāta na cānyāṃ devatāṃ kāṅkṣe sarvakāmaphalānya api evama uktvā tu devendraṃ duḥkhāda ākulitendriyaḥ na parasīdati me rudraḥ kima etada iti cintayana athāpaśyaṃ kaṣaṇenaiva tama evairāvataṃ punaḥ haṃsakundendu sadṛśaṃ mṛṇālakumudaprabhama vṛṣarūpadharaṃ sākṣāta kaṣīròdama iva sāgarama kṛṣṇa pucchaṃ mahākāyaṃ madhupiṅgala lòcanama jāmbūnadena dāmnā ca sarvataḥ samalaṃkṛtama raktākṣaṃ sumahānāsaṃ sukarṇaṃ sukaṭī taṭama supārśvaṃ vipura sakandhaṃ surūpaṃ cārudarśanama kakudaṃ tasya cābhāti sakandhama āpūrya viṣṭhitama tuṣāragirikūṭābhaṃ sitābhraśikharòpamama tama āsthitaśa ca bhagavāna devadevaḥ sahòmayā aśòbhata mahādevaḥ paurṇamāsyāma ivòḍurāṭa tasya tejò bhavò vahniḥ sa meghaḥ satanayitnumāna sahasrama iva sūryāṇāṃ sarvama āvṛtya tiṣṭhati īśvaraḥ sumahātejāḥ saṃvartaka ivānalaḥ yugānte sarvabhūtāni didhakṣura iva còdyataḥ tejasā tu tadā vayāpte durnirīkṣye samantataḥ punara udvignahṛdayaḥ kima etada iti cintayama muhūrtama iva tata tejò vayāpya sarvā diśò diśa paraśāntaṃ ca kaṣaṇenaiva devadevasya māyayā athāpaśyaṃ sathitaṃ sathāṇuṃ bhagavantaṃ maheśvarama saurabheya gataṃ saumyaṃ vidhūmama iva pāvakama sahitaṃ cārusarvāṅgyā pārvatyā parameśvarama nīlakanhaṃ mahātmānama asaktaṃ tejasāṃ nidhima aṣṭādaśa bhujaṃ sathāṇuṃ sarvābharaṇabhūṣitama śuklāmbara dharaṃ devaṃ śuklamālyānulepanama śukladhvajama anādhṛṣyaṃ śuklayajñòpavītinama gāyadbhira nṛtyamānaiśa ca utpatadbhira itasa tataḥ vṛttaṃ pāriṣadaira divyaira ātmatulyaparākramaiḥ bālendu mukuṭaṃ pāṇḍuṃ śaraca candrama ivòditama taribhira netraiḥ kṛtòddyòtaṃ taribhiḥ sūryaira ivòditaiḥ aśòbhata ca devasya mālā gātre sitaprabhe jātarūpamayaiḥ padmaira garathitā ratnabhūṣitā mūrtimanti tathāstrāṇi sarvatejòmayāni ca mayā dṛṣṭāni gòvinda bhavasyāmita tejasaḥ indrāyudhasahasrābhaṃ dhanusa tasya mahātmanaḥ pinākama iti vikhyātaṃ sa ca vai pannagò mahāna sapta śīrṣò mahākāyasa tīkṣṇadaṃṣṭrò viṣòlbaṇaḥ jayā veṣṭitamahāgrīvaḥ sathitaḥ puruṣavigrahaḥ śaraśa ca sūryasaṃkāśaḥ kālānalasamadyutiḥ yata tada astraṃ mahāghòraṃ divyaṃ pāśupataṃ mahata advitīyama anirdeśyaṃ sarvabhūtabhayāvahama sa saphuliṅgaṃ mahākāyaṃ visṛjantama ivānalama ekapādaṃ mahādaṃṣṭraṃ sahasraśirasòdarama sahasrabhuja jihvākṣama udgirantama ivānalama barāhmāna nārāyaṇāda aindrāda āgneyāda api vāruṇāta yada viśiṣṭaṃ mahābāhò sarvaśastravighātanama yena tata taripuraṃ dagdhvā kaṣaṇāda bhasmīkṛtaṃ purā śareṇaikena gòvinda mahādevena līlayā nirdadāha jagata kṛtsnaṃ tarailòkyaṃ sa carācarama maheśvara bhujòtsṛṣṭaṃ nimeṣārdhāna na saṃśayaḥ nāvadhyò yasya lòke 'samina barahma viṣṇusureṣva api tada ahaṃ dṛṣṭavāṃsa tāta āścaryāda bhūtama uttamama guhyama astraṃ paraṃ cāpi tattulyādhikama eva vā yata taca chūlama iti khayātaṃ sarvalòkeṣu śūlinaḥ dārayeda yana mahīṃ kṛtsnāṃ śòṣayeda vā mahòdadhima saṃhareda vā jagata kṛtsnaṃ visṛṣṭaṃ śūlapāṇinā yauvanāśvò hatò yena māṃdhātā sabalaḥ purā cakravartī mahātejāsa tarilòkavijayī nṛpaḥ mahābalò mahāvīryaḥ śakratulyaparākramaḥ karasthenaiva gòvinda lavaṇasyeha rakṣasaḥ taca chūlama atitīkṣṇāgraṃ subhīmaṃ lòmaharṣaṇama tariśikhāṃ bharukuṭīṃ kṛtvā tarjamānama iva sathitama vidhūmaṃ sārcisaṃ kṛṣṇaṃ kālasūryama ivòditama sarpahastama anirdeśyaṃ pāśahastama ivāntakama dṛṣṭavāna asmi gòvinda tada astraṃ rudra saṃnidhau paraśusa tīkṣṇadhāraśa ca dattò rāmasya yaḥ purā mahādevena tuṣṭena kaṣatriyāṇāṃ kaṣayaṃ karaḥ kārtavīryò hatò yena cakravartī mahāmṛdhe tariḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī yena niḥkṣatriyā kṛtā jāmadagnyena gòvinda rāmeṇākliṣṭakarmaṇā dīptadhāraḥ suraudrāsyaḥ sarpakaṇṭhāgra veṣṭitaḥ abhavaca chūlinò 'bhayāśe dīptavahni śikhòpamaḥ asaṃkhyeyāni cāstrāṇi tasya divyāni dhīmataḥ paradhānyatò mayaitāni kīrtitāni tavānagha savyadeśe tu devasya barahmā lòkapitāmahaḥ divyaṃ vimānama āsthāya haṃsayuktaṃ manòjavama vāmapārśva gataśa caiva tathā nārāyaṇaḥ sathitaḥ vainateyaṃ samāsthāya śaṅkhacakragadādharaḥ sakandò mayūrama āsthāya sathitò devyāḥ samīpataḥ śaktiṃ kanhe samādhāya davitīya iva pāvakaḥ purastāca caiva devasya nandiṃ paśyāmya avasthitama śūlaṃ viṣṭabhya tiṣṭhantaṃ davitīyama iva śaṃkarama savāyambhuvādyā manavò bhṛgvādyā ṛṣayasa tathā śakrādyā devatāśa caiva sarva eva samabhyayuḥ te 'bhivādya mahātmānaṃ parivārya samantataḥ astuvana vividhaiḥ satòtraira mahādevaṃ surāsa tadā barahmā bhavaṃ tadā satunvana rathantarama udīrayana jayeṣṭhasāmnā ca deveśaṃ jagau nārāyaṇasa tadā gṛṇaña śakraḥ paraṃ barahma śatarudrīyama uttamama barahmā nārāyaṇaśa caiva devarājaśa ca kauśikaḥ aśòbhanta mahātmānasa tarayasa taraya ivāgnayaḥ teṣāṃ madhyagatò devò rarāja bhagavāña śivaḥ śaradghanavinirmuktaḥ pariviṣṭa ivāṃśumāna tatò 'hama astuvaṃ devaṃ satavenānena suvratama namò devādhidevāya mahādevāya vai namaḥ śakrāya śakra rūpāya śakra veṣadharāya ca namasa te varja hastāya piṅgalāyāruṇāya ca pināka pāṇaye nityaṃ khaḍgaśūladharāya ca namasa te kṛṣṇa vāsāya kṛṣṇa kuñcitamūrdhaje kṛṣṇājinòttarīyāya kṛṣṇāṣṭama itarāya ca śuklavarṇāya śuklāya śuklāmbara dharāya ca śuklabhasmāvaliptāya śuklakarma ratāya ca tavaṃ barahmā sarvadevānāṃ rudrāṇāṃ nīlalòhitaḥ ātmā ca sarvabhūtānāṃ sāṃkhye puruṣa ucyase ṛṣabhasa tavaṃ pavitrāṇāṃ yògināṃ niṣkalaḥ śivaḥ āśramāṇāṃ gṛhasthasa tavama īśvarāṇāṃ maheśvaraḥ kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ karatūnāṃ viṣṇura ucyase parvatānāṃ mahāmerura nakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ vasiṣṭhasa tavama ṛṣīṇāṃ ca garahāṇāṃ sūrya ucyase āraṇyānāṃ paśūnāṃ ca siṃhasa tavaṃ parameśvaraḥ garāhyāṇāṃ gòvṛṣaśa cāsi bhagavā~la lòkapūjitaḥ ādityānāṃ bhavāna viṣṇura vasūnāṃ caiva pāvakaḥ pakṣiṇāṃ vainateyaśa ca anantò bhujageṣu ca sāmavedaśa ca vedānāṃ yajuṣāṃ śatarudriyama sanatkumārò yògīnāṃ sāṃkhyānāṃ kapilò haya asi śakrò 'si marutāṃ deva pitṝṇāṃ dharmarāḍa asi barahmalòkaśa ca lòkānāṃ gatīnāṃ mòkṣa ucyase kaṣīròdaḥ sāgarāṇāṃ ca śailānāṃ himavāna giriḥ varṇānāṃ barāhmaṇaśa cāsi viprāṇāṃ dīkṣitò davijaḥ ādisa tavama asi lòkānāṃ saṃhartā kāla eva ca yaca cānyada api lòkeṣu sattvaṃ tejò 'dhikaṃ samṛtama tata sarvaṃ bhagavāna eva iti me niścitā matiḥ namasa te bhagavana deva namasa te bhakta vatsala yògeśvara namasa te 'satu namasa te viśvasaṃbhava parasīda mama bhaktasya dīnasya kṛpaṇasya ca anaiśvaryeṇa yuktasya gatira bhava sanātana yaṃ cāparādhaṃ kṛtavāna ajñānāta parameśvara madbhakta iti deveśa tata sarvaṃ kaṣantuma arhasi mòhitaśa cāsmi deveśa tubhyaṃ rūpaviparyayāta tena nārghyaṃ mayā dattaṃ pādyaṃ cāpi sureśvara evaṃ satutvāhama īśānaṃ pādyama arghyaṃ ca bhaktitaḥ kṛtāñjalipuṭò bhūtvā sarvaṃ tasmai nayavedayama tataḥ śīlāmbusaṃyuktā divyagandhasamanvitā puṣpavṛṣṭiḥ śubhā tāta papāta mama mūrdhani dundubhiśa ca tatò divyasa tāḍitò devakiṃkaraiḥ vavau ca mārutaḥ puṇyaḥ śuci gandhaḥ sukhāvahaḥ tataḥ parītò mahādevaḥ sapatnīkò vṛṣadhvajaḥ abravīta taridaśāṃsa tatra harṣayanna iva māṃ tadā paśyadhvaṃ taridaśāḥ sarve upamanyòra mahātmanaḥ mayi bhaktiṃ parāṃ divyāma ekabhāvāda avasthitāma evama uktāsa tataḥ kṛṣṇa surāsa te śūlapāṇinā ūcuḥ parāñjalayaḥ sarve namaskṛtvā vṛṣadhvajama bhagavana devadeveśa lòkanātha jagatpate labhatāṃ sarvakāmebhyaḥ phalaṃ tavattò davijòttamaḥ evama uktasa tataḥ śarvaḥ suraira barahmādibhisa tathā āha māṃ bhagavāna īśaḥ parahasanna iva śaṃkaraḥ vatsòpamanyò parītò 'sami paśya māṃ munipuṃgava dṛḍhabhaktò 'si viprarṣe mayā jijñāsitò haya asi anayā caiva bhaktyā te atyarthaṃ parītimāna ahama tasmāta sarvāna dadāmya adya kāmāṃsa tava yathepśitāna evama uktasya caivātha mahādevena me vibhò harṣāda aśrūṇya avartanta lòma harṣaśa ca jāyate abruvaṃ ca tadā devaṃ harṣagadgadayā girā jānubhyāma avaniṃ gatvā paraṇamya ca punaḥ punaḥ adya jātò haya ahaṃ deva adya me saphalaṃ tapaḥ yana me sākṣāna mahādevaḥ parasannasa tiṣṭhate 'garataḥ yaṃ na paśyanti cārādhya devā haya amitavikramama tama ahaṃ dṛṣṭavāna devaṃ kò 'nayò dhanyatarò mayā evaṃ dhayāyanti vidvāṃsaḥ paraṃ tattvaṃ sanātanama ṣaḍviṃśakama iti khayātaṃ yata parāta parama akṣarama sa eṣa bhagavāna devaḥ sarvatattvādira avyayaḥ sarvatattvavidhānajñaḥ paradhānapuruṣeśvaraḥ yò 'sṛjada dakṣiṇāda aṅgāda barahmāṇaṃ lòkasaṃbhavama vāmapārśvāta tathā viṣṇuṃ lòkarakṣārthama īśvaraḥ yugānte caiva saṃprāpte rudrama aṅgāta sṛjata parabhuḥ sa rudraḥ saṃharana kṛtsnaṃ jagata sathāvarajaṅgamama kālò bhūtvā mahātejāḥ saṃvartaka ivānalaḥ eṣa devò mahādevò jagata sṛṣṭvā carācarama kalpānte caiva sarveṣāṃ samṛtima ākṣipya tiṣṭhati sarvagaḥ sarvabhūtātmā sarvabhūtabhavòdbhavaḥ āste sarvagatò nityama adṛśyaḥ sarvadaivataiḥ yadi deyò varò mahyaṃ yadi tuṣṭaśa ca me parabhuḥ bhaktira bhavatu me nityaṃ śāśvatī tavayi śaṃkara atītānāgataṃ caiva vartamānaṃ ca yada vibhò jānīyāma iti me buddhisa tavatprasādāta suròttama kaṣīraudanaṃ ca bhuñjīyāma akṣayaṃ saha bāndhavaiḥ āśrame ca sadā mahyaṃ sāmindhyaṃ paramasa tu te evama uktaḥ sa māṃ parāha bhagavā~la lòkapūjitaḥ maheśvarò mahātejāśa carācaraguruḥ parabhuḥ ajaraśa cāmaraśa caiva bhava duḥkhavivarjitaḥ śīlavāna guṇasaṃpannaḥ sarvajñaḥ pariyadarśanaḥ akṣayaṃ yauvanaṃ te 'satu tejaśa caivānalòpamama kaṣīròdaḥ sāgaraśa caiva yatra yatrecchase mune tatra te bhavitā kāmaṃ sāṃnidhyaṃ payasò nidheḥ kaṣīròdanaṃ ca bhuṅkṣva tavama amṛtena samanvitama bandhubhiḥ sahitaḥ kalpaṃ tatò māma upayāsyasi sāṃnidhyama āśrame nityaṃ kariṣyāmi davijòttama tiṣṭha vatsa yathā kāmanòtkaṇṭhāṃ kartuma arhasi samṛtaḥ samṛtaśa ca te vipra sadā dāsyāmi darśanama evama uktvā sa bhagavāna sūryakòṭi samaprabhaḥ mameśānò varaṃ dattvā tatraivāntaradhīyata evaṃ dṛṣṭò mayā kṛṣṇa devadevaḥ samādhinā tada avāptaṃ ca me sarvaṃ yada uktaṃ tena dhīmatā paratyakṣaṃ caiva te kṛṣṇa paśya siddhāna vayavasthitāna ṛṣīna vidyādharāna yakṣāna gandharvāpsarasasa tathā paśya vṛkṣāna manòramyāna sadā puṣpaphalānvitāna sarvartukusumaira yuktāna sanigdhapatrāna suśākhinaḥ sarvama etana mahābāhò divyabhāvasamanvitama [upa] etāna sahasraśaśa cānyāna samanudhyātavāna haraḥ kasmāta parasādaṃ bhagavāna na kuryāta tava mādhava tavādṛśena hi devānāṃ śalāghanīyaḥ samāgamaḥ barahmaṇyenānṛśaṃsena śaraddadhānena cāpya uta japyaṃ ca te paradāsyāmi yena darakṣyasi śaṃkarama [kṛsna] abruvaṃ tama ahaṃ barahmaṃsa tavatprasādāna mahāmune darakṣye ditijasaṃghānāṃ mardanaṃ taridaśeśvarama dine 'ṣaṭame ca vipreṇa dīkṣitò 'haṃ yathāvidhi daṇḍī muṇḍī kuśī cīrī ghṛtāktò mekhalī tathā māsama ekaṃ phalāhārò davitīyaṃ salilāśanaḥ tṛtīyaṃ ca caturthaṃ ca pañcamaṃ cānilāśanaḥ ekapādena tiṣṭhaṃśa ca ūrdhvabāhura atandritaḥ tejaḥ sūryasahasrasya apaśyaṃ divi bhārata tasya madhyagataṃ cāpi tejasaḥ pāṇḍunandana indrāyudhapinaddhāṅgaṃ vidyunmālā gavākṣakama nīlaśailacaya parakhyaṃ balākā bhūṣitaṃ ghanama tama āsthitaśa ca bhagavāna devyā saha mahādyutiḥ tapasā tejasā kāntyā dīptayā saha bhāryayā rarāja bhagavāṃsa tatra devyā saha maheśvaraḥ sòmena sahitaḥ sūryò yathā meghasthitasa tathā saṃhṛṣṭaròmā kaunteya vismayòtphullalòcanaḥ apaśyaṃ devasaṃghānāṃ gatima ārtiharaṃ harama kirīṭinaṃ gadinaṃ śūlapāṇiṃ; vayāghrājinaṃ jaṭilaṃ daṇḍapāṇima pinākinaṃ vajriṇaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ; śubhāṅgadaṃ vayālayajñòpavītama divyāṃ mālāma urasāneka varṇāṃ; samudvahantaṃ gulpha deśāvalambāma candraṃ yathā pariviṣṭaṃ sasaṃdhyaṃ; varṣātyaye tadvada apaśyama enama parathamānāṃ gaṇaiśa caiva samantāta parivāritama śaradīva suduṣprekṣyaṃ pariviṣṭaṃ divākarama ekādaśa tathā cainaṃ rudrāṇāṃ vṛṣavāhanama astuvana niyatātmānaḥ karmabhiḥ śubhakarmiṇama ādityā vasavaḥ sādhyā viśve devāsa tathāśvinau viśvābhiḥ satutibhira devaṃ viśvadevaṃ samastuvana śatakratuśa ca bhagavāna viṣṇuśa cāditinandanau barahmā rathantaraṃ sāma īrayanti bhavāntike yògīśvarāḥ subahavò yògadaṃ pitaraṃ guruma barahmarṣayaśa ca sa sutāsa tathā devarṣayaśa ca vai pṛtivī cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi garahāsa tathā māsārdha māsā ṛtavò rātryaḥ saṃvatsarāḥ kaṣaṇāḥ muhūrtāśa ca nimeṣāśa ca tathaiva yugaparyayāḥ divyā rājana namasyanti vidyāḥ sarvā diśasa tathā sanatkumārò vedāṃśa ca itihāsāsa tathaiva ca marīcira aṅgirā atriḥ pulastyaḥ pulahaḥ karatuḥ manavaḥ sapta sòmaśa ca atharvā sa bṛhaspatiḥ bhṛgura dakṣaḥ kaśyapaśa ca vasiṣṭhaḥ kāśya eva ca chandāṃsi dīkṣā yajñāśa ca dakṣiṇāḥ pāvakò haviḥ yajñòpagāni daravyāṇi mūrtimanti yudhiṣṭhira parajānāṃ patayaḥ sarve saritaḥ pannagā nagāḥ devānāṃ mātaraḥ sarvā devapatnyaḥ sa kanyakāḥ sahasrāṇi munīnāṃ ca ayutānya arbudāni ca namasyanti parabhuṃ śāntaṃ parvatāḥ sāgarā diśaḥ gandharvāpsarasaśa caiva gītavāditrakòvidāḥ divyatānena gāyantaḥ satuvanti bhavama adbhutama vidyādharā dānavāśa ca guhyakā rākṣasāsa tathā sarvāṇi caiva bhūtāni sathāvarāṇi carāṇi ca namasyanti mahārāja vāna manaḥ karmabhira vibhuma purastāda viṣṭhitaḥ śarvò mamāsīta taridaśeśvaraḥ purastāda viṣṭhitaṃ dṛṣṭvā mameśānaṃ ca bhārata sa parajāpatiśakrāntaṃ jagana māma abhyudaikṣata īkṣituṃ ca mahādevaṃ na me śaktira abhūta tadā tatò māma baravīda devaḥ paśya kṛṣṇa vadasva ca śirasā vandite deve devī parītā umābhavata tatò 'hama astuvaṃ sathāṇuṃ satutaṃ barahmādibhiḥ suraiḥ namò 'satu te śāśvatasarvayòne; barahmādhipaṃ tavāma ṛṣayò vadanti tapaśa ca sattvaṃ ca rajasa; tamaśa ca tavāma eva satyaṃ ca vadanti santaḥ tavaṃ vai barahmā ca rudraśa ca varuṇò 'ganira manura bhavaḥ dhātā tavaṣṭā vidhātā ca tavaṃ parabhuḥ sarvatò mukhaḥ tavattò jātāni bhūtāni sathāvarāṇi carāṇi ca tavama ādiḥ sarvabhūtānāṃ saṃhāraśa ca tavama eva hi ye cendriyārthāśa ca manaśa ca kṛtsnaṃ; ye vāyavaḥ sapta tathaiva cāgniḥ ye vā divisthā devatāśa cāpi puṃsāṃ; tasmāta paraṃ tavāma ṛṣayò vadanti vedā yajñāśa ca sòmaśa ca dakṣiṇā pāvakò haviḥ yajñòpagaṃ ca yata kiṃ cida bhagavāṃsa tada asaṃśayama iṣṭaṃ dattama adhītaṃ ca varatāni niyamāśa ca ye harīḥ kīrtiḥ śarīra dayutisa tuṣṭiḥ siddhiśa caiva tavada arpaṇā kāmaḥ karòdhò bhayaṃ lòbhò madaḥ satambhò 'tha matsaraḥ ādhayò vayādhayaśa caiva bhagavaṃsa tanayāsa tava kṛtira vikāraḥ paralayaḥ paradhānaṃ parabhavò 'vayayaḥ manasaḥ pararamā yòniḥ savabhāvaśa cāpi śāśvataḥ avyaktaḥ pāvana vibhò sahasrāṃśò hiraṇmayaḥ ādira guṇānāṃ sarveṣāṃ bhavāna vai jīvanāśrayaḥ mahāna ātmā matira barahmā viśvaḥ śambhuḥ savayambhuvaḥ buddhiḥ parajñòpalabdhiśa ca saṃvita khayātira dhṛtiḥ samṛtiḥ paryāya vācakaiḥ śabdaira mahāna ātmā vibhāvyase tavāṃ buddhvā barāhmaṇò vidvāna ana paramòhaṃ nigacchati hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ kaṣetrajñasa tavama ṛṣiṣṭutaḥ sarvataḥ pāṇipādasa tavaṃ sarvatò 'kaṣiśiròmukhaḥ sarvataḥ śarutimā~la lòke sarvama āvṛtya tiṣṭhasi phalaṃ tavama asi tigmāṃśò nimeṣādiṣu karmasu tavaṃ vai parabhārciḥ puruṣaḥ sarvasya hṛdi saṃsthitaḥ aṇimā laghimā parāptira īśānò jayòtira avyayaḥ tavayi buddhira matira lòkāḥ parapannāḥ saṃśritāśa ca ye dhayāninò nityayògāśa ca satyasaṃdhā jitendriyāḥ yasa tavāṃ dharuvaṃ vedayate guhā śayaṃ; parabhuṃ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpama hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ; sa buddhimāna buddhima atītya tiṣṭhati viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ tavāṃ ca mūrtitaḥ paradhānavidhiyògasthasa tavāma eva viśate budhaḥ evama ukte mayā pārtha bhave cārti vināśane carācaraṃ jagata sarvaṃ siṃhanādama athākaròta sa vipra saṃghāśa ca surāsurāśa ca; nāgāḥ piśācāḥ pitarò vayāṃsi rakṣògaṇā būta gaṇāśa ca sarve; maharṣayaśa caiva tathā paraṇemuḥ mama mūrdhni ca divyānāṃ kusumānāṃ sugandināma rāśayò nipatanti sama vāyuśa ca susukhò vavau nirīkṣya bhagavāna devīma umāṃ māṃ ca jagada dhitaḥ śatakratuṃ cābhivīkṣya savayaṃ māma āha śaṃkaraḥ vidmaḥ kṛṣṇa parāṃ bhaktima asmāsu tava śatruhana kariyatāma ātmanaḥ śareyaḥ parītira hi paramā tavayi vṛṇīṣvāṣṭau varāna kṛṣṇa dātāsmi tava sattama barūhi yādava śārdūlayāna icchasi sudurlabhāna [kṛsna] mūrdhnā nipatyaniyatasa tejaḥ saṃnicaye tataḥ paramaṃ harṣama āgamya bhagavantama athābruvama dharme dṛḍhatvaṃ yudhi śatrughātaṃ; yaśasa tathāgryaṃ paramaṃ balaṃ ca yògapriyatvaṃ tava saṃnikarṣaṃ; vṛṇe sutānāṃ ca śataṃ śatāni evama astva iti tada vākyaṃ mayòktaḥ parāha śaṃkaraḥ tatò māṃ jagatò mātā dharaṇī sarvapāvanī uvācòmā paraṇihitā śarvāṇī tapasāṃ nidhiḥ datòda bhagavatā putraḥ sāmbò nāma tavānagha mattò 'paya aṣṭau varāna iṣṭāna gṛhāṇa tavaṃ dadāmi te paraṇamya śirasā sā ca mayòktā pāṇḍunandana davijeṣva akòpaṃ pitṛtaḥ parasādaṃ; śataṃ sutānāma upabhògaṃ paraṃ ca kule parītiṃ mātṛtaśa ca parasādaṃ; śama parāptiṃ paravṛṇe cāpi dākṣyama [devī] evaṃ bhaviṣyatya amaraprabhāva; nāhaṃ mṛṣā jātu vade kadā cita bhāryā sahasrāṇi ca ṣòḍaśaiva; tāsu pariyatvaṃ ca tathākṣayatvama parītiṃ cāgryāṃ bāndhavānāṃ sakāśāda; dadāmi te vapuṣaḥ kāmyatāṃ ca bhòkṣyante vai saptatira vai śatāni; gṛhe tubhyama atithīnāṃ ca nityama [vāsudeva] evaṃ dattvā varāna devò mama devī ca bhārata antarhitaḥ kaṣaṇe tasmina sagaṇò bhīma pūrvaja etada atyadbhutaṃ sarvaṃ barāhmaṇāyātitejase upamanyave mayā kṛtsnama ākhyātaṃ kauravòttama namaskṛtvā tu sa parāha devadevāya suvrata nāsti śarva samò dāne nāsti śarva samò raṇe nāsti śarva samò devò nāsti śarva samā gatiḥ ṛṣira āsīta kṛte tāta taṇḍira itya eva viśrutaḥ daśavarṣasahasrāṇi tena devaḥ samādhinā ārādhitò 'bhūda bhaktena tasyòdarkaṃ niśāmaya sa dṛṣṭvavāna mahādevama astauṣīca ca satavaira vibhuma pavitrāṇāṃ pavitrasa tavaṃ gatira gatimatāṃ vara atyugraṃ tejasāṃ tejasa tapasāṃ paramaṃ tapaḥ viśvāvasuhiraṇyākṣa puruhūta namaskṛta bhūri kalyāṇada vibhò puru satyanamò 'satu te jātī maraṇabhīrūṇāṃ yatīnāṃ yatatāṃ vibhò nirvāṇada sahasrāṃśò namasa te 'satu sukhāśraya barahmā śatakratura viṣṇura viśve devā maharṣayaḥ na vidusa tavāṃ tu tattvena kutò vetsyāmahe vayama tavattaḥ paravartate kālasa tavayi kālaśa ca līyate kālākhyaḥ puruṣākhyaśa ca barahmākhyaśa ca tavama eva hi tanavasa te samṛtāsa tisraḥ purāṇajñaiḥ surarṣibhiḥ adhipauruṣama adhyātmama adhibhūtādhidaivatama adhilòkyādhivijñānama adhiyajñasa tavama eva hi tavāṃ viditvātma dehasthaṃ durvidaṃ daivataira api vidvāṃsò yānti nirmuktāḥ paraṃ bhāvama anāmayama anicchatasa tava vibhò janmamṛtyura anekataḥ davāraṃ tavaṃ savargamòkṣāṇāma ākṣeptā tavaṃ dadāsi ca tavama eva mòkṣaḥ savargaśa ca kāmaḥ karòdhasa tavama eva hi sattvaṃ rajasa tamaśa caiva adhaśa còrdhvaṃ tavama eva hi barahmā viṣṇuśa ca rudraśa ca sakandendrau savitā yamaḥ varuṇendū manura dhātā vidhātā tavaṃ dhaneśvaraḥ bhūra vāyura jayòtira āpaśa ca vāgbuddhisa tavaṃ matira manaḥ karma satyānṛte còbhe tavama evāsti ca nāsti ca indriyāṇīndriyārthāśa ca tatparaṃ parakṛtera dharuvama viśvāviśva parò bhāvaśa cintyācintyasa tavama eva hi yaca caitata paramaṃ barahma yaca ca tatparamaṃ padama yā gatiḥ sāṃkhyayògānāṃ sa bhavāna nātra saṃśayaḥ nūnama adya kṛtārthāḥ sama nūnaṃ parāptāḥ satāṃ gatima yāṃ gatiṃ parāpnuvantīha jañānanirmala buddhayaḥ ahò mūḍhāḥ sama sucirama imaṃ kālama acetasaḥ yana na vidmaḥ paraṃ devaṃ śāśvataṃ yaṃ vidura budhāḥ sò 'yama āsāditaḥ sākṣāda bahubhira janmabhira mayā bhaktānugraha kṛda devò yaṃ jañātvāmṛtama aśnute devāsuramanuṣyāṇāṃ yaca ca guhyaṃ sanātanama guhāyāṃ nihitaṃ barahma durvijñeyaṃ suraira api sa eṣa bhagavānda devaḥ sarvakṛta sarvatò mukhaḥ sarvātmā sarvadarśī ca sarvagaḥ sarvaveditā parāṇakṛta parāṇabhṛta parāṇī parāṇadaḥ parāṇināṃ gatiḥ dehakṛda dehabhṛda dehī dehabhuga dehināṃ gatiḥ adhyātmagatiniṣṭhānāṃ dhayānināma ātmavedināma apunarmāra kāmānāṃ yā gatiḥ sò 'yama īśvaraḥ ayaṃ ca sarvabhūtānāṃ śubhāśubhagatipradaḥ ayaṃ ca janma maraṇe vidadhyāta sarvajantuṣu ayaṃ ca siddhikāmānāma ṛṣīṇāṃ siddhidaḥ parabhuḥ ayaṃ ca mòkṣakāmānāṃ davijānāṃ mòkṣadaḥ parabhuḥ bhūra ādyāna sarvabhuvanāna utpādya sa divaukasaḥ vibharti devasa tanubhira aṣṭābhiśa ca dadāti ca ataḥ paravartate sarvama asmina sarvaṃ paratiṣṭhitama asmiṃśa ca paralayaṃ yāti ayama ekaḥ sanātanaḥ ayaṃ sa satyakāmānāṃ satyalòkaḥ paraḥ satāma apavargaśa ca muktānāṃ kaivalyaṃ cātmavādināma ayaṃ barahmādibhiḥ siddhaira guhāyāṃ gòpitaḥ parabhuḥ devāsuramanuṣyāṇāṃ na parakāśò bhaveda iti taṃ tavāṃ devāsuranarāsa tattvena na vidura bhavama mòhitāḥ khalva anenaiva hṛcchayena paraveśitāḥ ye cainaṃ saṃprapadyante bhaktiyògena bhārata teṣāma evātmanātmānaṃ darśayatya eṣa hṛcchayaḥ yaṃ jañātvā na punarjanma maraṇaṃ cāpi vidyate yaṃ viditvā paraṃ vedyaṃ veditavyaṃ na vidyate yaṃ labdhvā paramaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ punaḥ parāṇasūkṣmāṃ parāṃ parāptima āgacchatya akṣayāvahāma yaṃ sāṃkhyā guṇatattvajñāḥ sāṃkhyaśāstraviśāradāḥ sūkṣmajñānaratāḥ pūrvaṃ jañātvā mucyanti bandhanaiḥ yaṃ ca veda vidò vedyaṃ vedānteṣu paratiṣṭhitama parāṇāyāmaparā nityaṃ yaṃ viśanti japanti ca ayaṃ sa deva yānānāma ādityò davārama ucyate ayaṃ ca pitṛyānānāṃ candramā davārama ucyate eṣa kālagatiśa caitrā saṃvatsarayugādiṣu bhāvābhāvau tadātve ca ayane dakṣiṇòttare evaṃ parajāpatiḥ pūrvama ārādhya bahubhiḥ satavaiḥ varayāma āsa putratve nīlalòhita saṃjñitama ṛgbhira yama anuśaṃsanti tantre karmaṇi bahva ṛcaḥ yajurbhira yaṃ taridhā vedyaṃ juhvatya adhvaryavò 'dhavare sāmabhira yaṃ ca gāyanti sāmagāḥ śuddhabuddhayaḥ yajñasya paramā yòniḥ patiśa cāyaṃ paraḥ samṛtaḥ rātryahaḥ śaròtranayanaḥ pakṣamāsa śirò bhujaḥ ṛtuvīryasa tapò dhairyò haya abda guhyòru pādavāna mṛtyura yamò hutāśaśa ca kālaḥ saṃhāra vegavāna kālasya paramā yòniḥ kālaśa cāyaṃ sanātanaḥ candrādityau sa nakṣatrau sagrahau saha vāyunā dharuvaḥ saptarṣayaśa caiva bhuvanāḥ sapta eva ca paradhānaṃ mahada avyaktaṃ viśeṣāntaṃ sa vaikṛtama barahmādi satamba paryantaṃ bhūtādi sada asaca ca yata aṣṭau parakṛtayaśa caiva parakṛtibhyaśa ca yata parama asya devasya yada bhāgaṃ kṛtsnaṃ saṃparivartate etata paramama ānandaṃ yata taca chāśvatama eva ca eṣā gatira viraktānāma eṣa bhāvaḥ paraḥ satāma etata padama anudvignama etada barahma sanātanama śāstravedāṅgaviduṣāma etada dhayānaṃ paraṃ padama iyaṃ sā paramā kāṣṭhā iyaṃ sā paramā kalā iyaṃ sā paramā siddhira iyaṃ sā paramā gatiḥ iyaṃ sā paramā śāntira iyaṃ sā nirvṛtiḥ parā yaṃ parāpya kṛtakṛtyāḥ sama itya amanyanta vedhasaḥ iyaṃ tuṣṭira iyaṃ siddhira iyaṃ śarutira iyaṃ samṛtiḥ adhyātmagatiniṣṭhānāṃ viduṣāṃ parāptira avyayā yajatāṃ yajñakāmānāṃ yajñaira vipuladakṣiṇaiḥ yā gatira devataira divyā sā gatisa tavaṃ sanātana japyahòmavrataiḥ kṛcchraira niyamaira dehapātanaiḥ tapyatāṃ yā gatira deva vairaje sā gatira bhavāna karma nayāsakṛtānāṃ ca viraktānāṃ tatasa tataḥ yā gatira barahmabhavane sā gatisa tavaṃ sanātana apunarmāra kāmānāṃ vairāgye vartatāṃ pare vikṛtīnāṃ layānāṃ ca sā gatisa tavaṃ sanātana jañānavijñānaniṣṭhānāṃ nirupākhyā nirañjanā kaivalyā yā gatira deva paramā sā gatira bhavāna veda śāstrapurāṇòktāḥ pañcaitā gatayaḥ samṛtāḥ tavatprasādāda dhi labhyante na labhyante 'nayathā vibhò iti taṇḍisa tapòyògāta tuṣṭāveśānama avyayama jagau ca paramaṃ barahma yata purā lòkakṛja jagau barahmā śatakratura viṣṇura viśve devā maharṣayaḥ na vidusa tavāma iti tatasa tuṣṭaḥ paròvāca taṃ śivaḥ akṣayaśa cāvyayaśa caiva bhavitā duḥkhavarjitaḥ yaśasvī tejasā yuktò divyajñānasamanvitaḥ ṛṣīṇāma abhigamyaśa ca sūtrakartā sutasa tava matprasādāda davijaśreṣṭha bhaviṣyati na saṃśayaḥ kaṃ vā kāmaṃ dadāmya adya barūhi yada vatsa kāṅkṣase parāñjaliḥ sa uvācedaṃ tavayi bhaktira dṛḍhāstu me evaṃ dattvā varaṃ devò vandyamānaḥ surarṣibhiḥ satūyamānaśa ca vibudhaisa tatraivāntaradhīyata antarhite bhagavati sānuge yādaveśvara ṛṣira āśramama āgamya mamaitata paròktavāna iha yāni ca parathitānya ādau taṇḍira ākhyātavāna mama nāmāni mānavaśreṣṭha tāni tavaṃ śṛṇu siddhaye daśa nāma sahasrāṇi vedeṣva āha pitāmahaḥ śarvasya śāstreṣu tathā daśa nāma śatāni vai guhyānīmāni nāmāni taṇḍira bhagavatò 'cayuta devaprasādāda deveśa purā parāha mahātmane [vāsudeva] tataḥ sa parayatò bhūtvā mama tāta yudhiṣṭhira parāñjaliḥ parāha viprarṣira nāma saṃhārama āditaḥ [u] barahma paròktaira ṛṣipròktaira vedavedāṅgasaṃbhavaiḥ sarvalòkeṣu vikhyātaiḥ sathāṇuṃ satòṣyāmi nāmabhiḥ mahadbhira vihitaiḥ satyaiḥ siddhaiḥ sarvārthasādhakaiḥ ṛṣiṇā taṇḍinā bhaktyā kṛtaira devakṛtātmanā yathòktaira lòkavikhyātaira munibhisa tattvadarśibhiḥ paravaraṃ parathamaṃ savargyaṃ sarvabhūtahitaṃ śubhama śarutaiḥ sarvatra jagati barahmalòkāvatāritaiḥ yata tada rahasyaṃ paramaṃ barahma paròktaṃ sanātanama vakṣye yadukulaśreṣṭha śṛṇuṣvāvahitò mama paratvena bhavaṃ devaṃ bhaktasa tavaṃ parameśvarama tena te śarāvayiṣyāmi yata tada barahma sanātanama na śakyaṃ vistarāta kṛtsnaṃ vaktuṃ śarvasya kena cita yuktenāpi vibhūtīnāma api varṣaśataira api yasyādira madhyama antaśa ca suraira api na gamyate kasa tasya śaknuyāda vaktuṃ guṇāna kārtsnyena mādhava kiṃ tu devasya mahataḥ saṃkṣiptārtha padākṣarama śaktitaśa caritaṃ vakṣye parasādāta tasya caiva hi aprāpyeha tatò 'nujñāṃ na śakyaḥ satòtuma īśvaraḥ yadā tenābhyanujñātaḥ satuvatya eva sadā bhavama anādi nidhanasyāhaṃ sarvayònera mahātmanaḥ nāmnāṃ kaṃ cita samuddeśaṃ vakṣye haya avyaktayòninaḥ varadasya vareṇyasya viśvarūpasya dhīmataḥ śṛṇu nāma samuddeśaṃ yada uktaṃ padmayòninā daśa nāma sahasrāṇi yānya āha parapitāmahaḥ tāni nirmathya manasā dadhnò ghṛtama ivòddhṛtama gireḥ sāraṃ yathā hemapuṣpāta sāraṃ yathā madhu ghṛtāta sāraṃ yathā maṇḍasa tathaitata sārama uddhṛtama sarvapāpmāpahama idaṃ caturveda samanvitama parayatnenādhigantavyaṃ dhāryaṃ ca parayatātmanā śāntikaṃ pauṣṭikaṃ caiva rakṣòghnaṃ pāvanaṃ mahata idaṃ bhaktāya dātavyaṃ śaraddadhānāstikāya ca nāśraddadhāna rūpāya nāstikāyājitātmane yaśa cābhyasūyate devaṃ bhūtātmānaṃ pinākinama sa kṛṣṇa narakaṃ yāti saha pūrvaiḥ sahānugaiḥ idaṃ dhayānama idaṃ yògama idaṃ dhayeyama anuttamama idaṃ japyama idaṃ jañānaṃ rahasyama idama uttamama idaṃ jañātvānta kāke 'pi gaccheda dhi paramāṃ gatima pavitraṃ maṅgalaṃ puṇyaṃ kalyāṇama idama uttamama nigadiṣye mahābāhò satavānāma uttamaṃ satavama idaṃ barahmā purā kṛtvā sarvalòkapitāmahaḥ sarvastavānāṃ divyānāṃ rājatve samakalpayata tadā parabhṛti caivāyama īśvarasya mahātmanaḥ satavarājeti vikhyātò jagatya amarapūjitaḥ barahmalòkāda ayaṃ caiva satavarājò 'vatāritaḥ yasmāta taṇḍiḥ purā parāha tena taṇḍi kṛtò 'bhavata savargāca caivātra bhūlòkaṃ taṇḍinā haya avatāritaḥ sarvamaṅgala maṅgalyaṃ sarvapāpapraṇāśanama nigadiṣye mahābāhò satavānāma uttamaṃ satavama barahmaṇāma api yada barahma parāṇāma api yata parama tejasāma api yata tejasa tapasāma api yata tapaḥ śāntīnāma api yā śāntira dayutīnāma api yā dayutiḥ dāntānāma api yò dāntò dhīmatāma api yā ca dhīḥ devānāma api yò devò munīnāma api yò muniḥ yajñānāma api yò yajñaḥ śivānāma api yaḥ śivaḥ rudrāṇāma api yò rudraḥ parabhuḥ parabhavatāma api yògināma api yò yògī kāraṇānāṃ ca kāraṇama yatò lòkāḥ saṃbhavanti na bhavanti yataḥ punaḥ sarvabhūtātmabhūtasya harasyāmita tejasaḥ aṣṭòttara sahasraṃ tu nāmnāṃ śarvasya me śṛṇu yaca charutvā manujaśreṣṭha sarvāna kāmāna avāpsyasi sathiraḥ sathāṇuḥ pabhura bhānuḥ paravarò varadò varaḥ sarvātmā sarvavikhyātaḥ sarvaḥ sarvakarò bhavaḥ jaṭī carmī śikhaṇḍī ca sarvāṅgaḥ sarvabhāvanaḥ hariśa ca hariṇākṣaśa ca sarvabhūtaharaḥ parabhuḥ paravṛttiśa ca nivṛttiśa ca niyataḥ śāśvatò dharuvaḥ śamaśānacārī bhagavāna khacarò gòcarò 'radanaḥ abhivādyò mahākarmā tapasvī bhūtabhāvanaḥ unmattaveśa paracchannaḥ sarvalòkaprajāpatiḥ mahārūpò mahākāyaḥ sarvarūpò mahāyaśāḥ mahātmā sarvabhūtaśa ca virūpò vāmanò manuḥ lòkapālò 'natarhitātmā parasādò hayagardabhiḥ pavitraśa ca mahāṃśa caiva niyamò niyamāśrayaḥ sarvakarmā savayambhūśa ca ādira ādi karò nidhiḥ sahasrākṣò virūpākśaḥ sòmò nakṣatrasādhakaḥ candrasūryagatiḥ ketura garahò garahapatira varaḥ adrira adryālayaḥ kartā mṛgabāṇārpaṇò 'naghaḥ mahātapā ghòratapā adīnò dīnasādhakaḥ saṃvatsarakarò mantraḥ paramāṇaṃ paramaṃ tapaḥ yògī yòjyò mahābījò mahāretā mahātapāḥ suvarṇaretāḥ sarvajñaḥ subījò vṛṣavāhanaḥ daśa bāhusa tava animiṣò nīlakaṇṭha umāpatiḥ viśvarūpaḥ savayaṃ śareṣṭhò balavīrò balò gaṇaḥ gaṇakartā gaṇapatira digvāsāḥ kāmya eva ca pavitraṃ paramaṃ mantraḥ sarvabhāvakarò haraḥ kamaṇḍaludharò dhanvī bāṇahastaḥ kapālavāna aśanī śataghnī khaḍgī paṭṭiśī cāyudhī mahāna saruva hastaḥ surūpaśa ca tejasa tejaḥ karò nidhiḥ uṣṇīṣī ca suvaktraśa ca udagrò vinatasa tathā dīrghaśa ca hari keśaśa ca sutīrthaḥ kṛṣṇa eva ca sṛgālarūpaḥ sarvārthò maṇḍaḥ kuṇḍī kamaṇḍaluḥ ajaśa ca mṛgarūpaśa ca gandhadhārī kapardya api urdhva retā ūrdhvaliṅga ūrdhva śāyī nabhastalaḥ tarijaṭaśa cīravāsāśa ca rudraḥ senāpatira vibhuḥ ahaśa carò 'tha naktaṃ ca tigmamanyuḥ suvarcasaḥ gajahā daityahā lòkò lòkadhātā guṇākaraḥ siṃhaśārdūlarūpaśa ca ārdra carmāmbarāvṛtaḥ kālayògī mahānādaḥ sarvavāsaśa catuṣpathaḥ niśācaraḥ paretacārī bhūtacārī maheśvaraḥ bahubhūtò bahudhanaḥ sarvādhārò 'mitò gatiḥ nṛtyapriyò nityanartò nartakaḥ sarvalāsakaḥ ghòrò mahātapāḥ pāśò nityò giricarò nabhaḥ sahasrahastò vijayò vayavasāyò haya aninditaḥ amarṣaṇò marṣaṇātmā yajñahā kāmanāśanaḥ dakṣayajñāpahārī ca susahò madhyamasa tathā tejò 'pahārī balahā muditò 'rathò jitò varaḥ gambhīraghòṣò gambhīrò gambhīrabalavāhanaḥ nayagròdharūpò nayagròdhò vṛkṣakarṇa sathitira vibhuḥ tīkṣṇatāpaśa ca haryaśvaḥ sahāyaḥ karmakālavita viṣṇuprasāditò yajñaḥ samudrò vaḍavāmukhaḥ hutāśanasahāyaśa ca paraśāntātmā hutāśanaḥ ugratejā mahātejā jayò vijayakālavita jayòtiṣāma ayanaṃ siddhiḥ saṃdhira vigraha eva ca śikhī daṇḍī jaṭī javālī mūrtijò mūrdhagò balī vaiṇavī paṇavī tālī kālaḥ kālakaṭaṃkaṭaḥ nakṣatravigraha vidhira guṇavṛddhira layò 'gamaḥ parajāpatira diśā bāhura vibhāgaḥ sarvatò mukhaḥ vimòcanaḥ suragaṇò hiraṇyakavacòdbhavaḥ meḍhrajò balacārī ca mahācārī satutasa tathā sarvatūrya ninādī ca sarvavādya parigrahaḥ vayālarūpò bilāvāsī hemamālī taraṃgavita taridaśasa tarikāladhṛka karma sarvabandhavimòcanaḥ bandhanasa tavāsurendrāṇāṃ yudhi śatruvināśanaḥ sāṃkhyaprasādò survāsāḥ sarvasādhu niṣevitaḥ paraskandanò vibhāgaśa ca atulyò yajñabhāgavita sarvāvāsaḥ sarvacārī durvāsā vāsavò 'maraḥ hemò hemakarò yajñaḥ sarvadhārī dharòttamaḥ lòhitākṣò mahākṣaśa ca vijayākṣò viśāradaḥ saṃgrahò nigrahaḥ kartā sarpacīranivāsanaḥ mukhyò 'mukhyaśa ca dehaśa ca deharddhiḥ sarvakāmadaḥ sarvakāmaprasādaśa ca subalò balarūpadhṛka ākāśanidhi rūpaśa ca nipātī uragaḥ khagaḥ raudrarūpò 'ṃśura ādityò vasu raśmiḥ suvarcasī vasu vegò mahāvegò manò vegò niśācaraḥ sarvāvāsī śariyāvāsī upadeśa karò haraḥ munira ātmapatira lòke saṃbhòjyaśa ca sahasradaḥ pakṣī ca pakṣirūpī ca atidīptò viśāṃ patiḥ unmādò madanākārò arthārthakara ròmaśaḥ vāmadevaśa ca vāmaśa ca parāgdakṣiṇyaśa ca vāmanaḥ siddhayògāpahārī ca siddhaḥ sarvārthasādhakaḥ bhikṣuśa ca bhikṣurūpaśa ca viṣāṇī mṛdura avyayaḥ mahāsenò viśākhaśa ca ṣaṣṭibhāgò gavāṃ patiḥ vajrahastaśa ca viṣkambhī camū satambhana eva ca ṛtura ṛtukaraḥ kālò madhura madhukarò 'calaḥ vānaspatyò vājasenò nityama āśramapūjitaḥ barahma cārī lòkacārī sarvacārī sucāravita īśāna īśvaraḥ kālò niśā cārī pināka dhṛka nandīśvaraśa ca nandī ca nandanò nandivardhanaḥ bhagasyākṣi nihantā ca kālò barahmavidāṃ varaḥ caturmukhò mahāliṅgaśa cāru liṅgasa tathaiva ca liṅgādhyakṣaḥ surādhyakṣò lòkādhyakṣò yugāvahaḥ bījādhyakṣò bījakartā adhyātmānugatò balaḥ itihāsa karaḥ kalpò gautamò 'tha jaleśvaraḥ dambhò haya adambhò vaidambhò vaiśyò vaśya karaḥ kaviḥ lòkakartā paśupatira mahākartā mahauṣadhiḥ akṣaraṃ paramaṃ barahmabalavāña śakra eva ca nītira haya anītiḥ śuddhātmā śuddhò mānyò manògatiḥ bahu parasādaḥ savapanò darpaṇò 'tha tava amitrajita vedakāraḥ sūtrakārò vidvāna samaramardanaḥ mahāmeghanivāsī ca mahāghòrò vaśīkaraḥ agnijvālò mahājvālò atidhūmrò hutò haviḥ vṛṣaṇaḥ śaṃkarò nityò varcasvī dhūmaketanaḥ nīlasa tathāṅgalubdhaśa ca śòbhanò niravagrahaḥ savastidaḥ savasti bhāvaśa ca bhāgī bhāgakarò laghuḥ utsaṅgaśa ca mahāṅgaśa ca mahāgarbhaḥ parò yuvā kṛṣṇa varṇaḥ suvarṇaśa ca indriyaḥ sarvadehināma mahāpādò mahāhastò mahākāyò mahāyaśāḥ mahāmūrdhā mahāmātrò mahānetrò diga ālayaḥ mahādantò mahākarṇò mahāmeḍhrò mahāhanuḥ mahānāsò mahākambura mahāgrīvaḥ śamaśānadhṛka mahāvakṣā mahòraskò antarātmā mṛgālayaḥ lambanò lambitauṣṭhaśa ca mahāmāyaḥ payò nidhiḥ mahādantò mahādaṃṣṭrò mahājihvò mahāmukhaḥ mahānakhò mahāròmā mahākeśò mahājaṭaḥ asapatnaḥ parasādaśa ca paratyayò girisādhanaḥ sanehanò 'sanehanaśa caiva ajitaśa ca mahāmuniḥ vṛkṣākārò vṛkṣaketura analò vāyuvāhanaḥ maṇḍalīmerudhāmā ca devadānava darpahā atharvaśīrṣaḥ sāmāsya ṛka sahasrāmitekṣaṇaḥ yajuḥ pādabhujò guhyaḥ parakāśò jaṅgamasa tathā amòghārthaḥ parasādaśa ca abhigamyaḥ sudarśanaḥ upahāra pariyaḥ śarvaḥ kanakaḥ kāñcanaḥ sathiraḥ nābhira nandikarò bhāvyaḥ puṣkarastha patiḥ sathiraḥ davādaśasa tarāsanaśa cādyò yajñò yajñasamāhitaḥ naktaṃ kaliśa ca kālaśa ca makaraḥ kālapūjitaḥ sagaṇò gaṇakāraśa ca bhūtabhāvana sārathiḥ bhasma śāyī bhasma gòptā bhasmabhūtasa tarura gaṇaḥ agaṇaśa caiva lòpaśa ca mahātmā sarvapūjitaḥ śaṅkusa tariśaṅkuḥ saṃpannaḥ śucira bhūtaniṣevitaḥ āśramasthaḥ kapòtasthò viśvakarmā patira varaḥ śākhò viśākhasa tāmrauṣṭhò haya ambujālaḥ suniścayaḥ kapilò 'kapilaḥ śūra āyuśa caiva parò 'paraḥ gandharvò haya aditisa tārkṣyaḥ suvijñeyaḥ susārathiḥ paraśvadhāyudhò deva arthakārī subāndhavaḥ tumbavīṇī mahākòpa ūrdhvaretā jale śayaḥ ugrò vaṃśakarò vaṃśò vaṃśanādò haya aninditaḥ sarvāṅgarūpò māyāvī suhṛdò haya anilò 'nalaḥ bandhanò bandhakartā ca subandhana vimòcanaḥ sa yajñāriḥ sa kāmārira mahādaṃṣṭrò mahāyudhaḥ bāhusa tava aninditaḥ śarvaḥ śaṃkaraḥ śaṃkarò 'dhanaḥ amareśò mahādevò viśvadevaḥ surārihā ahirbudhnò nirṛtiśa ca cekitānò harisa tathā ajaikapāca ca kāpālī tariśaṅkura ajitaḥ śivaḥ dhanvantarira dhūmaketuḥ sakandò vaiśravaṇasa tathā dhātā śakraśa ca viṣṇuśa ca mitrasa tavaṣṭā dharuvò dharaḥ parabhāvaḥ sarvagò vāyura aryamā savitā raviḥ udagraśa ca vidhātā ca māndhātā bhūtabhāvanaḥ ratitīrthaśa ca vāgmī ca sarvakāmaguṇāvahaḥ padmagarbhò mahāgarbhaśa candra vaktrò manòramaḥ balavāṃśa còpaśāntaśa ca purāṇaḥ puṇyacañcurī kuru kartā kālarūpī kuru bhūtò maheśvaraḥ sarvāśayò darbhaśāyī sarveṣāṃ parāṇināṃ patiḥ devadeva mukhò 'saktaḥ sada asata sarvaratnavita kailāsaśikharāvāsī himavada girisaṃśrayaḥ kūlahārī kūlakartā bahu vidyò bahu paradaḥ vaṇijò vardhanò vṛkṣò nakulaśa candanaśa chadaḥ sāragrīvò mahājatrura alòlaśa ca mahauṣadhaḥ siddhārthakārī siddhārthaśa candò vayākaraṇòttaraḥ siṃhanādaḥ siṃhadaṃṣṭraḥ siṃhagaḥ siṃhavāhanaḥ parabhāvātmā jagata kālasa tālò lòkahitasa taruḥ sāraṅgò nava cakrāṅgaḥ ketumālī sabhāvanaḥ bhūtālayò bhūtapatira ahòrātrama aninditaḥ vāhitā sarvabhūtānāṃ nilayaśa ca vibhura bhavaḥ amòghaḥ saṃyatò haya aśvò bhòjanaḥ parāṇadhāraṇaḥ dhṛtimāna matimāna dakṣaḥ satkṛtaśa ca yugādhipaḥ gòpālira gòpatira garāmò gòcarma vasanò haraḥ hiraṇyabāhuśa ca tathā guhā pālaḥ paraveśināma paratiṣṭhāyī mahāharṣò jitakāmò jitendriyaḥ gandhāraśa ca surālaśa ca tapaḥ karma ratira dhanuḥ mahāgītò mahānṛttò haya apsarògaṇasevitaḥ mahāketura dhanura dhātura naikasānu caraśa calaḥ āvedanīya āveśaḥ sarvagandhasukhāvahaḥ tòraṇasa tāraṇò vāyuḥ paridhāvati caikataḥ saṃyògò vardhanò vṛddhò mahāvṛddhò gaṇādhipaḥ nitya ātmasahāyaśa ca devāsurapatiḥ patiḥ yuktaśa ca yuktabāhuśa ca davividhaśa ca suparvaṇaḥ āṣāḍhaśa ca suṣāḍdhaśa ca dharuvò hari haṇò haraḥ vapura āvartamānebhyò vasu śareṣṭhò mahāpathaḥ śirò hārī vimarṣaśa ca sarvalakṣaṇabhūṣitaḥ akṣaśa ca rathayògī ca sarvayògī mahābalaḥ samāmnāyò 'samāmnāyasa tīrthadevò mahāratha nirjīvò jīvanò mantraḥ śubhākṣò bahu karkaśaḥ ratnaprabhūtò raktāṅgò mahārṇava nipānavita mūlò viśālò haya amṛtò vayaktāvyaktasa tapò nidhiḥ āròhaṇò niròhaśa ca śala hārī mahātapāḥ senā kalpò mahākalpò yugāyuga karò hariḥ yugarūpò mahārūpò pavanò gahanò nagaḥ nayāyanirvāpaṇaḥ pādaḥ paṇḍitò haya acalòpamaḥ bahu mālò mahāmālaḥ sumālò bahu lòcanaḥ vistārò lavaṇaḥ kūpaḥ kusumaḥ saphalòdayaḥ vṛṣabhò vṛṣabhāṅkāṅgò maṇibilvò jaṭādharaḥ indura visarvaḥ sumukhaḥ suraḥ sarvāyudhaḥ sahaḥ nivedanaḥ sudhā jātaḥ sugandhārò mahādhanuḥ gandhamālī ca bhagavāna utthānaḥ sarvakarmaṇāma manthānò bahulò bāhuḥ sakalaḥ sarvalòcanaḥ tarasa tālī karasa tālī ūrdhvasaṃhananò vahaḥ chatraṃ succhatrò vikhyātaḥ sarvalòkāśrayò mahāna muṇḍò virūpò vikṛtò daṇḍi muṇḍò vikurvaṇaḥ haryakṣaḥ kakubhò vajrī dīptajihvaḥ sahasrapāta sahasramūrdhā devendraḥ sarvadevamayò guruḥ sahasrabāhuḥ sarvāṅgaḥ śaraṇyaḥ sarvalòkakṛta pavitraṃ tarimadhura mantraḥ kaniṣṭhaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ barahmadaṇḍavinirmātā śataghnīśatapāśadhṛka padmagarbhò mahāgarbhò barahma garbhò jalòdbhavaḥ gabhastira barahma kṛda barahmā barahmavida barāhmaṇò gatiḥ anantarūpò naikātmā tigmatejāḥ savayambhuvaḥ ūrdhvagātmā paśupatira vātaraṃhā manòjavaḥ candanī padmamālāgryaḥ surabhyuttaraṇò naraḥ karṇikāramahāsragvī nīlamauliḥ pinākadhṛka umāpatira umā kāntò jāhnavī dhṛga umā dhavaḥ varò varāhò varadò vareśaḥ sumahāsvanaḥ mahāprasādò damanaḥ śatruhā śavetapiṅgalaḥ parītātmā parayatātmā ca saṃyatātmā paradhānadhṛka sarvapārśva sutasa tārkṣyò dharmasādhāraṇò varaḥ carācarātmā sūkṣmātmā suvṛṣò gòvṛṣeśvaraḥ sādhyarṣira vasura ādityò vivasvāna savitā mṛḍaḥ vayāsaḥ sarvasya saṃkṣepò vistaraḥ paryayò nayaḥ ṛtuḥ saṃvatsarò māsaḥ pakṣaḥ saṃkhyā samāpanaḥ kalā kāṣṭhā lavò mātrā muhūrtò 'haḥ kaṣapāḥ kaṣaṇāḥ viśvakṣetraṃ parajā bījaṃ liṅgama ādyasa tava aninditaḥ sadasada vayaktama avyaktaṃ pitā mātā pitāmahaḥ savargadvāraṃ parajā davāraṃ mòkṣadvāraṃ tariviṣṭapama nirvāṇaṃ halādanaṃ caiva barahmalòkaḥ parā gatiḥ devāsuravinirmātā devāsuraparāyaṇaḥ devāsuragurura devò devāsuranamaskṛtaḥ devāsuramahāmātrò devāsuragaṇāśrayaḥ devāsuragaṇādhyakṣò devāsuragaṇāgraṇīḥ devātidevò devarṣira devāsuravarapradaḥ devāsureśvarò devò devāsuramaheśvaraḥ sarvadevamayò 'cintyò devatātmātma saṃbhavaḥ udbhidasa tarikramò vaidyò virajò virajò'mabaraḥ īḍyò hastī suravyāghrò deva siṃhò nararṣabhaḥ vibudhāgra varaḥ śareṣṭhaḥ sarvadevòttamòttamaḥ parayuktaḥ śòbhanò varja īśānaḥ parabhura avyayaḥ guruḥ kāntò nijaḥ sargaḥ pavitraḥ sarvavāhanaḥ śṛṅgī śṛṅgapriyò babhrū rājarājò nirāmayaḥ abhirāmaḥ suragaṇò virāmaḥ sarvasādhanaḥ lalāṭākṣò viśvadehò hariṇò barahma varcasaḥ sathāvarāṇāṃ patiśa caiva niyamendriyavardhanaḥ siddhārthaḥ sarvabhūtārthò 'cintyaḥ satyavrataḥ śuciḥ varatādhipaḥ paraṃ barahma muktānāṃ paramā gatiḥ vimuktò muktatejāśa ca śarīmāña śarīvardhanò jagata yathā paradhānaṃ bhagavāna iti bhaktyā satutò mayā yaṃ na barahmādayò devā viduryaṃ na maharṣayaḥ taṃ satavyama arcyaṃ vandyaṃ ca kaḥ satòṣyati jagatpatima bhaktima eva puraskṛtya mayā yajñapatira vasuḥ tatò 'bhayanujñāṃ parāpyaiva satutò matimatāṃ varaḥ śivama ebhiḥ satuvana devaṃ nāmabhiḥ puṣṭivardhanaiḥ nityayuktaḥ śucira bhūtvā parāpnòtya ātmānama ātmanā etada dhi paramaṃ barahma savayaṃ gītaṃ savayambhuvā ṛṣayaśa caiva devāśa ca satuvantya etena tatparama satūyamānò mahādevaḥ parīyate cātmanāmabhiḥ bhaktānukampī bhagavāna ātmasaṃsthāna karòti tāna tathaiva ca manuṣyeṣu ye manuṣyāḥ paradhānataḥ āstikāḥ śaraddadhānāśa ca bahubhira janmabhiḥ satavaiḥ jāgrataśa ca savapantaśa ca varajantaḥ pathi saṃsthitāḥ satuvanti satūyamānāśa ca tuṣyanti ca ramanti ca janma kòṭisahasreṣu nānā saṃsārayòniṣu jantòra viśuddhapāpasya bhave bhaktiḥ parajāyate utpannā ca bhave bhaktira ananyā sarvabhāvataḥ kāraṇaṃ bhāvitaṃ tasya sarvamuktasya sarvataḥ etada deveṣu duṣprāpaṃ manuṣyeṣu na labhyate nirvighnā niścalā rudre bhaktira avyabhicāriṇī tasyaiva ca parasādena bhaktira utpadyate nṛṇāma yayā yānti parāṃ siddhiṃ tadbhāvagatacetasaḥ ye sarvabhāvòpagatāḥ paratvenābhavana narāḥ parapanna vatsalò devaḥ saṃsārāta tāna samuddhareta evama anye na kurvanti devāḥ saṃsāramòcanama manuṣyāṇāṃ mahādevāda anyatrāpi tapòbalāta iti tenendra kalpena bhagavāna sada asata patiḥ kṛtti vāsāḥ satutaḥ kṛṣṇa taṇḍinā śuddhabuddhinā satavama etaṃ bhagavatò barahmā savayama adhārayata barahmā paròvāca śakrāya śakraḥ paròvāca mṛtyave mṛtyuḥ paròvāca rudrāṇāṃ rudrebhyasa taṇḍima āgamata mahatā tapasā parāptasa taṇḍinā barahma sadmani taṇḍiḥ paròvāca śukrāya gautamāyāha bhārgavaḥ vaivasvatāya manave gautamaḥ parāha mādhava nārāyaṇāya sādhyāya manura iṣṭāya dhīmate yamāya parāha bhagavāna sādhyò nārāyaṇò 'cayutaḥ nāciketāya bhagavāna āha vaivasvatò yamaḥ mārkaṇḍeyāya vārṣṇeya nāciketò 'bhayabhāṣata mārkaṇḍeyāna mayā parāptaṃ niyamena janārdana tavāpya ahama amitraghna satavaṃ dadmya adya viśrutama savargyama ārògyama āyuṣyaṃ dhanyaṃ balyaṃ tathaiva ca na tasya vighnaṃ kurvanti dānavā yakṣarākṣasāḥ piśācā yātudhānāśa ca guhyakā bhujagā api yaḥ paṭheta śucira bhūtvā barahma cārī jitendriyaḥ abhagna yògò varṣaṃ tu sò 'śavamedha phalaṃ labheta [va] mahāyògī tataḥ parāha kṛṣṇadvaipāyanò muniḥ paṭhasva putra bhadraṃ te parīyatāṃ te maheśvaraḥ purā putra mayā merau tapyatā paramaṃ tapaḥ putra hetòra mahārāja satava eṣò 'nukīrtitaḥ labdhavāna asmi tāna kāmāna ahaṃ vai pāṇḍunandana tathā tavama api śarvāda dhi sarvāna kāmāna avāpsyasi catuḥ śīrṣasa tataḥ parāha śakrasya dayitaḥ sakhā ālambayāna itya eva viśrutaḥ karuṇātmakaḥ mayā gòkarṇama āsādya tapasa taptvā śataṃ samāḥ ayònijānāṃ dāntānāṃ dharmajñānāṃ suvarcasāma ajarāṇāma aduḥkhānāṃ śatavarṣa sahasriṇāma labdhaṃ putraśataṃ śarvāta purā pāṇḍunṛpātmaja vālmīkiśa cāpi bhagavāna yudhiṣṭhirama abhāṣata vivāde sāmni munibhira barahmaghnò vai bhavāna iti uktaḥ kaṣaṇena cāviṣṭasa tenādharmeṇa bhārata sò 'hama īśānama anaghama astauṣaṃ śaraṇaṃ gataḥ muktaśa cāsmya avaśaḥ pāpāta tatò duḥkhavināśanaḥ āha māṃ taripuraghnò vai yaśasa te 'garyaṃ bhaviṣyati jāmadagnyaśa ca kaunteyama āha dharmabhṛtāṃ varaḥ ṛṣimadhye sathitasa tāta tapanna iva vibhāvasuḥ pitṛvipra vadhenāhama ārtò vai pāṇḍavāgraja śucira bhūtvā mahādevaṃ gatavāña śaraṇaṃ nṛpa nāmabhiśa cāstuvaṃ devaṃ tatasa tuṣṭò 'bhavada bhavaḥ paraśuṃ ca dadau devò divyānya astrāṇi caiva me pāpaṃ na bhavitā te 'daya ajeyaśa ca bhaviṣyasi na te parabhavitā mṛtyura yaśasvī ca bhaviṣyasi āha māṃ bhagavāna evaṃ śikhaṇḍī śiva vigrahaḥ yada avāptaṃ ca me sarvaṃ parasādāta tasya dhīmataḥ asitò devalaśa caiva parāha pāṇḍusutaṃ nṛpama śāpāca chakrasya kaunteya citò dharmò 'naśana mama tana me dharmaṃ yaśaśa cāgryama āyuśa caivādadada bhavaḥ ṛṣira gṛtsamadò nāma śakrasya dayitaḥ sakhā parāhājamīḍhaṃ bhagavāna bṛhaspatisamadyutiḥ vasiṣṭhò nāma bhagavāṃśa cākṣuṣasya manòḥ sutaḥ śatakratòra acintyasya satre varṣasahasrike vartamāne 'baravīda vākyaṃ sāmni haya uccārite mayā rathantaraṃ davijaśreṣṭha na samyaga iti vartate samīkṣasva punara buddhyā harṣaṃ tayaktvā davijòttama ayajña vāhinaṃ pāpama akārṣīsa tavaṃ sudurmate evama uktvā mahākròdhāta parāha ruṣṭaḥ punara vacaḥ parajñayā rahitò duḥkhī nityaṃ bhītò vanecaraḥ daśavarṣasahasrāṇi daśāṣṭau ca śatāni ca naṣṭapānīya yavase mṛgaira anyaiśa ca varjite ayajñīya darume deśe rurusiṃhaniṣevite bhavitā tavaṃ mṛgaḥ karūrò mahāduḥkhasamanvitaḥ tasya vākyasya nidhane pārtha jātò haya ahaṃ mṛgaḥ tatò māṃ śaraṇaṃ parāptaṃ parāha yògī maheśvaraḥ ajaraśa cāmaraśa caiva bhavitā duḥkhavarjitaḥ sāmyaṃ samasa tu te saukhyaṃ yuvayòra vardhatāṃ karatuḥ anugrahāna evama eṣa karòti bhavagāna vibhuḥ paraṃ dhātā vidhātā ca sukhaduḥkhe ca sarvadā acintya eṣa bhagavāna karmaṇā manasā girā na me tāta yudhi śareṣṭha vidyayā paṇḍitaḥ samaḥ [jaigīsavya] mamāṣṭa guṇama aiśvaryaṃ dattaṃ bhagavatā purā yatnenālpena balinā vārāṇasyāṃ yudhiṣṭhira [gārgya] catuḥṣaṣṭyaṅgama adadāta kālajñānaṃ mamādbhutama sarasvatyāsa taṭe tuṣṭò manò yajñena pāṇṭava tulyaṃ mama sahasraṃ tu sutānāṃ barahmavādināma āyuśa caiva saputrasya saṃvatsaraśatāyutama [parāṣara] parasādyāhaṃ purā śarvaṃ manasācintayaṃ nṛpa mahātapā mahātejā mahāyògī mahāyaśāḥ veda vayāsaḥ śariyāvāsò barahmaṇyaḥ karuṇātmakaḥ api nāmepṣitaḥ putrò mama sayāda vai maheśvarāta iti matvā hṛdi mataṃ parāha māṃ surasattamaḥ mayi saṃbhavatasa tasya phalāta kṛṣṇò bhaviṣyati sāvarṇasya manòḥ sarge saptarṣiśa ca bhaviṣyati vedānāṃ ca sa vai vayastā kuruvaṃśakarasa tathā itihāsasya kartā ca putrasa te jagatò hitaḥ bhaviṣyati mahendrasya dayitaḥ sa mahāmuniḥ ajaraśa cāmaraśa caiva parāśara sutasa tava evama uktvā sa bhagavāṃsa tatraivāntaradhīyata yudhiṣṭhira mahāyògī vīryavāna akṣatò 'vayayaḥ [māṇḍavya] acauraśa caura śaṅkāyāṃ śūle bhinnò haya ahaṃ yadā tatrasthena satutò devaḥ parāha māṃ vai maheśvaraḥ mòkṣaṃ parāpsyasi śullāca ca jīviṣyasi samārbudama rujā śūlakṛtā caiva na te vipra bhaviṣyati ādhibhira vayādhibhiśa caiva varjitasa tavaṃ bhaviṣyasi pādāca caturthāta saṃbhūta ātmā yasmāna mune tava tavaṃ bhaviṣyasya anupamò janma vai saphalaṃ kuru tīrthābhiṣekaṃ saphalaṃ tavama avighnena cāpsyasi savargaṃ caivākṣayaṃ vipra vidadhāmi tavòrjitama evama uktvā tu bhagavāna vareṇyò vṛṣavāhanaḥ maheśvarò mahārāja kṛtti vāsā mahādyutiḥ sagaṇò daivataśreṣṭhasa tatraivāntaradhīyata [gālava] viśvāmitrābhyanujñātò haya ahaṃ pitarama āgataḥ abravīna māṃ tatò mātā duḥkhitā rudatī bhṛśama kauśikenābhyanujñātaṃ putraṃ veda vibhūṣitama na tāta taruṇaṃ dāntaṃ pitā tavāṃ paśyate 'nagha śarutvā jananyā vacanaṃ nirāśò guru darśane niyatātmā mahādevama apaśyaṃ sò 'baravīca ca māma pitā mātā ca te tavaṃ ca putra mṛtyuvivarjitāḥ bhaviṣyatha viśa kaṣipraṃ daraṣṭāsi pitaraṃ kaṣaye anujñātò bhagavatā gṛhaṃ gatvā yudhiṣṭhira apaśyaṃ pitaraṃ tāta iṣṭiṃ kṛtvā viniḥsṛtama upaspṛśya gṛhītvedhmaṃ kuśāṃśa ca śaraṇāda gurūna tāna visṛjya ca māṃ parāha pitā sāsrāvilekṣaṇaḥ paraṇamantaṃ pariṣvajya mūrdhni cāghrāya pāṇḍava diṣṭyā dṛṣṭò 'si me putrakṛtavidya ihāgataḥ [va] etānya atyadbhutānya eva karmāṇya atha mahātmanaḥ paròktāni munibhiḥ śarutvā vismayāma āsa pāṇḍavaḥ tataḥ kṛṣṇò 'baravīda vākyaṃ punara matimatāṃ varaḥ yudhiṣṭhiraṃ dharmanityaṃ puruhūtama iveśvaraḥ ādityacandrāva anilānalau ca; dayaura bhūmira āpò vasavò 'tha viśve dhātāryamā śukravṛhaspatī ca; rudrāḥ sa sādhyā varuṇò vittagòpaḥ barahmā śakrò mārutò barahmasatyaṃ; vedā yajñā dakṣiṇā veda vāhāḥ sòmò yaṣṭā yaca ca havyaṃ haviśa ca; rakṣā dīkṣāniyamā ye ca ke cita savāhā vaṣaḍa barāhmaṇāḥ saurabheyā; dharmaṃ cakraṃ kālacakraṃ caraṃ ca yaśò damò buddhimatī sathitiśa ca; śubhāśubhaṃ munayaśa caiva sapta agryā buddhira manasā darśane ca; saparśe siddhiḥ karmaṇāṃ yā ca siddhiḥ gaṇā devānāma ūṣmapāḥ sòmapāśa ca; lekhāḥ suyāmāsa tuṣitā barahma kāyāḥ ābhāsvarā gandhapā dṛṣṭipāśa ca; vācā viruddhāśa ca manò viruddhāḥ śuddhāśa ca nirvāṇaratāśa ca devāḥ; saparśāśanā darśapā ājyapāśa ca cintā gatā ye ca deveṣu mukhyā; ye cāpya anye devatāśa cājamīḍha suparṇagandharvapiśācadānavā; yakṣāsa tathā pannagāśa cāraṇāśa ca sūkṣmaṃ sathūlaṃ mṛdu yaca cāpya asūkṣmaṃ; sukhaṃ duḥkhaṃ sukhaduḥkhāntaraṃ ca sāṃkhyaṃ yògaṃ yata parāṇāṃ paraṃ ca; śarvāja jātaṃ viddhi yata kīrtitaṃ me tata saṃbhūtā bhūtakṛtò vareṇyāḥ; sarve devā bhuvanasyāsya gòpāḥ āviśyemāṃ dharaṇīṃ ye 'bhayarakṣana; purātanīṃ tasya devasya sṛṣṭima vicinvantaṃ manasā tòṣṭuvīmi; kiṃ cita tattvaṃ parāṇahetòra natò 'sami dadātu devaḥ sa varāna iheṣṭāna; abhiṣṭutò naḥ parabhura avyayaḥ sadā imaṃ satavaṃ saṃniyamyendriyāṇi; śucira bhūtvā yaḥ puruṣaḥ paṭheta abhagna yògò niyatò 'badama ekaṃ; sa parāpnuyāda aśvamedhe phalaṃ yata vedāna kṛtsnāna barāhmaṇaḥ parāpnuyāca ca; jayeda rājā pṛthivīṃ cāpi kṛtsnāma vaiśyò lābhaṃ parāpnuyāna naipuṇaṃ ca; śūdrò gatiṃ paretya tathā sukhaṃ ca satavarājama imaṃ kṛtvā rudrāya dadhire manaḥ sarvadòṣāpahaṃ puṇyaṃ pavitraṃ ca yaśasvinama yāvantya asya śarīreṣu ròmakūpāṇi bhārata tāvada varṣasahasrāṇi savarge vasati mānavaḥ [ya] yada idaṃ sahadharmeti paròcyate bharatarṣabha pāṇigrahaṇa kāle tu satrīṇāma etata kathaṃ samṛtama ārṣa eṣa bhaveda dharmaḥ parājāpatyò 'tha vāsuraḥ yada etata sahadharmeti pūrvama uktaṃ maharṣibhiḥ saṃdehaḥ sumahāna eṣa viruddha iti me matiḥ iha yaḥ sahadharmò vai paretyāyaṃ vihitaḥ kava nu savarge mṛtānāṃ bhavati sahadharmaḥ pitāmaha pūrvama ekasa tu mariyate kava caikasa tiṣṭhate vada nānā karmaphalòpetā nānā karma nivāsinaḥ nānā nirayaniṣṭhāntā mānuṣā bahavò yadā anṛtāḥ satriya itya evaṃ sūtrakārò vayavasyati yadānṛtāḥ satriyāsa tāta sahadharmaḥ kutaḥ samṛtaḥ anṛtāḥ satriya itya evaṃ vedeṣva api hi paṭhyate dharmò 'yaṃ paurvikī saṃjñā upacāraḥ kariyāvidhiḥ gahvaraṃ paratibhātya etna mama cintayatò 'niśama niḥ saṃdehama idaṃ sarvaṃ pitāmaha yathā śarutiḥ yada etada yādṛśaṃ caitada yathā caitata paravartitama nikhilena mahāprājña bhavāna etada baravītu me [bha] atāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama aṣṭāvakrasya saṃvādaṃ diśayā saha bhārata niveṣṭu kāmasa tu purā aṣṭāvakrò mahātapāḥ ṛṣera atha vadānyasya kanyāṃ vavre mahātmanaḥ suprabhāṃ nāma vai nāmnā rūpeṇāpratimāṃ bhuvi guṇaprabarhāṃ śīlena sādhvīṃ cāritraśòbhanāma sā tasya dṛṣṭvaiva manò jahāra śubhalòcanā vanarājī yathā citrā vasante kusumācitā ṛṣisa tama āha deyā me sutā tubhyaṃ śṛṇuṣva me gaccha tāvada diśaṃ puṇyāma uttarāṃ darakṣyase tataḥ [a] kiṃ daraṣṭavyaṃ mayā tatra vaktuma arhati me bhavāna tathedānīṃ mayā kāryaṃ yathā vakṣyati māṃ bhavāna [va] dhanadaṃ samatikramya himavantaṃ tathaiva ca rudrasyāyatanaṃ dṛṣṭvā siddhacāraṇasevitama parahṛṣṭaiḥ pārṣadaira juṣṭaṃ nṛtyadbhira vividhānanaiḥ divyāṅgarāgaiḥ paiśācaira vanyaira nānāvidhaira tathā pāṇitālasatālaiśa ca śamyā tālaiḥ samaisa tathā saṃprahṛṣṭaiḥ paranṛtyadbhiḥ śarvasa tatra niṣevyate iṣṭaṃ kila girau sathānaṃ tada divyama anuśuśruma nityaṃ saṃnihitò devasa tathā pāriṣadāḥ śubhāḥ tatra devyā tapasa taptaṃ śaṃkarārthaṃ suduścarama atasa tada iṣṭaṃ devasya tathòmāyā iti śarutiḥ tatra kūpò mahāna pārśve devasyòttaratasa tathā ṛtavaḥ kālarātriśa ca ye divyā ye ca mānuṣāḥ sarve devama upāsante rūpiṇaḥ kila tatra ha tada atikramya bhavanaṃ tavayā yātavyama eva hi tatò nīlaṃ valòddeśaṃ darakṣyase meghasaṃnibhama ramaṇīyaṃ manògrāhi tatra darakṣyasi vai satriyama tapasviṇīṃ mahābhāgāṃ vṛddhāṃ dīkṣāma anuṣṭhitāma daraṣṭavyā sā tavayā tatra saṃpūjyā caiva yatnataḥ tāṃ dṛṣṭvā vinivṛttasa tavaṃ tataḥ pāṇiṃ garahīṣyasi yadya eṣa samayaḥ satyaḥ sādhyatāṃ tatra gamyatāma tathāstu sādhayiṣyāmi tatra yāsyāmya asaṃśayama yatra tavaṃ vadase sādhò bhavāna bhavatu satyavāka [bha] tatò 'gacchata sa bhagavāna uttarāma uttamāṃ diśama himavantaṃ giriśreṣṭhaṃ siddhacāraṇasevitama sa gatvā davija śārdūlò himavantaṃ mahāgirima abhyagacchana nadīṃ puṇyāṃ bāhudāṃ dharmadāyinīma aśòke vimale tīrthe sanātvā tarpya ca devatāḥ tatra vāsāya śayane kauśye sukhama uvāsa ha tatò rātryāṃ vayatītāyāṃ parātara utthāya sa davijaḥ sanātvā parāduścakārāgniṃ hutvā caiva vidhānatha rudrāṇī kūpama āsādya harade tatra samāśvasata viśrāntaśca ca samutthāya kailāsama abhitò yayau sò 'paśyata kāñcanadvāraṃ dīpyamānama iva śariyā mandākinīṃ ca nalinīṃ dhanadasya mahātmanaḥ atha te rākṣasāḥ sarve ye 'bhirakṣanti padminīma paratyutthitā bhagavantaṃ maṇibhadra purògamāḥ sa tāna paratyarcayāma āsa rākṣasāna bhīmavikramāna nivedayata māṃ kaṣipraṃ dhanadāyeti cābravīta te rākṣasāsa tadā rājana bhagavantama athābruvana asau vaiśvaraṇò rājā savayama āyāti te 'natikama viditò bhagavāna asya kāryama āgamane ca yata paśyainaṃ tavaṃ mahābhāgaṃ javalantama iva tejasā tatò vaiśravaṇò 'bhayetya aṣṭāvakrama aninditama vidhivata kuśalaṃ pṛṣṭvā tatò barahmarṣima abravīta sukhaṃ parāptò bhavāna kaca cita kiṃ vā mattaśa cikīrṣasi barūhi sarvaṃ kariṣyāmi yana māṃ tavaṃ vakṣyasi davija bhavanaṃ paraviśa tavaṃ me yathā kāmadvijòttama satkṛtaḥ kṛtakāryaśa ca bhavāna yāsyatya avighnataḥ parāviśada bhavanaṃ savaṃ vai gṛhītvā taṃ davijòttamama āsanaṃ savaṃ dadau caiva pādyama arghyaṃ tathaiva ca athòpaviṣṭayòsa tatra maṇibhadra purògamāḥ niṣedusa tatra kauberā yakṣagandharvarākṣasāḥ tatasa teṣāṃ niṣaṇṇānāṃ dhanadò vākyama abravīta bhavaca chandaṃ samājñāya nṛtyeranna apsarògaṇāḥ ātithyaṃ paramaṃ kāryaṃ śuśrūṣā bhavatasa tathā saṃvartatāma itya uvāca munira madhurayā girā athòrvarā miśrakeśī rambhā caivòrvaśī tathā alambusā ghṛtācī ca citrā citrāṅgadā ruciḥ manòharā sukeśī ca sumukhī hāsinī parabhā vidyutā paraśamā dāntā vidyòtā ratira eva ca etāśa cānyāśa ca vai bahvyaḥ paranṛttāpsarasaḥ śubhāḥ avādayaṃśa ca gandharvā vādyāni vividhāni ca atha paravṛtte gandharve divye ṛṣira upāvasata divyaṃ saṃvatsaraṃ tatra ramana vai sumahātapāḥ tatò vaiśravaṇò rājā bhagavantama uvāca ha sāgraḥ saṃvatsarò yātasa tava vipreha paśyataḥ hāryò 'yaṃ viṣayò barahmana gāndharvò nāma nāmataḥ chandatò vartatāṃ vipra yathā vadati vā bhavāna atithiḥ pūjanīyasa tavama idaṃ ca bhavatò gṛhama sarvama ājñāpyatāma āśu paravantò vayaṃ tavayi atha vaiśravaṇaṃ parītò bhagavāna paratyabhāṣata arcitò 'sami yathānyāyaṃ gamiṣyāmi dhaneśvara parītò 'sami sadṛśaṃ caiva tava sarvaṃ dhanādhipa tava parasādāda bhagavana maharṣeśa ca mahātmanaḥ niyògāda adya yāsyāmi vṛddhimāna ṛddhimāna bhava atha niṣkramya bhagavāna parayayāva uttarā mukhaḥ kailāsaṃ mandaraṃ haimaṃ sarvāna anucacāra ha tāna atītya mahāśailāna kairātaṃ sathānama uttamama paradakṣiṇaṃ tataśa cakre parayataḥ śirasā namana dharaṇīma avatīryātha pūtātmāsau tadābhavata sa taṃ paradakṣiṇaṃ kṛtvā tariḥ śailaṃ còttarā mukhaḥ samena bhūmibhāgena yayau parītipuraskṛtaḥ tatò 'paraṃ vanòddeśaṃ ramaṇīyama apaśyata sarvartubhira mūlaphalaiḥ pakṣibhiśa ca samanvitama ramaṇīyaira vanòddeśaisa tatra tatra vibhūṣitama tatrāśramapadaṃ divyaṃ dadarśa bhavagāna atha śailāṃśa ca vividhākārāna kāñcanāna ratnabhūṣitāna maṇibhūmau niviṣṭāśa ca puṣkariṇyasa tathaiva ca anyānya api suramyāṇi dadarśa subahūnya atha bhṛśaṃ tasya manò reme maharṣera bhāvitātmanaḥ sa tatra kāñcanaṃ divyaṃ sarvaratnamayaṃ gṛhama dadarśādbhutasaṃkāśaṃ dhanadasya gṛhāda varama mahāntò yatra vividhāḥ parāsādāḥ parvatòpamāḥ vimānāni ca ramyāṇi ratnāni vividhāni ca mandārapuṣpaiḥ saṃkīrṇā tathā mandākinī nadī savayaṃprabhāśa ca maṇayò vajraira bhūmiśa ca bhūṣitā nānāvidhaiśa ca bhavanaira vicitramaṇitòraṇaiḥ muktājālaparikṣiptaira maṇiratnavibhūṣitaiḥ manò dṛṣṭiharai ramyaiḥ sarvataḥ saṃvṛtaṃ śubhaiḥ ṛṣiḥ samantatò 'paśyata tatra tatra manòramama tatò 'bhavata tasya cintā kava me vāsò bhaveda iti atha davāraṃ samabhitò gatvā sathitvā tatò 'baravīta atithiṃ māma anuprāptama anujānantu ye 'tara vai atha kanyā parivṛtā gṛhāta tasmāda viniḥsṛtāḥ nānārūpāḥ sapta vibhò kanyā sarvā manòharāḥ yāṃ yāma apaśyata kanyāṃ sa sā sā tasya manò 'harata nāśaknuvada dhārayituṃ manò 'thāsyāvasīdati tatò dhṛtiḥ samutpannā tasya viprasya dhīmataḥ atha taṃ paramadāḥ parāhura bhagavāna paraviśatva iti sa ca tāsāṃ surūpāṇāṃ tasyaiva bhavanasya ca kautūhalasamāviṣṭaḥ paraviveśa gṛhaṃ davijaḥ tatrāpaśyaja jarā yuktāma arajò 'mabaradhāriṇīma vṛddhāṃ paryaṅkama āsīnāṃ sarvābharaṇabhūṣitāma savastīti cātha tenòktā sā satrī paratyavadata tadā paratyutthāya ca taṃ viprama āsyatāma itya uvāca ha [a] sarvāḥ savāna ālayāna yāntu ekā māma upatiṣṭhatu suprajñātā supraśāntā śeṣā gacchantu cachandataḥ tataḥ paradakṣiṇīkṛtya kanyāsa tāsa tama ṛṣiṃ tadā nirākrāmana gṛhāta tasmāta sā vṛddhātha vayatiṣṭhata atha tāṃ saṃviśana parāha śayane bhāsvare tadā tavayāpi supyatāṃ bhadre rajanī haya ativartate saṃlāpāta tena vipreṇa tathā sā tatra bhāṣitā davitīye śayane divye saṃviveśa mahāprabhe atha sā vepamānāṅgī nimittaṃ śītajaṃ tadā vayapadiśya maharṣera vai śayanaṃ cādhyaròhata savāgataṃ savāgatenāstu bhagavāṃsa tāma abhāṣata sòpāgūhada bhujābhyāṃ tu ṛṣiṃ parītyā nararṣabha nirvikārama ṛṣiṃ cāpi kāṣṭhakuḍyòpamaṃ tadā duḥkhitā parekṣya saṃjalpama akārṣīda ṛṣiṇā saha barahmana na kāmakārò 'sati satrīṇāṃ puruṣatò dhṛtiḥ kāmena mòhitā cāhaṃ tavāṃ bhajantīṃ bhajasva māma parahṛṣṭò bhava viprarṣe samāgaccha mayā saha upagūha ca māṃ vipra kāmārtāhaṃ bhṛśaṃ tavayi etada dhi tava dharmātmaṃsa tapasaḥ pūjyate phalama parārthitaṃ darśanāda eva bhajamānāṃ bhajasva māma sadya cedaṃ vanaṃ cedaṃ yaca cānyada api paśyasi parabhutvaṃ tava sarvatra mayi caiva na saṃśayaḥ sarvāna kāmāna vidhāsyāmi ramasva sahitò mayā ramaṇīye vane vipra sarvakāmaphalaprade tavadvaśāhaṃ bhaviṣyāmi raṃsyase ca mayā saha sarvāna kāmāna upāśnānò ye divyā ye ca mānuṣāḥ nātaḥ paraṃ hi nārīṇāṃ kāryaṃ kiṃ cana vidyate yathā puruṣasaṃsargaḥ parama etada dhi naḥ phalama ātmachandena vartante nāryò manmatha còditāḥ na ca dahyanti gacchantyaḥ sutaptaira api pāṃsubhiḥ [a] paradārāna ahaṃ bhadre na gaccheyaṃ kathaṃ cana dūṣitaṃ dharmaśāstreṣu paradārābhimarśanama bhadre niveṣṭu kāmaṃ māṃ viddhi satyena vai śape viṣayeṣva anabhijñò 'haṃ dharmārthaṃ kila saṃtatiḥ evaṃ lòkāna gamiṣyāmi putraira iti na saṃśayaḥ bhadre dharmaṃ vijānīṣva jañātvā còparamasva ha [satrī] nānilò 'ganira na varuṇò na cānye taridaśā davija pariyāḥ satrīṇāṃ yathā kāmò ratiśīlā hi yòṣitaḥ sahasraikā yatā nārī parāpnòtīha kadā cana tathā śatasahasreṣu yadi kā cita pativratā naitā jānanti pitaraṃ na kulaṃ na ca mātarama na bharātṝna na ca bhartāraṃ na putrāna na ca devarāna līlāyantyaḥ kulaṃ ghananti kulānīva sarida varāḥ dòṣāṃśa ca mandāna mandāsu parajāpatira abhāṣata [bha] tataḥ sa ṛṣira ekāgrasa tāṃ satriyaṃ paratyabhāṣata āsyatāṃ ruciraṃ chandaḥ kiṃ vā kāryaṃ baravīhi me sā satrī paròvāca bhagavana darakṣyase deśakālataḥ vasa tāvana mahāprājña kṛtakṛtyò gamiṣyasi barahmarṣisa tāma athòvāca sa tatheti yudhiṣṭhira vatsye 'haṃ yāvada utsāhò bhavatyā nātra saṃśayaḥ atharṣira abhisaṃprekṣya satriyaṃ tāṃ jarayānvitāma cintāṃ paramikāṃ bheje saṃtapta iva cābhavata yada yada aṅgaṃ hi sò 'paśyata tasyā viprarṣabhasa tadā nāramata tatra tatrāsya dṛṣṭī rūpaparājitā devateyaṃ gṛhasyāsya śāpāna nūnaṃ virūpitā asyāśa ca kāraṇaṃ vettuṃ na yuktaṃ sahasā mayā iti cintā viṣaktasya tama arthaṃ jañātuma icchataḥ vayagamata tada ahaḥ śeṣaṃ manasā vayākulena tu atha sā satrī tadòvāca bhagavana paśya vai raveḥ rūpaṃ saṃdhyābhrasaṃyuktaṃ kima upasthāpyatāṃ tava sa uvāca tadā tāṃ satrīṃ sanānòdakama ihānaya upāsiṣye tataḥ saṃdhyāṃ vāgyatò niyatendriyaḥ [bha] atha sā satrī tama uktvā tu viprama evaṃ bhavatva iti tailaṃ divyama upādāya sanānaśāṭīma upānayata anujñātā ca muninā sā satrī tena mahātmanā athāsya tailenāṅgāni sarvāṇya evābhyamṛkṣayata śanaiśa còtsāditasa tatra sanānaśālāma upāgamata bhadrāsanaṃ tataśa citrama ṛṣira anvāviśana navama athòpaviṣṭaśa ca yadā tasmina bhadrāsane tadā sanāpayāma āsa śanakaisa tama ṛṣiṃ sukhahastavata divyaṃ ca vidhivaca cakre sòpacāraṃ munesa tadā sa tena susukhòṣṇena tasyā hastasukhena ca vayatītāṃ rajanīṃ kṛtsnāṃ nājānāta sa mahāvrataḥ tata utthāya sa munisa tadā paramavismitaḥ pūrvasyāṃ diśi sūryaṃ ca sò 'paśyada uditaṃ divi tasya buddhira iyaṃ kiṃ nu mòhasa tattvama idaṃ bhaveta athòpāsya sahasrāṃśuṃ kiṃ karòmītya uvāca tāma sā cāmṛtarasaprakhyama ṛṣera annama upāharata tasya savādutayānnasya na parabhūtaṃ cakāra saḥ vayagamaca cāpya ahaḥ śeṣaṃ tataḥ saṃdhyāgamata punaḥ atha satrī bhagavantaṃ sā supyatāma itya acòdayata tatrai vai śayane divye tasya tasyāśa ca kalpite [a] na bhadre paradāreṣu manò me saṃprasajjati uttiṣṭha bhadre bhadraṃ te savapa vai viramasva ca [bha] sā tadā tena vipreṇa tathā dhṛtyā nivartitā savatantrāsmītya uvācainaṃ na dharmaca chalama asti te [a] nāsti savatantratā satrīṇāma asvatantrā hi yòṣitaḥ parajāpatimataṃ haya etana na satrī savātantryama arhati [satrī] bādhate maithunaṃ vipra mama bhaktiṃ ca paśya vai adharmaṃ parāpsyase vipra yana māṃ tavaṃ nābhinandasi [a] haranti dòṣajātāni naraṃ jātaṃ yathecchakama parabhavāmi sadā dhṛtyā bhadre savaṃ śayanaṃ varaja [satrī] śirasā paraṇame vipra parasādaṃ kartuma arhasi bhūmau nipatamānāyāḥ śaraṇaṃ bhava me 'nagha yadi vā dòṣajātaṃ tavaṃ paradāreṣu paśyasi ātmānaṃ saparśayāmya adya pāṇiṃ gṛhṇīṣva me davija na dòṣò bhavitā caiva satyenaitada baravīmya ahama savatantrāṃ māṃ vijānīhi yò 'dharmaḥ sò 'satu vai mayi [a] savatantrā tavaṃ kathaṃ bhadre barūhi kāraṇama atra vai nāsti lòke hi kā cita satrī yā vai savātantryama arhati pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane putrāśa ca sathavirī bhāve na satrī savātantryama arhati [satrī] kaumāraṃ barahmacaryaṃ me kanyaivāsmi na saṃśayaḥ kuru mā vimatiṃ vipra śaraddhāṃ vijahi mā mama [a] yathā mama tathā tubhyaṃ yathā tava tathā mama jijñāseyama ṛṣesa tasya vighnaḥ satyaṃ nu kiṃ bhaveta āścaryaṃ paramaṃ hīdaṃ kiṃ nu śareyò hi me bhaveta divyābharaṇavastrā hi kanyeyaṃ māma upasthitā kiṃ tava asyāḥ paramaṃ rūpaṃ jīrṇama āsīta kathaṃ punaḥ kanyā rūpama ihādyaiva kima ihātròttaraṃ bhaveta yathā pararaṃ śaktidhṛtera na vayutthāsye kathaṃ cana na ròcaye hi vayutthānaṃ dhṛtyaivaṃ sādhayāmya ahama [ya] na bibheti kathaṃ sā satrī śāpasya paramadyuteḥ kathaṃ nivṛttò bhagavāṃsa tada bhavāna parabravītu me [bha] aṣṭāvakrò 'navapṛcchata tāṃ rūpaṃ vikuruṣe kathama na cānṛtaṃ te vaktavyaṃ barūhi barāhmaṇa kāmyayā [satrī] dayāvāpṛthivī mātraiṣā kāmyā barāhmaṇasattama śṛṇuṣvāvahitaḥ sarvaṃ yada idaṃ satyavikrama uttarāṃ māṃ diśaṃ viddhi dṛṣṭaṃ satrīcāpalaṃ ca te avyutthānena te lòkā jitāḥ satyaparākrama jijñāseyaṃ parayuktā me sathirī kartuṃ tavānagha sathavirāṇāma api satrīṇāṃ bādhate maithuna javaraḥ tuṣṭaḥ pitā mahasa te 'daya tathā devāḥ sa vāsavāḥ sa tava yena ca kāryeṇa saṃprāptò bhagavāna iha pareṣitasa tena vipreṇa kanyāpitrā davijarṣabha tavòpadeśaṃ kartuṃ vai taca ca sarvaṃ kṛtaṃ mayā kaṣemī gamiṣyasi gṛhāña śaramaśa ca na bhaviṣyati kanyāṃ parāpsyasi tāṃ vipra putriṇī ca bhaviṣyati kāmyayā pṛṣṭavāṃsa tavaṃ māṃ tatò vayāhṛtama uttarama anatikramaṇīyaiṣā kṛtsnaira lòkaisa taribhiḥ sadā gacchasva sukṛtaṃ kṛtvā kiṃ vānyaca charòtuma icchasi yāvada baravīmi viprarṣe aṣṭāvakra yathātathama ṛṣiṇā parasāditā cāsmi tava hetòra davijarṣabha tasya saṃmānanārthaṃ me tavayi vākyaṃ parabhāṣitama śarutvā tu vacanaṃ tasyāḥ sa vipraḥ parāñjaliḥ sathitaḥ anujñātasa tayā cāpi savagṛhaṃ punara āvrajata gṛhama āgamya viśrāntaḥ savajanaṃ paratipūjya ca abhyagacchata taṃ vipraṃ nayāyataḥ kurunandana pṛṣṭaśa ca tena vipreṇa dṛṣṭaṃ tava etana nidarśanama parāha vipraṃ tadā vipraḥ suprītenāntara ātmanā bhavatāhama anujñātaḥ parathitò gandhamādanama tasya còttaratò deśe dṛṣṭaṃ tada daivataṃ mahata tayā cāhama anujñātò bhavāṃśa cāpi parakīrtitaḥ śarāvitaśa cāpi tada vākyaṃ gṛhama abhyāgataḥ parabhò tama uvāca tatò vipraḥ paratigṛhṇīṣva me sutāma nakṣatratithi saṃyòge pātraṃ hi maramaṃ bhavāna [bha] aṣṭāvakrasa tathetya uktvā paratigṛhya ca tāṃ parabhò kanyāṃ paramadharmātmā parītimāṃśa cābhavata tadā kanyāṃ tāṃ paratigṛhyaiva bhāryāṃ paramaśòbhanāma uvāsa muditasa tatra āśrame save gatajvaraḥ [ya] kima āhura bharataśreṣṭha pātraṃ viprāḥ sanātanama barāhmaṇaṃ liṅginaṃ caiva barāhmaṇaṃ vāpya aliṅginama [bha] savavṛttima abhipannāya liṅgine vetarāya vā deyama āhura mahārāja ubhāva etau tapasvinau [ya] śaraddhayā parayā pūtò yaḥ parayaccheda davijātaye havyaṃ kavyaṃ tathā dānaṃ kò dòṣaḥ sayāta pitāmaha [bha] śaraddhā pūtò narasa tāta durdāntò 'pi na saṃśayaḥ pūtò bhavati sarvatra kiṃ punasa tavaṃ mahīpate [ya] na barāhmaṇaṃ parīkṣeta daiveṣu satataṃ naraḥ kavya paradāne tu budhāḥ parīkṣyaṃ barāhmaṇaṃ viduḥ [bha] na barāhmaṇaḥ sādhayate havyaṃ daivāta parasidhyati devaprasādāda ijyante yajamānā na saṃśayaḥ barāhmaṇā bharataśreṣṭha satataṃ barahmavādinaḥ mārkaṇḍeyaḥ purā parāha iha lòkeṣu buddhimāna [ya] apūrvò 'paya atha vā vidvāna saṃbandhī vātha yò bhaveta tapasvī yajñaśīlò vā kathaṃ pātraṃ bhaveta tu saḥ [bha] kulīnaḥ karma kṛda vaidyasa tathā cāpya ānṛśaṃsyavāna harīmāna ṛjuḥ satyavādī pātraṃ pūrve ca te tarayaḥ tatredaṃ śṛṇu me pārtha caturṇāṃ tejasāṃ matama pṛthivyāḥ kāśyapasyāgnera mārkaṇḍeyasya caiva hi [pṛthivī] yathā mahārṇave kaṣiptaḥ kaṣipraṃ lòṣṭò vinaśyati tathā duścaritaṃ sarvaṃ tarayya āvṛttyā vinaśyati [ka] sarve ca vedāḥ saha ṣadbhira aṅgaiḥ; sāṃkhyaṃ purāṇaṃ ca kule ca janma naitāni sarvāṇi gatira bhavanti; śīlavyapetasya narasya rājana [agni] adhīyānaḥ paṇḍitaṃ manyamānò; yò vidyayā hanti yaśaḥ pareṣāma barahmana sa tenācarate barahmahatyāṃ; lòkāsa tasya haya antavantò bhavanti [ma] aśvamedha sahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtama nābhijānāmi yadya asya satyasyārdhama avāpnuyāta [bha] itya uktvā te jagmura āśu catvārò 'mitatejasaḥ pṛthivī kāśyapò 'ganiśa ca parakṛṣṭāyuśa ca bhārgavaḥ [ya] yada idaṃ barāhmaṇā lòke varatinò bhuñjate haviḥ bhuktaṃ barāhmaṇa kāmāya kathaṃ tata sukṛtaṃ bhaveta [bha] ādiṣṭinò ye rājendra barāhmaṇā vedapāragāḥ bhuñjate barahma kāmāya varataluptā bhavanti te [ya] anekāntaṃ bahu davāraṃ dharmama āhura manīṣiṇaḥ kiṃ niścitaṃ bhaveta tatra tana me barūhi pitāmaha [bha] ahiṃsā satyama akròdha ānṛśaṃsyaṃ damasa tathā ārjavaṃ caiva rājendra niścitaṃ dharmalakṣaṇama ye tu dharmaṃ paraśaṃsantaśa caranti pṛthivīma imāma anācarantasa tada dharmaṃ saṃkare niratāḥ parabhò tebhyò ratnaṃ hiraṇyaṃ vā gāma aśvāna vā dadāti yaḥ daśavarṣāṇi viṣṭhāṃ sa bhuṅkte nirayama āśritaḥ medānāṃ pulkasānāṃ ca tathaivāntāvasāyināma kṛtaṃ karmākṛtaṃ cāpi rāgamòhena jalpatāma vaiśvadevaṃ ca ye mūḍhā viprāya barahmacāriṇe dadatīha na rājendra te lòkāna bhuñjate 'śubhāna [ya] kiṃ paraṃ barahmacaryasya kiṃ paraṃ dharmalakṣaṇama kiṃ ca śareṣṭhatamaṃ śaucaṃ tana me barūhi pitāmaha [bha] barahmacaryaṃ paraṃ tāta madhu māṃsasya varjanama maryādāyāṃ sathitò dharmaḥ śamaḥ śaucasya lakṣaṇama [ya] kasmāna kāle careda dharmaṃ kasmina kāle 'rathama ācareta kasiṃ kāle sukhī ca sayāta tana me barūhi pitāmaha [bha] kālyama arthaṃ niṣeveta tatò dharmama anantarama paścāta kāmaṃ niṣeveta na ca gaccheta parasaṅgitāma barāhmaṇāṃśa cābhimanyeta gurūṃśa cāpya abhipūjayeta sarvabhūtānulòmaśa ca mṛdu śīlaḥ pariyaṃvadaḥ adhikāre yada anṛtaṃ rājagāmi ca paiśunama puròśa cālīka karaṇaṃ samaṃ tada barahmahatyayā paraharena na narendreṣu na gāṃ hanyāta tathaiva ca bharūṇa hatyā samaṃ caitada ubhayaṃ yò niṣevate nāgniṃ parityajeja jātu na ca vedāna parityajeta na ca barāhmaṇama ākròśeta samaṃ tada barahmahatyayā [ya] kīdṛśāḥ sādhavò viprāḥ kebhyò dattaṃ mahāphalama kīdṛśānāṃ ca bhòktavyaṃ tana me barūhi pitāmaha [bha] akròdhanā dharmaparāḥ satyanityā dame ratāḥ tādṛśāḥ sādhavò viprāsa tebhyò dattaṃ mahāphalama amāninaḥ sarvasahā dṛṣṭārthā vijitendriyāḥ sarvabhūtahitā maitrāsa tebhyò dattaṃ mahāphalama alubdhāḥ śucayò vaidyā harīmantaḥ satyavādinaḥ savakarmaniratā ye ca tebhyò dattaṃ mahāphalama sāṅgāṃśa ca caturò vedāna yò 'dhīyīta davijarśabhaḥ ṣadbhyò nivṛttaḥ karmabhyasa taṃ pātrama ṛṣayò viduḥ ye tava evaṃguṇajātīyāsa tebhyò dattaṃ mahāphalama sahasraguṇama āpnòti guṇārhāya paradāyakaḥ parajñā śarutābhyāṃ vṛttena śīlena ca samanvitaḥ tārayeta kulaṃ kṛtsnama ekò 'pīha davijarṣabhaḥ gāma aśvaṃ vittama annaṃ vā tada vidhe paratipādayeta daravyāṇi cānyani tathā paretya bhāve na śòcati tārayeta kulaṃ kṛtsnama ekò 'pīha davijòttamaḥ kima aṅgapunara ekaṃ vai tasmāta pātraṃ samācareta niśamya ca guṇòpetaṃ barāhmaṇaṃ sādhu saṃmatama dūrāda ānāyayeta kṛtye sarvataśa cābhipūjayeta [ya] śarādha kāle ca daive ca dharme cāpi pitāmaha icchāmīha tavayākhyātaṃ vihitaṃ yata surarṣibhiḥ [bha] daivaṃ pūrvāhṇike kuryāda aparāhṇe tu paitṛkama maṅgalācāra saṃpannaḥ kṛtaśaucaḥ parayatnavāna manuṣyāṇāṃ tu madhyāhne paradadyāda upapattitaḥ kālahīnaṃ tu yada dānaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ laṅghitaṃ cāvalīḍhaṃ ca kalipūrvaṃ ca yatkṛtama rajasvarābhira dṛṣṭaṃ ca taṃ bhāgaṃ sakṣasāṃ viduḥ avaghuṣṭaṃ ca yada bhuktama avratena ca bhārata parāmṛṣṭaṃ śunā caiva taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ keśakītāvapatitaṃ kaṣutaṃ śavabhira avekṣitama ruditaṃ cāvadhūtaṃ ca taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ nira oṃkāreṇa yada bhuktaṃ sa śastreṇa ca bhārata durātmanā ca yada bhuktaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ paròcchiṣṭaṃ ca yada bhuktaṃ paribhuktaṃ ca yada bhaveta daive pitrye ca satataṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ garhitaṃ ninditaṃ caiva pariviṣṭaṃ sa manyunā daivaṃ vāpya atha vā paitryaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ mantrahīnaṃ kariyā hīnaṃ yaca charādhaṃ pariviṣyate taribhira varṇaira naraśreṣṭha taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ ājyāhutiṃ vinā caiva yata kiṃ cita pariviṣyate durācāraiśa ca yada bhuktaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ ye bhāgā rakṣasāṃ paròktāsa ta uktā bharatarṣabha ata ūrdhvaṃ visargasya parīkṣāṃ barāhmaṇe śṛṇu yāvantaḥ patitā viprā jaḍònmattāsa tathaiva ca daive vāpya atha vā pitrye rājana nārhanti ketanama śavitrī kuṣṭhī ca kalībaśa ca tathā yakṣma hataśa ca yaḥ apasmārī ca yaśa cāndhò rājana nārhanti satkṛtima cikitsakā devalakā vṛthā niyamadhāriṇaḥ sòmavikrayiṇaśa caiva śarāddhe nārhanti ketanama gāyanā nartakāśa caiva palavakā vādakāsa tathā kathakā yòdhakāśa caiva rājana nārhanti ketanama hòtārò vṛṣalānāṃ ca vṛṣalādhyāpakāsa tathā tathā vṛṣala śiṣyāśa ca rājana nārhanti ketanama anuyòktā ca yò viprò anuyuktaśa ca bhārata nārhatasa tāva api śarādhaṃ barahma vikrayiṇau hi tau agraṇīra yaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ varṇāvara parigrahaḥ barāhmaṇaḥ sarvavidyò 'pi rājana nārhanti ketanama anagnayaśa ca ye viprā mṛtaniryātakāśa ca ye satenāśa ca patitāśa caiva rājana nārhanti ketanama aparijñāta pūrvāśa ca gaṇapūrvāṃśa ca bhārata putrikā pūrvaputrāśa ca śarāddhe nārhanti ketanama ṛṇa kartā ca yò rājana yaśa ca vārdhuṣikò davijaḥ parāṇivikraya vṛttiśa ca rājana nārhanti ketanama satrīpūrvāḥ kāṇḍapṛṣṭhāśa ca yāvantò bharatarṣabha ajapā barāhmaṇāśa caiva śarāddhe nārhanti ketanama śarāddhe daive ca nirdiṣṭā barāhmaṇā bharatarṣabha dātuḥ paratigrahītuśa ca śṛṇuṣvānugrahaṃ punaḥ cīrṇa varatā guṇaira yuktā bhaveyura ye 'pi karṣakāḥ sāvitrījñāḥ kariyāvantasa te rājana ketana kaṣamāḥ kaṣātradharmiṇama apya ājau ketayeta kulajaṃ davijama na tava eva vaṇijaṃ tāta śarāddheṣu parikalpayeta agnihòtrī ca yò viprò garāmavāsī ca yò bhaveta astenaśa cātithijñaśa ca sa rājana ketana kaṣamaḥ sāvitrīṃ japate yasa tu tarikālaṃ bharatarṣabha khikṣā vṛttiḥ kariyāvāṃśa ca sa rājana ketana kaṣamaḥ uditāstamitò yaśa ca tathaivāstamitòditaḥ ahiṃsraśa cālpadòṣaśa ca sa rājana ketana kaṣamaḥ akalkakò haya atarkaśa ca barāhmaṇò bharatarṣabha sa saṃjñò bhaikṣya vṛttiśa ca sa rājana ketana kaṣamaḥ avratī kitavaḥ satenaḥ parāṇivikrayya athò vaṇika paścāca ca pītavāna sòmaṃ sa rājana ketana kaṣamaḥ arjayitvā dhanaṃ pūrvaṃ dāruṇaiḥ kṛṣikarmabhiḥ bhaveta sarvātithiḥ paścāta sa rājana ketana kaṣamaḥ barahma vikraya nirdiṣṭaṃ satriyā yaca cārjitaṃ dhanama adeyaṃ pitṛdevebhyò yaca ca kalaibyāda upārjitama kariyamāṇe 'pavarge tu yò davijò bharatarṣabha na vayāharati yada yuktaṃ tasyādharmò gavānṛtama śarāddhasya barāhmaṇaḥ kālaḥ parāptaṃ dadhighṛtaṃ tathā sòmakṣayaśa ca māṃsaṃ ca yada āraṇyaṃ yudhiṣṭhira śarāddhāpavarge viprasya savadhā vai savaditā bhaveta kaṣatriyasyāpya athò barūyāta parīyantāṃ pitarasa tava iti apavarge tu vaiśyasya śarāddhakarmaṇi bhārata akṣayyama abhidhātavyaṃ savasti śūdrasya bhārata puṇyāhavācanaṃ daive barāhmaṇasya vidhīyate etada eva nira oṃkāraṃ kaṣatriyasya vidhīyate vaiśyasya caiva vaktavyaṃ parīyantāṃ devatā iti karmaṇāma ānupūrvīṃ ca vidhipūrvakṛtaṃ śṛṇu jātakarmādikāna sarvāṃsa tariṣu varṇeṣu bhārata barahmakṣatre hi mantròktā vaiśyasya ca yudhiṣṭhira viprasya raśanā mauñjī maurvī rājanya gāminī bālvajītya eva vaiśyasya dharma eṣa yudhiṣṭhira dātuḥ paratigrahītuśa ca dharmādharmāva imau śṛṇu barāhmaṇasyānṛte 'dharmaḥ paròktaḥ pātaka saṃjñitaḥ caturguṇaḥ kaṣatriyasya vaiśyasyāṣṭa guṇaḥ samṛtaḥ nānyatra barāhmaṇò 'śanīyāta pūrvaṃ vipreṇa ketitaḥ yavīyāna paśuhiṃsāyāṃ tulyadharmò bhaveta sa hi atha rājanyavaiśyābhyāṃ yadya aśnīyāta tu ketitaḥ yavīyāna paśuhiṃsāyāṃ bhāgārdhaṃ samavāpnuyāta daivaṃ vāpya atha vā pitryaṃ yò 'śanīyāda barāhmaṇādiṣu asnātò barāhmaṇò rājaṃsa tasyādharmò gavānṛtama āśaucò barāhmaṇò rājanyò 'śanīyāda barāhmaṇādiṣu jañānapūrvama athò lòbhāta tasyādharmò gavānṛtama annenānnaṃ ca yò lipseta karmārthaṃ caiva bhārata āmantrayati rājendra tasyādharmò 'nṛtaṃ samṛtama aveda varatacāritrāsa taribhira varṇaira yudhiṣṭhira mantravata pariviṣyante teṣva adharmò gavānṛtama [ya] pitryaṃ vāpya atha vā daivaṃ dīyate yata pitāmaha etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ dattaṃ yeṣu mahāphalama [bha] yeṣāṃ dārāḥ paratīkṣante suvṛṣṭima iva karṣakāḥ uccheṣa pariśeṣaṃ hi tāna bhòjaya yudhiṣṭhira cāritraniyatā rājanye kṛśāḥ kṛśa vṛttayaḥ arthinaśa còpagacchanti teṣu dattaṃ mahāphalama tada bhaktāsa tadgṛhā rājaṃsa tada dhanāsa tada apāśrayāḥ arthinaśa ca bhavantya arthe teṣu dattaṃ mahāphalama taskarebhyaḥ parebhyò vā ye bhayārtā yudhiṣṭhira arthinò bhòktuma icchanti teṣu dattaṃ mahāphalama akalkakasya viprasya bhaikṣòtkara kṛtātmanaḥ baṭavò yasya bhikṣanti tebhyò dattaṃ mahāphalama hṛtasvā hṛtadārāśa ca ye viprā deśasaṃplave arthārthama abhigacchanti tebhyò dattaṃ mahāphalama varatinò niyamasthāśa ca ye viprāḥ śarutasaṃmmatāḥ tata samāptya arthama icchanti teṣu dattaṃ mahāphalama avyutkrāntāśa ca dharmeṣu pāṣaṇḍa samayeṣu ca kṛśa parāṇāḥ kṛśa dhanāsa teṣu dattaṃ mahāphalama kṛtasarvasvaharaṇā nirdòṣāḥ parabhaviṣṇubhiḥ sapṛhayanti ca bhuktānnaṃ teṣu dattaṃ mahāphalama tapasvinasa tapò niṣṭhāsa teṣāṃ bhaikṣa carāśa ca ye arthinaḥ kiṃ cida icchanti teṣu dattaṃ mahāphalama mahāphalavidhira dāne śarutasa te bharatarṣabha nirayaṃ yena gacchanti savargaṃ caiva hi taca chṛṇu gurvarthaṃ vābhayārthaṃ vā varjayitvā yudhiṣṭhira ye 'nṛtaṃ kathayanti sama te vai nirayagāminaḥ paradārābhihartāraḥ paradārābhimarśinaḥ paradāraprayòktārasa te vai nirayagāminaḥ ye parasvāpahartāraḥ parasvānāṃ ca nāśakāḥ sūcakāśa ca pareṣāṃ ye te vai nirayagāminaḥ parapāṇāṃ ca sabhānāṃ ca saṃkramāṇāṃ ca bhārata agārāṇāṃ ca bhettārò narā nirayagāminaḥ anāthāṃ paramadaṃ bālāṃ vṛddhāṃ bhītāṃ tapasvināma vañcayanti narā ye ca te vai nirayagāminaḥ vṛttica chedaṃ gṛhaca chedaṃ dāraca chedaṃ ca bhārata mitraca chedaṃ tathāśāyāsa te vai nirayagāminaḥ sūcakāḥ saṃdhibhettāraḥ paravṛttya upajīvakāḥ akṛtajñāśa ca mitrāṇāṃ te vai nirayagāminaḥ pāṣaṇḍā dūṣakāśa caiva samayānāṃ ca dūṣakāḥ ye paratyavasitāśa caiva te vai nirayagāminaḥ kṛtāśaṃ kṛtanirveśaṃ kṛtabhaktaṃ kṛtaśramama bhedaira ye vayapakarṣanti te vai nirayagāminaḥ paryaśnanti ca ye dārāna agnibhṛtyātithīṃsa tathā utsannapitṛdevejyāsa te vai nirayagāminaḥ veda vikrayiṇaśa caiva vedānāṃ caiva dūṣakāḥ vedānāṃ lekhakāśa caiva te vai nirayagāminaḥ cāturāśramya bāhyāśa ca śarutibāhyāśa ca ye narāḥ vikarmabhiśa ca jīvanti te vai nirayagāminaḥ keśavikrayikā rājana viṣavikrayikāśa ca ye kaṣīravikrayikāśa caiva te vai nirayagāminaḥ barāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva kanyānāṃ ca yudhiṣṭhira ye 'nataraṃ yānti kāryeṣu te vai nirayagāminaḥ śastravikrayakāśa caiva kartāraśa ca yudhiṣṭhira śalyānāṃ dhanuṣāṃ caiva te vai nirayagāminaḥ śalyaira vā śaṅkubhira vāpi śavabhraira vā bharatarṣabha ye mārgama anurundhanti te vai nirayagāminaḥ upādhyāyāṃśa ca bhṛtyāṃ ca bhaktāṃśa ca bharatarṣabha ye tayajantya asamarthāṃsa tāṃsa te vai nirayagāminaḥ aprāptadamakāśa caiva nāsānāṃ vedhakāsa tathā bandhakāśa ca paśūnāṃ ye te vai nirayagāminaḥ agòptāraśa chala daravyā baliṣaḍa bhāgatatparāḥ samarthāśa cāpya adātārasa te vai nirayagāminaḥ kaṣāntāna dāntāṃsa tathā parājñāna dīrghakālaṃ sahòṣitāna tayajanti kṛtakṛtyā ye te vai nirayagāminaḥ bālānāma atha vṛddhānāṃ dāsānāṃ caiva ye narāḥ adattvā bhakṣayantya agre te vai nirayagāminaḥ ete pūrvarṣibhira dṛṣṭāḥ paròktā nirayagāminaḥ bhāginaḥ savargalòkasya vakṣyāmi bharatarṣabha sarveṣva eva tu kāryeṣu daivapūrveṣu bhārata hanti putrāna paśūna kṛtsnāna barāhmaṇātikramaḥ kṛtaḥ dānena tapasā caiva satyena ca yudhiṣṭhira ye dharmama anuvartante te narāḥ savargagāminaḥ śuśrūṣābhisa tapòbhiśa ca śarutama ādāya bhārata ye paratigraha niḥsnehāsa te narāḥ savargagāminaḥ bhayāta pāpāta tathābādhāda dāridryāda vayādhidharṣaṇāta yatkṛte paratimucyante te narāḥ savargagāminaḥ kaṣamāvantaśa ca dhīrāśa ca dharmakāryeṣu còtthitāḥ maṅgalācāra yuktāśa ca te narāḥ savargagāminaḥ nivṛttā madhu māṃsebhyaḥ paradārebhya eva ca nivṛttāśa caiva madyebhasa te narāḥ savargagāminaḥ āśramāṇāṃ ca kartāraḥ kulānāṃ caiva bhārata deśānāṃ nagarāṇāṃ ca te narāḥ savargagāminaḥ vastrābharaṇa dātārò bhakṣa pānānnadāsa tathā kuṭumbānāṃ ca dātārasa te narāḥ savargagāminaḥ sarvahiṃsā nivṛttāśa ca narāḥ sarvasahāśa ca ye sarvasyāśraya bhūtāśa ca te narāḥ savargagāminaḥ mātaraṃ pitaraṃ caiva śuśrūṣanti jitendriyāḥ bharātṝṇāṃ caiva sa sanehāsa te narāḥ savargagāminaḥ āḍhyāśa ca balavantaśa ca yauvanasthāśa ca bhārata ye vai jitendriyā dhīrāsa te narāḥ savargagāminaḥ aparāddheṣu sa sanehā mṛdavò mitravatsalāḥ ārādhana sukhāśa cāpi te narāḥ savargagāminaḥ sahasrapariveṣṭārasa tathaiva ca sahasradāḥ tarātāraśa ca sahasrāṇāṃ puruṣāḥ savargagāminaḥ suvarṇasya ca dātārò gavāṃ ca bharatarṣabha yānānāṃ vāhanānāṃ ca te narāḥ savargagāminaḥ vaivāhikānāṃ kanyānāṃ pareṣyāṇāṃ ca yudhiṣṭhira dātārò vāsasāṃ caiva te narāḥ savargagāminaḥ vihārāvasathòdyāna kūpārāma sabhā paradāḥ vaprāṇāṃ caiva kartārasa te narāḥ savargagāminaḥ niveśanānāṃ kaṣṛtrāṇāṃ vasatīnāṃ ca bhārata dātāraḥ parārthitānāṃ ca te narāḥ savargagāminaḥ rasānāma atha bījānāṃ dhānyānāṃ ca yudhiṣṭhira savayama utpādya dātāraḥ puruṣāḥ savargagāminaḥ yasmina kasmina kule jātā bahuputrāḥ śatāyuṣaḥ sānukròśā jitakròdhāḥ puruṣāḥ savargagāminaḥ etada uktama amutrārthaṃ daivaṃ pitryaṃ ca bhārata dharmādharmau ca dānasya yathāpūrvarṣibhiḥ kṛtau [ya] idaṃ me tattvatò rājana vaktuma arhasi bhārata ahiṃsayitvā keneha barahmahatyā vidhīyate [bha] vayāsama āmantrya rājendra purā yata pṛṣṭavāna ahama tata te 'haṃ saṃpravakṣyāmi tada ihaikamanāḥ śṛṇu caturthasa tavaṃ vasiṣṭhasya tattvama ākhyāhi me mune ahiṃsayitvā keneha barahmahatyā vidhīyate iti pṛṣṭò mahārāja parāśara śarīrajaḥ abravīna nipuṇò dharme niḥsaṃśayama anuttamama barāhmaṇaṃ savayama āhūya bhikṣārthe kṛśa vṛttinama barūyāna nāstīti yaḥ paścāta taṃ vidyāda barahma ghātinama madhyasthasyeha viprasya yò 'nūcānasya bhārata vṛttiṃ harati durbuddhisa taṃ vidyāda barahma ghātinama gòkulasya tṛṣārtasya jalārthe vasudhādhipa utpādayati yò vighnaṃ taṃ vidyāda barahma ghātinama yaḥ paravṛttāṃ śarutiṃ samyaka śāstraṃ vā munibhiḥ kṛtama dūṣayatya anabhijñāya taṃ vidyāda barahma ghātinama ātmajāṃ rūpasaṃpannāṃ mahatīṃ sadṛśe vare na parayacchati yaḥ kanyāṃ taṃ vidyāda barahma ghātinama adharmaniratò mūḍhò mithyā yò vai davijātiṣu dadyāna marmātigaṃ śòkaṃ taṃ vidyāda barahma ghātinama cakṣuṣā viprahīnasya paṅgulasya jaḍasya vā hareta yò vai sarvasvaṃ taṃ vidyāda barahma ghātinama āśrame vā vane vā yò garāme vā yadi vā pure agniṃ samutsṛjena mòhāta taṃ vidyāda barahma ghātinama [ya] tīrthānāṃ darśanaṃ śareyaḥ sanānaṃ ca bharatarṣabha śaravaṇaṃ ca mahāprājña śaròtuma icchāmi tattvataḥ pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāni bharatarṣabha vaktuma arhasi me tāni śaròtāsmi niyataḥ parabhò [bha] imama aṅgirasā paròktaṃ tīrthavaṃśaṃ mahādyute śaròtuma arhasi bhadraṃ te parāpsyase dharmama uttamama tapòvanagataṃ viprama abhigamya mahāmunima papracchāṅgirasaṃ vīra gautamaḥ saṃśitavrataḥ asti me bhagavana kaśa cita tīrthebhyò dharmasaṃśayaḥ tata sarvaṃ śaròtuma icchāmi tana me śaṃsa mahāmune upaspṛśya phalaṃ kiṃ sayāta teṣu tīrtheṣu vai mune paretya bhāve mahāprājña tada yathāsti tathā vada [a] saptāhaṃ candra bhāgāṃ vai vitastāma ūrmimālinīma vigāhya vai nirāhārò nirmamò munivada bhaveta kāśmīra maṇḍale nadyò yāḥ patanti mahānadama tā nadīḥ sindhuma āsādya śīlavāna savargama āpnuyāta puṣkaraṃ ca parabhāsaṃ ca naimiṣaṃ sāgaròdakama devikāma indra mārgaṃ ca savarṇabinduṃ vigāhya ca vibòdhyate vimānasthaḥ sò 'pasaròbhira abhiṣṭutaḥ hiraṇyabinduṃ vikṣòbhya parayataśa cābhivādya tama kuśe śayaṃ ca devatvaṃ pūyate tasya kilbiṣama indra tòyāṃ samāsādya gandhamādana saṃnidhau karatòyāṃ kuraṅgeṣu tarirātròpòṣitò naraḥ aśvamedhama avāpnòti vigāhya niyataḥ śuciḥ gaṅgā davare kuśāvarte bilvake nemiparvate tathā kanakhale sanātvā dhūtapāpmā divaṃ varajeta apāṃ harada upaspṛśya vājapeyaphalaṃ labheta barahma cārī jitakròdhaḥ satyasaṃdhasa tava ahiṃsakaḥ yatra bhāgīrathī gaṅgā bhajate diśama uttarāma maheśvarasya niṣṭhāne yò narasa tava abhiṣicyate ekamāsaṃ nirāhāraḥ savayaṃ paśyati devatāḥ sapta gaṅge tarigaṅge ca indra mārge ca tarpayana sudhāṃ vai labhate bhòktuṃ yò narò jāyate punaḥ mahāśrama upaspṛśya yò 'ganihòtraparaḥ śuciḥ ekamāsaṃ nirāhāraḥ siddhiṃ māsena sa varajeta mahāhrada upaspṛśya bhṛgutuṅge tava alòlupaḥ tarirātròpòṣitò bhūtvā mucyate barahmahatyayā kanyā kūpa upaspṛśya balākāyāṃ kṛtòdakaḥ deveṣu kīrtiṃ labhate yaśasā ca virājate deśakāla upaspṛśya tathā sundarikā harade aśvibhyāṃ rūpavarcasyaṃ paretya vai labhate naraḥ mahāgaṅgāma upaspṛśya kṛttikāṅgārake tathā pakṣama ekaṃ nirāhāraḥ savargama āpnòti nirmalaḥ vaimānika upaspṛśya kiṅkiṇīkāśrame tathā nivāse 'pasarasāṃ divye kāmacārī mahīyate kālikāśramama āsādya vipāśāyāṃ kṛtòdakaḥ barahma cārī jitakròdhasa tarirātrāna mucyate bhavāta āśrame kṛttikānāṃ tu sanātvā yasa tarpayeta pitṝna tòṣayitvā mahādevaṃ nirmalaḥ savargama āpnuyāta mahāpura upaspṛśya tarirātròpòṣitò naraḥ tarasānāṃ sathāvarāṇāṃ ca davipadānāṃ bhayaṃ tayajeta devadāru vane sanātvā dhūtapāpmā kṛtòdakaḥ devalòkama avāpnòti saptarātròṣitaḥ śuciḥ kauśante ca kuśa satambe daròṇa śarma pade tathā āpaḥ parapatane sanātaḥ sevyate sò 'pasarògaṇaiḥ citrakūṭe janasthāne tathā mandākinī jale vigāhya vai nirāhārò rājalakṣmīṃ nigacchati śayāmāyāsa tava āśramaṃ gatvā uṣya caivābhiṣicya ca tarīṃsa tarirātrāna sa saṃdhāya gandharvanagare vaseta ramaṇyāṃ ca upaspṛśya tathā vai gandhatārike ekamāsaṃ nirāhārasa tava antardhānaphalaṃ labheta kauśikī davārama āsādya vāyubhakṣasa tava alòlupaḥ ekaviṃśatirātreṇa savargama āròhate naraḥ mataṅga vāpyāṃ yaḥ sanāyāda ekarātreṇa sidhyati vigāhati haya anālambama andhakaṃ vai sanātanama naimiṣe savargatīrthe ca upaspṛśya jitendriyaḥ phalaṃ puruṣamedhasya labhena māsaṃ kṛtòdakaḥ gaṅgā harada upaspṛśya tathā caivòtpalā vane aśvamedhama avāpnòti tatra māsaṃ kṛtòdakaḥ gaṅgāyamunayòsa tīrthe tathā kālaṃjare girau ṣaṣṭihrada upaspṛśya dānaṃ nānyada viśiṣyate daśa tīrthasahasrāṇi tisraḥ kòṭyasa tathāparāḥ samāgacchanti māghyāṃ tu parayāge bharatarṣabha māghamāsaṃ parayāge tu niyataḥ saṃśitavrataḥ sanātvā tu bharataśreṣṭha nirmalaḥ savargama āpnuyāta marudgaṇa upaspṛśya pitṝṇāma āśrame śuciḥ vaivasvatasya tīrthe ca tīrthabhūtò bhavena naraḥ tathā barahmaśirò gatvā bhāgīrathyāṃ kṛtòdakaḥ ekamāsaṃ nirāhāraḥ sòmalòkama avāpnuyāta kapòtake naraḥ sanātvā aṣṭāvakre kṛtòdakaḥ davādaśāhaṃ nirāhārò naramedha phalaṃ labheta muñja pṛṣṭhaṃ gayāṃ caiva nirṛtiṃ deva parvatama tṛtīyāṃ karauñcapādīṃ ca barahmahatyā viśudhyati kalaśyāṃ vāpya upaspṛśya vedyāṃ ca bahuśò jalāma agneḥ pure naraḥ sanātvā viśālāyāṃ kṛtòdakaḥ deva harada upaspṛśya barahmabhūtò virājate purāpavartanaṃ nandāṃ mahānandāṃ ca sevya vai nandane sevyate dāntasa tava apsaròbhira ahiṃsakaḥ urvaśī kṛttikā yòge gatvā yaḥ susamāhitaḥ lauhitye vidhivata sanātvā puṇḍarīkaphalaṃ labheta rāmahrada upaspṛśya viśālāyāṃ kṛtòdakaḥ davādaśāhaṃ nirāhāraḥ kalmaṣāda vipramucyate mahāhrada upaspṛśya śuddhena manasā naraḥ ekamāsaṃ nirāhārò jamadagnigatiṃ labheta vindhye saṃtāpya cātmānaṃ satyasaṃdhasa tava ahiṃsakaḥ ṣaṇa māsaṃ padama āsthāya māsenaikena śudhyati narmadāyāma upaspṛśya tathā sūrpārakòdake ekapakṣaṃ nirāhārò rājaputrò vidhīyate jambū mārge taribhira māsaiḥ saṃyataḥ susamāhitaḥ ahòrātreṇa caikena siddhiṃ samadhigacchati kòkā mukhe vigāhyāpò gatvā caṇḍālikāśramama śākabhakṣaśa cīravāsāḥ kumārīra vindate daśa vaivasvatasya sadanaṃ na sa gaccheta kadā cana yasya kanyā harade vāsò devalòkaṃ sa gacchati parabhāse tava ekarātreṇa amāvāsyāṃ samāhitaḥ sidhyate 'tara mahābāhò yò narò jāyate punaḥ ujjānaka upaspṛśya ārṣṭiṣeṇasya cāśrame piṅgāyāśa cāśrame sanātvā sarvapāpaiḥ paramucyate kulyāyāṃ samupaspṛśya japtvā caivāgha marṣaṇama aśvamedhama avāpnòti tarirātròpòṣitaḥ śuciḥ piṇḍāraka upaspṛśya eka rātròṣitò naraḥ agniṣṭòmama avāpnòti parabhātāṃ śarvarīṃ śuciḥ tathā barahmasarò gatvā dharmāraṇyòpaśòbhitama puṇḍarīkama avāpnòti parabhātāṃ śarvarīṃ śuciḥ maināke parvate sanātvā tathā saṃdhyāma upāsya ca kāmaṃ jitvā ca vai māsaṃ sarvamedha phalaṃ labheta vikhyātò himavāna puṇyaḥ śaṃkaraśvaśurò giriḥ ākaraḥ sarvaratnānāṃ siddhacāraṇasevitaḥ śarīrama utsṛjeta tatra vidhipūrvama anāśake adhruvaṃ jīvitaṃ jañātvā yò vai vedāntagò davijaḥ abhyarcya devatāsa tatra namaskṛtya munīṃsa tathā tataḥ siddhò divaṃ gaccheda barahmalòkaṃ sanātanama kāmaṃ karòdhaṃ ca lòbhaṃ ca yò jitvā tīrthama āvaseta na tena kiṃ cina na parāptaṃ tīrthābhigamanāda bhaveta yānya agamyāni tīrthāni durgāṇi viṣamāṇi ca manasā tāni gamyāni sarvatīrthasamāsataḥ idaṃ medhyama idaṃ dhanyama idaṃ savargyama idaṃ sukhama idaṃ rahasyaṃ devānāma āplāvyānāṃ ca pāvanama idaṃ dadyāda davijātīnāṃ sādhūnāma ātmajasya vā suhṛdāṃ ca japeta karṇe śiṣyasyānugatasya vā dattavāna gautamasyedama aṅgirā vai mahātapāḥ gurubhiḥ samanujñātaḥ kāśyapena ca dhīmatā maharṣīṇāma idaṃ japyaṃ pāvanānāṃ tathòttamama japaṃśa cābhyutthitaḥ śaśvana nirmalaḥ savargama āpnuyāta idaṃ yaśa cāpi śṛṇuyāda rahasyaṃ tava aṅgirò matama uttame ca kule janma labheja jātiṃ ca saṃsmareta [va] bṛhaspatisamaṃ buddhyā kaṣamayā barahmaṇaḥ samama parākrame śakrasamama ādityasamatejasama gāṅgeyama arjunenājau nihataṃ bhūri varcasama bharātṛbhiḥ sahitò 'nayaiśa ca paryupāste yudhiṣṭhiraḥ śayānaṃ vīraśayane kālākāṅkṣiṇama acyutama ājagmura bharataśreṣṭhaṃ daraṣṭukāmā maharṣayaḥ atrira vasiṣṭhò 'tha bhṛguḥ pulastyaḥ pulahaḥ karatuḥ aṅgirā gautamò 'gastyaḥ sumatiḥ savāyura ātmavāna viśvāmitraḥ sathūlaśirāḥ saṃvartaḥ paramatira damaḥ uśanā bṛhaspatira vayāsaśa cayavanaḥ kāśyapò dharuvaḥ durvāsā jamadagniśa ca mārkaṇḍeyò 'tha gālavaḥ bharadvājaśa ca raibhyaśa ca yavakrītasa taritasa tathā sathūlākṣaḥ śakalākṣaśa ca kaṇvò medhātithiḥ kṛśaḥ nāradaḥ parvataśa caiva sudhanvāthaikatò davitaḥ nitambhūra bhuvanò dhaumyaḥ śatānandò 'kṛtavraṇaḥ jāmadagnyasa tathā rāmaḥ kāmyaśa cetya evamādayaḥ samāgatā mahātmānò bhīṣmaṃ daraṣṭuṃ maharṣayaḥ teṣāṃ mahātmanāṃ pūjāma āgatānāṃ yudhiṣṭhiraḥ bharātṛbhiḥ sahitaśa cakre yathāvada anupūrvaśaḥ te pūjitāḥ sukhāsīnāḥ kathaśa cakrura maharṣayaḥ bhīṣmāśritāḥ sumadhurāḥ sarvendriyamanòharāḥ bhīṣmasa teṣāṃ kathāḥ śarutvā ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāma mene divisthama ātmānaṃ tuṣṭyā paramayā yutaḥ tatasa te bhīṣmama āmantrya pāṇḍavāṃśa ca maharṣayaḥ antardhānaṃ gatāḥ sarve sarveṣāma eva paśyatāma tāna ṛṣīna sumahābhāgāna antardhānagatāna api pāṇḍavāsa tuṣṭuvuḥ sarve paraṇemuśa ca muhura muhuḥ parasannamanasaḥ sarve gāṅgeyaṃ kurusattamāḥ upatasthura yathòdyantama ādityaṃ mantrakòvidāḥ parabhāvāta tapasasa teṣāma ṛṣīṇāṃ vīkṣya pāṇḍavāḥ parakāśantò diśaḥ sarvā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ mahābhāgyaṃ paraṃ teṣāma ṛṣīṇāma anucintya te pāṃḍavāḥ saha bhīṣmeṇa kathāśa cakrusa tadāśrayāḥ kathānte śirasā pādau sapṛṣṭvā bhīṣmasya pāṇḍavaḥ dharmyaṃ dharmasutaḥ paraśnaṃ paryapṛcchada yudhiṣṭhiraḥ ke deśāḥ ke janapadā āśramāḥ ke ca parvatāḥ parakṛṣṭāḥ puṇyataḥ kāśa ca jañeyā nadyaḥ pitāmaha [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama śilòñcha vṛtteḥ saṃvādaṃ siddhasya ca yudhiṣṭhira imāṃ kaśa cita parikramya pṛthivīṃ śailabhūṣitāma asakṛda davipadāṃ śareṣṭhaḥ śareṣṭhasya gṛhamedhinaḥ śila vṛttera gṛhaṃ parāptaḥ sa tena vidhinārcitaḥ kṛtakṛtya upātiṣṭhata siddhaṃ tama atithiṃ tadā tau sametya mahātmānau sukhāsīnau kathāḥ śubhāḥ cakratura veda saṃbaddhāsa taca cheṣa kṛtalakṣaṇāḥ śila vṛttiḥ kathānte tu siddhama āmantrya yatnataḥ paraśnaṃ papraccha medhāvī yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi [ṣilavṛtti] ke deśāḥ ke janapadāḥ ke ''śaramāḥ ke ca parvatāḥ parakṛṣṭāḥ puṇyataḥ kāśa ca jañeyā nadyasa tada ucyatāma [siddha] te deśāsa te janapadāsa te ''śaramāsa te ca parvatāḥ yeṣāṃ bhāgīrathī gaṅgā madhyenaiti saridvarā tapasā barahmacaryeṇa yajñaisa tayāgena vā punaḥ gatiṃ tāṃ na labheja jantura gaṅgāṃ saṃsevya yāṃ labheta sapṛṣṭāni yeṣāṃ gāṅgeyaisa tòyaira gātrāṇi dehināma nayastāni na punasa teṣāṃ tayāgaḥ savargāda vidhīyate sarvāṇi yeṣāṃ gāṅgeyaisa tòyaiḥ kṛtyāni dehināma gāṃ tayaktvā mānavā vipra divi tiṣṭhanti te 'calāḥ pūrve vayasi karmāṇi kṛtvā pāpāni ye narāḥ paścāda gaṅgāṃ niṣevante te 'pi yāntya uttamāṃ gatima sanātānāṃ śucibhisa tòyaira gāṅgeyaiḥ parayatātmanāma vayuṣṭira bhavati yā puṃsāṃ na sā karatuśataira api yāvada asthi manuṣyasya gaṅgātòyeṣu tiṣṭhati tāvada varṣasahasrāṇi savargaṃ parāpya mahīyate apahatya tamasa tīvraṃ yathā bhātya udaye raviḥ tathāpahatya pāpmānaṃ bhāti gaṅgā jalòkṣitaḥ visòmā iva śarvaryò vipuṣpāsa taravò yathā tadvada deśā diśaśa caiva hīnā gaṅgā jalaiḥ śubhaiḥ varṇāśramā yathā sarve savadharmajñānavarjitāḥ ṛtavaśa ca yathā sòmāsa tathā gaṅgāṃ vinā jagata yathā hīnaṃ nabhò 'rakeṇa bhūḥ śailaiḥ khaṃ ca vāyunā tathā deśā diśaśa caiva gaṅgā hīnā na saṃśayaḥ tariṣu lòkeṣu ye ke cita parāṇinaḥ sarva eva te tarpyamāṇāḥ parāṃ tṛptiṃ yānti gaṅgā jalaiḥ śubhaiḥ yasa tu sūryeṇa niṣṭaptaṃ gāṅgeyaṃ pibate jalama gavāṃ nirhāra nirmuktāda yāvakāta tada viśiṣyate indra varatasahasraṃ tu careda yaḥ kāyaśòdhanama pibeda yaśa cāpi gaṅgāmbhaḥ samau sayātāṃ na vā samau tiṣṭheda yugasahasraṃ tu pādenaikena yaḥ pumāna māsama ekaṃ tu gaṅgāyāṃ samau sayātāṃ na vā samau lambetāvāka śirā yasa tu yugānāma ayutaṃ pumāna tiṣṭheda yatheṣṭaṃ yaśa cāpi gaṅgāyāṃ sa viśiṣyate agnau parāptaṃ paradhūyeta yathā tūlaṃ davijòttama tathā gaṅgāvagāḍhasya sarvaṃ pāpaṃ paradhūyate bhūtānāma iha sarveṣāṃ duḥkhòpahata cetasāma gatima anveṣamāṇānāṃ na gaṅgā sadṛśī gatiḥ bhavanti nirviṣāḥ sarpā yathā tārkṣyasya darśanāta gaṅgāyā darśanāta tadvata sarvapāpaiḥ paramucyate apratiṣṭhāśa ca ye ke cida adharmaśaraṇāśa ca ye teṣāṃ paratiṣṭhā gaṅgeha śaraṇaṃ śarma varma ca parakṛṣṭaira aśubhaira garastāna anekaiḥ puruṣādhamāna patate narake gaṅgā saṃśritāna paretya tārayeta te saṃvibhaktā munibhira nūnaṃ devaiḥ sa vāsavaiḥ ye 'bhigacchanti satataṃ gaṅgāma abhigatāṃ suraiḥ vinayācāra hīnāśa ca aśivāśa ca narādhamāḥ te bhavanti śivā vipra ye vai gaṅgāṃ samāśritāḥ yathā surāṇāma amṛtaṃ pitṝṇāṃ ca yathā savadhā sudhā yathā ca nāgānāṃ tathā gaṅgā jalaṃ nṛṇāma upāsate yathā bālā mātaraṃ kaṣudhayārditāḥ śareyaḥ kāmāsa tathā gaṅgāma upāsantīha dehinaḥ savāyambhuvaṃ yathāsthānaṃ sarveṣāṃ śareṣṭhama ucyate sanātānāṃ saritāṃ śareṣṭhā gaṅgā tadvada ihòcyate yathòpajīvināṃ dhenura devādīnāṃ dharā samṛtā tathòpajīvināṃ gaṅgā sarvaprāṇabhṛtāma iha devāḥ sòmārka saṃsthāni yathā satrādibhira makhaiḥ amṛtānya upajīvanti tathā gaṅgā jalaṃ narāḥ jāhnavī pulinòtthābhiḥ sikatābhiḥ samukṣitaḥ manyate puruṣò ''tamānaṃ diviṣṭhama iva śòbhitama jāhnavītīra saṃbhūtāṃ mṛdaṃ mūrdhnā vibharti yaḥ bibharti rūpaṃ sò 'rakasya tamò nāśāta sunirmalama gaṅgòrmibhira athò digdhaḥ puruṣaṃ pavanò yadā sapṛśate sò 'pi pāpmānaṃ sadya evāpamārjati vayasanaira abhitaptasya narasya vinaśiṣyataḥ gaṅgā darśanajā parītira vayasanānya apakarṣati haṃsārāvaiḥ kòka ravai ravaira anyairśa ca pakṣiṇāma paspardha gaṅgā gandharvāna pulinaiśa ca śilòccayāna haṃsādibhiḥ subahubhira vividhaiḥ pakṣibhira vṛtāma gaṅgāṃ gòkulasaṃbādhāṃ dṛṣṭvā savargò 'pi vismṛtaḥ na sā parītira diviṣṭhasya sarvakāmāna upāśnataḥ abhavada yā parā parītira gaṅgāyāḥ puline nṛṇāma vāna manaḥ karmajaira garastaḥ pāpaira api pumāna iha vīkṣya gaṅgāṃ bhaveta pūtasa tatra me nāsti saṃśayaḥ saptāvarāna sapta parāna pitṝṃsa tebhyaśa ca ye pare pumāṃsa tārayate gaṅgāṃ vīkṣya sapṛṣṭvāvagāhya ca śarutābhilaṣitā dṛṣṭā sapṛṣṭā pītāvagāhitā gaṅgā tārayate nṝṇāma ubhau vaṃśau viśeṣataḥ darśanāta saparśanāta pānāta tathā gaṅgeti kīrtanāta punātya apuṇyāna puruṣāña śataśò 'tha sahasraśaḥ ya iccheta saphalaṃ janma jīvitaṃ śarutama eva ca sa pitṝṃsa tarpayeda gaṅgāma abhigamya surāṃsa tathā na sutaira na ca vittena karmaṇā na ca tata phalama parāpnuyāta puruṣò 'tayantaṃ gaṅgāṃ parāpya yada āpnuyāta jātyandhaira iha tulyāsa te mṛtaiḥ paṅgubhira eva ca samarthā ye na paśyanti gaṅgāṃ puṇyajalāṃ śivāma bhūtabhavya bhaviṣyajñaira maharṣibhira upasthitāma devaiḥ sendraiśa ca kò gaṅgāṃ nòpaseveta mānavaḥ vānaprasthaira gṛhasthaiśa ca yatibhira barahma cāribhiḥ vidyāvadbhiḥ śaritāṃ gaṅgāṃ pumāna kò nāma nāśrayeta utkrāmadbhiśa ca yaḥ parāṇaiḥ parayataḥ śiṣṭasaṃmataḥ cintayena manasā gaṅgāṃ sa gatiṃ paramāṃ labheta na bhayebhyò bhayaṃ tasya na pāpebhyò na rājataḥ ā dehapatanāda gaṅgāma upāste yaḥ pumāna iha gaganāda yāṃ mahāpuṇyāṃ patantīṃ vai maheśvaraḥ dadhāra śirasā devīṃ tāma eva divi sevate alaṃkṛtāsa tarayò lòkāḥ pathibhira vimalaisa taribhiḥ yasa tu tasyā jalaṃ seveta kṛtakṛtyaḥ pumāna bhaveta divi jayòtira yathādityaḥ pitṝṇāṃ caiva candramāḥ deveśaśa ca yathā nṝṇāṃ gaṅgeha saritāṃ tathā mātrā pitrā sutaira dāraira viyuktasya dhanena vā na bhaveda dhi tathā duḥkhaṃ yathā gaṅgā viyògajama nāraṇyaira neṣṭa viṣayaira na sutaira na dhanāgamaiḥ tathā parasādò bhavati gaṅgāṃ vīkṣya yathā nṛṇāma pūrṇama induṃ yathādṛṣṭvā nṛṇāṃ dṛṣṭiḥ parasīdati gaṅgāṃ taripathagāṃ dṛṣṭvā tathā dṛṣṭiḥ parasīdati tadbhāvasa tadgatamanasa tanniṣṭhasa tatparāyaṇaḥ gaṅgāṃ yò 'nugatò bhaktyā sa tasyāḥ pariyatāṃ varajeta bhūḥsthaiḥ khasthaira diviṣṭhaiśa ca bhūtaira uccāvacaira api gaṅgā vigāhyā satatama eta kāryatamaṃ satāma tariṣu lòkeṣu puṇyatvāda gaṅgāyāḥ parathitaṃ yaśaḥ yata putrāna sagarasyaiṣā bhasmākhyāna anayada divama vāyvīritābhiḥ sumahāsvanābhira; darutābhira atyartha samucchritābhiḥ gaṅgòrmibhira bhānumatībhira iddhaḥ; sahasraraśmi paratimò vibhāti payasvinīṃ ghṛtinīma atyudārāṃ; samṛddhinīṃ vegiṇīṃ durvigāhyāma gaṅgāṃ gatvā yaiḥ śarīraṃ visṛṣṭaṃ; gatā dhīrāsa te vibudhaiḥ samatvama andhāña jaḍāna daravyahīnāṃśa ca gaṅgā; yaśasvinī bṛhatī viśvarūpā devaiḥ sendraira munibhira mānavaiśa ca; niṣevitā sarvakāmaira yunakti ūrjāvatīṃ madhumatīṃ mahāpuṇyāṃ tarivartmagāma tarilòkagòptrīṃ ye gaṅgāṃ saṃśritāsa te divaṃ gatāḥ yò vatsyati darakṣyati vāpi martyasa; tasmai parayacchanti sukhāni devāḥ tadbhāvitāḥ saparśane darśane yasa; tasmai devā gatima iṣṭāṃ diśanti dakṣāṃ pṛthvīṃ bṛhatīṃ viprakṛṣṭāṃ; śivāma ṛtāṃ surasāṃ suprasannāma vibhāvarīṃ sarvabhūtapratiṣṭhāṃ; gaṅgāṃ gatā ye taridivaṃ gatāsa te khayātira yasyāḥ khaṃ divaṃ gāṃ ca nityaṃ; purā diśò vidiśaśa cāvatasthe tasyā jalaṃ sevya sarida varāyā; martyāḥ sarve kṛtakṛtyā bhavanti iyaṃ gaṅgeti niyataṃ paratiṣṭhā; guhasya rukmasya ca garbhayòṣā parātasa tarimārgā ghṛtavahā vipāpmā; gaṅgāvatīrṇā viyatò viśvatòyā sutāvanīdhrasya harasya bhāryā; divò bhuvaśa cāpi kakṣyānurūpā bhavyā pṛthivyā bhāvinī bhāti rājana; gaṅgā lòkānāṃ puṇyadā vai tarayāṇāma madhu paravāhā ghṛtarāgòddhṛtābhira; mahòrmibhiḥ śòbhitā barāhmaṇaiśa ca divaśa cayutā śirasāttā bhavena; gaṅgāvanīdhrāsa taridivasya mālā yònira variṣṭhā virajā vitanvī; śuṣmā irā vārivahā yaśòdā viśvāvatī cākṛtira iṣṭira iddhā; gaṅgòkṣitānāṃ bhuvanasya panthāḥ kaṣāntyā mahyā gòpane dhāraṇe ca; dīptyā kṛśānòsa tapanasya caiva tulyā gaṅgā saṃmatā barāhmaṇānāṃ; guhasya barahmaṇyatayā ca nityama ṛṣiṣṭutāṃ viṣṇupadīṃ purāṇīṃ; supuṇyatòyāṃ manasāpi lòke sarvātmanā jāhnavīṃ ye parapannāsa; te barahmaṇaḥ sadanaṃ saṃprayātāḥ lòkāna imāna nayati yā jananīva putrāna; sarvātmanā sarvaguṇòpapannā savasthānama iṣṭama iha barāhmama abhīpsamānaira; gaṅgā sadaivātma vaśaira upāsyā usrāṃ juṣṭāṃ miṣatīṃ viśvatòyāma; irāṃ vajrīṃ revatīṃ bhūdharāṇāma śiṣṭāśrayāma amṛtāṃ barahma kāntāṃ; gaṅgāṃ śarayeda ātmavāna siddhikāmaḥ parasādya devāna sa vibhūna samastāna; bhagīrathasa tapasògreṇa gaṅgāma gāma ānayata tāma abhigamya śaśvana; pumāna bhayaṃ neha nāmutra vidyāta udāhṛtaḥ sarvathā te guṇānāṃ; mayaika deśaḥ parasamīkṣya buddhyā śaktira na me kā cida ihāsti vaktuṃ; guṇāna sarvāna parimātuṃ tathaiva meròḥ samudrasya ca sarvaratnaiḥ; saṃkhyòpalānāma udakasya vāpi vaktuṃ śakyaṃ neha gaṅgā jalānāṃ; guṇākhyānaṃ parimātuṃ tathaiva tasmāda imāna parayā śaraddhayòktāna; guṇāna sarvāña jāhnavījāṃsa tathaiva bhaveda vācā manasā karmaṇā ca; bhaktyā yuktaḥ parayā śaraddadhānaḥ lòkāna imāṃsa tarīna yaśasā vitatya; siddhiṃ parāpya mahatīṃ tāṃ durāpāma gaṅgā kṛtāna acireṇaiva lòkāna; yatheṣṭama iṣṭāna vicariṣyasi tavama tava mama ca guṇaira mahānubhāvā; juṣatu matiṃ satataṃ savadharmayuktaiḥ abhigata janavatsalā hi gaṅgā; bhajati yunakti sukhaiśa ca bhaktimantama [bha] iti paramamatira guṇāna anekāña; śila rataye taripathānuyòga rūpāna bahuvidhama anuśāsya tathya rūpāna; gaganatalaṃ dayutimāna viveśa siddhaḥ śilavṛttisa tu siddhasya vākyaiḥ saṃbòdhitasa tadā gaṅgāma upāsya vidhivata siddhiṃ parāptaḥ sudurlabhāma tasmāta tavama api kaunteya bhaktyā paramayā yutaḥ gaṅgāma abhyehi satataṃ parāpsyase siddhima uttamāma [va] śarutvetihāsaṃ bhīṣmòktaṃ gaṅgāyāḥ satavasaṃyutama yudhiṣṭhiraḥ parāṃ parītima agacchada bharātṛbhiḥ saha itihāsama imaṃ puṇyaṃ śṛṇuyāda yaḥ paṭheta vā gaṅgāyāḥ satavasaṃyuktaṃ sa mucyeta sarvakilbiṣaiḥ [ya] parajñā śarutābhyāṃ vṛttena śīlena ca yathā bhavāna guṇaiḥ samuditaḥ sarvaira vayasā ca samanvitaḥ tasmāda bhavantaṃ pṛcchāmi dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara kaṣatriyò yadi vā vaiśyaḥ śūdrò vā rājasattama barāhmaṇyaṃ parāpnuyāta kena tana me vayākhyātuma arhasi tapasā vā sumahatā karmaṇā vā śarutena vā barāhmaṇyama atha ceda iccheta tana me barūhi pitāmaha [bha] barāhmaṇyaṃ tāta duṣprāpaṃ varṇaiḥ kaṣatrādibhisa taribhiḥ paraṃ hi sarvabhūtānāṃ sathānama etada yudhiṣṭhira bahvīsa tu saṃsarana yònīra jāyamānaḥ punaḥ punaḥ paryāye tāta kasmiṃśa cida barāhmaṇò nāma jāyate atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama mataṅgasya ca saṃvādma gardabhyāśa ca yudhiṣṭhira davijāteḥ kasya cita tāta tulyavarṇaḥ sutaḥ parabhuḥ mataṅgò nāma nāmnābhūta sarvaiḥ samuditò guṇaiḥ sa yajñakāraḥ kaunteya pitrā sṛṣṭaḥ paraṃtapa parāyāda gardabha yuktena rathenehāśu gāminā sa bālaṃ gardabhaṃ rājana vahantaṃ mātura antike niravidhyata paratòdena nāsikāyāṃ punaḥ punaḥ taṃ tu tīvravraṇaṃ deṣṭvā gardabhī putragṛddhinī uvāca mā śucaḥ putra caṇḍālasa tavādhitiṣṭhati barāhmaṇe dāruṇaṃ nāsti maitrò barāhmaṇa ucyate ācāryaḥ sarvabhūtānāṃ śātā kiṃ parahariṣyati ayaṃ tu pāpaprakṛtira bāle na kurute dayāma savayòniṃ mānayatya eṣa bhāvò bhāvaṃ nigacchati etaca charutvā mataṅgasa tu dāruṇaṃ rāsabhī vacaḥ avatīrya rathāta tūrṇaṃ rāsabhīṃ paratyabhāṣata barūhi rāsabhi kalyāṇi mātā me yena dūṣitā kathaṃ māṃ vetsi caṇḍālaṃ kaṣipraṃ rāsabhi śaṃsa me kena jātò 'sami caṇḍālò barāhmaṇyaṃ yena me 'naśata tattvenaitana mahāprājñe barūhi sarvama aśeṣataḥ [gardabhī] barāhmaṇyāṃ vṛṣalena tavaṃ mattāyāṃ nāpitena ha jātasa tavama asi caṇḍālò barāhmaṇyaṃ tena te 'naśata evama uktò mataṅgasa tu paratyupāyāda gṛhaṃ parati tama āgatama abhiprekṣya pitā vākyama athābravīta mayā tavaṃ yajñasaṃsiddhau niyuktò guru karmaṇi kasmāta paratinivṛttò 'si kaca cina na kuśalaṃ tava [ma] ayònira agryayònira vā yaḥ sayāta sa kuśalī bhaveta kuśalaṃ tu kutasa tasya yasyeyaṃ jananī pitaḥ barāhmaṇyāṃ vṛṣalāja jātaṃ pitara vedayatīha māma amānuṣī gardabhīyaṃ tasmāta tapsye tapò mahata evama uktvā sa pitaraṃ paratasthe kṛtaniścayaḥ tatò gatvā mahāraṇyama atapyata mahata tapaḥ tataḥ saṃtāpayāma āsa vibudhāṃsa tapasānvitaḥ mataṅgaḥ susukhaṃ parepsuḥ sathānaṃ sucaritāda api taṃ tathā tapasā yuktama uvāca harivāhanaḥ mataṅga tapyase kiṃ tavaṃ bhògāna utsṛjya mānuṣāna varaṃ dadāni te hanta vṛṇīṣva tavaṃ yada icchati yaca cāpya avāpyama anyata te sarvaṃ parabrūhi mācirama [ma] barāhmaṇyaṃ kāmayānò 'hama idama ārabdhavāṃsa tapaḥ gaccheyaṃ tada avāpyeha vara eṣa vṛtò mayā etaca charutvā tu vacanaṃ tama uvāca puraṃdaraḥ barāhmaṇyaṃ parārthayānasa tavama aprāpyama akṛtātmabhiḥ śareṣṭhaṃ yata sarvabhūteṣu tapò yana nātivartate tadagryaṃ parārthayānasa tavama acirāda vinaśiṣyasi devatāsuramartyeṣu yata pavitraṃ paraṃ samṛtama caṇḍāla yònau jātena na ta parāpyaṃ kathaṃ cana [bha] evama uktò mataṅgasa tu saṃśitātmā yatavrataḥ atiṣṭhada ekapādena varṣāṇāṃ śatama acyuta tama uvāca tataḥ śakraḥ punara eva mahāyaśāḥ mataṅga paramaṃ sathānaṃ parārthayanna atidurlabhama mā kṛthāḥ sāhasaṃ putra naiṣa dharmapathasa tava aprāpyaṃ parārthayānò hi nacirāda vinaśiṣyasi mataṅga paramaṃ sathānaṃ vāryamāṇò mayā sakṛta cikīrṣasya eva tapasā sarvathā na bhaviṣyasi tiryagyònigataḥ sarvò mānuṣyaṃ yadi gacchati sa jāyate pulkasò vā caṇḍālò vā kadā cana puṃścalaḥ pāpayònira vā yaḥ kaśa cida iha lakṣyate sa tasyāma eva suciraṃ mataṅga parivartate tatò daśaguṇe kāle labhate śūdratāma api śūdrayònāva api tatò bahuśaḥ parivartate tatasa tariṃśada guṇe kāle labhate vaiśyatāma api vaiśyatāyāṃ ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate tataḥ ṣaṣṭiguṇe kāle rājanyò nāma jāyate rājanyatve ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate tataḥ ṣaṣṭiguṇe kāle labhate barahma bandhutāma barahma bandhuśa ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate tatasa tu daviśate kāle labhate kāṇḍapṛṣṭhatāma kāṇḍapṛṣṭhaśa ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate tatasa tu tariśate kāle labhate davijatāma api tāṃ ca parāpya ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate tataśa catuḥśate kāle śaròtriyò nāma jāyate śaròtriyatve ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate tadaiva karòdhaharṣau ca kāmadveṣau ca putraka atimānātivādau tama āviśanti davijādhamama tāṃśa ceja jayati śatrūna sa tadā parāpnòti sada gatima atha te vai jayantya enaṃ tālāgrāda iva pātyate mataṅga saṃpradhāryaitada yada ahaṃ tavāma acūdudama vṛṇīṣva kāmama anyaṃ tavaṃ barāhmaṇyaṃ hi sudurlabhama [bha] evama uktò mataṅgasa tu bhṛśaṃ śòkaparāyaṇaḥ atiṣṭhata gayāṃ gatvā sò 'ṅaguṣṭhena śataṃ samāḥ suduṣkaraṃ vahana yògaṃ kṛśò dhamani saṃtataḥ tavaga asthi bhūtò dharmātmā sa papāteti naḥ śarutama taṃ patantama abhidrutya parijagrāha vāsavaḥ varāṇāma īśvarò dātā sarvabhūtahite rataḥ [ṣakra] mataṅga barāhmaṇatvaṃ te saṃvṛtaṃ paripanthibhiḥ pūjayana sukhama āpnòti duḥkhama āpnòtya apūjayana barāhmaṇe sarvabhūtānāṃ yògakṣemaḥ samāhitaḥ barāhmaṇebhyò 'nutṛpyanti pitarò devatāsa tathā barāhmaṇaḥ sarvabhūtānāṃ mataṅga para ucyate barāhmaṇaḥ kurute tada dhi yathā yada yaca ca vāñchati bahvīsa tu saṃsarana yònīra jāyamānaḥ punaḥ punaḥ paryāye tāta kasmiṃśa cida barāhmaṇyama iha vindati [ma] kiṃ māṃ tudasi duḥkhārtaṃ mṛtaṃ mārayase ca māma taṃ tu śòcāmi yò labdhvā barahmaṇyaṃ na bubhūṣate barāhmaṇyaṃ yadi duṣprāpaṃ taribhira varṇaiḥ śatakratò sudurlabhaṃ tadāvāpya nānutiṣṭhanti mānavāḥ yaḥ pāpebhyaḥ pāpatamasa teṣāma adhama eva saḥ barāhmaṇyaṃ yò 'vajānīte dhanaṃ labdhveva durlabhama duṣprāpaṃ khalu vipratvaṃ parāptaṃ duranupālanama duravāpama avāpyaitana nānutiṣṭhanti mānavāḥ ekārāmò haya ahaṃ śakra nirdvaṃdvò niṣparigrahaḥ ahiṃsā damadānasthaḥ kathaṃ nārhāmi vipratāma yathā kāmavihārī sayāṃ kāmarūpī vihaṃgamaḥ barahmakṣatrāviròdhena pūjāṃ ca parāpnuyāma ahama yathā mamākṣayā kīrtira bhaveca cāpi puraṃdara [indra] chandò deva iti khayātaḥ satrīṇāṃ pūjyò bhaviṣyasi [baḥ] evaṃ tasmai varaṃ dattvā vāsavò 'nataradhīyata parāṇāṃsa tayaktvā mataṅgò 'pi parāpa tata sathānama uttamama evama etata paraṃ sathānaṃ barāhmaṇyaṃ nāma bhārata taca ca duṣprāpama iha vai mahendra vacanaṃ yathā [ya] śarutaṃ me mahada ākhyānama etata kurukulòdvaha suduṣprāpaṃ baravīṣi tavaṃ barāhmaṇyaṃ vadatāṃ vara viśvāmitreṇa ca purā barāhmaṇyaṃ parāptama itya uta śarūyate vadase taca ca duṣprāpama iti sattama vīha havyaśa ca rājarṣiḥ śarutò me vipratāṃ gataḥ tada eva tāvada gāṅgeya śaròtuma icchāmya ahaṃ vibhò sa kena karmaṇā parāptò barāhmaṇyaṃ rājasattama vareṇa tapasā vāpi tana me vayākhyātuma arhati [baḥ] śṛṇu rājana yathā rājā vīha havyò mahāyaśāḥ kaṣatriyaḥ sana punaḥ parāptò barāhmaṇyaṃ lòkasatkṛtama manòra mahātmanasa tāta parajā dharmeṇa śāsataḥ babhūva putrò dharmātmā śaryātira iti viśrutaḥ tasyānvavāye davau rājana rājānau saṃbabhūvatuḥ hehayasa tālajaṅghaśa ca vatseṣu jayatāṃ vara hehayasya tu putrāṇāṃ daśasu satrīṣu bhārata śataṃ babhūva parakhyātaṃ śūrāṇāma anivartināma tulyarūpaprabhāvāṇāṃ viduṣāṃ yuddhaśālināma dhanurvede ca vede ca sarvatraiva kṛtaśramāḥ kāśiṣva api nṛpò rājana divòdāsa pitāmahaḥ haryaśva iti vikhyātò babhūva jayatāṃ varaḥ sa vītahavyadāyādaira āgatya puruṣarṣabha gaṅgāyamunayòra madhye saṃgrāme vinipātitaḥ taṃ tu hatvā naravaraṃ hehayāsa te mahārathāḥ paratijagmuḥ purīṃ ramyāṃ vatsānāma akutòbhayāḥ haryaśvasya tu dāyādaḥ kāśirājò 'bhayaṣicyata sudevò devasaṃkāśaḥ sākṣāda dharma ivāparaḥ sa pālayanna eva mahīṃ dharmātmā kāśinandanaḥ taira vītahavyaira āgatya yudhi sarvaira vinirjitaḥ tama apya ājau vinirjitya paratijagmura yathāgatama saudevisa tava atha kāśīśò divòdāsò 'bhayaṣicyata divòdāsasa tu vijñāya vīryaṃ teṣāṃ mahātmanāma vārāṇasīṃ mahātejā nirmame śakra śāsanāta vipra kaṣatriya saṃbādhāṃ vaiśyaśūdra samākulāma naikadravyòccayavatīṃ samṛddhavipaṇāpaṇāma gaṅgāyā uttare kūle vaprānte rājasattama gòmatyā dakṣiṇe caiva śakrasyevāmarāvatīma tatra taṃ rājaśārdūlaṃ nivasantaṃ mahīpatima āgatya hehayā bhūyaḥ paryadhāvanta bhārata sa niṣpatya dadau yuddhaṃ tebhyò rājā mahābalaḥ devāsurasamaṃ ghòraṃ divòdāsò mahādyutiḥ sa tu yuddhe mahārāja dinānāṃ daśatīra daśa hatavāhana bhūyiṣṭhasa tatò dainyama upāgamata hatayòdhasa tatò rājana kaṣīṇakòśaśa ca bhūmipaḥ divòdāsaḥ purīṃ hitvā palāyanaparò 'bhavata sa tava āśramama upāgamya bharadvājasya dhīmataḥ jagāma śaraṇaṃ rājā kṛtāñjalira ariṃdama [rājā] bhagavana vaitahavyaira me yuddhe vaṃśaḥ paraṇāśitaḥ ahama ekaḥ paridyūnò bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ śiṣyasnehena bhagavana sa māṃ rakṣituma arhasi niḥśeṣò hi kṛtò vaṃśò mama taiḥ pāpakarmabhiḥ tama uvāca mahābhāgò bharadvājaḥ paratāpavāna na bhetavyaṃ na bhetavyaṃ saudeva vayetu te bhayama ahama iṣṭiṃ karòmya adya putrārthaṃ te viśāṃ pate vaitahavya sahasrāṇi yathā tavaṃ parasahiṣyasi tata iṣṭiṃ cakārarṣisa tasya vai putra kāmikīma athāsya tanayò jajñe paratardana iti śarutaḥ sa jātamātrò vavṛdhe samāḥ sadyasa tarayòdaśa vedaṃ cādhijage kṛtsnaṃ dhanurvedaṃ ca bhārata yògena ca samāviṣṭò bharadvājena dhīmatā tejò laukyaṃ sa saṃgṛhya tasmina deśe samāviśata tataḥ sa kavacī dhanvī bāṇī dīpta ivānalaḥ parayayau sadhanura dhanvana vivarṣura iva tòyadaḥ taṃ dṛṣṭvā paramaṃ harṣaṃ sudeva tanayò yayau mene ca manasā dagdhāna vaitahavyāna sa pārthivaḥ tatasa taṃ yauvarājyena sathāpayitvā paratardanama kṛtakṛtyaṃ tadātmānaṃ sa rājā abhyanandata tatasa tu vaitahavyānāṃ vadhāya sa mahīpatiḥ putraṃ parasthāpayāma āsa paratardanama ariṃdamama sarathaḥ sa tu saṃtīrya gaṅgāma āśu parākramī parayayau vītahavyānāṃ purīṃ parapuraṃjayaḥ vaitahavyāsa tu saṃśrutya rathaghòṣaṃ samuddhatama niryayura nagarākārai rathaiḥ pararathārujaiḥ niṣkramya te naravyāghrā daṃśitāśa citrayòdhinaḥ paratardanaṃ samājaghnuḥ śaravarṣaira udāyudhāḥ astaiśa ca vividhākārai rathaughaiśa ca yudhiṣṭhira abhyavarṣanta rājānaṃ himavantama ivāmbudāḥ astaira astrāṇi saṃvārya teṣāṃ rājā paratardanaḥ jaghāna tāna mahātejā vajrānala samaiḥ śaraiḥ kṛttòttamāṅgāsa te rājana bhallaiḥ śatasahasraśaḥ apatana rudhirārdrāṅgā nikṛttā iva kiṃśukāḥ hateṣu teṣu sarveṣu vītahavyaḥ suteṣva atha parādravana nagaraṃ hitvā bhṛgòra āśramama apya uta yayau bhṛguṃ ca śaraṇaṃ vītahavyò narādhipaḥ abhayaṃ ca dadau tasmai rājñe rājana bhṛgusa tathā tatò dadāva āsanaṃ ca tasmai śiṣyò bhṛgòsa tadā athānupadama evāśu tatrāgacchata paratardanaḥ sa parāpya cāśramapadaṃ divòdāsātmajò 'baravīta bhò bhòḥ ke 'tarāśrame santi bhṛgòḥ śiṣyā mahātmanaḥ daraṣṭuma icche munima ahaṃ tasyācakṣata māma iti sa taṃ viditvā tu bhṛgura niścakrāmāśramāta tadā pūjayāma āsa ca tatò vidhinā parameṇa ha uvāca cainaṃ rājendra kiṃ kāryama iti pārthivama sa còvāca nṛpasa tasmai yada āgamanakāraṇama ayaṃ barahmanna itò rājā vītahavyò visarjyatāma asya putraira hi me barahmana kṛtsnò vaṃśaḥ paraṇāśitaḥ utsāditaśa ca viṣayaḥ kāśīnāṃ ratnasaṃcayaḥ etasya vīryadṛptasya hataṃ putraśataṃ mayā asyedānīṃ vadhāda barahmana bhaviṣyāmya anṛṇaḥ pituḥ tama uvāca kṛpāviṣṭò bhṛgura dharmabhṛtāṃ varaḥ nehāsti kaṣatriyaḥ kaśa cita sarve hīme davijātayaḥ evaṃ tu vacanaṃ śarutvā bhṛgòsa tathyaṃ paratardanaḥ pādāva upaspṛśya śanaiḥ parahasana vākyama abravīta evama apya asmi bhagavana kṛtakṛtyò na saṃśayaḥ yada eṣa rājā vīryeṇa savajātiṃ tayājitò mayā anujānīhi māṃ barahmana dhayāyasva ca śivena māma tayājitò hi mayā jātima eṣa rājā bhṛgūdvaha tatasa tenābhyanujñātò yayau rājā paratardanaḥ yathāgataṃ mahārāja muktvā viṣama ivòragaḥ bhṛgòra vacanamātreṇa sa ca barahmarṣitāṃ gataḥ vītahavyò mahārāja barahmavāditvama eva ca tasya gṛtsamadaḥ putrò rūpeṇendra ivāparaḥ śakrasa tavama iti yò daityaira nigṛhītaḥ kilābhavata ṛgvede vartate cāgryā śarutira atra viśāṃ pate yatra gṛtsamadò barahmana barāhmaṇaiḥ sa mahīyate sa barahma cārī viprarṣiḥ śarīmāna gṛtsamadò 'bhavata putrò gṛtsamadasyāpi sucetā abhavada davijaḥ varcāḥ sutejasaḥ putrò vihavyasa tasya cātmajaḥ vihavyasya tu putrasa tu vitatyasa tasya cātmajaḥ vitatyasya sutaḥ satyaḥ santaḥ satyasya cātmajaḥ śaravāsa tasya sutaśa carṣiḥ śaravasaśa cābhavata tamaḥ tamasaśa ca parakāśò 'bhūta tanayò davijasattamaḥ parakāśasya ca vāga indrò babhūva jayatāṃ varaḥ tasyātmajaśa ca paramatira vedavedāṅgapāragaḥ ghṛtācyāṃ tasya putrasa tu rurura nāmòdapadyata paramadvarāyāṃ tu ruròḥ putraḥ samudapadyata śunakò nāma viprarṣira yasya putrò 'tha śaunakaḥ evaṃ vipratvama agamada vītahavyò narādhipaḥ bhṛgòḥ parasādāda rājendra kaṣatriyaḥ kaṣatriyarṣabha tathaiva kathitò vaṃśò mayā gārtsamadasa tava vistareṇa mahārāja kima anyada anupṛcchasi [ya] ke pūjyāḥ ke namaḥ kāryā mānavaira bharatarṣabha vistareṇa tada ācakṣva na hi tṛpyāmi kathyatāma [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama nāradasya ca saṃvādaṃ vāsudevasya còbhayòḥ nāradaṃ parāñjaliṃ dṛṣṭvā pūjayānaṃ davija raṣabhāna keśavaḥ paripapraccha bhagavana kāna namasyasi bahumānaḥ paraḥ keṣu bhavatò yāna namasyasi śakyaṃ ceca charòtuma icchāmi barūhya etada dharmavittama [na] śṛṇu gòvinda yāna etāna pūjayāmya arimardana tavattò 'nayaḥ kaḥ pumā~la lòke śaròtuma etada ihārhati varuṇaṃ vāyuma ādityaṃ paryanyaṃ jātavedasama sathāṇuṃ sakandaṃ tathā lakṣmīṃ viṣṇuṃ barahmāṇama eva ca vācaspatiṃ candramasama apaḥ pṛthvīṃ sarasvatīma satataṃ ye namasyanti tāna namasyāmya ahaṃ vibhò tapòdhanāna veda vidò nityaṃ veda parāyaṇāna mahārhāna vṛṣṇiśārdūla sadā saṃpūjayāmya ahama abhuktvā devakāryāṇi kurvate ye 'vikatthanāḥ saṃtuṣṭāśa ca kaṣamā yuktāsa tāna namasyāmya ahaṃ vibhò samyaga dadati ye ceṣṭāna kaṣāntā dāntā jitendriyāḥ sasyaṃ dhanaṃ kaṣitiṃ gāśa ca tāna namasyāmi yādava ye te tapasi vartante vane mūlaphalāśanāḥ asaṃcayāḥ kariyāvantasa tāna namasyāmi yādava ye bhṛtyabharaṇe saktāḥ satataṃ cātithi pariyāḥ bhuñjante deva śeṣāṇi tāna namasyāmi yādava ye vedaṃ parāpya durdharṣā vāgminò barahmavādinaḥ yājanādhyāpane yuktā nityaṃ tāna pūjayāmya ahama parasannahṛdayāśa caiva sarvasattveṣu nityaśaḥ ā pṛṣṭhatāpāta savādhyāye yuktāsa tāna pūjayāmya ahama guru parasāde savādhyāye yatante ye sathiravratāḥ śuśrūṣavò 'nasūyantasa tāna namasyāmi yādava suvratā munayò ye ca barahmaṇyāḥ satyasaṃgarāḥ vòḍhārò havyakavyānāṃ tāna namasyāmi yādava bhaikṣya caryāsu niratāḥ kṛśā guru kulāśrayāḥ niḥsukhā nirdhanā ye ca tāna namasyāmi yādava nirmamā niṣpratidvaṃdvā nirhrīkā niṣprayòjanāḥ ahiṃsā niratā ye ca ye ca satyavratā narāḥ dāntāḥ śama parāśa caiva tāna namasyāmi keśava devatātithipūjāyāṃ parasaktā gṛhamedhinaḥ kapòta vṛttayò nityaṃ tāna namasyāmi yādava yeṣāṃ tarivargaḥ kṛtyeṣu vartate nòpahīyate śiṣṭācāra paravṛttāśa ca tāna namasyāmya ahaṃ sadā barāhmaṇāsa tariṣu lòkeṣu ye tarivargama anuṣṭhitāḥ alòlupāḥ puṇyaśīlāsa tāna namasyāmi keśava abbhakṣā vāyubhakṣāśa ca sudhā bhakṣāśa ca ye sadā varataiśa ca vividhaira yuktāsa tāna namasyāmi mādhava ayònīna agniyònīṃśa ca barahmayònīṃsa tathaiva ca sarvabhūtātmayònīṃśa ca tāna namasyāmya ahaṃ davijāna nityama etāna namasyāmi kṛṣṇa lòkakarāna ṛṣīna lòkajyeṣṭhāña jañānaniṣṭhāṃsa tamò ghanā~la lòkabhāskarāna tasmāta tavama api vārṣṇeya davijāna pūjaya nityadā pūjitāḥ pūjanārhā hi sukhaṃ dāsyanti te 'nagha alsmila lòke sadā haya ete paratra ca sukhapradāḥ ta ete mānyamānā vai paradāsyanti sukhaṃ tava ye sarvātithayò nityaṃ gòṣu ca barāhmaṇeṣu ca nityaṃ satye ca niratā durgāṇya atitaranti te nityaṃ śama parā ye ca tathā ye cānasūyakāḥ nityaṃ savādhyāyinò ye ca durgāṇya atitaranti te sarvāna devāna namasyanti ye caikaṃ devama āśritāḥ śaraddadhānāśa ca dāntāśa ca durgāṇya atitaranti te tathaiva vipra paravarāna namaskṛtya yatavratāna bhavanti ye dānaratā durgāṇya atitaranti te agnīna ādhāya vidhivata parayatā dhārayanti ye parāptāḥ sòmāhutiṃ caiva durgāṇya atitaranti te mātāpitròra guruṣu ca samyaga vartanti ye sadā yathā tavaṃ vṛṣṇiśārdūletya uktvaivaṃ virarāma saḥ tasmāta tavama api kaunteya pitṛdevadvijātithīna samyaka pūjaya yena tavaṃ gatima iṣṭāma avāpsyasi [ya] kiṃ rājñaḥ sarvakṛtyānāṃ garīyaḥ sayāta pitāmaha kiṃ kurvana karma nṛpatira ubhau lòkau samaśnute [bha] etada rājñaḥ kṛtyatamama abhiṣiktasya bhārata barāhmaṇānāma anuṣṭhānama atyantaṃ sukhama icchatā śaròtriyāna barāhmaṇāna vṛddhāna nityama evābhipūjayeta paurajānapadāṃśa cāpi barāhmaṇāṃśa ca bahuśrutāna sāntvena bhògadānena namaḥ kāraisa tathārcayeta etata kṛtyatamaṃ rājñò nityama eveti lakṣayeta yathātmānaṃ yathā putrāṃsa tathaitāna paripālayeta ye cāpya eṣāṃ pūjyatamāsa tāna dṛḍhaṃ paratipūjayeta teṣu śānteṣu tada rāṣṭraṃ sarvama eva virājate te pūjyāsa te namaḥ kāryāsa te rakṣyāḥ pitarò yathā teṣva eva yātrā lòkasya bhūtānāma iva vāsave abhicāraira upāyaiśa ca daheyura api tejasā niḥśeṣaṃ kupitāḥ kuryura ugrāḥ satyaparākramāḥ nāntama eṣāṃ parapaśyāmi na diśaśa cāpya apāvṛtāḥ kupitāḥ samudīkṣante dāveṣva agniśikhā iva vidyana teṣāṃ sāhasikā guṇāsa teṣāma atīva hi kūpā iva tṛṇaca channā viśuddhā dayaura ivāpare parasahya kāriṇaḥ ke cita kārpāsa mṛdavò 'pare santi caiṣāma atiśaṭhāsa tathānye 'titapasvinaḥ kṛṣigòrakṣyama apya anye bhaikṣama anye 'paya anuṣṭhitāḥ còrāśa cānye 'nṛtāśa cānye tathānye naṭanartakāḥ sarvakarmasu dṛśyante paraśānteṣva itareṣu ca vividhācāra yuktāśa ca barāhmaṇā bharatarṣabha nānā karmasu yuktānāṃ bahu karmòpajīvināma dharmajñānāṃ satāṃ teṣāṃ nityama evānukīrtayeta pitṝṇāṃ devatānāṃ ca manuṣyòragarakṣasāma puròhitā mahābhāgā barāhmaṇā vai narādhipa naite devaira na pitṛbhira na gandharvaira na rākṣasaiḥ nāsuraira na piśācaiśa ca śakyā jetuṃ davijātayaḥ adaivaṃ daivataṃ kuryura daivataṃ cāpya adaivatama yama iccheyuḥ sa rājā sayāda yaṃ daviṣyuḥ sa parābhaveta parivādaṃ ca ye kuryura barāhmaṇānāma acetasaḥ nindā paraśaṃsā kuśalāḥ kīrtyakīrtiparāvarāḥ parikulpyanti te rājana satataṃ daviṣatāṃ davijāḥ barāhmaṇā yaṃ paraśaṃsanti puruṣaḥ sa paravardhate barāhmaṇaira yaḥ parākruṣṭaḥ parābhūyāta kaṣaṇāda dhi saḥ śakā yavanakāmbòjāsa tāsa tāḥ kaṣatriya jātayaḥ vṛṣalatvaṃ parigatā barāhmaṇānāma adarśanāta daramiḷāśa ca kaliṅgāśa ca pulindāśa cāpya uśīnarāḥ kaulāḥ sarpā māhiṣakāsa tāsa tāḥ kaṣatriya jātayaḥ vṛṣalatvaṃ parigatā barāhmaṇānāma adarśanāta śareyāna parājayasa tebhyò na jayò jayatāṃ vara yasa tu sarvama idaṃ hanyāda barāhmaṇaṃ ca na taḥ samama barahma vadhyā mahāna dòṣa itya āhuḥ paramarṣayaḥ parivādò davijātīnāṃ na śaròtavyaḥ kathaṃ cana āsītādhò mukhasa tūṣṇīṃ samutthāya varajeta vā na sa jātò janiṣyò vā pṛthivyāma iha kaśa cana yò barāhmaṇa viròdhena sukhaṃ jīvituma utsaheta durgrahò muṣṭinā vāyura duḥsparśaḥ pāṇinā śaśī durdharā pṛthivī mūrdhnā durjayā barāhmaṇā bhuvi [bha] barāhmaṇāna eva satataṃ bhṛśaṃ saṃpratipūjayeta ete hi sòmarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayòḥ ete bhògaira alaṃkāraira anyaiśa caiva kima icchakaiḥ sadā pūjyā namaḥ kāryā rakṣyāśa ca pitṛvana nṛpaiḥ atò rāṣṭrasya śāntira hi bhūtānāma iva vāsavāta jāyatāṃ barahma varcasvī rāṣṭre vai barāhmaṇaḥ śuciḥ mahārathaśa ca rājanya eṣṭavyaḥ śatrutāpanaḥ barāhmaṇaṃ jātisaṃpannaṃ dharmajñaṃ saṃśitavratama vāsayeta gṛhe rājana na tasmāta parama asti vai barāhmaṇebhyò havira dattaṃ paratigṛhṇanti devatāḥ pitaraḥ sarvabhūtānāṃ naitebhyò vidyate parama ādityaśa candramā vāyura bhūmira āpò 'mabaraṃ diśaḥ sarve barāhmaṇama āviśya sadānnama upabhuñjate na tasyāśnanti pitarò yasya viprā na bhuñjate devāśa cāpya asya nāśnanti pāpasya barāhmaṇa daviṣaḥ barāhmaṇeṣu tu tuṣṭeṣu parīyante pitaraḥ sadā tathaiva devatā rājana nātra kāryā vicāraṇā tathaiva te 'pi parīyante yeṣāṃ bhavati tada dhaviḥ na ca paretya vinaśyanti gacchanti paramāṃ gatima yena yenaiva haviṣā barāhmaṇāṃsa tarpayena naraḥ tena tenaiva parīyante pitarò devatāsa tathā barāhmaṇāda eva tada bhūtaṃ parabhavanti yataḥ parajāḥ yataśa cāyaṃ parabhavati paretya yatra ca gacchati vedaiṣa mārgaṃ savargasya tathaiva narakasya ca āgatānāgate còbhe barāhmaṇò davipadāṃ varaḥ barāhmaṇò bharataśreṣṭha savadharmaṃ veda medhayā ye cainama anuvartante te na yānti parābhavama na te paretya vinaśyanti gacchanti na parābhavama ye barāhmaṇa mukhāta parāptaṃ paratigṛhṇanti vai vacaḥ kṛtātmānò mahātmānasa te na yānti parābhavama kaṣatriyāṇāṃ paratapatāṃ tejasā ca balena ca barāhmaṇeṣva eva śāmyanti tejāṃsi ca balāni ca bhṛgavò 'jayaṃsa tālajaṅghāna nīpāna aṅgirasò 'jayana bharadvājò vaitahavyāna ailāṃśa ca bharatarṣabha citrāyudhāṃśa cāpya ajayanna ete kṛṣṇājinadhvajāḥ parakṣipyātha ca kumbhāna vai pāragāminama ārabheta yata kiṃ cita kathyate lòke śarūyate paśyate 'pi vā sarvaṃ tada barāhmaṇeṣva eva gūḍhò 'ganira iva dāruṣu atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama saṃvādaṃ vāsudevasya pṛthvyāśa ca bharatarṣabha [vāsudeva] mātaraṃ sarvabhūtānāṃ pṛcche tavā saṃśayaṃ śubhe kena savita karmaṇā pāpaṃ vayapòhati narò gṛhī [pṛthivī] barāhmaṇāna eva seveta pavitraṃ haya etada uttamama barāhmaṇāna sevamānasya rajaḥ sarvaṃ paraṇaśyati atò bhūtira ataḥ kīrtira atò buddhiḥ parajāyate apareṣāṃ pareṣāṃ ca parebhyaśa caiva ye pare barāhmaṇā yaṃ paraśaṃsanti puruṣaḥ sa paravardhate atha yò barāhmaṇākruṣṭaḥ parābhavati sò 'cirāta yathā mahārṇave kaṣipta āmalòṣṭò vinaśyati tathā duścaritaṃ karma parābhāvāya kalpate paśya candre kṛtaṃ lakṣma samudre lavaṇòdakama tathā bhaga sahasreṇa mahendraṃ paricihnitama teṣāma eva parabhāvena sahasranayanò haya asau śatakratuḥ samabhavata paśya mādhava yādṛśama icchana bhūtiṃ ca kīrtiṃ ca lòkāṃśa ca madhusūdana barāhmaṇānumate tiṣṭheta puruṣaḥ śucira ātmavāna itya etada vacanaṃ śarutvā medinyā madhusūdanaḥ sādhu sādhva itya athetya uktvā medinīṃ paratyapūjayata etāṃ śarutvòpamāṃ pārtha parayatò barāhmaṇarṣabhāna satataṃ pūjayethāsa tavaṃ tataḥ śareyò 'bhipatsyase [bha] janmanaiva mahābhāgò barāhmaṇò nāma jāyate namasyaḥ sarvabhūtānāma atithiḥ parasṛtāgra bhuka sarvāna naḥ suhṛdasa tāta barāhmaṇāḥ sumanòmukhāḥ gīrbhira maṅgalayuktābhira anudhyāyanti pūjitāḥ sarvāna nò daviṣatasa tāta barāhmaṇā jātamanyavaḥ gīrbhira dāruṇayuktābhira abhihanyura apūjitāḥ atra gāthā barahma gītāḥ kīrtayanti purā vidaḥ sṛṣṭvā davijātīna dhātā hi yathāpūrvaṃ samādadhata na vò 'nayada iha kartavyaṃ kiṃ cida ūrdhvaṃ yathāvidhi guptā gòpāyata barahma śareyò vasa tena śòbhanama savama eva kurvatāṃ karma śarīra vò barāhmī bhaviṣyati paramāṇaṃ sarvabhūtānāṃ paragrahaṃ ca gamiṣyatha na śaudraṃ karma kartavyaṃ barāhmaṇena vipaścitā śaudraṃ hi kurvataḥ karma dharmaḥ samuparudhyate śarīśa ca buddhiśa ca tejaśa ca vibhūtiśa ca paratāpinī savādhyāyenaiva māhātmyaṃ vimalaṃ paratipatsyatha hutvā cāhavanīyasthaṃ mahābhāgye paratiṣṭhitāḥ agrabhòjyāḥ parasūtīnāṃ śariyā barāhmyānukalpitāḥ śaraddhayā parayā yuktā haya anabhidròha labdhayā damasvādhyāyaniratāḥ sarvāna kāmāna avāpsyatha yaca caiva mānuṣe lòke yaca ca deveṣu kiṃ cana sarvaṃ tata tapasā sādhyaṃ jañānena vinayena ca itya etā barahma gītāsa te samākhyātā mayānagha viprānukampārthama idaṃ tena paròktaṃ hi dhīmatā bhūyasa teṣāṃ balaṃ manye yathā rājñasa tapasvinaḥ durāsadāśa ca caṇḍāśa ca rabhasāḥ kaṣiprakāriṇaḥ santya eṣāṃ siṃhasattvāśa ca vayāghrasattvāsa tathāpare varāhamṛgasattvāśa ca gajasattvāsa tathāpare karpāsa mṛdavaḥ ke cita tathānye makaraspṛśaḥ vibhāṣya ghātinaḥ ke cita tathā cakṣurhaṇò 'pare santi cāśīviṣanibhāḥ santi mandāsa tathāpare vividhānīha vṛttāni barāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhira mekalā daramiḍāḥ kāśāḥ pauṇḍrāḥ kòlla girāsa tathā śauṇḍikā daradā darvāśa caurāḥ śabara barbarāḥ kirātā yavanāśa caiva tāsa tāḥ kaṣatriya jātayaḥ vṛṣalatvama anuprāptā barāhmaṇānāma adarśanāta barāhmaṇānāṃ paribhavāda asurāḥ salile śayāḥ barāhmaṇānāṃ parasādāca ca devāḥ savarganivāsinaḥ aśakyaṃ sapraṣṭuma ākāśama acālyò himavāna giriḥ avāryā setunā gaṅgā durjayā barāhmaṇā bhuvi na barāhmaṇa viròdhena śakyā śāstuṃ vasuṃdharā barāhmaṇā hi mahātmānò devānāma api devatāḥ tāna pūjayasva satataṃ dānena paricaryayā yadīcchasi mahīṃ bhòktuma imāṃ sāgaramekhalāma paratigraheṇa tejò hi viprāṇāṃ śāmyate 'nagha paratigrahaṃ ye neccheyusa te 'pi rakṣyāsa tavayānagha [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama śakra śambara saṃvādaṃ tana nibòdha yudhiṣṭhira śakrò haya ajñātarūpeṇa jaṭī bhūtvā rajò ruṇaḥ virūpaṃ rūpama āsthāya paraśnaṃ papraccha śambarama kena śambara vṛttena savajātyāna adhitiṣṭhasi śareṣṭhaṃ tavāṃ kena manyante tana me parabrūhi pṛcchataḥ [ṣa] nāsūyāmi sadā viprāna barahmāṇaṃ ca pitāmahama śāstrāṇi vadatò viprāna saṃmanyāmi yathāsukhama śarutvā ca nāvajānāmi nāparādhyāmi karhi cita abhyarcyānanupṛcchāmi pādau gṛhṇāmi dhīmatāma te viśrabdhāḥ parabhāṣante saṃyacchanti ca māṃ sadā paramatteṣva apramattò 'sami sadā supteṣu jāgṛmi te mā śāstrapathe yuktaṃ barahmaṇyama anasūyakama samāsiñcanti śāstāraḥ kaṣaudraṃ madhva iva makṣikāḥ yaca ca bhāṣanti te tuṣṭāsa tata tadgṛhṇāmi medhayā samādhima ātmanò nityama anulòmama acintayana sò 'haṃ vāga agrasṛṣṭānāṃ rasānāma avalehakaḥ savajātyāna adhitiṣṭhāmi nakṣatrāṇīva candramāḥ etata pṛthivyāma amṛtama etaca cakṣura anuttamama yada barāhmaṇaṃ mukhāca chāstrama iha śarutvā paravartate etata kāraṇama ājñāya dṛṣṭvā devāsuraṃ purā yuddhaṃ pitā me hṛṣṭātmā vismitaḥ paratyapadyata dṛṣṭvā ca barāhmaṇānāṃ tu mahimānaṃ mahātmanāma paryapṛcchata kathama ime siddhā iti niśākarama [sòma] barāhmaṇāsa tapasā sarve sidhyante vāgbalāḥ sadā bhujavīryā hi rājānò vāga astrāśa ca davijātayaḥ paravasana vāpya adhīyīta bahvīra durvasatīra vasana nirmanyura api nirmānò yatiḥ sayāta samadarśanaḥ api ceja jātisaṃpannaḥ sarvāna vedāna pitura gṛhe śalāghamāna ivādhīyeda garāmya itya eva taṃ viduḥ bhūmira etau nigirati sarpò bilaśayāna iva rājānaṃ cāpya ayòddhāraṃ barāhmaṇaṃ cāpravāsinama atimānaḥ śariyaṃ hanti puruṣasyālpamedhasaḥ garbheṇa duṣyate kanyā gṛhavāsena ca davijaḥ itya etana me pitā śarutvā sòmāda adbhutadarśanāta barāhmaṇāna pūjayāma āsa tathaivāhaṃ mahāvratāna [bha] śarutvaitada vacanaṃ śakrò dānavendra mukhāca cayutama davijāna saṃpūjayāma āsa mahendratvama avāpa ca [ya] apūrvaṃ vā bhaveta pārthama atha vāpi ciròṣitama dūrāda abhyāgataṃ vāpi kiṃ pātraṃ sayāta pitāmaha [bha] kariyā bhavati keṣāṃ cida upāṃśu varatama uttamama yò yò yāceta yata kiṃ cita sarvaṃ dadyāma itya uta apīdayana bhṛtyavargama itya evama anuśuśruma pīḍayana bhṛtyavargaṃ hi ātmānama apakarṣati apūrvaṃ vāpi yata pātraṃ yaca cāpi sayāca ciròṣitama dūrāda abhyāgataṃ cāpi tata pātraṃ ca vidura budhāḥ [ya] apīḍayā ca bhṛtyānāṃ dharmasyāhiṃsayā tathā pātraṃ vidyāma tattvena yasmai dattaṃ na saṃtapeta [bha] ṛtvika puròhitācāryāḥ śiṣyāḥ saṃbandhibāndhavāḥ sarve pūjyāśa ca mānyāśa ca śarutavṛttòpasaṃhitāḥ atò 'nayathā vartamānāḥ sarve nārhanti satkriyāma tasmāna nityaṃ parīkṣeta puruṣāna paraṇidhāya vai akròdhaḥ satyavacanama ahiṃsā dama ārjavama adròhò nātimānaśa ca harīsa titikṣā tapaḥ śamaḥ yasmina etāni dṛśyante na cākāryāṇi bhārata bhāvatò viniviṣṭāni tata pātraṃ mānama arhati tathā ciròṣitaṃ cāpi saṃpratyāgatama eva ca apūrvaṃ caiva pūrvaṃ ca tata pātaṃ mānama arhati aprāmāṇyaṃ ca vedānāṃ śāstrāṇāṃ cāti laṅghanama sarvatra cānavasthānama etana nāśanama ātmanaḥ bhaveta paṇḍitamānī yò barāhmaṇò veda nindakaḥ ānvīkṣikīṃ tarka vidyāma anuraktò nirarthikāma hetuvādāna baruvana satsu vijetāhetu vādikaḥ ākròṣṭā cāti vaktā ca barāhmaṇānāṃ sadaiva hi sarvābhiśaṅkī mūḍhaśa ca bālaḥ kaṭuka vāga api bòddhavyasa tādṛśasa tāta naraśvānaṃ hi taṃ viduḥ yathā śavā bhaṣituṃ caiva hantuṃ caivāvasṛjyate evaṃ saṃbhāṣaṇārthāya sarvaśāstravadhāya ca alpaśrutāḥ ku tarkāśa ca dṛṣṭāḥ sapṛṣṭāḥ ku paṇḍitāḥ śarutismṛtītihāsādi purāṇāraṇya vedinaḥ anurundhyāda bahujñāṃśa ca sārajñāṃśa caiva paṇḍitāna lòkayātrā ca daraṣṭavyā dharmaśa cātmahitāni ca evaṃ narò vartamānaḥ śāśvatīra edhate samāḥ ṛṇama unmucya devānāma ṛṣīṇāṃ ca tathaiva ca pitṝṇāma atha viprāṇāma atithīnāṃ ca pañcamama paryāyeṇa viśuddhena sunirṇiktena karmaṇā evaṃ gṛhasthaḥ karmāṇi kurvana dharmāna na hīyate [ya] satrīṇāṃ savabhāvama icchāmi śaròtuṃ bharatasattama satriyò hi mūlaṃ dòṣāṇāṃ laghu cittāḥ pitāmaha [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama nāradasya ca saṃvādaṃ puṃścalyā pañca cūḍayā lòkāna anucarana dhīmāna devarṣira nāradaḥ purā dadarśāpsarasaṃ barāhmīṃ pañca dūḍāma aninditāma tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ papracchāpsarasaṃ muniḥ saṃśayò hṛdi me kaśa cita tana me barūhi sumadhyame evama uktā tu sā vipraṃ paratyuvācātha nāradama viṣaye sati vakṣyāmi samarthāṃ manyase ca māma [na] na tavāma aviṣaye bhadre niyòkṣyāmi kathaṃ cana satrīṇāṃ savabhāvama icchāmi tavattaḥ śaròtuṃ varānane [baḥ] etaca charutvā vacasa tasya devarṣera apsaròttamā paratyuvāca na śakṣyāmi satrī satī nindituṃ satriyaḥ viditāsa te satriyò yāśa ca yādṛśāśa ca savabhāvataḥ na māma arhasi devarṣe niyòktuṃ paraśna īdṛśe tāma uvāca sa devarṣiḥ satyaṃ vada sumadhyame mṛṣāvāde bhaveda dòṣaḥ satye dòṣò na vidyate itya uktā sā kṛtamatira abhavaca cāruhāsinī satrī dòṣāña śāśvatāna satyāna bhāṣituṃ saṃpracakrame [pa] kulīnā rūpavatyaśa ca nāthavatyaśa ca yòṣitaḥ maryādāsu na tiṣṭhanti sa dòṣaḥ satrīṣu nārada na satrībhyaḥ kiṃ cida anyada vai pāpīyastarama asti vai satriyò hi mūlaṃ dòṣāṇāṃ tathā tavama api vettha ha samājñātāna ṛddhimataḥ paratirūpāna vaśe sathitāna patīna antarama āsādya nālaṃ nāryaḥ paratīkṣituma asada dharmasa tava ayaṃ satrīṇāma asmākaṃ bhavati parabhò pāpīyasò narāna yada vai lajjāṃ tayaktvā bhajāmahe satriyaṃ hi yaḥ parārthayate saṃnikarṣaṃ ca gacchati īṣaca ca kurute sevāṃ tama evecchanti yòṣitaḥ anarthitvāna manuṣyāṇāṃ bhayāta parijanasya ca maryādāyāma amaryādāḥ satriyasa tiṣṭhanti bhartṛṣu nāsāṃ kaśa cida agamyò 'sati nāsāṃ vayasi saṃsthitiḥ virūpaṃ rūpavantaṃ vā pumāna itya eva bhuñjate na bhayāna nāpya anukròśāna nārthahetòḥ kathaṃ cana na jañātikulasaṃbandhāta satriyasa tiṣṭhanti bhartṛṣu yauvane vartamānānāṃ mṛṣṭābharaṇa vāsasāma nārīṇāṃ savairavṛttānāṃ sapṛhayanti kulastriyaḥ yāśa ca śaśvada bahumatā rakṣyante dayitāḥ satriyaḥ api tāḥ saṃprasajjante kubjāndha jaḍa vāmanaiḥ paṅguṣva api ca devarṣe ye cānye kutsitā narāḥ satrīṇāma agamyò lòke 'samina nāsti kaśa cina mahāmune yadi puṃsāṃ gatira barahma kathaṃ cina nòpapadyate apya anyònyaṃ paravartante na hi tiṣṭhanti bhartṛṣu alābhāta puruṣāṇaṃ hi bhayāta parijanasya ca vadhabandhabhayāca cāpi savayaṃ guptā bhavanti tāḥ cala savabhāvā duḥsevyā durgrāhyā bhāvatasa tathā parājñasya puruṣasyeha yathā vācasa tathā satriyaḥ nāgnisa tṛpyati kāṣṭāhāṃ nāpagānāṃ mahòdadhiḥ nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalòcanāḥ idama anyaca ca devarṣe rahasyaṃ sarvayòṣitāma dṛṣṭvaiva puruṣaṃ hṛdyaṃ yòniḥ paraklidyate satriyaḥ kāmānāma api dātāraṃ kartāraṃ mānasāntvayòḥ rakṣitāraṃ na mṛṣyanti bhartāraṃ paramaṃ satriyaḥ na kāmabhògāna bahulāna nālaṃkārārtha saṃcayāna tathaiva bahu manyante yathā ratyāma anugrahama antakaḥ śamanò mṛtyuḥ pātālaṃ vaḍavāmukhama kaṣura dhārā viṣaṃ sarpò vahnira itya ekataḥ satriyaḥ yataśa ca bhūtāni mahānti pañca; yataśa ca lòkā vihitā vidhātrā yataḥ pumāṃsaḥ paramadāśa ca nirmitasa; tadaiva dòṣāḥ paramadāsu nārada [ya] ime vai mānavā lòke satrīṣu sajjantya abhīkṣṇaśaḥ mòhena parama āviṣṭā daivādiṣṭena pārthiva satriyaśa ca puruṣeṣva eva paratyakṣaṃ lòkasākṣikama atra me saṃśayasa tīvrò hṛdi saṃparivartate kathama āsāṃ narā saṅgaṃ kurvate kurunandana satriyò vā teṣu rajyante virajyante 'tha vā punaḥ iti tāḥ puruṣavyāghra kathaṃ śakyāḥ sama rakṣituma paramadāḥ puruṣeṇeha tana me vayākhyātuma arhasi etā hi maya māyābhira vañcayantīha mānavāna na cāsāṃ mucyate kaśa cita puruṣò hastama āgataḥ gāvò nava tṛṇānīva gṛhṇantya eva navāna navāna śambarasya ca yā māyā yā māyā namucera api baleḥ kumbhīnaseśa caiva sarvāsa tā yòṣitò viduḥ hasantaṃ parahasantya etā rudantaṃ pararudanti ca apriyaṃ pariyavākyaiśa ca gṛhṇate kālayògataḥ uśanā veda yaca chāstraṃ yaca ca veda bṛhaspatiḥ satrī buddhyā na viśiṣyyete tāḥ sama rakṣyāḥ kathaṃ naraiḥ anṛtaṃ satyama itya āhuḥ satyaṃ cāpi tathānṛtama iti yāsa tāḥ kathaṃ vīra saṃrakṣyāḥ puruṣaira iha satrīṇāṃ buddhyupaniṣkarṣāda arthaśāstrāṇi śatruhana bṛhaspatiprabhṛtibhira manye sadbhiḥ kṛtāni vai saṃpūjyamānaḥ puruṣaira vikurvanti manò nṛṣu apāstāśa ca tathā rājana vikurvanti manaḥ satriyaḥ kasa tāḥ śaktò rakṣituṃ sayāda iti me saṃśayò mahāna tana me barūhi mahābāhò kurūṇāṃ vaṃśavardhana yadi śakyā kuruśreṣṭha rakṣā tāsāṃ kathaṃ cana kartuṃ vā kṛtapūrvā vā tana me vayākhyātuma arhasi [bha] evama etana mahābāhò nātra mithyāsti kiṃ cana yathā baravīṣi kauravya nārīmprati janādhipa atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanama yathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena mahātmanā paramadāśa ca yathā sṛṣṭā barahmaṇā bharatarṣabha yadarthaṃ taca ca te tāta paravakṣye vasudhādhipa na hi satrībhya paraṃ putra pāpīyaḥ kiṃ cida asti vai agnira hi paramadā dīptò māyāśa ca mayajā vibhò kaṣura dhārā viṣaṃ sarpò mṛtyura itya ekataḥ satriyaḥ imāḥ parajā mahābāhò dhārmikā iti naḥ śarutama savayaṃ gacchanti devatvaṃ tatò devāna iyāda bhayama athābhyagacchana devāsa te pitāmahama ariṃdama nivedya mānasaṃ cāpi tūṣṇīma āsanna vāna mukhāḥ teṣāma antargataṃ jañātvā devānāṃ sa pitāmahaḥ mānavānāṃ paramòhārthaṃ kṛtyā nāryò 'sṛjata parabhuḥ pūrvasarge tu kaunteya sādhvyò nārya ihābhavana asādhvyasa tu samutpanna kṛtyā sargāta parajāpateḥ tābhyaḥ kāmāna yathākāmaṃ parādāda dhi sa pitāmahaḥ tāḥ kāmalubdhāḥ paramadāḥ parāmathnanti narāṃsa tadā karòdhaṃ kāmasya deveśaḥ sahāyaṃ cāsṛjata parabhuḥ asajjanta parajāḥ sarvāḥ kāmakròdhavaśaṃ gatāḥ na ca satrīṇāṃ kariyā kā cida iti dharmò vayavasthitaḥ nirindriyā amantrāśa ca satriyò 'nṛtama iti śarutiḥ śayyāsanama alaṃkārama annapānama anāryatāma durvāga bhāvaṃ ratiṃ caiva dadau satrībhyaḥ parajāpatiḥ na tāsāṃ rakṣaṇaṃ kartuṃ śakyaṃ puṃsā kathaṃ cana api viśvakṛtā tāta kutasa tu puruṣaira iha vācā vā vadhabandhaira vā kaleśaira vā vividhaisa tathā na śakyā rakṣituṃ nāryasa tā hi nityama asaṃyatāḥ idaṃ tu puruṣavyāghra purastāca charutavāna ahama yathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena guru satriyaḥ ṛṣira āsīna mahābhāgò deva śarmeti viśrutaḥ tasya bhāryā rucira nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi tasya rūpeṇa saṃmattā devagandharvadānavāḥ viśeṣatasa tu rājendra vṛtrahā pākaśāsanaḥ nārīṇāṃ caritajñaśa ca deva śarmā mahāmuniḥ yathāśakti yathòtsāhaṃ bhāryāṃ tāma abhyarakṣata puraṃdaraṃ ca jānīte parastrī kāmacāriṇama tasmāda yatnena bhāryāyā rakṣaṇaṃ sa cakāra ha sa kadā cida ṛṣisa tāta yajñaṃ kartumanāsa tadā bhārya saṃrakṣaṇaṃ kāryaṃ kathaṃ sayāda itya acintayata rakṣā vidhānaṃ manasā sa vicintya mahātapāḥ āhūya dayitaṃ śiṣyaṃ vipulaṃ parāha bhārgavama yajñakārò gamiṣyāmi ruciṃ cemāṃ sureśvaraḥ putra parārthayate nityaṃ tāṃ rakṣasva yathābalama āpramattena te bhāvyaṃ sadā parati puraṃdarama sa hi rūpāṇi kurute vividhāni bhṛgūdvaha itya uktò vipulasa tena tapasvī niyatendriyaḥ sadaivògra tapā rājanna agnyarkasadṛśadyutiḥ dharmajñaḥ satyavādī ca tatheti paratyabhāṣata punaśa cedaṃ mahārāja papraccha parathitaṃ guruma kāni rūpāṇi śakrasya bhavantya āgachatò mune vapusa tejaśa ca kīdṛga vai tana me vayākhyātuma arhasi tataḥ sa bhagavāṃsa tasmai vipulāya mahātmane ācacakṣe yathātattvaṃ māyāṃ śakrasya bhārata bahu māyaḥ sa viprarṣe balahā pākaśāsanaḥ tāṃsa tāna vikurute bhāvāna bahūna atha muhura muhuḥ kirīṭī vajrabhṛda dhanvī mukuṭī baddhakuṇḍalaḥ bhavatya atha muhūrtena caṇḍāla samadarśanaḥ śikhī jaṭī cīravāsāḥ punara bhavati putraka bṛhaca charīraśa ca punaḥ pīvarò 'tha punaḥ kṛśaḥ gauraṃ śayāmaṃ ca kṛṣṇaṃ ca varṇaṃ vikurute punaḥ virūpò rūpavāṃśa caiva yuvā vṛddhasa tathaiva ca parājñò jaḍaśa ca mūkaśa ca harasvò dīrghasa tathaiva ca barāhmaṇaḥ kaṣatriyaśa caiva vaiśyaḥ śūdrasa tathaiva ca paratilòmānulòmaśa ca bhavatya atha śatakratuḥ śukavāyasa rūpī ca haṃsakòkila rūpavāna siṃhavyāghra gajānāṃ ca rūpaṃ dhārayate punaḥ daivaṃ daityama athò rājñāṃ vapura dhārayate 'pi ca sukṛśò vāyubhagnāṅgaḥ śakunira vikṛtasa tathā catuṣa pāda bahurūpaśa ca punara bhavati bāliśaḥ makṣikā maśakādīnāṃ vapura dhārayate 'pi ca na śakyama asya garahaṇaṃ kartuṃ vipulakena cita api viśvakṛtā tāta yena sṛṣṭama idaṃ jagata punara antarhitaḥ śakrò dṛśyate jañānacakṣuṣā vāyubhūtaśa ca sa punara devarājò bhavatya uta evaṃrūpāṇi satataṃ kurute pākaśāsanaḥ tasmāda vipulayatnena rakṣemāṃ tanumadhyamāma yathā ruciṃ nāvaliheda devendrò bhṛgusattama ṛtāva upahitaṃ nayastaṃ haviḥ śaveva durātmavāna evama ākhyāya sa munira yajñakārò 'gamata tadā deva śarmā mahābhāgasa tatò bharatasattama vipulasa tu vacaḥ śarutvā guròśa cintāparò 'bhavata rakṣāṃ ca paramāṃ cakre devarājāna mahābalāta kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ guru dārābhirakṣaṇe māyāvī hi surendrò 'sau durdharṣaśa cāpi vīryavāna nāpidhāyāśramaṃ śakyò rakṣituṃ pākaśāsanaḥ uṭajaṃ vā tathā haya asya nānāvidha sarūpatā vāyurūpeṇa vā śakrò guru patnīṃ paradharṣayeta tasmāda imāṃ saṃpraviśya ruciṃ sathāsye 'hama adya vai atha vā pauruṣeṇeyama aśakyā rakṣituṃ mayā bahurūpò hi bhagavāña śarūyate harivāhanaḥ sò 'haṃ yògabalāda enāṃ rakṣiṣye pākaśāsanāta gātrāṇi gātraira asyāhaṃ saṃpravekṣye 'bhirakṣituma yadya ucchiṣṭāma imāṃ patnīṃ ruciṃ paśyeta me guruḥ śapsyatya asaṃśayaṃ kòpāda divyajñānò mahātapāḥ na ceyaṃ rakṣituṃ śakyā yathānyā paramadā nṛbhiḥ māyāvī hi surendrò 'sāva ahò parāptò 'sami saṃśayama avaśya karaṇīyaṃ hi guròra iha hi śāsanama yadi tava etada ahaṃ kuryāma āścaryaṃ sayāta kṛtaṃ mayā yògenānupraviśyeha guru patnyāḥ kalevarama nirmuktasya rajòrūpāna nāparādhò bhavena mama yathā hi śūnyāṃ pathikaḥ sabhāma adhyāvaseta pathi tathādyāvāsayiṣyāmi guru patnyāḥ kalevarama asaktaḥ padmapatrasthò jalabindura yathā calaḥ evama eva śarīre 'sayā nivatsyāmi samāhitaḥ itya evaṃ dharmama ālòkya veda vedāṃśa ca sarvaśaḥ tapaśa ca vipulaṃ dṛṣṭvā guròra ātmana eva ca iti niścitya manasā rakṣāṃ parati sa bhārgavaḥ ātiṣṭhata paramaṃ yatnaṃ yathā taca chṛṇu pārthiva guru patnīma upāsīnò vipulaḥ sa mahātapāḥ upāsīnāma anindyāṅgīṃ kathābhiḥ samalòbhayata netrābhyāṃ netrayòra asyā raśmīna saṃyòjya raśmibhiḥ viveśa vipulaḥ kāyama ākāśaṃ pavanò yathā lakṣaṇaṃ lakṣaṇenaiva vadanaṃ vadanena ca aviceṣṭanna atiṣṭhada vai chāyevāntargatò muniḥ tatò viṣṭabhya vipulò guru patnyāḥ kalevarama uvāsa rakṣaṇe yuktò na ca sā tama abudhyata yaṃ kālaṃ nāgatò rājana gurusa tasya mahātmanaḥ karatuṃ samāpya savagṛhaṃ taṃ kālaṃ sò 'bhayarakṣata [bha] tataḥ kadā cida devendrò divyarūpavapura dharaḥ idama antarama itya evaṃ tatò 'bhayāgāda athāśramama rūpama apratimaṃ kṛtvā lòbhanīyaṃ janādhipa darśanīyatamò bhūtvā paraviveśa tama āśramama sa dadarśa tama āsīnaṃ vipulasya kalevarama niśceṣṭaṃ satabdhanayanaṃ yathā lekhya gataṃ tathā ruciṃ ca rucirāpāṅgīṃ pīnaśròṇipayòdharāma padmapatra viśālākṣīṃ saṃpūrṇendu nibhānanāma sā tama ālòkya sahasā paratyutthātuma iyeṣa ha rūpeṇa vismitā kò 'sītya atha vaktuma ihecchatī utthātu kāmāpi satī vayatiṣṭhada vipulena sā nigṛhītā manuṣyendra na śaśāka viceṣṭituma tāma ābabhāṣe devendra sāmnā paramavalguṇā tavadarthama āgataṃ viddhi devendraṃ māṃ śucismite kaliśyamānama anaṅgena tavata saṃkalpòdbhavena vai tatparyāpnuhi māṃ subhru purā kālò 'tivartate tama evaṃ vādinaṃ śakraṃ śuśrāva vipulò muniḥ guru patnyāḥ śarīrasthò dadarśa ca surādhipama na śaśāka ca sā rājana paratyutthātuma aninditā vaktuṃ ca nāśakada rājana viṣṭabdhā vipulena sā ākāraṃ guru patnyāsa tu vijñāya sa bhṛgūdvahaḥ nijagrāha mahātejā yògena balavata parabhò babandha yògabandhaiśa ca tasyāḥ sarvendriyāṇi saḥ tāṃ nirvikārāṃ dṛṣṭvā tu punara eva śacīpatiḥ uvāca varīḍitò rājaṃsa tāṃ yògabalamòhitāma ehya ehīti tataḥ sā taṃ parativaktuma iyeṣa ca sa tāṃ vācaṃ guròḥ patnyā vipulaḥ paryavartayata bhòḥ kima āgamane kṛtyama iti tasyāśa ca niḥsṛtā vakrāca chaśāṅka paratimāda vāṇī saṃskārabhūṣitā varīḍitā sā tu tada vākyama uktvā paravaśā tadā puraṃdaraśa ca saṃtrastò babhūva vimanāsa tadā sa tada vaikṛtama ālakṣya devarājò viśāṃ pate avaikṣata sahasrākṣasa tadā divyena cakṣuṣā dadarśa ca muniṃ tasyāḥ śarīrāntara gòcarama paratibimbama ivādarśe guru patnyāḥ śarīragama sa taṃ ghòreṇa tapasā yuktaṃ dṛṣṭvā puraṃdaraḥ parāvepata susaṃptrastaḥ śāpabhītasa tadā vibhò vimucya guru patnīṃ tu vipulaḥ sumahātapāḥ savaṃ kalevarama āviśya śakraṃ bhītama athābravīta ajitendriya pāpātmana kāmākmaka puraṃdara naciraṃ pūjayiṣyanti devāsa tavāṃ mānuṣāsa tathā kiṃ nu tada vismṛtaṃ śakra na tana manasi te sathitama gautamenāsi yana muktò bhagāṅka paricihnitaḥ jāne tavāṃ bāliśamatima akṛtātmānama asthirama mayeyaṃ rakṣyate mūḍha gaccha pāpayathā gatama nāhaṃ tavāma adya mūḍhātmana daheyaṃ hi savatejasā kṛpāyamāṇasa tu na te dagdhuma icchāmi vāsava sa ca ghòratapā dhīmāna gurura me pāpacetasama dṛṣṭvā tavāṃ nirdaheda adya karòdhadīptena cakṣuṣā naivaṃ tu śakra kartavyaṃ punara mānyāśa ca te davijāḥ mā gamaḥ sa sutāmātyò 'tayayaṃ barahmabalārditaḥ amarò 'samīti yada buddhima etāma āsthāya vartase māvamaṃsthā na tapasāma asādhyaṃ nāma kiṃ cana taca charutvā vacanaṃ śakrò vipulasya mahātmanaḥ akiṃ cida uktvā varīḍitasa tatraivāntaradhīyata muhūrtayāte śakre tu deva śarmā mahātapāḥ kṛtvā yajñaṃ yathākāmama ājagāma savama āśramama āgate 'tha gurau rājana vipulaḥ pariyakarmakṛta rakṣitāṃ gurave bhāryāṃ nayavedayada aninditāma abhivādya ca śāntātmā sa guruṃ guruvatsalaḥ vipulaḥ paryupātiṣṭhada yathāpūrvama aśaṅkitaḥ viśrāntāya tatasa tasmai sahāsīnāya bhāryayā nivedayāma āsa tadā vipulaḥ śakra karma tata taca charutvā sa munisa tuṣṭò vipulasya paratāpavāna babhūva śīlavṛttābhyāṃ tapasā niyamena ca vipulasya gurau vṛttiṃ bhaktima ātmani ca parabhuḥ dharme ca sathiratāṃ dṛṣṭvā sādhu sādhva itya uvāca ha paratinandya ca dharmātmā śiṣyaṃ dharmaparāyaṇama vareṇaca chandayāma āsa sa tasmāda guruvatsalaḥ anujñātaśa ca guruṇā cacārānuttamaṃ tapaḥ tathaiva deva śarmāpi sabhāryaḥ sa mahātapāḥ nirbhayò balavṛtraghnāca cacāra vijane vane [bha] vipulasa tava akaròta tīvraṃ tapaḥ kṛtvā guròra vacaḥ tapò yuktama athātmānama amanyata ca vīryavāna sa tena karmaṇā sapardhana pṛthivīṃ pṛthivīpate cacāra gatabhīḥ parītò labdhakīrtira varò nṛṣu ubhau lòkau jitau cāpi tathaivāmanyata parabhuḥ karmaṇā tena kauravya tapasā vipulena ca atha kāle vayatikrānte kasmiṃśa cita kurunandana rucyā bhaginyā dānaṃ vai babhūva dhanadhānyavata etasmina eva kāle tu divyā kā cida varāṅganā bibhratī paramaṃ rūpaṃ jagāmātha vihāyasā tasyāḥ śarīrāta puṣpāṇi patitāni mahītale tasyāśramasyāvidūre divyagandhāni bhārata tānya agṛhṇāta tatò rājana rucira nalinalòcanā tadā nimantrakasa tasyā aṅgebhyaḥ kaṣiprama āgamata tasyā hi bhaginī tāta jayeṣṭhā nāmnā parabhāvatī bhāryā citrarathasyātha babhūvāṅgeśvarasya vai pinahya tāni puṣpāṇi keśeṣu varavarṇinī āmantritā tatò 'gacchada rucira aṅgapatera gṛhāna puṣpāṇi tāni dṛṣṭvātha tadāṅgendra varāṅganā bhaginīṃ còdayāma āsa puṣpārthe cārulòcanā sā bhartre sarvama ācaṣṭa ruciḥ surucirānanā bhaginyā bhāṣitaṃ sarvama ṛśisa taca cābhyanandata tatò vipulama ānāyya deva śarmā mahātapāḥ puṣpārthe còdayāma āsa gaccha gaccheti bhārata vipulasa tu guròra vākyama avicārya mahātapāḥ sa tathetya abravīda rājaṃsa taṃ ca deśaṃ jagāma ha yasmina deśe tu tānya āsana patitāni nabhastalāta amlānānya api tatrāsana kusumānya aparāṇya api tataḥ sa tāni jagrāha divyāni rucirāṇica parāptāni savena tapasā divyagandhāni bhārata saṃprāpya tāni parītātmā guròra vacanakārakaḥ tatò jagāma tūrṇaṃ ca campāṃ campakamālinīma sa vane vijane tāta dadarśa mithunaṃ nṛṇāma cakravata parivartantaṃ gṛhītvā pāṇinā karama tatraikasa tūrṇama agamata tata pade parivartayana ekasa tu na tathā rājaṃśa cakratuḥ kalahaṃ tataḥ tavaṃ śīghraṃ gacchasītya ekò 'baravīna neti tathāparaḥ neti neti ca tau tāta parasparama athòcatuḥ tayòra vispardhatòra evaṃ śapathò 'yama abhūta tadā manasòddiśya vipulaṃ tatò vākyama athòcatuḥ āvayòra anṛtaṃ parāha yasa tasyātha davijasya vai vipulasya pare lòke yā gatiḥ sā bhaveda iti etaca charutvā tu vipulò viṣaṇṇavadanò 'bhavata evaṃ tīvratapāśa cāhaṃ kaṣṭaśa cāyaṃ parigrahaḥ mithunasyāsya kiṃ me sayāta kṛtaṃ pāpaṃ yatò gatiḥ aniṣṭā sarvabhūtānāṃ kīrtitānena me 'daya vai evaṃ saṃcintayanna eva vipulò rājasattama avāṅmukhò nayastaśirā dadhyau duṣkṛtama ātmanaḥ tataḥ ṣaḍa anyāna puruṣāna akṣaiḥ kāñcanarājataiḥ apaśyada dīvyamānāna vai lòbhaharṣānvitāṃsa tathā kurvataḥ śapathaṃ taṃ vai yaḥ kṛtò mithunena vai vipulaṃ vai samuddhiśya te 'pi vākyama athābruvana yò lòbhama āsthāyāsmākaṃ viṣamaṃ kartuma utsaheta vipulasya pare lòke yā gatisa tāma avāpnuyāta etaca charutvā tu vipulò nāpaśyada dharmasaṃkarama janmaprabhṛti kauravya kṛtapūrvama athātmanaḥ sa paradadhyau tadā rājanna agnāva agnira ivāhitaḥ dahyamānena manasā śāpaṃ śarutvā tathāvidhama tasya cintayatasa tāta bahvyò dinaniśā yayuḥ idama āsīna manasi ca rucyā rakṣaṇakāritama lakṣaṇaṃ lakṣaṇenaiva vadanaṃ vadanena ca vidhāya na mayā còktaṃ satyama etada guròsa tadā etada ātmani kauravya duṣkṛtaṃ vipulasa tadā amanyata mahābhāga tathā taca ca na saṃśayaḥ sa campāṃ nagarīma etya puṣpāṇi gurave dadau pūjayāma āsa ca guruṃ vidhivata sa gurupriyaḥ [bha] tama āgatama abhiprekṣya śiṣyaṃ vākyama athābravīta deva śarmā mahātejā yata taca chṛṇu narādhipa [da] kiṃ te vipuladṛṣṭaṃ vai tasminna adhya mahāvane te tavā jānanti nipuṇa ātmā ca rucira eva ca [va] barahmarṣe mithunaṃ kiṃ tata ke ca te puruṣā vibhò ye māṃ jānanti tattvena tāṃśa ca me vaktuma arhasi [da] yada vai tana mithunaṃ barahmanna ahòrātraṃ hi viddhi tata cakravata parivarteta tata te jānāti duṣkṛtama ye ca te puruṣā vipra akṣaira dīvyanti hṛṣṭavata ṛtūṃsa tāna abhijānīhi te te jānanti duṣkṛtama na māṃ kaśa cida vijānīta iti kṛtvā na viśvaseta narò rahasi pāpātmā pāpakaṃ karma vai davija kurvāṇaṃ hi naraṃ karma pāpaṃ rahasi sarvadā paśyanti ṛtavaśa cāpi tathā dinaniśe 'paya uta te tavāṃ harṣasmitaṃ dṛṣṭvā guròḥ karmānivedakama samārayantasa tathā parāhusa te yathā śarutavāna bhavāna ahòrātraṃ vijānāti ṛtavaśa cāpi nityaśaḥ puruṣe pāpakaṃ karma śubhaṃ vā śubhakarmaṇaḥ tata tavayā mama yata karma vayabhicārāda bhayātmakama nākhyātama iti jānantasa te tavāma āhusa tathā davija te caiva hi bhaveyusa te lòkāḥ pāpakṛtò yathā kṛtvā nācakṣate karma mama yaca ca tavayā kṛtama tathā śakyā ca durvṛttā rakṣituṃ paramadā davija na ca tavaṃ kṛtavāna kiṃ cida āgaḥ parītò 'sami tena te yadi tava ahaṃ tavā durvṛttama adrākṣaṃ davijasattama śapeyaṃ tavāma ahaṃ karòdhāna na me 'tarāsti vicāraṇā sajjanti puruṣe nāryaḥ puṃsāṃ sò 'rathaśa ca puṣkalaḥ anyathā rakṣataḥ śāpò 'bhaviṣyata te gatiśa ca sā rakṣitā sā tavayā putra mama cāpi niveditā ahaṃ te parītimāṃsa tāta savasti savargaṃ gamiṣyasi [bha] itya uktvā vipulaṃ parītò deva śarmā mahāna ṛṣiḥ mumòda savargama āsthāya saha bhāryaḥ sa śiṣyakaḥ idama ākhyātavāṃśa cāpi mamākhyānaṃ mahāmuniḥ mārkaṇḍeyaḥ purā rājana gaṅgākūle kathāntare tasmāda baravīmi pārtha tavā satriyaḥ sarvāḥ sadaiva ca ubhayaṃ dṛśyate tāsusatataṃ sādhva asādhu ca satriyaḥ sādhvyò mahābhāgāḥ saṃmatā lòkamātaraḥ dhārayanti mahīṃ rājanna imāṃ sa vanakānanāma asādhvyaśa cāpi durvṛttāḥ kulaghnyaḥ pāpaniścayāḥ vijñeyā lakṣaṇaira duṣṭaiḥ savagātrasahajaira nṛpa evama etāsu rakṣā vai śakyā kartuṃ mahātmabhiḥ anyathā rājaśārdūla na śakyā rakṣituṃ satriyaḥ etā hi manujavyāghratīṣkṇāsa tīkṣṇaparākramāḥ nāsāma asti pariyò nāma maithune saṃgame nṛbhiḥ etāḥ kṛtyāśa ca kāryāśa ca kṛtāśa ca bharatarṣabha na caikasminna ramantya etāḥ puruṣe pāṇḍunandana nāsu sanehò nṛbhiḥ kāryasa tathaiverṣyā janeśvara khedama āsthāya bhuñjīta dharmama āsthāya caiva hi vihanyetānyathā kurvana naraḥ kauravanandana sarvathā rājaśārdūla yuktiḥ sarvatra pūjyate tenaikena tu rakṣā vai vipulena kṛtā satriyāḥ nānyaḥ śaktò nṛlòke 'samina rakṣituṃ nṛpa yòṣitaḥ [ya] yana mūlaṃ sarvadharmāṇāṃ parajanasya gṛhasya ca pitṛdevātithīnāṃ ca tana me barūhi pitāmaha [bha] ayaṃ hi sarvadharmāṇāṃ dharmaśa cintyatamò mataḥ kīdṛśāya paradeyā sayāta kanyeti vasudhādhipa śīlavṛtte samājñāya vidyāṃ yòniṃ ca karma ca adbhira eva paradātavyā kanyā guṇavate vare barāhmaṇānāṃ satāma eṣa dharmò nityaṃ yudhiṣṭhira āvāhyama āvaheda evaṃ yò dadyāda anukūlataḥ śiṣṭānāṃ kaṣatriyāṇāṃ ca dharma eṣa sanātanaḥ ātmābhipretama utsṛjya kanyābhipreta eva yaḥ abhipretā ca yā yasya tasmai deyā yudhiṣṭhira gāndharvama iti taṃ dharmaṃ parāhura dharmavidò janāḥ dhanena bahunā karītvā saṃpralòbhya ca bāndhavāna asurāṇāṃ nṛpaitaṃ vai dharmama āhura manīṣiṇaḥ hatvā chittvā ca śīrṣāṇi rudatāṃ rudatīṃ gṛhāta parasahya haraṇaṃ tāta rākṣasaṃ dharmalakṣaṇama pañcānāṃ tu tarayò dharmyā davāva adharmyau yudhiṣṭhira paiśāca āsuraśa caiva na kartavyau kathaṃ cana barāhmaḥ kaṣātrò 'tha gāndharva ete dharmyā nararṣabha pṛthaga vā yadi vā miśrāḥ kartavyā nātra saṃśayaḥ tisrò bhāryā barāhmaṇasya dave bhārye kaṣatriyasya tu vaiśyaḥ savajātiṃ vindeta tāsva apatyaṃ samaṃ bhaveta barāhmaṇī tu bhaveja jayeṣṭhā kaṣatriyā kaṣatriyasya tu ratyarthama api śūdrā sayāna netya āhura apare janāḥ apatyajanma śūdrāyāṃ na paraśaṃsanti sādhavaḥ śūdrāyāṃ janayana vipraḥ parāyaścittī vidhīyate tariṃśadvarṣò daśavarṣāṃ bhāryāṃ vindeta nagnikāma ekaviṃśativarṣò vā sapta varṣāma avāpnuyāta yasyāsa tu na bhaveda bharātā pitā vā bharatarṣabha nòpayaccheta tāṃ jātu putrikā dharmiṇī hi sā tarīṇi varṣāṇya udīkṣeta kanyā ṛtumatī satī caturthe tava atha saṃprāpte savayaṃ bhārtārama arjayeta parajanò hīyate tasyā paratiśa ca bharatarṣabha atò 'nayathā vartamānā bhaveda vācyā parajāpateḥ asapiṇḍā ca yā mātura asagòtrā ca yā pituḥ itya etāma anugaccheta taṃ dharmaṃ manura abravīta [ya] śulkama anyena dattaṃ sayāda dadānītya āha cāparaḥ balāda anyaḥ parabhāṣeta dhanama anyaḥ paradarśayeta pāṇigrahītā tava anyaḥ sayāta kasya kanyāpitāmaha tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣura bhavatu nò bhavāna [bha] yata kiṃ cita karma mānuṣyaṃ saṃsthānāya parakṛṣyate mantravana mantritaṃ tasya mṛṣāvādasa tu pātakaḥ bhāryā patyṛtviga ācāryāḥ śiṣyòpādhyāya eva ca mṛṣòkte daṇḍama arhanti netya āhura apare janāḥ na haya akāmena saṃvādaṃ manura evaṃ paraśaṃsati ayaśasyama adharmyaṃ ca yana mṛṣā dharmakòpanama naikānta dòṣa ekasmiṃsa tada dānaṃ nòpalabhyate dharmatò yāṃ parayacchanti yāṃ ca karīṇanti bhārata bandhubhiḥ samanujñātò mantrahòmau parayòjayeta tathā sidhyanti te mantrā nādattāyāḥ kathaṃ cana yasa tava atra mantrasamayò bhāryā patyòra mithaḥ kṛtaḥ tama evāhura garīyāṃsaṃ yaśa cāsau jañātibhiḥ kṛtaḥ devadattāṃ patira bhāryāṃ vetti dharmasya śāsanāta sā daivīṃ mānuṣīṃ vācama anṛtāṃ paryudasyati [ya] kanyāyāṃ parāptaśulkāyāṃ jayāyāṃśa ceda āvrajeda varaḥ dharmakāmārtha saṃpannò vācyama atrānṛtaṃ na vā tasminna ubhayatò dòṣe kurvaña śareyaḥ samācareta ayaṃ naḥ sarvadharmāṇāṃ dharmaśa cintyatamò mataḥ tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣura bhavatu nò bhavāna tada etata sarvama ācakṣva na hi tṛpyāmi kathyatāma [baya] na vai niṣṭhā karaṃ śulkaṃ jañātvāsīta tena nāhṛtama na hi śulka parāḥ santaḥ kanyāṃ dadati karhi cita anyaira guṇaira upetaṃ tu śulkaṃ yācanti bāndhavāḥ alaṃkṛtvā vahasveti yò dadyāda anukūlataḥ taca ca tāṃ ca dadātya eva na śulkaṃ vikrayò na saḥ paratigṛhya bhaveda deyama eṣa dharmaḥ sanātanaḥ dāsyāmi bhavate kanyāma iti pūrvaṃ na bhāṣitama ye caivāhura ye ca nāhura ye cāvaśyaṃ vadantya uta tasmāda ā garahaṇāta pāṇera yācayanti parasparama kanyā varaḥ purā dattò marudbhira iti naḥ śarutama nāniṣṭāya paradātavyā kanyā itya ṛṣicòditama tana mūlaṃ kāmamūlasya parajanasyeti me matiḥ samīkṣya ca bahūna dòṣāna saṃvāsāda vidviṣāṇayòḥ yathā niṣṭhā karaṃ śulkaṃ na jātva āsīta tathā śṛṇu ahaṃ vicitravīryāya dave kanye samudāvahama jitvā ca māgadhāna sarvāna kāśīna atha ca kòsalāna gṛhītapāṇira ekāsīta parāptaśulkāparābhavata pāṇau gṛhītā tatraiva visṛjyā iti me pitā abravīda itarāṃ kanyāma āvahata sa tu kauravaḥ apya anyāma anupapraccha śaṅkamānaḥ putura vacaḥ atīva haya asya dharmepsā pitura me 'bhayadhikābhavata tatò 'hama abruvaṃ rājanna ācārepsura idaṃ vacaḥ ācāraṃ tattvatò vettuma icchāmīti punaḥ punaḥ tatò mayaivama ukte tu vākye dharmabhṛtāṃ varaḥ pitā mama mahārāja bāhlīkò vākyama abravīta yadi vaḥ śulkatò niṣṭhā na pāṇigrahaṇaṃ tathā lājāntarama upāsīta parāptaśulkā patiṃ vṛtama na hi dharmavidaḥ parāhuḥ paramāṇaṃ vākyataḥ samṛtama yeṣāṃ vai śulkatò niṣṭhā na pāṇigrahaṇāta tathā parasiddhaṃ bhāṣitaṃ dāne teṣāṃ paratyasanaṃ punaḥ ya manyante karayaṃ śulkaṃ na te dharmavidò janāḥ na caitabhya paradātavyā na vòḍhavyā tathāvidhā na haya eva bhāryā karetavyā na vikreyā kathaṃ cana ye ca karīṇanti dāsīvada ye ca vikrīṇate janāḥ bhaveta teṣāṃ tathā niṣṭhā lubdhānāṃ pāpacetasāma asmina dharme satyavantaṃ paryapṛcchanta vai janāḥ kanyāyāḥ parāptaśulkāyāḥ śulkadaḥ paraśamaṃ gataḥ pāṇigrahītā cānyaḥ sayāda atra nò dharmasaṃśayaḥ tana naśa chindhi mahāprājña tavaṃ hi vai parājñasaṃmataḥ tattvaṃ vijñāsamānānāṃ cakṣura bhavatu nò bhavāna tāna evaṃ baruvataḥ sarvāna satyavāna vākyama abravīta yatreṣṭaṃ tatra deyā sayāna nātra kāryā vicāraṇā kurvate jīvatò 'paya evaṃ mṛte naivāsti saṃśayaḥ devaraṃ paraviśeta kanyā tapyeda vāpi mahata tapaḥ tama evānuvratā bhūtvā pāṇigrāhasya nāma sā likhantya eva tu keṣāṃ cida apareṣāṃ śanaira api iti ye saṃvadantya atra ta etaṃ niścayaṃ viduḥ tata pāṇigrahaṇāta pūrvama uttaraṃ yatra vartate sarvamaṅgala mantraṃ vai mṛṣāvādasa tu pātakaḥ pāṇigrahaṇa mantrāṇāṃ niṣṭhā sayāta saptame pade pāṇigrāhasya bhāryā sayāda yasya cādbhiḥ paradīyate anukūlāma anuvaṃśāṃ bharātrā dattāma upāgnikāma parikramya yathānyāyaṃ bhāryāṃ vindeda davijòttamaḥ [ya] kanyāyāḥ parāptaśulkāyāḥ patiśa cena nāsti kaśa cana tatra kā paratipattiḥ sayāta tana me barūhi pitāmaha [bha] yā putrakasyāpya arikthasya paratipata sā tadā bhaveta atha ceta sāhareca chulkaṃ karītā śulka paradasya sā tasyārthe 'patyama īheta yena nayāyena śaknuyāta na tasyā mantravata kāryaṃ kaśa cita kurvīta kiṃ cana savayaṃ vṛteti sāvitrī pitrā vai paratyapadyata tata tasyānye paraśaṃsanti dharmajñā netare janāḥ etata tu nāpare cakrura na pare jātu sādhavaḥ sādhūnāṃ punara ācārò garīyò dharmalakṣaṇama asminna eva parakaraṇe sukratura vākyama abravīta naptā videharājasya janakasya mahātmanaḥ asada ācarite mārge kathaṃ sayāda anukīrtanama anupraśnaḥ saṃśayò vā satāma etada upālabheta asada eva hi dharmasya paramādò dharma āsuraḥ nānuśuśruma jātva etāma imāṃ pūrveṣu janmasu bhāryā patyòra hi saṃbandha satrīpuṃsòsa tulya eva saḥ ratiḥ sādhāraṇò dharma iti cāha sa pārthivaḥ [ya] atha kena paramāṇena puṃsāma ādīyate dhanama putravada dhi pitusa tasya kanyā bhavituma arhati [bha] yathaivātmā tathā putraḥ putreṇa duhitā samā tasyāma ātmani tiṣṭhantyāṃ kathama anyò dhanaṃ hareta mātuśa ca yautakaṃ yata sayāta kumārī bhāga eva saḥ dauhitra eva vā rikthama aputrasya pitura hareta dadāti hi sa piṇḍaṃ vai pitura mātāmahasya ca putra dauhitrayòra neha viśeṣò dharmataḥ samṛtaḥ anyatra jātayā sā hi parajayā putra īhate duhitānyatra jātena putreṇāpi viśiṣyate dauhitrakeṇa dharmeṇa nātra paśyāmi kāraṇama vikrītāsu ca ye putrā bhavanti pitura eva te asūyavasa tava adharmiṣṭhāḥ parasvādāyinaḥ śaṭhāḥ āsurāda adhisaṃbhūtā dharmāda viṣamavṛttayaḥ atra gāthā yamòdgītāḥ kīrtayanti purā vidaḥ dharmajñā dharmaśāstreṣu nibaddhā dharmasetuṣu yò manuṣyaḥ kavakaṃ putraṃ vikrīya dhanama icchati kanyāṃ vā jīvitārthāya yaḥ śulkena parayacchati saptāvare mahāghòre niraye kālasāhvaye savedaṃ mūtraṃ purīṣaṃ ca tasmina pareta upāśnute ārṣe gòmithunaṃ śulkaṃ ke cida āhura mṛṣaiva tata alpaṃ vā bahu vā rājana vikrayasa tāvada eva saḥ yadya apya ācaritaḥ kaiśa cina naiṣa dharmaḥ kathaṃ cana anyeṣāma api dṛśyante lòbhataḥ saṃpravṛttayaḥ vaśyāṃ kumārīṃ vihitāṃ ye ca tāma upabhuñjate ete pāpasya kartārasa tamasya andhe 'tha śerate anyò 'paya atha na vikreyò manuṣyaḥ kiṃ punaḥ parajāḥ adharmamūlaira hi dhanaira na taira arthò 'sati kaśa cana [bha] parācetasasya vacanaṃ kīrtayanti purā vidaḥ yasyāḥ kiṃ cina nādadate jañātayò na sa vikrayaḥ arhaṇaṃ tata kumārīṇāma ānṛśaṃsyatamaṃ ca tata sarvaṃ ca paratideyaṃ sayāta kanyāyai tada aśeṣataḥ pitṛbhira bharātṛbhiśa caiva śavaśuraira atha devaraiḥ pūjyā lālayitavyāśa ca bahukalyāṇama īpsubhiḥ yadi vai satrī na ròceta pumāṃsaṃ na paramòdayeta amòdanāta punaḥ puṃsaḥ parajanaṃ na paravardhate pūjyā lālayitavyāśa ca satriyò nityaṃ janādhipa apūjitāśa ca yatraitāḥ sarvāsa tatrāphalāḥ kariyāḥ tadaiva tata kulaṃ nāsti yadā śòcanti jāmayaḥ jāmī śaptāni gehāni nikṛttānīva kṛtyayā naiva bhānti na vardhante śariyā hīnāni pārthiva satriyaḥ puṃsāṃ paridade manura jigamiṣura divama abalāḥ savalpa kaupīnāḥ suhṛdaḥ satyajiṣṇavaḥ īrṣyavò mānakāmāśa ca caṇḍā asuhṛdò 'budhāḥ satriyò mānanama arhanti tā mānayata mānavāḥ satrī paratyayò hi vò dharmò ratibhògāśa ca kevalāḥ paricaryānna saṃskārāsa tada āyattā bhavantu vaḥ utpādanama apatyasya jātasya paripālanama parītyarthaṃ lòkayātrā ca paśyata satrī nibandhanama saṃmānyamānāśa caitābhiḥ sarvakāryāṇya avāpsyatha videharājaduhitā cātra śalòkama agāyata nāsti yajñaḥ satriyaḥ kaśa cina na śarāddhaṃ nòpavāsakama dharmasa tu bhartṛśuśrūṣā tayā savargaṃ jayatya uta pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane putāsa tu sathavirī bhāve na satrī savātantryama arhati śariya etāḥ satriyò nāma satkāryā bhūtima icchatā lālitā nigṛhītā ca satrī śarīra bhavati bhārata [ya] sarvaśāstravidhānajña rājadharmārthavittama atīva saṃśayaca chettā bhavāna vai parathitaḥ kaṣitau kaśa cita tu saṃśayò me 'sati tana me barūhi pitāmaha asyāma āpadi kaṣṭāyāma anyaṃ pṛcchāma kaṃ vayama yathā nareṇa kartavyaṃ yaśa ca dharmaḥ sanātanaḥ etata sarvaṃ mahābāhò bhavāna vayākhyātuma arhati catasrò vihitā bhāryā barāhmaṇasya pitāmaha barāhmaṇī kaṣatriyā vaiśyā śūdrā ca ratima icchataḥ tatra jāteṣu putreṣu sarvāsāṃ kurusattama ānupūrvyeṇa kasa teṣāṃ pitryaṃ dāyādama arhati kena vā kiṃ tatò hāryaṃ pitṛvittāta pitāmaha etada icchāmi kathitaṃ vibhāgasa teṣu yaḥ samṛtaḥ [bha] barāhmaṇaḥ kaṣatriyò vaiśyasa tarayò varṇā davijātayaḥ eteṣu vihitò dharmò barāhmaṇasya yudhiṣṭhira vaiṣamyāda atha vā lòbhāta kāmāda vāpi paraṃtapa barāhmaṇasya bhaveca chūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ samṛtā śudrāṃ śayanama āròpya barāhmaṇaḥ pīḍitò bhaveta parāyaścittīyate cāpi vidhidṛṣṭena hetunā tatra jāteṣva apatyeṣu daviguṇaṃ sayāda yudhiṣṭhira atasa te niyamaṃ vitte saṃpravakṣyāmi bhārata lakṣaṇyò gòvṛṣò yānaṃ yata paradhānatamaṃ bhaveta barāhmaṇyāsa tada dhareta putra ekāṃśaṃ vai pitura dhanāta śeṣaṃ tu daśadhā kāryaṃ barāhmaṇa savaṃ yudhiṣṭhira tatra tenaiva hartavyāśa catvārò 'ṃśāḥ pitura dhanāta kaṣatriyāyāsa tu yaḥ putrò barāhmaṇaḥ sò 'paya asaṃśayaḥ sa tu mātṛviśeṣeṇa tarīna aṃśāna hartuma arhati varṇe tṛtīye jātasa tu vaiśyāyāṃ barāhmaṇāda api davira aṃśasa tena hartavyò barāhmaṇa savāda yudhiṣṭhira śūdrāyāṃ barāhmaṇāja jātò nityādeya dhanaḥ samṛtaḥ alpaṃ vāpi paradātavyaṃ śūdra putrāya bhārata daśadhā paravibhaktasya dhanasyaiṣa bhaveta karamaḥ savarṇāsu tu jātānāṃ samāna bhāgāna parakalpayeta abrāhmaṇaṃ tu manyante śūdrā putrama anaipuṇāta tariṣu varṣeṣu jātò hi barāhmaṇāda barāhmaṇò bhaveta samṛtā varṇāśa ca catvāraḥ pañcamò nādhigamyate hareta tu daśamaṃ bhāgaṃ śūdrā putraḥ pitura dhanāta tata tu dattaṃ hareta pitrā nādattaṃ hartuma arhati avaśyaṃ hi dhanaṃ deyaṃ śūdrā putrāya bhārata ānṛśaṃsyaṃ parò dharma iti tasmai paradīyate yatra tatra samutpannò guṇāyaivòpalakpate yadi vāpya ekaputraḥ sayāda aputrò yadi vā bhaveta nādhikaṃ daśama ādadyāca chūdrā putrāya bhārata taraivārṣikāda yadā bhaktāda adhikaṃ sayāda davijasya tu yajeta tena daravyeṇa na vṛthā sādhayeda dhanama tarisāhasra parò dāyaḥ satriyò deyò dhanasya vai taca ca bhartrā dhanaṃ dattaṃ nādattaṃ bhòktuma arhati satrīṇāṃ tu patidāyādyama upabhòga phalaṃ samṛtama nāpahāraṃ satriyaḥ kuryuḥ pativittāta kathaṃ cana satriyāsa tu yada bhaveda vittaṃ pitrā dattaṃ yudhiṣṭhira barāhmaṇyāsa tada dhareta kanyā yathā putrasa tathā hi sā sā hi putrasamā rājana vihitā kurunandana evama eta samuddiṣṭaṃ dharmeṣu bharatarṣabha etada dharmama anusmṛtya na vṛthā sādhayeda dhanama [ya] śūdrāyāṃ barāhmaṇāja jātò yadya adeya dhanaḥ samṛtaḥ kena parativiśeṣeṇa daśamò 'paya asya dīyateṇa barāhmaṇyāṃ barāhmaṇāja jātò barāhmaṇaḥ sayāna na saṃśayaḥ kaṣatriyāyāṃ tathaiva sayāda vaiśyāyāma api caiva hi kasmāta te viṣamaṃ bhāgaṃ bhajerana nṛpasattama yadā sarve tarayò varṇāsa tavayòktā barāhmaṇā iti [bha] dārā itya ucyate lòke nāmnaikena paraṃtapa paròktena caikanāmnāyaṃ viśeṣaḥ sumahāna bhaveta tisraḥ kṛtvā purò bhāryāḥ paścāda vindeta barāhmaṇīma sā jayeṣṭhā sā ca pūjyā sayāta sā ca tābhyò garīyasī sanānaṃ parasādhanaṃ bhartura dantadhāvanama añjanama havyaṃ kavyaṃ ca yaca cānyada dharmayuktaṃ bhaveda gṛhe na tasyāṃ jātu tiṣṭhantyāma anyā tata kartuma arhati barāhmaṇī tava eva tata kuryāda barāhmaṇasya yudhiṣṭhira annaṃ pānaṃ ca mālyaṃ ca vāsāṃsya ābharaṇāni ca barāhmaṇyai tāni deyāni bhartuḥ sā hi garīyasī manunābhihitaṃ śāstraṃ yaca cāpi kurunandana tatrāpya eṣa mahārāja dṛṣṭò dharmaḥ sanātanaḥ atha ceda anyathā kuryāda yadi kāmāda yudhiṣṭhira yathā barāhmaṇa caṇḍālaḥ pūrvadṛṣṭasa tathaiva saḥ barāhmaṇyāḥ sadṛśaḥ putraḥ kaṣatriyāyāśa ca yò bhaveta rājana viśeṣò nāstya atra varṇayòra ubhayòra api na tu jātyā samā lòke barāhmaṇyāḥ kaṣatriyā bhaveta barāhmaṇyāḥ parathamaḥ putrò bhūyāna sayāda rājasattama bhūyò 'pi bhūyasā hāryaṃ pitṛvittāda yudhiṣṭhira yathā na sadṛśī jātu barāhmaṇyāḥ kaṣatriyā bhaveta kaṣatriyāyāsa tathā vaiśyā na jātu sadṛśī bhaveta śarīśa ca rājyaṃ ca kòśaśa ca kaṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira vihitaṃ dṛśyate rājana sāgarāntā ca medinī kaṣatriyò hi savadharmeṇa śariyaṃ parāpnòti bhūyasīma rājā daṇḍadharò rājana rakṣā nānyatra kaṣatriyāta barāhmaṇā hi mahābhāgā devānāma api devatāḥ teṣu rājā paravarteta pūjayā vidhipūrvakama paraṇītama ṛṣibhira jañātvā dharmaṃ śāśvatama avyayama lupyamānāḥ savadharmeṇa kaṣatriyò rakṣati parajāḥ dasyubhira hariyamāṇaṃ ca dhanaṃ dārāśa ca sarvaśaḥ sarveṣāma eva varṇānāṃ tarātā bhavati pārthivaḥ bhūyāna sayāta kaṣatriyā putrò vaiśyāputrāna na saṃśayaḥ bhūyasa tenāpi hartavyaṃ pitṛvittāda yudhiṣṭhira [ya] uktaṃ te vidhivada rājana barāhmaṇa save pitāmaha itareṣāṃ tu varṇānāṃ kathaṃ viniyamò bhaveta [bha] kaṣatriyasyāpi bhārye dave vihite kurunandana tṛtīyā ca bhaveca chūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ samṛtā eṣa eva karamò hi sayāta kaṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira aṣṭadhā tu bhaveta kāryaṃ kaṣatriya savaṃ yudhiṣṭhira kaṣatriyāyā hareta putraśa caturò 'ṃśāna pitura dhanāta yuddhāvahārikaṃ yaca ca pituḥ sayāta sa hareca ca tata vaiśyāputrasa tu bhāgāṃ satrīña śūdrā putrò 'thāṣṭamama sò 'pi dattaṃ hareta pitrā nādattaṃ hartuma arhati ekaiva hi bhaveda bhāryā vaiśyasya kurunandana davitīyā vā bhaveca chūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ samṛtā vaiśyasya vartamānasya vaiśyāyāṃ bharatarṣabha śūdrāyāṃ caiva kaunteya tayòra viniyamaḥ samṛtaḥ pañcadhā tu bhaveta kāryaṃ vaiśya savaṃ bharatarṣabha tayòra apatye vakṣyāmi vibhāgaṃ ca janādhipa vaiśyāputreṇa hartavyāśa catvārò 'ṃśaḥ pitura dhanāta pañcamasa tu bhaveda bhāgaḥ śūdrā putrāya bhārata sò 'pi dattaṃ hareta pitrā nādattaṃ hartuma arhati taribhira varṇaisa tathā jātaḥ śūdrò deya dhanò bhaveta śūdrasya sayāta savarṇaiva bhāryā nānyā kathaṃ cana śūdrasya samabhāgaḥ sayāda yadi putraśataṃ bhaveta jātānāṃ samavarṇāsu putrāṇāma aviśeṣataḥ sarveṣāma eva varṇānāṃ samabhāgò dhane samṛtaḥ jayeṣṭhasya bhāgò jayeṣṭhaḥ sayāda ekāṃśò yaḥ paradhānataḥ eṣa dāya vidhiḥ pārtha pūrvama uktaḥ savayambhuvā samavarṇāsu jātānāṃ viśeṣò 'satya aparò nṛpa vivāha vaiśeṣya kṛtaḥ pūrvaḥ pūrvò viśiṣyate hareja jayeṣṭhaḥ paradhānāṃśama ekaṃ tulyā suteṣva api madhyamò madhyamaṃ caiva kanīyāṃsa tu kanīyasama evaṃ jātiṣu sarvāsu savarṇāḥ śareṣṭhatāṃ gatāḥ maharṣira api caitada vai mārīcaḥ kāśyapò 'baravīta [ya] arthāśrayāda vā kāmāda vā varṇānāṃ vāpya aniścayāta ajñānāda vāpi varṇānāṃ jāyate varṇasaṃkaraḥ teṣāma etena vidhinā jātānāṃ varṇasaṃkare kò dharmaḥ kāni karmāṇi tana me barūhi pitāmaha [bha] cāturvarṇyasya karmāṇi cāturvarṇyaṃ ca kevalama asṛjata sa ha yajñārthe pūrvama eva parajāpatiḥ bhāryāśa catasrò viprasya davayòra ātmāsya jāyate ānupūrvyāda davayòra hīnau mātṛjātyau parasūyataḥ paraṃ śavāda barāhmaṇasyaiṣa putraḥ; śūdrā putraṃ pāraśavaṃ tama āhuḥ śuśrūṣakaḥ savasya kulasya sa sayāta; savaṃ cāritraṃ nityama athò na jahyāta sarvāna upāyāna api saṃpradhārya; samuddhareta savasya kulasya tantuma jayeṣṭhò yavīyāna api yò davijasya; śuśrūṣavāna dānaparāyaṇaḥ sayāta tisraḥ kaṣatriya saṃbandhāda davayòra ātmāsya jāyate hīnavarṇasa tṛtīyāyāṃ śūdra ugra iti samṛtaḥ dave cāpi bhārye vaiśyasya davayòra ātmāsya jāyate śudrā śūdrasya cāpya ekā śūdrama eva parajāyate atò viśiṣṭasa tava adhamò guru dārapradharṣakaḥ bāhyaṃ varṇaṃ janayati cāturvarṇyavigarhitama ayājyaṃ kaṣatriyò varātyaṃ sūtaṃ satòka kariyāparama vaiśyò vaidehakaṃ cāpi maudgalyama apavarjitama śūdraśa caṇḍālama atyugraṃ vadhyaghnaṃ bāhyavāsinama barāhmaṇyāṃ saṃprajāyanta itya ete kulapāṃsanāḥ ete matimatāṃ śareṣṭha varṣasaṃkarajāḥ parabhò bandī tu jāyate vaiśyāna māghadhò vākyajīvanaḥ śūdrāna niṣādò matsyaghnaḥ kaṣatriyāyāṃ vayatikramāta śūdrāda āyògavaśa cāpi vaiśyāyāṃ garāmadharmiṇaḥ barāhmaṇaira apratigrāhyasa takṣā sa vanajīvanaḥ ete 'pi sadṛśaṃ varṇaṃ janayanti savayòniṣu mātṛjātyāṃ parasūyante paravarā hīnayòniṣu yathā caturṣu varṇeṣu davayòra ātmāsya jāyate ānantaryāta tu jāyante tathā bāhyāḥ paradhānataḥ te cāpi sadṛśaṃ varṇaṃ janayanti savayòniṣu parasparasya vartantò janayanti vigarhitāna yathā ca śūdrò barāhmaṇyāṃ jantuṃ bāhyaṃ parasūyate evaṃ bāhyatarāda bāhyaśa cāturvarṇyāta parasūyate paratilòmaṃ tu vartantò bāhyāda bāhyataraṃ punaḥ hīnā hīnāta parasūyante varṇāḥ pañcadaśaiva te agamyā gamanāca caiva vartate varṇasaṃkaraḥ varātyānāma atra jāyante sairandhrā māgadheṣu ca parasādhanòpacārajñama adāsaṃ dāsajīvanama ataśa cāyògavaṃ sūte vāgurā vanajīvanama maireyakaṃ ca vaidehaḥ saṃprasūte 'tha mādhukama niṣādò mudgaraṃ sūte dāśaṃ nāvòpajīvinama mṛtapaṃ cāpi caṇḍālaḥ śavapākama atikutsitama caturò māgadhī sūte karūrāna māyòpajīvinaḥ māṃsasvādu karaṃ sūdaṃ saugandhama iti saṃjñitama vaidehakāca ca pāpiṣṭhaṃ karūraṃ bhāryòpajīvinama niṣādāna madranābhaṃ ca kharayānaprayāyinama caṇḍālāta pulkasaṃ cāpi kharāśvagajabhòjinama mṛtacela paraticchannaṃ bhinnabhājana bhòjinama āyògavīṣu jāyante hīnavarṇāsu te tarayaḥ kaṣudrò vaidehakāda andhrò bahira garāmapratiśrayaḥ kārāvarò niṣādyāṃ tu carma kārāta parajāyate caṇḍālāta pāṇḍusaupākasa tavaka sāravyavahāravāna āhiṇḍikò niṣādena vaidehyāṃ saṃprajāyate caṇḍālena tu saupākò maudgalya samavṛttimāna niṣādī cāpi caṇḍālāta putrama antāvasāyinama śamaśānagòcarò sūtò bāhyaira api bahiṣkṛtama itya etāḥ saṃkare jātyaḥ pitṛmātṛvyatikramāta paracchannā vā parakāśā vā veditavyāḥ savakarmabhiḥ caturṇāma eva varṇānāṃ dharmò nānyasya vidyate varṇānāṃ dharmahīneṣu saṃjñā nāstīha kasya cita yadṛcchayòpasaṃpannaira yajñasādhu bahiṣkṛtaiḥ bāhyā bāhyaisa tu jāyante yathāvṛtti yathāśrayama catuṣpatha śamaśānāni śailāṃśa cānyāna vanaspatīna yuñjante cāpya alaṃkārāṃsa tathòpakaraṇāni ca gòbrāhmaṇārthe sāhāyyaṃ kurvāṇā vai na saṃśayaḥ ānṛśaṃsyama anukròśaḥ satyavākyama atha kaṣamā savaśarīraiḥ paritrāṇaṃ bāhyānāṃ siddhikārakama manujavyāghrabhavati tatra me nāsti saṃśayaḥ yathòpadeśaṃ parikīrtitāsu; naraḥ parajāyeta vicārya buddhimāna vihīnayònira hi sutò 'vasādayeta; titīrṣamāṇaṃ salile yathòpalama avidvāṃsama alaṃ lòke vidvāmama api vā punaḥ nayante haya utpathaṃ nāryaḥ kāmakròdhavaśānugama savabhāvaśa caiva nārīṇāṃ narāṇāma iha dūṣaṇama itya arthaṃ na parasajjante paramadāsu vipaścitaḥ [ya] varṇāpetama avijñātaṃ naraṃ kaluṣa yònijama ārya rūpama ivānāryaṃ kathaṃ vidyāmahe nṛpa [bha] yònisaṃkaluṣe jātaṃ nānācāra samāhitama karmabhiḥ sajjanācīrṇaira vijñeyā yòniśuddhatā anāryatvama anācāraḥ karūratvaṃ niṣkriyātmatā puruṣaṃ vayañjayantīha lòke kaluṣa yònijama pitryaṃ vā bhajate śīlaṃ mātṛjaṃ vā tathòbhayama na kathaṃ cana saṃkīrṇaḥ parakṛtiṃ savāṃ niyacchati yathaiva sadṛśò rūpe mātāpitròra hi jāyate vayāghraśa citraisa tathā yòniṃ puruṣaḥ savāṃ niyacchati kulasròtasi saṃcchanne yasya sayāda yònisaṃkaraḥ saṃśrayatya eva taca chīlaṃ narò 'lapama api vā bahu ārya rūpasamācāraṃ carantaṃ kṛtake pathi savavarṇama anyavarṇaṃ vā savaśīlaṃ śāsti niścaye nānā vṛtteṣu bhūteṣu nānā karma rateṣu ca janma vṛttasamaṃ lòke suśliṣṭaṃ na virajyate śarīrama iha sattvena narasya parikṛṣyate jayeṣṭhamadhyāvaraṃ sattvaṃ tulyasattvaṃ paramòdate jayāyāṃsama api śīlena vihīnaṃ naiva pūjayeta api śūdraṃ tu sadvṛttaṃ dharmajñama abhipūjayeta ātmānama ākhyāti hi karmabhira naraḥ; savaśīlacāritrakṛtaiḥ śubhāśubhaiḥ paranaṣṭama apya ātmakulaṃ tathā naraḥ; punaḥ parakāśaṃ kurute savakarmabhiḥ yòniṣva etāsu sarvāsu saṃkīrṇāsva itarāsu ca yatrātmānaṃ na janayeda budhasa tāḥ parivarjayeta [ya] barūhi putrāna kuruśreṣṭha varṇānāṃ tavaṃ pṛthaka pṛthaka kīdṛśyāṃ kīdṛśaśa cāpi putrāḥ kasya ca ke ca te vipravādāḥ subahuśaḥ śarūyante putra kāritāḥ atra nò muhyatāṃ rājaṃ saṃśayaṃ chettuma arhasi [bha] ātmā putrasa tu vijñeyasa tasyānantarajaśa ca yaḥ niyuktajaśa ca vijñeyaḥ sutaḥ parasṛtajasa tathā patitasya ca bhāryāyāṃ bhartrā susamavetayā tathā dattakṛtau putrāva adhyūḍhaśa ca tathāparaḥ ṣaḍa apadhvaṃsajāśa cāpi kānīnāpasadāsa tathā itya ete te samākhyātāsa tāna vijānīhi bhārata [ya] ṣaḍa apadhvaṃsajāḥ ke sayuḥ ke vāpya apasadāsa tathā etata sarvaṃ yathātattvaṃ vayākhyātuṃ me tavama arhasi [bha] tariṣu varṇeṣu ye putrā barāhmaṇasya yudhiṣṭhira varṇayòśa ca davayòḥ sayātāṃ yau rājanyasya bhārata ekò davivarṇa evātha tathātraivòpalakṣitaḥ ṣaḍa apadhvaṃsajāsa te hi tathaivāpasadāña śṛṇu caṇḍālò varātya venau ca barāhmaṇyāṃ kaṣatriyāsu ca vaiśyāyāṃ caiva śūdrasya lakṣyante 'pasadāsa tarayaḥ māgadhò vāmakaśa caiva davau vaiśyasyòpalakṣitau barāhmaṇyāṃ kaṣatriyāyāṃ ca kaṣatriyasyaika eva tu barāhmaṇyāṃ lakṣyate sūta itya ete 'pasadāḥ samṛtāḥ putra retò na śakyaṃ hi mithyā kartuṃ narādhipa [ya] kaṣetrajaṃ ke cida evāhuḥ sutaṃ ke cita tu śukrajama tulyāva etau sutau kasya tana me barūhi pitāmaha [bha] rejatò vā bhaveta putrasa tayaktò vā kaṣetrajò bhaveta adhyūḍhaḥ samayaṃ bhittvetya etada eva nibòdha me [ya] retòjaṃ vidma vai putraṃ kaṣetrajasyāgamaḥ kathama adhyūḍhaṃ vidma vai putraṃ hitvā ca samayaṃ kathama [bha] ātmajaṃ putrama utpādya yasa tayajeta kāraṇāntare na tatra kāraṇaṃ retaḥ sa kaṣetrasvāminò bhaveta putra kāmò hi putrārthe yāṃ vṛṇīte viśāṃ pate tatra kaṣetraṃ paramāṇaṃ sayāna na vai tatrātmajaḥ sutaḥ anyatra kaṣetrajaḥ putrò lakṣyate bharatarṣabha na haya ātmā śakyate hantuṃ dṛṣṭāntòpagatò haya asau kaśa cica ca kṛtakaḥ putraḥ saṃgrahāda eva lakṣyate na tatra retaḥ kaṣetraṃ vā paramāṇaṃ sayāda yudhiṣṭhira [ya] kīdeśaḥ kṛtakaḥ putraḥ saṃgrahāda eva lakṣyate śukraṃ kaṣetraṃ paramāṇaṃ vā yatra lakṣyeta bhārata [bha] mātā pitṛbhyāṃ saṃtyaktaṃ pathi yaṃ tu paralakṣayeta na cāsya mātā pitarau jañāyete sa hi kṛtrimaḥ asvāmikasya savāmitvaṃ yasmina saṃpratilakṣayeta savarṇasa taṃ ca pòṣeta savarṇasa tasya jāyate [ya] kathama asya parayòktavyaḥ saṃskāraḥ kasya vā kathama deyā kanyā kathaṃ ceti tana me barūhi pitāmaha [bha] ātmavata tasya kurvīta saṃskāraṃ savāmivata tathā tayaktò mātā pitṛbhyāṃ yaḥ savarṇaṃ paratipadyate tada gòtra varṇatasa tasya kuryāta saṃskārama acyuta atha deyā tu kanyā sayāta tadvarṇena yudhiṣṭhira saṃskartuṃ mātṛgòtraṃ ca mātṛvarṇaviniścaye kānīnādhyūḍhajau cāpi vijñeyau putra kilbiṣau tāva api savāva iva sutau saṃskāryāva iti niścayaḥ kaṣetrajò vāpya apasadò ye 'dhayūḍhāsa teṣu cāpya atha ātmavada vai parayuñjīrana saṃskāraṃ barāhmaṇādayaḥ dharmaśāstreṣu varṇānāṃ niścayò 'yaṃ paradṛśyate etata te sarvama ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śaròtuma icchasi [ya] darśane kīdṛśaḥ sanehaḥ saṃvāse ca pitāmaha mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva tana me barūhi pitāmaha [bha] hanta te kathayiṣyāmi purāvṛttaṃ mahādyute nahuṣasya ca saṃvādaṃ maharṣeśa cayavanasya ca purā maharṣiśa cayavanò bhārgavò bharatarṣabha udavāka kṛtārambhò babhūva sumahāvrataḥ nihatya mānaṃ karòdhaṃ ca paraharṣaṃ śòkama eva ca varṣāṇi davādaśa munira jalavāse dhṛtavrataḥ ādadhata sarvabhūteṣu visrambhaṃ paramaṃ śubhama jale careṣu sattveṣu śīra raśmira iva parabhuḥ sathāṇubhūtaḥ śucira bhūtvā daivatebhyaḥ paraṇamya ca gaṅgāyamunayòra madhye jalaṃ saṃpraviveśa ha gaṅgāyamunayòra vegaṃ subhīmaṃ bhīmaniḥsvanama paratijagrāha śirasā vātavegasamaṃ jave gaṅgā ca yamunā caiva saritaśa cānugāsa tayòḥ paradakṣiṇama ṛṣiṃ cakrura na cainaṃ paryapīḍayana antarjale sa suṣvāpa kaṣṭha bhūtò mahāmuniḥ tataśa còrdhvasthitò dhīmāna abhavada bharatarṣabha jalaukasāṃ sa sattvānāṃ babhūva pariyadarśanaḥ upājighranta ca tadā matsyāsa taṃ hṛṣṭamānasāḥ tatra tasyāsataḥ kālaḥ samatītò 'bhavana mahāna tataḥ kadā cita samaye kasmiṃśa cina matsyajīvinaḥ taṃ deśaṃ samupājagmura jālahastā mahādyute niṣādā bahavasa tatra matsyòddharaṇa niścitāḥ vayāyatā balinaḥ śūrāḥ salileṣva anivartinaḥ abhyāyayuśa ca taṃ deśaṃ niścitā jālakarmaṇi jālaṃ ca yòjayāma āsura viśeṣeṇa janādhipa matsyòdakaṃ samāsādya tadā bharatasattama tatasa te bahubhira yògaiḥ karvartā matsyakāṅkṣiṇaḥ maṅgā yamunayòra vārijālaira abhyakiraṃsa tataḥ jālaṃ suvitataṃ teṣāṃ nava sūtrakṛtaṃ tathā vistārāyāma saṃpannaṃ yata tatra salile kaṣamama tatasa te sumahaca caiva balavaca ca suvartitama parakīrya sarvataḥ sarve jālaṃ cakṛṣire tadā abhītarūpāḥ saṃhṛṣṭāsa te 'nayònyavaśavartinaḥ babandhusa tatra matsyāṃśa ca tathānyāña jalacāriṇaḥ tathā matsyaiḥ parivṛtaṃ cayavanaṃ bhṛgunandanama ākarṣanta mahārāja jālenātha yadṛcchayā nadī śaivaladigdhāṅgaṃ hari śamaśrujaṭā dharama lagnaiḥ śaṅkhagaṇaira gātraiḥ kòṣṭhairśa citraira ivāvṛtama taṃ jālenòddhṛtaṃ dṛṣṭvā te tadā vedapāragama save parāñjalayò dāśāḥ śiròbhiḥ parāpatana bhuvi parikheda paritrāsāja jālasyākarṣaṇena ca matsyā babhūvura vayāpannāḥ sathalasaṃkarṣaṇena ca sa munisa tata tadā dṛṣṭvā matsyānāṃ kadanaṃ kṛtama babhūva kṛpayāviṣṭò niḥśvasaṃśa ca punaḥ punaḥ [nisādāha] ajñānāda yatkṛtaṃ pāpaṃ parasādaṃ tatra naḥ kuru karavāma pariyaṃ kiṃ te tana nò barūhi mahāmune [bha] itya uktò matsyamadhya sathaśa cayavanò vākyama abravīta yò me 'daya paramaḥ kāmasa taṃ śṛṇudhvaṃ samāhitāḥ parāṇòtsargaṃ vikrayaṃ vā matsyaira yāsyāmya ahaṃ saha saṃvāsāna nòtsahe tayaktuṃ salilādhyuṣitāna imāna itya uktāsa te niṣādāsa tu subhṛśaṃ bhayakampitāḥ sarve viṣaṇṇavadanā nahuṣāya nayavedayana [bha] nahuṣasa tu tataḥ śarutvā cayavanaṃ taṃ tathāgatama tavaritaḥ parayayau tatra sahāmātya puròhitaḥ śaucaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ parāñjaliḥ parayatò nṛpaḥ ātmānama ācacakṣe ca cayavanāya mahātmane arcayāma āsa taṃ cāpi tasya rājñaḥ puròhitaḥ satyavrataṃ mahābhāgaṃ devakalpaṃ viśāṃ pate [na] karavāṇi pariyaṃ kiṃ te tana me vayākhyātuma arhasi sarvaṃ kartāsmi bhagavana yadya api sayāta suduṣkarama [ca] śarameṇa mahatā yuktāḥ kaivartā matsyajīvinaḥ mama mūlyaṃ parayacchaibhyò matsyānāṃ vikrayaiḥ saha [na] sahasraṃ dīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ puròhita niṣkrayārthaṃ bhagavatò yathāha bhṛgunandanaḥ [ca] sahasraṃ nāhama arhāmi kiṃ vā tavaṃ manyase nṛpa sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ savabuddhyā niścayaṃ kuru [na] sahasrāṇāṃ śataṃ kaṣipraṃ niṣādebhyaḥ paradīyatāma sayāda etata tu bhavena mūlyaṃ kiṃ vānyana manyate bhavāna [ca] nāhaṃ śatasahasreṇa nimeyaḥ pārthivarṣabha dīyatāṃ sadṛśaṃ mūlyama amātyaiḥ saha cintaya [na] kòṭiḥ paradīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ puròhita yada etada api naupamyama atò bhūyaḥ paradīyatāma [ca] rājana nārhāmya ahaṃ kòṭiṃ bhūyò vāpi mahādyute sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ barāhmaṇaiḥ saha cintaya [na] ardharājyaṃ samagraṃ vā niṣādebhyaḥ paradīyatāma etana mūlyama ahaṃ manye kiṃ vānyana manyase davija [ca] ardharājyaṃ samagraṃ vā nāhama arhāmi pārthiva sadṛṣaṃ dīyatāṃ mūlyama ṛṣibhiḥ saha cintyatāma [bha] maharṣera vacanaṃ śarutvā nahuṣò duḥkhakarśitaḥ sa cintayāma āsa tadā sahāmātya puròhitaḥ tatra tava anyò vanacaraḥ kaśa cina mūlaphalāśanaḥ nahuṣasya samīpasthò gavi jātò 'bhavana muniḥ sa samābhāṣya rājānama abravīda davijasattamaḥ tòṣayiṣyāmya ahaṃ vipraṃ yathā tuṣṭò bhaviṣyati nāhaṃ mithyā vacò barūyāṃ savaireṣva api kutò 'nayathā bhavatò yada ahaṃ barūyāṃ tata kāryama aviśaṅkayā [na] baravītu bhagavāna mūlyaṃ maharṣeḥ sadṛśaṃ bhṛgòḥ paritrāyasva māma asmāda viṣayaṃ ca kulaṃ ca me hanyāda dhi bhagavāna karuddhasa tarailòkyama api kevalama kiṃ punara māṃ tapò hīnaṃ bāhuvīryaparāyaṇama agādhe 'mabhasi magnasya sāmātyasya sahartvijaḥ palavò bhava maharṣe tavaṃ kuru mūlya viniścayama [bha] nahuṣasya vacaḥ śarutvā gavi jātaḥ paratāpavāna uvāca harṣayana sarvāna amātyāna pārthivaṃ ca tama anargheyā mahārāja davijā varṇamahattamāḥ gāvaśa ca pṛthivīpāla gaura mūlyaṃ parikalpyatāma nahuṣasa tu tataḥ śarutvā maharṣera vacanaṃ nṛpa harṣeṇa mahatā yuktaḥ sahāmātya puròhitaḥ abhigamya bhṛgòḥ putraṃ cayavanaṃ saṃśitavratama idaṃ paròvāca nṛpate vācā saṃtarpayanna iva uttiṣṭhòttiṣṭha viprarṣe gavā karītò 'si bhārgava etana mūlyama ahaṃ manye tava dharmabhṛtāṃ vara [ca] uttiṣṭhāmya eṣa rājendra samyaka karītò 'sami te 'nagha gòbhisa tulyaṃ na paśyāmi dhanaṃ kiṃ cida ihācyuta kīrtanaṃ śaravaṇaṃ dānaṃ darśanaṃ cāpi pārthiva gavāṃ paraśasyate vīra sarvapāpaharaṃ śivama gāvò lakṣmyāḥ sadā mūlaṃ gòṣu pāpmā na vidyate annama eva sadā gāvò devānāṃ paramaṃ haviḥ savāhākāravaṣaṭkārau gòṣu nityaṃ paratiṣṭhitau gāvò yajñapraṇetryò vai tathā yajñasya tā mukhama amṛtaṃ haya akṣayaṃ divyaṃ kaṣaranti ca vahanti ca amṛtāyatanaṃ caitāḥ sarvalòkanamaskṛtāḥ tejasā vapuṣā caiva gāvò vahni samā bhuvi gāvò hi sumahata tejaḥ parāṇināṃ ca sukhapradāḥ niviṣṭaṃ gòkulaṃ yatra śavāsaṃ muñcati nirbhayama virājayati taṃ deśaṃ pāpmānaṃ cāpakarṣati gāvaḥ savargasya sòpānaṃ gāvaḥ savarge 'pi pūjitāḥ gāvaḥ kāmadughā devyò nānyata kiṃ cita paraṃ samṛtama itya etada gòṣu me paròktaṃ māhātmyaṃ pārthivarṣabha guṇaika deśavacanaṃ śakyaṃ pārāyaṇaṃ na tu [nisādāha] darśanaṃ kathanaṃ caiva sahāsmābhiḥ kṛtaṃ mune satāṃ sapta padaṃ mitraṃ parasādaṃ naḥ kuru parabhò havīṃṣi sarvāṇi yathā haya upabhuṅkte hutāśanaḥ evaṃ tavama api dharmātmana puruṣāgniḥ paratāpavāna parasādayāmahe vidvana bhavantaṃ paraṇatā vayama anugrahārthama asmākama iyaṃ gauḥ paratigṛhyatāma [ca] kṛpaṇasya ca yaca cakṣura munera āśīviṣasya ca naraṃ sa mūlaṃ dahati kakṣama agnira iva javalana paratigṛhṇāmi vò dhenuṃ kaivartā muktakilbiṣāḥ divaṃ gacchata vai kaṣipraṃ matsyaira jālòddhṛtaiḥ saha [bha] tatasa tasya parasādāta te maharṣera bhāvitātmanaḥ niṣādāsa tena vākyena saha matsyaira divaṃ yayuḥ tataḥ sa rājā nahuṣò vismitaḥ pareṣkya dhīravāna āròhamāṇāṃsa taridivaṃ matsyāṃśa ca bharatarṣabha tatasa tau gavijaśa caiva cayavanaśa ca bhṛgūdvahaḥ varābhyāma anurūpābhyāṃ chandayāma āsatura nṛpama tatò rājā mahāvīryò nahuṣaḥ pṛthivīpatiḥ parama itya abravīta parītasa tadā bharatasattama tatò jagrāha dharme sa sathitima indra nibhò nṛpaḥ tatheti còditaḥ parītasa tāva ṛṣī paratyapūjayata samāptadīkṣaśa cayavanasa tatò 'gacchata savama āśramama gavijaśa ca mahātejāḥ savama āśramapadaṃ yayau niṣādāśa ca divaṃ jagmusa te ca matsyā janādhipa nahuṣò 'pi varaṃ labdhvā paraviveśa puraṃ savakama etata te kathitaṃ tāta yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi darśane yādṛśaḥ sanehaḥ saṃvāse ca yudhiṣṭhira mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva tathā dharmaviniścayama kiṃ bhūyaḥ kathyatāṃ vīra kiṃ te hṛdi vivakṣitama [ya] saṃśayò me mahāprājña sumahāna sāgaròpamaḥ tana me śṛṇu mahābāhò śarutvā cākhyātuma arhasi kautūhalaṃ me sumahaja jāmadagnyaṃ parati parabhò rāmaṃ dharmabhṛtāṃ śareṣṭhaṃ tana me vayākhyātuma arhasi kathama eṣa samutpannò rāmaḥ satyaparākramaḥ kathaṃ barahmarṣivaṃśe ca kaṣatradharmā vayajāyata tada asya saṃbhavaṃ rājana nikhilenānukīrtaya kauśikāca ca kathaṃ vaṃśāta kaṣatrāda vai barāhmaṇò 'bhavata ahò parabhāvaḥ sumahāna āsīda vai sumahātmanòḥ rāmasya ca naravyāghra viśvāmitrasya caiva ha kathaṃ putrāna atikramya teṣāṃ naptṛṣva athābhavata eṣa dòṣaḥ sutāna hitvā tana me vayākhyātuma arhasi [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama cayavanasya ca saṃvādaṃ kuśikasya ca bhārata etaṃ dòṣaṃ purā dṛṣṭvā bhārgavaśa cayavanasa tadā āgāminaṃ mahābuddhiḥ savavaṃśe munipuṃgavaḥ saṃcintya manasā sarvaṃ guṇadòṣabalābalama dagdhu kāmaḥ kulaṃ sarvaṃ kuśikānāṃ tapòdhanaḥ cayavanasa tama anuprāpya kuśikaṃ vākyama abravīta vastuma icchā samutpannā tavayā saha mamānagha [ka] bhagavana sahadharmò 'yaṃ paṇḍitaira iha dhāryate paradānakāle kanyānāma ucyate ca sadā budhaiḥ yata tu tāvada atikrāntaṃ dharmadvāraṃ tapòdhana tata kāryaṃ parakariṣyāmi tadanujñātuma arhasi [bha] athāsanama upādāya cayavanasya mahāmuneḥ kuśikò bhāryayā sārdhama ājagāma yatò muniḥ paragṛhya rājā bhṛṅgāraṃ pādyama asmai nayavedayata kārayāma āsa sarvāśa ca kariyāsa tasya mahātmanaḥ tataḥ sa rājā cayavanaṃ madhuparkaṃ yathāvidhi paratyagrāhayada avyagrò mahātmā niyatavrataḥ satkṛtya sa tathā viprama idaṃ vacanama abravīta bhagavana paravantau savò barūhi kiṃ karavāvahe yadi rājyaṃ yadi dhanaṃ yadi gāḥ saṃśitavrata yajñadānāni ca tathā barūhi sarvaṃ dadāmi te idaṃ gṛhama idaṃ rājyama idaṃ dharmāsanaṃ ca te rājā tavama asi śādhya urvīṃ bhṛtyò 'haṃ paravāṃsa tavayi evama ukte tatò vākye cayavanò bhārgavasa tadā kuśikaṃ paratyuvācedaṃ mudā maramayā yataḥ na rājyaṃ kāmaye rājana na dhanaṃ na ca yòṣitaḥ na ca gā na ca te deśāna na yajñāña śarūyatāma idama niyamaṃ kaṃ cida ārapsye yuvayòra yadi ròcate paricaryò 'sami yata tebhyāṃ yuvābhyāma aviśaṅkayā evama ukte tadā tena dampatī tau jaharṣatuḥ paratyabrūtāṃ ca tama ṛṣima evama astva iti bhārata atha taṃ kuśikò hṛṣṭaḥ parāveśayada anuttamama gṛhòddeśaṃ tatasa tatra darśanīyama adarśayata iyaṃ śayyā bhagavatò yathākāmama ihòṣyatāma parayatiṣyāvahe parītima āhartuṃ te tapòdhana atha sūryò 'ticakrāma teṣāṃ saṃvadatāṃ tathā atharṣiśa còdayāma āsa pānama annaṃ tathaiva ca tama apṛcchata tatò rājā kuśikaḥ paraṇatasa tadā kima annajātama iṣṭaṃ te kima upasthāpayāmya ahama tataḥ sa parayā parītyā paratyuvāca janādhipama aupapattikama āhāraṃ parayacchasveti bhārata tada vacaḥ pūjayitvā tu tathetya āha sa pārthivaḥ yathòpapannaṃ cāhāraṃ tasmai parādāja janādhipaḥ tataḥ sa bhagavāna bhuktvā dampatī parāha dharmavita savaptuma icchāmya ahaṃ nidrā bādhate māma iti parabhò tataḥ śayyā gṛhaṃ parāpya bhagavāna ṛṣisattamaḥ saṃviveśa narendrasa tu sapatnīkaḥ sathitò 'bhavata na parabòdhyò 'sami saṃsupta itya uvācātha bhārgavaḥ saṃvāhitavyau pādau me jāgartavyaṃ ca vāṃ niśi aviśaṅkaśa ca kuśikasa tathetya āha sa dharmavita na parabòdhayatāṃ taṃ ca tau tadā rajanī kaṣaye yathādeśaṃ maharṣesa tu śuśrūṣā paramau tadā babhūvatura mahārāja parayatāva atha dampatī tataḥ sa bhagavāna vipraḥ samādiśya narādhipama suṣvāpaikena pārśvena divasāna ekaviṃśatima sa tu rājā nirāhāraḥ sabhāryaḥ kurunandana paryupāsata taṃ hṛṣṭaśa cayavanārādhane rataḥ bhārgavasa tu samuttasthau savayama eva tapòdhanaḥ akiṃ cida uktvā tu gṛhāna niścakrāma mahātapāḥ tama anvagacchatāṃ tau tu kaṣudhitau śaramakarśitau bhāryā patī muniśreṣṭhau na ca tāva avalòkayata tayòsa tu parekṣatòra eva bhārgavāṇāṃ kulòdvahaḥ antarhitò 'bhūda rājendra tatò rājāpatata kaṣitau sa muhūrtaṃ samāśvasya sahadevyā mahādyutiḥ punara anveṣaṇe yatnama akaròta paramaṃ tadā [ya] tasminna antarhite vipre rājā kima akaròta tadā bhāryā cāsya mahābhāgā tana me barūhi pitāmaha [bha] adṛṣṭvā sa mahīpālasa tama ṛṣiṃ saha bhāryayā pariśrāntò nivavṛte varīḍitò naṣṭacetanaḥ sa paraviśya purīṃ dīnò nābhyabhāṣata kiṃ cana tada eva cintayāma āsa cayavanasya viceṣṭitama atha śūnyena manasā paraviveśa gṛhaṃ nṛpaḥ dadarśa śayane tasmiña śayānaṃ bhṛtunandanama vismitau tau tu dṛṣṭvā taṃ tada āścaryaṃ vicintya ca darśanāta tasya ca munera viśrāntau saṃbabhūvatuḥ yathāsthānaṃ tu tau sathitvā bhūyasa taṃ saṃvavāhatuḥ athāpareṇa pārśvena suṣvāpa sa mahāmuniḥ tenaiva ca sa kālena paratyabudhyata vīryavāna na ca tau cakratuḥ kiṃ cida vikāraṃ bhayaśaṅkitau paratibuddhasa tu sa munisa tau paròvāca viśāṃ pate tailābhyaṅgò dīyatāṃ me sanāsye 'hama iti bhārata tatheti tau paratiśrutya kaṣudhitau śaramakarśitau śatapākena tailena mahārheṇòpatasthatuḥ tataḥ sukhāsīnama ṛṣiṃ vāgyatau saṃvavāhatuḥ na ca paryāptama itya āha bhārgavaḥ sumahātapāḥ yadā tau nirvikārau tu lakṣayāma āsa bhārgavaḥ tata utthāya sahasā sanānaśālāṃ viveśa ha kḷptama eva tu tatrāsīta sanānīyaṃ pārthivòcitama asatkṛtya tu tata sarvaṃ tatraivāntaradhīyata sa muniḥ punara evātha nṛpateḥ paśyatasa tadā nāsūyāṃ cakratusa tau ca dampatī bharatarṣabha atha sanātaḥ sa bhagavāna siṃhāsanagataḥ parabhuḥ darśayāma āsa kuśikaṃ sabhāryaṃ bhṛgunandanaḥ saṃhṛṣṭavadanò rājā sabhāryaḥ kuśikò muniḥ siddhama annama iti parahvò nirvikārò nayavedayata ānīyatāma iti munisa taṃ còvāca narādhipama rājā ca samupājahre tadannaṃ saha bhāryayā māṃsaprakārāna vividhāña śākāni vividhāni ca vesavāra vikārāṃśa ca pānakāni laghūni ca rasālāpūpakāṃśa citrāna mòdakāna atha ṣāḍavāna rasāna nānāprakārāṃśa ca vanyaṃ ca munibhòjanama phalāni ca vicitrāṇi tathā bhòjyāni bhūriśaḥ badareṅguda kāśmarya bhallātaka vaṭāni ca gṛhasthānāṃ ca yada bhòjyaṃ yaca cāpi vanavāsināma sarvama āhārayāma āsa rājā śāpabhayāna muneḥ atha sarvama upanyastama agrataśa cayavanasya tata tataḥ sarvaṃ samānīya taca ca śayyāsanaṃ muniḥ vastraiḥ śubhaira avacchādya bhòjanòpaskaraiḥ saha sarvama ādīpayāma āsa cayavanò bhṛgunandanaḥ na ca tau cakratuḥ kòpaṃ dampatī sumahāvratau tayòḥ saṃprekṣatòra eva punara antarhitò 'bhavata tatraiva ca sa rājarṣira tasthau tāṃ rajanīṃ tadā sabhāryò vāgyataḥ śarīmāna na ca taṃ kòpa āviśata nityaṃ saṃskṛtama annaṃ tu vividhaṃ rājaveśmani śayanāni ca mukhyāni pariṣekāśa ca puṣkalāḥ vastraṃ ca vividhākārama abhavata samupārjitama na śaśāka tatò daraṣṭuma antaraṃ cayavanasa tadā punara eva ca viprarṣiḥ paròvāca kuśikaṃ nṛpama sabhāryò māṃ rathenāśu vaha yatra baravīmya ahama tatheti ca parāha nṛpò nirviśaṅkasa tapòdhanama karīḍā rathò 'satu bhagavanna uta sāṃgrāmikò rathaḥ itya uktaḥ sa munisa tena rājñā hṛṣṭena tada vacaḥ cayavanaḥ paratyuvācedaṃ hṛṣṭaḥ parapuraṃjayama sajjīkuru rathaṃ kaṣipraṃ yasa te sāṃgrāmikò mataḥ sāyudhaḥ sa patākaśa ca sa śaktiḥ kaṇa yaṣṭimāna kiṅkiṇīśatanirghòṣò yuktasa tòmarakalpanaiḥ gadākhaḍganibaddhaśa ca parameṣu śatānvitaḥ tataḥ sa taṃ tathetya uktvā kalpayitvā mahārathama bhāryāṃ vāme dhuri tadā cātmānaṃ dakṣiṇe tathā taridaṃṣṭraṃ varja sūcya agraṃ paratòdaṃ tatra cādadhata sarvama etata tatò dattvā nṛpò vākyama athābravīta bhagavana kava rathò yātu baravītu bhṛgunandanaḥ yatra vakṣyasi viprarṣe tatra yāsyati te rathaḥ evaṃ kutasa tu bhagavāna paratyuvācātha taṃ nṛpama itaḥ parabhṛti yātavyaṃ padakaṃ padakaṃ śanaiḥ śaròmò mama yathā na sayāta tathā me chanda cāriṇau sukhaṃ caivāsmi vòḍhavyò janaḥ sarvaśa ca paśyatu nòtsāryaḥ pathikaḥ kaśa cita tebhyò dāsyāmya ahaṃ vasu barāhmaṇebhyaśa ca ye kāmāna arthayiṣyanti māṃ pathi sarvaṃ dāsyāmya aśeṣeṇa dhanaṃ ratnāni caiva hi kariyatāṃ nikhilenaitana mā vicāraya pārthiva tasya tada vacanaṃ śarutvā rājā bhṛtyāna athābravīta yada yada barūyāna munisa tata tata sarvaṃ deyama aśaṅkitaiḥ tatò ratnānya anekāni satriyò yugyama ajāvikama kṛtākṛtaṃ ca kanakaṃ jagendrāśa cācalòpamāḥ anvagacchanta tama ṛṣiṃ rājāmātyāśa ca sarvaśaḥ hāhābhūtaṃ ca tata sarvama āsīna nagarama ārtimata tau tīkṣṇāgreṇa sahasā paratòdena paracòditau pṛṣṭhe viddhau kaṭe caiva nirvikārau tama ūhatuḥ vepamānau virāhārau pañcāśada rātrakarśitau kathaṃ cida ūhatura vīrau dampatī taṃ rathòttamama bahuśò bhṛśaviddhau tau kaṣaramāṇau kaṣatòdbhavama dadṛśāte mahārāja puṣpitāva iva kiṃśukau au dṛṣṭvā pauravargasa tu bhṛśaṃ śòkaparāyaṇaḥ abhiśāpabhayāta tarastò na ca kiṃ cida uvāca ha davandvaśaśa cābruvana sarve paśyadhvaṃ tapasò balama karuddhā api muniśreṣṭhaṃ vīkṣituṃ naiva śaknumaḥ ahò bhagavatò vīryaṃ maharṣera bhāvitātmanaḥ rājñaśa cāpi sabhāryasya dhairyaṃ paśyata yādṛśama śarāntāva api hi kṛcchreṇa rathama etaṃ samūhatuḥ na caitayòra vikāraṃ vai dadarśa bhṛgunandanaḥ [bha] tataḥ sa nirvikārau tau dṛṣṭvā bhṛgukulòdvahaḥ vasu viśrāṇayāma āsa yathā vaiśravaṇasa tathā tatrāpi rājā parītātmā yathājñaptama athākaròta tatò 'saya bhagavāna parītò babhūva munisattamaḥ avatīrya rathaśreṣṭhāda dampatī tau mumòca ha vimòcya caitau vidhivata tatò vākyama uvāca ha sanigdhagambhīrayā vācā bhārgavaḥ suprasannayā dadāni vāṃ varaṃ śareṣṭhaṃ tada barūtāma iti bhārata sukumārau ca tau vidvāna karābhyāṃ munisattamaḥ pasparśāmṛtakalpābhyāṃ sanehāda bharatasattama athābravīna nṛpò vākyaṃ śaramò nāstya āvayòra iha viśrāntau savaḥ parabhāvāta te dhayānenaiveti bhārgava atha tau bhagavāna parāha parahṛṣṭaśa cayavanasa tadā na vṛthā vayāhṛtaṃ pūrvaṃ yana mayā tada bhaviṣyati ramaṇīyaḥ samuddeśò gaṅgātīrama idaṃ śubhama kaṃ cita kālaṃ varataparò nivatsyāmīha pārthiva gamyatāṃ savapuraṃ putra viśrāntaḥ punara eṣyasi ihasthaṃ māṃ sabhāryasa tavaṃ daraṣṭāsi śavò narādhipa na ca manyusa tavayā kāryaḥ śareyasa te samupasthitama yata kāṅkṣitaṃ hṛdisthaṃ te tata sarvaṃ saṃbhaviṣyati itya evama uktaḥ kuśikaḥ parahṛṣṭenāntarātmanā paròvāca muniśārdūlama idaṃ vacanama arthavata na me manyura mahābhāga pūtò 'sami bhagavaṃsa tavayā saṃvṛttau yauvanasthau savò vapuṣmantau balānvitau paratòdena varaṇā ye me sabhāryasya kṛtāsa tavayā tāna na paśyāmi gātreṣu savasthò 'sami saha bhāryayā imāṃ ca devīṃ paśyāmi mune divyāpsaròpamāma śariyā paramayā yuktāṃ yathādṛṣṭāṃ mayā purā tava parasādāta saṃvṛttama idaṃ sarvaṃ mahāmune naitaca citraṃ tu bhagavaṃsa tavayi satyaparākrama itya uktaḥ paratyuvācedaṃ vayacanaḥ kuśikaṃ tadā āgacchethāḥ sabhāryaśa ca tavama iheti narādhipa itya uktaḥ samanujñātò rājarṣira abhivādya tama parayayau vapuṣā yuktò nagaraṃ devarājavata tata enama upājagmura amātyāḥ sa puròhitāḥ balasthā gaṇikā yuktāḥ sarvāḥ parakṛtayasa tathā taira vṛtaḥ kuśikò rājā śariyā paramayā javalana paraviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ pūjyamānò 'tha bandibhiḥ tataḥ paraviśya nagaraṃ kṛtvā sarvāhṇika kariyāḥ bhuktvā sabhāryò rajanīma uvāsa sa mahīpatiḥ tatasa tu tau navama abhivīkṣya yauvanaṃ; parasparaṃ vigatajarāva ivāmarau nanandatuḥ śayanagatau vapura dharau; śariyā yutau davija varadattayā tayā sa cāpya ṛṣira bhṛgukulakīrtivardhanasa; tapòdhanò vanama abhirāmama ṛddhimata manīṣayā bahuvidha ratnabhūṣitaṃ; sasarja yana nāsti śatakratòra api [bha] tataḥ sa rājā rātryante paratibuddhò mahāmanāḥ kṛtapūrvāhṇikaḥ parāyāta sabhāryasa tada vanaṃ parati tatò dadarśa nṛpatiḥ parāsādaṃ sarvakāñcanama maṇistambhasahasrāḍhyaṃ gandharvanagaròpamama tatra divyāna abhiprāyāna dadarśa kuśikasa tadā parvatāna ramyasānūṃśa ca nalinīśa ca sa paṅkajāḥ citraśālāśa ca vividhāsa tòraṇāni ca bhārata śādvalòpacitāṃ bhūmiṃ tathā kāñcanakuṭṭimāma saha kārāna paraphullāṃśa ca ketakòddālakāna dhavāna aśòkāna mucukundāṃśa ca phullāṃśa caivāti muktakāna campakāṃsa tilakāna bhāvyāna panasāna vañjulāna api puṣpitāna karṇikārāṃśa ca tatra tatra dadarśa ha śayāmāṃ vāraṇapuṣpīṃ ca tathāṣṭā padikāṃ latāma tatra tatra parikḷptā dadarśa sa mahīpatiḥ vṛkṣāna padmòtpaladharāna sarvartukusumāṃsa tathā vimānaca chandakāṃśa cāpi parāsādāna padmasaṃnibhāna śītalāni ca tòyāni kava cida uṣṇāni bhārata āsanāni vicitrāṇi śayanapravarāṇi ca paryaṅkāna sarvasauvarṇāna parārdhyāstaraṇāstṛtāna bhakṣyabhòjyama anantaṃ ca tatra tatròpakalpitama vāṇī vādāña śukāṃśa cāpi śārikā bhṛṅgarājakāna kòkilāña śatapatrāṃśa ca kòyaṣṭimaka kukkuṭāna mayūrāna kukkuṭāṃśa cāpi putrakāña jīva jīvakāna cakòrāna vānarāna haṃsāna sārasāṃśa cakrasāhvayāna samantataḥ paraṇaditāna dadarśa sumanòharāna kava cida apsarasāṃ saṃghāna gandharvāṇāṃ ca pārthiva kāntābhira aparāṃsa tatra pariṣvaktāna dadarśa ha na dadarśa ca tāna bhūyò dadarśa ca punara nṛpaḥ gītadhvaniṃ sumadhuraṃ tathaivādhyayana dhavanima haṃsāna sumadhurāṃśa cāpi tatra śuśrāva pārthivaḥ taṃ dṛṣṭvātyadbhutaṃ rājā manasācintayata tadā savapnò 'yaṃ cittavibhraṃśa utāhò satyama eva tu ahò saha śarīreṇa parāptò 'sami paramāṃ gatima uttarāna vā kurūna puṇyāna atha vāpya amarāvatīma kiṃ tava idaṃ mahada āścaryaṃ saṃpaśyāmītya acintayata evaṃ saṃcintayanna eva dadarśa munipuṃgavama tasmina vimāne sauvarṇe maṇistambhasamākule mahārhe śayane divye śayānaṃ bhṛgunandanama tama abhyayāta paraharṣeṇa narendraḥ saha bhāryayā antarhitasa tatò bhūyaśa cayavanaḥ śayanaṃ ca tata tatò 'nayasmina vanòddeśe punara eva dadarśa tama kauśyāṃ bṛsyāṃ samāsīnaṃ japamānaṃ mahāvratama evaṃ yògabalāda viprò mòhayāma āsa pārthivama kaṣaṇena tada vanaṃ caiva te caivāpsarasāṃ gaṇāḥ gandharvāḥ pādapāśa caiva sarvama antaradhīyata niḥśabdama abhavaca cāpi gaṅgākūlaṃ punara nṛpa kuśa valmīka bhūyiṣṭhaṃ babhūva ca yathā purā tataḥ sa rājā kuśikaḥ sabhāryasa tena karmaṇā vismayaṃ paramaṃ parāptasa tada dṛṣṭvā mahada adbhutama tataḥ paròvāca kuśikò bhāryāṃ harṣasamanvitaḥ paśya bhadre yathā bhāvāśa citrā dṛṣṭāḥ sudurlabhāḥ parasādāda bhṛgumukhyasya kima anyatra tapòbalāta tapasā tada avāpyaṃ hi yana na śakyaṃ manòrathaiḥ tarailòkyarājyāda api hi tapa eva viśiṣyate tapasā hi sutaptena karīḍatya eṣa tapòdhanaḥ ahò parabhāvò barahmarṣeśa cayavanasya mahātmanaḥ icchanna eṣa tapò vīryāda anyā~la lòkāna sṛjeda api barāhmaṇā eva jāyerana puṇyavāga buddhikarmaṇaḥ utsaheda iha kartuṃ hi kò 'nayò vai cayavanāda ṛte barāhmaṇyaṃ durlabhaṃ lòke rājyaṃ hi sulabhaṃ naraiḥ barāhmaṇyasya parabhāvāda dhi rathe yuktau savadhuryavata itya evaṃ cintayānaḥ sa viditaśa cayavanasya vai saṃprekṣyòvāca sa nṛpaṃ kaṣiprama āgamyatāma iti itya uktaḥ saha bhāryasa tama abhyagacchana mahāmunima śirasā vandanīyaṃ tama avandata sa pārthivaḥ tasyāśiṣaḥ parayujyātha sa munisa taṃ narādhipama niṣīdetya abravīda dhīmāna sāntvayana puruṣarṣabha tataḥ parakṛtima āpannò bhārgavò nṛpate nṛpama uvāca śalakṣṇayā vācā tarpayanna iva bhārata rājana samyaga jitānīha pañca pañcasu yata tavayā manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi kṛcchrāna muktò 'si tena vai samyaga ārādhitaḥ putra tavayāhaṃ vadatāṃ vara na hi te vṛjinaṃ kiṃ cita susūkṣmama api vidyate anujānīhi māṃ rājana gamiṣyāmi yathāgatama parītò 'sami tava rājendra varaśa ca paratigṛhyatāma [kuṣika] agnimadhya gatenedaṃ bhagavana saṃnidhau mayā vartitaṃ bhṛguśārdūla yana na dagdhò 'sami tada bahu eṣa eva varò mukhyaḥ parāptò me bhṛgunandana yata parītò 'si samācārāta kulaṃ pūtaṃ mamānagha eṣa me 'nugrahò vipra jīvite ca parayòjanama etada rājyaphalaṃ caiva tapaśa caitata paraṃ mama yadi tu parītimāna vipra mayi tavaṃ bhṛgunandana asti me saṃśayaḥ kaśa cita tana me vayākhyātuma arhasi [ca] varaśa ca gṛhyatāṃ mattò yaśa ca te saṃśayò hṛdi taṃ ca barūhi naraśreṣṭha sarvaṃ saṃpādayāmi te [kuṣika] yadi parītò 'si bhagavaṃsa tatò me vada bhārgava kāraṇaṃ śaròtuma icchāmi madgṛhe vāsakāritama śayanaṃ caikapārśvena divasāna ekaviṃśatima akiṃ cida uktvā gamanaṃ bahiśa ca munipuṃgava antardhānama akasmāca ca punara eva ca darśanama punaśa ca śayanaṃ vipra divasāna ekaviṃśatima tailābhyaktasya gamanaṃ bhòjanaṃ ca gṛhe mama samupānīya vividhaṃ yada dagdhaṃ jātavedasā niryāṇaṃ ca rathenāśu sahasā yatkṛtaṃ tavayā dhanānāṃ ca visargasya vanasyāpi ca darśanama parāsādānāṃ bahūnāṃ ca kāñcanānāṃ mahāmune maṇividruma pādānāṃ paryaṅkānāṃ ca darśanama punaśa cādarśanaṃ tasya śaròtuma icchāmi kāraṇama atīva haya atra muhyāmi cintayānò divāniśama na caivātrādhigacchāmi sarvasyāsya viniścayama etada icchāmi kārtsnyena satyaṃ śaròtuṃ tapòdhana [ca] śṛṇu sarvama aśeṣeṇa yada idaṃ yena hetunā na hi śakyama anākhyātuma evaṃ pṛṣṭena pārthiva pitāmahasya vadataḥ purā devasamāgame śarutavāna asmi yada rājaṃsa tana me nigadataḥ śṛṇu barahmakṣatraviròdhena bhavitā kulasaṃkaraḥ pautra sate bhavitā rājaṃsa tejò vīryasamanvitaḥ tataḥ savakularakṣārthama ahaṃ tavā samupāgamama cikīrṣana kuśikòcchedaṃ saṃdidhakṣuḥ kulaṃ tava tatò 'hama āgamya purā tavāma avòcaṃ mahīpate niyamaṃ kaṃ cida ārapsye śuśrūṣā kariyatāma iti na ca te duṣkṛtaṃ kiṃ cida ahama āsādayaṃ gṛhe tena jīvasi rājarṣe na bhavethāsa tatò 'nayathā etāṃ buddhiṃ samāsthāya divasāna ekaviṃśatima suptò 'sami yadi māṃ kaśa cida bòdhayeda iti pārthiva yadā tavayā sabhāryeṇa saṃsputò na parabòdhitaḥ ahaṃ tadaiva te parītò manasā rājasattama utthāya cāsmi niṣkrāntò yadi māṃ tavaṃ mahīpate pṛccheḥ kava yāsyasītya evaṃ śapeyaṃ tavāma iti parabhò antarhitaśa cāsmi punaḥ punara eva ca te gṛhe yògama āsthāya saṃviṣṭò divasāna ekaviṃśatima kaṣudhitò māma asūyethāḥ śaramāda veti narādhipa etāṃ buddhiṃ samāsthāya karśitau vāṃ mayā kaṣudhā na ca te 'bhūta susūkṣmò 'pi manyura manasi pārthiva sabhāryasya naraśreṣṭha tena te parītimāna ahama bhòjanaṃ ca samānāyya yata tada ādīpitaṃ mayā karudhyethā yadi mātsaryāda iti tana marṣitaṃ ca te tatò 'haṃ rathama āruhya tavāma avòcaṃ narādhipa sabhāryò māṃ vahasveti taca ca tavaṃ kṛtavāṃsa tathā aviśaṅkò narapate parītò 'haṃ cāpi tena te dhanòtsarge 'pi ca kṛte na tavāṃ karòdhaḥ paradharṣayata tataḥ parītena te rājana punara etata kṛtaṃ tava sabhāryasya vanaṃ bhūyasa tada viddhi manujādhipa parītyarthaṃ tava caitana me savargasaṃdarśanaṃ kṛtama yata te vane 'samina nṛpate dṛṣṭaṃ divyaṃ nidarśanama savargòddeśasa tavayā rājana sa śarīreṇa pārthiva muhūrtama anubhūtò 'sau sabhāryeṇa nṛpòttama nidarśanārthaṃ tapasò dharmasya ca narādhipa tatra yāsīta sapṛhā rājaṃsa taca cāpi viditaṃ mama barāhmaṇyaṃ kāṅkṣase hi tavaṃ tapaśa ca pṛthivīpate avamanya narendratvaṃ devendratvaṃ ca pārthiva evama etada yathāttha tavaṃ barāhmaṇyaṃ tāta durlabhama barāhmaṇye sati carṣitvama ṛṣitve ca tapasvitā bhaviṣyatya eṣa te kāmaḥ kuśikāta kauśikò davijaḥ tṛtīyaṃ puruṣaṃ parāpya barāhmaṇatvaṃ gamiṣyati vaṃśasa te pārthivaśreṣṭha bhṛgūṇāma eva tejasā pautrasa te bhavitā vipra tapasvī pāvakadyutiḥ yaḥ sa devamanuṣyāṇāṃ bhayama utpādayiṣyati tarayāṇāṃ caiva lòkānāṃ satyama etada baravīmi te varaṃ gṛhāṇa rājarṣe yasa te manasi vartate tīrthayātrāṃ gamiṣyāmi purā kālò 'tivartate [ka] eṣa eva varò me 'daya yata tavaṃ parītò mahāmune bhavatva etada yathāttha tavaṃ tapaḥ pautre mamānagha barāhmaṇyaṃ me kulasyāstu bhagavanna eṣa me varaḥ punaśa cākhyātuma icchāmi bhagavana vistareṇa vai kathama eṣyati vipratvaṃ kulaṃ me bhṛgunandana kaśa cāsau bhavitā bandhura mama kaśa cāpi saṃmataḥ [ca] avaśyaṃ kathanīyaṃ me tavaitana narapuṃgava yadarthaṃ tavāhama ucchettuṃ saṃprāptò manujādhipa bhṛgūṇāṃ kaṣatriyā yājyā nityama eva janādhipa te ca bhedaṃ gamiṣyanti daivayuktena hetunā kaṣatriyāśa ca bhṛgūna sarvāna vadhiṣyanti narādhipa ā garbhāda anukṛntantò daivadaṇḍanipīḍitāḥ tata utpatsyate 'samākaṃ kule gòtra vivardhanaḥ aurvò nāma mahātejā javalanārkasamadyutiḥ sa tarailòkyavināśāya kòpāgniṃ janayiṣyati mahīṃ sa parvata vanāṃ yaḥ kariṣyati bhasmasāta kaṃ cita kālaṃ tu taṃ vahniṃ sa eva śamayiṣyati samudre vaḍavā vaktre parakṣipya munisattamaḥ putraṃ tasya mahābhāgama ṛcīkaṃ bhṛgunandanama sākṣāta kṛtsnò dhanurvedaḥ samupasthāsyate 'nagha kaṣatriyāṇāma abhāvāya daivayuktena hetunā sa tu taṃ paratigṛhyaiva putre saṃkrāmayiṣyati jamadagnau mahābhāge tapasā bhāvitātmani sa cāpi bhṛguśārdūlasa taṃ vedaṃ dhārayiṣyati kulāta tu tava dharmātmana kanyā sò 'dhigamiṣyati udbhāvanārthaṃ bhavatò vaṃśasya nṛpasattama gādhera duhitaraṃ parāpya pautrīṃ tava mahātapāḥ barāhmaṇaṃ kaṣatradharmāṇaṃ rāmama utpādayiṣyati kaṣatriyaṃ vipra karmāṇaṃ bṛhaspatima ivaujasā viśvāmitraṃ tava kule gādheḥ putraṃ sudhārmikama tapasā mahatā yuktaṃ paradāsyati mahādyute satriyau tu kāraṇaṃ tatra parivarte bhaviṣyataḥ pitāmaha niyògāda vai nānyathaitada bhaviṣyati tṛtīye puruṣe tubhyaṃ barāhmaṇa tavama upaiṣyati bhavitā tavaṃ ca saṃbandhī bhṛgūṇāṃ bhāvitātmanāma [bha] kuśikasa tu munera vākyaṃ cayavanasya mahātmanaḥ śarutvā hṛṣṭò 'bhavada rājā vākyaṃ cedama uvāca ha evama astva iti dharmātmā tadā bharatasattama cayavanasa tu mahātejāḥ punara eva narādhipama varārthaṃ còdayāma āsa tama uvāca sa pārthivaḥ bāḍhama evaṃ garahīṣyāmi kāmaṃ tavattò mahāmune barahmabhūtaṃ kulaṃ me 'satu dharme cāsya manò bhaveta evama uktasa tathetya evaṃ paratyuktvā cayavanò muniḥ abhyanujñāya nṛpatiṃ tīrthayātrāṃ yayau tadā etata te kathitaṃ sarvama aśeṣeṇa mayā nṛpa bhṛgūṇāṃ kuśikānāṃ ca parati saṃbandha kāraṇama yathòktaṃ muninā cāpi tathā tada abhavana nṛpa janma rāmasya ca munera viśvāmitrasya caiva ha [ya] muhyāmīva niśamyādya cintayānaḥ punaḥ punaḥ hīnāṃ pārthiva saṃghātaiḥ śarīmadbhiḥ pṛthivīma imāma parāpya rājyāni śataśò mahīṃ jitvāpi bhārata kòṭiśaḥ puruṣāna hatvā paritapye pitāmaha kā nu tāsāṃ varastrīṇāma avasthādya bhaviṣyati yā hīnāḥ patibhiḥ putraira mātulaira bharātṛbhisa tathā vayaṃ hi tāna guruna hatvā jañātīṃśa ca suhṛdò 'pi ca avā kaśīrṣāḥ patiṣyāmò narake nātra saṃśayaḥ śarīraṃ yòktuma icchāmi tapasògreṇa bhārata upadiṣṭama ihecchāmi tattvatò 'haṃ viśāṃ pate [va] yudhiṣṭhirasya tada vākyaṃ śarutvā bhīṣmò mahāmanāḥ parīkṣya nipuṇaṃ buddhyā yudhiṣṭhirama abhāṣata rahasyama adbhutaṃ caiva śṛṇu vakṣyāmiyata tavayi yā gatiḥ parāpyate yena paretya bhāveṣu bhārata tapasā parāpyate savargasa tapasā parāpyate yaśaḥ āyuḥ parakarṣò bhògāśa ca labhyante tapasā vibhò jañānaṃ vijñānama ārògyaṃ rūpaṃ saṃpata tathaiva ca saubhāgyaṃ caiva tapasā parāpyate bharatarṣabha dhanaṃ parāpnòti tapasā maunaṃ jañānaṃ parayacchati upabhògāṃsa tu dānena barahmacaryeṇa jīvitama ahiṃsāyāḥ phalaṃ rūpaṃ dīkṣāyā janma vai kule phalamūlāśināṃ rājyaṃ savargaṃ parṇāśināṃ bhaveta payò bhakṣò divaṃ yāti sanānena daraviṇādhikaḥ guruśuśrūṣayā vidyā nityaśrāddhena saṃtatiḥ gavāḍhyaḥ śākadīkṣābhiḥ savargama āhusa tṛṇāśanāta satriyasa tariṣavaṇa sanānāda vāyuṃ pītvā karatuṃ labheta nityasnāyī bhaveda dakṣaḥ saṃdhye tu dave japana davijaḥ maruṃ sādhayatò rājyaṃ nākapṛṣṭhama anāśake sathaṇḍile śayamānānāṃ gṛhāṇi śayanāni ca cīravalkala vāsòbhira vāsāṃsya ābharaṇāni ca śayyāsanāni yānāni yògayukte tapòdhane agnipraveśe niyataṃ barahmalòkò vidhīyate rasānāṃ paratisaṃhārāta saubhāgyama iha vindati āmiṣa paratisaṃhārāta parajāsyāyuṣa matī bhaveta udavāsaṃ vaseda yasa tu sa narādhipatira bhaveta satyavādī naraśreṣṭha daivataiḥ saha mòdate kīrtira bhavati dānena tathārògyama ahiṃsayā davija śuśrūṣayā rājyaṃ davijatvaṃ vāpu puṣkalama pānīyasya paradānena kīrtira bhavati śāśvatī annapānapradānena tṛpyate kāmabhògataḥ sāntvadaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaśòkaira vimucyate deva śuśrūṣayā rājyaṃ divyaṃ rūpaṃ niyacchati dīpālòka paradānena cakṣuṣmāna bhavate naraḥ parekṣaṇīya paradānena samṛtiṃ medhāṃ ca vindati gandhamālyanivṛttyā tu kīrtira bhavati puṣkalā keśaśmaśrūna dhārayatāma agryā bhavati saṃtatiḥ upavāsaṃ ca dīkṣāṃ ca abhiṣekaṃ ca pārthiva kṛtvā davādaśa varṣāṇi vīra sathānāda viśiṣyate dāsīdāsama alaṃkārāna kaṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca barahma deyāṃ sutāṃ dattvā parāpnòti manujarṣabha karatubhiśa còpavāsaiśa ca taridivaṃ yāti bhārata labhate ca ciraṃ sathānaṃ balipuṣpapradò naraḥ suvarṇaśṛṅgaisa tu vibhūṣitānāṃ; gavāṃ sahasrasya naraḥ paradātā parāpnòti puṇyaṃ divi devalòkama; itya evama āhura munideva saṃghāḥ parayacchate yaḥ kapilāṃ sa cailāṃ; kāṃsyòpadòhāṃ kanakāgra śṛṅgīma taisa taira guṇaiḥ kāmadughāsya bhūtvā; naraṃ paradātārama upaiti sā gauḥ yāvanti lòmāni bhavanti dhenvāsa; tāvata phalaṃ parāpnute gòpradātā putrāṃśa ca pautrāṃśa ca kulaṃ ca sarvama; ā saptamaṃ tārayate paratra sa dakṣiṇāṃ kāñcanacāru śṛṅgīṃ; kāṃsyòpadòhāṃ daraviṇòttarīyāma dhenuṃ tilānāṃ dadatò davijāya; lòkā vasūnāṃ sulabhā bhavanti savakarmabhira mānavaṃ saṃnibaddhaṃ; tīvrāndha kare narake patantama mahārṇave naura iva vāyuyuktā; dānaṃ gavāṃ tārayate paratra yò barahma deyāṃ tu dadāti kanyāṃ; bhūmipradānaṃ ca karòti vipre dadāti cānnaṃ vidhivaca ca yaśa ca; sa lòkama āpnòti puraṃdarasya naiveśikaṃ sarvaguṇòpapannaṃ; dadāti vai yasa tu narò davijāya savādhyāyacāritraguṇānvitāya; tasyāpi lòkāḥ kuruṣūttareṣu dhuryapradānena gavāṃ tathāśvaira; lòkāna avāpnòti narò vasūnāma savargāya cāhura hi hiraṇyadānaṃ; tatò viśiṣṭaṃ kanakapradānama chatrapradānena gṛhaṃ variṣṭhaṃ; yānaṃ tathòpānaha saṃpradāne vastrapradānena phalaṃ surūpaṃ; gandhapradāne surabhira naraḥ sayāta puṣpòpagaṃ vātha phalòpagaṃ vā; yaḥ pādapaṃ saparśayate davijāya sa satrī samṛddhāṃ bahuratnapūrṇaṃ; labhatya ayatròpagataṃ gṛhaṃ vai bhakṣānna pānīya rasapradātā; sarvāna avāpnòti rasāna parakāmama paratiśrayācchādana saṃpradātā; parāpnòti tāna eva na saṃśayò 'tara saraga dhūpagandhānya anulepanāni; sanānāni mālyāni ca mānavò yaḥ dadyāda davijebhyaḥ sa bhaveda arògasa; tathābhirūpaśa ca narendra lòke bījaira aśūnyaṃ śayanaira upetaṃ; dadyāda gṛhaṃ yaḥ puruṣò davijāya puṇyābhirāmaṃ bahuratnapūrṇaṃ; labhatya adhiṣṭhāna varaṃ sa rājana sugandhacitrāstraraṇòpapannaṃ; dadyāna narò yaḥ śayanaṃ davijāya rūpānvitāṃ pakṣavatīṃ manòjñāṃ; bhāryāma ayatnòpagatāṃ labheta saḥ pitāmahasyānucarò vīra śāyī bhavena naraḥ nādhikaṃ vidyate tasmāda itya āhuḥ paramarṣayaḥ [va] tasya tada vacanaṃ śarutvā parītātmā kurunandanaḥ nāśrame 'ròcayada vāsaṃ vīramārgābhikāṅkṣayā tatò yudhiṣṭhiraḥ parāha pāṇḍavāna bharatarṣabha pitāmahasya yada vākyaṃ tada vò ròcatva iti parabhuḥ tatasa tu pāṇḍavāḥ sarve daraupadī ca yaśasvinī yudhiṣṭhirasya tada vākyaṃ bāḍhama itya abhyapūjayana [ya] yānīmāni bahira vedyāṃ dānāni paricakṣate tebhyò viśiṣṭaṃ kiṃ dānaṃ mataṃ te kurupuṃgava kautūhalaṃ hi paramaṃ tatra me vartate parabhò dātāraṃ dattama anveti yada dānaṃ tata paracakṣva me [bha] abhayaṃ sarvabhūtebhyò vayasane cāpya anugrahama yaca cābhilaṣitaṃ dadyāta tṛṣitāyābhiyācate dattaṃ manyeta yada dattvā tada dānaṃ śareṣṭhama ucyate dattaṃ dātārama anveti yada dānaṃ bharatarṣabha hiraṇyadānaṃ gòdānaṃ pṛthivī dānama eva ca etāni vai pavitrāṇi tārayantya api duṣkṛtama etāni puruṣavyāghra sādhubhyò dehi nityadā dānāni hi naraṃ pāpāna mòkṣayanti na saṃśayaḥ yada yada iṣṭatamaṃ lòke yaca cāsya dayitaṃ gṛhe tata tada guṇavate deyaṃ tada evākṣayama icchatā pariyāṇi labhate lòke pariyadaḥ pariyakṛta tathā pariyò bhavati bhūtānāma iha caiva paratra ca yācamānama abhīmānāda āśāvantama akiṃcanama yò nārcāti yathāśakti sa nṛśaṃsò yudhiṣṭhira amitrama api ceda dīnaṃ śaraṇaiṣiṇama āgatama vayasane yò 'nugṛhṇāti sa vai puruṣasattamaḥ kṛśāya harīmate tāta vṛtti kaṣīṇāya sīdate apahanyāta kaṣudhaṃ yasa tu na tena puruṣaḥ samaḥ hariyā tu niyatāna sādhūna putradāraiśa ca karśitāna ayācamānāna kaunteya sarvòpāyaira nimantraya āśiṣaṃ ye na deveṣu na martyeṣu ca kurvate arhantò nityasattvasthā yathā labdhòpajīvinaḥ āśīviṣasamebhyaśa ca tebhyò rakṣasva bhārata tānya uktaira upajijñāsya tathā davija varòttamāna kṛtaira āvasathaira nityaṃ sapreṣyaiḥ sa paricchadaiḥ nimantrayethāḥ kauravya sarvakāmasukhāvahaiḥ yadi te paratigṛhṇīyuḥ śaraddhā pūtaṃ yudhiṣṭhira kāryama itya eva manvānā dhārmikāḥ puṇyakarmiṇaḥ vidyā sanātā varatasnātā ye vayapāśritya jīvinaḥ gūḍhasvādhyāyatapasò barāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ teṣu śuddheṣu dānteṣu savadāranirateṣu ca yata kariṣyasi kalyāṇaṃ tata tavā lòkeṣu dhāsyati yathāgnihòtraṃ suhutaṃ sāyaṃprātara davijātinā tathā bhavati dattaṃ vai davijebhyò 'tha kṛtātmanā eṣa te vitatò yajñaḥ śaraddhā pūtaḥ sa dakṣiṇaḥ viśiṣṭaḥ sarvayajñebhyò dadatasa tāta vartatāma nivāpò dānasadṛśasa tādṛśeṣu yudhiṣṭhira nivapana pūjayaṃśa caiva teṣva ānṛṇyaṃ nigacchati ya eva nò na kupyanti na lubhyanti tṛṇeṣva api ta eva naḥ pūjyatamā ye cānye pariyavādinaḥ ye nò na bahu manyante na paravartanti cāpare putravata paripālāsa te namasa tebhyasa tathābhayama ṛtvika puròhitācāryā mṛdu barahma dharā hi te kaṣatreṇāpi hi saṃsṛṣṭaṃ tejaḥ śāmyati vai davije asti me balavāna asmi rājāsmīti yudhiṣṭhira barāhmaṇāna mā sama paryaśnīra vāsòbhira aśanena ca yaca chòbhārthaṃ balārthaṃ vā vittama asti tavānagha tena te barāhmaṇāḥ pūjyāḥ savadharmama anutiṣṭhatā namaḥ kāryāsa tavayā viprā vartamānā yathātathama yathāsukhaṃ yathòtsāhaṃ lalantu tavayi putravata kò haya anyaḥ suprasādānāṃ suhṛdāma alpatòṣiṇāma vṛttima arhatya upakṣeptuṃ tavadanyaḥ kurusattama yathā patyāśramò dharmaḥ satrīṇāṃ lòke sanātanaḥ sa devaḥ sā gatira nānyā tathāsmākaṃ davijātayaḥ yadi nò barāhmaṇāsa tāta saṃtyajeyura apūjitāḥ paśyantò dāruṇaṃ karma satataṃ kaṣatriye sathitama avedānāma akīrtīnāma alòkānāma ayajvanāma kò 'samākaṃ jīvitenārthasa tada dhi nò barāhmaṇāśrayama atra te vartayiṣyāmi yathā dharmaḥ sanātanaḥ rājanyò barāhmaṇaṃ rājana purā paricacāra ha vaiśyò rājanyama itya eva śūdrò vaiśyama iti śarutiḥ dūrāca chūdreṇòpacaryò barāhmaṇò 'ganira iva javalana saṃspṛśya paricaryasa tu vaiśyena kaṣatriyeṇa ca mṛdubhāvāna satyaśīlāna satyadharmānupālakāna āśīviṣāna iva karuddhāṃsa tāna upācarata davijāna apareṣāṃ pareṣāṃ ca parebhyaśa caiva ye pare kaṣatriyāṇāṃ paratapatāṃ tejasā ca balena ca barāhmaṇeṣva eva śāmyanti tejāṃsi ca tapāṃsi ca na me pitā pariyatarò na tavaṃ tāta tathā pariyaḥ na me pituḥ pitā rājana na cātmā na ca jīvitama tavattaśa ca me pariyataraḥ pṛthivyāṃ nāsti kaśa cana tavattò 'pi me pariyatarā barāhmaṇā bharatarṣabha baravīmi satyama etaca ca yathāhaṃ pāṇḍunandana tena satyena gaccheyaṃ lòkāna yatra sa śaṃtanuḥ paśyeyaṃ ca satāṃ lòkāña śucīna barahma puraskṛtāna tatra me tāta gantavyama ahnāya ca cirāya ca sò 'hama etādṛśā~la lòkāna dṛṣṭvā bharatasattama yana me kṛtaṃ barāhmaṇeṣu na tapye tena pārthiva [ya] yau tu sayātāṃ caraṇenòpapannau; yau vidyayā sadṛśau janmanā ca tābhyāṃ dānaṃ katarasmai viśiṣṭama; ayācamānāya ca yācate ca [bha] śareyò vai yācataḥ pārtha dattama āhura ayācate arhata tamò vai dhṛtimāna kṛpaṇāda adhṛtātmanaḥ kaṣatriyò rakṣaṇadhṛtira barāhmaṇò 'narthanā dhṛtiḥ barāhmaṇò dhṛtimāna vidvāna devāna parīṇāti tuṣṭimāna yācñāma āhura anīśasya abhihāraṃ ca bhārata udvejayati yācana hi sadā bhūtāni dasyuvata mariyate yācamānò vai tama anu mariyate dadata dadata saṃjīvayatya enama ātmānaṃ ca yudhiṣṭhira ānṛśaṃsyaṃ parò dharmò yācate yata paradīyate ayācataḥ sīdamānāna sarvòpāyaira nimantraya yadi vai tādṛśā rāṣṭre vaseyusa te davijòttamāḥ bhasmacchannāna ivāgnīṃsa tāna budhyethāsa tavaṃ parayatnataḥ tapasā dīpyamānāsa te daheyuḥ pṛthivīma api pūjyā hi jañānavijñānatapò yògasamanvitāḥ tebhyaḥ pūjāṃ parayuñjīthā barāhmaṇebhyaḥ paraṃtapa dadada bahuvidhāna dāyāna upacchandāna ayācatāma yada agnihòtre suhute sāyaṃprātara bhaveta phalama vidyā veda varatavati tada dānaphalama ucyate vidyā veda varatasnātāna avyapāśraya jīvinaḥ gūḍhasvādhyāyatapasò barāhmaṇāna saṃśitavratāna kṛtaira āvasathaira hṛdyaiḥ sa pareṣyaiḥ sa paricchadaiḥ nimantrayethāḥ kaunteya kāmaiśa cānyaira davijòttamāna api te paratigṛhṇīyuḥ śaraddhā pūtaṃ yudhiṣṭhira kāryama itya eva manvānā dharmajñāḥ sūkṣmadarśinaḥ api te barāhmaṇā bhuktvā gatāḥ sòddharaṇāna gṛhāna yeṣāṃ dārāḥ paratīkṣante parjanyama iva karṣakāḥ annāni parātaḥsavane niyatā barahmacāriṇaḥ barāhmaṇāsa tātabhuñjānāsa taretāgnīna parīṇayantu te mādhyaṃdinaṃ te savanaṃ dadatasa tāta vartatāma gā hiraṇyāni vāsāṃsi tenendraḥ parīyatāṃ tava tṛtīyaṃ savanaṃ tata te vaiśvadevaṃ yudhiṣṭhira yada devebhyaḥ pitṛbhyaśa ca viprebhyaśa ca parayacchasi ahiṃsā sarvabhūtebhyaḥ saṃvibhāgaśa ca sarvaśaḥ damasa tayāgò dhṛtiḥ satyaṃ bhavatva avabhṛthāya te eṣa te vitatò yajñaḥ śaraddhā pūtaḥ sa dakṣiṇaḥ viśiṣṭaḥ sarvayajñebhyò nityaṃ tāta paravartatāma [ya] dānaṃ yajñakriyā ceha kiṃsvita paretya mahāphalama kasya jayāyaḥ phalaṃ paròktaṃ kīdṛśebhaya kathaṃ kadā etada icchāmi vijñātuṃ yāthā tathyena bhārata vidvaña jijñāsamānāya dānadharmāna paracakṣva me antarvedyāṃ ca yada dattaṃ śaraddhayā cānṛśaṃsyataḥ kiṃ savina niḥśreyasaṃ tāta tana me barūhi pitāmaha [bha] raudraṃ karma kaṣatriyasya satataṃ tāta vartate tasya vaitānikaṃ karma dānaṃ caiveha pāvanama na tu pāpakṛtāṃ rājñāṃ paratigṛhṇanti sādhavaḥ etasmāta kāraṇāda yajñaira yajeda rājāpta dakṣiṇaiḥ atha ceta paratigṛhṇīyura dadyāda ahara ahara nṛpaḥ śaraddhāma āsthāya paramāṃ pāvanaṃ haya etada uttamama barāhmaṇāṃsa tarpayeda daravyaisa tatò yajñe yatavrataḥ maitrāna sādhūna vedavidaḥ śīlavṛttatapò 'navitāna yata te tena kariṣyanti kṛtaṃ tena bhaviṣyati yajñāna sādhaya sādhubhyaḥ savādva annāna dakṣiṇāvataḥ iṣṭaṃ dattaṃ ca manyethā ātmānaṃ dānakarmaṇā pūjayethā yāyajūkāṃsa tavāpya aṃśò bhaveda yathā parajāvatò bharethāśa ca barāhmaṇāna bahu bhāriṇaḥ parajāvāṃsa tena bhavati yathā janayitā tathā yāvatò vai sādhu dharmāna santaḥ saṃvartayantya uta sarve te cāpi bhartavyā narā ye bahu bhāriṇaḥ samṛddhaḥ saṃprayacchasva barāhmaṇebhyò yudhiṣṭhira dhenūra anaḍuhò 'nanānica chatraṃ vāsāṃsya upānahau ājyāni yajamānebhyasa tathānnādyāni bhārata aśvavanti ca yānāni veśmāni śayanāni ca ete deyā vayuṣṭimantò laghūpāyāśa ca bhārata ajugupsāṃśa ca vijñāya barāhmaṇāna vṛtti karśitāna upacchannaṃ parakāśaṃ vā vṛttyā tāna paratipādaya rājasūyāśvamedhābhyāṃ śareyasa tata kaṣatriyāna parati evaṃ pāpaira vimuktasa tavaṃ pūtaḥ savargama avāpsyasi saraṃsayitvā punaḥ kòśaṃ yada rāṣṭraṃ pālayiṣyasi tataśa ca barahmabhūyastvama avāpsyasi dhanāni ca ātmanaśa ca pareṣāṃ ca vṛttiṃ saṃrakṣa bhārata putravaca cāpi bhṛtyāna savāna parajāśa ca paripālaya yògakṣemaśa ca te nityaṃ barāhmaṇeṣva astu bhārata arakṣitāraṃ hartāraṃ vilòptārama adāyakama taṃ sama rājakaliṃ hanyuḥ parajāḥ saṃbhūya nirghṛṇama ahaṃ vò rakṣitetya uktvā yò na rakṣati bhūmipaḥ sa saṃhatya nihantavyaḥ śaveva sònmāda āturaḥ pāpaṃ kurvanti yata kiṃ cita parajā rājñā haya arakṣitāḥ caturthaṃ tasya pāpasya rājā bhārata vindati apya āhuḥ sarvama eveti bhūyò 'radhama iti niścayaḥ caturthaṃ matama asmākaṃ manòḥ śarutvānuśāsanama śubhaṃ vā yata parakurvanti parajā rājñā surakṣitāḥ caturthaṃ tasya puṇyasya rājā cāpnòti bhārata jīvantaṃ tavānujīvantu parajāḥ sarvā yudhiṣṭhira parjanyama iva bhūtāni mahādrumama iva davijāḥ kuberama iva rakṣāṃsi śatakratuma ivāmarāḥ jañātayasa tavānujīvantu suhṛdaśa ca paraṃtapa [ya] idaṃ deyama idaṃ deyama itīyaṃ śaruticòdanā bahu deyāśa ca rājānaḥ kiṃ savida deyama anuttamama [bha] ati dānāni sarvāṇi pṛthivī dānama ucyate acalā haya akṣayā bhūmira dògdhrī kāmāna anuttamāna dògdhrī vāsāṃsi ratnāni paśūna varīhi yavāṃsa tathā bhūmidaḥ sarvabhūteṣu śāśvatīra edhate samāḥ yāvada bhūmera āyura iha tāvada bhūmida edhate na bhūmidānāda astīha paraṃ kiṃ cida yudhiṣṭhira apya alpaṃ paradaduḥ pūrve pṛthivyā iti naḥ śarutama bhūmima ete daduḥ sarve ye bhūmiṃ bhuñjate janāḥ savakarmaivòpajīvanti narā iha paratra ca bhūmira bhūtira mahādevī dātāraṃ kurute pariyama ya etāṃ dakṣiṇāṃ dadyāda akṣayāṃ pṛthivīpatiḥ punara naratvaṃ saṃprāpya bhaveta sa pṛthivīpatiḥ yathā dānaṃ tathā bhòga iti dharmeṣu niścayaḥ saṃgrāme vā tanuṃ jahyāda dadyāda vā pṛthivīma imāma itya etāṃ kaṣatrabandhūnāṃ vadanti parama āśiṣama punāti dattā pṛthivī dātārama iti śuśruma api pāpasamācāraṃ barahmaghnama api vānṛtama saiva pāpaṃ pāvayati saiva pāpāta paramòcayeta api pāpakṛtāṃ rājñāṃ paratigṛhṇanti sādhavaḥ pṛthivīṃ nānyada icchanti pāvanaṃ jananī yathā nāmāsyāḥ pariya datteti guhyaṃ devyāḥ sanātanama dānaṃ vāpya atha vā jañānaṃ nāmnò 'sayāḥ paramaṃ pariyama taspāta parāpyaiva pṛthivīṃ dadyāda viprāya pārthivaḥ nābhūmi patinā bhūmira adhiṣṭheyā kathaṃ cana na vā pātreṇa vā gūheda antardhānena vā careta ye cānye bhūmima iccheyuḥ kuryura evama asaṃśayama yaḥ sādhòra bhūmima ādatte na bhūmiṃ vindate tu saḥ bhūmiṃ tu dattvā sādhubhyò vindate bhūmima eva hi paretyeha ca sa dharmātmā saṃprāpnòti mahada yaśaḥ yasya viprānuśāsanti sādhòra bhūmiṃ sadaiva hi na tasya śatravò rājana paraśāsanti vasuṃdharāma yata kiṃ cita puruṣaḥ pāpaṃ kurute vṛtti karśitaḥ api gòcarma mātreṇa bhūmidānena pūyate ye 'pi saṃkīrṇa karmāṇò rājānò raudrakarmiṇaḥ tebhyaḥ pavitrama ākhyeyaṃ bhūmidānama anuttamama alpāntarama idaṃ śaśvata purāṇā menire janāḥ yò yajeda aśvamedhena dadyāda vā sādhave mahīma api ceta sukṛtaṃ kṛtvā śaṅkeranna api paṇḍitāḥ aśakyama ekama evaitada bhīmi dānama anuttamama suvarṇaṃ rajataṃ vastraṃ maṇimuktā vasūni ca sarvama etana mahāprājña dadāti vasudhāṃ dadata tapòyajñaḥ śarutaṃ śīlama alòbhaḥ satyasaṃdhatā guru daivatapūjā ca nātivartanti bhūmidama bhartura niḥśreyase yuktāsa tayaktātmānò raṇe hatāḥ barahmalòkagatāḥ siddhā nātikrāmanti bhūmidama yathā janitrī kaṣīreṇa savaputraṃ bharate sadā anugṛhṇāti dātāraṃ tathā sarvarasaira mahī mṛtyòra vai kiṃkarò daṇḍasa tāpò vahneḥ sudāruṇaḥ ghòrāśa ca vāruṇāḥ pāśā nòpasarpanti bhūmidama pitṝṃśa ca pitṛlòkasthāna devalòke ca devatāḥ saṃtarpayati śāntātmā yò dadāti vasuṃdharāma kṛśāya miryamāṇāya vṛtti malānāya sīdate bhūmiṃ vṛtti karīṃ dattvā satrī bhavati mānavaḥ yathā dhāvati gaura vatsaṃ kaṣīrama abhyutsṛjantya uta evama eva mahābhāga bhūmira bhavati bhūmidama halakṛṣṭāṃ mahīṃ dattvā sa bījāṃ saphalāma api udīrṇaṃ vāpi śaraṇaṃ tathā bhavati kāmadaḥ barāhmaṇaṃ vṛttasaṃpannama āhitāgniṃ śucivratama naraḥ paratigrāhya mahīṃ na yāti yamasādanama yathā candramasò vṛddhira ahanya ahani jāyate tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasye sasye vivardhate atra gāthā bhūmigītāḥ kīrtayanti purā vidaḥ yāḥ śarutvā jāmadagnyena dattā bhūḥ kāśyapāya vai māma evādatta māṃ dattamāṃ dattvā māma avāpsyatha asmi~la lòke pare caiva tataśa cājanane punaḥ ya imāṃ vayāhṛtiṃ veda barāhmaṇò barahma saṃśritaḥ śarāddhasya hūyamānasya barahmabhūyaṃ sa gacchati kṛtyānāma abhiśastānāṃ duriṣṭa śamanaṃ mahata parāyaścittama ahaṃ kṛtvā punātya ubhayatò daśa punāti ya idaṃ veda veda cāhaṃ tathaiva ca parakṛtiḥ sarvabhūtānāṃ bhūmira vai śāśvatī matā abhiṣicyaiva nṛpatiṃ śarāvayeda imama āgamama yathā śarutvā mahīṃ dadyāna nādadyāta sādhutaśa ca tāma sò 'yaṃ kṛtsnò barāhmaṇārthò rājārthaśa cāpya asaṃśayama rājā hi dharmakuśalaḥ parathamaṃ bhūtilakṣaṇama atha yeṣāma adharmajñò rājā bhavati nāstikaḥ na te sukhaṃ parabudhyante na sukhaṃ parasvapanti ca sadā bhavanti còdvignāsa tasya duścaritaira narāḥ yògakṣemā hi bahavò rāṣṭraṃ nāsyāviśanti tata atha yeṣāṃ punaḥ parājñò rājā bhavati dhārmikaḥ sukhaṃ te paratibudhyante susukhaṃ parasvapanti ca tasya rājñaḥ śubhaira āryaiḥ karmabhira nirvṛtāḥ parajāḥ yògakṣemeṇa vṛṣṭyā ca vivardhante savakarmabhiḥ sa kulīnaḥ sa puruṣaḥ sa bandhuḥ sa ca puṇyakṛta sa dātā sa ca vikrāntò yò dadāti vasuṃdharāma ādityā iva dīpyante tejasā bhuvi mānavāḥ dadanti vasudhāṃ saphītāṃ ye vedaviduṣi davije yathā bījāni ròhanti parakīrṇāni mahītale tathā kāmāḥ pararòhanti bhūmidānasamārjitāḥ ādityò varuṇò viṣṇura barahmā sòmò hutāśanaḥ śūlapāṇiśa ca bhagavāna paratinandanti bhūmidama bhūmau jāyanti puruṣā bhūmau niṣṭhāṃ varajanti ca caturvidhò hi lòkò 'yaṃ yò 'yaṃ bhūmiguṇātmakaḥ eṣā mātā pitā caiva jagataḥ pṛthivīpate nānayā sadṛśaṃ bhūtaṃ kiṃ cida asti janādhipa atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama bṛhaspateśa ca saṃvādama indrasya ca yudhiṣṭhira iṣṭvā karatuśatenātha mahatā dakṣiṇāvatā maghavā vāga vidāṃ śareṣṭhaṃ papracchedaṃ bṛhaspatima bhagavana kena dānena savargataḥ sukhama edhate yada akṣayaṃ mahārghaṃ ca tada barūhi vadatāṃ vara itya uktaḥ sa surendreṇa tatò devapuròhitaḥ bṛhaspatira mahātejāḥ paratyuvāca śatakratuma suvarṇadānaṃ gòdānaṃ bhūmidānaṃ ca vṛtrahana dadada etāna mahāprājñaḥ sarvapāpaiḥ paramucyate na bhūmidānāda devendra paraṃ kiṃ cida iti parabhò viśiṣṭama iti manyāmi yathā parāhura manīṣiṇaḥ ye śūrā nihatā yuddhe savaryātā dānagṛddhinaḥ sarve te vibudhaśreṣṭha nātikrāmanti bhūmidama bhartura niḥśreyase yuktāsa tayaktātmānò raṇe hatāḥ barahmalòkagatāḥ śūrā nātikrāmanti bhūmidama pañca pūrvādi puruṣāḥ ṣaṭa ca ye vasudhāṃ gatāḥ ekādaśa dadada bhūmiṃ paritrātīha mānavaḥ ratnòpakīrṇāṃ vasudhāṃ yò dadāti puraṃdara sa muktaḥ sarvakaluṣaiḥ savargalòke mahīyate mahīṃ saphītāṃ dadada rājā sarvakāmaguṇānvitāma rājādhirājò bhavati tada dhi dānama anuttamama sarvakāmasamāyuktāṃ kāśyapīṃ yaḥ parayacchati sarvabhūtāni manyante māṃ dadātīti vāsava sarvakāmadughāṃ dhenuṃ sarvakāmapurògamāma dadāti yaḥ sahasrākṣa sasvargaṃ yāti mānavaḥ madhu sarpiḥ paravāhinyaḥ payò dadhi vahāsa tathā saritasa tarpayantīha surendra vasudhā paradama bhūmipradānāna nṛpatira mucyate rājakilbiṣāta na hi bhūmipradānena dānama anyada viśiṣyate dadāti yaḥ samudrāntāṃ pṛthivīṃ śastranirjitāma taṃ janāḥ kathayantīha yāvada dharati gaura iyama puṇyāma ṛddharasāṃ bhūmiṃ yò dadāti puraṃdara na tasya lòkāḥ kaṣīyante bhūmidānaguṇārjitāḥ sarvathā pārthiveneha satataṃ bhūtima icchatā bhūra deyā vidhivaca chakra pātre sukhama abhīpsatā api kṛtvā naraḥ pāpaṃ bhūmiṃ dattvā davijātaye samutsṛjati tata pāpaṃ jīrṇāṃ tavacama ivòragaḥ sāgarāna saritaḥ śailāna kānanāni ca sarvaśaḥ sarvama etana naraḥ śakra dadāti vasudhāṃ dadata taḍāgānya udapānāni saròtāṃsica sarāṃsi ca sanehāna sarvarasāṃśa caiva dadāti vasudhāṃ dadata oṣadhīḥ kaṣīrasaṃpannā nagāna puṣpaphalānvitāna kānanòpala śailāṃśa ca dadāti vasudhāṃ dadata agniṣṭòmaprabhṛtibhira iṣṭvā ca savāptadakṣiṇaiḥ na tata phalama avāpnòti bhūmidānāda yada aśnute dātā daśānugṛhṇāti daśa hanti tathā kaṣipana pūrvadattāṃ harana bhūmiṃ narakāyòpagacchati na dadāti paratiśrutya dattvā vā harate tu yaḥ sa baddhòvāruṇaiḥ pāśaisa tapyate mṛtyuśāsanāta āhitāgniṃ sadā yajñaṃ kṛśa bhṛtyaṃ pariyātithima ye bharanti davijaśreṣṭhaṃ nòpasarpanti te yamama barāhmaṇeṣva ṛṇa bhūtaṃ sayāta pārthivasya puraṃdara itareṣāṃ tu varṇānāṃ tārayeta kṛśa durbalāna nācchindyāta sarśitāṃ bhūmiṃ pareṇa taridaśādipa barāhmaṇāya suraśreṣṭha kṛśa bhṛtyāya kaśa cana athāśru patitaṃ teṣāṃ dīnānāma avasīdatāma barāhmaṇānāṃ hṛte kaṣetre hanyāta taripuruṣaṃ kulama bhūmipālaṃ cayutaṃ rāṣṭrāda yasa tu saṃsthāpayeta punaḥ tasya vāsaḥ sahasrākṣa nākapṛṣṭhe mahīyate ikṣubhiḥ saṃtatāṃ bhūmiṃ yavagòdhūmasaṃkulāma gò'śavavāhana saṃpūrṇāṃ bāhuvīryasamārjitāma nidhigarbhāṃ dadada bhūmiṃ sarvaratnaparicchadāma akṣayā~la labhate lòkāna bhūmisatraṃ hi tasya tata vidhūya kaluṣaṃ sarvaṃ virajāḥ saṃmataḥ satāma lòke mahīyate sadbhira yò dadāti vasuṃdharāma yathāpsu patitaḥ śakra tailabindura visarpati tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasye sasye visarpati ye raṇāgre mahīpālāḥ śūrāḥ samitiśòbhanāḥ vadhyante 'bhimukhāḥ śakra barahmalòkaṃ varajanti te nṛtyagītaparā nāryò divyamālyavibhūṣitāḥ upatiṣṭhanti devendra sadā bhūmipradaṃ divi mòdate ca sukhaṃ savarge devagandharvapūjitaḥ yò dadāti mahīṃ samyaga vidhineha davijātaye śatama apsarasaśa caiva divyamālyavibhūṣitāḥ upatiṣṭhanti devendra sadā bhūmipradaṃ narama śaṅkhaṃ bhadrāsanaṃ chatraṃ varāśvā varavāraṇāḥ bhūmipradānāta puṣpāṇi hiraṇyanicayāsa tathā ājñā sadā paratihatā jayaśabdò bhavatya atha bhūmidānasya puṣpāṇi phalaṃ savargaḥ puraṃdara hiraṇyapuṣpāśa cauṣadhyaḥ kuśa kāñcanaśāḍvalāḥ amṛtaprasavāṃ bhūmiṃ parāpnòti puruṣò dadata nāsti bhūmisamaṃ dānaṃ nāsti mātṛsamò guruḥ nāsti satyasamò dharmò nāsti dānasamò nidhiḥ etada āṅgirasāca charutvā vāsavò vasudhāma imāma vasu ratnasamākīrṇāṃ dadāva āṅgirase tadā ya imaṃ śarāvayeca charāddhe bhūmidānasya saṃstavama na tasya rakṣasāṃ bhāgò nāsurāṇāṃ bhavatya uta akṣayaṃ ca bhaveda dattaṃ pitṛbhyasa tana na saṃśayaḥ tasmāca charāddheṣva idaṃ vipra bhuñjataḥ śarāvayeda davijāna itya eta sarvadānānāṃ śareṣṭhama uktaṃ tavānagha mayā bharataśārdūla kiṃ bhūyaḥ śaròtuma icchasi [ya] kāni dānāni lòke 'samina dātukāmò mahīpatiḥ guṇādhikebhyò viprebhyò dadyāda bharatasattama kena tuṣyanti te sadyasa tuṣṭāḥ kiṃ paradiśantya uta śaṃsa me tana mahābāhò phalaṃ puṇyakṛtaṃ mahata dattaṃ kiṃ phalavada rājanna iha lòke paratra ca bhavataḥ śaròtuma icchāmi tana me vistaratò vada [bha] imama arthaṃ purā pṛṣṭò nāradò deva darśanaḥ yada uktavāna asau tana me gadataḥ śṛṇu bhārata [na] annama eva paraśaṃsanti devāḥ sarṣigaṇāḥ purā lòkatantraṃ hi yajñāśa ca sarvama anne paratiṣṭhitama annena sadṛśaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati tasmāda annaṃ viśeṣeṇa dātuma icchanti mānavāḥ annama ūrjaḥ karaṃ lòke parāṇāśa cānne paratiṣṭhitāḥ annena dhāryate sarvaṃ viśvaṃ jagada idaṃ parabhò annāda gṛhasthā lòke 'samina bhikṣavasa tata eva ca annāta parabhavati parāṇaḥ paratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ kuṭumbaṃ pīḍayitvāpi barāhmaṇāya mahātmane dātavyaṃ bhikṣave cānnama ātmanò bhūtima icchatā barāhmaṇāyābhirūpāya yò dadyāda annama arthine nidadhāti nidhiṃ śareṣṭhaṃ pālalaukikama ātmanaḥ śarāntama adhvani vartantaṃ vṛddhama arhama upasthitama arcayeda bhūtima anvicchana gṛhasthò gṛhama āgatama karòdhama utpatitaṃ hitvā suśīlò vītamatsaraḥ annadaḥ parāpnute rājana divi ceha ca yata sukhama nāvamanyeda abhigataṃ na paraṇudyāta kathaṃ cana api śavapāke śuni vā na dānaṃ vipraṇaśyati yò dadyāda aparikliṣṭama annama adhvani vartate śarāntāyādṛṣṭa pūrvāya sa mahada dharmama āpnuyāta pitṝna devāna ṛṣīna viprāna atithīṃśa ca janādhipa yò naraḥ parīṇayatya annaisa tasya puṇyaphalaṃ mahata kṛtvāpi pāpakaṃ karma yò dadyāda annama arthine barāhmaṇāya viśeṣeṇa na sa pāpena yujyate barāhmaṇeṣva akṣayaṃ dānama annaṃ śūdre mahāphalama annadānaṃ ca śūdre ca barāhmaṇe ca viśiṣyate na pṛccheda gòtra caraṇaṃ savādhyāyaṃ deśama eva vā bhikṣitò barāhmaṇeneha janma vānnaṃ parayācitaḥ annadasyānna vṛkṣāśa ca sarvakāmaphalānvitāḥ bhavantīhātha vāmutra nṛpate nātra saṃśayaḥ āśaṃsante hi pitaraḥ suvṛṣṭima iva karṣakāḥ asmākama api putrò vā pautrò vānnaṃ paradāsyati barāhmaṇò hi mahada bhūtaṃ savayaṃ dehīti yācate akāmò vā sa kāmò vā dattvā puṇyama avāpnuyāta barāhmaṇaḥ sarvabhūtānāma atithiḥ parasṛtāgra bhuja viprā yama abhigacchanti bhikṣamāṇā gṛhaṃ sadā satkṛtāśa ca nivartante tada atīva paravardhate mahābhòge kule janma paretya parāpnòti bhārata datvā tava annaṃ narò lòke tathā sathānama anuttamama mṛṣṭamṛṣṭānna dāyī tu savarge vasati satkṛtaḥ annaṃ parāṇā narāṇāṃ hi sarvama anne paratiṣṭhitama annadaḥ paśumāna putrī dhanavāna bhògavāna api parāṇavāṃśa cāpi bhavati rūpavāṃśa ca tathā nṛpa annadaḥ parāṇadò lòke sarvadaḥ paròcyate tu saḥ annaṃ hi dattvātithaye barāhmaṇāya yathāvidhi paradātā sukhama āpnòti devaiśa cāpya abhipūjyate barāhmaṇò hi mahada bhūtaṃ kaṣetraṃ carati pādavata upyate tatra yada bījaṃ tada dhi puṇyaphalaṃ mahata paratyakṣaṃ parītijananaṃ bhòktṛdātròra bhavatya uta sarvāṇya anyāni dānāni paròkṣaphalavantya uta annāda dhi parasavaṃ viddhi ratima annāda dhi bhārata dharmārthāva annatò viddhi ròganāśaṃ tathānnataḥ annaṃ haya amṛtama itya āha purākalpe parajāpatiḥ annaṃ bhuvaṃ divaṃ khaṃ ca sarvama anne paratiṣṭhitama annapraṇāśe bhidyante śarīre pañca dhātavaḥ balaṃ balavatò 'pīha paraṇaśyatya annahānitaḥ āvāhāśa ca vivāhāśa ca yajñāśa cānnama ṛte tathā na vartante naraśreṣṭha barahma cātra paralīyate annataḥ sarvama etada dhi yata kiṃ cita sathāṇujaṅgamama tariṣu lòkeṣu dharmārthama annaṃ deyama atò budhaiḥ annadasya manuṣyasya balama ojò yaśaḥ sukhama kīrtiśa ca vardhate vaśvata tariṣu lòkeṣu pārthiva megheṣva ambhaḥ saṃnidhatte parāṇānāṃ pavanaḥ śivaḥ taca ca meghagataṃ vāri śakrò varṣati bhārata ādatte ca rasaṃ bhaumama ādityaḥ savagabhastibhiḥ vāyura ādityatasa tāṃśa ca rasāna devaḥ parajāpatiḥ tada yadā meghatò vāri patitaṃ bhavati kaṣitau tadā vasumatī devī sanigdhā bhavati bhārata tataḥ sasyāni ròhanti yena vartayate jagata māṃsamedò 'sathi śukrāṇāṃ parādurbhāvasa tataḥ punaḥ saṃbhavanti tataḥ śukrāta parāṇinaḥ pṛthivīpate agnīṣòmau hi taca chukraṃ parajanaḥ puṣyataśa ca ha evama annaṃ ca sūryaśa ca pavanaḥ śukrama eva ca eka eva samṛtò rāśira yatò bhūtāni jajñire parāṇāna dadāti bhūtānāṃ tejaśa ca bharatarṣabha gṛhama abhyāgatāyāśu yò dadyāda annama arthine [bha] nāradenaivama uktò 'hama adāma annaṃ sadā nṛpa anasūyusa tavama apya annaṃ tasmāda dehi gatajvaraḥ dattvānnaṃ vidhivada rājana viprebhyasa tavama api parabhò yathāvada anurūpebhyasa tataḥ savargama avāpsyasi annadānāṃ hi ye lòkāsa tāṃsa tavaṃ śṛṇu narādhipa bhavanāni parakāśante divi teṣāṃ mahātmanāma nānā saṃsthāna rūpāṇi nānā satambhānvitāni ca candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca taruṇādityavarṇāni sathāvarāṇi carāṇi ca anekaśatabhaumāni sāntarjala vanāni ca vaiḍūryārka parakāśāni raupya rukmamayāni ca sarvakāmaphalāśa cāpi vṛkṣā bhavanasaṃsthitāḥ vāpyò vīthyaḥ sabhāḥ kūpā dīrghikāśa caiva sarvaśaḥ ghòṣavanti ca yānāni yuktānya atha sahasraśaḥ bhakṣyabhòjya mayāḥ śailā vāsāṃsya ābharaṇāni ca kaṣīraṃ saravantyaḥ saritasa tathā caivānna parvatāḥ parāsādāḥ pāṇḍurābhrābhāḥ śayyāśa ca kanakòjjvalāḥ tāna annadāḥ parapadyante tasmāda annapradò bhava ete lòkāḥ puṇyakṛtāma annadānāṃ mahātmanāma tasmāda annaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ mānavaira bhuvi [ya] śarutaṃ me bhavatò vākyama annadānasya yò vidhiḥ nakṣatra ayògasyedānīṃ dānakalpaṃ baravīhi me [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama devakyāśa caiva saṃvādaṃ devarṣera nāradasya ca davārakāma anusaṃprāptaṃ nāradaṃ deva darśanama papracchainaṃ tataḥ paraśnaṃ devakī dharmadarśinī tasyāḥ saṃpṛcchamānāyā devarṣira nāradasa tadā ācaṣṭa vidhivata sarvaṃ yata taca chṛṇu viśāṃ pate [na] kṛttikāsu mahābhāge pāyasena sa sarpiṣā saṃtarpya barāhmaṇāna sādhū~la lòkāna āpnòtya anuttamāna ròhiṇyāṃ parathitaira māṃsaira māṣaira annena sarpiṣā payò 'nupānaṃ dātavyama ānṛṇyārthaṃ davijātaye dògdhrīṃ dattvā sa vatsāṃ tu nakṣatre sòmadaivate gacchanti mānuṣāla lòkāta savargalòkama anuttamama ārdrāyāṃ kṛsaraṃ dattvā tailamiṣrama upòṣitaḥ narasa tarati durgāṇi kaṣura dhārāṃśa ca parvatāna apūpāna punarvasau dattvā tathaivānnāni śòbhane yaśasvī rūpasaṃpannò bahva anne jāyate kule puṣye tu kanakaṃ dattvā kṛtaṃ cākṛtama eva ca anālòkeṣu lòkeṣu sòmavata sa virājate āśleṣāyāṃ tu yò rūpyama ṛṣabhaṃ vā parayacchati sa sarvabhayanirmuktaḥ śāstravāna adhitiṣṭhati maghāsu tilapūrṇāni vardhamānāni mānavaḥ paradāya putrapaśumāna iha paretya ca mòdate phalgunī pūrvasamaye barāhmaṇānāma upòṣitaḥ bhakṣāna phāṇita saṃyuktāna dattvā saubhāgyama ṛcchati ghṛtakṣīrasamāyuktaṃ vidhivata ṣaṣṭikaudanama uttarā viṣaye dattvā savargalòke mahīyate yada yata paradīyate dānama uttarā viṣaye naraiḥ mahāphalama anantaṃ ca bhavatīti viniścayaḥ haste hastirathaṃ dattvā caturyuktama upòṣitaḥ parāpnòti paramā~la lòkāna puṇyakāmasamanvitāna citrāyāma ṛṣabhaṃ dattvā puṇyāna gandhāṃśa ca bhārata caratya apsarasāṃ lòke ramate nandane tathā savātāva atha dhanaṃ dattvā yada iṣṭatamama ātmanaḥ parāpnòti lòkāna sa śubhāna iha caiva mahada yaśaḥ viśākhāyāma anaḍvāhaṃ dhenuṃ dattvā ca dugdhadāma sa parāsaṅgaṃ ca śakaṭaṃ sa dhānyaṃ vastrasaṃyutama pitṝna devāṃśa ca parīṇāti paretya cānantyama aśnute na ca durgāṇya avāpnòti savargalòkaṃ ca gacchati dattvā yathòktaṃ viprebhyò vṛttima iṣṭāṃ sa vindati narakādīṃśa ca saṃkleśāna nāpnòtīti viniścayaḥ anurādhāsu parāvāraṃ vastrāntarama upòṣitaḥ dattvā yugaśataṃ cāpi naraḥ savarge mahīyate kālaśākaṃ tu viprebhyò dattvā martyaḥ sa mūlakama jayeṣṭhāyāma ṛddhima iṣṭāṃ vai gatima iṣṭāṃ ca vindati mūle mūlaphalaṃ dattvā barāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ pitṝna parīṇayate cāpi gatima iṣṭāṃ ca gacchati atha pūrvāsva aṣāḍhāsu dadhi pātrāṇya upòṣitaḥ kulavṛttòpasaṃpanne barāhmaṇe vedapārage paradāya jāyate paretya kule subahu gòkule udamanthaṃ sa sarpiṣkaṃ parabhūtamadhu phāṇitama dattvòttarāsva āṣāḍhāsu sarvakāmāna avāpnuyāta dugdhaṃ tava abhijite yòge dattvā madhu ghṛtāplutama dharmanityò manīṣibhyaḥ savargalòke mahīyate śaravaṇe kambalaṃ dattvā vastrāntaritama eva ca śavetena yāti yānena sarvalòkāna asaṃvṛtāna gòprayuktaṃ dhaniṣṭhāsu yānaṃ dattvā samāhitaḥ vastraraśmi dharaṃ sadyaḥ paretya rājyaṃ parapadyate gandhāña śatabhiṣaga yòge dattvā sāguru candanāna parāpnòtya apsarasāṃ lòkāna paretya gandhāṃśa ca śāśvatāna pūrvabhādrapadā yòge rājamāṣāna paradāya tu sarvabhakṣa phalòpetaḥ sa vai paretya sukhī bhaveta aurabhrama uttarā yòge yasa tu māṃsaṃ parayacchati sa pitṝna parīṇayati vai paretya cānantyama aśnute kāṃsyòpadòhanāṃ dhenuṃ revatyāṃ yaḥ parayacchati sā paretya kāmāna ādāya dātārama upatiṣṭhati rathama aśvasamāyuktaṃ dattvāśvinyāṃ naròttamaḥ hastyaśvarathasaṃpanne varcasvī jāyate kule bharaṇīṣu davijātibhyasa tiladhenuṃ paradāya vai gāḥ suprabhūtāḥ parāpnòti naraḥ paretya yaśasa tathā [bha] itya eṣa lakṣaṇòddeśaḥ paròktò nakṣatrayògataḥ devakyā nāradeneha sā sanuṣābhyò 'baravīda idama [bha] sarvāna kāmāna parayacchanti ye parayacchanti kāñcanama itya evaṃ bhagavāna atriḥ pitāmahasutò 'baravīta pavitraṃ śucya athāyuṣyaṃ pitṝṇāma akṣayaṃ ca tata suvarṇaṃ manujendreṇa hariścandreṇa kīrtitama pānīya dānaṃ paramaṃ dānānāṃ manura abravīta tasmāda vāpīśa ca kūpāṃśa ca taḍāgāni ca khānayeta ardhaṃ pāpasya harati puruṣasyeha karmaṇaḥ kūpaḥ paravṛtta pānīyaḥ supravṛttaśa ca nityaśaḥ sarvaṃ tārayate vaṃśaṃ yasya khāte jalāśaye gāvaḥ pibanti viprāśa ca sādhavaśa ca narāḥ sadā nidāghakāle pānīyaṃ yasya tiṣṭhatya avāritama sa durgaṃ viṣamaṃ kṛcchraṃ na kadā cida avāpnute bṛhaspatera bhagavataḥ pūṣṇaśa caiva bhagasya ca aśvinòśa caiva vahneśa ca parītira bhavati sarpiṣā paramaṃ bheṣajaṃ haya etada yajñānāma etada uttamama rasānāma uttamaṃ caitata phalānāṃ caitada uttamama phalakāmò yaśaḥ kāmaḥ puṣṭi kāmaśa ca nityadā ghṛtaṃ dadyāda davijātibhyaḥ puruṣaḥ śucira ātmavāna ghṛtaṃ māse āśvayuji viprebhyò yaḥ parayacchati tasmai parayacchatò rūpaṃ parītau devāva ihāśvinau pāyasaṃ sarpiṣā miśraṃ davijebhyò yaḥ parayacchati gṛhaṃ tasya na rakṣāṃsi dharṣayanti kadā cana pipāsayā na mariyate sòpacchandaśa ca dṛśyate na parāpnuyāca ca vayasanaṃ karakāna yaḥ parayacchati parayatò barāhmaṇāgrebhyaḥ śaraddhayā parayā yutaḥ upasparśana ṣaḍbhāgaṃ labhate puruṣaḥ sadā yaḥ sādhanārthaṃ kāṣṭhāni barāhmaṇebhyaḥ parayacchati paratāpārthaṃ ca rājendra vṛttavadbhyaḥ sadā naraḥ sidhyantya arthāḥ sadā tasya kāryāṇi vividhāni ca uparya upari śatrūṇāṃ vapuṣā dīpyate ca saḥ bhagavāṃśa cāsya suprītò vahnira bhavati nityaśaḥ na taṃ tayajante paśavaḥ saṃgrāme ca jayatya api putrāña śariyaṃ ca labhate yaśa chatraṃ saṃprayacchati cakṣura vayādhiṃ na labhate yajñabhāgama athāśnute nidāghakāle varṣe vā yaśa chatraṃ saṃprayacchati nāsya kaśa cina manò dāhaḥ kadā cida api jāyate kṛcchrāta sa viṣamāca caiva vipra mòkṣama avāpnute paradānaṃ sarvadānānāṃ śakaṭasya viśiṣyate evama āha mahābhāgaḥ śāṇḍilyò bhagavāna ṛṣiḥ [ya] dahyamānāya viprāya yaḥ parayacchatya upānahau yata phalaṃ tasya bhavati tana me barūhi pitāmaha [bha] upānahau parayaccheda yò barāhmaṇebhyò samāhitaḥ mardate kanakāna sarvāna viṣamāna nistaratya api sa śatrūṇāma upari ca saṃtiṣṭhati yudhiṣṭhira yānaṃ cāśvatarī yuktaṃ tasya śubhraṃ viśāṃ pate upatiṣṭhati kaunteya rūpyakāñcanabhūṣaṇama śakaṭaṃ damya saṃyuktaṃ dattaṃ bhavati caiva hi [ya] yata phalaṃ tiladāne ca bhūmidāne ca kīrtitama gòpradāne 'nanadāne ca bhūyasa tada barūhi kaurava [bha] śṛṇuṣva mama kaunteya tiladānasya yata phalama niśamya ca yathānyāyaṃ parayaccha kurusattama pitṝṇāṃ parathamaṃ bhòjyaṃ tilāḥ sṛṣṭāḥ savayambhuvā tiladānena vai tasmāta pitṛpakṣaḥ paramòdate māghamāse tilāna yasa tu barāhmaṇebhyaḥ parayacchati sarvasattvasamākīrṇaṃ narakaṃ sa na paśyati sarvakāmaiḥ sa yajate yasa tilaira yajate pitṝna na cākāmena dātavyaṃ tilaśrāddhaṃ kathaṃ cana maharṣeḥ kaśyapasyaite gātrebhyaḥ parasṛtā tilāḥ tatò divyaṃ gatā bhāvaṃ paradāneṣu tilāḥ parabhò pauṣṭikā rūpadāśa caiva tathā pāpavināśanāḥ tasmāta sarvapradānebhyasa tiladānaṃ viśiṣyate āpastambaśa ca medhāvī śaṅkhaśa ca likhitasa tathā maharṣira gautamaśa cāpi tiladānaira divaṃ gatāḥ tilahòmaparā viprāḥ sarve saṃyata maithunāḥ samā gavyena haviṣā paravṛttiṣu ca saṃsthitāḥ sarveṣāma eva dānānāṃ tiladānaṃ paraṃ samṛtama akṣayaṃ sarvadānānāṃ tiladānama ihòcyate utpanne ca purā havye kuśikarṣiḥ paraṃtapa tilaira agnitrayaṃ hutvā parāptavāna gatima uttamāma iti paròktaṃ kuruśreṣṭha tiladānama anuttamama vidhānaṃ yena vidhinā tilānāma iha śasyate ata ūrdhvaṃ nibòdhedaṃ devānāṃ yaṣṭuma icchatāma samāgamaṃ mahārāja barahmaṇā vai savayambhuvā devāḥ sametya barahmāṇaṃ bhūmibhāgaṃ yiyakṣavaḥ śubhaṃ deśama ayācanta yajema iti pārthiva [devāha] bhagavaṃsa tavaṃ parabhura bhūmeḥ sarvasya taridivasya ca yajemahi mahābhāga yajñaṃ bhavada anujñayā nānanujñāta bhūmira hi yajñasya phalama aśnute tavaṃ hi sarvasya jagataḥ sathāvarasya carasya ca parabhura bhavasi tasmāta tavaṃ samanujñātuma arhasi [barahmā] dadāmi medinī bhāgaṃ bhavadbhyò 'haṃ surarṣabhāḥ yasmina deśe kariṣyadhvaṃ yajñaṃ kāśyapanandanāḥ [devāha] bhagavana kṛtakāmāḥ samò yakṣyāmasa tava āptadakṣiṇaiḥ imaṃ tu deśaṃ munayaḥ paryupāsanta nityadā [bha] tatò 'gasyaśa ca kaṇvaśa ca bhṛgura atrira vṛṣā kapiḥ asitò devalaśa caiva devayajñama upāgamana tatò devā mahātmāna ījire yajñama acyuta tathā samāpayāma āsura yathākālaṃ surarṣabhāḥ ta iṣṭayajñāsa taridaśā himavatya acalòttame ṣaṣṭhama aṃśaṃ karatòsa tasya bhūmidānaṃ paracakrire parādeśa mātraṃ bhūmesa tu yò dadyāda anupaskṛtama na sīdati sa kṛcchreṣu na ca durgāṇya avāpnute śītavātātapa sahāṃ gṛhabhūmiṃ susaṃskṛtāma paradāya suralòkasthaḥ puṇyānte 'pi na cālyate muditò vasate parājñaḥ śakreṇa saha pārthiva ratiśraya paradātā ca sò 'pi savarge mahīyate adhyāpaka kule jātaḥ śaròtriyò niyatendriyaḥ gṛhe yasya vaseta tuṣṭaḥ paradhānaṃ lòkama aśnute tathā gavārthe śaraṇaṃ śītavarṣasahaṃ mahata ā saptamaṃ tārayati kulaṃ bharatasattama kaṣetrabhūmiṃ dadala lòke putra śariyama avāpnuyāta ratnabhūmiṃ paradattvā tu kulavaṃśaṃ vivardhayeta na còṣarāṃ na nirdagdhāṃ mahīṃ dadyāta kathaṃ cana na śamaśānaparītāṃ ca na ca pāpaniṣevitāma pārakye bhūmideśe tu pitṝṇāṃ nirpaveta tu yaḥ tada bhūmisvāmi pitṛbhiḥ śarādha karma vihanyate tasmāta karīvā mahīṃ dadyāta savalpāma api vicakṣaṇaḥ piṃḍaḥ pitṛbhyò dattò vai tasyāṃ bhavati śāśvataḥ aṭavī parvatāśa caiva nadītīrthāni yāni ca sarāṇya asvāmikānya āhura na hi tatra parigrahaḥ itya etada bhūmidānasya phalama uktaṃ viśāṃ pate ataḥ paraṃ tu gòdānaṃ kīrtayiṣyāmi te 'nagha gāvò 'dhikāsa tapasvibhyò yasmāta sarvebhya eva ca tasmāna maheśvarò devasa tapasa tābhiḥ samāsthitaḥ barahmalòke vasantya etāḥ sòmena saha bhārata āsāṃ barahmarṣayaḥ siddhāḥ parārthayanti parāṃ gatima payasā haviṣā dadhnā śakṛtāpya atha carmaṇā asthibhiśa còpakurvanti śṛṅgaira vālaiśa ca bhārata nāsāṃ śītātapau sayātāṃ sadaitāḥ karma kurvate na varṣaṃ viṣamaṃ vāpi duḥkhama āsāṃ bhavatya uta barāhmaṇaiḥ sahitā yānti tasmāta parataraṃ padama ekaṃ gòbrāhmaṇaṃ tasmāta paravadanti manīṣiṇaḥ ranti devasya yajñe tāḥ paśutvenòpakalpitāḥ tataśa carmaṇvatī rājana gòcarmabhyaḥ paravartitā paśutvāca ca vinirmuktāḥ paradānāyòpakalpitāḥ tā imā vipramukhyebhyò yò dadāti mahīpate nistareda āpadaṃ kṛcchrāṃ viṣamasthò 'pi pārthiva gavāṃ sahasradaḥ paretya narakaṃ na parapaśyati sarvatra vijayaṃ cāpi labhate manujādhipa amṛtaṃ vai gavāṃ kaṣīrama itya āha taridaśādhipaḥ tasmāda dadāti yò dhenuma amṛtaṃ sa parayacchati agnīnāma avyayaṃ haya etada dhaumyaṃ veda vidò viduḥ tasmāda dadāti yò dhenuṃ sa haumyaṃ saṃprayacchati savargò vai mūrtimāna eṣa vṛṣabhaṃ yò gavāṃ patima vipre guṇayute dadyāta sa vai savarge mahīyate parāṇā vai parāṇināma ete paròcyante bharatarṣabha tasmāda dadāti yò dhenuṃ parāṇāna vai sa parayacchati gāvaḥ śaraṇyā bhūtānāma iti veda vidò viduḥ tasmāda dadāti yò dhenuṃ śaraṇaṃ saṃprayacchati na vadhārthaṃ paradātavyā na kīnāśe na nāstike gòjīvine na dātavyā tathā gauḥ puruṣarṣabha dadāti tādṛśānāṃ vai narò gāḥ pāpakarmaṇāma akṣayaṃ narakaṃ yātītya evama āhura manīṣiṇaḥ na kṛśāṃ pāpavatsāṃ vā vandhyāṃ rògānvitāṃ tathā na vayaṅgāṃ na pariśrāntāṃ dadyāda gāṃ barāhmaṇāya vai daśa gòsahasradaḥ samyaka śakreṇa saha mòdate akṣayā~la labhate lòkāna naraḥ śatasahasradaḥ itya etada gòpradānaṃ ca tiladānaṃ ca kīrtitama tathā bhūmipradānaṃ ca śṛṇuṣvānne ca bhārata annadānaṃ paradhānaṃ hi kaunteya paricakṣate annasya hi paradanena rantidevò divaṃ gataḥ savāyambhuvaṃ mahābhāgaṃ sa paśyati narādhipa na hiraṇyaira na vāsòbhira nāśvadānena bhārata parāpnuvanti narāḥ śareyò yathehānna paradāḥ parabhò annaṃ vai paramaṃ daravyama annaṃ śarīśa ca parā matā annāta parāṇaḥ parabhavati tejò vīryaṃ balaṃ tathā sadbhyò dadāti yaśa cānnaṃ sadaikāgra manā naraḥ na sa durgāṇya avāpnòtītya evama āha parāśaraḥ arcayitvā yathānyāyaṃ devebhyò 'nanaṃ nivedayeta yadannò hi narò rājaṃsa tadannāsa tasya devatāḥ kaumudyāṃ śuklapakṣe tu yò 'nanadānaṃ karòtya uta sa saṃtarati durgāṇi paretya cānantyama aśnute abhuktvātithaye cānnaṃ parayaccheda yaḥ samāhitaḥ sa vai barahma vidāṃ lòkāna parāpnuyāda bharatarṣabha sukṛcchrāma āpadaṃ parāptaśa cānnadaḥ puruṣasa tareta pāpaṃ tarati caiveha duṣkṛtaṃ cāpakarṣati itya etada annadānasya tiladānasya caiva ha bhūmidānasya ca phalaṃ gòdānasya ca kīrtitama [ya] śarutaṃ dānaphalaṃ tāta yata tavayā parikīrtitama annaṃ tu te viśeṣeṇa paraśastama iha bhārata pānīya dānaṃ paramaṃ kathaṃ ceha mahāphalama itya etaca charòtuma icchāmi vistareṇa pitāmaha [bha] hanta te vartayiṣyāmi yathāvada bharatarṣabha gadatasa tana mamādhyeha śṛṇu satyaparākrama pānīya dānāta parabhṛti sarvaṃ vakṣyāmi te 'nagha yadannaṃ yaca ca pānīyaṃ saṃpradāyāśnute naraḥ na tasmāta paramaṃ dānaṃ kiṃ cida astīti me matiḥ annāta parāṇabhṛtasa tāta paravartante hi sarvaśaḥ tasmāda annaṃ paraṃ lòke sarvadāneṣu kathyate annāda balaṃ ca tejaśa ca parāṇināṃ vardhate sadā annadānama atasa tasmāca chareṣṭhama āha parajāpatiḥ sāvitryā haya api kaunteya śarutaṃ te vacanaṃ śubhama yataśa caitada yathā caitada deva satre mahāmate anne datte nareṇeha parāṇā dattā bhavantya uta parāṇadānāda dhi paramaṃ na dānama iha vidyate śarutaṃ hi te mahābāhò lòmaśasyāpi tada vacaḥ parāṇāna dattvā kapòtāya yata parāptaṃ śivinā purā tāṃ gatiṃ labhate dattvā davijasyānnaṃ viśāṃ pate gatiṃ viśiṣṭāṃ gacchanti parāṇadā iti naḥ śarutama annaṃ cāpi parabhavati pānīyāta kurusattama nīra jātena hi vinā na kiṃ cita saṃpravartate nīra jātaśa ca bhagavāna sòmò garahagaṇeśvaraḥ amṛtaṃ ca sudhā caiva savāhā caiva vaṣaṭa tathā annauṣadhyò mahārāja vīrudhaśa ca jalòdbhavāḥ yataḥ parāṇabhṛtāṃ parāṇāḥ saṃbhavanti viśāṃ pate devānāma amṛtaṃ cānnaṃ nāgānāṃ ca sudhā tathā pitṝṇāṃ ca savadhā paròktā paśūnāṃ cāpi vīrudhaḥ annama eva manuṣyāṇāṃ parāṇāna āhura manīṣiṇaḥ taca ca sarvaṃ naravyāghra pānīyāta saṃpravartate tasmāta pāṇīya dānāda vai na paraṃ vidyate kava cita tacca dadyāna narò nityaṃ ya iccheda bhūtima ātmanaḥ dhanyaṃ yaśasyama āyuṣyaṃ jaladānaṃ viśāṃ pate śatrūṃśa cāpya adhi kaunteya sadā tiṣṭhati tòyadaḥ sarvakāmāna avāpnòti kīrtiṃ caiveha śāśvatīma paretya cānantyama āpnòti pāpebhyaśa ca paramucyate tòyadò manujavyāghrasvargaṃ gatvā mahādyute akṣayāna samavāpnòti lòkāna itya abravīna manuḥ [ya] tilānāṃ kīdṛśaṃ dānama atha dīpasya caiva ha annānāṃ vāsasāṃ caiva bhūya eva baravīhi me [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama barāhmaṇasya ca saṃvādaṃ yamasya ca yudhiṣṭhira madhyadeśe mahāna garāmò barāhmaṇānāṃ babhūva ha gaṅgāyamunayòra madhye yāmunasya girera adhaḥ parṇaśāleti vikhyātò ramaṇīyò narādhipa vidvāṃsasa tatra bhūyiṣṭhā barāhmaṇāśa cāvasaṃsa tadā atha parāha yamaḥ kaṃ cita puruṣaṃ kṛṣṇavāsasama raktākṣama ūrdhvaròmāṇaṃ kākajaṅghākṣi nāsikama gaccha tavaṃ barāhmaṇa garāmaṃ tatò gatvā tama ānaya agastyaṃ gòtrataśa cāpi nāmataśa cāpi śarmiṇama śame niviṣṭaṃ vidvāṃsama adhyāpakama anādṛtama mā cānyama ānayethāsa tavaṃ sa gòtraṃ tasya pārśvataḥ sa hi tādṛga guṇasa tena tulyò 'dhayayana janmanā apatyeṣu tathā vṛtte samastenaiva dhīmatā tama ānaya yathòddiṣṭaṃ pūjā kāryā hi tasya me sa gatvā paratikūlaṃ taca cakāra yama śāsanama tama ākramyānayāma āsa paratiṣiddhò yamena yaḥ tasmai yamaḥ samutthāya pūjāṃ kṛtvā ca vīryavāna paròvāca nīyatāma eṣa sò 'naya ānīyatāma iti evama ukte tu vacane dharmarājena sa davijaḥ uvāca dharmarājānaṃ nirviṇṇò 'dhayayanena vai yò me kālò bhaveca cheṣasa taṃ vaseyama ihācyuta [yama] nāhaṃ kālasya vihitaṃ parāpnòmīha kathaṃ cana yò hi dharmaṃ carati vai taṃ tu jānāmi kevalama gaccha vipra tavama adyaiva ālayaṃ savaṃ mahādyute barūhi vā tavaṃ yathā savairaṃ karavāṇi kima itya uta [bara] yata tatra kṛtvā sumahata puṇyaṃ sayāta tada baravīhi me sarvasya hi paramāṇaṃ tavaṃ tarailòkyasyāpi sattama [ya] śṛṇu tattvena viprarṣe paradānavidhima uttamama tilāḥ paramakaṃ dānaṃ puṇyaṃ caiveha śāśvatama tilāśa ca saṃpradātavyā yathāśakti davijarṣabha nityadānāta sarvakāmāṃsa tilā nirvartayantya uta tilāña śarāddhe paraśaṃsanti dānama etada dhayanuttamama tāna parayacchasva viprebhyò vidhidṛṣṭena karmaṇā tilā bhakṣayitavyāśa ca sadā tava ālabhanaṃ ca taiḥ kāryaṃ satatama icchadbhiḥ śareyaḥ sarvātmanā gṛhe tathāpaḥ sarvadā deyāḥ peyāśa caiva na saṃśayaḥ puṣkariṇyasa taḍāgāni kūpāṃśa caivātra khānayeta etata sudurlabhatarama iha lòke davijòttama āpò nityaṃ paradeyāsa te puṇyaṃ haya etada anuttamama parapāśa ca kāryāḥ pānārthaṃ nityaṃ te davijasattama bhukte 'paya atha paradeyaṃ te pānīyaṃ vai viśeṣataḥ itya ukte sa tadā tena yamadūtena vai gṛhāna nītaśa cakāra ca tathā sarvaṃ tada yama śāsanama nītvā taṃ yamadūtò 'pi gṛhītvā śarmiṇaṃ tadā yayau sa dharmarājāya nayavedayata cāpi tama taṃ dharmarājò dharmajñaṃ pūjayitvā paratāpavāna kṛtvā ca saṃvidaṃ tena visasarja yathāgatama tasyāpi ca yamaḥ sarvama upadeśaṃ cakāra ha paratyetya ca sa tata sarvaṃ cakāròktaṃ yamena tata tathā paraśaṃsate dīpāna yamaḥ pitṛhitepsayā tasmāda dīpapradò nityaṃ saṃtārayati vai pitṝna dātavyāḥ satataṃ dīpāsa tasmāda bharatasattama devānāṃ ca pitṝṇāṃ ca cakṣuṣya āste matāḥ parabhò ratnadānaṃ ca sumahata puṇyama uktaṃ janādhipa tāni vikrīya yajate barāhmaṇò haya abhayaṃkaraḥ yada vai dadāti viprebhyò barāhmaṇaḥ paratigṛhya vai ubhayòḥ sayāta tada akṣayyaṃ dātura ādātura eva ca yò dadāti sathitaḥ sathityāṃ tādṛśāya paratigrahama ubhayòra akṣayaṃ dharmaṃ taṃ manuḥ parāha dharmavita vāsasāṃ tu paradānena savadāraniratò naraḥ suvastraśa ca suveṣaśa ca bhavatītya anuśuśruma gāvaḥ suvarṇaṃ ca tathā tilāśa caivānuvarṇitāḥ bahuśaḥ puruṣavyāghra veda parāmāṇya darśanāta vivāhāṃśa caiva kurvīta putrāna utpādayeta ca putralābhò hi kauravya sarvalābhāda viśiṣyate [ya] bhūya eva kuruśreṣṭha dānānāṃ vidhima uttamama kathayasva mahāprājña bhūmidānaṃ viśeṣataḥ pṛthivīṃ kaṣatriyò dadyāda barāhmaṇasa tāṃ savakarmaṇā vidhivata paratigṛhṇīyāna na tava anyò dātuma arhati sarvavarṇaisa tu yaca chakyaṃ paradātuṃ phalakāṅkṣibhiḥ vede vā yata samāmnātaṃ tana me vayākhyātuma arhasi [bha] tulyanāmāni deyāni tarīṇi tulyaphalāni ca sarvakāmaphalānīha gāvaḥ pṛthvī sarasvatī yò barūyāca cāpi śiṣyāya dharmyāṃ barāhmīṃ sarasvatīma pṛthivī gòpradānābhyāṃ sa tulyaṃ phalama aśnute tathaiva gāḥ paraśaṃsanti na ca deyaṃ tataḥ parama saṃnikṛṣṭaphalāsa tā hi laghva arthāśa ca yudhiṣṭhira mātaraḥ sarvabhūtānāṃ gāvaḥ sarvasukhapradāḥ vṛddhima ākāṅkṣatā nityaṃ gāvaḥ kāryāḥ paradakṣiṇāḥ maṅgalāyatanaṃ devyasa tasmāta pūjyāḥ sadaiva hi paracòdanaṃ devakṛtaṃ gavāṃ karmasu vartatāma pūrvama evākṣaraṃ nānyada abhidheyaṃ kathaṃ cana paracāre vā nipāne vā budhò nòdvejayeta gāḥ tṛṣitā haya abhivīkṣantyò naraṃ hanyuḥ sa bāndhavama pitṛsadmāni satataṃ devatāyatanāni ca pūyante śakṛtā yāsāṃ pūtaṃ kima adhikaṃ tataḥ garāsa muṣṭiṃ paragave dadyāta saṃvatsaraṃ tu yaḥ akṛtvā savayama āhāraṃ varataṃ tata sārvakāmikama sa hi putrāna yaśò'rathaṃ ca śariyaṃ cāpya adhigacchati nāśayatya aśubhaṃ caiva duḥsvapnaṃ ca vayapòhati [ya] deyāḥ kiṃ lakṣaṇā gāvaḥ kāśa cāpi parivarjayeta kīdeśāya paradātavyā na deyāḥ kīdṛśāya ca [baḥ] asadvṛttāya pāpāya lubdhāyānṛta vādine havyakavya vayapetāya na deyā gauḥ kathaṃ cana bhikṣave bahuputrāya śaròtriyāyāhitāgnaye dattvā daśa gavāṃ dātā lòkāna āpnòtya anuttamāna yaṃ caiva dharmaṃ kurute tasya puṇyaphalaṃ ca yata sarvasyaivāṃśa bhāga dātā tannimittaṃ paravṛttayaḥ yaśa cainama utpādayati yaśa cainaṃ tarāyate bhayāta yaśa cāsya kurute vṛttiṃ sarve te pitarasa tarayaḥ kalmaṣaṃ guruśuśrūṣā hanti mānò mahada yaśaḥ aputratāṃ tarayaḥ putrā avṛttiṃ daśa dhenavaḥ vedāntaniṣṭhasya bahuśrutasya; parajñāna tṛptasya jitaindriyasya śiṣṭasya dāntasya yatasya caiva; bhūteṣu nityaṃ pariyavādinaśa ca yaḥ kaṣudbhayāda vai na vikarma kuryāna; mṛdura dāntaśa cātitheyaśa ca nityama vṛttiṃ viprāyātisṛjeta tasmai; yasa tulyaśīlaśa ca saputradāraḥ śubhe pātre ye guṇā gòpradāne; tāvāna dòṣò barāhmaṇa savāpahāre sarvāvasthaṃ barāhmaṇa savāpahārò; dārāśa caiṣāṃ dūratò varjanīyāḥ [bha] atraiva kīrtyate sadbhira barāhmaṇa savābhimarśane nṛgeṇa sumahata kṛcchraṃ yada avāptaṃ kurūdvaha niviśantyāṃ purā pārtha davāravatyāma iti śarutiḥ adeśyata mahākūpasa tṛṇavīruta samāvṛtaḥ parayatnaṃ tatra kurvāṇāsa tasmāta kūpāja jalārthinaḥ śarameṇa mahatā yuktāsa tasmiṃsa tòye susaṃvṛte dadṛśusa te mahākāyaṃ kṛkalāsama avasthitama tasya còddharaṇe yatnama akurvaṃsa te sahasraśaḥ paragrahaiśa carma paṭṭaiśa ca taṃ baddhvā parvatòpamama nāśaknuvana samuddhartuṃ tatò jagmura janārdanama khama āvṛtyòda pānasya kṛkalāsaḥ sathitò mahāna tasya nāsti samuddhartetya atha kṛṣṇe nayavedayana sa vāsudevena samuddhṛtaśa ca; pṛṣṭaśa ca kāmāna nijagāda rājā nṛgasa tadātmānama athò nayavedayata; purātanaṃ yajñasahasrayājinama tathā baruvāṇaṃ tu tama āha māhavaḥ; śubhaṃ tavayā karmakṛtaṃ na pāpakama kathaṃ bhavāna durgatima īdṛśaṃ gatò; narendra tada barūhi kima etada īdṛśama śataṃ sahasrāṇi śataṃ gavāṃ punaḥ; punaḥ śatānya aṣṭa śatāyutāni tavayā purā dattama itīha śuśruma; nṛpa davijebhyaḥ kava nu tadgataṃ tava nṛgasa tatò 'baravīta kṛṣṇaṃ barāhmaṇasyāgnihòtriṇaḥ paròṣitasya paribhraṣṭā gaura ekā mama gòdhane gavāṃ sahasre saṃkhyātā tadā sā paśupaira mama sā barāhmaṇāya me dattā paretyārthama abhikāṅkṣatā apaśyata parimārgaṃśa ca tāṃ yāṃ paragṛhe davijaḥ mameyama iti còvāca barāhmaṇò yasya sābhavata tāva ubhau samanuprāptau vivadantau bhṛśajvarau bhavāna dātā bhavāna hartetya atha tau māṃ tadòcatuḥ śatena śatasaṃkhyena gavāṃ vinimayena vai yāce paratigrahītāraṃ sa tu māma abravīda idama deśakālòpasaṃpannā dògdhrī kaṣāntāvivatsalā savādu kaṣīrapradā dhanyā mama nityaṃ niveśane kṛśaṃ ca bharate yā gaura mama putrama apastanama na sā śakyā mayā hātuma itya uktvā sa jagāma ha tatasa tama aparaṃ vipraṃ yāce vinimayena vai gavāṃ śatasahasraṃ vai tata kṛte gṛhyatāma iti [bara] na rājñāṃ paratigṛhṇāmi śaktò 'haṃ savasya mārgaṇe saiva gaura dīyatāṃ śīghraṃ mameti madhusūdana rukmama aśvāṃśa ca dadatò rajataṃ sayandanāṃsa tathā na jagrāha yayau cāpi tadā sa barāhmaṇarṣabhaḥ etasminna eva kāle tu còditaḥ kāladharmaṇā pitṛlòkama ahaṃ parāpya dharmarājama upāgamama yamasa tu pūjayitvā māṃ tatò vacanama abravīta nāntaḥ saṃkhyāyate rājaṃsa tava puṇyasya karmaṇaḥ asti caiva kṛtaṃ pāpama ajñānāta tada api tavayā carasva pāpaṃ paścāda vā pūrvaṃ vā tavaṃ yathecchasi rakṣitāsmīti còktaṃ te paratijñā cānṛtā tava barāhmaṇa savasya cādānaṃ tarividhasa te vayatikramaḥ pūrvaṃ kṛcchraṃ cariṣye 'haṃ paścāca chubhama iti parabhò dharmarājaṃ baruvanna evaṃ patitò 'sami mahītale aśrauṣaṃ paracyutaśa cāhaṃ yamasyòccaiḥ parabhāṣataḥ vāsudevaḥ samuddhartā bhavitā te janārdanaḥ pūrṇe varṣasahasrānte kaṣīṇe karmaṇi duṣkṛte parāpsyase śāśvatā~la lòkāña jitāna savenaiva karmaṇā kūpe ''tamānama adhaḥśīrṣama apaśyaṃ patitaṃ ca ha tiryagyònima anuprāptaṃ na tu māma ajahāta samṛtiḥ tavayā tu tāritò 'samya adya kima anyatra tapòbalāta anujānīhi māṃ kṛṣṇa gaccheyaṃ divama adya vai anujñātaḥ sa kṛṣṇena namaskṛtya janārdanama vimānaṃ divyama āsthāya yayau divama ariṃdama tatasa tasmina divaṃ parāpte nṛge bharatasattama vāsudeva imaṃ śalòkaṃ jagāda kurunandana barāhmaṇa savaṃ na hartavyaṃ puruṣeṇa vijānatā barāhmaṇa savaṃ hṛtaṃ hanti nṛgaṃ barāhmaṇa gaura iva satāṃ samāgamaḥ sadbhira nāphalaḥ pārtha vidyate vimuktaṃ narakāta paśya nṛgaṃ sādhu samāgamāta paradānaṃ phalavata tatra daròhasa tatra tathāphalaḥ apacāraṃ gavāṃ tasmāda varjayeta yudhiṣṭhira dattānāṃ phalasaṃprāptiṃ gavāṃ parabrūhi me 'nagha vistareṇa mahābāhò na hi tṛpyāmi kathyatāma [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama ṛṣera uddālakera vākyaṃ nāciketasya còbhayòḥ ṛṣira uddālakira dīkṣāma upagamya tataḥ sutama tavaṃ māma upacarasveti nāciketama abhāṣata samāpte niyame tasmina maharṣiḥ putrama abravīta upasparśana saktasya savākhyāya niratasya ca idhmā darbhāḥ sumanasaḥ kalaśaśa cābhitò jalama vismṛtaṃ me tada ādāya nadītīrāda ihāvraja gatvānavāpya tata sarvaṃ nadīvegasamāplutama na paśyāmi tada itya evaṃ pitaraṃ sò 'baravīna muniḥ kaṣutpipāsā śaramāviṣṭò munira uddālakisa tadā yamaṃ paśyeti taṃ putrama aśapata sa mahātapāḥ tathā sa pitrābhihatò vāgvajreṇa kṛtāñjaliḥ parasīdeti baruvanna eva gatasattvò 'patada bhuvi nāciketaṃ pitā dṛṣṭvā patitaṃ duḥkhamūrchitaḥ kiṃ mayā kṛtama itya uktvā nipapāta mahītale tasya duḥkhaparītasya savaṃ putrama upagūhata vayatītaṃ tada ahaḥ śeṣaṃ sā cògrā tatra śarvarī pitryeṇāśru parapātena nāciketaḥ kurūdvaha parāspandaca chayane kauśye vṛṣṭyā sasyama ivāplutama sa paryapṛcchata taṃ putraṃ śalāghyaṃ paratyāgataṃ punaḥ divyaira gandhaiḥ samādigdhaṃ kaṣīṇasvapnama ivòtthitama api putra jitā lòkāḥ śubhāsa te savena karmaṇā diṣṭyā cāsi punaḥ parāptò na hi te mānuṣaṃ vapuḥ paratyakṣadarśī sarvasya pitrā pṛṣṭò mahātmanā anvarthaṃ taṃ pitura madhye maharṣīṇāṃ nayavedayata kurvana bhavaca chāsanama āśu yātò; haya ahaṃ viśālāṃ ruciraprabhāvāma vaivasvatīṃ parāpya sabāma apaśyaṃ; sahasraśò yòjanahaima bhaumāma dṛṣṭvaiva māma abhimukhama āpatantaṃ; gṛhaṃ nivedyāsanama ādideśa vaivasvatò 'raghyādibhira arhaṇaiśa ca; bhavata kṛte pūjayāma āsa māṃ saḥ tatasa tava ahaṃ taṃ śanakaira avòcaṃ; vṛtaṃ sadasyaira abhipūjyamānama parāptò 'sami te viṣayaṃ dharmarāja; lòkāna arhe yāna sama tāna me vidhatsva yamò 'baravīna māṃ na mṛtò 'si saumya; yamaṃ paśyetya āha tu tavāṃ tapasvī pitā paradīptāgnisamānatejā; na taca chakyama anṛtaṃ vipra kartuma deṣṭasa te 'haṃ paratigacchasva tāta; śòcatya asau tava dehasya kartā dadāmi kiṃ cāpi manaḥ paraṇītaṃ; pariyātithe tava kāmāna vṛṇīṣva tenaivama uktasa tama ahaṃ paratyavòcaṃ; parāptò 'sami te viṣayaṃ durnivartyama icchāmya ahaṃ puṇyakṛtāṃ samṛddhā~la; lòkāna daraṣṭuṃ yadi te 'haṃ varārhaḥ yānaṃ samāròpya tu māṃ sa devò; vāhaira yuktaṃ suprabhaṃ bhānumantama saṃdarśayāma āsa tadā sama lòkāna; sarvāṃsa tadā puṇyakṛtāṃ davijendra apaśyaṃ tatra veśmāni taijasāni kṛtātmanāma nānā saṃsthāna rūpāṇi sarvaratnamayāni ca candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca anekaśatabhaumāni sāntara jalavanāni ca vaiḍūryārka parakāśāni rūpyarukmamayāni ca taruṇādityavarṇāni sathāvarāṇi carāṇi ca bhakṣyabhòjyamayāña śailāna vāsāṃsi śayanāni ca sarvakāmaphalāṃśa caiva vṛkṣāna bhavanasaṃsthitāna nadyò vīthyaḥ sabhā vāpī dīrghikāśa caiva sarvaśaḥ ghòṣavanti ca yānāni yuktānya eva sahasraśaḥ kaṣīrasravā vai saritò girīṃśa ca; sarpisa tathā vimalaṃ cāpi tòyama vaivasvatasyānumatāṃśa ca deśāna; adṛṣṭapūrvāna subahūna apaśyama sarvaṃ dṛṣṭvā tada ahaṃ dharmarājama; avòcaṃ vai parabhaviṣṇuṃ purāṇama kaṣīrasyaitāḥ sarpiṣaśa caiva nadyaḥ; śaśvata saròtāḥ kasya bhòjyāḥ paradiṣṭāḥ yamò 'baravīda viddhi bhòjyāsa tavama etā; ye dātāraḥ sādhavò gòrasānāma anye lòkāḥ śāśvatā vītaśòkāḥ; samākīrṇā gòpradāne ratānāma na tava evāsāṃ dānamātraṃ paraśastaṃ; pātraṃ kālò gòviśeṣò vidhiśa ca jañātvā deyā vipra gavāntaraṃ hi; duḥkhaṃ jañātuṃ pāvakādityabhūtama savādhyāyāḍhyò yò 'timātraṃ tapasvī; vaitānasthò barāhmaṇaḥ pātrama āsāma kṛcchròtsṛṣṭāḥ pòṣaṇābhyāgatāśa ca; davāraira etaira gòviśeṣāḥ paraśastāḥ tisrò rātrīra adbhira upòṣya bhūmau; tṛptā gāvasa tarpitebhyaḥ paradeyāḥ vatsaiḥ parītāḥ suprajāḥ sòpacārāsa; taryahaṃ dattvā gòrasaira vartitavyama dattvā dhenuṃ suvratāṃ kāṃsyadòhāṃ; kalyāṇa vatsāma apalāyinīṃ ca yāvanti lòmāni bhavanti tasyāsa; tāvada varṣāṇya aśnute savargalòkama tathānaḍvāhaṃ barāhmaṇāya paradāya; dāntaṃ dhuryaṃ balavantaṃ yuvānama kulānujīvaṃ vīryavantaṃ bṛhantaṃ; bhuṅkte lòkāna saṃmitāna dhenudasya gòṣu kaṣāntaṃ gòśaraṇyaṃ kṛtajñaṃ; vṛtti galānaṃ tādṛśaṃ pātrama āhuḥ vṛtti galāne saṃbhrame vā mahārthe; kṛṣyarthe vā hòmahetòḥ parasūtyāma gurvarthe vā bāla puṣṭyābhiṣaṅgāda; gāvò dātuṃ deśakālò 'viśiṣṭaḥ antarjātāḥ sukraya jañānalabdhāḥ; parāṇakrītā nirjitāśa caudakāśa ca [naciketasa] śarutvā vaivasvatavacasa tama ahaṃ punara abruvama agòmī gòpradātṝṇāṃ kathaṃ lòkāna nigacchati tatò yamò 'baravīda dhīmāna gòpradāne parāṃ gatima gòpradānānukalpaṃ tu gāma ṛte santi gòpradāḥ alābhe yò gavāṃ dadyāda ghṛtadhenuṃ yatavrataḥ tasyaitā ghṛtavāhinyaḥ kaṣarante vatsalā iva ghṛtālābhe ca yò dadyāta tiladhenuṃ yatavrataḥ sa durgāta tāritò dhenvā kaṣīranadyāṃ paramòdate tilālābhe ca yò dadyāja jaladhenuṃ yatavrataḥ sa kāmapravahāṃ śītāṃ nadīma etāma upāśnute evamādīni me tatra dharmarājò nayadarśayata dṛṣṭvā ca paramaṃ harṣama avāpama ahama acyuta nivedaye cāpi pariyaṃ bhavatsu; karatura mahāna alpadhanapracāraḥ parāptò mayā tāta sa matprasūtaḥ; parapatsyate veda vidhipravṛttaḥ śāpò haya ayaṃ bhavatò 'nugrahāya; parāptò mayā yatra dṛṣṭò yamò me dānavyuṣṭiṃ tatra dṛṣṭvā mahārthāṃ; niḥsaṃdigdhaṃ dānadharmāṃśa cariṣye idaṃ ca māma abravīda dharmarājaḥ; punaḥ punaḥ saṃprahṛṣṭò davijarṣe dānena tāta parayatò 'bhūḥ sadaiva; viśeṣatò gòpradānaṃ ca kuryāḥ śuddhò haya arthò nāvamanyaḥ savadharmāta; pātre deyaṃ deśakālòpapanne tasmāda gāvasa te nityama eva paradeyā; mā bhūca ca te saṃśayaḥ kaśa cida atra etāḥ purā adadana nityama eva; śāntātmānò dānapathe niviṣṭāḥ tapāṃsya ugrāṇya apratiśaṅkamānāsa; te vai dānaṃ paradaduśa cāpi śaktyā kāle śaktyā matsaraṃ varjayitvā; śuddhātmānaḥ śaraddhinaḥ puṇyaśīlāḥ dattvā taptvā lòkama amuṃ parapannā; dedīpyante puṇyaśīlāśa ca nāke etada dānaṃ nayāyalabdhaṃ davijebhyaḥ; pātre dattaṃ parāpaṇīyaṃ parīkṣya kāmyāṣṭamyāṃ vartitāvyaṃ daśāhaṃ; rasaira gavāṃ śakṛtā parasnavaira vā veda varatī sayāda vṛṣabha paradātā; vedāvāptira gòyugasya paradāne tīrthāvāptira gòprayukta paradāne; pāpòtsargaḥ kapilāyāḥ paradāne gāma apya ekāṃ kapilāṃ saṃpradāya; nayāyòpetāṃ kalmaṣāda vipramucyeta gavāṃ rasāta paramaṃ nāsti kiṃ cida; gavāṃ dānaṃ sumahata tada vadanti gāvò lòkāna dhārayanti kaṣarantyò; gāvaśa cānnaṃ saṃjanayanti lòke yasa taja jānana na gavāṃ hārdama eti; sa vai gantā nirayaṃ pāpacetāḥ yata te dātuṃ gòsahasraṃ śataṃ vā; śatārdhaṃ vā daśavā sādhu vatsāḥ apya ekāṃ vā sādhave barāhmaṇāya; sāsyāmuṣmina puṇyatīrthā nadī vai parāptyā puṣṭyā lòkasaṃrakṣaṇena; gāvasa tulyāḥ sūryapādaiḥ pṛthivyāma śabdaśa caikaḥ saṃtatiśa còpabhògasa; tasmāda gòdaḥ sūrya ivābhibhāti guruṃ śiṣyò varayeda gòpradāne; sa vai vaktā niyataṃ savargadātā vidhijñānāṃ sumahāna eṣa dharmò; vidhiṃ haya ādyaṃ vidhayaḥ saṃśrayanti etada dānaṃ nayāyalabdhaṃ davijebhyaḥ; pātre dattvā parāpayethāḥ parīkṣya tavayya āśaṃsantya amarā mānavāśa ca; vayaṃ cāpi parasṛte puṇyaśīlāḥ itya uktò 'haṃ dharmarājñā maharṣe; dharmātmānaṃ śirasābhipraṇamya anujñātasa tena vaivasvatena; paratyāgamaṃ bhagavata pādamūlama [ya] uktaṃ vai gòpradānaṃ te nāciketama ṛṣiṃ parati māhātmyama api caivòktama uddeśena gavāṃ parabhò nṛgeṇa ca yathā duḥkhama anubhūtaṃ mahātmanā ekāparādhāda ajñānāta pitāmaha mahāmate davāravatyāṃ yathā cāsau niviśantyāṃ samuddhṛtaḥ mòkṣahetura abhūta kṛṣṇasa tada apya avadhṛtaṃ mayā kiṃ tava asti mama saṃdehò gavāṃ lòkaṃ parati parabhò tattvataḥ śaròtuma icchāmi gòdā yatra viśantya uta [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama yathāpṛcchata padmayònima etada eva śatakratuḥ [ṣakra] savarlòkavāsināṃ lakṣmīma abhibhūya savayā taviṣā gòlòkavāsinaḥ paśye varajataḥ saṃśayò 'tara me kīdṛśā bhagava~la lòkā gavāṃ tada barūhi me 'nagha yāna āvasanti dātāra etada icchāmi vedituma kīdṛśāḥ kiṃ phalāḥ kaḥ savita paramasa tatra vai guṇaḥ kathaṃ ca puruṣāsa tatra gacchanti vigatajvarāḥ kiyata kālaṃ paradānasya dātā ca phalama aśnute kathaṃ bahuvidhaṃ dānaṃ sayāda alpama api vā kathama bahvīnāṃ kīdṛśaṃ dānama alpānāṃ vāpi kīdṛśama adattvā gòpradāḥ santi kena vā taca ca śaṃsa me kathaṃ ca bahu dātā sayāda alpadātrā samaḥ parabhò alpapradātā bahudaḥ kathaṃ ca sayāda iheśvara kīdṛśī dakṣiṇā caiva gòpradāne viśiṣyate etata tathyena bhagavana mama śaṃsituma arhasi [bara] yò 'yaṃ paraśnasa tavayā pṛṣṭò gòpradānādhikāravāna nāsya paraṣṭāsti lòke 'samiṃsa tavattò 'nayò hi śatakratò santi nānāvidhā lòkā yāṃsa tavaṃ śakra na paśyasi paśyāmi yāna ahaṃ lòkāna ekapatnyaśa ca yāḥ satriyaḥ karmabhiśa cāpi suśubhaiḥ suvratā ṛṣayasa tathā sa śarīrā hi tāna yānti barāhmaṇāḥ śubhavṛttayaḥ śarīranyāsa mòkṣeṇa manasā nirmalena ca savapnabhūtāṃśa ca tā~la lòkāna paśyantīhāpi suvrataḥ te tu lòkāḥ sahasrākṣa śṛṇu yādṛga guṇānvitāḥ na tatra karamate kālò na jarā na ca pāpakama tathānyana nāśubhaṃ kiṃ cina na vayādhisa tatra na kalamaḥ yada yaca ca gāvò manasā tasmina vāñchanti vāsava tata sarvaṃ parāpayanti sama mama paratyakṣadarśanāta kāmagāḥ kāmacāriṇyaḥ kāmāta kāmāṃśa ca bhuñjate vāpyaḥ sarāṃsi saritò vividhāni vanāni ca gṛhāṇi parvatāśa caiva yāvada daravyaṃ ca kiṃ cana manòjñaṃ sarvabhūtebhyaḥ sarvaṃ tatra paradṛśyate īdṛśāna viddhi tā~la lòkāna nāsti lòkasa tatò 'dhikaḥ tatra sarvasahāḥ kaṣāntā vatsalā guruvartinaḥ ahaṃkāraira virahitā yānti śakra naròttamāḥ yaḥ sarvamāṃsāni na bhakṣayīta; pumāna sadā yāvada anyāya yuktaḥ mātāpitròra arcitā satyayuktaḥ; śuśrūṣitā barāhmaṇānāma anindyaḥ akròdhanò gòṣu tathā davijeṣu; dharme ratò guruśuśrūṣakaśa ca yāvaja jīvaṃ satyavṛtte rataśa ca; dāne ratò yaḥ kaṣamī cāparādhe mṛdura dāntò devaparāyaṇaśa ca; sarvātithiśa cāpi tathā dayāvāna īdṛga guṇò mānavaḥ saṃprayāti; lòkaṃ gavāṃ śāśvataṃ cāvyayaṃ ca na pāradārī paśyati lòkama enaṃ; na vai gurughnò na mṛṣā paralāpī sadāpavādī barāhmaṇaḥ śāntavedò; dòṣaira anyaira yaśa ca yuktò durātmā na mitra dharuna naikṛtikaḥ kṛtaghnaḥ; śaṭhò 'nṛjura dharmavidveṣakaśa ca na barahmahā manasāpi parapaśyeda; gavāṃ lòkaṃ puṇyakṛtāṃ nivāsama etata te sarvama ākhyātaṃ naipuṇena sureśvara gòpradāna ratānāṃ tu phalaṃ śṛṇu śatakratò dāyādya labdhaira arthaira yò gāḥ karītvā saṃprayacchati dharmārjita dhanakrītāna sa lòkāna aśnute 'kaṣayāna yò vai dayūte dhanaṃ jitvā gāḥ karītvā saṃprayacchati sa divyama ayutaṃ śakra varṣāṇāṃ phalama aśnute dāyādyā yasya vai gāvò nayāyapūrvaira upārjitāḥ paradatāsa tāḥ paradātṝṇāṃ saṃbhavantya akṣayā dharuvāḥ paratigṛhya ca yò dadyāda gāḥ suśuddhena cetasā tasyāpīhākṣayā~la lòkāna dharuvāna viddhi śacīpate janmaprabhṛti satyaṃ ca yò barūyāna niyatendriyaḥ rugu davija sahaḥ kaṣāntasa tasya gòbhiḥ samā gatiḥ na jātu barāhmaṇò vācyò yada avācyaṃ śacīpate manasā gòṣu na daruhyeda gòvṛttira gò'nukampakaḥ satye dharme ca niratasa tasya śakra phalaṃ śṛṇu gòsahasreṇa samitā tasya dhenura bhavatya uta kaṣatriyasya guṇaira ebhira anvitasya phalaṃ śṛṇu tasyāpi śatatulyā gaura bhavatīti viniścayaḥ vaiśyasyaite yadi guṇāsa tasya pañcāśataṃ bhaveta śūdrasyāpi vinītasya caturbhāgaphalaṃ samṛtama etaca caivaṃ yò 'nutiṣṭheta yuktaḥ; satyena yuktò guruśuśrūṣayā ca dāntaḥ kaṣāntò devatārcī paraśāntaḥ; śucira buddhò dharmaśīlò 'nahaṃvāka mahata phalaṃ parāpnute sa davijāya; dattvā dògdhrīṃ vidhinānena dhenuma nityaṃ dadyāda ekabhaktaḥ sadā ca; satye sathirò guruśuśrūṣitā ca veda dhayāyī gòṣu yò bhaktimāṃśa ca; nityaṃ dṛṣṭvā yò 'bhinandeta gāśa ca ā jātitò yaśa ca gavāṃ nameta; idaṃ phalaṃ śakra nibòdha tasya yata sayāda iṣṭvā rājasūye phalaṃ tu; yata sayāda iṣṭvā bahunā kāñcanena etata tulyaṃ phalama asyāhura agryaṃ; sarve santasa tava ṛṣayò ye ca siddhāḥ yò 'garaṃ bhaktāna kiṃ cida aprāśya dadyāda; gòbhyò nityaṃ gòvratī satyavādī śāntò buddhò gòsahasrasya puṇyaṃ; saṃvatsareṇāpnuyāta puṇyaśīlaḥ ya ekaṃ bhaktama aśnīyāda dadyāda ekaṃ gavāṃ ca yata daśavarṣāṇya anantāni gòvratī gò'nukampakaḥ ekenaiva ca bhaktena yaḥ karītvā gāṃ parayacchati yāvanti tasya paròktāni divasāni śatakratò tāvaca chatānāṃ sa gavāṃ phalama āpnòti śāśvatama barāhmaṇasya phalaṃ hīdaṃ kaṣatriye 'bhihitaṃ śṛṇu pañca vārṣikama etata tu kaṣatriyasya phalaṃ samṛtama tatò 'radhena tu vaiśyasya śūdrò vaiśyārdhataḥ samṛtaḥ yaśa cātmavikrayaṃ kṛtvā gāḥ karītvā saṃprayacchati yāvatīḥ saparśayeda gā vai tāvata tu phalama aśnute lòmni lòmni mahābhāga lòkāśa cāsyākṣayāḥ samṛtāḥ saṃgrāmeṣva arjayitvā tu yò vai gāḥ saṃprayacchati ātmavikraya tulyāsa tāḥ śāśvatā viddhi kauśika alābhe yò gavāṃ dadyāta tiladhenuṃ yatavrataḥ durgāta sa tāritò dhenvā kaṣīranadyāṃ paramòdate na tava evāsāṃ dānamātraṃ paraśastaṃ; pātraṃ kālò gòviśeṣò vidhiśa ca kālajñānaṃ vipra gavāntaraṃ hi; duḥkhaṃ jañātuṃ pāvakādityabhūtama savādhyāyāḍhyaṃ śuddhayòniṃ paraśāntaṃ; vaitānasthaṃ pāpabhīruṃ kṛtajñama gòṣu kaṣāntaṃ nātitīkṣṇaṃ śaraṇyaṃ vṛtti; galānaṃ tādṛśaṃ pātrama āhuḥ vṛtti galāne sīdati cāti mātraṃ; kṛṣyarthaṃ vā hòmahetòḥ parasūtyāma gurvarthaṃ vā bāla saṃvṛddhaye vā; dhenuṃ dadyāda deśakāle viśiṣṭe antarjātāḥ sukraya jañānalabdhāḥ; parāṇakrītā nirjitāśa caukajāśa ca kṛcchròtsṛṣṭāḥ pòṣaṇābhyāgatāśa ca; davāraira etaira gòviśeṣāḥ paraśastāḥ balānvitāḥ śīlavayòpapannāḥ; sarvāḥ paraśaṃsanti sugandhavatyaḥ yathā hi gaṅgā saritāṃ variṣṭhā; tathārjunīnāṃ kapilā variṣṭhā tisrò rātrīsa tava adbhira upòṣya bhūmau; tṛptā gāvasa tarpitebhyaḥ paradeyāḥ vatsaiḥ puṣṭaiḥ kaṣīrapaiḥ supracārāsa; tayahaṃ dattvā gòrasaira vartitavyama dattvā dhenuṃ suvratāṃ sādhu vatsāṃ; kalyāṇa vṛttāma apalāyinīṃ ca yāvanti lòmāni bhavanti tasyāsa; tāvanti varṣāṇi vasatya amutra tathānaḍvāhaṃ barāhmaṇāyātha dhuryaṃ; dattvā yuvānaṃ balinaṃ vinītama halasya bòḍhārama anantavīryaṃ; parāpnòti lòkāna daśa dhenudasya kāntāre barāhmaṇāna gāśa ca yaḥ paritrāti kauśika kaṣemeṇa ca vimucyeta tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu aśvamedha karatòsa tulyaṃ phalaṃ bhavati śāśvatama mṛtyukāle sahasrākṣa yāṃ vṛttima anukāṅkṣate lòkāna bahuvidhāna divyāna yada vāsya hṛdi vartate tata sarvaṃ samavāpnòti karmaṇā tena mānavaḥ gòbhiśa ca samanujñātaḥ sarvatra sa mahīyate yasa tava etenaiva vidhinā gāṃ vaneṣva anugacchati tṛṇagòmaya parṇāśī niḥspṛhò niyataḥ śuciḥ akāmaṃ tena vastavyaṃ muditena śatakratò mama lòke suraiḥ sārdhaṃ lòke yatrāpi cecchati [indra] jānana yò gāma apahareda vikrīyāda vārtha kāraṇāta etada vijñātuma icchāmi kā nu tasya gatira bhaveta [bara] bhakṣārthaṃ vikrayārthaṃ vā ye 'pahāraṃ hi kurvate dānārthaṃ vā barāhmaṇāya tatredaṃ śarūyatāṃ phalama vikrayārthaṃ hi yò hiṃsyāda bhakṣayeda vā nira aṅkuśaḥ ghātayānaṃ hi puruṣaṃ ye 'numanyeyura arthinaḥ ghātakaḥ khādakò vāpi tathā yaśa cānumanyate yāvanti tasyā lòmāni tāvada varṣāṇi majjati ye dòṣā yādṛśāśa caiva davija yajñòpaghātake vikraye cāpahāre ca te dòṣā vai samṛtāḥ parabhò apahṛtya tu yò gāṃ vai barāhmaṇāya parayacchati yāvada dāne phalaṃ tasyāsa tāvana nirayama ṛcchati suvarṇaṃ dakṣiṇāma āhura gòpradāne mahādyute suvarṇaṃ paramaṃ haya uktaṃ dakṣiṇārthama asaṃśayama gòpradānaṃ tārayate sapta pūrvāṃsa tathā parāna suvarṇaṃ dakṣiṇāṃ dattvā tāvada daviguṇama ucyate suvarṇaṃ paramaṃ dānaṃ suvarṇaṃ dakṣiṇā parā suvarṇaṃ pāvanaṃ śakra pāvanānāṃ paraṃ samṛtama kulānāṃ pāvanaṃ parāhura jātarūpaṃ śatakratò eṣā me dakṣiṇā paròktā samāsena mahādyute [bha] etata pitāmahenòktama indrāya bharatarṣabha indrò daśarathāyāha rāmāyāha pitā tathā rāghavò 'pi pariya bharātre lakṣmaṇāya yaśasvine ṛṣibhyò lakṣmaṇenòktama araṇye vasatā vibhò pāramparyāgataṃ cedama ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ durdharaṃ dhārayāma āsū rājānaśa caiva dhārmikāḥ upādhyāyena gaditaṃ mama cedaṃ yudhiṣṭhira ya idaṃ barāhmaṇò nityaṃ vadeda barāhmaṇa saṃsadi yajñeṣu gòpradāneṣu davayòra api samāgame tasya lòkāḥ kilākṣayyā daivataiḥ saha nityadā iti barahmā sa bhagavāna uvāca parameśvaraḥ [ya] visrambhitò 'haṃ bhavatā dharmāna paravadatā vibhò paravakṣyāmi tu saṃdehaṃ tana me barūhi pitāmaha varatānāṃ kiṃ phalaṃ paròktaṃ kīdṛśaṃ vā mahādyute niyamānāṃ phalaṃ kiṃ ca savadhītasya ca kiṃ phalama damasyeha phalaṃ kiṃ ca vedānāṃ dhāraṇe ca kima adhyāpane phalaṃ kiṃ ca sarvama icchāmi vedituma apratigrāhake kiṃ ca phalaṃ lòke pitāmaha tasya kiṃ ca phalaṃ dṛṣṭaṃ śarutaṃ yaḥ saṃprayacchati savakarmaniratānāṃ ca śūrāṇāṃ cāpi kiṃ phalama satye ca kiṃ phalaṃ paròktaṃ barahmacarye ca kiṃ phalama pitṛśuśrūṣaṇe kiṃ ca mātṛśuśrūṣaṇe tathā ācārya guruśuśrūṣāsva anukròśānukampane etata sarvama aśeṣeṇa pitāmaha yathātathama vettuma icchāmi dharmajña paraṃ kautūhalaṃ hi me [bha] yò varataṃ vai yathòddiṣṭaṃ tathā saṃpratipadyate akhaṇḍaṃ samyaga ārabdhaṃ tasya lòkāḥ sanātanāḥ niyamānāṃ phalaṃ rājana paratyakṣama iha dṛśyate niyamānāṃ karatūnāṃ ca tavayāvāptama idaṃ phalama savadhītasyāpi ca phalaṃ dṛśyate 'mutra ceha ca iha lòke 'rathavāna nityaṃ barahmalòke ca mòdate damasya tu phalaṃ rājaña śṛṇu tavaṃ vistareṇa me dāntāḥ sarvatra sukhinò dāntāḥ sarvatra nirvṛtāḥ yatrecchā gāminò dāntāḥ sarvaśatruniṣūdanāḥ parārthayanti ca yada dāntā labhante tana na saṃśayaḥ yujyante sarvakāmaira hi dāntāḥ sarvatra pāṇḍava savarge tathā paramòdante tapasā vikrameṇa ca dānaira yajñaiśa ca vividhaira yathā dāntāḥ kaṣamānvitāḥ dātā kupyati nò dāntasa tasmāda dānāta parò damaḥ yasa tu dadyāda akupyana hi tasya lòkāḥ sanātanāḥ karòdhò hanti hi yada dānaṃ tasmāda dānāta parò damaḥ adṛśyāni mahārāja sathānānya ayutaśò divi ṛṣīṇāṃ sarvalòkeṣu yānītò yānti devatāḥ damena yāni nṛpate gacchanti paramarṣayaḥ kāmayānā mahata sathānaṃ tasmāda dānāta parò damaḥ adhyāpakaṃ parikleśāda akṣayaṃ phalama aśnute vidhivata pāvakaṃ hutvā barahmalòke narādhipa adhītyāpi hi yò vedāna nayāyavidbhyaḥ parayacchati guru karma paraśaṃsī ca sò 'pi savarge mahīyate kaṣatriyò 'dhayayane yuktò yajane dānakarmaṇi yuddhe yaśa ca paritrātā sò 'pi savarge mahīyate vaiśyaḥ savakarmanirataḥ paradānāla labhate mahata śūdraḥ savakarmanirataḥ savargaṃ śuśrūṣayarcchati śūrā bahuvidhāḥ paròktāsa teṣāma arthāśa ca me śṛṇu śūrānvayānāṃ nirdiṣṭaṃ phalaṃ śūrasya caiva ha yajñaśūrā dame śūrāḥ satyaśūrāsa tathāpare yuddhaśūrāsa tathaivòktā dānaśūrāśa ca mānavāḥ buddhiśūrāsa tathaivānye kaṣamā śūrāsa tathāpare ārjave ca tathā śūrāḥ śame vartanti mānavāḥ taisa taisa tu niyamaiḥ śūrā bahavaḥ santi cāpare vedādhyayanaśūrāśa ca śūrāśa cādhyāpane ratāḥ guruśuśrūṣayā śūrāḥ pitṛśuśrūṣayāpare mātṛśuśrūṣayā śūrā bhaikṣya śūrāsa tathāpare sāṃkhyaśūrāśa ca bahavò yògaśūrāsa tathāpare araṇye gṛhavāse ca śūrāśa cātithi pūjane sarve yānti parā~la lòkāna savakarmaphalanirjitāna dhāraṇaṃ sarvavedānāṃ sarvatīrthāvagāhanama satyaṃ ca baruvatò nityaṃ samaṃ vā sayāna na vā samama aśvamedha sahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtama aśvamedha sahasrāda dhi satyama eva viśiṣyate satyena sūryasa tapati satyenāgniḥ paradīpyate satyena mārutò vāti sarvaṃ satye paratiṣṭhitama satyena devāna parīṇāti pitṝna vai barāhmaṇāṃsa tathā satyama āhuḥ paraṃ dharmaṃ tasmāta satyaṃ na laṅghayeta munayaḥ satyaniratā munayaḥ satyavikramāḥ munayaḥ satyaśapathāsa tasmāta satyaṃ viśiṣyate satyavantaḥ savargalòke mòdante bharatarṣabha damaḥ satyaphalāvāptira uktā sarvātmanā mayā asaṃśayaṃ vinītātmā sarvaḥ savarge mahīyate barahmacaryasya tu guṇāña śṛṇu me vasudhādhipa ā janma maraṇāda yasa tu barahma cārī bhaveda iha na tasya kiṃ cida aprāpyama iti viddhi janādhipa bahvyaḥ kòṭyasa tava ṛṣīṇāṃ tu barahmalòke vasantya uta satye ratānāṃ satataṃ dāntānāma ūrdhvaretasāma barahmacaryaṃ daheda rājana sarvapāpānya upāsitama barāhmaṇena viśeṣeṇa barāhmaṇò haya agira ucyate paratyakṣaṃ ca tavāpya etada barāhmaṇeṣu tapasviṣu bibheti hi yathā śakrò barahma cāri paradharṣitaḥ tada barahmacaryasya phalama ṛṣīṇāma iha dṛśyate mātāpitròḥ pūjane yò dharmasa tama api me śṛṇu śuśrūṣate yaḥ pitaraṃ na cāsūyeta kathaṃ cana mātaraṃ vānahaṃ vādī guruma ācāryama eva ca tasya rājana phalaṃ viddhi savarlòke sathānama uttamama na ca paśyeta narakaṃ guruśuśrūṣura ātmavāna [ya] vidhiṃ gavāṃ parama ahaṃ śaròtuma icchāmi tattvataḥ yena tāña śāśvatā~la lòkāna akhilāna aśnuvīmahi [bha] na gòdānāta paraṃ kiṃ cida vidyate vasudhādhipa gaura hi nayāyāgatā dattā sadyasa tārayate kulama satāma arthe samyaga utpāditò yaḥ; sa vai kḷptaḥ samyaga iṣṭaḥ parajābhyaḥ tasmāta pūrvaṃ haya ādi kāle paravṛttaṃ; gavāṃ dāne śṛṇu rājana vidhiṃ me purā gòṣūpanītāsu gòṣu saṃdigdhadarśinā māndhātrā parakṛtaṃ paraśnaṃ bṛhaspatira abhāṣata davijātima abhisatkṛtya śavaḥkālama abhivedya ca paradānārthe niyuñjīta ròhiṇīṃ niyatavrataḥ āhvānaṃ ca parayuñjīta samaṅge bahuleti ca paraviśya ca gavāṃ madhyama imāṃ śarutima udāhareta gaura me mātā gòvṛṣabhaḥ pitā me; divaṃ śarma jagatī me paratiṣṭhā parapadyaivaṃ śarvarīma uṣya gòṣu; munira vāṇīma utsṛjeda gòpradāne sa tāma ekāṃ niśāṃ gòbhiḥ samasaṃkhyaḥ samavrataḥ aikātmya gamanāta sadyaḥ kalmaṣāda vipramucyate utsṛṣṭa vṛṣavatsā hi paradeyā sūryadarśane tarividhaṃ paratipattavyama arthavādāśiṣaḥ satavāḥ ūrjasvinya ūrja medhāśa ca yajñò; garbhò 'mṛtasya jagataśa ca paratiṣṭhā kaṣitau rādhaḥ parabhavaḥ śaśvada eva; parājāpatyāḥ sarvama itya arthavādaḥ gāvò mamainaḥ paraṇudantu sauryāsa; tathā saumyāḥ savargayānāya santu āmnātā me dadatīra āśrayaṃ tu; tathānuktāḥ santu sarvāśiṣò me śeṣòtsarge karmabhira dehamòkṣe; sarasvatyaḥ śareyasi saṃpravṛttāḥ yūyaṃ nityaṃ puṇyakarmòpavāhyā; diśadhvaṃ me gatima iṣṭāṃ parapannāḥ yā vai yūyaṃ sò 'hama adyaika bhāvò; yuṣmāna dattvā cāhama ātmapradātā manaśa cayutā mana evòpapannāḥ; saṃdhukṣadhvaṃ saumya rūpògra rūpāḥ evaṃ tasyāgre pūrvama ardhaṃ vadeta; gavāṃ dātā vidhivata pūrvadṛṣṭama paratibrūyāca cheṣama ardhaṃ davijātiḥ; paratigṛhṇana vai gòpradāne vidhijñaḥ gāṃ dadānīti vaktavyama arghya vastravasu paradaḥ ūdhasyā bharitavyā ca vaiṣṇavīti ca còdayeta nāma saṃkīrtayeta tasyā yathā saṃkhyòttaraṃ sa vai phalaṃ ṣaḍviṃśada aṣṭau ca sahasrāṇi ca viṃśatiḥ evama etāna guṇāna vṛddhāna gavādīnāṃ yathākramama gòpradātā samāpnòti samastāna aṣṭame karame gòdaḥ śīlī nirbhayaśa cārgha dātā; na sayāda duḥkhī vasu dātā ca kāmī ūdhasyòḍhā bhārata yaśa ca vidvāna; vayākhyātāsa te vaiṣṇavāśa ca nadra lòkāḥ gā vai dattvā gòvratī sayāta tarirātraṃ; niśāṃ caikāṃ saṃvaseteha tābhiḥ kāmyāṣṭamyāṃ vartitavyaṃ tarirātraṃ; rasaira vā gòḥ śakṛtā parasnavaira vā veda varatī sayāda vṛṣabha paradātā; vedāvāptira gòyugasya paradāne tathā gavaṃ vidhima āsādya yajvā; lòkāna agryāna vindate nāvidhijñaḥ kāmāna sarvāna pārthivāna ekasaṃsthāna; yò vai dadyāta kāmadughāṃ ca dhenuma samyaka tāḥ sayura havyakavyaughavatyasa; tāsāma ukṣṇāṃ jayāyasāṃ saṃpradānama na cāśiṣyāyāvratāyòpakuryāna; nāśraddadhānāya na vakrabuddhaye guhyò haya ayaṃ sarvalòkasya dharmò; nemaṃ dharmaṃ yatra tatra parajalpeta santi lòke śaraddadhānā manuṣyāḥ; santi kaṣudrā rākṣasā mānuṣeṣu yeṣāṃ dānaṃ dīyamānaṃ haya aniṣṭaṃ; nāstikyaṃ cāpya āśrayante haya apuṇyāḥ bārhaspatyaṃ vākyama etana niśamya; ye rājānò gòpradānāni kṛtvā lòkāna parāptāḥ puṇyaśīlāḥ suvṛttāsa; tāna me rājana kīrtyamānāna nibòdha uśīnarò viṣvaga aśvò nṛgaśa ca; bhagīrathò viśrutò yauvanāśvaḥ māndhātā vai mucukundaśa ca rājā; bhūri dayumnò naiṣadhaḥ sòmakaśa ca purūravā bharataśa cakravartī; yasyānvaye bhāratāḥ sarva eva tathā vīrò dāśarathiśa ca rāmò; ye cāpya anye viśrutāḥ kīrtimantaḥ tathā rājā pṛthu karmā dilīpò; divaṃ parāptò gòpradāne vidhijñḍaḥ yajñaira dānaisa tapasā rājadharmaira; māndhātābhūda gòpradānaiśa ca yuktaḥ tasmāta pārtha tavama apīmāṃ mayòktāṃ; bārhaspatīṃ bhāratīṃ dhārayasva davijāgryebhyaḥ saṃprayaccha paratītò; gāḥ puṇyā vai parāpya rājyaṃ kurūṇāma [va] tathā sarvaṃ kṛtavāna dharmarājò; bhīṣmeṇòktò vidhivada gòpradāne sa māndhātura devadevòpadiṣṭaṃ; samyaga dharmaṃ dhārayāma āsa rājā iti nṛpa satataṃ gavāṃ paradāne; yavaśakalāna saha gòmayaiḥ pibānaḥ kaṣititalaśayanaḥ śikhī yatātmā; vṛṣa iva rājavṛṣasa tadā babhūva sa nṛpatira abhavata sadaiva tābhyaḥ; parayata manā haya abhisaṃstuvaṃśa ca gā vai nṛpa dhuri ca na gāma ayuṅkta bhūyasa; turagavaraira agamaca ca yatra tatra [va] tatò yudhiṣṭhirò rājā bhūyaḥ śāṃtanavaṃ nṛpa gòdhāne vistaraṃ dhīmāna papraccha vinayānvitaḥ gòpradāne guṇāna samyaka punaḥ parabrūhi bhārata na hi tṛpyāmya ahaṃ vīra śṛṇvānò 'mṛtama īdṛśama itya uktò dharmarājena tadā śāṃtanavò nṛpa samyaga āha ruṇāṃsa tasmai gòpradānasya kevalāna [bha] vatsalāṃ guṇasaṃpannāṃ taruṇīṃ vastrasaṃvṛtāma dattvedṛśīṃ gāṃ viprāya sarvapāpaiḥ paramucyate asuryā nāma te lòkā gāṃ dattvā tatra gacchati pītòdakāṃ jagdha tṛṇāṃ naṣṭadugdhāṃ nira indriyāma jarògrama upayòktārthāṃ jīrṇāṃ kūpama ivājalama dattvā tamaḥ paraviśati davijaṃ kaleśena yòjayeta duṣṭā ruṣṭā vayādhitā durbalā vā; na dātavyā yāśa ca mūlaira adattaiḥ kalaiśaira vipraṃ yò 'phalaiḥ saṃyunakti; tasyāvīryāśa cāphalāśa caiva lòkāḥ balānvitāḥ śīlavayòpapannāḥ; sarvāḥ paraśaṃsanti sugandhavatyaḥ yathā hi gaṅgā saritāṃ variṣṭhā; tathārjunīnāṃ kapilā variṣṭhā [ya] kasmāta samāne bahulā paradāne; sadbhiḥ paraśastaṃ kapilā paradānama viśeṣama icchāmi mahānubhāva; śaròtuṃ samarthò hi bhavāna paravaktuma [bha] vṛddhānāṃ baruvatāṃ tāta śarutaṃ me yata parabhāṣase vakṣyāmi tada aśeṣeṇa ròhiṇyò nirmitā yathā parajāḥ sṛjeti vayādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ savayambhuvā asṛjada vṛttima evāgre parajānāṃ hitakāmyayā yathā haya amṛtama āśritya vartayanti divaukasaḥ tathā vṛttiṃ samāśritya vartayanti parajā vibhò acarebhyaśa ca bhūtebhyaśa carāḥ śareṣṭhāsa tatò narāḥ barāhmaṇāśa ca tataḥ śareṣṭhāsa teṣu yajñāḥ paratiṣṭhitāḥ yajñaira āpyāyate sòmaḥ sa ca gòṣu paratiṣṭhitaḥ sarve devāḥ paramòdante pūrvavṛttāsa tataḥ parajāḥ etānya eva tu bhūtāni parākròśana vṛtti kāṅkṣayā vṛttidaṃ cānvapadyanta tṛṣitāḥ pitṛmātṛvata itīdaṃ manasā gatvā parajā sargārthama ātmanaḥ parajāpatira balādhānama amṛtaṃ parāpibata tadā sa gatasa tasya tṛptiṃ tu gandhaṃ surabhima udgirana dadarśòdgāra saṃvṛttāṃ surabhiṃ mukhajāṃ sutāma sāsṛjata saurabheyīsa tu surabhira lòkamātaraḥ suvarṇavarṇāḥ kapilāḥ parajānāṃ vṛtti dhenavaḥ tāsāma amṛtavarṇānāṃ kaṣarantīnāṃ samantataḥ babhūvāmṛtajaḥ phenaḥ saravantīnāma ivòrmijaḥ sa vatsa mukhavibhraṣṭò bhavasya bhuvi tiṣṭhataḥ śirasya avāpa tata karuddhaḥ sa tadòdaikṣata parabhuḥ lalāṭaprabhavenākṣṇā ròhiṇīḥ paradahanna iva tata tejasa tu tatò raudraṃ kapilā gā viśāṃ pate nānāvarṇatvama anayana meghāna iva divākaraḥ yāsa tu tasmāda apakramya sòmama evābhisaṃśritāḥ yathòtpannāḥ savavarṇasthāsa tā nītā nānyavarṇatāma atha karuddhaṃ mahādevaṃ parajāpatira abhāṣata amṛtenāvasiktasa tavaṃ nòcchiṣṭaṃ vidyate gavāma yathā haya amṛtama ādāya sòmò viṣyandate punaḥ tathā kaṣīraṃ kaṣarantya etā ròhiṇyò 'mṛtasaṃbhavāḥ na duṣyatya anilò nāgnira na suvarṇaṃ na còdadhiḥ nāmṛtenāmṛtaṃ pītaṃ vatsa pītā na vatsalā imā~la lòkāna bhariṣyanti haviṣā parasnavena ca āsāma aiśvaryama aśnīhi sarvāmṛta mayaṃ śubhama vṛṣabhaṃ ca dadau tasmai saha tābhiḥ parajāpatiḥ parasādayāma āsa manasa tena rudrasya bhārata parītaśa cāpi mahādevaśa cakāra vṛṣabhaṃ tadā dhavajaṃ ca vāhanaṃ caiva tasmāta sa vṛṣabhadhvajaḥ tatò devaira mahādevasa tadā paśupatiḥ kṛtaḥ īśvaraḥ sa gavāṃ madhye vṛṣāṅka iti còcyate evama avyagravarṇānāṃ kapilānāṃ mahaujasāma paradāne parathamaḥ kalpaḥ sarvāsāma eva kīrtitaḥ lòkajyeṣṭhā lòkavṛtti paravṛttā; rudròpetāḥ sòmaviṣyanda bhūtāḥ saumyāḥ puṇyāḥ kāmadāḥ parāṇadāśa ca; gā vai dattvā sarvakāmapradaḥ sayāta imaṃ gavāṃ parabhava vidhānama uttamaṃ; paṭhana sadā śucira ati maṅgalapriyaḥ vimucyate kalikaluṣeṇa mānavaḥ; pariyaṃ sutāna paśudhanama āpnuyāta tathā havyaṃ kavyaṃ tarpaṇaṃ śānti karma; yānaṃ vāsò vṛddhabālasya puṣṭima etāna sarvāna gòpradāne guṇāna vai; dātā rājanna āpnuyāda vai sadaiva [va] pitāmahasyātha niśamya vākyaṃ; rājā saha bharātṛbhira ājamīḍhaḥ sauvarṇakāṃsyòpaduhāsa tatò gāḥ; pārthò dadau barāhmaṇasattamebhyaḥ tathaiva tebhyò 'bhidadau davijebhyò; gavāṃ sahasrāṇi śatāni caiva yajñāna samuddiśya ca dakṣiṇārthe; lòkāna vijetuṃ paramāṃ ca kīrtima [bha] etasmina eva kāle tu vasiṣṭhama ṛṣisattamama ikṣvākuvaṃśajò rājā saudāsò dadatāṃ varaḥ sarvalòkacaraṃ siddhaṃ barahmakòśaṃ sanātanama puròhitama idaṃ paraṣṭuma abhivādyòpacakrame [sau] tarailòkye bhagavana kiṃ savita pavitraṃ kathyate 'nagha yata kīrtayana sadā martyaḥ parāpnuyāta puṇyama uttamama [bha] tasmai paròvāca vacanaṃ paraṇatāya hitaṃ tadā gavāma upaniṣada vidvāna namaskṛtya gavāṃ śuciḥ gāvaḥ surabhigandhinyasa tathā guggulu gandhikāḥ gāvaḥ paratiṣṭhā bhūtānāṃ gāvaḥ savastyayanaṃ mahata gāvò bhūtaṃ bhaviṣyaca ca gāvaḥ puṣṭiḥ sanātanī gāvò lakṣmyāsa tathā mūlaṃ gòṣu dattaṃ na naśyati annaṃ hi satataṃ gāvò devānāṃ paramaṃ haviḥ savāhākāravaṣaṭkārau gòṣu nityaṃ paratiṣṭhitau gāvò yajñasya hi phalaṃ gòṣu yajñāḥ paratiṣṭhitāḥ sāyaṃ parataśa ca satataṃ hòmakāle mahāmate gāvò dadati vai hòmyama ṛṣibhyaḥ puruṣarṣabha kāni cida yāni durgāṇi duṣkṛtāni kṛtāni ca taranti caiva pāpmānaṃ dhenuṃ ye dadati parabhò ekāṃ ca daśagura dadyāda daśa dadyāca ca gòśatī śataṃ sahasragura dadyāta sarve tulyaphalā hi te anāhitāgniḥ śatagura ayajvā ca sahasraguḥ samṛddhò yaśa ca kīnāśò nārghyama arhanti te tarayaḥ kapilāṃ ye parayacchanti sa vatsāṃ kāṃsyadòhanāma suvratāṃ vastrasaṃvītāma ubhau lòkau jayanti te yuvānama indriyòpetaṃ śatena saha yūthapama gavendraṃ barāhmaṇendrāya bhūri śṛṅgama alaṃkṛtama vṛṣabhaṃ ye parayacchanti śaròtriyāya paraṃtapa aiśvaryaṃ te 'bhijāyante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ nākīrtayitvā gāḥ supyāna nāsmṛtya punara utpateta sāyaṃprātara namasyeca ca gāsa tataḥ puṣṭima āpnuyāta gavāṃ mūtra purīṣasya nòdvijeta kadā cana na cāsāṃ māṃsama aśnīyāda gavāṃ vayuṣṭiṃ tathāśnute gāśa ca saṃkīrtayena nityaṃ nāvamanyeta gāsa tathā aniṣṭaṃ savapnama ālakṣya gāṃ naraḥ saṃprakīrtayeta gòmayena sadā sanāyāda gòkarīṣe ca saṃviśeta śaleṣma mūtra purīṣāṇi paratighātaṃ ca varjayeta sārdra carmaṇi bhuñjīta nirīkṣana vāruṇīṃ diśama vāgyataḥ sarpiṣā bhūmau gavāṃ vayuṣṭiṃ tathāśnute ghṛtena juhuyāda agniṃ ghṛtena savasti vācayeta ghṛtaṃ dadyāda ghṛtaṃ parāśeda gavāṃ vayuṣṭiṃ tathāśnute gòmatyā vidyayā dhenuṃ tilānāma abhimantrya yaḥ rasaratnamayīṃ dadyāna na sa śòceta kṛtākṛte gāvò māma upatiṣṭhantu hemaśṛṅgāḥ payò mucaḥ surabhyaḥ saurabheyāśa ca saritaḥ sāgaraṃ yathā gāvaḥ paśyantu māṃ nityaṃ gāvaḥ paśyāmya ahaṃ tadā gāvò 'samākaṃ vayaṃ tāsāṃ yatò gāvasa tatò vayama evaṃ rātrau divā caiva sameṣu viṣameṣu ca mahābhayeṣu ca naraḥ kīrtayana mucyate bhayāta [vasisṭha] śataṃ varṣasahasrāṇāṃ tapasa taptaṃ suduścarama gòbhiḥ pūrvavisṛṣṭābhira gacchema śareṣṭhatāma iti lòke 'samina dakṣiṇānāṃ ca sarvāsāṃ vayama uttamāḥ bhavema na ca lipyema dòṣeṇeti paraṃtapa sa eva cetasā tena hatò lipyeta sarvadā śakṛtā ca pavitrārthaṃ kurvīrana deva mānuṣāḥ tathā sarvāṇi bhūtāni sathāvarāṇi carāṇi ca paradātāraśa ca gòlòkāna gaccheyura iti mānada tābhyò varaṃ dadau barahmā tapasò 'nate savayaṃprabhuḥ evaṃ bhavatva iti vibhura lòkāṃsa tārayateti ca uttasthuḥ siddhikāmāsa tā bhūtabhavyasya mātaraḥ tapasò 'nate mahārāja gāvò lòkaparāyaṇāḥ tasmāda gāvò mahābhāgāḥ pavitraṃ parama ucyate tathaiva sarvabhūtānāṃ gāvasa tiṣṭhanti mūrdhani samānavatsāṃ kapilāṃ dhenuṃ dattvā payasvinīma suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ barahmalòke mahīyate ròhiṇīṃ tulyavatsāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīma suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ sūryalòke mahīyate samānavatsāṃ śabalāṃ dhenuṃ dattvā payasvinīma suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ sòmalòke mahīyate samānavastāṃ śavetāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīma suvratāṃ vastrasaṃvītāma indralòke mahīyate samānavatsāṃ kṛṣṇāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīma suvratāṃ vastrasaṃvītāma agnilòke mahīyate samānavatsāṃ dhūmrāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīma suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ yāmya lòke mahīyate apāṃ phenasavarṇāṃ tu sa vatsāṃ kāṃsyadòhanāma paradāya vastrasaṃvītāṃ vāruṇaṃ lòkama aśnute vātareṇu savarṇāṃ tu sa vatsāṃ kāṃsyadòhanāma paradāya vastrasaṃvītāṃ vāyulòke mahīyate hiraṇyavarṇāṃ piṅgākṣīṃ sa vatsāṃ kāṃsyadòhanāma paradāya vastrasaṃvītāṃ kauberaṃ lòkama aśnute palāla dhūmravarṇāṃ tu sa vatsāṃ kāṃsyadòhanāma paradāya vastrasaṃvītāṃ pitṛlòke mahīyate sa vatsāṃ pīvarīṃ dattvā śitikaṇṭhāma alaṃkṛtāma vaiśvadevama asaṃbādhaṃ sathānaṃ śareṣṭhaṃ parapadyate samānavatsāṃ gaurīṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīma suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ vasūnāṃ lòkama aśnute pāṇḍukambala varṇāṃ tu sa vatsāṃ kāṃsyadòhanāma paradāya vastrasaṃvītāṃ sādhānāṃ lòkama aśnute vairāṭa pṛṣṭhama ukṣāṇaṃ sarvaratnaira alaṃ kṛtama paradāya marutāṃ lòkāna ajarāna paratipadyate vatsòpapannāṃ nīlāṅgāṃ sarvaratnasamanvitāma gandharvāpsarasāṃ lòkāna dattvā parāpnòti mānavaḥ śitikaṇṭhama anaḍvāhaṃ sarvaratnaira alaṃkṛtama dattvā parajāpatera lòkāna viśòkaḥ paratipadyate gòpradāna ratò yāti bhittvā jaladasaṃcayāna vimānenārka varṇena divi rājana virājatā taṃ cāruveṣāḥ suśròṇyaḥ sahasraṃ varayòṣitaḥ ramayanti naraśreṣṭha gòpradāna rataṃ narama vīṇānāṃ vallakīnāṃ ca nūpurāṇāṃ ca śiñjitaiḥ hāsaiśa ca hariṇākṣīṇāṃ parasuptaḥ paratibòdhyate yāvanti lòmāni bhavanti dhenvāsa; tāvanti varṣāṇi mahīyate saḥ savargāca cayutaśa cāpi tatò nṛlòke; kule samutpatsyati gòmināṃ saḥ [va] ghṛtakṣīrapradā gāvò ghṛtayònyò ghṛtòdbhavāḥ ghṛtanadyò ghṛtāvartāsa tā me santu sadā gṛhe ghṛtaṃ me hṛdaye nityaṃ ghṛtaṃ nābhyāṃ paratiṣṭhitama ghṛtaṃ sarvṛṣu gātreṣu ghṛtaṃ me manasi sathitama gāvò mamāgratò nityaṃ gāvaḥ pṛṣṭhata eva ca gāvò me sarvataśa caiva gavāṃ madhye vasāmya ahama itya ācamya japeta sāyaṃprātaśa ca puruṣaḥ sadā yada ahnā kurute pāpaṃ tasmāta sa parimucyate parāsādā yatra sauvarṇā vasòra dhārā ca yatra sā gandharvāpsarasò yatra tatra yānti sahasradāḥ nava nīta paṅkāḥ kaṣīròdā dadhi śaivalasaṃkulāḥ vahanti yatra nadyò vai yatra yānti sahasradāḥ gavāṃ śatasahasraṃ tu yaḥ parayaccheda yathāvidhi parāma ṛddhima avāpyātha sa gòlòke mahīyate daśa còbhayataḥ paretya mātāpitròḥ pitāmahāna dadhāti sukṛtā~la lòkāna punāti ca kulaṃ naraḥ dhenvāḥ paramāṇena samapramāṇāṃ; dhenuṃ tilānāma api ca paradāya pānīya dātā ca yamasya lòke; na yātanāṃ kāṃ cida upaiti tatra pavitrama agryaṃ jagataḥ paratiṣṭhā; divaukasāṃ mātarò 'thāprameyāḥ anvālabheda dakṣiṇatò varajeca ca; dadyāca ca pātre parasamīkṣya kālama dhenuṃ sa vatsāṃ kapilāṃ bhūri śṛṅgāṃ; kāṃsyòpadòhāṃ vasanòttarīyāma paradāya tāṃ gāhati dura vigāhyāṃ; yāmyāṃ sabhāṃ vītabhayò manuṣyaḥ surūpā bahurūpāśa ca viśvarūpāśa ca mātaraḥ gāvò māma upatiṣṭhantāma iti nityaṃ parakīrtayeta nātaḥ puṇyataraṃ dānaṃ nātaḥ puṇyataraṃ phalama nātò viśiṣṭaṃ lòkeṣu bhūtaṃ bhavituma arhati tavacā lòmnātha śṛṅgaiśa ca vālaiḥ kaṣīreṇa medasā yajñaṃ vahanti saṃbhūya kima astya abhyadhikaṃ tataḥ yayā sarvama idaṃ vayāptaṃ jagata sathāvarajaṅgamama tāṃ dhenuṃ śirasā vande bhūtabhavyasya mātarama guṇavacana samuccayaika deśò; nṛpava mayaiṣa gavāṃ parakīrtitasa te na hi parama iha dānama asti gòbhyò; bhavanti na cāpi parāyaṇaṃ tathānyata [bha] parama idama iti bhūmipò vicintya; paravarama ṛṣera vacanaṃ tatò mahātmā vayasṛjata niyatātmavāna davijebhyò; subahu ca gòdhanama āptavāṃśa ca lòkāna [ya] pavitrāṇāṃ pavitraṃ yaca chareṣṭhaṃ lòke ca yada bhaveta pāvanaṃ paramaṃ caiva tana me barūhi pitāmaha [bha] gāvò mahārthāḥ puṇyāśa ca tārayanti ca mānavāna dhārayanti parajāśa cemāḥ payasā haviṣā tathā na hi puṇyatamaṃ kiṃ cida gòbhyò bharatasattama etāḥ pavitrāḥ puṇyāśa ca tariṣu lòkeṣva anuttamāḥ devānāma upariṣṭāca ca gāvaḥ parativasanti vai dattvā caitā narapate yānti savargaṃ manīṣiṇaḥ māndhātā yauvanāśvaśa ca yayātira nahuṣasa tathā gāvò dadantaḥ satataṃ sahasraśatasaṃmitāḥ gatāḥ paramakaṃ sathānaṃ devaira api sudurlabhama api cātra purāvṛttaṃ kathayiṣyāmi te 'nagha ṛṣīṇāma uttamaṃ dhīmāna kṛṣṇadvaipāyanaṃ śukaḥ abhivādyāhnikaṃ kṛtvā śuciḥ parayata mānasaḥ pitaraṃ paripapraccha dṛṣṭalòkaparāvarama kò yajñaḥ sarvayajñānāṃ variṣṭha upalakṣyate kiṃ ca kṛtvā paraṃ savargaṃ parāpnuvanti manīṣiṇaḥ kena devāḥ pavitreṇa savargama aśnanti vā vibhò kiṃ ca yajñṭasya yajñatvaṃ kava ca yajñaḥ paratiṣṭhitaḥ dānānāma uttamaṃ kiṃ ca kiṃ ca satrama ataḥ parama pavitrāṇāṃ pavitraṃca yata tada barūhi mamānagha etaca charutvā tu vacanaṃ vayāsaḥ paramadharmavita putrāyākathayata sarvaṃ tattvena bharatarṣabha [va] gāvaḥ paratiṣṭhā bhūtānāṃ tathā gāvaḥ parāyaṇama gāvaḥ puṇyāḥ pavitrāśa ca pāvanaṃ dharma eva ca pūrvama āsanna śṛṅgā vai gāva itya anuśuśrumaḥ śṛṅgārthe samupāsanta tāḥ kila parabhuma avyayama tatò barahmā tu gāḥ parāyama upaviṣṭāḥ samīkṣya ha īpsitaṃ paradadau tābhyò gòbhya paratyekaśaḥ parabhuḥ tāsaṃ śṛṅgāṇya ajāyanta yasyā yādṛṅa manògatama nānāvarṇāḥ śṛṅgavantyasa tā vayaròcanta putraka barahmaṇā varadattāsa tā havyakavya paradāḥ śubhāḥ puṇyāḥ pavitrāḥ subhagā divyasaṃsthāna lakṣaṇāḥ gāvasa tejò mahada divyaṃ gavāṃ dānaṃ paraśasyate ye caitāḥ saṃprayacchanti sādhavò vītamatsarāḥ te vai sukṛtinaḥ paròktāḥ sarvadānapradāśa ca te gavāṃ lòkaṃ yathā puṇyama āpnuvanti ca te 'nagha yatra vṛkṣā madhu phalā divyapuṣpaphalòpagāḥ puṣpāṇi ca sugandhīni divyāni davijasattama sarvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmakāñcanavālukā sarvatra sukhasaṃsparśā niṣpaṅkā nīrajā śubhā raktòtpalavanaiśa caiva maṇidaṇḍaira hiraṇmayaiḥ taruṇādityasaṃkāśaira bhānti tatra jalāśayāḥ mahārhāmaṇi patraiśa ca kāñcanaprabha kesaraiḥ nīlòtpalavimiśraiśa ca saròbhira bahu paṅkajaiḥ karavīra vanaiḥ phullaiḥ sahasrāvarta saṃvṛtaiḥ saṃtānakavanaiḥ phullaira vṛkṣaiśa ca samalaṃkṛtāḥ nirmalābhiśa ca muktābhira maṇibhiśa ca mahādhanaiḥ uddhūta pulināsa tatra jātarūpaiśa ca nimnagāḥ sarvaratnamayairśa citraira avagāḍhā nagòttamaiḥ jātarūpamayaiśa cānyaira hutāśanasamaprabhaiḥ sauvarṇagirayasa tatra maṇiratnaśilòccayāḥ sarvaratnamayaira bhānti śṛṅgaiśa cārubhira ucchritaiḥ nityapuṣpaphalāsa tatra nagāḥ patrarathākulāḥ divyagandharasaiḥ puṣpaiḥ phalaiśa ca bharatarṣabha ramante puṇyakarmāṇasa tatra nityaṃ yudhiṣṭhira sarvakāmasamṛddhārthā niḥśòkā gatamanyavaḥ vimāneṣu vicitreṣu ramaṇīyeṣu bhārata mòdante puṇyakarmāṇò viharantò yaśasvinaḥ upakrīḍanti tāna rājaña śubhāśa cāpsarasāṃ gaṇāḥ elā~la lòkāna avāpnòti gāṃ dattvā vai yudhiṣṭhira yāsāma adhipatiḥ pūṣā mārutò balavāna balī aiśvarye varuṇò rājā tā māṃ pāntu yugaṃdharāḥ surūpā bahurūpāśa ca viśvarūpāśa ca mātaraḥ parājāpatyā iti barahmaña japena nityaṃ yatavrataḥ gāsa tu śuśrūṣate yaśa ca samanveti ca sarvaśaḥ tasmai tuṣṭāḥ parayacchanti varāna api sudurlabhāna na daruhyena manasā cāpi gòṣu tā hi sukhapradāḥ arcayeta sadā caiva namaḥ kāraiśa ca pūjayeta dāntaḥ parītamanā nityaṃ gavāṃ vayuṣṭiṃ tathāśnute yena devāḥ pavitreṇa bhuñjate lòkama uttamama yata pavitraṃ pavitrāṇāṃ tada ghṛtaṃ śirasā vaheta ghṛtena juhuyāda agniṃ ghṛtena savasti vācayeta ghṛtaṃ parāśeda ghṛtaṃ dadyāda gavāṃ vayuṣṭiṃ tathāśnute taryahama uṣṇaṃ pibena mūtraṃ taryahama uṣṇaṃ pibeta payaḥ gavāma uṣṇaṃ payaḥ pītvā tayahama uṣṇaṃ ghṛtaṃ pibeta taryahama uṣṇaṃ ghṛtaṃ pītvā vāyubhakṣò bhaveta taryahama nirhṛtaiśa ca yavaira gòbhira māsaṃ parasṛta yāvakaḥ barahmahatyā samaṃ pāpaṃ sarvama etena śudhyati parābhavārthaṃ daityānāṃ devaiḥ śaucama idaṃ kṛtama devatvama api ca parāptāḥ saṃsiddhāśa ca mahābalāḥ gāvaḥ pavitrāḥ puṇyāśa ca pāvanaṃ paramaṃ mahata tāśa ca dattvā davijātibhyò naraḥ savargama upāśnute gavāṃ madhye śucira bhūtvā gòmatīṃ manasā japeta pūtābhira adbhira ācamya śucira bhavati nirmalaḥ agnimadhye gavāṃ madhye barāhmaṇānāṃ ca saṃsadi vidyā veda varatasnātā barāhmaṇāḥ puṇyakarmiṇaḥ adhyāpayeraña śiṣyāna vai gòmatīṃ yajñasaṃmitāma tarirātròpòṣitaḥ śarutvā gòmatīṃ labhate varama putra kāmaśa ca labhate putraṃ dhanama athāpi ca patikāmā ca bhartāraṃ sarvakāmāṃśa ca mānavaḥ gāvasa tuṣṭāḥ parayacchanti sevitā vai na saṃśayaḥ evama etā mahābhāgā yajñiyāḥ sarvakāmadāḥ ròhiṇya iti jānīhi naitābhyò vidyate parama itya uktaḥ sa mahātejāḥ śukaḥ pitrā mahātmanā pūjayāma āsa gā nityaṃ tasyāta tavama api pūjaya [ya] mayā gavāṃ purīṣaṃ vai śariyā juṣṭama iti śarutama etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ saṃśayò 'tara hi me mahāna [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama gòbhira nṛpeha saṃvādaṃ śariyā bharatasattama śarīḥ kṛtveha vapuḥ kāntaṃ gòmadhyaṃ paraviveśa ha gāvò 'tha vismitāsa tasyā dṛṣṭvā rūpasya saṃpadama [gāvaha] kāsi devi kutò vā tavaṃ rūpeṇāpratimā bhuvi vismitāḥ sama mahābhāge tava rūpasya saṃpadā icchāmasa tavāṃ vayaṃ jañātuṃ kā tavaṃ kava ca gamiṣyasi tattvena ca suvarṇābhe sarvama etada baravīhi naḥ [ṣarī] lòkakāntāsmi bhadraṃ vaḥ śarīra nāmneha pariśrutā mayā daityāḥ parityaktā vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ indrò vivasvāna sòmaśa ca viṣṇura āpò 'ganira eva ca mayābhipannā ṛdhyante ṛṣayò devatāsa tathā yāṃśa ca daviṣāmya ahaṃ gāvasa te vinaśyanti sarvaśaḥ dharmārthakāmahīnāśa ca te bhavantya asukhānvitāḥ evaṃ parabhāvāṃ māṃ gāvò vijānīta sukhapradāma icchāmi cāpi yuṣmāsu vastuṃ sarvāsu nityadā āgatā parārthayānāhaṃ śarījuṣṭā bhavatānaghāḥ [gāvaha] adhruvāṃ cañcalāṃ ca tavāṃ sāmānyāṃ bahubhiḥ saha na tavāma icchāmi bhadraṃ te gamyatāṃ yatra ròcate vapuṣmantyò vayaṃ sarvāḥ kima asmākaṃ tavayādya vai yatreṣṭaṃ gamyatāṃ tatra kṛtakāryā vayaṃ tavayā [ṣarī] kima etada vaḥ kaṣamaṃ gāvò yana māṃ nehābhyanandatha na māṃ saṃprati gṛhṇītha kasmāda vai durlabhāṃ satīma satyaśa ca lòkavādò 'yaṃ lòke carati suvratāḥ savayaṃ parāpte paribhavò bhavatīti viniścayaḥ mahada ugraṃ tapaḥ kṛtvā māṃ niṣevanti mānavāḥ devadānavagandharvāḥ piśācòragarākṣasāḥ kaṣamama etada dhi vò gāvaḥ paratigṛhṇīta māma iha nāvamanyā haya ahaṃ saumyāsa tarilòke sa carācare [gāvaha] nāvamanyāmahe devi na tavāṃ paribhavāmahe adhruvā calacittāsi tatasa tavāṃ varjayāmahe bahunātra kima uktena gamyatāṃ yatra vāñchasi vapuṣmatyò vayaṃ sarvāḥ kima asmākaṃ tavayānagha [ṣarī] avajñātā bhaviṣyāmi sarvalòkeṣu mānadāḥ paratyākhyānena yuṣmābhiḥ parasādaḥ kariyatāma iti mahābhāgā bhavatyò vai śaraṇyāḥ śaraṇāgatāma paritrāyantu māṃ nityaṃ bhajamānāma aninditāma mānanāṃ tava ahama icchāmi bhavatyaḥ satataṃ śubhāḥ apya ekāṅke tu vò vastuma icchāmi ca sukutsite na vò 'sati kutsitaṃ kiṃ cida aṅgeṣva ālakṣyate 'naghāḥ puṇyāḥ pavitrāḥ subhagā mamādeśaṃ parayacchata vaseyaṃ yatra cāṅge 'haṃ tana me vayākhyātuma arhatha [bha] evama uktāsa tu tā gāvaḥ śubhāḥ karuṇavatsalāḥ saṃmantrya sahitāḥ sarvāḥ śariyama ūcura narādhipa avaśyaṃ mānanā kāryā tavāsmābhira yaśasvini śakṛna mūtre nivasa naḥ puṇyama etada dhi naḥ śubhe [ṣarī] diṣṭyā parasādò yuṣmābhiḥ kṛtò me 'nugrahātmakaḥ evaṃ bhavatu bhadraṃ vaḥ pūjitāsmi sukhapradāḥ [bha] evaṃ kṛtvā tu samayaṃ śarīra gòbhiḥ saha bhārata paśyantīnāṃ tatasa tāsāṃ tatraivāntaradhīyata etada gòśakṛtaḥ putra māhātmyaṃ te 'nuvarṇitama mahātmyaṃ ca gavāṃ bhūyaḥ śarūyatāṃ gadatò mama [bha] ye ca gāḥ saṃprayacchanti hutaśiṣṭāśinaśa ca ye teṣāṃ satrāṇi yajñāśa ca nityama eva yudhiṣṭhira ṛte dadhighṛteneha na yajñaḥ saṃpravartate tena yajñasya yajñatvama atò mūlaṃ ca lakṣyate dānānāma api sarveṣāṃ gavāṃ dānaṃ paraśasyate gāvaḥ śareṣṭhāḥ pavitrāśa ca pāvanaṃ haya etada uttamama puṣṭya arthama etāḥ seveta śāntya arthama api caiva ha payò dadhighṛtaṃ yāsāṃ sarvapāpapramòcanama gāvasa tejaḥ paraṃ paròktama iha lòke paratra ca na gòbhyaḥ paramaṃ kiṃ cita pavitraṃ puruṣarṣabha atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama pitāmahasya saṃvādama indrasya ca yudhiṣṭhira parā bhūteṣu daityeṣu śakre taribhuvaneśvare parajāḥ samuditāḥ sarvāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ atharṣayaḥ sa gandharvāḥ kiṃnaròragarākṣasāḥ devāsurasuparṇāśa ca parajānāṃ patayasa tathā paryupāsanta kauravya kadā cida vai pitāmahama nāradaḥ parvataśa caiva viśvāvasuhahāhuhū divyatāneṣu gāyantaḥ paryupāsanta taṃ parabhuma tatra divyāni puṣpāṇi parāvahata pavanasa tathā ājahrura ṛtavaśa cāpi sugandhīni pṛthaka pṛthaka tasmina devasamāvāye sarvabhūtasamāgame divyavāditra saṃghuṣṭe divyastrī cāraṇāvṛte indraḥ papraccha deveśama abhivādya paraṇamya ca devānāṃ bhagavana kasmāla lòkeśānāṃ pitāmaha upariṣṭāda gavāṃ lòka etada icchāmi vedituma kiṃ tapò barahmacaryaṃ vā gòbhiḥ kṛtama iheśvara devānāma upariṣṭāda yada vasantya arajasaḥ sukhama tatra paròvāca taṃ barahmā śakraṃ balanisūdanama avajñātāsa tavayā nityaṃ gāvò balanisūdana tena tavama āsāṃ māhātmyaṃ na vettha śṛṇu tata parabhò gavāṃ parabhāvaṃ paramaṃ māhātmyaṃ ca surarṣabha yajñāṅgaṃ kathitā gāvò yajña eva ca vāsava etābhiśa cāpya ṛte yajñò na paravarteta kathaṃ cana dhārayanti parajāśa caiva payasā haviṣā tathā etāsāṃ tanayāśa cāpi kṛṣiyògama upāsate janayanti ca dhānyāni bījāni vividhāni ca tatò yajñāḥ paravartante havyaṃ kavyaṃ ca sarvaśaḥ payò dadhighṛtaṃ caiva puṇyāśa caitāḥ surādhipa vahanti vividhāna bhārāna kaṣuta kṛṣṇā paripīḍitāḥ munīṃśa ca dhārayantīha parajāśa caivāpi karmaṇā vāsavākūṭa vāhinyaḥ karmaṇā sukṛtena ca upariṣṭāta tatò 'samākaṃ vasantya etāḥ sadaiva hi etata te kāraṇaṃ śakra nivāsakṛtama adya vai gavāṃ devòpariṣṭāda dhi samākhyātaṃ śatakratò etā hi varadattāśa ca varadāśa caiva vāsava saurabhyaḥ puṇyakarmiṇyaḥ pāvanāḥ śubhalakṣaṇāḥ yadarthaṃ gā gatāśa caiva saurabhyaḥ surasattama taca ca me śṛṇu kārtsnyena vadatò balasūdana purā devayuge tāta daityendreṣu mahātmasu tarī~la lòkāna anuśāsatsu viṣṇau garbhatvama āgate adityāsa tapyamānāyāsa tapò ghòraṃ suśuścarama putrārthama amara śareṣṭha pādenaikena nityadā tāṃ tu dṛṣṭvā mahādevīṃ tapyamānāṃ mahata tapaḥ dakṣasya duhitā devī surabhira nāma nāmataḥ atapyata tapò ghòraṃ hṛṣṭā dharmaparāyaṇā kailāsaśikhare ramye devagandharvasevite vayatiṣṭhada ekapādena paramaṃ yògama āsthitā daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca saṃtaptāsa tapasā tasyā devāḥ sarṣimahòragāḥ tatra gatvā mayā sārdhaṃ paryupāsanta tāṃ śubhāma athāhama abruvaṃ tatra devīṃ tāṃ tapasānvitāma kimarthaṃ tapyate devi tapò ghòrama anindite parītasa te 'haṃ mahābhāge tapasānena śòbhane varayasva varaṃ devi dātāsmīti puraṃdara [surabhī] vareṇa bhagavana mahyaṃ kṛtaṃ lòkapitāmaha eṣa eva varò me 'daya yata parītò 'si mamānagha [bara] tāma evaṃ baruvatīṃ devīṃ surabhīṃ taridaśeśvara paratyavruvaṃ yada devaindra tana nibòdha śacīpate alòbha kāmyayā devi tapasā ca śubhena te parasannò 'haṃ varaṃ tasmāda amaratvaṃ dadāni te tarayāṇāma api lòkānāma upariṣṭāna nivatsyasi matprasādāca ca vikhyātò gòlòkaḥ sa bhaviṣyati mānuṣeṣu ca kurvāṇāḥ parajāḥ karmasutāsa tava nivatsyanti mahābhāge sarvā duhitaraśa ca te manasā cintitā bhògāsa tavayā vai divyamānuṣāḥ yaca ca savargasukhaṃ devi tata te saṃpatsyate śubhe tasyā lòkāḥ sahasrākṣa sarvakāmasamanvitāḥ na tatra karamate mṛtyura na jarā na ca pāvakaḥ na dainyaṃ nāśubhaṃ kiṃ cida vidyate tatra vāsava tatra divyānya araṇyāni divyāni bhavanāni ca vimānāni ca yuktāni kāmagāni ca vāsava varataiśa ca vividhaiḥ puṇyaisa tathā tīrthānusevanāta tapasā mahatā caiva sukṛtena ca karmaṇā śakyaḥ samāsādayituṃ gòlòkaḥ puṣkarekṣaṇa etata te sarvama ākhyātaṃ mayā śakrānupṛcchate na te paribhavaḥ kāryò gavāma arinisūdana [bha] etaca charutvā sahasrākṣaḥ pūjayāma āsa nityadā gāśa cakre bahumānaṃ ca tāsu nityaṃ yudhiṣṭhira etata te sarvama ākhyātaṃ pāvanaṃ ca mahādyute pavitraṃ paramaṃ cāpi gavāṃ māhātmyama uttamama kīrtitaṃ puruṣavyāghra sarvapāpavināśanama ya idaṃ kathayena nityaṃ barāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ havyakavyeṣu yajñeṣu pitṛkāryeṣu caiva ha sārvakāmikama akṣayyaṃ pitṝṃsa tasyòpatiṣṭhati gòṣu bhaktaśa ca labhate yada yada icchati mānavaḥ satriyò 'pi bhaktā yā gòṣu tāśa ca kāmāna avāpnuyuḥ putrārthī labhate putraṃ kanyā patima avāpnuyāta dhanārthī labhate vittaṃ dharmārthī dharmama āpnuyāta vidyārthī parāpnuyāda vidyāṃ sukhārthī parāpnuyāta sukhama na kiṃ cida durlabhaṃ caiva gavāṃ bhaktasya bhārata [ya] uktaṃ pitāmahenedaṃ gavāṃ dānama anuttamama viśeṣeṇa narendrāṇāma iti dharmama avekṣatāma rājyaṃ hi satataṃ duḥkhama āśramāśa ca sudurvidāḥ parivāreṇa vai duḥkhaṃ durdharaṃ cākṛtātmabhiḥ bhūyiṣṭhaṃ ca narendrāṇāṃ vidyate na śubhā gatiḥ pūyante te 'tara niyataṃ parayacchantò vasuṃdharāma pūrvaṃ ca kathitā dharmāsa tavayā me kurunandana evama eva gavāma uktaṃ paradānaṃ te nṛgeṇṇa ha ṛṣiṇā nāciketena pūrvama eva nidarśitama vedòpaniṣade caiva sarvakarmasu dakṣiṇā sarvakratuṣu còddiṣṭaṃ bhūmira gāvò 'tha kāñcanama tatra śarutisa tu paramā suvarṇaṃ dakṣiṇeti vai etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ pitāmaha yathātathama kiṃ suvarṇaṃ kathaṃ jātaṃ kasmina kāle kima ātmakama kiṃ dānaṃ kiṃ phalaṃ caiva kasmāca ca parama ucyate kasmāda dānaṃ suvarṇasya pūjayanti manīṣiṇaḥ kasmāca ca dakṣiṇārthaṃ tada yajñakarmasu śasyate kasmāca ca pāvanaṃ śareṣṭhaṃ bhūmera gòbhyaśa ca kāñcanama paramaṃ dakṣiṇārthe ca tada baravīhi pitāmaha [bha] śṛṇu rājanna avahitò bahu kāraṇavistarama jātarūpasamutpattima anubhūtaṃ ca yana mayā pitā mama mahātejāḥ śaṃtanura nidhanaṃ gataḥ tasya ditsura ahaṃ śarāddhaṃ gaṅgā davārama upāgamama tatrāgamya pituḥ putra śarādha karma samārabhama mātā me jāhnavī caiva sāhāyyama akaròta tadā tatò 'garatasa tapaḥsiddhāna upaveśya bahūna ṛṣīna tòyapradānāta parabhṛti kāryāṇya ahama athārabhama tata samāpya yathòddiṣṭaṃ pūrvakarma samāhitaḥ dātuṃ nirvapaṇaṃ samyaga yathāvada ahama ārabhama tatasa taṃ darbhavinyāsaṃ bhittvā surucirāṅgadaḥ paralambābharaṇò bāhura udatiṣṭhada viśāṃ pate tama utthitama ahaṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayama āgamama paratigrahītā sākṣāna me piteti bharatarṣabha tatò me punara evāsīta saṃjñā saṃcintya śāstrataḥ nāyaṃ vedeṣu vihitò vidhira hasta iti parabhò piṇḍò deyò nareṇeha tatò matira abhūna mama sākṣāna neha manuṣyasya pitarò 'natarhitāḥ kava cita gṛhṇanti vihitaṃ tava evaṃ piṇḍò deyaḥ kuśeṣva api tatò 'haṃ tada anādṛtya pitura hastanidarśanama śāstrapramāṇāta sūkṣmaṃ tu vidhiṃ pārthiva saṃsmarana tatò darbheṣu tata sarvama adadaṃ bharatarṣabha śāstramārgānusāreṇa tada viddhi manujarṣabha tataḥ sò 'natarhitò bāhuḥ putura mama narādhipa tatò māṃ darśayāma āsuḥ savapnānte pitarasa tadā parīyamāṇāsa tu māma ūcuḥ parītāḥ sama bharatarṣabha vijñānena tavānena yana na muhyasi dharmataḥ tavayā hi kurvatā śāstraṃ paramāṇama iha pārthiva ātmā dharmaḥ śarutaṃ vedāḥ pitaraśa ca maharṣibhiḥ sākṣāta pitāmahò barahmā guravò 'tha parajāpatiḥ paramāṇama upanītā vai sathitiśa ca na vicālitā tada idaṃ samyaga ārabdhaṃ tavayādya bharatarṣabha kiṃ tu bhūmera gavāṃ cārthe suvarṇaṃ dīyatāma iti evaṃ vayaṃ ca dharmaśa ca sarve cāsmata pitāmahāḥ pāvitā vai bhaviṣyanti pāvanaṃ paramaṃ hi tata daśa pūrvāna daśa parāṃsa tathā saṃtārayanti te suvarṇaṃ ye parayacchanti evaṃ me pitarò 'baruvana tatò 'haṃ vismitò rājana paratibuddhò viśāṃ pate suvarṇadāne 'karavaṃ matiṃ bharatasattama itihāsama imaṃ cāpi śṛṇu rājana purātanama jāmadagnyaṃ parati vibhò dhānyama āyuṣyama eva ca jāmadagnyena rāmeṇa tīvraròṣānvitena vai tariḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥ kaṣatriyā purā tatò jitvā mahīṃ kṛtsnāṃ rāmò rājīvalòcanaḥ ājahāra karatuṃ vīrò barahmakṣatreṇa pūjitama vājimedhaṃ mahārāja sarvakāmasamanvitama pāvanaṃ sarvabhūtānāṃ tejò dayutivivardhanama vipāpmāpi sa tejasvī tena karatuphalena vai naivātmanò 'tha laghutāṃ jāmadagnyò 'bhayagacchata sa tu karatuvareṇeṣṭvā mahātmā dakṣiṇāvatā papracchāgama saṃpannāna ṛṣīna devāṃśa ca bhārgavaḥ pāvanaṃ yata paraṃ nṝṇāma ugre karmaṇi vartatāma tada ucyatāṃ mahābhāgā iti jātaghṛṇò 'baravīta itya uktā veda śāstrajñāsa te tama ūcura maharṣayaḥ [vasisṭha] devatāsa te parayacchanti suvarṇaṃ ye dadatya uta agnira hi devatāḥ sarvāḥ suvarṇaṃ ca tada ātmakama tasmāta suvarṇaṃ dadatā dattāḥ sarvāśa ca devatāḥ bhavanti puruṣavyāghra na haya ataḥ paramaṃ viduḥ bhūya eva ca māhātmyaṃ suvarṇasya nibòdha me gadatò mama viprarṣe sarvaśastrabhṛtāṃ vara mayā śarutama idaṃ pūrvaṃ purāṇe bhṛgunandana parajāpateḥ kathayatò manòḥ savāyambhuvasya vai śūlapāṇera bhagavatò rudrasya ca mahātmanaḥ girau himavati śareṣṭhe tadā bhṛgukulòdvaha devyā vivāhe nirvṛtte rudrāṇyā bhṛgunandana samāgame bhagavatò devyā saha mahātmanaḥ tataḥ sarve samudvignā bhagavantama upāgamana te mahādevama āsīnaṃ devīṃ ca varadāma umāma parasādya śirasā sarve rudrama ūcura bhṛgūdvaha ayaṃ samāgamò devadevyāḥ saha tavānagha tapasvinasa tapasvinyā tejasvinyāti tejasaḥ amòghatejāsa tavaṃ devadevī ceyama umā tathā apatyaṃ yuvayòra deva balavada bhavitā parabhò tana nūnaṃ tariṣu lòkeṣu na kiṃ cica cheṣayiṣyati tada ebhyaḥ paraṇatebhyasa tavaṃ devebhyaḥ pṛthulòcana varaṃ parayaccha lòkeśa tarailòkyahitakāmyayā apatyārthaṃ nigṛhṇīṣva tejò javalitama uttamama iti teṣāṃ kathayatāṃ bhagavāna gòvṛṣadhvajaḥ evama astva iti devāṃsa tāna viprarṣe paratyabhāṣata itya uktvā còrdhvama anayata tada retò vṛṣavāhanaḥ ūrdhvaretāḥ samabhavata tataḥ parabhṛti cāpi saḥ rudrāṇī tu tataḥ karuddhā parajòcchede tathā kṛte devāna athābravīta tatra satrībhāvāta paruṣaṃ vacaḥ yasmāda apatyakāmò vai bhartā me vinivartitaḥ tasmāta sarve surā yūyama anapatyā bhaviṣyatha parajòcchedò mama kṛtò yasmāda yuṣmābhira adya vai tasmāta parajā vaḥ khagamāḥ sarveṣāṃ na bhaviṣyati pāvakasa tu na tatrāsīca chāpakāle bhṛgūdvaha devā devyāsa tathā śāpāda anapatyāsa tadābhavana rudrasa tu tejò 'paratimaṃ dhārayāma āsa tata tadā paraskannaṃ tu tatasa tasmāta kiṃ cita tatrāpatada bhuvi tata papāta tadā cāgnau vavṛdhe cādbhutòpamama tejasa tejasi saṃpṛktama ekayònitvama āgatama etasminna eva kāle tu devāḥ śakrapurògamāḥ asurasa tārakò nāma tena saṃtāpitā bhṛśama ādityā vasavò rudrā marutò 'thāśvināva api sādhyāśa ca sarve saṃtrastā daiteyasya parākramāta sathānāni devatānāṃ hi vimānani purāṇi ca ṛṣīṇāma āśramāśa caiva babhūvura asuraira hṛtāḥ te dīnamanasaḥ sarve devāśa ca ṛṣayaśa ca ha parajagmuḥ śaraṇaṃ devaṃ barahmāṇama ajaraṃ parabhuma [devāha] asurasa tārakò nāma tavayā dattavaraḥ parabhò surāna ṛṣīṃśa ca kaliśnāti vadhasa tasya vidhīyatāma tasmāda bhayaṃ samutpannama asmākaṃ vai pitāmaha paritrāyasva nò deva na haya anyā gatira asti naḥ [bara] samò 'haṃ sarvabhūtānāma adharmaṃ neha ròcaye hanyatāṃ tārakaḥ kaṣipraṃ surarṣigaṇabādhakaḥ vedā dharmā ca nòtsādaṃ gaccheyuḥ surasattamāḥ vihitaṃ pūrvama evātra mayā vai vayetu vò javaraḥ [devāha] varadānāda bhagavatò daiteyò balagarvitaḥ devaira na śakyate hantuṃ sa kathaṃ paraśamaṃ varajeta sa hi naiva sama devānāṃ nāsurāṇāṃ na rakṣasāma vadhyaḥ sayāma iti jagrāha varaṃ tavattaḥ pitāmaha devāśa ca śaptā rudrāṇyā parajòcchede purā kṛte na bhaviṣyati vò 'patyama iti sarvajagatpate [bara] hutāśanò na tatrāsīca chāpakāle suròttamāḥ sa utpādayitāpatyaṃ vadhārthaṃ taridaśadviṣāma tada vai sarvāna atikramya devadānavarākṣasāna mānuṣāna atha gandharvāna nāgāna atha ca pakṣiṇaḥ astreṇāmògha pātena śaktyā taṃ ghātayiṣyati yatò vò bhayama utpannaṃ ye cānye suraśatravaḥ sanātanò hi saṃkalpaḥ kāma itya abhidhīyate rudrasya tejaḥ paraskannama agnau nipatitaṃ ca tata tata tejò 'ganira mahada bhūtaṃ davitīyama iva pāvakama vadhārthaṃ devaśatrūṇāṃ gaṅgāyāṃ janayiṣyati sa tu nāvāpa taṃ śāpaṃ naṣṭaḥ sa hutabhuka tadā tasmāda vò bhayahṛda devāḥ samutpatsyati pāvakiḥ anviṣyatāṃ vai javalanasa tathā cādya niyujyatāma tārakasya vadhòpāyaḥ kathitò vai mayānaghāḥ na hi tejasvināṃ śāpāsa tejaḥsu parabhavanti vai balānya atibalaṃ parāpya na balāni bhavanti vai hanyāda avadhyāna varadāna api caiva tapasvinaḥ saṃkalpābhiruciḥ kāmaḥ sanātana tamò 'nalaḥ jagatpatira anirdeśyaḥ sarvagaḥ sarvabhāvanaḥ hṛcchayaḥ sarvabhūtānāṃ jayeṣṭhò rudrāda api parabhuḥ anviṣyatāṃ sa tu kaṣipraṃ tejòrāśira hutāśanaḥ sa vò manògataṃ kāmaṃ devaḥ saṃpādayiṣyati etada vākyama upaśrutya tatò devā mahātmanaḥ jagmuḥ saṃsiddha saṃkalpāḥ paryeṣantò vibhāvasuma tatasa tarailòkyama ṛṣayò vayacinvanta suraiḥ saha kāṅkṣantò darśanaṃ vahneḥ sarve tadgatamānasāḥ pareṇa tapasā yuktāḥ śarīmantò lòkaviśrutāḥ lòkāna anvacarana siddhāḥ sarva eva bhṛgūdvaha naṣṭama ātmani saṃlīnaṃ nādhijagmura hutāśanama tataḥ saṃjātasaṃtrāsāna agnera darśanalālasāna jale caraḥ kalāntamanāsa tejasāgneḥ paradīpitaḥ uvāca devāna maṇḍūkò rasātalatalòtthitaḥ rasātalatale devā vasatya agnira iti parabhò saṃtāpada iha saṃprāptaḥ pāvakaprabhavāda ahama sa saṃsuptò jale devā bhagavāna havyavāhanaḥ apaḥ saṃsṛjya tejòbhisa tena saṃtāpitā vayama tasya darśanama iṣṭaṃ vò yadi devā vibhāvasòḥ tatrainama abhigacchadhvaṃ kāryaṃ vò yadi vahninā gamyatāṃ sādhayiṣyāmò vayaṃ haya agnibhayāta surāḥ etāvada uktvā maṇḍūkasa tavaritò jalama āviśata hutāśanasa tu bubudhe maṇḍūkasyātha paiśunama śaśāpa sa tama āsādya na rasāna vetsyasīti vai taṃ sa saṃyujya śāpena maṇḍūkaṃ pāvakò yayau anyatra vāsāya vibhura na ca devāna adarśayata devāsa tava anugrahaṃ cakrura maṇḍūkānāṃ bhṛgūdvaha yata taca chṛṇu mahābāhò gadatò mama sarvaśaḥ [devāha] agi śāpāda ajihvāpi rasajñānabahiṣkṛtāḥ sarasvatīṃ bahuvidhāṃ yūyama uccārayiṣyatha bilavāsa gatāṃśa caiva nirādānāna acetasaḥ gatāsūna api vaḥ śuṣkāna bhūmiḥ saṃdhārayiṣyati tamò gatāyāma api ca niśāyāṃ vicariṣyatha itya uktvā tāṃsa tatò devāḥ punara eva mahīma imāma parīyura javalanasyārthe na cāvindana hutāśanama atha tāna daviradaḥ kaśa cita surendra daviradòpamaḥ aśvatthasthò 'gira itya evaṃ parāha devāna bhṛgūdvaha śaśāpa javalanaḥ sarvāna daviradāna karòdhamūrchitaḥ paratīpā bhavatāṃ jihvā bhavitrīti bhṛgūdvaha itya uktvā niḥsṛtò 'śavatthāda agnira vāraṇasūcitaḥ paraviveśa śamī garbhama atha vahniḥ suṣupsayā anugrahaṃ tu nāgānāṃ yaṃ cakruḥ śṛṇu taṃ parabhò devā bhṛgukulaśreṣṭha parītāḥ satyaparākramāḥ [devāha] paratīpayā jihvayāpi sarvāhārāna kariṣyatha vācaṃ còccārayiṣyadhvama uccaira avyañjitākṣarama itya uktvā punara evāgnima anusasrura divaukasaḥ aśvatthāna niḥsṛtaśa cāgniḥ śamī garbhagatasa tadā śukena khayāpitò vipra taṃ devāḥ samupādravana śaśāpa śukama agnisa tu vāga vihīnò bhaviṣyasi jihvāṃ cāvartayāma āsa tasyāpi hutabhuka tadā dṛṣṭvā tu javalanaṃ devāḥ śukama ūcura dayānvitāḥ bhavitā na tavama atyantaṃ śakune naṣṭavāga iti āvṛttajihvasya satò vākyaṃ kāntaṃ bhaviṣyati bālasyeva paravṛddhasya kalama avyaktama adbhutama itya uktvā taṃ śamī garbhe vahnima ālakṣya devatāḥ tada evāyatanaṃ cakruḥ puṇyaṃ sarvakriyāsva api tataḥ parabhṛti cāpya agniḥ śamī garbheṣu dṛśyate utpādane tathòpāyama anujagmuśa ca mānavāḥ āpò rasātale yāsa tu saṃsṛṣṭāśa citrabhānunā tāḥ parvata parasravaṇaira ūṣmāṃ muñcanti bhārgava pāvakenādhiśayatā saṃtaptāsa tasya tejasā tatò 'ganira devatā dṛṣṭvā babhūva vayathitasa tadā kima āgamanama itya evaṃ tāna apṛcchata pāvakaḥ tama ūcura vibudhāḥ sarve te caiva paramarṣayaḥ tavāṃ niyòkṣyāmahe kārye tada bhavāna kartuma arhati kṛte ca tasmina bhavitā tavāpi sumahāna guṇaḥ [agni] barūta yada bhavatāṃ kāryaṃ sarvaṃ kartāsmi tata surāḥ bhavatāṃ hi niyòjyò 'haṃ mā vò 'tarāstu vicāraṇā [devāha] asurasa tārakò nāma barahmaṇò varadarpitaḥ asmāna parabādhate vīryāda vadhasa tasya vidhīyatāma imāna devagaṇāṃsa tāta parajāpatigaṇāṃsa tathā ṛṣīṃśa cāpi mahābhāgāna paritrāyasva pāvaka apatyaṃ tejasā yuktaṃ paravīraṃ janaya parabhò yada bhayaṃ nò 'surāta tasmāna nāśayeda dhavyavāhana śaptānāṃ nò mahādevyā nānyada asti parāyaṇama anyatra bhavatò vīryaṃ tasmāta tarāyasva nasa tataḥ itya uktaḥ sa tathetya uktvā bhagāvāna havyakavya bhuka jagāmātha durādharṣò gaṅgāṃ bhāgīrathīṃ parati tayā cāpya abhavana miśrò garbhaśa cāsyābhavata tadā vavṛdhe sa tadā garbhaḥ kakṣe kṛṣṇa gatira yathā tejasā tasya garbhasya gaṅgā vihvalacetanā saṃtāpama agamata tīvraṃ sā sòḍhuṃ na śaśāka ha āhite javalanenātha garbhe tejaḥsamanvite gaṅgāyāma asuraḥ kaśa cida bhairavaṃ nādama utsṛjata abuddhāpatitenātha nādena vipulena sā vitrastòdbhrānta nayanā gaṅgā viplutalòcanā visaṃjñā nāśakada garbhaṃ saṃdhārayituma ātmanā sā tu tejaḥ parītāṅgī kampamānā ca jāhnavī uvāca vacanaṃ vipra tadā garbhabalòddhatā na te śaktāsmi bhagavaṃsa tejasò 'saya vidhāraṇe vimūḍhāsmi kṛtānena tathāsvāsthyaṃ kṛtaṃ parama vihvalā cāsmi bhagavaṃsa tejò naṣṭaṃ ca me 'nagha dhāraṇe nāsya śaktāhaṃ garbhasya tapatāṃ vara utsrakṣye 'hama imaṃ duḥkhāna na tu kāmāta kathaṃ cana na cetasò 'sati saṃsparśò mama deva vibhāvasò āpada arthe hi saṃbandhaḥ susūkṣmò 'pi mahādyute yada atra guṇasaṃpannama itaraṃ vā hutāśana tavayya eva tada ahaṃ manye dharmādharmau ca kevalau tāmuvāca tatò vahnira dhāryatāṃ dhāryatāma ayama garbhò mata tejasā yuktò mahāguṇaphalòdayaḥ śaktā haya asi mahīṃ kṛtsnāṃ vòḍhuṃ dhārayituṃ tathā na hi te kiṃ cida aprāpyaṃ mada retò dhāraṇāda ṛte sā vahninā vāryamāṇā devaiśa cāpi sarida varā samutsasarja taṃ garbhaṃ merau girivare tadā samarthā dhāraṇe cāpi rudra tejaḥ paradharṣitā nāśakata taṃ tadā garbhaṃ saṃdhārayituma ojasā sā samutsṛjya taṃ duḥkhāda dīptavaiśvānara parabhama darśayāma āsa cāgnisa tāṃ tadā gaṅgāṃ bhṛgūdvaha papraccha saritāṃ śareṣṭhāṃ kaca cida garbhaḥ sukhòdayaḥ kīdṛga varṇò 'pi vā devi kīdṛga rūpaśa ca dṛśyate tejasā kena vā yuktaḥ sarvama etada baravīhi me [gangā] jātarūpaḥ sa garbhò vai tejasā tavama ivānala suvarṇò vimalò dīptaḥ parvataṃ cāvabhāsayata padmòtpalavimiśrāṇāṃ haradānāma iva śītalaḥ gandhò 'saya sa kadambānāṃ tulyò vai tapatāṃ vara tejasā tasya garbhasya bhāskarasyeva raśmibhiḥ yada daravyaṃ parisaṃsṛṣṭaṃ pṛthivyāṃ parvateṣu vā tata sarvaṃ kāñcanī bhūtaṃ samantāta paratyadṛśyata paryadhāvata śailāṃśa ca nadīḥ parasravaṇāni ca vayadīpayata tejasā ca tarailòkyaṃ sa carācarama evaṃrūpaḥ sa bhagavāna putrasa te havyavāhana sūryavaiśvānara samaḥ kāntyā sòma ivāparaḥ evama uktvā tu sā devī tatraivāntaradhīyata pāvakaśa cāpi tejasvī kṛtvā kāryaṃ divaukasāma jagāmeṣṭaṃ tatò deśaṃ tadā bhārgavanandana etaiḥ karma guṇaira lòke nāmāgneḥ parigīyate hiraṇyaretā iti vai ṛṣibhira vibudhaisa tathā pṛthivī ca tadā devī khayātā vasumatīti vai sa tu garbhò mahātejā gāṅgeyaḥ pāvakòdbhavaḥ divyaṃ śaravaṇaṃ parāpya vavṛdhe 'dabhutadarśanaḥ dadṛśuḥ kṛttikāsa taṃ tu bālārkasadṛśadyutima jātasnehāśa ca taṃ bālaṃ pupuṣuḥ satanya visravaiḥ tataḥ sa kārttikeyatvama avāpa paramadyutiḥ sakannatvāta sakandatāṃ cāpi guhāvāsāda guhò 'bhavata evaṃ suvarṇama utpannama apatyaṃ jātavedasaḥ tatra jāmbūnadaṃ śareṣṭhaṃ devānāma api bhūṣaṇama tataḥ parabhṛti cāpya etaja jātarūpama udāhṛtama yata suvarṇaṃ sa bhagavāna agnira īśaḥ parajāpatiḥ pavitrāṇāṃ pavitraṃ hi kanakaṃ davijasattama agnī ṣòmātmakaṃ caiva jātarūpama udāhṛtama ratnānāma uttamaṃ ratnaṃ bhūṣaṇānāṃ tathòttamama pavitraṃ ca pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalama [vasisṭha] api cedaṃ purā rāma śarutaṃ me barahma darśanama pitāmahasya yadvṛttaṃ barahmaṇaḥ paramātmanaḥ devasya mahatasa tāta vāruṇīṃ bibhratasa tanuma aiśvarye vāruṇe rāma rudrasyeśasya vai parabhò ājagmura munayaḥ sarve devāśa cāgnipurògamāḥ yajñāṅgāni ca sarvāṇi vaṣaṭkārāśa ca mūrtimāna mūrtimanti ca sāmāni yajūṃṣi ca sahasraśaḥ ṛgvedaśa cāgamata tatra padakramavibhūṣitaḥ lakṣaṇāni savarāḥ satòbhā niruktaṃ savarabhaktayaḥ oṃkāraśa cāvasana netre nigrahapragrahau tathā vedāśa ca sòpaniṣadò vidyā sāvitrya athāpi ca bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaca ca dadhāra bhagavāña śivaḥ juhvaca cātmanya athātmānaṃ savayama eva tadā parabhò devapatnyaśa ca kanyāśa ca devānāṃ caiva mātaraḥ ājagmuḥ sahitāsa tatra tadā bhṛgukulòdvaha yajñaṃ paśupateḥ parītā varuṇasya mahātmanaḥ savayambhuvasa tu tā dṛṣṭvā retaḥ samapatada bhuvi tasya śukrasya niṣpandāta pāṃsūna saṃgṛhya bhūmitaḥ parāsyata pūṣā karābhyāṃ vai tasminna eva hutāśane tatasa tasmina saṃpravṛtte sattre javalitapāvake barahmaṇò juhvatasa tatra parādurbhāvò babhūva ha sakanna mātraṃ ca taca chukraṃ saruveṇa paratigṛhya saḥ ājyavana mantravaca cāpi sò 'juhòda bhṛgunandana tataḥ saṃjanayāma āsa bhūtagrāmaṃ sa vīryavāna tatasa tu tejasasa tasmāja jajñe lòkeṣu taijasama tamasasa tāmasā bhāvā vayāpi sattvaṃ tathòbhayama sa guṇasa tejasò nityaṃ tamasya ākāśama eva ca sarvabhūteṣva atha tathā sattvaṃ tejasa tathā tamaḥ śukre hute 'ganau tasmiṃsa tu parādurāsaṃsa tarayaḥ parabhò puruṣā vapuṣā yuktā yuktāḥ parasavajaira guṇaiḥ bhṛga itya eva bhṛguḥ pūrvama aṅgārebhyò 'ṅagirābhavata aṅgārasaṃśrayāca caiva kavira itya aparò 'bhavata saha javālābhira utpannò bhṛgusa tasmāda bhṛguḥ samṛtaḥ marīcibhyò marīcisa tu mārīcaḥ kaśyapò haya abhūta aṅgārebhyò 'ṅagirāsa tāta vālakhilyāḥ śilòccayāta atraivātreti ca vibhò jātama atriṃ vadantya api tathā bhasma vayapòhebhyò barahmarṣigaṇasaṃmitāḥ vaikhānasāḥ samutpannāsa tapaḥ śarutaguṇepsavaḥ aśrutò 'saya samutpannāva aśvinau rūpasaṃmatau śeṣāḥ parajānāṃ patayaḥ saròtòbhyasa tasya jajñire ṛṣayò lòkakūpebhyaḥ savedāca chandò malātmakama etasmāta kāraṇāda āhura agniṃ sarvāsa tu devatāḥ ṛṣayaḥ śarutasaṃmpannā veda parāmāṇya darśanāta yāni dārūṇi te māsā niryāsāḥ pakṣasaṃjñitāḥ ahòrātrā muhūrtāsa tu pittaṃ jayòtiśa ca vāruṇama raudraṃ lòhitama itya āhura lòhitāta kanakaṃ samṛtama tana maitrama iti vijñeyaṃ dhūmāca ca vasavaḥ samṛtāḥ arciṣò yāśa ca te rudrāsa tathādityā mahāprabhāḥ uddiṣṭāsa te tathāṅgārā ye dhiṣṇyeṣu divi sathitāḥ ādi nāthaśa ca lòkasya tatparaṃ barahma tada dharuvama sarvakāmadama itya āhusa tatra havyama udāvahata tatò 'baravīna mahādevò varuṇaḥ paramātmakaḥ mama satrama idaṃ divyama ahaṃ gṛhapatisa tava iha tarīṇi pūrvāṇya apatyāni mama tāni na saṃśayaḥ iti jānīta khagamā mama yajñaphalaṃ hi tata [agni] mada aṅgebhyaḥ parasūtāni madāśraya kṛtāni ca mamaiva tānya apatyāni varuṇò haya avaśātmakaḥ athābravīla lòkagurura barahmā lòkapitāmahaḥ mamaiva tānya apatyāni mama śukraṃ hutaṃ hi tata ahaṃ vaktā ca mantrasya hòtā śukrasya caiva ha yasya bījaṃ phalaṃ tasya śukraṃ ceta kāraṇaṃ matama tatò 'baruvana devagaṇāḥ pitāmahama upetya vai kṛtāñjalipuṭāḥ sarve śiròbhira abhivandya ca vayaṃ ca bhagavana sarve jagaca ca sa carācarama tavaiva parasavāḥ sarve tasmāda agnira vibhāvasuḥ varuṇaśa ceśvarò devò labhatāṃ kāmama īpṣitama nisargāda varuṇaśa cāpi barahmaṇò yādasāṃ patiḥ jagrāha vai bhṛguṃ pūrvama apatyaṃ sūryavarcasama īśvarò 'ṅagirasaṃ cāgnera apatyārthe 'bhayakalpayata pitāmahasa tava apatyaṃ vai kaviṃ jagrāha tattvavita tadā sa vāruṇaḥ khayātò bhṛguḥ parasava karmakṛta āgneyasa tava aṅgirāḥ śarīmāna kavira barāhmò mahāyaśāḥ bhārgavāṅgirasau lòke lòkasaṃtāna lakṣaṇau ete vipra varāḥ sarve parajānāṃ patayasa tarayaḥ sarvaṃ saṃtānama eteṣāma idama itya upadhāraya bhṛgòsa tu putrāsa tatrāsana sapta tulyā bhṛgòra guṇaiḥ cayavanò vajraśīrṣaśa ca śucira aurvasa tathaiva ca śukrò vareṇyaśa ca vibhuḥ savanaśa ceti sapta te bhārgavā vāruṇāḥ sarve yeṣāṃ vaṃśe bhavāna api aṣṭau cāṅgirasaḥ putrā vāruṇāsa te 'paya udāhṛtāḥ bṛhaspatira utathyaśa ca vayasyaḥ śāntira eva ca ghòrò virūpaḥ saṃvartaḥ sudhanvā cāṣṭamaḥ samṛtaḥ etāṣṭāva agnijāḥ sarve jañānaniṣṭhā nirāmayāḥ barāhmaṇasya kaveḥ putrā vāruṇāsa te 'paya udāhṛtāḥ aṣṭau parasavajaira yuktā guṇaira barahma vidaḥ śubhāḥ kaviḥ kāvyaśa ca viṣṇuśa ca buddhimāna uśanāsa tathā bhṛguśa ca virajāśa caiva kāśī cògraśa ca dharmavita aṣṭau kavi sutā haya ete sarvama ebhira jagata tatama parajāpataya ete hi parajānāṃ yaira imāḥ parajāḥ evama aṅgirasaśa caiva kaveśa ca parasavānvayaiḥ bhṛgòśa ca bhṛguśārdūla vaṃśajaiḥ satataṃ jagata varuṇaśa cāditò vipra jagrāha parabhura īśvaraḥ kaviṃ tāta bhṛguṃ caiva tasmāta tau vāruṇau samṛtau jagrāhāṅgirasaṃ devaḥ śikhī tasmāda dhutāśanaḥ tasmāda aṅgirasò jañeyāḥ sarva eva tada anvayāḥ barahmā pitāmahaḥ pūrvaṃ devatābhiḥ parasāditaḥ ime naḥ saṃtariṣyanti parajābhira jagada īśvarāḥ sarve parajānāṃ patayaḥ sarve cāti tapasvinaḥ tavatprasādāda imaṃ lòkaṃ tārayiṣyanti śāśvatama tathaiva vaṃśakartārasa tava tejò vivardhanāḥ bhaveyura vedaviduṣaḥ sarve vāka patayasa tathā deva pakṣadharāḥ saumyāḥ parājāpatyā maharṣayaḥ āpnuvanti tapaśa caiva barahmacaryaṃ paraṃ tathā sarve hi vayama ete ca tavaiva parasavaḥ parabhò devānāṃ barāhmaṇānāṃ ca tavaṃ hi kartā pitāmaha marīcima āditaḥ kṛtvā sarve caivātha bhārgavāḥ apatyānīti saṃprekṣya kaṣamayāma pitāmaha te tava anenaiva rūpeṇa parajaniṣyanti vai parajāḥ sathāpayiṣyanti cātmānaṃ yugādi nidhanaṃ tathā evama etata purāvṛttaṃ tasya yajñe mahātmanaḥ deva śareṣṭhasya lòkādau vāruṇīṃ bibhratasa tanuma agnira barahmā paśupatiḥ śarvò rudraḥ parajāpatiḥ agnera apatyama etada vai suvarṇama iti dhāraṇā agnyabhāve ca kurvanti vahni sathāneṣu kāñcanama jāmadagnya paramāṇajñā vedaśrutinidarśanāta kuśa satambe juhòtya agniṃ suvarṇaṃ tata saṃsthitama hute parītikarīma ṛddhiṃ bhagavāṃsa tatra manyate tasmāda agniparāḥ sarvā devatā iti śuśruma barahmaṇò hi parasūtò 'ganira agnera api ca kāñcanama tasmāda ye vai parayacchanti suvarṇaṃ dharmadarśinaḥ devatāsa te parayacchanti samastā iti naḥ śarutama tasya cātamasò lòkā gacchataḥ paramāṃ gatima savarlòke rājarājyena sò 'bhiṣicyeta bhārgava ādityòdayane parāpte vidhimantrapuraskṛtama dadāti kāñcanaṃ yò vai duḥsvapnaṃ paratihanti saḥ dadātya uditamātre yasa tasya pāpmā vidhūyate madhyāhne dadatò rukmaṃ hanti pāpama anāgatama dadāti paścimāṃ saṃdhyāṃ yaḥ suvarṇaṃ ghṛtavrataḥ barahma vāyvagnisòmānāṃ sālòkyama upayāti saḥ sendreṣu caiva lòkeṣu paratiṣṭhāṃ parāpnute śubhāma iha lòke yaśaḥ parāpya śāntapāpmā paramòdate tataḥ saṃpadyate 'nayeṣu lòkeṣva apratimaḥ sadā anāvṛta gatiśa caiva kāmacārī bhavatya uta na ca kaṣarati tebhyaḥ sa śaśvaca caivāpnute mahata suvarṇama akṣayaṃ dattvā lòkāna āpnòti puṣkalāna yasa tu saṃjanayitvāgnima ādityòdayanaṃ parati dadyāda vai varatama uddiśya sarvāna kāmāna samaśnute agnira itya eva tata parāhuḥ paradānaṃ vai sukhāvahama yatheṣṭa guṇasaṃpannaṃ paravartakama iti samṛtama [bha] itya uktaḥ sa vasiṣṭhena jāmadagnyaḥ paratāpavāna dadau suvarṇaṃ viprebhyò vayamucyata ca kilbiṣāta etata te sarvama ākhyātaṃ suvarṇasya mahīpate paradānasya phalaṃ caiva janma cāgnyama anuttamama tasmāta tavama api viprebhyaḥ parayaccha kanakaṃ bahu dadata suvarṇaṃ nṛpate kilbiṣāda vipramòkṣyasi [ya] uktāḥ pitāmaheneha suvarṇasya vidhānataḥ vistareṇa paradānasya ye guṇāḥ śarutilakṣaṇāḥ yata tu kāraṇama utpatteḥ suvarṇasyeha kīrtitama sa kathaṃ tārakaḥ parāptò nidhanaṃ tada baravīhi me uktaḥ sa devatānāṃ hi avadhya iti pārthiva na ca tasyeha te mṛtyura vistareṇa parakīrtitaḥ etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ tavattaḥ kurukulòdvaha kārtsnyena tāraka vadhaṃ paraṃ pautūhalaṃ hi me [bha] vipannakṛtyā rājendra devatā ṛṣayasa tathā kṛttikāśa còcayāma āsura apatyabharaṇāya vai na devatānāṃ kācida dhi samarthā jātavedasaḥ ekāpi śaktā taṃ garbhaṃ saṃdhārayituma ojasā ṣaṇṇāṃ tāsāṃ tataḥ parītaḥ pāvakò garbhadhāraṇāta savena tejò visargeṇa vīryeṇa parameṇa ca tāsa tu ṣaṭa kṛttikā garbhaṃ pupuṣura jātavedasaḥ ṣaṭsu vartmasu tejò 'ganeḥ sakalaṃ nihitaṃ parabhò tatasa tā vardhamānasya kumārasya mahātmanaḥ tejasābhiparītāṅgyò na kava cica charma lebhire tatasa tejaḥ parītāṅgyaḥ sarvāḥ kāla upasthite samaṃ garbhaṃ suṣuvire kṛttikāsa tā nararṣabha tatasa taṃ ṣaḍa adhiṣṭhānaṃ garbhama ekatvama āgatama pṛthivī paratijagrāha kāntī purasamīpataḥ sa garbhò divyasaṃsthānò dīptimāna pāvakaprabhaḥ divyaṃ śaravaṇaṃ parāpya vavṛdhe pariyadarśanaḥ dadṛśuḥ kṛttikāsa taṃ tu bālaṃ vahni samadyutima jātasnehāśa ca sauhārdāta pupuṣuḥ satanya visravaiḥ abhavata kārttikeyaḥ sa tarailòkye sa carācare sakannatvāta sakandatāṃ cāpaguhāvāsāda guhò 'bhavata tatò devāsa tarayastriṃśada diśaśa ca sa diga īśvarāḥ rudrò dhātā ca viṣṇuśa ca yajñaḥ pūṣāryamā bhagaḥ aṃśò mitraśa ca sādhyāśa ca vasavò vāsavò 'śavinau āpò vāyura nabhaśa candrò nakṣatrāṇi garahā raviḥ pṛthaga bhūtāni cānyāni yāni devārpaṇāni vai ājagmusa tatra taṃ daraṣṭuṃ kumāraṃ javalanātmajama ṛṣayasa tuṣṭuvuśa caiva gandharvāśa ca jagusa tathā ṣaḍānanaṃ kumāraṃ taṃ daviṣaḍa akṣaṃ davija pariyama pīnāṃsaṃ davādaśa bhujaṃ pāvakādityavarcasama śayānaṃ śaragulmasthaṃ dṛṣṭvā devāḥ saharṣibhiḥ lebhire paramaṃ harṣaṃ menire cāsuraṃ hatama tatò devāḥ pariyāṇya asya sarva eva samācarana karīḍataḥ karīḍanīyāni daduḥ pakṣigaṇāṃśa ca ha suparṇò 'saya dadau patraṃ mayūraṃ citrabarhiṇama rākṣasāśa ca dadusa tasmai varāhamahiṣāva ubhau kukkuṭaṃ cāgnisaṃkāśaṃ paradadau varuṇaḥ savayama candramāḥ paradadau meṣama ādityò rucirāṃ parabhāma gavāṃ mātā ca gā devī dadau śatasahasraśaḥ chāgama agnira guṇòpetama ilā puṣpaphalaṃ bahu sudhanvā śakaṭaṃ caiva rathaṃ cāmitakūbarama varuṇò vāruṇāna divyāna bhujaṃgāna paradadau śubhāna siṃhāna surendrò vayāghrāṃśa ca davīpinò 'nayāṃśa ca daṃṣṭriṇaḥ śavāpadāṃśa ca bahūna ghòrāṃśa chatrāṇi vividhāni ca rākṣasāsurasaṃghāśa ca ye 'nujagmusa tama īśvarama vardhamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā parārthayāma āsa tārakaḥ upāyaira bahubhira hantuṃ nāśakaca cāpi taṃ vibhuma senāpatyena taṃ devāḥ pūjayitvā guhālayama śaśaṃsura viprakāraṃ taṃtasmai tāraka kāritama sa vivṛddhò mahāvīryò deva senāpatiḥ parabhuḥ jaghānāmòghayā śaktyā dānavaṃ tārakaṃ guhaḥ tena tasmina kumāreṇa karīḍatā nihate 'sure surendraḥ sathāpitò rājye devānāṃ punara īśvaraḥ sa senāpatira evātha babhau sakandaḥ paratāpavāna īśò gòptā ca devānāṃ pariya kṛca chaṃkarasya ca hiraṇyamūrtira bhagavāna eṣa eva ca pāvakiḥ sadā kumārò devānāṃ senāpatyama avāptavāna tasmāta suvarṇaṃ maṅgalyaṃ ratnama akṣayyama uttamama sahajaṃ kārttikeyasya vahnesa tejaḥ paraṃ matama evaṃ rāmāya kauravya vasiṣṭhò 'kathayata purā tasmāta suvarṇadānāya parayatasva narādhipa rāmaḥ suvarṇaṃ dattvā hi vimuktaḥ sarvakilbiṣaiḥ tariviṣṭape mahata sathānama avāpāsulabhaṃ naraiḥ [ya] cāturvarṇyasya dharmātmana dharmaḥ paròktasa tavayānagha tathaiva me śarāddhavidhiṃ kṛtsnaṃ parabrūhi pārthiva [va] yudhiṣṭhireṇaivama uktò bhīṣmaḥ śāṃtanavasa tadā imaṃ śarāddhavidhiṃ kṛtsnaṃ paravaktuma upacakrame [bha] śṛṇuṣvāvahitò rājaña śarāddhakalpama imaṃ śubhama dhanyaṃ yaśasyaṃ putrīyaṃ pitṛyajñaṃ paraṃtapa devāsuramanuṣyāṇāṃ gandharvòragarakṣasāma piśācakiṃnarāṇāṃ ca pūjyā vai pitaraḥ sadā pitṝna pūjyāditaḥ paścāda devāna saṃtarpayanti vai tasmāta sarvaprayatnena puruṣaḥ pūjayeta sadā anvāhāryaṃ mahārāja pitṝṇāṃ śarāddhama ucyate taca cāmiṣeṇa vidhinā vidhiḥ parathamakalpitaḥ sarveṣva ahaḥsu parīyante kṛtaiḥ śarāddhaiḥ pitāmahāḥ paravakṣyāmi tu te sarvāṃsa tithyāṃ tithyāṃ guṇāguṇāna yeṣva ahaḥsu kṛtaiḥ śarāddhaira yata phalaṃ parāpyate 'nagha tata sarvaṃ kīrtayiṣyāmi yathāvata tana nibòdha me pitṝna arcya paratipadi parāpnuyāta savagṛhe satriyaḥ abhirūpa parajāyinyò darśanīyā bahu parajāḥ satriyò davitīyāṃ jāyante tṛtīyāyāṃ tu vandinaḥ caturthyāṃ kaṣudrapaśavò bhavanti bahavò gṛhe pañcamyāṃ bahavaḥ putrā jāyante kurvatāṃ nṛpa kurvāṇāsa tu narāḥ ṣaṣṭhyāṃ bhavanti dayutibhāginaḥ kṛṣibhāgī bhaveca charāddhaṃ kurvāṇaḥ saptamīṃ nṛpa aṣṭamyāṃ tu parakurvāṇò vāṇijye lābhama āpnuyāta navamyāṃ kurvataḥ śarāddhaṃ bhavatya ekaśaphaṃ bahu vivardhante tu daśamīṃ gāvaḥ śarāddhāni kurvataḥ kupya bhāgī bhavena martyaḥ kurvanna ekādaśīṃ nṛpa barahma varcasvinaḥ putrā jāyante tasya veśmani davādaśyāma īhamānasya nityama eva paradṛśyate rajataṃ bahu citraṃ ca suvarṇaṃ ca manòramama jañātīnāṃ tu bhaveca chareṣṭhaḥ kurvaña śarāddhaṃ tarayòdaśīma avaśyaṃ tu yuvānò 'saya paramīyante narā gṛhe yuddhabhāgī bhavena martyaḥ śarāddhaṃ kurvaṃśa caturdaśīma amāvāsyāṃ tu nivapana sarvāna kāmāna avāpnuyāta kṛṣṇapakṣe daśamya ādau varjayitvā caturdaśīma śarāddhakarmaṇi tithyaḥ sayuḥ paraśastā na tathetarāḥ yathā caivāparaḥ pakṣaḥ pūrvapakṣāda viśiṣyate tathā śarāddhasya pūrvāhṇāda aparāhṇò viśiṣyate [ya] kiṃ savida dattaṃ pitṛbhyò vai bhavatya akṣayama īśvara kiṃ haviśa cirarātrāya kima ānantyāya kalpate [bha] havīṃṣi śarāddhakalpe tu yāni śarāddhavidò viduḥ tāni me śṛṇu kāmyāni phalaṃ caiva yudhiṣṭhira tilaira varīhi yavaira māṣaira adbhira mūlaphalaisa tathā dattena māsaṃ parīyante śarāddhena pitarò nṛpa vardhamānatilaṃ śarāddhama akṣayaṃ manura abravīta sarveṣva eva tu bhòjyeṣu tilāḥ parādhānyataḥ samṛtāḥ davau māsau tu bhaveta tṛptira matsyaiḥ pitṛgaṇasya ha tarīna māsāna āvikenāhuśa cāturmāsyaṃ śaśena tu ājena māsāna parīyante pañcaiva pitarò nṛpa vārāheṇa tu ṣaṇa māsāna sapta vai śākunena tu māsāna aṣṭau pārṣatena rauraveṇa navaiva tu gavayasya tu māṃsena tṛptiḥ sayāda daśa māsikī māsāna ekādaśa parītiḥ pitṝṇāṃ māhiṣeṇa tu gavyena datte śarāddhe tu saṃvatsarama ihòcyate yathā gavyaṃ tathāyuktaṃ pāyasaṃ sarpiṣā saha vādhrīṇasasya māṃsena tṛptira davādaśa vārṣikī ānantyāya bhaveda dattaṃ khaḍgamāṃsaṃ pitṛkṣaye kālaśākaṃ ca lauhaṃ cāpya ānantyaṃ chāga ucyate gāthāśa cāpya atra gāyanti pitṛgītā yudhiṣṭhira sanatsumārò bhagavāna purā mayya abhyabhāṣata api naḥ sa kule jāyāda yò nò dadyāta tarayòdaśīma maghāsu sarpiṣā yuktaṃ pāyasaṃ dakṣiṇāyane ājena vāpi lauhena maghāsva eva yatavrataḥ hastica chāyāsu vidhivata karṇa vayajanavījitama eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadya ekò 'pi gayāṃ varajeta yatrāsau parathitò lòkeṣva akṣayya karaṇò vaṭaḥ āpò mūlaṃ phalaṃ māṃsama annaṃ vāpi pitṛkṣaye yata kiṃ cina madhu saṃmiśraṃ tada ānantyāya kalpate [bha] yamasa tu yāni śarāddhāni paròvāca śaśabindave tāni me śṛṇu kāmyāni nakṣatreṣu pṛthaka pṛthaka śarāddhaṃ yaḥ kṛttikā yòge kurvīta satataṃ naraḥ agnīna ādhāya sāpatyò yajeta vigatajvaraḥ apatyakāmò ròhiṇyāma ojaḥ kāmò mṛgòttame karūrakarmā dadaca charāddhama ārdrāyāṃ mānavò bhaveta kṛṣibhāgī bhavena martyaḥ kurvaña śarāddhaṃ punara vasau puṣṭi kāmò 'tha puṣyeṇa śarāddhama īheta mānavaḥ āśleṣāyāṃ dadaca charāddhaṃ vīrāna putrāna parajāyate jañātīnāṃ tu bhaveca chareṣṭhò maghāsu śarāddhama āvapana phalgunīṣu dadaca charāddhaṃ subhagaḥ śarāddhadò bhaveta apatyabhāga uttarāsu hastena phalabhāga bhaveta citrāyāṃ tu dataca charāddhaṃ labheda rūpavataḥ sutāna savāti yòge pitṝna arcya vāṇijyama upajīvati bahuputrò viśākhāsu pitryama īhana bhavena naraḥ anurādhāsu kurvāṇò rājacakraṃ paravartayeta ādipatyaṃ varajena martyò jayeṣṭhāyāma apavarjayana naraḥ kuru kulaśreṣṭha śarāddhā damapuraḥ saraḥ mūle tava ārògyama arccheta yaśò 'ṣāḍhāsva anuttamama uttarāsu tava aṣāḍhāsu vītaśòkaśa carena mahīma śarāddhaṃ tava abhijitā kurvana vidyāṃ śareṣṭāma avāpnuyāta śaravaṇe tu dadaca charāddhaṃ paretya gaccheta parāṃ gatima rājyabhāgī dhaniṣṭhāyāṃ parāpnuyāna nāpadaṃ naraḥ nakṣatre vāruṇe kurvana bhiṣaka siddhima avāpnuyāta pūrvapròṣṭha padāḥ kurvana bahu vindeda ajāvikama uttarāsva atha kurvāṇò vindate gāḥ sahasraśaḥ bahurūpya kṛtaṃ vittaṃ vindate revatīṃ śaritaḥ aśvāṃśa cāśvayuje vetti bharaṇīṣva āyura uttamama imaṃ śarāddhavidhiṃ śarutvā śaśabindusa tathākaròta akleśenājayaca cāpi mahīṃ sò 'nuśaśāsa ha [ya] kīdṛśebhyaḥ paradātavyaṃ bhaveca charāddhaṃ pitāmaha davijebhyaḥ kuruśārdūla tana me vayākhyātuma arhasi [bha] barāhmaṇāna na parīkṣeta kaṣatriyò dānadharmavita daive karmaṇi pitrye tu nayāyyama āhuḥ parīkṣaṇama devatāḥ pūjayantīha daivenaiveha tejasā upetya tasmāda devebhyaḥ sarvebhyò dāpayena naraḥ śarāddhe tava atha mahārāja parīkṣeda barāhmaṇāna budhaḥ kulaśīlavayò rūpaira vidyayābhijanena ca eṣāma anye paṅktidūṣāsa tathānye paṅktipāvanāḥ apāṅkteyāsa tu ye rājana kīrtayiṣyāmi tāña śṛṇu kitavò bharūṇahā yakṣmī paśupālò nirākṛtiḥ parāma pareṣyò vārdhuṣikò gāyanaḥ sarvavikrayī agāra dāhī garadaḥ kuṇḍāśī sòmavikrayī sāmudrikò rājabhṛtyasa tailikaḥ kūṭakārakaḥ pitrā vivadamānaśa ca yasya còpapatira gṛhe abhiśastasa tathā satenaḥ śilpaṃ yaśa còpajīvati parva kāraśa ca sūcī ca mitra dharuka pāradārikaḥ avratānāma upādhyāyaḥ kāṇḍapṛṣṭhasa tathaiva ca śavabhira yaśa ca parikrāmeda yaḥ śunā daṣṭa eva ca parivittiśa ca yaśa ca sayāda duścarmā gurutalpagaḥ kuśīlavò devalakò nakṣatraira yaśa ca jīvati etāna iha vijānīyāda apāṅkteyāna davijādhamāna śūdrāṇāma upadeśaṃ ca ye kurvantya alpacetasaḥ ṣaṣṭiṃ kāṇaḥ śataṃ ṣaṇḍhaḥ śavitrī yāvata parapaśyati paṅktyāṃ samupaviṣṭāyāṃ tāvada dūṣayate nṛpa yada viṣṭita śirā bhuṅkte yada bhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ sòpānatkaśa ca yada bhuṅkte sarvaṃ vidyāta tada āsurama asūyatā ca yada dattaṃ yaca ca śaraddhā vivarjitama sarvaṃ tada asurendrāya barahmā bhāgama akalpayata śavānaśa ca paṅktidūṣāśa ca nāvekṣerana kathaṃ cana tasmāta parivṛte dadyāta tilāṃśa cānvavakīrayeta tilādāne ca karavyādā ye ca karòdhavaśā gaṇāḥ yātudhānāḥ piśācāśa ca vipralumpanti tada dhaviḥ yāvada dhayapaṅktyaḥpaṅktyāṃ vai bhuñjānāna anupaśyati tāvata phalāda bharaṃśayati dātāraṃ tasya bāliśama ime tu bharataśreṣṭha vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ ye tava atasa tāna paravakṣyāmi parīkṣasveha tāna davijāna veda vidyāvratasnātā barāhmaṇāḥ sarva eva hi pāṅkteyāna yāṃsa tu vakṣyāmi jañeyāsa te paṅktipāvanāḥ tariṇāciketaḥ pañcāgnisa tarisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavita barahma deyānusaṃtānaśa chandògò jayeṣṭhasāmagaḥ mātāpitryòra yaśa ca vaśyaḥ śaròtriyò daśa pūruṣaḥ ṛtukālābhigāmī ca dharmapatnīṣu yaḥ sadā veda vidyāvratasnātò vipraḥ paṅktiṃ punātya uta atharvaśirasò 'dhayetā barahma cārī yatavrataḥ satyavādī dharmaśīlaḥ savakarmanirataśa ca yaḥ ye ca puṇyeṣu tīrtheṣu abhiṣekakṛtaśramāḥ makheṣu ca sa mantreṣu bhavantya avabhṛthāplutāḥ akròdhanā acapalāḥ kaṣāntā dāntā jitendriyāḥ sarvabhūtahitā ye ca śarāddheṣva etāna nimantrayeta eteṣu dattama akṣayyama ete vai paṅktipāvanāḥ ime pare mahārāja vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ yatayò mòkṣadharmajñā yògāḥ sucaritavratāḥ ye cetihāsaṃ parayatāḥ śarāvayanti davijòttamāna ye ca bhāṣya vidaḥ ke cida ye ca vayākaraṇe ratāḥ adhīyate purāṇaṃ ye dharmaśāstrāṇya athāpi ca adhītya ca yathānyāyaṃ vidhivata tasya kāriṇaḥ upapannò guru kule satyavādī sahasradaḥ agryaḥ sarveṣu vedeṣu sarvapravacaneṣu ca yāvada ete parapaśyanti paṅktyāsa tāvata punantya uta tatò hi pāvanāta paṅktyāḥ paṅktipāvana ucyate karòśāda ardhatṛtīyāta tu pāvayeda eka eva hi barahma deyānusaṃtāna iti barahma vidò viduḥ anṛtviga anupādhyāyaḥ sa ceda agrāsanaṃ varajeta ṛtvigbhira ananujñātaḥ paṅktyā harati duṣkṛtama atha ceda vedavita sarvaiḥ paṅktidòṣaira vivarjitaḥ na ca sayāta patitò rājana paṅktipāvana eva saḥ tasmāta sarvaprayatnena parīkṣyāmantrayeda davijāna savakarmaniratāna dāntāna kule jātāna bahuśrutāna yasya mitra paradhānāni śarāddhāni ca havīṃṣi ca na parīṇāti pitṝna devāna savargaṃ ca na sa gacchati yaśa ca śarāddhe kurute saṃgatāni; na deva yānena pathā sa yāti sa vai muktaḥ pippalaṃ bandhanāda vā; savargāla lòkāca cayavate śarāddhamitraḥ tasmāna mitraṃ śarāddhakṛna nādriyeta; dadyāna mitrebhyaḥ saṃgrahārthaṃ dhanāni yaṃ manyate naiva śatruṃ na mitraṃ; taṃ madhyasthaṃ bhòjayeda dhavyakavye yathòṣare bījama uptaṃ na ròhena; na cāsyòptā parāpnuyāda bījabhāgama evaṃ śa rāddhaṃ bhuktama anarhamāṇaira; na ceha nāmutra phalaṃ dadāti barāhmaṇò haya anadhīyānasa tṛṇāgnira iva śāmyati tasmai śarāddhaṃ na dātavyaṃ na hi bhasmani hūyate saṃbhòjanī nāma piśācadakṣiṇā; sā naiva devāna na pitṝna upaiti ihaiva sā bharāmyati kaṣīṇapuṇyā; śālāntare gaura iva naṣṭavatsā yathāgnau śānte ghṛtama ājuhòti; tana naiva devāna na pitṝna upaiti tathā dattaṃ nartane gāyane ca; yāṃ cānṛce dakṣiṇāma āvṛṇòti ubhau hinasti na bhunakti caiṣā; yā cānṛce dakṣiṇā dīyate vai āghātanī garhitaiṣā patantī; teṣāṃ paretāna pātayeda deva yānāta ṛṣīṇāṃ samayaṃ nityaṃ ye caranti yudhiṣṭhira niścitāḥ sarvadharmajñāsa tāna devā barāhmaṇāna viduḥ savādhyāyaniṣṭhā ṛṣayò jañana niṣṭhāsa tathaiva ca tapò niṣṭhāśa ca bòddhavyāḥ karma niṣṭhāśa ca bhārata kavyāni jañānaniṣṭhebhyaḥ paratiṣṭhāpyāni bhārata tatra ye barāhmaṇāḥ ke cina na nindati hi te varāḥ ye tu nindanti jalpeṣu na tāña śarāddheṣu bhòjayeta barāhmaṇā ninditā rājana hanyusa taripuruṣaṃ kulama vaikhānasānāṃ vacanama ṛṣīṇāṃ śarūyate nṛpa dūrāda eva parīkṣeta barāhmaṇāna vedapāragāna pariyāna vā yadi vā daveṣyāṃsa teṣu taca charāddhama āvapeta yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ bhòjayeda anṛcāṃ naraḥ ekasa tāna mantravita parītaḥ sarvāna arhati bhārata [ya] kena saṃkalpitaṃ śarāddhaṃ kasmina kāle kima ātmakama bhṛgvaṅgirasake kāle muninā katareṇa vā kāni śarāddheṣu varjyāni tathā mula phalāni ca dhānyajātiśa ca kā varjyā tana me barūhi pitāmaha [bha] yathā śarāddhaṃ saṃpravṛttaṃ yasmina kāle yada ātmakama yena saṃkalpitaṃ caiva tana me śṛṇu janādhipa savāyambhuvò 'tariḥ kauravya paramarṣiḥ paratāpavāna tasya vaṃśe mahārāja dattātreya iti samṛtaḥ dattātreyasya putrò 'bhūna nimira nāma tapòdhanaḥ nimeśa cāpya abhavata putraḥ śarīmāna nāma śariyā vṛtaḥ pūrṇe varṣasahasrānte sa kṛtvā duṣkaraṃ tapaḥ kāladharmaparītātmānidhanaṃ samupāgataḥ nimisa tu kṛtvā śaucāni vidhidṛṣṭena karmaṇā saṃtāpama agamata tīvraṃ putraśòkaparāyaṇaḥ atha kṛtvòpahāryāṇi caturdaśyāṃ mahāmatiḥ tama eva gaṇayaña śòkaṃ virātre paratyabudhyata tasyāsīta paratibuddhasya śòkena pihitātmanaḥ manaḥ saṃhṛtya viṣaye buddhira vistara gāminī tataḥ saṃcintayāma āsa śarāddhakalpaṃ samāhitaḥ yāni tasyaiva bhòjyāni mūlāhi ca phalāni ca uktāni yāni cānyāni yāni ceṣṭāni tasya ha tāni sarvāṇi manasā viniścitya tapòdhanaḥ amāvāsyāṃ mahāprājña viprāna ānāyya pūjitāna dakṣiṇāvartikāḥ sarvā bṛsīḥ savayama athākaròta sapta viprāṃsa tatò bhòjye yugapata samupānayata ṛte ca lavaṇaṃ bhòjyaṃ śayāmākānnaṃ dadau parabhuḥ dakṣiṇāgrāsa tatò darbhā viṣṭareṣu niveśitāḥ pādayòśa caiva viprāṇāṃ ye tava annama upabhuñjate kṛtvā ca dakṣiṇāgrāna vai darbhāna suprayataḥ śuciḥ paradadau śarīmate piṇḍaṃ nāmagòtrama udāharana tata kṛtvā sa muniśreṣṭhò dharmasaṃkarama ātmanaḥ paścāta tāpena mahatā tapyamānò 'bhayacintayata akṛtaṃ munibhiḥ pūrvaṃ kiṃ mayaitada anuṣṭhitama kathaṃ nu śāpena na māṃ daheyura barāhmaṇā iti tataḥ saṃcintayāma āsa vaṃśakartārama ātmanaḥ dhayāta mātrasa tathā cātrira ājagāma tapòdhanaḥ athātrisa taṃ tathā dṛṣṭvā putraśòkena karśitama bhṛśama āśvāsayāma āsa vāgbhira iṣṭābhira avyayaḥ nime saṃkalpitasa te 'yaṃ pitṛyajñasa tapòdhanaḥ mā te bhūda bhīḥ pūrvadṛṣṭò dharmò 'yaṃ barahmaṇā savayama sò 'yaṃ savayambhuvihitò dharmaḥ saṃkalpitasa tavayā ṛte savayambhuvaḥ kò 'nayaḥ śarāddheyaṃ vidhima āhareta ākhyāsyāmi ca te bhūyaḥ śarāddheyaṃ vidhima uttamama savayambhuvihitaṃ putra tata puruṣva nibòdha me kṛtvāgnikaraṇaṃ pūrvaṃ mantrapūrvaṃ tapòdhana tatò 'rayamṇe ca sòmāya varuṇāya ca nityaśaḥ viśve devāśa ca ye nityaṃ pitṛbhiḥ saha gòcarāḥ tebhyaḥ saṃkalpitā bhāgāḥ savayama eva savayambhuvā satòtavyā ceha pṛthivī nivāpasyeha dhāriṇī vaiṣṇavī kāśyapī ceti tathaivehākṣayeti ca udakānayane caiva satòtavyò varuṇò vibhuḥ tatò 'ganiśa caiva sòmaśa ca āpyāyyāva iha te 'nagha devāsa tu pitarò nāma nirmitā vai savayambhuvā ūṣmapāḥ sumahābhāgāsa teṣāṃ bhāgāḥ parakalpitāḥ te śarāddhenārcyamānā vai vimucyante ha kilbiṣāta saptakaḥ pitṛvaṃśasa tu pūrvadṛṣṭaḥ savayambhuvā viśve cāgnimukhā devāḥ saṃkhyātāḥ pūrvama eva te teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi bhāgārhāṇāṃ mahātmanāma sahaḥ kṛtira vipāpmā ca puṇyakṛta pāvanasa tathā garāmniḥ kaṣemaḥ samūhaśa ca divyasānusa tathaiva ca vivasvāna vīryavāna harīmāna kīrtimāna kṛta eva ca vipūrvaḥ sòmapūrvaśa ca sūryaśrīśa ceti nāmataḥ sòmapaḥ sūryasāvitrò dattātmā puṣkarīyakaḥ uṣṇīnābhò nabhedaśa ca viśvāyura dīptira eva ca camūharaḥ suveṣaśa ca vayòmāriḥ śaṃkarò bhavaḥ īśaḥ kartā kṛtira dakṣò bhuvanò divyakarmakṛta gaṇitaḥ pañca vīryaśa ca ādityò raśmimāṃsa tathā sapta kṛta sòmavarcāśa ca viśvakṛta kavira eva ca anugòptā sugòptā ca naptā ceśvara eva ca jitātmā munivīryaśa ca dīptalòmā bhayaṃkaraḥ atikarmā paratītaśa ca paradātā cāṃśumāṃsa tathā śailābhaḥ paramakròdhī dhīròṣṇī bhūpatisa tathā sarajī vajrī varī caiva viśve devāḥ sanātanāḥ kīrtitāsa te mahābhāgāḥ kālasya gatigòcarāḥ aśrāddheyāni dhānyāni kòdravāḥ pulakāsa tathā hiṅgu daravyeṣu śākeṣu palāṇḍuṃ laśunaṃ tathā palāṇḍuḥ saubhañjanakasa tathā gṛñjanakādayaḥ kūṣmāṇḍa jātyalābuṃ ca kṛṣṇaṃ lavaṇama eva ca garāmyaṃ vārāha māṃsaṃ ca yaca caivāpròkṣitaṃ bhaveta kṛṣṇājājī viḍaśa caiva śītapākī tathaiva ca aṅkurādyāsa tathā varjyā iha śṛṅgāṭakāni ca varjayela lavaṇaṃ sarvaṃ tathā jambū phalāni ca avakṣutāvaruditaṃ tathā śarāddheṣu varjayeta nivāpe havyakavye vā garhitaṃ ca śavadarśanama pitaraśa caiva devāśa ca nābhinandanti tada dhaviḥ caṇḍāla śavapacau varjyau nivāpe samupasthite kāṣāyavāsī kuṣṭhī vā patitò barahmahāpi vā saṃkīrṇa yònira vipraśa ca saṃbandhī patitaśa ca yaḥ varjanīyā budhaira ete nivāpe samupasthite itya evama uktvā bhagavāna savavaṃśajama ṛṣiṃ purā pitāmaha sabhāṃ divyāṃ jagāmātrisa tapòdhanaḥ [bha] tathāvidhau paravṛtte tu sarva eva maharṣayaḥ pitṛyajñāna akurvanta vidhidṛṣṭena karmaṇā ṛṣayò dharmanityāsa tu kṛtvā nivapanānya uta tarpaṇaṃ cāpya akurvanta tīrthāmbhòbhira yatavratāḥ nivāpaira dīyamānaiśa ca cāturvarṇyena bhārata tarpitāḥ pitarò devāsa te nānnaṃ jarayanti vai ajīrṇenābhihanyante te devāḥ pitṛbhiḥ saha sòmama evābhyapadyanta nivāpāna nābhipīḍitāḥ te 'baruvana sòmama āsādya pitarò 'jīrṇa pīḍitāḥ nivāpānnena pīḍyāmaḥ śareyò nātra vidhīyatāma tāna sòmaḥ paratyuvācātha śareyaśa ceda īpsitaṃ surāḥ savayambhū sadanaṃ yātasa vai śareyò vidhāsyati te sòmavacanāda devāḥ pitṛbhiḥ saha bhārata meruśṛṅge samāsīnaṃ pitāmahama upāgamana [pitaraha] nivāpānnena bhagavana bhṛśaṃ pīḍyāmahe vayama parasādaṃ kuru nò deva śareyò naḥ saṃvidhīyatāma iti teṣāṃ vacaḥ śarutvā savayambhūra idama abravīta eṣa me pārśvatò vahnira yuṣmaca chareyò vidhāsyati [agni] sahitāsa tāta bhòkṣyāmò nivāpe samupasthite jarayiṣyatha cāpya annaṃ mayā sārdhaṃ na saṃśayaḥ etaca charutvā tu pitarasa tatasa te vijvarābhavana etasmāta kāraṇāca cāgneḥ parāktanaṃ dīyate nṛpa nivapte cāgnipūrve vai nivāpe puruṣarṣabha na barahmarākṣasāsa taṃ vai nivāpaṃ dharṣayantya uta rakṣāṃsi cāpavartante sathite deve vibhāvasau pūrvaṃ piṇḍaṃ pitura dadyāta tatò dadyāta pitāmahe parapitāmahāya ca tata eṣa śarāddhavidhiḥ samṛtaḥ barūyāca charāddhe ca sāvitrīṃ piṇḍe piṇḍe samāhitaḥ sòmāyeti ca vaktavyaṃ tathā pitṛmateti ca rajasvalā ca yā nārī vayaṅgitā karṇayòśa ca yā nivāpe nòpatiṣṭheta saṃgrāhyā nānyavaṃśajāḥ jalaṃ parataramāṇaśa ca kīrtayeta pitāmahāna nadīma āsādya kurvīta pitṝṇāṃ piṇḍa tarpaṇama pūrvaṃ savavaṃśajānāṃ tu kṛtvādbhisa tarpaṇaṃ punaḥ suhṛta saṃbandhivargāṇāṃ tatò dadyāja jalāñjalima kalmāṣagòyugenātha yuktena taratò jalama pitarò 'bhilaṣante vai nāvaṃ cāpya adhiròhataḥ sadā nāvi jalaṃ tajjñāḥ parayacchanti samāhitāḥ māsārdhe kṛṣṇapakṣasya kuyāna nivapanāni vai puṣṭira āyusa tathā vīryaṃ śarīśa caiva pitṛvartinaḥ pitāmahaḥ pulastyaśa ca vasiṣṭāḥ pulahasa tathā aṅgirāśa ca karatuśa caiva kaśyapaśa ca mahāna ṛṣiḥ ete kuru kulaśreṣṭha mahāyògeśvarāḥ samṛtāḥ ete ca pitarò rājanna eṣa śarāddhavidhiḥ paraḥ paretāsa tu piṇḍa saṃbandhāna mucyante tena karmaṇā itya eṣā puruṣaśreṣṭha śarāddhòtpattira yathāgamama khayāpitā pūrvanirdiṣṭā dānaṃ vakṣyāmya ataḥ parama [ya] davijātayò varatòpetā havisa te yadi bhuñjate annaṃ barāhmaṇa kāmāya kathama etata pitāmaha [bha] avedòkta varatāśa caiva bhuñjānāḥ kāryakāriṇaḥ vedòkteṣu tu bhuñjānā varataluptā yudhiṣṭhira [ya] yada idaṃ tapa itya āhura upavāsaṃ pṛthagjanāḥ tapaḥ sayāda etada iha vai tapò 'nayada vāpi kiṃ bhaveta [bha] māsārdha māsau nòpavaseda yata tapò manyate janaḥ ātmatantròpaghātī yò na tapasvī na dharmavita tayāgasyāpi ca saṃpattiḥ śiṣyate tapa uttamama sadòpavāsī ca bhaveda barahma cārī tathaiva ca muniśa ca sayāta sadā viprò devāṃśa caiva sadā yajeta kuṭumbikò dharmakāmaḥ sadā savapnaśa ca bhārata amṛtāśī sadā ca sayāta pavitrī ca sadā bhaveta ṛtavādī sadā ca sayāna niyataśa ca sadā bhaveta vighasāśī sadā ca sayāta sadā caivātithi pariyaḥ amāṃsāsī sadā ca sayāta pavitrī ca sadā bhaveta [ya] kathaṃ sadòpavāsī sayāda barahma cārī ca pārthiva vighasāśī kathaṃ ca sayāta kathaṃ caivātithi pariyaḥ [bha] antarā sāyama āśaṃ ca parātara āśaṃ tathaiva ca sadòpavāsī bhavati yò na bhuṅkte 'natarā punaḥ bhāryāṃ gacchana barahma cārī sadā bhavati caiva ha ṛtavādī sadā ca sayāda dānaśīlaśa ca mānavaḥ abhakṣayana vṛthā māṃsama amāṃsāśī bhavatya uta dānaṃ dadata pavitrī sayāda asvapnaśa ca divā savapana bhṛtyātithiṣu yò bhuṅkte bhuktavatsu naraḥ sadā amṛtaṃ kevalaṃ bhuṅkte iti viddhi yudhiṣṭhira abhuktavatsu nāśnāti barāhmaṇeṣu tu yò naraḥ abhòjanena tenāsya jitaḥ savargò bhavatya uta devebhyaśa ca pitṛbhyaśa ca bhṛtyebhyò 'tithibhiḥ saha avaśiṣṭāni yò bhuṅkte tama āhura vighasāśinama teṣāṃ lòkā haya aparyantāḥ sadane barahmaṇaḥ samṛtāḥ upasthitā haya apsaròbhira gandharvaiśa ca janādhipa devatātithibhiḥ sārdhaṃ pitṛbhiśa còpabhuñjate ramante putrapautraiśa ca teṣāṃ gatira anuttamā [ya] barāhmaṇebhyaḥ parayacchanti dānāni vividhāni ca dātṛpratigrahītròra vā kò viśeṣaḥ pitāmaha [bha] sādhòra yaḥ paratigṛhṇīyāta tathaivāsādhutò davijaḥ guṇavatya alpadòṣaḥ sayāna nirguṇe tu nimajjati atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama vṛṣādarbheśa ca saṃvādaṃ saptarṣīṇāṃ ca bhārata kaśyapò 'tarira vasiṣṭhaśa ca bharadvājò 'tha gautamaḥ viśvāmitrò jamadagniḥ sādhvī caivāpya arundhatī sarveṣāma atha teṣāṃ tu gaṇḍābhūta karma kārikā śūdraḥ paśusakhaśa caiva bhartā cāsyā babhūva ha te vai sarve tapasyantaḥ purā cerura mahīma imāma samādhinòpaśikṣantò barahmalòkaṃ sanātanama athābhavada anāvṛṣṭira mahatī kurunandana kṛcchraprāṇò 'bhavada yatra lòkò 'yaṃ vai kaṣudhānvitaḥ kasmiṃśa cica ca purā yajñe yājyena śibisūnunā dakṣiṇārthe 'tha ṛtvigbhyò dattaḥ putrò nijaḥ kila tasmina kāle 'tha sò 'lapāyura diṣṭāntama agamata parabhò te taṃ kaṣudhābhisaṃtaptāḥ parivāryòpatasthire yājyātmajama athò dṛṣṭvā gatāsuma ṛṣisattamāḥ apacanta tadā sathālyāṃ kaṣudhārtāḥ kila bhārata nirādye martyalòke 'saminna ātmānaṃ te parīpsavaḥ kṛcchrāma āpedire vṛttima annahetòsa tapasvinaḥ aṭamānò 'tha tāna mārge pacamānāna mahīpatiḥ rājā śaibyò vṛṣādarbhiḥ kiśyamānāna dadarśa ha [vṛ] paratigrahasa tārayati puṣṭira vai paratigṛhṇatāma mayi yada vidyate vittaṃ taca chṛṇudhvaṃ tapòdhanāḥ pariyò hi me barāhmaṇò yācamānò; dadyāma ahaṃ vò 'śavatarī sahasrama ekaikaśaḥ sa vṛṣāḥ saṃprasūtāḥ; sarveṣāṃ vai śīghragāḥ śavetalòmāḥ kulaṃ bharāna anaḍuhaḥ śataṃ śatāna; dhuryāña śubhāna sarvaśò 'haṃ dadāni pṛthvī vāhāna pīvarāṃśa caiva tāvada; agryā gṛṣṭyò dhenavaḥ suvratāśa ca varāna garāmāna varīhi yavaṃ rasāṃśa ca; ratnaṃ cānyada durlabhaṃ kiṃ dadāni mā samābhakṣye bhāvama evaṃ kurudhvaṃ; puṣṭya arthaṃ vai kiṃ parayacchāmya ahaṃ vaḥ [rasayaha] rājana paratigrahò rājñò madhva āsvādò viṣòpamaḥ taja jānamānaḥ kasmāta tavaṃ kuruṣe naḥ paralòbhanama kaṣatraṃ hi daivatama iva barāhmaṇaṃ samupāśritama amalò haya eṣa tapasā parītaḥ parīṇāti devatāḥ ahnāpīha tapò jātu barāhmaṇasyòpajāyate tada dāva iva nirdahyāta parāptò rājapratigrahaḥ kuśalaṃ saha dānena rājanna astu sadā tava arthibhyò dīyatāṃ sarvama itya uktvā te tatò yayuḥ apakvama eva tana māṃsama abhūta teṣāṃ ca dhīmatāma atha hitvā yayuḥ sarve vanama āhārakāṅkṣiṇaḥ tataḥ paracòditā rājñā vanaṃ gatvāsya mantriṇaḥ paracīyòdumbarāṇi sama dānaṃ dātuṃ paracakramuḥ udumbarāṇya athānyāni hemagarbhāṇya upāharana bhṛtyāsa teṣāṃ tatasa tāni paragrāhituma upādravana gurūṇīti viditvātha na garāhyāṇya atrira abravīta na sama he mūḍha vijñānā na sama he mandabuddhayaḥ haimānīmāni jānīmaḥ paratibuddhāḥ sama jāgṛmaḥ iha haya etada upādattaṃ paretya sayāta kaṭukòdayama apratigrāhyama evaitata paretya ceha sukhepsunā [va] śatena niṣkaṃ gaṇitaṃ sahasreṇa ca saṃmitama yathā bahu paratīcchana hi pāpiṣṭhāṃ labhate gatima [kaṣyapa] yata pṛthivyāṃ varīhi yavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ satriyaḥ sarvaṃ tana nālama ekasya tasmāda vidvāña śamaṃ varajeta [bharadvāja] utpannasya ruròḥ śṛṅgaṃ vardhamānasya vardhate parārthanā puruṣasyeva tasya mātrā na vidyate [gautama] na tala lòke daravyama asti yala lòkaṃ paratipūrayeta samudrakalpaḥ puruṣò na kadā cana pūryate [viṣvāmitra] kāmaṃ kāmayamānasya yadā kāmaḥ samṛdhyate athainama aparaḥ kāmasa tṛṣṇā vidhyati bāṇavata [jamadagni] paratigrahe saṃyamò vai tapò dhārayate dharuvama tada dhanaṃ barāhmaṇasyeha lubhyamānasya visraveta [arundhatī] dharmārthaṃ saṃcayò yò vai daravyāṇāṃ pakṣasaṃmataḥ tapaḥ saṃcaya eveha viśiṣṭò daravyasaṃcayāta [gaṇḍā] ugrāda itò bhayāda yasmāda vibhyatīme mameśvarāḥ balīyāṃsò durbalavada bibhemya ahama ataḥ parama [paṣusakha] yada vai dharme paraṃ nāsti barāhmaṇāsa tada dhanaṃ viduḥ vinayārthaṃ suvidvāṃsama upāseyaṃ yathātathama [rasayaha] kuśalaṃ saha dānāya tasmai yasya parajā imāḥ phalānya upadhi yuktāni ya evaṃ naḥ parayacchasi [bha] itya uktvā hemagarbhāṇi hitvā tāni phalāni te ṛṣayò jagmura anyatra sarva eva dhṛtavratāḥ [mantriṇaha] upadhiṃ śaṅkamānāsa te hitvemāni phalāni vai tatò 'nayenaiva gacchanti viditaṃ te 'satu pārthiva itya uktaḥ sa tu bhṛtyaisa taira vṛṣādarbhiśa cukòpa ha teṣāṃ saṃpratikartuṃ ca sarveṣāma agamada gṛhama sa gatvāhavanīye 'ganau tīvraṃ niyamama āsthitaḥ juhāva saṃskṛtāṃ mantraira ekaikāma āhutiṃ nṛpaḥ tasmāda agneḥ samuttasthau kṛtyā lòkabhayaṃkarī tasyā nāma vṛṣādarbhira yātudhānītya athākaròta sā kṛtyā kālarātrīva kṛtāñjalira upasthitā vṛṣādarbhiṃ narapatiṃ kiṃ karòmīti cābravīta [vṛsādharbhi] ṛṣīṇāṃ gaccha saptānāma arundhatyāsa tathaiva ca dāsī bhartuśa ca dāsyāśa ca manasā nāma dhāraya jañātvā nāmānicaiteṣāṃ sarvāna etāna vināśaya vinaṣṭeṣu yathā savairaṃ gaccha yatrepsitaṃ tava sā tatheti paratiśrutya yātu dānī savarūpiṇī jagāma tada vanaṃ yatra vicerusa te maharṣayaḥ [bha] athātri paramukhā rājana vane tasmina maharṣayaḥ vayacarana bhakṣayantò vai mūlāni ca phalāni ca athāpaśyana supīnāṃsa pāṇipādamukhòdarama parivrajantaṃ sathūlāṅgaṃ parivrājaṃ śunaḥ sakhama arundhatī tu taṃ dṛṣṭvā sarvāṅgòpacitaṃ śubhā bhavitārò bhavantò vai naivama itya abravīda ṛṣīna [vasisṭha] naitasyeha yathāsmākama agnihòtrama anirhutama sāyaṃprātaśa ca hòtavyaṃ tena pīvāña śunaḥ sakhaḥ [atri] naitasyeha yathāsmākaṃ kaṣudhā vīryaṃ samāhatama kṛcchrādhītaṃ paranaṣṭaṃ ca tena pīvāña śunaḥ sakhaḥ [viṣvāmitra] naitasyeha yathāsmākaṃ śaśvaca chāstraṃ jarada gavaḥ alasaḥ kaṣuta parò mūrkhasa tena pīvāña śunaḥ sakhaḥ [jamadagni] naitasyeha yathāsmākaṃ bhaktama indhanama eva ca saṃcintya vārṣikaṃ kiṃ cita tena pīvāṭa śunaḥ sakhaḥ [kaṣyapa] naitasyeha yathāsmākaṃ catvāraśa ca sahòdarāḥ dehi dehīti bhikṣanti tena pīvāña śunaḥ sakhaḥ [bharadvāja] naitasyeha yathāsmākaṃ barahma bandhòra acetasaḥ śòkò bhāryāpavādena tena pīvāña śunaḥ sakhaḥ [gautama] naitasyeha yathāsmākaṃ tarikauśeyaṃ hi rāṅkavama ekaikaṃ vai tarivārṣīyaṃ tena pīvāña śunaḥ sakhaḥ [bha] atha deṣṭvā parivrāṭa sa tāna maharṣīña śunaḥ sakhaḥ abhigamya yathānyāyaṃ pāṇisparśama athācarata paricaryāṃ vane tāṃ tu kaṣuta paratīghāta kārikāma anyònyena nivedyātha parātiṣṭhanta sahaiva te ekaniścaya kāryāśa ca vayacaranta vanāni te ādadānāḥ samuddhṛtya mūlāni ca phalāni ca kadā cida vicarantasa te vṛkṣaira aviralaira vṛtāma śuci vāri parasannòdāṃ dadṛśuḥ padminīṃ śubhāma bālāditya vapuḥ parakhyaiḥ puṣkaraira upaśòbhitāma vaidūryavarṇasadṛśaiḥ padmapatraira athāvṛtāma nānāvidhaiśa ca vihagaira jalaprakara sevibhiḥ ekadvārāma anādeyāṃ sūpatīrthāma akardamāma vṛṣādarbhi parayuktā tu kṛtyā vikṛtadarśanā yātudhānīti vikhyātā padminīṃ tāma arakṣata śunaḥ sakha sahāyāsa tu bisārthaṃ te maharṣayaḥ padminīma abhijagmusa te sarve kṛtyābhirakṣitāma tatasa te yātudhānīṃ tāṃ dṛṣṭvā vikṛtadarśanāma sathitāṃ kamalinī tīre kṛtyāma ūcura maharṣayaḥ ekā tiṣṭhasi kā nu tavaṃ kasyārthe kiṃ parayòjanama padminī tīrama āśritya barūhi tavaṃ kiṃ cikīrṣasi [yātudhāna] yāsmi sāsmya anuyògò me na kartavyaḥ kathaṃ cana ārakṣiṇīṃ māṃ padminyā vittasarve tapòdhanāḥ [rasayaha] sarva eva kaṣudhārthā sama na cānyata kiṃ cida asti naḥ bhavatyāḥ saṃmate sarve gṛhṇīmahi bisānya uta [yātudhāna] samayena bisānītò gṛhṇīdhvaṃ kāmakārataḥ ekaikò nāma me paròktvā tatò gṛhṇīta mācirama [bha] vijñāya yātudhānīṃ tāṃ kṛtyāma ṛṣivadhaiṣiṇīma atriḥ kaṣudhā parītātmā tatò vacanama abravīta arātrira atreḥ sā rātrira yāṃ nādhīte tarira adya vai arātrira atrira itya eva nāma me viddhi śòbhane [yā] yathòdāhṛtama etata te mayi nāma mahāmune durdhāryama etana manasā gacchāvatara padminīma [vasisṭha] vasiṣṭhò 'sami variṣṭhò 'sami vase vāsaṃ gṛheṣva api vasiṣṭhatvāca ca vāsāca ca vasiṣṭha iti viddhi māma [yā] nāma nairuktama etata te duḥkhavyābhāṣitākṣarama naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma [kaṣyapa] kulaṃ kulaṃ ca kupapaḥ kupayaḥ kaśyapò davijaḥ kāśyaḥ kāśanikāśatvāda etana me nāma dhāraya [yā] yathòdāhṛtama etata te mayi nāma mahāmune durdhāryama etana manasā gacchāvatara padminīma [bharadvāja] bhare sutāna bhare śiṣyāna bhare devāna bhare davijāna bhare bharyāma anavyājò bharadvājò 'sami śòbhane [yā] nāma nairuktama etata te duḥkhavyābhāṣitākṣarama naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma [gautama] gòdamò damagò 'dhūmò damò durdarśanaśa ca te viddhi māṃ gautamaṃ kṛtye yātudhāni nibòdha me [yā] yathòdāhṛtama etata te mayi nāma mahāmune naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma [viṣvāmitra] viśve devāśa ca me mitraṃ mitrama asmi gavāṃ tathā viśvā mitrama iti khayātaṃ yātudhāni nibòdha me [yā] nāma nairuktama etata te duḥkhavyābhāṣitākṣarama naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma [jamadagni] jājamadyajajā nāma mṛjā māha jijāyiṣe jamadagnira iti khayātama atò māṃ viddhi śòbhane [yā] yathòdāhṛtama etata te mayi nāma mahāmune naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma [arundhatī] dharāṃ dharitrīṃ vasudhāṃ bhartusa tiṣṭhāmya anantarama manò 'nurundhatī bhartura iti māṃ viddhya arundhatīma [yā] nāma nairuktama etata te duḥkhavyābhāṣitākṣarama naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma [gaṇḍā] gaṇḍaṃ gaṇḍaṃ gatavatī gaṇḍagaṇḍeti saṃjñitā gaṇḍagaṇḍeva gaṇḍeti viddhi mānala saṃbhave [yā] nāma nairuktama etata te duḥkhavyābhāṣitākṣarama naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma [paṣusakha] sakhā sakhe yaḥ sakhyeyaḥ paśūnāṃ ca sakhā sadā gauṇaṃ paśusakhetya evaṃ viddhi māma agnisaṃbhave [yā] nāma nairuktama etata te duḥkhavyābhāṣitākṣarama naitada dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīma ebhira uktaṃ yathā nāma nāhaṃ vaktuma ihòtsahe śunaḥ sakha sakhāyaṃ māṃ yātudhānya upadhāraya [yā] nāma te 'vayaktama uktaṃ vai vākyaṃ saṃdigdhayā girā tasmāta sakṛda idānīṃ tavaṃ barūhi yana nāma te davija sakṛda uktaṃ mayā nāma na gṛhītaṃ yadā tavayā tasmāta taridaṇḍdābhihatā gaccha bhasmeti mācirama [bha] sā barahmadaṇḍakalpena tena mūrdhni hatā tadā kṛtyā papāta medinyāṃ bhasmasāca ca jagāma ha śunaḥ sakhaśa ca hatvā tāṃ yātudhānīṃ mahābalāma bhuvi taridaṇḍaṃ viṣṭabhya śādvale samupāviśata tatasa te munayaḥ sarve puṣkarāṇi bisāni ca yathākāmama upādāya samuttasthura mudānvitāḥ śarameṇa mahatā yuktāsa te bisāni kalāpaśaḥ tīre nikṣipya padminyāsa tarpaṇaṃ cakrura ambhasā athòtthāya jalāta tasmāta sarve te vai samāgamana nāpaśyaṃśa cāpi te tāni bisāni puruṣarṣabha [rasayaha] kena kaṣudhābhibhūtānāma asmākaṃ pāpakakrmaṇā nṛśaṃsenāpanītāni bisānya āhārakāṅkṣiṇāma te śaṅkamānāsa tava anyònyaṃ papracchura davijasattamāḥ ta ūcuḥ śapathaṃ sarve kurma itya arikarśana ta uktvā bāḍhama itya eva sarva eva śunaḥ sakhama kaṣudhārtāḥ supariśrāntāḥ śapathāyòpacakramuḥ [atri] sa gāṃ sapṛśatu pādena sūryaṃ ca paratimehatu anadhyāyeṣva adhīyīta bisa satainyaṃ karòti yaḥ [vasisṭha] anadhyāya parò lòke śunaḥ sa parikarṣatu parivrāṭa kāmavṛttò 'satu bisa satainyaṃ karòti yaḥ śaraṇāgataṃ hantumitraṃ savasutāṃ còpajīvatu arthāna kāṅkṣatu kīnāśāda bisa satainyaṃ karòti yaḥ [kaṣyapa] sarvatra sarvaṃ paṇatu nayāsalòpaṃ karòtu ca kūṭasākṣitvama abhyetu bisa satainyaṃ karòti yaḥ vṛthā māṃsaṃ samaśnātu vṛthā dānaṃ karòti ca yātu satriyaṃ divā caiva bisa satainyaṃ karòti yaḥ [bharadvāja] nṛśaṃsasa tayaktadharmāsa tu satrīṣu jañātiṣu gòṣu ca barāhmaṇaṃ cāpi jayatāṃ bisa satainyaṃ karòti yaḥ upādhyāyama adhaḥ kṛtvā ṛcò 'dhayetu yajūṃṣi ca juhòtu ca sa kakṣāgnau bisa satainyaṃ karòti yaḥ [jamadagni] purīṣama utsṛjatva apsu hantugāṃ cāpi dòhinīma anṛtau maithunaṃ yātu bisa satainyaṃ karòti yaḥ daveṣyò bhāryòpajīvī sayāda dūrabandhuśa ca vairavāna anyònyasyātithiśa cāstu bisa satainyaṃ karòti yaḥ [gautama] adhītya vedāṃsa tayajatu tarīna agnīna apavidhyatu vikrīṇātu tathā sòmaṃ bisa satainyaṃ karòti yaḥ upa pānaplave garāme barāhmaṇò vṛṣalī patiḥ tasya sālòkyatāṃ yātu bisa satainyaṃ karòti yaḥ [viṣvāmitra] jīvatò vai gurūna bhṛtyāna bharantva asya pare janāḥ agatira bahuputraḥ sayāda bisa satainyaṃ karòti yaḥ aśucira barahma kūṭò 'satu ṛddhyā caivāpya ahaṃ kṛtaḥ karṣakò matsarī cāstu bisa satainyaṃ karòti yaḥ varṣāna karòtu bhṛtakò rājñaśa cāstu puròhitaḥ ayājyasya bhaveda ṛtviga bisa satainyaṃ karòti yaḥ [arundhatī] nityaṃ parivadeca chavaśrūṃ bhartura bhavatu durmanāḥ ekā savādu samaśnātu bisa satainyaṃ karòti yā jañātīnāṃ gṛhamedhyasthā saktūna attu dinakṣaye abhāgyāvīrasūra astu bisa satainyaṃ karòti yāḥ [gaṇḍā] anṛtaṃ bhāṣatu sadā sādhubhiśa ca virudhyatu dadātu kanyāṃ śuklena bisa satainyaṃ karòti yāḥ sādhayitvā savayaṃ parāśeda dāsye jīvatu caiva ha vikarmaṇā paramīyeta bisa satainyaṃ karòti yā [paṣusakha] dāsya eva parajāyeta sò 'parasūtira akiṃcanaḥ daivateṣva anamaḥ kārò bisa satainyaṃ karòti yaḥ adhvaryave duhitaraṃ dadātuca; chandòge vā caritabrahma carye ātharvaṇaṃ vedama adhītya vipraḥ; sanāyīta yò vai harate bisāni [rasayaha] iṣṭama etada davijātīnāṃ yò 'yaṃ te śapathaḥ kṛtaḥ tavayā kṛtaṃ bisa satainyaṃ sarveṣāṃ naḥ śunaḥ sukha [ṣuna] nayastama ādyama apaśyadbhira yada uktaṃ kṛtakarmabhiḥ satyama etana na mithyaitada bisa satainyaṃ kṛtaṃ mayā mayā haya antarhitānīha bisānīmāni paśyata parīkṣārthaṃ bhagavatāṃ kṛtama etana mayānaghāḥ rakṣaṇārthaṃ ca sarveṣāṃ bhavatāma ahama āgataḥ yātudhānī haya atikruddhā kṛtyaiṣā vò vadhaiṣiṇī vṛṣādarbhi parayuktaiṣā nihatā me tapòdhanāḥ duṣṭā hiṃṣyāda iyaṃ pāpā yuṣmāna paratya agnisaṃbhavā tasmāda asmya āgatò viprā vāsavaṃ māṃ nibòdhata alòbhāda akṣayā lòkāḥ parāptā vaḥ sārvakāmikāḥ uttiṣṭhadhvama itaḥ kaṣipraṃ tāna avāpnuta vai davijāḥ [bha] tatò maharṣayaḥ parītāsa tathetya uktvā puraṃdarama sahaiva taridaśendreṇa sarve jagmusa tariviṣṭapama evama ete mahātmānò bhògaira bahuvidhaira api kaṣudhā paramayā yuktāśa chandyamānā mahātmabhiḥ naiva lòbhaṃ tadā cakrusa tataḥ savargama avāpnuvana tasmāta sarvāsva avasthāsu narò lòbhaṃ vivarjayeta eṣa dharmaḥ parò rājanna alòbha iti viśrutaḥ idaṃ naraḥ saca caritaṃ samavāyeṣu kīrtayeta sukhabhāgī ca bhavati na ca durgāṇya avāpnute parīyante pitaraśa cāsya ṛṣayò devatāsa tathā yaśòdharmārthabhāgī ca bhavati paretya mānavaḥ [bha] atraivòdāharantīmama itihāsaṃ purātanama yadvṛttaṃ tīrthayātrāyāṃ śapathaṃ parati taca chṛṇu puṣkara arthaṃ kṛtaṃ satainyaṃ purā bharatasattama rājarṣibhira mahārāja tathaiva ca davijarṣibhiḥ ṛṣayaḥ sametāḥ paścime vai parabhāse; samāgatā mantrama amantrayanta carāma sarve pṛthivīṃ puṇyatīrthāṃ; tana naḥ kāryaṃ hanta gacchāma sarve śukrò 'ṅagirāśa caiva kaviśa ca vidvāṃsa; tathāgastyò nārada parvatau ca bhṛgura vasiṣṭhaḥ kaśyapò gautamaśa ca; viśvāmitrò jamadagniśa ca rājana ṛṣisa tathā gālavò 'thāṣṭakaśa ca; bharadvājò 'rundhatī vālakhilyāḥ śibira dilīpò nahuṣò 'mabarīṣò; rājā yayātira dhundhumārò 'tha pūruḥ jagmuḥ puraskṛtya mahānubhāvaṃ; śatakratuṃ vṛtrahaṇaṃ narendra tīrthāni sarvāṇi parikramantò; mādhyāṃ yayuḥ kauśikīṃ puṇyatīrthāma sarveṣu tīrtheṣva atha dhūtapāpā; jagmusa tatò barahmasaraḥ supuṇyama devasya tīrthe jalama agnikalpā; vigāhya te bhuktabisa parasūnāḥ ke cida bisānya akhanaṃsa tatra rājanna; anye mṛṇālānya akhanaṃsa tatra viprāḥ athāpaśyana puṣkaraṃ te hariyantaṃ; haradāda agastyena samuddhṛtaṃ vai tāna āha sarvāna ṛṣimukhyāna agastyaḥ; kenādattaṃ puṣkaraṃ me sujātama yuṣmāña śaṅke dīyatāṃ puṣkaraṃ me; na vai bhavantò hartuma arhanti padmama śṛṇòmi kālò hiṃsate dharmavīryaṃ; seyaṃ parāptā vardhate dharmapīḍā purādharmò vardhate neha yāvata; tāvada gacchāmi paralòkaṃ cirāya purā vedāna barāhmaṇā garāmamadhye; ghuṣṭa savarā vṛṣalāña śarāvayanti purā rājā vayavahārāna adharmyāna; paśyatya ahaṃ paralòkaṃ varajāmi purāvarāna paratyavarāna garīyasò; yāvana narā nāvamaṃsyanti sarve tamòttaraṃ yāvada idaṃ na vartate; tāvada varajāmi paralòkaṃ cirāya purā parapaśyāmi pareṇa martyāna; balīyasā durbalāna bhujyamānāna tasmāda yāsyāmi paralòkaṃ cirāya; na haya utsahe daraṣṭuma īdṛṅa nṛlòke tama āhura ārtā ṛṣayò maharṣiṃ; na te vayaṃ puṣkaraṃ còrayāmaḥ mithyābhiṣaṅgò bhavatā na kāryaḥ; śapāma tīkṣṇāña śapathāna maharṣe te niścitāsa tatra maharṣayasa tu; saṃmanyantò dharmama evaṃ narendra tatò 'śapaña śapathāna paryayeṇa; sahaiva te pārthiva putrapautraiḥ [bhṛgu] paratyākròśeda ihākruṣṭasa tāḍitaḥ paratitāḍayeta khādeca ca pṛṣṭhamāṃsāni yasa te harati puṣkarama [vasisṭha] asvādhyāya parò lòke śavānaṃ ca parikarṣatu pure ca bhikṣura bhavatu yasa te harati puṣkarama [kaṣyapa] sarvatra sarvaṃ paṇatu nayāse lòbhaṃ karòtu ca kūṭasākṣitvama abhyetu yasa te harati puṣkarama [gautama] jīvatva ahaṃ kṛtò buddhyā vipaṇatva adhamena saḥ karṣakò matsarī cāstu yasa te harati puṣkarama [angirasa] aśucira barahma kūṭò 'satu śavānaṃ ca parikarṣatu barahma hāni kṛtiśa cāstu yasa te harati puṣkarama [dhundhumāra] akṛtajñò 'satu mitrāṇāṃ śūdrāyāṃ tu parajāyatu ekaḥ saṃpannama aśnātu yasa te harati puṣkarama [pūru] cikitsāyāṃ paracaratu bhāryayā caiva puṣyatu śavaśurāta tasya vṛttiḥ sayāda yasa te harati puṣkarama [dilīpa] udapānaplave garāme barāhmaṇò vṛṣalī patiḥ tasya lòbhāna sa varajatu yasa te harati puṣkarama [ṣukra] pṛṣṭhamāṃsaṃ samaśnātu divā gacchatu maithunama pareṣyò bhavatu rājñaśa ca yasa te harati puṣkarama [jamadagni] anadhyāyeṣva adhīyīta mitraṃ śarāddhe ca bhòjayeta śarāddhe śūdrasya cāśnīyāda yasa te harati puṣkarama [ṣibi] anāhitāgnira mariyatāṃ yajñe vighnaṃ karòtu ca tapasvibhira virudhyeta yasa te harati puṣkarama [yayāti] anṛtau jaṭī varatinyāṃ vai bhāryāyāṃ saṃprajāyatu nirākaròtu vedāṃśa ca yasa te harati puṣkarama [nahusa] atithiṃ gṛhasthò nudatu kāmavṛttò 'satu dīkṣitaḥ vidyāṃ parayacchatu bhṛtò yasa te harati puṣkarama [ambarīsa] nṛśaṃsasa tayaktadharmò 'satu satrīṣu jañātiṣu gòṣu ca barāhmaṇaṃ cāpi jahatu yasa te harati puṣkarama [nārada] gūḍhò 'jañānī bahiḥ śāstraṃ paṭhatāṃ visvaraṃ padama garīyasò 'vajānātu yasa te harati puṣkarama [nābhāga] anṛtaṃ bhāṣatu sadā sadbhiśa caiva virudhyatu śuklena kanyāṃ dadatu yasa te harati puṣkarama [kavi] padā sa gāṃ tāḍayatu sūryaṃ ca parati mehatu śaraṇāgataṃ ca tayajatu yasa te harati puṣkarama [viṣvāmitra] karòtu bhṛtakò 'varṣāṃ rājñaśa cāstu puròhitaḥ ṛtviga astu haya ayājyasya yasa te harati puṣkarama [parvata] garame cādhikṛtaḥ sò 'satu kharayānena gacchatu śunaḥ karṣatu vṛttyarthe yasa te harati puṣkarama [bharadvāja] sarvapāpasamādānaṃ nṛśaṃse cānṛte ca yata tata tasyāstu sadā pāpaṃ yasa te harati puṣkarama [asṭaka] sa rājāstva akṛtaprajñaḥ kāmavṛttiśa ca pāpakṛta adharmeṇānuśāstūrvīṃ yasa te harati puṣkarama [gālava] pāpiṣṭhebhyasa tava anarghārhaḥ sa narò 'satu savapāpakṛta dattvā dānaṃ kīrtayatu yasa te harati puṣkarama [arundhatī] śavaśrvāpavādaṃ vadatu bhartura bhavatu durmanāḥ ekā savādu samaśnātu yā te harati puṣkarama [vālakhilya] ekapādena vṛttyarthaṃ garāmadvāre sa tiṣṭhatu dharmajñasa tayaktadharmò 'satu yasa te harati puṣkarama [paṣusakha] agnihòtrama anādṛtya sukhaṃ savapatu sa davijaḥ parivrāṭa kāmavṛttò 'satu yasa te harati puṣkarama [surabhī] bālvajena nidānena kāṃsyaṃ bhavatu dòhanama duhyeta paravatsena yā te harati puṣkarama [bha] tatasa tu taiḥ śapathaiḥ śapyamānaira; nānāvidhaira bahubhiḥ kauravendra sahasrākṣò devarāṭa saṃprahṛṣṭaḥ; samīkṣya taṃ kòpanaṃ vipramukhyama athābravīna maghavā paratyayaṃ savaṃ; samābhāṣya tama ṛṣiṃ jātaròṣama barahmarṣidevarṣinṛparṣimadhye; yata tana nibòdheha mamādhya rājana [ṣakra] adhvaryave duhitaraṃ dadātuca; chandòge vā caritabrahma carye ātharvaṇaṃ vedama adhītya vipraḥ; sanāyeta yaḥ puṣkarama ādadāti sarvāna vedāna adhīyīta puṇyaśīlò 'satu dhārmikaḥ barahmaṇaḥ sadanaṃ yātu yasa te harati puṣkarama [agastya] āśīrvādasa tavayā paròktaḥ śapathò balasūdana dīyatāṃ puṣkaraṃ mahyama eṣa dharmaḥ sanātanaḥ [indra] na mayā bhagavā~la lòbhāda dhṛtaṃ puṣkarama adya vai dharmaṃ te śaròtukāmena hṛtaṃ na karòddhuma arhati dharmaḥ śarutaḥ samutkarṣò dharmasetura anāmayaḥ ārṣò vai śāśvatò nityama avyayò 'yaṃ mayā śarutaḥ tada idaṃ gṛhyatāṃ vidvana puṣkaraṃ munisattama atikramaṃ me bhagabvana kaṣantuma arhasya anindita itya uktaḥ sa mahendreṇa tapasvī kòpanò bhṛśama jagrāha puṣkaraṃ dhīmāna parasannaśa cābhavana muniḥ parayayusa te tatò bhūyasa tīrthāni vanagòcarāḥ puṇyatīrtheṣu ca tathā gātrāṇya āplāvayanti te ākhyānaṃ ya idaṃ yuktaḥ paṭheta parvaṇi parvaṇi na mūrkhaṃ janayeta putraṃ na bhaveca ca nirākṛtiḥ na tama āpata sapṛśeta kā cina na javarò na rujaśa ca ha virajāḥ śareyasā yuktaḥ paretya savargama avāpnuyāta yaśa ca śāstrama anudhyāyeda ṛṣibhiḥ paripālitama sa gaccheda barahmaṇò lòkama avyayaṃ ca naròttama [ya] yada idaṃ śarāddhadharmeṣu dīyate bharatarṣabha chatraṃ còpānahau caiva kenaitata saṃpravartitama kathaṃ caitata samutpannaṃ kimarthaṃ ca paradīyate na kevalaṃ śarāddhadharme puṇyakeṣva api dīyate etada vistaratò rājaña śaròtuma icchāmi tattvataḥ [bha] śṛṇu rājanna avahitaśa chatròpānaha vistarama yathaitata parathitaṃ lòke yena caitata paravartitama yathā cākṣayyatāṃ parāptaṃ puṇyatāṃ ca yathāgatama sarvama etada aśeṣeṇa paravakṣyāmi janādhipa itihāsaṃ purāvṛttama imaṃ śṛṇu narādhipa jamadagneśa ca saṃvādaṃ sūryasya ca mahātmanaḥ purā sa bhagavāna sākṣāda dhanuṣākrīḍata parabhò saṃdhāya saṃdhāya śarāṃśa cikṣepa kila bhārgavaḥ tāna kaṣiptāna reṇukā sarvāṃsa tasyeṣūna dīptatejasaḥ ānāyya sā tadā tasmai parādāda asakṛda acyuta atha tena sa śabdena jayātalasya śarasya ca parahṛṣṭaḥ saṃpracikṣepa sā ca paratyājahāra tāna tatò madhyāhnama ārūḍhe jayeṣṭhā mūle divākare sa sāyakāna davijò viddhvā reṇukāma idama avravīta gacchānaya viśālākṣi śarāna etāna dhanuścyutāna yāvada etāna punaḥ subhru kaṣipāmīti janādhipa sā gacchatya antarā chāyāṃ vṛkṣama āśritya bhāminī tasthau tasyā hi saṃtaptaṃ śiraḥ pādau tathaiva ca sathitā sā tu muhūrtaṃ vai bhartuḥ śāpabhayāca chubhā yayāva ānayituṃ bhūyaḥ sāyakāna asitekṣaṇā paratyājagāma ca śarāṃsa tāna ādāya yaśasvinī sā parasvinnā sucārva aṅgī padbhyāṃ duḥkhaṃ niyacchatī upājagāma bhartāraṃ bhayāda bhartuḥ pavepatī sa tāma ṛṣisa tataḥ karuddhò vākyama āha śubhānanāma reṇuke kiṃ cireṇa tavama āgateti punaḥ punaḥ [ra] śirasa tāvata paradīptaṃ me pādau caiva tapòdhana sūryatejò niruddhāhaṃ vṛkṣaca chāyāma upāśritā etasmāta kāraṇāda barahmaṃśa cirama etata kṛtaṃ mayā etaja jañātvā mama vibhò mā karudhasa tavaṃ tapòdhana [ja] adyainaṃ dīptakiraṇaṃ reṇuke tava duḥkhadama śaraira nipātayiṣyāmi sūryama astrāgnitejasā [bha] sa visphārya dhanura divyaṃ gṛhītvā ca bahūña śarāna atiṣṭhata sūryama abhitò yatò yāti tatò mukhaḥ atha taṃ parahariṣyantaṃ sūryò 'bhayetya vacò 'baravīta davija rūpeṇa kaunteya kiṃ te sūryò 'parādhyate ādatte raśmibhiḥ sūryò divi vidvaṃsa tatasa tataḥ rasaṃ sa taṃ vai varṣāsu paravarṣati divākaraḥ tatò 'nanaṃ jāyate vipra manuṣyāṇāṃ sukhāvahama annaṃ parāṇā iti yathā vedeṣu paripaṭhyate athābhreṣu nigūḍhaśa ca raśmibhiḥ parivāritaḥ sapta davīpāna imāna barahmana varṣeṇābhipravarṣati tatasa tadauṣadhīnāṃ ca vīrudhāṃ patrapuṣpajama sarvaṃ varṣābhinirvṛttama annaṃ saṃbhavati parabhò jātakarmāṇi sarvāṇi varatòpanayanāni ca gòdhānāni vivāhāśa ca tathā yajñasamṛddhayaḥ satrāṇi dānāni tathā saṃyògā vittasaṃcayāḥ annataḥ saṃpravartante yathā tavaṃ vettha bhārgava ramaṇīyāni yāvanti yāvada ārambhakāṇi ca sarvama annāta parabhavati viditaṃ kīrtayāmi te sarvaṃ hi vettha vipra tavaṃ yada etata kīrtitaṃ mayā parasādaye tavā viprarṣe kiṃ te sūryò nipātyate [ya] evaṃ tadā parayācantaṃ bhāskaraṃ munisattamaḥ jamadagnira mahātejāḥ kiṃ kāryaṃ paratyapadyata [bha] tathā parayācamānasya munira agnisamaprabhaḥ jamadagniḥ śamaṃ naiva jagāma kurunandana tataḥ sūryò madhurayā vācā tama idama abravīta kṛtāñjalira vipra rūpī paraṇamyedaṃ viśāṃ pate calaṃ nimittaṃ viprarṣe sadā sūryasya gacchataḥ kathaṃ calaṃ vetsyasi tavaṃ sadā yāntaṃ divākarama [ja] sathiraṃ vāpi calaṃ vāpi jāne tavāṃ jañānacakṣuṣā avaśyaṃ vinayādhānaṃ kāryama adya mayā tava aparāhṇe nimeṣārdhaṃ tiṣṭhasi tavaṃ divākara tatra vetsyāmi sūryatvāṃ na me 'tarāsti vicāraṇā [sa] asaṃśayaṃ māṃ viprarṣe vetsyase dhanvināṃ vara apakāriṇaṃ tu māṃ viddhi bhagavaña śaraṇāgatama [bha] tataḥ parahasya bhagavāña jamadagnira uvāca tama na bhīḥ sūryatvayā kāryā paraṇipāta gatò haya asi barāhmaṇeṣva ārjavaṃ yaca ca sathairyaṃ ca dharaṇītale saumyatāṃ caiva sòmasya gāmbhīryaṃ varuṇasya ca dīptima agneḥ parabhāṃ meròḥ paratāpaṃ tapanasya ca etānya atikrameda yò vai sa hanyāca charaṇāgatama bhaveta sa guru talpī ca barahmahā ca tathā bhaveta surā pānaṃ ca kuryāta sa yò hanyāca charaṇāgatama etasya tava apanītasya samādhiṃ tāta cintaya yathāsukhagamaḥ panthā bhaveta tavada raśmitāpitaḥ [bha] etāvada uktvā sa tadā tūṣṇīma āsīda bhṛgūdvahaḥ atha sūryò dadau tasmai chatròpānahama āśu vai [sa] maharṣe śirasasa tarāṇaṃ chatraṃ mada raśmivāraṇama paratigṛhṇīṣva padbhyāṃ ca tarāṇārthaṃ carmapāduke adya parabhṛti caivaitala lòke saṃpracariṣyati puṇyadāneṣu sarveṣu parama akṣayyama eva ca [bha] upānaca chatrama etada vai sūryeṇeha paravartitama puṇyama etada abhikhyātaṃ tariṣu lòkeṣu bhārata tasmāta parayaccha viprebhyaśa chatròpānahama uttamama dharmaste sumahāna bhāvī na me 'tarāsti vicāraṇā chatraṃ hi bharataśreṣṭha yaḥ paradadyāda davijātaye śubhraṃ śataśalākaṃ vai sa paretya sukhama edhate sa śakra lòke vasati pūjyamānò davijātibhiḥ apsaròbhiśa ca satataṃ devaiśa ca bharatarṣabha dahyamānāya viprāya yaḥ parayacchatya upānahau sanātakāya mahābāhò saṃśitāya davijātaye sò 'pi lòkāna avāpnòti daivataira abhipūjitāna gòlòke sa mudā yuktò vasati paretya bhārata etata te bharataśreṣṭha mayā kārtsnyena kīrtitama chatròpānaha dānasya phalaṃ bharatasattama [ya] ārāmāṇāṃ taḍāgānāṃ yata phalaṃ kurunandana tada ahaṃ śaròtuma icchāmi tavattò 'daya bharatarṣabha [bha] supradarśā vanavatī citradhātuvibhūṣitā upetā sarvabījaiśa ca śareṣṭhā bhūmira ihòcyate tasyāḥ kaṣetraviśeṣaṃ ca taḍāgānāṃ niveśanama audakāni ca sarvāṇi paravakṣyāmya anupūrvaśaḥ taḍāgānāṃ ca vakṣyāmi kṛtānāṃ cāpi ye guṇāḥ tariṣu lòkeṣu sarvatra pūjitò yasa taḍāgavāna atha vā mitra sadanaṃ maitraṃ mitra vivardhanama kīrtisaṃjananaṃ śareṣṭhaṃ taḍāgānāṃ niveśanama dharmasyārthasya kāmasya phalama āhura manīṣiṇaḥ taḍāgaṃ sukṛtaṃ deśe kaṣetrama eva mahāśrayama caturvidhānāṃ bhūtānāṃ taḍāgama upalakṣayeta taḍāgāni ca sarvāṇi diśanti śariyama uttamāma devā manuṣyā gandharvāḥ pitaròraga rākṣasāḥ sathāvarāṇi ca bhūtāni saṃśrayanti jalāśayama tasmāta tāṃsa te paravakṣyāmi taḍāge ye guṇāḥ samṛtāḥ yā ca tatra phalāvāptira ṛṣihiḥ samudāhṛtā varṣamātre taḍāge tu salilaṃ yasya tiṣṭhati agnihòtraphalaṃ tasya phalama āhura manīṣiṇaḥ śaratkāle tu salilaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati gòsahasrasya sa paretya labhate phalama uttamama hemanta kāle salilaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati sa vai bahu suvarṇasya yajñasya labhate phalama yasya vai śaiśire kāle taḍāge salilaṃ bhaveta agniṣṭòmasya yajñasya phalama āhura manīṣiṇaḥ taḍāgaṃ sukṛtaṃ yasya vasante tu mahāśrayama atirātrasya yajñasya phalaṃ sa samupāśnute nidhāgha kāle pānīyaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati vājapeyasamaṃ tasya phalaṃ vai munayò viduḥ sa kulaṃ tārayeta sarvaṃ yasya khāte jalāśaye gāvaḥ pibanti pānīyaṃ sādhavaśa ca narāḥ sadā taḍāge yasya gāvasa tu pibanti tṛṣitā jalama mṛgapakṣimanuṣyāśa ca sò 'śavamedha phalaṃ labheta yata pibanti jalaṃ tatra sanāyante viśramanti ca taḍāgadasya tata sarvaṃ paretyānantyāya kalpate durlabhaṃ salilaṃ tāta viśeṣeṇa paratra vai pānīyasya paradānena parītira bhavati śāśvatī tilāndadata pānīyaṃ dīpāna dadata jāgrata jañātibhiḥ saha mòdadhvama eta pareteṣu durlabhama sarvadānaira gurutaraṃ sarvadānaira viśiṣyate pānīyaṃ naraśārdūla tasmāda dātavyama eva hi evama eta taḍāgeṣu kīrtitaṃ phalama uttamama ata ūrdhvaṃ paravakṣyāmi vṛkṣāṇāma api ròpaṇe sathāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jātayò ṣaṭa parakīrtitāḥ vṛkṣagulma latāvallyasa tavaka sārāsa tṛṇajātayaḥ etā jātyasa tu vṛkṣāṇāṃ teṣāṃ ròpe guṇāsa tava ime kīrtiśa ca mānuṣe lòke paretya caiva phalaṃ śubhama labhate nāma lòke ca pitṛbhiśa ca mahīyate devalòkagatasyāpi nāma tasya na naśyati atītānāgate còbhe pitṛvaṃśaṃ ca bhārata tārayeda vṛkṣaròpīṃ ca tasmāda vṛkṣāna pararòpayeta tasya putrā bhavantya ete pādapā nātra saṃśayaḥ paralòkagataḥ savargaṃ lòkāṃśa cāpnòti sò 'vayayāna puṣpaiḥ suragaṇāna vṛkṣāḥ phalaiśa cāpi tathā pitṝna chāyayā cātithīṃsa tāta pūjayanti mahīruhāḥ kiṃnaròragarakṣāṃsi devagandharvamānavāḥ tathā ṛṣigaṇāśa caiva saṃśrayanti mahīruhāna puṣpitāḥ phalavantaśa ca tarpayantīha mānavāna vṛkṣadaṃ putravada vṛkṣāsa tārayanti paratra ca tasmāta taḍāge vṛkṣā vai ròpyāḥ śareyò 'rathinā sadā putravata paripālyaśa ca putrāsa te dharmataḥ samṛtāḥ taḍāga kṛda vṛkṣaròpī iṣṭayajñaśa ca yò davijaḥ ete savarge mahīyante ye cānye satyavādinaḥ tasmāta taḍāgaṃ kurvīta ārāmāṃśa caiva ròpayeta yajeca ca vividhaira yajñaiḥ satyaṃ ca satataṃ vadeta [ya] gārhasthyaṃ dharmama akhilaṃ parabrūhi bharatarṣabha ṛddhima āpnòti kiṃ kṛtvā manuṣya iha pārthiva [bha] atra te vartayiṣyāmi purāvṛttaṃ janādhipa vāsudevasya saṃvādaṃ pṛthivyāśa caiva bhārata saṃstūya pṛthivīṃ devīṃ vāsudevaḥ paratāpavāna papraccha bharataśreṣṭha yada etata pṛcchase 'daya māma [vāsudeva] gārhasthyaṃ dharmama āśritya mayā vā madvidhena vā kima avaśyaṃ dhare kāryaṃ kiṃ vā kṛtvā sukhī bhaveta [pa] ṛṣayaḥ pitarò devā manuṣyāśa caiva mādhava ijyāśa caivārcanīyāśa ca yathā caivaṃ nibòdha me sadā yajñena devāṃśa ca ātithyena ca mānavāna chandataśa ca yathā nityama arhāna yuñjīta nityaśaḥ tena haya ṛṣigaṇāḥ parītā bhavanti madhusūdana nityama agniṃ paricareda abhuktvā balikarma ca kuryāta tathaiva devā vai parīyante madhusūdana kuryāda ahara ahaḥ śarāddhama annādyenòdakena vā payò mūlaphalaira vāpi pitṝṇāṃ parītima āharana siddhānnāda vaiśvadevaṃ vai kuryāda agnau yathāvidhi agnīṣòmaṃ vaiśvadevaṃ dhānvantaryama anantarama parajānāṃ pataye caiva pṛthaga ghòmò vidhīyate tathaiva cānupūrvyeṇa balikarma parayòjayeta dakṣiṇāyāṃ yamāyeha paratīcyāṃ varuṇāya ca sòmāya cāpya udīcyāṃ vai vāstumadhye davijātaye dhanvantareḥ parāga udīcyāṃ parācyāṃ śakrāya mādhava manòra vai iti ca parāhura baliṃ davāre gṛhasya vai marudbhyò devatābhyaśa ca balima antara gṛhe hareta tathaiva viśve devebhyò balima ākāśatò hareta niśācarebhyò bhūtebhyò baliṃ naktaṃ tathā hareta evaṃ kṛtvā baliṃ samyaga dadyāda bhikṣāṃ davijātaye alābhe barāhmaṇasyāgnāva agrama utkṣipya nikṣipeta yadā śarāddhaṃ pitṛbhyaśa ca datuma iccheta mānavaḥ tadā paścāta parakurvīta nivṛtte śarāddhakarmaṇi pitṝna saṃtarpayitvā tu baliṃ kuryāda vidhānataḥ vaiśvadevaṃ tataḥ kuryāta paścāda barāhmaṇa vācanama tatò 'nanenāvaśeṣeṇa bhòjayeda atithīna api arcā pūrvaṃ mahārāja tataḥ parīṇāti mānuṣāna anityaṃ hi sathitò yasmāta tasmāda atithira ucyate ācāryasya pituśa caiva sakhyura āptasya cātitheḥ idama asti gṛhe mahyama iti nityaṃ nivedayeta te yada vadeyusa tata kuryāda iti dharmò vidhīyate gṛhasthaḥ puruṣaḥ kṛṣṇa śiṣṭāśī ca sadā bhaveta rājartvijaṃ sanātakaṃ ca guruṃ śavaśurama eva ca arcayena madhuparkeṇa parisaṃvatsaròṣitāna śavabhyaśa caśva pacebhyaśa ca vayòbhyaśa cāvapeda bhuvi vaiśvadevaṃ hi nāmaitata sāyaṃprātara vidhīyate etāṃsa tu dharmāna gārhasthāna yaḥ kuryāda anasūyakaḥ sa iharddhiṃ parāṃ parāpya paretya nāke mahīyate [bha] iti bhūmera vacaḥ śarutvā vāsudevaḥ paratāpavāna tathā cakāra satataṃ tavama apya evaṃ samācara evaṃ gṛhastha dharmaṃ tavaṃ cetayānò narādhipa iha lòke yaśaḥ parāpya paretya savargama avāpsyasi [ya] ālòka dānaṃ nāmaitata kīdṛśaṃ bharatarṣabha kathama etata samutpannaṃ phalaṃ cātra baravīhi me [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama manòḥ parajāpatera vādaṃ suvarṇasya ca bhārata tapasvī kaśa cida abhavata suvarṇò nāma nāmataḥ varṇatò hemavarṇaḥ sa suvarṇa iti paprathe kulaśīlaguṇòpetaḥ savādhyāye ca paraṃ gataḥ bahūna savavaṃśaprabhavāna samatītaḥ savakaira guṇaiḥ sa kadā cina manuṃ viprò dadarśòpasasarpa ca kuśalapraśnama anyònyaṃ tau ca tatra paracakratuḥ tatasa tau siddhasaṃkalpau merau kāñcanaparvate ramaṇīye śilā pṛṣṭhe sahitau saṃnyaṣīdatāma tatra tau kathayāma āstāṃ kathā nānāvidhāśrayāḥ barahmarṣideva daityānāṃ purāṇānāṃ mahātmanāma suvarṇasa tava abravīda vākyaṃ manuṃ savāyambhuvaṃ parabhuma hitārthaṃ sarvabhūtānāṃ paraśnaṃ me vaktuma arhasi sumanòbhira yada ijyante daivatāni parajeśvara kima etata kathama utpannaṃ phalayògaṃ ca śaṃsa me [manu] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama śukrasya ca baleśa caiva saṃvādaṃ vai samāgame balera vairòcanasyeha tarailòkyama anuśāsataḥ samīpama ājagāmāśu śukrò bhṛgukulòdvahaḥ tama arghyādibhira abhyarcya bhārgavaṃ sò 'surādhipaḥ niṣasādāsane paścāda vidhivada bhūridakṣiṇaḥ katheyama abhavata tatra yā tavayā parikīrtitā sumanòdhūpadīpānāṃ saṃpradāne phalaṃ parati tataḥ papraccha daityendraḥ kavīndraḥ paraśnama uttamama sumanòdhūpadīpānāṃ kiṃ phalaṃ barahmavittama paradānasya davijaśreṣṭha tada bhavāna vaktuma arhati [ṣukra] tapaḥ pūrvaṃ samutpannaṃ dharmasa tasmāda anantarama etasminna antare caiva vīruda oṣadhya eva ca sòmasyātmā ca bahudhā saṃbhūtaḥ pṛthivītale amṛtaṃ ca viṣaṃ caiva yāśa cānyāsa tulyajātayaḥ amṛtaṃ manasaḥ parītiṃ sadyaḥ puṣṭiṃ dadāti ca manò malapayate tīvraṃ viṣaṃ gandhena sarvaśaḥ amṛtaṃ maṅgalaṃ viddhi mahada viṣamamaṅgalama oṣadhyò haya amṛtaṃ sarvaṃ viśaṃ tejò 'ganisaṃbhavama manòhlādayate yasmāca chariyaṃ cāpi dadhāti ha tasmāta sumanasaḥ paròktā naraiḥ sukṛtakarmabhiḥ devatābhyaḥ sumanasò yò dadāti naraḥ śuciḥ tasmāta sumanasaḥ paròktā yasmāta tuṣyanti devatāḥ yaṃ yama uddiśya dīyerana devaṃ sumanasaḥ parabhò maṅgalārthaṃ sa tenāsya parītò bhavati daityapa jañeyāsa tūgrāśa ca saumyāśa ca tejasvinyaśa ca tāḥ pṛthaka oṣadhyò bahu vīryāśa ca bahurūpāsa tathaiva ca yajñiyānāṃ ca vṛkṣāṇāma ayajñiyāna nibòdha me āsurāṇi ca mālyāni daivatebhyò hitāni ca rākṣasānāṃ surāṇāṃ ca yakṣāṇāṃ ca tathā pariyāḥ pitṝṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca kāntāyāstva anupūrvaśaḥ vanyā garāmyāśa ceha tathā kṛṣṭòptāḥ parvatāśrayāḥ akaṇṭakāḥ kaṇṭakinyò gandharūparasānvitāḥ davividhò hi samṛtò gandha iṣṭò 'niṣṭaśa ca puṣpajaḥ iṇṭa gandhāni devānāṃ puṣpāṇīti vibhāvayeta akaṇṭakānāṃ vṛkṣāṇāṃ śavetaprāyāśa ca varṇataḥ teṣāṃ puṣpāṇi devānāma iṣṭāni satataṃ parabhò jalajāni ca mālyāni padmādīni ca yāni ca gandharvanāgayakṣebhyasa tāni dadyāda vicakṣaṇaḥ oṣadhyò raktapuṣpāśa ca kaṭukāḥ kaṇṭakānvitāḥ śatrūṇāma abhicārārthama atharvasu nidarśitāḥ tīkṣṇavīryāsa tu bhūtānāṃ durālambhāḥ sakaṇṭakāḥ raktabhūyiṣṭha varṇāśa ca kṛṣṇāśa caivòpahārayeta manò hṛdayanandinyò vimarde madhurāśa ca yāḥ cārurūpāḥ sumanasò mānuṣāṇāṃ samṛtā vibhò na tu śamaśānasaṃbhūtā na devāyatanòdbhavāḥ saṃnayeta puṣṭi yukteṣu vivāheṣu rahaḥsu ca girisānu ruhāḥ saumyā devānāma upapādayeta paròkṣitābhyukṣitāḥ saumyā yathāyògaṃ yathā samṛti gandhena devāsa tuṣyanti darśanāda yakṣarākṣasāḥ nāgāḥ samupabhògena taribhira etaisa tu mānuṣāḥ sadyaḥ parīṇāti devāna vai te parītā bhāvayantya uta saṃkalpasiddhā martyānāma īpsitaiśa ca manòrathaiḥ devāḥ parīṇanti satataṃ mānitā mānayanti ca avajñātāvadhūtāśa ca nirdahantya adhamāna narāna ata ūrdhvaṃ paravakṣyāmi dhūpadānavidhau phalama dhūpāṃśa ca vividhāna sādhūna asādhūṃśa ca nibòdha me niryāsaḥ saralaśa caiva kṛtrimaśa caiva te tarayaḥ iṣṭāniṣṭò bhaveda gandhasa tana me vistarataḥ śṛṇu niryāsāḥ sallakī varjyā devānāṃ dayitāsa tu te gugguluḥ paravarasa teṣāṃ sarveṣāma iti niścayaḥ aguruḥ sāriṇāṃ śareṣṭhò yakṣarākṣasa bhògināma daityānāṃ sallakījaśa ca kāṅkṣitò yaśa ca tadvidhaḥ atha sarjarasādīnāṃ gandhaiḥ pārthiva dāravaiḥ phāṇitāsava saṃyuktaira manuṣyāṇāṃ vidhīyate devadānava bhūtānāṃ sadyasa tuṣṭikaraḥ samṛtaḥ ye 'naye vaihārikāsa te tu mānuṣāṇāma iti samṛtāḥ ya evòktāḥ sumanasāṃ paradāne guṇahetavaḥ dhūpeṣva api parijñeyāsa ta eva parītivardhanāḥ dīpadāne paravakṣyāmi phalayògama anuttamama yathā yena yadā caiva paradeyā yādṛśāśa ca te jayòtisa tejaḥ parakāśaśa cāpya ūrdhvagaṃ cāpi varṇyate paradāne tejasāṃ tasmāta tejò vardhayate nṛṇāma andhaṃ tamasa tamisraṃ ca dakṣiṇāyanama eva ca uttarāyaṇama etasmāja jayòtira dānaṃ paraśasyate yasmāda ūrdhvagama etata tu tamasaśa caiva bheṣajama tasmāda ūrdhvagatera dātā bhaveda iti viniścayaḥ devāsa tejasvinò yasmāta parabhāvantaḥ parakāśakāḥ tāmasā rākṣasāśa ceti tasmāda dīpaḥ paradīyate ālòka dānāca cakṣuṣmāna parabhā yuktò bhavena naraḥ tāna dattvā nòpahiṃseta na harena nòpanāśayeta dīpahartā bhaveda andhasa tamò gatira asuprabhaḥ dīpapradaḥ savargalòke dīpamālī virājate haviṣā parathamaḥ kalpò davitīyasa tava auṣadhī rasaiḥ vasā medò 'sathi niryāsaira na kāryaḥ puṣṭima icchatā giriprapāte gahane caityasthāne catuṣpathe dīpadātā bhavena nityaṃ ya iccheda bhūtima ātmanaḥ kulòddyòtò viśuddhātmā parakāśatvaṃ ca gacchati jayòtiṣāṃ caiva sālòkyaṃ dīpadātā naraḥ sadā balikarmasu vakṣyāmi guṇāna karmaphalòdayāna deva yakṣòraga nṛṇāṃ bhūtānāma atha rakṣasāma yeṣāṃ nāgra bhujò viprā devatātithibālakāḥ rākṣasāna eva tāna viddhi nirvaṣaṭkāramaṅgalāna tasmāda agraṃ parayaccheta devebhyaḥ paratipūjitama śirasā paraṇataśa cāpi hareda balima atandritaḥ gṛhyā hi devatā nityama āśaṃsanti gṛhāta sadā bāhyāśa cāgantavò ye 'naye yakṣarākṣasa pannagāḥ itò dattena jīvanti devatāḥ pitarasa tathā te parītāḥ parīṇayantya etāna āyuṣā yaśasā dhanaiḥ balayaḥ saha puṣpaisa tu devānāma upahārayeta dadhi darapsa yutāḥ puṇyāḥ sugandhāḥ pariyadarśanāḥ kāryā rudhiramāṃsāḍhyā balayò yakṣarākṣasāma surāsava puraskārā lājòllepana bhūṣitāḥ nāgānāṃ dayitā nityaṃ padmòtpalavimiśritāḥ tilāna guḍa susaṃpannāna bhūtānāma upahārayeta agradātāgra bhògī sayāda balavarṇasamanvitaḥ tasmāda agraṃ parayaccheta devebhyaḥ paratipūjitama javalatya ahara ahò veśma yāśa cāsya gṛhadevatāḥ tāḥ pūjyā bhūtikāmena parasṛtāgra paradāyinā itya etada asurendrāya kāvyaḥ paròvāca bhārgavaḥ suvarṇāya manuḥ parāha suvarṇò nāradāya ca nāradò 'pi mayi parāha guṇāna etāna mahādyute tavama apya etada viditveha sarvama ācara putraka [ya] śarutaṃ me bharataśreṣṭha puṣpadhūpa paradāyināma phalaṃ balividhāne ca tada bhūyò vaktuma arhasi dhūpapradānasya phalaṃ paradīpasya tathaiva ca balayaśa ca kimarthaṃ vai kaṣipyante gṛhamedhibhiḥ [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama nahuṣaṃ parati saṃvādama agastyasya bhṛgòsa tathā nahuṣò hi mahārāja rājarṣiḥ sumahātapāḥ devarājyama anuprāptaḥ sukṛteneha karmaṇā tatrāpi parayatò rājana nahuṣasa taridive vasana mānuṣīśa caiva divyāśa ca kurvāṇò vividhāḥ kariyāḥ mānuṣyasa tatra sarvāḥ sama kariyāsa tasya mahātmanaḥ paravṛttāsa taridive rājana divyāśa caiva sanātanāḥ agnikāryāṇi samidhaḥ kuśāḥ sumanasasa tathā balayaśa cāna lājābhira dhūpanaṃ dīpakarma ca sarvaṃ tasya gṛhe rājñaḥ parāvartata mahātmanaḥ japayajñāna manò yajñāṃsa taridive 'pi cakāra saḥ daivatānya arcayaṃśa cāpi vidhivata sa sureśvaraḥ sarvāṇya eva yathānyāyaṃ yathāpūrvama ariṃdama athendrasya bhaviṣyatvāda ahaṃkārasa tama āviśata sarvāśa caiva kariyāsa tasya paryahīyanta bhūpate sa ṛṣīna vāhayāma āsa varadānāmadānvitaḥ parihīnakriyaśa cāpi durbalatvama upeyivāna tasya vāhayataḥ kālò munimukhyāṃsa tapòdhanāna ahaṃkārābhibhūtasya sumahāna atyavartata atha paryāyaśa ṛṣīna vāhanāyòpacakrame paryāyaśa cāpya agastyasya samapadyata bhārata athāgamya mahātejā bhṛgura barahma vidāṃ varaḥ agastyama āśramasthaṃ vai samupetyedama abravīta evaṃ vayama asatkāraṃ devendrasyāsya durmateḥ nahuṣasya kimarthaṃ vai marṣayāma mahāmune [agastya] kathama eṣa mayā śakyaḥ śaptuṃ yasya mahāmune varadena varò dattò bhavatò viditaśa ca saḥ yò me dṛṣṭipathaṃ gaccheta sa me vaśyò bhaveda iti itya anena varò devāda yācitò gacchatā divama evaṃ na dagdhaḥ sa mayā bhavatā ca na saṃśayaḥ anyenāpya ṛṣimukhyena na śaptò na ca pātitaḥ amṛtaṃ caiva pānāya dattama asmai purā vibhò mahātmane tadarthaṃ ca nāsmābhira vinipātyate parāyacchata varaṃ devaḥ parajānāṃ duḥkhakārakama davijeṣva adharmayuktāni sa karòti narādhamaḥ atra yata parāptakālaṃ nasa tada barūhi vadatāṃ vara bhavāṃśa cāpi yathā barūyāta kurvīmahi tathā vayama [bhṛgu] pitāmaha niyògena bhavantama ahama āgataḥ paratikartuṃ balavati nahuṣe darpama āsthite adya hi tavā sudurbuddhī rathe yòkṣyati devarāṭa adyainama ahama udvṛttaṃ kariṣye 'nindrama ojasā adyendraṃ sathāpayiṣyāmi paśyatasa te śatakratuma saṃcālya pāpakarmāṇama indra sathānāta sudurmatima adya cāsau ku devendrasa tavāṃ padā dharṣayiṣyati daivòpahatacittatvāda ātmanāśāya mandadhīḥ vayutkrānta dharmaṃ tama ahaṃ dharṣaṇāmarṣitò bhṛśama ahira bhavasveti ruṣā śapsye pāpaṃ davija daruhama tata enaṃ sudurbuddhiṃ dhika śabdābhihata taviṣama dharaṇyāṃ pātayiṣyāmi parekṣatasa te mahāmune nahuṣaṃ pāpakarmāṇama aiśvaryabalamòhitama yathā ca ròcate tubhyaṃ tathā kartāsmya ahaṃ mune evama uktasa tu bhṛguṇā maitrā varuṇira avyayaḥ agastyaḥ paramaprītò babhūva vigara javaraḥ [ya] kathaṃ sa vai vipannaśa ca kathaṃ vai pātitò bhuvi kathaṃ cānindratāṃ parāptasa tada bhavāna vaktuma arhati [bha] evaṃ tayòḥ saṃvadatòḥ kariyāsa tasya mahātmanaḥ sarvā evābhyavartanta yā divyā yāśa ca mānuṣāḥ tathaiva dīpadānāni sarvòpakaraṇāni ca balikarma ca yaca cānyada utsekāśa ca pṛthagvidhāḥ sarvāsa tasya samutpannā devarājñò mahātmanaḥ devalòke nṛlòke ca sada ācārā budhaiḥ samṛtāḥ te ceda bhavanti rājendra ṛdhyante gṛhamedhinaḥ dhūpapradānaira dīpaiśa ca namaḥ kāraisa tathaiva ca yathā siddhasya cānnasya davijāyāgraṃ paradīyate balayaśa ca gṛhòddeśe ataḥ parīyanti devatāḥ yathā ca gṛhiṇasa tòṣò bhaveda vai balikarmaṇā tathā śataguṇā parītira devatānāṃ sama jāyate evaṃ dhūpapradānaṃ ca dīpadānaṃ ca sādhavaḥ paraśaṃsanti namaḥ kāraira yuktama ātmaguṇāvahama sanānenādbhiśa ca yata karma kariyate vai vipaścitā namaḥ kāraprayuktena tena parīyanti devatāḥ gṛhyāśa ca devatāḥ sarvāḥ parīyante vidhinārcitāḥ itya etāṃ buddhima āsthāya nahuṣaḥ sa nareśvaraḥ surendratvaṃ mahata parāpya kṛtavāna etada adbhutama kasya cita tava atha kālasya bhāgyakṣaya upasthite sarvama etada avajñāya na cakāraitada īdṛśama tataḥ sa parihīṇò 'bhūta surendrò balikarmataḥ dhūpadīpòdaka vidhiṃ na yathāvaca cakāra ha tatò 'saya yajñaviṣayò rakṣòbhiḥ paryabādhyata athāgastyama ṛṣiśreṣṭhaṃ vāhanāyājuhāva ha darutaṃ sarasvatī kūlāta samayanna iva mahābalaḥ tatò bhṛgura mahātejā maitrāvaruṇima abravīta nimīlayasva nayane jaṭā yāvada viśāmi te sathāṇubhūtasya tasyātha jaṭāḥ parāviśada acyutaḥ bhṛguḥ sa sumahātejāḥ pātanāya nṛpasya ha tataḥ sa devarāṭa parāptasa tama ṛṣiṃ vāhanāya vai tatò 'gastyaḥ surapatiṃ vākyama āha viśāṃ pate yòjayasvendra māṃ kaṣipraṃ kaṃ ca deśaṃ vahāmi te yatra vakṣyasi tatra tavāṃ nayiṣyāmi surādhipa itya uktò nahuṣasa tena yòjayāma āsa taṃ munima bhṛgusa tasya jaṭā saṃsthò babhūva hṛṣitò bhṛśama na cāpi darśanaṃ tasya cakāra sa bhṛgusa tadā varadānaprabhāvajñò nahuṣasya mahātmanaḥ na cukòpa sa cāgastyò yuktò 'pi nahuṣeṇa vai taṃ tu rājā paratòdena còdayāma āsa bhārata na cukòpa sa dharmātmā tataḥ pādena devarāṭa agastyasya tadā karuddhò vāmenābhyahanaca chiraḥ tasmiña śirasya abhihate sa jaṭāntara gatò bhṛguḥ śaśāpa balavata karuddhò nahuṣaṃ pāpacetasama [bhṛgu] yasmāta padāhanaḥ karòdhāca chirasīmaṃ mahāmunima tasmāda āśu mahīṃ gaccha sarpò bhūtvā sudurmate itya uktaḥ sa tadā tena sarpò bhūtvā papāta ha adṛṣṭenātha bhṛguṇā bhūtale bharatarṣabha bhṛguṃ hi yadi sò 'darākṣīna nahuṣaḥ pṛthivīpate na sa śaktò 'bhaviṣyada vai pātane tasya tejasā sa tu taisa taiḥ paradānaiśa ca tapòbhira niyamaisa tathā patitò 'pi mahārāja bhūtale samṛtimāna abhūta parasādayāma āsa bhṛguṃ śāpāntò me bhaveda iti tatò 'gastyaḥ kṛpāviṣṭaḥ parāsādayata taṃ bhṛguma śāpāntārthaṃ mahārāja sa ca parādāta kṛpānvitaḥ [bhṛgu] rājā yudhiṣṭhirò nāma bhaviṣyati kurūdvahaḥ sa tavāṃ mòkṣayitā śāpāda itya uktvāntaradhīyata agastyò 'pi mahātejāḥ kṛtvā kāryaṃ śatakratòḥ savama āśramapadaṃ parāyāta pūjyamānò davijātibhiḥ nahuṣò 'pi tavayā rājaṃsa tasmāca chāpāta samuddhṛtaḥ jagāma barahma sadanaṃ paśyatasa te janādhipa tadā tu pātayitvā taṃ nahuṣaṃ bhūtale bhṛguḥ jagāma barahma sadanaṃ barahmaṇe ca nayavedayata tataḥ śakraṃ samānāyya devāna āha pitāmahaḥ varadānāna mama surā nahuṣò rājyama āptavāna sa cāgastyena karuddhena bharaṃśitò bhūtalaṃ gataḥ na ca śakyaṃ vinā rājñā surā vartayituṃ kava cita tasmāda ayaṃ punaḥ śakrò devarājye 'bhiṣicyatāma evaṃ saṃbhāṣamāṇaṃ tu devāḥ pārtha pitāmahama evama astva iti saṃhṛṣṭāḥ paratyūcusa te pitāmahama sò 'bhiṣiktò bhagavatā devarājyena vāsavaḥ barahmaṇā rājaśārdūla yathāpūrvaṃ vayaròcata evama etata purāvṛttaṃ nahuṣasya vayatikramāta sa ca taira eva saṃsiddhò nahuṣaḥ karmabhiḥ punaḥ tasmāda dīpāḥ paradātavyāḥ sāyaṃ vai gṛhamedhibhiḥ divyaṃ cakṣura avāpnòti paretya dīpapradāyakaḥ pūrṇacandra paratīkāśā dīpadāśa ca bhavantya uta yāvada akṣinimeṣāṇi javalate tāvatīḥ samāḥ rūpavāna dhanavāṃśa cāpi narò bhavati dīpadaḥ [ya] barāhmaṇa savāni ye mandā haranti bharatarṣabha nṛśaṃsakāriṇò mūḍhāḥ kava te gacchanti mānavāḥ [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama caṇḍālasya ca saṃvādaṃ kaṣatrabandhòśa ca bhārata [rājanya] vṛddharūpò 'si caṇḍāla bālavaca ca viceṣṭase śavakharāṇāṃ rajaḥ sevī kasmāda udvijase gavāma sādhubhira garhitaṃ karma caṇḍālasya vidhīyate kasmāda gòrajasā dhavastama apāṃ kuṇḍe niṣiñcasi [ca] barāhmaṇasya gavāṃ rājana hariyatīnāṃ rajaḥ purā sòmama uddhvaṃsayāma āsa taṃ sòmaṃ ye 'pibana davijāḥ dīkṣitaśa ca sa rājāpi kaṣipraṃ narakama āviśata saha taira yājakaiḥ sarvaira barahma savama upajīvya tata ye 'pi tatrāpibana kaṣīraṃ ghṛtaṃ dadhi ca mānavāḥ barāhmaṇāḥ saha rājanyāḥ sarve narakama āviśana jaghnusa tāḥ payasā putrāṃsa tathā pautrāna vidhunvatīḥ paśūna avekṣamāṇāśa ca sādhuvṛttena dampatī ahaṃ tatrāvasaṃ rājana barahma cārī jitendriyaḥ tāsāṃ me rajasā dhavastaṃ bhaikṣama āsīna narādhipa caṇḍālò 'haṃ tatò rājana bhuktvā tada abhavaṃ mṛtaḥ barahma savahārī ca nṛpaḥ sò 'paratiṣṭhāṃ gatiṃ yayau tasmāda dharena na vipra savaṃ kadā cida api kiṃ cana barahma savarajasā dhavastaṃ bhuktvā māṃ paśya yādṛśama tasmāta sòmò 'paya avikreyaḥ puruṣeṇa vipaścitā vikrayaṃ hīha sòmasya garhayanti manīṣiṇaḥ ye cainaṃ karīṇate rājana ye ca vikrīṇate janāḥ te tu vaivasvataṃ parāpya rauravaṃ yānti sarvaśaḥ sòmaṃ tu rajasā dhavastaṃ vikrīyāda buddhipūrvakama śaròtriyò vārdhuṣī bhūtvā cirarātrāya naśyati narakaṃ tariṃśataṃ parāpya śavaviṣṭhāma upajīvati śavacaryāma atimānaṃ ca sakhidāreṣu viplavama tulayādhārayada dharmò haya atimānò 'tiricyate śavānaṃ vai pāpinaṃ paśya vivarṇaṃ hariṇaṃ kṛśama atimānena bhūtānāma imāṃ gatima upāgatama ahaṃ vai vipule jātaḥ kule dhanasamanvite anyasmiña janmani vibhò jañānavijñānapāragaḥ abhavaṃ tatra jānānò haya etāna dòṣāna madāta tadā saṃrabdha eva bhūtānāṃ pṛṣṭhamāṃsānya abhakṣayama sò 'haṃ tena ca vṛttena bhòjanena ca tena vai imāma avasthāṃ saṃprāptaḥ paśya kālasya paryayama ādīptama iva cailāntaṃ bharamaraira iva cārditama dhāvamānaṃ susaṃrabdhaṃ paśya māṃ rajasānvitama savādhyāyaisa tu mahata pāpaṃ taranti gṛhamedhinaḥ dānaiḥ pṛthagvidhaiśa cāpi yathā parāhura manīṣiṇaḥ tathā pāpakṛtaṃ viprama āśramasthaṃ mahīpate sarvasaṅgavinirmuktaṃ chandāṃsya uttārayantya uta ahaṃ tu pāpayònyāṃ vai parasūtaḥ kaṣatriyarṣabha niścayaṃ nādhigacchāmi kathaṃ mucyeyama itya uta jātismaratvaṃ tu mama kena cita pūrvakarmaṇā śubhena yena mòkṣaṃ vai parāptuma icchāmya ahaṃ nṛpa tavama imaṃ me parapannāya saṃśayaṃ barūhi pṛcchate caṇḍālatvāta kathama ahaṃ mucyeyama iti sattama [rājanya] caṇḍāla paratijānīhi yena mòkṣama avāpsyasi barāhmaṇārthe tayajana parāṇāna gatima iṣṭāma avāpsyasi dattvā śarīraṃ karavyādbhyò raṇāgnau davija hetukama hutvā parāṇāna paramòkṣasa te nānyathā mòkṣama arhasi [bha] itya uktaḥ sa tadā rājana barahma savārthe paraṃtapa hutvā raṇamukhe parāṇāna gatima iṣṭāma avāpa ha tasmāda rakṣyaṃ tavayā putra barahma savaṃ bharatarṣabha yadīcchasi mahābāhò śāśvatīṃ gatima uttamāma [ya] ekò lòkaḥ sukṛtināṃ sarve tava āhò pitāmaha uta tatrāpi nānātvaṃ tana me barūhi pitāmaha [bha] karmabhiḥ pārtha nānātvaṃ lòkānāṃ yānti mānavāḥ puṇyāna puṇyakṛtò yānti pāpāna pāpakṛtò janāḥ atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama gautamasya munesa tāta saṃvādaṃ vāsavasya ca barāhmaṇò gautamaḥ kaśa cina mṛdura dāntò jitendriyaḥ mahāvane hastiśiśuṃ paridyūnama amātṛkama taṃ dṛṣṭvā jīvayāma āsa sānukròśò dhṛtavrataḥ sa tu dīrgheṇa kālena babhūvātibalò mahāna taṃ parabhinnaṃ mahānāgaṃ parasrutaṃ sarvatò madama dhṛtarāṣṭrasya rūpeṇa śakrò jagrāha hastinama hariyamāṇaṃ tu taṃ dṛṣṭvā gautamaḥ saṃśitavrataḥ abhyabhāṣata rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahātapāḥ mā me hārṣīra hastinaṃ putrama enaṃ; duḥkhāta puṣṭaṃ dhṛtarāṣṭrākṛtajña mitraṃ satāṃ sapta padaṃ vadanti; mitradròhò naiva rājana sapṛśeta tavāma idhmòdaka paradātāraṃ śūnyapālakama āśrame vinītama ācārya kule suyuktaṃ guru karmaṇi śiṣṭaṃ dāntaṃ kṛtajñaṃ ca pariyaṃ ca satataṃ mama na me vikròśatò rājana hartuma arhasi kuñjarama [dhṛ] gavāṃ sahasraṃ bhavate dadāmi; dāsī śataṃ niṣkaśatāni pañca anyaca ca vittaṃ vividhaṃ maharṣe; kiṃ barāhmaṇasyeha gajena kṛtyama [ga] tavāma eva gāvò 'bhi bhavantu rājana; dāsyaḥ sa niṣkā vividhaṃ ca ratnama anyaca ca vittaṃ vividhaṃ narendra; kiṃ barāhmaṇasyeha dhanena kṛtyama [dhṛ] barāhmaṇānāṃ hastibhira nāsti kṛtyaṃ; rājanyānāṃ nāgakulāni vipra savaṃ vāhanaṃ nayatò nāstya adharmò; nāgaśreṣṭhāda gautamāsmāna nivarta [ga] yatra paretò nandati puṇyakarmā; yatra paretaḥ śòcati pāpakarmā vaivasvatasya sadane mahātmanasa; tatra tavāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye [dhṛ] ye niṣkriyā nāstikāḥ śaraddadhānāḥ; pāpātmāna indriyārthe niviṣṭāḥ yamasya te yātanāṃ parāpnuvanti; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭrò na tatra [ga] vaivasvatī saṃyamanī janānāṃ; yatrānṛtaṃ nòcyate yatra satyama yatrābalā balinaṃ yātayanti; tatra tavāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye [dhṛ] jayeṣṭhāṃ savasāraṃ pitaraṃ mātaraṃ ca; guruṃ yathā mānayantaśa caranti tathāvidhānāma eṣa lòkò maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭrò na tatra [ga] mandākinī vaiśravaṇasya rājñò; mahābhògā bhògi janapraveśyā gandharvayakṣaira apsaròbhiśa ca juṣṭā; tatra tavāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye [dhṛ] atithivratāḥ suvratā ye janā vai; paratiśrayaṃ dadati barāhmaṇebhyaḥ śiṣṭāśinaḥ saṃvibhajyāśritāṃśa ca; mandākinīṃ te 'pi vibhūṣayanti [ga] meròra ugre yada vanaṃ bhāti ramyaṃ; supuṣpitaṃ kiṃnaragītajuṣṭama sudarśanā yatra jambūra viśālā; tatra tavāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye [dhṛ] ye barāhmaṇā mṛdavaḥ satyaśīlā; bahuśrutāḥ sarvabhūtābhirāmāḥ ye 'dhīyante setihāsaṃ purāṇaṃ; madhva āhutyā juhvati ca davijebhyaḥ tathāvidhānāma eṣa lòkò maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭrò na tatra yada vidyate viditaṃ sathānama asti; tada barūhi tavaṃ tavaritò haya eṣa yāmi [ga] supuṣpitaṃ kiṃnararājajuṣṭaṃ; pariyaṃ vanaṃ nandanaṃ nāradasya gandharvāṇāma apsarasāṃ ca sadma; tatra tavāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye [dhṛ] ye nṛttagītakuśalā janāḥ sadā; haya ayācamānāḥ sahitāśa caranti tathāvidhānāma eṣa lòkò maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭrò na tatra [ga] yatròttarāḥ kuravò bhānti ramyā; devaiḥ sārdhaṃ mòdamānā narendra yatrāgniyaunāśa ca vasanti viprā; haya ayònayaḥ parvata yònayaśa ca yatra śakrò varṣati sarvakāmāna; yatra satriyaḥ kāmacārāśa cacaranti yatra cerṣyā nāsti nārī narāṇāṃ; tatra tavāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye [dhṛ] ye sarvabhūteṣu nivṛttakāmā; amāṃsādā nayastadaṇḍāśa caranti na hiṃṣanti sathāvaraṃ jaṅgamaṃ ca; bhūtānāṃ ye sarvabhūtātmabhūtāḥ nirāśiṣò nirmamò vītarāgā; lābhālābhe tulyanindā paraśaṃsāḥ tathāvidhānāma eṣa lòkò maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭrò na tatra [ga] tataḥ paraṃ bhānti lòkāḥ sanātanāḥ; supuṇyagandhā nirmalā vītaśòkāḥ sòmasya rājñaḥ sadane mahātmanasa; tatra tavāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye [dhṛ] ye dānaśīlā na paratigṛhṇate sadā; na cāpya arthāna ādadate parebhyaḥ yeṣāma adeyama arhate nāsti kiṃ cita; sarvātithyāḥ suprasādā janāśa ca ye kaṣantārò nābhijalpanti cānyāña; śaktā bhūtvā satataṃ puṇyaśīlāḥ tathāvidhānāma eṣa lòkò maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭrò na tatra [ga] tataḥ paraṃ bhānti lòkāḥ sanātanā; virajasò vitamaskā viśòkāḥ ādityasya sumahāntaḥ suvṛttāsa; tatra tavāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye [dhṛ] savādhyāyaśīlā guruśuśrūṣaṇe ratāsa; tapasvinaḥ suvratāḥ satyasaṃdhāḥ ācāryāṇāma apratikūla bhāṣiṇò; nityòtthitā guru karma savacòdyāḥ tathāvidhānāma eṣa lòkò maharṣe; viśuddhānāṃ bhāvitavānmatīnāma satye sathitānāṃ veda vidāṃ mahātmanāṃ; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭrò na tatra [ga] tataḥ pare bhānti lòkāḥ sanātanāḥ; supuṇyagandhā virajā viśòkāḥ varuṇasya rājñaḥ sadane mahātmanasa; tatra tavāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye [dhṛ] cāturmāsyaira ye yajante janāḥ sadā; tatheṣṭīnāṃ daśaśataṃ parāpnuvanti ye cāgnihòtraṃ juhvati śaraddadhānā; yathānyāyaṃ tarīṇi varṣāṇi viprāḥ savadāriṇāṃ dharmadhure mahātmanāṃ; yathòcite vartmani susthitānāma dharmātmanāma udvahatāṃ gatiṃ tāṃ; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭrò na tatra [ga] indrasya lòkā virajā viśòkā; duranvayāḥ kāṅkṣitā mānavānāma tasyāhaṃ te bhavane bhūri tejasò; rājanna imaṃ hastinaṃ yātayiṣye śatavarṣa jīvī yaśa ca śūrò manuṣyò; veda dhayāyī yaśa ca yajvāpramattaḥ ete sarve śakra lòkaṃ varajanti; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭrò na tatra [ga] parājāpatyāḥ santi lòkā mahāntò; nākasya pṛṣṭhe puṣlakā vītaśòkāḥ manīṣitāḥ sarvalòkòdbhavānāṃ; tatra tavāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye [dhṛ] ye rājānò rājasūyābhiṣiktā; dharmātmānò rakṣitāraḥ parajānāma ye cāśvamedhāvabhṛthāplutāṅgāsa; teṣāṃ lòkā dhṛtarāṣṭrò na tatra [ga] tataḥ paraṃ bhānti lòkāḥ sanātanāḥ; supuṇyagandhā virajā vītaśòkāḥ tasminna ahaṃ durlabhe tavāpradhṛṣye; gavāṃ lòke hastinaṃ yātayiṣye [dhṛ] yò gòsahasrī śatadaḥ samāṃ samāṃ; yò gòśatī daśa dadyāca ca śaktyāḥ tathā daśabhyò yaśa ca dadyāda ihaikāṃ; pañcabhyò vā dānaśīlasa tathaikama ye jīryante barahmacaryeṇa viprā; barāhmīṃ vācaṃ parirakṣanti caiva manasvinasa tīrthayātrā parāyaṇāsa; te tatra mòdanti gavāṃ vimāne parabhāsaṃ mānasaṃ puṇyaṃ puṣkarāṇi mahata saraḥ puṇyaṃ ca naimiṣaṃ tīrthaṃ bāhudāṃ karatòyinīma gavāṃ gaya śiraśa caiva vipāśāṃ sathūlavālukāma tūṣṇīṃ gaṅgāṃ daśa gaṅgāṃ mahāhradama athāpi ca gautamīṃ kauśikīṃ pākāṃ mahātmānò dhṛtavratāḥ sarasvatī dṛṣadvatyau yamunāṃ ye parayānti ca tatra te divyasaṃsthānā divyamālyadharāḥ śivāḥ parayānti puṇyagandhāḍhyā dhṛtarāṣṭrò na tatra vai [ga] yatra śītabhayaṃ nāsti na còṣṇa bhayama aṇva api na kaṣutpipāse na galānira na duḥkhaṃ na sukhaṃ tathā na daveṣyò na pariyaḥ kaśa cina na bandhura na ripusa tathā na jarāmaraṇe vāpi na puṇyaṃ na ca pātakama tasmina virajasi saphīte parajñā sattvavyavasthite savayambhubhavane puṇye hastinaṃ me yatiṣyati [dhṛ] nirmuktāḥ sarvasaṅgebhyò kṛtātmānò yatavratāḥ adhyātmayògasaṃsthāne yuktāḥ savargagatiṃ gatāḥ te barahmabhavanaṃ puṇyaṃ parāpnuvantīha sāttvikāḥ na tatra dhṛtarāṣṭrasa te śakyò daraṣṭuṃ mahāmune [ga] rathantaraṃ yatra bṛhaca ca gīyate; yatra vedī puṇḍarīkaiḥ satṛṇòti yatròpayāti haribhiḥ sòmapīthī; tatra tavāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye budhyāmi tavāṃ vṛtrahaṇaṃ śatakratuṃ; vayatikramantaṃ bhuvanāni viśvā kaca cina na vācā vṛjinaṃ kadā cida; akārṣaṃ te manasò 'bhiṣaṅgāta [ṣakra] yasmāda imaṃ lòkapathaṃ parajānāma; anvāgamaṃ padavāde gajasya tasmāda bhavāna paraṇataṃ mānuśāstu; baravīṣi yata tata karavāṇi sarvama [ga] śavetaṃ kareṇuṃ mama putra nāgaṃ; yaṃ me 'hārṣīra daśavarṣāṇi bālama yò me vane vasatò 'bhūda davitīyasa; tama eva me dehi surendra nāgama [ṣakra] ayaṃ sutasa te davijamukhyanāgaśa; cāghrāyate tavāma abhivīkṣamāṇaḥ pādau ca te nāsikayòpajighrate; śareyò mama dhayāhi namaśa ca te 'satu [ga] śivaṃ sadaiveha surendra tubhyaṃ; dhayāyāmi pūjāṃ ca sadā parayuñje mamāpi tavaṃ śakra śivaṃ dadasva; tavayā dattaṃ paratigṛhṇāmi nāgama [ṣakra] yeṣāṃ vedā nihitā vai guhāyāṃ; manīṣiṇāṃ sattvavatāṃ mahātmanāma teṣāṃ tavayaikena mahātmanāsmi; buddhasa tasmāta parītimāṃsa te 'hama adya hantaihi barāhmaṇa kaṣipraṃ saha putreṇa hastinā parāpnuhi tavaṃ śubhā~la lòkāna ahnāya ca cirāya ca [bha] sa gautamaṃ puraskṛtya saha putreṇa hastinā divama ācakrame vajrī sadbhiḥ saha durāsadama [ya] dānaṃ bahuvidhākāraṃ śāntiḥ satyama ahiṃsatā savadāratuṣṭiśa còktā te phalaṃ dānasya caiva yata pitāmahasya viditaṃ kima anyatra tapòbalāta tapasò yata paraṃ te 'daya tana me vayākhyātuma arhasi [bha] tapaḥ paracakṣate yāvata tāvala lòkā yudhiṣṭhira mataṃ mama tu kaunteya tapò nānaśanāta parama atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama bhagīrathasya saṃvādaṃ barahmaṇaśa ca mahātmanaḥ atītya suralòkaṃ ca gavāṃ lòkaṃ ca bhārata ṛṣilòkaṃ ca sò 'gacchada bhagīratha iti śarutiḥ taṃ dṛṣṭvā sa vacaḥ parāha barahmā rājana bhagīrathama kathaṃ bhagīrathāgāsa tavama imaṃ deśaṃ durāsadama na hi devā na gandharvā na manuṣyā bhagīratha āyāntya atapta tapasaḥ kathaṃ vai tavama ihāgataḥ [bhagī] niḥśaṅkama annama adadaṃ barāhmaṇebhyaḥ; śataṃ sahasrāṇi sadaiva dānama barāhmaṃ varataṃ nityama āsthāya viddhi; na tava evāhaṃ tasya phalāda ihāgāma daśaika rātrāna daśa pañcarātrāna; ekādaśaikādaśakāna karatūṃśa ca jayòtiṣṭòmānāṃ ca śataṃ yada iṣṭaṃ; phalena tenāpi ca nāgatò 'hama yaca cāvasaṃ jāhnavītīra nityaḥ; śataṃ samāsa tapyamānasa tapò 'hama adāṃ ca tatrāśvatarī sahasraṃ; nārī puraṃ na ca tenāhama āgāma daśāyutāni cāvānāma ayutāni ca viṃśatima puṣkareṣu davijātibhyaḥ parādāṃ gāśa ca sahasraśaḥ suvarṇacandròḍupa dhāriṇīnāṃ; kanyòttamānāma adadaṃ saragviṇīnāma ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi vibhūṣitānāṃ; jāmbūnadaira ābharaṇaira na tena daśārbudānya adadaṃ gòsavejyāsva; ekaikaśò daśa gā lòkanātha samānavatsāḥ payasā samanvitāḥ; suvarṇakāṃsyòpaduhā na tena aptòryāmeṣu niyatama ekaikasmina daśādadama gṛṣṭīnāṃ kaṣīradātrīṇāṃ ròhiṇīnāṃ ca tena ca dògdhrīṇāṃ vai gavāṃ caiva parayutāni daśaiva hi parādāṃ daśaguṇaṃ barahmana na ca tenāhama āgataḥ vājināṃ bāhlijātānāma ayutānya adadaṃ daśa karkāṇāṃ hemamālānāṃ na ca tenāhama āgataḥ kòṭīśa ca kāñcanasyāṣṭau parādāṃ barahmana daśa tava ahama ekaikasmina karatau tena phalenāhaṃ na cāgataḥ vājināṃ śayāma karṇānāṃ haritānāṃ pitāmaha parādāṃ hemasrajāṃ barahmana kòṭīra daśa ca sapta ca īṣā dantāna mahākāyāna kāñcanasragvi bhūṣitāna patnīmataḥ sahasrāṇi parāyacchaṃ daśa sapta ca alaṃkṛtānāṃ deveśa divyaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ rathānāṃ kāñcanāṅgānāṃ sahasrāṇya adadaṃ daśa sapta cānyāni yuktāni vājibhiḥ samalaṃkṛtaiḥ dakṣiṇāvayavāḥ ke cida vedaira ye saṃprakīrtitāḥ vājapeyeṣu daśasu parādāṃ tenāpi nāpya ahama śakratulyaprabhāvānāma ijyayā vikrameṇa ca sahasraṃ niṣkakaṇṭhānāma adadaṃ dakṣiṇāma ahama vijitya nṛpatīna sarvāna makhaira iṣṭvā pitāmaha aṣṭabhyò rājasūyebhyò na ca tenāhama āgataḥ saròtaśa ca yāvada gaṅgāyāśa channama āsīja jagatpate dakṣiṇābhiḥ paravṛttābhira mama nāgāṃ ca tata kṛte vājināṃ ca sahasre dave suvarṇaśatabhūṣite varaṃ garāmaśataṃ cāhama ekaikasya taridhādadama tapasvī niyatāhāraḥ śamama āsthāya vāgyataḥ dīrghakālaṃ himavati gaṅgāyāśa ca durutsahāma mūrdhnā dhārāṃ mahādevaḥ śirasā yāma adhārayata na tenāpya ahama āgacchaṃ phaleneha pitāmaha śamya ākṣepaira ayajaṃ yaca ca devāna; sadyaskānāma ayutaiśa cāpi yata tata tarayò daśa davādaśāhāṃśa ca deva; sa pauṇḍarīkāna na ca teṣāṃ phalena aṣṭau sahasrāṇi kakudmināma ahaṃ; śuklarṣabhāṇāma adadaṃ barāhmaṇebhyaḥ ekaikaṃ vai kāñcanaṃ śṛṅgama ebhyaḥ; patnīśa caiṣāma adadaṃ niṣkakaṇṭhīḥ hiraṇyaratnanicitāna adadaṃ ratnaparvatāna dhanadhānya samṛddhāṃśa ca garāmāña śatasahasraśaḥ śataṃ śatānāṃ gṛṣṭīnāma adadaṃ cāpya atandritaḥ iṣṭvānekaira mahāyajñaira barāhmaṇebhyò na tena ca ekādaśāhaira ayajaṃ sa dakṣiṇaira; davira davādaśāhaira aśvamedhaiśa ca deva ārkāyaṇaiḥ ṣòḍaśabhiśa ca barahmaṃsa; teṣāṃ phaleneha na cāgatò 'sami niṣkaika kaṇṭhama adadaṃ yòjanāyataṃ; tada vistīrṇaṃ kāñcanapādapānāma vanaṃ cūtānāṃ ratnavibhūṣitānāṃ; na caiva teṣāma āgatò 'haṃ phalena turāyaṇaṃ hi varatama apradhṛṣyama; akròdhanò 'karavaṃ tariṃśatò 'badāna śataṃ gavāma aṣṭa śatāni caiva; dine dine haya adadaṃ barāhmaṇebhyaḥ payasvinīnāma atha ròhiṇīnāṃ; tathaiva cāpya anaḍuhāṃ lòkanātha parādāṃ nityaṃ barāhmaṇebhyaḥ sureśa; nehāgatasa tena phalena cāhama tariṃśada agnima ahaṃ barahmanna ayajaṃ yaca ca nityadā aṣṭābhiḥ sarvamedhaiśa ca naramedhaiśa ca saptabhiḥ daśabhira viśvajidbhiśa ca śataira aṣṭādaśòttaraiḥ na caiva teṣāṃ deveśa phalenāhama ihāgataḥ sarayvāṃ bāhudāyāṃ ca gaṅgāyāma atha naimiṣe gavāṃ śatānāma ayutama adadaṃ na ca tena vai indreṇa guhyaṃ nihitaṃ vai guhāyāṃ; yada bhārgavasa tapasehābhyavindata jājvalyamānama uśanasa tejaseha; tata sādhayāma āsama ahaṃ vareṇyama tatò me barāhmaṇāsa tuṣṭāsa tasmina karmaṇi sādhite sahasrama ṛṣayaśa cāsana ye vai tatra samāgatāḥ uktasa taira asmi gaccha tavaṃ barahmalòkama iti parabhò parītenòktaḥ sahasreṇa barāhmaṇānāma ahaṃ parabhò imaṃ lòkama anuprāptò mā bhūta te 'tara vicāraṇā kāmaṃ yathāvada vihitaṃ vidhātrā; pṛṣṭena vācyaṃ tu mayā yathāvata tapò hi nānyaca cānaśanāna mataṃ me; namò 'satu te devavara parasīda [bha] itya uktavantaṃ taṃ barahmā rājānaṃ sama bhagīrathama pūjayāma āsa pūjārhaṃ vidhidṛṣṭtena karmaṇā [ya] śatāyura uktaḥ puruṣaḥ śatavīryaśa ca vaidike kasmāna mariyante puruṣā bālā api pitāmaha āyuṣmāna kena bhavati savalpāyura vāpi mānavaḥ kena vā labhate kīrtiṃ kena vā labhate śariyama tapasā barahmacaryeṇa japaira hòmaisa tathauṣadhaiḥ janmanā yadi vācārāta tana me barūhi pitāmaha [bha] atra te vartayiṣyāmi yana māṃ tavama anupṛcchasi alpāyura yena bhavati dīrghāyura vāpi mānavaḥ yena vā labhate kīrtiṃ yena vā labhate śariyama yathā ca vartana puruṣaḥ śareyasā saṃprayujyate ācārāla labhate hayāyura ācārāla labhate śariyama ācārāta kīrtima āpnòti puruṣaḥ paretya ceha ca durācārò hi puruṣò nehāyura vindate mahata tarasanti yasmāda bhūtāni tathā paribhavanti ca tasmāta kuryāda ihācāraṃ ya iccheda bhūtima ātmanaḥ api pāpaśarīrasya ācārò hantya alakṣaṇama ācāra lakṣaṇò dharmaḥ santaśa cācāra lakṣaṇāḥ sādhūnāṃ ca yathāvṛttama etada ācāra lakṣaṇama apya adṛṣṭaṃ śarutaṃ vāpi puruṣaṃ dharmacāriṇama bhūtikarmāṇi kurvāṇaṃ taṃ janāḥ kurvate pariyama ye nāstikā niṣkriyāśa ca guru śāstrātilaṅghinaḥ adharmajñā durācārāsa te bhavanti gatāyuṣaḥ viśīlā bhinnamaryādā nityaṃ saṃkīrṇa maithunāḥ alpāyuṣò bhavantīha narā nirayagāminaḥ sarvalakṣaṇahīnò 'pi samudācāravāna naraḥ śaraddadhānò 'nasūyuśa ca śataṃ varṣāṇi jīvati akròdhanaḥ satyavādī bhūtānāma avihiṃsakaḥ anasūyura ajihmaśa ca śataṃ varṣāṇi jīvati lòṣṭa mardī tṛṇaca chedī nakhakhādī ca yò naraḥ nityòcchiṣṭaḥ saṃkusukò nehāyura vindate mahata barāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cānucintayeta utthāyācamya tiṣṭheta pūrvāṃ saṃdhyāṃ kṛtāñjaliḥ evama evāparāṃ saṃdhyāṃ samupāsīta vāgyataḥ nekṣetādityama udyantaṃ nāstaṃ yāntaṃ kadā cana ṛṣayò dīrghasaṃdhyatvāda dīrghama āyura avāpnuvana tasmāta tiṣṭheta sadā pūrvāṃ paścimāṃ caiva vāgyataḥ ye ca pūrvāma upāsante davijāḥ saṃdhyāṃ na paścimāma sarvāṃsa tāna dhārmikò rājā śūdra karmāṇi kārayeta paradārā na gantavyāḥ sarvavarṇeṣu karhi cita na hīdṛśama anāyuṣyaṃ lòke kiṃ cana vidyate yādṛśaṃ puruṣasyeha paradāròpasevanama parasādhanaṃ ca keśānāma añjanaṃ dantadhāvanama pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanama purīṣa mūtre nòdīkṣena nādhitiṣṭheta kadā cana udakyayā ca saṃbhāṣāṃ na kurvīta kadā cana nòtsṛjeta purīṣaṃ ca kaṣetre garāmasya cāntike ubhe mūtra purīṣe tu nāpsu kuryāta kadā cana parāṅmukhò nityama aśnīyāda vāgyatò 'nanama akutsayana paraskandayeca ca manasā bhuktvā cāgnima upaspṛśeta āyuṣyaṃ parāṅmukhò bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ dhanyaṃ paścāna mukhò bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte udaṅmukhaḥ nādhitiṣṭheta tuṣāña jātu keśabhasma kapālikāḥ anyasya cāpya upasthānaṃ dūrataḥ parivarjayeta śānti hòmāṃśa ca kurvīta sāvitrāṇi ca kārayeta niṣaṇṇaśa cāpi khādeta na tu gacchana kathaṃ cana mūtraṃ na tiṣṭhatā kāryaṃ na bhasmani na gòvraje ārdra pādasa tu bhuñjīta nārdra pādasa tu saṃviśeta ārdra pādasa tu bhuñjānò varṣāṇāṃ jīvate śatama tarīṇi tejāṃsi nòcchiṣṭa ālabheta kadā cana agiṃ gāṃ barāhmaṇaṃ caiva tathāsyāyura na riṣyate tarīṇi tejāṃsi nòcchiṣṭa udīkṣeta kadā cana sūryā candramasau caiva nakṣatāṇi ca sarvaśaḥ ūrdhvaṃ parāṇā haya utkrāmanti yūnaḥ sathavira āyati paratyutthānābhivādābhyāṃ punasa tāna paratipadyate abhivādayeta vṛddhāṃśa ca āsanaṃ caiva dāpayeta kṛtāñjalira upāsīta gacchantaṃ pṛṣṭhatò 'naviyāta na cāsītāsane bhinne bhinnaṃ kāṃsyaṃ ca varjayeta naikavastreṇa bhòktavyaṃ na nagnaḥ sanātuma arhati savaptavyaṃ naiva nagnena na còcchiṣṭò 'pi saṃviśeta ucchiṣṭò na sapṛśeca chīrṣaṃ sarve parāṇāsa tadāśrayāḥ keśagrahāna parahārāṃśa ca śirasya etāna vivarjayeta na pāṇibhyāma ubhābhyāṃ ca kaṇḍūyeja jātu vaiśa iraḥ na cābhīkṣṇaṃ śiraḥ sanāyāta tathāsyāyura na riṣyate śiraḥsnātaśa ca tailena nāṅgaṃ kiṃ cida upaspṛśeta tilapiṣṭaṃ na cāśnīyāta tathāyura vindate mahata nādhyāpayeta tathòcchiṣṭò nādhīyīta kadā cana vāte ca pūti gandhe ca manasāpi na cintayeta atra gāthā yamòdgītāḥ kīrtayanti purā vidaḥ āyura asya nikṛntāmi parajāma asyādade tathā ya ucchiṣṭaḥ paravadati savādhyāyaṃ cādhigacchati yaśa cānadhyāya kāle 'pi mòhāda abhyasyati davijaḥ tasmāda yuktò 'paya anadhyāye nādhīyīta kadā cana paratya ādityaṃ paratya anilaṃ parati gāṃ ca parati davijāna ye mehanti ca panthānaṃ te bhavanti gatāyuṣaḥ ubhe mūtra purīṣe tu divā kuryāda udaṅmukhaḥ dakṣiṇābhimukhò rātrau tathāsyāyura na riṣyate tarīna kṛśāna nāvajānīyāda dīrghama āyura jijīviṣuḥ barāhmaṇaṃ kaṣatriyaṃ sarpaṃ sarve haya āśīviṣāsa tarayaḥ dahatya āśīviṣaḥ karuddhò yāvata paśyati cakṣuṣā kaṣatriyò 'pi daheta karuddhò yāvata sapṛśati tejasā barāhmaṇasa tu kulaṃ hanyāda dhayānenāvekṣitena ca tasmāda etata tarayaṃ yatnāda upaseveta paṇḍitaḥ guruṇā vairanirbandhò na kartavyaḥ kadā cana anumānyaḥ parasādyaśa ca guruḥ karuddhò yudhiṣṭhira samyaṅa mithyā paravṛtte 'pi vartitavyaṃ gurāva iha guru nindā dahatya āyura manuṣyāṇāṃ na saṃśayaḥ dūrāda āvasathāna mūtraṃ dūrāta pādāvasecanama ucchiṣṭòtsarjanaṃ caiva dūre kāryaṃ hitaiṣiṇā nātikalpaṃ nātisāyaṃ na ca madhyaṃ dine sathite nājñātaiḥ saha gaccheta naikò na vṛṣalaiḥ saha panthā deyò barāhmaṇāya gòbhyò rājasya eva ca vṛddhāya bhārataptāya garbhiṇyai durbalāya ca paradakṣiṇaṃ ca kurvīta parijñātāna vanaspatīna catuṣpathāna parakurvīta sarvāna eva paradakṣiṇāna madhyaṃ dine niśākāle madhyarātre ca sarvadā catuṣpathāna na seveta ubhe saṃdhye tathaiva ca upānahau ca vastraṃ ca dhṛtama anyaira na dhārayeta barahma cārī ca nityaṃ sayāta pādaṃ pādena nākrameta amāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ caturdaśyāṃ ca sarvaśaḥ aṣṭamyāṃ sarvapakṣāṇāṃ barahma cārī sadā bhaveta vṛthā māṃsaṃ na khādeta pṛṣṭhamāṃsaṃ tathaiva ca ākròśaṃ parivādaṃ ca paiśunyaṃ ca vivarjayeta nāruṃ tudaḥ sayāna na nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ parama abhyādadīta yayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vadeda ruśatīṃ pāpalòkyāma vāka sāyakā vadanāna niṣpatanti; yaira āhataḥ śòcati rātryahāni parasya nāmarmasu te patanti; tāna paṇḍitò nāvasṛjeta pareṣu ròhate sāyakaira viddhaṃ vanaṃ paraśunā hatama vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃròhati vāka kaṣatama hīnāṅgāna atiriktāṅgāna vidyā hīnāna vayò 'dhikāna rūpadraviṇa hīnāṃśa ca sattvahīnāṃśa ca nākṣipeta nāstikyaṃ veda nindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanama daveṣastambhābhimānāṃśa ca taikṣṇyaṃ ca parivarjayeta parasya daṇḍaṃ nòdyaccheta karòddhò nainaṃ nipātayeta anyatra putrāca chiṣyāda vā śikṣārthaṃ tāḍanaṃ samṛtama na barāhmaṇāna parivadena nakṣatrāṇi na nirdiśeta tithiṃ pakṣasya na barūyāta tathāsyāyura na riṣyate kṛtvā mūtra purīṣe tu rathyāma ākramya vā punaḥ pādaprakṣālanaṃ kuryāta savādhyāye bhòjane tathā tarīṇi devāḥ pavitrāṇi barāhmaṇānāma akalpayana adṛṣṭama adbhira nirṇiktaṃ yaca ca vācā paraśasyate saṃyāvaṃ kṛsaraṃ māṃsaṃ śaṣkulī pāyasaṃ tathā ātmārthaṃ na parakartavyaṃ devārthaṃ tu parakalpayeta nityama agniṃ paricareda bhikṣāṃ dadyāca ca nityadā vāgyatò dantakāṣṭhaṃ ca nityama eva samācareta na cābhyudita śāyī sayāta parāyaścittī tathā bhaveta mātā pitarama utthāya pūrvama evābhivādayeta ācāryama atha vāpya enaṃ tathāyura vindate mahata varjayeda dantakāṣṭāni varjanīyāni nityaśaḥ bhakṣayeca chāstra dṛṣṭāni parvasva api ca varjayeta udaṅmukhaśa ca satataṃ śaucaṃ kuryāta samāhitaḥ akṛtvā devatā pūjāṃ nānyaṃ gaccheta kadā cana anyatra tu guruṃ vṛddhaṃ dhārmikaṃ vā vicakṣaṇama avalòkyò na cādarśò malinò buddhimattaraiḥ na cājñātāṃ satriyaṃ gaccheda garbhiṇīṃ vā kadā cana udakśirā na savapeta tathā paratyakśirā na ca parākśirāsa tu savapeda vidvāna atha vā dakṣiṇā śirāḥ na bhagne nāvadīrṇe vā śayane parasvapeta ca nāntardhāne na saṃyukte na ca tiryaka kadā cana na nagnaḥ karhi cita sanāyāna na niśāyāṃ kadā cana sanātvā ca nāvamṛjyeta gātrāṇi suvicakṣaṇaḥ na cānulimpeda asnātvā sanātvā vāsò na nirdhuneta ārdra eva tu vāsāṃsi nityaṃ seveta mānavaḥ sarajaśa ca nāvakarṣeta na bahira dhārayeta ca raktamālyaṃ na dhāryaṃ sayāca chuklaṃ dhāryaṃ tu paṇḍitaiḥ varjayitvā tu kamalaṃ tathā kuvalayaṃ vibhò raktaṃ śirasi dhāryaṃ tu tathā vāneyama itya api kāñcanī caiva yā mālā na sā duṣyati karhi cita sanātasya varṇakaṃ nityama ārdraṃ dadyāda viśāṃ pate viparyayaṃ na kurvīta vāsasò buddhimāna naraḥ tathā nānyadhṛtaṃ dhāryaṃ na cāpadaśama eva ca anyada eva bhaveda vāsaḥ śayanīye naròttama anyada rathyāsu devānāma arcāyāma anyada eva hi pariyaṅgucandanābhyāṃ ca bilvena tagareṇa ca pṛthaga evānulimpeta kesareṇa ca buddhimāna upavāsaṃ ca kurvīta sanātaḥ śucira alaṃkṛtaḥ parvakāleṣu sarveṣu barahma cārī sadā bhaveta nālīḍhayā parihataṃ bhakṣayīta kadā cana tathā nòddhṛta sārāṇi pekṣatāṃ nāpradāya ca na saṃnikṛṣṭò medhāvī nāśucira na ca satsu ca paratiṣiddhāna na dharmeṣu bhakṣāna bhuñjīta pṛṣṭhataḥ pippalaṃ ca vaṭaṃ caiva śaṇaśākaṃ tathaiva ca udumbaraṃ na khādeca ca bhavārthī puruṣòttamaḥ ājaṃ gavyaṃ ca yana māṃsaṃ māyūraṃ caiva varjayeta varjayeca chuṣka māṃsaṃ ca tathā paryuṣitaṃ ca yata na pāṇau lavaṇaṃ vidvāna parāśnīyāna na ca rātriṣu dadhi saktūna na bhuñjīta vṛthā māṃsaṃ ca varjayeta vālena tu na bhuñjīta paraśrāddhaṃ tathaiva ca sāyaṃprātaśa ca bhuñjīta nāntarāle samāhitaḥ vāgyatò naikavastraśa ca nāsaṃviṣṭaḥ kadā cana bhūmau sadaiva nāśnīyāna nānāsīnò na śabdavata tòyapūrvaṃ paradāyānnama atithibhyò viśāṃ pate paścāda bhuñjīta medhāvī na cāpya anyamanā naraḥ samānama ekapaṅktyāṃ tu bhòjyama annaṃ nareśvara viṣaṃ hālāhalaṃ bhuṅkte yò 'paradāya suhṛjjane pānīyaṃ pāyasaṃ sarpira dadhi saktu madhūnya api nirasya śeṣama eteṣāṃ na paradeyaṃ tu kasya cita bhuñjānò manujavyāghranaiva śaṅkāṃ samācareta dadhi cāpya anupānaṃ vai na kartavyaṃ bhavārthinā ācamya caiva hastena parisrāvya tathòdakama aṅguṣṭhaṃ caraṇasyātha dakṣiṇasyāvasecayeta pāṇiṃ mūrdhni samādhāya sapṛṣṭvā cāgniṃ samāhitaḥ jañātiśraiṣṭhyama avāpnòti parayòga kuśalò naraḥ adbhiḥ parāṇāna samālabhya nābhiṃ pāṇitalena ca sapṛśaṃśa caiva paratiṣṭheta na cāpya ārdreṇa pāṇinā aṅguṣṭhasyāntarāle ca barāhmaṃ tīrthama udāhṛtama kaniṣṭhikāyāḥpaścāta tu deva tīrthama ihòcyate aṅguṣṭhasya ca yana madhyaṃ paradeśinyāśa ca bhārata tena pitryāṇi kurvīta sapṛṣṭvāpò nayāyatasa tathā parāpavādaṃ na barūyāna nāpriyaṃ ca kadā cana na manuḥ kaśa cida utpādyaḥ puruṣeṇa bhavārthinā patitaisa tu kathāṃ neccheda darśanaṃ cāpi varjayeta saṃsargaṃ ca na gaccheta tathāyura vindate mahata na divā maithunaṃ gacchena na kanyāṃ na ca bandhakīma na cāsnātāṃ satriyaṃ gaccheta tathāyura vindate mahata save save tīrthe samācamya kārye samupakalpite tariḥ pītvāpò daviḥ paramṛjya kṛtaśaucò bhavena naraḥ indriyāṇi sakṛta sapṛśya tarira abhyukṣya ca mānavaḥ kurvīta pitryaṃ daivaṃ ca veda dṛṣṭena karmaṇā barāhmaṇārthe ca yaca chaucaṃ taca ca me śṛṇu kaurava paravṛttaṃ ca hitaṃ còktvā bhòjanādya antayòsa tathā sarvaśauceṣu barāhmeṇa tīrthena samupaspṛśeta niṣṭhīvya tu tathā kaṣutvā sapṛśyāpò hi śucira bhaveta vṛddhò jañātisa tathā mitraṃ daridrò yò bhaveda api gṛhe vāsayitavyāsa te dhanyama āyuṣyama eva ca gṛhe pārāvatā dhanyāḥ śukāśa ca sahasārikāḥ gṛheṣva ete na pāpāya tathā vai tailapāyikāḥ uddīpakāśa ca gṛdhrāśa ca kapòtā bharamarāsa tathā niviśeyura yadā tatra śāntima eva tadācareta amaṅgalyāni caitāni tathākròśò mahātmanāma mahātmanāṃ ca guhyāni na vaktavyāni karhi cita agamyāśa ca na gaccheta rājapatnīḥ sakhīsa tathā vaidyānāṃ bālavṛddhānāṃ bhṛtyānāṃ ca yudhiṣṭhira bandhūnāṃ barāhmaṇānāṃ ca tathā śāraṇikasya ca saṃbandhināṃ ca rājendra tathāyura vindate mahata barāhmaṇa sathapatibhyāṃ ca nirmitaṃ yana niveśanama tada āvaseta sadā parājñò bhavārthī manujeśvara saṃdhyāyāṃ na savapeda rājana vidyāṃ na ca samācareta na bhuñjīta ca medhāvī tathāyura vindate mahata naktaṃ na kuryāta pitryāṇi bhuktvā caiva parasādhanama pānīyasya kariyā naktaṃ na kāryā bhūtima icchatā varjanīyāśa ca vai nityaṃ saktavò niśi bhārata śeṣāṇi cāvadātāni pānīyaṃ caiva bhòjane sauhityaṃ ca na kartavyaṃ rātrau naiva samācareta davijaca chedaṃ na kurvīta bhuktvā naca samācareta mahākulaprasūtāṃ ca paraśastāṃ lakṣaṇaisa tathā vayaḥsthāṃ ca mahāprājña kanyāma āvòḍhuma arhati apatyama utpādya tataḥ paratiṣṭhāpya kulaṃ tathā putrāḥ paradeyā jañāneṣu kuladharmeṣu bhārata kanyā còtpādya dātavyā kulaputrāya dhīmate putrā niveśyāśa ca kulāda bhṛtyā labhyāśa ca bhārata śiraḥsnātò 'tha kurvīta daivaṃ pitryama athāpi ca nakṣatre na ca kurvīta yasmiña jātò bhavena naraḥ na paròṣṭhapadayòḥ kāryaṃ tathāgneye ca bhārata dāruṇeṣu ca sarveṣu paratyahaṃ ca vivarjayeta jayòtiṣe yāni còktāni tāni sarvāṇi varjayeta parāṅmukhaḥ śamaśrukarmāṇi kārayeta samāhitaḥ udaṅmukhò vā rājendra tathāyura vindate mahata parivādaṃ na ca barūyāta pareṣāma ātmanasa tathā parivādò na dharmāya paròcyate bharatarṣabha varjayeda vayaṅginīṃ nārīṃ tathā kanyāṃ naròttama samārṣāṃ vayaṅgitāṃ caiva mātuḥ savakulajāṃ tathā vṛddhāṃ paravrajitāṃ caiva tathaiva ca pativratāma tathātikṛṣṇa varṇāṃ ca varṇòtkṛṣṭāṃ ca varjayeta ayòniṃ ca viyòniṃ ca na gaccheta vicakṣaṇaḥ piṅgalāṃ kuṣṭhinīṃ nārīṃ na tavama āvòḍhuma arhasi apasmāri kule jātāṃ nihīnāṃ caiva varjayeta śavitriṇāṃ ca kule jātāṃ tarayāṇāṃ manujeśvara lakṣaṇaira anvitā yā ca paraśastā yā ca lakṣaṇaiḥ manòjñā darśanīyā ca tāṃ bhavāna vòḍhuma arhati mahākule niveṣṭavyaṃ sadṛśe vā yudhiṣṭhira avarā patitā caiva na garāhyā bhūtima icchatā agnīna utpādya yatnena kariyāḥ suvihitāśa ca yāḥ vedeṣu barāhmaṇaiḥ paròktāsa tāśa ca sarvāḥ samācareta na cerṣyā satrīṣu kartavyā dārā rakṣyāśa ca sarvaśaḥ anāyuṣyā bhaveda īrṣyā tasmāda īrṣyāṃ vivarjayeta anāyuṣyò divā savapnasa tathābhyudita śāyitā parātara niśāyāṃ ca tathā ye còcchiṣṭāḥ savapanti vai pāradāryama anāyuṣyaṃ nāpitòccchiṣṭatā tathā yatnatò vai na kartavyama abhyāsaśa caiva bhārata saṃdhyāṃ na bhuñjena na sanāyāna na purīṣaṃ samutsṛjeta parayataśa ca bhaveta tasyāṃ na ca kiṃ cita samācareta barāhmaṇāna pūjayeca cāpi tathā sanātvā narādhipa devāṃśa ca paraṇameta sanātò gurūṃśa cāpya abhivādayeta animantritò na gaccheta yajñaṃ gaccheta tu darśakaḥ animantrite haya anāyuṣyaṃ gamanaṃ tatra bhārata na caikena parivrājyaṃ na gantavya tathā niśi anāgatāyāṃ saṃdhyāyāṃ paścimāyāṃ gṛhe vaseta mātuḥ pitura gurūṇāṃ ca kāryama evānuśāsanama hitaṃ vāpya ahitaṃ vāpi na vicāryaṃ nararṣabha dhanurvede ca vede ca yatnaḥ kāryò narādhipa hastipṛṣṭhe 'śavapṛṣṭhe ca rathacaryāsu caiva ha yatnavāna bhava rājendra yatnavāna sukhama edhate apradhṛṣyaśa ca śatrūṇāṃ bhṛtyānāṃ savajanasya ca parajāpālanayuktaśa ca na kaṣatiṃ labhate kava cita yuktiśāstraṃ ca te jañeyaṃ śabdaśāstraṃ ca bhārata gandharvaśāstraṃ ca kalāḥ parijñeyā narādhipa purāṇama itihāsāśa ca tathākhyānāni yāni ca mahātmanāṃ ca caritaṃ śaròtavyaṃ nityama eva te patnīṃ rajasvalāṃ caiva nābhigacchena na cāhvayeta sanātāṃ caturthe divase rātrau gaccheda vicakṣaṇaḥ pañcame divase nārī ṣaṣṭhe 'hani pumāna bhaveta etena vidhinā patnīma upagaccheta paṇḍitaḥ jañātisaṃbandhimitrāṇi pūjanīyāni nityaśaḥ yaṣṭavyaṃ ca yathāśakti yajñaira vividhadakṣiṇaiḥ ata ūrdhvama araṇyaṃ ca sevitavyaṃ narādhipa eṣa te lakṣaṇòddeśa āyuṣyāṇāṃ parakīrtitaḥ śeṣasa taraividya vṛddhebhyaḥ paratyāhāryò yudhiṣṭhira ācārò bhūtijanana ācāraḥ kīrtivardhanaḥ ācārāda vardhate haya āyura ācārò hantya alakṣaṇama āgamānāṃ hi sarveṣāma ācāraḥ śareṣṭha ucyate ācāra parabhavò dharmò dharmāda āyura vivardhate etada yaśasyama āyuṣyaṃ savargyaṃ savastyayanaṃ mahata anukampatā sarvavarṇāna barahmaṇā samudāhṛtama [ya] yathā jayeṣṭhaḥ kaniṣṭheṣu vartate bharatarṣabha kaniṣṭhāśa ca yathā jayeṣṭhe varteraṃsa tada baravīhi me [bha] jayeṣṭhavata tāta vartasva jayeṣṭhò hi satataṃ bhavāna guròra garīyasī vṛttira yā ceca chiṣyasya bhārata na gurāva akṛtaprajñe śakyaṃ śiṣyeṇa vartituma guròra hi dīrghadarśitvaṃ yata taca chiṣyasya bhārata andhaḥ sayāda andhavelāyāṃ jaḍaḥ sayāda api vā budhaḥ parihāreṇa tada barūyāda yasa teṣāṃ sayāda vayatikramaḥ paratyakṣaṃ bhinnahṛdayā bhedayeyuḥ kṛtaṃ narāḥ śariyābhitaptāḥ kaunteya bhedakāmāsa tathārayaḥ jayeṣṭhaḥ kulaṃ vardhayati vināśayati vā punaḥ hanti sarvama api jayeṣṭhaḥ kulaṃ yatrāvajāyate atha yò vinikurvīta jayeṣṭhò bharātā yavīyasaḥ ajyeṣṭhaḥ sayāda abhāgaśa ca niyamyò rājabhiśa ca saḥ nikṛtī hi narò lòkāna pāpāna gacchatya asaṃśayama vidulasyeva tata puṣpaṃ mòghaṃ janayituḥ samṛtama sarvānarthaḥ kule yatra jāyate pāpapūruṣaḥ akīrtiṃ janayatya eva kīrtima antardadhāti ca sarve cāpi vikarma sathā bhāgaṃ nārhanti sòdarāḥ nāpradāya kaniṣṭhebhyò jayeṣṭhaḥ kurvīta yautakama anujaṃ hi pitura dāyò jaṅghāśramaphalò 'dhavagaḥ savayama īhita labdhaṃ tu nākāmò dātuma arhati bharātṝṇāma avibhaktānāma utthānama api ceta saha na putra bhāgaṃ viṣamaṃ pitā dadyāta kathaṃ cana na jayeṣṭhāna avamanyeta duṣkṛtaḥ sukṛtò 'pi vā yadi satrī yadya avarajaḥ śareyaḥ paśyeta tathācareta dharmaṃ hi śareya itya āhura iti dharmavidò viduḥ daśācāryāna upādhyāya upādhyāyāna pitā daśa daśa caiva pitṝna mātā sarvāṃ vā pṛthivīma api gauraveṇābhibhavati nāsti mātṛsamò guruḥ mātā garīyasī yaca ca tenaitāṃ manyate janaḥ jayeṣṭhò bharātā pitṛsamò mṛte pitari bhārata sa haya eṣāṃ vṛttidātā sayāta sa caitāna paripālayeta kaniṣṭhāsa taṃ namasyerana sarve chandānuvartinaḥ tama eva còpajīverana yathaiva pitaraṃ tathā śarīrama etau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārata ācārya śāstā yā jātiḥ sā satyā sājarāmarā jayeṣṭhā mātṛsamā cāpi bhaginī bharatarṣabha bharātura bhāryā ca tadvata sayāda yasyā bālye satanaṃ pibeta [ya] sarveṣāma eva varṇānāṃ malecchānāṃ ca pitāmaha upavāse matira iyaṃ kāraṇaṃ ca na vidmahe barahmakṣatreṇa niyamāśa cartavyā iti naḥ śarutama upavāse kathaṃ teṣāṃ kṛtyama asti pitāmaha niyamaṃ còpavāsānāṃ sarveṣāṃ barūhi pārthiva avāpnòti gatiṃ kāṃ ca upavāsaparāyaṇaḥ upavāsaḥ paraṃ puṇyama upavāsaḥ parāyaṇama upòṣyeha naraśreṣṭha kiṃ phalaṃ paratipadyate adharmāna mucyate kena dharmama āpnòti vai kathama savargaṃ puṇyaṃ ca labhate kathaṃ bharatasattama upòṣya cāpi kiṃ tena paradeyaṃ sayāna narādhipa dharmeṇa ca sukhāna arthā~la labheda yena baravīhi tama [va] evaṃ baruvāṇaṃ kaunteyaṃ dharmajñaṃ dharmatattvavita dharmaputrama idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavò 'baravīta idaṃ khalu mahārāja śarutama āsīta purātanama upavāsavidhau śareṣṭhā ye guṇā bharatarṣabha parājāpatyaṃ haya aṅgirasaṃ pṛṣṭavāna asmi bhārata yathā māṃ tavaṃ tathaivāhaṃ pṛṣṭavāṃsa taṃ tapòdhanama paraśnama etaṃ mayā pṛṣṭò bhagavāna agnisaṃbhavaḥ upavāsavidhiṃ puṇyama ācaṣṭa bharatarṣabha [angirasa] barahmakṣatre tarirātraṃ tu vihitaṃ kurunandana davisa tarirātrama athaivātra nirdiṣṭaṃ puruṣarṣabha vaiśyaśūdrau tu yau mòhāda upavāsaṃ parakurvate tarirātraṃ davisa tarirātraṃ vā tayòḥ puṣṭira na vidyate caturtha bhakta kaṣapaṇaṃ vaiśyaśūdre vidhīyate tarirātraṃ na tu dharmajñaira vihitaṃ barahmavādibhiḥ pañcamyāṃ caiva ṣaṣṭhyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca bhārata kaṣamāvāna rūpasaṃpannaḥ śarutavāṃśa caiva jāyate nānapatyò bhaveta parājñò daridrò vā kadā cana yajiṣṇuḥ pañcamīṃ ṣaṣṭhīṃ kaṣapeda yò bhòjayeda davijāna aṣṭamīma atha kaunteya śuklapakṣe caturdaṣīma upòṣya vayādhirahitò vīryavāna abhijāyate mārgaśīrṣaṃ tu yò māmama ekabhaktena saṃkṣipeta bhòjayeca ca davijāna bhaktyā sa mucyeda vayādhikilbiṣaiḥ sarvakalyāṇa saṃpūrṇaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ kṛṣibhāgī bahudhanò bahuputrāśa ca jāyate pauṣa māsaṃ tu kaunteya bhaktenaikena yaḥ kaṣapeta subhagò darśanīyaśa ca yaśòbhāgī ca yājate pitṛbhaktò māghamāsama ekabhaktena yaḥ kaṣapeta śarīmata kule jañātimadhye sa mahattvaṃ parapadyate bhaga daivaṃ tu yò māsama ekabhaktena yaḥ kaṣapeta satrīṣu vallabhatāṃ yāti vāśyāśa cāsya bhavanti tāḥ caitraṃ tu niyatò māsama ekabhaktena yaḥ kaṣapeta suvarṇamaṇimuktāḍhye kule mahati jāyate nistareda ekabhaktena vaiśākhaṃ yò jitendriyaḥ narò vā yadi vā nārī jañātīnāṃ śareṣṭhatāṃ varajeta jayeṣṭhā mūlaṃ tu yò māsama ekabhaktena saṃkṣapeta aiśvaryama atulaṃ śareṣṭhaṃ pumāna satrī vābhijāyate āṣāḍhama ekabhaktena sathitvā māsama atandritaḥ bahu dhānyò bahudhanò bahuputraśa ca jāyate śarāvaṇaṃ niyatò māsama ekabhaktena yaḥ kaṣapeta yatra tatrābhiṣekeṇa yujyate jañātivardhanaḥ parauṣṭha padaṃ tu yò māsama ekāhārò bhavena naraḥ dhanāḍyaṃ saphītama acalama aiśvaryaṃ paratipadyate tathaivāśvayujaṃ māsama ekabhaktena yaḥ kaṣapeta parajāvāna vāhanāḍhyaśa ca bahuputraśa ca jāyate kārttikaṃ tu narò māsaṃ yaḥ kuryāda ekabhòjanama śūraśa ca bahubhāryaśa ca kīrtimāṃśa caiva jāyate iti māsā naravyāghra kaṣapatāṃ karikīrtitāḥ tithīnāṃ niyamā ye tu śṛṇu tāna api pārthiva pakṣe pakṣe gate yasa tu bhaktama aśnāti bhārata gavāḍhyò bahuputraśa ca dīrghāyuśa ca sa jāyate māsi māsi tarirātrāṇi kṛtvā varṣāṇi davādaśa gaṇādhipatyaṃ parāpnòti niḥ sapatnama anāvilama ete tu niyamāḥ sarve kartavyāḥ śaradò daśa dave cānye bharataśreṣṭha paravṛttima anuvartatā yasa tu parātasa tathā sāyaṃ bhuñjānò nāntarā pibeta ahiṃsā niratò nityaṃ juhvānò jātavedasama ṣaḍbhiḥ sa varṣaira nṛpate sidhyate nātra saṃśayaḥ agniṣṭòmasya yajñasya phalaṃ parāpnòti mānavaḥ adhivāse sò 'pasarasāṃ nṛtyagītavinādite taptakāñcanavarṇābhaṃ vimānama adhiròhati pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu barahmalòke mahīyate tata kaṣayāda iha cāgamya māhātmyaṃ paratipadyate yasa tu saṃvatsaraṃ pūrṇama ekāhārò bhavena naraḥ atirātrasya yajñasya saphalaṃ samupāśnute daśavarṣasahasrāṇi savarge ca sa mahīyate tata kaṣayāda iha cāgamya māhātmyaṃ paratipadyate yasa tu saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ caturthaṃ bhaktama aśnute ahiṃsā niratò nityaṃ satyavāṅa niyatendriyaḥ vājapeyasya yajñasya phalaṃ vai samupāśnute tariṃśadvarṣasahasrāṇi savarge ca sa mahīyate ṣaṣṭhe kāle tu kaunteya naraḥ saṃvatsaraṃ kaṣapeta aśvamedhasya yajñasya phalaṃ parāpnòti mānavaḥ cakravāka parayuktena vimānena sa gacchati catvāriṃśata sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi mòdate aṣṭamena tu bhaktena jīvana saṃvatsaraṃ nṛpa gavāmayasya yajñasya phalaṃ parāpnòti mānavaḥ haṃsasārasayuktena vimānena sa gacchati pañcāśataṃ sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi mòdate pakṣe pakṣe gate rājana yò 'śanīyāda varṣama eva tu ṣaṇa māsānaśanaṃ tasya bhagavāna aṅgirābravīta ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi divama āvasate ca saḥ vīṇānāṃ vallakīnāṃ ca veṇūnāṃ ca viśāṃ pate sughòṣaira madhuraiḥ śabdaiḥ suptaḥ sa paratibòdhyate saṃvatsarama ihaikaṃ tu māsi māsi pibeta payaḥ phalaṃ viśvajitasa tāta parāpnòti sa narò nṛpa siṃhavyāghra parayuktena vimānena sa gacchati saptatiṃ ca sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi mòdate māhāda ūrdhvaṃ naravyāghra nòpavāsò vidhīyate vidhiṃ tava anaśanasyāhuḥ pārtha dharmavidò janāḥ anārtò vayādhirahitò gaccheda anaśanaṃ tu yaḥ pade pade yajñaphalaṃ sa parāpnòti na saṃśayaḥ divaṃ haṃsaprayuktena vimānena sa gacchati śataṃ cāpsarasaḥ kanyā ramayantya api taṃ narama ārtò vā vayādhitò vāpi gaccheda anaśanaṃ tu yaḥ śataṃ varṣasahasrāṇāṃ mòdate divi sa parabhò kāñcīnūpuraśabdena suptaśa caiva parabòdhyate sahasrahaṃsa saṃyukte vimāne sòmavarcasi sa gatvā satrīśatākīrṇe ramate bharatarṣabha kaṣīṇasyāpyāyanaṃ dṛṣṭaṃ kaṣatasya kaṣataròhaṇama vayādhitasyauṣadha garāmaḥ karuddhasya ca parasādanama duḥkhitasyārthamānābhyāṃ daravyāṇāṃ paratipādanama na caite savargakāmasya ròcante sukhamedhasaḥ ataḥ sa kāmasaṃyuktò vimāne hemasaṃnibhe ramate satrī śatākīrṇe puruṣò 'laṃ kṛtaḥ śubhe savasthaḥ saphalasaṃkalpaḥ sukhī vigatakalmaṣaḥ anaśnana dehama utsṛjya phalaṃ parāpnòti mānavaḥ bālasūryapratīkāśe vimāne hemavarcasi vaiḍūrya muktā khacite vīṇā murajanādite patākā dīpikākīrṇe divyaghaṇṭā ninādite satrīsahasrānucarite sa naraḥ sukhama edhate yāvanti ròmakūpāṇi tasya gātreṣu pāṇḍava tāvantya eva sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi mòdate nāsti vedāta paraṃ śāstraṃ nāsti mātṛsamò guruḥ na dharmāta paramò lābhasa tapò nānaśanāta parama barāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti pāvanaṃ divi ceha ca upavāsaisa tathā tulyaṃ tapaḥ karma na vidyate upòṣya vidhivada devāsa taridivaṃ paratipedire ṛṣayaśa ca parāṃ siddhima upavāsaira avāpnuvana divyaṃ varṣasahasraṃ hi viśvāmitreṇa dhīmatā kaṣāntama ekena bhaktena tena virpatvama āgataḥ cayavanò jamadagniśa ca vasiṣṭhò gautamò bhṛguḥ sarva eva divaṃ parāptāḥ kaṣamāvantò maharṣayaḥ idama aṅgirasā pūrvaṃ maharṣibhyaḥ paradarśitama yaḥ paradarśayate nityaṃ na sa duḥkhama avāpnute imaṃ tu kaunteya yathākramaṃ vidhiṃ; paravartitaṃ haya aṅgirasā maharṣiṇā paṭheta yò vai śṛṇuyāca ca nityadā; na vidyate tasya narasya kilbiṣama vimucyate cāpi sa sarvasaṃkaraira; na cāsya dòṣaira abhibhūyate manaḥ viyònijānāṃ ca vijānate rutaṃ; dharuvāṃ ca kīrtiṃ labhate naròttamaḥ [ya] pitāmahena vidhivada yajñā paròktā mahātmanā guṇāśa caiṣāṃ yathātattvaṃ paretya ceha ca sarvaśaḥ na te śakyā daridreṇa yajñāḥ parāptuṃ pitāmaha bahūpakaraṇā yajñā nānāsaṃbhāravistarāḥ pārthivai rājaputraira vā śakyāḥ parāptuṃ pitāmaha nārthanyūnaira avaguṇaira ekātmabhira asaṃhataiḥ yò daridraira api vidhiḥ śakyaḥ parāptuṃ sadā bhaveta tulyò yajñaphalaira etaisa tana me barūhi pitāmaha [bha] idama aṅgirasā paròktama upavāsaphalātmakama vidhiṃ yajñaphalaisa tulyaṃ tana nibòdha yudhiṣṭhira yasa tu kalyaṃ tathā sāyaṃ bhuñjānò nāntarā pibeta ahiṃsā niratò nityaṃ juhvānò jātavedasama ṣaḍbhira eva tu varṣaiḥ sa sidhyate nātra saṃśayaḥ taptakāñcanavarṇaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ deva satrīṇāma adhīvāse nṛtyagītaninādite parājāpatye vaseta padmaṃ varṣāṇāma agnisaṃnibhe tarīṇi varṣāṇi yaḥ parāśeta satataṃ tava ekabhòjanama dharmapatnī ratò nityama agniṣṭòma phalaṃ labheta davitīye divase yasa tu parāśnīyāda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu juhvānò jātavedasama yajñaṃ bahu suvarṇaṃ vā vāsava pariyama āhareta satyavāga dānaśīlaśa ca barahmaṇyaśa cānasūyakaḥ kaṣāntò dāntò jitakròdhaḥ sa gacchati parāṃ gatima pāṇḍurābhrapratīkāśe vimāne haṃsalakṣaṇe dave samāpte tataḥ padme sò 'pasaròbhira vaseta saha tṛtīye divase yasa tu parāśnīyāda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu juhvānò jātavedasama atirātrasya yajñasya phalaṃ parāpnòtya anuttamama mayūrahaṃsasaṃyuktaṃ vimānaṃ labhate naraḥ saptarṣīṇāṃ sadā lòke sò 'pasaròbhira vaseta saha nivartanaṃ ca tatrāsya tarīṇi padmāni vai viduḥ divase yaśa caturhe tu parāśnīyāda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama vājapeyasya yajñasya phalaṃ parāpnòtya anuttamama indra kanyābhirūḍhaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ sagarasya ca paryante vāsavaṃ lòkama āvaseta devarājasya ca karīḍāṃ nityakālama avekṣate divase pañcame yasa tu parāśnīyāda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu juhvānò jātavedasama alubdhaḥ satyavādī ca barahmaṇyaśa cāvihiṃsakaḥ anasūyura apāpasthò davādaśāha phalaṃ labheta jāmbūnadamayaṃ divyaṃ vimānaṃ haṃsalakṣaṇama sūryamālā samābhāsama āròheta pāṇḍuraṃ gṛhama āvartanāni catvāri tathā padmāni davādaśa śarāgniparimāṇaṃ ca tatrāsau vasate sukhama divase yasa tu ṣaṣṭhe vai muniḥ parāśeta bhòjanama sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama sadā tariṣavaṇa sanāyī barahma cārya anasūyakaḥ gavāmayasya yajñasya phalaṃ parāpnòtya anuttamama agnijvālā samābhāsaṃ haṃsabarhiṇa sevitama śātakumbhamayaṃ yuktaṃ sādhayeda yānama uttamama tathaivāpsarasāma aṅke parasuptaḥ paratibudhyate nūpurāṇāṃ ninādena mekhalānāṃ ca nisvanaiḥ kòṭīsahasraṃ varṣāṇāṃ tarīṇi kòṭiśatāni ca padmānya aṣṭādaśa tathā patāke dave tathaiva ca ayutāni ca pañcāśada ṛkṣacarma śatasya ca lòmnāṃ paramāṇena samaṃ barahmalòke mahīyate divase saptame yasa tu parāśnīyāda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama sarasvatīṃ gòpayānò barahmacaryaṃ samācarana sumanòvarṇakaṃ caiva madhu māṃsaṃ ca varjayeta puruṣò marutāṃ lòkama indralòkaṃ ca gacchati tatra tatra ca siddhārthò devakanyābhira uhyate phalaṃ bahu suvarṇasya yajñasya labhate naraḥ saṃkhyāma atiguṇāṃ cāpi teṣu lòkeṣu mòdate yasa tu saṃvatsaraṃ kaṣāntò bhuṅkte 'hanya aṣṭame naraḥ devakāryaparò nityaṃ juhvānò jātavedasama pauṇḍarīkasya yajñasya phalaṃ parāpnòtya anuttamama padmavarṇanibhaṃ caiva vimānama adhiròhati kṛṣṇāḥ kanakagauryaśa ca nāryaḥ śayāmāsa tathāparāḥ vayò rūpavilāsinyò labhate nātra saṃśayaḥ yasa tu saṃvatsaraṃ bhuṅkte navame navame 'hani sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama aśvamedhasya yajñasya phalaṃ parāpnòti mānavaḥ puṇḍarīkaprakāśaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ dīptasūryāgnitejòbhira divyamālābhira eva ca nīyate rudra kanyābhiḥ sò 'natarikṣaṃ sanātanama aṣṭādaśasahasrāṇi varṣāṇāṃ kalpama eva ca kòṭīśatasahasraṃ ca teṣu lòkeṣu mòdate yasa tu saṃvatsaraṃ bhuṅkte daśāhe vai gate gate sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama barahma kanyā niveśe ca sarvabhūtamanòhare aśvamedha sahasrasya phalaṃ parāpnòtya anuttamama rūpavatyaśa ca taṃ kanyā ramayanti sadā narama nīlòtpalanibhaira varṇai raktòtpalanibhaisa tathā vimānaṃ maṇḍalāvartama āvarta gahanāvṛtama sāgaròrmi paratīkāśaṃ sādhayeda yānama uttamama vicitramaṇimālābhira nāditaṃ śaṅkhapuṣkaraiḥ saphāṭikaira vajrasāraiśa ca satambhaiḥ sukṛtavedikama āròhati mahada yānaṃ haṃsasārasavāhanama ekādaśe tu divase yaḥ parāpte parāśate haviḥ sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama parastriyò nābhilaṣeda vācātha manasāpi vā anṛtaṃ ca na bhāṣeta mātāpitròḥ kṛte 'pi vā abhigacchena mahādevaṃ vimānasthaṃ mahābalama savayambhuvaṃ ca paśyeta vimānaṃ samupasthitama kumāryaḥ kāñcanābhāsā rūpavatyò nayanti tama rudrāṇāṃ tama adhīvāsaṃ divi divyaṃ manòharama varṣāṇya aparimeyāni yugāntama api cāvaseta kòṭīśatasahasraṃ ca daśakòṭiśatāni ca rudraṃ nityaṃ paraṇamate devadānava saṃmatama sa tasmai darśanaṃ parāptò divase divase bhaveta divase davādaśe yasa tu parāpte vai parāśate haviḥ sadā davādaśa māsāna vai sarvamedha phalaṃ labheta ādityaira davādaśaisa tasya vimānaṃ saṃvidhīyate maṇimuktā paravālaiśa ca mahārhaira upaśòbhitama haṃsamālā parikṣiptaṃ nāgavīthī samākulama mayūraiśa cakravākaiśa ca kūjadbhira upaśòbhitama aṭṭaira mahadbhiḥ saṃyuktaṃ barahmalòke paratiṣṭhitama nityama āvasate rājana naranārī samāvṛtama ṛṣira evaṃ mahābhāgasa tava aṅgirāḥ parāha dharmavita tarayòdaśe tu divase yaḥ parāpte parāśate haviḥ sadā davādaśa māsāna vai deva satra phalaṃ labheta raktapadmòdayaṃ nāma vimānaṃ sādhayena naraḥ jātarūpaprayuktaṃ ca raktasaṃcaya bhūṣitama devakanyābhira ākīrṇaṃ divyābharaṇabhūṣitama puṇyagandhòdayaṃ divyaṃ vāyavyaira upaśòbhitama tatra śaṅkupatākaṃ ca yugāntaṃ kalpama eva ca ayutāyutaṃ tathā padmaṃ samudraṃ ca tathā vaseta gītagandharvaghòṣaiśa ca bherī paṇavanisvanaiḥ sadā paramuditasa tābhira devakanyābhira īḍyate caturdaśe tu divase yaḥ pūrṇe parāśate haviḥ sadā davādaśa māsāna vai mahāmedha phalaṃ labheta anirdeśya vayò rūpā devakanyāḥ savalaṃkṛtāḥ mṛṣṭataptāṅgada dharā vimānaira anuyānti tama kalahaṃsavinirghòṣaira nūpurāṇāṃ ca nisvanaiḥ kāñcīnāṃ ca samutkarṣaisa tatra tatra vibòdhyate devakanyā nivāse ca tasmina vasati mānavaḥ jāhnavī vālukākīrṇe pūrṇaṃ saṃvatsaraṃ nara yasa tu pakṣe gate bhuṅkte ekabhaktaṃ jitendriyaḥ sadā dādaśa māsāṃsa tu juhvānò jātavedasama rājasūya sahasrasya phalaṃ parāpnòtya anuttamama yānama āròhate nityaṃ haṃsabarhiṇa sevitama maṇimaṇḍalakaiśa citrajātarūpasamāvṛtama divyābharaṇaśòbhābhira varastrībhira alaṃkṛtama ekastambhaṃ caturdvāraṃ sapta bhaumaṃ sumaṅgalama vaijayantī sahasraiśa ca śòbhitaṃ gītanisvanaiḥ divyaṃ divyaguṇòpetaṃ vimānama adhiròhati maṇimuktā paravālaiśa ca bhūṣitaṃ vaidyuta parabhama vaseda yugasahasraṃ ca khaḍgakuñjaravāhanaḥ ṣòḍaśe divase yasa tu saṃprāpte parāśate haviḥ sadā davādaśa māsāna vai sòmayajñaphalaṃ labheta sòmakanyā nivāseṣu sò 'dhayāvasati nityadā saumya gandhānuliptaśa ca kāmacāragatira bhaveta sudarśanābhira nārībhira madhurābhisa tathaiva ca arcyate vai vimānasthaḥ kāmabhògaiśa ca sevyate phalaṃ padmaśataprakhyaṃ mahākalpaṃ daśādhikama āvartanāni catvāri sāgare yātya asau naraḥ divase sapta daśame yaḥ parāpte parāśate haviḥ sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama sathānaṃ vāruṇama aindraṃ ca raudraṃ caivādhigacchati mārutauśanase caiva barahmalòkaṃ ca gacchati tatra daivatakanyābhira āsanenòpacaryate bhūra bhuvaṃ cāpi deva raṣiṃ viśvarūpama avekṣate tatra devādhidevasya kumāryò ramayanti tama davātriṃśada rūpadhāriṇyò madhurāḥ samalaṃkṛtāḥ candrādityāva ubhau yāvada gagane carataḥ parabhò tāvaca caratya asau vīraḥ sudhāmṛtarasāśanaḥ aṣṭādaśe tu divase parāśnīyāda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāna vai sapta lòkāna sa paśyati rathaiḥ sanandighòṣaiśa ca pṛṣṭhataḥ sò 'nugamyate devakanyādhirūḍhaisa tu bharājamānaiḥ savalaṃkṛtaiḥ vayāghrasiṃhaprayuktaṃ ca meghasvananināditama vimānama uttamaṃ divyaṃ susukhī haya adhiròhati tatra kalpasahasraṃ sa kāntābhiḥ saha mòdate sudhā rasaṃ ca bhuñjīta amṛtòpamama uttamama ekònaviṃśe divase yò bhuṅkte ekabhòjanama sadā davādaśa māsāna vai sapta lòkāna sa paśyati uttamaṃ labhate sathānama apsarògaṇasevitama gandharvaira upagītaṃ ca vimānaṃ sūryavarcasama tatrāmara varastrībhira mòdate vigatajvaraḥ divyāmbara dharaḥ śarīmāna ayutānāṃ śataṃ samāḥ pūrṇe 'tha divase viṃśe yò bhuṅkte haya ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu satyavādī dhṛtavrataḥ amāṃsāśī barahma cārī sarvabhūtahite rataḥ sa lòkāna vipulāna divyāna ādityānāma upāśnute gandharvaira apsaròbhiśa ca divyamālyānulepanaiḥ vimānaiḥ kāñcanaira divyaiḥ pṛṣṭhataśa cānugamyate ekaviṃśe tu divase yò bhuṅkte haya ekabhòjanama sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama lòkama auśanasaṃ divyaṃ śakra lòkaṃ ca gacchati aśvinòra marutāṃ caiva sukheṣva abhirataḥ sadā anabhijñaśa ca duḥkhānāṃ vimānavarama āsthitaḥ sevyamānò varastrībhiḥ karīḍatya amaravata parabhuḥ davāviṃśe divase parāpte yò bhuṅkte haya ekabhòjanama sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama dhṛtimāna ahiṃsā nirataḥ satyavāga anasūyakaḥ lòkāna vasūnāma āpnòti divākarasamaprabhaḥ kāmacārī sudhā hārò vimānavarama āsthitaḥ ramate devakanyābhira divyābharaṇabhūṣitaḥ tarayòviṃśe tu divase parāśeda yasa tava ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu mitāhārò jitendriyaḥ vāyòra uśanasaśa caiva rudra lòkaṃ ca gacchati kāmacārī kāmagamaḥ pūjyamānò 'pasarògaṇaiḥ anekaguṇaparyantaṃ vimānavarama āsthitaḥ ramate devakanyābhira divyābharaṇabhūṣitaḥ caturviṃśe tu divase yaḥ parāśeda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama ādityānāma adhīvāse mòdamānò vaseca cirama divyamālyāmbaradharò divyagandhānulepanaḥ vimāne kāñcane divye haṃsayukte manòrame ramate devakanyānāṃ sahasraira ayutaisa tathā pañcaviṃśe tu divase yaḥ parāśeda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu puṣkalaṃ yānama āruheta siṃhavyāghra parayuktaiśa ca meghasvananināditaiḥ rathaiḥ sa nandighòṣaiśa ca pṛṣṭhataḥ sò 'nugamyate devakanyā samārūḍhai rājataira vimalaiḥ śubhaiḥ vimānama uttamaṃ divyama āsthāya sumanòharama tatra kalpasahasraṃ vai vasate satrī śatāvṛte sudhā rasaṃ còpajīvanna amṛtāva upamama uttamama ṣaḍviṃśe divase yasa tu parāśnīyāda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu niyatò niyatāśanaḥ jitendriyò vītarāgò juhvānò jātavedasama sa parāpnòti mahābhāgaḥ pūmyamānò 'pasarògaṇaiḥ saptānāṃ marutāṃ lòkāna vasūnāṃ cāpi śò 'śanute vimāne saphāṭike divye sarvaratnaira alaṃkṛte gandharvaira apsaròbhiśa ca pūjyamānaḥ paramòdate dave yugānāṃ sahasre tu divye divyena tejasā saptaviṃśe tu divase yaḥ parāśeda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu juhvānò jātavedasama phalaṃ parāpnòti vipulaṃ devalòke ca pūjyate amṛtāśī vasaṃsa tatra sa vitṛptaḥ paramòdate devarṣicaritaṃ rājana rājarṣibhira adhiṣṭhitama adhyāvasati divyātmā vimānavarama āsthitaḥ satrībhira manò'bhirāmābhī ramamāṇò madòtkaṭaḥ yugakaklpa sahasrāṇi tarīṇya āvasati vai sukhama yò 'ṣaṭāviṃśe tu divase parāśnīyāda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu jitātmā vijitendriyaḥ phalaṃ devarṣicaritaṃ vipulaṃ samupāśnute bhògavāṃsa tejasā bhāti sahasrāṃśura ivāmalaḥ sukumāryaśa ca nāryasa taṃ ramamāṇāḥ suvarcasaḥ pīnastanòru jaghanā divyābharaṇabhūṣitāḥ ramayanti manaḥkāntā vimāne sūryasaṃnibhe sarvakāmagame divye kalpāyuta śataṃ samāḥ ekònatriṃśe divase yaḥ parāśeda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāna vai satyavrataparāyaṇaḥ tasya lòkāḥ śubhā divyā devarājarṣipūjitāḥ vimānaṃ candra śubhābhaṃ divyaṃ samadhigacchati jātarūpamayaṃ yuktaṃ sarvaratnavibhūṣitama apsarògaṇasaṃpūrṇaṃ gandharvaira abhināditama tatra cainaṃ śubhā nāryò divyābharaṇabhūṣitāḥ manò'bhirāmā madhurā ramayanti madòtkaṭāḥ bhògavāṃsa tejasā yuktò vaiśvānarasamaprabhaḥ divyò divyena vapuṣā bharājamāna ivāmaraḥ vasūnāṃ marutāṃ caiva sādhyānāma aśvinòsa tathā rudrāṇāṃ ca tathā lòkāna barahmalòkaṃ ca gacchati yasa tu māse gate bhuṅkte ekabhaktaṃ śamātmakaḥ sadā davādaśa māsāna vai barahmalòkama avāpnuyāta sudhā rasakṛtāhāraḥ śarīmāna sarvamanòharaḥ tejasā vapuṣā lakṣmyā bharājate raśmivāna iva divyamālyāmbaradharò divyagandhānulepanaḥ sukheṣva abhiratò yògī duḥkhānāma avijānakaḥ savayaṃprabhābhira nārībhira vimānasthò mahīyate rudra devarṣikanyābhiḥ satataṃ cābhipūjyate nānāvidha surūpābhira nānā rāgābhira eva ca nānā madhurabhāṣābhira nānā ratibhira eva ca vimāne nagarākāre sūryavata sūryasaṃnibhe pṛṣṭhataḥ sòmasaṃkāśe udaka caivābhra saṃnibhe dakṣiṇāyāṃ tu raktābhe adhastāna nila maṇḍale ūrdhvaṃ citrābhisaṃkāśe naikò vasati pūjitaḥ yāvada varṣasahasraṃ tu jambūdvīpe paravarṣati tāvata saṃvatsarāḥ paròktā barahmalòkasya dhīmataḥ vipruṣaśa caiva yāvantyò nipatanti nabhastalāta varṣāsu varṣatasa tāvana nivasatya amaraprabhaḥ māsòpavāsī varṣaisa tu daśabhira savargama uttamama maharṣitvama athāsādya sa śarīragatira bhaveta munira dāntò jitakròdhò jitaśiśnòdaraḥ sadā juhvanna agnīṃśa ca niyataḥ saṃdhyòpāsanasevitā bahubhira niyamaira evaṃ māsāna aśnāti yò naraḥ abhrāvakāśa śīlaśa ca tasya vāsò nirucyate divaṃ gatvā śarīreṇa savena rājana yathāmaraḥ savargaṃ puṇyaṃ yathākāmama upabhuṅkte yathāvidhi eṣa te bharataśreṣṭha yajñānāṃ vidhira uttamaḥ vayākhyātò haya ānupūrvyeṇa upavāsaphalātmakaḥ daridraira manujaiḥ pārtha parāpyaṃ yajñaphalaṃ yathā upavāsama imaṃ kṛtvā gaccheca ca paramāṃ gatima devadvijātipūjāyāṃ ratò bharatasattama upavāsavidhisa tava eṣa vistareṇa parakīrtitaḥ niyateṣva apramatteṣu śaucavatsu mahātmasu dambhadròha nivṛtteṣu kṛtabuddhiṣu bhārata acaleṣva aprakampeṣu mā te bhūda atra saṃśayaḥ [ya] yada varaṃ sarvatīrthānāṃ tada baravīhi pitāmaha yatra vai paramaṃ śaucaṃ tana me vayākhyātuma arhasi [bha] sarvāṇi khalu tīrthāni guṇavanti manīṣiṇāma yata tu tīrthaṃ ca śaucaṃ ca tana me śṛṇu samāhitaḥ agādhe vimale śuddhe satyatòye dhṛtihrade sanātavyaṃ mānase tīrthe sattvama ālambya śāśvatama tīrthaśaucama anarthitvama ārdavaṃ satyama ārjavama ahiṃsā sarvabhūtānāma ānṛśaṃsyaṃ damaḥ śamaḥ nirmamā nirahaṃkārā nirdvaṃdvā niṣparigrahāḥ śucayasa tīrthabhūtāsa te ye bhaikṣama upabhuñjate tattvavita tava anahaṃbuddhisa tīrthaṃ paramama ucyate śaucalakṣaṇama etata te sarvatraivānvavekṣaṇama rajasa tamaḥ sattvama athò yeṣāṃ nirdhautama ātmanaḥ śaucāśauce na te saktāḥ savakāryaparimārgiṇaḥ sara tayāgeṣva abhiratāḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ śaucena vṛttaśaucārthāsa te tīrthāḥ śucayaśa ca te nòdaka kalinnagātrasa tu sanāta itya abhidhīyate sa sanātò yò damasnātaḥ sa bāhyābhyantaraḥ śuciḥ atīteṣva anapekṣā ye parāpteṣva artheṣu nirmamāḥ śaucama eva paraṃ teṣāṃ yeṣāṃ nòtpadyate sapṛhā parajñānaṃ śaucama eveha śarīrasya viśeṣataḥ tathā niṣa kiṃcanatvaṃ ca manasaśa ca parasannatā vṛttaśaucaṃ manaḥ śaucaṃ tīrthaśaucaṃ paraṃ hitama jañānòtpannaṃ ca yaca chaucaṃ taca chaucaṃ paramaṃ matama manasātha paradīpena barahma jañānabalena ca sanātā ye mānase tīrthe tajjñāḥ kaṣetrajñadarśinaḥ samāròpitaśaucasa tu nityaṃ bhava samanvitaḥ kevalaṃguṇa saṃpannaḥ śucira eva naraḥ sadā śarīrasthāni tīrthāni paròktānya etāni bhārata pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāni śṛṇu tānya api yathā śarīrasyòddeśāḥ śucayaḥ parinirmitāḥ tathā pṛthivyā bhāgāśa ca puṇyāni salilāni ca parārthanāca caiva tīrthasya sanānāca ca pitṛtarpaṇāta dhunanti pāpaṃ tīrtheṣu pūtā yānti divaṃ sukhama parigrahāca ca sādhūnāṃ pṛthivyāśa caiva tejasā atīva puṇyāsa te bhāgāḥ salilasya ca tejasā manasaśa ca pṛthivyāśa ca puṇyatīrthāsa tathāpare ubhayòra eva yaḥ sanātaḥ sa siddhiṃ śīghrama āpnuyāta yathābalaṃ kariyā hīnaṃ kariyā vā balavarjitā neha sādhayate kāryaṃ samāyuktasa tu sidhyati evaṃ śarīraśaucena tīrthaśaucena cānvitāḥ tataḥ siddhima avāpnòti davividhaṃ śaucama uttamama [ya] pitāmaha mahābāhò sarvaśāstraviśārada śaròtuma icchāmi martyānāṃ saṃsāravidhuma uttamama kena vṛttena rājendra vartamānā narā yudhi parāpnuvantya uttamaṃ savargaṃ kathaṃ ca narakaṃ nṛpa mṛtaṃ śarīrama utsṛjya kāṣṭhalòṣṭa samaṃ janāḥ parayāntya amuṃ lòkama itaḥ kò vai tāna anugacchati [bha] asāva āyāti bhagavāna bṛhaspatira udāradhīḥ pṛcchainaṃ sumahābhāgama etada guhyaṃ sanātanama naitada anyena śakyaṃ hi vaktuṃ kena cida adya vai vaktā bṛhaspatisamò na haya anyò vidyate kava cita [va] tayòḥ saṃvadatòra evaṃ pārtha gāṅgeyayòsa tadā ājagāma viśuddhātmā bhagavāna sa bṛhaspatiḥ tatò rājā samutthāya dhṛtarāṣṭra purògamaḥ pūjāma anupamāṃ cakre sarve te ca sabhā sadaḥ tatò dharmasutò rājā bhagavantaṃ bṛhaspatima upagamya yathānyāyaṃ paraśnaṃ papraccha suvrataḥ [ya] bhagavana sava dharmajña sarvaśāstraviśārada martyasya kaḥ sahāyò vai pitā mātā sutò guruḥ mṛtaṃ śarīrama utsṛjya kāṣṭhalòṣṭa samaṃ janāḥ gacchantya amutra lòkaṃ vai ka enama anugacchati [ba] ekaḥ parasūtò rājendra jantura ekò vinaśyati ekasa tarati durgāṇi gacchatya ekaśa ca durgatima asahāyaḥ pitā mātā tathā bharātā sutò guruḥ jañātisaṃbandhivargaśa ca mitravargasa tathaiva ca mṛtaṃ śarīrama utsṛjya kāṣṭhalòṣṭa samaṃ janāḥ muhūrtama upatiṣṭhanti tatò yānti parāṅmukhāḥ taisa taca charīrama utsṛṣṭaṃ dharma ekò 'nugacchati tasmāda dharmaḥ sahāyārthe sevitavyaḥ sadā nṛbhiḥ parāṇī dharmasamāyuktò narakāyòpapadyate tasmāna nayāyāgataira arthaira dharmaṃ seveta paṇḍitaḥ dharma ekò manuṣyāṇāṃ sahāyaḥ pāralaukikaḥ lòbhāna mòhāda anukròśāda bhayāda vāpya abahuśrutaḥ naraḥ karòtya akāryāṇi parārthe lòbhamòhitaḥ dharmaśa cārthaśa ca kāmaśa ca taritayaṃ jīvite phalama etata tarayama avāptavyama adharmaparivarjitama [ya] śarutaṃ bhagavatò vākyaṃ dharmayuktaṃ paraṃ hitama śarīravicayaṃ jañātuṃ buddhisa tu mama jāyate mṛtaṃ śarīrarahitaṃ sūkṣmama avyaktatāṃ gatama acakṣura viṣayaṃ parāptaṃ kathaṃ dharmò 'nugacchati [ba] pṛthivī vāyura ākāśama āpò jayòtiśa ca pañcamama buddhira ātmā ca sahitā dharmaṃ paśyanti nityadā parāṇināma iha sarveṣāṃ sākṣibhūtāni cāniśama etaiśa ca sa ha dharmò 'pi taṃ jīvama anugacchati tavaga asthi māṃsaṃ śukraṃ ca śòṇitaṃ ca mahāmate śarīraṃ varjayantya ete jīvitena vivarjitama tatò dharmasamāyuktaḥ sa jīvaḥ sukhama edhate iha lòke pare caiva kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te [ya] anudarśitaṃ bhagavatā yathā dharmò 'nugacchati etata tu jañātuma icchāmi kathaṃ retaḥ paravartate [ba] annama aśnanti ye devāḥ śarīrasthā nareśvara pṛthivī vāyura ākāśama āpò jayòtira manasa tathā tatasa tṛpteṣu rājendra teṣu bhūteṣu pañcasu manaḥṣaṣṭheṣu śuddhātmana retaḥ saṃpadyate mahata tatò garbhaḥ saṃbhavati satrīpuṃsòḥ pārtha saṃgame etata te sarvama ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śaròtuma icchasi [ya] ākhyātama etada bhavatā garbhaḥ saṃjāyate yathā yathā jātasa tu puruṣaḥ parapadyati tada ucyatāma [ba] āsanna mātraḥ satataṃ taira bhūtaira abhibhūyate vipramuktaśa ca taira bhūtaiḥ punara yātya aparāṃ gatima sa tu bhūtasamāyuktaḥ parāpnute jīva eva ha tatò 'saya karma paśyanti śubhaṃ vā yadi vāśubhama devatāḥ pañca bhūtasthāḥ kiṃ bhūyaḥ śaròtuma icchasi [ya] tavaga asthi māṃsama utsṛjya taiśa ca bhūtaira vivarjitaḥ jīvaḥ sa bhagavāna kavasthaḥ sukhaduḥkhe samaśnute [ba] jīvò dharmasamāyuktaḥ śīghraṃ retastvama āgataḥ satrīṇāṃ puṣpaṃ samāsādya sūte kālena bhārata yamasya puruṣaiḥ kaleśaṃ yamasya puruṣaira vadhama duḥkhaṃ saṃsāracakraṃ ca naraḥ kaleśaṃ ca vindati iha lòke ca sa parāṇī janmaprabhṛti pārthiva savakṛtaṃ karma vai bhuṅkte dharmasya phalama āśritaḥ yadi dharmaṃ yathāśakti janmaprabhṛti sevate tataḥ sa puruṣò bhūtvā sevate nityadā sukhama athāntarā tu dharmasya adharmama upasevate sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ sa jīvò 'paya adhigacchati adharmeṇa samāyuktò yamasya viṣayaṃ gataḥ mahada duḥkhaṃ samāsādya tiryagyònau parajāyate karmaṇā yena yeneha yasyāṃ yònau parajāyate jīvò mòhasamāyuktasa tana me nigadataḥ śṛṇu yada etada ucyate śāstre setihāse saca chandasi yamasya viṣayaṃ ghòraṃ martyò lòkaḥ parapadyate adhītya caturò vedāna davijò mòhasamanvitaḥ patitāta paratigṛhyātha kharayònau parajāyate kharò jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata kharò mṛtò balīvardaḥ sapta varṣāṇi jīvati balīvardò mṛtaśa cāpi jāyate barahmarākṣasaḥ barahmarakṣasa tu tarīna māsāṃsa tatò jāyati barāhmaṇaḥ patitaṃ yājayitvā tu kṛmiyònau parajāyate tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata kṛmibhāvāta paramuktasa tu tatò jāyati gardabhaḥ gardabhaḥ pañcavarṣāṇi pañcavarṣāṇi sūkaraḥ śavā varṣama ekaṃ bhavati tatò jāyati mānavaḥ upādhyāyasya yaḥ pāpaṃ śiṣyaḥ kuryāda abuddhimāna sa jīva iha saṃsārāṃsa tarīna āpnòti na saṃśayaḥ parāka śavā bhavati rājendra tataḥ karavyāta tataḥ kharaḥ tataḥ paretaḥ parikliṣṭaḥ paścāja jāyati barāhmaṇaḥ manasāpi guròra bhāryāṃ yaḥ śiṣyò yāti pāpakṛta sò 'dhamāna yāti saṃsārāna adharmeṇeha cetasā śavayònau tu sa saṃbhūtasa tarīṇi varṣāṇi jīvati tatrāpi nidhanaṃ parāptaḥ kṛmiyònau parajāyate kṛmibhāvama anuprāptò varṣama ekaṃ sa jīvati tatasa tu nidhanaṃ parāpya barahmayònau parajāyate yadi putrasamaṃ śiṣyaṃ gurura hanyāda akāraṇe ātmanaḥ kāmakāreṇa sò 'pi haṃsaḥ parajāyate pitaraṃ mātaraṃ vāpi yasa tu putrò 'vamanyate sò 'pi rājana mṛtò jantuḥ pūrvaṃ jāyati gardabhaḥ kharò jīvati māsāṃsa tu daśa śavā ca caturdaśa biḍālaḥ sapta māsāṃsa tu tatò jāyati mānavaḥ mātā pitarama ākruśya sārikaḥ saṃprajāyate tāḍayitvā tu tāva eva jāyate kacchapò nṛpa kacchapò daśavarṣāṇi tarīṇi varṣāṇi śakyakaḥ vayālò bhūtvā tu ṣaṇa māsāṃsa tatò jāyati mānuṣaḥ bhartṛpiṇḍama upāśnana yò rājadviṣṭāni sevate sò 'pi mòhasamāpannò mṛtò jāyati vānaraḥ vānarò daśavarṣāṇi tarīṇi varṣāṇi mūṣakaḥ śavā bhūtvā cātha ṣaṇa māsāṃsa tatò jāyati mānuṣaḥ nayāsāpahartā tu narò yamasya viṣayaṃ gataḥ saṃsārāṇāṃ śataṃ gatvā kṛmiyònau parajāyate tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata duṣkṛtasya kaṣayaṃ gatvā tatò jāyati mānuṣaḥ asūyakò naraśa cāpi mṛtò jāyati śārṅgakaḥ viśvāsahartā tu narò mīnò jāyati durmatiḥ bhūtvā mīnò 'ṣaṭa varṣāṇi mṛgò jāyati bhārata mṛgasa tu caturò māsāṃsa tataśa chāgaḥ parajāyate chāgasa tu nidhanaṃ parāpya pūrṇe saṃvatsare tataḥ kīṭaḥ saṃjāyate jantusa tatò jāyati mānuṣaḥ dhānyāna yavāṃsa tilāna māṣāna kulatthāna sarṣapāṃśa caṇāna kalāyāna atha mudgāṃśa ca gòdhūmāna atasīsa tathā sasyasyānyasya hartā ca mòhāja jantura acetanaḥ sa jāyate mahārāja mūṣakò nirapatrapaḥ tataḥ paretya mahārāja punara jāyati sūkaraḥ sūkarò jātamātrasa tu rògeṇa mariyate nṛpa śavā tatò jāyate mūḍhaḥ karmaṇā tena pārthiva śavā bhūtvā pañcavarṣāṇi tatò jāyati mānuṣaḥ paradārābhimarśaṃ tu kṛtvā jāyati vai vṛkaḥ śavā sṛgālasa tatò gṛdhrò vayālaḥ kaṅkò bakasa tathā bharātura bhāryāṃ tu durbuddhira yò dharṣayati mòhitaḥ puṃskòlikatvama āpnòti sò 'pi saṃvatsaraṃ nṛpa sakhibhāryāṃ guròra bhāryāṃ rājabhāryāṃ tathaiva ca paradharṣayitvā kāmāda yò mṛtò jāyati sūkaraḥ sūkaraḥ pañcavarṣāṇi pañcavarṣāṇi śavāvidhaḥ pipīlakasa tu ṣaṇa māsāna kīṭaḥ sayāna māsama eva ca etāna āsādya saṃsārāna kṛmiyònau parajāyate tatra jīvati māsāṃsa tu kṛmiyònau tarayò daśa tatò 'dharmakṣayaṃ kṛtvā punara jāyati mānuṣaḥ upasthite vivāhe tu dāne yajñe 'pi vābhibhò mòhāta karòti yò vighnaṃ sa mṛtò jāyate kṛmiḥ kṛmira jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata adharmasya kaṣayaṃ kṛtvā tatò jāyati mānuṣaḥ pūrvaṃ dattvā tu yaḥ kanyāṃ davitīye saṃprayacchati sò 'pi rājana mṛtò jantuḥ kṛmiyònau parajāyate tatra jīvati varṣāṇi tarayòdaśa yudhiṣṭhira adharmasaṃkṣaye yuktasa tatò jāyati mānuṣaḥ devakāryama upākṛtya pitṛkāryama athāpi ca anirvāpya samaśnana vai tatò jāyati vāyasaḥ vāyasò daśavarṣāṇi tatò jāyati kukkuṭaḥ jāyate lavakaśa cāpi māsaṃ tasmāta tu mānuṣaḥ jayeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ cāpi bharātaraṃ yò 'vamanyate sò 'pi mṛtyuma upāgamya karauñcayònau parajāyate karauñcò jīvati māsāṃsa tu daśa davau sapta pañca ca tatò nidhanama āpannò mānuṣatvama upāśnute vṛṣalò barāhmaṇī gatvā kṛmiyònau parajāyate tatrāpatyaṃ samutpādya tatò jāyati mūṣakaḥ kṛtaghnasa tu mṛtò rājana yamasya viṣayaṃ gataḥ yamasya viṣaye karuddhaira vadhaṃ parāpnòti dāruṇama paṭṭisaṃ mudgaraṃ śūlama agnikumbhaṃ ca dāruṇama asi patravanaṃ ghòraṃ vālukāṃ kūṭaśālmalīma etāśa cānyāśa ca bahvīḥ sa yamasya viṣayaṃ gataḥ yātanāḥ parāpya tatrògrāsa tatò vadhyati bhārata saṃsāracakrama āsādya kṛmiyònau parajāyate kṛmira bhavati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata tatò garbhaṃ samāsādya tatraiva mariyate śiśuḥ tatò garbhaśataira jantura bahubhiḥ saṃprajāyate saṃsārāṃśa ca bahūna gatvā tatasa tiryaka parajāyate mṛtò duḥkhama anuprāpya bahuvarṣagaṇāna iha apunarbhāva saṃyuktasa tataḥ kūrmaḥ parajāyate aśastraṃ puruṣaṃ hatvā sa śastraḥ puruṣādhamaḥ arthārthī yadi vā vairī sa mṛtò jāyate kharaḥ kharò jīvati varṣe dave tataḥ śāsteṇa vadhyate sa mṛtò mṛgayònau tu nityòdvignò 'bhijāyate mṛgò vadhyati śastreṇa gate saṃvatsare tu saḥ hatò mṛgasa tatò mīnaḥ sò 'pi jālena badhyate māse caturthe saṃprāpte śavāpadaḥ saṃprajāyate śavāpadò daśavarṣāṇi davīpī varṣāṇi pañca ca tatasa tu nidhanaṃ parāptaḥ kālaparyāya còditaḥ adharmasya kaṣayaṃ kṛtvā tatò jāyati mānuṣaḥ satriyaṃ hatvā tu durbuddhira yamasya viṣayaṃ gataḥ bahūna kaleśāna samāsādya saṃsārāṃśa caiva viṃśatima tataḥ paścāna mahārāja kṛmiyònau parajāyate kṛmira viṃśativarṣāṇi bhūtvā jāyati mānuṣaḥ bhòjanaṃ còrayitvā tu makṣikā jāyate naraḥ makṣikā saṃha vaśagò bahūna māsāna bhavatya uta tataḥ pāpakṣayaṃ kṛtvā mānuṣatvama avāpnute vādyaṃ hṛtvā tu puruṣò maśakaḥ saṃprajāyate tathā piṇyāka saṃmiśrama aśanaṃ còrayena naraḥ sa jāyate babhru samò dāruṇò mūṣakò naraḥ lavaṇaṃ còrayitvā tu cīrī vākaḥ parajāyate dadhi hṛtvā bakaśa cāpi palavò matsyāna asaṃskṛtāna còrayitvā payaśa cāpi balākā saṃprajāyate yasa tu còrayate tailaṃ tailapāyī parajāyate còrayitvā tu durbuddhira madhu daṃśaḥ parajāyate ayò hṛtvā tu durbuddhira vāyasò jāyate naraḥ pāyasaṃ còrayitvā tu tittiritvama avāpnute hṛtvā paiṣṭama apūpaṃ ca kumbhòlūkaḥ parajāyate phalaṃ vā mūlakaṃ hṛtvā apūpaṃ vā pipīlikaḥ kāṃsyaṃ hṛtvā tu durbuddhira hārītò jāyate naraḥ rājataṃ bhājanaṃ hṛtvā kapòtaḥ saṃprajāyate hṛtvā tu kāñcanaṃ bhāṇḍaṃ kṛmiyònau parajāyate karauñcaḥ kārpāsikaṃ hṛtvā mṛtò jāyati mānavaḥ còrayitvā naraḥ paṭṭaṃ tava āvikaṃ vāpi bhārata kaṣaumaṃ ca vastrama ādāya śaśò jantuḥ parajāyate varṇāna hṛtvā tu puruṣò mṛtò jāyati barhiṇaḥ hṛtvā raktāni vastrāṇi jāyate jīva jīvikaḥ varṇakādīṃsa tathā gandhāṃśa còrayitvā tu mānavaḥ chucchundaritvama āpnòti rāja~la lòbhaparāyaṇaḥ viśvāsena tu nikṣiptaṃ yò nihnavati mānavaḥ sa gatāsura narasa tādṛṅa matsyayònau parajāyate matsyayònima anuprāpya mṛtò jāyati mānuṣaḥ mānuṣatvama anuprāpya kaṣīṇāyura upapadyate pāpāni tu naraḥ kṛtvā tiryaga jāyati bhārata na cātmanaḥ paramāṇaṃ te dharmaṃ jānanti kiṃ cana ye pāpāni narāḥ kṛtvā nirasyanti varataiḥ sadā sukhaduḥkhasamāyuktā vayādhitāsa te bhavantya uta asaṃvāsāḥ parajāyante malecchāśa cāpi na saṃśayaḥ narāḥ pāpasamācārā lòbhamòhasamanvitāḥ varjayanti ca pāpāni janmaprabhṛti ye narāḥ arògā rūpavantasa te dhaninaśa ca bhavantya uta satriyò 'paya etena kalpena kṛtvā pāpama avāpnuyuḥ eteṣāma eva jantūnāṃ patnītvama upayānti tāḥ parasvaharaṇe dòṣāḥ sarva eva parakīrtitāḥ etada vai leśa mātreṇa kathitaṃ te mayānagha aparasmina kathā yòge bhūyaḥ śaròṣyasi bhārata etana mayā mahārāja barahmaṇò vadataḥ purā surarṣīṇāṃ śarutaṃ madhye pṛṣṭaśa cāpi yathātathama mayāpi tava kārtsnyena yathāvada anuvarṇitama etaca charutvā mahārāja dharme kuru manaḥ sadā [ya] adharmasya gatira barahmana kathitā me tavayānagha dharmasya tu gatiṃ śaròtuma icchāmi vadatāṃ vara kṛtvā karmāṇi pāpāni kathaṃ yānti śubhāṃ gatima [bṛhaspati] kṛtvā pāpāni karmāṇi adharmavaśama āgataḥ manasā viparītena nirayaṃ paratipadyate mòhāda adharmaṃ yaḥ kṛtvā punaḥ samanutapyate manaḥ samādhisaṃyuktò na sa seveta duṣkṛtama yathā yathā naraḥ samyaga adharmama anubhāṣate samāhitena manasā vimucyati tathā tathā bhujaṃga iti nirmòkāta pūrvabhuktāja jarānvitāta adattvāpi paradānāni vividhāni samāhitaḥ manaḥ samādhisaṃyuktaḥ sugatiṃ paratipadyate paradānāni tu vakṣyāmi yāni dattvā yudhiṣṭhira naraḥ kṛtvāpya akāryāṇi tadā dharmeṇa yujyate sarveṣāma eva dānānāma annaṃ śareṣṭhama udāhṛtama pūrvama annaṃ paradātavyama ṛjunā dharmama icchatā parāṇā haya annaṃ manuṣyāṇāṃ tasmāja jantuśa ca jāyate anne paratiṣṭhitā lòkāsa tasmāda annaṃ parakāśate annama eva paraśaṃsanti devarṣipitṛmānavāḥ annasya hi paradānena savargama āpnòti kauśikaḥ nayāyalabdhaṃ paradātavyaṃ davijebhyò haya annama uttamama savādhyāyasamupetebhyaḥ parahṛṣṭenāntarātmanā yasya haya annama upāśnanti barāhmaṇānāṃ śatā daśa hṛṣṭena manasā dattaṃ na sa tiryaggatira bhaveta barāhmaṇānāṃ sahasrāṇi daśa bhòjyanararṣabha narò 'dharmāta paramucyeta papeṣva abhirataḥ sadā bhaikṣeṇānnaṃ samāhṛtya viprò veda puraskṛtaḥ savādhyāyanirate vipre dattveha sukhama edhate ahiṃsana barāhmaṇaṃ nityaṃ nayāyena paripālya ca kaṣatriyasa tarasā parāptama annaṃ yò vai parayacchati davijebhyò vedavṛddhebhyaḥ parayataḥ susamāhitaḥ tenāpòhati dharmātmā duṣkṛtaṃ karma pāṇḍava ṣaḍbhāgapariśuddhaṃ ca kṛṣera bhāgama upārjitama vaiśyò dadada davijātibhyaḥ pāpebhyaḥ parimucyate avāpya parāṇasaṃdehaṃ kārkaśyena samārjitama annaṃ dattva davijātibhyaḥ śūdraḥ pāpāta paramucyate aurasena balenānnama arjayitvāvihiṃsakaḥ yaḥ parayacchati viprebhyò na sa durgāṇi sevate nayāyenāvāptama annaṃ tu narò lòbhavivarjitaḥ davijebhyò veda vṛddhebhyò dattva pāpāta paramucyate annama ūrjaḥ karaṃ lòke dattvòrjasvī bhavena naraḥ satāṃ panthānama āśritya sarvapāpāta paramucyate dānakṛdbhiḥ kṛtaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ te sama parāṇasya dātārasa tebhyò dharmaḥ sanātanaḥ sarvāvastha manuṣyeṇa nayāyenānnama upārjitama kāryaṃ pātragataṃ nityama annaṃ hi paramā gatiḥ annasya hi paradānena narò durgaṃ na sevate tasmāda annaṃ paradātavyama anyāya parivarjitama yateda barāhmaṇa pūrvaṃ hi bhòktuma annaṃ gṛhī sadā avandhyaṃ divasaṃ kuryāda annadānena mānavaḥ bhòjayitvā daśaśataṃ narò veda vidāṃ nṛpa nayāyavida dharmaviduṣāma itihāsavidāṃ tathā na yāti narakaṃ ghòraṃ saṃsārāṃśa ca na sevate sarvakāmasamāyuktaḥ paretya cāpya aśnute phalama evaṃ sukhasamāyuktò ramate vigatajvaraḥ rūpavāna kīrtimāṃśa caiva dhanavāṃśa còpapadyate etata te sarvama ākhyātama annadānaphalaṃ mahata mūlama etada dhi dharmāṇāṃ paradānasya ca bhārata [ya] ahiṃsā vaidikaṃ karma dhayānama indriyasaṃyamaḥ tapò 'tha guruśuśrūṣā kiṃ śareyaḥ puraṣaṃ parati [ba] sarvāṇya etāni dharmasya pṛthaga davārāṇi sarvaśaḥ śṛṇu saṃkīrtyamānāni ṣaḍa eva bharatarṣabha hanta niḥśreyasaṃ jantòra ahaṃ vakṣyāmya anuttamama ahiṃsāpāśrayaṃ dharmaṃ yaḥ sādhayati vai naraḥ tarīna dòṣāna sarvabhūteṣu nidhāya puruṣaḥ sadā kāmakròdhau ca saṃyamya tataḥ siddhima avāpnute ahiṃsakāni bhūtāni daṇḍena vinihanti yaḥ ātmanaḥ sukhama anvicchana na sa paretya subhī bhaveta ātmòpamaśa ca bhūteṣu yò vai bhavati pūruṣaḥ nayastadaṇḍò jitakròdhaḥ sa paretya sukhama edhate sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtāni paśyataḥ devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ na tatparasya saṃdadyāta paratikūlaṃ yada ātmanaḥ eṣa saṃkṣepatò dharmaḥ kāmāda anyaḥ paravartate paratyākhyāne ca dāne ca sukhaduḥkhe pariyāpriye ātmaupamyena puruṣaḥ samādhima adhigacchati yathā paraḥ parakramate 'pareṣu; tathāparaḥ parakramate parasmina eṣaiva te 'satūpamā jīvalòke; yathā dharmò naipuṇenòpadiṣṭaḥ [va] itya uktvā taṃ suragurura dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama divama ācakrame dhīmāna paśyatāma eva nasa tadā [va] tatò yudhiṣṭhirò rājā śaratalpe pitāmahama punara eva mahātejāḥ papraccha vadatāṃ varama ṛṣayò barāhmaṇā devāḥ paraśaṃsanti mahāmate ahiṃsā lakṣaṇaṃ dharmaṃ veda parāmāṇya darśanāta karmaṇā manujaḥ kurvana hiṃsāṃ pārthiva sattama vācā ca manasā caiva kathaṃ duḥkhāta paramucyate [bha] caturvidheyaṃ nirdiṣṭā ahiṃsā barahmavādibhiḥ eṣaikatò 'pi vibhraṣṭā na bhavatya arisūdana yathā sarvaśa catuṣpādasa taribhiḥ pādaira na tiṣṭhati tathaiveyaṃ mahīpāla paròcyate kāraṇaisa taribhiḥ yathā nāgapade 'nayāni padāni padagāmināma sarvāṇya evāpidhīyante padajātāni kauñjare evaṃ lòkeṣva ahiṃsā tu nirdiṣṭā dharmataḥ parā karmaṇā lipyate jantura vācā ca manasaiva ca pūrvaṃ tu manasā tayaktvā tathā vācātha karmaṇā tarikāraṇaṃ tu nirdiṣṭaṃ śarūyate barahmavādibhiḥ manò vāci tathāsvāde dòṣā haya eṣu paratiṣṭhitāḥ na bhakṣayantya atò māṃsaṃ tapò yuktā manīṣiṇaḥ dòṣāṃsa tu bhakṣaṇe rājana māṃsasyeha nibòdha me putramāṃsòpamaṃ jānana khādate yò vicetanaḥ mātā pitṛsamāyòge putratvaṃ jāyate yathā rasaṃ ca parati jihvāyāḥ parajñānaṃ jāyate tathā tathā śāstreṣu niyataṃ rāgò haya āsvāditāda bhaveta asaṃskṛtāḥ saṃskṛtāśa ca lavaṇālavaṇāsa tathā parajñāyante yathā bhāvāsa tathā cittaṃ nirudhyate bherīśaṅkhamṛdaṅgādyāṃsa tantrī śabdāṃśa ca puṣkalāna niṣeviṣyanti vai mandā māṃsabhakṣāḥ kathaṃ narāḥ acintitama anuddiṣṭama asaṃkalpitama eva ca rasaṃ gṛddhyābhibhūtā vai paraśaṃsanti phalārthinaḥ paraśaṃsā haya eva māṃsasya dòṣakarmaphalānvitā jīvitaṃ hi parityajya bahavaḥ sādhavò janāḥ savamāṃsaiḥ paramāṃsāni paripālya divaṃ gatāḥ evama eṣā mahārāja caturbhiḥ kāraṇaira vṛtā ahiṃsā tava nirdiṣṭā sarvadharmārthasaṃhitā [ya] ahiṃsā paramò dharma itya uktaṃ bahuśasa tavayā śarāddheṣu ca bhavāna āha pitṝna āmiṣa kāṅkṣiṇaḥ māṃsaira bahuvidhaiḥ paròktasa tavayā śarāddhavidhiḥ purā ahatvā ca kutò māṃsama evama etada virudhyate jātò naḥ saṃśayò dharme māṃsasya parivarjane dòṣò bhakṣayataḥ kaḥ sayāta kaśa cābhakṣayatò guṇaḥ hatvā bhakṣayatò vāpi pareṇòpahṛtasya vā hanyāda vā yaḥ parasyārthe karītvā vā bhakṣayena naraḥ etada icchāmi tattvena kathyamānaṃ tavayānagha nicayena cikīrṣāmi dharmama etaṃ sanātanama kathama āyura avāpnòti kathaṃ bhavati sattvavāna kathama avyaṅgatāma eti lakṣaṇyò jāyate kathama [bha] māṃsasya bhakṣaṇe rājana yò 'dharmaḥ kurupuṃgava taṃ me śṛṇu yathātattvaṃ yaśa cāsya vidhirūttamaḥ rūpama avyaṅgatāma āyura buddhiṃ sattvaṃ balaṃ samṛtima parāptu kāmaira naraira hiṃsā varjitā vai kṛtātmabhiḥ ṛṣīṇāma atra saṃvādò bahuśaḥ kurupuṃgava babhūva teṣāṃ tu mataṃ yata taca chṛṇu yudhiṣṭhira yò yajetāśvamedhena māsi māsi yatavrataḥ varjayena madhu māṃsaṃ ca samama etada yudhiṣṭhira saptarṣayò vālakhilyāsa tathaiva ca marīcipāḥ amāṃsa bhakṣaṇaṃ rājana paraśaṃsanti manīṣiṇaḥ na bhakṣayati yò māṃsaṃ na hanyāna na ca ghātayeta taṃ mitraṃ sarvabhūtānāṃ manuḥ savāyambhuvò 'baravīta adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ viśvāsyaḥ sarvajantuṣu sādhūnāṃ saṃmatò nityaṃ bhavena māṃsasya varjanāta savamāṃsaṃ paramāṃsena yò vardhayituma icchati nāradaḥ parāha dharmātmā niyataṃ sò 'vasīdati dadāti yajate cāpi tapasvī ca bhavatya api madhu māṃsanivṛttyeti parāhaivaṃ sa bṛhaspatiḥ māsi māsya aśvamedhena yò yajeta śataṃ samāḥ na khādati ca yò maṃsaṃ samama etana mataṃ mama sadā yajati satreṇa sadā dānaṃ parayacchati sadā tapasvī bhavati madhu māṃsasya varjanāta sarve vedā na tata kuryuḥ sarvayajñāśa ca bhārata yò bhakṣayitvā māṃsāni paścāda api nivartate duṣkaraṃ hi rasajñena māṃsasya parivarjanama cartuṃ varatama idaṃ śareṣṭhaṃ sarvaprāṇya abhara paradama sarvabhūteṣu yò vidvāna dadātya abhara dakṣiṇāma dātā bhavati lòke sa parāṇānāṃ nātra saṃśayaḥ evaṃ vai paramaṃ dharmaṃ paraśaṃsanti manīṣiṇaḥ parāṇā yathātmanò 'bhīṣṭā bhūtānāma api te tathā ātmaupamyena gantavyaṃ buddhimadbhira mahātmabhiḥ mṛtyutò bhayama astīti viduṣāṃ bhūtima icchatāma kiṃ punara hanyamānānāṃ tarasā jīvitārthināma arògāṇāma apāpānāṃ pāpaira māṃsòpajīvibhiḥ tasmāda viddhi mahārāja māṃsasya parivarjanama dharmasyāyatanaṃ śareṣṭhaṃ savargasya ca sukhasya ca ahiṃsā paramò dharmasa tathāhiṃsā paraṃtapaḥ ahiṃsā paramaṃ satyaṃ tatò dharmaḥ paravartate na hi māṃsaṃ tṛṇāta kāṣṭhāda upalāda vāpi jāyate hatvā jantuṃ tatò māṃsaṃ tasmāda dòṣò 'saya bhakṣaṇe savāhā savadhāmṛta bhujò devāḥ satyārjava pariyāḥ karavyādāna rākṣasāna viddhi jihmānṛta parāyaṇāna kāntāreṣva atha ghòreṣu durgeṣu gahaneṣu ca rātrāva ahani saṃdhyāsu catvareṣu sabhāsu ca amāṃsa bhakṣaṇe rājana bhayama ante na gacchati yadi ceta khādakò na sayana na tadā ghātakò bhaveta ghātakaḥ khādakārthāya taṃ ghātayati vai naraḥ abhakṣyama etada iti vā iti hiṃsā nivartate khādakārthama atò hiṃsā mṛgādīnāṃ paravartate yasmāda garasati caivāyura hiṃsakānāṃ mahādyute tasmāda vivarjayena māṃsaṃ ya iccheda bhūtima ātmanaḥ tarātāraṃ nādhigacchanti raudrāḥ parāṇivihiṃsakāḥ udvejanīyā bhūtānāṃ yathā vayālamṛgāsa tathā lòbhāda vā buddhimòhāda vā balavīryārthama eva ca saṃsargāda vātha pāpānāma adharmarucitā nṛṇāma savamāṃsaṃ paramāṃsena yò vardhayituma icchati udvignavāse vasati yatra tatrābhijāyate dhanyaṃ yaśasyama āyuṣyaṃ savargyaṃ savastyayanaṃ mahata māṃsasyābhakṣaṇaṃ parāhura niyatāḥ paramarṣayaḥ idaṃ tu khalu kaunteya śarutama āsīta purā mayā mārkaṇḍeyasya vadatò ye dòṣā māṃsabhakṣaṇe yò hi khādati māṃsāni parāṇināṃ jīvitārthināma hatānāṃ vā mṛtānāṃ vā yathā hantā tathaiva saḥ dhanena karāyatò hanti khādakaśa còpabhògataḥ ghātakò vadhabandhābhyāma itya eṣa tarividhò vadhaḥ akhādanna anumòdaṃśa ca bhāvadòṣeṇa mānavaḥ yò 'numanyeta hantavyaṃ sò 'pi dòṣeṇa lipyate adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāma āyuṣmāna nīrujaḥ sukhī bhavatya abhakṣayana māṃsaṃ dayāvāna parāṇināma iha hiraṇyadānaira gòdānaira bhūmidānaiśa ca sarvaśaḥ māṃsasyābhakṣaṇe dharmò viśiṣṭaḥ sayāda iti śarutiḥ apròkṣitaṃ vṛthā māṃsaṃ vidhihīnaṃ na bhakṣayeta bhakṣayana nirayaṃ yāti narò nāstya atra saṃśayaḥ paròkṣitābhyukṣitaṃ māṃsaṃ tathā barāhmaṇa kāmyayā alpadòṣama iha jañeya viparīte tu lipyate khādakasya kṛte jantuṃ yò hanyāta puruṣādhamaḥ mahādòṣakarasa tatra khādakò na tu ghātakaḥ ijyā yajñaśrutikṛtaira yò mārgaira abudhò janaḥ hanyāja jantuṃ māṃsagṛddhrī sa vai narakabhāna naraḥ bhakṣayitvā tu yò māṃsaṃ paścāda api nivartate tasyāpi sumahāna dharmò yaḥ pāpāda vinivartate āhartā cānumantā ca viśistā karaya vikrayī saṃskartā còpabhòktā ca ghātakāḥ sarva eva te idama anyata tu vakṣyāmi paramāṇaṃ vidhinirmitama purāṇama ṛṣibhira juṣṭaṃ vedeṣu pariniścitama paravṛtti lakṣaṇe dharme phalārthibhira abhidrute yathòktaṃ rājaśārdūla na tu tana mòkṣakāṅkṣiṇāma havira yata saṃskṛtaṃ mantraiḥ paròkṣitābhyukṣitaṃ śuci vedòktena paramāṇena pitṝṇāṃ parakriyāsu ca atò 'nayathā vṛthā māṃsama abhakṣyaṃ manura abravīta asvargyama ayaśasyaṃ ca rakṣòvada bharatarṣabha vidhinā hi narāḥ pūrvaṃ māṃsaṃ rājana abhakṣayana ya iccheta puruṣò 'tayantama ātmānaṃ nirupadravama sa varjayeta māṃsāni parāṇināma iha sarvaśaḥ śarūyate hi purākalpe nṛṇāṃ varīhi mayaḥ paśuḥ yenāyajanta yajvānaḥ puṇyalòkaparāyaṇāḥ ṛṣibhiḥ saṃśayaṃ pṛṣṭò vasuśa cedipatiḥ purā abhakṣyama iti māṃsaṃ sa parāha bhakṣyama iti parabhò ākāśāna medinīṃ parāptasa tataḥ sa pṛthivīpatiḥ etada eva punaśa còktvā viveśa dharaṇītalama parajānāṃ hitakāmena tava agastyena mahātmanā āraṇyāḥ sarvadaivatyāḥ paròkṣitāsa tapasā mṛgāḥ kariyā haya evaṃ na hīyante pitṛdaivatasaṃśritāḥ parīyante pitaraśa caiva nayāyatò māṃsatarpitāḥ idaṃ tu śṛṇu rājendra kīrtyamānaṃ mayānagha abhakṣaṇe sarvasukhaṃ māṃsasya manujādhipa yasa tu varṣaśataṃ pūrṇaṃ tapasa tapyeta sudāruṇama yaśa caikaṃ varjayena māṃsaṃ samama etana mataṃ mama kaumude tu viśeṣeṇa śuklapakśe narādhipa varjayeta sarvamāṃsāni dharmò haya atra vidhīyate caturò vārṣikāna māsāna yò māṃsaṃ parivarjayeta catvāri bhadrāṇya āpnòti kīrtima āyura yaśòbalama atha vā māsama apya ekaṃ sarvamāṃsānya abhakṣayana atītya sarvaduḥkhāni sukhī jīvena nirāmayaḥ ye varjayanti māṃsāni māsaśaḥ pakṣaśò 'pi vā teṣāṃ hiṃsā nivṛttānāṃ barahmalòkò vidhīyate māṃsaṃ tu kaumudaṃ pakṣaṃ varjitaṃ pārtha rājabhiḥ sarvabhūtātmabhūtaira taira vijñātārthaparāvaraiḥ nābhāgenāmbarīṣeṇa gayena ca mahātmanā āyuṣā cānaraṇyena dilīpa raghupūrubhiḥ kārtavīryāniruddhābhyāṃ nahuṣeṇa yayātinā nṛgeṇa viṣvagaśvena tathaiva śaśabindunā yuvanāśvena ca tathā śibinauśīnareṇa ca śayenacitreṇa rājendra sòmakena vṛkeṇa ca raivatena ranti devena vasunā sṛñjayena ca duḥṣantena karūṣeṇa rāmālarka nalaisa tathā virūpāśvena niminā janakena ca dhīmatā silena pṛthunā caiva vīrasenena caiva ha ikṣvākuṇā śambhunā ca śavetena sagareṇa ca etaiśa cānyaiśa ca rājendra purā māṃsaṃ na bhakṣitama śāradaṃ kaumudaṃ māsaṃ tatasa te savargama āpnuvana barahmalòke ca tiṣṭhanti javalamānāḥ śariyānvitāḥ upāsyamānā gandharvaiḥ satrīsahasrasamanvitāḥ tada etada uttamaṃ dharmama ahiṃsā lakṣaṇaṃ śubhama ye caranti mahātmānò nākapṛṣṭhe vasanti te madhu māṃsaṃ ca ye nityaṃ varjayantīha dhārmikāḥ janmaprabhṛti madyaṃ ca sarve te munayaḥ samṛtāḥ viśiṣṭatāṃ jañātiṣu ca lalbhante nātra saṃśayaḥ āpannaśa cāpadò mucyeda baddhòmucyeta bandhanāta mucyeta tathāturò rògāda duḥkhāna mucyeta duḥkhitaḥ tiryagyòniṃ na gaccheta rūpavāṃśa ca bhavena naraḥ buddhimāna vai kuruśreṣṭha parāpnuyāca ca mahada yaśaḥ etata te kathitaṃ rājana māṃsasya parivarjane paravṛttau ca nivṛttau ca vidhānama ṛṣinirmitama [ya] ime vai mānavā lòke bhṛśaṃ māṃsasya gṛddhinaḥ visṛjya bhakṣāna vividhāna yathā rakṣògaṇāsa tathā nāpūpāna vividhākārāña śākāni vividhāni ca ṣāḍavāna rasayògāṃśa ca tathecchanti yathāmiṣama tatra me buddhira atraiva visarge parimuhyate na manye rasataḥ kiṃ cina māṃsatò 'satīha kiṃ cana tada icchāmi guṇāña śaròtuṃ māṃsasyābhakṣaṇe 'pi vā bhakṣaṇe caiva ye dòṣāsa tāṃśa caiva puruṣarṣabha sarvaṃ tattvena dharmajña yadhāvada iha dharmataḥ kiṃ vā bhakṣyama abhakṣyaṃ vā sarvama etada vadasva me [bha] evama etana mahābāhò yathā vadasi bhārata na māṃsāda arama atrānyada rasatò vidyate bhuvi kaṣatakṣīṇābhitaptānāṃ garāmyadharmaratāśa ca ye adhvanā karśitānāṃ ca na māṃsāda vidyate parama sadyò vardhayati parāṇāna puṣṭima agryaṃ dadāti ca na bhakṣò 'bhayadhikaḥ kaśa cina māṃsāda asti paraṃtapa vivarjane tu bahavò guṇāḥ kauravanandana ya bhavanti manuṣyāṇāṃ tāna me nigadataḥ śṛṇu savamāṃsaṃ paramāṃsaira yò vivardhayituma icchati nāsti kaṣudratarasa tasmāna na nṛśaṃsatarò naraḥ na hi parāṇāta pariyataraṃ lòke kiṃ cana vidyate tasmāda dayāṃ naraḥ kuryāda yathātmani tathā pare śukrāca ca tāta saṃbhūtira māṃsasyeha na saṃśayaḥ bhakṣaṇe tu mahāna dòṣò vadhena saha kalpate ahiṃsā lakṣaṇò dharma iti veda vidò viduḥ yada ahiṃsraṃ bhaveta karma tata kuryāda ātmavāna naraḥ pitṛdaivatayajñeṣu paròkṣitaṃ havira ucyate vidhinā veda dṛṣṭena tada bhuktveha na duṣyati yajñārthe paśavaḥ sṛṣṭā itya api śarūyate śarutiḥ atò 'nayathā paravṛttānāṃ rākṣasò vidhira ucyate kaṣatriyāṇāṃ tu yò dṛṣṭò vidhisa tama api me śṛṇu vīryeṇòpārjitaṃ māṃsaṃ yathā khādana na duṣyati āraṇyāḥ sarvadauvatyāḥ paròkṣitāḥ sarvaśò mṛgāḥ agastyena purā rājana mṛgayā yena pūjyate nātmānama aparityajya mṛgayā nāma vidyate samatāma upasaṃgamya rūpaṃ hanyāna na vā nṛpa atò rājarṣayaḥ sarve mṛgayāṃ yānti bhārata lipyante na hi dòṣeṇa na caitata pātakaṃ viduḥ na hi tatparamaṃ kiṃ cida iha lòke paratra ca yata sareṣva iha lòkeṣu dayā kauravanandana na bhayaṃ vidyate jātu narasyeha dayāvataḥ dayāvatāma ime lòkāḥ pare cāpi tapasvināma abhayaṃ sarvabhūtebhyò yò dadāti dayāparaḥ abhayaṃ tasya bhūtāni dadatītya anuśuśrumaḥ kaṣataṃ ca sakhalitaṃ caiva patitaṃ kaliṣṭama āhatama sarvabhūtāni rakṣanti sameṣu viṣameṣu ca nainaṃ vayālamṛgā ghananti na piśācā na rākṣasāḥ mucyante bhayakāleṣu mòkṣayanti ca ye parāna parāṇadānāta paraṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati na haya ātmanaḥ pariyataraḥ kaśa cida astīti niścitama aniṣṭaṃ sarvabhūtānāṃ maraṇaṃ nāma bhārata mṛtyukāle hi bhūtānāṃ sadyò jāyati vepathuḥ jātijanma jarāduḥkhe nityaṃ saṃsārasāgare jantavaḥ parivartante maraṇāda udvijanti ca garbhavāseṣu pacyante kaṣārāmla kaṭukai rasaiḥ mūtra śaleṣma purīṣāṇāṃ saparśaiśa ca bhṛśadāruṇaiḥ jātāśa cāpya avaśāsa tatra bhidyamānāḥ punaḥ punaḥ pāṭyamānāśa ca deśyante vivaśā māṃsagṛddhinaḥ kumbhī pāke ca pacyante tāṃ tāṃ yònima upāgatāḥ ākramya māryamāṇāśa ca bharāmyante vai punaḥ punaḥ nātmanò 'sati pariyataraḥ pṛthivyāma anusṛtya ha tasmāta parāṇiṣu sarveṣu dayāvāna ātmavāna bhaveta sarvamāṃsāni yò rājana yāvaja jīvaṃ na bhakṣayeta savarge sa vipulaṃ sathānaṃ parāpnuyāna nātra saṃśayaḥ ye bhakṣayanti māṃsāni bhūtānāṃ jīvitaiṣiṇāma bhakṣyante te 'pi taira bhūtaira iti me nāsti saṃśayaḥ māṃ sa bhakṣayate yasmāda bhakṣayiṣye tama apya ahama etana māṃsasya māṃsatvama atò buddhyasva bhārata ghātakò vadhyate nityaṃ tathā vadhyeta bandhakaḥ ākròṣṭākruśyate rājana daveṣṭā daveṣyatvama āpnute yena yena śarīreṇa yada yata karma karòti yaḥ tena tena śarīreṇa tata tata palama upāśnute ahiṃsā paramò dharmasa tathāhiṃsā parò damaḥ ahiṃsā paramaṃ dānama ahiṃsā paramasa tapaḥ ahiṃsā paramò yajñasa tathāhismā paraṃ balama ahiṃsā paramaṃ mitrama ahiṃsā paramaṃ sukhama ahiṃsā paramaṃ satyama ahiṃsā paramaṃ śarutama sarvayajñeṣu vā dānaṃ sarvatīrtheṣu cāplutama sarvadānaphalaṃ vāpi naitata tulyama ahiṃsayā ahiṃsrasya tapò 'kaṣayyama ahiṃsrò yajate sadā ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ yathā mātā yathā pitā etata phalama ahiṃsāyā bhūyaśa ca kurupuṃgava na hi śakyā guṇā vaktuma iha varṣaśataira api [ya] akāmāśa ca sa kāmāśa ca hatā ye 'samina mahāhave kāṃ yòniṃ paratipannāsa te tana me barūhi pitāmaha duḥkhaṃ parāṇaparityāgaḥ puruṣāṇāṃ mahāmṛdhe jānāmi tattvaṃ dharmajña parāṇatyāgaṃ suduṣkarama samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe kāraṇaṃ tatra me barūhi sarvajñò haya asi me mataḥ [bha] samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe saṃsāre 'samina samājātāḥ parāṇinaḥ pṛthivīpate niratā yena bhāvena tatra me śṛṇu kāraṇama samyaka cāyama anupraśnasa tavayòktaśa ca yudhiṣṭhira atra te vartayiṣyāmi purāvṛttama idaṃ nṛpa davaipāyanasya saṃvādaṃ kīṭasya ca yudhiṣṭhira barahmabhūtaśa carana vipraḥ kṛṣṇa davaupāyanaḥ purā dadarśa kīṭaṃ dhāvantaṃ śīghraṃ śakaṭavartmani gatijñaḥ sarvabhūtānāṃ rutajñaśa ca śarīriṇāma sarvajñaḥ sarvadò dṛṣṭvā kīṭaṃ vacanama abravīta kīṭa saṃtrastarūpò 'si tavaritaśa caiva lakṣyase kava dhāvasi tada ācakṣva kutasa te hayama āgatama [ka] śakaṭasyāsya mahatò dòṣaṃ śarutvā bhayaṃ mama āgataṃ vai mahābuddhe savana eṣa hi dāruṇaḥ śarūyate na sa māṃ hanyāda iti tasmāda apākrame śavasatāṃ ca śṛṇòmya evaṃ gòputrāṇāṃ paracòdyatāma vahatāṃ sumahābhāraṃ saṃnikarṣe savanaṃ parabhò nṛṇāṃ ca saṃvāhayatāṃ śarūyate vividhaḥ savanaḥ sòḍhuma asmadvidhenaiṣa na śakyaḥ kīṭa yòninā tasmāda apakramāmya eṣa bhayāda asyāta sudāruṇāta duḥkhaṃ hi mṛtyura bhūtānāṃ jīvitaṃ ca sudurlabhama atò bhītaḥ palāyāmi gaccheyaṃ nāsukhaṃ sukhāta [bha] itya uktaḥ sa tu taṃ parāha kutaḥ kīṭa sukhaṃ tava maraṇaṃ te sukhaṃ manye tiryagyònau hi vartase śabdaṃ saparśaṃ rasaṃ gandhaṃ bhògāṃśa còccāvacāna bahūna nābhijānāsi kīṭa tavaṃ śareyò maraṇama eva te [ka] sarvatra niratò jīva itīhāpi sukhaṃ mama cetayāmi mahāprājña tasmāda icchāmi jīvituma ihāpi viṣayaḥ sarvò yathā dehaṃ paravartitaḥ mānuṣāsa tiryagāśa caiva pṛthaga bhògā viśeṣataḥ ahama āsaṃ manuṣyò vai śūdrò bahudhanaḥ purā abrahmaṇyò nṛśaṃsaśa ca kadaryò vṛddhijīvinaḥ vāka tīkṣṇò nikṛtiprajñò mòṣṭā viśvasya sarvaśaḥ mithaḥ kṛtò 'panidhanaḥ parasvaharaṇe rataḥ bhṛtyātithi janaśa cāpi gṛhe paryuṣitò mayā mātsaryāta savādu kāmena nṛśaṃsena bubhūṣatā devārthaṃ pitṛyajñārthama annaṃ śaraddhā kṛtaṃ mayā na dattama arthakāmena deyama annaṃ punāti ha guptaṃ śaraṇama āśritya bhayeṣu śaraṇā gatāḥ akasmāna na bhayāta tayaktā na ca tarātā bhayaiṣiṇaḥ dhanaṃ dhānyaṃ pariyāna dārāna yānaṃ vāsasa tathādbhutama śariyaṃ dṛṣṭvā manuṣyāṇāma asūyāmi nirarthakama īrṣyuḥ parasukhaṃ dṛṣṭvā ātatāyya abubhūṣakaḥ tarivargahantā cānyeṣāma ātmakāmānuvartakaḥ nṛśaṃsaguṇabhūyiṣṭhaṃ purā karmakṛtaṃ mayā samṛtvā tada anutapye 'haṃ tayaktvā pariyama ivātmajama śubhānāma api jānāmi kṛtānāṃ karmaṇāṃ phalama mātā ca pūjitā vṛddhā barāhmaṇaśa cārcitò mayā sakṛja jātiguṇòpetaḥ saṃgatya gṛhama āgataḥ atithiḥ pūjitò barahmasa tena māṃ nājahāta samṛtiḥ karmaṇā tena caivāhaṃ sukhāśāma iha lakṣaye taca charòtuma ahama icchāmi tavattaḥ śareyasa tapòdhana [va] śubhena karmaṇā yada vai tiryagyònau na muhyase mamaiva kīṭa tata karma yena tavaṃ na paramuhyase ahaṃ hi darśanāda eva tārayāmi tapòbalāta tapòbalāda dhi balavada balama anyana na vidyate jānāmi pāpaiḥ savakṛtaira gataṃ tavāṃ kīṭa kīṭatāma avāpsyasi paraṃ dharmaṃ dharmasthò yadi manyase karmabhūmikṛtaṃ devā bhuñjate tiryagāśa ca ye dharmāda api manuṣyeṣu kāmò 'rathaśa ca yathā guṇaiḥ vāgbuddhipāṇipādaiśa cāpya upetasya vipaścitaḥ kiṃ hīyate manuṣyasya mandasyāpi hi jīvataḥ jīvana hi kurute pūjāṃ viprāgryaḥ śaśisūryayòḥ baruvanna api kathaṃ puṇyāṃ tatra kīṭa tavama eṣyasi guṇabhūtāni bhūtāni tatra tavama upabhòkṣyase tatra te 'haṃ vineṣyāmi barahmatvaṃ yatra cecchasi sa tatheti paratiśrutya kīṭò vartmanya atiṣṭhata tama ṛṣiṃ daraṣṭuma agamata sarvāsva anyāsu yòniṣu śavāvida gòdhā varāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇāma śavapākavaiśya śūdrāṇāṃ kaṣatriyāṇāṃ ca yòniṣu sa kīṭetya evama ābhāṣya ṛṣiṇā satyavādinā paratismṛtyātha jagrāha pādau mūrdhnā kṛtāñjaliḥ [ka] idaṃ tada atulaṃ sathānama īpṣitaṃ daśabhira guṇaiḥ yada ahaṃ parāpya kīṭatvama āgatò rājaputratāma vahanti māma atibalāḥ kuñjarā hemamālinaḥ sayandaneṣu ca kāmbòjā yuktāḥ paramavājinaḥ uṣṭrāśvatara yuktāni yānāni ca vahanti māma sa bāndhavaḥ sahāmātyaśa cāśnāmi piśitaudanama gṛheṣu sunivāseṣu sukheṣu śayaneṣu ca parārdhyeṣu mahābhāga savapāmīha supūjitaḥ sarveṣva apararātreṣu sūtamāgadhabandinaḥ satuvanti māṃ yathā devaṃ mahendraṃ pariyavādinaḥ parasādāta satyasaṃdhasya bhavatò 'mitatejasaḥ yada ahaṃ kīṭatāṃ parārya saṃprāptò rājaputratāma namasa te 'satu mahāprājña kiṃ karòmi paraśādhi māma tavata tapòbalanirdiṣṭama idaṃ haya adhitagaṃ mayā [va] arcitò 'haṃ tavayā rājana vāgbhira adya yadṛcchayā adya te kīṭatāṃ parāpya samṛtira jātājugupsitā na tu nāśò 'sati pāpasya yata tavayòpacitaṃ purā śūdreṇārtha paradhānena nṛśaṃsenātatāyinā mama te darśanaṃ parāptaṃ taca caiva sukṛtaṃ purā tiryagyònau sama jātena mama cāpya arcanāta tathā itasa tavaṃ rājaputratvāda barāhmaṇyaṃ samavāpsyasi gòbrāhmaṇa kṛte parāṇāna hutvātmīyāna raṇājire rājaputra sukhaṃ parāpya ṛtūṃśa caivāptadakṣiṇāna atha mòdiṣyase savarge barahmabhūtò 'vayayaḥ sukhī tiryagyòniyāḥ śūdratāma abhyupaiti; śūdrò vaiśyatvaṃ kaṣatriyatvaṃ ca vaiśyaḥ vṛttaślāghī kaṣatriyò barāhmaṇatvaṃ; savargaṃ puṇyaṃ barāhmaṇaḥ sādhuvṛttaḥ [bha] kaṣatradharmama anuprāptaḥ samaranna eva sa vīryavāna tayaktvā ca kīṭatāṃ rājaṃśa cacāra vipulaṃ tapaḥ tasya dharmārthaviduṣò dṛṣṭvā tada vipulaṃ tapaḥ ājagāma davijaśreṣṭhaḥ kṛṣṇadvaipāyanasa tadā [va] kaṣātraṃ caiva varataṃ kīṭa bhūtānāṃ paripālanama kaṣatraṃ caiva varataṃ dhayāyaṃsa tatò vipratvama eṣyasi pāhi sarvāḥ parajāḥ samyaka śubhāśubhavida ātmavāna śubhaiḥ saṃvibhajana kāmaira aśubhānāṃ ca pāvanaiḥ ātmavāna bhava suprītaḥ savadharmacaraṇe rataḥ kaṣātrīṃ tanuṃ samutsṛjya tatò vipratvama eṣyasi [bha] sò 'thāraṇyama abhipretya punara eva yudhiṣṭhira maharṣera vacanaṃ śarutvā parajā dharmeṇa pālya ca acireṇaiva kālena kīṭaḥ pārthiva sattama parajāpālanadharmeṇa paretya vipratvama āgataḥ tatasa taṃ barāhmaṇaṃ dṛṣṭvā punara eva mahāyaśāḥ ājagāma mahāprājñaḥ kṛṣṇadvaipāyanasa tadā [va] bhò bhò viprarṣabha śarīmana mā vayathiṣṭhāḥ kathaṃ cana śubhakṛca chubhayònīṣu pāpakṛta pāpayòniṣu upapadyati dharmajña yathā dharmaṃ yathāgamama tasmāna mṛtyubhayāta kīṭa mā vayathiṣṭhāḥ kathaṃ cana dharmalòpāda bhayaṃ te sayāta tasmāda dharmaṃ caròttamama [ka] sukhāta sukhataraṃ parāptò bhagavaṃsa tavatkṛte haya ahama dharmamūlāṃ śariyaṃ parāpya pāpmā naṣṭa ihādya me [bha] bhagavada vacanāta kīṭò barāhmaṇyaṃ parāpya durlabhama akaròta pṛthivīṃ rājana yajñayūpa śatāṅkitāma tataḥ sālòkyama agamada barahmaṇò barahma vittamaḥ avāpa ca paraṃ kīṭaḥ pārtha barahma sanātanama savakarmaphalanirvṛttaṃ vayāsasya vacanāta tadā te 'pi yasmāta savabhāvena hatāḥ kaṣatriya puṃgavāḥ saṃprāptāsa te gatiṃ puṇyāṃ tasmāna mā śòca putraka [ya] vidyā tapaśa ca dānaṃ ca kima eteṣāṃ viśiṣyate pṛcchāmi tavā satāṃ śareṣṭha tana me barūhi pitāmaha [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama maitreyasya ca saṃvādaṃ kṛṣṇadvaipāyanasya ca kṛṣṇa davaipāyanò rājanna ajñāca caritaṃ carana vārāṇasyāma upātiṣṭhana maitreyaṃ savairiṇī kule tama upasthitama āsīnaṃ jañātvā sa munisattamama arcitvā bhòjayāma āsa maitreyò 'śanama uttamama tadannama uttamaṃ bhuktvā guṇavata sārvakāmikama paratiṣṭhamānò 'samayata parītaḥ kṛṣṇò mahāmanāḥ tama utsmayantaṃ saṃprekṣya maitreyaḥ kṛṣṇama abravīta kāraṇaṃ barūhi dharmātmana yò 'samayiṣṭhāḥ kutaśa ca te tapasvinò dhṛtimataḥ paramòdaḥ samupāgataḥ etata pṛcchāmi te vidvanna abhivādya paraṇamya ca ātmanaśa ca tapò bhāgyaṃ mahābhāgyaṃ tathaiva ca pṛthaga ācaratasa tāta pṛthaga ātmani cātmanòḥ alpāntarama ahaṃ manye viśiṭṣama api vā tavayā [va] aticchedātivādābhyāṃ samayò 'yaṃ samupāgataḥ asatyaṃ veda vacanaṃ kasmāda vedò 'nṛtaṃ vadeta tarīṇya eva tu padānya āhuḥ puruṣasyòttamaṃ varatama na daruhyeca caiva dadyāca ca satyaṃ caiva paraṃ vadeta idānīṃ caiva naḥ kṛtyaṃ purastāca ca paraṃ samṛtama alpò 'pi tādṛśò dāyò bhavatya uta mahāphalaḥ tṛṣitāya ca yada dattaṃ hṛdayenānasūyatā tṛṣitasa tṛṣitāya tavaṃ dattvaitada aśanaṃ mama ajaiṣīra mahatò lòkāna mahāyajñaira ivābhibhò atò dānapavitreṇa parītò 'sami tapasaiva ca puṇyasyaiva hi te gandhaḥ puṇyasyaiva ca darśanama puṇyaśa ca vāti gandhasa te manye karmavidhānataḥ adhikaṃ mārjanāta tāta tathaivāpya anulepanāta śubhaṃ sarvapavitrebhyò dānama eva paraṃ bhaveta yānīmānya uttamānīha vedòktāni paraśaṃsasi teṣāṃ śareṣṭhatamaṃ dānama iti me nāsti saṃśayaḥ dānakṛdbhiḥ kṛtaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ te hi parāṇasya dātārasa teṣu dharmaḥ paratiṣṭhitaḥ yathā vedāḥ savadhītāśa ca yathā cendriyasaṃyamaḥ sarvatyāgò yathā ceha tathā dānama anuttamama tavaṃ hi tāta sukhāda eva sukhama eṣyasi śòbhanama sukhāta sukhatara parāptima āpnute matimāna naraḥ tana naḥ paratyakṣama evedama upalabdhama asaṃśayama śarīmantama āpnuvantya arthā dānaṃ yajñasa tathā sukhama sukhāda eva paraṃ duḥkhaṃ duḥkhāda anyata paraṃ sukhama dṛśyate hi mahāprājña niyataṃ vai savabhāvataḥ tarividhānīha vṛttāni narasyāhura manīṣiṇaḥ puṇyama anyata pāpama anyana na puṇyaṃ na ca pāpakama na vṛttaṃ manyate 'nayasya manyate 'nayasya pāpakama tathā savakarma nirvṛttaṃ na puṇyaṃ na ca pāpakama ramasvaidhasva mòdasya dehi caiva yajasva ca na tavāma abhibhaviṣyanti vaidyā na ca tapasvinaḥ [bha] evama uktaḥ paratyuvāca maitreyaḥ karma pūjakaḥ atyantaṃ śarīmati kule jātaḥ parājñò bahuśrutaḥ asaṃśayaṃ maha parājña yathaivāttha tathaiva tata anujñātasa tu bhavatā kiṃ cida barūyāma ahaṃ vibhò [va] yada yada icchasi maitreya yāvada yāvada yathātathā barūhi tāvana mahāprājña śuśrūṣe vacanaṃ tava [ma] nirdòṣaṃ nirmalaṃ caiva vacanaṃ dānasaṃhitama vidyā tapòbhyāṃ hi bhavāna bhāvitātmā na saṃśayaḥ bhavatò bhāvitātmatvāda dāyò 'yaṃ sumahāna mama bhūyò buddhyānupaśyāmi susamṛddhatapā iva api me darśanāda eva bhavatò 'bhayudayò mahāna manye bhavatprasādò 'yaṃ tada dhi karma savabhāvataḥ tapaḥ śarutaṃ ca yòniśa cāpya etada barāhmaṇya kāraṇama taribhira guṇaiḥ samuditasa tatò bhavati vai davijaḥ tasmiṃsa tṛpte ca tṛpyante pitarò daivatāni ca na hi śarutavatāṃ kiṃ cida adhikaṃ barāhmaṇāda ṛte yathā hi sukṛte kaṣetre phalaṃ vindati mānavaḥ evaṃ dattvā śarutavati phalaṃ dātā samaśnute barāhmaṇaśa cena na vidyeta śarutavṛttòpasaṃhitaḥ paratigrahītā dānasya mòghaṃ sayāda dhanināṃ dhanama adana haya avidvāna hantya annama adyamānaṃ ca hanti tama taṃ ca hanyati yasyānnaṃ sa hatvā hanyate 'budhaḥ parabhura haya annama adana vidvāna punara janayatīśvaraḥ sa cānnāja jāyate tasmāta sūkṣma eva vayatikramaḥ yada eva dadataḥ puṇyaṃ tada eva paratigṛhṇataḥ na haya ekacakraṃ varteta itya evama ṛṣayò viduḥ yatra vai barāhmaṇāḥ santi śarutavṛttòpasaṃhitāḥ tatra dānaphalaṃ puṇyama iha cāmutra cāśnute ye yòniśuddhāḥ satataṃ tapasya abhiratā bhṛśama dānādhyayanasaṃpannāsa te vai pūjyatamāḥ sadā taira hi sadbhiḥ kṛtaḥ panthāśa cetayānò na muhyate te hi savargasya netārò yajñavāhāḥ sanātanāḥ [bha] evama uktaḥ sa bhagavāna maitreyaṃ paratyabhāṣata diṣṭyaivaṃ tavaṃ vijānāsi diṣṭyā te buddhira īdṛśī lòkò haya ayaṃ guṇāna eva bhūyiṣṭhaṃ sama paraśaṃsati rūpamānavayò mānaśrī mānāśa cāpya asaṃśayama diṣṭyā nābhibhavanti tavāṃ daivasa te 'yama anugrahaḥ yata te bhṛśataraṃ dānāda vartayiṣyāmi taca chṛṇu yānīhāgama śāstrāṇi yāśa ca kāśa cita paravṛttayaḥ tāni vedaṃ puraskṛtya paravṛttāni yathākramama ahaṃ dānaṃ paraśaṃsāmi bhavāna api tapaḥ śarute tapaḥ pavitraṃ vedasya tapaḥ savargasya sādhanama tapasā mahada āpnòti vidyayā ceti naḥ śarutama tapasaiva cāpanudeda yaca cānyada api duṣkṛtama yada yada dhi kiṃ cita saṃdhāya puruṣasa tapyate tapaḥ sarvama etada avāpnòti barāhmaṇò vedapāragaḥ duranvayaṃ duṣpradhṛṣyaṃ durāpaṃ duratikramama sarvaṃ vai tapasābhyeti tapòhi balavattarama surāpò 'saṃmatādāyī bharūṇahā gurutalpagaḥ tapasā tarate sarvama enasaśa ca paramucyate sarvavidyasa tu cakṣuṣmāna api yādṛśa tādṛśaḥ tapasvinau ca tāva āhusa tābhyāṃ kāryaṃ sadā namaḥ sarve pūjyāḥ śarutadhanāsa tathaiva ca tapasvinaḥ dānapradāḥ sukhampretya parāpnuvantīha ca śariyama imaṃ ca barahmalòkaṃ ca lòkaṃ ca balavattarama annadānaiḥ sukṛtinaḥ paratipadyanti laukikāḥ pūjitāḥ pūjayantya etāna mānitā mānayanti ca adātā yatra yatraiti sarvataḥ saṃpraṇudyate akartā caiva kartā ca labhate yasya yādṛśama yadya evòrdhvaṃ yadya avākca tavaṃ lòkama abhiyāsyasi parāpsyase tavanna apānāni yāni dāsyasi kāni cita medhāvya asi kule jātaḥ śarutavāna anṛśaṃsavāna kaumāra dāravratavāna maitreya niratò bhava etada gṛhāṇa parathamaṃ paraśastaṃ gṛhamedhināma yò bhartā vāsitātuṣṭò bhartusa tuṣṭā ca vāsitā yasminna evaṃ kule sarvaṃ kalyāṇaṃ tatra vartate adbhira gātrāna malama iva tamò 'ganiprabhayā yathā dānena tapasā caiva sarvapāpama apòhyate savasti parāpnuhi maitreya gṛhāna sādhu varajāmya ahama etana manasi kartavyaṃ śareya evaṃ bhaviṣyati taṃ paraṇamyātha maitreyaḥ kṛtvā cābhipradakṣiṇama savasti parāpnòtu bhagavāna itya uvāca kṛtāñjaliḥ [ya] sata satrīṇāṃ samudācāraṃ sava dharmabhṛtāṃ vara śaròtuma icchāmya ahaṃ tavattasa taṃ me barūhi pitāmaha [bha] sarvajñāṃ sarvadharmajñāṃ devalòke manasvinīma kaikeyī sumanā nāma śāṇḍilīṃ paryapṛcchata kena vṛttena kalyāṇi samācāreṇa kena vā vidhūya sarvapāpāni devalòkaṃ tavama āgatā hutāśanaśikheva tavaṃ javalamānā savatejasā sutā tārādhipasyeva parabhayā divama āgatā arajāṃsi ca vastrāṇi dhārayantī gataklamā vimānasthā śubhe bhāsi sahasraguṇama ojasā na tavama alpena tapasā dānena niyamena vā imaṃ lòkama anuprāptā tasmāta tattvaṃ vadasva me iti pṛṣṭā sumanayā madhuraṃ cāruhāsinī śāṇḍilī nibhṛtaṃ vākyaṃ sumanāma idama abravīta nāhaṃ kāṣāyavasanā nāpi valkaladhāriṇī na ca muṇḍā na jaṭilā bhūtvā devatvama āgatā ahitāni ca vākyāni sarvāṇi paruṣāṇi ca apramattā ca bhartāraṃ kadā cina nāhama abruvama devatānāṃ pitṝṇāṃ ca barāhmaṇānāṃ ca pūjane apramattā sadā yuktā śavaśrū śavaśura vartinī paiśunye na paravartāmi na mamaitana manògatama advāre na ca tiṣṭhāmi ciraṃ na kathayāmi ca asada vā hasitaṃ kiṃ cida ahitaṃ vāpi karmaṇā rahasyama arahasyaṃ vā na paravartāmi sarvathā kāryārthe nirgataṃ cāpi bhartāraṃ gṛhama āgatama āsanenòpasaṃyòjya pūjayāmi samāhitā yada yaca ca nābhijānāti yada bhòjyaṃ nābhinandati bhakṣyaṃ vāpya atha vā lehyaṃ tata sarvaṃ varjayāma ahama kuṭumbārthe samānītaṃ yata kiṃ cita kāryama eva tu parātara utthāya tata sarvaṃ kārayāmi karòmi ca paravāsaṃ yadi me bhartā yāti kāryeṇa kena cita maṅgalaira bahubhira yuktā bhavāmi niyatā sadā añjanaṃ ròcanāṃ caiva sanānaṃ mālyānulepanama parasādhanaṃ ca niṣkrānte nābhinandāmi bhartari nòtthāpayāmi bhartāraṃ sukhasuptama ahaṃ sadā ātureṣva api kāryeṣu tena tuṣyati me manaḥ nāyāsayāmi bhartāraṃ kuṭumbārthe ca sarvadā guptaguhyā sadā cāsmi susaṃmṛṣṭaniveśanā imaṃ dharmapathaṃ nārī pālayantī samāhitā arundhatīva nārīṇāṃ savargalòke mahīyate [bha] etada ākhyāya sā devī sumanāyai tapasvinī patidharmaṃ mahābhāgā jagāmādarśanaṃ tadā yaśa cedaṃ pāṇḍavākhyānaṃ paṭheta parvaṇi parvaṇi sa devalòkaṃ saṃprāpya nandane susukhaṃ vaseta [ya] sāmnā vāpi paradāne vā jayāyaḥ kiṃ bhavatò matama parabrūhi bharataśreṣṭha yada atra vayatiricyate [bha] sāmnā parasādyate kaśa cida dānena ca tathāparaḥ puruṣaḥ parakṛtiṃ jañātvā tayòra ekataraṃ bhajeta guṇāṃsa tu śṛṇu me rājana sāntvasya bharatarṣabha dāruṇānya api bhūtāni sāntvenārādhayeda yathā atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama gṛhītvā rakṣasā muktò davijātiḥ kānane yathā kaśa cita tu buddhisaṃpannò barāhmaṇò vijane vane gṛhītaḥ kṛcchrama āpannò rakṣasā bhakṣayiṣyatā sa buddhiśruta saṃpannasa taṃ dṛṣṭvātīva bhīṣaṇama sāmaivāsmina parayuyuje na mumòha na vivyathe rakṣasa tu vācā saṃpūjya paraśnaṃ papraccha taṃ davijama mòkṣyase barūhi me paraśnaṃ kenāsmi hariṇaḥ kṛśaḥ muhūrtama atha saṃcintya barāhmaṇasa tasya rakṣasaḥ ābhira gāthābhira avyagraḥ paraśnaṃ paratijagāda ha videśasthò vilòkasthò vinā nūnaṃ suhṛjjanaiḥ viṣayāna atulāna bhuṅkṣe tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ nūnaṃ mitrāṇi te rakṣaḥ sādhūpacaritānya api savadòṣāda aparajyante tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ dhanaiśvaryādhikāḥ satabdhāsa tavada guṇaiḥ paramāvarāḥ avajānanti nūnaṃ tavāṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ guṇavāna viguṇāna anyāna nūnaṃ paśyasi satkṛtāna parājñò 'parājñāna vinītātmā tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ avṛttyā kaliśyamānò 'pi vṛttyupāyāna viharhayana māhātmyāda vayathase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ saṃpīḍyātmānama āryatvāta tavayā kaśa cida upaskṛtaḥ jitaṃ tavāṃ manyate sādhò tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ kaliśyamānāna vimārgeṣu kāmakròdhāvṛtātmanaḥ manye nu dhayāyasi janāṃsa tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ parājñaiḥ saṃbhāvitò nūnaṃ na parājñaira upasaṃhitaḥ harīmāna amarṣī durvṛttaisa tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ nūnaṃ mitra mukhaḥ śatruḥ kaśa cida āryavada ācarana vañcayitvā gatasa tavāṃ vai tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ parakāśārtha gatira nūnaṃ rahasyakuśalaḥ kṛtī tajjñaira na pūjyase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ asatsva abhiniviṣṭeṣu baruvatò muktasaṃśayama guṇāsa te na virājante tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ dhanabuddhiśrutaira hīnaḥ kevalaṃ tenasānvitaḥ mahata parārthayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ tapaḥ paraṇihitātmānaṃ manye tavāraṇya kāṅkṣiṇama bandhuvargò na gṛhṇāti tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ nūnama arthavatāṃ madhye tava vākyama anuttamama na bhāti kāle 'bhihitaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ dṛḍhapūrvaśrutaṃ mūrkhaṃ kupitaṃ hṛdayapriyama anunetuṃ na śaknòṣi tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ nūnama āsaṃjayitvā te kṛtye kasmiṃśa cida īpsite kaśa cida arthayate 'tayarthaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ nūnaṃ tavā savaguṇāpekṣaṃ pūjayānaṃ suhṛda dharuvama mayārtha iti jānāti tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ antargatama abhiprāyaṃ na nūnaṃ lajjayecchasi vivaktuṃ parāpti śaithilyāta tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ nānā buddhirucī~la lòke manuṣyāna nūnama icchasi garahītuṃ savaguṇaiḥ sarvāṃsa tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ avidvāna bhīrura alpārthò vidyā vikramadānajama yaśaḥ parārthayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ cirābhilaṣitaṃ kiṃ cita phalama aprāptama eva te kṛtama anyaira apahṛtaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ nūnama ātmakṛtaṃ dòṣama apaśyana kiṃ cida ātmani akāraṇe 'bhiśastò 'si tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ suhṛdāma apramattānāma apramòkṣyārtha hānijama duḥkhama arthaguṇaira hīnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ sādhūna gṛhasthāna dṛṣṭvā ca tathāsādhūna vanecarāna muktāṃśa cāvasathe saktāṃsa tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ dharmyama arthaṃ ca kāle ca deśe cābhihitaṃ vacaḥ na paratiṣṭhati te nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ dattāna akuśalaira arthāna manīṣī saṃjijīviṣuḥ parāpya vartayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ pāpāna vivardhatò deṣṭvā kalyāṇāṃśa cāvasīdataḥ dharuvaṃ mṛgayase yògyaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ parasparaviruddhānāṃ pariyaṃ nūnaṃ cikīrṣasi suhṛdāma aviròdhena tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ śaròtriyāṃśa ca vikarmasthāna parājñāṃśa cāpya ajitendriyāna manye 'nudhyāyasi janāṃsa tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ evaṃ saṃpūjitaṃ rakṣòvipraṃ taṃ paratyapūjayata sakhāyama akaròca cainaṃ saṃyòjyārthaira mumòca ha [ya] pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada āgamaira bahubhiḥ saphītò bhavāna naḥ parathitaḥ kule tavattò dharmārthasaṃyuktama āyatyāṃ ca sukhòdayama āścaryabhūtaṃ lòkasya śaròtuma icchāmya ariṃdama ayaṃ ca kālaḥ saṃprāptò durlabha jañātibāndhavaḥ śāstā ca na hi naḥ kaśa cita tavāma ṛte bharatarṣabha yadi te 'hama anugrāhyò bharātṛbhiḥ sahitò 'nagha vaktuma arhasi naḥ paraśnaṃ yata tavāṃ pṛcchāmi pārthiva ayaṃ nārāyaṇaḥ śarīmāna sarvapārthivasaṃmataḥ bhavantaṃ bahumānena paraśrayeṇa ca sevate asya caiva samakṣaṃ tavaṃ parthivānāṃ ca sarvaśaḥ bharātṝṇāṃ ca pariyārthaṃ me sanehāda bhāṣituma arhasi [va] tasya tada vacanaṃ śarutvā sanehāda āgatasaṃbhramaḥ bhīṣmò bhāgīrathī putra idaṃ vacanama abravīta hanta te kathayiṣyāmi kathāma atimanò ramāma asya viṣṇòḥ purā rājana parabhāvò 'yaṃ mayā śarutaḥ yaśa ca gòvṛṣabhāṅkasya parabhāvasa taṃ ca me śṛṇu rudrāṇyāḥ saṃśayò yaśa ca dampatyòsa taṃ ca me śṛṇu varataṃ cacāra dharmātmā kṛṣṇò davādaśa vārṣikama dīkṣitaṃ cāgatau daraṣṭuma ubhau nārada parvatau kṛṣṇadvaipāyanaśa caiva dhaumyaśa ca japatāṃ varaḥ devalaḥ kāśyapaśa caiva hastikāśyapa eva ca apare ṛṣayaḥ santò dīkṣā damasamanvitāḥ śiṣyaira anugatāḥ sarve devakalpaisa tapòdhanaiḥ teṣāma atithisatkārama arcanīyaṃ kulòcitama devakī tanayaḥ parītò devakalpama akalpayata hariteṣu suvarṇeṣu barhiṣkeṣu naveṣu ca upòpaviviśuḥ parītā viṣṭareṣu maharṣayaḥ kathāśa cakrusa tatasa te tu madhurā dharmasaṃhitāḥ rājarṣīṇāṃ surāṇāṃ ca ye vasanti tapòdhanāḥ tatò nārāyaṇaṃ tejò varatacaryendhanòtthitama vaktrāna niḥsṛtya kṛṣṇasya vahnira adbhutakarmaṇaḥ sò 'ganira dadāha taṃ śailaṃ sa darumaṃ sa latā kaṣupama sa pakṣimṛgasaṃghātaṃ sa śavāpadasarīsṛpama mṛgaiśa ca vividhākāraira hāhābhūtama acetanama śikharaṃ tasya śailasya mathitaṃ dīptadarśanama sa tu vahnira mahājvālò dagdhvā sarvama aśeṣataḥ viṣṇòḥ samīpama āgamya pādau śiṣyavada aspṛśata tatò viṣṇura vanaṃ deṣṭvā nirdagdhama arikarśanaḥ saumyaira dṛṣṭinipātaisa tata punaḥ parakṛtima ānayata tathaiva sa girira bhūyaḥ parapuṣpitalatā darumaḥ sa pakṣigaṇasaṃghuṣṭaḥ sa śavāpadasarīsṛpaḥ tada adbhutama acintyaṃ ca dṛṣṭvā munigaṇasa tadā vismitò hṛṣṭalòmā ca babhūvāsrāvilekṣaṇaḥ tatò nārāyaṇò dṛṣṭvā tāna ṛṣīna vismayānvitāna paraśritaṃ madhuraṃ sanigdhaṃ papraccha vadatāṃ varaḥ kima asya ṛṣipūgasya tayaktasaṅgasya nityaśaḥ nirmamasyāgamavatò vismayaḥ samupāgataḥ etama eṃ saṃśayaṃ sarvaṃ yāthātathyama aninditāḥ ṛṣayò vaktuma arhanti niścitārthaṃ tapòdhanāḥ [rasayaha] bhavāna visṛjate lòkāna bhavāna saṃharate punaḥ bhavāña śītaṃ bhavāna uṣṇaṃ bhavāna eva paravarṣati pṛthivyāṃ yāni bhūtāni sathāvarāṇi carāṇi ca teṣāṃ pitā tavaṃ mātā ca parabhuḥ parabhava eva ca etana nò vismayakaraṃ paraśaṃsa madhusūdana tavama evārhasi kalyāṇa vaktuṃ vahnera vinirgamama tatò vigatasaṃtrāsā vayama apya arikarśana yaca charutaṃ yaca ca dṛṣṭaṃ nasa tata paravakṣyāmahe hare [vāsudeva] etata tada vaiṣṇavaṃ tejò mama vaktrāda viniḥsṛtama kṛṣṇa vartmā yugāntābhò yenāyaṃ mathitò giriḥ ṛṣayaśa cārtima āpannā jitakròdhā jitendriyāḥ bhavantò vayathitāśa cāsana devakalpāsa tapòdhanāḥ varatacaryā parītasya tapasvivratasevayā mama vahniḥ samudbhūtò na vai vayathituma arhatha varataṃ cartuma ihāyātasa tava ahaṃ girima imaṃ śubhama putraṃ cātmasamaṃ vīrye tapasā saraṣṭuma āgataḥ tatò mamātmā yò dehe sò 'ganira bhūtvā viniḥsṛtaḥ gataśa ca varadaṃ daraṣṭuṃ sarvalòkapitāmahama tena cātmānuśiṣṭò me putratve munisattamāḥ tejasò 'radhena putrasa te bhaviteti vṛṣadhvajaḥ sò 'yama ahnira upāgamya pādamūle mamāntikama śiṣyavata paricaryātha śāntaḥ parakṛtima āgataḥ etada asya rahasyaṃ vaḥ padmanābhasya dhīmataḥ mayā paremṇā samākhyātaṃ na bhīḥ kāryā tapòdhanāḥ sarvatragatira avyagrā bhavatāṃ dīrghadarśanāḥ tapasvivratasaṃdīptā jañānavijñānaśòbhitāḥ yaca charutaṃ yaca ca vò dṛṣṭaṃ divi vā yadi vā bhuvi āścaryaṃ paramaṃ kiṃ cita tada bhavantò baruvantu me tasyāmṛta nikāśasya vāna madhòra asti me sapṛhā bhavadbhi kathitasyeha tapòvananivāsibhiḥ yadya apya ahama adṛṣṭaṃ vā divyama adbhutadarśanama divi vā bhuvi vā kiṃ cita paśyāmya amaladarśanāḥ parakṛtiḥ sā mama parā na kava cita paratihanyate na cātmagatama aiśvaryama āścaryaṃ paratibhāti me śaraddheyaḥ kathitò haya arthaḥ sajjana śaravaṇaṃ gataḥ ciraṃ tiṣṭhati medinyāṃ śaile lekhyama ivārpitama tada ahaṃ sajjana mukhāna niḥsṛtaṃ tatsamāgame kathayiṣyāmya ahara ahara buddhidīpa karaṃ nṛṇāma tatò munigaṇāḥ sarve paraśritāḥ kṛṣṇa saṃnidhau netraiḥ padmadala parakhyaira apaśyanta janārdanama vardhayantasa tathaivānye pūjayantasa tathāpare vāgbhira ṛga bhāṣitārthābhiḥ satuvantò madhusūdanama tatò munigaṇāḥ sarve nāradaṃ deva darśanama tadā niyòjayāma āsura vacane vākyakòvidama yada āścaryama acintyaṃ ca girau himavati parabhò anubhūtaṃ munigaṇaisa tīrthayātrā parāyaṇaiḥ tada bhavāna ṛṣisaṃghasya hitārthaṃ sarvacòditaḥ yathādṛṣṭaṃ hṛṣīkeśe sarvama ākhyātuma arhati evama uktaḥ sa munibhira nāradò bhagavāna ṛṣiḥ kathayāma āsa devarṣiḥ pūrvavṛttāṃ kathāṃ śubhāma [bha] tatò nārāyaṇa suhṛna nāradò bhagavāna ṛṣiḥ śaṃkarasyòmayā sārdhaṃ saṃvādaṃ paratyabhāṣata tapaśa cacāra dharmātmā vṛṣabhāṅkaḥ sureśvaraḥ puṇye girau himavati siddhacāraṇasevite nānauṣadhi yute ramye nānāpuṣpasamākule apsarògaṇasaṃkīrṇe bhūtasaṃgha niṣevite tatra devò mudā yuktò bhūtasaṃgha śataira vṛtaḥ nānārūpaira virūpaiśa ca divyaira adbhutadarśanaiḥ siṃhavyāghra gajaprakhyaiḥ sarvajātisamanvitaiḥ karòṣṭuka davīpivadanaira ṛkṣarṣabha mukhaisa tathā ulūka vadanaira bhīmaiḥ śayenabhāsamukhaisa tathā nānāvarṇamṛgaprakhyaiḥ sarvajātisamanvayaiḥ kiṃnaraira devagandharvaira yakṣabhūtagaṇaisa tathā divyapuṣpasamākīrṇaṃ divyamālā vibhūṣitama divyacandana saṃyuktaṃ divyadhūpena dhūpitama tata sadò vṛṣabhāṅkasya divyavāditra nāditama mṛdaṅgapaṇavòdghuṣṭaṃ śaṅkhabherī nināditama nṛtyadbhira bhūtasaṃghaiśa ca barhiṇaiśa ca samantataḥ paranṛttāpsarasaṃ divyaṃ divyastrī gaṇasevitama dṛṣṭikāntama anirdeśyaṃ divyama adbhutadarśanama sa girisa tapasā tasya bhūteśasya vayaròcata savādhyāyaparamaira vipraira barahmaghòṣaira vināditaḥ ṣaṭa padaira upagītaiśa ca mādhavā paratimò giriḥ taṃ mahòtsava saṃkāśaṃ bhīmarūpadharaṃ punaḥ dṛṣṭvā munigaṇasyāsīta parā parītira janārdana munayaśa ca mahābhāgāḥ siddhāśa caivòrdhva retasaḥ marutò vasavaḥ sādhyā viśve devāḥ sanātanāḥ yakṣā nāgāḥ piśācāśa ca lòkapālā hutāśanāḥ bhāvāśa ca sarve nayaga bhūtāsa tatraivāsana samāgatāḥ ṛtavaḥ sarvapuṣpaiśa ca vayakiranta mahādbhutaiḥ oṣadhyò javalamānāśa ca dayòtayanti sama tada vanama vihagāśa ca mudā yuktāḥ parānṛtyana vayanadaṃśa ca ha giripṛṣṭheṣu ramyeṣu vayāharantò janapriyāḥ tatra devò giritaṭe divyadhātuvibhūṣite paryaṅka iva vibhrājanna upaviṣṭò mahāmanāḥ vayāghracarmāmbara dharaḥ siṃhacarmòttaraca chadaḥ vayālayajñòpavītī ca lòhitāṅgada bhūṣaṇaḥ hariśmaśrura jaṭī bhīmò bhayakartā suradviṣāma abhayaḥ sarvabhūtānāṃ bhaktānāṃ vṛṣabhadhvajaḥ dṛṣṭvā tama ṛṣayaḥ sarve śiròbhira avanīṃ gataḥ vimuktāḥ sarvapāpebhyaḥ kaṣāntā vigatakalmaṣāḥ tasya bhūtapateḥ sathānaṃ bhīmarūpadharaṃ babhau apradhṛṣyataraṃ caiva mahòragasamākulama kaṣaṇenaivābhavata sarvama adbhutaṃ madhusūdana tata sadò vṛṣabhāṅkasya bhīmarūpadharaṃ babhau tama abhyayāca chailasutā bhūtastrī gaṇasaṃvṛtā hara tulyāmbara dharā samānavratacāriṇī bibhratī kalaśaṃ raukmaṃ sarvatīrthajalòdbhavama girisravābhiḥ puṇyābhiḥ sarvatò 'nugatā śubhā puṣpavṛṣṭyābhivarṣantī gandhaira bahuvidhaisa tathā sevantī himavatpārśvaṃ hara pārśvama upāgamata tataḥ samayantī pāṇibhyāṃ narmārthaṃ cārudarśanā hara netre śubhe devī sahasā sā samāvṛṇòta saṃvṛtābhyāṃ tu netrābhyāṃ tamò bhūtama acetanama nirhòmaṃ nira vaṣaṭkāraṃ tata sadaḥ sahasābhavata janaśa ca vimanāḥ sarvò bhayatrāsa samanvitaḥ nimīlite bhūtapatau naṣṭasūrya ivābhavata tatò vitimirò lòkaḥ kaṣaṇena samapadyata javālā ca mahatī dīptā lalāṭāta tasya niḥsṛtā tṛtīyaṃ cāsya saṃbhūtaṃ netrama ādityasaṃnibhama yugāntasadṛśaṃ dīptaṃ yenāsau mathitò giriḥ tatò girisutā dṛṣṭvā dīptāgnisadṛśekṣaṇama haraṃ paraṇamya śirasā dadarśāyatalòcanā dahyamāne vane tasmina sa śālasarala darume sa candanavane ramye divyauṣadhividīpite mṛgayūthaira darutaira bhītaira hara pārśvama upāgataiḥ śaraṇaṃ cāpya avindadbhisa tata sadaḥ saṃkulaṃ babhau tatò nabhaḥspṛśa javālò vidyula lòkārcira ujjvalaḥ davādaśāditya sadṛśò yugāntāgnira ivāparaḥ kaṣaṇena tena dagdhaḥ sa himavāna abhavana nagaḥ sa dhātuśikharābhògò dīnadagdhavanauṣadhiḥ taṃ dṛṣṭvā mathitaṃ śailaṃ śailarājasutā tataḥ bhagavantaṃ parapannā sā sāñjali paragrahā sathitā umāṃ śarvasa tadā dṛṣṭvā satrībhāvāgata mārdavāma pitura dainyama anicchantīṃ parītyāpaśyata tatò girima tatò 'bhavata punaḥ sarvaḥ parakṛtisthaḥ sudarśanaḥ parahṛṣṭavihagaśa caiva parapuṣpitavanadrumaḥ parakṛtisthaṃ giriṃ dṛṣṭvā parītā devī maheśvarama uvāca sarvabhūtānāṃ patiṃ patima aninditā bhagavana sarvabhūteśa śūlapāṇe mahāvrata saṃśayò me mahāña jātasa taṃ me vayākhyātuma arhasi kimarthaṃ te lalāṭe vai tṛtīyaṃ netrama utthitama kimarthaṃ ca girira dagdhaḥ sa pakṣigaṇakānanaḥ kimarthaṃ ca punara deva parakṛtisthaḥ kaṣaṇāta kṛtaḥ tathaiva darumasaṃchannaḥ kṛtò 'yaṃ te maheśvara [maheṣvara] netre me saṃvṛte devi tavayā bālyāda anindite naṣṭālòkasa tatò lòkaḥ kaṣaṇena samapadyata naṣṭāditye tathā lòke tamò bhūte nagātmaje tṛtīyaṃ lòcanaṃ dīptaṃ sṛṣṭaṃ te rakṣatā parajā tasya cākṣṇò mahata tejò yenāyaṃ mathitò giriḥ tavatpriyārthaṃ ca me devi parakṛtisthaḥ kaṣaṇāta kṛtaḥ [umā] bhagavana kena te vaktraṃ candravata pariyadarśanama pūrvaṃ tathaiva śarīkāntama uttaraṃ paścimaṃ tathā dakṣiṇaṃ ca mukhaṃ raudraṃ kenòrdhvaṃ kapilā jaṭāḥ kena kaṇṭhaśa ca te nīlò barhi barha nibhaḥ kṛtaḥ haste caitata pinākaṃ te satataṃ kena tiṣṭhati jaṭilò barahma cārī ca kimarthama asi nityadā etaṃ me saṃśayaṃ sarvaṃ vada bhūtapate 'nagha sa dharmacāriṇī cāhaṃ bhaktā ceti vṛṣadhvaja evama uktaḥ sa bhagavāña śailaputryā pināka dhṛka tasyā vṛttyā ca buddhyā ca parītimāna abhavata parabhuḥ tatasa tāma abravīda devaḥ subhage śarūyatāma iti hetubhira yaira mamaitāni rūpāṇi rucirānane [maheṣvara] tilòttamā nāma purā barahmaṇā yòṣida uttamā tilaṃ tilaṃ samuddhṛtya ratnānāṃ nirmitā śubhā sābhyagacchata māṃ devi rūpeṇāpratimā bhuvi paradakṣiṇaṃ lòbhayantī māṃ śubhe rucirānanā yatò yataḥ sā sudatī māma upādhāvada antike tatasa tatò mukhaṃ cāru mama devi vinirgatama tāṃ dedṛkṣura ahaṃ yògāca caturmūrtitvama āgataḥ caturmukhaśa ca saṃvṛttò darśayana yògama ātmanaḥ pūrveṇa vadanenāhama indratvama anuśāsmi ha uttareṇa tavayā sārdhaṃ ramāmya ahama anindite paścimaṃ me mukhaṃ saumyaṃ sarvaprāṇi sukhāvahama dakṣiṇaṃ bhīmasaṃkāśaṃ raudraṃ saṃharati parajāḥ jaṭilò barahma cārī ca lòkānāṃ hitakāmyayā devakāryārtha siddhyarthaṃ pinākaṃ me kare sathitama indreṇa ca purā vajraṃ kaṣiptaṃ śarīkāṅkṣiṇā mama dagdhvā kaṇṭhaṃ tu tada yātaṃ tena śarīkaṇṭhatā mama [umā] vāhaneṣu parabhūteṣu śarīmatsva anyeṣu satsu te kathaṃ gòvṛṣabhò deva vāhanatvama upāgataḥ [maheṣvara] surabhīṃ sasṛje barahmāmṛta dhenuṃ payò mucama sā seṣṭā bahudhā jātā kaṣaramāṇā payò 'mṛtama tasyā vatsa mukhòtsṛṣṭaḥ phenò mada gātrama āgataḥ tatò dagdhā mayā gāvò nānāvarṇatvama āgataḥ tatò 'haṃ lòkaguruṇā śamaṃ nītò 'rathavedinā vṛṣaṃ cemaṃ dhavajārthaṃ me dadau vāhanama eva ca [umā] nivāsā bahurūpāsa te viśvarūpaguṇānvitāḥ tāṃśa ca saṃtyajya bhagavaña śamaśāne ramase kathama keśāsthi kalile bhīme kapālaghaṭa saṃkule gṛdhragòmāyukalile citāgniśatasaṃkule aśucau māṃsakalile vasā śòṇitakardame vinikīrṇāmiṣa caye śivānāda vinādite [ma] medhyānveṣī mahīṃ kṛtsnāṃ vicarāmi niśāsva ahama na ca medhyataraṃ kiṃ cica chamaśānāda iha vidyate tena me sarvavāsānāṃ śamaśāne ramate manaḥ nayagròdhaśākhā saṃchanne nirbhukta saragvi bhūṣite tatra caiva ramante me bhūtasaṃghāḥ śubhānane na ca bhūtagaṇaira devi vināhaṃ vastuma utsahe eṣa vāsò hi me medhyaḥ savargīyaśa ca matò hi me puṇyaḥ paramakaśa caiva medhya kāmaira upāsyate [umā] bhagavana sarvabhūteśa sarvadharmabhṛtāṃ vara pināka pāṇe varada saṃśayò me mahāna ayama ayaṃ munigaṇaḥ sarvasa tapasa tapa iti parabhò tapò 'naveṣa karò lòke bharamate vividhākṛtiḥ asya caivarṣisaṃghasya mama ca pariyakāmyayā etaṃ mameha saṃdehaṃ vaktuma arhasya ariṃdama dharmaḥ kiṃ lakṣaṇaḥ paròktaḥ kathaṃ vācarituṃ naraiḥ śakyò dharmama avindadbhira dharmajña vada me parabhò [nārada] tatò munigaṇaḥ sarvasa tāṃ devīṃ paratyapūjayata vāgbhira ṛga bhūṣitārthābhiḥ satavaiśa cārthavidāṃ vara [ma] ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūtānukampanama śamò dānaṃ yathāśakti gārhasthyò dharma uttamaḥ paradāreṣva asaṃkalpò nayāsastrī parirakṣaṇama adattādāna viramò madhu māṃsasya varjanama eṣa pañca vidhò dharmò bahuśākhaḥ sukhòdayaḥ dehibhira dharmaparamaiḥ kartavyò dharmasaṃcayaḥ [umā] bhagavana saṃśayaṃ pṛṣṭasa taṃ me vayākhyātuma arhasi cāturvarṇyasya yò dharmaḥ save save varṇe guṇāvahaḥ barāhmaṇe kīdṛśò dharmaḥ kaṣatriye kīdṛśò bhaveta vaiśye kiṃ lakṣaṇò dharmaḥ śūdre kiṃ lakṣaṇò bhaveta [ma] nayāyatasa te mahābhāge saṃśayaḥ samudīritaḥ bhūmidevā mahābhāgāḥ sadā lòke davijātayaḥ upavāsaḥ sadā dharmò barāhmaṇasya na saṃśayaḥ sa hi dharmārthama utpannò barahmabhūyāya kalpate tasya dharmakriyā devi varatacaryā ca nayāyataḥ tathòpanayanaṃ caiva davijāyaivòpapadyate guru daivatapūjārthaṃ savādhyāyābhyasanātmakaḥ dehibhira dharmaparamaiśa cartavyò dharmasaṃbhavaḥ [umā] bhagavana saṃśayò me 'tara taṃ me vayākhyātuma arhasi cāturvarṇyasya dharmaṃ hi naipuṇyena parakīrtaya [ma] rahasyaśravaṇaṃ dharmò veda varataniṣevaṇama varatacaryā parò dharmò guru pādaprasādanama bhaikṣa caryā parò dharmò dharmò nityòpavāsitā nityasvādhyāyitā dharmò barahmacaryāśramasa tathā guruṇā tava abhyanujñātaḥ samāvarteta vai davijaḥ vindetānantaraṃ bhāryāma anurūpāṃ yathāvidhi śūdrānna varjanaṃ dharmasa tathā satpatha sevanama dharmò nityòpavāsitvaṃ barahmacaryaṃ tathaiva ca āhitāgnira adhīyānò juhvānaḥ saṃyatendriyaḥ vighasāśī yatāhārò gṛhasthaḥ satyavāka śuciḥ atithivratatā dharmò dharmasa taretāgnidhāraṇama iṣṭīśa ca paśubandhāṃśa ca vidhipūrvaṃ samācareta yajñaśa ca paramò dharmasa tathāhiṃsā ca dehiṣu apūrva bhòjanaṃ dharmò vighasāśitvama eva ca bhukte parijane paścāda bhòjanaṃ dharma ucyate barāhmaṇasya gṛhasthasya śaròtriyasya viśeṣataḥ dampatyòḥ samaśīlatvaṃ dharmaśa ca gṛhamedhināma gṛhyāṇāṃ caiva devānāṃ nityaṃ puṣpabali kariyā nityòpalepanaṃ dharmasa tathā nityòpavāsitā susaṃmṛṣṭòpalipte ca sājya dhūmòdgame gṛhe eṣa davija jane dharmò gārhasthyò lòkadhāraṇaḥ davijātīnāṃ satāṃ nityaṃ sadaivaiṣa paravartate yasa tu kaṣatragatò devi tavayā dharma udīritaḥ tama ahaṃ te paravakṣyāmi taṃ me śṛṇu samāhitā kaṣatriyasya samṛtò dharmaḥ parajāpālanama āditaḥ nirdiṣṭa phalabhòktā hi rājā dharmeṇa yujyate parajāḥ pālayate yò hi dharmeṇa manujādhipaḥ tasya dharmārjitā lòkāḥ parajāpālanasaṃcitāḥ tatra rājñaḥ parò dharmò damaḥ savādhyāya eva ca agnihòtraparispandò dānādhyayanama eva ca bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ dharmaḥ kṛte karmaṇya mòghatā samyaga daṇḍe sathitira dharmò dharmò veda karatukriyāḥ vayavahāra sathitira dharmaḥ satyavākyaratisa tathā ārtahastapradò rājā paretya ceha mahīyate gòbrāhmaṇārthe vikrāntaḥ saṃgrāme nidhanaṃ gataḥ aśvamedha jitā~la lòkāna parāpnòti taridivālaye vaiśyasya satataṃ dharmaḥ pāśupālyaṃ kṛṣisa tathā agnihòtraparispandò dānādhyayanama eva ca vāṇijyaṃ satpatha sathānama ātithyaṃ paraśamò damaḥ viprāṇāṃ savāgataṃ tayāgò vaiśya dharmaḥ sanātanaḥ tilāna gandhāna rasāṃśa caiva na vikrīṇīta vai kava cita vaṇika pathama upāsīnò vaiśyaḥ satpathama āśritaḥ sarvātithyaṃ tarivargasya yathāśakti yathārhataḥ śūdra dharmaḥ parò nityaṃ śuśrūṣā ca davijātiṣu sa śūdraḥ saṃśitatapāḥ satyasaṃdhò jitendriyaḥ śuśrūṣanna atithiṃ parāptaṃ tapaḥ saṃcinute mahata tayaktahiṃsaḥ śubhācārò devatā davija pūjakaḥ śūdrò dharmaphalaira iṣṭaiḥ saṃprayujyeta buddhimāna etata te sarvama ākhyātaṃ cāturvarṇyasya śòbhane ekaikasyeha subhage kima anyaca charòtuma icchasi [umā] uktāsa tavayā pṛthaga dharmāśa cāturvarṇyahitāḥ śubhāḥ sarvavyāpī tu yò dharmò bhagavaṃsa taṃ baravīhi me [ma] barāhmaṇā lòkasāreṇa sṛṣṭā dhātrā guṇārthinā lòkāṃsa tārayituṃ kṛtsnāna martyeṣu kaṣitidevatāḥ teṣāma imaṃ paravakṣyāmi dharmakarmaphalòdayama barāhmaṇeṣu hi yò dharmaḥ sa dharmaḥ paramò mataḥ ime tu lòkadharmārthaṃ tarayaḥ sṛṣṭāḥ savayambhuvā pṛthivyāḥ sarjane nityaṃ sṛṣṭāsa tāna api me śṛṇu vedòktaḥ paramò dharmaḥ samṛtiśāstragatò 'paraḥ śiṣṭācīrṇaḥ paraḥ paròktasa tarayò dharmāḥ sanātanāḥ taraividyò barāhmaṇò vidvāna na cādhyayana jīvanaḥ tarikarmā tariparikrāntò maitra eṣa samṛtò davijaḥ ṣaḍa imāni tu karmāṇi paròvāca bhuvaneśvaraḥ vṛttyarthaṃ barāhmaṇānāṃ vai śṛṇu tāni samāhitā yajanaṃ yājanaṃ caiva tathā dānapratigrahau adhyāpanama adhītaṃ ca ṣaṭa karmā dharmabhāga davijaḥ nityasvādhyāyatā dharmò dharmò yajñaḥ sanātanaḥ dānaṃ paraśasyate cāsya yathāśakti yathāvidhi ayaṃ tu paramò dharmaḥ paravṛttaḥ satsu nityaśaḥ gṛhasthatā viśuddhānāṃ dharmasya nicayò mahāna pañca yajñaviśuddhātmā satyavāga anasūyakaḥ dātā barāhmaṇa satkartā susaṃmṛṣṭaniveśanaḥ amānī ca sadā jihmaḥ sanigdhavāṇī paradasa tathā atithyabhyāgata ratiḥ śeṣānna kṛtabhòjanaḥ pādyama arghyaṃ yathānyāyama āsanaṃ śayanaṃ tathā dīpaṃ paratiśrayaṃ cāpi yò dadāti sa dhārmikaḥ parātara utthāya cācamya bhòjanenòpamantrya ca satkṛtyānuvrajeda yaśa ca tasya dharmaḥ sanātanaḥ sarvātithyaṃ tarivargasya yathāśakti divāniśama śūdra dharmaḥ samākhyātasa tarivarṇaparicāraṇama paravṛtti lakṣaṇò dharmò gṛhastheṣu vidhīyate tama ahaṃ kīrtayiṣyāmi sarvabhūtahitaṃ śubhama dātavyama asakṛca chakyā yaṣṭavyama asakṛta tathā puṣṭi karma vidhānaṃ ca kartavyaṃ bhūtima icchatā dharmeṇārthaḥ samāhāryò dharmalabdhaṃ taridhā dhanama kartavyaṃ dharmaparamaṃ mānavena parayatnataḥ ekenāṃśena dharmārthaśa cartavyò bhūtima icchatā ekenāṃśena kāmārtha ekama aṃśaṃ vivardhayeta nivṛtti lakṣaṇasa tava anyò dharmò mòkṣa iti samṛtaḥ tasya vṛttiṃ paravakṣyāmi śṛṇu me devi tattvataḥ sarvabhūtadayā dharmò na caikagrāmavāsitā āśāpāśavimòkṣaśa ca śasyate mòkṣakāṅkṣiṇāma na kuṇḍyāṃ nòdake saṅgò na vāsasi na cāsane na taridaṇḍe na śayane nāgnau na śaraṇālaye adhyātmagatacittò yasa tana manāsa tatparāyaṇaḥ yuktò yògaṃ parati sadā paratisaṃkhyānama eva ca vṛkṣamūlaśayò nityaṃ śūnyāgāra niveśanaḥ nadīpulinaśāyī ca nadītīraratiśa ca yaḥ vimuktaḥ sarvasaṅgeṣu sanehabandhuṣu ca davijaḥ ātmanya evātmanò bhāvaṃ samāsajyāṭati davijaḥ sathāṇubhūtò nirāhārò mòkṣadṛṣṭena karmaṇā parivrajati yò yuktasa tasya dharmaḥ sanātanaḥ na caikatra cirāsaktò na caikagrāma gòcaraḥ yuktò haya aṭati nirmuktò na caikapuline śayaḥ eṣa mòkṣavidāṃ dharmò vedòktaḥ satpathaḥ satāma yò mārgama anuyātīmaṃ padaṃ tasya na vidyate caturvidhā bhikṣavasa te kuṭī cara kṛtòdakaḥ haṃsaḥ paramahaṃsaśa ca yò yaḥ paścāta sa uttamaḥ ataḥ parataraṃ nāsti nādharaṃ na tirò 'garataḥ aduḥkhama asukhaṃ saumyama ajarā marama avyayama [umā] gārhasthyò mòkṣadharmaśa ca sajjanācaritasa tavayā bhāṣitò martyalòkasya mārgaḥ śareyaḥ karò mahāna ṛṣidharmaṃ tu dharmajña śaròtuma icchāmya anuttamama sapṛhā bhavati me nityaṃ tapòvananivāsiṣu ājyadhūmòdbhabhò gandhò ruṇaddhīva tapòvanama taṃ dṛṣṭvā me manaḥ parītaṃ maheśvara sadā bhaveta etaṃ me saṃśayaṃ deva munidharmakṛtaṃ vibhò sarvadharmārthatattvajña devadeva vadasva me nikhilena mayā pṛṣṭaṃ mahādeva yathātathama [ma] hanta te 'haṃ paravakṣyāmi munidharmama anuttamama yaṃ kṛtvā munayò yānti siddhiṃ savatapasā śubhe phenapānāma ṛṣīṇāṃ yò dharmò dharmavidāṃ sadā taṃ me śṛṇu mahābhāge dharmajñe dharmama āditaḥ uñchanti satataṃ tasmina barāhmaṃ phenòtkaraṃ śubhama amṛtaṃ barahmaṇā pītaṃ madhuraṃ parasṛtaṃ divi eṣa teṣāṃ viśuddhānāṃ phenapānāṃ tapòdhane dharmacaryā kṛtò mārgò vālakhilya gaṇe śṛṇu vālakhilyāsa tapaḥ siddā munayaḥ sūryamaṇḍale uñchama uñchanti dharmajñāḥ śākunīṃ vṛttima āsthitāḥ mṛganirmòka vasanāśa cīravalkala vāsasaḥ nirdvaṃdvāḥ satpathaṃ parāptā vālakhilyāsa tapòdhanāḥ aṅguṣṭha parva mātrāsa te saveṣva aṅgeṣu vayavasthitāḥ tapaścaraṇama īhante teṣāṃ dharmaphalaṃ mahata te suraiḥ samatāṃ yānti surakāryārtha siddhaye dayòtayantò diśaḥ sarvāsa tapasā dagdhakilbiṣāḥ ye tava anye śuddhamanasò dayā dharmaparāyaṇāḥ santaśa cakracarāḥ puṇyāḥ sòmalòkacarāśa ca ye pitṛlòkasamīpasthāsa ta uñchanti yathāvidhi saṃprakṣālāśma kuṭṭāśa cadantòlūkhalinasa tathā sòmapānāṃ ca devānāma ūṣmapāṇāṃ tathaiva ca uñchanti ye samīpasthāḥ savabhāvaniyatendriyāḥ teṣāma agnipariṣyandaḥ pitṛdevārcanaṃ tathā yajñānāṃ cāpi pañcānāṃ yajanaṃ dharma ucyate eṣa cakracaraira devi devalòkacaraira davijaiḥ ṛṣidharmaḥ sadā cīrṇò yò 'nayasa tama api me śṛṇu sarveṣva evarṣidharmeṣu jeya ātmā jitendriyaḥ kāmakròdhau tataḥ paścāja jetavyāva iti me matiḥ agnihòtraparispandò dharmarātri samāsanama sòmayajñābhyanujñānaṃ pañcamī yajñadakṣiṇā nityaṃ yajñakriyā dharmaḥ pitṛdevārcane ratiḥ sarvātithyaṃ ca kartavyama annenòñchārjitena vai nivṛttira upabhògasya gòrasānāṃ ca vai ratiḥ sathaṇḍile śayanaṃ yògaḥ śākaparṇaniṣevaṇama phalamūlāśanaṃ vāyura āpaḥ śaivalabhakṣaṇama ṛṣīṇāṃ niyamā haya ete yaira jayantya ajitāṃ gatima vidhūme nayastamusale vayaṅgāre bhuktavaja jane atītapātra saṃcāre kāle vigatabhaikṣake atithiṃ kāṅkṣamāṇò vai śeṣānna kṛtabhòjanaḥ satyadharmaratiḥ kaṣāntò munidharmeṇa yujyate na satambhī na ca mānī yò na paramattò na vismitaḥ mitrāmitra samò maitrò yaḥ sa dharmavida uttamaḥ [umā] deśeṣu ramaṇīyeṣu girīṇāṃ nirjhareṣu ca saravantīnāṃ ca kuñjeṣu parvatòpavaneṣu ca deśeṣu ca vicitreṣu phalavatsu samāhitāḥ mūlavatsu ca deśeṣu vasanti niyatavratāḥ teṣāma api vidhiṃ puṇyaṃ śaròtuma icchāmi śaṃkara vānaprastheṣu deveśa savaśarīròpajīviṣu [maheṣvara] vānaprastheṣu yò dharmasa taṃ me śṛṇu samāhitā śarutvā caikamanā devi dharmabuddhiparā bhava saṃsiddhaira niyataiḥ sadbhira vanavāsama upāgataiḥ vānaprasthaira idaṃ karma kartavyaṃ śṛṇu yādṛśama tarikālama abhiṣekārthaḥ pitṛdevārcanaṃ kariyā agnihòtraparispanda iṣṭi hòmavidhisa tathā nīvāra garahaṇaṃ caiva phalamūlaniṣevaṇama iṅgudaira aṇḍa tailānāṃ sanehārthaṃ ca niṣevaṇama yògacaryā kṛtaiḥ siddhaiḥ kāmakròdhavivarjanama vīraśayyāma upāsadbhira vīra sathānòpasevibhiḥ yuktaira yògavahaiḥ sadbhira garīṣme pañcatapaisa tathā maṇḍūkayòganiyataira yathānyāya niṣevibhiḥ vīrāsana gataira nityaṃ sathaṇḍile śayanaisa tathā śītayògò 'ganiyògaśa ca cartavyò dharmabuddhibhiḥ abbhakṣaira vāyubhakṣaiśa ca śaivālòttara bhòjanaiḥ aśmakuṭṭaisa tathā dāntaiḥ saṃprakṣālaisa tathāparaiḥ cīravalkala saṃvītaira mṛgacarma nivāsibhiḥ kāryā yātrā yathākālaṃ yathā dharmaṃ yathāvidhi vananityaira vanacaraira vanapaira vanagòcaraiḥ vanaṃ guruma ivāsādya vastavyaṃ vanajīvibhiḥ teṣāṃ hòmakriyā dharmaḥ pañca yajñaniṣevaṇama nāgapañcamayajñasya vedòktasyānupālanama aṣṭamī yajñaparatā cāturmāsya niṣevaṇama paurṇamāsyāṃ tu yò yajñò nityayajñasa tathaiva ca vimuktā dārasaṃyògaira vimuktāḥ sarvasaṃkaraiḥ vimuktāḥ sarvapāpaiśa ca caranti munayò vane sarugbhāṇḍa paramā nityaṃ taretāgniśaraṇāḥ sadā santaḥ satpatha nityā ye te yānti paramāṃ gatima barahmalòkaṃ mahāpuṇyaṃ sòmalòkaṃ ca śāśvatama gacchanti munayaḥ siddhā ṛṣidharmavyapāśrayāta eṣa dharmò mayā devi vāna parasthāśritāḥ śubhaḥ vistareṇārtha saṃpannò yathā sathūlama udāhṛtaḥ [u] bhagavana devadeveśa sarvabhūtanamaskṛta yò dharmò munisaṃghasya siddhivādeṣu taṃ vada siddhivādeṣu saṃsiddhāsa tathā vananivāsinaḥ savairiṇò dārasaṃyuktāsa teṣāṃ dharmaḥ kathaṃ samṛtaḥ [ma] savairiṇasa tāpasā devi sarve dāravihāriṇaḥ teṣāṃ mauṇḍyaṃ kaṣāyaśa ca vāsarātriśa ca kāraṇama tarikālama abhiṣekaśa ca hòtraṃ tava ṛṣikṛtaṃ mahata samādhiḥ satpatha sathānaṃ yathòdita niṣevaṇama ye ca te pūrvakathitā dharmā vananivāsināma yadi sevanti dharmāsa tāna āpnuvanti tapaḥphalama ye ca dampati dharmāṇaḥ savadāraniyatendriyāḥ caranti vidhidṛṣṭaṃ tada ṛtukālābhigāminaḥ teṣāma ṛṣikṛtò dharmò dharmiṇāma upapadyate na kāmakārāta kāmò 'nayaḥ saṃsevyò dharmadarśibhiḥ sarvabhūteṣu yaḥ samyaga dadātya abhayadakṣiṇāma hiṃsā ròṣavimuktātmā sa vai dharmeṇa yujyate sarvabhūtānukampī yaḥ sarvabhūtārjava varataḥ sarvabhūtātmabhūtaśa ca sa vai dharmeṇa yujyate sarvavedeṣu vā sanānaṃ sarvabhūteṣu cārjavama ubhe ete same sayātāma ārjavaṃ vā viśiṣyate ārjavaṃ dharma itya āhura adharmò jihma ucyate ārjaveneha saṃyuktò narò dharmeṇa yujyate ārjavò bhuvane nityaṃ vasatya amara saṃnidhau tasmāda ārjavanityaḥ sayāda ya iccheda dharmama ātmanaḥ kaṣāntò dāntò jitakròdhò dharmabhūtò 'vihiṃsakaḥ dharme ratamanā nityaṃ narò dharmeṇa yujyate vayapetatandrò dharmātmā śakyā satpathama āśritaḥ cāritraparamò buddhò barahmabhūyāya kalpate [u] āśramābhiratā deva tāpasā ye tapòdhanāḥ dīptimantaḥ kayā caiva caryayātha bhavanti te rājānò rājaputrāśa ca nirdhanā vā mahādhanāḥ karmaṇā kena bhagavana parāpnuvanti mahāphalama nityaṃ sathānama upāgamya divyacandana rūṣitāḥ kena vā karmaṇā deva bhavanti vanagòcarāḥ etaṃ me saṃśayaṃ deva tapaścaryā gataṃ śubhama śaṃsa sarvama aśeṣeṇa taryakṣa taripuranāśana [ma] upavāsavrataira dāntā ahiṃsrāḥ satyavādinaḥ saṃsiddhāḥ paretya gandharvaiḥ saha mòdantya anāmayāḥ maṇḍūkayògaśayanò yathāsthānaṃ yathāvidhi dīkṣāṃ carati dharmātmā sa nāgaiḥ saha mòdate śaṣpaṃ mṛgamukhòtsṛṣṭaṃ yò mṛgaiḥ saha sevate dīkṣitò vai mudā yuktaḥ sa gacchatya amarāvatīma śaivālaṃ śīrṇaparṇaṃ vā tada varatò yò niṣevate śītayògavahò nityaṃ sa gaccheta paramāṃ gatima vāyubhakṣò 'mabubhakṣò vā phalamūlāśanò 'pi vā yakṣeṣva aiśvaryama ādhāya mòdate 'pasarasāṃ gaṇaiḥ agniyògavahò garīṣme vidhidṛṣṭena karmaṇā cīrtvā davādaśa varṣāṇi rājā bhavati pārthivaḥ āhāraniyamaṃ kṛtvā munira davādaśa vārṣikama maruṃ saṃsādhya yatnena rājā bhavati pārthivaḥ sathaṇḍile śuddhama ākāśaṃ parigṛhya samantataḥ paraviśya ca mudā yuktò dīkṣāṃ davādaśa vārṣikīma sathaṇḍilasya phalānya āhura yānāni śayanāni ca gṛhāṇi ca mahārhāṇi candra śubhrāṇi bhāmini ātmānama upajīvana yò niyatò niyatāśanaḥ dehaṃ vānaśane tayaktvā sasvargaṃ samupāśnute ātmānama upajīvana yò dīkṣāṃ davādaśa vārṣikīma tayaktvā mahārṇave dehaṃ vāruṇaṃ lòkama aśnute ātmānama upajīvana yò dīkṣāṃ davādaśa vārṣikīma aśmanā caraṇau bhittvā guhyakeṣu sa mòdate sādhayitvātmanātmānaṃ nirdvaṃdvò niṣparigrahaḥ cīrtvā davādaśa varṣāṇi dīkṣāma ekāṃ manògatāma savaga lòkama avāpnòti devaiśa ca saha mòdate ātmānama upajīvana yò dīkṣāṃ davādaśa vārṣikīma hutvāgnau dehama utsṛjya vahni lòke mahīyate yasa tu devi yathānyāyaṃ dīkṣitò niyatò davijaḥ ātmanya ātmānama ādhāya nirdvaṃdvò niṣparigrahaḥ cīrtvā davādaśa varṣāṇi dīkṣāma ekāṃ manògatāma araṇī sahitaṃ sakandhe baddhvā gacchatya anāvṛtaḥ vīrādhvāna manā nityaṃ vīrāsana ratasa tathā vīra sathāyī ca satataṃ sa vīra gatima āpnuyāta sa śakra lòkagò nityaṃ sarvakāmapuraskṛtaḥ divyapuṣpasamākīrṇò divyacandana bhūṣitaḥ sukhaṃ vasati dharmātmā divi devagaṇaiḥ saha vīralòkagatò vīrò vīra yògavahaḥ sadā sattvasthaḥ sarvama utsṛjya dīkṣitò niyataḥ śuciḥ vīrādhvānaṃ parapadyeda yasa tasya lòkāḥ sanātanāḥ kāmagena vimānena sa vai carati cachandataḥ śakra lòkagataḥ śarīmāna mòdate ca nirāmayaḥ [u] bhagavana bhaga netraghna pūṣṇò daśanapātana dakṣakratuhara taryakṣa saṃśayò me mahāna ayama cāturvarṇyaṃ bhagavatā pūrvaṃ sṛṣṭaṃ savayambhuvā kena karma vipākena vaiśyò gacchati śūdratāma vaiśyò vā kaṣatriyaḥ kena davijò vā kaṣatriyò bhaveta paratilòmaḥ kathaṃ deva śakyò dharmò niṣevituma kena vā karmaṇā vipraḥ śūdrayònau parajāyate kaṣatriyaḥ śūdra tāma eti kena vā karmaṇā vibhò etaṃ me saṃśayaṃ deva vada bhūtapate 'nagha tarayò varṇāḥ parakṛtyeha kathaṃ barāhmaṇyama āpnuyuḥ [ma] barāhmaṇyaṃ devi duṣprāpaṃ nisargāda barāhmaṇaḥ śubhe kaṣatriyò vaiśyaśūdrau vā nisargāda iti me matiḥ karmaṇā duṣkṛteneha sathānāda bharaśyati vai davijaḥ jayeṣṭhaṃ varṇama anuprāpya tasmāda rakṣeta vai davijaḥ sathitò barāhmaṇa dharmeṇa barāhmaṇyama upajīvati kaṣatriyò vātha vaiśyò vā barahmabhūyāya gacchati yasa tu vipratvama utsṛjya kaṣātraṃ dharmaṃ niṣevate barāhmaṇyāta sa paribhraṣṭaḥ kaṣatrayònau parajāyate vaiśyakarma ca yò viprò lòbhamòhavyapāśrayaḥ barāhmaṇyaṃ durlabhaṃ parāpya karòtya alpamatiḥ sadā sa davijò vaiśyatāma eti vaiśyò vā śūdratāma iyāta savadharmāta paracyutò viprasa tataḥ śūdratvama āpnute tatrāsau nirayaṃ parāptò varṇabhraṣṭò bahiṣkṛtaḥ barahmalòkaparibhraṣṭaḥ śūdraḥ samupajāyate kaṣatriyò vā mahābhāge vaiśyò vā dharmacāriṇi savāni karmāṇya apāhāya śūdra karmāṇi sevate sathasthānāta sa paribhraṣṭò varṇasaṃkaratāṃ gataḥ barāhmaṇaḥ kaṣatriyò vaiśyaḥ śūdratvaṃ yāti tādṛśaḥ yasa tu śuddhasvadharmeṇa jañānavijñānavāña śuciḥ dharmajñò dharmanirataḥ sa dharmaphalama aśnute idaṃ caivāparaṃ devi barahmaṇā samudīritama adhyātmaṃ naiṣṭhikaṃ sadbhira dharmakāmaira niṣevyate ugrānnaṃ garhitaṃ devi gaṇānnaṃ śarāddhasūtakama ghuṣṭānnaṃ garhitaṃ devi devadevaira mahātmabhiḥ śūdrānnaṃ garhitaṃ devi devadevaira mahātmabhiḥ pitāmaha mukhòtsṛṣṭaṃ paramāṇama iti me matiḥ śūdrānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yò mariyeta vai āhitāgnisa tathā yajvā sa śūdra gatibhāga bhaveta tena śūdrānna śeṣeṇa barahma sathānāda apākṛtaḥ barāhmaṇaḥ śūdratāma eti nāsti tatra vicāraṇā yasyānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yò mariyeta vai tāṃ tāṃ yòniṃ varajeda viprò yasyānnama upajīvati barāhmaṇatvaṃ śubhaṃ parāpya durlabhaṃ yò 'vamanyate abhòjyānnāni cāśnāti sa davijatvāta pateta vai surāpò barahmahā kaṣudraśa caurò bhagnavratò 'śuciḥ savākhyāya varjitaḥ pāpò lubhò naikṛtikaḥ śaṭhaḥ avratī vṛṣalī bhartā kuṇḍāśī sòmavikrayī nihīna sevī viprò hi patati barahmayònitaḥ guru talpī guru daveṣī guru kutsā ratiśa ca yaḥ barahma daviṭa cāpi patati barāhmaṇò barahmayònitaḥ ebhisa tu karma bhira devi śubhaira ācaritaisa tathā śūdrò barāhmaṇatāṃ gaccheda vaiśyaḥ kaṣatriyatāṃ varajeta śūdra karmāṇi sarvāṇi yathānyāyaṃ yathāvidhi śuśrūṣāṃ paricaryāṃ ca jayeṣṭhe varṇe parayatnataḥ kuryāda avimanāḥ śūdraḥ satataṃ satpathe sathitaḥ daivatadvija satkartā sarvātithya kṛtavrataḥ ṛtukālābhigāmī ca niyatò niyatāśanaḥ caukṣaśa caukṣa janānveṣī śeṣānna kṛtabhòjanaḥ vṛthā māṃsānya abhuñjānaḥ śūdrò vaiśyatvama ṛcchati ṛtavāga anahaṃvādī nirdvaṃdvaḥ śama kòvidaḥ yajate nityayajñaiśa ca savādhyāyaparamaḥ śuciḥ dāntò barāhmaṇa satkartā sarvavarṇabubhūṣakaḥ gṛhastha varatama ātiṣṭhana davikālakṛtabhòjanaḥ śeṣāśī vijitāhārò niṣkāmò nirahaṃ vadaḥ agnihòtrama upāsaṃśa ca juhvānaśa ca yathāvidhi sarvātithyama upātiṣṭhaña śeṣānna kṛtabhòjanaḥ taretāgnimantravihitò vaiśyò bahvati vai yadi sa vaiśyaḥ kaṣatriyakule śucau mahati jāyate sa vaiśyaḥ kaṣatriyò jātò janmaprabhṛti saṃskṛtaḥ upanītò varataparò davijò bhavati satkṛtaḥ dadāti yajate yajñaiḥ saṃskṛtaira āptadakṣiṇaiḥ adhīte savargama anvicchaṃsa taretāgniśaraṇaḥ sadā ārtahastapradò nityaṃ parajā dharmeṇa pālayana satyaḥ satyāni kurute nityaṃ yaḥ sukhadarśanaḥ dharmadaṇḍò na nirdaṇḍò dharmakāryānuśāsakaḥ yantritaḥ kāryakaraṇe ṣaḍbhāgakṛtalakṣaṇaḥ garāmyadharmāna na sevena savacchandenārtha kòvidaḥ ṛtukāle tu dharmātmā patnīṃ seveta nityadā sarvòpavāsī niyataḥ savādhyāyaparamaḥ śuciḥ bahiṣkāntarite nityaṃ śayānò 'ganigṛhe sadā sarvātithyaṃ tarivargasya kurvāṇaḥ sumanāḥ sadā śūdrāṇāṃ cānna kāmānāṃ nityaṃ siddhama iti baruvana savārthāda vā yadi vā kāmāna na kiṃ cida upalakṣayeta pitṛdevātithi kṛte sādhanaṃ kurute ca yaḥ savaveśmani yathānyāyama upāste bhaikṣama eva ca tarikālama agnihòtraṃ ca juhvānò vai yathāvidhi gòbrāhmaṇa hitārthāya raṇe cābhimukhò hataḥ taretāgnimantrapūtaṃ vā samāviśya davijò bhaveta jañānavijñānasaṃpannaḥ saṃskṛtò vedapāragaḥ viprò bhavati dharmātmā kaṣatriyaḥ savena karmaṇā etaiḥ karmaphalaira devi nayūna jātikulòdbhavaḥ śūdrò 'paya āgamasaṃpannò davijò bhavati saṃskṛtaḥ barāhmaṇò vāpya asadvṛttaḥ sarvasaṃkarabhòjanaḥ barāhmaṇyaṃ puṇyama utsṛjya śūdrò bhavati tādṛśaḥ karma bhiḥ śucibhira devi śuddhātmā vijitendriyaḥ śūdrò 'pi davijavata sevya iti barahmābravīta savayama savabhāvakarma ca śubhaṃ yatra śūdre 'pi tiṣṭhati viśuddhaḥ sa davijātira vai vijñeya iti me matiḥ na yònira nāpi saṃskārò na śarutaṃ na ca saṃnatiḥ kāraṇāni davijatvasya vṛttama eva tu kāraṇama sarvò 'yaṃ barāhmaṇò lòke vṛttena tu vidhīyate vṛtte sathitaśa ca suśròṇibrāhmaṇatvaṃ nigacchati barāhmaḥ savabhāvaḥ kalyāṇi samaḥ sarvatra me matiḥ nirguṇaṃ nirmalaṃ barahma yatra tiṣṭhati sa davijaḥ ete yòniphalā devi sathānabhāganidarśakāḥ savayaṃ ca varadenòktā barahmaṇā sṛjatā parajāḥ barāhmaṇò hi mahata kaṣetraṃ lòke carati pādavata yata tatra bījaṃ vapati sā kṛṣiḥ pāralaukikī mitāśinā sadā bhāvyaṃ satpathālambinā sadā barāhma mārama atikramya vartitavyaṃ bubhūṣatā saṃhitādhyāyinā bhāvyaṃ gṛhe vai gṛhamedhinā nityaṃ savādhyāyayuktena dānādhyayanajīvinā evaṃ bhūtò hi yò vipraḥ satataṃ satpathe sathitaḥ āhitāgnira adhīyānò barahmabhūyāya kalpate barāhmaṇyama eva saṃprāpya rakṣitavyaṃ yatātmabhiḥ yònipratigrahādānaiḥ karmabhiśa ca śucismite etata te sarvama ākhyātaṃ yathā śūdrò bhaveda davijaḥ barāhmaṇò vā cayutò dharmāda yathā śūdratvama āpnute [u] bhagavana sarvabhūteśa surāsuranasaṃ kṛta dharmādharme nṛṇāṃ deva barūhi me saṃśayaṃ vibhò karmaṇā manasā vācā tarividhaṃ hi naraḥ sadā badhyate bandhanaiḥ pāśaira mucyate 'paya atha vā punaḥ kena śīlena vā devakarmaṇā kīdṛśena vā samācāraira guṇaira vākyaiḥ savargaṃ yāntīha mānavāḥ [ma] devi dharmārthatattvajñe satyanitye dame rate sarvaprāṇi hitaḥ śaraśnaḥ śarūyatāṃ buddhivardhanaḥ satyadharmaratāḥ santaḥ sarvalipsā vivarjitāḥ nādharmeṇa na dharmeṇa badhyante chinnasaṃśayāḥ paralayòtpattitattvajñāḥ sarvajñāḥ samadarśinaḥ vītarāgā vimucyante puruṣāḥ sarvabandhanaiḥ karmaṇā manasā vācā ye na hiṃsanti kiṃ cana ye na sajjanti kasmiṃśa cida badhyante te na karmabhiḥ parāṇātipātāda viratāḥ śīlavantò dayānvitāḥ tulyadveṣyapriyā dāntā mucyante karmabandhanaiḥ sarvabhūtadayāvantò viśvāsyāḥ sarvajantuṣu tayaktahiṃsā samācārāsa te narāḥ savargagāminaḥ parasve nirmamā nityaṃ paradāravivarjakāḥ dharmalabdhārtha bhòktārasa te narāḥ savargagāminaḥ mātṛvata savasṛvaca caiva nityaṃ duhitṛvaca ca ye paradāreṣu vartante te narāḥ savargagāminaḥ satainyāna nivṛttāḥ satataṃ saṃtuṣṭāḥ savadhanena ca savabhāgyānya upajīvanti te narāḥ savargagāminaḥ savadāraniratā ye ca ṛtukālābhigāminaḥ agrāmyasukhabhògāśa ca te narāḥ savargagāminaḥ paradāreṣu ye nityaṃ cāritrāvṛta lòcanāḥ yatendriyāḥ śīlaparāsa te narāḥ savargagāminaḥ eṣa devakṛtò mārgaḥ sevitavyaḥ sadā naraiḥ akaṣāya kṛtaśa caiva mārgaḥ sevyaḥ sadā budhaiḥ dānadharmatapò yuktaḥ śīlaśaucadayātmakaḥ vṛttyarthaṃ dharmahetòra vā sevitavyaḥ sadā naraiḥ savargavāsama abhīpsadbhira na sevyasa tava ata uttaraḥ [u] vācātha badhyate yena mucyate 'paya atha vā punaḥ tāni karmāṇi me deva vada bhūtapate 'nagha [ma] ātmahetòḥ parārthe vā narma hāsyāśrayāta tathā ye mṛṣā na vadantīha te narāḥ savargagāminaḥ vṛttyarthaṃ dharmahetòra vā kāmakārāta tathaiva ca anṛtaṃ ye na bhāṣante te narāḥ savargagāminaḥ śalakṣṇāṃ vāṇīṃ nirābādhāṃ madhurāṃ pāpavarjitāma savāgatenābhibhāṣante te narāḥ savargagāminaḥ kaṭukāṃ ye na bhāṣante paruṣāṃ niṣṭhurāṃ girama apaiśunya ratāḥ santasa te narāḥ savargagāminaḥ piśunāṃ ye na bhāṣante mitra bhedakarīṃ girama ṛtāṃ maitrīṃ parabhāṣante te narāḥ savargagāminaḥ varjayanti sadā sūcyaḥ paradròhaṃ ca mānavāḥ sarvabhūtasamā dāntāsa te narāḥ savargagāminaḥ śaṭhapralāpāda viratā viruddha parivarjakāḥ saumya paralāpinò nityaṃ te narāḥ savargagāminaḥ na kòpāda vayāharante ye vācaṃ hṛdayadāraṇīma sāntvaṃ vadanti karuddhāpi te narāḥ savargagāminaḥ eṣa vāṇī kṛtò devi dharmaḥ sevyaḥ sadā naraiḥ śubhaḥ satyaguṇò nityaṃ varjanīyā mṛṣā budhaiḥ [u] manasā badhyate yena karmaṇā puruṣaḥ sadā tana me barūhi mahābhāga devadeva pināka dhṛka [ma] mānaseneha dharmeṇa saṃyuktāḥ puruṣāḥ sadā savargaṃ gacchanti kalyāṇi tana me kīrtayataḥ śṛṇu duṣpraṇītena manasā duṣpraṇītatarākṛtiḥ badhyate mānavò yena śṛṇu cānyaca chubhānane araṇye vijane nayastaṃ parasvaṃ vīkṣya ye narāḥ manasāpi na hiṃsanti te narāḥ savargagāminaḥ garāme gṛhe vā yada daravyaṃ pārakyaṃ vijane sathitama nābhinandanti vai nityaṃ te narāḥ savargagāminaḥ tathaiva paradārāna ye kāmavṛttāna rahògatāna manasāpi na hiṃsanti te narāḥ savargagāminaḥ śatruṃ mitraṃ ca ye nityaṃ tulyena manasā narāḥ bhajanti maitrāḥ saṃgamya te narāḥ savargagāminaḥ śarutavantò dayāvantaḥ śucayaḥ satyasaṃgarāḥ savaira arthaiḥ parisaṃtuṣṭāsa te narāḥ savargagāminaḥ avairā ye tava anāyāsā maitra cittaparāḥ sadā sarvabhūtadayāvantasa te narāḥ savargagāminaḥ śaraddhāvantò dayāvantaśa còkṣāśa còkṣa janapriyāḥ dharmādharmavidò nityaṃ te narāḥ savargagāminaḥ śubhānāma aśubhānāṃ ca karmaṇāṃ phalasaṃcaye vipākajñāśa ca ye devi te narāḥ savargagāminaḥ nayāyòpetā guṇòpetā devadvija parāḥ sadā samatāṃ samanuprāptāsa te narāḥ savargagāminaḥ śubhaiḥ karmaphalaira devi mayaite parikīrtitāḥ savargamārgòpagā bhūyaḥ kima anyaca charòtuma icchasi [u] mahāna me saṃśayaḥ kaśa cina martyāna parati maheśvara tasmāta taṃ naipuṇenādya mamākhyātuṃ tavama arhasi kenāyura labhate dīrghaṃ karmaṇā puruṣaḥ parabhò tapasā vāpi deveśa kenāyura labhate mahata kaṣīṇāyuḥ kena bhavati karmaṇā bhuvi mānavaḥ vipākaṃ karmaṇāṃ deva vaktuma arhasya anindita apare ca mahābhògā mana bhògāsa tathāpare akulīnāsa tathā cānye kulīnāśa ca tathāpare durdarśāḥ ke cida ābhānti narāḥ kāṣṭhamayā iva pariya darśāsa tathā cānye darśanāda eva mānavāḥ duṣprajñāḥ ke cida ābhānti ke cida ābhānti paṇḍitāḥ mahāprajñāsa tathaivānye jañānavijñānadarśinaḥ alpābādhāsa tathā ke cina mahābādhāsa tathāpare dṛśyante puruṣā deva tana me śaṃsituma arhasi [ma] hanta te 'haṃ paravakṣyāmi devi karmaphalòdayama martyalòke narāḥ sarve yena savaṃ bhuñjate phalama parāṇātipātī yò raudrò daṇḍahastòdyatasa tathā nityama udyatadaṇḍaśa ca hanti bhūtagaṇāna naraḥ nirdayaḥ sarvabhūtānāṃ nityama udvega kārakaḥ api kīṭa pipīlānāma aśaraṇyaḥ sunirghṛṇaḥ evaṃ bhūtò narò devi nirayaṃ paratipadyate viparītasa tu dharmātmā rūpavāna abhijāyate nirayaṃ yāti hiṃsātmā yāti savargama ahiṃsakaḥ yātanāṃ niraye raudrāṃ sa kṛcchrāṃ labhate naraḥ atha cena nirayāta tasmāta samuttarati karhi cita mānuṣyaṃ labhate cāpi hīnāyusa tatra jāyate pāpena karmaṇā devi baddhòhiṃsā ratira naraḥ apriyaḥ sarvabhūtānāṃ hīnāyura upajāyate yasa tu śuklābhijātīyaḥ parāṇighāta vivarjakaḥ nikṣiptadaṇḍò nirdaṇḍò na hinasti kadā cana na ghātayati nò hanti ghanantaṃ naivānumòdate sarvabhūteṣu sa sanehò yathātmani tathāpare īdṛśaḥ puruṣòtkarṣò devi devatama aśnute upapannāna sukhāna bhògāna upāśnāti mudā yutaḥ atha cena mānuṣe lòke kadā cida upapadyate tatra dīrghāyura utpannaḥ sa naraḥ sukhama edhate evaṃ dīrghāyuṣāṃ mārgaḥ suvṛttānāṃ sukarmaṇāma parāṇihiṃsā vimòkṣeṇa barahmaṇā samudīritaḥ [u] kiṃ śīlāḥ kiṃ samācārāḥ puruṣāḥ kaiśa ca karmabhiḥ savargaṃ samabhipadyante saṃpradānena kena vā [ma] dātā barāhmaṇa satkartā dīnāndha kṛpaṇādiṣu bhakṣyabhòjyānna pānānāṃ vāsasāṃ ca paradāyakaḥ paratiśrayāna sabhāḥ kūpāna parapāḥ puṣkariṇīsa tathā naityakāni ca sarvāṇi kima icchakama atīva ca āsanaṃ śayanaṃ yānaṃ dhanaṃ ratnaṃ gṛhāṃsa tathā sasyajātāni sarvāṇi gāḥ kaṣetrāṇya atha yòṣitaḥ supratītamanā nityaṃ yaḥ parayacchati mānavaḥ evaṃ bhūtò mṛtò devi devalòke 'bhijāyate tatròṣya suciraṃ kālaṃ bhuktvā bhògāna anuttamāna sahāpsaròbhira muditò ramitvā nandanādiṣu tasmāta savargāca cayutò lòkāna mānuṣeṣūpajāyate mahābhòge kule devi dhanadhānya samācite tatra kāmaguṇaiḥ sarvaiḥ samupetò mudā yutaḥ mahābhògò mahākòśò dhanī bhavati mānavaḥ ete devi mahābhògāḥ parāṇinò dānaśīlinaḥ barahmaṇā vai purā paròktāḥ sarvasya pariyadarśanāḥ apare mānavā devi paradānakṛpaṇā davijaiḥ yācitā na parayacchanti vidyamāne 'paya abuddhayaḥ dīnāndha kṛpaṇāna dṛṣṭvā bhikṣukāna atithīna api yācyamānā nivartante jihvā lòbhasamanvitāḥ na dhanāni na vāsāṃsi na bhògāna na ca kāñcanama na gāvò nānna vikṛtiṃ parayacchanti kadā cana apravṛttāsa tu ye lubdhā nāstikā dānavarjitāḥ evaṃ bhūtā narā devi nirayaṃ yāntya abuddhayaḥ te cena manuṣyatāṃ yānti yadā kālasya paryayāta dhanarikte kule janma labhante savalpa buddhayaḥ kaṣutpipāsāparītāśa ca sarvabhòga bahiṣkṛtāḥ nirāśāḥ sarvabhògebhyò jīvantya adhama jīvikāma alpabhòga kule jātā alpabhòga ratā narāḥ anena karmaṇā devi bhavantya adhaninò narāḥ apare satambhitò nityaṃ māninaḥ pāpatò ratāḥ āsanārhasya ye pīṭhaṃ na parayacchantya acetasaḥ mārhārhasya ca ye mārgaṃ na yacchantya alpabuddhayaḥ pādyārhasya ca ye pādyaṃ na dadatya alpabuddhayaḥ arghārhāna na ca satkāraira arcayanti yathāvidhi arghyama ācamanīyaṃ vā na yacchantya alpabuddhayaḥ guruṃ cābhigataṃ paremṇā guruvana na bubhūṣate abhimāna paravṛttena lòbhena samavasthitāḥ saṃmānyāṃśa cāvamanyante vṛddhāna paribhavanti ca evaṃvidhā narā devi sarve nirayagāminaḥ te vai yadi narāsa tasmāna nirayāda uttaranti vai varṣapūgaisa tatò janma labhante kutsite kule śavapākapulkasādīnāṃ kutsitānāma acetasāma kuleṣu teṣu jāyante guru vṛddhāpacāyinaḥ na satambhī naca mānī yò devatā davija pūjakaḥ lòkapūjyò namaskartā paraśritò madhuraṃ vadana sarvavarṇapriya karaḥ sarvabhūtahitaḥ sadā adveṣī sumukhaḥ śalakṣṇaḥ sanigdhavāṇī paradaḥ sadā savāgatenaiva sarveṣāṃ bhūtānāma avihiṃsakaḥ yathārha satkriyā pūrvama arcayanna upatiṣṭhati mārgārhāya dadana mārgaṃ guruṃ guruvada arcayana atithipragraha ratasa tathābhyāgata pūjakaḥ evaṃ bhūtò narò devi savargatiṃ paratipadyate tatò mānuṣatāṃ parāpya viśiṣṭa kulajò bhaveta tatrāsau vipulaira bhògaiḥ sarvaratnasamāyutaḥ yathārha dātā cārheṣu dharmacaryā parò bhaveta saṃmataḥ sarvabhūtānāṃ sarvalòkanamaskṛtaḥ savakarmaphalama āpnòti savayama eva naraḥ sadā udātta kulajātīya udāttābhijanaḥ sadā eṣa dharmò mayā paròktò vidhātrā savayama īritaḥ yasa tu raudrasamācāraḥ sarvasattvabhayaṃkaraḥ hastābhyāṃ yadi vā padbhyāṃ rajjvā daṇḍena vā punaḥ lòṣṭaiḥ satambhaira upāyaira vā jantūna bādhati śòbhane hiṃsārthaṃ nikṛtiprajñaḥ paròdvejayati caiva ha upakrāmati jantūṃśa ca udvega jananaḥ sadā evaṃ śīlasamācārò nirayaṃ paratipadyate sa cena mānuṣatāṃ gaccheda yadi kālasya paryayāta bahva ābādha parikliṣṭe sò 'dhame jāyate kule lòkadveṣyò 'dhamaḥ puṃsāṃ savayaṃ karmakṛtaiḥ phalaiḥ eṣa devi manuṣyeṣu bòddhavyò jañātibandhuṣu aparaḥ sarvabhūtāni dayāvāna anupaśyati maitra dṛṣṭiḥ pitṛsamò nirvairò niyatendriyaḥ nòdvejayati bhūtāni na vihiṃsayate tathā hastapādaiḥ suniyataira viśvāsyaḥ sarvajantuṣu na rajjvā na ca daṇḍena na lòṣṭaira nāyudhena ca udvejayati bhūtāni śalakṣṇakarmā dayāparaḥ evaṃ śīlasamācāraḥ savarge samupajāyate tatrāsau bhavane divye mudā vasati devavata sa ceta karma kaṣayāna martyò manuṣyeṣūpajāyate alpābādhò nirītīkaḥ sa jātaḥ sukhama edhate sukhabhāgī nirāyāsò nirudvegaḥ sadā naraḥ eṣa devi satāṃ mārgò bādhā yatra na vidyate ime manuṣyā dṛśyante ūhāpòha viśāradāḥ jañānavijñānasaṃpannāḥ parajñāvantò 'rathakòvidāḥ duṣprajñāśa cāpare deva jañānavijñānavarjitāḥ kena karma vipākena parajñāvāna puruṣò bhaveta alpaprajñò virūpākṣakathaṃ bhavati mānavaḥ etaṃ me saṃśayaṃ chinddhi sarvadharmavidāṃ vara jātyandhāśa cāpare deva rògārtāśa cāpare tathā narāḥ kalībāśa ca dṛśyante kāraṇaṃ barūhi tatra vai [ma] barāhmaṇāna vedaviduṣaḥ siddhāna dharmavidasa tathā paripṛcchantya ahara ahaḥ kuśalākuśalaṃ tathā varjayantya aśubhaṃ karma sevamānāḥ śubhaṃ tathā labhante savargatiṃ nityama iha lòke sukhaṃ tathā sa cena mānuṣatāṃ yāti medhāvī tatra jāyate śarutaṃ parajñānugaṃ cāsya kalyāṇama upajāyate paradāreṣu ye mūḍhāśa cakṣura duṣṭaṃ parayuñjate tena duṣṭasvabhāvena jātyandhāsa te bhavanti ha manasā tu paraduṣṭena nagnāṃ paśyanti ye satriyama rògārtāsa te bhavantīha narā duṣkṛtakarmiṇaḥ ye tu mūḍhā durācārā viyònau maithune ratāḥ puruṣeṣu suduṣprajñāḥ kalībatvama upayānti te paśūṃśa ca ye bandhayanti ye caiva gurutalpagāḥ parakīrṇamaithunā ye ca kalībā jāyanti te narāḥ [u] sāvadyaṃ kiṃ nu vai karma niravadya tathaiva ca śareyaḥ kurvanna avāpnòti mānavò deva sattama [ma] śareyāṃsaṃ mārgama ātiṣṭhana sadā yaḥ pṛcchate davijāna dharmānveṣī guṇākāṅkṣī sasvargaṃ samupāśnute yadi mānuṣatāṃ devi kadā cita sa nigacchati medhāvī dhāraṇā yuktaḥ parājñasa tatrābhijāyate eṣa devi satāṃ dharmò mantavyò bhūtikārakaḥ nṛṇāṃ hitārthāya tava mayā vai samudāhṛtaḥ [u] apare savalpavijñānā dharmavidveṣiṇò narāḥ barāhmaṇāna vedaviduṣò necchanti parisarpituma varatavantò narāḥ ke cica charaddhā damaparāyaṇāḥ avratā bharaṣṭaniyamāsa tathānye rākṣasòpamāḥ yajvānaśa ca tathaivānye nirhòmāśa ca tathāpare kena karma vipākena bhavantīha vadasva me [ma] āgamāla lòkadharmāṇāṃ maryādāḥ pūrvanirmitāḥ parāmāṇyenānuvartante dṛśyante hi dṛḍhavratāḥ adharmaṃ dharmama itya āhura ye ca mòhavaśaṃ gatāḥ avratā naṣṭamaryādāsa te paròktā barahmarākṣasāḥ te ceta kālakṛtòdyògāta saṃbhavantīha mānuṣāḥ nirhòmā nirvaṣaṭkārāsa te bhavanti narādhamāḥ eṣa devi mayā sarvaḥ saṃśayaca chedanāya te kuśalākuśalò nṝṇāṃ vayākhyātò dharmasāgaraḥ [ma] parāvarajñe dharmajñe tapòvananivāsini sādhvi subhru sukeśānte himavatparvatātmaje dakṣe śama damòpete nirmame dharmacāriṇi pṛcchāmi tavāṃ varāròhe pṛṣṭā vada mamepṣitama sāvitrī barahmaṇaḥ sādhvī kauśikasya śacī satī mārtaṇḍajasya dhūmòrṇā ṛddhira vaiśravaṇasya ca varuṇasya tatò gaurī sūryasya ca suvarcalā ròhiṇī śaśinaḥ sādhvī savāhā caiva vibhāvasòḥ aditiḥ kaśyapasyātha sarvāsa tāḥ patidevatāḥ pṛṣṭāśa còpāsitāśa caiva tāsa tavayā devi nityaśaḥ tena tavāṃ paripṛcchāmi dharmajñe dharmavādini satrī dharmaṃ śaròtuma icchāmi tavayòdāhṛtama āditaḥ sahadharmacarī me tavaṃ samaśīlā samavratā samānasāra vīryā ca tapasa tīvraṃ kṛtaṃ ca te tavayā haya uktò viśeṣeṇa paraṇāṇatvama upaiṣyati satriyaśa caiva viśeṣeṇa satrījanasya gatiḥ sadā gaura gāṃ gacchati suśròṇilòkeṣa eṣā sathitiḥ sadā mama cārdhaṃ śarīrasya mama cārdhāda viniḥ sṛtā surakāryakarī ca tavaṃ lòkasaṃtāna kāriṇī tava sarvaḥ suviditaḥ satrī dharmaḥ śāśvataḥ śubhe tasmāda aśeṣatò barūhi satrī dharmaṃ vistareṇa me [u] bhagavana sarvabhūteśa bhūtabhavya bhavòdbhava tavata parabhāvāda iyaṃ deva vāka caiva paratibhāti me imāsa tu nadyò deveśa sarvatīrthòdakaira yutāḥ upasparśana hetòsa tavā samīpasthā upāsate etābhiḥ saha saṃmantrya paravakṣyāmya anupūrvaśaḥ parabhavana yò 'nahaṃvādī sa vai puruṣa ucyate satrī ca bhūteśa satataṃ satriyama evānudhāvati mayā saṃmānitāśa caiva bhaviṣyanti sarida varāḥ eṣā sarasvatī puṇyā nadīnāma uttamā nadī parathamā sarvasaritāṃ nadī sāgaragāminī vipāśā ca vitastā ca candra bhāgā irāvatī śatadrura devikā sindhuḥ kauśikī gòmatī tathā tathā deva nadī ceyaṃ sarvatīrthābhisaṃvṛtā gaganāda gāṃ gatā devī gaṅgā sarvasaridvarā itya uktvā devadevasya patnī dharmabhṛtāṃ varā samitapūrvama ivābhāṣya sarvāsa tāḥ saritasa tadā apṛcchada devamahiṣī satrī dharmaṃ dharmavatsalā satrī dharmakuśalāsa tā vai gaṅgādyāḥ saritāṃ varāḥ ayaṃ bhagavatā dattaḥ paraśnaḥ satrī dharmasaṃśritaḥ taṃ tu saṃmantrya yuṣmābhira vaktuma icchāmi śaṃkare na caikasādhyaṃ paśyāmi vijñānaṃ bhuvi kasya cita divi vā sāgaragamāsa tena vò mānayāmya ahama [bha] evaṃ sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ pṛṣṭāḥ puṇyatamāḥ śivāḥ tatò deva nadī gaṅgā niyuktā paratipūjya tāma bahvībhira buddhibhiḥ saphītā satrī dharmajñā śucismitā śailarājasutāṃ devīṃ puṇyā pāpāpahāṃ śivāma buddhyā vinayasaṃpannā sarvajñānaviśāradā sa samitaṃ bahu buddhyāḍhyā gaṅgā vacanama abravīta dhanyāḥ samò 'nugṛhītāḥ samò devi dharmaparāyaṇā yā tavaṃ sarvajagana mānyā nadīra mānayase 'naghe parabhavana pṛcchate yò hi saṃmānayati vā punaḥ nūnaṃ janama aduṣṭātmā paṇḍitākhyāṃ sa gacchati jañānavijñānasaṃpannāna ūhāpòha viśāradāna paravaktṝna pṛcchate yò 'nayāna sa vai nā padama arcchati anyathā bahu buddhyāḍhyò vākyaṃ vadati saṃsadi anyathaiva haya ahaṃ mānī durbalaṃ vadate vacaḥ divyajñāne divi śareṣṭhe divyapuṇye sadòtthite tavama evārhasi nò devi satrī dharmama anuśāsituma [bha] tataḥ sārādhitā devī gaṅgayā bahubhira guṇaiḥ parāha sarvama aśeṣeṇa satrī dharmaṃ surasundarī satrī dharmò māṃ parati yathā paratibhāti yathāvidhi tama ahaṃ kīrtayiṣyāmi tathaiva parathitò bhaveta satrī dharmaḥ pūrva evāyaṃ vivāhe bandhubhiḥ kṛtaḥ sahadharmacarī bhartura bhavatya agnisamīpataḥ susvabhāvā suvacanā suvṛttā sukhadarśanā ananyacittasu mukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī sā bhaveda dharmaparamā sā bhaveda dharmabhāgiṇī deva vatsa tataṃ sādhvī yā bhartāraṃ parapaśyati śuśrūṣāṃ paricāraṃ ca devavada yā karòti ca nānyabhāvā haya avimanāḥ suvratā sukhadarśanā putra vaktrama ivābhīkṣṇaṃ bhartura vadanama īkṣate yā sādhvī niyatācārā sā bhaveda dharmacāriṇī śarutvā dampati dharmaṃ vai sahadharmakṛtaṃ śubhama ananyacittā sumukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī paruṣāṇya api còktā yā dṛṣṭā vā karūra cakṣuṣā suprasannamukhī bhartura yā nārī sā pativratā na candrasūryau na taruṃ puṃnāmnò yā nirīkṣate bhartṛvarjaṃ varāròhā sā bhaveda dharmacāriṇī daridraṃ vayādhitaṃ dīnama adhvanā parikarśitama patiṃ putrama ivòpāste sā nārī dharmabhāginī yā nārī parayatā dakṣā yā nārī putriṇī bhaveta patipriyā patiprāṇā sā nārī dharmabhāginī śuśrūṣāṃ paricaryāṃ ca karòtya avimanāḥ sadā supratītā vinītā ca sā nārī dharmabhāginī na kāmeṣu na bhògeṣu naiśvarye na sukhe tathā sapṛhā yasyā yathā patyau sā nārī dharmabhāginī kalyòtthāna ratā nityaṃ guruśuśrūṣaṇe ratā susaṃmṛṣṭakṣayā caiva gòśakṛta kṛtalepanā agnikāryaparā nityaṃ sadā puṣpabali paradā devatātithibhṛtyānāṃ nirupya patinā saha śeṣānnama upabhuñjānā yathānyāyaṃ yathāvidhi tuṣṭapuṣṭajanā nityaṃ nārī dharmeṇa yujyate śavaśrū śavaśurayòḥ pādau tòṣayantī guṇānvitā mātā pitṛparā nityaṃ yā nārī sā tapòdhanā barāhmaṇāna durbalānāthāna dīnāndha kṛpaṇāṃsa tathā bibhartya annena yā nārī sā pativratabhāginī varataṃ carati yā nityaṃ duścaraṃ labhu sattvayā paticittā patihitā sā pativratabhāginī puṇyama etata tapaśa caiva savargaśa caiṣa sanātanaḥ yā nārī bhartṛparamā bhaveda bhartṛvratā śivā patira hi devò nārīṇāṃ patira bandhuḥ patira gatiḥ patyā samā gatira nāsti daivataṃ vā yathā patiḥ patiprasādaḥ savargò vā tulyò nāryā na vā bhaveta ahaṃ savargaṃ na hīccheyaṃ tavayya aprīte maheśvare yadya akāryama adharmaṃ vā yadi vā parāṇanāśanama patira barūyāda daridrò vā vayādhitò vā kathaṃ cana āpannò ripusaṃsthò vā barahmaśāpārditò 'pi vā āpada dharmāna anuprekṣya tata kāryama aviśaṅkayā eṣa deva mayā paròktaḥ satrī dharmò vacanāta tava yā tava evaṃ bhāvinī nārī sā bhaveda dharmabhāginī [bha] itya uktaḥ sa tu deveśaḥ paratipūjya gireḥ sutāma lòkāna visarjayāma āsa sarvaira anucaraiḥ saha tatò yayura bhūtagaṇāḥ saritaśa ca yathāgatama gandharvāpsarasaśa caiva paraṇamya śirasā bhavama [va] śarutvā dharmāna aśeṣeṇa pāvanāni ca sarvaśaḥ yudhiṣṭhiraḥ śāṃtanavaṃ punara evābhyabhāṣata kima ekaṃ daivataṃ lòke kiṃ vāpya ekaṃ parāyaṇama satuvantaḥ kaṃ kama arcantaḥ parāpnuyura mānavāḥ śubhama kò dharmaḥ sarvadharmāṇāṃ bhavataḥ paramò mataḥ kiṃ japana mucyate jantu janma saṃsārabandhanāta [bha] jagata parabhuṃ devadevama anantaṃ puruṣòttamama satuvana nāma sahasreṇa puruṣaḥ satatòtthitaḥ tama eva cārcayana nityaṃ bhaktyā puruṣama avyayama dhayāyana satuvana namasyaṃśa ca yajamānasa tama eva ca anādi nidhanaṃ viṣṇuṃ sarvalòkamaheśvarama lòkādhyakṣaṃ satuvana nityaṃ sarvaduḥkhātigò bhaveta barahmaṇyaṃ sarvadharmajñaṃ lòkānāṃ kīrtivardhanama lòkanāthaṃ mahada bhūtaṃ sarvabhūtabhavòdbhavama eṣa me sarvadharmāṇāṃ dharmò 'dhikatamò mataḥ yada bhaktyā puṇḍarīkākṣaṃ satavaira arcena naraḥ sadā paramaṃ yò mahata tejaḥ paramaṃ yò mahata tapaḥ paramaṃ yò mahada barahma paramaṃ yaḥ parāyaṇama pavitrāṇāṃ pavitraṃ yò maṅgalānāṃ ca maṅgalama daivataṃ devatānāṃ ca bhūtānāṃ yò 'vayayaḥ pitā yataḥ sarvāṇi bhūtāni bhavantya ādi yugāgame yasmiṃśa ca paralayaṃ yānti punara eva yugakṣaye tasya lòkapradhānasya jagana nāthasya bhūpate viṣṇòra nāma sahasraṃ me śṛṇu pāpabhayāpahama yāni nāmāni gauṇāni vikhyātāni mahātmanaḥ ṛṣibhiḥ parigītāni tāni vakṣyāmi bhūtaye viśvaṃ viṣṇura vaṣaṭkārò bhūtabhavya bhavata parabhuḥ bhūtakṛda bhūtabhṛda bhāvò bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ pūtātmā paramātmā ca muktānāṃ paramā gatiḥ avyayaḥ puruṣaḥ sākṣī kaṣetrajñò 'kaṣara eva ca yògò yògavidāṃ netā paradhānapuruṣeśvaraḥ nārasiṃha vapuḥ śarīmāna keśavaḥ puruṣòttamaḥ sarvaḥ śarvaḥ śivaḥ sathāṇura bhūtādira nidhira avyayaḥ saṃbhavò bhāvanò bhartā parabhavaḥ parabhura īśvaraḥ savayambhūḥ saṃbhura ādityaḥ puṣkarākṣò mahāsvanaḥ anādi nidhanò dhātā vidhātā dhātura uttamaḥ aprameyò hṛṣīkeśaḥ padmanābhò 'maraprabhuḥ viśvakarmā manusa tavaṣṭā sathaviṣṭhaḥ sathavirò dharuvaḥ agrāhyaḥ śāśvataḥ kṛṣṇò lòhitākṣaḥ paratardanaḥ parabhūtasa tarikakuba dhāma pavitraṃ maṅgalaṃ parama īśānaḥ parāṇadaḥ parāṇò jayeṣṭhaḥ śareṣṭhaḥ parajāpatiḥ hiraṇyagarbhò bhūgarbhò mādhavò madhusūdanaḥ īśvarò vikramī dhanvī medhāvī vikramaḥ karamaḥ anuttamò durādharṣaḥ kṛtajñaḥ kṛtira ātmavāna sureśaḥ śaraṇaṃ śarma viśvaretāḥ parajā bhavaḥ ahaḥ saṃvatsarò vayālaḥ paratyayaḥ sarvadarśanaḥ ajaḥ sarveśvaraḥ siddhaḥ siddhiḥ sarvādira acyutaḥ vṛṣā kapira ameyātmā sarvayògaviniḥsṛtaḥ varura vasu manāḥ satyaḥ samātmā saṃmitaḥ samaḥ amòghaḥ puṇḍarīkākṣò vṛṣakarmā vṛṣākṛtiḥ rudrò bahu śirā babhrura viśvayòniḥ śuci śaravāḥ amṛtaḥ śāśvataḥ sathāṇura varāròhò mahātapāḥ sarvagaḥ sarvavida bhānura viṣvaksenò janārdanaḥ vedò vedavida avyaṅgò vedāṅgò vedavita kaviḥ lòkādhyakṣaḥ surādhyakṣò dharmādhyakṣaḥ kṛtākṛtaḥ caturātmā caturvyūhaśa caturdaṃṣṭraśa caturbhujaḥ bharājiṣṇura bhòjanaṃ bhòktā sahiṣṇura jagada ādijaḥ anaghò vijayò jetā viśvayòniḥ punara vasuḥ upendrò vāmanaḥ paraṃśura amòghaḥ śucira ūrjitaḥ atīndraḥ saṃgrahaḥ sargò dhṛtātmā niyamò yamaḥ vedyò vaidyaḥ sadā yògī vīrahā mādhavò madhuḥ atīndriyò mahāmāyò mahòtsāhò mahābalaḥ mahābuddhira mahāvīryò mahāśaktira mahādyutiḥ anirdeśya vapu śarīmāna ameyātmā mahādridhṛka maheṣvāsò mahī bhartā śarīnivāsaḥ satāṃ gatiḥ aniruddhaḥ surānandò gòvindò gòvidāṃ patiḥ marīcira damanò haṃsaḥ suparṇò bhujagòttamaḥ hiraṇyanābhaḥ sutapāḥ padmanābha parajāpatiḥ amṛtyuḥ sarvadṛka siṃhaḥ saṃdhātā saṃdhimāna sathiraḥ ajò durmarṣaṇaḥ śāstā viśrutātmā surārihā gurura gurutamò dhāma satyaḥ satyaparākramaḥ nimiṣò 'nimiṣaḥ saragvī vācaspatira udāradhīḥ agraṇīra garāmaṇīḥ śarīmāna nayāyò netā samīraṇaḥ sahasramūrdha viśvātmā sahasrākṣaḥ sahasrapāta āvartanò nivṛttātmā saṃvṛtaḥ saṃpramardanaḥ ahaḥ saṃvartakò vahnira anilò dharaṇīdharaḥ suprasādaḥ parasannātmā viśvadhṛga viśvabhuga vibhuḥ satkartā satkṛtaḥ sādhura jahnura nārāyaṇò naraḥ asaṃkhyeyò 'parameyātmā viśiṣṭaḥ śiṣṭakṛca chuciḥ siddhārthaḥ siddhasaṃkalpaḥ siddhidaḥ siddhisādhanaḥ vṛṣāhī vṛṣabhò viṣṇura vṛṣaparvā vṛṣòdaraḥ vardhanò vardhamānaśa ca viviktaḥ śarutisāgaraḥ subhujò durdharò vāgmī mahendrò vasudò vasuḥ naikarūpò bṛhada rūpaḥ śipiviṣṭaḥ parakāśanaḥ ojasa tejò dayutidharaḥ parakāśātmā paratāpanaḥ ṛddhaḥ sapaṣṭākṣarò mantraśa candrāṃśura bhāskaradyutiḥ amṛtāśmūdbhavò bhānuḥ śaśabinduḥ sureśvaraḥ auṣadhaṃ jagataḥ setuḥ satyadharmaparākramaḥ bhūtabhavya bhavana nāthaḥ pavanaḥ pāvanò 'nilaḥ kāmahā kāmakṛta kāntaḥ kāmaḥ kāmapradaḥ parabhuḥ yugādi kṛda yugāvartò naikamāyò mahāśanaḥ adṛśyò vayaktarūpaśa ca sahasrajida anantajita iṣṭò viśiṣṭaḥ śiṣṭeṣṭaḥ śikhaṇḍī nahuṣò vṛṣaḥ karòdhahā karòdhakṛta kartā viśvabāhura mahīdharaḥ acyutaḥ parathitaḥ parāṇaḥ parāṇadò vāsavānujaḥ apāṃ nidhira adhiṣṭhānama apramattaḥ paratiṣṭhitaḥ sakandaḥ sakanda dharò dhuryò varadò vāyuvāhanaḥ vāsudevò bṛhada bhānura ādidevaḥ puraṃdaraḥ aśòkasa tāraṇasa tāraḥ śūraḥ śaurira janeśvaraḥ anukūlaḥ śatāvartaḥ padmī padmanibhekṣaṇaḥ padmanābhò 'ravindākṣaḥ padmagarbhaḥ śarīrabhṛta maharddhira ṛddhò vṛddhātmā mahākṣò garuḍadhvajaḥ atulaḥ śarabhò bhīmaḥ samayajñò havira hariḥ sarvalakṣaṇalakṣaṇyò lakṣmīvāna samitiṃjayaḥ vikṣarò ròhitò mārgò hetura dāmòdaraḥ sahaḥ mahīdharò mahābhāgò vegavāna amitāśanaḥ udbhavaḥ kaṣòbhaṇò devaḥ śarīgarbhaḥ parameśvaraḥ karaṇaṃ kāraṇaṃ kartā vikartā gahane guhaḥ vayavasāyò vayavasthānaḥ saṃsthānaḥ sathānadò dharuvaḥ pararddhiḥ paramaḥ sapaṣṭasa tuṣṭaḥ puṣṭaḥ śubhekṣaṇaḥ rāmò virāmò viratò mārgò neyò nayò 'nayaḥ vīraḥ śaktimatāṃ śareṣṭhò dharmò dharmavida uttamaḥ vaikuṇṭhaḥ puruṣaḥ parāṇaḥ parāṇadaḥ paraṇavaḥ pṛthuḥ hiraṇyagarbhaḥ śatrughnò vayāptò vāyura adhòkṣajaḥ ṛtuḥ sudarśanaḥ kālaḥ parameṣṭhī parigrahaḥ ugraḥ saṃvatsarò dakṣò viśrāmò viśvadakṣiṇaḥ vistāraḥ sathāvaraḥ sathāṇuḥ paramāṇaṃ bījama avyayama arthò 'narthò mahākòśò mahābhògò mahādhanaḥ anirviṇṇaḥ sathaviṣṭhò bhūra dharmayūpò mahāmakhaḥ nakṣatranemira nakṣatrī kaṣamaḥ kaṣāmaḥ samīhanaḥ yajña ijyò mahejyaśa ca karatuḥ satraṃ satāṃ gatiḥ sarvadarśī vimuktātmā sarvajñò jañānama uttamama suvrataḥ sumukhaḥ sūkṣmaḥ sughòṣaḥ sukhadaḥ suhṛta manòharò jitakròdhò vīrabāhura vidāraṇaḥ savāpanaḥ savavaśò vayāpī naikātmā naikakarmakṛta vatsarò vatsalò vatsī ratnagarbhò dhaneśvaraḥ dharmaguba dharmakṛda dharmī sada asata kaṣarama akṣarama avijñātā sahasrāṃśura vidhātā kṛtalakṣaṇaḥ gabhastinemiḥ sattvasthaḥ siṃhò bhūtamaheśvaraḥ ādidevò mahādevò deveśò devabhṛda guruḥ uttarò gòpatira gòptā jañānagamyaḥ purātanaḥ śarīrabhūtabhṛda bhòktā kapīndrò bhūridakṣiṇaḥ sòmapò 'mṛtapaḥ sòmaḥ purujita puru sattamaḥ vinayò jayaḥ satyasaṃdhò dāśārhaḥ sātvatāṃ patiḥ jīvò vinayitā sākṣī mukundò 'mitavikramaḥ ambhònidhira anantātmā mahòdadhi śayò 'natakaḥ ajò mahārhaḥ savābhāvyò jitāmitraḥ paramòdanaḥ ānandò nandanò nandaḥ satyadharmā tarivikramaḥ maharṣiḥ kapilācāryaḥ kṛtajñò medinī patiḥ taripadasa taridaśādhyakṣò mahāśṛṅgaḥ kṛtāntakṛta mahāvarāhò gòvindaḥ suṣeṇaḥ kanakāṅgadī guhyò gabhīrò gahanò guptaśa cakragadādharaḥ vedhāḥ savāṅgò 'jitaḥ kṛṣṇò dṛḍhaḥ saṃkarṣaṇò 'cayutaḥ varuṇò vāruṇò vṛkṣaḥ puṣkarākṣò mahāmanāḥ bhagavāna bhagahā nandī vanamālī halāyudhaḥ ādityò jayòtira ādityaḥ sahiṣṇura gatisattamaḥ sudhanvā khaṇḍa paraśura dāruṇò daraviṇa paradaḥ divaḥ sapṛka sarvadṛga vayāsò vācaspatira ayònijaḥ tarisāmā sāmagaḥ sāma nirvāṇaṃ bheṣajaṃ bhiṣaka saṃnyāsakṛca chamaḥ śāntò niṣṭhā śāntiḥ parāyaṇama śubhāṅgaḥ śāntidaḥ saraṣṭā kumudaḥ kuvale śayaḥ gòhitò gòpatira gòptā vṛṣabhākṣò vṛṣapriyaḥ anivartī nivṛttātmā saṃkṣeptā kaṣemakṛca chivaḥ śarīvatsa vakṣāḥ śarīvāsaḥ śarīpatiḥ śarīmatāṃ varaḥ śarīdaḥ śarīśaḥ śarīnivāsaḥ śarīnidhiḥ śarīvibhāvanaḥ śarīdharaḥ śarīkaraḥ śareyaḥ śarīmā~la lòkatrayāśrayaḥ savakṣaḥ savaṅgaḥ śatānandò nandira jayòtira gaṇeśvaraḥ vijitātmā vidheyātmā satkīrtiśa chinnasaṃśayaḥ udīrṇaḥ sarvataśa cakṣura anīśaḥ śāśvataḥ sathiraḥ bhūśayò bhūṣaṇò bhūtira viśòkaḥ śòkanāśanaḥ arciṣmāna arcitaḥ kumbhò viśuddhātmā viśòdhanaḥ aniruddhò 'paratirathaḥ paradyumnò 'mitavikramaḥ kālanemi nihā vīraḥ śūraḥ śaurira janeśvaraḥ tarilòkātmā tarilòkeśaḥ keśavaḥ keśihā hariḥ kāmadevaḥ kāmapālaḥ kāmī kāntaḥ kṛtāgamaḥ anirdeśya vapura viṣṇura vīrò 'nantò dhanaṃjayaḥ barahmaṇyò barahmakṛda barahmā barahma barahma vivardhanaḥ barahmavida barāhmaṇò barāhmī barahmajñò barāhmaṇa pariyaḥ mahākramò mahākarmā mahātejā mahòragaḥ mahākratura mahāyajñvā mahāyajñò mahāhaviḥ satavyaḥ satavapriyaḥ satòtraṃ satutiḥ satòtā raṇapriyaḥ pūrṇaḥ pūrayitā puṇyaḥ puṇyakīrtira anāmayaḥ manòjavasa tīrthakarò vasu retā vasu paradaḥ vasu paradò vāsudevò vasura vasu manā haviḥ sadgatiḥ satkṛtiḥ sattā sadbhūtiḥ sata parāyaṇaḥ śūrasenò yaduśreṣṭhaḥ sannivāsaḥ suyāmunaḥ bhūtāvāsò vāsudevò sarvāsu nilayò 'nalaḥ darpahā darpadò dṛptò durdharò 'thāparājitaḥ viśvamūrtira mahāmūrtira dīptamūrtira amūrtimāna anekamūrtira avyaktaḥ śatamūrtiḥ śatānanaḥ ekò naikaḥ savaḥ kaḥ kiṃ yata tata padama anuttamama lòkabandhura lòkanāthò mādhavò bhakta vatsalaḥ suvarṇavarṇò hemāṅgò varāṅgaśa candanāṅgadī vīrahā viṣamaḥ śūṇyò ghṛtāśīra acalaśa calaḥ amānī mānadò mānyò lòkasvāmī tarilòkadhṛka sumedhā medhajò dhanyaḥ satyamedhā dharādharaḥ tejò vṛṣò dayutidharaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ paragrahò nigrahò 'vayagrò naikaśṛṅgò gadāgrajaḥ caturmūrtiśa caturbāhuśa caturvyūhaśa caturgatiḥ caturātmā caturbhāvaśa caturvedavida ekapāta samāvartò nivṛttātmā durjayò duratikramaḥ durlabhò durgamò durgò durāvāsò durārihā śubhāṅgò lòkasāraṅgaḥ sutantusa tantuvardhanaḥ indrakarmā mahākarmā kṛtakarmā kṛtāgamaḥ udbhavaḥ sundaraḥ sundò ratnanābhaḥ sulòcanaḥ arkò vājasanaḥ śṛṅgī jayantaḥ sarvavija jayī suvarṇabindura akṣòbhyaḥ sarvavāga īśvareśvaraḥ mahāhradò mahāgartò mahābhūtò mahānidhiḥ kumudaḥ kuṃdaraḥ kundaḥ parjanyaḥ pavanò 'nilaḥ amṛtāṃśò 'mṛtavapuḥ sarvajñaḥ sarvatò mukhaḥ sulabhaḥ suvrataḥ siddhaḥ śatrujīca chatrutāpanaḥ nayagròdhòdumbarò 'śavatthaśa cāṇūrāndhra niṣūdanaḥ sahasrārciḥ sapta jihvaḥ saptaidhāḥ sapta vāhanaḥ amūrtira anaghò 'cintyò bhayakṛda bhayanāśanaḥ aṇura bṛhata kṛśaḥ sathūlò guṇabhṛna nirguṇò mahāna adhṛtaḥ savadhṛtaḥ savāsyaḥ parāgvaṃśò vaṃśavardhanaḥ bhārabhṛta kathitò yògī yògīśaḥ sarvakāmadaḥ āśramaḥ śaramaṇaḥ kaṣāmaḥ suparṇò vāyuvāhanaḥ dhanurdharò dhanurvedò daṇḍò damayitā damaḥ aparājitaḥ sarvasahò niyantā niyamò yamaḥ sattvavāna sāttvikaḥ satyaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ abhiprāyaḥ pariyārhò 'rahaḥ pariyakṛta parītivardhanaḥ vihāyasa gatira jayòtiḥ surucira hutabhuga vibhuḥ ravira viròcanaḥ sūryaḥ savitā ravilòcanaḥ anantò hutabhuga bhòktā sukhadò naikadò 'garajaḥ anirviṇṇaḥ sadāmarṣī lòkādhiṣṭhānama adbhutama sanāta sanātana tamaḥ kapilaḥ kapira avyayaḥ savastidaḥ savastikṛta savasti savastibhuka savasti dakṣiṇaḥ araudraḥ kuṇḍalī cakrī vikramya ūrjitaśāsanaḥ śabdātigaḥ śabdasahaḥ śiśiraḥ śarvarī karaḥ akrūraḥ peśalò dakṣò dakṣiṇaḥ kaṣamiṇāṃ varaḥ vidvattamò vītabhayaḥ puṇyaśravaṇa kīrtanaḥ uttāraṇò duṣkṛtihā puṇyò duḥsvapnanāśanaḥ vīrahā rakṣaṇaḥ santò jīvanaḥ paryavasthitaḥ anantarūpò 'nanta śarīra jitamanyura bhayāpahaḥ caturasrò gabhīrātmā vidiśò vayādiśò diśaḥ anādira bhūra bhuvò lakṣmīḥ suvīrò rucirāṅgadaḥ jananò janajanmādira bhīmò bhīmaparākramaḥ ādhāra nilayò dhātā puṣpahāsaḥ parajāgaraḥ ūrdhvagaḥ satpathācāraḥ parāṇadaḥ paraṇavaḥ paṇaḥ paramāṇaṃ parāṇanilayaḥ parāṇakṛta parāṇajīvanaḥ tattvaṃ tattvavida ekātmā janmamṛtyujarātigaḥ bhūra bhuvaḥ savastarusa tāraḥ savitā parapitāmahaḥ yajñò yajñapatira yajvā yajñāṅgò yajñavāhanaḥ yajñabhṛda yajñakṛda yajñī yajñabhuga yajñasādhanaḥ yajñānta kṛda yajñaguhyama annama annāda eva ca ātmayòniḥ savayaṃ jātò vaikhānaḥ sāma gāyanaḥ devakīnandanaḥ saraṣṭā kaṣitīśaḥ pāpanāśanaḥ śaṅkhabhṛna nandakī cakrī śārṅgadhanvā gadādharaḥ rathāṅgapāṇira akṣòbhyaḥ sarvapraharaṇāyudhaḥ itīdaṃ kīrtanīyasya keśavasya mahātmanaḥ nāmnāṃ sahasraṃ divyānāma aśeṣeṇa parakīrtitama ya idaṃ śṛṇuyāna nityaṃ yaśa cāpi parikīrtayeta nāśubhaṃ parāpnuyāta kiṃ cita sò 'mutreha ca mānavaḥ vedāntagò barāhmaṇaḥ sayāta kaṣatriyò vijayī bhaveta vaiśyò dhanasamṛddhaḥ sayāca chūdraḥ sukhama avāpnuyāta dharmārthī parāpnuyāda dharmama arthārthī cārthama āpnuyāta kāmāna avāpnuyāta kāmī parajārthī cāpnuyāta parajāḥ bhaktimāna yaḥ sadòtthāya śucisa tadgatamānasaḥ sahasraṃ vāsudevasya nāmnāma etata parakīrtayeta yaśaḥ parāpnòti vipulaṃ jañātiprādhānyama eva ca acalāṃ śariyama āpnòti śareyaśa cāpnòtya anuttamama na bhayaṃ kava cida āpnòti vīryaṃ tejaśa ca vindati bhavatya arògò dayutimāna balarūpaguṇānvitaḥ rògārtò mucyate rògāda baddhòmucyeta bandhanāta bhayana mucyeta bhītaśa ca mucyetāpanna āpadaḥ durgāṇya atitaratya āśu puruṣaḥ puruṣòttamama satuvana nāma sahasreṇa nityaṃ bhaktisamanvitaḥ vāsudevāśrayò martyò vāsudeva parāyaṇaḥ sarvapāpaviśuddhātmā yāti barahma sanātanama na vāsudeva bhaktānāma aśubhaṃ vidyate kava cita janmamṛtyujarāvyādhibhayaṃ vāpya upajāyate imaṃ satavama adhīyānaḥ śaraddhā bhaktisamanvitaḥ yujyetātma sukhakṣānti śarīdhṛtismṛtikīrtibhiḥ na karòdhò na ca mātsaryaṃ na lòbhò nāśubhā matiḥ bhavanti kṛtapuṇyānāṃ bhaktānāṃ puruṣòttame dayauḥ sa candrārkanakṣatrā khaṃ diśò bhūra mahòdadhiḥ vāsudevasya vīryeṇa vidhṛtāni mahātmanaḥ sa surāsuragandharvaṃ sa yakṣòraga rākṣasama jagada vaśe vartatedaṃ kṛṣṇasya sa carācarama indriyāṇi manò buddhiḥ sattvaṃ tejòbalaṃ dhṛtiḥ vāsudevātmakānya āhuḥ kaṣetraṃ kaṣetrajña eva ca sarvāgamānāma ācāraḥ parathamaṃ parikalpyate ācāra parabhavò dharmò dharmasya parabhura acyutaḥ ṛṣayaḥ pitarò devamahābhūtāni dhātavaḥ jaṅgamājaṅgamaṃ cedaṃ jagana nārāyaṇòdbhavama yògò jañānaṃ tathā saṃkhyaṃ vidyāḥ śilpāni karma ca vedāḥ śāstrāṇi vijñānama etata sarvaṃ janārdanāta ekò viṣṇura mahada bhūtaṃ pṛthaga bhūtānya anekaśaḥ tarī~la lòkāna vayāpya bhūtātmā bhuṅkte viśvabhuga avyayaḥ imaṃ satavaṃ bhagavatò viṣṇòra vayāsena kīrtitama paṭheda ya iccheta puruṣaḥ śareyaḥ parāptuṃ sukhāni ca viśveśvarama ajaṃ devaṃ jagataḥ parabhavāpyayama bhajanti ye puṣkarākṣaṃ na te yānti parābhavama [ya] ke pūjyāḥ ke namaḥ kāryāḥ kathaṃ varteta keṣu ca kimācāraḥ kīdṛśeṣu pitāmaha na riṣyate [bha] barāhmaṇānāṃ paribhavaḥ sādayeda api devatāḥ barāhmaṇānāṃ namaskartā yudhiṣṭhira na riṣyate te pūjyāsa te namaḥ kāryā vartethāsa teṣu putravata te hi lòkāna imāna sarvāna dhārayanti manīṣiṇaḥ barāhmaṇāḥ sarvalòkānāṃ mahāntò dharmasetavaḥ dhanatyāgābhirāmāśa ca vāka saṃyamaratāśa ca ye ramaṇīyāśa ca bhūtānāṃ nidhānaṃ ca dhṛtavratāḥ paraṇetāraśa ca lòkānāṃ śāstrāṇāṃ ca yaśasvinaḥ tapò yeṣāṃ dhanaṃ nityaṃ vāka caiva vipulaṃ balama parabhavaśa cāpi dharmāṇāṃ dharmajñāḥ sūkṣmadarśinaḥ dharmakāmāḥ sathitā dharme sukṛtaira dharmasetavaḥ yāna upāśritya jīvanti parajāḥ sarvāśa caturvidhāḥ panthānaḥ sarvanetārò yajñavāhāḥ sanātanāḥ pitṛpaitāmahīṃ gurvīma udvahanti dhuraṃ sadā dhuri ye nāvasīdanti viṣame sada gavā iva pitṛdevātithi mukhā havyakavyāgra bhòjinaḥ bhòjanāda eva ye lòkāṃsa tarāyante mahatò bhayāta dīpāḥ sarvasya lòkasya cakṣuśa cakṣuṣmatāma api sarvaśilpādi nidhayò nipuṇāḥ sūkṣmadarśinaḥ gatijñāḥ sarvabhūtānāma adhyātmagaticintakāḥ ādimadhyāvasānānāṃ jañātāraśa chinnasaṃśayāḥ parāvaraviśeṣajñā gantāraḥ paramāṃ gatima vimuktā dhuta pāpmānò nirdvaṃdvā niṣparigrahāḥ mānārhā mānitā nityaṃ jañānavidbhira mahātmabhiḥ candane malapaṅke ca bhòjane 'bhòjane samāḥ samaṃ yeṣāṃ dukūlaṃ ca śāṇa kaṣaumājināni ca tiṣṭheyura apya abhuñjānā bahūni divasānya api śòṣayeyuśa ca gātrāṇi savādhyāyaiḥ saṃyatendriyāḥ adaivaṃ daivataṃ kuryura daivataṃ cāpya adaivatama lòkāna anyāna sṛjeyuśa ca lòkapālāṃśa ca kòpitāḥ apeyaḥ sāgarò yeṣāma abhiśāpāna mahātmanāma yeṣāṃ kòpāgnira adyāpi daṃḍake nòpaśāmyati devānāma api ye devāḥ kāraṇaṃ kāraṇasya ca paramāṇasya paramāṇaṃ ca kasa tāna abhibhaveda budhaḥ yeṣāṃ vṛddhaśa ca bālaśa ca sarvaḥ saṃmānama arhati tapò vidyā viśeṣata tu mānayanti parasparama avidvāna barāhmaṇò devaḥ pātraṃ vai pāvanaṃ mahata vidvāna bhūyastarò devaḥ pūrṇasāgara saṃnibhaḥ avidvāṃśa caiva vidvāṃśa ca barāhmaṇò daivataṃ mahata paraṇītaśa cāpraṇītaśa ca yathāgnira daivataṃ mahata śamaśāne haya api tejasvī pāvakò naiva duṣyati havira yajñeṣu ca vahana bhūya evābhiśòbhate evaṃ yadya apya aniṣṭeṣu vartate sarvakarmasu sarvathā barāhmaṇò mānyò daivataṃ viddhi tatparama [ya] kāṃ tu barāhmaṇa pūjāyāṃ vayuṣṭiṃ dṛṣṭvā janādhipa kaṃ vā karmòdayaṃ matvā tāna arcasi mahāmate [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama pavanasya ca saṃvādama arjunasya ca bhārata sahasrabhuja bhṛca charīmāna kārtavīryò 'bhavata parabhuḥ asya lòkasya sarvasya māhiṣmatyāṃ mahābalaḥ sa tu ratnākaravatīṃ sa davīpāṃ sāgarāmbarāma śaśāsa sarvāṃ pṛthivīṃ haihayaḥ satyavikramaḥ savavittaṃ tena dattaṃ tu dattātreyāya kāraṇe kaṣatradharmaṃ puraskṛtya vinayaṃ śarutama eva ca ārādhayāma āsa ca taṃ kṛtavīryātmajò munima nayamantrayata saṃhṛṣṭaḥ sa davijaśa ca varaisa taribhiḥ sa varaiśa chanditasa tena nṛpò vacanama abravīta sahasrabāhura bhūyāṃ vai camūmadhye gṛhe 'nayathā mama bāhusahasraṃ tu paśyantāṃ sainikā raṇe vikrameṇa mahīṃ kṛtsnāṃ jayeyaṃ vipulavrata tāṃ ca dharmeṇa saṃprāpya pālayeyama atandritaḥ caturthaṃ tu varaṃ yāce tavāma ahaṃ davijasattama taṃ mamānugraha kṛte dātuma arhasya anindita anuśāsantu māṃ santò mithyāvṛttaṃ tadāśrayama itya uktaḥ sa davijaḥ parāha tathāstva iti narādhipama evaṃ samabhavaṃsa tasya varāsa te dīptatejasaḥ tataḥ sa rathama āsthāya javalanārkasamadyutiḥ abravīda vīryasaṃmòhāta kò nava asti sadṛśò mayā vīryadhairya yaśaḥ śaucaira vikrameṇaujasāpi vā tada vākyānte cāntarikṣe vāga uvācāśarīriṇī na tavaṃ mūḍha vijānīṣe barāhmaṇaṃ kaṣatriyāda varama sahitò barāhmaṇeneha kaṣatriyò rakṣati parajāḥ [arjuna] kuryāṃ bhūtāni tuṣṭò 'haṃ karuddhò nāśaṃ tathā naye karmaṇā manasā vācā na mattò 'sati varò davijaḥ pūrvò barahmòttarò vādò davitīyaḥ kaṣatriyòttaraḥ tavayòktau yau tu tau hetū viśeṣasa tava atra dṛśyate barāhmaṇāḥ saṃśritāḥ kaṣatraṃ na kaṣatraṃ barāhmaṇāśritama śaritāna barahmòpadhā viprāḥ khādanti kaṣatriyāna bhuvi kaṣatriyeṣva āśritò dharmaḥ parajānāṃ paripālanama kaṣatrāda vṛttira barāhmaṇānāṃ taiḥ kathaṃ barāhmaṇò varaḥ sarvabhūtapradhānāṃsa tāna bhaikṣa vṛttīna ahaṃ sadā ātmasaṃbhāvitāna viprāna sathāpayāmya ātmanò vaśe kathitaṃ haya anayā satyaṃ gāyatryā kanyayā divi vijeṣyāmya avaśāna sarvāna barāhmaṇāṃśa carma vāsasaḥ na ca māṃ cayāvayeda rāṣṭrāta tariṣu lòkeṣu kaśa cana devò vā mānuṣò vāpi tasmāja jayeṣṭhò davijāda ahama adya barahmòttaraṃ lòkaṃ kariṣye kaṣatriyòttarama na hi me saṃyuge kaśa cita sòḍhuma utsahate balama arjunasya vacaḥ śarutvā vitrastābhūna niśācarī athainama antarikṣasthasa tatò vāyura abhāṣata tayajainaṃ kaluṣaṃ bhāvaṃ barāhmaṇebhyò namaskuru eteṣāṃ kurvataḥ pāpaṃ rāṣṭrakṣòbhò hi te bhaveta atha vā tavāṃ mahīpāla śamayiṣyanti vai davijāḥ nirasiṣyanti vā rāṣṭrāda dhatòtsāhaṃ mahābalāḥ taṃ rājā kasa tavama itya āha tatasa taṃ parāha mārutaḥ vāyura vai devadūtò 'sami hitaṃ tavāṃ parabravīmya ahama [a] ahò tavayādya vipreṣu bhaktirāgaḥ paradarśitaḥ yādṛśaṃ pṛthivī bhūtaṃ tādṛśaṃ barūhi vai davijama vāyòra vā sadṛśaṃ kiṃ cida barūhi tavaṃ barāhmaṇòttamama apāṃ vai sadṛśaṃ barūhi sūryasya nabhasò 'pi vā [vāyu] śṛṇu mūḍha guṇāna kāṃśa cida barāhmaṇānāṃ mahātmanāma ye tavayā kīrtitā rājaṃsa tebhyò 'tha barāhmaṇò varaḥ tayaktvā mahītvaṃ bhūmisa tu sapardhayāṅganṛpasya ha nāśaṃ jagāma tāṃ viprò vayaṣṭambhayata kaśyapaḥ akṣayā barāhmaṇā rājana divi ceha ca nityadā apibata tejasā haya āpaḥ savayama evāṅgirāḥ purā sa tāḥ pibana kaṣīrama iva nātṛpyata mahātapāḥ apūrayana mahaughena mahīṃ sarvāṃ ca pārthiva tasminna ahaṃ ca karuddhe vai jagata tayaktvā tatò gataḥ vayatiṣṭhama agnihòtre ca cirama aṅgirasò bhayāta abhiśaptaśa ca bhagavāna gautamena puraṃdaraḥ ahalyāṃ kāmayānò vai dharmārthaṃ ca na hiṃsitaḥ tathā samudrò nṛpate pūrṇò mṛṣṭena vāriṇā barāhmaṇaira abhiśaptaḥ sa~la lavaṇòdaḥ kṛtò vibhò suvarṇavarṇò nirdhūmaḥ saṃhatòrdhva śikhaḥ kaviḥ karuddhenāṅgirasā śaptò guṇaira etaira ivarjitaḥ marutaśa cūrṇitāna paśya ye 'hasanta mahòdadhima suvarṇadhāriṇā nityama avaśaptā davijātinā samò na tavaṃ davijātibhyaḥ śareṣṭhaṃ viddhi narādhipa garbhasthāna barāhmaṇāna samyaṅa namasyati kila parabhuḥ daṇḍakānāṃ mahada rājyaṃ barāhmaṇena vināśitama tālajaṅghaṃ mahata kaṣatrama aurveṇaikena nāśitama tavayā ca vipulaṃ rājyaṃ balaṃ dharmaḥ śarutaṃ tathā dattātreya parasādena parāptaṃ paramadurlabhama agniṃ tavaṃ yajase nityaṃ kasmāda arjuna barāhmaṇama sa hi sarvasya lòkasya havyavāṭa kiṃ na vetsi tama atha vā barāhmaṇaśreṣṭhama anu bhūtānupālakama kartāraṃ jīvalòkasya kasmāja jānana vimuhyase tathā parajāpatira barahmā avyaktaḥ parabhavāpyayaḥ yenedaṃ nikhilaṃ viśvaṃ janitaṃ sathāvaraṃ carama aṇḍa jātaṃ tu barahmāṇaṃ ke cida icchantya apaṇḍitāḥ aṇḍāda bhinnāda babhuḥ śailā diśò 'mabhaḥ pṛthivī divama daraṣṭavyaṃ naitada evaṃ hi kathaṃ jayāyastamò hi saḥ samṛtama ākāśama aṇḍaṃ tu tasmāja jātaḥ pitāmahaḥ tiṣṭheta kathama iti barūhi na kiṃ cida dhi tadā bhaveta ahaṃ kāra iti paròktaḥ sarvatejò gataḥ parabhuḥ nāstya aṇḍama asti tu barahmā sa rāja~la lòkabhāvanaḥ itya uktaḥ sa tadā tūṣṇīma abhūda vāyusa tama abravīta [vāyu] imāṃ bhūmiṃ barāhmaṇebhyò ditsura vai dakṣiṇāṃ purā aṅgò nāma nṛpò rājaṃsa tataśa cintāṃ mahī yayau dhāraṇīṃ sarvabhūtānāma ayaṃ parāpya varò nṛpaḥ kathama icchati māṃ dātuṃ davijebhyò barahmaṇaḥ sutāma sāhaṃ tayaktvā gamiṣyāmi bhūmitvaṃ barahmaṇaḥ padama ayaṃ sarāṣṭrò nṛpatira mā bhūda iti tatò 'gamata tatasa tāṃ kaśyapò dṛṣṭvā varajantīṃ pṛthivīṃ tadā paraviveśa mahīṃ sadyò muktvātmānaṃ samāhitaḥ ruddhā sā sarvatò jajñe tṛṇauṣadhi samanvitā dharmòttarā naṣṭabhayā bhūmira āsīta tatò nṛpa evaṃ varṣasahasrāṇi divyāni vipulavrataḥ tariṃśataṃ kaśyapò rājana bhūmira āsīda atandritaḥ athāgamya mahārāja namaskṛtya ca kaśyapama pṛthivī kāśyapī jajñe sutā tasya mahātmanaḥ eṣa rājanna īdṛśò vai barāhmaṇaḥ kaśyapò 'bhavata anyaṃ parabrūhi vāpi tavaṃ kaśyapāta kaṣatriyaṃ varama tūṣṇīṃ babhūva nṛpatiḥ pavanasa tava abravīta punaḥ śṛṇu rājanna utathyasya jātasyāṅgirase kule bhadrā sòmasya duhitā rūpeṇa paramā matā tasyāsa tulyaṃ patiṃ sòma utathyaṃ samapaśyata sā ca tīvraṃ tapasa tepe mahābhāgā yaśasvinī utathyaṃ tu mahābhāgaṃ tata kṛte 'varayata tadā tata āhūya sòtathyaṃ dadāva atra yaśasvinīma bhāryārthe sa ca jagrāha vidhivada bhūridakṣiṇa tāṃ tava akāmayata śarīmāna varuṇaḥ pūrvama eva ha sa cāgamya vanaprasthaṃ yamunāyāṃ jahāra tāma jaleśvarasa tu hṛtvā tāma anayata savapuraṃ parati paramādbhutasaṃkāśaṃ ṣaṭa sahasraśatahradama na hi ramyataraṃ kiṃ cita tasmāda anyata puròttamama parāsādaira apsaròbhiśa ca divyaiḥ kāmaiśa ca śòbhitama tatra devasa tayā sārdhaṃ reme rājaña jaleśvaraḥ athākhyātama utathyāya tataḥ patnya avamardanama taca charutvā nāradāta sarvama utathyò nāradaṃ tadā paròvāca gaccha barūhi tavaṃ varuṇaṃ paruṣaṃ vacaḥ madvākyāna muñca me bhāryāṃ kasmāda vā hṛtavāna asi lòkapālò 'si lòkānāṃ na lòkasya vilòpakaḥ sòmena dattā bhāryā me tavayā cāpahṛtādya vai itya uktò vacanāta tasya nāradena jaleśvaraḥ muñca bhāryāma utathyasyetya atha taṃ varuṇò 'baravīta mamaiṣā supriyā bhāryā naināma utsraṣṭuma utsahe itya uktò varuṇenātha nāradaḥ parāpya taṃ munima utathyama abravīda vākyaṃ nātihṛṣṭamanā iva gale gṛhītvā kaṣiptò 'sami varuṇena mahāmune na parayacchati te bhāryāṃ yata te kāryaṃ kuruṣva tata nāradasya vacaḥ śarutvā karuddhaḥ parājvalada aṅgirāḥ apibata tejasā vāri viṣṭabhya sumahātapāḥ pīyamāne ca sarvasmiṃsa tòye vai salileśvaraḥ suhṛdbhiḥ kaṣipyamāṇò 'pi naivāmuñcata tāṃ tadā tataḥ karuddhò 'baravīda bhūmima utathyò barāhmaṇòttamaḥ darśayasva sathalaṃ bhadre ṣaṭa sahasraśatahradama tatasa tada iriṇaṃ jātaṃ samudraśa cāpasarpitaḥ tasmāda deśāna nadīṃ caiva paròvācāsau davijòttamaḥ adṛśyā gaccha bhīru tavaṃ sarasvati maruṃ parati apuṇya eṣa bhavatu deśasa tayaktasa tavayā śubhe tasmina saṃcūrṇite deśe bhadrāma ādāya vāripaḥ adadāca charaṇaṃ gatvā bhāryāma āṅgirasāya vai paratigṛhya tu tāṃ bhāryāma utathyaḥ sumanābhavata mumòca ca jagada duḥkhāda varuṇaṃ caiva haihaya tataḥ sa labdhvā tāṃ bhāryāṃ varuṇaṃ parāha dharmavita utathyaḥ sumahātejā yata taca chṛṇu narādhipa mayaiṣā tapasā parāptā karòśatasa te jalādhipa itya uktvā tāma upādāya savama eva bhavanaṃ yayau eṣa rājanna īdṛśò vai utathyò barāhmaṇarṣabhaḥ baravīmya ahaṃ barūhi vā tavama utathyāta kaṣatriyaṃ varama [bha] itya uktaḥ sa tadā tūṣṇīma abhūda vāyusa tatò 'baravīta śṛṇu rājanna agastyasya māhātmyaṃ barāhmaṇasya ha asuraira nirjitā devā nirutsāhāśa ca te kṛtāḥ yajñāśa caiṣāṃ hṛtāḥ sarve pitṛbhyaśa ca savadhā tathā karmejyā mānavānāṃ ca dānavaira haihayarṣabha bharaṣṭaiśvaryāsa tatò devāśa ceruḥ pṛthvīma iti śarutiḥ tataḥ kadā cita te rājana dīptama ādityavarcasama dadṛśusa tejasā yuktama agastyaṃ vipulavratama abhivādya ca taṃ devā dṛṣṭvā ca yaśasā vṛtama idama ūcura mahātmānaṃ vākyaṃ kāle janādhipa dānavaira yudhi bhagnāḥ sama tathaiśvaryāca ca bharaṃśitāḥ tada asmāna nò bhayāta tīvrāta tarāhi tavaṃ munipuṃgava itya uktaḥ sa tadā devaira agastyaḥ kupitò 'bhavata parajajvāla ca tejasvī kālāgnira iva saṃkṣaye tena dīptāṃśu jālena nirdagdhā dānavāsa tadā antarikṣāna mahārāja nayapatanta sahasraśaḥ dahyamānāsa tu te daityāsa tasyāgastyasya tejasā ubhau lòkau parityajya yayuḥ kāṣṭhāṃ sama dakṣiṇāma balisa tu yajate yajñama aśvamedhaṃ mahīṃ gataḥ ye 'naye savasthā mahīsthāśa ca te na dagdhā mahāsurāḥ tatò lòkā punaḥ parāptāḥ suraiḥ śāntaṃ ca tada rajaḥ athainama abruvana devā bhūmiṣṭhāna asurāña jahi itya ukta āha devāna sa na śaknòmi mahīgatāna dagdhuṃ tapò hi kaṣīyena me dhakṣyāmīti ca pārthiva evaṃ dagdhā bhagavatā dānavāḥ savena tejasā agastyena tadā rājaṃsa tapasā bhāvitātmanā īdṛśaśa cāpya agastyò hi kathitasa te mayānagha baravīmya ahaṃ barūhi vā tavama agastyāta kaṣatriyaṃ varama itya uktaḥ sa tadā tūṣṇīma abhūda vāyusa tatò 'baravīta śṛṇu rājana vasiṣṭhasya mukhyaṃ karma yaśasvinaḥ ādityāḥ satrama āsanta sarò vai mānasaṃ parati vasiṣṭhaṃ manasā gatvā śarutvā tatrāsya gòcarama yajamānāṃsa tu tāna dṛṣṭvā vayagrāna dīkṣānukarśitāna hantuma icchanti śailābhāḥ khalinò nāma dānavāḥ adūrāta tu tatasa teṣāṃ barahmadattavaraṃ saraḥ hatā hatā vai te tatra jīvantya āplutya dānavāḥ te paragṛhya mahāghòrāna paratāna parighāna darumāna vikṣòbhayantaḥ salilama utthitāḥ śatayòjanama abhyadravanta devāṃsa te sahasrāṇi daśaiva ha tatasa taira arditā devāḥ śaraṇaṃ vāsavaṃ yayuḥ sa ca taira vayathitaḥ śakrò vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ yayau tatò 'bhayaṃ dadau tebhyò vasiṣṭhò bhagavāna ṛṣiḥ tathā tāna duḥkhitāña jānanna ānṛśaṃsya parò muniḥ ayatnenādahata sarvāna khalinaḥ savena tejasā kailāsaṃ parathitāṃ cāpi nadīṃ gaṅgāṃ mahātapāḥ ānayata tata sarò divyaṃ tayā bhinnaṃ ca tata saraḥ sarò bhinnaṃ tayā nadyā sarayūḥ sā tatò 'bhavata hatāśa ca khalinò yatra sa deśaḥ khalinò 'bhavata evaṃ sendrā vasiṣṭhena rakṣitāsa taridivaukasaḥ barahmadattavarāśa caiva hatā daityā mahātmanā etata karma vasiṣṭhasya kathitaṃ te mayānagha baravīmya ahaṃ barūhi vā tavaṃ vasiṣṭhāta kaṣatriyaṃ varama [bha] itya uktasa tava arjunasa tūṣṇīma abhūda vāyusa tama abravīta śṛṇu me haihaya śareṣṭha karmātreḥ sumahātmanaḥ ghòre tamasya ayudhyanta sahitā devadānavāḥ avidhyata śaraisa tatra savara bhanuḥ sòmabhāskarau atha te tamasā garastā nihanyante sama dānavaiḥ devā nṛpatiśārdūla sahaiva balibhisa tadā asuraira vadhyamānāsa te kaṣīṇaprāṇā divaukasaḥ apaśyanta tapasyantama atriṃ vipraṃ mahāvane athainama abruvana devāḥ śāntakròdhaṃ jitendriyama asuraira iṣubhira viddhau candrādityāva imāva ubhau vayaṃ vadhyāmahe cāpi śatrubhisa tamasāvṛte nādhigacchāma śāntiṃ ca bhayāta tarāyasva naḥ parabhò kathaṃ rakṣāmi bhavatasa te 'baruvaṃśa candramā bhava timiraghnaśa ca savitā dasyuhā caiva nò bhava evama uktasa tadātrisa tu sòmavata pariyadarśanaḥ apaśyata saumya bhāvaṃ ca sūryasya paratidarśanama dṛṣṭvā nātiprabhaṃ sòmaṃ tathā sūryaṃ ca pārthiva parakāśama akaròda atrisa tapasā savena saṃyuge jagada vitimiraṃ cāpi paradīptama akaròta tadā vayajayaca chatrusaṃghāṃśa ca devānāṃ savena tejasā atriṇā dahyamānāṃsa tāna dṛṣṭvā devā mahāsurāna parākramaisa te 'pi tadā vayatyaghnanna atrirakṣitāḥ udbhāsitaśa ca savitā devāsa tarātā hatāsurāḥ atriṇā tava atha sòmatvaṃ kṛtama uttamatejasā advitīyena muninā japatā carma vāsasā phalabhakṣeṇa rājarṣe paśya karmātriṇā kṛtama tasyāpi vistareṇòktaṃ karmātreḥ sumahātmanaḥ baravīmya ahaṃ barūhi vā tavama atritaḥ kaṣatriyaṃ varama itya uktasa tava arjunasa tūṣṇīma abhūda vāyusa tama abravīta śṛṇu rājana mahata karma cayavanasya mahātmanaḥ aśvinòḥ paratisaṃśrutya cayavanaḥ pākaśāsanama paròvāca sahitaṃ devaiḥ sòmapāva aśvinau kuru [indra] asmābhira varjitāva etau bhavetāṃ sòmapau kathama devaira na saṃmitāva etau tasmāna maivaṃ vadasva naḥ aśvibhyāṃ saha necchāmaḥ pātuṃ sòmaṃ mahāvrata pibantya anye yathākāmaṃ nāhaṃ pātuma ihòtsahe [cayavana] na ceta kariṣyasi vacò mayòktaṃ balasūdana mayā paramathitaḥ sadyaḥ sòmaṃ pāsyasi vai makhe tataḥ karma samārabdhaṃ hitāya sahasāśvinòḥ cayavanena tatòmantraira abhibhūtāḥ surābhavana tata tu karma samārabdhaṃ dṛṣṭvendraḥ karòdhamūrchitaḥ udyamya vipulaṃ śailaṃ cayavanaṃ samupādravata tathā vajreṇa bhagavāna amarṣākula lòcanaḥ tama āpatantaṃ dṛṣṭvaiva cayavanasa tapasānvitaḥ adbhiḥ siktvāstambhayata taṃ sa varjaṃ saha parvatama athendrasya mahāghòraṃ sò 'sṛjaca chatruma eva ha madaṃ mantrāhuti mayaṃ vayāditāsyaṃ mahāmuniḥ tasya dantasahasraṃ tu babhūva śatayòjanama daviyòjanaśatāsa tasya daṃṣṭrāḥ paramadāruṇāḥ hanusa tasyābhavada bhūmāva ekaśa cāsyāspṛśada divama jihvā mūle sathitāsa tasya sarve devāḥ sa vāsavāḥ timera āsyama anuprāptā yathāmatsyā mahārṇave te saṃmantrya tatò devā madasyāsya gatāsa tadā abruvana sahitāḥ śakraṃ paraṇamāsmai davijātaye aśvibhyāṃ saha sòmaṃ ca pibāmò vigatajvarāḥ tataḥ sa paraṇataḥ śakraśa cakāra cayavanasya tata cayavanaḥ kṛtavāṃsa tau cāpya aśvinau sòmapīthinau tataḥ partyāharata karma madaṃ ca vayabhajana muniḥ akṣeṣu mṛgayāyāṃ ca pāne satrīṣu ca vīryavāna etaira dòṣaira narò rājana kaṣayaṃ yāti na saṃśayaḥ tasmāda etāna narò nityaṃ dūrataḥ parivarjayeta etata te cayavanasyāpi karma rājana parakīrtitama baravīmya ahaṃ barūhi vā tavaṃ cayavanāta kaṣatriyaṃ varama [bha] tūṣṇīma āsīda arjunasa tu pavanasa tava abravīta punaḥ śṛṇu me barāhmaṇeṣva eva mukhyaṃ karma janādhipa madasyāsyama anuprāptā yadā sendrā divaukasaḥ tadeyaṃ cayavaneneha hṛtā teṣāṃ vasuṃdharā ubhau lòkau hṛtau matvā te devā duḥkhitābhavana śòkārtāśa ca mahātmānaṃ barahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ [devāha] madāsya vayatiṣiktānāma asmākaṃ lòkapūjita cayavanena hṛtā bhūmiḥ kapaiśa cāpi divaṃ parabhò [bara] gacchadhvaṃ śaraṇaṃ viprāna āśu sendrā divaukasaḥ parasādya tāna ubhau lòkāva avāpsyatha yathā purā te yayuḥ śaraṇaṃ viprāsa ta ūcuḥ kāña jayāmahe itya uktāsa te davijāna parāhura jayateha kapāna iti bhūgatāna hi vijetārò vayama itya eva pārthiva tataḥ karma samārabdhaṃ barāhmaṇaiḥ kapa nāśanama taca charutvā pareṣitò dūtò barāhmaṇebhyò dhanī kapaiḥ sa ca tāna barāhmaṇāna āha dhanī kapa vacò yathā bhavadbhiḥ sadṛśāḥ sarve kapāḥ kima iha vartate sarve veda vidaḥ parājñāḥ sarve ca karatuyājinaḥ sarve satyavratāśa caiva sarve tulyā maharṣibhiḥ śarīśa caiva ramate teṣu dhārayanti śariyaṃ ca te vṛthā dārāna na gacchanti vṛthā māṃsaṃ na bhuñjate dīptama agniṃ juhvati ca gurūṇāṃ vacane sathitāḥ sarve ca niyatātmānò balānāṃ saṃvibhāginaḥ upetya śakaṭaira yānti na sevanti rajasvalāma abhuktavatsu nāśnanti divā caiva na śerate etaiśa cānyaiśa ca bahubhira guṇaira yuktāna kathaṃ kapāna vijeṣyatha nivartadhvaṃ nivṛttānāṃ śubhaṃ hi vaḥ [bara] kapāna vayaṃ vijeṣyāmò ye devāsa te vayaṃ samṛtāḥ tasmāda vadhyāḥ kapāsmākaṃ dhanina yāhi yathāgatama dhanī gatvā kapāna āha na vò viprāḥ pariyaṃ karāḥ gṛhītvāstrāṇya athò viprāna kapāḥ sarve samādravana samudagradhvajāna dṛṣṭvā kapāna sarve davijātayaḥ vayasṛjaña javalitāna agnīna kapānāṃ parāṇanāśanāna barahma sṛṣṭā havyabhujaḥ kapāna bhuktvā sanātanāḥ nabhasīva yathābhrāṇi vayarājanta narādhipa paraśaśaṃsura davijāṃśa caiva barahmāṇaṃ ca yaśasvinama teṣāṃ tejasa tathā vīryaṃ devānāṃ vavṛdhe tataḥ avāpnuvaṃśa cāmaratvaṃ tariṣu lòkeṣu pūjitama itya uktavacanaṃ vāyuma arjunaḥ paratyabhāṣata paratipūjya mahābāhò yata taca chṛṇu narādhipa jīvāmya ahaṃ barāhmaṇārthe sarvathā satataṃ parabhò barahmaṇe barāhmaṇebhyaśa ca paraṇamāmi ca nityaśaḥ dattātreya parasādāca ca mayā parāptama idaṃ yaśaḥ lòke ca paramā kīrtira dharmaśa ca caritò mahāna ahò barāhmaṇa karmāṇi yathā māruta tattvataḥ tavayā paròktāni kārtsnyena śarutāni parayatena ha [vāyu] barāhmaṇāna kaṣatradharmeṇa pālayasvendriyāṇi ca bhṛgubhyasa te bhayaṃ ghòraṃ tata tu kālāda bhaviṣyati [ya] barāhmaṇāna arcase rājana satataṃ saṃśitavratāna kaṃ tu karmòdayaṃ dṛṣṭvā tāna arcasi narādhipa kāṃ vā barāhmaṇa pūjāyāṃ vayuṣṭiṃ dṛṣṭvā mahāvrata tāna arcasi mahābāhò sarvama etada vadasva me [bha] eṣa te keśacaḥ sarvama ākhyāsyati mahāmatiḥ vayuṣṭaṃ barāhmaṇa pūjāyāṃ dṛṣṭavyuṣṭira mahāvratāḥ balaṃ śaròtre vāna manaśa cakṣuṣī ca; jañānaṃ tathā na viśuddhaṃ mamādya dehanyāsò nāticirāna matò me; na cātitūrṇaṃ savitādya yāti uktā dharmā ye purāṇe mahāntò; barāhmaṇānāṃ kaṣatriyāṇāṃ viśāṃ ca paurāṇaṃ ye daṇḍdama upāsate ca; śeṣaṃ kṛṣṇāda upaśikṣasva pārtha ahaṃ haya ena vedmi tattvena kṛṣṇaṃ; yò 'yaṃ hi yaca cāsya balaṃ purāṇama ameyātmā keśavaḥ kauravendra; sò 'yaṃ dharmaṃ vakṣyati saṃśayeṣu kṛṣṇaḥ pṛthvīma asṛjata khaṃ divaṃ ca; varāhò 'yaṃ bhīmabalaḥ purāṇaḥ asya cādhò 'thāntarikṣaṃ divaṃ ca; diśaśa catasraḥ paradiśaśa catasraḥ sṛṣṭisa tathaiveyama anuprasūtā; sa nirmame viśvama idaṃ purāṇama asya nābhyāṃ puṣkaraṃ saṃprasūtaṃ; yatròtpannaḥ savayama evāmitaujāḥ yenācchinnaṃ tata tamaḥ pārtha ghòraṃ; yata tata tiṣṭhatya arṇavaṃ tarjayānama kṛte yòge dharma āsīta samagrasa; taretākāle jañānama anuprapannaḥ balaṃ tava āsīda davāpare pārtha kṛṣṇaḥ; kalāva adharmaḥ kaṣitima ājagāma sa pūrvadevò nijaghāna daityāna; sa pūrvadevaśa ca babhūva samrāṭa sa bhūtānāṃ bhāvanò bhūtabhavyaḥ; sa viśvasyāsya jagataśa cāpi gòptā yadā dharmò galāyati vai surāṇāṃ; tadā kṛṣṇò jāyate mānuṣeṣu dharme sathitvā sa tu vai bhāvitātmā; parāṃśa ca lòkāna aparāṃśa ca yāti tayājyāṃsa tayaktvāthāsurāṇāṃ vadhāya; kāryākārye kāraṇaṃ caiva pārtha kṛtaṃ kariṣyata kariyate ca devò; muhuḥ sòmaṃ viddhi ca śakrama etama sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ; sa viśvabhṛda viśvakṛga viśvajica ca sa śūlabhṛca chòṇita bhṛta karālasa; taṃ karma bhira viditaṃ vai satuvanti taṃ gandharvāpsarasaśa ca nityama; upatiṣṭhante vibudhānāṃ śatāni taṃ rākṣasāśa ca parisaṃvahante; rāyaḥ pòṣaḥ sa vijigīṣura ekaḥ tama adhvare śaṃsitāraḥ satuvanti; rathaṃtare sāmagāśa ca satuvanti taṃ barāhmaṇā barahma mantraiḥ satuvanti; tasmai havira adhvaryavaḥ kalpayanti sa paurāṇīṃ barahma guhāṃ paraviṣṭò; mahī satraṃ bhāratāgre dadarśa sa caiva gāma uddadhārāgrya karmā; vikṣòbhya daityāna uragāna dānavāṃśa ca tasya bhakṣāna vividhāna vedayanti; tama evājau vāhanaṃ vedayanti tasyāntarikṣaṃ pṛthivī divaṃ ca; sarvaṃ vaśe tiṣṭhati śāśvatasya sa kumbharetāḥ sasṛje purāṇaṃ; yatròtpannama ṛṣima āhura vasiṣṭhama sa mātariśvā vibhura aśvavājī; sa raśmimāna savitā cādi devaḥ tenāsurā vijitāḥ sarva eva; tasya vikrāntaira vijitānīha tarīṇi sa devānāṃ mānuṣāṇāṃ pitṝṇāṃ; tama evāhura yajñavidāṃ vitānama sa eva kālaṃ vibhajanna udeti; tasyòttaraṃ dakṣiṇaṃ cāyane dave tasya evòrdhvaṃ tiryaga adhaśa caranti; gabhastayò medinīṃ tāpayantaḥ taṃ barāhmaṇā veda vidò juṣanti; tasyādityò bhāma upayujya bhāti sa māsi māsya adhvara kṛda vidhatte; tama adhvare veda vidaḥ paṭhanti sa ekayuka cakrama idaṃ tarinābhi; saptāśvayuktaṃ vahate vai taridhāmā mahātejāḥ sarvagaḥ sarvasiṃhaḥ; kṛṣṇò lòkāna dhārayate tathaikaḥ aśnanna anaśnaṃśa ca tathaiva dhīraḥ; kṛṣṇaṃ sadā pārtha kartārama ehi sa ekadā kakṣagatò mahātmā; tṛptò vibhuḥ khāṇḍave dhūmaketuḥ sa rākṣasāna uragāṃśa cāvajitya; sarvatra gaḥ sarvama agnau juhòti sa evāśvaḥ śavetama aśvaṃ parayacchata; sa evāśvāna atha sarvāṃśa cakāra tarivandhurasa tasya rathasa taricakrasa; tarivṛca chirāśa caturasraśa ca tasya sa vihāyò vayadadhāta pañca nābhiḥ; sa nirmame gāṃ divama antarikṣama evaṃ ramyāna asṛjata parvatāṃśa ca; hṛṣīkeśò 'mitadīptāgnitejāḥ sa laṅghayana vai saritò jighāṃsana; sa taṃ vajraṃ paraharantaṃ nirāsa sa mahendraḥ satūyate vai mahādhvare; vipraira ekò ṛka sahasraiḥ purāṇaiḥ durvāsā vai tena nānyena śakyò; gṛhe rājana vāsayituṃ mahaujāḥ tama evāhura ṛṣima ekaṃ purāṇaṃ; sa viśvakṛda vidadhātya ātmabhāvāna vedāṃśa ca yò vedayate 'dhidevò; vidhīṃśa ca yaśa cāśrayate purāṇāna kāme vede laukike yata phalaṃ ca; viṣvaksenena sarvama etata paratīhi jayòtīṃṣi śuklāni ca sarvalòke; tarayò lòkā lòkapātrāsa tarayaśa ca tarayò 'ganayò vayāhṛtayaśa ca tisraḥ; sarve devā devakīputra eva saṃvatsaraḥ sa ṛtuḥ sò 'radhamāsaḥ; sò 'hòrātraḥ sakalā vai sa kāṣṭhāḥ mātrā muhūrtāśa ca lavāḥ kaṣaṇāśa ca; viṣvaksene sarvama etata paratīhi candrādityau garahanakṣatratārāḥ; sarvāṇi darśānya atha paurṇamāsyaḥ nakṣatrayògā ṛtavaśa ca pārtha; viṣvaksenāta sarvama etata parasūtama rudrādityā vasavò 'thāśvinau ca; sādhyā viśve marutāṃ ṣaḍa gaṇāśa ca parajāpatira deva mātāditiśa ca; sarve kṛṣṇāda ṛṣayaśa caiva sapta vāyura bhūtvā vikṣipate ca viśvama; agnira bhūtvā dahate viśvarūpaḥ āpò bhūtvā majjayate ca sarvaṃ; barahmā bhūtvā sṛjate viśvasaṃghāna vedyaṃ ca yada vedayate ca vedāna; vidhiśa ca yaśa cāśrayate vidheyāna dharme ca vede va bale ca sarvaṃ; carācaraṃ keśavaṃ tavaṃ paratīhi jayòtira bhūtaḥ paramò 'sau purastāta; parakāśayana parabhayā viśvarūpaḥ apaḥ sṛṣṭvā haya ātmabhūra ātmayòniḥ; purākaròta sarvama evātha viśvama ṛtūna utpātāna vividhānya adbhutāni; meghāna vidyuta sarvama airāvataṃ ca sarvaṃ kṛṣṇāta sathāvaraṃ jaṅgamaṃ ca; viśvākhyātāda viṣṇuma enaṃ paratīhi viśvāvāsaṃ nirguṇaṃ vāsudevaṃ; saṃkarṣaṇaṃ jīvabhūtaṃ vadanti tataḥ paradyumnama aniruddhaṃ caturthama; ājñāpayatya ātmayònira mahātmā sa pañcadhā pañcajanòpapannaṃ; saṃcòdayana viśvama idaṃ sisṛkṣuḥ tataśa cakārāvani mārutau ca; khaṃ jayòtira āpaśa ca tathaiva pārtha sa sathāvaraṃ jaṅgamaṃ caivama etaca; caturvidhaṃ lòkama imaṃ ca kṛtvā tatò bhūmiṃ vayadadhāta pañca bījāṃ; dayauḥ pṛthivyāṃ dhāsyati bhūri vāri tena viśvaṃ kṛtama etada dhi rājana; sa jīvayatya ātmanaivātma yòniḥ tatò devāna asurāna mānuṣāṃśa ca; lòkāna ṛṣīṃśa cātha pitṝna parajāśa ca samāsena vividhāna parāṇilòkāna; sarvāna sadā bhūtapatiḥ sisṛkṣuḥ śubhāśubhaṃ sathāvaraṃ jaṅgamaṃ ca; viṣvaksenāta sarvama etata paratīhi yada vartate yaca ca bhaviṣyatīha; sarvama etata keśavaṃ tavaṃ paratīhi mṛtyuśa caiva parāṇināma antakāle; sākṣāta kṛṣṇaḥ śāśvatò dharmavāhaḥ bhūtaṃ ca yaca ceha na vidma kiṃ cida; viṣvaksenāta sarvama etata paratīhi yata paraśastaṃ ca lòkeṣu puṇyaṃ yaca ca śubhāśubhama tata sarvaṃ keśavò 'cintyò viparītama atò bhaveta etādṛśaḥ keśavò 'yaṃ savayaṃ bhūra; nārāyaṇaḥ paramaśa cāvyayaśa ca madhyaṃ cāsya jagatasa tasthuṣaśa ca; sarveṣāṃ bhūtānāṃ parabhavaśa cāpyayaśa ca [ya] barūhi barāhmaṇa pūjāyāṃ vayuṣṭiṃ tavaṃ madhusūdana vettā tavama asya cārthasya veda tavāṃ hi pitāmahaḥ [vā] śṛṇuṣvāvahitò rājana davijānāṃ bharatarṣabha yathātattvena vadatò guṇāna me kurusattama paradyumnaḥ paripapraccha barāhmaṇaiḥ parikòpitaḥ kiṃ phalaṃ barāhmaṇeṣva asti pūjāyāṃ madhusūdana īśvarasya satasa tasya iha caiva paratra ca sadā davijātīna saṃpūjya kiṃ phalaṃ tatra mānada etada barūhi pitaḥ sarvaṃ sumahāna saṃśayò 'tara me itya uktavacanasa tena paradyumnena tadā tava ahama paratyabruvaṃ mahārāja yata taca chṛṇu samāhitaḥ vayuṣṭiṃ barāhmaṇa pūjāyāṃ raukmiṇeya nibòdha me ete hi sòmarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayòḥ asmi~la lòke raukmiṇeya tathāmuṣmiṃśa ca putraka barāhmaṇa paramukhaṃ saukhyaṃ na me 'tarāsti vicāraṇā barāhmaṇa paramukhaṃ vīryama āyuḥ kīrtira yaśòbalama lòkā lòkeśvarāśa caiva sarve barāhmaṇa pūrvakāḥ tata kathaṃ nādriyeyaṃ vai īśvarò 'samīti putraka mā te manyura mahābāhò bhavatva atra davijāna parati barāhmaṇò hi mahada bhūtama asmi~la lòke paratra ca bhasma kuryura jagada idaṃ karuddhāḥ paratyakṣadarśinaḥ anyāna api sṛjeyuśa ca lòkā~la lòkeśvarāṃsa tathā kathaṃ teṣu na varteya samyaga jañānāta sutejasaḥ avasana madgṛhe tāta barāhmaṇò hari piṅgalaḥ cīravāsā bilvadaṇḍī dīrghaśmaśru nakhādimāna dīrghyebhyaśa ca manuṣyebhyaḥ paramāṇāda adhikò bhuvi sa sama saṃcarate lòkāna ye divyā ye ca mānuṣāḥ imā gāthā gāyamānaśa catvareṣu sabhāsu ca durvāsasaṃ vāsayeta kò barāhmaṇaṃ satkṛtaṃ gṛhe paribhāṣāṃ ca me śarutvā kò nu dadyāta paratiśrayama yò māṃ kaśa cida vāsayeta na sa māṃ kòpayeda iha taṃ sama nādriyate kaśa cita tatò 'haṃ tama avāsayama sa sama bhuṅkte sahasrāṇāṃ bahūnāma annama ekadā ekadā samālpakaṃ bhuṅkte na vaiti ca punara gṛhāna akasmāca ca parahasati tathākasmāta pararòditi na cāsya vayasā tulyaḥ pṛthivyāma abhavata tadā sò 'samada āvasathaṃ gatvā śayyāśa cāstaraṇāni ca kanyāśa cālaṃ kṛtā dagdhvā tatò vayapagataḥ savayama atha māma abravīda bhūyaḥ sa muniḥ saṃśitavrataḥ kṛṣṇa pāyasama icchāmi bhòktuma itya eva sa tavaraḥ sadaiva tu mayā tasya cittajñena gṛhe janaḥ sarvāṇya evānna pānāni bhakṣyāśa còccāvacāsa tathā bhavantu satkṛtānīti pūrvama eva paracòditaḥ tatò 'haṃ javalamānaṃ vai pāyasaṃ paratyavedayama tada bhuktvaiva tu sa kaṣipraṃ tatò vacanama abravīta kaṣiprama aṅgāni limpasva pāyaseneti sa sama ha avimṛśyaiva ca tataḥ kṛtavāna asmi tata tathā tenòcchiṣṭena gātrāṇi śiraśa caivābhyamṛkṣayama sa dadarśa tadābhyāśe mātaraṃ te śubhānanāma tāma api samayamānaḥ sa pāyasenābhyalepayata muniḥ pāyasadigdhāṅgīṃ rathe tūrṇama ayòjayata tama āruhya rathaṃ caiva niryayau sa gṛhāna mama agnivarṇò javalana dhīmāna sa davijò rathaduryavata paratòdenātudada bālāṃ rukmiṇīṃ mama paśyataḥ na ca me satòkama apya āsīda duḥkhama īrṣyā kṛtaṃ tadā tataḥ sa rājamārgeṇa mahatā niryayau bahiḥ tada dṛṣṭvā mahada āścaryaṃ dāśārhā jātamanyavaḥ tatrājalpana mithaḥ ke cita samābhāṣya parasparama barāhmaṇā eva jāyerana nānyò varṇaḥ kathaṃ cana kò haya enaṃ rathama āsthāya jīveda anyaḥ punāna iha āśīviṣaviṣaṃ tīkṣṇaṃ tatasa tīkṣṇataraṃ viṣama barahmāśīviṣa dagdhasya nāsti kaśa cica cikitsakaḥ tasmina varajati durdharṣe parāskhalada rukmiṇī pathi tāṃ nāmarṣayata śarīmāṃsa tatasa tūrṇama acòdayata tataḥ paramasaṃkruddhò rathāta paraskandya sa davijaḥ padātira utpathenaiva parādhāvada dakṣiṇāmukhaḥ tama utpathena dhāvantama anvadhāvaṃ davijòttamama tathaiva pāyasādigdhaḥ parasīda bhagavanna iti tatò vilòkya tejasvī barāhmaṇò māma uvāca ha jitaḥ karòdhasa tavayā kṛṣṇa parakṛtyaiva mahābhuja na te 'parādhama iha vai dṛṣṭavāna asmi suvrata parītò 'sami tava gòvinda vṛṇu kāmāna yathepṣitāna parasannasya ca me tāta paśya vayuṣṭira yathāvidhā yāvada eva manuṣyāṇāma anne bhāvò bhaviṣyati yathaivānne tathā teṣāṃ tavayi bhāvò bhaviṣyati yāvaca ca puṇyā lòkeṣu tavayi kīrtira bhaviṣyati tariṣu lòkeṣu tāvaca ca vaiśiṣṭyaṃ paratipatsyase supriyaḥ sarvalòkasya bhaviṣyasi janārdana yata te bhinnaṃ ca dagdhaṃ ca yaca ca kiṃ cida vināśitama sarvaṃ tathaiva daraṣṭāsi viśiṣṭaṃ vā janārdana yāvada etata paraliptaṃ te gātreṣu madhusūdana atò mṛtyubhayaṃ nāsti yāvada icchā tavācyuta na tu pādatale lipte kasmāta te putrakādya vai naitana me pariyama itya eva sa māṃ parītò 'baravīta tadā itya uktò 'haṃ śarīraṃ savama apaśyaṃ śarīsamāyutama rukmiṇīṃ cābravīta parītaḥ sarvastrīṇāṃ varaṃ yaśaḥ kīrtiṃ cānuttamāṃ lòke samavāpsyasi śòbhane na tavāṃ jarā vā rògò vā vaivarṇyaṃ cāpi bhāmini saprakṣyanti puṇyagandhā ca kṛṣṇama ārādhayiṣyasi ṣòḍaśānāṃ sahasrāṇāṃ vadhūnāṃ keśavasya ha variṣṭhā saha lòkyā ca keśavasya bhaviṣyasi tava mātarama itya uktvā tatò māṃ punara abravīta parasthitaḥ sumahātejā durvāsā vahnivaja javalana eṣaiva te buddhira astu barāhmaṇāna parati keśava itya uktvā sa tadā putra tatraivāntaradhīyata tasminna antarhite cāhama upāṃśu varatama ādiśama yata kiṃ cida barāhmaṇò barūyāta sarvaṃ kuryāma iti parabhò etada varatama ahaṃ kṛtvā mātrā te saha putraka tataḥ paramahṛṣṭātmā parāviśaṃ gṛhama eva ca paraviṣṭamātraśa ca gṛhe sarvaṃ paśyāmi tana navama yada bhinnaṃ yaca ca vai dagdhaṃ tena vipreṇa putraka tatò 'haṃ vismayaṃ parāptaḥ sarvaṃ dṛṣṭvā navaṃ dṛḍhama apūjayaṃ ca manasā raukmiṇeya davijaṃ tadā itya ahaṃ raukmiṇeyasya pṛcchatò bharata raṣabha māhātmyaṃ davijamukhyasya sarvama ākhyātavāṃsa tadā tathā tavama api kaunteya barāhmaṇāna satataṃ parabhò pūjayasva mahābhāgāna vāgbhira dānairśa ca nityadā evaṃ vayuṣṭima ahaṃ parāptò barāhmaṇānāṃ parasādajāma yaca ca māma āha bhīṣmò 'yaṃ tata satyaṃ bharatarṣabha [ya] durvāsasaḥ parasādāta te yata tadā madhusūdana avāptama iha vijñānaṃ tana me vayākhyātuma arhasi mahābhāgyaṃ ca yata tasya nāmāni ca mahātmanaḥ tattvatò jañātuma icchāmi sarvaṃ matimatāṃ vara [vā] hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā kapardine yada avāptaṃ mahārāja śareyò yaca cārjitaṃ yaśaḥ parayataḥ parātara utthāya yada adhīye viśāṃ pate parāñjaliḥ śatarudrīyaṃ tana me nigadataḥ śṛṇu parajāpatisa tata sasṛje tapasò 'nate mahātapāḥ śaṃkarasa tava asṛjata tāta parajāḥ sathāvarajaṅgamāḥ nāsti kiṃ cita paraṃ bhūtaṃ mahādevāda viśāṃ pate iha tariṣva api lòkeṣu bhūtānāṃ parabhavò hi saḥ na caivòtsahate sathātuṃ kaśa cida agre mahātmanaḥ na hi bhūtaṃ samaṃ tena tariṣu lòkeṣu vidyate gandhenāpi hi saṃgrāme tasya karuddhasya śatravaḥ visaṃjñā hatabhūyiṣṭhā vepanti ca patanti ca ghòraṃ ca ninadaṃ tasya parjanyaninadòpamama śarutvā vidīryeda dhṛdayaṃ devānāma api saṃyuge yāṃśa ca ghòreṇa rūpeṇa paśyeta karuddhaḥ pināka dhṛka na surā nāsurā lòke na gandharvā na pannagāḥ kupite sukhama edhante tasminna api guhā gatāḥ parajāpateśa ca dakṣasya yajatò vitate karatau vivyādha kupitò yajñaṃ nirbhayasa tu bhavasa tadā dhanuṣā bāṇama utsṛjya sa ghòṣaṃ vinanāda ca te na śarma kutaḥ śāntiṃ viṣādaṃ lebhire surāḥ vidrute sahasā yajñe kupite ca maheśvare tena jayātalaghòṣeṇa sarve lòkāḥ samākulāḥ babhūvura avaśāḥ pārtha viṣeduśa ca surāsurāḥ āpaśa cukṣubhire caiva cakampe ca vasuṃdharā vayadravana girayaśa cāpi dayauḥ paphāla ca sarvaśaḥ andhena tamasā lòkāḥ parāvṛtā na cakāśire paranaṣṭā jayòtiṣāṃ bhāśa ca saha sūryeṇa bhārata bhṛśaṃ bhītāsa tataḥ śāntiṃ cakruḥ savastya ayanāni ca ṛṣayaḥ sarvabhūtānāma ātmanaśa ca hitaiṣiṇaḥ tataḥ sò 'bhayadravada devāna karuddhò raudraparākramaḥ bhagasya nayane karuddhaḥ parahāreṇa vayaśātayata pūṣāṇaṃ cābhidudrāva pareṇa vapuṣānvitaḥ puròḍāśaṃ bhakṣayatò daśanāna vai vayaśātayata tataḥ paraṇemura devāsa te vepamānāḥ sama śaṃkarama punaśa ca saṃdadhe rudrò dīptaṃ suniśitaṃ śarama rudrasya vikramaṃ dṛṣṭvā bhītā devāḥ saharṣibhiḥ tataḥ parasādayāma āsuḥ śarvaṃ te vibudhòttamāḥ jepuśa ca śatarudrīyaṃ devāḥ kṛtvāñjaliṃ tataḥ saṃstūyamānasa taridaśaiḥ parasasāda maheśvaraḥ rudrasya bhāgaṃ yajñe ca viśiṣṭaṃ te tava akalpayana bhayena taridaśā rājaña śaraṇaṃ ca parapedire tena caivātikòpena sa yajñaḥ saṃdhitò 'bhavata yada yaca cāpi hataṃ tatra tata tathaiva paradīyate asurāṇāṃ purāṇya āsaṃsa tarīṇi vīryavatāṃ divi āyasaṃ rājataṃ caiva sauvarṇama aparaṃ tathā nāśakata tāni maghavā bhettuṃ sarvāyudhaira api atha sarve 'marā rudraṃ jagmuḥ śaraṇa marditāḥ tata ūcura mahātmānò devāḥ sarve samāgatāḥ rudra raudrā bhaviṣyanti paśavaḥ sarvakarmasu jahi daityāna saha puraira lòkāṃsa tarāyasva mānada sa tathòktasa tathetya uktvā viṣṇuṃ kṛtvā śaròttamama śalyama agniṃ tathā kṛtvā puṅkhaṃ vaivasvataṃ yamama vedāna kṛtvā dhanuḥ sarvāña jayāṃ ca sāvitrima uttamāma devāna ratharavaṃ kṛtvā viniyujya ca sarvaśaḥ tariparvaṇā tariśalyena tena tāni bibheda saḥ śareṇāditya varṇena kālāgnisamatejasā te 'surāḥ sa purāsa tatra dagdhā rudreṇa bhārata taṃ caivāṅka gataṃ dṛṣṭvā bālaṃ pañca śikhaṃ punaḥ umā jijñāsamānā vai kò 'yama itya abravīta tadā asūyataśa ca śakrasya vajreṇa parahariṣyataḥ savajraṃ satambhayāma āsa taṃ bāhuṃ parighòpamama na saṃbubudhire cainaṃ devāsa taṃ bhuvaneśvarama sa parajāpatayaḥ sarve tasmina mumuhura īśvare tatò dhayātvātha bhagavāna barahmā tama amitaujasama ayaṃ śareṣṭha iti jañātvā vavande tama umāpatima tataḥ parasādayāma āsura umāṃ rudraṃ ca te surāḥ babhūva sa tadā bāhura balahantura yathā purā sa cāpi barāhmaṇò bhūtvā durvāsā nāma vīryavāna davāravatyāṃ mama gṛhe ciraṃ kālama upāvasata viprakārāna parayuṅkte sama subahūna mama veśmani tāna udāratayā cāhama akṣamaṃ tasya duḥsahama sa devendraśa ca vāyuśa ca sò 'śavinau sa ca vidyutaḥ sa candramāḥ sa ceśānaḥ sa sūryò varuṇaśa ca saḥ sa kālaḥ sò 'natakò mṛtyuḥ sa tamò rātryahāni ca māsārdha māsā ṛtavaḥ saṃdhye saṃvatsaraśa ca saḥ sa dhātā sa vidhātā ca viśvakarmā sa sarvavita nakṣatrāṇi diśaśa caiva paradiśò 'tha garahāsa tathā viśvamūrtira ameyātmā bhagavāna amitadyutiḥ ekadhā ca davidhā caiva bahudhā ca sa eva ca śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā īdṛśaḥ sa mahādevò bhūyaśa ca bhagavāna ataḥ na hi śakyā guṇā vaktuma api varṣaśataira api [vā] yudhiṣṭhira mahābāhò mahābhāgyaṃ mahātmanaḥ rudrāya bahurūpāya bahu nāmne nibòdha me vadantya agniṃ mahādevaṃ tathā sathāṇuṃ maheśvarama ekākṣaṃ taryambakaṃ caiva viśvarūpaṃ śivaṃ tathā dave tanū tasya devasya veda jañā barāhmaṇā viduḥ ghòrāma anyāṃ śivāma anyāṃ te tanū bahudhā punaḥ ugrā ghòrā tanūra yāsya sò 'ganira vidyuta sa bhāskaraḥ śivā saumyā ca yā tasya dharmasa tava āpò 'tha candramāḥ ātmanò 'radhaṃ tu tasyāgnira ucyate bharatarṣabha barahmacaryaṃ caratya eṣa śivā yāsya tanusa tathā yāsya ghòratamā mūrtira jagata saṃharate tayā īśvaratvāna mahattvāca ca maheśvara iti samṛtaḥ yana nirdahati yata tīkṣṇò yada ugrò yata paratāpavāna māṃsaśòṇitamajjādò yata tatò rudra ucyate devānāṃ sumahāna yaca ca yaca cāsya viṣayò mahāna yaca ca viśvaṃ mahata pāti mahādevasa tataḥ samṛtaḥ samedhayati yana nityaṃ sarvārthāna sarvakarmabhiḥ śivama icchana manuṣyāṇāṃ tasmāda eṣa śivaḥ samṛtaḥ dahatya ūrdhvaṃ sathitò yaca ca parāṇòtpattiḥ sathitiśa ca yata sathiraliṅgaśa ca yana nityaṃ tasmāta sathāṇura iti samṛtaḥ yada asya bahudhā rūpaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavata tathā sathāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bahurūpasa tataḥ samṛtaḥ dhūmraṃ rūpaṃ ca yata tasya dhūrjaṭītya ata ucyate viśve devāśa ca yata tasmina viśvarūpasa tataḥ samṛtaḥ sahasrākṣò 'yutākṣò vā sarvatò 'kaṣimayò 'pi vā cakṣuṣaḥ parabhavasa tejò nāstya antò 'thāsya cakṣuṣāma sarvathā yata paśūna pāti taiśa ca yada ramate punaḥ teṣāma adhipatira yaca ca tasmāta paśupatiḥ samṛtaḥ nityena barahmacaryeṇa liṅgama asya yadā sathitama mahayantya asya lòkāśa ca maheśvara iti samṛtaḥ vigrahaṃ pūjayeda yò vai liṅgaṃ vāpi mahātmanaḥ liṅgaṃ pūjayitā nityaṃ mahatīṃ śariyama aśnute ṛṣayaśa cāpi devāśa ca gandharvāpsarasasa tathā liṅgama evārcayanti sama yata tada ūrdhvaṃ samāsthitama pūjyamāne tatasa tasmina mòdate sa maheśvaraḥ sukhaṃ dadāti parītātmā bhaktānāṃ bhakta vatsalaḥ eṣa eva śamaśāneṣu devò vasati nityaśaḥ yajante taṃ janāsa tatra vīra sathānaniṣeviṇama viṣamasthaḥ śarīreṣu sa mṛtyuḥ parāṇināma iha sa ca vāyuḥ śarīreṣu parāṇò 'pānaḥ śarīriṇāma tasya ghòrāṇi rūpāṇi dīptāni ca bahūni ca lòke yānya asya pūjyante viprāsa tāni vidura budhāḥ nāmadheyāni vedeṣu bahūnya asya yathārthataḥ nirucyante mahattvāca ca vibhutvāta karmabhisa tathā vede cāsya vidura viprāḥ śatarudrīyama uttamama vayāsāda anantaraṃ yaca cāpya upasthānaṃ mahātmanaḥ paradātā sarvalòkānāṃ viśvaṃ cāpya ucyate mahata jayeṣṭhabhūtaṃ vadantya enaṃ barāhmaṇā ṛṣayò 'pare parathamò haya eṣa devānāṃ mukhāda agnira ajāyata garahaira bahuvidhaiḥ parāṇāna saṃruddhāna utsṛjatya api sa mòcayati puṇyātmā śaraṇyaḥ śaraṇā gatāna āyura ārògyama aiśvaryaṃ vittaṃ kāmāṃśa ca puṣkalāna sa dadāti manuṣyebhyaḥ sa evākṣipate punaḥ śakrādiṣu ca deveṣu tasya caiśvaryama ucyate sa evābhyadhikò nityaṃ tarailòkyasya śubhāśubhe aiśvaryāca caiva kāmānāma īśvaraḥ punara ucyate maheśvaraśa ca lòkānāṃ mahatāma īśvaraśa ca saḥ bahubhira vividhai rūpaira viśvaṃ vayāptama idaṃ jagata tasya devasya yada vaktraṃ samudre vaḍavāmukhama [va] itya uktavati vākyaṃ tu kṛṣṇe devakinandane bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ bhūyaḥ paryapṛcchada yudhiṣṭhiraḥ nirṇaye vā mahābuddhe sarvadharmabhṛtāṃ vara paratyakṣama āgamò veti kiṃ tayòḥ kāraṇaṃ bhaveta [bha] nāstya atra saṃśayaḥ kaśa cida iti me vartate matiḥ śṛṇu vakṣyāmi te parājña samyaka tavama anupṛcchasi saṃśayaḥ sugamò rājana nirṇayasa tava atra durgamaḥ dṛṣṭaṃ śarutama anantaṃ hi yatra saṃśaya darśanama paratyakṣaṃ kāraṇaṃ dṛṣṭaṃ hetukāḥ parājñamāninaḥ nāstītya evaṃ vayavasyanti satyaṃ saṃśayama eva ca tada ayuktaṃ vayavasyanti bālāḥ paṇḍitamāninaḥ atha cena manyase caikaṃ kāraṇaṃ kiṃ bhaveda iti śakyaṃ dīrgheṇa kālena yuktenātandritena ca parāṇayātrāma anekāṃ ca kalpayānena bhārata tatpareṇaiva nānyena śakyaṃ haya etata tu kāraṇama hetūnāma antama āsādya vipulaṃ jañānama uttamama jayòtiḥ sarvasya lòkasya vipulaṃ paratipadyate tattvenāgamanaṃ rājana hetvantagamamaṃ tathā agrāhyama anibaddhaṃ ca vācaḥ saṃparivarjanama [ya] paratyakṣaṃ lòkataḥ siddhaṃ lòkāśa cāgama pūrvakāḥ śiṣṭācārò bahuvidhò barūhi tana me pitāmaha [bha] dharmasya hariyamāṇasya balavadbhira durātmabhiḥ saṃsthā yatnaira api kṛtā kālena paribhidyate adharmā dharmarūpeṇa teṇaiḥ kūpā ivāvṛtāḥ tatasa taira bhidyate vṛttaṃ śṛṇu caiva yudhiṣṭhira avṛttyā ye ca bhindanti śarutatyāgaparāyaṇāḥ dharmavidveṣiṇò mandā itya uktāsa te na saṃśayaḥ atṛpyantasa tu sādhūnāṃ ya evāgama buddhayaḥ parama itya eva saṃtuṣṭāsa tāna upāssva ca pṛccha ca kāmārthau pṛṣṭhataḥ kṛtvā lòbhamòhānusāriṇau dharma itya eva saṃbuddhāsa tāna upāssva ca pṛccha ca na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yajñasvādhyāyakarmabhiḥ ācāraḥ kāraṇaṃ caiva dharmaśa caiva tarayaṃ punaḥ [ya] punara eveha me buddhiḥ saṃśaye parimuhyate apāre mārgamāṇasya paraṃ tīrama apaśyataḥ vedāḥ paratyakṣama ācāraḥ paramāṇaṃ tata tarayaṃ yadi pṛthaktvaṃ labhyate caiṣāṃ dharmaśa caikasa tarayaṃ kathama [bha] dharmasya hariyamāṇasya balavadbhira durātmabhiḥ yadya evaṃ manyase rājaṃsa taridhā dharmavicāraṇā eka eveti jānīhi taridhā tasya paradarśanama pṛthaktve caiva me buddhisa tarayāṇāma api vai tathā uktò mārgasa tarayāṇāṃ ca tata tathaiva samācara jijñāsā tu na kartavyā dharmasya paritarkaṇāta sadaiva bharataśreṣṭha mā te bhūda atra saṃśayaḥ andhò jaḍa ivāśaṅkò yada baravīmi tada ācara ahiṃsā satyama akròdhò dānama etaca catuṣṭayama ajātaśatrò savasva dharma eṣa sanātanaḥ barāhmaṇeṣu ca vṛttira yā pitṛpaitāmahòcitā tāma anvehi mahābāhò savargasyaite hi deśikāḥ paramāṇama apramāṇaṃ vai yaḥ kuryāda abudhò naraḥ na sa paramāṇatāma arhò vivāda jananò hi saḥ barāhmaṇāna eva sevasva satkṛtya bahu manya ca eteṣva eva tava ime lòkāḥ kṛtsnā iti nibòdha tāna [ya] ye ca dharmama asūyanti ye cainaṃ paryupāsate baravītu bhagavāna etata kava te gacchanti tādṛśāḥ [bha] rajasā tamasā caiva samavastīrṇa cetasaḥ narakaṃ paratipadyante dharmavidveṣiṇò narāḥ ye tu dharmaṃ mahārāja satataṃ paryupāsate satyārjava parāḥ santasa te vai savargabhujò narāḥ dharma eva ratisa teṣāma ācāryòpāsanāda bhaveta devalòkaṃ parapadyante ye dharmaṃ paryupāsate manuṣyā yadi vā devāḥ śarīrama upatāpya vai dharmiṇaḥ sukhama edhante lòbhadveṣavivarjitāḥ parathamaṃ barahmaṇaḥ putraṃ dharmama āhura manīṣiṇaḥ dharmiṇaḥ paryupāsante phalaṃ pakvama ivāśayaḥ [ya] asitāṃ kīdṛśaṃ rūpaṃ sādhavaḥ kiṃ ca kurvate baravītu me bhavāna etata santò 'santaśa ca kīdṛśāḥ [bha] durācārāśa ca durdharṣā durmukhāśa cāpya asādhavaḥ sādhavaḥ śīlasaṃpannāḥ śiṣṭācārasya lakṣaṇama rājamārge gavāṃ madhye gòṣṭhamadhye ca dharmiṇaḥ nòpasevanti rājendra sargaṃ mūtra purīṣayòḥ pañcānāma aśanaṃ dattvā śeṣama aśnanti sādhavaḥ na jalpanti ca bhuñjānā na nidrāntya ārdra pāṇayaḥ citrabhānuma anaḍvāhaṃ devaṃ gòṣṭhaṃ catuṣpathama barāhmaṇaṃ dhārmikaṃ caityaṃ te kurvanti paradakṣiṇama vṛddhānāṃ bhārataptānāṃ satrīṇāṃ bālāturasya ca barāhmaṇānāṃ gavāṃ rājñāṃ panthānaṃ dadate ca te atithīnāṃ ca sarveṣāṃ pareṣyāṇāṃ savajanasya ca tathā śaraṇa kāmānāṃ gòptā satyāta savāgata paradaḥ sāyaṃprātara manuṣyāṇāma aśanaṃ devanirmitama nāntarā bhòjanaṃ dṛṣṭama upavāsavidhira hi saḥ lòma kāle yathā vahniḥ kālama eva paratīkṣate ṛtukāle tathā nārī ṛtama eva paratīkṣate na cānyāṃ gacchate yasa tu barahmacaryaṃ hi tata samṛtama amṛtaṃ barāhmaṇā gāva itya etata tarayama ekataḥ tasmāda gòbrāhmaṇaṃ nityama arcayeta yathāvidhi yajuṣā saṃskṛtaṃ māṃsama upabhuñjana na duṣyati pṛṣṭhamāṃsaṃ vṛthā māṃsaṃ putramāṃsaṃ ca tata samama savadeśe paradeśe vāpya atithiṃ nòpavāsayeta karma vai saphalaṃ kṛtvā gurūṇāṃ paratipādayeta gurubhya āsanaṃ deyama abhivādyābhipūjya ca gurūna abhyarcya vardhante āyuṣā yaśasā śariyā vṛddhāna nātivadeja jātu na ca saṃpreṣayeda api nāsīnaḥ sayāta sathiteṣva evama āyura asya na riṣyate na nagnāma īkṣate nārīṃ na vidvāna puruṣāna api maithunaṃ satataṃ guptama āhāraṃ ca samācareta tīrthānāṃ gurarasa tīrthaṃ śucīnāṃ hṛdayaṃ śuci darśanānāṃ paraṃ jañānaṃ saṃtòṣaḥ paramaṃ sukhama sāyaṃprātaśa ca vṛddhānāṃ śṛṇuyāta puṣkalā giraḥ śarutama āpnòti hi naraḥ satataṃ vṛddhasevayā savādhyāye bhòjane caiva dakṣiṇaṃ pāṇima uddhareta yaccheda vāna manasī nityama indriyāṇāṃ ca vibhramama saṃskṛtaṃ pāyasaṃ nityaṃ yavāgūṃ kṛsaraṃ haviḥ aṣṭakāḥ pitṛdaivatyā vṛddhānāma abhipūjanama śamaśrukarmaṇi maṅgalyaṃ kaṣutānāma abhinandanama vayādhitānāṃ ca sarveṣāma āyuṣaḥ paratinandanama na jātu tavama iti barūyāda āpannò 'pi mahattarama tavaṃ kārò vā vadhò veti vidvatsu na viśiṣyate avarāṇāṃ samānānāṃ śiṣyāṇāṃ ca samācareta pāpama ācakṣate nityaṃ hṛdayaṃ pāpakarmiṇāma jañānapūrvaṃ vinaśyanti gūhamānā mahājane jañānapūrvaṃ kṛtaṃ karmaca chādayante haya asādhavaḥ na māṃ manuṣyāḥ paśyanti na māṃ paśyanti devatāḥ pāpenābhihataḥ pāpaḥ pāpama evābhijāyate yathā vārdhuṣikò vṛddhiṃ dehabhede paratīkṣate dharmeṇāpihitaṃ pāpaṃ dharmama evābhivardhayeta yathā lavaṇama ambhòbhira āplutaṃ paravilīyate parāyaścitta hataṃ pāpaṃ tathā sadyaḥ paraṇaśyati tasmāta pāpaṃ na gūheta gūhamānaṃ vivardhate kṛtvā tu sādhuṣva ākhyeyaṃ te tata paraśamayantya uta āśayā saṃcitaṃ daravyaṃ yata kāle nòpabhujyate anye caitata parapadyante viyòge tasya dehinaḥ mānasaṃ sarvabhūtānāṃ dharmama āhura manīṣiṇaḥ tasmāta sarvāṇi bhūtāni dharmama eva samāsate eka eva careda dharmaṃ na dharmadhvajikò bhaveta dharmavāṇijakā haya ete ye dharmama upabhuñjate arceda devāna adambhena sevetāmāyayā gurūna nidhiṃ nidadhyāta pāratryaṃ yātrārthaṃ dānaśabditama [ya] nābhāga dheyaḥ parāpnòti dhanaṃ subalavāna api bhāgadheyānvitasa tava arthāna kṛśò bālaśa ca vindati nālābha kāle labhate parayatne 'pi kṛte sati lābhakāle 'parayatnena labhate vipulaṃ dhanama kṛtayatnāphalāśa caiva dṛśyante śataśò narāḥ yadi yatnò bhavena martyaḥ sa sarvaṃ phalama āpnuyāta nālabhyaṃ còpalabhyeta nṛṇāṃ bharatasattama yadā parayatnaṃ kṛtavāna dṛśyate haya aphalò naraḥ mārgana nayaśataira arthāna amārgaṃśa cāparaḥ sukhī akāryama asakṛta kṛtvā dṛśyante haya adhanā narāḥ dhanayuktāsa tava adharmasthā dṛśyante cāpare janāḥ adhītya nītiṃ yasmāca ca nītiyuktò na dṛśyate anabhijñaśa ca sācivyaṃ gamitaḥ kena hetunā vidyā yuktò haya avidyaśa ca dhanavāna durgatasa tathā yadi vidyāma upāśritya naraḥ sukhama avāpnuyāta na vidvāna vidyayā hīnaṃ vṛttyarthama upasaṃśrayeta yathā pipāsāṃ jayati puruṣaḥ parāpya vai jalama dṛṣṭārthò vidyayāpya evama avidyāṃ parajahena naraḥ nāprāptakālò mariyate viddhaḥ śaraśataira api tṛṇāgreṇāpi saṃspṛṣṭaḥ parāptakālò na jīvati [bha] īhamānaḥ samārambhāna yadi nāsādayeda dhanama ugraṃ tapaḥ samāròhena na haya anuptaṃ pararòhati dānena bhògī bhavati medhāvī vṛddhasevayā ahiṃsayā ca dīrghāyura iti parāhura manīṣiṇaḥ tasmāda dadyāna na yāceta pūjayeda dhārmikāna api savābhāṣī pariya kṛca chuddhaḥ sarvasattvāvihiṃsakaḥ yadā paramāṇa parabhavaḥ savabhāvaśa ca sukhāsukhe maśa kīṭa pipīlānāṃ sathirò bhava yudhiṣṭhira kāryate yaca ca kariyate saca cāsaca ca kṛtaṃ tataḥ tatrāśvasīta satkṛtvā asatkṛtvā na viśvaseta kāla evātra kālena nigrahānugrahau dadata buddhima āviśya bhūtānāṃ dharmārtheṣu paravartate yadā tava asya bhaveda buddhira dharmyā cārthapradarśinī tadāśvasīta dharmātmā dṛḍhabuddhira na viśvaseta etāvana mātrama etada dhi bhūtānāṃ parājñalakṣaṇama kālayuktò 'paya ubhaya vica cheṣama arthaṃ samācareta yathā haya upasthitaiśvaryāḥ pūjayante narā narāna evama evātmanātmānaṃ pūjayantīha dhārmikāḥ na haya adharmatayā dharmaṃ dadyāta kālaḥ kathaṃ cana tasmāda viśuddhama ātmānaṃ jānīyāda dharmacāriṇama sapraṣṭuma apya asamarthò hi javalantama iva pāvakama adharmaḥ satatò dharmaṃ kālena parirakṣitama kāryāva etau hi kālena dharmò hi vijayāvahaḥ tarayāṇāma api lòkānāma ālòka karaṇò bhaveta tatra kaśa cina nayeta parājñò gṛhītvaiva kare narama uhyamānaḥ sa dharmeṇa dharme bahu bhayaca chale [ya] kiṃ śareyaḥ puruṣasyeha kiṃ kurvana sukhama edhate vipāpmā ca bhaveta kena kiṃ vā kalmaṣa nāśanama [bha] ayaṃ daivatavaṃśò vai ṛṣivaṃśasamanvitaḥ davisaṃdhyaṃ paṭhitaḥ putra kalmaṣāpaharaḥ paraḥ devāsuragurura devaḥ sarvabhūtanamaskṛtaḥ acintyò 'thāpya anirdeśyaḥ sarvaprāṇò haya ayònijaḥ pitāmahò jagana nāthaḥ sāvitrī barahmaṇaḥ satī veda bhūra atha kartā ca viṣṇura nārāyaṇaḥ parabhuḥ umāpatira virūpākṣaḥ sakandaḥ senāpatisa tathā viśākhò hutabhuga vāyuśa candrādityau parabhākarau śakraḥ śacīpatira devò yamò dhūmòrṇayā saha varuṇaḥ saha gaura yā ca saha ṛddhyā dhaneśvaraḥ saumyā gauḥ surabhira devī viśravāśa ca mahāna ṛṣiḥ ṣaṭa kālaḥ sāgarò gāṅgā saravantyò 'tha marudgaṇāḥ vālakhilyāsa tapaḥsiddhāḥ kṛṣṇadvaipāyanasa tathā nāradaḥ parvataśa caiva viśvāvasura hahāhuhūḥ tumbaruśa citrasenaśa ca devadūtaśa ca viśrutaḥ devakanyā mahābhāgā divyāśa cāpsarasāṃ gaṇāḥ urvaśī menakā rambhā miśrakeśī alambuṣā viśvācī ca ghṛtācī ca pañca cūḍā tilòttamā ādityā vasavò rudrāḥ sāśvinaḥ pitarò 'pi ca dharmaḥ satyaṃ tapò dīkṣā vayavasāyaḥ pitāmahaḥ śarvaryò divasāśa caiva mārīcaḥ kaśyapasa tathā śukrò bṛhaspatira bhaumò budhò rāhuḥ śanaiścaraḥ nakṣatrāṇya ṛtavaśa caiva māsāḥ saṃdhyāḥ sa vatsarāḥ vainateyāḥ samudrāśa ca kadrujāḥ pannagāsa tathā śatadrūśa ca vipāśā ca candra bhāgā sarasvatī sindhuśa ca devikā caiva puṣkaraṃ tīrthama eva ca gaṅgā mahānadī caiva kapilā narmadā tathā kampunā ca viśalyā ca karatòyāmbuvāhinī sarayūra gaṇḍakī caiva lòhityaśa ca mahānadaḥ tāmrāruṇā vetravatī parṇāśā gautamī tathā gòdāvarī ca veṇṇā ca kṛṣṇa veṇā tathādrijā dṛṣadvatī ca kāverī vaṃkṣura mandākinī tathā parayāgaṃ ca parabhāsaṃ ca puṇyaṃ naimiṣama eva ca taca ca viśveśvara sathānaṃ yatra tada vimalaṃ saraḥ puṇyatīrthairśa ca kalilaṃ kurukṣetraṃ parakīrtitama sindhūttamaṃ tapò dānaṃ jambū mārgama athāpi ca hiraṇvatī vitastā ca tathaivekṣumatī nadī veda samṛtira vaidasinī malavāsāśa ca nadya api bhūmibhāgāsa tathā puṇyā gaṅgā davārama athāpi ca ṛṣikulyāsa tathā medhyā nadī citrapathā tathā kauśikī yamunā sītā tathā carmaṇvatī nadī nadī bhīma rathī caiva bāhudā ca mahānadī mahendra vāṇī taridivā nīlikā ca sarasvatī nandā cāparanandā ca tathā tīrthaṃ mahāhradama gayātha phalgu tīrthaṃ ca dharmāraṇyaṃ suraira vṛtama tathā deva nadī puṇyā saraśa ca barahmanirmitama puṇyaṃ tarilòkavikhyātaṃ sarvapāpaharaṃ śivama himavāna parvataśa caiva divyauṣadhisamanvitaḥ vindhyò dhātuvicitrāṅgasa tīrthavāna auṣadhānvitaḥ merura mahendrò malayaḥ śavetaśa ca rajatā citaḥ śṛṅgavāna mandarò nīlò niṣadhò dardurasa tathā citrakūṭò 'ñajanābhaśa ca parvatò gandhamādanaḥ puṇyaḥ sòmagiriśa caiva tathaivānye mahīdharāḥ diśaśa ca vidiśaśa caiva kaṣitiḥ sarve mahīruhāḥ viśve devā nabhaśa caiva nakṣatrāṇi garahāsa tathā pāntu vaḥ satataṃ devāḥ kīrtitākīrtitā mayā kīrtayānò narò haya etāna mucyate sarvakilbiṣaiḥ satuvaṃśa ca paratinandaṃśa ca mucyate sarvatò bhayāta sarvasaṃkarapāpebhyò devatā satavanandakaḥ devatāna antaraṃ viprāṃsa tapaḥsiddhāṃsa tapò 'dhikāna kīrtitāna kīrtayiṣyāmi sarvapāpapramòcanāna yavakrītò 'tha raibhyaśa ca kakṣīvāna auśijasa tathā bhṛgvaṅgirāsa tathā kaṇvò medhātithira atha parabhuḥ barhī ca guṇasaṃpannaḥ parācīṃ diśama upāśritāḥ bhadrāṃ diśaṃ mahābhāgā ulmucuḥ paramucusa tathā mumucuśa ca mahābhāgaḥ savastya ātreyaśa ca vīryavāna mitrā varuṇayòḥ putrasa tathāgastyaḥ paratāpavāna dṛḍhāyuśa còrdhvabāhuśa ca viśrutāva ṛṣisattamau paścimāṃ diśama āśritya ya edhante nibòdha tāna uṣadguḥ saha sòdaryaiḥ parivyādhaśa ca vīryavāna ṛṣira dīrghatamāśa caiva gautamaḥ kaśyapasa tathā ekataśa ca davitaśa caiva taritaśa caiva maharṣayaḥ atreḥ putraśa ca dharmātmā tathā sārasvataḥ parabhuḥ uttarāṃ diśama āśritya ya edhante nibòdha tāna atrira vasiṣṭhaḥ śaktiśa ca pārāśaryaśa ca vīryavāna viśvāmitrò bharadvājò jamadagnisa tathaiva ca ṛcīka pautrò rāmaśa ca ṛṣira auddālakisa tathā śavetaketuḥ kòhalaśa ca vipulò devalasa tathā deva śarmā ca dhaumyaśa ca hastikāśyapa eva ca lòmaśò nāciketaśa ca lòmaharṣaṇa eva ca ṛṣira ugraśravāśa caiva bhārgavaśa cayavanasa tathā eṣa vai samavāyasa te ṛṣideva samanvitaḥ ādyaḥ parakīrtitò rājana sarvapāpapramòcanaḥ nṛgò yayātira nahuṣò yaduḥ pūruśa ca vīryavāna dhundhumārò dilīpaśa ca sagaraśa ca paratāpavāna kṛśāśvò yauvanāśvaśa ca citrāśvaḥ satyavāṃsa tathā duḥṣantò bharataśa caiva cakravartī mahāyaśāḥ yavanò janakaśa caiva tathā dṛḍharathò nṛpaḥ raghura naravaraśa caiva tathā daśarathò nṛpaḥ rāmò rākṣasahā vīraḥ śaśabindura bhagīrathaḥ hariścandrò maruttaśa ca jahnura jāhnavi sevitā mahòdayò haya alarkaśa ca ailaśa caiva narādhipaḥ karaṃdhamò naraśreṣṭhaḥ kadhmòraśa ca narādhipaḥ dakṣò 'mabarīṣaḥ kukurò ravataśa ca mahāyaśāḥ mucukundaśa ca rājarṣira mitra bhānuḥ pariyaṃ karaḥ tarasadasyusa tathā rājā śavetò rājarṣisattamaḥ mahābhiṣaśa ca vikhyātò nimi rājasa tathāṣṭakaḥ āyuḥ kaṣupaśa ca rājarṣiḥ kakṣeyuśa ca narādhipaḥ śibira auśīnaraśa caiva gayaśa caiva narādhipaḥ paratardanò divòdāsaḥ saudāsaḥ kòsaleśvaraḥ ailò nalaśa ca rājarṣira manuśa caiva parajāpatiḥ havidhraśa ca pṛṣadhraśa ca paratīpaḥ śaṃtanusa tathā kakṣasenaśa ca rājarṣira ye cānye nānukīrtitāḥ mā vighnaṃ mā ca me pāpaṃ mā ca me paripanthinaḥ dharuvò jayò me nityaṃ sayāta paratra ca parā gatiḥ [va] tūṣṇīṃbhūte tadā bhīṣme paṭe citrama ivārpitama muhūrtama iva ca dhayātvā vayāsaḥ satyavatī sutaḥ nṛpaṃ śayānaṃ gāṅgeyama idama āha vacasa tadā rājana parakṛtima āpannaḥ kururājò yudhiṣṭhiraḥ sahitò bharātṛbhiḥ sarvaiḥ pārthivaiśa cānuyāyibhiḥ upāste tavāṃ naravyāghra saha kṛṣṇena dhīmatā tama imaṃ purayānāya tavama anujñātuma arhasi evama uktò bhagavatā vayāsena pṛthivīpatiḥ yudhiṣṭhiraṃ sahāmātyama anujajñe nadī sutaḥ uvāca cainaṃ madhuraṃ tataḥ śāṃtanavò nṛpaḥ paraviśasva puraṃ rājana vayetu te mānasò javaraḥ yajasva vividhaira yajñaira bahva annaiḥ savāptadakṣiṇaiḥ yayātira iva rājendra śaraddā damapuraḥsaraḥ kaṣatradharmarataḥ pārtha pitṝna devāṃśa ca tarpaya śareyasā yòkṣyase caiva vayetu te mānasò javaraḥ rañjayasva parajāḥ sarvāḥ parakṛtīḥ parisāntvaya suhṛdaḥ phalasatkāraira abhyarcaya yathārhataḥ anu tavāṃ tāta jīvantu mitrāṇi suhṛdasa tathā caityasthāne sathitaṃ vṛkṣaṃ phalavantama iva davijāḥ āgantavyaṃ ca bhavatā samaye mama pārthiva vinivṛtte dinakare paravṛtte còttarāyaṇe tathetya uktvā tu kaunteyaḥ sò 'bhivādya pitāmahama parayayau saparīvārò nagaraṃ nāgasāhvayama dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya gāndhārīṃ ca pativratāma saha taira ṛṣibhiḥ sarvaira bharātṛbhiḥ keśavena ca paurajānapadaiśa caiva mantrivṛddhaiśa ca pārthivaḥ paraviveśa kuruśreṣṭha puraṃ vāraṇasāhvayama [va] tataḥ kuntīsutò rājā paurajānapadaṃ janama pūjayitvā yathānyāyama anujajñe gṛhāna parati sāntvayāma āsa nārīśa ca hatavīrā hateśvarāḥ vipulai rathadānaiśa ca tadā pāṇḍusutò nṛpaḥ sò 'bhiṣiktò mahāprājñaḥ parāpya rājyaṃ yudhiṣṭhiraḥ avasthāpya naraśreṣṭhaḥ sarvāḥ savaprakṛtīsa tadā davijebhyò balamukhyebhyò naigamebhyaśa ca sarvaśaḥ paratigṛhyāśiṣò mukhyāsa tadā dharmabhṛtāṃ varaḥ uṣitvā śarvarīḥ śarīmāna pañcāśana nagaròttame samayaṃ kauravāgryasya sasmāra puruṣarṣabhaḥ sa niryayau gajapurāda yājakaiḥ parivāritaḥ dṛṣṭvā nivṛttama ādityaṃ paravṛttaṃ còttarāyaṇama ghṛtaṃ mālyaṃ ca gandhāṃśa ca kaṣaumāṇi ca yudhiṣṭhiraḥ candanāgarumukhyāni tathā kālāgarūṇi ca parasthāpya pūrvaṃ kaunteyò bhīṣma saṃsādhanāya vai mālyāni ca mahārhāṇi ratnāni vividhāni ca dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya gāndhārīṃ ca yaśasvinīma mātaraṃ ca pṛthāṃ dhīmāna bharātṝṃśa ca puruṣarṣabhaḥ janārdanenānugatò vidureṇa ca dhīmatā yuyutsunā ca kauravyò yuyudhānena cābhibhò mahatā rājabhògyena paribarheṇa saṃvṛtaḥ satūyamānò mahārāja bhīṣmasyāgnīna anuvrajana niścakrāma purāta tasmāda yathā devapatisa tathā āsasāda kurukṣetre tataḥ śāṃtanavaṃ nṛpama upāsyamānaṃ vayāsena pārāśaryeṇa dhīmatā nāradena ca rājarṣe devalenāsitena ca hataśiṣṭaira nṛpaiśa cānyaira nānādeśasamāgataiḥ rakṣibhiśa ca mahātmānaṃ rakṣyamāṇaṃ samantataḥ śayānaṃ vīraśayane dadarśa nṛpatisa tataḥ tatò rathāda avāròhada bharātṛbhiḥ sahadharmarāṭa abhivādyātha kaunteyaḥ pitāmahama ariṃdamama davaipāyanādīna viprāṃśa ca taiśa ca paratyabhinanditaḥ ṛtvigbhira barahmakalpaiśa ca bharātṛbhiśa ca sahācyutaḥ āsādya śaratalpasthama ṛṣibhiḥ parivāritama abravīda bharataśreṣṭhaṃ dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ bharātṛbhiḥ saha kauravya śayānaṃ nimnagā sutama yudhiṣṭhirò 'haṃ nṛpate namasa te jāhnavīsuta śṛṇòṣi cena mahābāhò barūhi kiṃ karavāṇi te parāptò 'sami samaye rājanna agnīna ādāya te vibhò ācāryā barāhmaṇāśa caiva ṛtvijò bharātaraśa ca me putraśa ca te mahātejā dhṛtarāṣṭrò janeśvaraḥ upasthitaḥ sahāmātyò vāsudevaśa ca vīryavāna hataśiṣṭāśa ca rājānaḥ sarve ca kurujāṅgalāḥ tāna paśya kuruśārdūla samunmīlaya lòcane yaca ceha kiṃ cita kartavyaṃ tata sarvaṃ parāpitaṃ mayā yathòktaṃ bhavatā kāle sarvama eva ca tata kṛtama evama uktasa tu gāṅgeyaḥ kuntīputreṇa dhīmatā dadarśa bhāratāna sarvāna sathitāna saṃparivārya tama tataśa cala valira bhīṣmaḥ paragṛhya vipulaṃ bhujama oghameghasvanò vāgmī kāle vacanama abravīta diṣṭyā parāptò 'si kaunteya sahāmātyò yudhiṣṭhira parivṛttò hi bhagavāna sahasrāṃśura divākaraḥ aṣṭa pañcāśataṃ rātryaḥ śayānasyādya me gatāḥ śareṣu niśitāgreṣu yathā varṣaśataṃ tathā māghò 'yaṃ samanuprāptò māsaḥ puṇyò yudhiṣṭhira taribhāgaśeṣaḥ pakṣò 'yaṃ śuklò bhavituma arhati evama uktvā tu gāṅgeyò dharmaputraṃ yudhiṣṭhirama dhṛtarāṣṭrama athāmantrya kāle vacanama abravīta rājana viditadharmò 'si sunirṇītārtha saṃśayaḥ bahuśrutā hi te viprā bahavaḥ paryupāsitāḥ veda śāstrāṇi sarvāṇi dharmāṃśa ca manujeśvara vedāṃśa ca caturaḥ sāṅgāna nikhilenāvabudhyase na śòcitavyaṃ kauravya bhavitavyaṃ hi tata tathā śarutaṃ deva rahasyaṃ te kṛṣṇadvaipāyanāda api yathā pāṇḍòḥ sutā rājaṃsa tathaiva tava dharmataḥ tāna pālaya sathitò dharme guruśuśrūṣaṇe ratāna dharmarājò hi śuddhātmā nideśe sathāsyate tava ānṛśaṃsya paraṃ haya enaṃ jānāmi guruvatsalama tava putrā durātmānaḥ karòdhalòbha parāyaṇāḥ īrṣyābhibhūtā durvṛttāsa tāna na śòcituma arhasi [va] etāvada uktvā vacanaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇama vāsudevaṃ mahābāhuma abhyabhāṣata kauravaḥ bhagavana devadeveśa surāsuranamaskṛta tarivikrama namasa te 'satu śaṅkhacakragadādhara anujānīhi māṃ kṛṣṇa vaikuṇṭha puruṣòttama rakṣyāśa ca te pāṇḍaveyā bhavāna haya eṣāṃ parāyaṇama uktavāna asmi durbuddhiṃ mandaṃ duryòdhanaṃ purā yataḥ kṛṣṇasa tatò dharmò yatò dharmasa tatò jayaḥ vāsudevena tīrthena putra saṃśāmya pāṇḍavaiḥ saṃdhānasya paraḥ kālasa taveti ca punaḥ punaḥ na ca me tada vacò mūḍhaḥ kṛtavāna sa sumandadhīḥ ghātayitveha pṛthivīṃ tataḥ sa nidhanaṃ gataḥ tavāṃ ca jānāmya ahaṃ vīra purāṇama ṛṣisattamama nareṇa sahitaṃ devaṃ badaryāṃ suciròṣitama tathā me nāradaḥ parāha vayāsaśa ca sumahātapāḥ naranārāyaṇāva etau saṃbhūtau manujeṣva iti [vā] ānujānāmi bhīṣma tavāṃ vasūna āpnuhi pārthiva na te 'sati vṛjinaṃ kiṃ cina mayā dṛṣṭaṃ mahādyute pitṛbhaktò 'si rājarṣe mārkaṇḍeya ivāparaḥ tena mṛtyusa tava vaśe sathitò bhṛtya ivānataḥ [va] evama uktasa tu gāṅgeyaḥ pāṇḍavāna idama abravīta dhṛtarāṣṭra mukhāṃśa cāpi sarvāna sasuhṛdasa tathā parāṇāna utsraṣṭuma icchāmi tana mānujñātuma arhatha satye parayatitavyaṃ vaḥ satyaṃ hi paramaṃ balama ānṛśaṃsya paraira bhāvyaṃ sadaiva niyatātmabhiḥ barahmaṇyaira dharmaśīlaiśa ca tapò nītyaiśa ca bhārata itya uktvā suhṛdaḥ sarvāna saṃpariṣvajya caiva ha punara evābravīda dhīmāna yudhiṣṭhirama idaṃ vacaḥ barāhmaṇāśa caiva te nityaṃ parājñāśa caiva viśeṣataḥ ācāryā ṛtvijaśa caiva pūjanīyā narādhipa [va] evama uktvā kurūna sarvāna bhīṣmaḥ śāṃtanavasa tadā tūṣṇīṃ babhūva kauravyaḥ sa muhūrtama ariṃdama dhārayāma āsa cātmānaṃ dhāraṇāsu yathākramama tasyòrdhvama agamana parāṇāḥ saṃniruddhā mahātmanaḥ idama āścaryama āsīca ca madhye teṣāṃ mahātmanāma yada yana muñcati gātrāṇāṃ sa śaṃtanu sutasa tadā tata tada viśalyaṃ bhavati yògayuktasya tasya vai kaṣaṇena parekṣatāṃ teṣāṃ viśalyaḥ sò 'bhavata tadā taṃ dṛṣṭvā vismitāḥ sarve vāsudeva purògamāḥ saha taira munibhiḥ sarvaisa tadā vayāsādhibhira nṛpa saṃniruddhasa tu tenātmā sarveṣva āyataneṣu vai jagāma bhittvā mūrdhānaṃ divama abhyutpapāta ca mahòlkena ca bhīṣmasya mūrdha deśāja janādhipa niḥsṛtyākāśama āviśya kaṣaṇenāntara adhīyata evaṃ sa nṛpaśārdūla nṛpaḥ śāṃtanavasa tadā samayujyata lòkaiḥ savaira bharatānāṃ kulòdvahaḥ tatasa tava ādāya dārūṇi gandhāṃśa ca vividhāna bahūna citāṃ cakrura mahātmānaḥ pāṇḍavā vidurasa tathā yuyutsuśa cāpi kauravyaḥ parekṣakāsa tava itare 'bhavana yudhiṣṭhirasa tu gāṅgeyaṃ viduraśa ca mahāmatiḥ chādayāma āsatura ubhau kaṣaumaira mālyaiśa ca kauravama dhārayāma āsa tasyātha yuyutsuśa chatrama uttamama cāmaravyajane śubhre bhīmasenārjunāva ubhau uṣṇīṣe paryagṛhṇītāṃ mādrīputrāva ubhau tadā satriyaḥ kaurava nāthasya bhīṣmaṃ kuru kulòdbhavama tālavṛntānya upādāya paryavījana samantataḥ tatò 'saya vidhivaca cakruḥ pitṛmedhaṃ mahātmanaḥ yājakā juhuvuśa cāgniṃ jaguḥ sāmāni sāmagāḥ tataśa candanakāṣṭhaiśa ca tathā kāleyakaira api kālāgaruprabhṛtibhira gandhaiśa còccāvacaisa tathā samavacchādya gāṅgeyaṃ parajvālya ca hutāśanama apasavyama akurvanta dhṛtarāṣṭra mukhā nṛpāḥ saṃskṛtya ca kuruśreṣṭhaṃ gāṅgeyaṃ kurusattamāḥ jagmura bhāgīrathī tīrama ṛṣijuṣṭaṃ kurūdvahāḥ anugamyamānā vayāsena nāradenāsitena ca kṛṣṇena bharata satrībhira ye ca paurāḥ samāgatāḥ udakaṃ cakrire caiva gāṅgeyasya mahātmanaḥ vidhivata kaṣatriya śareṣṭhāḥ sa ca sarvò janasa tadā tatò bhāgīrathī devī tanayasyòdake kṛte utthāya salilāta tasmāda rudatī śòkalālasā paridevayatī tatra kauravāna abhyabhāṣata nibòdhata yathāvṛttama ucyamānaṃ mayānaghāḥ rājavṛttena saṃpannaḥ parajñayābhijanena ca satkartā kuruvṛddhānāṃ pitṛbhaktò dṛḍhavrataḥ jāmadagnyena rāmeṇa purā yò na parājitaḥ divyaira astraira mahāvīryaḥ sa hatò 'daya śikhaṇḍinā aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama pārthivāḥ apaśyantyāḥ pariyaṃ putraṃ yatra dīryati me 'daya vai sametaṃ pārthivaṃ kaṣatraṃ kāśipuryāṃ savayaṃvare vijityaika rathenājau kanyāsa tā yò jahāra ha yasya nāsti bale tulyaḥ pṛthivyāma api kaśa cana hataṃ śikhaṇḍinā śarutvā yana na dīryati me manaḥ jāmadagnyaḥ kurukṣetre yudhi yena mahātmanā pīḍitò nātiyatnena nihataḥ sa śikhaṇḍinā evaṃvidhaṃ bahu tadā vilapantīṃ mahānadīma āśvāsayāma āsa tadā sāmnā dāmòdarò vibhuḥ samāśvasihi bhadre tavaṃ mā śucaḥ śubhadarśane gataḥ sa paramāṃ siddhiṃ tava putrò na saṃśayaḥ vasura eṣa mahātejāḥ śāpadòṣeṇa śòbhane manuṣyatāma anuprāptò nainaṃ śòcituma arhasi sa eṣa kaṣatradharmeṇa yudhyamānò raṇājire dhanaṃjayena nihatò naiṣa nunnaḥ śikhaṇḍinā bhīṣmaṃ hi kuruśārdūlama udyateṣuṃ mahāraṇe na śaktaḥ saṃyuge hantuṃ sākṣāda api śatakratuḥ savacchandena sutasa tubhyaṃ gataḥ savargaṃ śubhānane na śaktāḥ sayura nihantuṃ hi raṇe taṃ sarvadevatāḥ tasmāna mā tavaṃ saricchreṣṭhe śòcasva kurunandanama vasūna eṣa gatò devi putrasa te vijvarā bhava itya uktā sā tu kṛṣṇena vayāsena ca sarida varā tayaktvā śòkaṃ mahārāja savaṃ vārya avatatāra ha satkṛtya te tāṃ saritaṃ tataḥ kṛṣṇa mukhā nṛpāḥ anujñātāsa tayā sarve nayavartanta janādhipāḥ
About this parayana
Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.
How to chant
Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.