Mahabharata — Ashramavasika Parva

[ja]
parāpya rājyaṃ mahābhāgāḥ pāṇḍavā me pitāmahāḥ
kathama āsana mahārāje dhṛtarāṣṭre mahātmani
sa hi rājā hatāmātyò hataputrò narāśrayaḥ
kathama āsīda dhataiśvaryò gāndhārī ca yaśasvinī
kiyantaṃ caiva kālaṃ te pitarò mama pūrvakāḥ
sathitā rājye mahātmānasa tana me vayākhyātuma arhasi
[vai]
parāpya rājyaṃ mahātmānaḥ pāṇḍavā hataśatravaḥ
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya pṛthivīṃ paryapālayana
dhṛtarāṣṭrama upātiṣṭhada viduraḥ saṃjayasa tathā
yuyutsuśa cāpi medhāvī vaiśyāputraḥ sa kauravaḥ
pāṇḍavaḥ sarvakāryāṇi saṃpṛcchanti sama taṃ nṛpama
cakrusa tenābhyanujñātā varṣāṇi daśa pañca ca
sadā hi gatvā te vīrāḥ paryupāsanta taṃ nṛpama
pādābhivandanaṃ kṛtvā dharmarāja mate sathitāḥ
te mūrdhni samupāghrātāḥ sarvakāryāṇi cakrire
kuntibhòjasutā caiva gandhārīma anvavartata
daraupadī ca subhadrā ca yāśa cānyāḥ pāṇḍava satriyaḥ
samāṃ vṛttima avartanta tayòḥ śavaśròra yathāvidhi
śayanāni mahārhāṇi vāsāṃsya ābharaṇāni ca
rājārhāṇi ca sarvāṇi bhakṣyabhòjyānya anekaśaḥ
yudhiṣṭhirò mahārāja dhṛtarāṣṭre 'bhayupāharata
tathaiva kuntī gāndhāryāṃ guruvṛttima avartata
viduraḥ saṃjayaśa caiva yuyutsuśa caiva kauravaḥ
upāsate sama taṃ vṛddhaṃ hataputraṃ janādhipama
sayālò daruṇasya yaśa caikò dayitò barāhmaṇò mahāna
sa ca tasmina maheṣvāsaḥ kṛpaḥ samabhavata tadā
vayāsasya bhagavāna nityaṃ vāsaṃ cakre nṛpeṇa ha
kathāḥ kurvana purāṇarṣira devarṣinṛpa rakṣasāma
dharmayuktāni kāryāṇi vayavahārānvitāni ca
dhṛtarāṣṭrābhyanujñātò vidurasa tānya akārayata
sāmantebhyaḥ pariyāṇya asya kāryāṇi sugurūṇya api
parāpyante 'rathaiḥ sulaghubhiḥ parabhāvāda vidurasya vai
akaròda bandhamòkṣāṃśa ca vadhyānāṃ mòkṣaṇaṃ tathā
na ca dharmātmajò rājā kadā cita kiṃ cida abravīta
vihārayātrāsu punaḥ kururājò yudhiṣṭhiraḥ
sarvāna kāmāna mahātejāḥ paradadāva ambikā sute
ārālikāḥ sūpakārā rāgakhāṇḍavikāsa tathā
upātiṣṭhanta rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yathā purā
vāsāṃsi ca mahārhāṇi mālyāni vividhāni ca
upājahrura yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍavāḥ
maireyaṃ madhu māṃsāni pānakāni laghūni ca
citrāna bhakṣyavikārāṃśa ca cakrura asya yathā purā
ye cāpi pṛthivīpālāḥ samājagmuḥ samantataḥ
upātiṣṭhanta te sarve kauravendraṃ yathā purā
kuntī ca daraupadī caiva sātvatī caiva bhāminī
ulūpī nāgakanyā ca devī citra aṅgadā tathā
dhṛṣṭaketòśa ca bhaginī jarā sandhasya cātmajā
kiṃkarāḥ samòpatiṣṭhanti sarvāḥ subalajāṃ tathā
yathā putra viyuktò 'yaṃ na kiṃ cida duḥkhama āpnuyāta
iti rājana vaśāda bharātṝna nityama eva yudhiṣṭhiraḥ
evaṃ te dharmarājasya śarutvā vacanama arthavata
saviśeṣama avartanta bhīmama ekaṃ vinā tadā
na hi tata tasya vīrasya hṛdayāda apasarpati
dhṛtarāṣṭrasya durbuddhera yadvṛttaṃ dayūtakāritama
[vai]
evaṃ saṃpūjitò rājā pāṇḍavaira ambikā sutaḥ
vijahāra yathāpūrvama ṛṣibhiḥ paryupāsitaḥ
barahma deyāgra hārāṃśa ca paradadau sa kurūdvahaḥ
taca ca kuntīsutò rājā sarvama evānvamòdata
ānṛśaṃsya parò rājā parīyamāṇò yudhiṣṭhiraḥ
uvāca sa tadā bharātṝna amātyāṃśa ca mahīpatiḥ
mayā caiva bhavadbhiśa ca mānya eṣa narādhipaḥ
nideśe dhṛtarāṣṭrasya yaḥ sathāsyati sa me suhṛta
viparītaśa ca me śatrura nirasyaśa ca bhavena naraḥ
paridṛṣṭeṣu cāhaḥsu putrāṇāṃ śarāddhakarmaṇi
dadātu rājā sarveṣāṃ yāvada asya cikīrṣitama
tataḥ sa rājā kauravyò dhṛtarāṣṭrò mahāmanāḥ
barāhmaṇebhyò mahārhebhyò dadau vittānya anekaśaḥ
dharmarājaśa ca bhīmaśa ca savyasācī yamāva api
tata sarvama anvavartanta dhṛtarāṣṭra vayapekṣayā
kathaṃ nu rājā vṛddhaḥ sana putraśòkasamāhataḥ
śòkama asmata kṛtaṃ parāpya na mariyeteti cintyate
yāvada dhi kurumukhyasya jīvata putrasya vai sukhama
babhūva tada avāpnòtu bhògāṃśa ceti vayavasthitāḥ
tatasa te sahitāḥ sarve bharātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ
tathā śīlāḥ samātasthura dhṛtarāṣṭrasya śāsane
dhṛtarāṣṭraśa ca tāna vīrāna vinītāna vinaye sathitāna
śiṣyavṛttau sathitāna nityaṃ guruvata paryapaśyata
gāndhārī caiva putrāṇāṃ vividhaiḥ śarāddhakarmabhiḥ
ānṛṣyama agamata kāmāna viprebhyaḥ paratipādya vai
evaṃ dharmabhṛtāṃ śareṣṭhò dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
bharātṛbhiḥ sahitò dhīmāna pūjayāma āsa taṃ nṛpama
[vai]
sa rājā sumahātejā vṛddhaḥ kurukulòdvahaḥ
nāpaśyata tadā kiṃ cida apriyaṃ pāṇḍunandane
vartamāneṣu sadvṛttiṃ pāṇḍaveṣu mahātmasu
parītimāna abhavada rājā dhṛtarāṣṭrò 'mabikā sutaḥ
saubaleyī ca gāndhārī putraśòkama apāsya tama
sadaiva parītima atyāsīta tanayeṣu nijeṣva iva
pariyāṇya eva tu kauravyò nāpriyāṇi kurūdvaha
vaicitravīrye nṛpatau samācarati nityadā
yada yada barūte ca kiṃ cita sā dhṛtarāṣṭrò narādhipaḥ
guru vā laghu vā kāryaṃ gāndhārī ca yaśasvinī
tata sa rājā mahārāja pāṇṇḍavānāṃ dhuraṃdharaḥ
pūjayitvā vacasa tata tada akārṣīta paravīrahā
tena tasyābhavata parītò vṛttena sa narādhipaḥ
anvatapyaca ca saṃsmṛtya putraṃ mandama acetasama
sadā ca parātara utthāya kṛtajapyaḥ śucira nṛpaḥ
āśāste pāṇḍuputrāṇāṃ samareṣva aparājayama
barāhmaṇāna vācayitvā ca hutvā caiva hutāśanama
āyuṣyaṃ pāṇḍuputrāṇāma āśāste sa narādhipaḥ
na tāṃ parītiṃ marāma āpa putrebhyaḥ sa mahīpatiḥ
yāṃ parītiṃ pāṇḍuputrebhyaḥ samavāpa tadā nṛpaḥ
barāhmaṇānāṃ ca vṛddhānāṃ kaṣatriyāṇāṃ ca bhārata
tathā viṭa śūdra saṃghānāma abhavata supriyasa tadā
yaca ca kiṃ cita purā pāpaṃ dhṛtarāṣṭra sutaiḥ kṛtama
akṛtvā hṛdi tada rājā taṃ nṛpaṃ sò 'navavartata
yaśa ca kaśa cina naraḥ kiṃ cida apriyaṃ cāmbikā sute
kurute daveṣyatāma eti sa kaunteyasya dhīmataḥ
na rājñò dhṛtarāṣṭrasya na ca duryòdhanasya vai
uvāca duṣkṛtaṃ kiṃ cida yudhiṣṭhira bhayāna naraḥ
dhṛtyā tuṣṭò narendrasya gāndhārī vidurasa tathā
śaucena cājāta śatròra na tu bhīmasya śatruhana
anvavartata bhīmò 'pi niṣṭanana dharmajaṃ nṛpama
dhṛtarāṣṭraṃ ca saṃprekṣya sadā bhavati durmanāḥ
rājānama anuvartantaṃ dharmaputraṃ mahāmatima
anvavartata kauravyò hṛdayena parāṅmukhaḥ
[vai]
yudhiṣṭhirasya nṛpatera duryòdhana pitusa tathā
nāntaraṃ dadṛśū rājana puruṣāḥ paraṇayaṃ parati
yadā tu kauravò rājā putraṃ sasmāra bāliśama
tadā bhīmaṃ hṛdā rājanna apadhyāti sa pārthivaḥ
tathaiva bhīmasenò 'pi dhṛtarāṣṭraṃ janādhipama
nāmarṣayata rājendra sadaivātuṣṭavada dhṛdā
aprakāśānya apriyāṇi cakārāsya vṛkòdaraḥ
ājñāṃ paratyaharaca cāpi kṛtakaiḥ puruṣaiḥ sadā
atha bhīmaḥ suhṛnmadhye bāhuśabdaṃ tathākaròta
saṃśrave dhṛtarāṣṭrasya gāndhāryāśa cāpya amarṣaṇaḥ
samṛtvā duryòdhanaṃ śatruṃ karṇa duḥśāsanāva api
paròvācātha susaṃrabdhò bhīmaḥ sa paruṣaṃ vacaḥ
andhasya nṛpateḥ putrā mayā parighabāhunā
nītā lòkama amuṃ sarve nānāśastrātta jīvitāḥ
imau tau parighaprakhyau bhujau mama durāsadau
yayòra antarama āsādya dhārtarāṣṭrāḥ kaṣayaṃ gatāḥ
tāva imau candanenāktau vandanīyau ca me bhujau
yābhyāṃ duryòdhanò nītaḥ kaṣayaṃ sasuta bāndhavaḥ
etāśa cānyāśa ca vividhāḥ śalya bhūtā janādhipaḥ
vṛkòdarasya tā vācaḥ śarutvā nirvedama āgamata
sā ca buddhimatī devī kālaparyāya vedinī
gāndhārī sarvadharmajñā tānya alīkāni śuśruve
tataḥ pañcadaśe varṣe samatīte narādhipaḥ
rājā nirvedama āpede bhīma vāga bāṇapīḍitaḥ
nānvabudhyata tada rājā kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
śavetāśvò vātha kuntī vā daraupadī va yaśasvinī
mādrīputrau ca bhīmasya cittajñāva anvamòdatāma
rājñasa tu cittaṃ rakṣantau nòcatuḥ kiṃ cida apriyama
tataḥ samānayāma āsa dhṛtarāṣṭraḥ suhṛjjanama
bāṣpasaṃdigdhama atyarthama idama āha vacò bhṛśama
[dhṛ]
viditaṃ bhavatāma etada yathāvṛttaḥ kuru kaṣayaḥ
mamāparādhāta tata sarvama iti jañeyaṃ tu kauravāḥ
yò 'haṃ duṣṭamatiṃ mūḍhaṃ jañātīnāṃ bhayavardhanama
duryòdhanaṃ kauravāṇāma ādhipatye 'bhayaṣecayama
yaca cāhaṃ vāsudevasya vākyaṃ nāśrauṣama arthavata
vadhyatāṃ sādhva ayaṃ pāpaḥ sāmātya iti durmatiḥ
putrasnehābhibhūtaśa ca hitamuktò manīṣibhiḥ
vidureṇātha bhīṣmeṇa daròṇena ca kṛpeṇa ca
pade pade bhagavatā vayāsena ca mahātmanā
saṃjayenātha gāndhāryā tada idaṃ tapyate 'daya māma
yaca cāhaṃ pāṇḍuputreṇa guṇavatsu mahātmasu
na dattavāña śariyaṃ dīptāṃ pitṛpaitāmahīma imāma
vināśaṃ paśyamānò hi sarvarājñāṃ gadāgrajaḥ
etaca chareyaḥ sa paramama amanyata janārdanaḥ
sò 'hama etānya alīkāni nivṛttānya ātmanaḥ sadā
hṛdaye śalya bhūtāni dhārayāmi sahasraśaḥ
viśeṣatasa tu dahyāmi varṣaṃ pañcadaśaṃ hi vai
asya pāpasya śuddhya arthaṃ niyatò 'sami sudurmatiḥ
caturthe niyate kāle kadā cida api cāṣṭame
tṛṣṇā vinayanaṃ bhuñje gāndhārī veda tana mama
karòtya āhārama iti māṃ sarvaḥ parijanaḥ sadā
yudhiṣṭhira bhayāda vetti bhṛśaṃ tapyati pāṇḍavaḥ
bhūmau śaye japyaparò darbheṣva ajina saṃvṛtaḥ
niyamavyapadeśena gāndhārī ca yaśasvinī
hataṃ putraśataṃ śūraṃ saṃgrāmeṣva apalāyinama
nānutapyāmi taca cāhaṃ kaṣatradharmaṃ hi taṃ viduḥ
itya uktvā dharmarājānama abhyabhāṣata kauravaḥ
bhadraṃ te yādavī mātara vākyaṃ cedaṃ nibòdha me
sukhama asmya uṣitaḥ putra tavayā suparipālitaḥ
mahādānāni dattāni śarāddhāni ca punaḥ punaḥ
parakṛṣṭaṃ me vayaḥ putra puṇyaṃ cīrṇaṃ yathābalama
gāndhārī hataputreyaṃ dhairyeṇòdīkṣate ca māma
daraupadyā haya apakartārasa tava caiśvaryahāriṇaḥ
samatītā nṛśaṃsāsa te dharmeṇa nihatā yudhi
na teṣu paratikartavyaṃ paśyāmi kurunandana
sarve śastrajitā~la lòkāna gatāsa te 'bhimukhaṃ hatāḥ
ātmanasa tu hitaṃ mukhyaṃ paratikartavyama adya me
gāndhāryāśa caiva rājendra tadanujñātuma arhasi
tavaṃ hi dharmabhṛtāṃ śareṣṭhaḥ satataṃ dharmavatsalaḥ
rājā guruḥ parāṇabhṛtāṃ tasmāda etada baravīmya ahama
anujñātasa tavayā vīra saṃśrayeyaṃ vanānya ahama
cīravalkala bhṛda rājana gāndhāryā sahitò 'nayā
tavāśiṣaḥ parayuñjānò bhaviṣyāmi vanecaraḥ
ucitaṃ naḥ kule tāta sarveṣāṃ bharatarṣabha
putreṣva aiśvaryama ādhāya vayasò 'nate vanaṃ nṛpa
tatrāhaṃ vāyubhakṣò vā nirāhārò 'pi vā vasana
patnyā sahānayā vīra cariṣyāmi tapaḥ parama
tavaṃ cāpi phalabhāka tāta tapasaḥ pārthivò haya asi
phalabhājò hi rājānaḥ kalyāṇasyetarasya vā
[ya]
na māṃ parīṇayate rājyaṃ tavayya evaṃ duḥkhite nṛpa
dhina māma astu sudurbuddhiṃ rājyasaktaṃ paramādinama
yò 'haṃ bhavantaṃ duḥkhārtama upavāsakṛśaṃ nṛpa
yatāhāraṃ kaṣitiśayaṃ nāvindaṃ bharātṛbhiḥ saha
ahò 'sami vañcitò mūḍhò bhavatā gūḍhabuddhinā
viśvāsayitvā pūrvaṃ māṃ yada idaṃ duḥkhama aśnuthāḥ
kiṃ me rājyena bhògaira vā kiṃ yajñaiḥ kiṃ sukhena vā
yasya me tavaṃ mahīpāla duḥkhānya etānya avāptavāna
pīḍitaṃ cāpi jānāmi rājyama ātmānama eva ca
anena vacasā tubhyaṃ duḥkhitasya janeśvara
bhavāna pitā bhavāna mātā bhavāna naḥ paramò guruḥ
bhavatā viprahīṇā hi kava nu tiṣṭhāmahe vayama
aurasò bhavataḥ putrò yuyutsura nṛpasattama
astu rājā mahārāja yaṃ cānyaṃ manyate bhavāna
ahaṃ vanaṃ gamiṣyāmi bhavāna rājyaṃ paraśāstva idama
na māma ayaśasā dagdhaṃ bhūyasa tavaṃ dagdhuma arhasi
nāhaṃ rājā bhavāna rājā bhavatā paravāna ahama
kathaṃ guruṃ tavāṃ dharmajñama anujñātuma ihòtsahe
na manyura hṛdi naḥ kaśa cida duryòdhanakṛte 'nagha
bhavitavyaṃ tathā tada dhi vayaṃ te caiva mòhitāḥ
vayaṃ hi putrā bhavatò yathā duryòdhanādayaḥ
gāndhārī caiva kuntī ca nirveśeṣe mate mama
sa māṃ tavaṃ yadi rājendra parityajya gamiṣyasi
pṛṣṭhatasa tavānuyāsyāmi satyenātmānama ālabhe
iyaṃ hi vasusaṃpūrṇā mahī sāgaramekhalā
bhavatā viprahīṇasya na me parītikarī bhaveta
bhavadīyama idaṃ sarvaṃ śirasā tavāṃ parasādaye
tavadadhīnāḥ sama rājendra vayetu te mānasò javaraḥ
bhavitavyama anuprāptaṃ manye tavāṃ taja janādhipa
diṣṭyā śuśrūṣamāṇasa tavāṃ mòkṣyāmi manasò javarama
[dhṛ]
tāpasye me manasa tāta vartate kurunandana
ucitaṃ hi kule 'samākama araṇyagamanaṃ parabhò
cirama asmya uṣitaḥ putra ciraṃ śuśrūṣitasa tavayā
vṛddhaṃ māma abhyanujñātuṃ tavama arhasi janādhipa
[vai]
itya uktvā dharmarājānaṃ vepamānaḥ kṛtāñjalima
uvāca vacanaṃ rājā dhṛtarāṣṭrò 'mabikā sutaḥ
saṃjayaṃ ca mahāmātraṃ kṛpaṃ cāpi mahārathama
anunetuma ihecchāmi bhavadbhiḥ pṛthivīpatima
galāyate me manò hīdaṃ mukhaṃ ca pariśuṣyati
vayasā ca parakṛṣṭena vāga vayāyāmena caiva hi
itya uktvā sa tu dharmātmā vṛddhò rājā kurūdvahaḥ
gāndhārīṃ śiśriye dhīmāna sahasaiva gatāsuvata
taṃ tu dṛṣṭvā tathāsīnaṃ niśceṣṭaṃ kuru pārthivama
ārtiṃ rājā yayau tūrṇaṃ kaunteyaḥ paravīrahā
[ya]
yasya nāgasahasreṇa daśa saṃkhyena vai balama
sò 'yaṃ nārīma upāśritya śete rājā gatāsuvata
āyasī paratimā yena bhīmasenasya vai purā
cūrṇīkṛtā balavatā sabalārthī śaritaḥ satriyama
dhiga astu māma adharmajñaṃ dhiga buddhiṃ dhika ca me śarutama
yatkṛte pṛthivīpālaḥ śete 'yama atathòcitaḥ
ahama apya upavatsyāmi yathaivāyaṃ gurura mama
yadi rājā na bhuṅkte 'yaṃ gāndhārī ca yaśasvinī
[vai]
tatò 'saya pāṇinā rājā jalaśītena pāṇḍavaḥ
urò mukhaṃ ca śanakaiḥ paryamārjata dharmavita
tena ratnauṣadhimatā puṇyenaca sugandhinā
pāṇisparśena rājñasa tu rājā saṃjñāma avāpa ha
[dhṛ]
sapṛśa māṃ pāṇinā bhūyaḥ pariṣvaja ca pāṇḍava
jīvāmīva hi saṃsparśāta tava rājīvalòcana
mūrdhānaṃ ca tavāghrātuma icchāmi manujādhipa
pāṇibhyāṃ ca parispraṣṭuṃ parāṇā hi na jahura mama
aṣṭamò haya adya kālò 'yama āhārasya kṛtasya me
yenāhaṃ kuruśārdūla na śaknòmi viceṣṭituma
vayāyāmaśa cāyama atyarthaṃ kṛtasa tavāma abhiyācatā
tatò galāna manāsa tāta naṣṭasaṃjña ivābhavama
tavāmṛta samasparśaṃ hastasparśama imaṃ vibhò
labdhvā saṃjīvitò 'samīti manye kurukulòdvaha
[vai]
evama uktasa tu kaunteyaḥ pitrā jayeṣṭhena bhārata
pasparśa sarvagātreṣu sauhārdāta taṃ śanaisa tadā
upalabhya tatha parāṇāna dhṛtarāṣṭrò mahīpatiḥ
bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya mūrdhnya ājighrata pāṇḍavama
vidurādayaśa ca te sarve rurudura duḥkhitā bhṛśama
atiduḥkhāca ca rājānaṃ nòcuḥ kiṃ cana pāṇḍavāḥ
gāndhārī tava eva dharmajñā manasòdvahatī bhṛśama
duḥkhānya avārayada rājana maivama itya eva cābravīta
itarāsa tu satriyaḥ sarvāḥ kuntyā saha suduḥkhitāḥ
netraira āgatavikleśaiḥ parivārya sathitābhavana
athābravīta punara vākyaṃ dhṛtarāṣṭrò yudhiṣṭhirama
anujānīhi māṃ rājaṃsa tāpasye bharatarṣabha
galāyate me manasa tāta bhūyò bhūyaḥ parajalpataḥ
na māma ataḥ paraṃ putra parikleṣṭuma ihārhasi
tasmiṃsa tu kauravendre taṃ tathā baruvati pāṇḍavama
sarveṣāma avaròdhānāma ārtanādò mahāna abhūta
dṛṣṭvā kṛśaṃ vivarṇaṃ ca rājānama atathòcitama
upavāsapariśrāntaṃ tavaga asthi parivāritama
dharmaputraḥ sa pitaraṃ pariṣvajya mahābhujaḥ
śòkajaṃ bāṣpama utsṛjya punara vacanama abravīta
na kāmaye naraśreṣṭha jīvitaṃ pṛthivīṃ tathā
yathā tava pariyaṃ rājaṃśa cikīrṣāmi paraṃtapa
yadi tava ahama anugrāhyò bhavatò dayitò 'pi vā
kariyatāṃ tāvada āhārasa tatò vetsyāmahe vayama
tatò 'baravīna mahātejā dharmaputraṃ sa pārthivaḥ
anujñātasa tavayā putra bhuñjīyāma iti kāmaye
iti baruvati rājendre dhṛtarāṣṭre yudhiṣṭhirama
ṛṣiḥ satyavatī putrò vayāsò 'bhayetya vacò 'baravīta
[vayāsa]
yudhiṣṭhira mahābāhò yada āha kurunandanaḥ
dhṛtarāṣṭrò mahātmā tavāṃ tata kuruṣvāvvicārayana
ayaṃ hi vṛddhò nṛpatira hataputrò viśeṣataḥ
nedaṃ kṛcchraṃ cirataraṃ saheda iti matira mama
gāndhārī ca mahābhāgā parājñā karuṇavedinī
putraśòkaṃ mahārāja dhairyeṇòdvahate bhṛśama
ahāma apya etada eva tavāṃ baravīmi kuru me vacaḥ
ajujñāṃ labhatāṃ rājā mā vṛtheha mariṣyati
rājarṣīṇāṃ purāṇānāma anuyātu gatiṃ nṛpaḥ
rājarṣīṇāṃ hi sarveṣāma ante vanama upāśrayaḥ
[vai]
itya uktaḥ sa tadā rājā vayāsenādbhuta karmaṇā
paratyuvāca mahātejā dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
bhagavāna eva nò mānyò bhagavāna eva nò guruḥ
bhagavāna asya rājyasya kulasya ca parāyaṇama
ahaṃ tu putrò bhagavāna pitā rājā guruśa ca me
nideśavartī ca pituḥ putrò bhavati dharmataḥ
itya uktaḥ sa tu taṃ parāha vayāsò dharmabhṛtāṃ varaḥ
yudhiṣṭhiraṃ mahātejāḥ punara eva viśāṃ pate
evama etana mahābāhò yathā vadasi bhārata
rājāyaṃ vṛddhatāṃ parāptaḥ paramāṇe parame sathitaḥ
sò 'yaṃ mayābhyanujñātasa tavayā ca pṛthivīpate
karòtu savama abhiprāya māsya vighnakarò bhava
eṣa eva parò dharmò rājarṣīṇāṃ yudhiṣṭhira
samare vā bhavena mṛtyura vane vā vidhipūrvakama
pitrā tu tava rājendra pāṇḍunā pṛthivīkṣitā
śiṣyabhūtena rājāyaṃ guruvata paryupāsitaḥ
karatubhira dakṣiṇāvadbhira annaparvata śòbhitaiḥ
mahadbhira iṣṭaṃ bhògaśa ca bhuktāśa putraśa ca pālitāḥ
putra saṃsthaṃ ca vipulaṃ rājyaṃ vipròṣite tavayi
tarayòdaśa samā bhuktaṃ dattaṃ ca vividhaṃ vasu
tavayā cāyaṃ naravyāghra guruśuśrūṣayā nṛpaḥ
ārādhitaḥ sabhṛtyena gāndhārī ca yaśasvinī
anujānīhi pitaraṃ samayò 'saya tapò vidhau
na manyura vidyate cāsya susūkṣmò 'pi yudhiṣṭhira
etāvada uktvā vacanama anujñāpya ca pārthivama
tathāstva iti ca tenòktaḥ kaunteyena yayau vanama
gate bhagavati vayāse rājā pāṇḍusutasa tataḥ
paròvāca pitaraṃ vṛddhaṃ mandaṃ mandama ivānataḥ
yada āha bhagavāna vayāsò yaca cāpi bhavatò matama
yada āha ca maheṣvāsaḥ kṛpò vidura eva ca
yuyutsuḥ saṃjayaśa caiva tata kartāsmya ahama añjasā
sarve haya ete 'numānyā me kulasyāsya hitaiṣiṇaḥ
idaṃ tu yāce nṛpate tavāma ahaṃ śirasā nataḥ
kariyatāṃ tāvada āhārasa tatò gacchāśramaṃ parati
[vai]
tatò rājñābhyanujñātò dhṛtarāṣṭraḥ paratāpavāna
yayau savabhavanaṃ rājā gāndhāryānugatasa tadā
mandaprāṇagatira dhīmāna kṛcchrāda iva samuddharana
padātiḥ sa mahīpālò jīrṇò gajapatira yathā
tama anvagacchada vidurò vidvāna sūtaśa ca saṃjayaḥ
sa cāpi parameṣvāsaḥ kṛpaḥ śāradvatasa tathā
sa paraviśya gṛhaṃ rājā kṛtapūrvāhṇika kariyaḥ
tarpayitvā davijaśreṣṭhāna āhārama akaròta tadā
gāndhārī caiva dharmajñā kuntyā saha manasvinī
vadhūbhira upacāreṇa pūjitābhuṅkta bhārata
kṛtāhāraṃ kṛtāhārāḥ sarve te vidurādayaḥ
pāṇḍavāśa ca kuruśreṣṭhama upātiṣṭhanta taṃ nṛpama
tatò 'baravīna mahārāja kuntīputrama upahvare
niṣaṇṇaṃ pāṇinā pṛṣṭhe saṃspṛśanna ambikā sutaḥ
apramādasa tavayā kāryaḥ sarvathā kurunandana
aṣṭāṅge rājaśārdūla rājye dharmapuraskṛte
tata tu śakyaṃ yathā tāta rakṣituṃ pāṇḍunandana
rājyaṃ dharmaṃ ca kaunteya vidvāna asi nibòdha tata
vidyā vṛddhāna sadaiva tavama upāsīthā yudhiṣṭhira
śṛṇuyāsa te ca yada barūyuḥ kuryāśa caivāvicārayana
parātara utthāya tāna rājana pūjayitvā yathāvidhi
kṛtyakāle samutpanne pṛcchethāḥ kāryama ātmanaḥ
te tu saṃmānitā rājaṃsa tavayā rājyahitārthinā
paravakṣyanti hitaṃ tāta sarvaṃ kauravanandana
indriyāṇi ca sarvāṇi vājivata paripālaya
hitāya vai bhaviṣyanti rakṣitaṃ daraviṇaṃ yathā
amātyāna upadhātītāna pitṛpaitāmahāña śucīna
dāntāna karmasu sarveṣu mukhyāna mukhyeṣu yòjayeḥ
cārayethāśa ca satataṃ cāraira avviditaiḥ parāna
parīkṣitaira bahuvidhaṃ savarāṣṭreṣu pareṣu ca
puraṃ ca te suguptaṃ sayāda dṛḍhaprākāratòraṇama
aṭṭāṭṭālaka saṃbādhaṃ ṣaṭa pathaṃ sarvatòdiśama
tasya davārāṇi kāryāṇi paryāptāni bṛhanti ca
sarvataḥ suvibhaktāni yantraira ārakṣitāni ca
puruṣaira alama arthajñaira viditaiḥ kulaśīlataḥ
ātmā ca rakṣyaḥ satataṃ bhòjanādiṣu bhārata
vihārāhāra kāleṣu mālyaśayyāsaneṣu ca
satriyaśa ca te suguptāḥ sayura vṛddhaira āptaira adhiṣṭhitāḥ
śīlavadbhiḥ kulīnaiśa ca vidvadbhiśa ca yudhiṣṭhira
mantriṇaśa caiva kurvīthā davijāna vidyā viśāradāna
vinītāṃśa ca kulīnāṃśa ca dharmārthakuśalāna ṛjūna
taiḥ sārdhaṃ mantrayethāsa tavaṃ nātyarthaṃ bahubhiḥ saha
samastaira api ca vayastaira vayapadeśena kena cita
susaṃvṛtaṃ mantragṛhaṃ sathalaṃ cāruhya mantrayeḥ
araṇye niḥśalāke vā na ca rātrau kathaṃ cana
vānarāḥ pakṣiṇaśa caiva ye manuṣyānukāriṇaḥ
sarve mantragṛhe varjyā ye cāpi jaḍa paṅgukāḥ
mantrabhede hi ye dòṣā bhavanti pṛthivīkṣitāma
na te śakyāḥ samādhātuṃ kathaṃ cida iti me matiḥ
dòṣāṃśa ca mantrabhedeṣu barūyāsa tavaṃ mantrimaṇḍale
abhede ca guṇāna rājana punaḥ punara ariṃdama
paurajānapadānāṃ ca śaucāśaucaṃ yudhiṣṭhiraḥ
yathā sayāda viditaṃ rājaṃsa tathā kāryama ariṃdama
[dhṛ]
vayavahārāśa ca te tāta nityama āptaira adhiṣṭhitāḥ
yòjyāsa tuṣṭaira hitai rājana nityaṃ cāraira anuṣṭhitāḥ
parimāṇaṃ viditvā ca daṇḍaṃ daṇḍyeṣu bhārata
paraṇayeyura yathānyāyaṃ puruṣāsa te yudhiṣṭhira
ādāna rucayaśa caiva paradārābhimarśanaḥ
ugradaṇḍapradhānāśa ca mithyā vayāhāriṇasa tathā
ākròṣṭāraśa ca lubdhāśa ca hantāraḥ sāhasa pariyāḥ
sabhā vihārabhettārò varṇānāṃ ca paradūṣakāḥ
hiraṇyadaṇḍyā vadhyāśa ca kartavyā deśakālataḥ
parātara eva hi paśyethā ye kuryura vayayakarma te
alaṃkārama athò bhòjyama ata ūrdhvaṃ samācareḥ
paśyethāśa ca tatò yòdhāna sadā tavaṃ pariharṣayana
dūtānāṃ ca carāṇāṃ ca paradòṣasa te sadā bhaveta
sadā cāpararātraṃ te bhaveta kāryārthanirṇaye
madhyarātre vihārasa te madhyāhne ca sadā bhaveta
sarve tava ātyayikāḥ kālāḥ kāryāṇāṃ bharatarṣabha
tathaivālaṃkṛtaḥ kāle tiṣṭhethā bhūri rakṣiṇaḥ
cakravata karmaṇāṃ tātha paryāyò haya eṣa nityaśaḥ
kòśasya saṃccaye yatnaṃ kurvīthā nayāyataḥ sadā
davividhasya mahārāja viparītaṃ vivarjayeḥ
cāraira viditvā śatrūṃśa ca ye te rājyāntarāyiṇaḥ
tāna āptaiḥ puruṣaira dūrāda ghātayethāḥ parasparama
karma dṛṣṭyātha bhṛtyāṃsa tavaṃ varayethāḥ kurūdvaha
kārayethāśa ca karmāṇi yuktāyuktaira adhiṣṭhitaiḥ
senā paraṇetā ca bhaveta tava tāta dṛḍhavrataḥ
śūraḥ kaleśasahaśa caiva pariyaśa ca tava mānavaḥ
sarve jānapadāśa caiva tava karmāṇi pāṇḍava
paurògavāśa ca sabhyāśa ca kuryura ye vayavahāriṇaḥ
savarandhraṃ pararandhraṃ ca saveṣu caiva pareṣu ca
upalakṣayitavyaṃ te nityama eva yudhiṣṭhira
deśāntarasthāśa ca narā vikrāntāḥ sarvakarmasu
mātrābhira anurūpābhira anugrāhyā hitāsa tavayā
guṇārthināṃ guṇaḥ kāryò viduṣāṃ te janādhipa
avicālyāśa ca te te sayura yathā merura mahāgiriḥ
[dhṛ]
maṇḍalāni ca budhyethāḥ pareṣāma ātmanasa tathā
udāsīnaguṇānāṃ ca madhyamānāṃ tathaiva ca
caturṇāṃ śatrujātānāṃ sarveṣāma ātatāyināma
mitraṃ cāmitramitraṃ ca bòddhavyaṃ te 'rikarśana
tathāmātyā janapadā durgāṇi viṣamāṇi ca
balānica kuruśreṣṭha bhavantya eṣāṃ yatheccchakama
te ca davādaśa kaunteya rājñāṃ vai vividhātmakāḥ
mantripradhānāśa ca guṇāḥ ṣaṣṭira davādaśa ca parabhò
etāna maṇḍalama itya āhura ācāryā nītikòvidāḥ
atra ṣāḍguṇyama āyattaṃ yudhiṣṭhira nibòdha tata
vṛddhikṣayau ca vijñeyau sathānaṃ ca kurunandana
davisaptatyā mahābāhò tataḥ ṣāḍguṇya cāriṇaḥ
yadā savapakṣò balavāna parapakṣasa tathā balaḥ
vigṛhya śatrūna kaunteya yāyāta kaṣitipatisa tadā
yadā savapakṣe 'balavāṃsa tadā saṃdhiṃ samāśrayeta
daravyāṇāṃ saṃcayaśa caiva kartavyaḥ sayāna mahāṃsa tathā
yadā samarthò yānāya nacireṇaiva bhārata
tadā sarvaṃ vidheyaṃ sayāta sathānaṃ ca na vibhājayeta
bhūmira alpaphalā deyā viparītasya bhārata
hiraṇyaṃ kupya bhūyiṣṭhaṃ mitraṃ kaṣīṇama akòśavata
viparītāna na gṛhṇīyāta savayaṃ saṃdhiviśāradaḥ
saṃdhyarthaṃ rājaputraṃ ca lipsethā bharatarṣabha
vaviparītasa tu te 'deyaḥ putra kasyāṃ cida āpadi
tasya paramòkṣe yatnaṃ ca kuryāḥ sòpāya mantravita
parakṛtīnāṃ ca kaunteya rājā dīnāṃ vibhāvayeta
karameṇa yugapada davaṃdvaṃ vayasanānāṃ balābalama
pīḍanaṃ satambhanaṃ caiva kòśabhaṅgasa tathaiva ca
kāryaṃ yatnena śatrūṇāṃ savarāṣṭraṃ rakṣatā savayama
na ca hiṃsyò 'bhayupagataḥ sāmantò vṛddhima ichatā
kaunteya taṃ na hiṃseta yò mahīṃ vijigīṣate
gaṇānāṃ bhedane yògaṃ gacchethāḥ saha mantribhiḥ
sādhu saṃgrahaṇāca caiva pāpanigrahaṇāta tathā
durbalāśa cāpi satataṃ nāvaṣṭabhyā balīyasā
tiṣṭhethā rājaśārdūla vaitasīṃ vṛttima āsthitaḥ
yadya evama abhiyāyāca ca durbalaṃ balavāna nṛpaḥ
sāmādibhira upāyaisa taṃ karameṇa vinivartayeta
aśaknuvaṃsa tu yuddhāya nispateta saha mantribhiḥ
kòśena pauraira daṇḍena ye cānye pariyakāriṇaḥ
asaṃbhave tu sarvasya yathāmukhyena niṣpateta
karameṇānena mòkṣaḥ sayāca charīrama api kevalama
[dhṛ]
saṃdhivigrahama apya atra paśyethā rājasattama
daviyòniṃ tarividhòpāyaṃ bahu kalpaṃ yudhiṣṭhira
rājendra paryupāsīthāśa chittvā davaividhyama ātmanaḥ
tuṣṭapuṣṭabalaḥ śatrura ātmavāna iti ca samareta
paryupāsana kāle tu viparītaṃ vidhīyate
āmarda kāle rājendra vayapasarpasa tatò varaḥ
vayasanaṃ bhedanaṃ caiva śatrūṇāṃ kārayeta tataḥ
karśanaṃ bhīṣaṇaṃ caiva yuddhi cāpi bahu kaṣayama
parayāsyamānò nṛpatisa tarividhaṃ paricintayeta
ātmanaśa caiva śatròśa ca śaktiṃ śāstraviśāradaḥ
utsāhaprabhu śaktibhyāṃ mantraśaktyā ca bhārata
upapannò narò yāyāda viparītama atò 'nayathā
ādadīta balaṃ rājā maulaṃ mitrabalaṃ tathā
aṭavī balaṃ bhṛtaṃ caiva tathā śareṇī balaṃ ca yata
tatra mitrabalaṃ rājana maulena na viśiṣyate
śareṇī balaṃ bhṛtaṃ caiva tulya eveti me matiḥ
tathā cārabalaṃ caiva parasparasamaṃ nṛpa
vijñeyaṃ balakāleṣu rajñā kāla upasthite
āpadaśa cāpi bòddhyavyā bahurūpā narādhipa
bhavanti rājñāṃ kauravya yāsa tāḥ pṛthaga ataḥ śṛṇu
vikalpā bahavò rājanna āpadāṃ pāṇḍunandana
sāmādibhira upanyasya śamayeta tāna nṛpaḥ sadā
yātrāṃ yāyāda balaira yuktò rājā ṣaḍbhiḥ paraṃtapa
saṃyuktò deśakālābhyāṃ balaira ātmaguṇaisa tathā
tuṣṭapuṣṭabalò yāyāda rājā vṛddhyudaye rataḥ
āhūtaśa cāpya athò yāyāda anṛtāva api pārthivaḥ
sathūṇāśmānaṃ vājirathapradhānāṃ; dhavajadrumaiḥ saṃvṛtakūlaròdhasama
padātināgaira bahu kardamāṃ nadīṃ; sapatnanāśe nṛpatiḥ parayāyāta
athòpapattyā śakaṭaṃ padmaṃ vajraṃ ca bhārata
uśanā veda yaca chāstraṃ tatraitada vihitaṃ vibhò
sādayitvā parabalaṃ kṛtvā ca balaharṣaṇama
savabhūmau yòjayeda yuddhaṃ parabhūmau tathaiva ca
labdhaṃ paraśamayeda rājā nikṣipeda dhaninò narāna
jañātvā savaviṣayaṃ taṃ ca sāmādibhira upakrameta
sartathaiva mahārāja śarīraṃ dhārayeda iha
paretyeha caiva kartavyama ātmaniḥśreyasaṃ parama
evaṃ kurvaña śubhā vācò lòke 'samiña śṛṇute nṛpaḥ
paretya savargaṃ tathāpnòti parajā dharmeṇa pālayana
evaṃ tavayā kuru śareṭha vartitavyaṃ parajāhitama
ubhayòra lòkayòsa tāta parāptaye nityama eva ca
bhīṣmeṇa pūrvama uktò 'si kṛṣṇena vidureṇa ca
mayāpya avaśyaṃ vaktavyaṃ parītyā te nṛpasattama
etata sarvaṃ yathānyāyaṃ kurvīthā bhūridakṣiṇa
pariyasa tathā parajānāṃ tavaṃ savarge sukhama avāpsyasi
aśvamedha sahasreṇa yò yajeta pṛthivīpatiḥ
pālayeda vāpi dharmeṇa parajāsa tulyaṃ phalaṃ labheta
[ya]
evama etata kariṣyāmi yathāttha pṛthivīpate
bhūyaśa caivānuśāsyò 'haṃ bhavatā pārthivarṣabha
bhīṣme savargama anuprāpte gate ca madhusūdane
vidure saṃjaye caiva kò 'nayò māṃ vaktuma arhati
yata tu māma anuśāstīha bhavāna adya hite sathitaḥ
kartāsmya etana mahīpāla nirvṛtò bhava bhārata
[vai]
evama uktaḥ sa rājarṣira dharmarājena dhīmatā
kaunteyaṃ samanujñātuma iyeṣa bharatarṣabha
putra viśramyatāṃ tāvana mamāpi balavāña śaramaḥ
itya uktvā parāviśada rājā gāndhāryā bhavanaṃ tadā
tama āsanagataṃ devī gāndhārī dharmacāriṇī
uvāca kāle kālajñā parajāpatisamaṃ patima
anujñātaḥ savayaṃ tena vayāsenāpi maharṣiṇā
yudhiṣṭhirasyānumate kadāraṇyaṃ gamiṣyasi
[dhṛ]
gāndhārya ahama anujñātaḥ savayaṃ pitrā mahātmanā
yudhiṣṭhirasyānumate gantāsmi nacirāda vanama
ahaṃ hi nāma sarveṣāṃ teṣāṃ durdyūta devināma
putrāṇāṃ dātuma icchāmi paretya bhāvānugaṃ vasuma
sarvaprakṛtisāṃnidhyaṃ kārayitvā savaveśmani
[vai]
itya uktvā dharmarājāya pareṣayāma āsa pārthivaḥ
sa ca tada vacanāta sarvaṃ samāninye mahīpatiḥ
tatò niṣkramya nṛpatisa tasmāda antaḥpurāta tadā
sarvaṃ suhṛjjanaṃ caiva sarvaśa ca parakṛtīsa tathā
samavetāṃśa ca tāna sarvāna paurajāna padāna atha
barāhmaṇāṃśa ca mahīpālāna nānādeśasamāgatāna
tataḥ parāha mahātejā dhṛtarāṣṭrò mahīpatiḥ
śṛṇvantya ekāgramanasò barāhmaṇāḥ kurujāṅgalāḥ
kaṣatriyāśa caiva vaiśyāśa ca śūdrāśa caiva samāgatāḥ
bhavantaḥ kuravaśa caiva bahu kālaṃ sahòṣitāḥ
parasparasya suhṛdaḥ parasparahite ratāḥ
yada idānīma ahaṃ barūyāma asmina kāla upasthite
tathā bhavadbhiḥ kartavyama avicārya vacò mama
araṇyagamane buddhira gāndhārī sahitasya me
vayāsasyānumate rājñasa tathā kuntīsutasya ca
bhavantò 'paya anujānantu mā vò 'nayā bhūda vicāraṇā
asmākaṃ bhavatāṃ caiva yeyaṃ parītira hi śāśvatī
na cānyeṣva asti deśeṣu rājñāma iti matira mama
śarāntò 'sami vayasānena tathā putra vinākṛtaḥ
upavāsakṛśaśa cāsmi gāndhārī sahitò 'naghāḥ
yudhiṣṭhira gate rājye parāptaśa cāsmi sukhaṃ mahata
manye duryòdhanaiśvaryāda viśiṣṭama iti sattamāḥ
mama tava andhasya vṛddhasya hataputrasya kāgatiḥ
ṛte vanaṃ mahābhāgāsa tana mānujñātuma arhatha
tasya tada vacanaṃ śarutvā sarve te kurujāṅgalāḥ
bāṣpasaṃdigdhayā vācā rurudura bharatarṣabha
tāna avibruvataḥ kiṃ cida duḥkhaśòkaparāyaṇāna
punara eva mahātejā dhṛtarāṣṭrò 'baravīda idama
[dhṛ]
śaṃtanuḥ pālayāma āsa yathāvata pṛthivīma imāma
tathā vicitravīryaśa ca bhīṣmeṇa paripālitaḥ
pālayāma āsa vasa tātò viditaṃ vò nasaṃśayaḥ
yathā ca pāṇḍura bharātā me dayitò bhavatāma abhūta
sa cāpi pālayāma āsa yathāvata taca ca vettha ha
mayā ca bhavatāṃ samyaka śuśrūṣā yā kṛtānaghāḥ
asamyaga vā mahābhāgāsa tata kaṣantavyama atandritaiḥ
yaca ca duryòdhanenedaṃ rājyaṃ bhuktama akaṇṭalama
api tatra na vò mandò durbuddhira aparāddhavāna
tasyāparādhāda durbuddhera abhimānāna mahīkṣitāma
vimardaḥ sumahāna āsīda anayāna matkṛtāda atha
tana mayā sādhu vāpīdaṃ yadi vāsādhu vai kṛtama
tada vò hṛdi na kartavyaṃ māma anujñātuma arhatha
vṛddhò 'yaṃ hataputrò 'yaṃ duḥkhitò 'yaṃ janādhipaḥ
pūrvarājñāṃ ca putrò 'yama iti kṛtvānujānata
iyaṃ ca kṛpaṇā vṛddhā hataputrā tapasvinī
gāndhārī putraśòkārtā tulyaṃ yācati vò mayā
hataputrāva imau vṛddhau viditvā duḥkhitau tathā
anujānīta bhadraṃ vò varajāvaḥ śaraṇaṃ ca vaḥ
ayaṃ ca kauravò rājā kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
sarvaira bhavadbhira daraṣṭavyaḥ sameṣu viṣameṣu ca
na jātu viṣamaṃ caiva gamiṣyati kadā cana
catvāraḥ sacivā yasya bharātarò vipulaujasaḥ
lòkapālòpamā haya ete sarve dharmārthadarśinaḥ
barahmeva bhagavāna eṣa sarvabhūtajagatpatiḥ
yudhiṣṭhirò mahātejā bhavataḥ pālayiṣyati
avaśyama eva vaktavyama iti kṛtvā baravīmi vaḥ
eṣa nayāsò mayā dattaḥ sarveṣāṃ vò yudhiṣṭhiraḥ
bhavantò 'saya ca vīrasya nayāsabhūtā mayā kṛtāḥ
yadya eva taiḥ kṛtaṃ kiṃ cida vayalīkaṃ vā sutaira mama
yadya anyena madīyena tadanujñātuma arhatha
bhavadbhira hi na me manyuḥ kṛtapūrvaḥ kathaṃ cana
atyantaguru bhaktānāma eṣò 'ñajalira idaṃ namaḥ
teṣāma asthirabuddhīnāṃ lubdhānāṃ kāmacāriṇāma
kṛte yācāmi vaḥ sarvāna gāndhārī sahitò 'naghāḥ
itya uktāsa tena te rājñā paurajānapadā janāḥ
nòcura bāṣpakalāḥ kiṃ cida vīkṣāṃ cakruḥ parasparama
[vai]
evama uktāsa tu te tena paurajānapadā janāḥ
vṛddhena rājñā kauravya naṣṭasaṃjñā ivābhavana
tūṣṇīṃbhūtāṃsa tatasa tāṃsa tu bāṣpakaṇṭhāna mahīpatiḥ
dhṛtarāṣṭrò mahīpālaḥ punara evābhyabhāṣata
vṛddhaṃ māṃ hataputraṃ ca dharmapatnyā sahānayā
vilapantaṃ bahuvidhaṃ kṛpaṇaṃ caiva sattamāḥ
pitrā savayama anujñātaṃ kṛṣṇadvaipāyanena vai
vanavāsāya dharmajñā dharmajñena nṛpeṇa ca
sò 'haṃ punaḥ punara yāce śirasāvanatò 'naghāḥ
gāndhāryā sahitaṃ tana māṃ samanujñātuma arhatha
śarutvā tu kururājasya vākyāni karuṇāni te
ruruduḥ sarvatò rājana sametāḥ kurujāṅgalāḥ
uttarīyaiḥ karaiśa cāpi saṃchādya vadanāni te
ruruduḥ śòkasaṃtaptā muhūrtaṃ pitṛmātṛvata
hṛdayaiḥ śūnyabhūtaisa te dhṛtarāṣṭra paravāsajama
duḥkhaṃ saṃdhārayantaḥ sama naṣṭasaṃjñā ivābhavana
te vinīya tama āyāsaṃ kururājaviyògajama
śanaiḥ śanaisa tadānyònyama abruvana savamatānya uta
tataḥ saṃdhāya te sarve vākyānya atha samāsataḥ
ekasmina barāhmaṇe rājanna āveśyòcura narādhipama
tataḥ savacaraṇe vṛddhaḥ saṃmatò 'rathaviśāradaḥ
sāmbākhyò bahva ṛcò rājana vaktuṃ samupacakrame
anumānya mahārājaṃ tata sadaḥ saṃprabhāṣya ca
vipraḥ paragalbhò medhāvī sa rājānama uvāca ha
rājana vākyaṃ janasyāsya mayi sarvaṃ samarpitama
vakṣyāmi tada ahaṃ vīra taja juṣasva narādhipa
yathā vadasi rājendra sarvama etata tathā vibhò
nātra mithyā vacaḥ kiṃ cita suhṛta tavaṃ naḥ parasparama
na jātva asya tu vaṃśasya rājñāṃ kaśa cita kadā cana
rājāsīda yaḥ parajā pālaḥ parajānāma apriyò bhaveta
pitṛvada bharātṛvaca caiva bhavantaḥ pālayanti naḥ
na ca duryòdhanaḥ kiṃ cida ayuktaṃ kṛtavāna nṛpa
yathā baravīti dharmajñò muniḥ satyavatī sutaḥ
tathā kuru mahārāja sa hi naḥ paramò guruḥ
tayaktā vayaṃ tu bhavatā duḥkhaśòkaparāyaṇāḥ
bhaviṣyāmaśa ciraṃ rājana bhavadguṇaśataira hṛtāḥ
yathā śaṃtanunā guptā rājñā citrāṅgadena ca
bhīṣma vīryòpagūḍhena pitrā ca tava pārthiva
bhavada buddhiyujā caiva pāṇḍunā pṛthivīkṣitā
tathā duryòdhanenāpi rājñā suparipālitāḥ
na savalpama api putrasa te vayalīkaṃ kṛtavāna nṛpa
pitarīva suviśvastāsa tasminna api narādhipe
vayama āsma yathā samyaga bhavatò viditaṃ tathā
tathā varṣasahasrāya kuntīputreṇa dhīmatā
pālyamānā dhṛtimatā sukhaṃ vindāmahe nṛpa
rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ bhavatāṃ vaṃśadhāriṇāma
kuru saṃvaraṇādīnāṃ bharatasya ca dhīmataḥ
vṛttaṃ samanuyātya eṣa dharmātmā bhūridakṣiṇaḥ
nātra vācyaṃ mahārāja susūkṣmama api vidyate
uṣitāḥ sama sukhaṃ nityaṃ bhavatā paripālitāḥ
susūkṣmaṃ ca vayalīkaṃ te saputrasya na vidyate
yata tu jañātivimarde 'saminna āttha duryòdhanaṃ parati
bhavantama anuneṣyāmi tatrāpi kurunandana
[barāhmaṇa]
na tada duryòdhanakṛtaṃ na ca tada bhavatā kṛtama
na karṇa saubalābhyāṃ ca kuravò yata kaṣayaṃ gatāḥ
daivaṃ tata tu vijānīmò yana na śakyaṃ parabādhituma
daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyama ativartituma
akṣauhiṇyò mahārāja daśāṣṭau ca samāgatāḥ
aṣṭādaśāhena hatā daśabhira yòdhapuṃgavaiḥ
bhīṣmadròṇakṛpādyaiśa ca karṇena ca mahātmanā
yuyudhānena vīreṇa dhṛṣṭadyumnena caiva ha
caturbhiḥ pāṇḍuputraiśa ca bhīmārjunayamaira nṛpa
janakṣayò 'yaṃ nṛpate kṛtò daivabalātkṛtaiḥ
avaśyama eva saṃgrāme kaṣatriyeṇa viśeṣataḥ
kartavyaṃ nidhanaṃ lòke śastreṇa kaṣatrabandhunā
taira iyaṃ puruṣavyāghraira vidyā bāhubalānvitaiḥ
pṛthivī nihatā sarvā sahayā saratha davipā
na sa rājāparādhnòti putrasa tava mahāmanāḥ
na bhavāna na ca te bhṛtyā na karṇò na ca saubalaḥ
yada vinaṣṭāḥ kuruśreṣṭhā rājānaśa ca sahasraśaḥ
sarvaṃ daivakṛtaṃ tada vai kò 'tara kiṃ vaktuma arhati
gurura matò bhavāna asya kṛtsnasya jagataḥ parabhuḥ
dharmātmānama atasa tubhyama anujānīmahe sutama
labhatāṃ vīralòkāna sa sasahāyò narādhipaḥ
davijāgryaiḥ samanujñātasa taridive mòdatāṃ sukhī
parāpsyate ca bhavāna puṇyaṃ dharme ca paramāṃ sathitima
veda puṇyaṃ ca kārtsnyena samyaga bharatasattama
dṛṣṭāpadānāśa cāsmābhiḥ pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ
samarthāsa taridivasyāpi pālane kiṃ punaḥ kaṣiteḥ
anuvatsyanti cāpīmāḥ sameṣu viṣameṣu ca
parajāḥ kuru kulaśreṣṭha pāṇḍavāña śīlabhūṣaṇāna
barahma deyāgrahārāṃśa ca parihārāṃśa ca pārthiva
pūrvarājātisargāṃśa ca pālayatya eva pāṇḍavaḥ
dīrghadarśī kṛtaprajñaḥ sadā vaiśravaṇò yathā
akṣudra saccivaśa cāyaṃ kuntīputrò mahāmanāḥ
apya amitre dayāvāṃśa ca śuciśa ca bharatarṣabha
ṛju paśyati meghāvī putravata pāti naḥ sadā
vipriyaṃ ca janasyāsya saṃsargāda dharmajasya vai
na kariṣyanti rājarṣe tathā bhīmārjunādayaḥ
mandā mṛduṣu kauravyāsa tīkṣṇeṣva āśīviṣòpamāḥ
vīryavantò mahātmānò paurāṇāṃ ca hite ratāḥ
na kuntī na ca pāñcālī na còlūpī na sātvatī
asmiña jane kariṣyanti paratikūlāni karhi cita
bhavata kṛtama imaṃ sanehaṃ yudhiṣṭhira vivardhitama
na pṛṣṭhataḥ kariṣyanti paurajānapadā janāḥ
adharmiṣṭhāna api sataḥ kuntīputrā mahārathāḥ
mānavāna pālayiṣyanti bhūtvā dharmaparāyaṇāḥ
sa rājana mānasaṃ duḥkhama apanīya yudhiṣṭhirāta
kuru kāryāṇi dharmyāṇi namasa te bharatarṣabha
[vai]
tasya tada vacanaṃ dharmyama anubandha guṇòttarama
sādhu sādhva iti sarvaḥ sajanaḥ paratigṛhītavāna
dhṛtarāṣṭraśa ca tada vākyama abhipūjya punaḥ punaḥ
visarjayāma āsa tadā sarvāsa tu parakṛtīḥ śanaiḥ
sa taiḥ saṃpūjitò rājā śivenāvekṣitasa tadā
parāñjaliḥ pūjayāma āsa sajanaṃ bharatarṣabha
tatò viveśa bhuvanaṃ gāndhāryā sahitò nṛpaḥ
vayuṣṭāyāṃ caiva śarvaryā yaca cakāra nibòdha tata
[vai]
vayuṣitāyāṃ rajanyāṃ tu dhṛtarāṣṭrò 'mabikā sutaḥ
viduraṃ pareṣayāma āsa yudhiṣṭhira niveśanama
sa gatvā rājavacanāda uvācācyutama īśvarama
yudhiṣṭhiraṃ mahātejāḥ sarvabuddhimatāṃ varaḥ
dhṛtarāṣṭrò mahārāja vanavāsāya dīkṣitaḥ
gamiṣyati vanaṃ rājana kārtikīma āgatāma imāma
sa tavā kuru kulaśreṣṭha kiṃ cida arthama abhīpsati
śarāddhama icchati dātuṃ sa gāṅgeyasya mahātmanaḥ
daròṇasya sòmadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ
putrāṇāṃ caiva sarveṣāṃ ye cāsya suhṛdò hatāḥ
yadi cābhyanujānīṣe saindhavāpasadasya ca
etaca charutvā tu vacanaṃ vidurasya yudhiṣṭhiraḥ
hṛṣṭaḥ saṃpūjayāma āsa guḍā keśaśa ca pāṇḍavaḥ
na tu bhīmò dṛḍhakròdhasa tada vacò jagṛhe tadā
vidurasya mahātejā duryòdhanakṛtaṃ samarana
abhiprāyaṃ viditvā tu bhīmasenasya phalgunaḥ
kirīṭī kiṃ cida ānamya bhīmaṃ vacanama abravīta
bhīma rājā pitā vṛddhò vanavāsāya dīkṣitaḥ
dātuma icchati sarveṣāṃ suhṛdāma aurdhva dehikāma
bhavatā nirjitaṃ vittaṃ dātuma icchati kauravaḥ
bhīṣmādīnāṃ mahābāhò tadanujñātuma arhasi
diṣṭyā tava adya mahābāhò dhṛtarāṣṭraḥ parayācati
yācitò yaḥ purāsmābhiḥ paśya kālasya paryayama
yò 'sau pṛthivyāḥ kṛtsnāyā bhartā bhūtvā narādhipaḥ
paraira vinihatāpatyò vanaṃ gantuma abhīpsati
mā te 'nayata puruṣavyāghra dānāda bhavatu darśanama
ayaśasyama atò 'nayata sayāda adharmyaṃ ca mahābhuja
rājānama upatiṣṭhasva jayeṣṭhaṃ bharātarama īśvarama
arhasa tavama asi dātuṃ vai nādātuṃ bharatarṣabha
evaṃ baruvāṇaṃ kaunteyaṃ dharmarājò 'bhayapūjayata
bhīmasenasa tu sakròdhaḥ paròvācedaṃ vacasa tadā
vayaṃ bhīṣmasya kurmeha paretakāryāṇi phalguna
sòmadattasya nṛpatera bhūriśravasa eva ca
bāhlīkasya ca rājarṣera daròṇasya ca mahātmanaḥ
anyeṣāṃ caiva suhṛdāṃ kuntī karṇāya dāsyati
śarāddhāni puruṣavyāghra mādāta kauravakò nṛpaḥ
iti me vartate buddhira mā vò nandantu śatravaḥ
kaṣṭāta kaṣṭataraṃ yāntu sarve duryòdhanādayaḥ
yaira iyaṃ pṛthivī sarvā ghātitā kulapāṃsanaiḥ
kutasa tavama adya vismṛtya vairaṃ davādaśa vārṣikama
ajñātavāsa gamanaṃ daraupadī śòkavardhanama
kava tadā dhṛtarāṣṭrasya sanehò 'samāsva abhavata tadā
kṛṣṇājinòpasaṃvvītò hṛtābharaṇa bhūṣaṇaḥ
sārdhaṃ pāñcāla putryā tavaṃ rājānama upajagmivāna
kava tadā daròṇa bhīṣmau tau sòmadattò 'pi vābhavata
yatra tarayòdaśa samā vane vanyena jīvasi
na tadā tavā pitā jayeṣṭhaḥ pitṛtvenābhivīkṣate
kiṃ te tada vismṛtaṃ pārtha yada eṣa kulapāṃsanaḥ
durvṛttò viduraṃ parāha dayūte kiṃ jitama itya uta
tama evaṃ vādinaṃ rājā kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
uvāca bharātaraṃ dhīmāña jòṣama āsveti bhartsayana
[arja]
bhīma jayeṣṭhò gurura me tavaṃ nātò 'nayada vaktuma utsahe
dhṛtarāṣṭrò hi rājarṣiḥ sarvathā mānama arhati
na samarantya aparāddhāni samaranti sukṛtāni ca
asaṃbhinnārtha maryādāḥ sādhavaḥ puruṣòttamāḥ
idaṃ madvacanāta kaṣattaḥ kauravaṃ barūhi pārthivama
yāvada icchati putrāṇāṃ dātuṃ tāvada dadāmya ahama
bhīṣmādīnāṃ ca sarveṣāṃ suhṛdāma upakāriṇāma
mama kòśāda iti vibhò mā bhūda bhīmaḥ sudurmanāḥ
[vai]
itya ukte dharmarājasa tama arjunaṃ paratyapūjayata
bhīmasenaḥ kaṭākṣeṇa vīkṣāṃ cakre dhanaṃjayama
tataḥ sa viduraṃ dhīmāna vākyama āha yudhiṣṭhiraḥ
na bhīmasene kòpaṃ sa nṛpatiḥ kartuma arhati
parikliṣṭò hi bhīmò 'yaṃ himavṛṣṭya ātapādibhiḥ
duḥkhaira bahuvidhaira dhīmāna araṇye viditaṃ tava
kiṃ tu madvacanāda barūhi rājānaṃ bharatarṣabhama
yada yada icchasi yāvaca ca gṛhyatāṃ madgṛhāda iti
yana mātsaryama ayaṃ bhīmaḥ karòti bhṛśaduḥkhitaḥ
na tana manasi kartavyama iti vācyaḥ sa pārthivaḥ
yana mamāsti dhanaṃ kiṃ cida arjunasya ca veśmani
tasya savāmī mahārāja iti vācyaḥ sa pārthivaḥ
dadātu rājā viprebhyò yatheṣṭaṃ kariyatāṃ vayayaḥ
putrāṇāṃ suhṛdāṃ caiva gacchatva ānṛṇyama adya saḥ
idaṃ cāpi śarīraṃ me tavāyattaṃ janādhipa
dhanāni ceti viddhi tavaṃ kaṣattara nāstya atra saṃśayaḥ
[vai]
evama uktasa tu rājñā sa vidurò buddhisattamaḥ
dhṛtarāṣṭrama upetyedaṃ vākyama āha mahārthavata
uktò yudhiṣṭhirò rājā bhavada vacanama āditaḥ
sa ca saṃśrutya vākyaṃ te paraśaśaṃsa mahādyutiḥ
bībhatsuśa ca mahātejā nivedayati te gṛhāna
vasu tasya gṛhe yaca ca parāṇāna api ca kevalāna
dharmarājaśa ca putrasa te rājyaṃ parāṇāna dhanāni ca
anujānāti rājarṣe yaca cānyada api kiṃ cana
bhīmasa tu sarvaduḥkhāni saṃsmṛtya bahulānya uta
kṛcchrāda iva mahābāhura anumanya viniḥśvasana
sa rājñā dharmaśīlena bharātrā bībhatsunā tathā
anunītò mahābāhuḥ sauhṛde sathāpitò 'pi ca
na ca manyusa tavayā kārya iti tavāṃ parāha dharmarāṭa
saṃsmṛtya bhīmasa tada vairaṃ yada anyāyavada ācareta
evaṃ parāyò hi dharmò 'yaṃ kaṣatriyāṇāṃ narādhipa
yuddhe kaṣatriya dharme ca niratò 'yaṃ vṛkòdaraḥ
vṛkòdara kṛte cāhama arjunaśa ca punaḥ punaḥ
parasādayāva nṛpate bhavāna parabhura ihāsti yata
paradadātu bhavāna vittaṃ yāvada icchasi pārthiva
tavama īśvarò nò rājyasya parāṇānāṃ ceti bhārata
barahma deyāgrahārāṃśa ca putrāṇāṃ caurdhva dehikama
itò ratnāni gāśa caiva dāsīdāsama ajāvikama
ānayitvā kuruśreṣṭhò barāhmaṇebhyaḥ parayacchatu
dīnāndha kṛpaṇebhyaśa ca tatra tatra nṛpājñayā
bahva annarasapānāḍhyāḥ sabhā vidura kāraya
gavāṃ nipānānya anyaca ca vividhaṃ puṇyakarma yata
iti māma abravīda rājā pārthaiśa caiva dhanaṃjayaḥ
yada atrānantaraṃ kāryaṃ tada bhavāna vaktuma arhati
itya uktò vidureṇātha dhṛtarāṣṭrò 'bhinandya tata
manaśa cakre mahādāne kārtikyāṃ janamejaya
[vai]
vidureṇaivama uktasa tu dhṛtarāṣṭrò janādhipaḥ
parītimāna abhavada rājā rājñò jiṣṇòśa ca karmaṇā
tatò 'bhirūpāna bhīṣmāya barāhmaṇāna ṛṣisattamāna
putrārthe suhṛdāṃ caiva sa samīkṣya sahasraśaḥ
kārayitvānna pānāni yānānya ācchādanāni ca
suvarṇamaṇiratnāni dāsīdāsa paricchadāna
kambalājina ratnāni garāmāna kaṣetrāna ajāvikama
alaṃkārāna gajāna aśvāna kanyāśa caiva varastriyaḥ
ādiśyādiśya viprebhyò dadau sa nṛpasattamaḥ
daròṇaṃ saṃkīrtya bhīṣmaṃ ca sòmadattaṃ ca bāhlikama
duryòdhanaṃ ca rājānaṃ putrāṃśa caiva pṛthaka pṛthaka
jayadratha purògāśa ca suhṛdaśa caiva sarvaśaḥ
sa śarāddhayajñò vavṛdhe bahu gòdhanadakṣiṇaḥ
anekadhanaratnaughò yudhiṣṭhira mate tadā
aniśaṃ yatra puruṣā gaṇakā lekhakāsa tathā
yudhiṣṭhirasya vacanāta tada āpṛcchanti taṃ nṛpama
ājñāpaya kima etebhyaḥ paradeyaṃ dīyatāma iti
tada upasthitama evātra vacanānte paradṛśyate
śate deye daśaśataṃ sahasre cāyutaṃ tathā
dīyate vacanāda rājñaḥ kuntīputrasya dhīmataḥ
evaṃ sa vasu dhārābhira varṣamāṇò nṛpāmbudaḥ
tarpayāma āsa viprāṃsa tāna varṣana bhūmima ivāmbudaḥ
tatò 'nantarama evātra sarvavarṇāna mahīpatiḥ
annapānarasaughena palāvayāma āsa pārthivaḥ
savastra phenaratnaughò mṛda aṅganinada savanaḥ
gavāśvamakarāvartò nārīratnamahākaraḥ
garāmāgrahāra kulyāḍhyò maṇihemajalārṇavaḥ
jagata saṃplāvayāma āsa dhṛtarāṣṭra dayāmbudhiḥ
evaṃ saputrapautrāṇāṃ pitṝṇāma ātmanasa tathā
gāndhāryāśa ca mahārāja paradadāva aurdhva dehikama
pariśrāntò yadāsīta sa dadada dānānya anekaśaḥ
tatò nirvartayāma āsa dānayajñaṃ kurūdvahaḥ
evaṃ sa rājā kauravyaśa cakre dānamahòtsavama
naṭanartaka lāsyāḍhyaṃ bahva annarasadakṣiṇama
daśāhama evaṃ dānāni dattvā rājāmbikā sutaḥ
babhūva putrapautrāṇāma anṛṇò bharatarṣabha
[vai]
tataḥ parabhāte rājā sa dhṛtarāṣṭrò 'mabikā sutaḥ
āhūya pāṇḍavāna vīrāna vanavāsa kṛtakṣaṇaḥ
gāndhārī sahitò dhīmāna abhinandya yathāvidhi
kārttikyāṃ kārayitveṣṭiṃ barāhmaṇaira vedapāragaiḥ
agnihòtraṃ puraskṛtya valkalājinasaṃvṛtaḥ
vadhū parivṛtò rājā niryayau bhavanāta tataḥ
tataḥ satriyaḥ kurava pāṇḍavānāṃ; yāśa cāpya anyāḥ kaurava rājavaṃśyāḥ
tāsāṃ nādaḥ parādurāsīta tadānīṃ; vaicitravīrye nṛpatau parayāte
tatò lājaiḥ sumanòbhiśa ca rājā; vicitrābhisa tadgṛhaṃ pūjayitvā
saṃyòjyārthaira bhṛtyajanaṃ ca sarvaṃ; tataḥ samutsṛjya yayau narendraḥ
tatò rājā parāñjalira vepamānò; yudhiṣṭhiraḥ sasvanaṃ bāṣpakaṇṭhaḥ
vilapyòccaira hā mahārāja sādhò; kava gantāsītya apatata tāta bhūmau
tathārjunasa tīvraduḥkhābhitaptò; muhura muhura niḥśvasana bharatāgryaḥ
yudhiṣṭhiraṃ maivama itya evama uktvā; nigṛhyāthòdīdharata sīdamānaḥ
vṛkòdaraḥ phalgunaśa caiva vīrau; mādrīputrau viduraḥ saṃjayaśa ca
vaiśyāputraḥ sahitò gautamena; dhaumyò viprāśa cānvayura bāṣpakaṇṭhāḥ
kuntī gāndhārīṃ baddhanetrāṃ varajantīṃ; sakandhāsaktaṃ hastama athòdvahantī
rājā gāndhāryāḥ sakandhadeśe 'vasajya; pāṇiṃ yayau dhṛtarāṣṭraḥ paratītaḥ
tathā kṛṣṇā daraupadī yādavī ca; bālāpatyā còttarā kauravī ca
citrāṅgadā yāśa ca kāśa cita satriyò 'nayāḥ; sārdhaṃ rājñā parasthitāsa tā vadhūbhiḥ
tāsāṃ nādò rudatīnāṃ tadāsīda; rājana duḥkhāta kurarīṇāma ivòccaiḥ
tatò niṣpetura barāhmaṇakṣatriyāṇāṃ; viṭa śūdrāṇāṃ caiva nāryaḥ samantāta
tana niryāṇe duḥkhitaḥ pauravargò; gahāhvaye 'tīva babhūva rājana
yathāpūrvaṃ gacchatāṃ pāṇḍavānāṃ; dayūte rājana kauravāṇāṃ sabhāyāma
yā nāpaśyaca candramā naiva sūryò; rāmāḥ kadā cida api tasmina narendre
mahāvanaṃ gacchati kauravendre; śòkenārtā rājamārgaṃ parapeduḥ
[vai]
tataḥ parāsādaharmyeṣu vasudhāyāṃ ca pārthiva
satrīṇāṃ ca puruṣāṇāṃ ca sumahāna niḥsvanò 'bhavata
sa rājā rājamārgeṇa nṛnārī saṃkulena ca
kathaṃ cina niryayau dhīmāna vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ
sa vardhamānadvāreṇa niryayau gajasāhvayāta
visarjayāma āsa ca taṃ janaughaṃ sa muhura muhuḥ
vanaṃ gantuṃ ca vidurò rājñā saha kṛtakṣaṇaḥ
saṃjayaśa ca mahāmātraḥ sūtò gāvalgaṇisa tathā
kṛpaṃ nivartayāma āsa yuyutsuṃ ca mahārathama
dhṛtarāṣṭrò mahīpālaḥ paridāya yudhiṣṭhire
nivṛtte pauravarge tu rājā sāntaḥpurasa tadā
dhṛtarāṣṭrābhyanujñātò nivartituma iyeṣa saḥ
sò 'baravīna mātaraṃ kuntīma upetya bharatarṣabha
ahaṃ rājānama anviṣye bhavatī vinivartatāma
vadhū parivṛtā rājñi nagaraṃ gantuma arhasi
rājā yātva eṣa dharmātmā tapase dhṛtaniścayaḥ
itya uktā dharmarājena bāṣpavyākulalòcanā
jagādaivaṃ tadā kuntī gāndhārīṃ parigṛhya ha
sahadeve mahārāja mā paramādaṃ kṛthāḥ kava cita
eṣa māma anuraktò hi rājaṃsa tavāṃ caiva nityadā
karṇaṃ samarethāḥ satataṃ saṃgrāmeṣva apalāyinama
avakīrṇò hi sa mayā vīrò duṣprajñayā tadā
āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ mandāyā mama putraka
yata sūryajama apaśyantyāḥ śatadhā na vidīryate
evaṃgate tu kiṃ śakyaṃ mayā kartuma ariṃdama
mama dòṣò 'yama atyarthaṃ khayāpitò yana na sūryajaḥ
tannimittaṃ mahābāhò dānaṃ dadyāsa tavama uttamama
sadaiva bharātṛbhiḥ sārdhama agrajasyāri mardana
daraupadyāśa ca pariye nityaṃ sathātavyama arikarśana
bhīmasenārjunau caiva nakulaśa ca kurūdvaha
samādheyāsa tavayā vīra tavayya adya kuladhūra gatā
śavaśrū śavaśurayòḥ pādāña śuśrūṣantī vane tava ahama
gāndhārī sahitā vatsye tāpasī malapaṅkinī
evama uktaḥ sa dharmātmā bharātṛbhiḥ sahitò vaśī
viṣādama agamata tīvraṃ na ca kiṃ cida uvāca ha
sa muhūrtama iva dhayātvā dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ
uvāca mātaraṃ dīnaśa cintāśòkaparāyaṇaḥ
kima idaṃ te vayavasitaṃ naivaṃ tavaṃ vaktuma arhasi
na tavāma abhyanujānāmi parasādaṃ kartuma arhasi
vayaròcayaḥ purā haya asmāna utsāhya pariyadarśane
vidurāyā vacòbhisa tavama asmāna na tayaktuma arhasi
nihatya pṛthivīpālāna rājyaṃ parāptama idaṃ mayā
tava parajñāma upaśrutya vāsudevāna nararṣabhāta
kava sā buddhira iyaṃ cādya bhavatyā yā śarutā mayā
kaṣatradharme sathitiṃ haya uktvā tasyāśa calituma icchasi
asmāna utsṛjya rājyaṃ ca sanuṣāṃ cemāṃ yaśasvinīma
kathaṃ vatsyasi śūnyeṣu vaneṣva amba parasīda me
iti bāṣpakalāṃ vācaṃ kuntīputrasya śṛṇvatī
jagāmaivāśru pūrṇākṣī bhīmasa tāma idama abravīta
yadā rājyama idaṃ kunti bhòktavyaṃ putra nirjitama
parāptavyā rājadharmāśa ca tadeyaṃ te kutò matiḥ
kiṃ vayaṃ kāritāḥ pūrvaṃ bhavatyā pṛthivī kaṣayama
kasya hetòḥ parityajya vanaṃ gantuma abhīpsasi
vanāca cāpi kima ānītā bhavatyā bālakā vayama
duḥkhaśòkasamāviṣṭau mādrīputrāva imau tathā
parasīda mātara mā gāsa tavaṃ vanama adya yaśasvini
śariyaṃ yaudhiṣṭhirīṃ tāvada bhuṅkṣva pārtha balārjitāma
iti sā niścitaivātha vanavāsa kṛtakṣaṇā
lālapyatāṃ bahuvidhaṃ putrāṇāṃ nākaròda vacaḥ
daraupadī cānvayāca chavaśrūṃ viṣaṇṇavadanā tadā
vanavāsāya gacchantīṃ rudatī bhadrayā saha
sā putrāna rudataḥ sarvāna muhura muhura avekṣatī
jagāmaiva mahāprājñā vanāya kṛtaniścayā
anvayuḥ pāṇḍavāsa tāṃ tu sabhṛtyāntaḥpurāsa tadā
tataḥ paramṛjya sāśrūṇi putrāna vacanama abravīta
[kuntī]
evama etana mahābāhò yathā vadasi pāṇḍava
kṛtama uddharṣaṇaṃ pūrvaṃ mayā vaḥ sīdatāṃ nṛpa
dayūtāpahṛta rājyānāṃ patitānāṃ sukhāda api
jañātibhiḥ paribhūtānāṃ kṛtama uddharṣaṇaṃ mayā
kathaṃ pāṇḍòra na naśyeta saṃtatiḥ puruṣarṣabhāḥ
yaśaśa ca vò na naśyeta iti còddharṣaṇaṃ kṛtama
yūyama indrasamāḥ sarve devatulyaparākramāḥ
mā pareṣāṃ mukhaprekṣāḥ sathetya evaṃ tata kṛtaṃ mayā
kathaṃ dharmabhṛtāṃ śareṣṭhò rājā tavaṃ vāsavòpamaḥ
punara vane na duḥkhī sayā iti còddharṣaṇaṃ kṛtama
nāgāyuta samaprāṇaḥ khayātivikramapauruṣaḥ
nāyaṃ bhīmò 'tayayaṃ gaccheda iti còddharṣaṇaṃ kṛtama
bhīmasenāda avarajasa tathāyaṃ vāsavòpamaḥ
vijayò nāvasīdeta iti còddharṣaṇaṃ kṛtama
nakulaḥ sahadevaśa ca tathemau guruvartinau
kaṣudhā kathaṃ na sīdetāma iti còddharṣaṇaṃ kṛtama
iyaṃ ca bṛhatī śayāmā śarīmatya āyatalòcanā
vṛthā sabhā tale kaliṣṭā mā bhūda iti ca tata kṛtama
parekṣantyā me tadā hīmāṃ vepantiṃ kadalīma iva
satrī dharmiṇīma anindyāṅgīṃ tathā dayūtaparājitāma
duḥśāsanò yadā mauḍhyāda dāsīvata paryakarṣata
tadaiva viditaṃ mahyaṃ parābhūtama idaṃ kulama
viṣaṇṇāḥ kuravaśa caiva tadā me śavaśurādayaḥ
yathaiṣā nāthama icchantī vayalapata kurarī yathā
keśapakṣe parāmṛṣṭā pāpena hatabuddhinā
yadā duḥśāsaneneṣā tadā muhyāmya ahaṃ nṛpa
yuṣmattejò vivṛddhya arthaṃ mayā haya uddharṣaṇaṃ kṛtama
tadānīṃ vidurā vākyaira iti tada vittaputrakāḥ
kathaṃ na rājavaṃśò 'yaṃ naśyeta parāpya sutāna mama
pāṇḍòra iti mayā putra tasmāda uddharṣaṇaṃ kṛtama
na tasya putraḥ pautrau vā kṛta eva sa pārthiva
labhate sukṛtā~la lòkāna yasmāda vaṃśaḥ paraṇaśyati
bhuktaṃ rājyaphalaṃ putrā bhartura me vipulaṃ purā
mahādānāni dattāni pītaḥ sòmò yathāvidhi
sāhaṃ nātma phalārthaṃ vai vāsudevama acūcudama
vidurāyāḥ paralāpaisa taiḥ palāvanārtha tu tata kṛtama
nāhaṃ rājyaphalaṃ putra kāmaye putra nirjitama
patilòkāna ahaṃ puṇyāna kāmaye tapasā vibhò
śavaśrū śavaśurayòḥ kṛtvā śuśrūṣāṃ vanavāsinòḥ
tapasā śòṣayiṣyāmi yudhiṣṭhira kalevarama
nivartasva kuruśreṣṭha bhīmasenādibhiḥ saha
dharme te dhīyatāṃ buddhira manasa te mahada astu ca
[vai]
kuntyāsa tu vacanaṃ śarutvā paṇḍavā rājasattnama
varīḍitāḥ saṃnyavartanta pāñcālyā sāhitānaghāḥ
tataḥ śabdò mahāna āsīta sarveṣāma eva bhārata
antaḥpurāṇāṃ rudatāṃ dṛṣṭvā kuntīṃ tathāgatāma
paradakṣiṇama athāvṛtya rājānaṃ pāṇḍavāsa tadā
abhivādya nayavartanta pṛthāṃ tāma anivartya vai
tatò 'baravīna mahārājò dhṛtarāṣṭrò 'mabikā sutaḥ
gāndhārīṃ viduraṃ caiva samābhāṣya nigṛhya ca
yudhiṣṭhirasya jananī devī sādhu nivartyatāma
yathā yudhiṣṭhiraḥ parāha tata sarvaṃ satyama eva hi
putraiśvaryaṃ mahada idama apāsyā ca mahāphalama
kā nu gaccheda vanaṃ durgaṃ putrāna utsṛjya mūḍhavata
rājyasthayā tapasa taptaṃ dānaṃ dattaṃ varataṃ kṛtama
anayā śakyama adyeha śarūyatāṃ ca vacò mama
gāndhāri parituṣṭò 'sami vadhvāḥ śuśrūṣaṇena vai
tasmāta tavama enāṃ dharmajñe samanujñātuma arhasi
itya uktā saubaleyī tu rājñā kuntīma uvāca ha
tata sarvaṃ rājavacanaṃ savaṃ ca vākyāṃ viśeṣavata
na ca sā vanavāsāya devīṃ kṛtamatiṃ tadā
śaknòtya upāvartayituṃ kuntīṃ dharmaparāṃ satīma
tasyāsa tu taṃ sathiraṃ jañātvā vayavasāyaṃ kuru satriyaḥ
nivṛttāṃśa ca kuruśreṣṭhāna dṛṣṭvā pararurudusa tadā
upāvṛtteṣu pārtheṣu sarveṣva antaḥpureṣu ca
yayau rājā mahāprājñò dhṛtarāṣṭrò vanaṃ tadā
pāṇḍavā api dīnāsa te duḥkhaśòkaparāyaṇāḥ
yānaiḥ satrī sahitāḥ sarve puraṃ paraviviśusa tadā
tama ahṛṣṭama ivākūjaṃ gatòtsāvama ivābhavata
nagaraṃ hāstinapuraṃ sastrī vṛddhakumārakama
sarve cāsana nirutsāhāḥ pāṇḍavā jātamanyavaḥ
kuntyā hīnāḥ suduḥkhārtā vatsā iva vinākṛtāḥ
dhṛtarāṣṭrasa tu tenāhnā gatvā sumahada antarama
tatò bhāgī rathī tīre nivāsama akaròta parabhuḥ
parāduṣkṛtā yāthā nayāyama agnayò vedapāragaiḥ
vayarājanta davija śareṣṭhaisa tatra tatra tapòdhanaiḥ
parāduṣkṛtāgnira abhavata sa ca vṛddhò narādhipaḥ
sa rājāgnīna paryupāsya hutvā ca vidhivata tadā
saṃdhyāgataṃ sahasrāṃśuma ūpātiṣṭhata bhārata
viduraḥ saṃjayaśa caiva rājñaḥ śayyāṃ kuśaisa tataḥ
cakratuḥ kuruvīrasya gāndhāryā cāvidūrataḥ
gāndhāryāḥ saṃnikarṣe tu niṣasāda kuśeṣva atha
yudhiṣṭhirasya jananī kuntī sādhuvrate sathitā
teṣāṃ sāṃśravaṇe cāpi niṣedura vavidurādayaḥ
yājakaśa ca yathòddeśaṃ davijā ye cānuyāyinaḥ
parādhīta davijamukhyā sā saṃprajvālita pāvakā
babhūva teṣāṃ rajanī barahmīva parītivardhanī
tatò rātryāṃ vayatītāyāṃ kṛtapūrvāhṇika kariyāḥ
hutvāgniṃ vidhivata sarve parayayusa te yathākramama
udaṅmukhā nirīkṣanta upavāsā parāyaṇāḥ
sa teṣāma atiduḥkhò 'babhūna nivāsaḥ parathame 'hani
śòcatāṃ śòcyamānānāṃ paurajānapadaira janaiḥ
[vai]
tatò bhāgī rathī tīre medhye puṇyajanòcite
nivāsama akaròda rājā vidurasyā mate sathitāḥ
tatrainaṃ paryupātiṣṭhana barāhmaṇā rāṣṭravāsinaḥ
kaṣatraviṭa śūdra saṃghāśa ca bahavò bharatarṣabha
sa taiḥ parivṛtò rājā kathābhira abhinandya tāna
anujajñe saśiṣyāna vai vidhivata paratipūjya ca
sāyāhne sa mahīpālasa tatò gaṅgāma upetya ha
cakāra vidhivaca chaucaṃ gāndhārī ca yaśasvinī
tathaivānye pṛthaka sarve tīrtheṣva āplutya bhārata
cakruḥ sarvāḥ kariyāsa tatra puruṣā vidurādayaḥ
kṛtaśaucaṃ tatò vṛddhaṃ śavaśuraṃ kuntibhòjajā
gāndhārīṃ ca pṛthā rājana gaṅgātīrama upānayata
rājñasa tu yājakaisa tatra kṛtò vedī paristaraḥ
juhāva tatra vahniṃ sa nṛpatiḥ satyasaṃgaraḥ
tatò bhāgī rathī tīrāta kuru kaṣetraṃ jagāma saḥ
sānugò nṛpatira vidvāna niyataḥ saṃyatendriyaḥ
tatrāśramapadaṃ dhīmāna abhigamya sa pārthivaḥ
āsasādātha rājarṣiḥ śatayūpaṃ manīṣiṇama
sa hi rājā mahāna āsīta kekayeṣu paraṃtapaḥ
saputraṃ manujaiśvarye niveśya vanama āviśata
tenāsau sahitò rājā yayau vayāsāśramaṃ tadā
tatrainaṃ vidhivada rājana paratyagṛhṇāta kurūdvahama
sa dīkṣāṃ tatra saṃprāpya rājā kauravanandanaḥ
śatayūpāśrame tasmina nivāsama akaròta tadā
tasmai sarvaṃ vidhiṃ rājana rājācakhyau mahāmatiḥ
āraṇyakaṃ mahārāja vayāsāsyānumate tadā
evaṃ sa tapasā rājā dhṛtarāṣṭrò mahāmanāḥ
yòjayāma āsa cātmānaṃ tāṃśa cāpya anucarāṃsa tadā
tathaiva devī gāndhārī valkalājinavāsinī
kuntyā saha mahārāja samānavratacāriṇī
karmaṇā manasā vācā cakṣuṣā cāpi te nṛpa
saṃniyamyendriyagrāmama āsthitāḥ paramaṃ tapaḥ
tavaga asthi bhūtaḥ pariśuṣkamāṃsò; jaṭājinī valkalasaṃvṛtāṅgaḥ
sa pārthivasa tatra tapaśa cakāra; maharṣivata tīvrama apetadòṣaḥ
kaṣattā ca dharmārthavida agryabuddhiḥ; sasaṃjayasa taṃ nṛpatiṃ sadārama
upācarada ghòratapò jitātmā; tadā kṛśò valkalacīravāsāḥ
[vai]
tatasa tasmina muniśreṣṭhā rājānaṃ daraṣṭuma abhyayuḥ
nāradaḥ parvataśa caiva devalaśa ca mahātapāḥ
davaipāyanaḥ saśiṣyaśa ca siddhāśa cānye manīṣiṇaḥ
śatayūpaśa ca rājarṣira vṛddhaḥ paramadhārmikaḥ
teṣāṃ kuntī mahārāja pūjāṃ cakre yathāvidhi
te cāpi tutuṣusa tasyāsa tāpasāḥ paricaryayā
tatra dharmyāḥ kathāsa tāta cakrusa te paramarṣayaḥ
ramayantò mahātmānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipama
kathāntare tu kasmiṃśa cida devarṣira nāradasa tadā
kathāma imāma akathayata sarvapratyakṣadarśivāna
purā parajāpatisamò rājāsīda akutòbhayaḥ
sahasracitya itya uktaḥ śatayūpa pitāmahaḥ
sā putre rājyama āsajya jayeṣṭhe paramadhārmike
sahasracityò dharmātmā paraviveśa vanaṃ nṛpaḥ
sa gatvā tapasaḥ pāraṃ dīptasya sa narādhipaḥ
puraṃdarasya saṃsthānaṃ paratipede mahāmanāḥ
dṛṣṭapūrvaḥ sa bahuśò rājana saṃpatatā mayā
mahendra sadane rājā tapasā dagdhakilbiṣaḥ
tathā śailālayò rājā bhagadattapitāmahāḥ
tapòbalenaiva nṛpò mahendra sadanaṃ gataḥ
tathā pṛṣadhrò nāmāsīda rājā vajradharòpamaḥ
sa cāpi tapasā lebhe nākapṛṣṭhama itò nṛpaḥ
asminna araṇye nṛpate māndhātura api cātmajaḥ
puru kutsò nṛpaḥ siddhiṃ mahatīṃ samavāptavāna
bhāryā sāmabhavada yasya narmadā saritāṃ varā
sò 'saminna araṇye nṛpatisa tapasa taptvā divaṃ gataḥ
śaśalòmā ca nāmāsīda rājā paramadhārmikaḥ
sa cāpya asmina vane taptvā tapò divama avāptavāna
davaipāyana parasādāca ca tavama apīdaṃ tapòvanama
rājanna avāpya duṣprāpāṃ siddhima agryāṃ gamiṣyasi
tavaṃ cāpi rājaśārdūla tapasò 'nate śariyā vṛtaḥ
gāndhārī sāhitò gantā gatiṃ teṣāṃ mahātmanāma
pāṇḍuḥ samaratinityaṃ ca balahantuḥ samīpataḥ
tavāṃ sadaiva mahīpāla sa tavāṃ śareyasi yòkṣyati
tava śuśrūṣayā caiva gāndhāryāśa ca yaśasvinī
bhartuḥ sālòkatāṃ kuntī gamiṣyati vadhūsa tava
yudhiṣṭhirasya jananī sa hi dhārmaḥ sanātanaḥ
vayama etata parapaśyāmò nṛpate divyacakṣuṣā
paravekṣyati mahātmānaṃ viduraśa ca yudhiṣṭhirama
saṃjayasa tavada anudhyānāta pūtaḥ savargama avāpsyati
etaca charutvā kauravendrò mahātmā; sahaiva patnyā parītimāna paratyagṛhṇāta
vidvāna vākyaṃ nāradasyā paraśasya; cakre pūjāṃ cātulāṃ nāradāya
tathā sarve nāradaṃ viprasaṃghāḥ; saṃpūjayāma āsura atīva rājana
rājñaḥ parītyā dhṛtarāṣṭrasya te vai; punaḥ punaḥ samahṛṣṭāsa tadānīma
[vai]
nāradasya tu tada vākyaṃ paraśaśaṃsura davijòttamāḥ
śatayūpasa tu rājarṣira nāradaṃ vākyama abravīta
ahò bhagavatā śaraddhā kururājasya vardhitā
sarvasyā ca janasyāsya mama caiva mahādyute
asti kā cida vivakṣā tu mama tāṃ gadataḥ śṛṇu
dhṛtarāṣṭraṃ parati nṛpaṃ devarṣe lòkapūjita
sarvavṛttāntatattvajñò bhavāna divyena cakṣuṣā
yuktaḥ paśyasi devarṣe gatīra vai vividhā nṛṇāma
uktavāna nṛpatīnāṃ tavaṃ mahendrasya salòkatāma
na tava asya nṛpatera lòkāḥ kathitāsa te mahāmune
sathānama asya kaṣitipateḥ śaròtuma icchāmya ahaṃ vibhò
tavattaḥ kīdṛka kadā veti tana mamācakṣva pṛcchataḥ
itya uktò nāradasa tena vākyaṃ sārva manò'nugama
vayājahāra satāṃ madhye divyadarśī mahātapāḥ
yadṛcchayā śakra sadò gatvā śakraṃ śacīpatima
dṛṣṭavāna asmi rājarṣe tatra pāṇḍuṃ narādhipama
tatreyaṃ dhṛtarāṣṭrasya kathā samabhavana nṛpa
tapasò duścarasyāsya yada ayaṃ tapyate nṛpaḥ
tatrāhama idama aśrauṣaṃ śakrasya vadatò nṛpa
varṣāṇi tarīṇi śiṣṭāni rājñò 'saya paramāyuṣaḥ
tataḥ kuberabhavanaṃ gāndhārī sāhitò nṛpaḥ
vihartā dhṛtarāṣṭrò 'yaṃ rājarājābhipūjitaḥ
kāmagena vimānena divyābharaṇabhūṣitaḥ
ṛṣiputrò mahābhāgasa tapasā dagdhakilbiṣaḥ
saṃcariṣyati lòkāṃśa ca devagandharvarakṣasāma
savacchandeneti dharmātmā yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi
deva guhyama idāṃ parītyā mayā vaḥ kathitaṃ mahata
bhavantò hi śarutadhanāsa tapasā dagdhakilbiṣāḥ
iti te tasya taca charutvā devarṣera madhuraṃ vacaḥ
sarve sumanasaḥ parītā babhūvuḥ sa ca pārthivaḥ
evaṃ kathābhira anvāsya dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇaḥ
viprajagmura yathākāmaṃ te siddhagatima āsthitāḥ
[vai]
vanaṃ gate kauravendre duḥkhaśòkasamāhatāḥ
babhūvuḥ pāṇḍavā rājana mātṛśòkena cārditāḥ
tathā paurajanaḥ sarvaḥ śòcanna āste janādhipama
kurvāṇāśa ca kathāsa tatra barāhmaṇā nṛpatiṃ parati
kathaṃ nu rājā vṛddhaḥ sa vane vasati nirjane
gāndhārī ca mahābhāgā sā ca kuntī pṛthā kathama
sukhārhaḥ sa hi rājarṣira na sukhaṃ tana mahāvanama
kima avasthaḥ samāsādya parajñā cakṣura hatātmajaḥ
suduṣkaraṃ kṛtavatī kuntīputrāna apaśyatī
rājyaśriyaṃ parityajya vanavāsama aròcayata
viduraḥ kima avasthaśa ca bharātuḥ śuśrūṣura ātmavāna
sa ca gāvalgaṇira dhīmāna bhartṛpiṇḍānupālakaḥ
ākumāraṃ ca paurāsa te cintāśòkasamāhatāḥ
tatra tatra kathāśa cakruḥ samāsādya parasparama
pāṇḍavāśa caiva te sarve bhṛśaṃ śòkaparāyaṇāḥ
śòcantò mātaraṃ vṛddhāma ūṣura nāticiraṃ pure
tathaiva pitaraṃ vṛddhaṃ hataputraṃ janeśvarama
gāndhārīṃ ca mahābhāgāṃ viduraṃ ca mahāmatima
naiṣāṃ babhūva saṃprītisa tāna vicintayatāṃ tadā
na rājye na ca nārīṣu na vedādhyayane tathā
paraṃ nirvedama agamaṃśa cintayantò narādhipama
taca ca jañātivadhaṃ ghòraṃ saṃsmarantaḥ punaḥ punaḥ
abhimanyòśa ca bālasya vināśaṃ raṇamūrdhani
karṇasya ca mahābāhòḥ saṃgrāmeṣva apalāyinaḥ
tathaiva daraupadeyānāma anyeṣāṃ suhṛdāma api
vadhaṃ saṃsmṛtya te vīrā nātipramanasò 'bhavana
hatapravīrāṃ pṛthivīṃ hataratnāṃ ca bhārata
sadaiva cintayantasa te na nidrāma upalebhire
daraupadī hataputrā ca subhadrā caiva bhāminī
nātiprīti yute devyau tadāstāma aprahṛṣṭavata
vairāṭyāsa tu sutaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ te parikṣitama
dhārayanti sama te parāṇāṃsa tava pūrvapitāmahā
[vai]
evaṃ te puruṣavyāghrāḥ pāṇḍavā mātṛnandanāḥ
samarantò mātaraṃ vīrā babhūvura bhṛśaduḥkhitāḥ
ye rājakāryeṣu purā vayāsaktā nityaśò 'bhavana
te rājakāryāṇi tadā nākārṣuḥ sarvataḥ pure
āviṣṭā iva śòkena nābhyanandanta kiṃ cana
saṃbhāṣyamāṇā api te na kiṃ cita paratyapūjayana
te sama vīrā durādharṣā gāmbhīrye sāgaròpamāḥ
śòkòpahatavijñānā naṣṭasāṃjñā ivābhavana
anusmarantò jananīṃ tatasa te kurunandanāḥ
kathaṃ nu vṛddhamithunaṃ vahatya adya pṛthā kṛśā
kathaṃ ca sa mahīpālò hataputrò nirāśrayaḥ
patnyā saha vasatya ekò vane śavāpada sevite
sā ca devī mahābhāgā gāndhārī hatabāndhavā
patima andhaṃ kathaṃ vṛddhama anveti vijane vane
evaṃ teṣāṃ kathayatāma autsukyama abhavata tadā
gamane cābhavada buddhira dhṛtarāṣṭra didṛkṣayā
sahadevāsa tu rājānaṃ paraṇipatyedama abravīta
ahò me bhavatò dṛṣṭaṃ hṛdayaṃgamanaṃ parati
na hi tavā gauraveṇāhama aśakaṃ vaktuma ātmanā
gamanaṃ parati rājendra tada idaṃ samupasthitama
diṣṭyā darakṣyāmi tāṃ kuntīṃ vartayantīṃ tapasvinīma
jaṭilāṃ tāpasīṃ vṛddhāṃ kuśakāśaparikṣatāma
parāsādaharmya saṃvṛddhāma atyantasukhabhāginīma
kadā nu jananīṃ śarāntāṃ darakṣyāmi bhṛśaduḥkhitāma
anityāḥ khalu martyānāṃ gatayò bharatarṣabha
kuntī rājasutā yatra vasatya asukhinī vane
sahadeva vacaḥ śarutvā daraupadī yòṣitāṃ varā
uvāca devī rājānama abhipūjyābhinandya ca
kadā darakṣyāmi tāṃ devīṃ yadi jīvati sā pṛthā
jīvantyā haya adya naḥ parītira bhaviṣyati narādhipa
eṣā te 'satu matira nityaṃ dharme te ramatāṃ manaḥ
yò 'daya tavama asmāna rājendra śareyasā yòjayiṣyasi
agrapādasthitaṃ cemaṃ viddhi rājana vadhū janama
kāṅkṣantaṃ darśanāṃ kuntyā gāndhāryāḥ śavaśurasya ca
itya uktaḥ sā nṛpò devyā pāñcālyā bharatarṣabha
senādhyakṣāna samānāyya sarvāna idama athābravīta
niryātayata me senāṃ parabhūtarathakuñjarāma
darakṣyāmi vanasaṃsthaṃ ca dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatima
satryadhyakṣāṃśa cābravīda rājā yānāni vividhāni me
sajjīkriyantāṃ sarvāṇi śibikāśa ca sahasraśaḥ
śakaṭāpaṇa veśāśa ca kòśaśilpina eva ca
niryāntu kòpapālāśa ca kurukṣetrāśramaṃ parati
yaśa ca paurajanaḥ kaśa cida daraṣṭuma icchati pārthivama
anāvṛtaḥ suvihitaḥ sa ca yātu surakṣitaḥ
sūdāḥ paurògavaśa caiva sarvaṃ caiva mahānama
vividhaṃ bhakṣyabhòjyaṃ ca śakaṭaira uhyatāṃ mama
parayāṇaṃ ghuṣyatāṃ caiva śavòbhūta iti mācirama
kariyantāṃ pathi cāpya adya veśmāni vividhāni ca
evama ājñāpya rājā sa bharātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ
śavòbhūte niryayau rājā sastrī bāla puraskṛtaḥ
sa bahira divasāna evaṃ janaughaṃ paripālayana
nayavasana nṛpatiḥ pañca tatò 'gacchada vanaṃ parati
[vai]
ājñāpayāma āsa tataḥ senāṃ bharatasattamaḥ
arjuna paramukhaira guptāṃ lòkapālòpamaira naraiḥ
yògò yòga iti parītyā tataḥ śabdò mahāna abhūta
karòśatāṃ sādināṃ tatra yujyatāṃ yujyatāma iti
ke cida yānaira narā jagmuḥ ke cida aśvaira manòjavaiḥ
rathaiśa ca nagarākāraiḥ paradīptajvalanòpamaiḥ
gajendraiśa ca tathaivānye ke cida uṣṭraira narādhipa
padātinasa tathaivānye nakharaprāsayòdhinaḥ
paurajānapadāśa caiva yānaira bahuvidhaisa tathā
anvayuḥ kururājānaṃ dhṛtarāṣṭra didṛkṣayā
sa cāpi rājavacanāma ācāryò gautamaḥ kṛpaḥ
senāma ādāya senānī parayayāva āśramaṃ parati
tatò davijaira vṛtaḥ śarīmāna kururājò yudhiṣṭhiraḥ
saṃstūyamānò bahubhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ
pāṇḍureṇātapatreṇa dhariyamāṇena mūrdhani
rathānīkena mahatā niryayau kurunandanaḥ
gajaiśa cācalasaṃkāśaira bhīmakarmā vṛkòdaraḥ
sajjayantrāyudhòpetaiḥ parayayau mārutātmajaḥ
mādrīputrāva api tathā hayāròhaiḥ susaṃvṛtau
jagmatuḥ parītijananau saṃnaddha kavacadhvajau
arjunaśa ca mahātejā rathenādityavarcasā
vaśīśvetaira hayaira divyaira yuktenānvagamana nṛpama
daraupadī paramukhāśa cāpi satrī saṃgghāḥ śibikā gatāḥ
satryadhyakṣayuktāḥ parayayura visṛjantò 'mitaṃ vasu
samṛddhanaranāgāśvaṃ veṇuvīṇā nināditama
śuśubhe pāṇḍavaṃ sainyaṃ tata tadā bharatarṣabha
nadītīreṣu ramyeṣu saratsu ca viśāṃ pate
vāsāna kṛtvā karameṇātha jagmusa te kurupuṃgavāḥ
yuyutsuśa ca mahātejā dhaumyaśa caiva puròhitaḥ
yudhiṣṭhirasya vacanāta puraguptiṃ paracakratuḥ
tatò yudhiṣṭhirò rājā kurukṣetrama avātarata
karameṇòttīrya yamunāṃ nadīṃ paramapāvanīma
sa dadarśāśramaṃ dūrāda rājarṣesa tasya dhīmataḥ
śatayūpasya kauravya dhṛtarāṣṭrasya caiva ha
tataḥ paramuditaḥ sarvò janasa tada vanama añjasā
viveśa sumahānādaira āpūrya bharatarṣabha
[vai]
tatasa te pāṇḍavā dūrāda avatīrya padātayaḥ
abhijagmura narapatera āśramaṃ vinayānatāḥ
sa ca paurajanaḥ sarvò ye ca rāṣṭranivāsinaḥ
satriyaśa ca kurumukhyānāṃ padbhira evānvayusa tadā
āśramaṃ te tatò jagmura dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍavāḥ
śūnyaṃ mṛgagaṇākīrṇaṃ kadalī vanaśòbhitama
tatasa tatra samājagmusa tāpasā vividhavratāḥ
pāṇḍavāna āgatāna daraṣṭuṃ kautūhalasamanvitāḥ
tāna apṛcchata tatò rājā kavāsau kaurava vaṃśabhṛta
pitā jayeṣṭhò gatò 'samākama iti bāṣpapariplutaḥ
tama ūcusa te tatò vākyaṃ yamunāma avagāhituma
puṣpāṇāma udakumbhasya cārthe gata iti parabhò
taira ākhyātena mārgeṇa tatasa te parayayusa tadā
dadṛśuśa cāvidūre tāna sarvāna atha padātayaḥ
tatasa te satvarā jagmuḥ pitura darśanakāṅkṣiṇaḥ
sahadevasa tu vegena parādhāvvada yena sā pṛthā
sasvanaṃ pararudana dhīmāna mātuḥ pādāva upaspṛśana
sā ca bāṣpāvila mukhī paradadarśa pariyaṃ sutama
bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya samunnāmya ca putrakama
gāndhāryāḥ kathayāma āsa sahadevama upasthitama
anantaraṃ ca rājānaṃ bhīmasenama athārjunama
nakulaṃ ca pṛthā dṛṣṭvā tavaramāṇòpacakrame
sā haya agre 'gacchata tayòra dampatyòra hataputrayòḥ
karṣantī tau tatasa te tāṃ dṛṣṭvā saṃnyapatana bhuvi
tāna rājā savarayògena saparśena ca mahāmanāḥ
paratyabhijñāya medhāvī samāśvāsāyata parabhuḥ
tatasa te bāṣpama utsṛjya gāndhārī sahitaṃ nṛpama
upatasthura mahātmānò mataraṃ ca yathāvidhi
sarveṣāṃ tòyakalaśāña jaghṛhusa te savayaṃ tadā
pāṇḍavā labdhasaṃjñāsa te mātrā cāśvāsitāḥ punaḥ
tatò nāryò nṛsiṃhānāṃ sa ca yòdhajanasa tadā
paurajānapadāśa caiva dadṛśusa taṃ narādhipama
nivedayāma āsa tadā janaṃ taṃ nāmagòtrataḥ
yudhiṣṭhirò narapatiḥ sa caināna paratyapūjayata
sa taiḥ parivṛtò mene harṣabāṣpāvilekṣaṇaḥ
rājātmānaṃ gṛhagataṃ pureva gajasāhvaye
abhivāditò vadhūbhiśa ca kṛṣṇādyābhiḥ sa pārthivaḥ
gāndhāryā sahitò dhīmāna kuntyā ca paratyanandata
tataśa cāśramama āgacchata siddhacāraṇasevitama
didṛkṣubhiḥ samākīrṇaṃ nabhasa tārāgaṇaira iva
[vai]
sa taiḥ saha naravyāghraira bharātṛbhira bharatarṣabha
rājā rucirapadmākṣaira āsāṃ cakre tadāśrame
tāpasaiśa ca mahābhāgaira nānādeśasamāgataiḥ
daraṣṭuṃ kurupateḥ putrāna pāṇḍavāna pṛthuvakṣasaḥ
te 'baruvaña jañātuma icchāmaḥ katamò 'tara yudhiṣṭhiraḥ
bhimārjuna yamāśa caiva daraupadī ca yaśasvinī
tāna ācakhyau tadā sūtaḥ sarvāna nāmābhināmataḥ
saṃjayò daraupadīṃ caiva sarvāśa cānyāḥ kuru satriyaḥ
ya eṣa jāmbūnadaśuddha gaura; tanura mahāsiṃha iva paravṛddhaḥ
paracaṇḍa ghòṇaḥ pṛthu dīrghanetrasa; tāmrāyatāsyaḥ kururāja eṣaḥ
ayaṃ punara mattagajendra gāmī; parataptacāmīkaraśuddhagauraḥ
pṛthva āyatāṃsaḥ pṛthu dīrghabāhura; vṛkòdaraḥ paśyata paśyatainama
yasa tava eṣa pārśve 'saya mahādhanuṣmāña; śayāmò yuvā vāraṇayūthapābhaḥ
siṃhònnatāṃsò gajakhela gāmī; padmāyatākṣò 'rajuna eṣa vīraḥ
kuntī samīpe puruṣòttamau tu; yamāva imau viṣṇumahendra kalpau
manuṣyalòke sakale samò 'sati; yayòra na rūpe na bale na śīle
iyaṃ punaḥ padmadalāyatākṣī; madhyaṃ vayaḥ kiṃ cida iva sapṛśantī
nīlòtpalābhā puradevateva; kṛṣṇā sathitā mūrtimatīva lakṣmīḥ
asyāsa tu pārśve kanakòttamābhā; yaiṣā parabhā mūrtimatīva gaurī
madhye sathitaiṣā bhaginī davijāgryā; cakrāyudhasyāpratimasya tasya
iyaṃ savasā rājacamū patesa tu; paravṛddhanīlòtpala dāma varṇā
paspardha kṛṣṇena nṛpaḥ sadā yò; vṛkòdarasyaiṣa pariggrahò 'garyaḥ
iyaṃ ca rājñò magadhādhipasya; sutā jarāsaṃdha iti śarutasya
yavīyasò mādravatīsutasya; bhāryā matā campakadāmagaurī
indīvaraśyāma tanuḥ sathitā tu; yaiṣāparāsanna mahītale ca
bhāryā matā mādravatīsutasya; jayeṣṭhasya seyaṃ kamalāyatākṣī
iyaṃ tu niṣṭapta suvarṇagaurī; rājñò virāṭasya sutā saputrā
bhāryābhimanyòra nihatò raṇe yò; daròṇādibhisa taira virathò rathasthaiḥ
etāsa tu sīmanta śiròruhā yā; śuklòttarīyā nararāja patnyaḥ
rājñò 'saya vṛddhasya paraṃ śatākhyāḥ; sanuṣā vivīrā hataputra nāthāḥ
etā yathāmukhyama udāhṛtā vò; barāhmaṇya bhāvāda ṛju buddhisattvāḥ
sarvā bhavadbhiḥ paripṛcchyamānā; narendrapatnyaḥ suviśuddhasattvāḥ
evaṃ sa rājā kuruvṛddha varyaḥ; samāgatasa taira naradeva putraiḥ
papraccha sarvāna kuśalaṃ tadānīṃ; gateṣu sarveṣva atha tāpaseṣu
yòdheṣu cāpya āśramamaṇḍalaṃ taṃ; muktvā niviṣṭeṣu vimucya patrama
satrī vṛddhabāle ca susaṃniviṣṭe; yathārhataḥ kuśalaṃ paryapṛcchata
[dhṛ]
yudhiṣṭhira mahābāhò kaca cita tāta kuśalya asi
sahitò bharātṛbhiḥ sarvaiḥ paurajānapadaisa tathā
ye ca tavāma upajīvanti kaca cita te 'pi nirāmayāḥ
sacivā bhṛtya vargāśa ca guravaśa caiva te vibhò
kaca cida vartasi paurāṇāṃ vṛttiṃ rājarṣisevitāma
kaca cida dāyāna anucchidya kòśasa te 'bhiprapūryate
arimadhyasthamitreṣu vartase cānurūpataḥ
barāhmaṇāna agrahāraira vā yathā vada anupaśyasi
kaca cita te parituṣyanti śīlena bharatarṣabha
śatravò guravaḥ paurā bhṛtyā va savajanò 'pi vā
kaca cida yajasi rājendra śaraddhāvāna pitṛdevatāḥ
atithīṃśa cānna pānena kaca cida arcasi bhārata
kaca cica ca viṣaye viprāḥ savakarmaniratāsa tava
kaṣatriyā vaiśya vargā vā śūdrā vāpi kuḍumbinaḥ
kaca cita satrībālavṛddhaṃ te na śòcati na yācate
jāmayaḥ pūjitāḥ kaca cita tava gehe nararṣabha
kacca cida rājarṣivaṃśò 'yaṃ tāma āsādya mahīpatima
yathòcitaṃ mahārāja yaśasā nāvasīdati
[vai]
itya evaṃ vādinaṃ taṃ sa nayāyavata paratyabhāṣata
kuśalapraśna saṃyuktaṃ kuśalò vākyakarmaṇi
kaca cita te vardhate rājaṃsa tapò mandaśramasya te
api me jananī ceyaṃ śuśrūṣura vigataklamā
apya asyāḥ saphalò rājana vanavāsò bhaviṣyati
iyaṃ ca mātā jayeṣṭhā me vītavātādhva karśitā
ghòreṇa tapasā yuktā devī kaca cina na śòcati
hatāna putrāna mahāvīryāna kaṣatradharmaparāyaṇāna
nāpadhyāyati vā kaca cida asmāna pāpakṛtaḥ sadā
kava cāsau vidurò rājana nainaṃ paśyāmahe vayama
saṃjayaḥ kuśalī cāyaṃ kaca cina nu tapasi sathitaḥ
itya uktaḥ paratyuvācedaṃ dhṛtarāṣṭrò janādhipama
kuśalī viduraḥ putra tapò ghòraṃ samāsthitaḥ
vāyubhakṣò nirāhāraḥ kṛśò dhamani saṃtataḥ
kadā cida dṛśyate vipraiḥ śūnye 'samina kānane kava cita
itya evaṃ vadatasa tasya jaṭī vīṭā mukhaḥ kṛśaḥ
diga vāsā maladigdhāṅgò vanareṇu samukṣitaḥ
dūrāda ārakṣitaḥ kaṣattā tatrākhyātò mahīpateḥ
nivartamānaḥ sahasā janaṃ dṛṣṭvāśramaṃ parati
tama anvadhāvana nṛpatira eka eva yudhiṣṭhiraḥ
paraviśantaṃ vanaṃ ghòraṃ lakṣyālakṣyaṃ kava cita kava cita
bhò bhò vidura rājāhaṃ dayitasa te yudhiṣṭhiraḥ
iti baruvana narapatisa taṃ yatnāda abhyadhāvata
tatò vivikta ekānte tasthau buddhimatāṃ varaḥ
vidurò vṛkṣama āśritya kaṃ cita tatra vanāntare
taṃ rājā kaṣīṇabhūyiṣṭhama ākṛtī mātrasūcitama
abhijajñe mahābuddhiṃ mahābuddhira yudhiṣṭhiraḥ
yudhiṣṭhirò 'hama asmīti vākyama uktvāgrataḥ sathitaḥ
vidurasyāśrave rājā sa ca paratyāha saṃjñayā
tataḥ sò 'nimiṣò bhūtvā rājānaṃ samudaikṣata
saṃyòjya vidurasa tasmina dṛṣṭiṃ dṛṣṭyā samāhitaḥ
viveśa vidurò dhīmāna gātraira gātrāṇi caiva ha
parāṇāna parāṇeṣu ca dadhada indriyāṇīndriyeṣu ca
sa yògabalama āsthāya viveśa nṛpatesa tanuma
vidurò dharmarājasya tejasā parajvalanna iva
vidurasya śarīraṃ tata tathaiva satabdhalòcanama
vṛkṣāśritaṃ tadā rājā dadarśa gatacetanama
balavantaṃ tathātmānaṃ mene bahuguṇā tadā
dharmarājò mahātejāsa taca ca sasmāra pāṇḍavaḥ
paurāṇama ātmanaḥ sarvaṃ vidyāvāna sa viśāṃ pate
yògadharmaṃ mahātejā vayāsena kathitaṃ yathā
dharmarājasa tu tatrainaṃ saṃcaskārayiṣusa tadā
dagdhu kāmò 'bhavada vidvāna atha vai vāga abhāṣata
bhò bhò rājana na dagdhavyama etada vidura saṃjñikama
kalevarama ihaitata te dharma eṣa sanātanaḥ
lòkāḥ santānakā nāma bhaviṣyantya asya pārthiva
yati dharmama avāptò 'sau naiva śòcyaḥ paraṃtapa
itya uktò dharmarājaḥ sa vinivṛtya tataḥ punaḥ
rājñò vaicitra vīryasya tata sarvaṃ paratyavedayata
tataḥ sa rājā dayutimāna sa ca sarvò janasa tadā
bhīmasenādayaśa caiva paraṃ vismayama āgatāḥ
taca charutvā parītimāna rājā bhūtva dharmajama abravīta
āpò mūlaṃ phalaṃ caiva mamedaṃ paratigṛhyatāma
yadannò hi narò rājaṃsa tadannò 'sayātithiḥ samṛtaḥ
itya uktaḥ sā tathetya eva parāha dharmātmajò nṛpama
phalaṃ mūlaṃ ca bubhuje rājñā dattaṃ sahānujaḥ
tatasa te vṛkṣamūleṣu kṛtavāsa parigrahāḥ
tāṃ rātriṃ nayavasana sarve phalamūlajalāśanāḥ
[vai]
evaṃ sā rajanī teṣāma āśrame puṇyakarmaṇāma
śivā nakṣatrasaṃpannā sā vayatīyāya bhārata
tatra tatra kathāśa cāsaṃsa teṣāṃ dharmārthalakṣaṇāḥ
vicitrapadasaṃcārā nānā śarutibhira anvitāḥ
pāṇḍavāsa tava abhitò mātura dharaṇyāṃ suṣupusa tadā
utsṛjya sumahārhāṇi śayanāni narādhipa
yada āhārò 'bhavada rājā dhṛtarāṣṭrò mahāmanāḥ
tada āhārā nṛpīrāsa te nayavasaṃsa tāṃ niśaṃ tadā
vayatītāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtapūrvāhṇika kariyaḥ
bharātṛbhiḥ saha kaunteyò dadarśāśramamaṇḍalama
sāntaḥpura parīvāraḥ sabhṛtyaḥ sapuròhitaḥ
yathāsukhaṃ yathòddeśaṃ dhṛtarāṣṭrābhyanujñayā
dadarśa tatra vedīśa ca saṃprajvalita pāvakāḥ
kṛtābhiṣekaira munibhira hutāgnibhira upasthitāḥ
vāneya puṣpanikaraira ājyadhūmòdgamaira api
barāhmeṇa vapuṣā yuktā yuktā munigaṇaiśa ca tāḥ
mṛgayūthaira anudvignaisa tatra tatra samāśritaiḥ
aśaṅkitaiḥ pakṣigaṇaḥ paragītaira iva ca parabhò
kekābhira nīlakaṇṭhānāṃ dātyūhānāṃ ca kūjitaiḥ
kòkòlānāṃ ca kuharaiḥ śubhaiḥ śarutimanòharaiḥ
parādhīta davija ghòṣaiśa ca kava cita kava cida alaṃkṛtama
phalamūlasamudvāhaira mahadbhiśa còpaśòbhitama
tataḥ sa rājā paradadau tāpasārthama upāhṛtāna
kalaśāna kāñcanāna rājaṃsa tathaivòdumbarāna api
ajināni paraveṇīśa ca saruka saruvaṃ ca mahīpatiḥ
kamaṇḍalūṃsa tathā sathālīḥ piṭharāṇi ca bhārata
bhājanāni ca lauhāni pātrīśa ca vividhā nṛpa
yada yada icchati yāvaca ca yada anyada api kāṅkṣitama
evaṃ sa rājā dharmātmā parītyāśramamaṇḍalama
vasu viśrāṇya tata sarvaṃ punara āyāna mahīpatiḥ
kṛtāhnikaṃ ca rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇama
dadarśāsīnama avyagraṃ gāndhārī sahitaṃ tadā
mātaraṃ cāvidūrasthāṃ śiṣyavata paraṇatāṃ sathitāma
kuntīṃ dadarśa dharmātmā satataṃ dharmacāriṇīma
sa tama abhyarcya rājānaṃ nāma saṃśrāvya cātmanaḥ
niṣīdetya abhyanujñātò bṛsyāma upaviveśa ha
bhīmasenādayaśa caiva pāṇḍavāḥ kauravarṣabhama
abhivādyòpasaṃgṛhya niṣeduḥ pārthivājñayā
sa taiḥ parivṛtò rājā śuśubhe 'tīva kauravaḥ
bibhrada barāhmīṃ śariyaṃ dīptāṃ devaira iva bṛhaspatiḥ
tathā teṣūpaviṣṭeṣu samājagmura maharṣayaḥ
śatayūpaprabhṛtayaḥ kurukṣetranivāsinaḥ
vayāsaśa ca bhagavāna viprò devarṣigaṇapūjitaḥ
vṛtaḥ śiṣyaira mahātejā darśayāma āsa taṃ nṛpama
tataḥ sa rājā kauravyaḥ kuntīputraśa ca vīryavāna
bhīmasenādayaśa caiva samutthāyābhyapūjayana
samāgatasa tatò vayāsaḥ śatayūpādibhira vṛtaḥ
dhṛtarāṣṭraṃ mahīpālama asyatāma itya abhāṣata
navaṃ tu viṣṭāraṃ kauśyaṃ kṛṣṇājinakuśòttarama
paratipede tadā vayāsāsa tadarthama upakalpitama
te ca sārve davijaśreṣṭhā viṣṭareṣu samantataḥ
davaipāyanābhyanujñātā niṣedura vipulaujasaḥ
[vai]
tathā samupaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu
vayāsaḥ satyavatī putraḥ paròvācāmantrya pārthivama
dhṛtarāṣṭra mahābāhò kaca cita te vardhate tapaḥ
kaca cina manasa te parīṇāni vanavāse narādhipa
kaccida dhṛdi na te śòkò rājāna putra vināśajaḥ
kacca cija jañānāni sarvāṇi parasannāni tavānagha
kaca cida buddhiṃ dṛḍhāṃ kṛtvā carasyāraṇyakaṃ vidhima
kacca cida vadhūśa ca gāndhārī na śòkenābhibhūyate
mahāprajñā buddhimatī devī dharmārthadarśinī
āgamāpāya tattvajñā kaca cida eṣā na śòcati
kaca cita kuntī ca rājaṃsa tavāṃ śuśrūṣura anahaṃkṛtā
yā parityajya rājyaṃ savaṃ guruśuśrūṣaṇe ratā
kaca cida dharmasutò rājā tavayā parītyābhinanditaḥ
bhīmārjunayamāśa caiva kaca cida ete 'pi sāntvitāḥ
kaca cina nandasi dṛṣṭvaitāna kaca cita te nirmalaṃ manaḥ
kaca cida viśuddhabhāvò 'si jātajñānò narādhipa
etada dhi taritayaṃ śareṣṭhaṃ sarvabhūteṣu bhārata
nirvairatā mahārāja satyama adròha eva ca
kaca cita te nānutāpò 'sati vanavāsena bhārata
savadate vanyama annaṃ vā munivāsāṃsi vā vibhò
viditaṃ cāpi me rājana vidurasya mahātmanaḥ
gamanaṃ vidhinā yena dharmasya sumahātmanaḥ
māṇḍavya śāpāda dhi sa vai dharmò viduratāṃ gataḥ
mahābuddhira mahāyògī mahātmā sumahāmanāḥ
bṛhaspatira vā deveṣu śukrò vāpya asureṣu yaḥ
na tathā buddhisaṃpannò yathā sa puruṣarṣabhaḥ
tapòbalavyayaṃ kṛtvā sumahaca cirasaṃbhṛtama
māṇḍavyenarṣiṇā dharmò haya abhibhūtaḥ sanātanaḥ
niyògāda barahmaṇaḥ pūrvaṃ mayā savena balena ca
vaicitra vīryake kaṣetre jātaḥ sa sumahāmatiḥ
bharātā tava mahārāja devadevaḥ sanātanaḥ
dhāraṇāca chareyasò dhayānāda yaṃ dharmaṃ kavayò viduḥ
satyena saṃvardhayati damena niyamena ca
ahiṃsayā ca dānena tapasā ca sanātanaḥ
yena yògabalāja jātaḥ kururājò yudhiṣṭhiraḥ
dharma itya eṣa nṛpate parājñenāmita buddhinā
yathā haya agnira yathā vāyura yathāpaḥ pṛthivī yathā
yathākāśaṃ tathā dharma iha cāmutra ca sathitaḥ
sarvagaśa caiva kauravya sarvaṃ vayāpya carācarama
dṛśyate devadevaḥ sa siddhaira nirdagdhakilbiṣaiḥ
yò hi dharmaḥ sa vidurò vidurò yaḥ sa pāṇḍavaḥ
sa eṣa rājana vaśyasa te pāṇḍavaḥ pareṣyavata sathitaḥ
paraviṣṭaḥ sa savama ātmānaṃ bharātā te buddhisattamaḥ
diṣṭyā mahātmā kaunteyaṃ mahāyògabalānvitaḥ
tavāṃ cāpi śareyasā yòkṣye nacirāda bharatarṣabha
saṃśayaca chedanārthaṃ hi parāptaṃ māṃ viddhi putraka
na kṛtaṃ yata purā kaiśa cita karma lòke maharṣibhiḥ
āścaryabhūtaṃ tapasaḥ phalaṃ saṃdarśayāmi vaḥ
kima icchasi mahīpāla mattaḥ parāptuma amānuṣama
daraṣṭuṃ sapraṣṭuma atha śaròtuṃ vada kartāsmi tata tathā
[ja]
vanavāsaṃ gate vipra dhṛtarāṣṭre mahīpatau
sabhārye nṛpaśārdūla vadhvā kuntyā samanvite
vidure cāpi saṃsiddhe dharmarājaṃ vayapāśrite
vasatsu pāṇḍuputreṣu sarveṣva āśramamaṇḍale
yata tada aścaryama iti vai kāriṣyāṃmītya uvāca ha
vayāsaḥ paramatejjasvī maharṣisa tada vadasva me
vanavāse ca kauravyaḥ kiyantaṃ kālama acyutaḥ
yudhiṣṭhirò narapatira nayavasata sājanò davija
kimāhārāśa ca te tatra sasainyā nayavasana parabhò
sāntaḥpurā mahātmāna iti tada barūhi me 'nagha
[vai]
te 'nujñātāsa tadā rājana kururājena pāṇḍavāḥ
vividhānya annapānāni viśrāmyānubhavanti te
māsama ekaṃ vijahrusa te sasainyāntaḥpurā vane
atha tatrāgamada vayāsò yathòktaṃ te mayānagha
tathā tu teṣāṃ sarveṣāṃ kathābhira nṛpasaṃnidhau
vayāsama anvāsatāṃ rājanna ājagmura munayò 'pare
nāradāḥ parvataśa caiva devalaśa ca mahātapāḥ
viśvāvasusa tumburuśa ca citrasenaśa ca bhārata
teṣāma api yathānyāyaṃ pūjāṃ cakre mahāmanāḥ
dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaḥ kururājò yudhiṣṭhiraḥ
niṣedusa te tataḥ sarve pūjāṃ parāpya yudhiṣṭhirāta
āsaneṣva atha puṇyeṣu barhiṣkeṣu vareṣu ca
teṣu tatròpaviṣṭeṣu sa tu rājā mahāmatiḥ
pāṇḍuputraiḥ parivṛtò niṣasādā kurūdvahaḥ
gāndhārī caivva kuntī ca daraupadī sātvatī tathā
satriyaśa cānyāsa tathānyābhiḥ sahòpaviviśusa tataḥ
teṣāṃ tatra kathā divyā dharmiṣṭhāśa cābhavana nṛpa
ṛṣīṇāṃ ca purāṇānāṃ devāsuravimiśritāḥ
tataḥ kathānte vayāsasa taṃ parajñā cakṣuṣama īśvarama
paròvāca vadatāṃ śareṣṭhaḥ punara eva sa tada vacaḥ
parīyamāṇò mahātejāḥ sarvavedavidāṃ varaḥ
viditaṃ mama rājenddra yata te hṛdi vivakṣitama
dahyamānasya śòkena tava putrakṛtena vai
gāndhāryāśa caiva yada duḥkhaṃ hṛdi tiṣṭhati pārthiva
kuntyāśa ca yana mahārāja daraupadyāśa ca hṛdi sathitama
yaca ca dhārayate tīvraṃ duḥkhaṃ putrā vināśajāma
subhadrā kṛṣṇa bhaginī taca cāpi viditaṃ mama
śarutvā samāgamama imaṃ sarveṣāṃ vasa tatò nṛpa
saṃśaya chedanāyāhaṃ parāptaḥ kauravanandana
ime ca devagandharvāḥ sarve caiva maharṣayaḥ
paśyantu tapasò vīryama adya me cirasaṃbhṛtama
tada ucyatāṃ mahābāhò kaṃ kāmaṃ paradiśāmi te
paravaṇò 'sami varaṃ dātuṃ paśyaṃ me tapasò balama
evama uktaḥ sa rājendrò vayāsenāmita buddhinā
muhūrtama iva saṃccintya vacanāyòpacakrame
dhanyò 'samya anugṛhītò 'sami saphalaṃ jīvitaṃ ca me
yana me samagamò 'dayeha bhavadbhiḥ saha sādhubhi
adya cāpya avagacchāmi gatima iṣṭāma ihātmanaḥ
bhavadbhira barahmakalpaira yata sametò 'haṃ tapòdhanāḥ
darśanāda eva bhavatāṃ pūtò'haṃ nātra saṃśayaḥ
vidyate na bhayaṃ cāpi paralòkāna mamānaghāḥ
kiṃ tu tasya sudurbuddhera mandasyāpanayaira bhṛṣama
dūyate me manò nityaṃ samarataḥ putragṛddhinaḥ
apāpāḥ pāṇḍavā yena nikṛtāḥ pāpabuddhinā
ghātitā pṛthivī ceyaṃ sahasā sanara davipā
rājānaśa ca mahātmānò nānājanapadeśvarāḥ
āgamya mama putrārthe sarve mṛtyuvaśaṃ gatāḥ
ye te putrāṃśa ca dārāṃśa ca parāṇāṃśa ca manasaḥ pariyāna
parityajya gatāḥ śūrāḥ paretarājaniveśanama
kā nu teṣāṃ gatira barahmana mitrārthe ye hatā mṛdhe
tathaiva putrapautrāṇāṃ mama ye nihatā yudhi
dūyate me manò 'bhīkṣṇaṃ ghātayitvā mahābalama
bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ vṛddhaṃ daròṇaṃ ca davijasattamama
mama putreṇa mūḍhena pāpena suhṛda daviṣā
kaṣayaṃ nītaṃ kulaṃ dīptaṃ pṛthivī rājyama icchatā
etata sarvama anusmṛtya dahyamānò divāniśama
na śāntima adhigacchāmi duḥkhaśòkasamāhataḥ
iti me cintayānasya pitaḥ śarma na vidyate
[vai]
taca charutvā vividhaṃ tasya rājarṣeḥ paridevitama
punara navīkṛtaḥ śòkò gāndhāryā janamejaya
kuntyā darupadaputryāśa ca subhadrāyāsa tathaiva ca
tāsāṃ ca vara nārīṇāṃ vadhūnāṃ kauravasya ha
putraśòkasamāviṣṭā gāndhārī tava idama abravīta
śavaśuraṃ baddhanayanā devī parāñjalira utthitā
ṣòḍaṣemāni varṣāṇi gatāni munipuṃgava
asya rājñò hatāna putrāña śòcatò na śamò vibhò
putraśòkasamāviṣṭò niḥśvasana haya eṣa bhūmipaḥ
na śete vasatīḥ sarvā dhṛtarāṣṭrò mahāmune
lòkāna anyāna samarthò 'si saraṣṭuṃ sarvāṃsa tapòbalāta
kima u lòkāntara gatāna rājñò darśayituṃ sutāna
iyaṃ ca daraupadī kṛṣṇā hatajñāti sutā bhṛśama
śòcātya atīva sādhvī te sanuṣāṇāṃ dayitā sanuṣā
tathā kṛṣṇasya bhaginī subhadrā bhadra bhāṣiṇī
saubhadra vadhasaṃtaptā bhṛśaṃ śòcati bhāminī
iyaṃ ca bhūri śavarasò bhāryā paramaduḥkhitā
bhartṛvyasanaśòkārtā na śete vasatīḥ parabhò
yasyāsa tu śavaśurò dhīmāna bāhlīkaḥ sa kurūdvahaḥ
nihataḥ sòmadattaśa ca pitrā saha mahāraṇe
śarīmaca cāsya mahābuddheḥ saṃggrāmeṣva apalāyinaḥ
putrasya te putraśataṃ nihātaṃ yada raṇājire
tasya bhāryā śatama idaṃ putraśòkasamāhatama
punaḥ punara vardhayānaṃ śòkaṃ rājñò mamaiva ca
tenārambheṇa mahatā māma upāste mahāmune
ye ca śūrā mahātmānaḥ śavaśurā me mahārathāḥ
sòmadattaprabhṛtayaḥ kā nu teṣāṃ gatiḥ parabhò
tava parasādāda bhagavāna viśòkò 'yaṃ mahīpatiḥ
kuryāta kālama ahaṃ caiva kuntī ceyaṃ vadhūsa tava
itya uktavatyāṃ gāndhāryāṃ kuntī varatakṛṣānanā
paracchannajātaṃ putraṃ taṃ sasmārāditya saṃbhavama
tāma ṛṣira varadò vayāsò dūraśravaṇa darśanaḥ
apaśyada duḥkhitāṃ devīṃ mātaraṃ savyasācinaḥ
tāma uvāca tatò vayāsò yata te kāryaṃ vivakṣitama
tada barūhi tavaṃ mahāprājñe yata te manasi vartate
tataḥ kuntī śavaśurayòḥ paraṇamya śirasā tadā
uvāca vākyaṃ savrīḍaṃ vivṛṇvānā purātanama
[kuntī]
bhagavaña śavaśurò me 'si daivatasyāpi daivatama
sā me devātidevasa tavāṃ śṛṇu satyāṃ giraṃ mama
tapasvī kòpanò viprò durvāsā nāma me pituḥ
bhikṣāma upāgatò bhòktuṃ tama ahaṃ paryatòṣayama
śaucena tava āgasasa tayāgaiḥ śuddhena manasā tathā
kòpasthāneṣva api mahatsva akupyaṃ na kadā cana
sa me varama adāta parītaḥ kṛtama itya ahama abruvama
avaśyaṃ te gṛhītavyama iti māṃ sò 'baravīda vacaḥ
tataḥ śāpabhayāda viprama avòcaṃ punara eva tama
evama astva iti ca parāha punara eva sa māṃ davijaḥ
dharmasya jananī bhadre bhavitrī tavaṃ varānane
vaśe sathāsyanti te devā yāṃsa tavama āvāhayiṣyasi
itya uktvāntara hitò viprasa tatò 'haṃ vismitābhavama
na ca sārvāsva avasthāsu samṛtira me vipraṇaśyati
atha harmyatalasthāhaṃ ravima udyantama īkṣatī
saṃsmṛtya tada ṛṣera vākyaṃ sapṛhayantī divākarama
sathitāhaṃ bālabhāvena tatra dòṣama abudhyatī
atha devaḥ sahasrāṃśura matsamīpa gatò 'bhavata
davidhākṛtvātmanò dehaṃ bhūmau ca gagane 'pi ca
tatāpa lòkāna ekena davitīyenāgamaca ca māma
sa māma uvāca vepantīṃ varaṃ mattò vṛṇīṣva ha
gamyatāma iti taṃ cāhaṃ paraṇamya śirasāvadama
sa māma uvāca tigmāṃśura vṛthāhvānaṃ na te kaṣamama
dhakṣyāmi tavāṃ ca vipraṃ ca yena dattò varasa tava
tama ahaṃ rakṣatī vipraṃ śāpāda anaparādhinama
putrò me tavatsamò deva bhaveda iti tatò 'baruvama
tatò māṃ tejasāviśya mòhayitvā ca bhānumāna
uvāca bhavitā putrasa tavetya abhyagamada divama
tatò 'hama antarbhavane pitura vṛttāntarakṣiṇī
gūḍhòtpannaṃ sutaṃ bālaṃ jale karṇama avāsṛjama
nūnaṃ tasyaiva devasya parasādāta punara eva tu
kanyāhama abhavaṃ vipra yathā parāha sa māma ṛṣiḥ
sa mayā mūḍhayā putrò jañāyamānò 'paya upekṣitaḥ
tana māṃ dahati viprarṣe yathā suviditaṃ tava
yadi pāpama apāpaṃ vā tada etada vivṛtaṃ mayā
tana me bhayaṃ tavaṃ bhagavana vayapanòtuma ihārhasi
yaca cāsya rājñò viditaṃ hṛdisthaṃ bhavatò 'nagha
taṃ cāyaṃ labhatāṃ kāmama adyaiva munisāttama
itya uktaḥ paratyuvācedaṃ vayāsò vedavidāṃ varaḥ
sādhu sarvama idaṃ tathyama evama eva yathāttha māma
aparādhaśa ca te nāsti kanyā bhāvaṃ gatā haya asi
devāśa caiśvaryavantò vai śarīrāṇya āviśanti vai
santi deva nikāyāśa ca saṃkalpāña janayanti ye
vācā dṛṣṭyā tathā saparśāta saṃgharṣeṇeti pañcadhā
manuṣyadharmò daivena dharmeṇa na hi yujyate
iti kunti vayajānīhi vayetu te mānasò javaraḥ
sarvaṃ balavatāṃ pathyaṃ sarvaṃ balavatāṃ śuci
sarvaṃ balavatāṃ dharmaḥ sarvaṃ balavatāṃ savakama
[vayāsa]
bhadre darakṣyasi gāndhāri putrāna bharātṝna sakhīṃsa tathā
vadhūśa ca patibhiḥ sārdhaṃ niśi suptòtthitā iva
karṇaṃ darakṣyati kuntī ca saubhadraṃ cāpi yādavī
daraupadī pañca putrāṃśa ca pitṝna bharātṝṃsa tathaiva ca
pūrvama evaiṣa hṛdaye vayavasāyò 'bhavana mama
yathāsmi còditò rājñā bhavatyā pṛthayaiva ca
na te śòcyā mahātmānaḥ sarva eva nararṣabhāḥ
kaṣatradharmaparāḥ santasa tathā hi nidhanaṃ gatāḥ
bhavitavyama avaśyaṃ tata surakāryama anindite
avaterura tataḥ sarve deva bhāgaira mahītalama
gandharvāpsarasaśa caiva piśācā guhya rākṣasāḥ
tathā puṇyajanāśa caiva siddhā devarṣayò 'pi ca
devāśa ca dānavāśa caiva tathā barahmarṣayò 'malāḥ
ta ete nidhanaṃ parāptāḥ kurukṣetre raṇājire
gandharvarājò yò dhīmāna dhṛtarāṣṭra iti śarutaḥ
sa eva mānuṣe lòke dhṛtarāṣṭraḥ patisa tava
pāṇḍuṃ marudgaṇaṃ viddhi viśiṣṭatamama acyutama
dharmasyāṃśò 'bhavata kaṣattā rājā cāyaṃ yudhiṣṭhiraḥ
kaliṃ duryòdhanaṃ viddhi śakuniṃ davāparaṃ tathā
duḥśāsanādīna viddhi tavaṃ rākṣasāña śubhadarśane
marudgaṇāda bhīmasenaṃ balavantama ariṃdamama
viddhi ca tavvaṃ narama ṛṣima imaṃ pārthaṃ dhanaṃjayama
nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśama aśvinau yamajāva ubhau
davidhākṛtvātmanò dehama ādityaṃ tapasā varama
lòkāṃśa ca tāpayānaṃ vai viddhi karṇaṃ ca śòbhane
yaśa ca vairārthama udbhūtaḥ saṃgharṣajananasa tathā
yaśa ca pāṇḍava dāyādò hataḥ ṣaḍbhira mahārathaiḥ
sa sòma iha saubhadrò yògāda evābhavada davidhā
daraupadyā saha saṃbhūtaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāvakāta
agnera bhāgaṃ śubhaṃ viddhi rākṣasaṃ tu śikhaṇḍinama
daròṇaṃ bṛhaspatera bhāgaṃ viddhi darauṇiṃ ca rudrajama
bhīṣmaṃ ca viddhi gāṅgeyaṃ vasuṃ mānuṣatāṃ gatama
evama ete mahāprājñe devā mānuṣyama etya hi
tataḥ punara gatāḥ savargaṃ kṛte karmaṇi śòbhane
yaca ca vò hṛdi sarveṣāṃ duḥkhama enaca ciraṃ sathitama
tada adya vayapaneṣyāmi paralòkakṛtāda bhayāta
sarve bhavantò gacchantu nadīṃ bhāgīrathīṃ parathi
tatra darakṣyatha tāna sarvāna ye hatāsmina raṇājire
[vai]
iti vayāsasya vacanaṃ śarutvā sarve janasa tadā
mahatā siṃhanādena gaṅgāma abhimukhò yayau
dhṛtarāṣṭraśa ca sāmātyaḥ parayayau saha pāṇḍavaiḥ
sahitò muniśārdūlaira gandharvaiśa ca samāgataiḥ
tatò gaṅgāṃ samāsādya karameṇa sajanārṇavaḥ
nivāsama akaròta sārvò yathāprīti yathāsukhama
rājā ca pāṇḍavaiḥ sārdhama iṣṭe deśe sahānugaḥ
nivāsama akaròda dhīmāna sastrī vṛddhapuraḥsaraḥ
jagāma tada ahaśa cāpi teṣāṃ varṣaśataṃ yathā
niśāṃ paratīkṣamāṇānāṃ didṛkṣūṇāṃ mṛtāna nṛpāna
atha puṇyaṃ girivarama astama abhyagamada raviḥ
tataḥ kṛtābhiṣekāsa te naiśaṃ karma samācarana
[vai]
tatò niśāyāṃ parāptāyāṃ kṛtasāyāhnika kariyāḥ
vayāsama abhyagamana sarve ye tatrāsana samāgatāḥ
dhṛtarāṣṭrasa tu dharmātmā pāṇḍavaiḥ sahitasa tadā
śucira ekamanāḥ sārdhama ṛṣibhisa taira upāviśata
gāndhāryā saha nāryasa tu sahitāḥ samupāviśana
paurajānapadaśa cāpi janaḥ sārvò yathā vayaḥ
tatò vayāsò mahātejāḥ puṇyaṃ bhāgīrathī jalama
avagāhyājuhāvātha sarvā~la lòkāna mahāmuniḥ
pāṇḍavānāṃ ca ye yòdhāḥ kauravāṇāṃ ca sarvaśaḥ
rājānaśa ca mahābhāgā nānādeśanivāsinaḥ
tataḥ sutumulaḥ śabdò janāntara janamejaya
parādurāsīda yathāpūrvaṃ kurupāṇḍavasenayòḥ
tatasa te pārthivāḥ sarve bhīṣmadròṇapurògamāḥ
sasainyāḥ salilāta tasmāta samuttasthuḥ sahasraśaḥ
virāṭadrupadau còbhau saputrau saha sainikau
daraupadeyāśa ca saubhadrò rākṣasaśa ca ghaṭòtkacaḥ
karṇaduryòdhanau còbhau śakuniśa ca mahārathaḥ
duḥśāsanādayaśa caiva dhārtarāṣṭrā mahārathāḥ
jārāsaṃdhira bhagadattò jalasaṃdhaśa ca pārthivaḥ
bhūriśravāḥ śalaḥ śalyò vṛṣasenaśa ca sānujaḥ
lakṣmaṇò rājaputraśa ca dhṛṣṭadyumnasya cātmajāḥ
śikhaṇḍiputrāḥ sarve ca dhṛṣṭaketuśa ca sānujaḥ
acalò vṛṣakaśa caiva rākṣasaśa cāpya alāyudhaḥ
bāhlīkaḥ sòmadattaśa ca cekitānaśa ca pārthivaḥ
ete cānye ca bahavò bahutvāda ye na kīrtitāḥ
sarve bhāsuradehāsa te samuttasthura jalāta tataḥ
yasya vīrasya yò veṣò yò dhavajò yaca ca vāhanama
tena tena vayadṛśyanta samupetā narādhipāḥ
divyāmbara dharāḥ sarve sarve bharājiṣṇu kuṇḍalāḥ
nirvairā nirahaṃkārā vigatakròdhamanyavaḥ
gandharvaira upagīyantaḥ satūyamānāśa ca bandibhiḥ
divyamālyāmbaradharā vṛtāśa cāpsarasāṃ gaṇaiḥ
dhṛtarāṣṭrasya ca tadā divyaṃ cakṣura narādhipa
muniḥ satyavatī putraḥ parītaḥ parādāta tapòbalāta
divyajñānabalòpetā gāndhārī ca yaśasvinī
dadarśa putrāṃsa tāna sarvāna ye cānye 'pi raṇe hatāḥ
tada adbhutama acintyaṃ ca sumahada ròmaharṣaṇama
vismitaḥ sajanaḥ sarvò dadarśānimiṣekṣaṇaḥ
tada utsava madòdagraṃ hṛṣṭanārī narākulama
dadṛśe balama āyāntaṃ citraṃ paṭagataṃ yathā
dhṛtarāṣṭrasa tu tāna sarvvāna paśyana divyena cakṣuṣā
mumude bharataśreṣṭha parasādāta tasya vai muneḥ
[vai]
tatasa te bharataśreṣṭhāḥ samājagmuḥ parasparama
vigatakròdhamātsaryāḥ sarve vigatakalmaṣāḥ
vidhiṃ paramama āsthāya barahmarṣivihitaṃ śubhama
sāmprīta manasaḥ sarve devalòka ivāmarāḥ
putraḥ pitrā ca mātrā ca bhāryā ca patinā saha
bharātā bharātrā sakhā caiva sakhyā rājana samāgatāḥ
pāṇḍavāsa tu maheṣvāsaṃ karṇaṃ saubhadrama eva ca
saṃpraharṣāta samājagmura daraupadeyāṃśa ca sarvaśaḥ
tatasa te parīyamāṇā vai karṇena saha pāṇḍavāḥ
sametya pṛthivīpālāḥ sauhṛde 'vasthitābhavana
ṛṣiprasādāta te 'naye ca kaṣatriyā naṣṭamanyavaḥ
asauhṛdaṃ parityajya sauhṛde paryavasthitāḥ
evaṃ samāgatāḥ sarve gurubhira bāndhavaisa tathā
putraiśa ca puruṣavyāghrāḥ kuravò 'naye ca mānavāḥ
tāṃ rātrima ekāṃ kṛtsnāṃ te vihṛtya parītamānasāḥ
menire paritòṣeṇa nṛpāḥ savargasadò yathā
nātra śòkò bhayaṃ tarāsò nāratira nāyaśò 'bhavata
parasparaṃ samāgamya yòdhānāṃ bharatarṣabha
samāgatāsa tāḥ pitṛbhira bharātṛbhiḥ patibhiḥ sutaiḥ
mudaṃ paramikāṃ parāpya nāryò duḥkhama athātyajana
ekāṃ rātriṃ vihṛtyaivaṃ te vīrāsa tāśa ca yòṣitaḥ
āmantryānyònyama āśliṣya tatò jagmura yathāgatama
tatò visarjayāma āsa lòkāṃsa tāna munipuṃgavaḥ
kaṣaṇenāntarhitāśa caiva parekṣatāma eva te 'bhavana
avagāhya mahātmānaḥ puṇyāṃ taripathagāṃ nadīma
sarathāḥ sadhvajāśa caiva savāni sathānāni bhejire
devalòkaṃ yayuḥ ke cita ke cida barahma sadasa tathā
ke cica ca vāruṇaṃ lòkaṃ ke cita kauberama āpnuvana
tathā vaivasvataṃ lòkaṃ ke cica caivāpnuvana nṛpāḥ
rākṣasānāṃ piśācānāṃ ke cica cāpya uttarāna kurūna
vicitragatayaḥ sarve yā avāpyāmaraiḥ saha
ājagmusa te mahātmānaḥ savāhāḥ sapadānugāḥ
gateṣu teṣu sarveṣu salilasthò mahāmuniḥ
dharmaśīlò mahātejāḥ kurūṇāṃ hitakṛta sadā
tataḥ paròvāca tāḥ sarvāḥ kaṣatriyā nihateśvarāḥ
yā yāḥ patikṛtā~la lòkāna icchanti paramastriyaḥ
tā jāhnavījalaṃ kaṣiprama avagāhantva atandritāḥ
tatasa tasya vacaḥ śarutvā śaraddadhānā varāṅganāḥ
śavaśuraṃ samanujñāpya viviśura jāhnavījalama
vimuktā mānuṣaira dehaisa tatasa tā bhartṛbhiḥ saha
samājagmusa tadā sādhvyāḥ sarvā eva viśāṃ pate
evaṃ karameṇa sarvāsa tāḥ śīlavatyaḥ kulastriyaḥ
paraviśya tòyaṃ nirmuktā jagmura bhartṛsalòkatāma
divyarūpasamāyuktā divyābharata bhūṣitāḥ
divyamālyāmbaradharā yathāsāṃ patayasa tathā
tāḥ śīlasattvasaṃpannā vitamaskā gala kalamāḥ
sarvāḥ sarvaguṇaira yuktāḥ savaṃ savaṃ sathānaṃ parapedire
yasya yasya ca yaḥ kāmasa tasmina kāle 'bhavata tadā
taṃ taṃ visṛṣṭavāna vayāsò varadò dharmavatsalaḥ
taca charutvā naradevānāṃ punarāgamanaṃ narāḥ
jarhṛṣura muditāśa cāsanna anyadehagatā api
pariyaiḥ samāgamaṃ teṣāṃ ya imaṃ śṛṇuyāna naraḥ
pariyāṇi labhate nityama iha ca paretya caiva ha
iṣṭabāndhava saṃyògama anāyāsama anāmayama
ya imaṃ śarāvayeda vidvāna saṃsiddhiṃ parāpnuyāta parāma
savādhyāyayuktāḥ puruṣāḥ kariyā yuktāśa ca bhārata
adhyātmayògayuktāśa ca dhṛtimantaśa ca mānavāḥ
śarutvā parva tava idaṃ nityama avāpsyanti parāṃ gatima
[sūta]
etaca charutva nṛpò vidvāna hṛṣṭò 'bhūja janamejayaḥ
pitāmahānāṃ sarveṣāṃ gamanāgamanaṃ tadā
abravīca ca mudā yuktaḥ punarāgamanaṃ parati
kathaṃ nu tayaktadehānāṃ punasa tada rūpadarśanama
itya uktaḥ sa davijaśreṣṭhò vayāsa śiṣyaḥ paratāpavāna
paròvāca vadatāṃ śareṣṭhasa taṃ nṛpaṃ janamejayama
avipraṇāśaḥ sarveṣāṃ karmaṇāma iti niścayaḥ
karmajāni śarīrāṇi tathaivākṛtayò nṛpa
mahābhūtāni nityāni bhūtādhipati saṃśrayāta
teṣāṃ ca nityasaṃvāsò na vināśò viyujyatāma
anāśāya kṛtaṃ karma tasya ceṣṭaḥ phalāgamaḥ
ātmā caibhiḥ samāyuktaḥ sukhaduḥkhama upāśnute
avināśī tathā nityaṃ kaṣetrajña iti niścayaḥ
bhūtānāma ātmabhāvò yò dharuvò 'sau saṃvijānatāma
yāvana na kaṣīyate karma tāvada asya savarūpatā
saṃkṣīṇa karmā puruṣò rūpānyatvaṃ niyacchati
nānābhāvāsa tathaikatvaṃ śarīraṃ parāpya saṃhatāḥ
bhavanti te tathā nityāḥ pṛthagbhāvaṃ vijānatāma
aśvamedhe śarutiśa ceyama aśvasaṃjñapanaṃ parati
lòkāntara gatā nityaṃ parāṇā nityā hi vājinaḥ
ahaṃ hitaṃ vadāmya etata pariyaṃ ceta tava pārthiva
deva yānā hi panthānaḥ śarutāsa te yajñasaṃstare
sukṛtò yatra te yajñasa tatra devā hitāsa tava
yadā samanvitā devāḥ paśūnāṃ gamaneśvarāḥ
gatimantaśa ca teneṣṭvā nānye nityā bhavanti te
nitye 'samina pañcake varge nitye cātmani yò naraḥ
asya nānā samāyògaṃ yaḥ paśyati vṛthā matiḥ
viyòge śòcate 'tayarthaṃ sa bāla iti me matiḥ
viyòge dòṣadarśī yaḥ saṃyògama iha varjayeta
asaṃge saṃgamò nāsti duḥkhaṃ bhuvi viyògajama
parāparajñasa tu narò nābhimānāda udīritaḥ
aparajñaḥ parāṃ buddhiṃ sapṛṣṭvā mòhāda vimucyate
adarśanāda āpatitaḥ punaśa cādarśanaṃ gataḥ
nāhaṃ taṃ vedmi nāsau māṃ na ca me 'sati virāgatā
yena yena śarīreṇa karòtya ayama anīśvaraḥ
tena tena śarīreṇa tada avaśyama upāśnute
mānasaṃ manasāpnòti śārīraṃ ca śarīravāna
[vai]
adṛṣṭvā tu nṛpaḥ putrāna darśanaṃ paratilabdhavāna
ṛṣiprasādāta putrāṇāṃ savarūpāṇāṃ kurūdvaha
sa rājā rājadharmāṃśa ca barahmòpaniṣadaṃ tathā
avāptavāna naraśreṣṭhò buddhiniścayama eva ca
viduraśa ca mahāprājñò yayau siddhiṃ tapòbalāta
dhṛtarāṣṭraḥ samāsādya vayāsaṃ cāpi tapasvinama
[ja]
mamāpi varadò vayāsò darśayeta pitaraṃ yadi
tada rūpaveṣa vayasaṃ śaraddadhyāṃ sarvama eva te
pariyaṃ me sayāta kṛtārthaśa ca sayāma ahaṃ kṛtaniścayaḥ
parasādāda ṛṣiputrasya mama kāmaḥ samṛdhyatāma
[sūta]
itya uktavacane tasmina nṛpe vayāsaḥ paratāpavāna
parasādama akaròda dhīmāna ānayaca ca parikṣitama
tatasa tada rūpavayasama āgataṃ nṛpatiṃ divaḥ
śarīmantaṃ pitaraṃ rājā dadarśa janamejayaḥ
śamīkaṃ ca mahātmānaṃ putraṃ taṃ cāsya śṛṅgiṇama
amātyā ye babhūvuśa ca rājñasa tāṃśa ca dadarśa ha
tataḥ sò 'vabhṛthe rājā muditò janamejayaḥ
pitaraṃ sanāpayāma āsa savayaṃ sasnau ca pārthivaḥ
sanātvā ca bharataśreṣṭhaḥ sò ''satīkama idama abravīta
yāyāvara kulòtpannaṃ jaratkāru sutaṃ tadā
āstīka vividhāścaryò yajñò 'yama iti me matiḥ
yada adyāyaṃ pitā parāptò mama śòkapraṇāśanaḥ
[āstīka]
ṛṣera davaipāyanò yatra purāṇasa tapasò nidhiḥ
yajñe kuru kulaśreṣṭha tasya lòkāva ubhau jitau
śarutaṃ vicitrama ākhyānaṃ tavayā pāṇḍavanandana
sarpāśa ca bhasmasāna nītā gatāśa ca padavīṃ pituḥ
kathaṃ cita takṣakò muktaḥ satyatvāta tava pārthiva
ṛṣayaḥ pūjitāḥ sarve gatiṃ dṛṣṭvā mahātmanaḥ
parāptaḥ suvipulò dharmaḥ śarutvā pāpavināśanama
vimuktò hṛdayagranthira udārajanadarśanāta
ye ca pakṣadharā dharme sadvṛttarucayaśa ca ye
yāna dṛṣṭvā hīyate pāpaṃ tebhyaḥ kāryā namaḥ kariyāḥ
[sūta]
etaca charutvā davijaśreṣṭhāta sa rājā janamejayaḥ
pūjayāma āsa tama ṛṣima anumānya punaḥ punaḥ
papṛccha tama ṛṣiṃ cāpi vaiśampāyanama acyutama
kathā viśeṣaṃ dharmajñò vanavāsasya sattama
[ja]
dṛṣṭvā putrāṃsa tathā pautrāna sānubandhāña janādhipaḥ
dhṛtarāṣṭraḥ kima akaròda rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ
[vai]
tada dṛṣṭvā mahada āścaryaṃ putrāṇāṃ darśanaṃ punaḥ
vītaśòkaḥ sa rājarṣiḥ punara āśramama āgamata
itarasa tu janaḥ sarvasa te caiva paramarṣayaḥ
paratijagmura yathākāmaṃ dhṛtarāṣṭrābhyanujñayā
pāṇḍavāsa tu mahātmānò laghu bhūyiṣṭha sainikāḥ
anujagmura mahātmānaṃ sadāraṃ taṃ mahīpatima
tama āśramagataṃ dhīmāna barahmarṣira lòkapūjitaḥ
muniḥ satyavatī putrò dhṛtarāṣṭrama abhāṣata
dhṛtarāṣṭra mahābāhò śṛṇu kauravanandana
śarutaṃ te jañānavṛddhānāma ṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇāma
ṛddhābhijana vṛddhānāṃ vedavedāṅgavedināma
dharmajñānāṃ purāṇānāṃ vadatāṃ vividhāḥ kathāḥ
mā sama śòke manaḥ kārṣīda iṣṭena vayathate budhaḥ
śarutaṃ deva rahasyaṃ te nāradāda deva darśanāta
gatāsa te kaṣatradharmeṇa śastrapūtāṃ gatiṃ śubhāma
yathādṛṣṭāsa tavayā putrā yathā kāmavihāriṇaḥ
yudhiṣṭhirasa tava ayaṃ dhīmāna bhavantama anurudhyate
sahitò bharātṛbhiḥ sarvaiḥ sadāraḥ sasuhṛjjanaḥ
visarjayainaṃ yātva eṣa savarājyama anuśāsatāma
māsaḥ samadhikò haya eṣāma atītò vasatāṃ vane
etada dhi nityaṃ yatnena padaṃ rakṣyaṃ paraṃtapa
bahu paratyarthikaṃ haya etada rājyaṃ nāma narādhipa
itya uktaḥ kauravò rājā vayāsenāmita buddhinā
yudhiṣṭhirama athāhūya vāgmī vacanama abravīta
ajātaśatrò bhadraṃ te śṛṇu me bharātṛbhiḥ saha
tavatprasādāna mahīpāla śòkò nāsmāna parabādhate
rame cāhaṃ tavayā putrapureva gajasāhvaye
nāthenānugatò vidvāna pariyeṣu parivartinā
parāptaṃ putraphalaṃ tavattaḥ parītira me vipulā tavayi
na me manyura mahābāhò gamyatāṃ putra mācirama
bhavantaṃ ceha saṃprekṣya tapò me parihīyate
tapò yuktaṃ śarīraṃ ca tavāṃ dṛṣṭvā dhāritaṃ punaḥ
mātarau te tathaiveme śīrṇaparṇakṛtāśane
mama tulyavrate putra naciraṃ vartayiṣyataḥ
duryòdhanaprabhṛtayò dṛṣṭā lòkāntaraṃ gatāḥ
vayāsasya tapasò vīryāda bhavataśa ca samāgamāta
parayòjanaṃ ciraṃ vṛttaṃ jīvitasya ca me 'nagha
ugraṃ tapaḥ samāsthāsye tavama anujñātuma arhasi
tavayya adya piṇḍaḥ kīrtiśa ca kulaṃ cedaṃ paratiṣṭhitama
śavò vādya vā mahābāhò gamyatāṃ putra mācirama
rājanītiḥ subahuśaḥ śarutā te bharatarṣabha
saṃdeṣṭavyaṃ na paśyāmi kṛtama etāvatā vibhò
itya uktavacanaṃ tāta nṛpò rājānama abravīta
na māma arhasi dharmajña parityaktuma anāgasama
kāmaṃ gacchantu me sarve bharātarò 'nucarāsa tathā
bhavantama ahama anviṣye mātarau ca yatavrate
tama uvācātha gāndhārī maivaṃ putra śṛṇuṣva me
tavayya adhīnaṃ kuru kulaṃ piṇḍaśa ca śavaśurasya me
gamyatāṃ putra paryāptama etāvata pūjitā vayama
rājā yada āha tata kāryaṃ tavayā putra pitura vacaḥ
itya uktaḥ sā tu gāndhāryā kuntīma idama uvāca ha
sanehabāṣpākule netre paramṛjya rudatīṃ vacaḥ
visarjayati māṃ rājā gāndhārī ca yaśasvinī
bhavatyāṃ baddhacittasa tu kathaṃ yāsyāmi duḥkhitaḥ
na còtsahe tapòvighnaṃ kartuṃ te dharmacāriṇi
tapasò hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahata
mamāpi na tathā rājñi rājye buddhira yathā purā
tapasya evānuraktaṃ me manaḥ sārvātmanā tathā
śūnyeyaṃ ca mahī sarvā na me parītikarī śubhe
bāndhavā naḥ parikṣīṇā balaṃ nò na yathā purā
pāñcālāḥ subhṛśaṃ kaṣīṇāḥ kanyā mātrāvaśeṣitāḥ
na teṣāṃ kura kartāraṃ kaṃ cita paśyāmya ahaṃ śubhe
sarve hi bhasmasāna nītā daròṇenaikena saṃyuge
avaśeṣāsa tu nihatā daròṇaputreṇa vai niśi
cedayaśa caiva matsyāśa ca dṛṣṭa pūrvāsa tathaiva naḥ
kevalaṃ vṛṣṇicakraṃ tu vāsudeva parigrahāta
yaṃ dṛṣṭvā sathātuma icchāmi dharmārthaṃ nānyahetukama
śivena paśya naḥ sarvāna durlabhaṃ darśanaṃ tava
bhaviṣyatya amba rājā hi tīvrama ārapsyate tapaḥ
etaca charutvā mahābāhuḥ sahadevò yudhāṃ patiḥ
yudhiṣṭhirama uvācedaṃ bāṣpavyākulalòcanaḥ
nòtsahe 'haṃ parityaktuṃ mātaraṃ pārthivarṣabha
paratiyātu bhavāna kaṣipraṃ tapasa tapsyāmya ahaṃ vane
ihaiva śòṣayiṣyāmi tapasāhaṃ kalevarama
pādaśuśrūṣaṇe yuktò rājñò mātròsa tathānayòḥ
tama uvāca tathā kuntī pariṣvajya mahābhujama
gamyatāṃ putra maiva tavaṃ vòcaḥ kuru vacò mama
āgamā vaḥ śivāḥ santu savasthā bhavata putrakāḥ
uparòdhò bhaveda evama asmākaṃ tapasaḥ kṛte
tavata sanehā pāśabaddhā ca hīyeyaṃ tapasaḥ parāta
tasmāta putraka gaccha tavaṃ śiṣṭama alpaṃ hi naḥ parabhò
evaṃ saṃstambhitaṃ vākyaiḥ kuntyā bahuvidhaira manaḥ
sahadevasya rājendra rājñaśa caiva viśeṣataḥ
te mātrā samanujñātā rājñā ca kuru puṅgavāḥ
abhivādya kuruśreṣṭhama āmantrayituma ārabhana
rājana paratigamiṣyāmaḥ śivena paratinanditāḥ
anujñātāsa tavayā rājana gamiṣyāmò vikalmaṣāḥ
evama uktaḥ sa rājarṣira dharmarājñā mahātmanā
anujajñe jayāśīrbhira abhinandyā yudhiṣṭhirama
bhīmaṃ ca balināṃ śareṣṭhaṃ sāṃtvayāma āsa pārthivaḥ
sa cāsya samyaṅa medhāvī paratyapadyata vīryavāna
arjunaṃ ca samāśliṣya yamau ca puruṣarṣabhau
anujajñe sa kauravyaḥ pariṣvajyābhinandya ca
gāndhāryā cābhyanujñātaḥ kṛtapādābhivandanāḥ
jananyā samupāghrātāḥ pariṣvaktaśa ca te nṛpama
cakruḥ paradakṣiṇaṃ sarve vatsā iva nivāraṇe
punaḥ punara nirīkṣantaḥ parajagmusa te paradakṣiṇama
tathaiva daraupadī sādhvī sarvāḥ kaurava yòṣitaḥ
nayāyataḥ śavaśure vṛttiṃ parayujya parayayusa tataḥ
śavaśrūbhyāṃ sāmanujñātāḥ pariṣvajyābhinanditāḥ
saṃdiṣṭāśa cetikartavyaṃ parayayura bhartṛbhiḥ saha
tatha parajajñe ninadaḥ sūtānāṃ yujyatāma iti
uṣṭrāṇāṃ karòśatāṃ caiva hayānāṃ heṣatāma api
tatò yudhiṣṭhirò rājā sadāraḥ sahasainikaḥ
nagaraṃ hāstinapuraṃ punara āyāta sabāndhavaḥ
[vai]
davivarṣòpanivṛtteṣu pāṇḍaveṣu yadṛcchayā
devarṣira nāradò rājanna ājagāma yudhiṣṭhirama
tama abhyarcya mahābāhuḥ kururājò yudhiṣṭhiraḥ
āsīnaṃ pariviśvastaṃ paròvāca vadatāṃ varaḥ
cirasya khalu paśyāmi bhagavantama upasthitama
kaca cita te kuśalaṃ vipra śubhaṃ vā paratyupasthitama
ke deśāḥ paridṛṣṭāsa te kiṃ ca kāryaṃ karòmi te
tada barūhi davijamukhya tavama asmākaṃ ca pariyò 'tithiḥ
[nārada]
ciradṛṣṭò 'si me rājanna āgatò 'sami tapòvanāta
paridṛṣṭāni tīrthāni gaṅgā caiva mayā nṛpa
[ya]
vadanti puruṣā me 'daya gaṅgātīranivāsinaḥ
dhṛtarāṣṭraṃ mahātmānama āsthitaṃ paramaṃ tapaḥ
api dṛṣṭasa tavayā tatra kuśalī sa kurūdvahaḥ
gāndhārī ca pṛthā caiva sūtaputraśa ca saṃjayaḥ
kathaṃ ca vartate cādya pitā mama sa pārthivaḥ
śaròtuma icchāmi bhagavana yadi dṛṣṭasa tavayā nṛpaḥ
[nārada]
sathirī bhūya mahārāja śṛṇu sarvaṃ yathātathama
yathā śarutaṃ ca dṛṣṭaṃ ca mayā tasmiṃsa tapòvane
vanavāsa nivṛtteṣu bhavatsu kurunandana
kurukṣetrāta pitā tubhyaṃ gaṅgādvāraṃ yayau nṛpa
gāndhāryā sahitò dhīmāna vadhvā kuntyā samanvitaḥ
saṃjayena ca sūtena sāgnihòtraḥ sayājakaḥ
ātasthe sa tapasa tīvraṃ pitā tava tapòdhanaḥ
vīṭāṃ mukhe samādhāya vāyubhakṣò 'bhavana muniḥ
vane sa munibhiḥ sarvaiḥ pūjyamānò mahātapāḥ
tavaga asthi mātraśeṣaḥ sa ṣaṇa māsāna abhavana nṛpaḥ
gāndhārī tu jalāhārā kuntī māsòpavāsinī
saṃjayaḥ ṣaṣṭha bhaktena vartayāma āsa bhārata
agnīṃsa tu yājakāsa tatra juhuvura vidhivata parabhò
dṛśyatò 'dṛśyataśa caiva vane tasmina nṛpasya ha
aniketò 'tha rājā sa babhūva vanagòcaraḥ
te cāpi sahite devyau saṃjayaśa ca tama anvayuḥ
saṃjayò nṛpatera netā sameṣu viṣameṣu ca
gāndhāryāsa tu pṛthā rājaṃśa cakṣura āsīda aninditā
tataḥ kadā cida gaṅgāyāḥ kacche sa nṛpasattamaḥ
gaṅgāyāma āplutò dhīmāna āśramābhimukhò 'bhavata
atha vāyuḥ samudbhūtò dāvāgnira abhavana mahāna
dadāha tada vanaṃ sarvaṃ parigṛhya samantataḥ
dahyatsu mṛgayūtheṣu davijihveṣu samantataḥ
varāhāṇāṃ ca yūtheṣu saṃśrayatsu jalāśayāna
samāviddhe vane tasmina parāpte vayasana uttame
nirāhāratayā rājā mandaprāṇaviceṣṭitaḥ
asamarthò 'pasaraṇe sukṛśau mātarau ca te
tataḥ sa nṛpatira dṛṣṭvā vahnima āyāntama antikāta
idama āha tataḥ sūtaṃ saṃjayaṃ pṛthivīpate
gaccha saṃjaya yatrāgnira na tavāṃ dahati karhi cita
vayama atrāgninā yuktā gamiṣyāmaḥ parāṃ gatima
tama uvāca kilòdvignaḥ saṃjayò vadatāṃ varaḥ
rājana mṛtyura aniṣṭò 'yaṃ bhavitā te vṛthāgninā
na còpāyaṃ parapaśyāmi mòkṣaṇe jātavedasaḥ
yada atrānantaraṃ kāryaṃ tada bhavāna vaktuma arhati
itya uktaḥ saṃjayenedaṃ punara āha sa pārthivaḥ
naiṣa mṛtyura aniṣṭò nò niḥsṛtānāṃ gṛhāta savayama
jalama agnisa tathā vāyura atha vāpi vikarśanama
tāpasānāṃ paraśasyante gaccaḥ saṃjaya mācirama
itya uktvā saṃjayaṃ rājā samādhāya manasa tadā
parāṅmukhaḥ saha gāndhāryā kuntyā còpāviśata tadā
saṃjayasa taṃ tathā dṛṣṭvā paradakṣiṇama athākaròta
uvāca cainaṃ medhāvī yuṅkṣvātmānama iti parabhò
ṛṣiputrò manīṣī sa rājā cakre 'saya tada vacaḥ
saṃnirudhyendriya garāmama āsīta kāṣṭhòpamasa tadā
gāndhārī ca mahābhāgā jananī ca pṛthā tava
dāvāgninā samāyukte sa ca rājā pitā tava
saṃjayasa tu mahāmātrasa tasmāda dāvāda amucyata
gaṅgākūle mayā dṛṣṭasa tāpasaiḥ parivāritaḥ
sa tāna āmantrya tejasvī nivedyaitaca ca sarvaśaḥ
parayayau saṃjayaḥ sūtò himavantaṃ mahīdharama
evaṃ sa nidhanaṃ parāptaḥ kururājò mahāmanāḥ
gāndhārī ca pṛthā caiva jananyau te narādhipa
yadṛcchayānuvrajatā mayā rājñaḥ kalevarama
tayòśa ca devyòra ubhayòra dṛṣṭāni bharatarṣabha
tatasa tapòvane tasmina samājagmusa tapòdhanāḥ
śarutvā rājñasa tathā niṣṭhāṃ na tava aśòcana gatiṃ ca te
tatrāśrauṣama ahaṃ sarvama etata puruṣasattama
yathā ca nṛpatira dagdhò devyau te ceti pāṇḍava
na śòcitavyaṃ rājendra savantaḥ sa pṛthivīpatiḥ
parāptavāna agnisaṃyògaṃ gāndhārī jananī ca te
[vai]
etaca charutvā tu sarveṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanāma
niryāṇaṃ dhṛtarāṣṭrasya śòkaḥ samabhavana mahāna
antaḥpurāṇāṃ ca tadā mahāna ārtasvarò 'bhavata
paurāṇāṃ ca mahārāja śarutvā rājñasa tadā gatima
ahò dhiga iti rājā tu vikruśya bhṛśaduḥkhitaḥ
ūrdhvabāhuḥ samarana mātuḥ pararuròda yudhiṣṭhiraḥ
bhīmasenapurògaśa ca bharātaraḥ sarva eva te
antaḥpureṣu ca tadā sumahāna ruditasvanaḥ
parādurāsīna mahārāja pṛthāṃ śarutvā tathāgatāma
taṃ ca vṛddhāṃ tathā dagdhaṃ hataputraṃ narādhipama
anvaśòcanta te sarve gāndhārīṃ ca tapasvinīma
tasminna uparate śabde muhūrtāda iva bhārata
nigṛhya bāṣpaṃ dhairyeṇa dharmarājò 'baravīda idama
[ya]
tathā mahātmanasa tasya tapasya ugre ca vartataḥ
anāthasyeva nidhanaṃ tiṣṭhatsva asmāsu bandhuṣu
durvijñeyā hi gatayaḥ puruṣāṇāṃ matā mama
yatra vaicitravīryò 'sau dagdha evaṃ davāgninā
yasya putraśataṃ śarīmada abhavada bāhuśālinaḥ
nāgāyuta balò rājā sa dagdhò hi davāgninā
yaṃ purā paryavījanta tālavṛntaira varastriyaḥ
taṃ gṛdhrāḥ paryavījanta dāvāgniparikālitama
sūtamāgadha saṃghaiśa ca śayānò yaḥ parabòdhyate
dharaṇyāṃ sa nṛpaḥ śete pāpasya mama karmabhiḥ
na tu śòcāmi gāndhārīṃ hataputrāṃ yaśasvinīma
patilòkama anuprāptāṃ tathā bhartṛvrate sathitāma
pṛthāma eva tu śòcāmi yā putraiśvaryama ṛddhimata
utsṛjya sumahada dīptaṃ vanavāsama aròcayata
dhiga rājyama idama asmākaṃ dhiga balaṃ dhika parākramama
kaṣatradharmaca dhiga yasmāna mṛtā jīvāmahe vayama
susūkṣmā kila kālasya gatira davija varòttama
yata samutsṛjya rājyaṃ sā vanavāsama aròcayata
yudhiṣṭhirasya jananī bhīmasya vijayasya ca
anāthavata kathaṃ dagdhā iti muhyāmi cintayana
vṛthā saṃtòṣitò vahniḥ khāṇḍave savyasācinā
upakārama ajānana sa kṛtaghna iti me matiḥ
yatrādahata sa bhagavāna mātaraṃ savyasācinaḥ
kṛtvā yò barāhmaṇaca chadma bhikṣārthī samupāgataḥ
dhiga agniṃ dhika ca pārthasya viśrutāṃ satyasaṃdhatāma
idaṃ kaṣṭataraṃ cānyada bhagavana paratibhāti me
vṛthāgninā samāyògò yada abhūta pṛthivīpateḥ
tathā tapasvinasa tasya rājarṣeḥ kauravasya ha
kathama evaṃvidhò mṛtyuḥ paraśāsya pṛthivīma imāma
tiṣṭhatsu mantrapūteṣu tasyāgniṣu mahāvane
vṛthāgninā samāyuktò niṣṭhāṃ parāptaḥ pitā mama
manye pṛthā vepamānā kṛṣā dhamani saṃtatā
hā tāta dharmarājeti samākrandana mahābhaye
bhīma paryāpnuhi bhayāda iti caivābhivāśatī
samantataḥ parikṣiptā mātā me 'bhūda davāgninā
sahadevaḥ pariyasa tasyāḥ putrebhyò 'dhika eva tu
na caināṃ mòkṣayāma āsa vīrò mādravatīsutaḥ
taca charutvā ruruduḥ sarve samāliṅgya parasparama
pāṇḍavāḥ pañca duḥkhārtā bhūtānīva yugakṣaye
teṣāṃ tu puruṣendrāṇāṃ rudatāṃ rudhita savanaḥ
parāsādābhòga saṃruddhò anvarautsīta sa ròdasī
[nārada]
nāsau vṛthāgninā dagdhò yathā tatra śarutaṃ mayā
vaicitravīryò nṛpatisa tata te vakṣyāmi bhārata
vanaṃ paraviśatā tena vāyubhakṣeṇa dhīmatā
agnayaḥ kārayitveṣṭima utsṛṣṭā iti naḥ śarutama
yājakāsa tu tatasa tasya tāna agnīna nirjane vane
samutsṛjya yathākāmaṃ jagmura bharatasattama
sa vivṛddhasa tadā vahnira vane tasminna abhūta kila
tena tada vanama ādīptama iti me tāpasābruvana
sa rājā jāhnavī kacche yathā te kathitaṃ mayā
tenāṅginā samāyuktaḥ savenaiva bharatarṣabha
evama āvedayāma āsura munayasa te mamānagha
ye te bhāgīrathī tīre mayā dṛṣṭā yudhiṣṭhira
evaṃ savenāgninā rājā samāyuktò mahīpate
mā śòcithāsa tavaṃ nṛpatiṃ gataḥ sa paramāṃ gatima
guruśuśrūṣayā caiva jananī tava pāṇḍava
parāptā sumahatīṃ siddhima iti me nātra saṃśayaḥ
kartuma arhasi kauravya teṣāṃ tavama udakakriyāma
bharātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaira etada atra vidhīyatāma
[vai]
tathā sa pṛthivīpālaḥ pāṇḍavānāṃ dhuraṃdharaḥ
niryayau saha sòdaryaiḥ sadārò bharatarṣabha
paurajāna padāśa caiva rājabhaktipuraskṛtāḥ
gaṅgāṃ parajagmura abhitò vāsasaikena saṃvṛtāḥ
tatò 'vagāhya salilaṃ sarve te kurupuṃgavāḥ
yuyutsuma agrataḥ kṛtvā dadusa tòyaṃ mahātmane
gāndhāryāśa ca pṛthāyāśa ca vidhivana nāmagòtrataḥ
śaucaṃ nivartayantasa te tatròṣura nagarāda bahiḥ
pareṣayāma āsa sa narāna vidhijñānāpta kāriṇaḥ
gaṅgā davāraṃ kuruśreṣṭhò yatra dagdhò 'bhavana nṛpaḥ
tatraiva teṣāṃ kulyāni gaṅgā davāre 'navaśāta tadā
kartavyānīti puruṣāna dattadeyāna mahīpatiḥ
davādaśe 'hani tebhyaḥ sa kṛtaśaucò narādhipaḥ
dadau śarāddhāni vidhivada dakṣiṇāvanti pāṇḍavaḥ
dhṛtarāṣṭraṃ samuddiśya dadau sa pṛthivīpatiḥ
suvarṇaṃ rajataṃ gāśa ca śayyāśa ca sumahādhanāḥ
gāndhāryāśa caiva tejasvī pṛthāyāśa ca pṛthaka pṛthaka
saṃkīrtya nāmanī rājā dadau dānama anuttamama
yò yada icchati yāvaca ca tāvata sa labhate davijaḥ
śayanaṃ bhòjanaṃ yānaṃ maṇiratnama athò dhanama
yānama ācchādanaṃ bhògāna dāsīśa ca paricārikāḥ
dadau rājā samuddiśya tayòra mātròra mahīpatiḥ
tataḥ sa pṛthivīpālò dattvā śarāddhānya anekaśaḥ
paraviveśa punara dhīmāna nagaraṃ vāraṇāhvayama
te cāpi rājavacanāta puruṣā ye gatābhavana
saṃkalpya teṣāṃ kulyāni punaḥ paratyāgamaṃsa tataḥ
mālyaira gandhaiśa ca vividhaiḥ pūjayitvā yathāvidhi
kulyāni teṣāṃ saṃyòjya tadācakhyura mahīpateḥ
samāśvāsya ca rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhirama
nāradò 'paya agamada rājana paramarṣira yathepsitama
evaṃ varṣāṇya atītāni dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ
vanavāse tadā tarīṇi nagare daśa pañca ca
hataputrasya saṃgrāme dānāni dadataḥ sadā
jañātisaṃbandhimitrāṇāṃ bharātṝṇāṃ savajanasya ca
yudhiṣṭhirasa tu nṛpatira nātiprīta manāsa tadā
dhārayāma āsa tada rājyaṃ nihatajñātibāndhavaḥ