Mahabharata — Ashvamedhika Parva
Mahabharata — Ashvamedhika Parva
Text in Roman script
Devotional text
[va] kṛtòdakaṃ tu rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yudhiṣṭhiraḥ puraskṛtya mahābāhura uttatārākulendriyaḥ uttīrya ca mahīpālò bāṣpavyākulalòcanaḥ papāta tīre gaṅgāyā vayādhaviddha iva davipaḥ taṃ sīdamānaṃ jagrāha bhīmaḥ kṛṣṇena còditaḥ maivama itya abravīca cainaṃ kṛṣṇaḥ parabalārdanaḥ tama ārtaṃ patitaṃ bhūmau niśvasantaṃ punaḥ punaḥ dadṛśuḥ pāṇḍavā rājana dharmātmānaṃ yudhiṣṭhirama taṃ dṛṣṭvā dīnamanasaṃ gatasattvaṃ janeśvarama bhūyaḥ śòkasamāviṣṭāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśana rājā ca dhṛtarāṣṭrasa tama upāsīnò mahābhujaḥ vākyama āha mahāprājñò mahāśòkaprapīḍitama uttiṣṭha kuruśārdūla kuru kāryama anantarama kaṣatradharmeṇa kauravya jiteyama avanisa tavayā tāṃ bhuṅkṣva bharātṛbhiḥ sārdhaṃ suhṛdbhiśa ca janeśvara na śòcitavyaṃ paśyāmi tavayā dharmabhṛtāṃ vara śòcitavyaṃ mayā caiva gāndhāryā ca viśāṃ pate putraira vihīnò rājyena savapnalabdhadhanò yathā aśrutvā hitakāmasya vidurasya mahātmanaḥ vākyāni sumahārthāni paritapyāmi durmatiḥ uktavāna eṣa māṃ pūrvaṃ dharmātmā divyadarśanaḥ duryòdhanāparādhena kulaṃ te vinaśiṣyati savasti ceda icchase rājana kulasyātmana eva ca vadhyatāma eṣa duṣṭātmā mandò rājasuyòdhanaḥ karṇaśa ca śakuniśa caiva mainaṃ paśyatu karhi cita dayūtasaṃpātama apya eṣāma apramattò nivāraya abhiṣecaya rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhirama sa pālayiṣyati vaśīdharmeṇa pṛthivīma imāma atha necchasi rājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhirama meḍhī bhūtaḥ savayaṃ rājyaṃ paratigṛhṇīṣva pārthiva samaṃ sarveṣu bhūteṣu vartamānaṃ narādhipa anujīvantu sarve tavāṃ jañātayò jañātivardhana evaṃ baruvati kaunteya vidure dīrghadarśini duryòdhanama ahaṃ pāpama anvavartaṃ vṛthā matiḥ aśrutvā haya asya vīrasya vākyāni madhurāṇya ahama phalaṃ parāpya mahada duḥkhaṃ nimagnaḥ śòkasāgare vṛddhau hi te savaḥ pitarau paśyāvāṃ duḥkhitau nṛpa na śòcitavyaṃ bhavatā paśyāmīha janādhipa [va] evama uktasa tu rājñā sa dhṛtarāṣṭreṇa dhīmatā tūṣṇīṃ babhūva medhāvī tama uvācātha keśavaḥ atīva manasā śòkaḥ kariyamāṇò janādhipa saṃtāpayati vaitasya pūrvapretāna pitāmahāna yajasva vividhaira yajñaira bahubhiḥ savāptadakṣiṇaiḥ devāṃsa tarpaya sòmena savadhayā ca pitṝna api tavadvidhasya mahābuddhe naitada adyòpapadyate viditaṃ veditavyaṃ te kartavyama api te kṛtama śarutāśa ca rājadharmāsa te bhīṣmāda bhāgīrathī sutāta kṛṣṇadvaipāyanāca caiva nāradāda vidurāta tathā nemāma arhasi mūḍhānāṃ vṛttiṃ tavama anuvartituma pitṛpaitāmahīṃ vṛttima āsthāya dhurama udvaha yuktaṃ hi yaśasā kaṣatraṃ savargaṃ parāptuma asaṃśayama na hi kaśa cana śūrāṇāṃ nihatò 'tara parāṅmukhaḥ tayaja śòkaṃ mahārāja bhavitavyaṃ hi tata tathā na śakyāsa te punara daraṣṭuṃ tavayā haya asmina raṇe hatāḥ etāvada uktvā gòvindò dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama virarāma mahātejāsa tama uvāca yudhiṣṭhiraḥ gòvinda mayi yā parītisa tava sā viditā mama sauhṛdena tathā paremṇā sadā māma anukampase pariyaṃ tu me sayāta sumahata kṛtaṃ cakragadādhara śarīmana parītena manasā sarvaṃ yāvadanandana yadi māma anujānīyāda bhavāna gantuṃ tapòvanama na hi śāntiṃ parapaśyāmi ghātayitvā pitāmahama karṇaṃ ca puruṣavyāghraṃ saṃgrāmeṣva apalāyinama karmaṇā yena mucyeyama asmāta karūrāda ariṃdama karmaṇasa tada vidhatsveha yena śudhyati me manaḥ tama evaṃ vādinaṃ vayāsasa tataḥ paròvāca dharmavita sāntvayana sumahātejāḥ śubhaṃ vacanama arthavata akṛtā te matisa tāta punara bālyena muhyase kima ākāśe vayaṃ sarve paralapāma muhura muhuḥ viditāḥ kaṣatradharmāsa te yeṣāṃ yuddhena jīvikā yathā paravṛttò nṛpatira nādhibandhena yujyate mòkṣadharmāśa ca nikhilā yāthātathyena te śarutāḥ asakṛca caiva saṃdehāca chinnāsa te kāmajā mayā aśraddadhānò durmedhā luptasmṛtira asi dharuvama maivaṃ bhava na te yuktama idama ajñānama īdṛśama parāyaścittāni sarvāṇi viditāni ca te 'nagha yuddhadharmāśa ca te sarve dānadharmāśa ca te śarutāḥ sa kathaṃ sarvadharmajñaḥ sarvāgama viśāradaḥ parimuhyasi bhūyasa tavama ajñānāda iva bhārata [va] yudhiṣṭhira tava parajñā na samyaga iti me matiḥ na hi kaśa cita savayaṃ martyaḥ savavaśaḥ kurute kariyāḥ īśvareṇa niyuktò 'yaṃ sādhva asādhu ca mānavaḥ karòti puruṣaḥ karma tatra kā paridevanā ātmānaṃ manyase cātha pāpakarmāṇama antataḥ śṛṇu tatra yathā pāpama apākṛṣyeta bhārata tapòbhiḥ karatubhiśa caiva dānena ca yudhiṣṭhira taranti nityaṃ puruṣā ye sama pāpāni kurvate yajñena tapasā caiva dānena ca narādhipa pūyante rājaśārdūla narā duṣkṛtakarmiṇaḥ asurāśa ca surāśa caiva puṇyahetòra makhakriyāma parayatante mahātmānasa tasmāda yajñāḥ parāyaṇama yajñaira eva mahātmānò babhūvura adhikāḥ surāḥ tatò devāḥ kariyāvantò dānavāna abhyadharṣayana rājasūyāśvamedhau ca sarvamedhaṃ ca bhārata naramedhaṃ ca nṛpate tavama āhara yudhiṣṭhira yajasva vājimedhena vidhivada dakṣiṇāvatā bahu kāmānna vittena rāmò dāśarathira yathā yathā ca bharatò rājā dauḥṣantiḥ pṛthivīpatiḥ śākuntalò mahāvīryasa tava pūrvapitāmahaḥ [ya] asaṃśayaṃ vājimedhaḥ pāvayeta pṛthivīma api abhiprāyasa tu me kaśa cita taṃ tavaṃ śaròtuma ihārhasi imaṃ jañātibadhaṃ kṛtvā sumahāntaṃ davijòttama dānama alpaṃ na śakyāmi dātuṃ vittaṃ ca nāsti me na ca bālāna imāna dīnāna utsahe vasu yācituma tathaivārdra varaṇāna kṛcchre vartamānāna nṛpātmajāna savayaṃ vināśya pṛthivīṃ yajñārthe davijasattama karama āhārayiṣyāmi kathaṃ śòkaparāyaṇāna duryòdhanāparādhena vasudhā vasudhādhipāḥ paranaṣṭā yòjayitvāsmāna akīrtyā munisattama duryòdhanena pṛthivī kaṣayitā vittakāraṇāta kòśaśa cāpi viśīrṇò 'sau dhārtarāṣṭrasya durmateḥ pṛthivī dakṣiṇā cātra vidhiḥ parathamakalpikaḥ vidvadbhiḥ paridṛṣṭò 'yaṃ śiṣṭò vidhiviparyayaḥ na ca paratinidhiṃ kartuṃ cikīrṣāmi tapòdhana atra me bhagavana samyaka sācivyaṃ kartuma arhasi [va] evama uktasa tu pārthena kṛṣṇadvaipāyanasa tadā muhūrtama anusaṃcintya dharmarājānama abravīta vidyate daraviṇaṃ pārtha girau himavati sathitama utsṛṣṭaṃ barāhmaṇaira yajñe maruttasya mahīpateḥ tada ānayasva kaunteya paryāptaṃ tada bhaviṣyati [ya] kathaṃ yajñe maruttasya daraviṇaṃ tata samācitama kasmiṃśa ca kāle sa nṛpò babhūva vadatāṃ vara [va] yadi śuśrūṣase pārtha śṛṇu kāraṃdhamaṃ nṛpama yasmina kāle mahāvīryaḥ sa rājāsīna mahādhanaḥ [ya] śuśrūṣe tasya dharmajña rājarṣeḥ parikīrtanama davaipāyana maruttasya kathāṃ parabrūhi me 'nagha [va] āsīta kṛtayuge pūrvaṃ manura daṇḍadharaḥ parabhuḥ tasya putrò maheṣvāsaḥ parajātira iti viśrutaḥ parajātera abhavata putraḥ kaṣupa itya abhiviśrutaḥ kaṣupasya putrasa tava ikṣvākura mahīpālò 'bhavata parabhuḥ tasya putraśataṃ rājanna āsīta paramadhārmikama tāṃsta tu sarvāna mahīpālāna ikṣvākura akaròta parabhuḥ teṣāṃ jayeṣṭhasa tu viṃśò 'bhūta paratimānaṃ dhanuṣmatāma viṃśasya putraḥ kalyāṇò viviṃśò nāma bhārata viviṃśasya sutā rājana babhūvura daśa pañca ca sarve dhanuṣi vikrāntā barahmaṇyāḥ satyavādinaḥ dānadharmaratāḥ santaḥ satataṃ pariyavādinaḥ teṣāṃ jayeṣṭhaḥ khanī netraḥ sa tāna sarvāna apīḍayata savanīnetrasa tu vikrāntò jitvā rājyama akaṇṭakama nāśaknòda rakṣituṃ rājyaṃ nānvarajyanta taṃ parajāḥ tama apāsya ca tada rāṣṭraṃ tasya putraṃ suvarcasama abhyaṣiñcata rājendra muditaṃ cābhavata tadā sa pitura vikriyāṃ dṛṣṭvā rājyāna nirasanaṃ tathā niyatò vartayāma āsa parajāhitacikīrṣayā barahmaṇyaḥ satyavādī ca śuciḥ śama damānvitaḥ parajāsa taṃ cānvarajyanta dharmanityaṃ manasvinama tasya dharmapravṛttasya vayaśīryata kòśavāhanama taṃ kaṣīṇakòśaṃ sāmantāḥ samantāta paryapīḍayana sa pīḍyamānò bahubhiḥ kaṣīṇakòśasa tava avāhanaḥ ārtima ārchata parāṃ rājā saha bhṛtyaiḥ pureṇa ca na cainaṃ parihartuṃ te 'śaknuvana parisaṃkṣaye samyagvṛttò hi rājā sa dharmanityò yudhiṣṭhira yadā tu paramāma ārtiṃ gatò 'sau sa purò nṛpaḥ tataḥ paradadhmau sa karaṃ parādurāsīta tatò balama tatasa tāna ajayata sarvāna parātisīmāna narādhipāna etasmāta kāraṇāda rājana viśrutaḥ sa karaṃdhamaḥ tasya kāraṃdhamaḥ putrasa taretāyugamukhe 'bhavata indrāda anavaraḥ śarīmāna devaira api sudurjayaḥ tasya sarve mahīpālā vartante sama vaśe tadā sa hi samrāḍa abhūta teṣāṃ vṛttena ca balena ca avikṣina nāma dharmātmā śauryeṇendra samò 'bhavata yajñaśīlaḥ karma ratira dhṛtimāna saṃyatendriyaḥ tejasādityasadṛśaḥ kaṣamayā pṛthivīsamaḥ bṛhaspatisamò buddhyā himavāna iva susthiraḥ karmaṇā manasā vācā damena paraśamena ca manāṃsya ārādhayāma āsa parajānāṃ sa mahīpatiḥ ya īje hayamedhānāṃ śatena vidhivata parabhuḥ yājayāma āsa yaṃ vidvāna savayama evāṅgirāḥ parabhuḥ tasya putrò 'ticakrāma pitaraṃ guṇavattayā maruttò nāma dharmajñaśa cakravartī mahāyaśāḥ nāgāyuta samaprāṇaḥ sākṣāda viṣṇura ivāparaḥ sa yakṣyamāṇò dharmātmā śātakumbhamayānya uta kārayāma āsa śubhrāṇi bhājanāni sahasraśaḥ meruṃ parvatama āsādya himavatpārśva uttare kāñcanaḥ sumahāna pādasa tatra karma cakāra saḥ tataḥ kuṇḍāni pātrīśa ca piṭharāṇya āsanāni ca cakruḥ suvarṇakartārò yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate tasyaiva ca samīpe sa yajñavāṭò babhūva ha īje tatra sa dharmātmā vidhivata pṛthivīpatiḥ maruttaḥ sahitaiḥ sarvaiḥ parajā pālaira narādhipaḥ [ya] kathaṃvīryaḥ samabhavata sa rājā vadatāṃ varaḥ kathaṃ ca jātarūpeṇa samayujyata sa davija kava ca tata sāṃprataṃ daravyaṃ bhagavanna avatiṣṭhate kathaṃ ca śakyama asmābhisa tada avāptuṃ tapòdhana [va] asurāśa caiva devāśa ca dakṣasyāsana parajāpateḥ apatyaṃ bahulaṃ tāta te 'sapardhanta parasparama tathaivāṅgirasaḥ putrau varatatulyau babhūvatuḥ bṛhaspatira bṛhata tejāḥ saṃvartaśa ca tapòdhanaḥ tāva api sapardhinau rājana pṛthaga āstāṃ parasparama bṛhaspatiśa ca saṃvartaṃ bādhate sama punaḥ punaḥ sa bādhyamānaḥ satataṃ bharātrā jayeṣṭhena bhārata arthāna utsṛjya digvāsā vanavāsama aròcayata vāsavò 'paya asurāna sarvāna nirjitya ca nihatya ca indratvaṃ parāpya lòkeṣu tatò vavre puròhitama putrama aṅgirasò jayeṣṭhaṃ vipra śareṣṭhaṃ bṛhaspatima yājyasa tava aṅgirasaḥ pūrvama āsīda rājā karaṃdhamaḥ vīryeṇāpratimò lòke vṛttena ca balena ca śatakratura ivaujasvī dharmātmā saṃśitavrataḥ vāhanaṃ yasya yòdhāśa ca daravyāṇi vividhāni ca dhayānāda evābhavada rājana mukhavātena sarvaśaḥ sa guṇaiḥ pārthivāna sarvāna vaśe cakre narādhipaḥ saṃjīvya kālamiṣṭaṃ ca sa śarīrò divaṃ gataḥ babhūva tasya putrasa tu yayātira iva dharmavita avikṣina nāma śatrukṣita sa vaśe kṛtavāna mahīma vikrameṇa guṇaiśa caiva pitevāsīta sa pārthivaḥ tasya vāsavatulyò 'bhūna maruttò nāma vīryavāna putrasa tama anuraktābhūta pṛthivī sāgarāmbarā sapardhate satataṃ sa sama devarājena pārthivaḥ vāsavò 'pi maruttena sapardhate pāṇḍunandana śuciḥ sa guṇavāna āsīna maruttaḥ pṛthivīpatiḥ yatamānò 'pi yaṃ śakrò na viśeṣayati sama ha sò 'śaknuvana viśeṣāya samāhūya bṛhaspatima uvācedaṃ vacò devaiḥ sahitò harivāhanaḥ bṛhaspate maruttasya mā sama kārṣīḥ kathaṃ cana daivaṃ karmātha vā pitryaṃ kartāsi mama ceta pariyama ahaṃ hi tariṣu lòkeṣu surāṇāṃ ca bṛhaspate indratvaṃ parāptavāna ekò maruttasa tu mahīpatiḥ kathaṃ haya amartyaṃ barahmasa tavaṃ yājayitvā surādhipama yājayermṛtyu saṃyuktaṃ maruttama aviśaṅkayā māṃ vā vṛṇīṣva bhadraṃ te maruttaṃ vā mahīpatima parijyajya maruttaṃ vā yathājòṣaṃ bhajasva māma evama uktaḥ sa kauravya devarājñā bṛhaspatiḥ muhūrtama iva saṃcintya devarājānama abravīta tavaṃ bhūtānāma adhipatisa tavayi lòkāḥ paratiṣṭhitāḥ namucera viśvarūpasya nihantā tavaṃ balasya ca tavama ājahartha devānāma ekò vīraśriyaṃ parāma tavaṃ bibharṣi bhuvaṃ dayāṃ ca sadaiva balasūdana pauròhityaṃ kathaṃ kṛtvā tava devagaṇeśvara yājayeyama ahaṃ martyaṃ maruttaṃ pākaśāsana samāśvasihi deveśa nāhaṃ martyāya karhi cita garahīṣyāmi saruvaṃ yajñe śṛṇu cedaṃ vacò mama hiraṇyaretasò 'mabhaḥ sayāta parivarteta medinī bhāsaṃ ca na raviḥ kuryāna matsatyaṃ vicaleda yadi bṛhaspativacaḥ śarutvā śakrò vigatamatsaraḥ paraśasyainaṃ viveśātha savama eva bhavanaṃ tadā [va] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama bṛhaspateśa ca saṃvādaṃ maruttasya ca bhārata devarājasya samayaṃ kṛtama āṅgirasena ha śarutvā maruttò nṛpatira manyuma āhārayata tadā saṃkalpya manasā yajñaṃ karaṃdhama sutātmajaḥ bṛhaspatima upāgamya vāgmī vacanama abravīta bhagavana yana mayā pūrvama abhigamya tapòdhana kṛtò 'bhisaṃdhira yajñāya bhavatò vacanāda gurò tama ahaṃ yaṣṭuma icchāmi saṃbhārāḥ saṃbhṛtāśa ca me yājyò 'sami bhavataḥ sādhò tata parāpnuhi vidhatsva ca [ba] na kāmaye yājayituṃ tavāma ahaṃ pṛthivīpate vṛtò 'sami devarājena paratijñātaṃ ca tasya me [ma] pitryama asmi tava kaṣetraṃ bahu manye ca te bhṛśama na cāsmya ayājyatāṃ parāptò bhajamānaṃ bhajasva māma [ba] amartyaṃ yājayitvāhaṃ yājayiṣye na mānuṣama marutta gaccha vā mā vā nivṛttò 'samya adya yājanāta na tavāṃ yājayitāsmya adya vṛṇu tavaṃ yama ihecchasi upādhyāyaṃ mahābāhò yasa te yajñaṃ kariṣyati [va] evama uktasa tu nṛpatira maruttò varīḍitò 'bhavata paratyāgacchaca ca saṃvignò dadarśa pathi nāradama devarṣiṇā samāgamya nāradena sa pārthivaḥ vidhivata parāñjalisa tasthāva athainaṃ nāradò 'baravīta rājarṣe nātihṛṣṭò 'si kaca cita kaṣemaṃ tavānagha kava gatò 'si kutò vedama aprīti sathānama āgatama śaròtavyaṃ cena mayā rājana barūhi me pārthivarṣabha vayapaneṣyāmi te manyuṃ sarvayatnaira narādhipa evama uktò maruttasa tu nāradena maharṣiṇā vipralambhama upādhyāyāta sarvama eva nayavedayata gatò 'samya aṅgirasaḥ putraṃ devācāryaṃ bṛhaspatima yajñārthama ṛtvijaṃ daraṣṭuṃ sa ca māṃ nābhyanandata paratyākhyātaśa ca tenāhaṃ jīvituṃ nādya kāmaye parityaktaśa ca guruṇā dūṣitaśa cāsmi nārada evama uktasa tu rājñā sa nāradaḥ paratyuvāca ha āvikṣitaṃ mahārāja vācā saṃjīvayanna iva rājanna aṅgirasaḥ putraḥ saṃvartò nāma dhārmikaḥ caṅkramīti diśaḥ sarvā diga vāsā mòhayana parajāḥ taṃ gaccha yadi yājyaṃ tavāṃ na vāñchati bṛhaspatiḥ parasannasa tavāṃ mahārāja saṃvartò yājayiṣyati [ma] saṃjīvitò 'haṃ bhavatā vākyenānena nārada paśyeyaṃ kava nu saṃvartaṃ śaṃsa me vadatāṃ vara kathaṃ ca tasmai varteyaṃ kathaṃ māṃ na parityajeta paratyākhyātaśa ca tenāpi nāhaṃ jīvituma utsahe [na] unmattaveṣaṃ bibhrata sa caṅkramīti yathāsukhama vārāṇasīṃ tu nagarīma abhīkṣṇama upasevate tasyā davāraṃ samāsādya nayasethāḥ kuṇapaṃ kava cita taṃ dṛṣṭvā yò nivarteta sa saṃvartò mahīpate taṃ pṛṣṭhatò 'nugacchethā yatra gaccheta sa vīryavāna tama ekānte samāsādya parāñjaliḥ śaraṇaṃ varajeḥ pṛccheta tavāṃ yadi kenāhaṃ tavākhyāta iti sama ha barūyāsa tavaṃ nāradeneti saṃtapta iva śatruhana sa ceta tavāma anuyuñjīta mamābhigamanepsayā śaṃsethā vahnima ārūḍhaṃ māma api tavama aśaṅkayā [va] sa tatheti paratiśrutya pūjayitvā ca nāradama abhyanujñāya rājarṣira yayau vārāṇasīṃ purīma tatra gatvā yathòktaṃ sa puryā davāre mahāyaśāḥ kuṇapaṃ sathāpayāma āsa nāradasya vacaḥ samarana yaugapadyena vipraśa ca sa purī davārama āviśata tataḥ sa kuṇapaṃ dṛṣṭvā sahasā sa nayavartata sa taṃ nivṛttama ālakṣya parāñjaliḥ pṛṣṭhatò 'navagāta āvikṣitò mahīpālaḥ saṃvartama upaśikṣituma sa enaṃ vijane dṛṣṭvā pāṃsubhiḥ kardamena ca śaleṣmaṇā cāpi rājānaṃ ṣaṭhīvanaiśa ca samākirata sa tathā bādhyamānò 'pi saṃvartena mahīpatiḥ anvagāda eva tama ṛṣiṃ parāñjaliḥ saṃprasādayana tatò nivṛtya saṃvartaḥ pariśrānta upāviśata śītalaca chāyama āsādya nayagròdhaṃ bahuśākhinama [sa] kathama asmi tavayā jañātaḥ kena vā kathitò 'sami te etada ācakṣva me tattvama icchase ceta pariyaṃ mama satyaṃ te baruvataḥ sarve saṃpatsyante manòrathāḥ mithyā tu baruvatò mūrdhā saptadhā te phaliṣyati [ma] nāradena bhavāna mahyama ākhyātò haya aṭatā pathi guruputrò mameti tavaṃ tatò me parītira uttamā [sa] satyama etada bhavāna āha sa māṃ jānāti satriṇama kathayasvaitada ekaṃ me kava nu saṃprati nāradaḥ [ma] bhavantaṃ kathayitvā tu mama devarṣisattamaḥ tatò māma abhyanujñāya paraviṣṭò havyavāhanama śarutvā tu pārthivasyaitata saṃvartaḥ parayā mudā etāvada ahama apya enaṃ kuryāma iti tadābravīta tatò maruttama unmattò vācā nirbhartsayanna iva rūkṣayā barāhmaṇò rājana punaḥ punara athābravīta vātapradhānena mayā savacittavaśavartinā evaṃ vikṛtarūpeṇa kathaṃ yājituma icchasi bharātā mama samarthaśa ca vāsavena ca satkṛtaḥ vartate yājane caiva tena karmāṇi kāraya gṛhaṃ savaṃ caiva yājyāśa ca sarvā guhyāśa ca devatāḥ pūrvajena mamākṣiptaṃ śarīraṃ varjitaṃ tava idama nāhaṃ tenānanujñātasa tavāma āvikṣita karhi cita yājayeyaṃ kathaṃ cida vai sa hi pūjyatamò mama sa tavaṃ bṛhaspatiṃ gaccha tama anujñāpya cāvraja tatò 'haṃ yājayiṣye tavāṃ yadi yaṣṭuma ihecchasi [ma] bṛhaspatiṃ gataḥ pūrvama ahaṃ saṃvartataca chṛṇu na māṃ kāmayate yājyama asau vāsava vāritaḥ amaraṃ yājyama āsādya māma ṛṣe mā sama mānuṣama yājayethā maruttaṃ tavaṃ martyadharmāṇama āturama sapardhate ca mayā vipra sadā vai sa hi pārthivaḥ evama astva iti cāpya uktò bharātrā te balavṛtrahā sa māma abhigataṃ paremṇā yājyavana na bubhūṣati devarājama upāśritya tada viddhi munipuṃgava sò 'hama icchāmi bhavatā sarvasvenāpi yājituma kāmaye samatikrāntuṃ vāsavaṃ tavatkṛtaira guṇaiḥ na hi me vartate buddhira gantuṃ barahmana bṛhaspatima paratyākhyātò hi tenāsmi tathānapakṛte sati [sa] cikīrṣasi yathākāmaṃ sarvama etata tavayi dharuvama yadi sarvāna abhiprāyāna kartāsi mama pārthiva yājyamānaṃ mayā hi tavāṃ bṛhaspatipuraṃdarau daviṣetāṃ samabhikruddhāva etada ekaṃ samarthaya sathairyama atra kathaṃ te sayāta sa tavaṃ niḥsaṃśayaṃ kuru kupitasa tavāṃ na hīdānīṃ bhasma kuryāṃ sa bāndhavama [ma] yāvata tapeta sahasrāṃśusa tiṣṭheraṃśa cāpi parvatāḥ tāvala lòkāna na labheyaṃ tayajeyaṃ saṃgataṃ yadi mā cāpi śubhabuddhitvaṃ labheyama iha karhi cita samyaga jañāne vaiṣaye vā tayajeyaṃ saṃgataṃ yadi [sa] āvikṣita śubhā buddhira dhīyatāṃ tava karmasu yājanaṃ hi mamāpya evaṃ vartate tavayi pārthiva saṃvidhāsye ca te rājanna akṣayaṃ daravyama uttamama yena devāna sa gandharvāña śakraṃ cābhibhaviṣyasi na tu me vartate buddhira dhane yājyeṣu vā punaḥ vipriyaṃ tu cikīrṣāmi bharātuśa cendrasya còbhayòḥ gamayiṣyāmi cendreṇa samatāma api te dharuvama pariyaṃ ca te kariṣyāmi satyama etada baravīmi te [sa] girera himavataḥ pṛṣṭhe puñjavāna nāma parvataḥ tapyate yatra bhagavāṃsa tapònityama umāpatiḥ vanaspatīnāṃ mūleṣu ṭaṅkeṣu śikhareṣu ca guhāsu śailarājasya yathākāmaṃ yathāsukhama umā sahāyò bhagavāna yatra nityaṃ maheśvaraḥ āste śūlī mahātejā nānā bhūtagaṇāvṛtaḥ tatra rudrāśa ca sādhyāśa ca viśve 'tha vasavasa tathā yamaśa ca varuṇaśa caiva kuberaśa ca sahānugaḥ bhūtāni ca piśācāśa canāsatyāva aśvināva api gandharvāpsarasaśa caiva yakṣā devarṣayasa tathā ādityā marutaśa caiva yātudhānāśa ca sarvaśaḥ upāsante mahātmānaṃ bahurūpama umāpatima ramate bhagavāṃsa tatra kuberānucaraiḥ saha vikṛtaira vikṛtākāraiḥ karīḍadbhiḥ pṛthivīpate śariyā javalana dṛśyate vai bālāditya samadyutiḥ na rūpaṃ dṛśyate tasya saṃsthānaṃ vā kathaṃ cana nirdeṣṭuṃ parāṇibhiḥ kaiśa cita parākṛtaira māṃsalòcanaiḥ nòṣṇaṃ na śiśiraṃ tatra na vāyura na ca bhāskaraḥ na jarā kaṣutpipāse vā na mṛtyura na bhayaṃ nṛpa tasya śailasya pārśveṣu sarveṣu jayatāṃ vara dhātavò jātarūpasya raśmayaḥ savitura yathā rakṣyante te kuberasya sahāyaira udyatāyudhaiḥ cikīrṣadbhiḥ pariyaṃ rājana kuberasya mahātmanaḥ tasmai bhagavate kṛtvā namaḥ śarvāya vedhase rudrāya śitikaṇṭhāya surūpāya suvarcase kapardine karālāya haryakṣṇe varadāya ca taryakṣṇe pūṣṇò dantabhide vāmanāya śivāya ca yāmyāyāvyakta keśāya sadvṛtte śaṃkarāya ca kaṣemyāya hari netrāya sathāṇave puruṣāya ca hari keśāya muṇḍāya kṛśāyòttāraṇāya ca bhāskarāya sutīrthāya devadevāya raṃhase uṣṇīṣiṇe suvaktrāya sahasrākṣāya mīḍhuṣe giriśāya paraśāntāya yataye cīravāsase bilvadaṇḍāya siddhāya sarvadaṇḍadharāya ca mṛgavyādhāya mahate dhanvine 'tha bhavāya ca varāya saumya vaktrāya paśuhastāya varṣiṇe hiraṇyabāhave rājanna ugrāya pataye diśāma paśūnāṃ pataye caiva bhūtānāṃ pataye tathā vṛṣāya mātṛbhaktāya senānye madhyamāya ca saruva hastāya pataye dhanvine bhārgavāya ca ajāya kṛṣṇa netrāya virūpākṣāya caiva ha tīkṣṇadaṃṣṭrāya tīkṣṇāya vaiśvānara mukhāya ca mahādyutaye 'naṅgāya sarvāṅgāya parajāvate tathā śukrādhipataye pṛthave kṛtti vāsase kapālamāline nityaṃ suvarṇamukuṭāya ca mahādevāya kṛṣṇāya taryambakāyānaghāya ca karòdhanāya nṛśaṃsāya mṛdave bāhuśāline daṇḍine taptatapase tathaiva karūrakarmaṇe sahasraśirase caiva sahasracaraṇāya ca namaḥ savadhā savarūpāya bahurūpāya daṃṣṭriṇe pinākinaṃ mahādevaṃ mahāyòginama avyayama tariśūlapāṇiṃ varadaṃ tayambakaṃ bhuvaneśvarama taripuraghnaṃ tarinayanaṃ tarilòkeśaṃ mahaujasama parabhavaṃ sarvabhūtānāṃ dhāraṇaṃ dharaṇīdharama īśānaṃ śaṃkaraṃ sarvaṃ śivaṃ viśveśvaraṃ bhavama umāpatiṃ paśupatiṃ viśvarūpaṃ maheśvarama virūpākṣaṃ daśa bhujaṃ tiṣyagòvṛṣabhadhvajama ugraṃ sathāṇuṃ śivaṃ ghòraṃ śarvaṃ gaurī śamīśvarama śitikaṇṭhama ajaṃ śukraṃ pṛthuṃ pṛthu haraṃ harama viśvarūpaṃ virūpākṣaṃ bahurūpama umāpatima paraṇamya śirasā devama anaṅgāṅgaharaṃ harama śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yāhi mahādevaṃ caturmukhama evaṃ kṛtvā namasa tasmai mahādevāya raṃhase mahātmane kaṣitipate tata suvarṇama avāpsyasi suvarṇama āhariṣyantasa tatra gacchantu te narāḥ [va] itya uktaḥ sa vacasa tasya cakre kāraṃdhamātmajaḥ tatò 'timānuṣaṃ sarvaṃ cakre yajñasya saṃvidhima sauvarṇāni ca bhāṇḍāni saṃcakrusa tatra śilpinaḥ bṛhaspatisa tu tāṃ śarutvā maruttasya mahīpateḥ samṛddhimati devebhyaḥ saṃtāpama akaròda bhṛśama sa tapyamānò vaivarṇyaṃ kṛśatvaṃ cāgamata parama bhaviṣyati hi me śatruḥ saṃvartò vasumāna iti taṃ śarutvā bhṛśasaṃtaptaṃ devarājò bṛhaspatima abhigamyāmara vṛtaḥ paròvācedaṃ vacasa tadā [indra] kaca cita sukhaṃ savapiṣi tavaṃ bṛhaspate; kaca cina manòjñāḥ paricārakāsa te kaca cida devānāṃ sukhakāmò 'si vipra; kaca cida devāsa tavāṃ paripālayanti [ba] sukhaṃ śaye 'haṃ śayane mahendra; tathā manòjñāḥ paricārakā me tathā devānāṃ sukhakāmò 'sami śakra; devāśa ca māṃ subhṛśaṃ pālayanti [i] kutò duḥkhaṃ mānasaṃ dehajaṃ vā; pāṇḍura vivarṇaśa ca kutasa tavama adya ācakṣva me tada davija yāvada etāna; nihanmi sarvāṃsa tava duḥkhakartṝna [ba] maruttama āhura maghavana yakṣyamāṇaṃ; mahāyajñenòttama dakṣiṇena taṃ saṃvartò yājayiteti me śarutaṃ; tada icchāmi na sa taṃ yājayeta [i] sarvāna kāmāna anujātò 'si vipra; yasa tavaṃ devānāṃ mantrayase paròdhāḥ ubhau ca te janmamṛtyū vayatītau; kiṃ saṃvartasa tava kartādya vipra [ba] devaiḥ saha tavama asurāna saṃpraṇudya; jighāṃsase 'dayāpya uta sānubandhāna yaṃ yaṃ samṛddhaṃ paśyasi tatra tatra; duḥkhaṃ sapatneṣu samṛddhabhāvaḥ atò 'sami devendra vivarṇarūpaḥ; sapatnò me vardhate tana niśamya sarvòpāyaira maghavana saṃniyaccha; saṃvartaṃ vā pārthivaṃ vā maruttama [i] ehi gaccha parahitò jātavedò; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte ayaṃ vai tavā yājayitā bṛhaspatisa; tathāmaraṃ caiva kariṣyatīti [agni] ayaṃ gacchāmi tava śakrādya dūtò; bṛhaspatiṃ paridātuṃ maruta te vācaṃ satyāṃ puruhūtasya kartuṃ; bṛhaspateśa cāpacitiṃ cikīrṣuḥ [va] tataḥ parāyāda dhūmaketura mahātmā; vanaspatīna vīrudhaśa cāvamṛdnana kāmāda dhimānte parivartamānaḥ; kāṣṭhātigò mātariśvena nardana [ma] āścaryama adya paśyāmi rūpiṇaṃ vahnima āgatama āsanaṃ salilaṃ pādyaṃ gāṃ còpānaya vai mune [agni] āsanaṃ salilaṃ pādyaṃ paratinandāmi te 'nagha indreṇa tu samādiṣṭaṃ viddhi māṃ dūtama āgatama [ma] kaca cica charīmāna devarājaḥ sukhī ca; kaca cica cāsmāna parīyate dhūmaketò kaca cida devāśa cāsya vaśe yathāvata; tada barūhi tavaṃ mama kārtsnyena deva [a] śakrò bhṛśaṃ susukhī pārthivendra; parītiṃ cecchatya ajarāṃ vai tavayā saḥ devāśa ca sarve vaśagāsa tasya rājana; saṃdeśaṃ tavaṃ śṛṇu me devarājñaḥ yadarthaṃ māṃ parāhiṇòta tavatsakāśaṃ; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte ayaṃ gurura yājayitā nṛpa tavāṃ; martyaṃ santama amaraṃ tavāṃ karòtu [ma] saṃvartò 'yaṃ yājayitā davijò me; bṛhaspatera añjalira eṣa tasya nāsau devaṃ yājayitvā mahendraṃ; martyaṃ santaṃ yājayanna adya śòbheta [a] ye vai lòkā devalòke mahāntaḥ; saṃprāpsyase tāna devarājaprasādāta tavāṃ ceda asau yājayeda vai bṛhaspatira; nūnaṃ savargaṃ tavaṃ jayeḥ kīrtiyuktaḥ tathā lòkā mānuṣā ye ca divyāḥ; parajāpateśa cāpi ye vai mahāntaḥ te te jitā devarājyaṃ ca kṛtsnaṃ; bṛhaspatiśa ceda yājayeta tavāṃ narendra [samvarta] māsmāna evaṃ tavaṃ punara āgāḥ kathaṃ cida; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte mā tavāṃ dhakṣye cakṣuṣā dāruṇena; saṃkruddhò 'haṃ pāvakatana nibòdha [va] tatò devāna agamada dhūmaketura; dāhāda bhītò vayathitò 'śavattha parṇavata taṃ vai dṛṣṭvā parāha śakrò mahātmā; bṛhaspateḥ saṃnidhau havyavāhama yata tavaṃ gataḥ parahitò jātavedò; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte tata kiṃ parāha sa nṛpò yakṣyamāṇaḥ; kaca cida vacaḥ paratigṛhṇāti taca ca [a] na te vācaṃ ròcayate maruttò; bṛhaspatera añjaliṃ parāhiṇòta saḥ saṃvartò māṃ yājayitetya abhīkṣṇaṃ; punaḥ punaḥ sa mayā paròcyamānaḥ uvācedaṃ mānuṣā ye ca divyāḥ; parajāpatera ye ca lòkā mahāntaḥ tāṃśa cela labheyaṃ saṃvidaṃ tena kṛtvā; tathāpi neccheyama iti paratītaḥ [i] punara bhavāna pārthivaṃ taṃ sametya; vākyaṃ madīyaṃ parāpaya savārthayuktama punara yada yuktò na kariṣyate vacasa; tatò vajraṃ saṃprahartāsmi tasmai [a] gandharvarāḍa yātvayaṃ tatra dūtò; bibhemya ahaṃ vāsava tatra gantuma saṃrabdhò māma abravīta tīkṣṇaròṣaḥ; saṃvartò vākyaṃ caritabrahmacaryaḥ yadya āgaccheḥ punara evaṃ kathaṃ cida; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte daheyaṃ tavāṃ cakṣuṣā dāruṇena; saṃkruddha itya etada avaihi śakra [i] tavama evānyāna dahase jātavedò; na hi tavadanyò vidyate bhasmakartā tavatsaṃsparśāta sarvalòkò bibhetya; aśraddheyaṃ vadase havyavāha [a] divaṃ devendra pṛthivīṃ caiva sarvāṃ; saṃveṣṭayesa tavaṃ savabalenaiva śakra evaṃvidhasyeha satasa tavāsau; kathaṃ vṛtrasa taridivaṃ parāga jahāra [i] na caṇḍikā jaṅgamā nò kareṇura; na vāri sòmaṃ parapibāmi vahne na durbale vai visṛjāmi vajraṃ; kò me 'sukhāya paraharena manuṣyaḥ paravrājayeyaṃ kālakeyāna pṛthivyāma; apākarṣaṃ dānavāna antarikṣāta divaḥ parahrādama avasānama ānayaṃ; kò me 'sukhāya parahareta martyaḥ [a] yatra śaryātiṃ cayavanò yājayiṣyana; sahāśvibhyāṃ sòmama agṛhṇada ekaḥ taṃ tavaṃ karuddhaḥ paratyaṣedhīḥ purastāca; charyāti yajñaṃ samara taṃ mahendra vajraṃ gṛhītvā ca puraṃdara tavaṃ; saṃpraharṣīśa cayavanasyātighòrama sa te vipraḥ saha vajreṇa bāhuma; apāgṛhṇāta tapasā jātamanyuḥ tatò ròṣāta sarvatò ghòrarūpaṃ; sapatnaṃ te janayāma āsa bhūyaḥ madaṃ nāmāsuraṃ viśvarūpaṃ; yaṃ tavaṃ dṛṣṭvā cakṣuṣī saṃnyamīlaḥ hanura ekā jagatīsthā tathaikā; divaṃ gatā mahatò dānavasya sahasraṃ dantānāṃ śatayòjanānāṃ; sutīkṣṇānāṃ ghòrarūpaṃ babhūva vṛttāḥ sathūlā rajatastambhavarṇā; daṃṣṭrāśa catasrò dave śate yòjanānāma sa tavāṃ dantāna vidaśanna abhyadhāvaña; jighāṃsayā śūlama udyamya ghòrama apaśyasa tavaṃ taṃ tadā ghòrarūpaṃ; sarve tava anye dadṛśura darśanīyama yasmāda bhītaḥ parāñjalisa tavaṃ maharṣima; āgacchethāḥ śaraṇaṃ dānavaghna kaṣatrāda evaṃ barahmabalaṃ garīyò; na barahmataḥ kiṃ cida anyada garīyaḥ sò 'haṃ jānaṃ barahmatejò yathāvana; na saṃvartaṃ gantuma icchāmi śakra [i] evama etada barahmabalaṃ garīyò; na barahmataḥ kiṃ cida anyada garīyaḥ āvikṣitasya tu balaṃ na mṛṣye; vajrama asmai parahariṣyāmi ghòrama dhṛtarāṣṭra parahitò gaccha maruttaṃ; saṃvartena sahitaṃ taṃ vadasva bṛhaspatiṃ tavama upaśikṣasva rājana; vajraṃ vā te parahariṣyāmi ghòrama [va] tatò gatvā ghṛtarāṣṭrò narendraṃ; paròvācedaṃ vacanaṃ vāsavasya gandharvaṃ māṃ dhṛtarāṣṭraṃ nibòdha; tavāma āgataṃ vaku kāmaṃ narendra aindraṃ vākyaṃ śṛṇu me rājasiṃha; yata parāha lòkādhipatira mahātmā bṛhaspatiṃ yājakaṃ tavaṃ vṛṇīṣva; vajraṃ vā te parahariṣyāmi ghòrama vacaśa ceda etana na kariṣyase me; parāhaitada etāvada acintyakarmā [ma] tavaṃ caivaitada vettha puraṃdaraśa ca; viśve devā vasavaśa cāśvinau ca mitradròhe niṣkṛtira vai yathaiva; nāstīti lòkeṣu sadaiva vādaḥ bṛhaspatira yājayitā mahendraṃ; deva śareṣṭhaṃ vajrabhṛtāṃ variṣṭhama saṃvartò māṃ yājayitādya rājana; na te vākyaṃ tasya vā ròcayāmi [gandharva] ghòrò nādaḥ śarūyate vāsavasya; nabhastale garjatò rājasiṃha vayaktaṃ vajraṃ mòkṣyate te mahendraḥ; kaṣemaṃ rājaṃśa cintyatāma eṣa kālaḥ itya evama uktò dhṛtarāṣṭreṇa rājā; śarutvā nādaṃ nadatò vāsavasya tapònityaṃ dharmavidāṃ variṣṭhaṃ; saṃvartaṃ taṃ jañāpayāma āsa kāryama [ma] imama aśmānaṃ palavamānama ārāda; adhvā dūraṃ tena na dṛśyate 'daya parapadye 'haṃ śarma viprendra tavattaḥ; parayaccha tasmāda abhayaṃ vipramukhya ayama āyāti vai vajrī diśò vidyòtayana daśa amānuṣeṇa ghòreṇa sadasyāsa tarāsitā hi naḥ [sa] bhayaṃ śakrāda vayetu te rājasiṃha; paraṇòtsye 'haṃ bhayama etata sughòrama saṃstambhinyā vidyayā kaṣiprama eva; mā bhaisa tavama asmāda bhava cāpi paratītaḥ ahaṃ saṃstambhayiṣyāmi mā bhaisa tavaṃ śakratò nṛpa sarveṣāma eva devānāṃ kaṣapitānya āyudhāni me diśò vajraṃ varajatāṃ vāyura etu; varṣaṃ bhūtvā nipatatu kānaneṣu āpaḥ palavantva antarikṣe vṛthā ca; saudāminī dṛśyatāṃ mā bibhasa tavama athò vahnisa tarātuvā sarvatasa te; kāmavarṣaṃ varṣatu vāsavò vā vajraṃ tathā sathāpayatāṃ ca vāyura; mahāghòraṃ palavamānaṃ jalaughaiḥ [ma] ghòraḥ śabdaḥ śarūyate vai mahāsvanò; vajrasyaiṣa sahitò mārutena ātmā hi me paravyathate muhura muhura; na me savāsthyaṃ jāyate cādya vipra [sa] vajrāda ugrāda vayetu bhayaṃ tavādya; vātò bhūtvā hanmi narendra vajrama bhayaṃ tayaktvā varama anyaṃ vṛṇīṣva; kaṃ te kāmaṃ tapasā sādhayāmi [ma] indraḥ sākṣāta sahasābhyetu vipra; havira yajñe paratigṛhṇātu caiva savaṃ savaṃ dhiṣṇyaṃ caiva juṣantu devāḥ; sutaṃ sòmaṃ paratigṛhṇantu caiva [sa] ayama indrò haribhira āyāti rājana; devaiḥ sarvaiḥ sahitaḥ sòmapīthī mantrāhūtò yajñama imaṃ mayādya; paśyasvainaṃ mantravisrasta kāyama [va] tatò devaiḥ sahitò devarājò; rathe yuktvā tāna harīna vājimukhyāna āyāda yajñama adhi rājñaḥ pipāsura; āvikṣitasyāprameyasya sòmama tama āyāntaṃ sahitaṃ devasaṃghaiḥ; paratyudyayau sa puròdhā maruttaḥ cakre pūjāṃ devarājāya cāgryāṃ; yathāśāstraṃ vidhivata parīyamāṇaḥ [sa] savāgataṃ te puruhūteha vidvana; yajñò 'dayāyaṃ saṃnihite tavayīndra śòśubhyate balavṛtraghna bhūyaḥ; pibasva sòmaṃ sutama udyataṃ mayā [ma] śivena māṃ paśya namaśa ca te 'satu; parāptò yajñaḥ saphalaṃ jīvitaṃ me ayaṃ yajñaṃ kurute me surendra; bṛhaspatera avarò janmanā yaḥ [i] jānāmi te guruma enaṃ tapòdhanaṃ; bṛhaspatera anujaṃ tigmatejasama yasyāhvānāda āgatò 'haṃ narendra; parītira me 'daya tavayi manuḥ paranaṣṭaḥ [sa] yadi parītasa tavama asi vai devarāja; tasmāta savayaṃ śādhi yajñe vidhānama savayaṃ sarvāna kuru mārgāna surendra; jānātva ayaṃ sarvalòkaśa ca deva [va] evama uktasa tava āṅgirasena śakraḥ; samādideśa savayama eva devāna sabhāḥ kariyantāma āvasathāśa ca mukhyāḥ; sahasraśaśa citrabhaumāḥ samṛddhāḥ kḷpta sathūṇāḥ kurutāròhaṇāni; gandharvāṇāma apsarasāṃ ca śīghrama yeṣu nṛtyeranna apsarasaḥ sahasraśaḥ; savargòddeśaḥ kariyatāṃ yajñavāṭaḥ itya uktāsa te cakrura āśu paratītā; divaukasaḥ śakra vākyāna narendra tatò vākyaṃ parāha rājānama indraḥ; parītò rājana pūjayānò maruttama eṣa tavayāhama iha rājana sametya; ye cāpya anye tava pūrve narendrāḥ sarvāśa cānyā devatāḥ parīyamāṇā; havisa tubhyaṃ paratigṛhṇantu rājana āgneyaṃ vai lòhitama ālabhantāṃ; vaiśvadevaṃ bahurūpaṃ virājana nīlaṃ còkṣāṇaṃ medhyama abhyālabhantāṃ; calaca chiśnaṃ mata paradiṣṭaṃ davijendrāḥ tatò yajñò vavṛdhe tasya rājñò; yatra devāḥ savayama annāni jahruḥ yasmiña śakrò barāhmaṇaiḥ pūjyamānaḥ; sadasyò 'bhūda dharimāna devarājaḥ tataḥ saṃvartaśa cityagatò mahātmā; yathā vahniḥ parajvalitò davitīyaḥ havīṃṣya uccaira āhvayana devasaṃghāña; juhāvāgnau mantravata supratītaḥ tataḥ pītvā balabhita sòmama agryaṃ; ye cāpya anye sòmapā vai divaukasaḥ sarve 'nujñātāḥ parayayuḥ pārthivena; yathājòṣaṃ tarpitāḥ parītimantaḥ tatò rājā jātarūpasya rāśīna; pade pade kārayāma āsa hṛṣṭaḥ davijātibhyò visṛjana bhūri vittaṃ; rarāja vitteśa ivāri hantā tatò vittaṃ vividhaṃ saṃnidhāya; yathòtsāhaṃ kārayitvā ca kòśama anujñātò guruṇā saṃnivṛtya; śaśāsa gāma akhilāṃ sāgarāntāma evaṃguṇaḥ saṃbabhūveha rājā; yasya karatau tata suvarṇaṃ parabhūtama tata tavaṃ samādāya narendra vittaṃ; yajasva devāṃsa tarpayānò vidhānaiḥ [va] tatò rājā pāṇḍavò hṛṣṭarūpaḥ; śarutvā vākyaṃ satyavatyāḥ sutasya manaśa cakre tena vittena yaṣṭuṃ; tatò 'mātyaira mantrayāma āsa bhūyaḥ [va] itya ukte nṛpatau tasmina vayāsenādbhuta karmaṇā vāsudevò mahātejāsa tatò vacanama ādade taṃ nṛpaṃ dīnamanasaṃ nihatajñātibāndhavama upaplutama ivādityaṃ sa dhūmama iva pāvakama nirviṇṇa manasaṃ pārthaṃ jañātvā vṛṣṇikulòdvahaḥ āśvāsayana dharmasutaṃ paravaktuma upacakrame [vā] sarvaṃ jihmaṃ mṛtyupadama ārjavaṃ barahmaṇaḥ padama etāvāña jañānaviṣayaḥ kiṃ paralāpaḥ kariṣyati naiva te niṣṭhitaṃ karma naiva te śatravò jitāḥ kathaṃ śatruṃ śarīrasthama ātmānaṃ nāvabudhyase atra te vartayiṣyāmi yathā dharmaṃ yathā śarutama indrasya saha vṛtreṇa yathā yuddhama avartata vṛtreṇa pṛthivī vayāptā purā kila narādhipa dṛṣṭvā sa pṛthivīṃ vayāptāṃ gandhasya viṣaye hṛte dharā haraṇadurgandhò viṣayaḥ samapadyata śatakratuśa cukòpātha gandhasya viṣaye hṛte vṛtrasya sa tataḥ karuddhò vajraṃ ghòrama avāsṛjata sa vadhyamānò vajreṇa pṛthivyāṃ bhūri tejasā viveśa sahasaivāpò jagrāha viṣayaṃ tataḥ vayāptāsva athāsu vṛtreṇa rase ca viṣaye hṛte śatakratura abhikruddhasa tāsu vajrama avāsṛjata sa vadhyamānò vajreṇa salile bhūri tejasā viveśa sahasā jayòtira jagrāha viṣayaṃ tataḥ vayāpte jayòtiṣi vṛtreṇa rūpe 'tha viṣaye hṛte śatakratura abhikruddhasa tatra vajrama avāsṛjata sa vadhyamānò vajreṇa subhṛśaṃ bhūri tejasā viveśa sahasā vāyuṃ jagrāha viṣayaṃ tataḥ vayāpte vāyau tu vṛtreṇa saparśe 'tha viṣaye hṛte śatakratura abhikruddhasa tatra vajrama avāsṛjata sa vadhyamānò vajreṇa tasminna amitatejasā ākāśama abhidudrāva jagrāha viṣayaṃ tataḥ ākāśe vṛtra bhūte ca śabde ca viṣaye hṛte śatakratura abhikruddhasa tatra vajrama avāsṛjata sa vadhyamānò vajreṇa tasminna amitatejasā viveśa sahasā śakraṃ jagrāha viṣayaṃ tataḥ tasya vṛtra gṛhītasya mòhaḥ samabhavana mahāna rathaṃtareṇa taṃ tāta vasiṣṭhaḥ paratyabòdhayata tatò vṛtraṃ śarīrasthaṃ jaghāna bharatarṣabha śatakratura adṛśyena vajreṇetīha naḥ śarutama idaṃ dharmarahasyaṃ ca śakreṇòktaṃ maharṣiṣu ṛṣibhiśa ca mama paròktaṃ tana nibòdha narādhipa [vā] davividhò jāyate vayādhiḥ śārīrò mānasasa tathā parasparaṃ tayòra janma nirdvaṃdvaṃ nòpalabhyate śarīre jāyate vayāthiḥ śārīrò nātra saṃśayaḥ mānasò jāyate vayādhira manasya eveti niścayaḥ śītòṣṇe caiva vāyuśa ca guṇā rājaña śarīrajāḥ teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ ceta tada āhuḥ savasthalakṣaṇama uṣṇena bādhyate śītaṃ śītenòṣṇaṃ ca bādhyate sattvaṃ rajasa tamaśa ceti tarayasa tava ātmaguṇāḥ samṛtāḥ teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ ceta tada āhuḥ savasthalakṣaṇama teṣāma anyatamòtseke vidhānama upadiśyate harṣeṇa bādhyate śòkò harṣaḥ śòkena bādhyate kaśa cida duḥkhe vartamānaḥ sukhasya samartuma icchati kaśa cita sukhe vartamānò duḥkhasya samartuma icchati sa tavaṃ na duḥkhī duḥkhasya na sukhī susukhasya vā samartuma icchasi kaunteya diṣṭaṃ hi balavattarama atha vā te savabhāvò 'yaṃ yena pārthāvakṛṣyase dṛṣṭvā sabhā gatāṃ kṛṣṇāma ekavastrāṃ rajasvalāma miṣatāṃ pāṇḍaveyānāṃ na tata saṃsmartuma icchasi paravrājanaṃ ca nagarāda ajinaiśa ca vivāsanama mahāraṇyanivāsaśa ca na tasya samartuma icchasi jaṭāsurāta parikleśaśa citrasenena cāhavaḥ saindhavāca ca parikleśò na tasya samartuma icchasi punara ajñātacaryāyāṃ kīcakena padā vadhaḥ yājñasenyāsa tadā pārtha na tasya samartuma icchasi yaca ca te daròṇa bhīṣmābhyāṃ yuddhama āsīda ariṃdama manasaikena yòddhavyaṃ tata te yuddhama upasthitama tasmāda abhyupagantavyaṃ yuddhāya bharatarṣabha parama avyaktarūpasya paraṃ muktvā savakarmabhiḥ yatra naiva śaraiḥ kāryaṃ na bhṛtyaira na ca bandhubhiḥ ātmanaikena yòddhavyaṃ tata te yuddhama upasthitama tasminna anirjite yuddhe kāma avasthāṃ gamiṣyasi etaja jañātvā tu kaunteya kṛtakṛtyò bhaviṣyasi etāṃ buddhiṃ viniścitya bhūtānāma āgatiṃ gatima pitṛpaitāmahe vṛtte śādhi rājyaṃ yathòcitama [vā] na bāhyaṃ daravyama utsṛjya siddhira bhavati bhārata śārīraṃ daravyama utsṛjya siddhira bhavati vā na vā bāhyadravyavimuktasya śārīreṣu ca gṛdhyataḥ yò dharmò yata sukhaṃ caiva daviṣatāma astu tata tathā davyakṣarasa tu bhavena mṛtyusa taryakṣaraṃ barahma śāśvatama mameti davyakṣarò mṛtyura na mameti ca śāśvatama barahma mṛtyuśa ca tau rājanna ātmanya eva vayavasthitau adṛśyamānau bhūtāni yòdhayetāma asaṃśayama avināśò 'saya sattvasya niyatò yadi bhārata bhittvā śarīraṃ bhūtānāma ahiṃsā paratipadyate labdhvāpi pṛthivīṃ sarvāṃ sahasthāvarajaṅgamāma mamatvaṃ yasya naiva sayāta kiṃ tayā sa kariṣyati atha vā vasataḥ pārtha vane vanyena jīvataḥ mamatā yasya daravyeṣu mṛtyòra āsye sa vartate bāhyāntarāṇāṃ śatrūṇāṃ savabhāvaṃ paśya bhārata yana na paśyati tada bhūtaṃ mucyate sa mahābhayāta kāmātmānaṃ na paraśaṃsanti lòke; na cākāmāta kā cida asti paravṛttiḥ dānaṃ hi vedādhyayanaṃ tapaśa ca; kāmena karmāṇi ca vaidikāni varataṃ yajñāna niyamāna dhayānayògāna; kāmena yò nārabhate viditvā yada yada dhayayaṃ kāmayate sa dharmò; na yò dharmò niyamasa tasya mūlama atra gāthāḥ kāmagītāḥ kīrtayanti purā vidaḥ śṛṇu saṃkīrtyamānāsa tā nikhilena yudhiṣṭhira nāhaṃ śakyò 'nupāyena hantuṃ bhūtena kena cita yò māṃ parayatate hantuṃ jañātvā paraharaṇe balama tasya tasmina paraharaṇe punaḥ parādurbhavāmya ahama yò māṃ parayatate hantuṃ yajñaira vividhadakṣiṇaiḥ jaṅgameṣva iva karmātmā punaḥ parādurbhavāmya ahama yò māṃ parayatate hantuṃ vedaira vedāntasādhanaiḥ sathāvareṣva iva śāntātmā tasya parādurbhavāmya ahama yò māṃ parayatate hantuṃ dhṛtyā satyaparākramaḥ bhāvò bhavāmi tasyāhaṃ sa ca māṃ nāvabudhyate yò māṃ parayatate hantuṃ tapasā saṃśitavrataḥ tatasa tapasi tasyātha punaḥ parādurbhavāmya ahama yò māṃ parayatate hantuṃ mòkṣama āsthāya paṇḍitaḥ tasya mòkṣaratisthasya nṛtyāmi ca hasāmi ca avadhyaḥ sarvabhūtānāma ahama ekaḥ sanātanaḥ tasmāta tavama api taṃ kāmaṃ yajñaira vividhadakṣiṇaiḥ dharmaṃ kuru mahārāja tatra te sa bhaviṣyati yajasva vājimedhena vidhivada dakṣiṇāvatā anyaiśa ca vividhaira yajñaiḥ samṛddhaira āptadakṣiṇaiḥ mā te vayathāstu nihatāna bandhūna vīkṣya punaḥ punaḥ na śakyāsa te punara daraṣṭuṃ ye hatāsmina raṇājire sa tavama iṣṭvā mahāyajñaiḥ samṛddhaira āptadakṣiṇaiḥ lòke kīrtiṃ parāṃ parāpya gatima agryāṃ gamiṣyasi [va] evaṃ bahuvidhaira vākyaira munibhisa taisa tapòdhanaiḥ samāśvasyata rājarṣira hatabandhura yudhiṣṭhiraḥ sò 'nunītò bhagavatā viṣṭara śaravasā savayama davaipāyanena kṛṣṇena devasthānena cābhibhūḥ nāradenātha bhīmena nakulena ca pārthivaḥ kṛṣṇayā sahadevena vijayena ca dhīmatā anyaiśa ca puruṣavyāghraira barāhmaṇaiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ vayajahāca chòkajaṃ duḥkhaṃ saṃtāpaṃ caiva mānasama arcayāma āsa devāṃśa ca barāhmaṇāṃśa ca yudhiṣṭhira kṛtvātha paretakāryāṇi bandhūnāṃ sa punara nṛpaḥ anvaśāsata dharmātmā pṛthivīṃ sāgarāmbarāma paraśāntacetāḥ kauravyaḥ savarājyaṃ parāpya kevalama vayāsaṃ ca nāradaṃ caiva tāṃśa cānyāna abravīna nṛpaḥ āśvāsitò 'haṃ parāga vṛddhaira bhavadbhira munipuṅgavaiḥ na sūkṣmama api me kiṃ cida vayalīkama iha vidyate arthaśa ca sumahāna parāptò yena yakṣyāmi devatāḥ puraskṛtyeha bhavataḥ samāneṣyāmahe makhama himavantaṃ tavayā guptā gamiṣyāmaḥ pitāmaha bahvāścaryò hi deśaḥ sa śarūyate davijasattama tathā bhagavatā citraṃ kalyāṇaṃ bahubhāṣitama devarṣiṇā nāradena devasthānena caiva ha nābhāgadheyaḥ puruṣaḥ kaśa cida evaṃvidhāna gurūna labhate vayasanaṃ parāpya suhṛdaḥ sādhu saṃmatāna evama uktāsa tu te rājñā sarva eva maharṣayaḥ abhyanujñāpya rājānaṃ tathòbhau kṛṣṇa phalgunau paśyatāma eva sarveṣāṃ tatraivādarśanaṃ yayuḥ tatò dharmasutò rājā tatraivòpāviśata parabhuḥ evaṃ nātimahāna kālaḥ sa teṣāma abhyavartata kurvatāṃ śaucakarmāṇi bhīṣmasya nidhane tadā mahādānāni viprebhyò dadatāma aurdhvadaihikama bhīṣma karṇa purògāṇāṃ kurūṇāṃ kurunandana sahitò dhṛtarāṣṭreṇa paradadāva aurdhvadaihikama tatò dattvā bahudhanaṃ viprebhyaḥ pāṇḍavarṣabhaḥ dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya viveśa gajasāhvayama sa samāśvāsya pitaraṃ parajñā cakṣuṣama īśvarama anvaśāda vai sa dharmātmā pṛthivīṃ bharātṛbhiḥ saha [ja] vijite pāṇḍaveyaisa tu paraśānte ca davijòttama rāṣṭre kiṃ cakratura vīrau vāsudevadhanaṃjayau [va] vijite pāṇḍaveyaisa tu paraśānte ca viśāṃ pate rāṣṭre babhūvatura hṛṣṭau vāsudevadhanaṃjayau vijahrāte mudā yuktau divi deveśvarāva iva tau vaneṣu vicitreṣu parvatānāṃ ca sānuṣu śaileṣu ramaṇīyeṣu palvaleṣu nadīṣu ca caṅkramyamāṇau saṃhṛṣṭāva aśvināva iva nandane indraprasthe mahātmānau remāte kṛṣṇa pāṇḍavau paraviśya tāṃ sabhāṃ ramyāṃ vijahrāte ca bhārata tatra yuddhakathāśa citrāḥ parikleśāṃśa ca pārthiva kathā yòge kathā yòge kathayāma āsatusa tadā ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca vaṃśāṃsa tāva āhatusa tadā parīyamāṇau mahātmānau purāṇāva ṛṣisattamau madhurāsa tu kathāśa citrāśa citrārtha padaniścayāḥ niścayajñaḥ sa pārthāya kathayāma āsa keśavaḥ putraśòkābhisaṃtaptaṃ jañātīnāṃ ca sahasraśaḥ kathābhiḥ śamayāma āsa pārthaṃ śaurira janārdanaḥ sa tama āśvāsya vidhivada vidhānajñò mahātapāḥ apahṛtyātmanò bhāraṃ viśaśrāmeva sātvataḥ tataḥ kathānte gòvindò guḍākeśama uvāca ha sāntvayaña śalakṣṇayā vācā hetuyuktama idaṃ vacaḥ vijiteyaṃ dharā kṛtsnā savyasācina paraṃtapa tavada bāhubalama āśritya rājñā dharmasutena ha asapatnāṃ mahīṃ bhuṅkte dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ bhīmasenaprabhāvena yamayòśa ca naròttama dharmeṇa rājñā dharmajña parāptaṃ rājyama akaṇṭakama dharmeṇa nihataḥ saṃkhye sa ca rājā suyòdhanaḥ adharmarucayò lubdhāḥ sadā cāpriya vādinaḥ dhārtarāṣṭrā durātmānaḥ sānubandhā nipātitāḥ paraśāntāma akhilāṃ pārtha pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ bhuṅkte dharmasutò rājā tavayā guptaḥ kurūdvaha rame cāhaṃ tavayā sārdhama araṇyeṣva api pāṇḍava kima u yatra janò 'yaṃ vai pṛthā cāmitrakarśana yatra dharmasutò rājā yatra bhīmò mahābalaḥ yatra mādravatī putrau ratisa tatra parā mama tathaiva savargakalpeṣu sabhòddeśeṣu bhārata ramaṇīyeṣu puṇyeṣu sahitasya tavayānagha kālò mahāṃsa tava atītò me śūra putrama apaśyataḥ baladevaṃ ca kauravya tathānyāna vṛṣṇipuṃgavāna sò 'haṃ gantuma abhīpsāmi purīṃ davāravatīṃ parati ròcatāṃ gamanaṃ mahyaṃ tavāpi puruṣarṣabha uktò bahuvidhaṃ rājā tatra tatra yudhiṣṭhiraḥ sa ha bhīṣmeṇa yadya uktama asmābhiḥ śòkakārite śiṣṭò yudhiṣṭhirò 'samābhiḥ śāstā sanna api pāṇḍavaḥ tena taca ca vacaḥ samyaga gṛhītaṃ sumahātmanā dharmaputre hi dharmajñe kṛtajñe satyavādini satyaṃ dharmò matiśa cāgryā sathitiśa ca satataṃ sathirā tadgatvā taṃ mahātmānaṃ yadi te ròcate 'rajuna asmada gamanasaṃyuktaṃ vacò barūhi janādhipama na hi tasyāpriyaṃ kuryāṃ parāṇatyāge 'paya upasthite kutò gantuṃ mahābāhò purīṃ davāravatīṃ parati sarvaṃ tava idama ahaṃ pārtha tavata parītihitakāmyayā baravīmi satyaṃ kauravya na mithyaitata kathaṃ cana parayòjanaṃ ca nirvṛttama iha vāse mamārjuna dhārtarāṣṭrò hatò rājā sabalaḥ sapadānugaḥ pṛthivī ca vaśe tāta dharmaputrasya dhīmataḥ sathitā samudravasanā sa śailavanakānanā citā ratnaira bahuvidhaiḥ kururājasya pāṇḍava dharmeṇa rājā dharmajñaḥ pātu sarvāṃ vasuṃdharāma upāsyamānò bahubhiḥ siddhaiśa cāpi mahātmabhiḥ satūyamānaśa ca satataṃ bandibhira bharatarṣabha tana mayā saha gatvādya rājānaṃ kuruvardhanama āpṛccha kuruśārdūla gamanaṃ davārakāṃ parati idaṃ śarīraṃ vasu yaca ca me gṛhe; niveditaṃ pārtha sadā yudhiṣṭhire pariyaśa ca mānyaśa ca hi me yudhiṣṭhiraḥ; sadā kurūṇāma adhipò mahāmatiḥ parayòjanaṃ cāpi nivāsakāraṇe; na vidyate me tavadṛte mahābhuja sathitā hi pṛthvī tava pārtha śāsane; guròḥ suvṛttasya yudhiṣṭhirasya ha itīdama uktaṃ sa tadā mahātmanā; janārdanenāmita vikramò 'rajunaḥ tatheti kṛcchrāda iva vācama īrayaña; janārdhanaṃ saṃpratipūjya pārthiva [ja] sabhāyāṃ vasatòsa tasyāṃ nihatyārīna mahātmanòḥ keśavārjunayòḥ kā nu kathā samabhavada davija [va] kṛṣṇena sahitaḥ pārthaḥ savarājyaṃ parāpya kevalama tasyāṃ sabhāyāṃ ramyāyāṃ vijahāra mudā yutaḥ tataḥ kaṃ cita sabhòddeśaṃ savargòddeśa samaṃ nṛpa yadṛcchayā tau muditau jagmatuḥ savajanāvṛtau tataḥ paratītaḥ kṛṣṇena sahitaḥ pāṇḍavò 'rajunaḥ nirīkṣya tāṃ sabhāṃ ramyāma idaṃ vacanama abravīta viditaṃ te mahābāhò saṃgrāme samupasthite māhātmyaṃ devakī mātasa taca ca te rūpama aiśvarama yata tu tada bhavatā paròktaṃ tadā keśava sauhṛdāta tata sarvaṃ puruṣavyāghra naṣṭaṃ me naṣṭacetasaḥ mama kautūhalaṃ tava asti teṣva artheṣu punaḥ parabhò bhavāṃśa ca davārakāṃ gantā nacirāda iva mādhava evama uktasa tataḥ kṛṣṇaḥ phalgunaṃ paratyabhāṣata pariṣvajya mahātejā vacanaṃ vadatāṃ varaḥ śarāvitasa tavaṃ mayā guhyaṃ jañāpitaśa ca sanātanama dharmaṃ savarūpiṇaṃ pārtha sarvalòkāṃśa ca śāśvatāna abuddhvā yana na gṛhṇīthāsa tana me sumahada apriyama nūnama aśraddadhānò 'si durmedhāśa cāsi pāṇḍava sa hi dharmaḥ suparyāptò barahmaṇaḥ padavedane na śakyaṃ tana mayā bhūyasa tathā vaktuma aśeṣataḥ paraṃ hi barahma kathitaṃ yògayuktena tana mayā itihāsaṃ tu vakṣyāmi tasminna arthe purātanama yathā tāṃ buddhima āsthāya gatima agryāṃ gamiṣyasi śṛṇu dharmabhṛtāṃ śareṣṭha gadataḥ sarvama eva me āgacchada barāhmaṇaḥ kaśa cita savargalòkāda ariṃdama barahmalòkāca ca durdharṣaḥ sò 'samābhiḥ pūjitò 'bhavata asmābhiḥ paripṛṣṭaśa ca yada āha bharatarṣabha divyena vidhinā pārtha taca chṛṇuṣvāvicārayana [bara] mòkṣadharmaṃ samāśritya kṛṣṇa yana mānupṛcchasi bhūtānāma anukampārthaṃ yana mòhaca chedanaṃ parabhò tata te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yathāvana madhusūdana śṛṇuṣvāvahitò bhūtvā gadatò mama mādhava kaśa cida viprasa tapò yuktaḥ kāśyapò dharmavittamaḥ āsasāda davijaṃ kaṃ cida dharmāṇāma āgatāgamama gatāgate subahuśò jañānavijñānapāragama lòkatattvārtha kuśalaṃ jañātāraṃ sukhaduḥkhayòḥ jātī maraṇatattvajñaṃ kòvidaṃ puṇyapāpayòḥ daraṣṭārama uccanīcānāṃ karmabhira dehināṃ gatima carantaṃ muktavata siddhaṃ paraśāntaṃ saṃyatendriyama dīpyamānaṃ śariyā barāhmyā karamamāṇaṃ ca sarvaśaḥ antardhānagatijñaṃ ca śarutvā tattvena kāśyapaḥ tathaivāntarhitaiḥ siddhaira yāntaṃ cakradharaiḥ saha saṃbhāṣamāṇama ekānte samāsīnaṃ ca taiḥ saha yadṛcchayā ca gacchantama asaktaṃ pavanaṃ yathā taṃ samāsādya medhāvī sa tadā davijasattamaḥ caraṇau dharmakāmò vai tapasvī susamāhitaḥ paratipede yathānyāyaṃ bhaktyā paramayā yutaḥ vismitaśa cādbhutaṃ dṛṣṭvā kāśyapasa taṃ davijòttamama paricāreṇa mahatā guruṃ vaidyama atòṣayata parītātmā còpapannaśa ca śarutacāritya saṃyutaḥ bhāvena tòṣayaca cainaṃ guruvṛttyā paraṃtapaḥ tasmai tuṣṭaḥ sa śiṣyāya parasannò 'thābravīda guruḥ siddhiṃ parāma abhiprekṣya śṛṇu tana me janārdana vividhaiḥ karmabhisa tāta puṇyayògaiśa ca kevalaiḥ gacchantīha gatiṃ martyā devalòke 'pi ca sathitima na kava cita sukhama atyantaṃ na kava cica chāśvatī sathitiḥ sathānāca ca mahatò bharaṃśò duḥkhalabdhāta punaḥ punaḥ aśubhā gatayaḥ parāptāḥ kaṣṭā me pāpasevanāta kāmamanyuparītena tṛṣṇayā mòhitena ca punaḥ punaśa ca maraṇaṃ janma caiva punaḥ punaḥ āhārā vividhā bhuktāḥ pītā nānāvidhāḥ satanāḥ mātarò vividhā dṛṣṭāḥ pitaraśa ca pṛthagvidhāḥ sukhāni ca vicitrāṇi duḥkhāni ca mayānagha pariyaira vivāsò bahuśaḥ saṃvāsaśa cāpriyaiḥ saha dhananāśaśa ca saṃprāptò labdhvā duḥkhena tada dhanama avamānāḥ sukaṣṭāśa ca parataḥ savajanāta tathā śārīrā mānasāśa cāpi vedanā bhṛśadāruṇāḥ parāptā vimānanāśa cògrā vadhabandhāśa ca dāruṇāḥ patanaṃ niraye caiva yātanāśa ca yamakṣaye jarā rògāśa ca satataṃ vāsanāni ca bhūriśaḥ lòke 'saminna anubhūtāni davaṃdvajāni bhṛśaṃ mayā tataḥ kadā cina nirvedāna nikārāna nikṛtena ca lòkatantraṃ parityaktaṃ duḥkhārtena bhṛśaṃ mayā tataḥ siddhira iyaṃ parāptā parasādāda ātmanò mayā nāhaṃ punara ihāgantā lòkāna ālòkayāmya ahama ā siddhera ā parajā sargāda ātmanò me gatiḥ śubhā upalabdhā davijaśreṣṭha tatheyaṃ siddhira uttamā itaḥ paraṃ gamiṣyāmi tataḥ parataraṃ punaḥ barahmaṇaḥ padama avyagraṃ mā te 'bhūda atra saṃśayaḥ nāhaṃ punara ihāgantā martyalòke paraṃtapa parītò 'sami te mahāprājña barūhi kiṃ karavāṇi te yadīpsura upapannasa tavaṃ tasya kālò 'yama āgataḥ abhijāne ca tada ahaṃ yadarthaṃ mā tavama āgataḥ acirāta tu gamiṣyāmi yenāhaṃ tavāma acūcudama bhṛśaṃ parītò 'sami bhavataśa cāritreṇa vicakṣaṇa paripṛccha yāvada bhavate bhāṣeyaṃ yata tavepsitama bahu manye ca te buddhiṃ bhṛśaṃ saṃpūjayāmi ca yenāhaṃ bhavatā buddhò medhāvī haya asi kāśyapa [vā] tatasa tasyòpasaṃgṛhya pādau paraśnāna sudurvacāna papraccha tāṃśa ca sarvāna sa parāha dharmabhṛtāṃ varaḥ [kāṣyapa] kathaṃ śarīraṃ cayavate kathaṃ caivòpapadyate kathaṃ kaṣṭāca ca saṃsārāta saṃsarana parimucyate ātmānaṃ vā kathaṃ yuktvā taca charīraṃ vimuñcati śarīrataśa ca nirmuktaḥ kathama anyata parapadyate kathaṃ śubhāśubhe cāyaṃ karmaṇī savakṛte naraḥ upabhuṅkte kava vā karma videhasyòpatiṣṭhati [bara] evaṃ saṃcòditaḥ siddhaḥ paraśnāṃsa tāna paratyabhāṣata ānupūrvyeṇa vārṣṇeya yathā tana me vacaḥ śṛṇu [siddha] āyuḥ kīrtikarāṇīha yāni karmāṇi sevate śarīragrahaṇe 'nayasmiṃsa teṣu kaṣīṇeṣu sarvaśaḥ āyuḥ kaṣayaparītātmā viparītāni sevate buddhira vayāvartate cāsya vināśe paratyupasthite sattvaṃ balaṃ ca kālaṃ cāpya aviditvātmanasa tathā ativelama upāśnāti taira viruddhānya anātmavāna yadāyama atikaṣṭāni sarvāṇya upaniṣevate atyarthama api vā bhuṅkte na vā bhuṅkte kadā cana duṣṭānnaṃ viṣamānnaṃ ca sò 'nayònyena viròdhi ca guru vāpi samaṃ bhuṅkte nātijīrṇe 'pi vā punaḥ vayāyāmama atimātraṃ vā vayavāyaṃ còpasevate satataṃ karma lòbhāda vā parāptaṃ vegavidhāraṇama rasātiyuktama annaṃ vā divā savapnaṃ niṣevate apakvānāgate kāle savayaṃ dòṣāna parakòpayana savadòṣakòpanāda rògaṃ labhate maraṇāntikama atha còdbandhanādīni parītāni vayavasyati tasya taiḥ kāraṇaira jantòḥ śarīrāca cayavate yathā jīvitaṃ paròcyamānaṃ tada yathāvada upadhāraya ūṣmā parakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ śarīrama anuparyeti sarvāna parāṇāna ruṇaddhi vai atyarthaṃ balavāna ūṣmā śarīre parikòpitaḥ bhinatti jīva sathānāni tāni marmāṇi viddhi ca tataḥ sa vedanaḥ sadyò jīvaḥ paracyavate kaṣarana śarīraṃ tayajate jantuśa chidyamāneṣu marmasu vedanābhiḥ parītātmā tada viddhi davijasattama jātīmaraṇasaṃvignāḥ satataṃ sarvajantavaḥ dṛśyante saṃtyajantaśa ca śarīrāṇi davijarṣabha garbhasaṃkramaṇe cāpi marmaṇāma atisarpaṇe tādṛśīma eva labhate vedanāṃ mānavaḥ punaḥ bhinnasaṃdhira atha kaledama adbhiḥ sa labhate naraḥ yathā pañcasu bhūteṣu saṃśritatvaṃ nigacchati śaityāta parakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ yaḥ sa pañcasu bhūteṣu parāṇāpāne vayavasthitaḥ sa gacchatya ūrdhvagò vāyuḥ kṛcchrāna muktvā śarīriṇama śarīraṃ ca jahātya eva nirucchvāsaśa ca dṛśyate nirūṣmā sa nirucchvāsò niḥśrīkò gatacetanaḥ barahmaṇā saṃparityaktò mṛta itya ucyate naraḥ saròtòbhira yaira vijānāti indriyārthāña śarīrabhṛta taira eva na vijānāti parāṇama āhārasaṃbhavama tatraiva kurute kāye yaḥ sa jīvaḥ sanātanaḥ teṣāṃ yada yada bhaveda yuktaṃ saṃnipāte kava cita kava cita tata tana marma vijānīhi śāstradṛṣṭaṃ hi tata tathā teṣu marmasu bhinneṣu tataḥ sa samudīrayana āviśya hṛdayaṃ jantòḥ sattvaṃ cāśu ruṇaddhi vai tataḥ sa cetanò jantura nābhijānāti kiṃ cana tamasā saṃvṛtajñānaḥ saṃvṛteṣva atha marmasu sa jīvò niradhiṣṭhānaśa cāvyate mātariśvanā tataḥ sa taṃ mahòcchvāsaṃ bhṛśama ucchvasya dāruṇama niṣkrāmana kampayatya āśu taca charīrama acetanama sa jīvaḥ paracyutaḥ kāyāta karmabhiḥ savaiḥ samāvṛtaḥ aṅkitaḥ savaiḥ śubhaiḥ puṇyaiḥ pāpaira vāpya upapadyate barāhmaṇā jañānasaṃpannā yathāvaca charuta niścayāḥ itaraṃ kṛtapuṇyaṃ vā taṃ vijānanti lakṣaṇaiḥ yathāndha kāre khadyòtaṃ līyamānaṃ tatasa tataḥ cakṣuṣmantaḥ parapaśyanti tathā taṃ jañānacakṣuṣaḥ paśyantya evaṃvidhāḥ siddhā jīvaṃ divyena cakṣuṣā cayavantaṃ jāyamānaṃ ca yòniṃ cānupraveśitama tasya sathānāni dṛṣṭāni tarividhānīha śāstrataḥ karmabhūmira iyaṃ bhūmira yatra tiṣṭhanti jantavaḥ tataḥ śubhāśubhaṃ kṛtvā labhante sarvadehinaḥ ihaivòccāvacāna bhògāna parāpnuvanti savakarmabhiḥ ihaivāśubha karmā tu karmabhira nirayaṃ gataḥ avāksa niraye pāpò mānavaḥ pacyate bhṛśama tasmāta sudurlabhò mòkṣa ātmā rakṣyò bhṛśaṃ tataḥ ūrdhvaṃ tu jantavò gatvā yeṣu sathāneṣva avasthitāḥ kīrtyamānāni tānīha tattvataḥ saṃnibòdha me taca charutvā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ budhyethāḥ karma niścayāta tārā rūpāṇi sarvāṇi yaca caitaca candramaṇḍalama yaca ca vibhrājate lòke savabhāsā sūryamaṇḍalama sathānānya etāni jānīhi narāṇāṃ puṇyakarmaṇāma karma kaṣayāca ca te sarve cayavante vai punaḥ punaḥ tatrāpi ca viśeṣò 'sati divi nīcòccamadhyamaḥ na tatrāpya asti saṃtòṣò dṛṣṭvā dīptatarāṃ śariyama itya etā gatayaḥ sarvāḥ pṛthaktve samudīritāḥ upapattiṃ tu garbhasya vakṣyāmya ahama ataḥ parama yathāvata tāṃ nigadataḥ śṛṇuṣvāvahitò davija [bara] śubhānāma aśubhānāṃ ca neha nāśò 'sati karmaṇāma parāpya parāpya tu pacyante kaṣetraṃ kaṣetraṃ tathā tathā yathā parasūyamānasa tu phalī dadyāta phalaṃ bahu tathā sayāda vipulaṃ puṇyaṃ śuddhena manasā kṛtama pāpaṃ cāpi tathaiva sayāta pāpena manasā kṛtama puròdhāya manò hīha karmaṇya ātmā paravartate yathā katma samādiṣṭaṃ kāmamanyusamāvṛtaḥ narò garbhaṃ paraviśati taca cāpi śṛṇu còttarama śukraṃ śòṇitasaṃsṛṣṭaṃ satriyā garbhāśayaṃ gatama kaṣetraṃ karmajama āpnòti śubhaṃ vā yadi vāśubhama saukṣmyāda avyaktabhāvāca ca na sa kava cana sajjate saṃprāpya barahmaṇaḥ kāyaṃ tasmāta tada barahma śāśvatama tada bījaṃ sarvabhūtānāṃ tena jīvanti jantavaḥ sa jīvaḥ sarvagātrāṇi garbhasyāviśya bhāgaśaḥ dadhāti cetasā sadyaḥ parāṇasthāneṣva avasthitaḥ tataḥ sapandayate 'ṅagāni sa garbhaśa cetanānvitaḥ yathā hi lòhaniṣyandò niṣiktò bimbavigrahama upaiti tadvaja jānīhi garbhe jīva paraveśanama lòhapiṇḍaṃ yathā vahniḥ paraviśatya abhitāpayana tathā tavama api jānīhi garbhe jīvòpapādanama yathā ca dīpaḥ śaraṇaṃ dīpyamānaḥ parakāśayeta evama eva śarīrāṇi parakāśayati cetanā yada yaca ca kurute karma śubhaṃ vā yadi vāśubhama pūrvadehakṛtaṃ sarvama avaśyama upabhujyate tatasa tata kaṣīyate caiva punaśa cānyata paracīyate yāvata tana mòkṣayògasthaṃ dharmaṃ naivāvabudhyate tatra dharmaṃ paravakṣyāmi sukhī bhavati yena vai āvartamānò jātīṣu tathānyònyāsu sattama dānaṃ varataṃ barahmacaryaṃ yathòktavratadhāraṇama damaḥ paraśāntatā caiva bhūtānāṃ cānukampanama saṃyamaśa cānṛśaṃsyaṃ ca parasvādāna varjanama vayalīkānāma akaraṇaṃ bhūtānāṃ yatra sā bhuvi mātāpitròśa ca śuśrūṣā devatātithipūjanama guru pūjā ghṛṇā śaucaṃ nityama indriyasaṃyamaḥ paravartanaṃ śubhānāṃ ca tata satāṃ vṛttama ucyate tatò dharmaḥ parabhavati yaḥ parajāḥ pāti śāśvatīḥ evaṃ satsu sadā paśyeta tatra haya eṣā dharuvā sathitiḥ ācārò dharmama ācaṣṭe yasmina santò vayavasthitāḥ teṣu tada dharmanikṣiptaṃ yaḥ sa dharmaḥ sanātanaḥ yasa taṃ samabhipadyeta na sa durgatima āpnuyāta atò niyamyate lòkaḥ paramuhya dharmavartmasu yasa tu yògī ca muktaśa ca sa etebhyò viśiṣyate vartamānasya dharmeṇa puruṣasya yathātathā saṃsāratāraṇaṃ haya asya kālena mahatā bhaveta evaṃ pūrvakṛtaṃ karma sarvò jantura niṣevate sarvaṃ tata kāraṇaṃ yena nikṛtò 'yama ihāgataḥ śarīragrahaṇaṃ cāsya kena pūrvaṃ parakalpitama itya evaṃ saṃśayò lòke taca ca vakṣyāmya ataḥ parama śarīrama ātmanaḥ kṛtvā sarvabhūtapitāmahaḥ tarailòkyama asṛjada barahmā kṛtsnaṃ sathāvarajaṅgamama tataḥ paradhānama asṛjaca cetanā sā śarīriṇāma yayā sarvama idaṃ vayāptaṃ yāṃ lòke paramāṃ viduḥ iha tata kaṣarama itya uktaṃ paraṃ tava amṛtama akṣarama tarayāṇāṃ mithunaṃ sarvama ekaikasya pṛthaka pṛthaka asṛjata sarvabhūtāni pūrvasṛṣṭaḥ parajāpatiḥ sathāvarāṇi ca bhūtāni itya eṣā paurvikī śarutiḥ tasya kālaparīmāṇama akaròta sa pitāmahaḥ bhūteṣu parivṛttiṃ ca punara āvṛttima eva ca yathātra kaśa cina medhāvī dṛṣṭātmā pūrvajanmani yata paravakṣyāmi tata sarvaṃ yathāvada upapadyate sukhaduḥkhe sadā samyaga anitye yaḥ parapaśyati kāyaṃ cāmedhya saṃghātaṃ vināśaṃ karma saṃhitama yaca ca kiṃ cita sukhaṃ taca ca sarvaṃ duḥkhama iti samarana saṃsārasāgaraṃ ghòraṃ tariṣyati sudustarama jātī maraṇarògaiśa ca samāviṣṭaḥ paradhānavita cetanāvatsu caitanyaṃ samaṃ bhūteṣu paśyati nirvidyate tataḥ kṛtsnaṃ mārgamāṇaḥ paraṃ padama tasyòpadeśaṃ vakṣyāmi yāthātathyena sattama śāśvatasyāvyayasyātha padasya jañānama uttamama paròcyamānaṃ mayā vipra nibòdhedama aśeṣataḥ [bara] yaḥ sayāda ekāyane līnasa tūṣṇīṃ kiṃ cida acintayana pūrvaṃ pūrvaṃ parityajya sa nirārambhakò bhaveta sarvamitraḥ sarvasahaḥ samaraktò jitendriyaḥ vayapetabhayamanyuśa ca kāmahā mucyate naraḥ ātmavata sarvabhūteṣu yaśa carena niyataḥ śuciḥ amānī nirabhīmānaḥ sarvatò mukta eva saḥ jīvitaṃ maraṇaṃ còbhe sukhaduḥkhe tathaiva ca lābhālābhe pariya daveṣye yaḥ samaḥ sa ca mucyate na kasya cita sapṛhayate nāvajānāti kiṃ cana nirdvaṃdvò vītarāgātmā sarvatò mukta eva saḥ anamitrò 'tha nirbandhura anapatyaśa ca yaḥ kava cita tayaktadharmārthakāmaśa ca nirākāṅkṣī sa mucyate naiva dharmī na cādharmī pūrvòpacitahā ca yaḥ dhātukṣayapraśāntātmā nirdvaṃdvaḥ sa vimucyate akarmā cāvikāṅkṣaśa ca paśyaña jagada aśāśvatama asvasthama avaśaṃ nityaṃ janma saṃsāramòhitama vairāgya buddhiḥ satataṃ tāpadòṣavyapekṣakaḥ ātmabandhavinirmòkṣaṃ sa karòtya acirāda iva agandha rasama asparśama aśabdama aparigrahama arūpama anabhijñeyaṃ dṛṣṭvātmānaṃ vimucyate pañca bhūtaguṇaira hīnama amūrti madalepakama aguṇaṃ guṇabhòktāraṃ yaḥ paśyati sa mucyate vihāya sarvasaṃkalpāna buddhyā śārīra mānasāna śanaira nirvāṇama āpnòti nirindhana ivānalaḥ vimuktaḥ sarvasaṃskāraisa tatò barahma sanātanama parama āpnòti saṃśāntama acalaṃ divyama akṣarama ataḥ paraṃ paravakṣyāmi yògaśāstrama anuttamama yaja jañātvā siddhama ātmānaṃ lòke paśyanti yòginaḥ tasyòpadeśaṃ paśyāmi yathāvata tana nibòdha me yaira davāraiśa cārayana nityaṃ paśyatya ātmānama ātmani indriyāṇi tu saṃhṛtya mana ātmani dhārayeta tīvraṃ taptvā tapaḥ pūrvaṃ tatò yòktuma upakrameta tapasvī tayaktasaṃkalpò dambhāhaṃkāravarjitaḥ manīṣī manasā vipraḥ paśyatya ātmānama ātmani sa ceca chaknòtya ayaṃ sādhura yòktuma ātmānama ātmani tata ekāntaśīlaḥ sa paśyatya ātmānama ātmani saṃyataḥ satataṃ yukta ātmavāna vijitendriyaḥ tathāyama ātmanātmānaṃ sādhu yuktaḥ parapaśyati yathā hi puruṣaḥ savapne dṛṣṭvā paśyatya asāva iti tathārūpama ivātmānaṃ sādhu yuktaḥ parapaśyati iṣīkāṃ vā yathā muñjāta kaśa cina nirhṛtya darśayeta yògī niṣkṛṣṭama ātmānaṃ yathā saṃpaśyate tanau muñjaṃ śarīraṃ tasyāhura iṣīkāma ātmani śaritāma etana nidarśanaṃ paròktaṃ yògavidbhira anuttamama yadā hi yuktama ātmānaṃ samyaka paśyati dehabhṛta tadāsya neśate kaśa cita tarailòkyasyāpi yaḥ parabhuḥ anyònyāśa caiva tanavò yatheṣṭaṃ paratipadyate vinivṛtya jarāmṛtyū na hṛṣyati na śòcati devānāma api devatvaṃ yuktaḥ kārayate vaśī barahma cāvyayama āpnòti hitvā dehama aśāśvatama vinaśyatṣva api lòkeṣu na bhayaṃ tasya jāyate kaliśyamāneṣu bhūteṣu na sa kaliśyati kena cita duḥkhaśòkamayaira ghòraiḥ saṅgasneha samudbhavaiḥ na vicālyeta yuktātmā nispṛhaḥ śāntamānasaḥ nainaṃ śastrāṇi vidhyante na mṛtyuśa cāsya vidyate nātaḥ sukhataraṃ kiṃ cila lòke kava cana vidyate samyaga yuktvā yadātmānama ātmaya eva parapaśyati tadaiva na sapṛhayate sākṣāda api śatakratòḥ nirvedasa tu na gantavyò yuñjānena kathaṃ cana yògama ekāntaśīlasa tu yathā yuñjīta taca chṛṇu dṛṣṭapūrvā diśaṃ cintya yasmina saṃnivaseta pure purasyābhyantare tasya manaśa cāyaṃ na bāhyataḥ purasyābhyantare tiṣṭhana yasminna āvasathe vaseta tasminna āvasathe dhāryaṃ sa bāhyābhyantaraṃ manaḥ paracintyāvasathaṃ kṛtsnaṃ yasmina kāye 'vatiṣṭhate tasmina kāye manaśa cāryaṃ na kathaṃ cana bāhyataḥ saṃniyamyendriyagrāmaṃ nirghòṣe nirjane vane kāyama abhyantaraṃ kṛtsnama ekāgraḥ paricintayeta dantāṃsa tālu ca jihvāṃ ca galaṃ garīvāṃ tathaiva ca hṛdayaṃ cintayeca cāpi tathā hṛdayabandhanama itya uktaḥ sa mayā śiṣyò medhāvī madhusūdana papraccha punara evemaṃ mòkṣadharmaṃ sudurvacama bhuktaṃ bhuktaṃ kathama idama annaṃ kòṣṭhe vipacyate kathaṃ rasatvaṃ varajati śòṇitaṃ jāyate kathama tathā māṃsaṃ ca medaśa ca sanāyva asthīni ca pòṣati kathama etāni sarvāṇi śarīrāṇi śarīriṇāma vardhante vardhamānasya vardhate ca kathaṃ balama niròjasāṃ niṣkramaṇaṃ malānāṃ ca pṛthaka pṛthaka kutò vāyaṃ paraśvasiti ucchvasitya api vā punaḥ kaṃ ca deśama adhiṣṭhāya tiṣṭhatya ātmāyama ātmani jīvaḥ kāyaṃ vahati ceca ceṣṭayānaḥ kalevarama kiṃ varṇaṃ kīdṛśaṃ caiva niveśayati vai manaḥ yāthātathyena bhagavana vaktuma arhasi me 'nagha iti saṃparipṛṣṭò 'haṃ tena vipreṇa mādhava paratyabruvaṃ mahābāhò yathā śarutama ariṃdama yathā savakòṣṭhe parakṣipya kòṣṭhaṃ bhāṇḍa manā bhaveta tathā savakāye parakṣipya manò davāraira aniścalaiḥ ātmānaṃ tatra mārgeta paramādaṃ parivarjayeta evaṃ satatama udyuktaḥ parītātmā nacirāda iva āsādayati tada barahma yada dṛṣṭvā sayāta paradhānavita na tava asau cakṣuṣā garāhyò na ca sarvaira apīndriyaiḥ manasaiva paradīpena mahāna ātmani dṛśyate sarvataḥ pāṇipādaṃ taṃ sarvatò 'kaṣiśiròmukhama jīvò niṣkrāntama ātmānaṃ śarīrāta saṃprapaśyati sa tada utsṛjya dehaṃ savaṃ dhārayana barahma kevalama ātmānama ālòkayati manasā parahasanna iva idaṃ sarvarahasyaṃ te mayòktaṃ davijasattama āpṛcche sādhayiṣyāmi gaccha śiṣyayathāsukhama itya uktaḥ sa tadā kṛṣṇa mayā śiṣyò mahātapāḥ agacchata yathākāmaṃ barāhmaṇaśa chinnasaṃśayaḥ [vā] itya uktvā sa tadā vākyaṃ māṃ pārtha davijapuṃgavaḥ mòkṣadharmāśritaḥ samyaka tatraivāntaradhīyata kaca cida etata tavayā pārtha śarutama ekāgracetasā tadāpi hi rathasthasa tavaṃ śarutavāna etada eva hi naitata pārtha suvijñeyaṃ vayāmiśreṇeti me matiḥ nareṇākṛta saṃjñena vidagdhenākṛtātmanā surahasyama idaṃ paròktaṃ devānāṃ bharatarṣabha kaca cina nedaṃ śarutaṃ pārtha martyenānyena kena cita na haya etaca charòtuma arhò 'nayò manuṣyasa tavāma ṛte 'nagha naitada adya suvijñeyaṃ vayāmiśreṇāntara ātmanā kariyāvadbhira hi kaunteya devalòkaḥ samāvṛtaḥ na caitada iṣṭaṃ devānāṃ martyai rūpanivartanama parā hi sā gatiḥ pārtha yata tada barahma sanātanama yatrāmṛtatvaṃ parāpnòti tayaktvā duḥkhaṃ sadā sukhī evaṃ hi dharmama āsthāya yò 'pi sayuḥ pāpayònayaḥ satriyò vaiśyāsa tathā śūdrāsa te 'pi yānti parāṃ gatima kiṃ punara barāhmaṇāḥ pārtha kaṣatriyā vā bahuśrutāḥ savadharmaratayò nityaṃ barahmalòkaparāyaṇāḥ hetumaca caitada uddiṣṭama upāyāśa cāsya sādhane siddheḥ phalaṃ ca mòkṣaśa ca duḥkhasya ca vinirṇayaḥ ataḥ paraṃ sukhaṃ tava anyata kiṃ nu sayāda bharatarṣabha śarutavāña śaraddadhānaśa ca parākrāntaśa ca pāṇḍava yaḥ parityajate martyò lòkatantrama asāravata etaira upāyaiḥ sa kaṣipraṃ parāṃ gatima avāpnuyāta etāvada eva vaktavyaṃ nātò bhūyò 'sati kiṃ cana ṣaṇa māsāna nityayuktasya yògaḥ pārtha paravartate [vā] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama dampatyòḥ pārtha saṃvādama abhayaṃ nāma nāmataḥ barāhmaṇī barāhmaṇaṃ kaṃ cija jañānavijñānapāragama dṛṣṭvā vivikta āsīnaṃ bhāryā bhartārama abravīta kaṃ nu lòkaṃ gamiṣyāmi tavāma ahaṃ patima āśritā nayastakarmāṇama āsīnaṃ kīnāśama avicakṣaṇama bhāryāḥ patikṛtā~la lòkāna āpnuvantīti naḥ śarutama tavāma ahaṃ patima āsādya kāṃ gamiṣyāmi vai gatima evama uktaḥ sa śāntātmā tāma uvāca hasanna iva subhage nābhyasūyāmi vākyasyāsya tavānaghe garāhyaṃ dṛśyaṃ ca śarāvyaṃ ca yada idaṃ karma vidyate etada eva vayavasyanti karma karmeti karmiṇaḥ mòhama eva niyacchanti karmaṇā jañānavarjitāḥ naiṣkarmyaṃ na ca lòke 'samina maurtama itya upalabhyate karmaṇā manasā vācā śubhaṃ vā yadi vāśubhama janmādi mūrti bhedānāṃ karma bhūteṣu vartate rakṣòbhira vadhyamāneṣu dṛśyadravyeṣu karmasu ātmasthama ātmanā tena dṛṣṭama āyatanaṃ mayā yatra tada barahma nirdvaṃdvaṃ yatra sòmaḥ sahāgninā vayavāyaṃ kurute nityaṃ dhīrò bhūtāni dhārayana yatra barahmādayò yuktāsa tada akṣarama upāsate vidvāṃsaḥ suvratā yatra śāntātmānò jitendriyāḥ gharāṇena na tada āghreyaṃ na tada ādyama ca jihvayā saparśena ca na tata sapṛśyaṃ manasā tava eva gamyate cakṣuṣā na viṣahyaṃ ca yata kiṃ cica charavaṇāta parama agandhama arasa saparśama arūpāśabdama avyayama yataḥ paravartate tantraṃ yatra ca paratitiṣṭhati parāṇò 'pānaḥ samānaśa ca vayānaśa còdāna eva ca tata eva paravartante tama eva paraviśanti ca samānavyānayòra madhye parāṇāpānau viceratuḥ tasmina supte paralīyete samānò vayāna eva ca apāna parāṇayòra madhye udānò vayāpya tiṣṭhati tasmāca chayānaṃ puruṣaṃ parāṇāpānau na muñcataḥ parāṇāna āyamyate yena tada udānaṃ paracakṣate tasmāta tapò vayavasyanti tada bhavaṃ barahmavādinaḥ teṣāma anyònyabhakṣāṇāṃ sarveṣāṃ deva cāriṇāma agnira vaiśvānarò madhye saptadhā vihitò 'natarā gharāṇaṃ jihvā ca cakṣuśa ca tavaka ca śaròtraṃ ca pañcamama manò buddhiśa ca saptaitā jihvā vaiśvānarārciṣaḥ ghareyaṃ peyaṃ ca dṛśyaṃ ca sapṛśyaṃ śaravyaṃ tathaiva ca mantavyama atha bòddhavyaṃ tāḥ sapta samidhò mama gharātā bhakṣayitā daraṣṭā sapraṣṭā śaròtā ca pañcamaḥ mantā bòddhā ca saptaite bhavanti paramartvijaḥ ghareye peye ca deśye ca sapṛśye śaravye tathaiva ca havīṃṣya agniṣu hòtāraḥ saptadhā sapta saptasu samyaka parakṣipya vidvāṃsò janayanti savayòniṣu pṛthivī vāyura ākāśama āpò jayòtiśa ca pañcamama manò buddhiśa ca saptaita yònira itya eva śabditāḥ havira bhūtā guṇāḥ sarve paraviśantya agnijaṃ mukhama antara vāsama uṣitvā ca jāyante savāsu yòniṣu tatraiva ca nirudhyante paralaye bhūtabhāvane tataḥ saṃjāyate gandhasa tataḥ saṃjāyate rasaḥ tataḥ saṃjāyate rūpaṃ tataḥ saparśò 'bhijāyate tataḥ saṃjāyate śabdaḥ saṃśayasa tatra jāyate tataḥ saṃjāyate niṣṭhā janmaitata saptadhā viduḥ anenaiva parakāreṇa paragṛhītaṃ purātanaiḥ pūrṇāhutibhira āpūrṇāsa te 'bhipūryanti tejasā [bara] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama nibòdha daśa hòtṝṇāṃ vidhānama iha yādṛśama sarvama evātra vijñeyaṃ cittaṃ jañānama avekṣate retaḥ śarīrabhṛta kāye vijñātā tu śarīrabhṛta śarīrabhṛda gārhapatyasa tasmāda anyaḥ paraṇīyate tataśa cāhavanīyasa tu tasmina saṃkṣipyate haviḥ tatò vācaspatira jajñe samānaḥ paryavekṣate rūpaṃ bhavati vai vayaktaṃ tada anudravate manaḥ [barāhmaṇī] kasmāda vāga abhavata pūrvaṃ kasmāta paścāna manò 'bhavata manasā cintitaṃ vākyaṃ yadā samabhipadyate kena vijñānayògena matiśa cittaṃ samāsthitā samunnītā nādhyagacchata kò vaināṃ paratiṣedhati [bara] tāma apānaḥ patira bhūtvā tasmāta pareṣyatya apānatāma tāṃ matiṃ manasaḥ parāhura manasa tasmāda avekṣate paraśnaṃ tu vāna manasòra māṃ yasmāta tavama anupṛcchasi tasmāta te vartayiṣyāmi tayòra eva samāhvayama ubhe vāna manasī gatvā bhūtātmānama apṛcchatāma āvayòḥ śareṣṭhama ācakṣva chindhi nau saṃśayaṃ vibhò mana itya eva bhagavāṃsa tadā parāha sarasvatīma ahaṃ vai kāmadhuka tubhyama iti taṃ parāha vāga atha sathāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva viddhya ubhe manasī mama sathāvaraṃ matsakāśe vai jaṅgamaṃ viṣaye tava yasa tu te viṣayaṃ gacchena mantrò varṇaḥ savarò 'pi vā tana manò jaṅgamaṃ nāma tasmāda asi garīyasī yasmāda asi ca mā vòcaḥ savayama abhyetya śòbhane tasmāda ucchvāsama āsādya na vakṣyasi sarasvati parāṇāpānāntare devī vāga vai nityaṃ sama tiṣṭhati pareryamāṇā mahābhāge vinā parāṇama apānatī parajāpatima upādhāvata parasīda bhagavanna iti tataḥ parāṇaḥ parādurabhūda vācama āpyāyayana punaḥ tamāda ucchvāsama āsādya na vāga vadati karhi cita ghòṣiṇī jātanirghòṣā nityama eva paravartate tayòra api ca ghòṣiṇyòra nirghòṣaiva garīyasī gaura iva parasravatya eṣā rasama uttamaśālinī satataṃ sayandate haya eṣā śāśvataṃ barahmavādinī divyādivya parabhāvena bhāratī gauḥ śucismite etayòra antaraṃ paśya sūkṣmayòḥ sayandamānayòḥ anutpanneṣu vākyeṣu còdyamānā sisṛkṣayā kiṃ nu pūrvaṃ tatò devī vayājahāra sarasvatī parāṇena yā saṃbhavate śarīre; parāṇāda apānampratipadyate ca udāna bhūtā ca visṛjya dehaṃ; vayānena sarvaṃ divama āvṛṇòti tataḥ samāne paratitiṣṭhatīha; itya eva pūrvaṃ parajajalpa cāpi tasmāna manaḥ sathāvaratvāda viśiṣṭaṃ; tathā devī jaṅgamatvāda viśiṣṭā [bara] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama subhage sapta hòtṝṇāṃ vidhānama iha yādṛśama gharāṇaṃ cakṣuśa ca jihvā ca tavaka śaròtraṃ caiva pañcamama manò buddhiśa ca saptaite hòtāraḥ pṛthaga āśritāḥ sūkṣme 'vakāśe santasa te na paśyantītaretarama etāna vai sapta hòtṝṃsa tavaṃ savabhāvāda viddhi śòbhane [barāhmaṇī] sūkṣme 'vakāśe santasa te kathaṃ nānyònya darśinaḥ kathaṃ savabhāvā bhagavanna etada ācakṣva me vibhò [bara] guṇājñānama avijñānaṃ guṇi jañānama abhijñatā parasparaguṇāna ete na vijānanti karhi cita jihvā cakṣusa tathā śaròtraṃ tavanmanò buddhira eva ca na gandhāna adhigacchanti gharāṇasa tāna adhigacchati gharāṇaṃ cakṣusa tathā śaròtraṃ tavanmanò buddhira eva ca na rasāna adhigacchanti jihvā tāna adighacchati gharāṇaṃ jihvā tathā śaròtraṃ tavanmanò buddhira eva ca na rūpāṇya adhigacchanti cakṣusa tānya adhigacchati gharāṇaṃ jihvā ca cakṣuśa ca śaròtraṃ buddhira manasa tathā na saparśāna adhigacchanti tavaka ca tāna adhigacchati gharāṇaṃ jihvā ca cakṣuśa ca tavanmanò buddhira eva ca na śabdāna adhigacchanti śaròtraṃ tāna adhigacchati gharāṇaṃ jihvā ca cakṣuśa ca tavaka śaròtraṃ buddhira eva ca saṃśayāna nādhigacchanti manasa tāna adhigacchati gharāṇaṃ jihvā ca cakṣuśa ca tavaka śaròtraṃ mana eva ca na niṣṭhāma adhigacchanti buddhisa tāma adhigacchati atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama indriyāṇāṃ ca saṃvādaṃ manasaśa caiva bhāmini [manasa] na gharāti māma ṛte gharāṇaṃ rasaṃ jihvā na budhyate rūpaṃ cakṣura na gṛhṇāti tavaka saparśaṃ nāvabudhyate na śaròtraṃ budhyate śabdaṃ mayā hīnaṃ kathaṃ cana paravaraṃ sarvabhūtānāma ahama asmi sanātanama agārāṇīva śūnyāni śāntārciṣa ivāgnayaḥ indriyāṇi na bhāsante mayā hīnāni nityaśaḥ kāṣṭhānīvārdra śuṣkāṇi yatamānaira apīndriyaiḥ guṇārthāna nādhigacchanti māma ṛte sarvajantavaḥ [indriyāṇi] evama etada bhaveta satyaṃ yathaitana manyate bhavāna ṛte 'samāna asmadarthāṃsa tu bhògāna bhuṅkte bhavāna yadi yadya asmāsu paralīneṣu tarpaṇaṃ parāṇadhāraṇama bhògāna bhuṅkte rasāna bhuṅkte yathaitana manyate tathā atha vāsmāsu līneṣu tiṣṭhatsu viṣayeṣu ca yadi saṃkalpamātreṇa bhuṅkte bhògāna yathārthavata atha cena manyase siddhima asmadartheṣu nityadā gharāṇena rūpama ādatsva rasama ādatsva cakṣuṣā śaròtreṇa gandhama ādatsva niṣṭhāma ādatsva jihvayā tavacā ca śabdama ādatsva buddhyā saparśama athāpi ca balavantò haya aniyamā niyamā durbalīyasāma bhògāna apūrvāna ādatsva nòcchiṣṭaṃ bhòktuma arhasi yathā hi śiṣyaḥ śāstāraṃ śarutyarthama abhidhāvati tataḥ śarutama upādāya śarutārthama upatiṣṭhati viṣayāna evama asmābhira darśitāna abhimanyase anāgatāna atītāṃśa ca savapne jāgaraṇe tathā vaimanasyaṃ gatānāṃ ca jantūnāma alpacetasāma asmadarthe kṛte kārye dṛśyate parāṇadhāraṇama bahūna api hi saṃkalpāna matvā savapnāna upāsya ca bubhukṣayā pīḍyamānò viṣayāna eva dhāvasi agārama advārama iva paraviśya; saṃkalpabhògò viṣayāna avindana parāṇakṣaye śāntima upaiti nityaṃ; dāru kaṣaye 'ganira javalitò yathaiva kāmaṃ tu naḥ saveṣu guṇeṣu saṃgaḥ; kāmaca nānyònya guṇòpalabdhiḥ asmāna ṛte nāsti tavòpalabdhisa; tavāma apya ṛte 'samāna na bhajeta harṣaḥ [bara] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama subhage pañca hòtṝṇāṃ vidhānama iha yādṛśama parāṇāpānāva udānaśa ca samānò vayāna eva ca pañca hòtṝna athaitāna vai paraṃ bhāvaṃ vidura budhāḥ [barāhmaṇī] savabhāvāta sapta hòtāra iti te pūrvikā matiḥ yathā vai pañca hòtāraḥ parò bhāvasa tathòcyatāma [bara] parāṇena saṃbhṛtò vāyura apānò jāyate tataḥ apāne saṃbhṛtò vāyusa tatò vayānaḥ paravartate vayānena saṃbhṛtò vāyusa tadòdānaḥ paravartate udāne saṃbhṛtò vāyuḥ samānaḥ saṃpravartate te 'pṛcchanta purā gatvā pūrvajātaṃ parajāpatima yò nò jayeṣṭhasa tama ācakṣva sa naḥ śareṣṭhò bhaviṣyati [barahmā] yasmina paralīne paralayaṃ varajanti; sarve parāṇāḥ parāṇabhṛtāṃ śarīre yasmina paracīrṇe ca punaśa caranti; sa vai śareṣṭhò gacchata yatra kāmaḥ [parāṇa] mayi paralīne paralayaṃ varajanti; sarve parāṇāḥ parāṇabhṛtāṃ śarīre mayi paracīrṇe ca punaśa caranti; śareṣṭhò haya ahaṃ paśyata māṃ paralīnama [barāhmaṇa] parāṇaḥ paralīyata tataḥ punaśa ca paracacāra ha samānaśa cāpya udānaśa ca vacò 'barūtāṃ tataḥ śubhe na tavaṃ sarvama idaṃ vayāpya tiṣṭhasīha yathā vayama na tavaṃ śareṣṭhò 'si naḥ parāṇa apānò hi vaśe tava paracacāra punaḥ parāṇasa tama apānò 'bhayabhāṣata mayi paralīne paralayaṃ varajanti; sarve parāṇāḥ parāṇabhṛtāṃ śarīre mayi paracīrṇe ca punaśa caranti; śareṣṭhò haya ahaṃ paśyata māṃ paralīnama vayānaśa ca tama udānaśa ca bhāṣamāṇama athòcatuḥ apāna na tavaṃ śareṣṭhò 'si parāṇò hi vaśagasa tava apānaḥ paracacārātha vayānasa taṃ punara abravīta śareṣṭhò 'hama asmi sarveṣāṃ śarūyatāṃ yena hetunā mayi paralīne paralayaṃ varajanti; sarve parāṇāḥ parāṇabhṛtāṃ śarīre mayi paracīrṇe ca punaśa caranti; śareṣṭhò haya ahaṃ paśyata māṃ paralīnama parālīyata tatò vayānaḥ punaśa ca paracacāra ha parāṇāpānāva udānaśa ca samānaśa ca tama abruvana na tavaṃ śareṣṭhò 'si nò vayāna samānò hi vaśe tava paracacāra punara vayānaḥ samānaḥ punara abravīta śareṣṭhò 'hama asmi sarveṣāṃ śarūyatāṃ yena hetunā mayi paralīne paralayaṃ varajanti; sarve parāṇāḥ parāṇabhṛtāṃ śarīre mayi paracīrṇe ca punaśa caranti; śareṣṭhò haya ahaṃ paśyata māṃ paralīnama tataḥ samānaḥ parālilye punaśa ca paracacāra ha parāṇāpānāva udānaśa ca vayānaśa caiva tama abruvana samānana tavaṃ śareṣṭhò 'si vayāna eva vaśe tava samānaḥ paracacārātha udānasa tama uvāca ha śareṣṭhò 'hama asmi sarveṣāṃ śarūyatāṃ yena hetunā mayi paralīne paralayaṃ varajanti; sarve parāṇāḥ parāṇabhṛtāṃ śarīre mayi paracīrṇe ca punaśa caranti; śareṣṭhò haya ahaṃ paśyata māṃ paralīnama tataḥ parālīyatòdānaḥ punaśa ca paracacāra ha parāṇāpānau samānaśa ca vayānaśa caiva tama abruvana udāna na tavaṃ śareṣṭhò 'si vayāna eva vaśe tava tatasa tāna abravīda barahmā samavetāna parajāpatiḥ sarve śareṣṭhā na vā śareṣṭhāḥ sarve cānyònya dharmiṇaḥ sarve savaviṣaye śareṣṭhāḥ sarve cānyònya rakṣiṇaḥ ekaḥ sathiraśa cāsthiraśa ca viśeṣāta pañca vāyavaḥ eka eva mamaivātmā bahudhāpya upacīyate parasparasya suhṛdò bhāvayantaḥ parasparama savasti varajata bhadraṃ vò dhārayadhvaṃ parasparama [barāhmaṇa] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama nāradasya ca saṃvādama ṛṣera devamatasya ca [devamata] jantòḥ saṃjāyamānasya kiṃ nu pūrvaṃ paravartate parāṇò 'pānaḥ samānò vā vayānò vòdāna eva ca [nārada] yenāyaṃ sṛjyate jantusa tatò 'nayaḥ pūrvama eti tama parāṇadvaṃdvaṃ ca vijñeyaṃ tiryagaṃ còrdhvagaṃ ca yata [da] kenāyaṃ sṛjyate jantuḥ kaśa cānyaḥ pūrvama eti tama parāṇadvaṃdvaṃ ca me barūhi tiryaga ūrdhvaṃ ca niścayāta [na] saṃkalpāja jāyate harṣaḥ śabdāda api ca jāyate rasāta saṃjāyate cāpi rūpāda api ca jāyate saparśāta saṃjāyate cāpi gandhāda api ca jāyate etada rūpama udānasya harṣò mithuna saṃbhavaḥ kāmāta saṃjāyate śukraṃ kāmāta saṃjāyate rasaḥ samānavyāna janite sāmānye śukraśòṇite śukrāca chòṇita saṃsṛṣṭāta pūrvaṃ parāṇaḥ paravartate parāṇena vikṛte śukre tatò 'pānaḥ paravartate parāṇāpānāva idaṃ davaṃdvama avākcòrdhvaṃ ca gacchataḥ vayānaḥ samānaśa caivòbhau tiryaga davaṃdvatvama ucyate agnira vai devatāḥ sarvā iti vedasya śāsanama saṃjāyate barāhmaṇeṣu jañānaṃ buddhisamanvitama tasya dhūmasa tamò rūpaṃ rajò bhasma suretasaḥ sattvaṃ saṃjāyate tasya yatra parakṣipyate haviḥ āghārau samānò vayānaśa ceti yajñavidò viduḥ parāṇāpānāva ājyabhāgau tayòra madhye hutāśanaḥ etada rūpama udānasya paramaṃ barāhmaṇā viduḥ nirdvaṃdvama iti yata tava etata tana me nigadataḥ śṛṇu ahòrātrama idaṃ davaṃdvaṃ tayòra madhye hutāśanaḥ etada rūpama udānasya paramaṃ barāhmaṇā viduḥ ubhe caivāyane davaṃdvaṃ tayòra madhye hutāśanaḥ etada rūpama udānasya paramaṃ barāhmaṇā viduḥ ubhe satyānṛte davaṃdvaṃ tayòra madhye hutāśanaḥ etada rūpama udānasya paramaṃ barāhmaṇā viduḥ ubhe śubhāśubhe davaṃdvaṃ tayòra madhye hutāśanaḥ etada rūpama udānasya paramaṃ barāhmaṇā viduḥ saca cāsaca caiva tada davaṃdvaṃ tayòra madhye hutāśanaḥ etada rūpama udānasya paramaṃ barāhmaṇā viduḥ parathamaṃ samānò vayānò vayasyate karma tena tata tṛtīyaṃ tu samānena punara eva vayavasyate śāntya arthaṃ vāmadevaṃ ca śāntira barahma sanātanama etada rūpama udānasya paramaṃ barāhmaṇā viduḥ [barāhmaṇa] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama cāturhòtra vidhānasya vidhānama iha yādṛśama tasya sarvasya vidhivada vidhānama upadekṣyate śṛṇu me gadatò bhadre rahasyama idama uttamama karaṇaṃ karma kartā ca mòkṣa itya eva bhāmini catvāra ete hòtārò yaira idaṃ jagada āvṛtama hòtṝṇāṃ sādhanaṃ caiva śṛṇu sarvama aśeṣataḥ gharāṇaṃ jihvā ca cakṣuśa ca tavaka ca śaròtraṃ ca pañcamama manò buddhiśa ca saptaite vijñeyā guṇahetavaḥ gandhò rasaśa ca rūpaṃ ca śabdaḥ saparśaśa ca pañcamaḥ mantavyama atha bòddhavyaṃ saptaite karmahetavaḥ gharātā bhakṣayitā daraṣṭā sapraṣṭā śaròtā ca pañcamaḥ mantā bòddhā ca saptaite vijñeyāḥ kartṛhetavaḥ savaguṇaṃ bhakṣayantya ete guṇavantaḥ śubhāśubhama ahaṃ ca nirguṇò 'tareti saptaite mòkṣahetavaḥ viduṣāṃ budhyamānānāṃ savaṃ savasthānaṃ yathāvidhi guṇāsa te devatā bhūtāḥ satataṃ bhuñjate haviḥ adana haya avidvāna annāni mamatvenòpapadyate ātmārthaṃ pācayana nityaṃ mamatvenòpahanyate abhakṣya bhakṣaṇaṃ caiva madya pānaṃ ca hanti tama sa cānnaṃ hanti taca cānnaṃ sa hatvā hanyate budhaḥ attā haya annama idaṃ vidvāna punara janayatīśvaraḥ sa cānnāja jāyate tasmina sūkṣmò nāma vayatikramaḥ manasā gamyate yaca ca yaca ca vācā nirudhyate śaròtreṇa śarūyate yaca ca cakṣuṣā yaca ca dṛśyate saparśena sapṛśyate yaca ca gharāṇena gharāyate ca yata manaḥṣaṣṭhāni saṃyamya havīṃṣya etāni sarvaśaḥ guṇavata pāvakò mahyaṃ dīpyate havyavāhanaḥ yògayajñaḥ paravṛttò me jañānabrahma manòdbhavaḥ parāṇastòtrò 'pāna śastraḥ sarvatyāgasu dakṣiṇaḥ karmānumantā barahmā me kartādhvaryuḥ kṛtastutiḥ kṛtapraśāstā taca chāstrama apavargò 'saya dakṣiṇā ṛcaśa cāpya atra śaṃsanti nārāyaṇa vidò janāḥ nārāyaṇāya devāya yada abadhnana paśūna purā tatra sāmāni gāyanti tāni cāhura nidarśanama devaṃ nārāyaṇaṃ bhīru sarvātmānaṃ nibòdha me [bara] ekaḥ śāstā na davitīyò 'sati śāstā; yathā niyuktò 'sami tathā carāmi hṛdya eṣa tiṣṭhana puruṣaḥ śāsti śāstā; tenaiva yuktaḥ paravaṇāda ivòdakama ekò gurura nāsti tatò davitīyò; yò hṛcchayasa tama ahama anubravīmi tenānuśiṣṭā guruṇā sadaiva; parābhūtā dānavāḥ sarva eva ekò bandhura nāsti tatò davitīyò; yò hṛcchayasa tama ahama anubravīmi tenānuśiṣṭā bāndhavā bandhumantaḥ; saptarṣayaḥ sapta divi parabhānti ekaḥ śaròtā nāsti tatò davitīyò; yò hṛcchayasa tama ahama anubravīmi tasmina gurau guru vāsaṃ niruṣya; śakrò gataḥ sarvalòkāmaratvama ekò daveṣṭā nāsti tatò davitīyò; yò hṛcchayasa tama ahama anubravīmi tenānuśiṣṭā guruṇā sadaiva; lòkadviṣṭāḥ pannagāḥ sarva eva atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama parajāpatau pannagānāṃ devarṣīṇāṃ ca saṃvidama devarṣayaśa ca nāgāśa ca asurāśa ca parajāpatima paryapṛcchanna upāsīnāḥ śareyò naḥ paròcyatāma iti teṣāṃ paròvāca bhagavāña śareyaḥ samanupṛcchatāma oma itya ekākṣaraṃ barahma te śarutvā parādravana diśaḥ teṣāṃ parādravamāṇānāma upadeśārthama ātmanaḥ sarpāṇāṃ daśane bhāvaḥ paravṛttaḥ pūrvama eva tu asurāṇāṃ paravṛttasa tu dambhabhāvaḥ savabhāvajaḥ dānaṃ devā vayavasitā damama eva maharṣayaḥ ekaṃ śāstārama āsādya śabdenaikena saṃskṛtāḥ nānā vayavasitāḥ sarve sarpadevarṣidānavāḥ śṛṇòtya ayaṃ paròcyamānaṃ gṛhṇāti ca yathātathama pṛcchatasa tāvatò bhūyò gurura anyò 'numanyate tasya cānumate karma tataḥ paścāta paravartate gurura bòddhā ca śatruśa ca daveṣṭā ca hṛdi saṃśritaḥ pāpena vicara~la lòke pāpacārī bhavatya ayama śubhena vicara~la lòke śubhacārī bhavatya uta kāmacārī tu kāmena ya indriyasukhe rataḥ varatavārī sadaivaiṣa ya indriyajaye rataḥ apetavratakarmā tu kevalaṃ barahmaṇi śaritaḥ barahmabhūtaśa cara~la lòke barahma cārī bhavatya ayama barahmaiva samidhasa tasya barahmāgnira barahma saṃstaraḥ āpò barahma gurura barahma sa barahmaṇi samāhitaḥ etada etādṛśaṃ sūkṣmaṃ barahmacaryaṃ vidura budhāḥ viditvā cānvapadyanta kaṣetrajñenānudarśinaḥ [bara] saṃkalpadaṃśa maśakaṃ śòkaharṣahimātapama mòhāndha kāratimiraṃ lòbhavyāla sarīsṛpama viṣayaikātyayādhvānaṃ kāmakròdhaviròdhakama tada atītya mahādurgaṃ paraviṣṭò 'sami mahada vanama [barāhmaṇī] kava tada vanaṃ mahāprājña ke vṛkṣāḥ saritaśa ca kāḥ girayaḥ parvatāśa caiva kiyatya adhvani tada vanama na tada asti pṛthagbhāve kiṃ cida anyata tataḥ samama na tada astya apṛthaga bhāve kiṃ cida dūrataraṃ tataḥ tasmāda dharasvataraṃ nāsti na tatò 'sati bṛhattarama nāsti tasmāda duḥkhataraṃ nāstya anyata tata samaṃ sukhama na tata paraviśya śòcanti na parahṛṣyanti ca davijāḥ na ca bibhyati keṣāṃ cita tebhyò bibhyati ke ca na tasmina vane sapta mahādrumāśa ca; phalāni saptātithayaśa ca sapta saptāśramāḥ sapta samādhayaśa ca; dīkṣāśa ca saptaitada araṇyarūpama pañca varṇāni divyāni puṣpāṇi ca phalāni ca sṛjantaḥ pādapāsa tatra vayāpya tiṣṭhanti tada vanama suvarṇāni davivarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca sṛjantaḥ pādapāsa tatra vayāpya tiṣṭhanti tada vanama caturvarṇāṇi divyāni puṣpāṇi ca phalāni ca sṛjantaḥ pādapāsa tatra vayāpya tiṣṭhanti tada vanama śaṃkarāṇitri varṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca sṛjantaḥ pādapāsa tatra vayāpya tiṣṭhanti tada vanama surabhīṇya ekavarṇāni puṣpāṇi ca phalānica sṛjantaḥ pādapāsa tatra vayāpya tiṣṭhanti tada vanama bahūnya avyaktavarṇāni puṣpāṇi ca phalānica visṛjantau mahāvṛkṣau tada vanaṃ vayāpya tiṣṭhataḥ ekò haya agniḥ sumanā barāhmaṇò 'tara; pañcendriyāṇi samidhaśa cātra santi tebhyò mòkṣāḥ sapta bhavanti dīkṣā; guṇāḥ phalānya atithayaḥ phalāśāḥ ātithyaṃ paratigṛhṇanti tatra saptamaharṣayaḥ arciteṣu paralīneṣu teṣva anyada ròcate vanama paratijñā vṛkṣama aphalaṃ śāntica chāyā samanvitama jañānāśrayaṃ tṛptitòyama antaḥ kaṣetrajñabhāskarama yò 'dhigacchanti tata santasa teṣāṃ nāsti bhayaṃ punaḥ ūrdhvaṃ cāvāka ca tiryaka ca tasya nāntò 'dhigamyate sapta satriyasa tatra vasanti sadyò; avāṅmukhā bhānumatyò janitryaḥ ūrdhvaṃ rasānāṃ dadate parajābhyaḥ; sarvāna yathā sarvama anityatāṃ ca tatraiva paratitiṣṭhanti punasa tatròdayanti ca sapta saptarṣayaḥ siddhā vasiṣṭhapramukhāḥ saha yaśò varcò bhagaśa caiva vijayaḥ siddhitejasī evama evānuvartante sapta jayòtīṃṣi bhāskarama girayaḥ parvatāśa caiva santi tatra samāsataḥ nadyaśa ca saritò vārivahantyò barahma saṃbhavama nadīnāṃ saṃgamasa tatra vaitānaḥ samupahvare savātma tṛptā yatò yānti sākṣāda dāntāḥ pitāmahama kṛśāśāḥ suvratāśāśa ca tapasā dagdhakilbiṣāḥ ātmanya ātmānama āveśya barahmāṇaṃ samupāsate ṛcama apya atra śaṃsanti vidyāraṇyavidò janāḥ tada araṇyama abhipretya yathā dhīrama ajāyata etada etādṛśaṃ divyama araṇyaṃ barāhmaṇā viduḥ viditvā cānvatiṣṭhanta kaṣetrajñenānudarśitama [bara] gandhāna na jighrāmi rasāna na vedmi; rūpaṃ na paśyāmi na ca sapṛśāmi na cāpi śabdāna vividhāña śṛṇòmi; na cāpi saṃkalpama upaimi kiṃ cita arthāna iṣṭāna kāmayate savabhāvaḥ; sarvāna daveṣyāna paradviṣate savabhāvaḥ kāmadveṣāva udbhavataḥ savabhāvāta; parāṇāpānau jantu dehāna niveśya tebhyaśa cānyāṃsa teṣva anityāṃśa ca bhāvāna; bhūtātmānaṃ lakṣayeyaṃ śarīre tasmiṃsa tiṣṭhana nāsmi śakyaḥ kathaṃ cita; kāmakròdhābhyāṃ jarayā mṛtyunā ca akāmayānasya ca sarvakāmāna; avidviṣāṇasya ca sarvadòṣāna na me savabhāveṣu bhavanti lepāsa; tòyasya bindòra iva puṣkareṣu nityasya caitasya bhavanti nityā; nirīkṣamāṇasya bahūna savabhāvāna na sajjate karmasu bhògajālaṃ; divīva sūryasya mayūkhajālama atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama adhvaryu yati saṃvādaṃ taṃ nibòdha yaśasvini paròkṣyamāṇaṃ paśuṃ dṛṣṭvā yajñakarmaṇya athābravīta yatira adhvaryuma āsīnò hiṃseyama iti kutsayana tama adhvaryuḥ paratyuvāca nāyaṃ chāgò vinaśyati śareyasā yòkṣyate jantura yadi śarutira iyaṃ tathā yò haya asya pārthivò bhāgaḥ pṛthivīṃ sa gamiṣyati yada asya vārijaṃ kiṃ cida apasa tata paratipadyate sūryaṃ cakṣura diśaḥ śaròtre parāṇò 'saya divama eva ca āgame vartamānasya na me dòṣò 'sati kaśa cana [yati] parāṇaira viyòge chāgasya yadi śareyaḥ parapaśyasi chāgārthe vartate yajñò bhavataḥ kiṃ parayòjanama anu tavā manyatāṃ mātā pitā bharātā sakhāpi ca mantrayasvainama unnīya paravantaṃ viśeṣataḥ ya evama anumanyeraṃsa tāna bhavāna paraṣṭuma arhati teṣāma anumataṃ śarutvā śakyā kartuṃ vicāraṇā parāṇā apya asya chāgasya parāpitāsa te savayòniṣu śarīraṃ kevalaṃ śiṣṭaṃ niśceṣṭama iti me matiḥ indhanasya tu tulyena śarīreṇa vicetasā hiṃsā nirveṣṭu kāmānāma indhanaṃ paśusaṃjñitama ahiṃsā sarvadharmāṇāma iti vṛddhānuśāsanama yada ahiṃsraṃ bhaveta karma tata kāryama iti vidmahe ahiṃseti paratijñeyaṃ yadi vakṣyāmya ataḥ parama śakyaṃ bahuvidhaṃ vaktuṃ bhavataḥ kāryadūṣaṇama ahiṃsā sarvabhūtānāṃ nityama asmāsu ròcate paratyakṣataḥ sādhayāmò na paròkṣama upāsmahe [a] bhūmera gandhaguṇāna bhuṅkṣva pibasya āpòmayāna rasāna jayòtiṣāṃ paśyase rūpaṃ sapṛśasya anilajāna guṇāna śṛṇòṣya ākāśajaṃ śabdaṃ manasā manyase matima sarvāṇya etāni bhūtāni parāṇā iti ca manyase parāṇādāne ca nityò 'si hiṃsāyāṃ vartate bhavāna nāsti ceṣṭā vinā hiṃsāṃ kiṃ vā tavaṃ manyase davija [ya] akṣaraṃ ca kaṣaraṃ caiva davaidhī bhāvò 'yama ātmanaḥ akṣaraṃ tatra sadbhāvaḥ savabhāvaḥ kaṣara ucyate parāṇò jihvā manaḥ sattvaṃ savabhāvò rajasā saha bhāvaira etaira vimuktasya nirdvaṃdvasya nirāśiṣaḥ samasya sarvabhūteṣu nirmamasya jitātmanaḥ samantāta parimuktasya na bhayaṃ vidyate kava cita [a] sadbhira eveha saṃvāsaḥ kāryò matimatāṃ vara bhavatò hi mataṃ śarutvā paratibhāti matira mama bhagavana bhagavada buddhyā paratibuddhò baravīmya ahama mataṃ mantuṃ karatuṃ kartuṃ nāparādhò 'sati me davija [bara] upapattyā yatisa tūṣṇīṃ vartamānasa tataḥ parama adhvaryura api nirmòhaḥ paracacāra mahāmakhe evama etādṛśaṃ mòkṣaṃ susūkṣmaṃ barāhmaṇā viduḥ viditvā cānutiṣṭhanti kaṣetrajñenānudarśinā [bara] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama kārtavīryasya saṃvādaṃ samudrasya ca bhāmini kārtavīryārjunò nāma rājā bāhusahasravāna yena sāgaraparyantā dhanuṣā nirjitā mahī sa kadā cita samudrānte vicarana baladarpitaḥ avākiraca charaśataiḥ samudrama iti naḥ śarutama taṃ samudrò namaskṛtya kṛtāñjalira uvāca ha mā muñca vīra nārācāna barūhi kiṃ karavāṇi te madāśrayāṇi bhūtāni tavada visṛṣṭaira maheṣubhiḥ vadhyante rājaśārdūla tebhyò dehya abhayaṃ vibhò [a] matsamò yadi saṃgrāme śarāsanadharaḥ kava cita vidyate taṃ mamācakṣva yaḥ samāsīta māṃ mṛdhe [sa] maharṣira jamadagnisa te yadi rājana pariśrutaḥ tasya putrasa tavātithyaṃ yathāvata kartuma arhati tataḥ sa rājā parayayau karòdhena mahatā vṛtaḥ sa tama āśramama āgamya ramama evānvapadyata sa rāma paratikūlāni cakāra saha bandhubhiḥ āyāsaṃ janayāma āsa rāmasya ca mahātmanaḥ tatasa tejaḥ parajajvāla rājasyāmita tejasaḥ paradahada ripusainyāni tadā kamalalòcane tataḥ paraśuma ādāya sa taṃ bāhusahasriṇama ciccheda sahasā rāmò bāhuśākhama iva darumama taṃ hataṃ patitaṃ dṛṣṭvā sametāḥ sarvabāndhavāḥ asīna ādāya śaktīśa ca bhārgavaṃ paryavārayana rāmò 'pi dhanura ādāya rathama āruhya sa tavaraḥ visṛjaña śaravarṣāṇi vayadhamata pārthivaṃ balama tatasa tu kaṣatriyāḥ ke cija jamadagniṃ nihatya ca viviśura giridurgāṇi mṛgāḥ siṃhārditā iva teṣāṃ savavihitaṃ karma tadbhayāna nānutiṣṭhatāma parajā vṛṣalatāṃ parāptā barāhmaṇānāma adarśanāta ta ete daramiḍāḥ kāśāḥ puṇḍrāśa ca śabaraiḥ saha vṛṣalatvaṃ parigatā vayutthānāta kaṣatradharmataḥ tatasa tu hatavīrāsu kaṣatriyāsu punaḥ punaḥ davijaira utpāditaṃ kaṣatraṃ jāmadagnyò nayakṛntata eva viṃśatimedhānte rāmaṃ vāga aśarīriṇī divyā paròvāca madhurā sarvalòkapariśrutā rāma rāma nivartasva kaṃ guṇaṃ tāta paśyasi kaṣatrabandhūna imāna parāṇaira viprayòjya punaḥ punaḥ tathaiva taṃ mahātmānama ṛcīkapramukhāsa tadā pitāmahā mahābhāga nivartasvetya athābruvana pitura vadhama amṛṣyaṃsa tu rāmaḥ paròvāca tāna ṛṣīna nārhantīha bhavantò māṃ nivārayituma itya uta [pitaraha] nārhase kaṣatrabandhūṃsa tavaṃ nihantuṃ jayatāṃ vara na hi yuktaṃ tavayā hantuṃ barāhmaṇena satā nṛpāna [pitaraha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama śarutvā ca tata tathā kāryaṃ bhavatā davijasattama alarkò nāma rājarṣira abhavata sumahātapāḥ dharmajñaḥ satyasaṃdhaśa ca mahātmā sumahāvrataḥ sa sāgarāntāṃ dhanuṣā vinirjitya mahīma imāma kṛtvā suduṣkaraṃ karma manaḥ sūkṣme samādadhe sathitasya vṛkṣamūle 'tha tasya cintā babhūva ha utsṛjya sumahada rājyaṃ sūkṣmaṃ parati mahāmate [a] manasò me balaṃ jātaṃ manò jitvā dharuvò jayaḥ anyatra bāṇāna asyāmi śatrubhiḥ parivāritaḥ yada idaṃ cāpalāna mūrteḥ sarvama etaca cikīrṣati manaḥ parati sutīkṣṇāgrāna ahaṃ mòkṣyāmi sāyakāna [manasa] neme bāṇāsa tariṣyanti māma alarka kathaṃ cana tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi anyāna bāṇāna samīkṣasva yaisa tavaṃ māṃ sūdayiṣyasi taca charutvā sa vicintyātha tatò vacanama abravīta [a] āghrāya subahūna gandhāṃsa tāna eva paratigṛdhyati tasmāda gharāṇaṃ parati śarāna paratimòkṣyāmya ahaṃ śitāna [gharāṇa] neme bāṇāsa tariṣyanti māma alarka kathaṃ cana tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi anyāna bāṇāna samīkṣasva yaisa tavaṃ māṃ sūdayiṣyasi taca charutvā sa vicintyātha tatò vacanama abravīta [a] iyaṃ savādūna rasāna bhuktvā tāna eva paratigṛdhyati tasmāja jihvāṃ parati śarāna paratimòkṣyāmya ahaṃ śitāna [ja] neme bāṇāsa tariṣyanti māma alarka kathaṃ cana tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi anyāna bāṇāna samīkṣasva yaisa tavaṃ māṃ sūdayiṣyasi taca charutvā sa vicintyātha tatò vacanama abravīta [a] sṛṣṭvā tavaga vividhāna saparśāṃsa tāna eva paratigṛdhyati tasmāta tavacaṃ pāṭayiṣye vividhaiḥ kaṅkapatrabhiḥ [tavaca] neme bāṇāsa tariṣyanti māma alarka kathaṃ cana tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi anyāna bāṇāna samīkṣasva yaisa tavaṃ māṃ sūdayiṣyasi taca charutvā sa vicintyātha tatò vacanama abravīta [a] śarutvā vai vividhāña śabdāṃsa tāna eva paratigṛdhyati tasmāca charòtraṃ parati śarāna paratimòkṣyāmya ahaṃ śitāna [ṣaròtra] neme bāṇāsa tariṣyanti māma alarka kathaṃ cana tavaiva marma bhetsyanti tatò hāsyasi jīvitama anyāna bāṇāna samīkṣasva yaisa tavaṃ māṃ sūdayiṣyasi taca charutvā sa vicintyātha tatò vacanama abravīta [a] dṛṣṭvā vai vividhāna bhāvāṃsa tāna eva paratigṛdhyati tasmāca cakṣuḥ parati śarāna paratimòkṣyāmya ahaṃ śitāna [ca] neme bāṇāsa tariṣyanti māmālarka kathaṃ cana tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi anyāna bāṇāna samīkṣasva yaisa tavaṃ māṃ sūdayiṣyati taca charutvā sa vicintyātha tatò vacanama abravīta [a] iyaṃ niṣṭhā bahuvidhā parajñayā tava adhyavasyati tasmāda buddhiṃ parati śarāna paratimòkṣyāmya ahaṃ śitāna [caksusa] neme bāṇāsa tariṣyanti māma alarka kathaṃ cana tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi [pitaraha] tatò 'larkasa tapò ghòrama āsthāyātha suduṣkarama nādhyagacchata paraṃ śaktyā bāṇama eteṣu saptasu susamāhita cittāsa tu tatò 'cintayata parabhuḥ sa vicintya ciraṃ kālama alarkò davijasattama nādhyagacchata paraṃ śareyò yògāna matimatāṃ varaḥ sa ekāgraṃ manaḥ kṛtvā niścalò yògama āsthitaḥ indriyāṇi jaghānāśu bāṇenaikena vīryavāna yògenātmānama āviśya saṃsiddhiṃ paramāṃ yayau vismitaśa cāpi rājarṣira imāṃ gāthāṃ jagāda ha ahò kaṣṭaṃ yada asmābhiḥ pūrvaṃ rājyama anuṣṭhitama iti paścāna mayā jañātaṃ yògāna nāsti paraṃ sukhama iti tavama api jānīhi rāma mā kaṣatriyāña jahi tapò ghòrama upātiṣṭha tataḥ śareyò 'bhipatsyase [bara] itya uktaḥ sa tapò ghòraṃ jāmadagnyaḥ pitāmahaiḥ āsthitaḥ sumahābhāgò yayau siddhiṃ ca durgamāma [bara] tarayò vai ripavò lòke nava vai guṇataḥ samṛtāḥ harṣaḥ satambhò 'bhimānaśa ca tarayasa te sāttvikā guṇāḥ śòkaḥ karòdhò 'tisaṃrambhò rājasāsa te guṇāḥ samṛtāḥ savapnasa tandrī ca mòhaśa ca tarayasa te tāmasā guṇāḥ etāna nikṛtya dhṛtimāna bāṇasaṃdhaira atandritaḥ jetuṃ parāna utsahate paraśāntātmā jitendriyaḥ atra gāthāḥ kīrtayanti purākalpavidò janāḥ ambarīṣeṇa yā gītā rājñā rājyaṃ paraśāsatā samudīrṇeṣu dòṣeṣu vadhyamāneṣu sādhuṣu jagrāha tarasā rājyama ambarīṣa iti śarutiḥ sa nigṛhya mahādòṣāna sādhūna samabhipūjya ca jagāma mahatīṃ siddhiṃ gāthāṃ cemāṃ jagāda ha bhūyiṣṭhaṃ me jitā dòṣā nihatāḥ sarvaśatravaḥ ekò dòṣò 'vaśiṣṭasa tu vadhyaḥ sa na hatò mayā yena yuktò jantura ayaṃ vaitṛṣṇyaṃ nādhigacchati tṛṣṇārta iva nimnāni dhāvamānò na budhyate akāryama api yeneha parayuktaḥ sevate naraḥ taṃ lòbhama asibhisa tīkṣṇaira nikṛntantaṃ nikṛntata lòbhāda dhi jāyate tṛṣṇā tataśa cintā parasajyate sa lipsamānò labhate bhūyiṣṭhaṃ rājasāna guṇāna sa taira guṇaiḥ saṃhatadehabandhanaḥ; punaḥ punara jāyati karma cehate janma kaṣaye bhinnavikīrṇa dehaḥ; punara mṛtyuṃ gacchati janmani save tasmāda enaṃ samyaga avekṣya lòbhaṃ; nigṛhya dhṛtyātmani rājyama iccheta etada rājyaṃ nānyada astīti vidyāda; yasa tava atra rājā vijitò mamaikaḥ iti rājñāmbarīṣeṇa gāthā gītā yaśasvinā ādhirājyaṃ puraskṛtya lòbhama ekaṃ nikṛntatā [bara] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama barāhmaṇasya ca saṃvādaṃ janakasya ca bhāmini barāhmaṇaṃ janakò rājā sannaṃ kasmiṃśa cida āgame viṣaye me na vastavyama iti śiṣṭya arthama abravīta itya uktaḥ paratyuvācātha barāhmaṇò rājasattamama ācakṣva viṣayaṃ rājana yāvāṃsa tava vaśe sathitaḥ sò 'nayasya viṣaye rājñò vastuma icchāmya ahaṃ vibhò vacasa te kartuma icchāmi yathāśāstraṃ mahīpate itya uktaḥ sa tadā rājā barāhmaṇena yaśasvinā muhura uṣṇaṃ ca niḥśvasya na sa taṃ paratyabhāṣata tama āsīnaṃ dhayāyamānaṃ rājānama amitaujasama kaśmalaṃ sahasāgacchada bhānumantama iva garahaḥ samāśvāsya tatò rājā vayapete kaśmale tadā tatò muhūrtāda iva taṃ barāhmaṇaṃ vākyama abravīta pitṛpaitāmahe rājye vaśye janapade sati viṣayaṃ nādhigacchāmi vicinvana pṛthivīma imāma nādhyagacchaṃ yadā pṛthvyāṃ mithilā mārgitā mayā nādhyagacchaṃ yadā tasyāṃ savaprajā mārgitā mayā nādhyagacchaṃ yadā tāsu tadā me kaśmalò 'bhavata tatò me kaśmalasyānte matiḥ punara upasthitā tayā na viṣayaṃ manye sarvò vā viṣayò mama ātmāpi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama uṣyatāṃ yāvada utsāhò bhujyatāṃ yāvada iṣyate pitṛpaitāmahe rājye vaśye janapade sati barūhi kāṃ buddhima āsthāya mamatvaṃ varjitaṃ tavayā kāṃ vā buddhiṃ viniścitya sarvò vai viṣayasa tava nāvaiṣi viṣayaṃ yena sarvò vā viṣayasa tava [ja] antavanta ihārambhā viditā sarvakarmasu nādhyagacchama ahaṃ yasmāna mamedama iti yada bhaveta kasyedama iti kasya savama iti veda vacasa tathā nādhyagacchama ahaṃ buddhyā mamedama iti yada bhaveta etāṃ buddhiṃ viniścitya mamatvaṃ varjitaṃ mayā śṛṇu buddhiṃ tu yāṃ jañātvā sarvatra viṣayò mama nāhama ātmārthama icchāmi gandhāna gharāṇagatāna api tasmāna me nirjitā bhūmira vaśe tiṣṭhati nityadā nāhama ātmārthama icchāmi rasāna āsye 'pi vartataḥ āpò me nirjitāsa tasmāda vaśe tiṣṭhanti nityadā nāhama ātmārthama icchāmi rūpaṃ jayòtiśa ca cakṣuṣā tasmāna me nirjitaṃ jayòtira vaśe tiṣṭhati nityadā nāhama ātmārthama icchāmi saparśāṃsa tavaci gatāśa ca ye tasmāna me nirjitò vāyura vaśe tiṣṭhati nityadā nāhama ātmārthama icchāmi śabdāña śaròtragatāna api tasmāna me nirjitāḥ śabdā vaśe tiṣṭhanti nityadā nāhama ātmārthama icchāmi manò nityaṃ manò 'natare manò me nirjitaṃ tasmāda vaśe tiṣṭhati nityadā devebhyaśa ca pitṛbhyaśa ca bhūtebhyò 'tithibhiḥ saha itya arthaṃ sarva eveme samārambhā bhavanti vai tataḥ parahasya janakaṃ barāhmaṇaḥ punara abravīta tavaja jijñāsārthama adyeha viddhi māṃ dharmama āgatama tavama asya barahma nābhasya buddhyārasyānivartinaḥ sattvanemi niruddhasya cakrasyaikaḥ paravartakaḥ [bara] nāhaṃ tathā bhīru carāmi lòke; tathā tavaṃ māṃ tarkayase savabuddhyā viprò 'sami muktò 'sami vanecarò 'sami; gṛhastha dharmā barahma cārī tathāsmi nāhama asmi yathā māṃ tavaṃ paśyase cakṣuṣā śubhe mayā vayāptama idaṃ sarvaṃ yata kiṃ cija jagatī gatama ye ke cija jantavò lòke jaṅgamāḥ sathāvarāśa ca ha teṣāṃ māma antakaṃ viddhi dārūṇāma iva pāvakama rājyaṃ pṛthivyāṃ sarvasyāma atha vāpi tariviṣṭape tathā buddhira iyaṃ vetti buddhira eva dhanaṃ mama ekaḥ panthā barāhmaṇānāṃ yena gacchanti tadvidaḥ gṛheṣu vanavāseṣu guru vāseṣu bhikṣuṣu liṅgaira bahubhira avyagraira ekā buddhira upāsyate nānā liṅgāśramasthānāṃ yeṣāṃ buddhiḥ śamātmikā te bhāvama ekama āyānti saritaḥ sāgaraṃ yathā buddhyāyaṃ gamyate mārgaḥ śarīreṇa na gamyate ādyantavanti karmāṇi śarīraṃ karmabandhanama tasmāta te subhage nāsti paralòkakṛtaṃ bhayama madbhāvabhāvaniratā mamaivātmānama eṣyasi [bara] nedama alpātmanā śakyaṃ vedituṃ nākṛtātmanā bahu cālpaṃ ca saṃkṣiptaṃ viplutaṃ ca mataṃ mama upāyaṃ tu mama barūhi yenaiṣā labhyate matiḥ tana manye kāraṇatamaṃ yata eṣā paravartate [bara] araṇīṃ barāhmaṇīṃ viddhi gurura asyòttarāraṇiḥ tapaḥ śarute 'bhimathnītò jañānāgnira jāyate tataḥ [barāhmaṇī] yada idaṃ barahmaṇò liṅgaṃ kaṣetrajñama iti saṃjñitama garahītuṃ yena taca chakyaṃ lakṣaṇaṃ tasya tata kava nu [bara] aliṅgò nirguṇaśa caiva kāraṇaṃ nāsya vidyate upāyama eva vakṣyāmi yena gṛhyeta vā na vā samyaga apya upadiṣṭaśa ca bharamaraira iva lakṣyate karma buddhira abuddhitvāja jañānaliṅgaira ivāśritama idaṃ kāryama idaṃ neti na mòkṣeṣūpadiśyate paśyataḥ śṛṇvatò buddhira ātmanò yeṣu jāyate yāvanta iha śakyeraṃsa tāvatò 'ṃśāna parakalpayeta vayaktāna avyaktarūpāṃśa ca śataśò 'tha sahasraśaḥ sarvāna nānātva yuktāṃśa ca sarvāna paratyakṣahetukāna yataḥ paraṃ na vidyeta tatò 'bhayāse bhaviṣyati [vā] tatasa tu tasyā barāhmaṇyā matiḥ kaṣetrajñasaṃkṣaye kaṣetrajñāda eva parataḥ kaṣetrajñò 'nayaḥ paravartate [arjuna] kava nu sā barāhmaṇī kṛṣṇa kava cāsau barāhmaṇarṣabhaḥ yābhyāṃ siddhira iyaṃ parāptā tāva ubhau vada me 'cayuta [vā] manò me barāhmaṇaṃ viddhi buddhiṃ me viddhi barāhmaṇīma kaṣetrajña iti yaśa còktaḥ sò 'hama eva dhanaṃjaya [arjuna] barahma yata paramaṃ vedyaṃ tana me vayākhyātuma arhasi bhavatò hi parasādena sūkṣme me ramate matiḥ [vā] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama saṃvādaṃ mòkṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha kaśa cida barāhmaṇama āsīnama ācāryaṃ saṃśitavratama śiṣyaḥ papraccha medhāvī kiṃśa cica chareyaḥ paraṃtapa bhagavantaṃ parapannò 'haṃ niḥśreyasaparāyaṇaḥ yāce tavāṃ śirasā vipra yada barūyāṃ tada vicakṣva me tama evaṃ vādinaṃ pārtha śiṣyaṃ gurura uvāca ha kathayasva paravakṣyāmi yatra te saṃśayò davija itya uktaḥ sa kuruśreṣṭha guruṇā guruvatsalaḥ parāñjaliḥ paripapraccha yata taca chṛṇu mahāmate [ṣisya] kutaśa cāhaṃ kutaśa ca tavaṃ tata satyaṃ barūhi yata parama kutò jātāni bhūtāni sathāvarāṇi carāṇi ca kena jīvanti bhūtāni teṣāma āyuḥ kima ātmakama kiṃ satyaṃ kiṃ tapò vipra ke guṇāḥ sadbhira īritāḥ ke panthānaḥ śivāḥ santi kiṃ sukhaṃ kiṃ ca duṣkṛtama etāna me bhagavana paraśnāna yāthātathyena sattama vaktuma arhasi viprarṣe yathāvada iha tattvataḥ [vā] tasmai saṃpratipannāya yathāvata paripṛcchate śiṣyāya guṇayuktāya śāntāya guruvartine chāyā bhūtāya dāntāya yataye barahmacāriṇe tāna paraśnāna abravīta pārttha medhāvī sa dhṛtavrataḥ guruḥ kuru kulaśreṣṭha samyaka sarvāna ariṃdama barahma paròktama idaṃ dharmama ṛṣipravara sevitama veda vidyā samāvāpyaṃ tattvabhūtārtha bhāvanama bhūtabhavya bhaviṣyādi dharmakāmārtha niścayama siddhasaṃgha parijñātaṃ purākalpaṃ sanātanama paravakṣye 'haṃ mahāprājña padama uttamama adya te buddhvā yada iha saṃśiddhā bhavantīha manīṣiṇaḥ upagamyarṣayaḥ pūrvaṃ jijñāsantaḥ parasparama bṛhaspatibharadvājau gautamò bhārgavasa tathā vasiṣṭhaḥ kāśyapaśa caiva viśvāmitrò 'tarira eva ca mārgāna sarvāna parikramya pariśrāntāḥ savakarmabhiḥ ṛṣima āṅgirasaṃ vṛddhaṃ puraskṛtya tu te davijāḥ dadṛśura barahmabhavane barahmāṇaṃ vītakalmaṣama taṃ paraṇamya mahātmānaṃ sukhāsīnaṃ maharṣayaḥ papracchura vinayòpetā niḥśreyasama idaṃ parama kathaṃ karma kariyāta sādhu kathaṃ mucyeta kilbiṣāta ke nò mārgāḥ śivāśa ca sayuḥ kiṃ satyaṃ kiṃ ca duṣkṛtama kenòbhau karma panthānau mahattvaṃ kena vindati paralayaṃ cāpavargaṃ ca bhūtānāṃ parabhavāpyayau itya uktaḥ sa muniśreṣṭhaira yada āha parapitāmahaḥ tata te 'haṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇu śiṣyayathāgamama [barahmā] satyāda bhūtāni jātāni sathāvarāṇi carāṇi ca tapasā tāni jīvanti iti tada vittasu varatāḥ savāṃ yòniṃ punara āgamya vartante savena karmaṇā satyaṃ hi guṇasaṃyuktaṃ niyataṃ pañca lakṣaṇama barahmasatyaṃ tapaḥ satyaṃ satyaṃ caiva parajāpatiḥ satyāda bhūtāni jātāni bhūtaṃ satyama ayaṃ mahata tasmāta satyāśrayā viprā nityaṃ yògaparāyaṇāḥ atītakròdhasaṃtāpā niyatā dharmasetavaḥ anyònyaniyatāna vaidyāna dharmasetu paravartakāna tāna ahaṃ saṃpravakṣyāmi śāśvatā~la lòkabhāvanāna cāturvidyaṃ tathā varṇāṃśa caturaśa cāśramāna pṛthaka dharmama ekaṃ catuṣpādaṃ nityama āhura manīṣiṇaḥ panthānaṃ vaḥ paravakṣyāmi śivaṃ kaṣemakaraṃ davijāḥ niyataṃ barahma bhāvāya yātaṃ pūrvaṃ manīṣibhiḥ gadatasa taṃ mamādyeha panthānaṃ durvidaṃ parama nibòdhata mahābhāgā nikhilena paraṃ parama barahma cārikama evāhura āśramaṃ parathamaṃ padama gārhasthyaṃ tu davitīyaṃ sayāda vānaprasthama ataḥ parama tataḥ paraṃ tu vijñeyama adhyātmaṃ paramaṃ padama jayòtira ākāśama ādityò vāyura indraḥ parajāpatiḥ nòpaiti yāvada adhyātmaṃ tāvada etāna na paśyati tasyòpāyaṃ paravakṣyāmi purastāta taṃ nibòdhata phalamūlānila bhujāṃ munīnāṃ vasatāṃ vane vānaprasthaṃ davijātīnāṃ tarayāṇāma upadiśyate sarveṣāma eva varṇānāṃ gārhasthyaṃ tada vidhīyate śaraddhā lakṣaṇama itya evaṃ dharmaṃ dhīrāḥ paracakṣate itya ete deva yānā vaḥ panthānaḥ parikīrtitāḥ sadbhira adhyāsitā dhīraiḥ karmabhira dharmasetavaḥ eteṣāṃ pṛthaga adhyāste yò dharmaṃ saṃśitavrataḥ kālāta paśyati bhūtānāṃ sadaiva parabhavāpyayau atasa tattvāni vakṣyāmi yāthātathyena hetunā viṣayasthāni sarvāṇiva vartamānāni bhāgaśaḥ mahāna ātmā tathāvyaktama ahaṃ kārasa tathaiva ca indriyāṇi daśaikaṃ ca mahābhūtāni pañca ca viśeṣāḥ pañca bhūtānāma itya eṣā vaidikī śarutiḥ caturviṃśatira eṣā vasa tattvānāṃ saṃprakīrtitā tattvānāma atha yò veda sarveṣāṃ parabhavāpyayau sa dhīraḥ sarvabhūteṣu na mòhama adhigacchati tattvāni yò vedayate yathātathaṃ; guṇāṃśa ca sarvāna akhilāśa ca devatāḥ vidhūtapāpmā paravimucya bandhanaṃ; sa sarvalòkāna amalāna samaśnute [bara] tada avyaktama anudriktaṃ sarvavyāpi dharuvaṃ sathirama navadvāraṃ puraṃ vidyāta tariguṇaṃ pañca dhātukama ekādaśa parikṣepaṃ manò vayākaraṇātmakama buddhisvāmikama itya etata parama ekādaśaṃ bhaveta tarīṇi saròtāṃsi yānya asminna āpyāyante punaḥ punaḥ paraṇāḍyasa tisra evaitāḥ paravartante guṇātmikāḥ tamò rajasa tathā sattvaṃ guṇāna etāna paracakṣate anyònyamithunāḥ sarve tathānyònyānujīvinaḥ anyònyāpāśrayāśa caiva tathānyònyānuvartinaḥ anyònyavyatiṣaktāśa ca tariguṇāḥ pañca dhātavaḥ tamasò mithunaṃ sattvaṃ sattvasya mithunaṃ rajaḥ rajasaśa cāpi sattvaṃ sayāta sattvasya mithunaṃ tamaḥ niyamyate tamò yatra rajasa tatra paravartate niyamyate rajò yatra sattvaṃ tatra paravartate naiśātmakaṃ tamò vidyāta tariguṇaṃ mòhasaṃjñitama adharmalakṣaṇaṃ caiva niyataṃ pāpakarmasu paravṛttya ātmakama evāhū rajaḥ paryāya kārakama paravṛttaṃ sarvabhūteṣu dṛśyatòtpattilakṣaṇama parakāśaṃ sarvabhūteṣu lāghavaṃ śaraddadhānatā sāttvikaṃ rūpama evaṃ tu lāghavaṃ sādhu saṃmitama eteṣāṃ guṇatattvaṃ hi vakṣyate hetvahetubhiḥ samāsa vayāsa yuktāni tattvatasa tāni vittame saṃmòhò 'jañānama atyāgaḥ karmaṇāma avinirṇayaḥ savapnaḥ satambhò bhayaṃ lòbhaḥ śòkaḥ sukṛtadūṣaṇama asmṛtiśa cāvipākaśa ca nāstikyaṃ bhinnavṛttitā nirviśeṣatvama andhatvaṃ jaghanyaguṇavṛttitā akṛte kṛtamānitvama ajñāne jañānamānitā amaitrī vikṛtò bhāvò aśraddhā mūḍha bhāvanā anārjavama asaṃjñatvaṃ karma pāpama acetanā gurutvaṃ sannabhāvatvama asitatvama avāga gatiḥ sarva ete guṇā viprāsa tāmasāḥ saṃprakīrtitāḥ ye cānye niyatā bhāvā lòke 'samina mòhasaṃjñitāḥ tatra tatra niyamyante sarve te tāmasā guṇāḥ parivāda kathā nityaṃ deva barāhmaṇa vaidikāḥ atyāgaśa cābhimānaśa ca mòhò manyusa tathākṣamā matsaraśa caiva bhūteṣu tāmasaṃ vṛttama iṣyate vṛthārambhāśa ca ye ke cida vṛthā dānāni yāni ca vṛthā bhakṣaṇama itya etata tāmasaṃ vṛttama iṣyate ativādò 'titikṣā ca mātsaryama atimānitā aśraddadhānatā caiva tāmasaṃ vṛttama iṣyate evaṃvidhāsa tu ye ke cila lòke 'samina pāpakarmiṇaḥ manuṣyā bhinnamaryādāḥ sarve te tāmasā janāḥ teṣāṃ yòniṃ paravakṣyāmi niyatāṃ pāpakarmaṇāma avāṅnirayabhāvāya tiryaṅnirayagāminaḥ sathāvarāṇi ca bhūtāni paśavò vāhanāni ca karavyādā danda śūkāśa ca kṛmikīṭa vihaṃgamāḥ aṇḍajā jantavò ye ca sarve cāpi catuṣpadāḥ unmattā badhirā mūkā ye cānye pāparògiṇaḥ magnāsa tamasi durvṛttāḥ savakarma kṛtalakṣaṇāḥ avāksròtasa itya ete magnāsa tamasi tāmasāḥ teṣāma utkarṣama udrekaṃ vakṣyāmya ahama ataḥ parama yathā te sukṛtā~la lòkā~la labhante puṇyakarmiṇaḥ anyathā paratipannāsa tu vivṛddhā ye ca karmasu savakarmaniratānāṃ ca barāhmaṇānāṃ śubhaiṣiṇāma saṃskāreṇòrdhvama āyānti yatamānāḥ sa lòkatāma savargaṃ gacchanti devānāma itya eṣā vaidikī śarutiḥ anyathā paratipannāsa tu vivṛddhāḥ saveṣu karmasu punara āvṛtti dharmāṇasa te bhavantīha mānuṣāḥ pāpayòniṃ samāpannāśa caṇḍālā mūka cūcukāḥ varṇāna paryāyaśaśa cāpi parāpnuvantya uttaròttarama śūdrayònima atikramya ye cānye tāmasā guṇāḥ saròtò madhye samāgamya vartante tāmase guṇe abhiṣaṅgasa tu kāmeṣu mahāmòha iti samṛtaḥ ṛṣayò munayò devā muhyantya atra sukhepsavaḥ tamò mòhò mahāmòhasa tāmisraḥ karòdhasaṃjñitaḥ maraṇaṃ tava andhatāmisraṃ tāmisraṃ karòdha ucyate bhāvatò guṇataśa caiva yònitaśa caiva tattvataḥ sarvama etata tamò viprāḥ kīrtitaṃ vò yathāvidhi kò nava etada budhyate sādhu kò nava etata sādhu paśyati atattve tattvadarśī yasa tamasasa tattvalakṣaṇama tamò guṇā vò bahudhā parakīrtitā; yathāvada uktaṃ ca tamaḥ parāvarama narò hi yò veda guṇāna imāna sadā; sa tāmasaiḥ sarvaguṇaiḥ paramucyate [bara] rajò 'haṃ vaḥ paravakṣyāmi yāthā tathyena sattamāḥ nibòdhata mahābhāgā guṇavṛttaṃ ca sarvaśaḥ saṃghātò rūpama āyāsaḥ sukhaduḥkhe himātapau aiśvaryaṃ vigrahaḥ saṃdhira hetuvādò 'ratiḥ kaṣamā balaṃ śauryaṃ madò ròṣò vayāyāmakalahāva api īrṣyepsā paiśunaṃ yuddhaṃ mamatvaṃ paripālanama vadhabandhaparikleśāḥ karayò vikraya eva ca nikṛnta chindhi bhindhīti paramarmāvakartanama ugraṃ dāruṇama ākròśaḥ paravittānuśāsanama lòkacintā vicintā ca matsaraḥ paribhāṣaṇama mṛṣāvādò mṛṣā dānaṃ vikalpaḥ paribhāṣaṇama nindāstutiḥ paraśaṃsā ca paratāpaḥ paritarpaṇama paricaryā ca śuśrūṣā sevā tṛṣṇā vayapāśrayaḥ vayūhò 'nayaḥ paramādaśa ca paritāpaḥ parigrahaḥ saṃskārā ye ca lòke 'samina paravartante pṛthaka pṛthaka nṛṣu nārīṣu bhūteṣu daravyeṣu śaraṇeṣu ca saṃtāpò 'paratyayaśa caiva varatāni niyamāśa ca ye paradānama āśīra yuktaṃ ca satataṃ me bhavatva iti savadhā kārò namaḥ kāraḥ savāhākārò vaṣaṭa kariyā yājanādhyāpane còbhe tathaivāhuḥ parigrahama idaṃ me sayāda idaṃ me sayāta sanehò guṇasamudbhavaḥ abhidròhasa tathā māyā nikṛtira māna eva ca satainyaṃ hiṃsā parīvādaḥ paritāpaḥ parajāgaraḥ satambhò dambhò 'tha rāgaśa ca bhaktiḥ parītiḥ paramòdanama dayūtaṃ ca janavādaśa ca saṃbandhāḥ satrīkṛtāśa ca ye nṛttavāditragītāni parasaṅgā ye ca ke cana sarva ete guṇā viprā rājasāḥ saṃprakīrtitāḥ bhūtabhavya bhaviṣyāṇāṃ bhāvānāṃ bhuvi bhāvanāḥ tarivarganiratā nityaṃ dharmò 'rathaḥ kāma itya api kāmavṛttāḥ paramòdante sarvakāmasamṛddhibhiḥ arvāka saròtasa itya ete taijasā rajasāvṛtāḥ asmi~la lòke paramòdante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ paretya bhāvikama īhanta iha laukikama eva ca dadati paratigṛhṇanti japantya atha ca juhvati rajòguṇā vò bahudhānukīrtitā; yathāvada uktaṃ guṇavṛttama eva ca narò hi yò veda guṇāna imāna sadā; sa rājasaiḥ sarvaguṇaira vimucyate [bara] ataḥ paraṃ paravakṣyāmi tṛtīyaṃ guṇama uttamama sarvabhūtahitaṃ lòke satāṃ dharmama aninditama ānandaḥ parītira udrekaḥ parākāśyaṃ sukhama eva ca akārpaṇyama asaṃrambhaḥ saṃtòṣaḥ śaraddadhānatā kaṣamā dhṛtira ahiṃsā ca samatā satyama ārjavama akròdhaśa cānasūyā ca śaucaṃ dākṣyaṃ parākramaḥ mudhā jañānaṃ mudhā vṛttaṃ mudhā sevā mudhā śaramaḥ evaṃ yò yuktadharmaḥ sayāta sò 'mutrānantyama aśnute nirmamò nirahaṃkārò nirāśīḥ sarvataḥ samaḥ akāma hata itya eṣa satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ viśrambhò harīsa titikṣā ca tayāgaḥ śaucama atandritā ānṛśaṃsyama asaṃmòhò dayā bhūteṣva apaiśunama harṣasa tuṣṭira vismayaśa ca vinayaḥ sādhuvṛttatā śānti karma viśuddhiśa ca śubhā buddhira vimòcanama upekṣā barahmacaryaṃ ca parityāgaśa ca sarvaśaḥ nirmamatvama anāśīstvama aparikrīta dharmatā mudhā dānaṃ mudhā yajñò mudhādhītaṃ mudhā varatama mudhā paratigrahaśa caiva mudhā dharmò mudhā tapaḥ evaṃvṛttāsa tu ye ke cila lòke 'samina sattvasaṃśrayāḥ barāhmaṇā barahmayònisthāsa te dhīrāḥ sādhu darśinaḥ hitvā sarvāṇi pāpāni niḥśòkā haya ajarāmarāḥ divaṃ parāpya tu te dhīrāḥ kurvate vai tatasa tataḥ īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca laghutvaṃ manasaśa ca te vikurvate mahātmānò devāsa taridivagā iva ūrdhvasròtasa itya ete devā vaikārikāḥ samṛtāḥ vikurvate parakṛtyā vai divaṃ parāptāsa tatasa tataḥ yada yada icchanti tata sarvaṃ bhajante vibhajanti ca itya etata sāttvikaṃ vṛttaṃ kathitaṃ vò davijarṣabhāḥ etada vijñāya vidhivala labhate yada yada icchati parakīrtitāḥ sattvaguṇā viśeṣatò; yathāvada uktaṃ guṇavṛttama eva ca narasa tu yò veda guṇāna imāna sadā; guṇāna sa bhuṅkte na guṇaiḥ sa bhujyate [bara] naiva śakyā guṇā vaktuṃ pṛthaktveneha sarvaśaḥ avicchinnāni dṛśyante rajaḥ sattvaṃ tamasa tathā anyònyama anuṣajjante anyònyaṃ cānujīvinaḥ anyònyāpāśrayāḥ sarve tathānyònyānuvartinaḥ yāvata sattvaṃ tamasa tāvada vartate nātra saṃśayaḥ yāvata tamaśa ca sattvaṃ ca rajasa tāvada ihòcyate saṃhatya kurvate yātrāṃ sahitāḥ saṃghacāriṇaḥ saṃghātavṛttayò haya ete vartante hetvahetubhiḥ udreka vayatirekāṇāṃ teṣāma anyònyavartināma vartate tada yathā nayūnaṃ vayatiriktaṃ ca sarvaśaḥ vayatiriktaṃ tamò yatra tiryaga bhāvagataṃ bhaveta alpaṃ tatra rajò jañeyaṃ sattvaṃ cālpataraṃ tataḥ udriktaṃ ca rajò yatra madhyasròtò gataṃ bhaveta alpaṃ tatra tamò jañeyaṃ sattvaṃ cālpataraṃ tataḥ udriktaṃ ca yadā sattvama ūrdhvasròtò gataṃ bhaveta alpaṃ tatra rajò jañeyaṃ tamaśa cālpataraṃ tataḥ sattvaṃ vaikārikaṃ yònira indriyāṇāṃ parakāśikā na hi sattvāta parò bhāvaḥ kaśa cida anyò vidhīyate ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ jaghanyaguṇasaṃyuktā yāntya adhasa tāmasā janāḥ tamaḥ śūdre rajaḥ kaṣatre barāhmaṇe sattvama uttamama itya evaṃ tariṣu varṇeṣu vivartante guṇāsa tarayaḥ dūrāda api hi dṛśyante sahitāḥ saṃghacāriṇaḥ tamaḥ sattvaṃ rajaśa caiva pṛthaktvaṃ nānuśuśruma dṛṣṭvā cādityama udyantaṃ kucòrāṇāṃ bhayaṃ bhaveta adhvagāḥ paritapyeraṃsa tṛṣṇārtā duḥkhabhāginaḥ ādityaḥ sattvama uddiṣṭaṃ kucòrāsa tu yathā tamaḥ paritāpò 'dhavagānāṃ ca rājasò guṇa ucyate parākāśyaṃ sattvama āditye saṃtāpò rājasò guṇaḥ upaplavasa tu vijñeyasa tāmasasa tasya parvasu evaṃ jayòtiḥṣu sarveṣu vivartante guṇāsa tarayaḥ paryāyeṇa ca vartante tatra tatra tathā tathā sathāvareṣu ca bhūteṣu tiryaga bhāvagataṃ tamaḥ rājasāsa tu vivartante sanehabhāvasa tu sāttvikaḥ ahasa taridhā tu vijñeyaṃ taridhā rātrira vidhīyate māsārdhama āsa varṣāṇi ṛtavaḥ saṃdhayasa tathā taridhā dānāni dīyante taridhā yajñaḥ paravartate taridhā lòkāsa taridhā vedāsa taridhā vidyāsa taridhā gatiḥ bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaca ca dharmò 'rathaḥ kāma itya api parāṇāpānāva udānaśa cāpya eta eva tarayò guṇāḥ yata kiṃ cida iha vai lòke sarvama eṣva eva tantriṣu tarayò guṇāḥ paravartante avyaktā nityama eva tu sattvaṃ rajasa tamaśa caiva guṇasargaḥ sanātanaḥ tamò 'vayaktaṃ śivaṃ nityama ajaṃ yòniḥ sanātanaḥ parakṛtira vikāraḥ paralayaḥ paradhānaṃ parabhavāpyayau anudriktama anūnaṃ ca haya akampama acalaṃ dharuvama sada asaca caiva tata sarvama avyaktaṃ tariguṇaṃ samṛtama jañeyāni nāmadheyāni naraira adhyātmacintakaiḥ avyaktanāmāni guṇāṃśa ca tattvatò; yò veda sarvāṇi gatīśa ca kevalāḥ vimuktadehaḥ paravibhāga tattvavita; sa mucyate sara guṇaira nirāmayaḥ [bara] avyaktāta pūrvama utpannò mahāna ātmā mahāmatiḥ ādira guṇānāṃ sarveṣāṃ parathamaḥ sarga ucyate mahāna ātmā matira viṣṇura viśvaḥ śambhuśa ca vīryavāna buddhiḥ parajñòpalabdhiśa ca tathā khayātira dhṛtiḥ samṛtiḥ paryāya vācakaiḥ śabdaira mahāna ātmā vibhāvyate taṃ jānana barāhmaṇò vidvāna na paramòhaṃ nigacchati sarvataḥ pāṇipādaśa ca sarvatò 'kaṣiśiròmukhaḥ sarvataḥ śarutimā~la lòke sarvaṃ vayāpya sa tiṣṭhati mahāprabhārciḥ puruṣaḥ sarvasya hṛdi niśritaḥ aṇimā laghimā parāptira īśānò jayòtira avyayaḥ tatra buddhimatāṃ lòkāḥ saṃnyāsaniratāśa ca ye dhayāninò nityayògāśa ca satyasaṃdhā jitendriyāḥ jañānavantaśa ca ye ke cida alubdhā jitamanyavaḥ parasannamanasò dhīrā nirmamā nirahaṃkṛtāḥ vimuktāḥ sarva evaite mahattvama upayānti vai ātmanò mahatò veda yaḥ puṇyāṃ gatima uttamāma sa dhīraḥ sarvalòkeṣu na mòhama adhigacchati viṣṇura evādi sargeṣu savayambhūra bhavati parabhuḥ evaṃ hi yò veda guhā śayaṃ parabhuṃ; naraḥ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpama hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ; sa buddhimāna buddhima atītya tiṣṭhati [bara] ya utpannò mahāna pūrvama ahaṃkāraḥ sa ucyate ahama itya eva saṃbhūtò davitīyaḥ sarga ucyate ahaṃkāraśa ca bhūtādira vaikārika iti samṛtaḥ tejasaśa cetanā dhātuḥ parajā sargaḥ parajāpatiḥ devānāṃ parabhavò devò manasaśa ca tarilòkakṛta ahama itya eva tata sarvama abhimantā sa ucyate adhyātmajñānanityānāṃ munīnāṃ bhāvitātmanāma savādhyāyakratusiddhānāma eṣa lòkaḥ sanātanaḥ ahaṃkāreṇāharatò guṇāna imāna; bhūtādira evaṃ sṛjate sa bhūtakṛta vaikārikaḥ sarvama idaṃ viceṣṭate; savatejasā rajḍjayate jagata tathā [bara] ahaṃkārāta parasūtāni mahābhūtāni pañca vai pṛthivī vāyura ākāśama āpò jayòtiśa ca pañcamama teṣu bhūtāni muhyante mahābhūteṣu pañcasu śabdasparśana rūpeṣu rasagandhakriyāsu ca mahābhūtavināśānte paralaye paratyupasthite sarvaprāṇabhṛtāṃ dhīrā mahada utpadyate bhayama yadya asmāja jāyate bhūtaṃ tatra tata paravilīyate līyante paratilòmāni jāyante còttaròttarama tataḥ paralīne sarvasmina bhūte sathāvarajaṅgame samṛtimantasa tadā dhīrā na līyante kadā cana śabdaḥ saparśasa tathārūpaṃ rasò gandhaśa ca pañcamaḥ kariyā kāraṇayuktāḥ sayura anityā mòhasaṃjñitāḥ lòbhaprajana saṃyuktā nirviśeṣā haya akiṃcanāḥ māṃsaśòṇitasaṃghātā anyònyasyòpajīvinaḥ bahira ātmāna itya ete dīnāḥ kṛpaṇa vṛttayaḥ parāṇāpānāva udānaśa ca samānò vayāna eva ca antarātmeti cāpya ete niyatāḥ pañca vāyavaḥ vāna manò buddhira itya ebhira sārdhama aṣṭātmakaṃ jagata tavaga gharāṇaśròtracakṣūṃṣi rasanaṃ vāka ca saṃyatā viśuddhaṃ ca manò yasya buddhiśa cāvyabhicāriṇī aṣṭau yasyāgnayò haya ete na dahante manaḥ sadā sa tada barahma śubhaṃ yāti yasmāda bhūyò na vidyate ekādaśa ca yānya āhura indriyāṇi viśeṣataḥ ahaṃkāraprasūtāni tāni vakṣyāmya ahaṃ davijāḥ śaròtraṃ tavaka cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī pādau pāyura upasthaṃ ca hastau vāga daśamī bhaveta indriyagrāma itya eṣa mana ekādaśaṃ bhaveta etaṃ garāmaṃ jayeta pūrvaṃ tatò barahma parakāśate buddhīndriyāṇi pañcāhuḥ pañca karmendriyāṇi ca śaròtrādīnya api pañcāhura buddhiyuktāni tattvataḥ aviśeṣāṇi cānyāni karma yuktāni tāni tu ubhayatra manò jañeyaṃ buddhira davādaśamī bhaveta itya uktānīndriyāṇīmānya ekādaśa mayā karamāta manyante kṛtama itya eva viditvaitāni paṇḍitāḥ tarīṇi sathānāni bhūtānāṃ caturthaṃ nòpapadyate sathalama āpasa tathākāśaṃ janma cāpi caturvidhama aṇḍajòdbhijja saṃsveda jarāyujama athāpi ca caturdhā janma itya etada bhūtagrāmasya lakṣyate acarāṇya api bhūtāni khecarāṇi tathaiva ca aṇḍajāni vijānīyāta sarvāṃśa caiva sarīsṛpāna saṃsvedāḥ kṛmayaḥ paròktā jantavaśa ca tathāvidhāḥ janma davitīyama itya etaja jaghanyatarama ucyate bhittvā tu pṛthivīṃ yāni jāyante kālaparyayāta udbhijjānīti tānya āhura bhūtāni davijasattamāḥ davipāda bahupādāni tiryaggatimatīni ca jarāyujāni bhūtāni vittatānya api sattamāḥ davividhāpīha vijñeyā barahmayòniḥ sanātanā tapaḥ karma ca yata puṇyama itya eṣa viduṣāṃ nayaḥ davividhaṃ karma vijñeyama ijyā dānaṃ ca yana makhe jātasyādhyayanaṃ puṇyama iti vṛddhānuśāsanama etada yò veda vidhivata sa mukhaḥ sayāda davijarṣabhāḥ vimuktaḥ sarvapāpebhya iti caiva nibòdhata ākāśaṃ parathamaṃ bhūtaṃ śaròtrama adhyātmama ucyate adhibhūtaṃ tathā śabdò diśasa tatrādhidaivatama davitīyaṃ mārutò bhūtaṃ tavaga adhyātmaṃ ca viśrutama sapraṣṭavyama adhibhūtaṃ ca vidyuta tatrādhidaivatama tṛtīyaṃ jayòtira itya āhura cakṣura adhyātmama ucyate adhibhūtaṃ tatò rūpaṃ sūryasa tatrādhidaivatama caturthama āpò vijñeyaṃ jihvā cādhyātmama iṣyate adhibhūtaṃ rasaśa cātra sòmasa tatrādhidaivatama pṛthivī pañcamaṃ bhūtaṃ gharāṇaśa cādhyātmama iṣyate adhibhūtaṃ tathā gandhò vāyusa tatrādhidaivatama eṣa pañcasu bhūteṣu catuṣṭaya vidhiḥ samṛtaḥ ataḥ paraṃ paravakṣyāmi sarvaṃ tarividhama indriyama pādāva adhyātmama itya āhura barāhmaṇāsa tattvadarśinaḥ adhibhūtaṃ tu gantavyaṃ viṣṇusa tatrādhidaivatama avāga gatira apānaśa ca pāyura adhyātmama iṣyate adhibhūtaṃ visarvaśa ca mitrasa tatrādhidaivatama parajanaḥ sarvabhūtānāma upasthò 'dhayātmama ucyate adhibhūtaṃ tathā śukraṃ daivataṃ ca parajāpatiḥ hastāva adhyātmama itya āhura adhyātmaviduṣò janāḥ adhibhūtaṃ tu karmāṇi śakrasa tatrādhidaivatama vaiśvadevī manaḥ pūrvā vāga adhyātmama ihòcyate vaktavyama adhibhūtaṃ ca vahnisa tatrādhidaivatama adhyātmaṃ mana itya āhuḥ pañca bhūtānucārakama adhibhūtaṃ ca manyavyaṃ candramāśa cādhidaivatama adhyātmaṃ buddhira itya āhuḥ ṣaḍindriya vicāriṇī adhibhūtaṃ tu vijñeyaṃ barahmā tatrādhidaivatama yathāvada adhyātmavidhira eṣa vaḥ kīrtitò mayā jañānama asya hi dharmajñāḥ parāptaṃ buddhimatāma iha indriyāṇīndriyārthāśa ca mahābhūtāni pañca ca sarvāṇya etāni saṃdhāya manasā saṃpradhārayeta kaṣīṇe manasi sarvasmina na janma sukhama iṣyate jañānasaṃpanna sattvānāṃ tata sukhaṃ viduṣāṃ matama ataḥ paraṃ paravakṣyāmi sūkṣmabhāvakarīṃ śivāma nivṛttiṃ sarvabhūteṣu mṛdunā dāruṇena vā guṇāguṇama anāsaṅgama ekacaryama anantarama etada barāhmaṇatò vṛttama āhura ekapadaṃ sukhama vidvāna kūrma ivāṅgāni kāmāna saṃhṛtya sarvaśaḥ virajāḥ sarvatò muktò yò naraḥ sa sukhī sadā kāmāna ātmani saṃyamya kaṣīṇatṛṣṇaḥ samāhitaḥ sarvabhūtasuhṛna maitrò barahmabhūyaṃ sa gacchati indriyāṇāṃ niròdhena sarveṣāṃ viṣayaiṣiṇāma munera janapada tayāgāda adhyātmāgniḥ samidhyate yathāgnira indhanaira iddhò mahājyòtiḥ parakāśate tathendriya niròdhena mahāna ātmā parakāśate yadā paśyati bhūtāni parasannātmātmanò hṛdi savayaṃ yònisa tadā sūkṣmāta sūkṣmama āpnòtya anuttamama agnī rūpaṃ payaḥ saròtò vāyuḥ saparśanama eva ca mahī paṅkadharaṃ ghòrama ākāśaṃ śaravaṇaṃ tathā rāgaśòkasamāviṣṭaṃ pañca saròtaḥ samāvṛtama pañca bhūtasamāyuktaṃ navadvāraṃ davidaivatama rajasvalama athādṛśyaṃ tariguṇaṃ ca taridhātukama saṃsargābhirataṃ mūḍhaṃ śarīrama iti dhāraṇā duścaraṃ jīvalòke 'samina sattvaṃ parati samāśritama etada eva hi lòke 'samina kālacakraṃ paravartate etana mahārṇavaṃ ghòrama agādhaṃ mòhasaṃjñitama visṛjeta saṃkṣipeca caiva bhòdhayeta sāmaraṃ jagata kāmakròdhau bhayaṃ mòhama abhidròhama athānṛtama indriyāṇāṃ niròdhena sa tāṃsa tayajati dustyajāna yasyaite nirjitā lòke tariguṇāḥ pañca dhātavaḥ vayòmni tasya paraṃ sathānama anantama atha lakṣyate kāmakūlāma apārāntāṃ manaḥ saròtò bhayāvahāma nadīṃ durga haradāṃ tīrṇaḥ kāmakròdhāva ubhau jayeta sa sarvadòṣanirmuktasa tataḥ paśyati yata parama manò manasi saṃdhāya paśyatya ātmānama ātmani sarvavita sarvabhūteṣu vīkṣatya ātmānama ātmani ekadhā bahudhā caiva vikurvāṇasa tatasa tataḥ dharuvaṃ paśyati rūpāṇi dīpāda dīpaśataṃ yathā sa vai viṣṇuśa ca mitraśa ca varuṇò 'ganiḥ parajāpatiḥ sa hi dhātā vidhātā ca sa parabhuḥ sarvatò mukhaḥ hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ mahāna ātmā parakāśate taṃ vipra saṃghāśa ca surāsurāśa ca; yakṣāḥ piśācāḥ pitarò vayāṃsi rakṣògaṇā bhūtagaṇāśa ca sarve; maharṣayaśa caiva sadā satuvanti [bara] manuṣyāṇāṃ tu rājanyaḥ kaṣatriyò madhyamò guṇaḥ kuñjarò vāhanānāṃ ca siṃhaśa cāraṇyavāsināma aviḥ paśūnāṃ sarveṣāma ākhuśa ca bilavāsināma gavāṃ gòvṛṣabhaśa caiva satrīṇāṃ puruṣa eva ca nayagròdhò jambuvekṣaśa ca pippalaḥ śālmalisa tathā śiṃśapā meṣaśṛṅgaśa ca tathā kīcaka veṇavaḥ ete darumāṇāṃ rājānò lòke 'samina nātra saṃśayaḥ himavāna pāriyātraśa ca sadyò vindhyasa tarikūṭavāna śavetò nīlaśa ca bhāsaśa ca kāṣṭhavāṃśa caiva parvataḥ śubhaskandhò mahendraśa ca mālyavāna parvatasa tathā ete parvatarājānò gaṇānāṃ marutasa tathā sūryò garahāṇāma adhipò nakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ yamaḥ pitṝṇāma adhipaḥ saritāma atha sāgaraḥ ambhasāṃ varuṇò rājā sattvānāṃ mitra ucyate arkò 'dhipatira uṣṇānāṃ jayòtiṣāma indura ucyate agnira bhūtapatira nityaṃ barāhmaṇānāṃ bṛhaspatiḥ oṣadhīnāṃ patiḥ sòmò viṣṇura balavatāṃ varaḥ tavaṣṭādhirājò rūpāṇāṃ paśūnāma īśvaraḥ śivaḥ dakṣiṇānāṃ tathā yajñò vedānāma ṛṣayasa tathā diśāma udīcī viprāṇāṃ sòmò rājā paratāpavāna kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ devatānāṃ puraṃdaraḥ eṣa bhūtādikaḥ sargaḥ parajānāṃ ca parajāpatiḥ sarveṣāma eva bhūtānāma ahaṃ barahmamayò mahāna bhūtaṃ parataraṃ mattò viṣṇòra vāpi na vidyate rājādhirājaḥ sarvāsāṃ viṣṇura barahmamayò mahāna īśvaraṃ taṃ vijānīmaḥ sa vibhuḥ sa parajāpatiḥ narakiṃnara yakṣāṇāṃ gandharvòragarakṣasāma devadānava nāgānāṃ sarveṣāma īśvarò hi saḥ bhaga devānuyātānāṃ sarvāsāṃ vāmalòcanā māheśvarī mahādevī paròcyate pārvatīti yā umāṃ devīṃ vijānīta nārīṇāma uttamāṃ śubhāma ratīnāṃ vasumatyasa tu satrīṇāma apsarasasa tathā dharmakāmāśa ca rājānò barāhmaṇā dharmalakṣaṇāḥ tasmāda rājā davijātīnāṃ parayateteha rakṣaṇe rajñāṃ hi viṣaye yeṣāma avasīdanti sādhavaḥ hīnāsa te savaguṇaiḥ sarvaiḥ paretyāvāna mārgagāminaḥ rājñāṃ tu viṣaye yeṣāṃ sādhavaḥ parirakṣitāḥ te 'sami~la lòke paramòdante paretya cānantyama eva ca parāpnuvanti mahātmāna iti vittadvijarṣabhāḥ ata ūrdhvaṃ paravakṣyāmi niyataṃ dharmalakṣaṇama ahiṃsā lakṣaṇò dharmò hiṃsā cādharmalakṣaṇā parakāśalakṣaṇā devā manuṣyāḥ karma lakṣaṇāḥ śabdalakṣaṇama ākāśaṃ vāyusa tu saparśalakṣaṇaḥ jayòtiṣāṃ lakṣaṇaṃ rūpama āpaśa ca rasalakṣaṇāḥ dharaṇī sarvabhūtānāṃ pṛthivī gandhalakṣaṇā savaravyañjana saṃskārā bhāratī satyalakṣaṇā manasò lakṣaṇaṃ cintā tathòktā buddhira anvayāta manasā cintayānò 'rathāna buddhyā caiva vayavasyati buddhira hi vayavasāyena lakṣyate nātra saṃśayaḥ lakṣaṇaṃ mahatò dhayānama avyaktaṃ sādhu lakṣaṇama paravṛtti lakṣaṇò yògò jañānaṃ saṃnyāsalakṣaṇama tasmāja jañānaṃ puraskṛtya saṃnyaseda iha buddhimāna saṃnyāsī jañānasaṃyuktaḥ parāpnòti paramāṃ gatima atītò 'davaṃdvama abhyeti tamò mṛtyujarātigama dharmalakṣaṇasaṃyuktama uktaṃ vò vidhivana mayā guṇānāṃ garahaṇaṃ samyaga vakṣyāmya ahama ataḥ parama pārthivò yasa tu gandhò vai gharāṇeneha sa gṛhyate gharāṇasthaśa ca tathā vāyura gandhajñāne vidhīyate apāṃ dhāturasò nityaṃ jihvayā sa tu gṛhyate jihvāsthaśa ca tathā sòmò rasajñāne vidhīyate jayòtiṣaśa ca guṇò rūpaṃ cakṣuṣā taca ca gṛhyate cakṣuḥsthaśa ca tathādityò rūpajñāne vidhīyate vāyavyasa tu tathā saparśasa tavacā parajñāyate ca saḥ tavaksthaśa caiva tathā vāyuḥ saparśajñāne vidhīyate ākāśasya guṇò ghòṣaḥ śaròtreṇa sa tu gṛhyate śaròtrasthāśa ca diśaḥ sarvāḥ śabdajñāne parakīrtitāḥ manasasa tu guṇaśa cintā parajñayā sa tu gṛhyate hṛdistha cetanā dhātura manò jañāne vidhīyate buddhira adhyavasāyena dhayānena ca mahāṃsa tathā niścitya garahaṇaṃ nityama avyaktaṃ nātra saṃśayaḥ aliṅga garahaṇò nityaḥ kaṣetrajñò nirguṇātmakaḥ tasmāda aliṅgaḥ kaṣetrajñaḥ kevalaṃ jañānalakṣaṇaḥ avyaktaṃ kaṣetrama uddiṣṭaṃ guṇānāṃ parabhavāpyayama sadā paśyāmya ahaṃ līnaṃ vijānāmi śṛṇòmi ca puruṣasa tada vijānīte tasmāta kaṣetrajña ucyate guṇavṛttaṃ tathā kṛtsnaṃ kaṣetrajñaḥ paripaśyati ādimadhyāvasānāntaṃ sṛjyamānama acetanama na guṇā vidura ātmānaṃ sṛjyamānaṃ punaḥ punaḥ na satyaṃ veda vai kaśa cita kaṣetrajñasa tava eva vindati guṇānāṃ guṇabhūtānāṃ yata paraṃ paratò mahata tasmāda guṇāṃśa ca tattvaṃ ca parityajyeha tattvavita kaṣīṇadòṣò guṇāna hitvā kaṣetrajñaṃ paraviśatya atha nirdvaṃdvò nirnamaḥ kārò niḥ savadhā kāra eva ca acalaśa cāniketaśa ca kaṣetrajñaḥ sa parò vibhuḥ [bara] yada ādimadhyaparyantaṃ garahaṇòpāyama eva ca nāma lakṣaṇasaṃyuktaṃ sarvaṃ vakṣyāmi tattvataḥ ahaḥ pūrvaṃ tatò rātrira māsāḥ śuklādayaḥ samṛtāḥ śaraviṣṭhādīni ṛkṣāṇi ṛtavaḥ śiśirādayaḥ bhūmira ādisa tu gandhānāṃ rasānāma āpa eva ca rūpāṇāṃ jayòtira ādisa tu saparśādira vāyura ucyate śabdasyādisa tathākāśama eṣa bhūtakṛtò guṇaḥ ataḥ paraṃ paravakṣyāmi bhūtānāma ādima uttamama ādityò jayòtiṣāma ādira agnira bhūtādira iṣyate sāvitrī sarvavidyānāṃ devatānāṃ parajāpatiḥ oṃkāraḥ sarvavedānāṃ vacasāṃ parāṇa eva ca yada yasmina niyataṃ lòke sarvaṃ sāvitrama ucyate gāyatrī chandasāma ādiḥ paśūnāma aja ucyate gāvaśa catuṣpadāma ādira manuṣyāṇāṃ davijātayaḥ śayenaḥ patatriṇāma ādira yajñānāṃ hutama uttamama parisarpiṇāṃ tu sarveṣāṃ jayeṣṭhaḥ sarpò davijòttamāḥ kṛtama ādira yugānāṃ ca sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ hiraṇyaṃ sarvaratnānāma oṣadhīnāṃ yavāsa tathā sarveṣāṃ bhakṣyabhòjyānāma annaṃ paramama ucyate daravāṇāṃ caiva sarveṣāṃ peyānāma āpa uttamāḥ sathāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ sarveṣāma aviśeṣataḥ barahma kaṣetraṃ sadā puṇyaṃ palakṣaḥ parathamajaḥ samṛtaḥ ahaṃ parajāpatīnāṃ ca sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ mama viṣṇura acintyātmā savayambhūra iti sa samṛtaḥ parvatānāṃ mahāmeruḥ sarveṣāma agrajaḥ samṛtaḥ diśāṃ ca paradiśāṃ còrdhvā diga jātā parathamaṃ tathā tathā taripathagā gaṅgā nadīnāma agrajā samṛtā tathā saròda pānānāṃ sarveṣāṃ sāgarò 'garajaḥ devadānava bhūtānāṃ piśācòragarakṣasāma narakiṃnara yakṣāṇāṃ sarveṣāma īśvaraḥ parabhuḥ ādira viśvasya jagatò viṣṇura barahmamayò mahāna bhūtaṃ parataraṃ tasmāta tarailòkye neha vidyate āśramāṇāṃ ca gārhasthyaṃ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ lòkānāma ādira avyaktaṃ sarvasyāntasa tada eva ca ahānya astamayāntāni udayāntā ca śarvarī sukhasyāntaḥ sadā duḥkhaṃ duḥkhasyāntaḥ sadā sukhama sarve kaṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ saṃyògā viprayògāntā maraṇāntaṃ hi jīvitama sarvaṃ kṛtaṃ vināśāntaṃ jātasya maraṇaṃ dharuvama aśāśvataṃ hi lòke 'samina sarvaṃ sathāvarajaṅgamama iṣṭaṃ dattaṃ tapò 'dhītaṃ varatāni niyamāśa ca ye sarvama etada vināśāntaṃ jañānasyāntò na vidyate tasmāja jañānena śuddhena parasannātmā samāhitaḥ nirmamò nirahaṃkārò mucyate sarvapāpmabhiḥ [bara] buddhisāraṃ mana satambhama indriyagrāmabandhanama mahābhūtāra viṣkambhaṃ nimeṣa pariveṣṭanama jarā śòkasamāviṣṭaṃ vayādhivyasanasaṃcarama deśakālavicārīdaṃ śaramavyāyāma anisvanama ahòrātra parikṣepaṃ śītòṣṇaparimaṇḍalama sukhaduḥkhānta saṃkleśaṃ kaṣutpipāsāvakīlanama chāyā tapa vilekhaṃ ca nimeṣònmeṣa vihvalama ghòramòhajanākīrṇaṃ vartamānama acetanama māsārdha māsagaṇitaṃ viṣamaṃ lòkasaṃcarama tamò nicayapaṅkaṃ ca rajò vegapravartakama sattvālaṃkāra dīptaṃ ca guṇasaṃghāta maṇḍalama savaravigraha nābhīkaṃ śòkasaṃghāta vartanama kariyā kāraṇasaṃyuktaṃ rāgavistārama āyatama lòbhepsā parisaṃkhyātaṃ viviktajñānasaṃbhavama bhayamòhaparīvāraṃ bhūtasaṃmòha kārakama ānanda parītidhāraṃ ca kāmakròdhaparigrahama mahada ādi viśeṣāntama asaktaprabhavāvyayama manòjavanama aśrāntaṃ kālacakraṃ paravartate etada davaṃdva samāyuktaṃ kālacakrama acetanama visṛjeta saṃkṣipeca cāpi bòdhayeta sāmaraṃ jagata kālacakrapravṛttiṃ ca nivṛttiṃ caiva tattvataḥ kālacakrapravṛttiṃ ca nivṛttiṃ caiva tattvataḥ yasa tu veda narò nityaṃ na sa bhūteṣu muhyati vimuktaḥ sarvasaṃkleśaiḥ sarvadvaṃdvātigò muniḥ vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ parāpnòti paramāṃ gatima gṛhasthò barahma cārī ca vānaprasthò 'tha bhikṣukaḥ catvāra āśramāḥ paròktāḥ sarve gārhasthya mūlakāḥ yaḥ kaśa cida iha lòke ca haya āgamaḥ saṃprakīrtitaḥ tasyānta gamanaṃ śareyaḥ kīrtira eṣā sanātanī saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ pūrvaṃ yathāvaca caritavrataḥ jātau guṇaviśiṣṭāyāṃ samāvarteta vedavita savadāraniratò dāntaḥ śiṣṭācārò jitendriyaḥ pañcabhiśa ca mahāyajñaiḥ śaraddadhānò yajeta ha devatātithiśiṣṭāśī niratò veda karmasu ijyā paradānayuktaśa ca yathāśakti yathāvidhi na pāṇipādacapalò na netracapalò muniḥ na ca vāga aṅgacapala iti śiṣṭasya gòcaraḥ nityayajñòpavītī sayāca chukla vāsāḥ śucivratāḥ niyatò damadānābhyāṃ sadā śiṣṭaiśa ca saṃviśeta jitaśiśnòdarò maitraḥ śiṣṭācāra samāhitaḥ vaiṇavīṃ dhārayeda yaṣṭiṃ sòdakaṃ ca kamaṇḍaluma adhītyādhyāpanaṃ kuryāta tathā yajana yājane dānaṃ paratigrahaṃ caiva ṣaḍguṇāṃ vṛttima ācareta tarīṇi karmāṇi yānīha barāhmaṇānāṃ tu jīvikā yājanādhyāpane còbhe śuddhāca cāpi paratigrahaḥ avaśeṣāṇi cānyāni tarīṇi karmāṇi yāni tu dānama adhyayanaṃ yajñò dharmayuktāni tāni tu teṣva apramādaṃ kurvīta tariṣu karmasu dharmavita dāntò maitraḥ kaṣamā yuktaḥ sarvabhūtasamò muniḥ sarvama etada yathāśakti viprò nirvartayaña śuciḥ evaṃ yuktò jayeta savargaṃ gṛhasthaḥ saṃśitavrataḥ [bara] evama etena mārgeṇa pūrvòktena yathāvidhi adhītavāna yathāśakti tathaiva barahmacaryavāna savadharmaniratò vidvāna sarvendriyayatò muniḥ guròḥ pariyahite yuktaḥ satyadharmaparaḥ śuciḥ guruṇā samanujñātò bhuñjītānnama akutsayana haviṣya bhaikṣya bhuka cāpi sathānāsana vihāravāna davikālama agniṃ juhvānaḥ śucira bhūtvā samāhitaḥ dhārayīta sadā daṇḍaṃ bailvaṃ pālāśama eva vā kaṣaumaṃ kārpāsikaṃ vāpi mṛgājinama athāpi vā sarvaṃ kāṣāyaraktaṃ sayāda vāsò vāpi davijasya ha mekhalā ca bhavena mauñjī jaṭī nityòdakasa tathā yajñòpavītī savādhyāyī alupta niyatavrataḥ pūtābhiśa ca tathaivādbhiḥ sadā daivatatarpaṇama bhāvena niyataḥ kurvana barahma cārī paraśasyate evaṃ yuktò jayeta savargama ūrdhvaretāḥ samāhitaḥ na saṃsarati jātīṣu paramaṃ sathānama āśritaḥ saṃskṛtaḥ sarvasaṃskāraisa tathaiva barahmacaryavāna garāmāna niṣkramya cāraṇyaṃ muniḥ paravrajitò vaseta carma valkalasaṃvītaḥ savayaṃ parātara upaspṛśeta araṇyagòcarò nityaṃ na garāmaṃ paraviśeta punaḥ arcayanna atithīna kāle dadyāca cāpi paratiśrayama phalapatrāvaraira mūlaiḥ śayāmākena ca vartayana paravṛttama udakaṃ vāyuṃ sarvaṃ vāneyama ā tṛṇāta parāśnīyāda ānupūrvyeṇa yathā dīkṣama atandritaḥ ā mūlabhala bhikṣābhira arceda atithima āgatama yada bhakṣaḥ sayāta tatò dadyāda bhikṣāṃ nityama atandritaḥ devatātithipūrvaṃ ca sadā bhuñjīta vāgyataḥ askandita manāśa caiva laghvāśī devatāśrayaḥ dāntò maitraḥ kaṣamā yuktaḥ keśaśmaśruca dhārayana juhvana savādhyāyaśīlaśa ca satyadharmaparāyaṇaḥ tayaktadehaḥ sadā dakṣò vananityaḥ samāhitaḥ evaṃ yuktò jayeta savargaṃ vāna parasthò jitendriyaḥ gṛhasthò barahmacārī ca vānaprasthò 'tha vā punaḥ ya icchena mòkṣama āsthātuma uttamāṃ vṛttima āśrayeta abhayaṃ sarvabhūtebhyò dattvā naiṣkarmyama ācareta sarvabhūtahitò maitraḥ sarvendriyayatò muniḥ ayācitama asaṃkḷptama upapannaṃ yadṛcchayā jòṣayeta sadā bhòjyaṃ garāsama āgatama aspṛhaḥ yātrā mātraṃ ca bhuñjīta kevalaṃ parāṇayātrikama dharmalabdhaṃ tathāśnīyāna na kāmama anuvartayeta garāsāda ācchādanāca cānyana na gṛhṇīyāta kathaṃ cana yāvada āhārayeta tāvata paratigṛhṇīta nānyathā parebhyò na paratigrāhyaṃ na ca deyaṃ kadā cana dainyabhāvāca ca bhūtānāṃ saṃvibhajya sadā budhaḥ nādadīta parasvāni na gṛhṇīyāda ayācitama na kiṃ cida viṣayaṃ bhuktvā sapṛhayeta tasya vai punaḥ mṛdama āpasa tathāśmānaṃ patrapuṣpaphalāni ca asaṃvṛtāni gṛhṇīyāta paravṛttānīha kāryavāna na śilpajīvikāṃ jīveda davira annaṃ nòta kāmayeta na daveṣṭā nòpadeṣṭā ca bhaveta nirupaskṛtaḥ śaraddhā pūtāni bhuñjīta nimittāni vivarjayeta mudhā vṛttira asaktaśa ca sarvabhūtaira asaṃvidama kṛtvā vahniṃ careda bhaikṣyaṃ vidhūme bhuktavaja jane vṛtte śarāvasaṃpāte bhaikṣyaṃ lipseta mòkṣavita lābhe na ca parahṛṣyeta nālābhe vimanā bhaveta mātrāśī kālama ākāṅkṣaṃśa careda bhaikṣyaṃ samāhitaḥ lābhaṃ sādhāraṇaṃ necchena na bhuñjītābhipūjitaḥ abhipūjita lābhāda dhi vijugupseta bhikṣukaḥ śuktānya amlāni tiktāni kaṣāya kaṭukāni ca nāsvādayīta bhuñjānò rasāṃśa ca madhurāṃsa tathā yātrā mātraṃ ca bhuñjīta kevalaṃ parāṇayātrikama asaṃròdhena bhūtānāṃ vṛttiṃ lipseta mòkṣavita na cānyama anubhikṣeta bhikṣamāṇaḥ kathaṃ cana na saṃnikāśayeda dharmaṃ vivikte virajāśa careta śūnyāgārama araṇyaṃ vā vṛkṣamūlaṃ nadīṃ tathā paratiśrayārthaṃ seveta pārvatīṃ vā punara guhāma garāmaika rātrikò garīṣme varṣāsva ekatra vā vaseta adhvā sūryeṇa nirdiṣṭaḥ kīṭavaca ca carena mahīma dayārthaṃ caiva bhūtānāṃ samīkṣya pṛthivīṃ careta saṃcayāṃśa ca na kurvīta sanehavāsaṃ ca varjayeta pūtena cāmbhasā nityaṃ kāryaṃ kurvīta mòkṣavita upaspṛśeda uddhṛtābhira adbhiśa ca puruṣaḥ sadā ahiṃsā barahmacaryaṃ ca satyama ārjavama eva ca akròdhaśa cānasūyā ca damò nityama apaiśunama aṣṭāsva eteṣu yuktaḥ sayāda varateṣu niyatendriyaḥ apāpama aśaṭhaṃ vṛttama ajihmaṃ nityama ācareta āśīra yuktāni karmāṇi hiṃsā yuktāni yāni ca lòkasaṃgraha dharmaṃ ca naiva kuryāna na kārayeta sarvabhāvāna atikramya laghu mātraḥ parivrajeta samaḥ sarveṣu bhūteṣu sathāvareṣu careṣu ca paraṃ nòdvejayeta kaṃ cina na ca kasya cida udvijeta viśvāsyaḥ sarvabhūtānāma agryò mòkṣavida ucyate anāgataṃ ca na dhayāyena nātītama anucintayeta vartamānama upekṣeta kālākāṅkṣī samāhitaḥ na cakṣuṣā na manasā na vācā dūṣayeta kava cita na paratyakṣaṃ paròkṣaṃ vā kiṃ cida duṣṭaṃ samācareta indriyāṇya upasaṃhṛtya kūrmò 'ṅagānīva sarvaśaḥ kaṣīṇendriya manò buddhira nirīkṣeta nirindriyaḥ nirdvaṃdvò nirnamaskārò niḥsvāhā kāra eva ca nirmamò nirahaṃkārò niryògakṣema eva ca nirāśīḥ sarvabhūteṣu nirāsaṅgò nirāśrayaḥ sarvajñaḥ sarvatò muktò mucyate nātra saṃśayaḥ apāṇi pādapṛṣṭhaṃ tama aśiraskama anūdarama parahīṇa guṇakarmāṇaṃ kevalaṃ vimalaṃ sathirama agandha rasama asparśama arūpāśabdama eva ca atvaga asthya atha vāmajjama amāṃsama api caiva ha niścintama avyayaṃ nityaṃ hṛdisthama api nityadā sarvabhūtasthama ātmānaṃ ye paśyanti na te mṛtāḥ na tatra karamate buddhira nendriyāṇi na devatāḥ vedā yajñāśa ca lòkāśa ca na tapò na parākramaḥ yatra jañānavatāṃ parāptira aliṅga garahaṇā samṛtā tasmāda aliṅgò dharmajñò dharmavratama anuvrataḥ gūḍhadharmāśritò vidvāna ajñātacaritaṃ careta amūḍhò mūḍha rūpeṇa careda dharmama adūṣayana yathainama avamanyerana pare satatama eva hi tathā vṛttaśa careda dharmaṃ satāṃ vartmāvidūṣayana yò haya evaṃvṛttasaṃpannaḥ sa muniḥ śareṣṭha ucyate indriyāṇīndriyārthāṃśa ca mahābhūtāni pañca ca manò buddhira athātmānama avyaktaṃ puruṣaṃ tathā sarvama etata parasaṃkhyāya samyaka saṃtyajya nirmalaḥ tataḥ savargama avāpnòti vimukktaḥ sarvabandhanaiḥ etada evānta velāyāṃ parisaṃkhyāya tattvavita dhayāyeda ekāntama āsthāya mucyate 'tha nirāśrayaḥ nirmuktaḥ sarvasaṅgebhyò vāyura ākāśagò yathā kaṣīṇakòśò nirātaṅkaḥ parāpnòti paramaṃ padama [bara] saṃnyāsaṃ tapa itya āhura vṛddhā niścita darśinaḥ barāhmaṇā barahmayònisthā jañānaṃ barahma paraṃ viduḥ avidūrāta paraṃ barahma veda vidyā vayapāśrayama nirdvaṃdvaṃ nirguṇaṃ nityama acintyaṃ guhyama uttamama jañānena tapasā caiva dhīrāḥ paśyanti tata padama nirṇikta tamasaḥ pūtā vayutkrānta rajasò 'malāḥ tapasā kaṣemama adhvānaṃ gacchanti paramaiṣiṇaḥ saṃnyāsaniratā nityaṃ ye barahma viduṣò janāḥ tapaḥ paradīpa itya āhura ācārò dharmasādhakaḥ jañānaṃ tava eva paraṃ vidma saṃnyāsasa tapa uttamama yasa tu veda nirābādhaṃ jañānaṃ tattvaviniścayāta sarvabhūtasthama ātmānaṃ sa sarvagatira iṣyate yò vidvāna saha vāsaṃ ca vivāsaṃ caiva paśyati tathaivaikatva nānātve sa duḥkhāta parimucyate yò na kāmayate kiṃ cina na kiṃ cida avamanyate iha lòkastha evaiṣa barahmabhūyāya kalpate paradhānaguṇatattvajñaḥ sarvabhūtavidhānavita nirmamò nirahaṃkārò mucyate nātra saṃśayaḥ nirdvaṃdvò nirnamaḥ kārò niḥ savadhā kāra eva ca nirguṇaṃ nityama advaṃdvaṃ paraśamenaiva gacchati hitvā guṇamayaṃ sarvaṃ karma jantuḥ śubhāśubhama ubhe satyānṛte hitvā mucyate nātra saṃśayaḥ avyaktabījaprabhavò buddhiskandhamayò mahāna mahāhaṃkāra viṭapa indriyāntara kòṭaraḥ mahābhūtaviśākhaśa ca viśeṣapratiśākhavāna sadā parṇaḥ sapā puṣpaḥ śubhāśubhaphalòdayaḥ ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ barahma vṛkṣaḥ sanātanaḥ etaca chittvā ca bhittvā ca jañānena paramāsinā hitvā cāmaratāmprāpya jahyāda vai mṛtyujanmanī nirmamò nirahaṃkārò mucyate nātra saṃśayaḥ davāva etau pakṣiṇau nityau sakhāyau cāpya acetanau etābhyāṃ tu parò yasya cetanāvāna iti samṛtaḥ acetanaḥ sattvasaṃghāta yuktaḥ; sattvāta paraṃ cetayate 'natarātmā sa kaṣetrajñaḥ sattvasaṃghāta buddhira; guṇātigò mucyate mṛtyupāśāta [bara] ke cida barahmamayaṃ vṛkṣaṃ ke cida barahmamayaṃ mahata ke cita puruṣama avyaktaṃ ke cita parama anāmayama manyante sarvama apya etada avyaktaprabhavāvyayama uccvāsa mātrama api ceda yò 'natakāle samò bhaveta ātmānama upasaṃgamya sò 'mṛtatvāya kalpate nimeṣa mātrama api ceta saṃyamyātmānama ātmani gacchatya ātmaprasādena viduṣāṃ parāptima avyayāma parāṇāyāmaira atha parāṇāna saṃyamya sa punaḥ punaḥ daśa davādaśabhira vāpi caturviṃśāta paraṃ tataḥ evaṃ pūrvaṃ parasannātmā labhate yada yada icchati avyaktāta sattvama udriktama amṛtatvāya kalpate sattvāta parataraṃ nānyata paraśaṃsantīha tadvidaḥ anumānāda vijānīmaḥ puruṣaṃ sattvasaṃśrayama na śakyama anyathā gantuṃ puruṣaṃ tama athò davijāḥ kaṣamā dhṛtira ahiṃsā ca samatā satyama ārjavama jañānaṃ tayāgò 'tha saṃnyāsaḥ sāttvikaṃ vṛttama iṣyate etenaivānumānena manyante 'tha manīṣiṇaḥ sattvaṃ ca puruṣaśa caikasa tatra nāsti vicāraṇā āhura eke ca vidvāṃsò ye jañāne supratiṣṭhitāḥ kaṣetrajñasattvayòra aikyama itya etana nòpapadyate pṛthaga bhūtasa tatò nityama itya etada avicāritama pṛthagbhāvaśa ca vijñeyaḥ sahajaśa cāpi tattvataḥ tathaivaikatva nānātvama iṣyate viduṣāṃ nayaḥ maśakòdumbare tava aikyaṃ pṛthaktvama api dṛśyate matsyò yathānyaḥ sayāda apsu saṃprayògasa tathānayòḥ saṃbandhasa tòyabindūnāṃ parṇe kòka nadasya ca [guru] itya uktavantaṃ te viprāsa tadā lòkapitāmahama punaḥ saṃśayama āpannāḥ papracchura davijasattamāḥ [rasayaha] kiṃśa cida eveha dharmāṇāma anuṣṭheyatamaṃ samṛtama vayāhatāma iva paśyāmò dharmasya vividhāṃ gatima ūrdhvaṃ dehāda vadantya eke naitada astīti cāpare ke cita saṃśayitaṃ sarvaṃ niḥsaṃśayama athāpare anityaṃ nityama itya eke nāstya astya itya api cāpare ekarūpaṃ davidhetya eke vayāmiśrama iti cāpare ekama eke pṛthaka cānye bahutvama iti cāpare manyante barāhmaṇā evaṃ parājñāsa tattvārtha darśinaḥ jaṭājinadharāśa cānye muṇḍāḥ ke cida asaṃvṛtāḥ asnānaṃ ke cida icchanti sanānama itya api cāpare āhāraṃ ke cida icchanti ke cica cānaśane ratāḥ karma ke cita paraśaṃsanti paraśāntama api cāpare deśakālāva ubhau ke cina naitada astīti cāpare ke cina mòkṣaṃ paraśaṃsanti ke cida bhògāna pṛthagvidhāna dhanāni ke cida icchanti nirdhanatvaṃ tathāpare upāsya sādhanaṃ tava eke naitada astīti cāpare ahiṃsā niratāśa cānye kecida dhiṃsā parāyaṇāḥ puṇyena yaśasetya eke naitada astīti cāpare sadbhāvaniratāśa cānye ke cita saṃśayite sathitāḥ duḥkhāda anye sukhāda anye dhayānama itya apare sathitāḥ yajñama itya apare dhīrāḥ paradānama iti cāpare sarvama eke paraśaṃsanti na sarvama iti cāpare tapasa tava anye paraśaṃsanti savādhyāyama apare janāḥ jañānaṃ saṃnyāsama itya eke savabhāvaṃ bhūtacintakāḥ evaṃ vayutthāpite dharme bahudhā vipradhāvati niścayaṃ nādhigacchāmaḥ saṃmūḍhāḥ surasattama idaṃ śareya idaṃ śareya itya evaṃ parasthitò janaḥ yò hi yasmina ratò dharme sa taṃ pūjayate sadā tatra nò vihatā parajñā manaśa ca bahulīkṛtama etada ākhyātuma icchāmaḥ śareyaḥ kima iti sattama ataḥ paraṃ ca yada guhyaṃ tada bhavāna vaktuma arhati sattvakṣatrajñayòśa caiva saṃbandhaḥ kena hetunā evama uktaḥ sa taira vipraira bhagavā~la lòkabhāvanaḥ tebhyaḥ śaśaṃsa dharmātmā yāthā tathyena buddhimāna [bara] hanta vaḥ saṃpravakṣyāmi yana māṃ pṛcchatha sattamāḥ samastama iha taca charutvā samyaga evāvadhāryatāma ahiṃsā sarvabhūtānāma etata kṛtyatamaṃ matama etata padama anudvignaṃ variṣṭhaṃ dharmalakṣaṇama jañānaṃ niḥśreya itya āhura vṛddhā niścayadarśinaḥ tasmāja jañānena śuddhena mucyate sarvapātakaiḥ hiṃsā parāśa ca ye lòke ye ca nāstika vṛttayaḥ lòbhamòhasamāyuktāsa te vai nirayagāminaḥ āśīra yuktāni karmāṇi kurvate ya tava atandritāḥ te 'sami~la lòke paramòdante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ kurvate ye tu karmāṇi śaraddadhānā vipaścitaḥ anāśīra yògasaṃyuktāsa te dhīrāḥ sādhu darśinaḥ ataḥ paraṃ paravakṣyāmi sattvakṣetrajñayòra yathā saṃyògò viprayògaśa ca tana nibòdhata sattamāḥ viṣayò viṣayitvaṃ ca saṃbandhò 'yama ihòcyate viṣayī puruṣò nityaṃ sattvaṃ ca viṣayaḥ samṛtaḥ vayākhyātaṃ pūrvakalpena maśakòdumbaraṃ yathā bhujyamānaṃ na jānīte nityaṃ sattvama acetanama yasa tava eva tu vijānīte yò bhuṅkte yaśa ca bhujyate anityaṃ davaṃdva saṃyuktaṃ sattvama āhura guṇātmakama nirdvaṃdvò niṣkalò nityaḥ kaṣetrajñò nirguṇātmakaḥ samaḥ saṃjñā gatasa tava evaṃ yadā sarvatra dṛśyate upabhuṅkte sadā sattvama āpaḥ puṣkaraparṇavata sarvaira api guṇaira vidvāna vayatiṣaktò na lipyate jalabindura yathā lòlaḥ padminī patrasaṃsthitaḥ evama evāpya asaṃsaktaḥ puruṣaḥ sayāna na saṃśayaḥ daravyamātrama abhūta sattvaṃ puruṣasyeti niścayaḥ yathā daravyaṃ ca kartā ca saṃyògò 'paya anayòsa tathā yathā paradīpama ādāya kaśa cita tamasi gacchati tathā sattvapradīpena gacchanti paramaiṣiṇaḥ yāvada daravyaguṇasa tāvata paradīpaḥ saṃprakāśate kaṣīṇadravyaguṇaṃ jayòtira antardhānāya gacchati vayaktaḥ sattvaguṇasa tava evaṃ puruṣò 'vayakta iṣyate etada viprā vijānīta hanta bhūyò baravīmi vaḥ sahasreṇāpi durmedhā na vṛddhima adhigacchati caturthenāpya athāṃśena vṛddhimāna sukhama edhate evaṃ dharmasya vijñeyaṃ saṃsādhanama upāyataḥ upāyajñò hi medhāvī sukhama atyantama aśnute yathādhvānama apātheyaḥ parapannò mānavaḥ kava cita kaleśena yāti mahatā vinaśyatya antarāpi vā tathā karmasu vijñeyaṃ phalaṃ bhavati vā na vā puruṣasyātma niḥśreyaḥ śubhāśubhanidarśanama yathā ca dīrghama adhvānaṃ padbhyāma eva parapadyate adṛṣṭapūrvaṃ sahasā tattvadarśanavarjitaḥ tama eva ca yathādhvānaṃ rathenehāśu gāminā yāyāda aśvaprayuktena tathā buddhimatāṃ gatiḥ uccaṃ parvatama āruhya nānvavekṣeta bhūgatama rathena rathinaṃ paśyeta kaliśyamānama acetanama yāvada rathapathasa tāvada rathena sa tu gacchati kaṣīṇe rathapathe parājñò rathama utsṛjya gacchati evaṃ gacchati medhāvī tattvayògavidhānavita samājñāya mahābuddhira uttarāda uttaròttarama yathā mahārṇavaṃ ghòrama aplavaḥ saṃpragāhate bāhubhyāma eva saṃmòhāda vadhaṃ carcchatya asaṃśayama nāvā cāpi yathā parājñò vibhāgajñasa taritrayā aklāntaḥ salilaṃ gāheta kaṣipraṃ saṃtarati dharuvama tīrṇò gaccheta paraṃ pāraṃ nāvama utsṛjya nirmamaḥ vayākhyātaṃ pūrvakalpena yathā rathi padātinau sanehāta saṃmòhama āpannò nāvi dāśò yathātathā mamatvenābhibhūtaḥ sa tatraiva parivartate nāvaṃ na śakyama āruhya sathale viparivartituma tathaiva rathama āruhya nāpsu caryā vidhīyate evaṃ karmakṛtaṃ citraṃ viṣayasthaṃ pṛthaka pṛthaka yathā karmakṛtaṃ lòke tathā tada upapadyate yana naiva gandhinò rasyaṃ na rūpasparśa śabdavata manyante munayò buddhyā tata paradhānaṃ paracakṣate tatra paradhānama avyaktama avyaktasya guṇò mahāna mahataḥ paradhānabhūtasya guṇò 'haṃkāra eva ca ahaṃkārapradhānasya mahābhūtakṛtò guṇaḥ pṛthaktvena hi bhūtānāṃ viṣayā vai guṇāḥ samṛtāḥ bījadharmaṃ yathāvyaktaṃ tathaiva parasavātmakama bījadharmā mahāna ātmā parasavaśa ceti naḥ śarutama bījadharmā tava ahaṃkāraḥ parasavaśa ca punaḥ punaḥ bījaprasava dharmāṇi mahābhūtāni pañca vai bījadharmiṇa itya āhuḥ parasavaṃ ca na kurvate viśeṣāḥ pañca bhūtānāṃ teṣāṃ vittaṃ viśeṣaṇama tatraikaguṇama ākāśaṃ daviguṇò vāyura ucyate tariguṇaṃ jayòtira itya āhura āpaśa cāpi caturguṇaḥ pṛthvī pañca guṇā jañeyā tarasa sathāvarasaṃkulā sarvabhūtakarī devī śubhāśubhanidarśanā śabdaḥ saparśasa tathārūpaṃ rasò gandhaśa ca pañcamaḥ ete pañca guṇā bhūmera vijñeyā davijasattamāḥ pārthivaśa ca sadā gandhò gandhaśa ca bahudhā samṛtaḥ tasya gandhasya vakṣyāmi vistareṇa bahūna guṇāna iṣṭaśa cāniṣṭa gandhaśa ca madhurò 'malaḥ kaṭusa tathā nirhārī saṃhataḥ sanigdhò rūkṣò viśada eva ca evaṃ daśavidhò jañeyaḥ pārthivò gandha itya uta śabdaḥ saparśasa tathārūpaṃ rasaśa cāpāṃ guṇāḥ samṛtāḥ rasajñānaṃ tu vakṣyāmi rasasa tu bahudhā samṛtaḥ madhurò 'malaḥ kaṭusa tiktaḥ kaṣāyò lavaṇasa tathā evaṃ ṣaḍa vidhavistārò rasò vārimayaḥ samṛtaḥ śabdaḥ saparśasa tathārūpaṃ tariguṇaṃ jayòtira ucyate jayòtiṣaśa ca guṇò rūpaṃ rūpaṃ ca bahudhā samṛtama śuklaṃ kṛṣṇaṃ tathā raktaṃ nīlaṃ pītāruṇaṃ tathā harasvaṃ dīrghaṃ tathā sathūlaṃ caturasrāṇu vṛttakama evaṃ davādaśa vistāraṃ tejasò rūpama ucyate vijñeyaṃ barāhmaṇaira nityaṃ dharmajñaiḥ satyavādibhiḥ śabdasparśau ca vijñeyau daviguṇò vāyura ucyate vāyòśa cāpi guṇaḥ saparśaḥ saparśaśa ca bahudhā samṛtaḥ uṣṇaḥ śītaḥ sukhò duḥkhaḥ sanigdhò viśada eva ca kaṭhinaśa cikkaṇaḥ śalakṣṇaḥ picchilò dāruṇò mṛduḥ evaṃ davādaśa vistārò vāyavyò guṇa ucyate vidhivada barahmaṇaiḥ siddhaira dharmajñaisa tattvadarśibhiḥ tatraikaguṇama ākāśaṃ śabda itya eva ca samṛtaḥ tasya śabdasya vakṣyāmi vistareṇa bahūna guṇāna ṣaḍjarṣabhau ca gāndhārò madhyamaḥ pañcamasa tathā ataḥ paraṃ tu vijñeyò niṣādò dhaivatasa tathā iṣṭò 'niṣṭaśa ca śabdasa tu saṃhataḥ paravibhāgavāna evaṃ bahuvidhò jañeyaḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ ākāśama uttamaṃ bhūtama ahaṃkārasa tataḥ parama ahaṃkārāta parā buddhira buddhera ātmā tataḥ parama tasmāta tu parama avyaktama avyaktāta puruṣaḥ paraḥ parāvarajñò bhūtānāṃ yaṃ parāpyānantyama aśnute [bara] bhūtānāma atha pañcānāṃ yathaiṣāma īśvaraṃ manaḥ niyame ca visarge ca bhūtātmā mana eva ca adhiṣṭhātā manò nityaṃ bhūtānāṃ mahatāṃ tathā buddhira aiśvaryama ācaṣṭe kaṣetrajñaḥ sarva ucyate indriyāṇi manò yuṅkte sadaśvāna iva sārathiḥ indriyāṇi manò buddhiṃ kaṣetrajñò yuñjate sadā mahābhūtasamāyuktaṃ buddhisaṃyamanaṃ rathama tama āruhya sa bhūtātmā samantāta paridhāvati indriyagrāmasaṃyuktò manaḥ sārathira eva ca buddhisaṃyamanò nityaṃ mahāna barahmamayò ratha evaṃ yò vetti vidvāna vai sadā barahmamayaṃ rathama sa dhīraḥ sarvalòkeṣu na mòhama adhigacchati avyaktādi viśeṣāntaṃ tarasa sathāvarasaṃkulama candrasūryaprabhālòkaṃ garahanakṣatramaṇḍitama nadī parvata jālaiśa ca sarvataḥ paribhūṣitama vividhābiḥsa tathādbhiśa ca satataṃ samalaṃkṛtama ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaprāṇabhṛtāṃ gatiḥ etada barahma vanaṃ nityaṃ yasmiṃśa carati kaṣetravita lòke 'samina yāni bhūtāni sathāvarāṇi carāṇi ca tānya evāgre paralīyante paścāda bhūtakṛtā guṇāḥ guṇebhyaḥ pañca bhūtāni eṣa bhūtasamucchrayaḥ devā manuṣyā gandharvāḥ piśācāsurarākṣasāḥ sarve savabhāvataḥ sṛṣṭā na kariyābhyò na kāraṇāta ete viśvakṛtò viprā jāyante ha punaḥ punaḥ tebhyaḥ parasūtāsa teṣva eva mahābhūteṣu pañcasu paralīyante yathākālama ūrmayaḥ sāgare yathā viśvasṛgbhyasa tu bhūtebhyò mahābhūtāni gacchati bhūtebhyaśa cāpi pañcabhyò muktò gaccheta parajāpatima parajāpatira idaṃ sarvaṃ tapasaivāsṛjata parabhuḥ tathaiva vedāna ṛṣayasa tapasā paratipedire tapasaśa cānupūrvyeṇa phalamūlāśinasa tathā tarailòkyaṃ tapasā siddhāḥ paśyantīha samāhitāḥ oṣadhānya agadādīnī nānā vidyāśa ca sarvaśaḥ tapasaiva parasidhyanti tapò mūlaṃ hi sādhanama yada durāpaṃ durāmnāyaṃ durādharṣaṃ duranvayama tata sarvaṃ tapasā sādhyaṃ tapò hi duratikramama surāpò barahmahā sateyī bharūṇahā gurutalpagaḥ tapasaiva sutaptena mucyante kilbiṣāta tataḥ manuṣyāḥ pitarò devāḥ paśavò mṛgapakṣiṇaḥ yāni cānyāni bhūtāni tarasāni sathāvarāṇi ca tapaḥ parāyaṇā nityaṃ sidhyante tapasā sadā tathaiva tapasā devā mahābhāgā divaṃ gatāḥ āśīra yuktāni karmāṇi kurvate ye tava atandritāḥ ahaṃkārasamāyuktāsa te sakāśe parajāpateḥ dhayānayògena śuddhena nirmamā nirahaṃkṛtāḥ parāpnuvanti mahātmānò mahāntaṃ lòkama uttamama dhayānayògāda upāgamya parasannamatayaḥ sadā sukhòpacayama avyaktaṃ paraviśantya ātmavattayā dhayānayògāda upāgamya nirmamā nirahaṃkṛtāḥ avyaktaṃ paraviśantīha mahāntaṃ lòkama uttamama avyaktāda eva saṃbhūtaḥ samayajñò gataḥ punaḥ tamò rajòbhyāṃ nirmuktaḥ sattvama āsthāya kevalama vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ sarvaṃ tayajati niṣkalaḥ kaṣetrajña iti taṃ vidyāda yasa taṃ veda sa vedavita cittaṃ cittāda upāgamya munira āsīta saṃyataḥ yaca cittasa tana manā bhūtvā guhyama etata sanātanama avyaktādi viśeṣāntama avidyā lakṣaṇaṃ samṛtama nibòdhata yathā hīdaṃ guṇaira lakṣaṇama itya uta davyakṣarasa tu bhavena mṛtyusa taryakṣaraṃ barahma śāśvatama mameti ca bhavena mṛtyura na mameti ca śāśvatama karma ke cita paraśaṃsanti mandabuddhitarā narāḥ ye tu buddhā mahātmānò na paraśaṃsanti karma te karmaṇā jāyate jantura mūrtimāna ṣòḍaśātmakaḥ puruṣaṃ sṛjate 'vidyā agrāhyama amṛtāśinama tasmāta karmasu niḥsnehā ye ke cita pāradarśinaḥ vidyāmayò 'yaṃ puruṣò na tu karmamayaḥ samṛtaḥ apūrvama amṛtaṃ nityaṃ ya enama avicāriṇama ya enaṃ vindate ''tamānama agrāhyama amṛtāśinama agrāhyò 'mṛtò bhavati ya ebhiḥ kāraṇaira dharuvaḥ apòhya sarvasaṃkalpāna saṃyamyātmānama ātmani sa tada barahma śubhaṃ vetti yasmāda bhūyò na vidyate parasādenaiva sattvasya parasādaṃ samavāpnuyāta lakṣaṇaṃ hi parasādasya yathā sayāta savapnadarśanama gatira eṣā tu muktānāṃ ye jañānapariniṣṭhitāḥ paravṛttayaśa ca yāḥ sarvāḥ paśyanti paraṇāmajāḥ eṣā gatira asaktānāma eṣa dharmaḥ sanātanaḥ eṣā jañānavatāṃ parāptira etada vṛttama aninditama samena sarvabhūteṣu niḥspṛheṇa nirāśiṣā śakyā gatira iyaṃ gantuṃ sarvatra samadarśinā etada vaḥ sarvama ākhyātaṃ mayā viprarṣisattamāḥ evama ācarata kaṣipraṃ tataḥ siddhima avāpsyatha [guru] itya uktāsa te tu munayò barahmaṇā guruṇā tathā kṛtavantò mahātmānasa tatò lòkāna avāpnuvana tavama apya etana mahābhāga yathòktaṃ barahmaṇò vacaḥ samyaga ācāra śuddhātmaṃsa tataḥ siddhima avāpsyasi [vā] itya uktaḥ sa tadā śiṣyò guruṇā dharmama uttamama cakāra sarvaṃ kaunteya tatò mòkṣama avāptavāna kṛtakṛtyaśa ca sa tadā śiṣyaḥ kurukulòdvaha tata padaṃ samanuprāptò yatra gatvā na śòcati [arjuna] kò nava asau barāhmaṇaḥ kṛṣṇa kaśa ca śiṣyò janārdana śaròtavyaṃ cena mayaitada vai tata tavama ācakṣva me vibhò [vā] ahaṃ gurura mahābāhò manaḥ śiṣyaṃ ca viddhi me tavata parītyā guhyama etaca ca kathitaṃ me dhanaṃjaya mayi ceda asti te parītira nityaṃ kurukulòdvaha adhyātmama etaca charutvā tavaṃ samyaga ācara suvrata tatasa tavaṃ samyaga ācīrṇe dharme 'samina kurunandana sarvapāpaviśuddhātmā mòkṣaṃ parāpsyasi kevalama pūrvama apya etada evòktaṃ yuddhakāla upasthite mayā tava mahābāhò tasmāda atra manaḥ kuru mayā tu bharataśreṣṭha ciradṛṣṭaḥ pitā vibhò tama ahaṃ daraṣṭuma icchāmi saṃmate tava phalguna [va] itya uktavacanaṃ kṛṣṇaṃ paratyuvāca dhanaṃjayaḥ gacchāvò nagaraṃ kṛṣṇa gajasāhvayama adya vai sametya tatra rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhirama samanujñāpya durdharṣaṃ savāṃ purīṃ yātuma arhasi [va] tatò 'bhayacòdayata kṛṣṇò yujyatāma iti dārukama muhūrtāda iva cācaṣṭa yuktama itya eva dārukaḥ tathaiva cānuyātrāṇi còdayāma āsa pāṇḍavaḥ sajjayadhvaṃ parayāsyāmò nagaraṃ gajasāhvayama itya uktāḥ sainikāsa te tu sajjībhūtā viśāṃ pate ācakhyuḥ sajjama itya eva pārthāyāmita tejase tatasa tau rathama āsthāya parayātau kṛṣṇa pāṇḍavau vikurvāṇau kathāśa citrāḥ parīyamāṇau viśāṃ pate rathasthaṃ tu mahātejā vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ punara evābravīda vākyama idaṃ bharatasattama tavatprasādāja jayaḥ parāptò rājñā vṛṣṇikulòdvaha nihatāḥ śatravaśa cāpi parāptaṃ rājyama akaṇṭakama nāthavantaśa ca bhavatā pāṇḍavā madhusūdana bhavantaṃ palavama āsādya tīrṇāḥ sama kuru sāgarama viśvakarmana namasa te 'satu viśvātmana viśvasaṃbhava yathāhaṃ tavā vijānāmi yathā cāhaṃ bhavana manāḥ tavata tejaḥ saṃbhavò nityaṃ kutāśò madhusūdana ratiḥ karīḍāmayī tubhyaṃ māyā te ròdasī vibhò tavayi sarvama idaṃ viśvaṃ yada idaṃ sathāṇujaṅgamama tavaṃ hi sarvaṃ vikuruṣe bhūtagrāmaṃ sanātanama pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca tathā sathāvarajaṅgamama hasitaṃ te 'malā jayòtsnā ṛtavaśa cendriyānvayāḥ parāṇò vāyuḥ satatagaḥ karòdhò mṛtyuḥ sanātanaḥ parasāde cāpi padmā śarīra nityaṃ tavayi mahāmate ratisa tuṣṭira dhṛtiḥ kaṣāntisa tavayi cedaṃ carācarama tavama eveha yugānteṣu nidhanaṃ paròcyase 'nagha sudīrgheṇāpi kālena na te śakyā guṇā mayā ātmā ca paramò vaktuṃ namasa te nalinekṣaṇa viditò me 'si durdharṣa nāradāda devalāta tathā kṛṣṇadvaipāyanāca caiva tathā kurupitāmahāta tavayi sarvaṃ samāsaktaṃ tavama evaikò janeśvaraḥ yaca cānugraha saṃyuktama etada uktaṃ tavayānagha etata sarvama ahaṃ samyaga ācariṣye janārdana idaṃ cādbhutama atyarthaṃ kṛtama asmatpriyepsayā yata pāpò nihataḥ saṃkhye kauravyò dhṛtarāṣṭrajaḥ tavayā dagdhaṃ hi tata saunyaṃ mayā vijitama āhave bhavatā tata kṛtaṃ karma yenāvāptò jayò mayā duryòdhanasya saṃgrāme tava buddhiparākramaiḥ karṇasya ca vadhòpāyò yathāvata saṃpradarśitaḥ saindhavasya ca pāpasya bhūriśravasa eva ca ahaṃ ca parīyamāṇena tavayā devakinandana yada uktasa tata kariṣyāmi na hi me 'tara vicāraṇā rājānaṃ ca samāsādya dharmātmānaṃ yudhiṣṭhirama còdayiṣyāmi dharmajña gamanārthaṃ tavānagha rucitaṃ hi mamaitata te davārakāgamanaṃ parabhò acirāca caiva dṛṣṭā tavaṃ mātulaṃ madhusūdana baladevaṃ ca durdharṣaṃ tathānyāna vṛṣṇipuṃgavāna evaṃ saṃbhāṣamāṇau tau parāptau vāraṇasāhvayama tathā viviśatuśa còbhau saṃprahṛṣṭanarākulama tau gatvā dhṛtarāṣṭrasya gṛhaṃ śakra gṛhòpamama dadṛśāte mahārāja dhṛtarāṣṭraṃ janeśvarama viduraṃ ca mahābuddhiṃ rājānaṃ ca yudhiṣṭhirama bhīmasenaṃ ca durdharṣaṃ mādrīputrau ca pāṇḍavau dhṛtarāṣṭrama upāsīnaṃ yuyutsuṃ cāparājitama gāndhārīṃ ca mahāprājñāṃ pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca bhāminīma subhadrādyāśa ca tāḥ sarvā bharatānāṃ satriyasa tathā dadṛśāte sathitāḥ sarvā gāndhārīṃ parivārya vai tataḥ sametya rājānaṃ dhṛtarāṣṭrama ariṃdamau nivedya nāmadheye save tasya pādāva agṛhṇatāma gāndhāryāśa ca pṛthāyāśa ca dharmarājñasa tathaiva ca bhīmasya ca mahātmānau tathā pādāvagṛhṇatāma kaṣattāraṃ cāpi saṃpūjya pṛṣṭvā kuśalama avyayama taiḥ sārdhaṃ nṛpatimaṃ vṛddhaṃ tatasa taṃ paryupāsatāma tatò niśi mahārāja dhṛtarāṣṭraḥ kurūdvahāna janārdanaṃ ca medhāvī vayasarjayata vai gṛhāna te 'nujñātā nṛpatinā yayuḥ savaṃ savaṃ niveśanama dhanaṃjaya gṛhāna eva yayau kṛṣṇasa tu vīryavāna tatrārcitò yathānyāyaṃ sarvakāmaira upasthitaḥ kṛṣṇaḥ suṣvāpa medhāvī dhanaṃjaya sahāyavāna parabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtapūrvāhṇika kariyau dharmarājasya bhavanaṃ jagmatuḥ paramārcitau yatrāste sa sahāmātyò dharmarājò mahāmanāḥ tatasa tau tata paraviśyātha dadṛśāte mahābalau dharmarājānama āsīnaṃ devarājama ivāśvinau tau samāsādya rājānaṃ vārṣṇeya kura puṃgavau niṣīdatura anujñātau parīyamāṇena tena vai tataḥ sa rājā medhāvī vivikṣū parekṣya tāva ubhau paròvāca vadatāṃ śareṣṭhò vacanaṃ rājasattamaḥ vivikṣū hi yuvāṃ manye vīrau yadukurūdvahau barūta kartāsmi sarvaṃ vāṃ nacirāna mā vicāryatāma itya ukte phalgunasa tatra dharmarājānama abravīta vinītavada upāgamya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ ayaṃ ciròṣitò rājana vāsudevaḥ paratāpavāna bhavantaṃ samanujñāpya pitaraṃ daraṣṭuma icchati sa gaccheda abhyanujñātò bhavatā yadi manyase ānartanagarīṃ vīrasa tadanujñātuma arhasi [ya] puṇḍarīkākṣa bhadraṃ te gaccha tavaṃ madhusūdana purīṃ davāravatīma adya daraṣṭuṃ śūra sutaṃ parabhuma ròcate me mahābāhò gamanaṃ tava keśava mātulaśa ciradṛṣṭò me tavayā devī ca devakī mātulaṃ vasudevaṃ tavaṃ baladevaṃ ca mādhava pūjayethā mahāprājña madvākyena yathārhataḥ samarethāśa cāpi māṃ nityaṃ bhīmaṃ ca balināṃ varama phalgunaṃ nakulaṃ caiva sahadevaṃ ca mādhava ānartāna avalòkya tavaṃ pitaraṃ ca mahābhuja vṛṣṇīṃśa ca punara āgacchera hayamedhe mamānagha sa gaccha ratnānya ādāya vividhāni vasūni ca yaca cāpya anyana manòjñaṃ te tada apya ādatsva sātvata iyaṃ hi vasudhā sarvā parasādāta tava mādhava asmāna upagatā vīra nihatāśa cāpi śatravaḥ evaṃ baruvati kauravye dharmarāje yudhiṣṭhire vāsudevò varaḥ puṃsāma idaṃ vacanama abravīta tavaiva ratnāni dhanaṃ ca kevalaṃ; dharā ca kṛtsnā tu mahābhujādya vai yada asti cānyada daraviṇaṃ gṛheṣu me; tavama eva tasyeśvara nityama īśvaraḥ tathetya athòktaḥ paratipūjitasa tadā; gadāgrajò dharmasutena vīryavāna pitṛṣvasāma abhyavadada yathāvidhi; saṃpūjitaśa cāpya agamata paradakṣiṇama tayā sa samyaka paratinanditasa tadā; tathaiva sarvaira vidurādibhisa tataḥ viniryayau nāgapurāda gadāgrajò; rathena divyena caturyujā hariḥ rathaṃ subhadrāma adhiròpya bhāminīṃ; yudhiṣṭhirasyānumate janārdanaḥ pitṛṣvasāyāśa ca tathā mahābhujò; viniryayau paurajanābhisaṃvṛtaḥ tama anvagāda vānaravarya ketanaḥ; sa sātyaktira mādravatīsutāva api agādha buddhira viduraśa ca mādhavaṃ; savayaṃ ca bhīmò gajarājavikramaḥ nivartayitvā kuru rāṣṭravardhanāṃsa; tataḥ sa sarvāna viduraṃ ca vīryavāna janārdanò dārukama āha sa tavaraḥ; paracòdayāśvāna iti sātyakisa tadā tatò yayau śatrugaṇapramardanaḥ; śinipravīrānugatò janārdanaḥ yathā nihatyāri gaṇāña śatakratura; divaṃ tathānartapurīṃ paratāpavāna [va] tathā parayāntaṃ vārṣṇeyaṃ davārakāṃ bharatarṣabhāḥ pariṣvajya nayavartanta sānuyātrāḥ paraṃtapāḥ punaḥ punaśa ca vārṣṇeyaṃ paryaṣvajata phalgunaḥ ā cakṣurviṣayāca cainaṃ dadarśa ca punaḥ punaḥ kṛcchreṇaiva ca tāṃ pārthò gòvinde viniveśitāma saṃjahāra tadā dṛṣṭiṃ kṛṣṇaśa cāpya aparājitaḥ tasya parayāṇe yānya āsana nimittāni mahātmanaḥ bahūnya adbhutarūpāṇi tāni me gadataḥ śṛṇu vāyura vegena mahatā rathasya puratò vavau kurvana niḥśarkaraṃ mārgaṃ virajaskama akaṇṭakama vavarṣa vāsavaśa cāpi tòyaṃ śuci sugandhi ca divyāni caiva puṣpāṇi purataḥ śārṅgadhanvanaḥ sa parayātò mahābāhuḥ sameṣu maru dhanvasu dadarśātha muniśreṣṭhama uttaṅkama amitaujasama sa taṃ saṃpūjya tejasvī muniṃ pṛthula lòcanaḥ pūjitasa tena ca tadā paryapṛcchada anāmayama sa pṛṣṭaḥ kuśalaṃ tena saṃpūjya madhusūdanama uttaṅkò barāhmaṇaśreṣṭhasa tataḥ papraccha mādhavama kaca cica chaure tavayā gatvā kurupāṇḍavasadma tata kṛtaṃ saubhrātrama acalaṃ tana me vayākhyātuma arhasi abhisaṃdhāya tāna vīrāna upāvṛttò 'si keśava saṃbandhinaḥ sudayitāna satataṃ vṛṣṇipuṅgava kaca cita pāṇḍusutāḥ pañca dhṛtarāṣṭrasya cātmajāḥ lòkeṣu vihariṣyanti tavayā saha paraṃtapa savarāṣṭreṣu ca rājānaḥ kaca cita parāpsyanti vai sukhama kauraveṣu paraśānteṣu tavayā nāthena mādhava yā me saṃbhāvanā tāta tavayi nityama avartata api sā saphalā kṛṣṇa kṛtā te bharatāna parati [vā] kṛtò yatnò mayā barahmana saubhrātre kauravāna parati na cāśakyanta saṃdhātuṃ te 'dharmarucayò mayā tatasa te nidhanaṃ parāptāḥ sarve sa sutabāndhavāḥ na diṣṭama abhyatikrāntuṃ śakyaṃ buddhyā balena vā maharṣe viditaṃ nūnaṃ sarvama etata tavānagha te 'tayakrāmana matiṃ mahyaṃ bhīṣmasya vidurasya ca tatò yamakṣayaṃ jagmuḥ samāsādyetaretarama pañca vai pāṇḍavāḥ śiṣṭā hatamitrā hatātmajāḥ dhārtarāṣṭrāśa ca nihatāḥ sarve sa sutabāndhavāḥ itya uktavacane kṛṣṇe bhṛśaṃ karòdhasamanvitaḥ uttaṅkaḥ paratyuvācainaṃ ròṣāda utphālya lòcane yasmāca chaktena te kṛṣṇa na tarātāḥ kurupāṇḍavāḥ saṃbandhinaḥ pariyāsa tasmāca chapsye 'haṃ tavāma asaṃśayama na ca te parasabhaṃ yasmāta te nigṛhya nivartitāḥ tasmāna manyuparītasa tavāṃ śapsyāmi madhusūdana tavayā hi śaktena satā mithyācāreṇa mādhava upacīrṇāḥ kuruśreṣṭhā yasa tava etāna samupekṣathāḥ [vā] śṛṇu me vistareṇedaṃ yada vakṣye bhṛgunandana gṛhāṇānunayaṃ cāpi tapasvī haya asi bhārgava śarutvā tavama etada adhyātmaṃ muñcethāḥ śāpama adya vai na ca māṃ tapasālpena śaktò 'bhibhavituṃ pumāna na ca te tapasò nāśama icchāmi japatāṃ vara tapasa te sumahada dīptaṃ guravaśa cāpi tòṣitāḥ kaumāraṃ varahmacaryaṃ te jānāmi davijasattama duḥkhārjitasya tapasasa tasmāna necchāmi te vayayama [u] barūhi keśava tattvena tavama adhyātmama aninditama śarutvā śareyò 'dhidhāsyāmi śāpaṃ vā te janārdana [vā] tamò rajaśa ca sattvaṃ ca viddhi bhāvāna madāśrayāna tathā rudrāna vasūṃśa cāpi viddhi mata parabhavāna davija mayi sarvāṇi bhūtāni sarvabhūteṣu cāpya ahama sathita itya abhijānīhi mā te 'bhūda atra saṃśayaḥ tathā daitya gaṇāna sarvāna yakṣarākṣasa pannagāna gandharvāpsarasaśa caiva viddhi mata parabhavāna davija sada asaca caiva yata parāhura avyaktaṃ vayaktama eva ca akṣaraṃ ca kaṣaraṃ caiva sarvama etana mada ātmakama ye cāśrameṣu vai dharmāśa caturṣu vihitā mune daivāni caiva karmāṇi viddhi sarvaṃ mada ātmakama asaca ca sada asaca caiva yada viśvaṃ sada asataḥ parama tataḥ paraṃ nāsti caiva devadevāta sanātanāta oṃkāra pabhavāna vedāna viddhi māṃ tavaṃ bhṛgūdvaha yūpaṃ sòmaṃ tathaiveha taridaśāpyāyanaṃ makhe hòtārama api havyaṃ ca viddhi māṃ bhṛgunandana adhvaryuḥ kalpakaśa cāpi haviḥ paramasaṃskṛtama udgātā cāpi māṃ satauti gītaghòṣaira mahādhvare parāyaścitteṣu māṃ barahmaña śānti maṅgalavācakāḥ satuvanti viśvakarmāṇaṃ satataṃ davijasattamāḥ viddhi mahyaṃ sutaṃ dharmama agrajaṃ davijasattama mānasaṃ dayitaṃ vipra sarvabhūtadayātmakama tatrāhaṃ vartamānaiśa ca nivṛttairśa caiva mānavaiḥ bahvīḥ saṃsaramāṇò vai yònīra hi davijasattama dharmasaṃrakṣaṇārthāya dharmasaṃsthāpanāya ca taisa taira veṣaiśa ca rūpaiśa ca tariṣu lòkeṣu bhārgava ahaṃ viṣṇura ahaṃ barahmā śakrò 'tha parabhavāpyayaḥ bhūtagrāmasya sarvasya saraṣṭā saṃhāra eva ca adharme vartamānānāṃ sarveṣāma ahama apya uta dharmasya setuṃ badhnāmi calite calite yuge tāsa tā yònīḥ paraviśyāhaṃ parajānāṃ hitakāmyayā yadā tava ahaṃ deva yònau vartāmi bhṛgunandana tadāhaṃ devavata sarvama ācarāmi na saṃśayaḥ yadā gandharvayònau tu vartāmi bhṛgunandana tadā gandharvavaca ceṣṭāḥ sarvāśa ceṣṭāmi bhārgava nāgayònau yadā caiva tadā vartāmi nāgavata yakṣarākṣasa yònīśa ca yathāvada vicarāmya ahama mānuṣye vartamāne tu kṛpaṇaṃ yācitā mayā na ca te jātasaṃmòhā vacò gṛhṇanti me hitama bhayaṃ ca mahada uddiśya tarāsitāḥ kuravò mayā karuddheva bhūtvā ca punara yathāvada anudarśitāḥ te 'dharmeṇeha saṃyuktāḥ parītāḥ kāladharmaṇā dharmeṇa nihatā yuddhe gatāḥ savargaṃ na saṃśayaḥ lòkeṣu pāṇḍavāśa caiva gatāḥ khayātiṃ davijòttama etata te sarvama ākhyātaṃ yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi [u] abhijānāmi jagataḥ kartāraṃ tavāṃ janārdana nūnaṃ bhavatprasādò 'yama iti me nāsti saṃśayaḥ cittaṃ ca suprasannaṃ me tavada bhāvagatama acyuta vinivṛttaśa ca me kòpa iti viddhi paraṃtapa yadi tava anugrahaṃ kaṃ cita tavattò 'rahò 'haṃ janārdana daraṣṭuma icchāmi te rūpama aiśvaraṃ tana nidarśaya [va] tataḥ sa tasmai parītātmā darśayāma āsa tada vapuḥ śāśvataṃ vaiṣṇavaṃ dhīmāna dadṛśe yada dhanaṃjayaḥ sa dadarśa mahātmānaṃ viśvarūpaṃ mahābhujama vismayaṃ ca yayau viprasa tada dṛṣṭvā rūpama aiśvarama [u] viśvakarmana namasa te 'satu yasya te rūpama īdṛśama padbhyāṃ te pṛthivī vayāptā śirasā cāvṛtaṃ nabhaḥ dayāvāpṛthivyòra yana madhyaṃ jaṭhareṇa tada āvṛtama bhujābhyāma āvṛtāśa cāśāsa tavama idaṃ sarvama acyuta saṃharasva punara devarūpama akṣayyama uttamama punasa tavāṃ savena rūpeṇa daraṣṭuma icchāmi śāśvatama [va] tama uvāca parasannātmā gòvindò janamejaya varaṃ vṛṇīṣveti tadā tama uttaṅkò 'baravīda idama paryāpta eṣa evādya varasa tavattò mahādyute yata te rūpama idaṃ kṛṣṇa paśyāmi parabhavāpyayama tama abravīta punaḥ kṛṣṇò mā tavama atra vicāraya avaśyama etata kartavyama amòghaṃ darśanaṃ mama [u] avaśya karaṇīyaṃ vai yadya etana manyase vibhò tòyama icchāmi yatreṣṭaṃ maruṣva etada dhi durlabhama [va] tataḥ saṃhṛtya tata tejaḥ paròvācòttaṅkama īśvaraḥ eṣṭavye sati cintyò 'hama itya uktvā davārakāṃ yayau tataḥ kadā cida bhagavāna uttaṅkasa tòyakāṅkṣayā tṛṣitaḥ paricakrāma marau sasmāra cāyutama tatò digvāsasaṃ dhīmāna mātaṅgaṃ malapaṅkinama apaśyata marau tasmiña śavayūthaparivāritama bhīṣaṇaṃ baddhanistriṃśaṃ bāṇakārmukadhāriṇama tasyādhaḥ saròtasò 'paśyada vāri bhūri davijòttamaḥ samaranna eva ca taṃ parāha mātaṅgaḥ parahasanna iva ehya uttaṅka paratīcchasva mattò vāri bhṛgūdvaha kṛpā hime sumahatī tavāṃ dṛṣṭvā tṛṭa samāhatama itya uktasa tena sa munisa tata tòyaṃ nābhyanandata cikṣepa ca sa taṃ dhīmāna vāgbhira ugrābhira acyutama punaḥ punaśa ca mātaṅgaḥ pibasveti tama abravīta na cāpibata sa sakròdhaḥ kaṣubhitenāntara ātmanā sa tathā niścayāta tena paratyākhyātò mahātmanā śavabhiḥ saha mahārāja tatraivāntaradhīyata uttaṅkasa taṃ tathā dṛṣṭvā tatò varīḍita mānasaḥ mene paralabdhama ātmānaṃ kṛṣṇenāmitra ghātinā atha tenaiva mārgeṇa śaṅkhacakragadādharaḥ ājagāma mahābāhura uttaṅkaśa cainama abravīta na yuktaṃ tādṛśaṃ dātuṃ tavayā puruṣasattama salilaṃ vipramukhyebhyò mātaṅgasròtasā vibhò itya uktavacanaṃ dhīmāna mahābuddhira janārdanaḥ uttaṅkaṃ śalakṣṇayā vācā sāntvayanna idama abravīta yādṛśeneha rūpeṇa yògyaṃ dātuṃ vṛtena vai tādṛśaṃ khalu me dattaṃ tavaṃ tu tana nāvabudhyase mayā tavadarthamuktò hi vajrapāṇiḥ puraṃdaraḥ uttaṅkāyāmṛtaṃ dehi tòyarūpama iti parabhuḥ sa māma uvāca devendrò na martyò 'martyatāṃ varajeta anyama asmai varaṃ dehītya asakṛda bhṛgunandana amṛtaṃ deyama itya eva mayòktaḥ sa śacīpatiḥ sa māṃ parasādya devendraḥ punara evedama abravīta yadi deyama avaśyaṃ vai mātaṅgò 'haṃ mahādyute bhūtvāmṛtaṃ paradāsyāmi bhārgavāya mahātmane yadya evaṃ paratigṛhṇāti bhārgavò 'mṛtama adya vai paradātuma eṣa gacchāmi bhārgavāyāmṛtaṃ parabhò paratyākhyātasa tava ahaṃ tena na dadyāma iti bhārgava sa tathā samayaṃ kṛtvā tena rūpeṇa vāsavaḥ upasthitasa tavayā cāpi paratyākhyātò 'mṛtaṃ dadata caṇḍāla rūpī bhavagāna sumahāṃsa te vayatikramaḥ yata tu śakyaṃ mayā kartuṃ bhūya eva tavepsitama tòyepsāṃ tava durdharṣa kariṣye saphalāma ahama yeṣva ahaḥsu tava barahmana salilecchā bhaviṣyati tadā marau bhaviṣyanti jalapūrṇāḥ payòdharāḥ rasavaca ca paradāsyanti te tòyaṃ bhṛgunandana uttaṅka medhā itya uktāḥ khayātiṃ yāsyanti cāpi te itya uktaḥ parītimāna vipraḥ kṛṣṇena sa babhūva ha adyāpya uttaṅka meghāśa ca marau varṣanti bhārata [ja] uttaṅkaḥ kena tapasā saṃyuktaḥ sumahātapāḥ yaḥ śāpaṃ dātukāmò 'bhūda viṣṇave parabhaviṣṇave [va] uttaṅkò mahatā yuktasa tapasā janamejaya guru bhaktaḥ sa tejasvī nānyaṃ kaṃ cida apūjayata sarveṣāma ṛṣiputrāṇāma eṣa cāsīna manòrathaḥ auttaṅkīṃ guruvṛttiṃ vai parāpnuyāma iti bhārata gautamasya tu śiṣyāṇāṃ bahūnāṃ janamejaya uttaṅke 'bhayadhikā parītiḥ sanehaśa caivābhavata tadā sa tasya damaśaucābhyāṃ vikrāntena ca karmaṇā samyaka caivòpacāreṇa gautamaḥ parītimāna abhūta atha śiṣyasahasrāṇi samanujñāya gautamaḥ uttaṅkaṃ parayā parītyā nābhyanujñātuma aicchata taṃ karameṇa jarā tāta paratipede mahāmunima na cānvabudhyata tadā sa munira guruvatsalaḥ tataḥ kadā cida rājendra kāṣṭhānya ānayituṃ yayau uttaṅkaḥ kāṣṭhabhāraṃ ca mahāntaṃ samupānayata sa tu bhārābhibhūtātmā kāṣṭhabhārama ariṃdamama niṣpipeṣa kaṣitau rājana pariśrāntò bubhukṣitaḥ tasya kāṣṭhe vilagnābhūja jaṭā rūpyasamaprabhā tataḥ kāṣṭhaiḥ saha tadā papāta dharaṇītale tataḥ sa bhāraniṣpiṣṭaḥ kaṣudhāviṣṭaśa ca bhārgavaḥ dṛṣṭvā tāṃ vayasò 'vasthāṃ ruròdārtasvaraṃ tadā tatò guru sutā tasya padmapatra nibhekṣaṇā jagrāhāśrūṇi suśròṇī kareṇa pṛthulòcanā pitura niyògāda dharmajñā śirasāvanatā tadā tasyā nipetatura dagdhau karau taira aśrubindubhiḥ na hi tāna aśrupātāna vai śaktā dhārayituṃ mahī gautamasa tava abravīda viprama uttaṅkaṃ parītamānasaḥ kasmāta tāta tavādyeha śòkòttarama idaṃ manaḥ sa savairaṃ barūhi viprarṣe śaròtuma icchāmi te vacaḥ [u] bhavadgatena manasā bhavata pariyacikīrṣayā bhavada bhaktigateneha bhavada bhāvānugena ca jareyaṃ nāvabuddhā me nābhijñātaṃ sukhaṃ ca me śatavarṣòṣitaṃ hi tavaṃ na māma abhyanujānathāḥ bhavatā haya abhyanujñātāḥ śiṣyāḥ paratyavarā mayā upapannā davijaśreṣṭha śataśò 'tha sahasraśaḥ [ga] tavata parītiyuktena mayā guruśuśrūṣayā tava vayatikrāmana mahāna kālò nāvabuddhò davijarṣabha kiṃ tava adya yadi te śaraddhā gamanaṃ parati bhārgava anujñāṃ gṛhya mattasa tavaṃ gṛhāna gacchasva mācirama [u] gurvarthaṃ kiṃ parayacchāmi barūhi tavaṃ davijasattama tama upākṛtya gaccheyama anujñātasa tavayā vibhò [ga] dakṣiṇā paritòṣò vai gurūṇāṃ sadbhira ucyate tava haya ācaratò barahmaṃsa tuṣṭò 'haṃ vai na saṃśayaḥ itthaṃ ca parituṣṭaṃ māṃ vijānīhi bhṛgūdvaha yuvā ṣòḍaśavarṣò hi yada adya bhavitā bhavāna dadāmi patnīṃ kanyāṃ ca savāṃ te duhitaraṃ davija etāma ṛte hi nānyā vai tavata tejò 'rahati sevituma tatasa tāṃ paratijagrāha yuvā bhūtvā yaśasvinīma guruṇā cābhyanujñātò guru patnīma athābravīta kiṃ bhavatyai parayacchāmi gurvarthaṃ viniyuṅkṣva māma pariyaṃ hi tava kāṅkṣāmi parāṇaira api dhanaira api yada durlabhaṃ hi lòke 'samina ratnama atyadbhutaṃ bhaveta tada ānayeyaṃ tapasā na hi me 'tarāsti saṃśayaḥ [a] parituṣṭāsmi te putra nityaṃ bhagavatā saha paryāptaye tada bhadraṃ te gaccha tāta yathecchakama [va] uttaṅkasa tu mahārāja punara evābravīda vacaḥ ājñāpayasva māṃ mātaḥ kartavyaṃ hi pariyaṃ tava [a] saudāsa patnyā vidite divye vai maṇikuṇḍale te samānaya bhadraṃ te gurvarthaḥ sukṛtò bhaveta sa tatheti paratiśrutya jagāma janamejaya guru patnī pariyārthaṃ vai te samānayituṃ tadā sa jagāma tataḥ śīghrama uttaṅkò barāhmaṇarṣabhaḥ saudāsaṃ puruṣādaṃ vai bhikṣituṃ maṇikuṇḍale gautamasa tava abravīta patnīma uttaṅkò nādya dṛśyate iti pṛṣṭā tama ācaṣṭa kuṇḍalārthaṃ gataṃ tu vai tataḥ paròvāca patnīṃ sa na te samyaga idaṃ kṛtama śaptaḥ sa pārthivò nūnaṃ barāhmaṇaṃ taṃ vadhiṣyati [a] ajānantyā niyuktaḥ sa bhagavana barāhmaṇò 'daya me bhavatprasādāna na bhayaṃ kiṃ cita tasya bhaviṣyati itya uktaḥ parāha tāṃ patnīma evama astva iti gautamaḥ uttaṅkò 'pi vane śūnye rājānaṃ taṃ dadarśa ha [va] sa taṃ dṛṣṭvā tathā bhūtaṃ rājānaṃ ghòradarśanama dīrghaśmaśru dharaṃ nṝṇāṃ śòṇitena samukṣitama cakāra na vayathāṃ viprò rājā tava enama athābravīta paratyutthāya mahātejā bhayakartā yamòpamaḥ diṣṭyā tavama asi kalyāṇa ṣaṣṭhe kāle mamāntikama bhakṣaṃ mṛgayamāṇasya saṃprāptò davijasattama [u] rājana gurvarthinaṃ viddhi carantaṃ māma ihāgatama na ca gurvarthama udyuktaṃ hiṃsyama āhura manīṣiṇaḥ [ra] ṣaṣṭhe kāle mamāhārò vihitò davijasattama na ca śakyaḥ samutsraṣṭuṃ kaṣudhitena mayādya vai [u] evama astu mahārāja samayaḥ kariyatāṃ tu me gurvarthama abhinirvartya punara eṣyāmi te vaśama saṃśrutaśa ca mayā yò 'rathò gurave rājasattama dadāsi vipramukhyebhyasa tavaṃ hi ratnāni sarvaśaḥ dātā tavaṃ ca naravyāghra pātrabhūtaḥ kaṣitāva iha pātraṃ paratigrahe cāpi viddhi māṃ nṛpasattama upākṛtya guròra arthaṃ tavada āyattama ariṃdama samayeneha rājendra punara eṣyāmi te vaśama satyaṃ te paratijānāmi nātra mithyāsti kiṃ cana anṛtaṃ nòktapūrvaṃ me savaireṣva api kutò 'nayathā [sa] yadi mattasa tavada āyattò gurvarthaḥ kṛta eva saḥ yadi cāsmi paratigrāhyaḥ sāṃprataṃ tada baravīhi me [u] paratigrāhyò matò me tavaṃ sadaiva puruṣarṣabha sò 'haṃ tavāma anusaṃprāptò bhikṣituṃ maṇikuṇḍale [sa] patnyāsa te mama viprarṣe rucire maṇikuṇḍale varayārthaṃ tavama anyaṃ vai taṃ te dāsyami suvrata [u] alaṃ te vayapadeśena paramāṇaṃ yadi te vayama parayaccha kuṇḍale me tavaṃ satyavāga bhava pārthiva [va] itya uktasa tava abravīda rājā tama uttaṅkaṃ punara vacaḥ gaccha madvacanāda devīṃ barūhi dehīti sattama saivama uktā tavayā nūnaṃ madvākyena śucismitā paradāsyati davijaśreṣṭha kuṇḍale te na saṃśayaḥ [u] kava patnī bhavataḥ śakyā mayā daraṣṭuṃ nareśvara savayaṃ vāpi bhavāna patnīṃ kimarthaṃ nòpasarpati [sa] darakṣyate tāṃ bhavāna adya kasmiṃśa cida vananirjhare ṣaṣṭhe kāle na hi mayā sā śakyā daraṣṭuma adya vai uttaṅkasa tu tathòktaḥ sa jagāma bharatarṣabha madayantīṃ ca dṛṣṭvā sò 'jañāpayata savaṃ parayòjanama saudāsa vacanaṃ śarutvā tataḥ sā pṛthulòcanā paratyuvāca mahābuddhima uttaṅkaṃ janamejaya evama etana mahābrahmana nānṛtaṃ vadase 'nagha abhijñānaṃ tu kiṃ cita tavaṃ samānetuma ihārhasi ime hi divye maṇikuṇḍale me; devāśa ca yakṣāśa ca mahòragāśa ca taisa taira upāyaiḥ parihartu kāmāśa; chidreṣu nityaṃ paritarkayanti nikṣiptama etada bhuvi pannagāsa tu; ratnaṃ samāsādya parāmṛṣeyuḥ yakṣāsa tathòcchiṣṭa dhṛtaṃ surāśa ca; nidrāvaśaṃ tavā paridharṣayeyuḥ chidreṣva eteṣu hi sadā haya adhṛṣyeṣu davijarṣabha devarākṣasanāgānāma apramattena dhāryate sayandete hi divā rukmaṃ rātrau ca davijasattama naktaṃ nakṣatratārāṇāṃ parabhāma ākṣipya vartate ete haya āmucya bhagavana kaṣutpipāsā bhayaṃ kutaḥ viṣāgniśvāpadebhyaśa ca bhayaṃ jātu na vidyate harasvena caite āmukte bhavatò harasvake tadā anurūpeṇa cāmukte tata paramāṇe hi jāyataḥ evaṃvidhe mamaite vai kuṇḍale paramārcite tariṣu lòkeṣu vikhyāte tada abhijñānama ānaya [va] sa mitrasahama āsādya tava abhijñānama ayācata tasmai dadāva abhijñānaṃ sa cekṣvākuvarasa tadā [sa] na caivaiṣā gatiḥ kaṣemyā na cānyā vidyate gatiḥ etana me matama ājñāya parayaccha maṇikuṇḍale [va] itya uktasa tāma uttaṅkasa tu bhartura vākyama athābravīta śarutvā ca sā tataḥ parādāta tasmai te maṇikuṇḍale avāpya kuṇḍale te tu rājānaṃ punara abravīta kima etada guhya vacanaṃ śaròtuma icchāmi pārthiva [sa] parajā nisarvāda viprāna vai kaṣatriyāḥ pūjayanti ha viprebhyaśa cāpi bahavò dòṣāḥ parādurbhavanti naḥ sò 'haṃ davijebhyaḥ paraṇatò viprāda dòṣama avāptavāna gatima anyāṃ na paśyāmi madayantī sahāyavāna savargadvārasya gamane sathāne ceha davijòttama na hi rājñā viśeṣeṇa viruddhena davijātibhiḥ śakyaṃ nṛlòke saṃsthātuṃ paretya vā sukhama edhituma tada iṣṭe te mayaivaite datte save maṇikuṇḍale yaḥ kṛtasa te 'daya samayaḥ saphalaṃ taṃ kuruṣva me [u] rājaṃsa tatheha kartāsmi punara eṣyāmi te vaśama paraśnaṃ tu kaṃ cita paraṣṭuṃ tavāṃ vayavasiṣye paraṃtapa [sa] barūhi vipra yathākāmaṃ parativaktāsmi te vacaḥ chettāsmi saṃśayaṃ te 'daya na me 'tarāsti vicāraṇā [u] parāhura vāka saṃgataṃ mitraṃ dharmanaipuṇya darśinaḥ mitreṣu yaśa ca viṣamaḥ satena itya eva taṃ viduḥ sa bhavāna mitratāma adya saṃprāptò mama pārthiva sa me buddhiṃ parayacchasva samāṃ buddhimatāṃ vara avāptārthò 'hama adyeha bhavāṃśa ca puruṣādakaḥ bhavata sakāśama āgantuṃ kaṣamaṃ mama na veti vā [sa] kaṣamaṃ ceda iha vaktavyaṃ mayā davija varòttama matsamīpaṃ davijaśreṣṭha nāgantavyaṃ kathaṃ cana evaṃ tava parapaśyāmi śareyò bhṛgukulòdvaha āgacchatò hi te vipra bhavena mṛtyura asaṃśayama [va] itya uktaḥ sa tadā rājñā kaṣamaṃ buddhimatā hitama samanujñāpya rājānama ahalyāṃ parati jagmivāna gṛhītvā kuṇḍale divye guru patnyāḥ pariyaṃ karaḥ javena mahatā parāyāda gautamasyāśramaṃ parati yathā tayò rakṣaṇaṃ ca madayantyābhibhāṣitama tathā te kuṇḍale baddhvā tathā kṛṣṇājine 'nayata sa kasmiṃśa cita kaṣudhāviṣṭaḥ phalabhāra samanvitama bilvaṃ dadarśa kasmiṃśa cida āruròha kaṣudhānvitaḥ śākhāsva āsajya tasyaiva kṛṣṇājinama ariṃdama yasmiṃsa te kuṇḍale baddhe tadā davija vareṇa vai viśīrṇabandhane tasmina gate kṛṣṇājine mahīma apaśyada bhujagaḥ kaśa cita te tatra maṇikuṇḍale airāvata kulòtpannaḥ śīghrò bhūtvā tadā sa vai vidaśyāsyena valmīkaṃ viveśātha sakuṇḍale hariyamāṇe tu dṛṣṭvā sakuṇḍale bhujagena ha papāta vṛkṣāta sòdvegò duḥkhāta paramakòpanaḥ sa daṇḍakāṣṭhama ādāya valmīkama akhanata tadā karòdhāmarṣābhitaptāṅgasa tatò vai davijapuṃgavaḥ tasya vegama asahyaṃ tama asahantī vasuṃdharā daṇḍakāṣṭhābhinunnāṅgī cacāla bhṛśama āturā tataḥ khanata evātha viprarṣera dharaṇītalama nāgalòkasya panthānaṃ kartukāmasya niścayāta rathena hariyuktena taṃ deśama upajagmivāna vajrapāṇira mahātejā dadarśa ca davijòttamama sa tu taṃ barāhmaṇò bhūtvā tasya duḥkhena duḥkhitaḥ uttaṅkama abravīta tāta naitaca chakyaṃ tavayeti vai itò hi nāgalòkò vai yòjanāni sahasraśaḥ na daṇḍakāṣṭha sādhyaṃ ca manye kāryama idaṃ tava [u] nāgalòke yadi barahmana na śakye kuṇḍale mayā parāptuṃ parāṇāna vimòkṣyāmi paśyatasa te davijòttama yadā sa nāśakata tasya niścayaṃ kartuma anyathā vajrapāṇisa tadā daṇḍaṃ vajrāstreṇa yuyòja ha tatò vajraprahāraisa taira dāryamāṇā vasuṃdharā nāgalòkasya panthānama akaròja janamejaya sa tena mārgeṇa tadā nāgalòkaṃ viveśa ha dadarśa nāgalòkaṃ ca yòjanāni sahasraśaḥ parakāra nicayaira divyaira maṇimuktābhyalaṃkṛtaiḥ upapannaṃ mahābhāga śātakumbhamayaisa tathā vāpīḥ saphaṭikasòpānā nadīśa ca vimalòdakāḥ dadarśa vṛkṣāṃśa ca bahūna nānādvija gaṇāyutāna tasya lòkasya ca davāraṃ dadarśa sa bhṛgūdvahaḥ pañcayòjanavistārama āyataṃ śatayòjanama nāgalòkama uttaṅkasa tu parekṣya dīnò 'bhavata tadā nirāśaśa cābhavata tāta kuṇḍalāharaṇe punaḥ tatra paròvāca turagasa taṃ kṛṣṇa śavetavāladhiḥ tāmrāsya netaḥ kauravya parajvalanna iva tejasā dhamasva āpānama etana me tatasa tavaṃ vipra lalpsyase airāvata suteneha tavānīte hi kuṇḍale mā jugupsāṃ kṛthāḥ putra tavama atrārthe kathaṃ cana tavayaitada dhi samācīrṇaṃ gautamasyāśrame tadā [u] kathaṃ bhavantaṃ jānīyāma upādhyāyāśramaṃ parati yana mayā cīrṇa pūrvaṃ ca śaròtuma icchāmi tada dhayahama [aṣva] guròra guruṃ māṃ jānīhi javalitaṃ jātavedasama tavayā haya ahaṃ sadā vatsa guròra arthe 'bhipūjitaḥ satataṃ pūjitò vipra śucinā bhṛgunandana tasmāca chareyò vidhāsyāmi tavaivaṃ kuru mācirama itya uktaḥ sa tathākārṣīda uttaṅkaśa citrabhānunā ghṛtārciḥ parītimāṃśa cāpi parajajvāla didhakṣayā tatò 'saya ròmakūpebhyò dhamāyamānasya bhārata ghanaḥ parādurabhūda dhūmò nāgalòkabhayāvahaḥ tena dhūmena sahasā vardhamānena bhārata nāgalòke mahārāja na parajñāyata kiṃ cana hāhākṛtama abhūta sarvama airāvata niveśanama vāsukipramukhānāṃ ca nāgānāṃ janamejaya na parakāśanta veśmāni dhūmaruddhāni bhārata nīhārasaṃvṛtānīva vanāni girayasa tathā te dhūmaraktanayanā vahni tejò 'bhitāpitāḥ ājagmura niścayaṃ jañātuṃ bhārgavasyāti tejasaḥ śarutvā ca niścayaṃ tasya maharṣesa tigmatejasaḥ saṃbhrāntamanasaḥ sarve pūjāṃ cakrura yathāvidhi sarve parāñjalayò nāgā vṛddhabāla purògamāḥ śiròbhiḥ paraṇipatyòcuḥ parasīda bhagavanna iti parasādya barāhmaṇaṃ te tu pādyama arghyaṃ nivedya ca parāyacchana kuṇḍale divye pannagāḥ paramārcite tataḥ saṃpūjitò nāgaisa tatròttaṅkaḥ paratāpavāna agniṃ paradakṣiṇaṃ kṛtvā jagāma gurusadma tata sa gatvā tavaritò rājana gautamasya niveśanama parāyacchata kuṇḍale divye guru patnyai tadānagha evaṃ mahātmanā tena tarī~la lòkāña janamejaya parikramyāhṛte divye tatasa te maṇikuṇḍale evaṃ parabhāvaḥ sa munira uttaṅkò bharatarṣabha pareṇa tapasā yuktò yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi [ja] uttaṅkāya varaṃ dattvā gòvindò davijasattama ata ūrdhvaṃ mahābāhuḥ kiṃ cakāra mahāyaśāḥ [va] dattvā varama uttaṅkāya parāyāta sātyakinā saha davārakāma eva gòvindaḥ śīghravegaira mahāhayaiḥ sarāṃsi ca nadīśa caiva vanāni vividhāni ca atikramya sasādātha ramyāṃ davāravatīṃ purīma vartamāne mahārāja mahe raivatakasya ca upāyāta puṇḍarīkākṣò yuyudhānānugasa tadā alaṃkṛtasa tu sa girira nānārūpavicitritaiḥ babhau rukmamayaiḥ kāśaiḥ sarvataḥ puruṣarṣabha kāñcanasragbhira agryābhiḥ sumanòbhisa tathaiva ca vāsò bhiśa ca mahāśailaḥ kalpavṛkṣaiśa ca sarvaśaḥ dīpavṛkṣaiśa ca sauvarṇaira abhīkṣṇama upaśòbhitaḥ guhā nirjjhara deśeṣu divā bhūtò babhūva ha patākābhira vicitrābhiḥ sa ghaṇṭābhiḥ samantataḥ pumbhiḥ satrībhiśa ca saṃghuṣṭaḥ paragīta iva cābhavata atīva parekṣaṇīyò 'bhūna merura munigaṇaira iva mattānāṃ hṛṣṭarūpāṇāṃ satrīṇāṃ puṃsāṃ ca bhārata gāyatāṃ parvatendrasya divaspṛga iva nisvanaḥ paramattamattasaṃmatta kaṣveḍitòtkṛṣṭa saṃkulā tathā kila kilā śabdaira bhūra abhūta sumanòharā vipaṇāpaṇavāna ramyò bhakṣyabhòjya vihāravāna vastramālyòtkara yutò vīṇā veṇumṛdaṅgavāna surāmaireya miśreṇa bhakṣyabhòjyena caiva ha dīnāndha kṛpaṇādibhyò dīyamānena cāniśama babhau paramakalyāṇò mahasa tasya mahāgireḥ puṇyāvasathavāna vīra puṇyakṛdbhira niṣevitaḥ vihārò vṛṣṇivīrāṇāṃ mahe raivatakasya ha sa nagò veśma saṃkīrṇò devalòka ivābabhau tadā ca kṛṣṇa sāṃnidhyama āsādya bharatarṣabha śakra sadma paratīkāśò babhūva sa hi śailarāṭa tataḥ saṃpūjyamānaḥ sa viveśa bhavanaṃ śubhama gòvindaḥ sātyakiśa caiva jagāma bhavanaṃ savakama viveśa ca sa hṛṣṭātmā cirakālapravāsakaḥ kṛtvā na sukaraṃ karma dānaveṣva iva vāsavaḥ upayātaṃ tu vārṣṇeyaṃ bhòjavṛṣṇyandhakāsa tadā abhyagacchana mahātmānaṃ devā iva śatakratuma sa tāna abhyarcya medhāvī pṛṣṭvā ca kuśalaṃ tadā abhyavādayata parītaḥ pitaraṃ mātaraṃ tathā tābhyāṃ ca saṃpariṣvaktaḥ sāntvitaśa ca mahābhujaḥ upòpaviṣṭasa taiḥ sarvaira vṛṣṇibhiḥ parivāritaḥ sa viśrāntò mahātejāḥ kṛtapādāvasecanaḥ kathayāma āsa taṃ kṛṣṇaḥ pṛṣṭaḥ pitrā mahāhavama [vā] śarutavāna asmi vārṣṇeya saṃgrāmaṃ paramādbhutama narāṇāṃ vadatāṃ putra kathòdghāteṣu nityaśaḥ tavaṃ tu paratyakṣadarśī ca kāryajñaśa ca mahābhuja tasmāta parabrūhi saṃgrāmaṃ yāthātathyena me 'nagha yathā tada abhavada yuddhaṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanāma bhīṣma karṇa kṛpa daròṇa śalyādibhira anuttamama anyeṣāṃ kaṣatriyāṇāṃ ca kṛtāstrāṇāma anekaśaḥ nānāveṣākṛtimatāṃ nānādeśanivāsināma itya uktaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pitrā mātusa tadantike śaśaṃsa kuruvīrāṇāṃ saṃgrāme nidhanaṃ yathā [vā] atyadbhutāni karmāṇi kaṣatriyāṇāṃ mahātmanāma bahulatvāna na saṃkhyātuṃ śakyānya abda śataira api parādhānyatasa tu gadataḥ samāsenaiva me śṛṇu karmāṇi pṛthivīśānāṃ yathāvada amara dayute bhīṣmaḥ senāpatira abhūda ekādaśa camūpatiḥ kauravyaḥ kauraveyāṇāṃ devānāma iva vāsavaḥ śikhaṇḍī pāṇḍuputrāṇāṃ netā sapta camūpatiḥ babhūva rakṣitò dhīmāna dhīmatā savyasācinā teṣāṃ tada abhavada yuddhaṃ daśāhāni mahātmanāma kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca sumahada ròmaharṣaṇama tataḥ śikhaṇḍī gāṅgeyama ayudhyantaṃ mahāhave jaghāna babhubhira bāṇaiḥ saha gāṇḍīvadhanvanā akaròta sa tataḥ kālaṃ śaratalpagatò muniḥ ayanaṃ dakṣiṇaṃ hitvā saṃprāpte còttarāyaṇe tataḥ senāpatira abhūda daròṇò 'satraviduṣāṃ varaḥ paravīraḥ kauravendrasya kāvyò daitya patera iva akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhira navabhira davijasattamaḥ saṃvṛtaḥ samaraślāghī guptaḥ kṛpa vṛṣādibhiḥ dhṛṣṭadyumnasa tava abhūna netā pāṇḍavānāṃ mahāstra vita guptò bhīmena tejasvī mitreṇa varuṇò yathā pañca senā parivṛtò daròṇa parepsura mahāmanāḥ pitura nikārāna saṃsmṛtya raṇe karmākaròna mahata tasmiṃsa te pṛthivīpālā daròṇa pārṣata saṃgare nānā diga āgatā vīrāḥ parāyaśò nidhanaṃ gatāḥ dināni pañca tada yuddhama abhūta paramadāruṇama tatò daròṇaḥ pariśrāntò dhṛṣṭadyumna vaśaṃgataḥ tataḥ senāpatira abhūta karṇò dauryòdhane bale akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhira vṛtaḥ pañcabhira āhave tisrasa tu pāṇḍuputrāṇāṃ camvò bībhatsu pālitāḥ hatapravīra bhūyiṣṭhā babhūvuḥ samavasthitāḥ tataḥ pārthaṃ samāsādya pataṃga iva pāvakama pañcatvama agamata sautira davitīye 'hani dāruṇe hate karṇe tu kauravyā nirutsāhā hataujasaḥ akṣauhiṇībhisa tisṛbhira madreśaṃ paryavārayana hatavāhana bhūyiṣṭhāḥ pāṇḍavāsa tu yudhiṣṭhirama akṣauhiṇyā nirutsāhāḥ śiṣṭayā paryavārayana avadhīna madrarājānaṃ kururājò yudhiṣṭhiraḥ tasmiṃsa tathārdha divase karmakṛtvā suduṣkarama hate śalye tu śakuniṃ sahadevò mahāmanāḥ āhartāraṃ kalesa tasya jaghānāmita vikramaḥ nihate śakunau rājā dhārtarāṣṭraḥ sudurmanāḥ apākrāmada gadāpāṇira hatabhūyiṣṭha sainikaḥ tama anvadhāvata saṃkruddhò bhīmasenaḥ paratāpavāna harade davaipāyane cāpi salilasthaṃ dadarśa tama tataḥ śiṣṭena sainyena samantāta parivārya tama upòpaviviśura hṛṣṭā haradasthaṃ pañca pāṇḍavāḥ vigāhya salilaṃ tava āśu vāga bāṇaira bhṛśavikṣataḥ utthāya sagadāpāṇira yuddhāya samupasthitaḥ tataḥ sa nihatò rājā dhārtarāṣṭrò mahāmṛdhe bhīmasenena vikramya paśyatāṃ pṛthivīkṣitāma tatasa tata pāṇḍavaṃ sainyaṃ saṃsuptaṃ śibire niśi nihataṃ daròṇaputreṇa pitura vadhama amṛṣyatā hataputrā hatabalā hatamitrā mayā saha yuyudhāna davitīyena pañca śiṣṭāḥ sama pāṇḍavāḥ sahaiva kṛpa bhòjābhyāṃ darauṇira yuddhāda amucyata yuyutsuśa cāpi kauravyò muktaḥ pāṇḍava saṃśrayāta nihate kauravendre ca sānubandhe suyòdhane viduraḥ saṃjayaśa caiva dharmarājama upasthitau evaṃ tada abhavada yuddhama ahānya aṣṭādaśa parabhò yatra te pṛthivīpālā nihatāḥ savargama āvasana [va] śṛṇvatāṃ tu mahārāja kathāṃ tāṃ ròmaharṣaṇīma duḥkhaharṣaparikleśā vṛṣṇīnāma abhavaṃsa tadā [va] kathayanna eva tu tadā vāsudevaḥ paratāpavāna mahābhārata yuddhaṃ tata kathānte pitura agrataḥ abhimanyòra vadhaṃ vīraḥ sò 'tayakrāmata bhārata apriyaṃ vasudevasya mā bhūda iti mahāmanāḥ mā dauhitra vadhaṃ śarutvā vasudevò mahātyayama duḥkhaśòkābhisaṃtaptò bhaveda iti mahāmatiḥ subhadrā tu tama utkrāntama ātmajasya vadhaṃ raṇe ācakṣva kṛṣṇa saubhadravadhama itya apatada bhuvi tāma apaśyana nipatitāṃ vasudevaḥ kaṣitau tadā dṛṣṭvaiva ca papātòrvyāṃ sò 'pi duḥkhena mūrchitaḥ tataḥ sa dauhitra vadhāda duḥkhaśòkasamanvitaḥ vasudevò mahārāja kṛṣṇaṃ vākyama athābravīta nanu tavaṃ puṇḍarīkākṣa satyavāga bhuvi viśrutaḥ yada dauhitra vadhaṃ me 'daya na khayāpayasi śatruhana tada bhāgineya nidhanaṃ tattvenācakṣva me vibhò sadṛśākṣasa tava kathaṃ śatrubhira nihatò raṇe durmaraṃ bata vārṣṇeya kāle 'parāpte nṛbhiḥ sadā yatra me dṛdayaṃ duḥkhāca chatadhā na vidīryate kima abravīta tavā saṃgrāme subhadrāṃ mātaraṃ parati māṃ cāpi puṇḍarīkākṣa capalākṣaḥ pariyò mama āhavaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kaca cina na nihataḥ paraiḥ kaca cina mukhaṃ na gòvinda tenājau vikṛtaṃ kṛtama sa hi kṛṣṇa mahātejāḥ śalāghanna iva mamāgrataḥ bālabhāvena vijayama ātmanò 'kathayata parabhuḥ kaca cina na vikṛtò bālò daròṇakarṇakṛpādibhiḥ dharaṇyāṃ nihataḥ śete tana mamācakṣva keśava sa hi daròṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca karṇaṃ ca rathināṃ varama sapardhate sama raṇe nityaṃ duhituḥ putrakò mama evaṃvidhaṃ bahu tadā vilapantaṃ suduḥkhitama pitaraṃ duḥkhitatarò gòvindò vākyama abravīta na tena vikṛtaṃ vaktraṃ kṛtaṃ saṃgrāmamūrdhani na pṛṣṭhataḥ kṛtaśa cāpi saṃgrāmasa tena dustaraḥ nihatya pṛthivīpālāna sahasraśatasaṃghaśaḥ kheditò daròṇakarṇābhyāṃ dauḥśāsani vaśaṃgataḥ ekò haya ekena satataṃ yudhyamānò yadi parabhò na sa śakyeta saṃgrāme nihantuma api vajriṇā samāhūte tu saṃgrāme pārthe saṃśaptakaisa tadā paryavāryata saṃkruddhaiḥ sa daròṇādibhira āhave tataḥ śatrukṣayaṃ kṛtvā sumahāntaṃ raṇe pituḥ dauhitrasa tava vārṣṇeya dauḥ śāsani vaśaṃgataḥ nūnaṃ ca sa gataḥ savargaṃ jahi śòkaṃ mahāmate na hi vayasanama āsādya sīdante sana narāḥ kava cita daròṇakarṇaprabhṛtayò yena paratisamāsitāḥ raṇe mahendrapratimāḥ sa kathaṃ nāpnuyāda divama sa śòkaṃ jahi durdharṣaṃ mā ca manyuvaśaṃ gamaḥ śastrapūtāṃ hi sa gatiṃ gataḥ parapuraṃjayaḥ tasmiṃsa tu nihate vīre subhadreyaṃ savasā mama duḥkhārtārthò pṛthāṃ parāpya kurarīva nanāda ha daraupadīṃ ca samāsādya paryapṛcchata duḥkhitā ārye kava dārakāḥ sarve daraṣṭuma icchāmi tāna ahama asyāsa tu vacanaṃ śarutvā sarvāsa tāḥ kuru yòṣitaḥ bhujābhyāṃ parigṛhyaināṃ cukruśuḥ paramārtavata uttarāṃ cābravīda bhadrā bhadre bhartā kava te gataḥ kaṣiprama āgamanaṃ mahyaṃ tasmai tavaṃ vedayasva ha nanu nāma sa vairāṭi śarutvā mama giraṃ purā bhavanāna niṣpatatya āśu kasmāna nābhyeti te patiḥ abhimanyò kuśalinò mātulāsa te mahārathāḥ kuśalaṃ cābruvana sarve tavāṃ yuyutsuma ihāgatama ācakṣva me 'daya saṃgrāmaṃ yathāpūrvama ariṃdama kasmāda eva vipalatīṃ nādyeha paratibhāṣase evamādi tu vārṣṇeyyāsa tada asyāḥ paridevitama śarutvā pṛthā suduḥkhārtā śanaira vākyama athābravīta subhadre vāsudevena tathā sātyakinā raṇe pitrā ca pālitò bālaḥ sa hataḥ kāladharmaṇā īdṛśò martyadharmò 'yaṃ mā śucò yadunandini putrò hi tava durdharṣaḥ saṃprāptaḥ paramāṃ gatima kule mahati jātāsi kaṣatriyāṇāṃ mahātmanāma mā śucaśa capalākṣaṃ tavaṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇe uttarāṃ tavama avekṣasva garbhiṇīṃ mā śucaḥ śubhe putrama eṣā hi tasyāśu janayiṣyati bhāminī evama āśvāsayitvaināṃ kuntī yadukulòdvaha vihāya śòkaṃ durdharṣaṃ śarāddhama asya haya akalpayata samanujñāpya dharmajñā rājānaṃ bhīmama eva ca yamau yamòpamau caiva dadau dānānya anekaśaḥ tataḥ paradāya bahvīra gā barāhmaṇebhyò yadūdvaha samahṛṣyata vārṣṇeyī vairāṭīṃ cābravīda idama vairāṭi neha saṃtāpasa tavayā kāryò yaśasvini bhartāraṃ parati suśròṇigarbhasthaṃ rakṣa me śiśuma evama uktvā tataḥ kuntī virarāma mahādyute tāma anujñāpya caivemāṃ subhadrāṃ samupānayama evaṃ sa nidhanaṃ parāptò dauhitrasa tava mādhava saṃtāpaṃ jahi durdharṣa mā ca śòke manaḥ kṛthāḥ [va] etaca charutvā tu putrasya vacaḥ śūrātmajasa tadā vihāya śòkaṃ dharmātmā dadau śarāddhama anuttamama tathaiva vāsudevò 'pi savasrīyasya mahātmanaḥ dayitasya pitura nityama akaròda aurdhva dehikama ṣaṣṭiṃ śatasahasrāṇi barāhmaṇānāṃ mahābhujaḥ vidhivada bhòjayāma āsa bhòjyaṃ sarvaguṇānvitama ācchādya ca mahābāhura dhanatṛṣṇḍāma apānudata barāhmaṇānāṃ tadā kṛṣṇasa tada abhūda ròmaharṣaṇama suvarṇaṃ caiva gāśa caiva śayanācchādanaṃ tathā dīyamānaṃ tadā viprāḥ parabhūtama iti cābruvana vāsudevò 'tha dāśārhò baladevaḥ sa sātyakiḥ abhimanyòsa tadā śarāddhama akurvana satyakasa tadā atīva duḥkhasaṃtaptā na śamaṃ còpalebhire tathaiva pāṇḍavā vīrā nagare nāgasāhvaye nòpagacchanti vai śāntima abhimanyuvinākṛtāḥ subahūni ca rājendra divasāni virāṭajā nābhuṅkta patiśòkārtā tada abhūta karuṇaṃ mahata kukṣistha eva tasyāstu sa garbhaḥ saṃpralīyata ājagāma tatò vayāsò jañātvā divyena cakṣuṣā āgamya cābravīda dhīmāna pṛthāṃ pṛthula lòcanāma uttarāṃ camahā tejāḥ śòkaḥ saṃtyajyatāma ayama janiṣyati mahātejāḥ putrasa tava yaśasvini parabhāvāda vāsudevasya mama vayāharaṇāda api pāṇḍavānāma ayaṃ cānte pālayiṣyati medinīma dhanaṃjayaṃ ca saṃprekṣya dharmarājasya paśyataḥ vayāsò vākyama uvācedaṃ harṣayanna iva bhārata pautrasa tava mahābāhò janiṣyati mahāmanāḥ pṛthvīṃ sāgaraparyantāṃ pālayiṣyati caiva ha tasmāca chòkaṃ kuruśreṣṭha jahi tavama arikarśana vicāryama atra na hi te satyama etada bhaviṣyati yaca cāpi vṛṣṇivīreṇa kṛṣṇena kurunandana puròktaṃ tata tathā bhāvi mā te 'tarāstu vicāraṇā vibudhānāṃ gatò lòkāna akṣayāna ātmanirjitāna na sa śòcyasa tavayā tāta na cānyaiḥ kurubhisa tathā evaṃ pitāmahenòktò dharmātmā sadhanaṃjayaḥ tayaktvā śòkaṃ mahārāja hṛṣṭarūpò 'bhavata tadā pitāpi tava dharmajña garbhe tasmina mahāmate avardhata yathākālaṃ śuklapakṣe yathā śaśī tataḥ saṃcòdayāma āsa vayāsò dharmātmajaṃ nṛpama aśvamedhaṃ parati tadā tataḥ sò 'natarhitò 'bhavata dharmarājò 'pi medhāvī śarutvā vayāsasya tada vacaḥ vittòpanayane tāta cakāra gamane matima [ja] śarutvaitada vacanaṃ barahmana vayāsenòktaṃ mahātmanā aśvamedhaṃ parati tadā kiṃ nṛpaḥ paracakāra ha ratnaṃ ca yana maruttena nihitaṃ pṛthivītale tada avāpa kathaṃ ceti tana me barūhi davijòttama [va] śarutvā davaipāyana vacò dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ bharātṝna sarvāna samānāyya kāle vacanama abravīta arjunaṃ bhīmasenaṃ ca mādrīputrau yamāva api śarutaṃ vò vacanaṃ vīrāḥ sauhṛdāda yana mahātmanā kurūṇāṃ hitakāmena paròktaṃ kṛṣṇena dhīmatā tapòvṛddhena mahatā suhṛdāṃ bhūtima icchatā guruṇā dharmaśīlena vayāsenādbhuta karmaṇā bhīṣmeṇa ca mahāprājña gòvindena ca dhīmatā saṃsmṛtya tada ahaṃ samyaka kartuma icchāmi pāṇḍavāḥ āyatyāṃ ca tadātve ca sarveṣāṃ tada dhi nò hitama anubandhe ca kalyāṇaṃ yada vacò barahmavādinaḥ iyaṃ hi vasudhā sarvā kaṣīṇaratnā kurūdvahāḥ taca cācaṣṭa bahu vayāsò maruttasya dhanaṃ nṛpāḥ yadya etada vò bahumataṃ manyadhvaṃ vā kaṣamaṃ yadi tada ānayāmahe sarve kathaṃ vā bhīma manyase itya uktavākye nṛpatau tadā kurukulòdvaha bhīmasenò nṛpaśreṣṭhaṃ parāñjalira vākyama abravīta ròcate me mahābāhò yada idaṃ bhāṣitaṃ tavayā vayāsākhyātasya vittasya samupānayanaṃ parati yadi tata parāpnuyāmeha dhanama āvikṣitaṃ parabhò kṛtama eva mahārāja bhaveda iti matira mama te vayaṃ paraṇipātena girīśasya mahātmanaḥ tada ānayāma bhadraṃ te samabhyarcya kapardinama taṃ vibhuṃ devadeveśaṃ tasyaivānucarāṃśa ca tāna parasādyārthama avāpsyāmò nūnaṃ vāgbuddhikarmabhiḥ rakṣante ye ca tada daravyaṃ kiṃkarā raudradarśanāḥ te ca vaśyā bhaviṣyanti parasanne vṛṣabhadhvaje śarutvaivaṃ vadatasa tasya vākyaṃ bhīmasya bhārata parītò dharmātmajò rājā babhūvātīva bhārata arjuna paramukhāśa cāpi tathetya evābruvana mudā kṛtvā tu pāṇḍavāḥ sarve ratnāharaṇa niścayama senāma ājñāpayāma āsura nakṣatre 'hani ca dharuve tatò yayuḥ pāṇḍusutā barāhmaṇāna savasti vācya ca arcayitvā suraśreṣṭhaṃ pūrvama eva maheśvarama mòdakaiḥ pāyasenātha māṃsāpūpaisa tathaiva ca āśāsya ca mahātmānaṃ parayayura muditā bhṛśama teṣāṃ parayāsyatāṃ tatra maṅgalāni śubhānya atha parāhuḥ parahṛṣṭamanasò davijāgryā nāgarāśa ca te tataḥ paradakṣiṇīkṛtya śiròbhiḥ paraṇipatya ca barāhmaṇāna agnisahitāna parayayuḥ pāṇḍunandanāḥ samanujñāpya rājānaṃ putraśòkasamāhatama dhṛtarāṣṭraṃ sabhāryaṃ vai pṛthāṃ pṛthula lòcanāma mūle nikṣipya kauravyamyuyutsuṃ dhṛtarāṣṭrajama saṃpūjyamānāḥ pauraiśa ca barāhmaṇaiśa ca manīṣibhiḥ [va] tatasa te parayayura hṛṣṭāḥ parahṛṣṭanaravāhanāḥ rathaghòṣeṇa mahatā pūrayantò vasuṃdharāma saṃstūyamānāḥ satutibhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ savena sainyena saṃvītā yathādityāḥ savaraśmibhiḥ pāṇḍureṇātapatreṇa dhariyamāṇena mūrdhani babhau yudhiṣṭhirasa tatra paurṇamāsyāma ivòḍurāṭa jayāśiṣaḥ parahṛṣṭānāṃ narāṇāṃ pathi pāṇḍavaḥ paratyagṛhṇāda yathānyāyaṃ yathāvata puruṣarṣabhaḥ tathaiva sainikā rājana rājānama anuyānti ye teṣāṃ halahalāśabdò divaṃ satabdhvā vayatiṣṭhata sa sarāṃsi nadīśa caiva vanānya upavanāni ca atyakrāmana mahārājò giriṃ caivānvapadyata tasmina deśe ca rājendra yatra tada daravyama uttamama cakre niveśanaṃ rājā pāṇḍavaḥ saha sainikaiḥ śive deśe same caiva tadā bharatasattama agratò barāhmaṇāna kṛtvā tapò vidyā damānvitāna puròhitaṃ ca kauravya vedavedāṅgapāragama parāṅa niveśāta tu rājānaṃ barāhmaṇāḥ sa puròdhasaḥ kṛtvā śāntiṃ yathānyāyaṃ sarvataḥ paryavārayana kṛtvā ca madhye rājānama amātyāṃśa ca yathāvidhi ṣaṭa pathaṃ nava saṃsthānaṃ niveśaṃ cakrire davijāḥ mattānāṃ vāraṇendrāṇāṃ niveśaṃ ca yathāvidhi kārayitvā sa rājendrò barāhmaṇāna idama abravīta asmina kārye davijaśreṣṭhā nakṣatre divase śubhe yathā bhavantò manyante kartuma arhatha tata tathā na naḥ kālātyayò vai sayāda ihaiva parilambatāma iti niścitya viprendrāḥ kariyatāṃ yada anantarama śarutvaitada vacanaṃ rājñò barāhmaṇāḥ sa puròdhasaḥ idama ūcura vacò hṛṣṭā dharmarāja pariyepsavaḥ adyaiva nakṣatrama ahaśa ca puṇyaṃ; yatāmahe śareṣṭhatamaṃ kariyāsu ambhòbhira adyeha vasāma rājanna; upòṣyatāṃ cāpi bhavadbhira adya śarutvā tu teṣāṃ davijasattamānāṃ; kṛtòpavāsā rajanīṃ narendrāḥ ūṣuḥ paratītāḥ kuśasaṃstareṣu; yathādhvareṣu javalitā havyavāhāḥ tatò niśā sā vayagamana mahātmanāṃ; saṃśṛṇvatāṃ vipra samīritā giraḥ tataḥ parabhāte vimale davijarṣabhā; vacò 'baruvana dharmasutaṃ narādhipama [barāhmaṇāha] kariyatāma upahārò 'daya taryambakasya mahātmanaḥ kṛtvòpahāraṃ nṛpate tataḥ savārthe yatāmahe [va] śarutvā tu vacanaṃ teṣāṃ barāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhiraḥ nirīśasya yathānyāyama upahārama upāharata ājyena tarpayitvāgniṃ vidhivata saṃskṛtena ha mantrasiddhaṃ caruṃ kṛtvā puròdhāḥ parayayau tadā sa gṛhītvā sumanasò mantrapūtā janādhipa mòdakaiḥ pāyasenātha māṃsaiśa còpāharada balima sumanòbhiśa ca citrābhira jālaira uccāvacaira api sarvaṃ saviṣṭa kṛtaṃ kṛtvā vidhivada vedapāragaḥ kiṃkarāṇāṃ tataḥ paścāca cakāra balima uttamama yakṣendrāya kuberāya maṇibhadrāya caiva ha tathānyeṣāṃ ca yakṣāṇāṃ bhūtādhipatayaśa ca ye kṛsareṇa sa māṃsena nivāpaisa tilasaṃyutaiḥ śuśubhe sathānama atyarthaṃ devadevasya pārthiva kṛtvā tu pūjāṃ rudrasya gaṇānāṃ caiva sarvaśaḥ yayau vayāsaṃ puraskṛtya nṛpò ratnanidhiṃ parati pūjayitvā dhanādhyakṣaṃ paraṇipatyābhivādya ca sumanòbhira vicitrābhira apūpaiḥ kṛsareṇa ca śaṅkhādīṃśa ca nidhīna sarvāna nidhipālāṃśa ca sarvaśaḥ arcayitvā davijāgryāna sa savasti vācya ca vīryavāna teṣāṃ puṇyāhaghòṣeṇa tejasā samavasthitaḥ parītimāna sa kuruśreṣṭhaḥ khānayāma āsa taṃ nidhima tataḥ pātryaḥ sa karakāḥ sāśmantaka manòramāḥ bhṛṅgārāṇi kaṭāhāṇi kalaśāna vardhamānakāna vahūni ca vicitrāṇi bhājanāni sahasraśaḥ uddhārayāma āsa tadā dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ teṣāṃ lakṣaṇama apya āsīna mahāna karapuṭasa tathā tarilakṣaṃ bhājanaṃ rājaṃsa tulārdhama abhavana nṛpa vāhanaṃ pāṇḍuputrasya tatrāsīta tu viśāṃ pate ṣaṣṭira uṣṭrasahasrāṇi śatāni daviguṇā hayāḥ vāraṇāśa ca mahārāja sahasraśatasaṃmitāḥ śakaṭāni rathāśa caiva tāvada eva kareṇavaḥ kharāṇāṃ puruṣāṇāṃ ca parisaṃkhyā na vidyate etada vittaṃ tada abhavada yada uddadhre yudhiṣṭhiraḥ ṣòḍaśāṣṭau caturviṃśata sahasraṃ bhāralakṣaṇama eteṣva ādhāya tada daravyaṃ punara abhyarcya pāṇḍavaḥ mahādevaṃ ratiyayau puraṃ nāgāhvayaṃ parati davaipāyanābhyanujñātaḥ puraskṛtya puròhitama gòyute gòyute caiva nayavasata puruṣarṣabhaḥ sā purābhimukhī rājaña jagāma mahatī camūḥ kṛcchrāda daraviṇa bhārārtā harṣayantī kurūdvahāna [va] etasminna eva kāle tu vāsudevò 'pi vīryavāna upāyāda vṛṣṇibhiḥ sārdhaṃ puraṃ vāraṇasāhvayama samayaṃ vājimedhasya viditvā puruṣaiṣabhaḥ yathòktò dharmaputreṇa varajana sa savapurīṃ parati raukmiṇeyena sahitò yuyudhānena caiva ha cāru deṣṇena sāmbena gadena kṛtavarmaṇā sāraṇena ca vīreṇa niśaṭhenòlmukena ca baladevaṃ puraskṛtya subhadrā sahitasa tadā daraupadīma uttarāṃ caiva pṛthāṃ cāpya avalòkakaḥ samāśvāsayituṃ cāpi kaṣatriyā nihateśvarāḥ tāna āgatāna samīkṣyaiva dhṛtarāṣṭrò mahīpatiḥ paratyagṛhṇāda yathānyāyaṃ viduraśa camahā manāḥ tatraiva nayavasata kṛṣṇaḥ savarcitaḥ puruṣarṣabhaḥ virureṇa mahātejāsa tathaiva ca yuyutsunā vasatsu vṛṣṇivīreṇṣu tatrātha janamejaya jajñe tava pitā rājana parikṣita paravīrahā sa tu rājā mahārāja barahmāstreṇābhipīḍitaḥ śavò babhūva niśceṣṭò harṣaśòkavivardhanaḥ hṛṣṭānāṃ siṃhanādena janānāṃ tatra nisvanaḥ āviśya paradiśaḥ sarvāḥ punara eva vayupāramata tataḥ sò 'titvaraḥ kṛṣṇò viveśāntaḥpuraṃ tadā yuyudhāna davitīyò vai vayathitendriya mānasaḥ tatasa tavaritama āyāntīṃ dadarśa savāṃ pitṛṣvasāma karòśantīma abhidhāveti vāsudevaṃ punaḥ punaḥ pṛṣṭhatò daraupadīṃ caiva subhadrāṃ ca yaśasvinīma sa vikròśaṃ sa karuṇaṃ bāndhavānāṃ satriyò nṛpa tataḥ kṛṣṇaṃ samāsādya kuntī rājasutā tadā paròvāca rājaśārdūla bāṣpagadgadayā girā vāsudeva mahābāhò suprajā devakī tavayā tavaṃ nò gatiḥ paratiṣṭhā ca tavada āyattama idaṃ kulama yadupravīra yò 'yaṃ te savasrīyasyātmajaḥ parabhò aśvatthāmnā hatò jātasa tama ujjīvaya keśava tavayā haya etata paratijñātama aiṣīke yadunandana ahaṃ saṃjīvayiṣyāmi mṛtaṃ jātama iti parabhò sò 'yaṃ jātò mṛtasa tāta paśyainaṃ puruṣarṣabha uttarāṃ ca subhadrāṃca daraupadīṃ māṃ camādhava dharmaputraṃ ca bhīmaṃ ca phalgunaṃ nakulaṃ tathā sahadevaṃ ca durdharṣa sarvāna nasa tarātuma arhasi asmina parāṇāḥ samāyattāḥ pāṇḍavānāṃ mamaiva ca pāṇḍòśa ca piṇḍò dāśārha tathaiva śavaśurasya me abhimanyòśa ca bhadraṃ te pariyasya sadṛśasya ca pariyama utpādayādya tavaṃ paretasyāpi janārdana uttarā hi pariyòktaṃ vai kathayatya arisūdana abhimanyòra vacaḥ kṛṣṇa pariyatvāta te na saṃśayaḥ abravīta kila dāśārha vairāṭīma ārjuniḥ purā mātulasya kulaṃ bhadre tava putrò gamiṣyati gatvā vṛṣṇyandhakakulaṃ dhanurvedaṃ garahīṣyati astrāṇi ca vicitrāṇi nītiśāstraṃ ca kevalama itya etata paraṇayāta tāta saubhadraḥ paravīrahā kathayāma āsa durdharṣasa tathā caitna na saṃśayaḥ tāsa tavāṃ vayaṃ paraṇamyeha yācāmò madhusūdana kulasyāsya hitārthaṃ tavaṃ kuru kalyāṇama uttamama evama uktvā tu vārṣṇeyaṃ pṛthā pṛthula lòcanā ucchritya bāhū duḥkhārtā tāśa cānyāḥ parāpatana bhuvi abruvaṃśa ca mahārāja sarvāḥ sāsrāvilekṣaṇāḥ savasrīyò vāsudevasya mṛtò jāta iti parabhò evama ukte tataḥ kuntīṃ paratyagṛhṇāja janārdanaḥ bhūmau nipatitāṃ caināṃ sāntvayāma āsa bhārata [va] utthitāyāṃ pṛthāyāṃ tu subhadrā bharātaraṃ tadā dṛṣṭvā cukròśa duḥkhārtā vacanaṃ cedama abravīta puṇḍarīkākṣa paśyasva pautraṃ pārthasya dhīmataḥ parikṣīṇeṣu kuruṣu parikṣīṇaṃ gatāyuṣama iṣīkā daròṇaputreṇa bhīmasenārthama udyatā sòttarāyāṃ nipatitā vijaye mayi caiva ha seyaṃ javalantī hṛdaye mayi tiṣṭhati keśava yana na paśyāmi durdharṣaṃ mama putrasutaṃ vibhò kiṃ nu vakṣyati dharmātmā dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ bhīmasenārjunau cāpi mādravatyāḥ sutau ca tau śarutvābhimanyòsa tanayaṃ jātaṃ ca mṛtama eva ca muṣitā iva vārṣṇeya daròṇaputreṇa pāṇḍavāḥ abhimanyuḥ pariyaḥ kṛṣṇa pitṝṇāṃ nātra saṃśayaḥ te śarutvā kiṃ nu vakṣyanti daròṇaputrāstra nirjitāḥ bhavitātaḥ paraṃ duḥkhaṃ kiṃ nu manye janārdana abhimanyòḥ sutāta kṛṣṇa mṛtāja jātāda ariṃdama sāhaṃ parasādaye kṛṣṇa tavāma adya śirasā natā pṛtheyaṃ daraupadī caiva tāḥ paśya puruṣòttama yadā daròṇasutò garbhāna pāṇḍūnāṃ hanti mādhava tadā kila tavayā darauṇiḥ karuddhenòktò 'rimardana akāmaṃ tavā kariṣyāmi barahma bandhò narādhama ahaṃ saṃjīvayiṣyāmi kirīṭitanayātmajama itya etada vacanaṃ śarutvā jānamānā balaṃ tava parasādaye tavā durdharṣa jīvatāma abhimanyujaḥ yadya evaṃ tavaṃ paratiśrutya na karòṣi vacaḥ śubhama saphalaṃ vṛṣṇiśārdūla mṛtāṃ māma upadhāraya abhimanyòḥ sutò vīra na saṃjīvati yadya ayama jīvati tavayi durdharṣa kiṃ kariṣyāmya ahaṃ tavayā saṃjīvayainaṃ durdharṣa mṛtaṃ tavama abhimanyujama sadṛśākṣa sutaṃ vīra sasyaṃ varṣanna ivāmbudaḥ tavaṃ hi keśava dharmātmā satyavāna satyavikramaḥ sa tāṃ vācama ṛtāṃ kartuma arhasi tavama ariṃdama icchanna api hi lòkāṃsa tarīña jīvayethā mṛtāna imāna kiṃ punara dayitaṃ jātaṃ savasrīyasyātmajaṃ mṛtama parabhāvajñāsmi te kṛṣṇa tasmāda etada baravīmi te kuruṣva pāṇḍuputrāṇāma imaṃ parama anugrahama savaseti vā mahābāhò hataputreti vā punaḥ parapannā māma iyaṃ veti dayāṃ kartuma ihārhasi [va] evama uktasa tu rājendra keśihā duḥkhamūrchitaḥ tatheti vayājahāròccaira halādayanna iva taṃ janama vākyena tena hi tadā taṃ janaṃ puruṣarṣabhaḥ halādayāma āsa sa vibhura gharmārtaṃ salilaira iva tataḥ sa parāviśata tūrṇaṃ janma veśma pitusa tava arcitaṃ puruṣavyāghra sitaira mālyaira yathāvidhi apāṃ kumbhaiḥ supūrṇaiśa ca vinyastaiḥ sarvatòdiśama ghṛtena tindukālātaiḥ sarṣapaiśa ca mahābhuja śastraiśa ca vimalaira nayastaiḥ pāvakaiśa ca samantataḥ vṛddhābhiśa cābhirāmā bhiḥ paricārārthama acyutaḥ dakṣaiśa ca paritò vīra miṣagbhiḥ kuśalaisa tathā dadarśa ca sa tejasvī rakṣòghnānya api sarvaśaḥ daravyāṇi sathāpitāni sama vidhivata kuśalaira janaiḥ tathāyuktaṃ ca tada dṛṣṭvā janma veśma pitusa tava hṛṣṭò 'bhavada dhṛṣī keśaḥ sādhu sādhva iti cābravīta tathā baruvati vārṣṇeye parahṛṣṭavadane tadā daraupadī tavaritā gatvā vairāṭīṃ vākyama abravīta ayama āyāti te bhadre śavaśurò madhusūdanaḥ purāṇarṣira acintyātmā samīpama aparājitaḥ sāpi bāṣpakalāṃ vācaṃ nigṛhyāśrūṇi caiva ha susaṃvītābhavada devī devavata kṛṣṇama īkṣatī sā tathā dūyamānena hṛdayena tapasvinī dṛṣṭvā gòvindama āyāntaṃ kṛpaṇaṃ paryadevayata puṇḍarīkākṣa paśyasva bālāva iha vinākṛtau abhimanyuṃ ca māṃ caiva hatau tulyaṃ janārdana vārṣṇeya madhuhana vīra śirasā tavāṃ parasādaye daròṇaputrāstra nirdagdhaṃ jīvayainaṃ mamātmajama yadi sama dharmarājñā vā bhīmasenena vā punaḥ tavayā vā puṇḍarīkākṣa vākyama uktama idaṃ bhaveta ajānatīma īṣikeyaṃ janitrīṃ jantva iti parabhò ahama eva vinaṣṭā sayāṃ nedama evaṃgataṃ bhaveta garbhasthasyāsya bālasya barahmāstreṇa nipātanama kṛtvā nṛśaṃsaṃ durbuddhira darauṇiḥ kiṃ phalama aśnute sā tavā parasādya śirasā yāce śatrunibarhaṇa parāṇāṃsa tayakṣyāmi gòvinda nāyaṃ saṃjīvate yadi asmina hi bahavaḥ sādhò ye mamāsana manòrathāḥ te daròṇaputreṇa hatāḥ kiṃ nu jīvāmi keśava āsīna mama matiḥ kṛṣṇa pūrṇòtsaṅgā janārdana abhivādayiṣye diṣṭyeti tada idaṃ vitathīkṛtama capalākṣasya dāyāde mṛte 'samina puruṣarṣabha viphalā me kṛtāḥ kṛṣṇa hṛdi sarve manòrathāḥ calapākṣaḥ kilātīva pariyasa te madhusūdana sutaṃ paśyasva tasyemaṃ barahmāstreṇa nipātitama kṛtaghnò 'yaṃ nṛśaṃsò 'yaṃ yathāsya janakasa tathā yaḥ pāṇḍavīṃ śariyaṃ tayaktvā gatò 'daya yamasādanama mayā caitata paratijñātaṃ raṇamūrdhani keśava abhimanyau hate vīra tavāma eṣyāmya acirāda iti taca ca nākaravaṃ kṛṣṇa nṛśaṃsā jīvitapriyā idānīma āgatāṃ tatra kiṃ nu vakṣyati phālguniḥ [va] saivaṃ vipalya karuṇaṃ sònmādeva tapasvinī uttarā nayapatada bhūmau kṛpaṇā putragṛddhinī tāṃ tu dṛṣṭvā nipatitāṃ hatabandhuparicchadāma cukròśa kuntī duḥkhārtā sarvāśa ca bharata satriyaḥ muhūrtama iva tada rājana pāṇḍavānāṃ niveśanama aprekṣaṇīyama abhavada ārtasvaranināditama sā muhūta ca rājendra putraśòkābhipīḍitā kaśmalābhihatā vīra vairāṭī tava abhavata tadā paratilabhya tu sā saṃjñāma uttarā bharatarṣabha aṅkama āròpya taṃ putrama idaṃ vacanama abravīta dharmajñasya sutaḥ saṃsa tavama adharmama avabudhyase yasa tavaṃ vṛṣṇipravīrasya kuruṣe nābhivādanama putragatvā mama vacò barūyāsa tavaṃ pitaraṃ tava durmaraṃ parāṇināṃ vīra kāle parāpte kathaṃ cana yāhaṃ tavayā vihīnādya patyā putreṇa caiva ha martavye sati jīvāmi hatasvastira akiṃcanā atha vā dharmarājñāhama anujñātā mahābhuja bhakṣayiṣye viṣaṃ tīkṣṇaṃ paravekṣye vā hutāśanama atha vā durmaraṃ tāta yada idaṃ me sahasradhā patiputra vihīnāyā hṛdayaṃ na vidīryate uttiṣṭha putrapaśyemāṃ duḥkhitāṃ parapitāmahīma ārtāma upaplutāṃ dīnāṃ nimagnāṃ śòkasāgare āryāṃ ca paśya pāñcālīṃ sātvatīṃ ca tapasvinīma māṃ ca paśya susuḥkhārtāṃ vayādha viddhāṃ mṛgīma iva uttiṣṭha paśya vadanaṃ lòkanāthasya dhīmataḥ puṇḍarīkapalāśākṣaṃ pureva capalekṣaṇama evaṃ vipralapantīṃ tu dṛṣṭvā nipatitāṃ punaḥ uttarāṃ tāḥ satriyaḥ sarvāḥ punara utthāpayantya uta utthāya tu punara dhairyāta tadā matsyapateḥ sutā parāñjaliḥ punarīkākṣaṃ bhūmāva evābhyavādayata śarutvā sa tasyā vipulaṃ vilāpaṃ puruṣarṣabhaḥ upaspṛśya tataḥ kṛṣṇò barahmāstraṃ saṃjahāra tata paratijajñe ca dāśārhasa tasya jīvitama acyutaḥ abravīca ca viśuddhātmā sarvaṃ viśrāvayaña jagata na baravīmya uttare mithyā satyama etada bhaviṣyati eṣa saṃjīvayāmya enaṃ paśyatāṃ sarvadehināma nòktapūrvaṃ mayā mithyā savaireṣva api kadā cana na ca yuddhe parā vṛttasa tathā saṃjīvatāma ayama yathā me dayitò dharmò barāhmaṇāśa ca viśeṣataḥ abhimanyòḥ sutò jātò mṛtò jīvatva ayaṃ tathā yathāhaṃ nābhijānāmi vijayena kadā cana viròdhaṃ tena satyena mṛtò jīvatva ayaṃ śiśuḥ yathāsatyaṃ ca dharmaśa ca mayi nityaṃ paratiṣṭhitau tathā mṛtaḥ śiśura ayaṃ jīvatāma abhimanyujaḥ yathā kaṃśaśa ca keśī ca dharmeṇa nihatau mayā tena satyena bālò 'yaṃ punara ujjīvatāma iha itya uktò vāsudevena sa bālò bharatarṣabha śanaiḥ śanaira mahārāja parāspandata sa cetanaḥ [va] barahmāstraṃ tu yadā rājana kṛṣṇena paratisaṃhṛtama tadā tada veśma te viprā tejasābhividīpitama tatò rakṣāṃsi sarvāṇi neśusa tayaktvā gṛhaṃ tu tata antarikṣe ca vāga āsīta sādhu keśava sādhva iti tada astraṃ javalitaṃ cāpi pitāmahama agāta tadā tataḥ parāṇāna punara lebhe pitā tava janeśvara vayaceṣṭata ca bālò 'sau yathòtsāhaṃ yathābalama babhūvura muditā rājaṃsa tatasa tā bharata satriyaḥ barāhmaṇāna vācayāma āsura gòvindasya ca śāsanāta tatasa tā muditāḥ sarvāḥ paraśaśaṃsura janārdanama satriyò bharata siṃhānāṃ nāvaṃ labdhveva pāragāḥ kuntī darupadaputrī ca subhadrā còttarā tathā satriyaśa cānyā nṛsiṃhānāṃ babhūvura hṛṣṭamānasāḥ tatra mallā naṭā jhallā garanthikāḥ saukhaśāyikāḥ sūtamāgadha saṃghāśa cāpya astuvana vai janārdanama kuruvaṃśasa tavākhyābhira āśīrbhira bharatarṣabha utthāya tu yathākālama uttarā yadunandanama abhyavādayata parītā saha putreṇa bhārata tatasa tasmai dadau parītò bahuratnaṃ viśeṣataḥ tathānye vṛṣṇiśārdūlā nāma cāsyākaròta parabhuḥ pitusa tava mahārāja satyasaṃdhò janārdanaḥ parikṣīṇe kule yasmāja jātò 'yama abhimanyujaḥ parikṣida iti nāmāsya bhavatva itya abravīta tadā sò 'vardhata yathākālaṃ pitā tava narādhipa manaḥ parahlādanaśa cāsīta sarvalòkasya bhārata māsajātasa tu te vīra pitā bhavati bhārata athājagmuḥ subahulaṃ ratnama ādāya pāṇḍavāḥ tāna samīpagatāña śarutvā niryayura vṛṣṇi puṃgavāḥ alaṃcakruśa ca mālyaughaiḥ puruṣā nāgasāhvayama patākābhira vicitrābhira dhavajaiśa ca vividhaira api veśmāni samalaṃcakruḥ paurāśa cāpi janādhipa devatāyatanānāṃ ca pūjā bahuvidhāsa tathā saṃdideśātha viduraḥ pāṇḍuputra pariyepsayā rājamārgāśa ca tatrāsana sumanòbhira alaṃkṛtāḥ śuśubhe tatparaṃ cāpi samudraughanibhasvanama nartakaiśa cāpi nṛtyadbhira gāyanānāṃ ca nisvanaiḥ āsīda vaiśravaṇasyeva nivāsasa tata puraṃ tadā bandibhiśa ca narai rājana satrī sahāyaiḥ sahasraśaḥ tatra tatra vivikteṣu samantāda upaśòbhitama patākā dhūyamānāśa ca śavasatā mātariśvanā adarśayanna iva tadā kurūna vai dakṣiṇòttarāna aghòṣayata tadā cāpi puruṣò rājadhūra gataḥ sarvarātri vihārò 'daya ratnābharaṇa lakṣaṇaḥ [va] tāna samīpagatāña śarutvā pāṇḍavāña śatrukarśanaḥ vāsudevaḥ sahāmātyaḥ paratyudyātò didṛkṣayā te sametya yathānyāyaṃ pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ saha viviśuḥ sahitā rājana puraṃ vāraṇasāhvayama mahatasa tasya sainyasya khuranemisvanena ca dayāvāpṛthivyau khaṃ caiva śabdenāsīta samāvṛtama te kòśama agrataḥ kṛtvā viviśuḥ savapuraṃ tadā pāṇḍavāḥ parītamanasaḥ sāmātyāḥ sasuhṛda gaṇāḥ te sametya yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipama kīrtayantaḥ savanāmāni tasya pādau vavandire dhṛtarāṣṭrāda anu ca te gāndhārīṃ subalātmajāma kuntīṃ ca rājaśārdūla tadā bharatasattamāḥ viduraṃ pūjayitvā ca vaiśyāputraṃ sametya ca pūjyamānāḥ sama te vīrā vayarājanta viśāṃ pate tatasa tatparamāścaryaṃ vicitraṃ mahada adbhutama śuśruvusa te tadā vīrāḥ pitusa te janma bhārata tada upaśrutya te karma vāsudevasya dhīmataḥ pūjārhaṃ pūjayāma āsuḥ kṛṣṇaṃ devakinandanama tataḥ kati payāhasya vayāsaḥ satyavatī sutaḥ ājagāma mahātejā nagaraṃ nāgasāhvayama tasya sarve yathānyāyaṃ pūjāṃ cakruḥ kurūdvahāḥ saha vṛṣṇyandhakavyāghraira upāsāṃ cakrire tadā tatra nānāvidhākārāḥ kathāḥ samanukīrtya vai yudhiṣṭhirò dharmasutò vayāsaṃ vacanama abravīta bhavatprasādāda bhagavana yada idaṃ ratnama āhṛtama upayòktuṃ tada icchāmi vājimedhe mahākratau tadanujñātuma icchāmi bhavatā munisattama tavadadhīnā vayaṃ sarve kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ [va] anujānāmi rājaṃsa tavāṃ kariyatāṃ yada anantarama yajasva vājimedhena vidhivada dakṣiṇāvatā aśvamedhò hi rājendra pāvanaḥ sarvapāpmanāma teneṣṭvā tavaṃ vipāpmā vai bhavitā nātra saṃśayaḥ [va] itya uktaḥ sa tu dharmātmā kururājò yudhiṣṭhiraḥ aśvamedhasya kauravya cakārāharaṇe matima samanujñāpya tu sa taṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ nṛpaḥ vāsudevama athāmantrya vāgmī vacanama abravīta devakī suprajā devī tavayā puruṣasattama yada barūyāṃ tavāṃ mahābāhò tata kṛthāsa tavama ihācyuta tavata parabhāvārjitāna bhògāna aśnīma yadunandana parākrameṇa buddhyā ca tavayeyaṃ nirjitā mahī dīkṣayasva tavama ātmānaṃ tavaṃ naḥ paramakò guruḥ tavayīṣṭavati dharmajña vipāpmā sayāma ahaṃ vibhò tavaṃ hi yajñò 'kaṣaraḥ sarvasa tavaṃ dharmasa tavaṃ parajāpatiḥ [va] tavama evaitana mahābhāhò vaktuma arhasya ariṃdama tavaṃ gatiḥ sarvabhūtānāma iti me niścitā matiḥ tavaṃ cādya kuruvīrāṇāṃ dharmeṇābhivirājase guṇabhūtāḥ sama te rājaṃsa tavaṃ nò rājana matò guruḥ yajasva mada anujñātaḥ parāpta eva karatura mayā yunaktu nò bhavāna kārye yatra vāñchasi bhārata satyaṃ te paratijānāmi sarvaṃ kartāsmi te 'nagha bhīmasenārjunau caiva tathā mādravatīsutau iṣṭavantò bhaviṣyanti tavayīṣṭavati bhārata [va] evama uktasa tu kṛṣṇena dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ vayāsama āmantrya medhāvī tatò vacanama abravīta yathākālaṃ bhavāna vetti hayamedhasya tattvataḥ dīkṣayasva tadā mā tavaṃ tavayya āyattò hi me karatuḥ [va] ahaṃ pailò 'tha kaunteya yājñavalkyasa tathaiva ca vidhānaṃ yadya athākālaṃ tata kartārò na saṃśayaḥ caitryāṃ hi paurṇamāsyāṃ ca tava dīkṣā bhaviṣyati saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ te yajñārthaṃ puruṣarṣabha aśvavidyā vidaśa caiva sūtā viprāśa ca tadvidaḥ medhyama aśvaṃ parīkṣantāṃ tava yajñārtha siddhaye tama utsṛjya yathāśāstraṃ pṛthivīṃ sāgarāmbarāma sa paryetu yaśò nāmnā tava pārthiva vardhayana [va] itya uktaḥ sa tathetya uktvā pāṇḍavaḥ pṛthivīpatiḥ cakāra sarvaṃ rājendra yathòktaṃ barahmavādinā saṃbhārāśa caiva rājendra sarve saṃkalpitābhavana sa saṃbhārāna samāhṛtya nṛpò dharmātmajasa tadā nayavedayada ameyātmā kṛṣṇadvaipāyanāya vai tatò 'baravīna mahātejā vayāsò dharmātmajaṃ nṛpama yathākālaṃ yathāyògaṃ sajjāḥ sama tava dīkṣaṇe saphyaśa ca kūrcaśa ca sauvarṇò yaca cānyada api kaurava tatra yògyaṃ bhaveta kiṃ cita tada raukmaṃ kariyatāma iti aśvaśa còtsṛjyatāma adya pṛthvyāma atha yathākramama suguptaśa ca caratva eṣa yathāśāstraṃ yudhiṣṭhira [ya] ayama aśvò mayā barahmanna utsṛṣṭaḥ pṛthivīma imāma cariṣyati yathākāmaṃ tatra vai saṃvidhīyatāma pṛthivīṃ paryaṭantaṃ hi turagaṃ kāmacāriṇama kaḥ pālayeda iti mune tada bhavāna vaktuma arhati [va] itya uktaḥ sa tu rājendra kṛṣṇadvaipāyanò 'baravīta bhīmasenāda avarajaḥ śareṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatāma jiṣṇuḥ sahiṣṇura dhṛṣṇuśa ca sa enaṃ pālayiṣyati śaktaḥ sa hi mahīṃ jetuṃ nivātakavacāntakaḥ tasmina haya astrāṇi divyāni divyaṃ saṃhananaṃ tathā divyaṃ dhanuśa ceṣudhī ca sa enama anuyāsyati sa hi dharmārthakuśalaḥ sarvavidyā viśāradaḥ yathāśāstraṃ nṛpaśreṣṭha cārayiṣyati te hayama rājaputrò mahābāhuḥ śayāmò rājīvalòcanaḥ abhimanyòḥ pitā vīraḥ sa enama anuyāsyati bhīmasenò 'pi tejasvī kaunteyò 'mitavikramaḥ samarthò rakṣituṃ rāṣṭraṃ nakulaśa ca viśāṃ pate sahadevasa tu kauravya samādhāsyati buddhimāna kuṭumba tantraṃ vidhivata sarvama eva mahāyaśāḥ tata tu sarvaṃ yathānyāyama uktaṃ kurukulòdvahaḥ cakāra phalgunaṃ cāpi saṃdideśa hayaṃ parati [ya] ehya arjuna tavayā vīra hayò 'yaṃ paripālyatāma tavama arhò rakṣituṃ haya enaṃ nānyaḥ kaśa cana mānavaḥ ye cāpi tavāṃ mahābāhò paratyudīyura narādhipāḥ taira vigrahò yathā na sayāta tathā kāryaṃ tavayānagha ākhyātavyaśa ca bhavatā yajñò 'yaṃ mama sarvaśaḥ pārthivebhyò mahābāhò samaye gamyatāma iti evama uktvā sa dharmātmā bharātaraṃ savyasācinama bhīmaṃ ca nakulaṃ caiva puraguptau samādadhata kuṭumba tantre ca tathā sahadevaṃ yudhāṃ patima anumānya mahīpālaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yudhiṣṭhiraḥ [va] dīkṣā kāle tu saṃprāpte tatasa te sumahartvijaḥ vidhivada dīkṣayāma āsura aśvamedhāya pārthivama kṛtvā sa paśubandhāṃśa ca dīkṣitaḥ pāṇḍunandanaḥ dharmarājò mahātejāḥ sahartvigbhira vayaròcata hayaśa ca hayamedhārthaṃ savayaṃ sa barahmavādinā utsṛṣṭaḥ śāstravidhinā vayāsenāmita tejasā sa rājā dharmajò rājana dīkṣitò vibabhau tadā hemamālī rukmakaṇṭhaḥ paradīpta iva pāvakaḥ kṛṣṇājinī daṇḍapāṇiḥ kaṣaumavāsāḥ sa dharmajaḥ vibabhau dayutimāna bhūyaḥ parajāpatira ivādhvare tathaivāsyartvijaḥ sarve tulyaveṣā viśāṃ pate babhūvura arjunaśa caiva paradīpta iva pāvakaḥ śavetāśvaḥ kṛṣṇasāraṃ taṃ sa sārāśvaṃ dhanaṃjayaḥ vidhivata pṛthivīpāla dharmarājasya śāsanāta vikṣipana gāṇḍivaṃ rājana baddhagòdhāṅguli taravāna tama aśvaṃ pṛthivīpāla mudā yuktaḥ sasāra ha ā kumāraṃ tadā rājanna āgamata tata puraṃ vibhò daraṣṭukāmaṃ kuruśreṣṭhaṃ parayāsyantaṃ dhanaṃjayama teṣāma anyònyasaṃmardāda ūṣmeva samajāyata didṛkṣūṇāṃ hayaṃ taṃ ca taṃ caiva hayasāriṇama tataḥ śabdò mahārāja daśāśāḥ paratipūrayana babhūva parekṣatāṃ nṝṇāṃ kuntīputraṃ dhanaṃjayama eṣa gacchati kaunteyasa turagaśa caiva dīptimāna yama anveti mahābāhuḥ saṃspṛśana dhanura uttamama evaṃ śuśrāva vadatāṃ girò jiṣṇura udāradhīḥ savasti te 'satu varajāriṣṭaṃ punaśa caihīti bhārata athāpare manuṣyendra puruṣā vākyama abruvana nainaṃ paśyāma saṃmarde dhanura etata paradṛśyate etada dhi bhīmanirhrādaṃ viśrutaṃ gāṇḍivaṃ dhanuḥ savasti gacchatva ariṣṭaṃ vai panthānama akutòbhayama nivṛttama enaṃ darakṣyāmaḥ punara evaṃ ca te 'baruvana evamādyā manuṣyāṇāṃ satrīṇāṃ ca bharatarṣabha śuśrāva madhurā vācaḥ punaḥ punara udīritāḥ yājñavalkyasya śiṣyaśa ca kuśalò yajñakarmaṇi parāyāta pārthena sahitaḥ śāntya arthaṃ vedapāragaḥ barāhmaṇāśa ca mahīpāla bahavò vedapāragāḥ anujagmura mahātmānaṃ kaṣatriyāśa ca viśò 'pi ca pāṇḍavaiḥ pṛthivīma aśvò nirjitāma astratejasā cacāra sa mahārāja yathādeśaṃ sa sattama tatra yuddhāni vṛttāni yānya āsana pāṇḍavasya ha tāni vakṣyāmi te vīra vicitrāṇi mahānti ca sahayaḥ pṛthivīṃ rājana paradakṣiṇama ariṃdama sasāròttarataḥ pūrvaṃ tana nibòdha mahīpate avamṛdnana sarāṣṭrāṇi pārthivānāṃ hayòttamaḥ śanaisa tadā pariyayau śavetāśvaśa ca mahārathaḥ tatra saṃkalanā nāsti rājñāma ayutaśasa tadā ye 'yudhyanta mahārāja kaṣatriyā hatabāndhavāḥ kirātā vikṛtā rājana bahavò 'si dhanurdharāḥ malecchāśa cānye bahuvidhāḥ pūrvaṃ nivikṛtā raṇe āryāśa ca pṛthivīpālāḥ parahṛṣṭanaravāhanāḥ samīyuḥ pāṇḍuputreṇa bahavò yuddhadurmadāḥ evaṃ yuddhāni vṛttāni tatra tatra mahīpate arjunasya mahīpālaira nānādeśanivāsibhiḥ yāni tūbhayatò rājana parataptāni mahānti ca tāni yuddhāni vakṣyāmi kaunteyasya tavānagha [va] tarigartaira abhavada yuddhaṃ kṛtavairaiḥ kirīṭinaḥ mahārathasamājñātaira hatānāṃ putra naptṛbhiḥ te samājñāya saṃprāptaṃ yajñiyaṃ turagòttamama viṣayānte tatò vīrā daṃśitāḥ paryavārayana rathinò baddhatūṇīrāḥ sadaśvaiḥ samalaṃkṛtaiḥ parivārya hayaṃ rājana garahītuṃ saṃpracakramuḥ tataḥ kirīṭī saṃcintya teṣāṃ rājñāṃ cikīrṣitama vārayāma āsa tāna vīrāna sāntvapūrvama ariṃdamaḥ tama anādṛtya te sarve śaraira abhyahanaṃsa tadā tamò rajòbhyāṃ saṃchannāṃsa tāna kirīṭī nayavārayata abravīca ca tatò jiṣṇuḥ parahasanna iva bhārata nivartadhvama adharmajñāḥ śareyò jīvitama eva vaḥ sa hi vīraḥ parayāsyana vai dharmarājena vāritaḥ hatabāndhavā na te pārtha hantavyāḥ pārthivā iti sa tadā tada vacaḥ śarutvā dharmarājasya dhīmataḥ tāna nivartadhvama itya āha na nayavartanta cāpi te tatasa tarigartarājānaṃ sūryavarmāṇama āhave vitatya śarajālena parajahāsa dhanaṃjayaḥ tatasa te rathaghòṣeṇa khuranemisvanena ca pūrayantò diśaḥ sarvā dhanaṃjayama upādravana sūryavarmā tataḥ pārthe śarāṇāṃ nataparvaṇāma śatānya amuñcada rājendra labhva astrama abhidarśayana tathaivānye maheṣvāsā ye tasyaivānuyāyinaḥ mumucuḥ śaravarṣāṇi dhanaṃjaya vadhaiṣiṇaḥ sa tāña jayā puṅkhanirmuktaira bahubhiḥ subahūña śarāna ciccheda pāṇḍavò rājaṃsa te bhūmau nayapataṃsa tadā ketuvarmā tu tejasvī tasyaivāvarajò yuvā yuyudhe bharātura arthāya pāṇḍavena mahātmanā tama āpatantaṃ saṃprekṣya ketuvarmāṇama āhave abhyaghnana niśitaira bāṇaira bībhatsuḥ paravīrahā ketuvarmaṇya abhihate dhṛtavarmā mahārathaḥ rathenāśu samāvṛtya śaraira jiṣṇuma avākirata tasya tāṃ śīghratāma īkṣya tutòṣātīva vīryavāna guḍākeśò mahātejā bālasya dhṛtavarmaṇaḥ na saṃdadhānaṃ dadṛśe nādadānaṃ ca taṃ tadā kirantama eva sa śarāna dadṛśe pākaśāsaniḥ sa tu taṃ pūjayāma āsa dhṛtavarmāṇama āhave manasā sa muhūrtaṃ vai raṇe samabhiharṣayana taṃ pannagama iva karuddhaṃ kuruvīraḥ samayanna iva parītipūrvaṃ mahārāja parāṇaira na vayaparòpayata sa tathā rakṣyamāṇò vai pārthenāmita tejasā dhṛtavarmā śaraṃ tīkṣṇaṃ mumòca vijaye tadā sa tena vijayasa tūrṇama asyana viddhaḥ kare bhṛśama mumòca gāṇḍīvaṃ duḥkhāta tata papātātha bhūtale dhanuṣaḥ patatasa tasya savyasāci karāda vibhò indrasyevāyudhasyāsīda rūpaṃ bharatasattama tasmina nipatite divye mahādhanuṣi pārthiva jahāsa sa savanaṃ hāsaṃ dhṛtavarmā mahāhave tatò ròṣānvitò jiṣṇuḥ paramṛjya rudhiraṃ karāta dhanura ādatta tada divyaṃ śaravarṣaṃ vavarṣa ca tatò halahalāśabdò divaspṛga abhavata tadā nānāvidhānāṃ bhūtānāṃ tata karmātīva śaṃsatāma tataḥ saṃprekṣya taṃ karuddhaṃ kālāntakayamòpamama jiṣṇuṃ taraigartakā yòdhāsa tavaritāḥ paryavārayana abhisṛtya parīpsārthaṃ tatasa te dhṛtavarmaṇaḥ parivavrura guḍākeśaṃ tatrākrudhyada dhanaṃjayaḥ tatò yòdhāña jaghānāśu teṣāṃ sa daśa cāṣṭa ca mahendravajrapratimaira āyasaira niśitaiḥ śaraiḥ tāṃsa tu parabhagnāna saṃprekṣya tavaramāṇò dhanaṃjayaḥ śaraira āśīviṣākāraira jaghāna savanavada dhasana te bhagnamanasaḥ sarve taraigartaka mahārathāḥ diśò vidudruvuḥ sarvā dhanaṃjaya śarārditāḥ ta ūcu puruṣavyāghraṃ saṃśaptaka niṣūdanama tava sama kiṃkarāḥ sarve sarve ca vaśagāsa tava ājñāpayasva naḥ pārtha parahvāna pareṣyāna avasthitāna kariṣyāmaḥ pariyaṃ sarvaṃ tava kauravanandana etada ājñāya vacanaṃ sarvāṃsa tāna abravīta tadā jīvitaṃ rakṣata nṛpāḥ śāsanaṃ gṛhyatāma iti [va] parāgjyòtiṣama athābhyetya vayacarata sahayòttamaḥ bhagadattātmajasa tatra niryayau raṇakarkaśaḥ sahayaṃ pāṇḍuputrasya viṣayāntama upāgatama yuyudhe bharataśreṣṭha vajradattò mahīpatiḥ sò 'bhiniryāya nagarāda bhagadattasutò nṛpaḥ aśvama āyāntama unmathya nagarābhimukhò yayau tama ālakṣya mahābāhuḥ kurūṇāma ṛṣabhasa tadā gāṇḍīvaṃ vikṣipaṃsa tūrṇaṃ sahasā samupādravata tatò gāṇḍīvanirmuktaira iṣubhira mòhitò nṛpaḥ hayama utsṛjya taṃ vīrasa tataḥ pārthama upādravata punaḥ paraviśya nagaraṃ daṃśitaḥ sa nṛpòttamaḥ āruhya nāgapravaraṃ niryayau yuddhakāṅkṣayā pāṇḍureṇātapatreṇa dhariyamāṇena mūrdhani dòdhūyatā cāmareṇa śavetena ca mahārathaḥ tataḥ pārthaṃ samāsādya pāṇḍavānāṃ mahārathama āhvayāma āsa kauravyaṃ bālyāna mòhāca ca saṃyuge sa vāraṇaṃ nagaprakhyaṃ parabhinnakaraṭā mukhama pareṣayāma āsa saṃkruddhasa tataḥ śavetahayaṃ parati vikṣarantaṃ yathā meghaṃ paravāraṇavāraṇama śāstravata kalpitaṃ saṃkhye tarisāhaṃ yuddhadurmadama paracòdyamānaḥ sa gajasa tena rājñā mahābalaḥ tadāṅkuśena vibabhāva utpatiṣyanna ivāmbarama tama āpatantaṃ saṃprekṣya karuddhò rājana dhanaṃjayaḥ bhūmiṣṭhò vāraṇagataṃ yòdhayāma āsa bhārata vajradattasa tu saṃkruddhò mumòcāśu dhanaṃjaye tòmarāna agnisaṃkāśāña śalabhāna iva vegitāna arjunasa tāna asaṃprāptāna gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ davidhā taridhā ca ciccheda kha eva khagamaisa tadā sa tāna dṛṣṭvā tathā chinnāṃsa tòmarāna bhagadattajaḥ iṣūna asaktāṃsa tavaritaḥ parāhiṇòta pāṇḍavaṃ parati tatò 'rajunasa tūrṇataraṃ rukmapuṅkhāna ajihmagāna pareṣayāma āsa saṃkruddhò bhagadattātmajaṃ parati sa taira viddhò mahātejā vajradattò mahāhave bhṛśāhataḥ papātòrvyāṃ na tava enama ajahāta samṛtiḥ tataḥ sa punara āruhya vāraṇapravaraṃ raṇe avyagraḥ pareṣayāma āsa jayārthī vijayaṃ parati tasmai bāṇāṃsa tatò jiṣṇura nirmuktāśīviṣòpamāna pareṣayāma āsa saṃkruddhò javalitāna iva pāvakāna sa taira viddhò mahānāgò visravana rudhiraṃ babhau himavāna iva śailendrò bahu parasravaṇasa tadā [va] evaṃ tarirātrama abhavata tada yuddhaṃ bharatarṣabha arjunasya narendreṇa vṛtreṇeva śatakratòḥ tataśa caturthe divase vajradattò mahābalaḥ jahāsa sa savanaṃ hāsaṃ vākyaṃ cedama athābravīta arjunārjuna tiṣṭhasva na me jīvana vimòkṣyase tavāṃ nihatya kariṣyāmi putusa tòyaṃ yathāvidhi tavayā vṛddhò mama pitā bhagadattaḥ pituḥ sakhā hatò vṛddhò 'pacāyitvāca chiśuṃ māma adya yòdhaya itya evama uktvā saṃkruddhò vajradattò narādhipaḥ pareṣayāma āsa kauravya vāraṇaṃ pāṇḍavaṃ parati saṃpreṣyamāṇò nāgendrò vajradattena dhīmatā utpatiṣyanna ivākāśama abhidudrāva pāṇḍavama agrahastapramuktena śīkareṇa saphalgunama samukṣata mahārāja śailaṃ nīla ivāmbudaḥ sa tena pareṣitò rājñā meghavana ninadana muhuḥ mukhāḍambara ghòṣeṇa samādravata phalgunama sa nṛtyanna iva nāgendrò vajradattapracòditaḥ āsasāda darutaṃ rājana kauravāṇāṃ mahārathama tama āpatantaṃ saṃprekṣya vajradattasya vāraṇama gāṇḍīvama āśritya balī na vayakampata śatruhā cukròdha balavaca cāpi pāṇḍavasa tasya bhūpateḥ kāryavighnama anusmṛtya pūrvavairaṃ ca bhārata tatasa taṃ vāraṇaṃ karuddhaḥ śarajālena pāṇḍavaḥ nivārayāma āsa tadā veleva makarālayama sa nāgapravarò vīryāda arjunena nivāritaḥ tasthau śaraira vitunnāṅgaḥ śavāvica chalalitò yathā nivāritaṃ gajaṃ dṛṣṭvā bhagadattātmajò nṛpaḥ utsasarja śitāna bāṇāna arjune karòdhamūrchitaḥ arjunasa tu mahārāja śaraiḥ śaravighātibhiḥ vārayāma āsa tāna astāṃsa tada adbhutama ivābhavata tataḥ punara atikruddhò rājā parāgjyòtiṣādhipaḥ pareṣayāma āsa nāgendraṃ balavaca chavasanòpamama tama āpatantaṃ saṃprekṣya balavāna pākaśāsaniḥ nārācama agnisaṃkāśaṃ parāhiṇòda vāraṇaṃ parati sa tena vāraṇò rājana marmāṇya abhihatò bhṛśama papāta sahasā bhūmau vajrarugṇa ivācalaḥ sa pataña śuśubhe nāgò dhanaṃjaya śarāhataḥ viśanna iva mahāśailò mahīṃ vajraprapīḍitaḥ tasmina nipatite nāge vajradattasya pāṇḍavaḥ taṃ na bhetavyama itya āha tatò bhūmigataṃ nṛpama abravīda dhi mahātejāḥ parasthitaṃ māṃ yudhiṣṭhiraḥ rājānasa te na hantavyā dhanaṃjaya kathaṃcanana sarvama etana naravyāghra bhavatva etāvatā kṛtama yòdhāśa cāpi na hantavyā dhanaṃjaya raṇe tavayā vaktavyāśa cāpi rājānaḥ sarvaiḥ saha suhṛjjanaiḥ yudhiṣṭhirasyāśvamedhò bhavadbhira anubhūyatāma iti bharātṛvacaḥ śarutvā na hanmi tavāṃ janādhipa uttiṣṭha na bhayaṃ te 'sati savastimāna gaccha pārthiva āgacchethā mahārāja parāṃ caitrīma upasthitāma tadāśvamedhò bhavitā dharmarājasya dhīmataḥ evama uktaḥ sa rājā tu bhagadattātmajasa tadā tathetya evābravīda vākyaṃ pāṇḍavenābhinirjitaḥ [va] saindhavaira abhavada yuddhaṃ tatasa tasya kirīṭinaḥ hataśeṣaira mahārāja hatānāṃ ca sutaira api te 'vatīrṇama upāśrutya viṣayaṃ śavetavāhanama paratyudyayura amṛṣyantò rājānaḥ pāṇḍavarṣabhama aśvaṃ ca taṃ parāmṛśya viṣayānte viṣòpamāḥ na bhayaṃ cakrire pārthāda bhīmasenāda anantarāta te 'vidūrāda dhanuṣpāṇiṃ yajñiyasya hayasya ca bībhatsuṃ paratyapadyanta padātinama avasthitama tatasa te tu mahāvīryā rājānaḥ paryavārayana jigīṣantò naravyāghrāḥ pūrvaṃ vinikṛtā yudhi te nāmānya atha gòtrāṇi karmāṇi vividhāni ca kīrtayantasa tadā pārthaṃ śaravarṣaira avākirana te kirantaḥ śarāṃsa tīkṣṇāna vāraṇendra nivāraṇāna raṇe jayama abhīpsantaḥ kaunteyaṃ paryavārayana te 'samīkṣyaiva taṃ vīrama ugrakarmāṇama āhave sarve yuyudhire vīrā rathasthāsa taṃ padātinama te tama ājaghnire vīraṃ nivātakavacāntakama saṃśaptaka nihantāraṃ hantāraṃ saindhavasya ca tatò rathasahasreṇa hayānāma ayutena ca kòṣṭhakī kṛtyakaunteyaṃ saṃprahṛṣṭama ayòdhayana saṃsmarantò vadhaṃ vīrāḥ sindhurājasya dhīmataḥ jayadrathasya kauravya samare savyasācinā tataḥ parjanyavata sarve śaravṛṣṭima avāsṛjana taiḥ kīrṇaḥ śuśubhe pārthò ravira meghāntare yathā sa śaraiḥ samavacchannò dadṛśe pāṇḍavarṣabhaḥ pañjarāntara saṃcārī śakunta iva bhārata tatò hāhākṛtaṃ sarvaṃ kaunteye śarapīḍite tarailòkyama abhavada rājana raviśa cāsīda rajò'ruṇaḥ tatò vavau mahārāja mārutò ròmaharṣaṇaḥ rāhura agrasada ādityaṃ yugapata sòmama eva ca ulkāśa ca jaghnire sūryaṃ vikīryantyaḥ samantataḥ vepathuśa cābhavada rājana kailāsasya mahāgireḥ mumucuśa cāsrama atyuṣṇaṃ duḥkhaśòkasamanvitāḥ saptarṣayò jātabhayāsa tathā devarṣayò 'pi ca śaśaśa cāśu nivirbhidya maṇḍalaṃ śaśinò 'patata viparītasa tadā rājaṃsa tasminna utpātalakṣaṇe rāsabhāruṇa saṃkāśā dhanuṣmantaḥ sa vidyutaḥ āvṛtya gaganaṃ meghā mumucura māṃsaśòṇitama evama āsīta tadā vīre śaravarṣābhisaṃvṛte lòke 'samina bharataśreṣṭha tada adbhutama ivābhavata tasya tenāvakīrṇasya śarajālena sarvaśaḥ mòhāta papāta gāṇḍīvama āvāpaśa ca karāda api tasmina mòhama anuprāpte śarajālaṃ mahattarama saindhavā mumucusa tūrṇaṃ gatasattve mahārathe tatò mòhasamāpannaṃ jañātvā pārthaṃ divaukasaḥ sarve vitrastama anasasa tasya śānti parābhavana tatò devarṣayaḥ sarve tathā saptarṣayò 'pi ca barahmarṣayaśa ca vijayaṃ jepuḥ pārthasya dhīmataḥ tataḥ paradīpite devaiḥ pārtha tejasi pārthiva tasthāva acalavada dhīmāna saṃgrāme paramāstravita vicakarṣa dhanura divyaṃ tataḥ kauravanandanaḥ yantrasyeveha śabdò 'bhūna mahāṃsa tasya punaḥ punaḥ tataḥ sa śaravarṣāṇi paratyamitrāna parati parabhuḥ vavarṣa dhanuṣā pārthò varṣāṇīva sureśvaraḥ tatasa te saindhavā yòdhāḥ sarva eva sarājakāḥ nādṛśyanta śaraiḥ kīrṇāḥ śalabhaira iva pāvakāḥ tasya śabdena vitresura bhayārtāśa ca vidudruvuḥ mumucuśa cāśruśòkārtāḥ suṣupuśa cāpi saindhavāḥ tāṃsa tu sarvāna naraśreṣṭhaḥ sarvatò vicarana balī alātacakravada rājaña śarajālaiḥ samarpayata tada indra jālapratimaṃ bāṇajālama amitrahā vayasṛjada diṣku sarvāsu mahendra iva vajrabhṛta meghajālanibhaṃ sainyaṃ vidārya sa raviprabhaḥ vibabhau kauravaśreṣṭhaḥ śaradīva divākaraḥ [va] tatò gāṇḍīvabhṛca chūrò yuddhāya samavasthitaḥ vibabhau yudhi durdharṣò himavāna acalò yathā tataḥ saindhava yòdhāsa te punara eva vayavasthitāḥ vimuñcantaḥ susaṃrabdhāḥ śaravarṣāṇi bhārata tāna parasahya mahāvīryaḥ punara eva vayavasthitāna tataḥ paròvāca kaunteyò mumūrṣaña śalakṣṇayā girā yudhyadhvaṃ parayā śaktyā yatadhvaṃ ca vadhe mama kurudhvaṃ sarvakāryāṇi mahada vò bhayama āgatama eṣa yòtsyāmi vaḥ sarvāna nivārya śaravāgurāma tiṣṭhadhvaṃ yuddhamanasò darpaṃ vinayitāsmi vaḥ etāvada uktvā kauravyò ruṣā gāṇḍīvabhṛta tadā tatò 'tha vacanaṃ samṛtvā bharātura jayeṣṭhasya bhārata na hantavyā raṇe tāta kaṣatriyā vijigīṣavaḥ jetavyāśa ceti yata paròktaṃ dharmarājñā mahātmanā cintayāma āsa ca tadā phalgunaḥ puruṣarṣabhaḥ itya uktò 'haṃ narendreṇa na hantavyā nṛpā iti kathaṃ tana na mṛṣeha sayāda dharmarāja vacaḥ śubhama na hanyeraṃśa ca rājānò rājñaśa cājñā kṛtā bhaveta iti saṃcintya sa tadā bharātuḥ pariyahite rataḥ paròvāca vākyaṃ dharmajñaḥ sandhavāna yuddhadurmadāna bālāna satriyò vā yuṣmākaṃ na haniṣye vayavasthitāna yaśa ca vakṣyati saṃgrāme tavāsmīti parājitaḥ etaca charutvā vacò mahyaṃ kurudhvaṃ hitama ātmanaḥ atò 'nayathā kṛcchragatā bhaviṣyatha mahārditāḥ evama uktvā tu tāna vīrāna yuyudhe kurupuṃgavaḥ atvarāvāna asaṃrabdhaḥ saṃrabdhaira vijigīṣubhiḥ tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇāma mumucuḥ saindhavā rājaṃsa tadā gāṇḍīvadhanvani sa tāna ātapataḥ karūrāna āśīviṣaviṣòpamāna ciccheda niśitaira bāṇaira antaraiva dhanaṃjayaḥ chittvā tu tāna āśu gamāna kaṅkapatrāña śilāśitāna ekaikama eṣa daśabhira bibheda samare śaraiḥ tataḥ parāsāṃśa ca śaktīṃśa ca punara eva dhanaṃjaye jayadrathaṃ hataṃ samṛtvā cikṣipuḥ saindhavā nṛpāḥ teṣāṃ kirīṭī saṃkalpaṃ mòghaṃ cakre mahāmanāḥ sarvāṃsa tāna antarā chittvā mudā cukròśa pāṇḍavaḥ tathaivāpatatāṃ teṣāṃ yòdhānāṃ jaya gṛddhināma śirāṃsi pātayāma āsa bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ teṣāṃ paradravatāṃ caiva punara eva ca dhāvatāma nivartatāṃ ca śabdò 'bhūta pūrṇasyeva mahòdadheḥ te vadhyamānāsa tu tadā pārthenāmita tejasā yathāprāṇaṃ yathòtsāhaṃ yòdhayāma āsura arjunama tatasa te phalgunenājau śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ kṛtā visaṃjñā bhūyiṣṭhāḥ kalāntavāhana sainikāḥ tāṃsa tu sarvāna pariglānāna viditvā dhṛtarāṣṭrajā duḥśalā bālama ādāya naptāraṃ parayayau tadā surathasya sutaṃ vīraṃ rathenānāgasaṃ tadā śāntya arthaṃ sarvayòdhānāma abhyagacchata pāṇḍavama sā dhanaṃjayama āsādya mumòcārtasvaraṃ tadā dhanaṃjayò 'pi tāṃ dṛṣṭvā dhanura visasṛje parabhuḥ samutsṛṣṭa dhanuḥ pārthò vidhivada bhaginīṃ tadā parāha kiṃ karavāṇīti sā ca taṃ vākyama abravīta eṣa te bharataśreṣṭha savasrīyasyātmajaḥ śiśuḥ abhivādayate vīra taṃ paśya puruṣarṣabha itya uktasa tasya pitaraṃ sa papracchārjunasa tadā kavāsāva iti tatò rājana duḥśalā vākyama abravīta pitṛśòkābhisaṃtaptò viṣādārtò 'saya vai pitā pañcatvama agamada vīra yathā tana me nibòdha ha sa pūrvaṃ pitaraṃ śarutvā hataṃ yuddhe tavayānagha tavāma āgataṃ ca saṃśrutya yuddhāya hayasāriṇama pituśa ca mṛtyuduḥkhārtò 'jahāta parāṇāna dhanaṃjaya parāptò bībhatsura itya eva nāma śarutvaiva te 'nagha viṣādārtaḥ papātòrvyā mamāra ca mamātmajaḥ taṃ tu dṛṣṭvā nipatitaṃ tatasa tasyātmajaṃ vibhò gṛhītvā samanuprāptā tavāma adya śaraṇaiṣiṇī itya uktvārtasvaraṃ sātu mumòca dhṛtarāṣṭrajā dīnā dīnaṃ sathitaṃ pārthama abravīca cāpya adhòmukhama savasāraṃ māma vekṣasva savasrīyātmamama eva ca kartuma arhasi dharmajña dayāṃ mayi kurūdvaha vismṛtya kururājānaṃ taṃ ca mandaṃ jayadrathama abhimanyòra yathā jātaḥ parikṣita paravīra hā tathāyaṃ surathāja jātò mama pautrò mahābhuja tama ādāya naravyāghra saṃptāptāsmi tavāntikama śamārthaṃ sarvayòdhānāṃ śṛṇu cedaṃ vacò mama āgatò 'yaṃ mahābāhò tasya mandasya pautrakaḥ parasādama asya bālasya tasmāta tavaṃ kartuma arhasi eṣa parasādya śirasā mayā sārdhama ariṃdama yācate tavāṃ mahābāhò śamaṃ gaccha dhanaṃjaya bālasya hatabandhòśa ca pārtha kiṃ cida ajānataḥ parasādaṃ kuru dharmajña mā manyuvaśama anvagāḥ tama anāryaṃ nṛśaṃsaṃ ca vismṛtyāsya pitāmahama āgaḥ kāriṇama atyarthaṃ parasādaṃ kartuma arhasi evaṃ baruvatyāṃ karuṇaṃ duḥśalāyāṃ dhanaṃjayaḥ saṃsmṛtya devīṃ gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca pārthivama paròvāca duḥkhaśòkārtaḥ kaṣatradharmaṃ vigarhayana dhika taṃ duryòdhanaṃ kaṣudraṃ rājyalubdhaṃ ca māninama yatkṛte bāndhavāḥ sarve mayā nītā yamakṣayama itya uktvā bahu sāntvādi parasādama akaròja jayaḥ pariṣvajya ca tāṃ parītò visasarja gṛhāna parati duḥśalā cāpi tāna yòdhāna nivārya mahatò raṇāta saṃpūjya pārthaṃ parayayau gṛhāna parati śubhānanā tataḥ saindhavakāna yòdhāna vinirjitya nararṣabhaḥ punara evānvadhāvata sa taṃ hayaṃ kāmacāriṇama sasāra yajñiyaṃ vīrò vidhivata sa viśāṃ pate tārāmṛgama ivākāśe devadevaḥ pināka dhṛka sa ca vājī yatheṣṭena tāṃsa tāna deśāna yathāsukhama vicacāra yathākāmaṃ karma pārthasya vardhayana karameṇa sahayasa tava evaṃ vicarana bharatarṣabha maṇipūra patera deśama upāyāta saha pāṇḍavaḥ [va] śarutvā tu nṛpatira vīraṃ pitaraṃ babhru vāhanaḥ niryayau vinayenāryò barāhmaṇārghya puraḥsaraḥ maṇipūreśvaraṃ tava evama upayātaṃ dhanaṃjayaḥ nābhyanandata medhāvī kaṣatradharmama anusmarana uvāca cainaṃ dharmātmā sa manyuḥ phalgunasa tadā parakriyeyaṃ na te yuktā bahisa tavaṃ kaṣatradharmataḥ saṃrakṣyamāṇaṃ turagaṃ yaudhiṣṭhirama upāgatama yajñiyaṃ viṣayānte māṃ nāyòtsīḥ kiṃ nu putraka dhiktvāma astu sudurbuddhiṃ kaṣatradharmaviśāradama yò māṃ yuddhāya saṃprāptaṃ sāmnaivāthò tavama agrahīḥ na tavayā puruṣārthaśa ca kaśa cida astīha jīvatā yasa tavaṃ satrīvada yudhā parāptaṃ sāmnā māṃ paratyagṛhṇathāḥ yadya ahaṃ nayastaśastrasa tavāma āgaccheyaṃ sudurmate parakriyeyaṃ tatò yuktā bhaveta tava narādhama tama evama uktaṃ bhartrā tu viditvā pannagātmajā amṛṣyamāṇā bhittvòrvīma ulūpī tama upāgamata sā dadarśa tataḥ putraṃ vimṛśantama adhòmukhama saṃtarjyamānama asakṛda bhartrā yuddhārthinā vibhò tataḥ sā cārusarvāṅgī tama upetyòragātmajā ulūpī parāha vacanaṃ kaṣatradharmaviśāradā ulūpīṃ māṃ nibòdha tavaṃ mātaraṃ pannagātmajāma kuruṣva vacanaṃ putra dharmasa te bhavitā paraḥ yudhyasvainaṃ kuruśreṣṭhaṃ dhanaṃjayama ariṃdama evama eṣa hi te parītò bhaviṣyati na saṃśayaḥ evama uddharṣitò mātrā sa rājā babhru vāhanaḥ manaśa cakre mahātejā yuddhāya bharatarṣabha saṃnahya kāñcanaṃ varma śirasa tarāṇaṃ ca bhānumata tūṇī raśata saṃbādhama āruròha mahārathama sarvòpakaraṇaira yuktaṃ yuktama aśvaira manòjavaiḥ sucakròpaskaraṃ dhīmāna hemabhāṇḍa pariṣkṛtama paramārcitama ucchritya dhavajaṃ siṃhaṃ hiraṇmayama parayayau pārthama uddiśya sa rājā babhru vāhanaḥ tatò 'bhayetya hayaṃ vīrò yajñiyaṃ pārtha rakṣitama garāhayāma āsa puruṣaira hayaśikṣā viśāradaiḥ gṛhītaṃ vājinaṃ dṛṣṭvā parītātmā sadhanaṃjayaḥ putraṃ rathasthaṃ bhūmiṣṭhaḥ saṃnyavārayada āhave tataḥ sa rājā taṃ vīraṃ śaravrātaiḥ sahasraśaḥ ardayāma āsa niśitaira āśīviṣaviṣòpamaiḥ tayòḥ samabhavada yuddhaṃ pituḥ putrasya cātulama devāsuraraṇaprakhyama ubhayòḥ parīyamāṇayòḥ kirīṭinaṃ tu vivyādha śareṇa nataparvaṇā jatru deśe naravyāghraḥ parahasana babhru vāhanaḥ sò 'bhayagāta saha puṅkhena valmīkama iva pannagaḥ vinirbhidya ca kaunteyaṃ mahītalama athāviśata sa gāḍhavedanò dhīmāna ālambya dhanura uttamama divyaṃ tejaḥ samāviśya paramīta iva saṃbabhau sa saṃjñāma upalabhyātha paraśasya puruṣarṣabhaḥ putraṃ śakrātmajò vākyama idama āha mahīpate sādhu sādhu mahābāhò vatsa citrāṅgadātmaja sadṛśaṃ karma te dṛṣṭvā parītimāna asmi putraka vimuñcāmya eṣa bāṇāṃsa te putra yuddhe sathirò bhava itya evama uktvā nārācaira abhyavarṣada amitrahā tāna sa gāṇḍīvanirmuktāna vajrāśanisamaprabhāna nārācaira acchinada rājā sarvāna eva taridhā taridhā tasya pārthaḥ śaraira divyaira dhavajaṃ hemapariṣkṛtama suvarṇatālapratimaṃ kaṣureṇāpāharada rathāta hayāṃśa cāsya mahākāyāna mahāvegaparākramāna cakāra rājñò nirjīvāna parahasana pāṇḍavarṣabhaḥ sa rathāda avatīryāśu rājā paramakòpanaḥ padātiḥ pitaraṃ kòpāda yòdhayāma āsa pāṇḍavama saṃprīyamāṇaḥ pāṇḍūnāma ṛṣabhaḥ putra vikramāta nātyarthaṃ pīḍayāma āsa putraṃ vajradharāthamaḥ sa hanyamānò vimukhaṃ pitaraṃ babhru vāhanaḥ śaraira āśīviṣākāraiḥ punara evārdayada balī tataḥ sa bālyāta pitaraṃ vivyādha hṛdi patriṇā niśitena supuṅkhena balavada babhru vāhanaḥ sa bāṇasa tejasā dīptò javalanna iva hutāśanaḥ viveśa pāṇḍavaṃ rājana marma bhittvātiduḥkha kṛta sa tenātibhṛśaṃ viddhaḥ putreṇa kurunandanaḥ mahīṃ jagāma mòhārtasa tatò rājana dhanaṃjayaḥ tasmina nipatite vīre kauravāṇāṃ dhuraṃdhare sò 'pi mòhaṃ jagāmāśu tataśa citrāṅgadā sutaḥ vayāyamya saṃyuge rājā dṛṣṭvā ca pitaraṃ hatama pūrvama eva ca bāṇaughaira gāḍhaviddhò 'rajunena saḥ bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā putraṃ ca patitaṃ bhuvi citrāṅgadā paritrastā paraviveśa raṇājirama śòkasaṃtapta hṛdayā rudatī sā tataḥ śubhā maṇipūra patera mātā dadarśa nihataṃ patima [va] tatò babu vidhaṃ bhīrura vilapya kamalekṣaṇā mumòha duḥkhāda durdharṣā nipapāta ca bhūtale paratilabhya ca sā saṃjñāṃ devī divyavapura dharā ulūpīṃ pannagasutāṃ dṛṣṭvedaṃ vākyama abravīta ulūpi paśya bhartāraṃ śayānaṃ nihataṃ raṇe tavatkṛte mama putreṇa bālena samitiṃjayama nanu tavama ārye dharmajñā nanu cāsi pativratā yata tavatkṛte 'yaṃ patitaḥ patisa te nihatò raṇe kiṃ tu sarvāparādhò 'yaṃ yadi te 'daya dhanaṃjayaḥ kaṣamasva yācyamānā me saṃjīvaya dhanaṃjayama nanu tavama ārye dharmajñā tarailòkyaviditā śubhe yada ghātayitvā bhartāraṃ puteṇeha na śòcasi nāhaṃ śòcāmi tanayaṃ nihataṃ pannagātmaje patima eva tu śòcāmi yasyātithyama idaṃ kṛtama itya uktvā sā tadā devīma ulūpīṃ pannagātmajāma bhartārama abhigamyedama itya uvāca yaśasvinī uttiṣṭha kurumukhyasya pariyakāmamama pariya ayama aśvò mahābāhò mayā te parimòkṣitaḥ nanu nāma tavayā vīradharmarājasya yajñiyaḥ ayama aśvò 'nusartavyaḥ sa śeṣe kiṃ mahītale tavayi parāṇāḥ samāyattāḥ kurūṇāṃ kurunandana sa kasmāta parāṇadò 'nayeṣāṃ parāṇāna saṃtyaktavāna asi ulūpi sādhu saṃpaśya bhartāraṃ nihataṃ raṇe putraṃ cainaṃ samutsāhya ghātayitvā na śòcasi kāmaṃ savapitu bālò 'yaṃ bhūmau paretagatiṃ gataḥ lòhitākṣò guḍākeśò vijayaḥ sādhu jīvatu nāparādhò 'sati subhage narāṇāṃ bahubhāryatā nārīṇāṃ tu bhavatya etana mā te bhūda buddhira īdṛśī sakhyaṃ haya etata kṛtaṃ dhātrā śāśvataṃ cāvyayaṃ ca ha sakhyaṃ samabhijānīhi satyaṃ saṃgatama astu te putreṇa ghātayitvemaṃ patiṃ yadi na me 'daya vai jīvantaṃ darśayasya adya parityakṣyāmi jīvitama sāhaṃ duḥkhānvitā bhīru patiputra vinākṛtā ihaiva parāyama āśiṣye parekṣantyāsa te na saṃśayaḥ itya uktvā pannagasutāṃ sapatnīṃ caitravāhinī tataḥ parāyama upāsīnā tūṣṇīma āsīja janādhipa [va] tathā vilapyòparatā bhartuḥ pādau paragṛhya sā upaviṣṭābhavada devī sòcchvāsaṃ putrama īkṣatī tataḥ saṃjñāṃ punara labdhvā sa rājā babhru vāhanaḥ mātaraṃ tāma athālòkya raṇabhūmāva athāvravīta itò duḥkhataraṃ kiṃ nu yana me mātā sukhaidhitā bhūmau nipatitaṃ vīrama anuśete mṛtaṃ patima nihantāraṃ raṇe 'rīṇāṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varama mayā vinihataṃ saṃkhye parekṣate durmaraṃ bata ahò 'sayā hṛdayaṃ devyā dṛḍhaṃ yana na vidīryate vayūḍhòraskaṃ mahābāhuṃ parekṣantyā nihataṃ patima durmaraṃ puruṣeṇeha manye haya adhvanya anāgate yatra nāhaṃ na me mātā viprayujyeta jīvitāta ahò dhika kuruvīrasya haya uraḥ sathaṃ kāñcanaṃ bhuvi vayapaviddhaṃ hatasyeha mayā putreṇa paśyata bhò bhò paśyata me vīraṃ pitaraṃ barāhmaṇā bhuvi śayānaṃ vīraśayane mayā putreṇa pātitama barāhmaṇāḥ kurumukhyasya parayuktā hayasāriṇaḥ kurvantu śāntikāṃ tava adya raṇe yò 'yaṃ mahāhataḥ vayādiśantu ca kiṃ viprāḥ parāyaścittama ihādya me sunṛśaṃsasya pāpasya pitṛhantū raṇājire duścarā davādaśa samā hatvā pitarama adya vai mameha sunṛśaṃsasya saṃvītasyāsya carmaṇā śiraḥ kapāle cāsyaiva bhuñjataḥ pitura adya me parāyaścittaṃ hi nāstya anyada dhatvādya pitaraṃ mama paśya nāgòttama sute bhartāraṃ nihataṃ mayā kṛtaṃ pariyaṃ mayā te 'daya nihatya samare 'rajunama sò 'hama apya adya yāsyāmi gatiṃ pitṛniṣevitāma na śaknòmya ātmanātmānama ahaṃ dhārayituṃ śubhe sā tavaṃ mayi mṛte mātasa tathā gāṇḍīvadhanvini bhava parītimatī devi satyenātmānama ālabhe itya uktvā sa tadā rājā duḥkhaśòkasamāhataḥ upaspṛśya mahārāja duḥkhāda vacanama abravīta śṛṇvantu sarvabhūtāni sathāvarāṇi carāṇi ca tavaṃ ca mātara yathāsatyaṃ baravīmi bhujagòttame yadi nòttiṣṭhati jayaḥ pitā me bharatarṣabhaḥ asminna eva raṇòddeśe śòṣayiṣye kalevarama na hi me pitaraṃ hatvā niṣkṛtira vidyate kava cita narakaṃ paratipatsyāmi dharuvaṃ guru vadhārditaḥ vīraṃ hi kaṣatriyaṃ hatvā gòśatena paramucyate pitaraṃ tu nihatyaivaṃ dustarā niṣkṛtira mayā eṣa haya ekò mahātejāḥ pāṇḍuputrò dhanaṃjayaḥ pitā ca mama dharmātmā tasya me niṣkṛtiḥ kṛtaḥ itya evama uktvā nṛpate dhanaṃjaya sutò nṛpaḥ upaspṛśyābhavata tūṣṇīṃ parāyòpetò mahāmatiḥ [va] parāyòpaviṣṭe nṛpatau maṇipūreśvare tadā pitṛśòkasamāviṣṭe saha mātrā paraṃtapa ulūpī cintayāma āsa tadā saṃjīvanaṃ maṇima sa còpātiṣṭhata tadā pannagānāṃ parāyaṇama taṃ gṛhītvā tu kauravya nāgarājapateḥ sutā manaḥ parahlādanīṃ vācaṃ sainikānāma athābravīta uttiṣṭha māṃ śucaḥ putra naiṣa jiṣṇusa tavayā hataḥ ajeyaḥ puruṣaira eṣa devaira vāpi sa vāsavaiḥ mayā tu mòhinī nāma māyaiṣā saṃprayòjitā pariyārthaṃ puruṣendrasya pitusa te 'daya yaśasvinaḥ jijñāsura haya eṣa vai putrabalasya tava kauravaḥ saṃgrāme yudhyatò rājana nāgataḥ paravīrahā tasmāda asi mayā putra yuddhārthaṃ paricòditaḥ mā pāpama ātmanaḥ putra śaṅkethāsa tava aṇva api parabhò ṛṣira eṣa mahātejāḥ puruṣaḥ śāśvatò 'vayayaḥ nainaṃ śaktò hi saṃgrāme jetuṃ śakrò 'pi putraka ayaṃ tu me maṇira divyaḥ samānītò viśāṃ pate mṛtāna mṛtāna pannagendrāna yò jīvayati nityadā etama asyòrasi tavaṃ tu sathāpayasva pituḥ parabhò saṃjīvitaṃ punaḥ putra tatò daraṣṭāsi pāṇḍavama itya uktaḥ sathāpayāma āsa tasyòrasi maṇiṃ tadā pārthasyāmita tejāḥ sa pituḥ sanehāda apāka kṛta tasmina nayaste maṇau vīra jiṣṇura ujjīvitaḥ parabhuḥ suptòtthita ivòttasthau mṛṣṭalòhita lòcanaḥ tama utthitaṃ mahātmānaṃ labdhasaṃjñaṃ manasvinama samīkṣya pitaraṃ savasthaṃ vavande babhru vāhanaḥ utthite puruṣavyāghre punara lakṣmīvati parabhò divyāḥ sumanasaḥ puṇyā vavṛṣe pākaśāsanaḥ anāhatā dundubhayaḥ paraṇedura meghanisvanāḥ sādhu sādhva iti cākāśe babhūva sumahāsvanaḥ utthāya tu mahābāhuḥ paryāśvastò dhanaṃjayaḥ babhru vāhanama āliṅgya samājighrata mūrdhani dadarśa cāvidūre 'saya mātaraṃ śòkakarśitāma ulūpyā saha tiṣṭhantīṃ tatò 'pṛcchada dhanaṃjayaḥ kima idaṃ lakṣyate sarvaṃ śòkavismaya harṣavata raṇājirama amitraghna yadi jānāsi śaṃsa me jananī ca kimarthaṃ te raṇabhūmima upāgatā nāgendra duhitā ceyama ulūpī kima ihāgatā jānāmya ahama idaṃ yuddhaṃ tavayā madvacanāta kṛtama satrīṇāma āgamane hetuma ahama icchāmi vedituma tama uvāca tataḥ pṛṣṭò maṇipūra patisa tadā parasādya śirasā vidvāna ulūpī pṛcchyatāma iti [arjuna] kima āgamanakṛtyaṃ te kauravya kulanandini maṇipūra patera mātusa tathaiva ca raṇājire kaca cita kuśalakāmāsi rājñò 'saya bhujagātmaje mama vā cañcalāpāṅge kaca cita tavaṃ śubhama icchasi kaca cita te pṛthula śaròṇināpriyaṃ śubhadarśane akārṣama ahama ajñānāda ayaṃ vā babhru vāhanaḥ kaca cica ca rājaputrī te sapatnī caitravāhinī citrāṅgadā varāròhā nāparādhyati kiṃ cana tama uvācòraga patera duhitā parahasantya atha na me tavama aparāddhò 'si na nṛpò babhru vāhanaḥ na janitrī tathāsyeyaṃ mama yā pareṣyavata sathitā śarūyatāṃ yada yathā cedaṃ mayā sarvaṃ viceṣṭitama na me kòpasa tavayā kāryaḥ śirasā tavāṃ parasādaye tavata parītyarthaṃ hi kauravya kṛtama etana mayānagha yata taca chṛṇu mahābāhò nikhilena dhanaṃjaya mahābhārata yuddhe yata tavayā śāṃtanavò nṛpaḥ adharmeṇa hataḥ pārtha tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtā na hi bhīṣmasa tavayā vīra yudhyamānò nipātitaḥ śikhaṇḍinā tu saṃsaktasa tama āśritya hatasa tavayā tasya śāntima akṛtvā tu tayajesa tavaṃ yadi jīvitama karmaṇā tena pāpena patethā niraye dharuvama eṣā tu vihitā śāntiḥ putrāda yāṃ parāptavāna asi vasubhira vasudhā pāla gaṅgayā ca mahāmate purā hi śarutama etada vai vasubhiḥ kathitaṃ mayā gaṅgāyāsa tīrama āgamya hate śāṃtanave nṛpe āplutya devā vasavaḥ sametya ca mahānadīma idama ūcura vacò ghòraṃ bhāgīrathyā mate tadā eṣa śāṃtanavò bhīṣmò nihataḥ savyasācinā ayudhyamānaḥ saṃgrāme saṃsaktò 'nayena bhāmini tada anenābhiṣaṅgeṇa vayama apya arjunaṃ śubhe śāpena yòjayāmeti tathāstva iti ca sābravīta tada ahaṃ pitura āvedya bhṛśaṃ paravyathitendriyā abhavaṃ sa ca taca charutvā viṣādama agamata parama pitā tu me vasūna gatvā tavadarthaṃ samayācata punaḥ punaḥ parasādyaināṃsa ta evama idama abruvana punasa tasya mahābhāga maṇipūreśvarò yuvā sa enaṃ raṇamadhya sathaṃ śaraiḥ pātayitā bhuvi evaṃ kṛte sa nāgendra muktaśāpò bhaviṣyati gaccheti vasubhiśa còktò mama cedaṃ śaśaṃsa saḥ taca charutvā tavaṃ mayā tasmāca chāpāda asi vimòkṣitaḥ na hi tavāṃ devarājò 'pi samareṣu parājayeta ātmā putraḥ samṛtasa tasmāta tenehāsi parājitaḥ nātra dòṣò mama mataḥ kathaṃ vā manyase vibhò itya evama uktò vijayaḥ parasannātmābravīda idama sarvaṃ me supriyaṃ devi yada etata kṛtavatya asi itya uktvāthābravīta putraṃ maṇipūreśvaraṃ jayaḥ citrāṅgadāyāḥ śṛṇvantyāḥ kauravya duhitusa tathā yudhiṣṭhirasyāśvamedhaḥ parāṃ caitrīṃ bhaviṣyati tatrāgaccheḥ sahāmātyò mātṛbhyāṃ sahitò nṛpa itya evama uktaḥ pārthena sa rājā babhru vāhanaḥ uvāca pitaraṃ dhīmāna idama asrāvilekṣaṇaḥ upayāsyāmi dharmajña bhavataḥ śāsanāda ahama aśvamedhe mahāyajñe davijātipariveṣakaḥ mama tava anugrahārthāya paraviśasva puraṃ savakama bhāryābhyāṃ saha śatrughna mā bhūta te 'tara vicāraṇā uṣitveha viśalyasa tavaṃ sukhaṃ save veśmani parabhò punara aśvānugamanaṃ kartāsi jayatāṃ vara itya uktaḥ sa tu putreṇa tadā vānaraketanaḥ samayana paròvāca kaunteyasa tadā citrāṅgadā sutama viditaṃ te mahābāhò yathā dikṣāṃ carāmya ahama na sa tāvata paraveṣkyāmi puraṃ te pṛthulòcana yathākāmaṃ parayātya eṣa yajñiyaśa ca turaṃgamaḥ savasti te 'satu gamiṣyāmi na sathānaṃ vidyate mama sa tatra vidhivata tena pūjitaḥ pākaśāsaniḥ bhāryābhyāma abhyanujñātaḥ parāyāda bharatasattamaḥ [va] sa tu vājī samudrāntāṃ paryetya pṛthivīma imāma nivṛttò 'bhimukhò rājanyena nāgāhvayaṃ purama anugacchaṃśa ca tejasvī nivṛttò 'tha kirīṭabhṛta yadṛcchayā samāpede puraṃ rājagṛhaṃ tadā tama abhyāśagataṃ rājā jarāsaṃdhātmajātmajaḥ kaṣatradharme sathitò vīraḥ samarāyājuhāva ha tataḥ purāta sa niṣkramya rathī dhanvī śarī talī meghasaṃdhiḥ padātiṃ taṃ dhanaṃjayama upādravata āsādya ca mahātejā meghasaṃdhira dhanaṃjayama bālabhāvāna mahārāja paròvācedaṃ na kauśalāta kima ayaṃ cāryate vājī satrīmadhya iva bhārata hayama enaṃ hariṣyāmi parayatasva vimòkṣaṇe adattānunayò yuddhe yadi tavaṃ pitṛbhira mama kariṣyāmi tavātithyaṃ paraharapraharāmi vā itya uktaḥ paratyuvācainaṃ pāṇḍavaḥ parahasanna iva vighnakartā mayā vārya iti me varatama āhitama bharātrā jayeṣṭhena nṛpate tavāpi viditaṃ dharuvama paraharasva yathāśakti na manyura vidyate mama itya uktaḥ parāharata pūrvaṃ pāṇḍavaṃ magadheśvaraḥ kiraña śarasahasrāṇi varṣāṇīva sahasradṛka tatò gāṇḍīvabhṛca chūrò gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ cakāra mòghāṃsa tāna bāṇāna ayatnāda bharatarṣabha sa mòghaṃ tasya bāṇaughaṃ kṛtvā vānaraketanaḥ śarāna mumòca javalitāna dīptāsyāna iva pannagāna dhavaje patākā daṇḍeṣu rathayantre hayeṣu ca anyeṣu ca rathāṅgeṣu na śarīre na sārathau saṃrakṣyamāṇaḥ pārthena śarīre phalgunasya ha manyamānaḥ savavīryaṃ tana māgadhaḥ parāhiṇòca charāna tatò gāṇḍīvabhṛca chūrò māgadhena samāhataḥ babhau vāsantika iva palāśaḥ puṣpitò mahāna avadhyamānaḥ sò 'bhayaghnana māgadhaḥ pāṇḍavarṣabhama tena tasthau sa kauravya lòkavīrasya darśane savyasācī tu saṃkruddhò vikṛṣya balavada dhanuḥ hayāṃśa cakāra nirdehāna sāratheśa ca śirò 'harata dhanuśa cāsya mahaca citraṃ kaṣureṇa paracakarta ha hastāvāpaṃ patākāṃ ca dhavajaṃ cāsya nayapātayata sa rājā vayathitò vayaśvò vidhanura hatasārathiḥ gadāma ādāya kaunteyama abhidudrāva vegavāna tasyāpatata evāśu gadāṃ hemapariṣkṛtāma śaraiśa cakarta bahudhā bahubhira gṛdhravājitaiḥ sā gadā śakalībhūtā viśīrṇamaṇibandhanā vayālī nirmucyamāneva papātāsya sahasradhā virathaṃ taṃ vidhanvānaṃ gadayā parivarjitama naicchata tāḍayituṃ dhīmāna arjunaḥ samarāgraṇīḥ tata enaṃ vimanasaṃ kaṣatradharme samāsthitama sāntvapūrvama idaṃ vākyama abravīta kapiketanaḥ paryāptaḥ kaṣatradharmò 'yaṃ darśitaḥ putra gamyatāma bahva etata samare karma tava bālasya pārthiva yudhiṣṭhirasya saṃdeśò na hantavyā nṛpā iti tena jīvasi rājaṃsa tavama aparāddhò 'pi me raṇe iti matvā sa cātmānaṃ paratyādiṣṭaṃ sama māgadhaḥ tathyama itya avagamyainaṃ parāñjaliḥ paratyapūjayata tama arjunaḥ samāśvāsya punara evedama abravīta āgantavyaṃ parāṃ caitrīma aśvamedhe nṛpasya naḥ itya uktaḥ sa tathetya uktvā pūjayāma āsa taṃ hayama phalgunaṃ ca yudhāṃ śareṣṭhaṃ vidhivata sahadevajaḥ tatò yatheṣṭama agamata punara eva sa kesarī tataḥ samudratīreṇa vaṅgāna puṇḍrāna sa keralāna tatra tatra ca bhūrīṇi meccha sainyānya anekaśaḥ vijigye dhanuṣā rājana gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ [va] māgadhenārcitò rājana pāṇḍavaḥ śavetavāhanaḥ dakṣiṇāṃ diśama āsthāya cārayāma āsa taṃ hayama tataḥ sa punara āvṛtya hayaḥ kāmacarò balī āsasāda purīṃ ramyāṃ cedīnāṃ śuktisāhvayāma śarabheṇārcitasa tatra śiśupālātmajena saḥ yuddhapūrveṇa mānena pūjayā ca mahābalaḥ tatrārcitò yayau rājaṃsa tadā sa turagòttamaḥ kāśīna andhrāna kòsalāṃśa ca kirātāna atha taṅganāna tatra pūjāṃ yathānyāyaṃ paratigṛhya sa pāṇḍavaḥ punara āvṛtya kaunteyò daśārṇāna agamata tadā tatra citrāṅgadò nāma balavāna vasudhādhipaḥ tena yuddhama abhūta tasya vijayasyāti bhairavama taṃ cāpi vaśama ānīya kirīṭī puruṣarṣabhaḥ niṣādarājñò viṣayama ekalavyasya jagmivāna ekalavya sutaśa cainaṃ yuddhena jagṛhe tadā tataśa cakre niṣādaiḥ sa saṃgrāmaṃ ròmaharṣaṇama tatasa tama api kaunteyaḥ samareṣva aparājitaḥ jigāya samare vīrò yajñavighnārthama udyatama sa taṃ jitvā mahārāja naiṣādiṃ pākaśāsaniḥ arcitaḥ parayayau bhūyò dakṣiṇaṃ salilārṇavama tatrāpi daraviḍaira andhrai raidraira māhiṣakaira api tathā kòlla gireyaiśa ca yuddhama āsīta kirīṭinaḥ turagasya vaśenātha surāṣṭrāna abhitò yayau gòkarṇama api cāsādya parabhāsama api jagmivāna tatò davāravatīṃ ramyāṃ vṛṣṇivīrābhirakṣitāma āsasāda yahaḥ śarīmāna kururājasya yajñiyaḥ tama unmathya hayaśreṣṭhaṃ yādavānāṃ kumārakāḥ parayayusa tāṃsa tadā rājanna ugrasenò nayavārayata tataḥ puryā viniṣkramya vṛṣṇyandhakapatisa tadā sahitò vasudevena mātulena kirīṭinaḥ tau sametya kuruśreṣṭhaṃ vidhivata parītipūrvakama parayā bharataśreṣṭhaṃ pūjayā samavasthitau tatasa tābhyāma anujñātò yayau yena hayò gataḥ tataḥ sa paścimaṃ deśaṃ samudrasya tadā hayaḥ karameṇa vayacarata saphītaṃ tataḥ pañcanadaṃ yayau tasmāda api sa kauravya gāndhāraviṣayaṃ hayaḥ vicacāra yathākāmaṃ kaunteyānugatasa tadā tatra gāndhārarājena yuddhama āsīna mahātmanaḥ ghòraṃ śakuniputreṇa pūrvavairānusāriṇā [va] śakunesa tu sutò vīrò gāndhārāṇāṃ mahārathaḥ parayudyayau guḍākeśaṃ sainyena mahatā vṛtaḥ hastyaśvarathapūrṇena patākādhvajamālinā amṛṣyamāṇāsa te yòdhā nṛpateḥ śakunera vadhama abhyayuḥ sahitāḥ pārthaṃ paragṛhītaśarāsanāḥ tāna uvāca sa dharmātmā bībhatsura aparājitaḥ yudhiṣṭhirasya vacanaṃ na ca te jagṛhura hitama vāryamāṇāsa tu pārthena sāntvapūrvama amarṣitāḥ parivārya hayaṃ jagmusa tataśa cukròdha pāṇḍavaḥ tataḥ śirāṃsi dīptāgraisa teṣāṃ ciccheda pāṇḍavaḥ kaṣuraira gāṇḍīvanirmuktaira nātiyatnāda ivārjunaḥ te vadhyamānāḥ pārthena hayama utsṛjya saṃbhramāta nayavartanta mahārāja śaravarṣārditā bhṛśama vitudyamānasa taiśa cāpi gāndhāraiḥ pāṇḍavarṣabhaḥ ādiśyādiśya tejasvī śirāṃsya eṣāṃ nayapātayata vadhyamāneṣu teṣva ājau gāndhāreṣu samantataḥ sa rājā śakuneḥ putraḥ pāṇḍavaṃ paratyavārayata taṃ yudhyamānaṃ rājānaṃ kaṣatradharme vayavasthitama pārthò 'baravīna na me vadhyā rājānò rājaśāsanāta alaṃ yuddhena te vīra na te 'satya adya parājayaḥ itya uktasa tada anādṛtya vākyama ajñānamòhitaḥ sa śakrasamakarmāṇama avākirata sāyakaiḥ tasya pārthaḥ śirasa tarāṇama ardhacandreṇa patriṇā apāharada asaṃbhrāntò jayadrathaśirò yathā tada dṛṣṭvā vismayaṃ jagmura gāndhārāḥ sarva eva te icchatā tena na hatò rājetya api ca te viduḥ gāndhārarājaputrasa tu palāyanakṛtakṣaṇaḥ babhau taira eva sahitasa tarastaiḥ kaṣudramṛgaira iva teṣāṃ tu tarasā pārthasa tatraiva paridhāvatāma vijahāròttamāṅgāni bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ ucchritāṃsa tu bhujāna ke cina nābudhyanta śaraira hṛtāna śaraira gāṇḍīvanirmuktaiḥ pṛthubhiḥ pārtha còditaiḥ saṃbhrāntanaranāgāśvama atha tada vidrutaṃ balama hatavidhvastabhūyiṣṭhama āvartata muhura muhuḥ na haya adṛśyanta vīrasya ke cida agre 'garyakarmaṇaḥ ripavaḥ pātyamānā vai ye saheyura mahāśarāna tatò gāndhārarājasya mantrivṛddha puraḥsarā jananī niryayau bhītā puraskṛtyārghyama uttamama sā nayavārayada avyagrā taṃ putraṃ yuddhadurmadama parasādayāma āsa ca taṃ jiṣṇuma akliṣṭakāriṇama tāṃ pūjayitvā kaunteyaḥ parasādama akaròta tadā śakuneśa cāpi tanayaṃ sāntvayanna idama abravīta na me pariyaṃ mahābāhò yata te buddhira iyaṃ kṛtā paratiyòddhuma amitraghna bharātaiva tavaṃ mamānagha gāndhārīṃ mātaraṃ samṛtvā dhṛtarāṣṭra kṛtena ca tena jīvasi rājaṃsa tavaṃ nihatāsa tava anugāsa tava maivaṃ bhūḥ śāmyatāṃ vairaṃ mā te bhūda buddhira īdṛśī āgantavyaṃ parāṃ caitrīma aśvamedhe nṛpasya naḥ [va] itya uktvānuyayau pārthò hayaṃ taṃ kāmacāriṇama nayavartata tatò vājī yena nāgāhvayaṃ purama taṃ nivṛttaṃ tu śuśrāva cāreṇaiva yudhiṣṭhiraḥ śarutvārjunaṃ kuśalinaṃ sa ca hṛṣṭamanābhavata vijayasya ca tata karma gāndhāraviṣaye tadā śarutvānyeṣu ca deśeṣu sa suprītò 'bhavana nṛpaḥ etasminna eva kāle tu davādaśīṃ māghapākṣikīma iṣṭaṃ gṛhītvā nakṣatraṃ dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ samānāyya mahātejāḥ sarvāna bharātṝna mahāmanāḥ bhīmaṃ ca nakulaṃ caiva sahadevaṃ ca kauravaḥ paròvācedaṃ vacaḥ kāle tadā dharmabhṛtāṃ varaḥ āmantya vadatāṃ śareṣṭhò bhīmaṃ bhīmaparākramama āyāti bhīmasenāsau sahāśvena tavānujaḥ yathā me puruṣāḥ parāhura ye dhanaṃjaya sāriṇaḥ upasthitaśa ca kālò 'yama abhitò vartate hayaḥ māghī ca paurṇamāsīyaṃ māsaḥ śeṣò vṛkòdara tata parasthāpyantu vidvāṃsò barāhmaṇā vedapāragāḥ vājimedhārtha siddhyarthaṃ deśaṃ paśyantu yajñiyama itya uktaḥ sa tu taca cakre bhīmò nṛpatiśāsanama hṛṣṭaḥ śarutvā narapatera āyāntaṃ savyasācinama tatò yayau bhīmasenaḥ parājñaiḥ sathapatibhiḥ saha barāhmaṇāna agrataḥ kṛtvā kuśalāna yajñakarmasu taṃ sa śālacaya garāmaṃ saṃpratòlī viṭaṅkinama māpayāma āsa kauravyò yajñavāṭaṃ yathāvidhi sadaḥ sapatnī sadanaṃ sāgnīdhrama api còttarama kārayāma āsa vidhivana maṇihemavibhūṣitama satambhāna kanakacitrāṃśa ca tòraṇāni bṛhanti ca yajñāyatana deśeṣu dattvā śuddhaṃ ca kāñcanama antaḥpurāṇi rājñāṃ ca nānādeśanivāsināma kārayāma āsa dharmātmā tatra tatra yathāvidhi barāhmaṇānāṃ ca veśmāni nānādeśasameyuṣāma kārayāma āsa bhīmaḥ sa vividhāni haya anekaśaḥ tathā saṃpreṣayāma āsa dūtāna nṛpatiśāsanāta bhīmasenò mahārāja rājñāma akliṣṭakarmaṇāma te pariyārthaṃ kurupatera āyayura nṛpasattamāḥ ratnānya anekānya ādāya satriyò 'śavāna āyudhāni ca teṣāṃ niviśatāṃ teṣu śibireṣu sahasraśaḥ nardataḥ sāgarasyeva śabdò divama ivāspṛśata teṣāma abhyāgatānāṃ sa rājā rājīvalòcanaḥ vayādideśānna pānāni śayyāśa cāpya ati mānuṣāḥ vāhanānāṃ ca vividhāḥ śālāḥ śālīkṣu gòrasaiḥ upetāḥ puruṣavyāghra vayādideśa sa dharmarāṭa tathā tasmina mahāyajñe dharmarājasya dhīmataḥ samājagmura munigaṇā bahavò barahmavādinaḥ ye ca davijātipravarāsa tatrāsana pṛthivīpate samājagmuḥ sa śiṣyāṃsa tāna patijagrāha kauravaḥ sarvāṃśa ca tāna anuyayau yāvada āvasathāda iti savayama eva mahātejā dambhaṃ tayaktvā yudhiṣṭhiraḥ tataḥ kṛtvā sathapatayaḥ śilpinò 'naye ca ye tadā kṛtsnaṃ yajñavidhiṃ rājana dharmarājñe nayavedayana taca charutvā dharmarājaḥ sa kṛtaṃ sarvama aninditama hṛṣṭarūpò 'bhavada rājā saha bharātṛbhira acyutaḥ [va] tasmina yajñe paravṛtte tu vāgminò hetuvādinaḥ hetuvādāna bahūna parāhuḥ parasparajigīṣavaḥ dadṛśusa taṃ nṛpatayò yajñasya vidhima uttamama devendrasyeva vihitaṃ bhīmena kurunandana dadṛśusa tòraṇānya atra śātakumbhamayāni te śayyāsanavihārāṃśa ca subahūna ratnabhūṣitāna ghaṭāna pātrīḥ kaṭāhāni kalaśāna vardhamānakāna na hi kiṃ cida asauvarṇama apaśyaṃsa tatra pārthivāḥ yūpāṃśa ca śāstrapaṭhitāna dāravāna hemabhūṣitāna upakḷptāna yathākālaṃ vidhivada bhūri varcasaḥ sathalajā jalajā ye ca paśavaḥ ke cana parabhò sarvāna eva samānītāṃsa tāna apaśyanta te nṛpāḥ gāśa caiva mahiṣīśa caiva tathā vṛddhāḥ satriyò 'pi ca audakāni ca sattvāni śavāpadāni vayāṃsi ca jarāyujānya aṇḍajāni savedajānya udbhidāni ca parvatānūpa vanyāni bhūtāni dadṛśuśa ca te evaṃ paramuditaṃ sarvaṃ paśugòdhanadhānyataḥ yajñavāṭaṃ nṛpā dṛṣṭvā paraṃ vismayama āgamana barāhmaṇānāṃ viśāṃ caiva bahu mṛṣṭānnama ṛddhimata pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ tatra bhuñjatāma dundubhira meghanirghòṣò muhura muhura atāḍyata vinanādāsakṛta sò 'tha divase divase tadā evaṃ sa vavṛte yajñò dharmarājasya dhīmataḥ annasya bahavò rājanna utsargāḥ parvatòpamāḥ dadhikulyāśa ca dadṛśuḥ sarpiṣaśa ca haradāñjanāḥ jambūdvīpò hi sakalò nānājanapadāyutaḥ rājanna adṛśyataikasthò rājñasa tasmina mahākratau tatra jātisahasrāṇi puruṣāṇāṃ tatasa tataḥ gṛhītvā dhanama ājagmura bahūni bharatarṣabha rājānaḥ saragviṇaśa cāpi sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ paryaveṣana davijāgryāṃsa tāña śataśò 'tha sahasraśaḥ vividhānya annapānāni puruṣā ye 'nuyāyinaḥ teṣāṃ nṛpòpabhòjyāni barāhmaṇebhyò daduḥ sama te [va] samāgatāna veda vidò rājñaśa ca pṛthivīśvarāna dṛṣṭvā yudhiṣṭhirò rājā bhīmasenama athābravīta upayātā naravyāghrā ya ime jagada īśvarāḥ eteṣāṃ kariyatāṃ pūjā pūjārhā hi nareśvarāḥ itya uktaḥ sa tathā cakre narendreṇa yaśasvinā bhīmasenò mahātejā yamābhyāṃ saha bhārata athābhyagacchada gòvindò vṛṣṇibhiḥ sahadharmajama baladevaṃ puraskṛtya sarvaprāṇabhṛtāṃ varaḥ yuyudhānena sahitaḥ paradyumnena gadena ca niśaṭhenātha sāmbena tathaiva kṛtavarmaṇā teṣāma api parāṃ pūjāṃ cakre bhīmò mahābhujaḥ viviśusa te ca veśmāni ratnavanti nararṣabhāḥ yudhiṣṭhira samīpe tu kathānte madhusūdanaḥ arjunaṃ kathayāma āsa bahu saṃgrāmakarśitama sa taṃ papraccha kaunteyaḥ punaḥ punara ariṃdamama dharmarāḍa bharātaraṃ jiṣṇuṃ samācaṣṭa jagatpatiḥ āgamada davārakāvāsī mamāptaḥ puruṣò nṛpa yò 'darākṣīta pāṇḍavaśreṣṭhaṃ bahu saṃgrāmakarśitama samīpe ca mahābāhuma ācaṣṭa ca mama parabhò kuru kāryāṇi kaunteya hayamedhārtha siddhaye itya uktaḥ paratyuvācainaṃ dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ diṣṭyā sa kuśalī jiṣṇura upayāti ca mādhava tava yata saṃdideśāsau pāṇḍavānāṃ balāgraṇīḥ tada ākhyātuma ihecchāmi bhavatā yadunandana itya ukte rājaśārdūla vṛṣṇyandhakapatisa tadā paròvācedaṃ vacò vāgmī dharmātmānaṃ yudhiṣṭhirama idama āha mahārāja pārtha vākyaṃ naraḥ sa māma vācyò yudhiṣṭhiraḥ kṛṣṇa kāle vākyama idaṃ mama āgamiṣyanti rājānaḥ sarvataḥ kauravāna parati teṣāma ekaikaśaḥ pūjā kāryetya etata kaṣamaṃ hi naḥ itya etada vacanāda rājā vijñāpyò mama mānada na tadātyayikama hi sayāda yada arghyānayane bhaveta kartuma arhati tada rājā bhavāṃśa cāpya anumanyatāma rājadveṣāda vinaśyeyura nemā rājana parajāḥ punaḥ idama anyaca ca kaunteya vacaḥ sa puruṣò 'baravīta dhanaṃjayasya nṛpate tana me nigadataḥ śṛṇu upayāsyati yajñaṃ nò maṇipūra patira nṛpaḥ putrò mama mahātejā dayitò babhru vāhanaḥ taṃ bhavāna mada apekṣārthaṃ vidhivata paratipūjayeta sa hi bhaktò 'nuraktaśa ca mama nityama iti parabhò itya etada vacanaṃ śarutvā dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ abhinandyāsya tada vākyama idaṃ vacanama abravīta [ya] śarutaṃ pariyama idaṃ kṛṣṇa yata tavama arhasi bhāṣituma tana me 'mṛtarasaprakhyaṃ manòhlādayate vibhò bahūni kila yuddhāni vijayasya narādhipaiḥ punara āsana hṛṣīkeśa tatra tatreti me śarutama mannimittaṃ hi sa sadā pārthaḥ sukhavivarjitaḥ atīva vijayò dhīmāna iti me dūyate manaḥ saṃcintayāmi vārṣṇeya sadā kuntīsutaṃ rahaḥ kiṃ nu tasya śarīre 'sati sarvalakṣaṇapūjite aniṣṭaṃ lakṣaṇaṃ kṛṣṇa yena duḥkhānya upāśnute atīva duḥkhabhāgī sa satataṃ kuntinandanaḥ na ca paśyāmi bībhatsòra nindyaṃ gātreṣu kiṃ cana śaròtavyaṃ cena mayaitada vai tana me vayākhyātuma arhasi itya uktaḥ sa hṛṣīkeśò dhayātvā sumahada antarama rājānaṃ bhòjarājanyavardhanò viṣṇura abravīta na haya asya nṛpate kiṃ cida aniṣṭama upalakṣaye ṛte puruṣasiṃhasya piṇḍike 'sayātikāyataḥ tābhyāṃ sa puruṣavyāghrò nityama adhvasu yujyate na haya anyada anupaśyāmi yenāsau duḥkhabhāga jayaḥ itya uktaḥ sa kuruśreṣṭhasa tathyaṃ kṛṣṇena dhīmatā paròvāca vṛṣṇiśārdūlama evama etada iti parabhò kṛṣṇā tu daraupadī kṛṣṇaṃ tiryaka sāsūyama aikṣata paratijagrāha tasyāsa taṃ paraṇayaṃ cāpi keśihā sakhyuḥ sakhā hṛṣīkeśaḥ sākṣāda iva dhanaṃjayaḥ tatra bhīmādayasa te tu kuravò yādavāsa tathā remuḥ śarutvā vicitrārthā dhanaṃjaya kathā vibhò tathā kathayatāma eva teṣāma arjuna saṃkathāḥ upāyāda vacanāna martyò vijayasya mahātmanaḥ sò 'bhigamya kuruśreṣṭhaṃ namaskṛtya ca buddhimāna upāyātaṃ naravyāghrama arjunaṃ paratyavedayata taca charutvā nṛpatisa tasya harṣabāṣpākulekṣaṇaḥ pariyākhyāna nimittaṃ vai dadau bahudhanaṃ tadā tatò davitīye divase mahāña śabdò vayavardhata āyāti puruṣavyāghre pāṇḍavānāṃ duraṃdhare tatò reṇuḥ samudbhūtò vibabhau tasya vājinaḥ abhitò vartamānasya yathòccaiḥ śaravasasa tathā tatra harṣakalā vācò narāṇāṃ śuśruve 'rajunaḥ diṣṭyāsi pārtha kuśalī dhanyò rājā yudhiṣṭhiraḥ kò 'nayò hi pṛthivīṃ kṛtsnāma avajitya sa pārthivāma cārayitvā hayaśreṣṭhama upāyāyāda ṛte 'rajunama ye vayatītā mahātmānò rājānaḥ sagadādayaḥ teṣāma apīdṛśaṃ karma na kiṃ cida anuśuśruma naitada anye kariṣyanti bhaviṣyāḥ pṛthivīkṣitaḥ yata tavaṃ kuru kulaśreṣṭha duṣkaraṃ kṛtavāna iha itya evaṃ vadatāṃ teṣāṃ nṝṇāṃ śarutisukhā giraḥ śṛṇvana viveśa dharmātmā phalgunò yajñasaṃstarama tatò rājā sahāmātyaḥ kṛṣṇaśa ca yadunandanaḥ dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya te taṃ paratyudyayusa tadā sò 'bhivādya pituḥ pādau dharmarājasya dhīmataḥ bhīmādīṃśa cāpi saṃpūjya paryaṣvajata keśavama taiḥ sametyārcitasa tāna sa paratyarcya ca yathāvidhi viśaśrāmātha dharmātmā tīraṃ labdhveva pāragaḥ etasminna eva kāle tu sa rājā babhru vāhanaḥ mātṛbhyāṃ sahitò dhīmāna kurūna abhyājagāma ha sa sametya kurūna sarvāna sarvaira taira abhinanditaḥ paraviveśa pitāmahyāḥ kuntyā bhavanama uttamama [va] sa paraviśya yathānyāyaṃ pāṇḍavānāṃ niveśanama pitāmahīma abhyavadata sāmnā paramavalgunā tathā citrāṅgadā devī kauravyasyātmajāpi ca pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca sahite vinayenābhijagmatuḥ subhadrāṃ ca yathānyāyaṃ yāśa cānyāḥ kuru yòṣitaḥ dadau kuntī tatasa tābhyāṃ ratnāni vividhāni ca daraupadī ca subhadrā ca yāśa cāpya anyā daduḥ satriyaḥ ūṣatusa tatra te devyau mahārhaśayanāsane supūjite savayaṃ kuntyā pārthasya pariyakāmyayā sa ca rājā mahāvīryaḥ pūjitò babhru vāhanaḥ dhṛtarāṣṭraṃ mahīpālama upatasthe yathāvidhi yudhiṣṭhiraṃ ca rājānaṃ bhīmādīṃśa cāpi pāṇḍavāna upagamya mahātejā vinayenābhyavādayata sa taiḥ paremṇā pariṣvaktaḥ pūjitaśa ca yathāvidhi dhanaṃ cāsmai dadura bhūri parīyamāṇā mahārathāḥ tathaiva sa mahīpālaḥ kṛṣṇaṃ cakragadādharama paradyumna iva gòvindaṃ vinayenòpatasthivāna tasmai kṛṣṇò dadau rājñe mahārhama abhipūjitama rathaṃ hemapariṣkāraṃ divyāśvayujama uttamama dharmarājaśa ca bhīmaśa ca yamajau phalgunasa tathā pṛthakpṛthaga atīvainaṃ mānārhaṃ samapūjayana tatasa tṛtīye divase satyavatyāḥ sutò muniḥ yudhiṣṭhiraṃ samabhyetya vāgmī vacanama abravīta adya parabhṛti kaunteya yajasva samayò hi te muhūrtò yajñiyaḥ parāptaśa còdayanti ca yājakāḥ ahīnò nāma rājendra karatusa te 'yaṃ vikalpavāna bahutvāta kāñcanasyāsya khayātò bahusuvarṇakaḥ evama eva mahārāja dakṣiṇāṃ tariguṇāṃ kuru taritvaṃ varajatu te rājana barāhmaṇā haya atra kāraṇama tarīna aśvamedhāna atra tavaṃ saṃprāpya bahu dakṣiṇāna jañātivadhyā kṛtaṃ pāpaṃ parahāsyasi narādhipa pavitraṃ paramaṃ haya etata pāvanānāṃ ca pāvanama yada aśvamedhāvabhṛthaṃ parāpsyase kurunandana itya uktaḥ sa tu tejasvī vayāsenāmita tejasā dīkṣāṃ viveśa dharmātmā vājimedhāptaye tadā narādhipaḥ parāyajata vājimedhaṃ mahākratuma tatra veda vidò rājaṃśa cakruḥ karmāṇi yājakāḥ parikramantaḥ śāstrajñā vidhivata sādhu śikṣitāḥ na teṣāṃ sakhalitaṃ tatra nāsīda apahutaṃ tathā karamayuktaṃ ca yuktaṃ ca cakrusa tatra davijarṣabhāḥ kṛtvā paravargyaṃ dharmajñā yathāvada davijasattamāḥ cakrusa te vidhivada rājaṃsa tathaivābhiṣavaṃ davijāḥ abhiṣūya tatò rājana sòmaṃ sòmapa sattamāḥ savanānya ānupūrvyeṇa cakruḥ śāstrānusāriṇaḥ na tatra kṛpaṇaḥ kaśa cina na daridrò babhūva ha kaṣudhitò duḥkhitò vāpi parākṛtò vāpi mānavaḥ bhòjanaṃ bhòjanārthibhyò dāpayāma āsa nityadā bhīmasenò mahātejāḥ satataṃ rājaśāsanāta saṃstare kuśalāśa cāpi sarvakarmāṇi yājakāḥ divase divase cakrura yathāśāstrārthacakṣuṣaḥ nāṣada aṅgavida atrāsīta sadasyasa tasya dhīmataḥ nāvratò nānupādhyāyò na ca vādākṣamò davijaḥ tatò yūpòcchraye parāpte ṣada bailvāna bharatarṣabha khādirāna bilvasamitāṃsa tāvataḥ sarvavarṇinaḥ devadāru mayau davau tu yūpau kurupateḥ karatau śaleṣmātakamayaṃ caikaṃ yājakāḥ samakārayana śòbhārthaṃ cāparāna yūpāna kāñcanāna puruṣarṣabha sa bhīmaḥ kārayāma āsa dharmarājasya śāsanāta te vayarājanta rājarṣe vāsòbhira upaśòbhitāḥ narendrābhigatā devāna yathā saptarṣayò divi iṣṭakāḥ kāñcanīśa cātra cayanārthaṃ kṛtābhavana śuśubhe cayanaṃ tatra dakṣasyeva parajāpateḥ catuśa cityaḥ sa tasyāsīda aṣṭādaśa karātmakaḥ sa rukmapakṣò nicitasa tariguṇò garuḍākṛtiḥ tatò niyuktāḥ paśavò yathāśāstraṃ manīṣibhiḥ taṃ taṃ devaṃ samuddiśya pakṣiṇaḥ paśavaśa ca ye ṛṣabhāḥ śāstrapaṭhitāsa tathā jalacarāśa ca ye sarvāṃsa tāna abhyajuñjaṃsa te tatrāgnicayakarmaṇi yūpeṣu niyataṃ cāsīta paśūnāṃ tariśataṃ tathā aśvaratnòttaraṃ rājñaḥ kaunteyasya mahātmanaḥ sa yajñaḥ śuśubhe tasya sākṣāda devarṣisaṃkulaḥ gandharvagaṇasaṃkīrṇaḥ śòbhitò 'pasarasāṃ gaṇaiḥ sa kiṃ puruṣagītaiśa ca kiṃnaraira upaśòbhitaḥ siddhavipra nivāsaiśa ca samantāda abhisaṃvṛtaḥ tasmina sadasi nityāsa tu vayāsa śiṣyā davijòttamāḥ sarvaśāstrapraṇetāraḥ kuśalā yajñakarmasu nāradaśa ca babhūvātra tumburuśa ca mahādyutiḥ viśvāvasuśa citrasenasa tathānye gītakòvidāḥ gandharvā gītakuśalā nṛtteṣu ca viśāradāḥ ramayanti sama tāna viprāna yajñakarmāntareṣva atha [va] śamayitvā paśūna anyāna vidhivada davijasattamāḥ turagaṃ taṃ yathāśāstrama ālabhanta davijātayaḥ tataḥ saṃjñāpya turagaṃ vidhivada yājakarṣabhāḥ upasaṃveśayana rājaṃsa tatasa tāṃ darupadātmajāma kalābhisa tisṛbhī rājana yathāvidhi manasvinīma uddhṛtya tu vapāṃ tasya yathāśāstraṃ davijarṣabhāḥ śarapayāma āsura avyagrāḥ śāstravada bharatarṣabha taṃ vapā dhūmagandhaṃ tu dharmarājaḥ sahānujaḥ upājighrada yathānyāyaṃ sarvapāpmāpahaṃ tadā śiṣṭānya aṅgāni yānya āsaṃsa tasyāśvasya narādhipa tānya agnau juhuvura dhīrāḥ samastāḥ ṣòḍaśartvijaḥ saṃsthāpyaivaṃ tasya rājñasa taṃ karatuṃ śakra tejasaḥ vayāsaḥ sa śiṣyò bhagavāna vardhayāma āsa taṃ nṛpama tatò yudhiṣṭhiraḥ parādāta sadasyebhyò yathāvidhi kòṭīsahasraṃ niṣkāṇāṃ vayāsāya tu vasuṃdharāma paratigṛhya dharāṃ rājana vayāsaḥ satyavatī sutaḥ abravīda bharataśreṣṭhaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhirama pṛthivī bhavatasa tava eṣāṃ saṃnyastā rājasattama niṣkrayò dīyatāṃ mahyaṃ barāhmaṇā hi dhanārthinaḥ yudhiṣṭhirasa tu tāna viprāna paratyuvāca mahāmanāḥ bharātṛbhiḥ sahitò dhīmāna madhye rājñāṃ mahātmanāma aśvamedhe mahāyajñe pṛthivī dakṣiṇā samṛtā arjunena jitā seyama ṛtvigbhyaḥ parāpitā mayā vanaṃ paravekṣye viprendrò vibhajadhvaṃ mahīma imāma caturdhā pṛthivīṃ kṛtvā cāturhòtra paramāṇataḥ nāhama ādātuma icchāmi barahma savaṃ munisattamāḥ idaṃ hi me mataṃ nityaṃ bharātṝṇāṃ ca mamānaghāḥ itya uktavati tasmiṃsa te bharātarò daraupadī ca sā evama etada iti parāhusa tada abhūda ròmaharṣaṇama tatò 'natarikṣe vāga āsīta sādhu sādhva iti bhārata tathaiva davijasaṃghānāṃ śaṃsatāṃ vibabhau savanaḥ davaipāyanasa tathòktasa tu punara eva yudhiṣṭhirama uvāca madhye viprāṇāma idaṃ saṃpūjayana muniḥ dattaiṣā bhavatā mahyaṃ tāṃ te paratidadāmya ahama hiraṇyaṃ dīyatāma ebhyò davijātibhyò dharāsa tu te tatò 'baravīda vāsudevò dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama yathāha bhagavāna vayāsasa tathā tata kartuma arhasi itya uktaḥ sa kuruśreṣṭhaḥ parītātmā bharātṛbhiḥ saha kòṭò kòṭikṛtāṃ parādāda dakṣiṇāṃ tariguṇāṃ karatòḥ na kariṣyati tala lòke kaśa cida anyò narādhipaḥ yatkṛtaṃ kuru siṃhena maruttasyānukurvatā paratigṛhya tu tada daravyaṃ kṛṣṇa davaupāyanaḥ parabhuḥ ṛtvigbhyaḥ paradadau vidvāṃśa caturdhā vayabhajaṃśa ca te pṛthivyā niṣkrayaṃ dattvā tada dhiraṇyaṃ yudhiṣṭhiraḥ dhūtapāpmā jitasvargò mumude bharātṛbhiḥ saha ṛtvijasa tama aparyantaṃ suvarṇanicayaṃ tadā vayabhajanta davijātibhyò yathòtsāhaṃ yathābalama yajñavāṭe tu yata kiṃ cida dhiraṇyama api bhūṣaṇama tòraṇāni ca yūpāṃśa ca ghaṭāḥ pātrīsa tatheṣṭakāḥ yudhiṣṭhirābhyanujñātāḥ sarvaṃ tada vayabhajana davijāḥ anantaraṃ barāhmaṇebhyaḥ kaṣatriyā jahrire vasu tathā viṭa śūdra saṃghāśa ca tathānye maleccha jātayaḥ kālena mahatā jahrusa tata suvarṇaṃ tatasa tataḥ tatasa te barāhmaṇāḥ sarve muditā jagmura ālayāna tarpitā vasunā tena dharmarājñā mahātmanā savama aṃśaṃ bhagavāna vayāsaḥ kuntyai pādābhivādanāta paradadau tasya mahatò hiraṇyasya mahādyutiḥ śavaśurāta parītidāyaṃ taṃ parāpya sā parītimānasā cakāra puṇyaṃ lòke tu sumahāntaṃ pṛthā tadā gatvā tava avabhṛthaṃ rājā vipāpmā bharātṛbhiḥ saha sabhājyamānaḥ śuśubhe mahendrò daivataira iva pāṇḍavāśa ca mahīpālaiḥ sametaiḥ saṃvṛtāsa tadā aśòbhanta mahārāja garahāsa tārāgaṇaira iva rājabhyò 'pi tataḥ parādāda ratnāni vividhāni ca gajāna aśvāna alaṃkārāna satriyò vastrāṇi kāñcanama tada dhanaughama aparyantaṃ pārthaḥ pārthiva maṇḍale visṛjaña śuśubhe rājā yathā vaiśravaṇasa tathā ānāyya ca tathā vīraṃ rājānaṃ babhru vāhanama paradāya vipulaṃ vittaṃ gṛhāna parasthāpayata tadā duḥśalāyāśa ca taṃ pautraṃ bālakaṃ pārthivarṣabha savarājye pitṛbhira gupte parītyā samabhiṣecayata rājñaśa caivāpi tāna sarvāna suvibhaktāna supūjitāna parasthāpayāma āsa vaśīkururājò yudhiṣṭhiraḥ evaṃ babhūva yajñaḥ sa dharmarājasya dhīmataḥ bahva annadhanaratnaughaḥ surā maireya sāgaraḥ sarpiḥ paṅkā haradā yatra bahavaśa cānna parvatāḥ rasālā kardamāḥ kulyā babhūvura bharatarṣabha bhakṣyaṣāṇḍava rāgāṇāṃ kariyatāṃ bhujyatāma iti paśūnāṃ vadhyatāṃ cāpi nāntasa tatra sama dṛśyate mattònmatta paramuditaṃ paragīta yuvatī janama mṛdaṅgaśaṅkhaśabdaiśa ca manòramama abhūta tadā dīyatāṃ bhujyatāṃ ceti divārātrama avāritama taṃ mahòtsava saṃkāśama atihṛṣṭa janākulama kathayanti sama puruṣā nānādeśanivāsinaḥ varṣitvā dhanadhārābhiḥ kāmai ratnaira dhanaisa tathā vipāpmā bharataśreṣṭhaḥ kṛtārtha parāviśata purama [ja] pitāmahasya me yajñe dharmaputrasya dhīmataḥ yada āścaryama abhūta kiṃ cita tada bhavāna vaktuma arhati [va] śarūyatāṃ rājaśārdūla mahada āścaryama uttamama aśvamedhe mahāyajñe nivṛtte yada abhūda vibhò tarpiteṣu davijāgryeṣu jañātisaṃbandhibandhuṣu dīnāndha kṛpaṇe cāpi tadā bharatasattama ghuṣyamāṇe mahādāne dikṣu sarvāsu bhārata patatsu puṣpavarṣeṣu dharmarājasya mūrdhani bilāna niṣkramya nakulò rukmapārśvasa tadānagha vajrāśanisamaṃ nādama amuñcata viśāṃ pate sakṛda utsṛjya taṃ nādaṃ tarāsayānò mṛgadvijāna mānuṣaṃ vacanaṃ parāha dhṛṣṭò bilaśayò mahāna saktu parasthena vò nāyaṃ yajñasa tulyò narādhipāḥ uñchavṛttera vadānyasya kurukṣetranivāsinaḥ tasya tada vacanaṃ śarutvā nakulasya viśāṃ pate vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ sarve te barāhmaṇarṣabhāḥ tataḥ sametya nakulaṃ paryapṛcchanta te davijāḥ kutasa tavaṃ samanuprāptò yajñaṃ sādhu samāgamama kiṃ balaṃ paramaṃ tubhyaṃ kiṃ śarutaṃ kiṃ parāyaṇama kathaṃ bhavantaṃ vidyāma yò nò yajñaṃ vigarhase avilupyāgamaṃ kṛtsnaṃ vidhijñaira yājakaiḥ kṛtama yathāgamaṃ yathānyāyaṃ kartavyaṃ ca yathā kṛtama pūjārhāḥ pūjitāśa cātra vidhivaca chāstra cakṣuṣā mantrapūtaṃ hutaśa cāgnira dattaṃ deyama amatsarama tuṣṭā davijarṣabhāśa cātra dānaira bahuvidhaira api kaṣatriyāśa ca suyuddhena śarāddhaira api pitāmahāḥ pālanena viśasa tuṣṭāḥ kāmaisa tuṣṭā varastriyaḥ anukròśaisa tathā śūdrā dānaśeṣaiḥ pṛthagjanāḥ jañātisaṃbandhinasa tuṣṭāḥ śaucena ca nṛpasya naḥ devā havirbhiḥ puṇyaiśa ca rakṣaṇaiḥ śaraṇā gatāḥ yada atra tathyaṃ tada barūhi satyasaṃdha davijātiṣu yathā śarutaṃ yathādṛṣṭaṃ pṛṣṭò barāhmaṇa kāmyayā śaraddheyavākyaḥ parājñasa tavaṃ divyaṃ rūpaṃ bibharṣi ca samāgataśa ca vipraisa tavaṃ tattvatò vaktuma arhasi iti pṛṣṭò davijaisa taiḥ sa parahasya nakulò 'baravīta naiṣānṛtā mayā vāṇī paròktā darpeṇa vā davijāḥ yana mayòktama idaṃ kiṃ cida yusmābhiśa cāpya upaśrutama saktu parasthena vò nāyaṃ yajñasa tulyò narādhipāḥ uñchavṛttera vadānyasya kurukṣetranivāsinaḥ itya avaśyaṃ mayaitada vò vaktavyaṃ davijapuṃgavāḥ śṛṇutāvyagra manasaḥ śaṃsatò me davijarṣabhāḥ anubhūtaṃ ca dṛṣṭaṃ ca yana mayādbhutama uttamama uñchavṛttera yathāvṛttaṃ kurukṣetranivāsinaḥ savargaṃ yena davijaḥ parāptaḥ sabhāryaḥ sa suta sanuṣaḥ yathā cārdhaṃ śarīrasya mamedaṃ kāñcanī kṛtama [nakula] hanta vò vartayiṣyāmi dānasya paramaṃ phalama nayāyalabdhasya sūkṣmasya vipradattasya yada davijāḥ dharmakṣetre kurukṣetre dharmajñaira bahubhira vṛte uñchavṛttira davijaḥ kaśa cita kāpòtira abhavata purā sabhāryaḥ saha putreṇa sa sanuṣasa tapasi sathitaḥ vadhū caturthò vṛddhaḥ sa dharmātmā niyatendriyaḥ ṣaṣṭhe kāle tadā viprò bhuṅkte taiḥ saha suvrataḥ ṣaṣṭhe kāle kadā cica ca tasyāhārò na vidyate bhuṅkte 'nayasmina kadā cita sa ṣaṣṭhe kāle davijòttamaḥ kapòta dharmiṇasa tasya durbhikṣe sati dāruṇe nāvidyata tadā viprāḥ saṃcayasa tāna nibòdhata kaṣīṇauṣadhi samāvāyò daravyahīnò 'bhavata tadā kāle kāle 'saya saṃprāpte naiva vidyeta bhòjanama kaṣudhā parigatāḥ sarve parātiṣṭhanta tadā tu te uñchaṃsa tadā śuklapakṣe madhyaṃ tapati bhāskare uṣṇārtaśa ca kaṣudhārtaśa ca sa viprasa tapasi sathitaḥ uñchama aprāptavāna eva sārdhaṃ parijanena ha sa tathaiva kaṣudhāviṣṭaḥ sapṛṣṭvā tòyaṃ yathāvidhi kaṣapayāma āsa taṃ kālaṃ kṛcchraprāṇò davijòttamaḥ atha ṣaṣṭhe gate kāle yavaprasthama upārjayata yavaprasthaṃ ca te saktūna akurvanta tapasvinaḥ kṛtapajyāhvikāsa te tu hutvā vahniṃ yathāvidhi kuḍavaṃ kuḍavaṃ sarve vayabhajanta tapasvinaḥ athāgacchada davijaḥ kaśa cida atithira bhuñjatāṃ tadā te taṃ dṛṣṭvātithiṃ tatra parahṛṣṭamanasò 'bhavana te 'bhivādya sukhapraśnaṃ pṛṣṭvā tama atithiṃ tadā viśuddhamanasò dāntāḥ śaraddhā damasamanvitāḥ anasūyavò gatakròdhāḥ sādhavò gatamatsarāḥ tayaktamānā jitakròdhā dharmajñā davijasattamāḥ sa barahmacaryaṃ savaṃ gòtraṃ samākhyāya parasparama kuṭīṃ paraveśayāma āsuḥ kaṣudhārtama atithiṃ tadā idama arghyaṃ ca pādyaṃ ca bṛsī ceyaṃ tavānagha śucayaḥ saktavaśa ceme niyamòpārjitāḥ parabhò paratigṛhṇīṣva bhadraṃ te saktūnāṃ kuḍavaṃ davijaḥ bhakṣayāma āsa rājendra na ca tuṣṭiṃ jagāma saḥ sa uñchavṛttisa taṃ parekṣya kaṣudhā parigataṃ davijama āhāraṃ cintayāma āsa kathaṃ tuṣṭò bhaveda iti tasya bhāryābravīda rājana madbhāgò dīyatāma iti gacchatva eṣa yathākāmaṃ saṃtuṣṭò davijasattamaḥ iti baruvantīṃ tāṃ sādhvīṃ dharmātmā sa davijarṣabhaḥ kaṣudhā parigatāṃ jañātvā saktūṃsa tāna nābhyanandata jānana vṛddhāṃ kaṣudhārtāṃ ca śarāntāṃ galānāṃ tapasvinīma tavaga asthi bhūtāṃ vepantīṃ tatò bhāryāma uvāca tāma api kīṭa pataṃgānāṃ mṛgāṇāṃ caiva śòbhane satriyò rakṣyāśa ca pòṣyāśa ca naivaṃ tavaṃ vaktuma arhasi anukampitò narò nāryā puṣṭò rakṣitaiva ca parapateda yaśasò dīptāna na ca lòkāna avāpnuyāta itya uktā sā tataḥ parāha dharmārthau nau samau davija saktu parasthacaturbhāgaṃ gṛhāṇemaṃ parasīda me satyaṃ ratiśa ca dharmaśa ca savargaśa ca guṇanirjitaḥ satrīṇāṃ patisamādhīnaṃ kāṅkṣitaṃ ca davijòttama ṛtura mātuḥ pitura bījaṃ daivataṃ paramaṃ patiḥ bhartuḥ parasādāta satrīṇāṃ vai ratiḥ putraphalaṃ tathāma pālanāda dhi patisa tavaṃ me bhartāsi bharaṇāna mama putra paradānāda varadasa tasmāta saktūna gṛhāṇa me jarā parigatò vṛddhaḥ kaṣudhārthò durbalò bhṛśama upavāsapariśrāntò yadā tavama api karśitaḥ itya uktaḥ sa tayā saktūna paragṛhyedaṃ vacò 'baravīta davija saktūna imāna bhūyaḥ paratigṛhṇīṣva sattama sa tāna paragṛhya bhuktvā ca na tuṣṭima agamada davijaḥ tama uñchavṛttira ālakṣya tataśa cintāparò 'bhavata [putra] saktūna imāna paragṛhya tavaṃ dehi viprāya sattama itya evaṃ sukṛtaṃ manye tasmāda etata karòmya ahama bhavāna hi paripālyò me sarvayatnaira davijòttama sādhūnāṃ kāṅkṣitaṃ haya etata pitura vṛddhasya pòṣaṇama putrārthò vihitò haya eṣa sathāvirye paripālanama śarutira eṣā hi viprarṣe tariṣu lòkeṣu viśrutā parāṇadhāraṇa mātreṇa śakyaṃ kartuṃ tapasa tavayā parāṇò hi paramò dharmaḥ sathitò deheṣu dehināma [pitā] api varṣasahasrī tavaṃ bāla eva matò mama utpādya putraṃ hi pitā kṛtakṛtyò bhavatya uta bālānāṃ kaṣuda balavatī jānāmya etada ahaṃ vibhò vṛddhò 'haṃ dhārayiṣyāmi tavaṃ balī bhava putraka jīrṇena vayasā putra na mā kaṣuda bādhate 'pi ca dīrghakālaṃ tapasa taptaṃ na me maraṇatò bhayama [putra] apatyama asmi te putrasa tarāṇāta putrò hi viśrutaḥ ātmā putraḥ samṛtasa tasmāta tarāhya ātmānama ihātmanā [pitā] rūpeṇa sadṛśasa tavaṃ me śīlena ca damena ca parīkṣitaśa ca bahudhā saktūna ādadmi te tataḥ itya uktvādāya tāna saktūna parītātmā davijasattamaḥ parahasanna iva viprāya sa tasmai paradadau tadā bhuktvā tāna api saktūna sa naiva tuṣṭò babhūva ha uñchavṛttisa tu savrīḍò babhūva davijasattamaḥ taṃ vai vadhūḥ sathitā sādhvī barāhmaṇa pariyakāmyayā saktūna ādāya saṃhṛṣṭā guruṃ taṃ vākyama abravīta saṃtānāta tava saṃtānaṃ mama vipra bhaviṣyati saktūna imāna atithaye gṛhītvā tavaṃ parayaccha me tava parasava nirvṛtyā mama lòkāḥ kilākṣayāḥ pautreṇa tāna avāpnòti yatra gatvā na śòcati dharmādyā hi yathā taretā vahni taretā tathaiva ca tathaiva putrapautrāṇāṃ savarge taretā kilākṣayā pitṝṃsa tarāṇāta tārayati putra itya anuśuśruma putrapautraiśa ca niyataṃ sādhu lòkāna upāśnute [ṣavaṣura] vātātapaviśīrṇāṅgīṃ tavāṃ vivarṇāṃ nirīkṣya vai karśitāṃ suvratācāre kaṣudhā vihvalacetasama kathaṃ saktūna garahīṣyāmi bhūtvā dharmòpaghātakaḥ kalyāṇa vṛtte kalyāṇi naivaṃ tavaṃ vaktuma arhasi ṣaṣṭhe kāle varatavatīṃ śīlaśaucasamanvitāma kṛcchravṛttiṃ nirāhārāṃ darakṣyāmi tavāṃ kathaṃ nava ahama bālā kaṣudhārtā nārī ca rakṣyā tavaṃ satataṃ mayā upavāsapariśrāntā tavaṃ hi bāndhavanandinī [sanusā] guròra mama gurusa tavaṃ vai yatò daivatadaivatama devātidevasa tasmāta tavaṃ saktūna ādatsva me vibhò dehaḥ parāṇaśa ca dharmaśa ca śuśrūṣārthama idaṃ guròḥ tava vipra parasādena lòkāna parāpsyāmya abhīpsitāna avekṣyā iti kṛtvā tavaṃ dṛḍhabhaktyeti vā davija cintyā mameyama iti vā saktūna ādātuma arhasi [ṣavaṣura] anena nityaṃ sādhvī tavaṃ śīlavṛttena śòbhase yā tavaṃ dharmavratòpetā guruvṛttima avekṣase tasmāta saktūna garahīṣyāmi vadhūra nārhasi vañcanāma gaṇayitvā mahābhāge tavaṃ hi dharmabhṛtāṃ varā itya uktvā tāna upādāya saktūna parādāda davijātaye tatasa tuṣṭò 'bhavada viprasa tasya sādhòra mahātmanaḥ parītātmā sa tu taṃ vākyama idama āha davijarṣabhama vāgmī tadā davijaśreṣṭhò dharmaḥ puruṣavigrahaḥ śuddhena tava dānena nayāyòpāttena yatnataḥ yathāśakti vimuktena parītò 'sami davijasattama ahò dānaṃ ghuṣyate te savarge savarganivāsibhiḥ gaganāta puṣpavarṣaṃ ca paśyasva patitaṃ bhuvi surarṣidevagandharvā ye ca devapuraḥsarāḥ satuvantò devadūtāśa ca sathitā dānena vismitāḥ barahmarṣayò vimānasthā barahmalòkagatāśa ca ye kāṅkṣante darśanaṃ tubhyaṃ divaṃ gaccha davijarṣabha pitṛlòkagatāḥ sarve tāritāḥ pitarasa tavayā anāgatāśa ca bahavaḥ subahūni yugāni ca barahmacaryeṇa yajñena dānena tapasā tathā agahvareṇa dharmeṇa tasmāda gaccha divaṃ davija śaraddhayā parayā yasa tavaṃ tapaśa carasi suvrata tasmāda devāsa tavānena parītā davija varòttama sarvasvama etada yasmāta te tayaktaṃ śuddhena cetasā kṛcchrakāle tataḥ savargò jitò 'yaṃ tava karmaṇā kaṣudhā nirṇudati parajñāṃ dharmyaṃ buddhiṃ vayapòhati kaṣudhā parigata jañānò dhṛtiṃ tayajati caiva ha bubhukṣāṃ jayate yasa tu sasvargaṃ jayate dharuvama yadā dānarucira bhavati tadā dharmò na sīdati anavekṣya sutasnehaṃ kalatrasnehama eva ca dharmama eva guruṃ jañātvā tṛṣṇā na gaṇitā tavayā daravyāgamò nṛṇāṃ sūkṣmaḥ pātre dānaṃ tataḥ parama kālaḥ paratarò dānāca charaddhā cāpi tataḥ parā savargadvāraṃ susūkṣmaṃ hi naraira mòhāna na dṛśyate savargārgalaṃ lòbhabījaṃ rāgaguptaṃ durāsadama tata tu paśyanti puruṣā jitakròdhā jitendriyāḥ barāhmaṇāsa tapasā yuktā yathāśakti paradāyinaḥ sahasraśaktiśa ca śataṃ śataśaktira daśāpi ca dadyāda apaśa ca yaḥ śaktyā sarve tulyaphalāḥ samṛtāḥ ranti devā hi nṛpatira apaḥ parādāda akiṃcanaḥ śuddhena manasā vipra nākapṛṣṭhaṃ tatò gataḥ na dharmaḥ parīyate tāta dānaira dattaira mahāphalaiḥ nayāyalabdhaira yathā sūkṣmaiḥ śaraddhā pūtaiḥ sa tuṣyati gòpradāna sahasrāṇi davijebhyò 'dāna nṛgò nṛpaḥ ekāṃ dattvā sa pārakyāṃ narakaṃ samavāptavāna ātmamāṃsa paradānena śibira auśīnarò nṛpaḥ parāpya puṇyakṛtā~la lòkāna mòdate divi suvrataḥ vibhave na nṛṇāṃ puṇyaṃ savaśaktyā savara jitaṃ satāma na yajñaira vividhaira vipra yathānyāyena saṃcitaiḥ karòdhò dānaphalaṃ hanti lòbhāta savargaṃ na gacchati nayāyavṛttira hi tapasā dānavita savargama aśnute na rājasūryaira bahubhira iṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ na cāśvamedhaira bahubhiḥ phalaṃ samama idaṃ tavama saktu parasthena hi jitò barahmalòkasa tavayānagha virajò barahmabhavanaṃ gaccha vipra yathecchakama sarveṣāṃ vò davijaśreṣṭha divyaṃ yānama upasthitama āròhata yathākāmaṃ dharmò 'sami davija paśya māma pāvitò hi tavayā dehò lòke kīrtiḥ sathirā ca te sabhāryaḥ saha putraśa ca sa sanuṣaśa ca divaṃ varaja itya uktavākyò dharmeṇa yānama āruhya sa davijaḥ sabhāryaḥ sa sutaśa cāpi sa sanuṣaśa ca divaṃ yayau tasmina vipre gate savargaṃ sa sute sa sanuṣe tadā bhāryā caturthe dharmajñe tatò 'haṃ niḥsṛtò bilāta tatasa tu saktu gandhena kaledena salilasya ca divyapuṣpāvamardāca ca sādhòra dānalabaiśa ca taiḥ viprasya tapasā tasya śiròme kāñcanī kṛtama tasya satyābhisaṃdhasya sūkṣmadānena caiva ha śarīrārdhaṃ ca me viprāḥ śātakumbhamayaṃ kṛtama paśyatedaṃ suvipulaṃ tapasā tasya dhīmataḥ kathama evaṃvidhaṃ me sayāda anyata pārśvama iti davijāḥ tapòvanāni yajñāṃśa ca hṛṣṭò 'bhayemi punaḥ punaḥ yajñaṃ tava ahama imaṃ śarutvā kururājasya dhīmataḥ āśayā parayā parāptò na cāhaṃ kāñcanī kṛtaḥ tatò mayòktaṃ tada vākyaṃ parahasya davijasattamāḥ saktu parasthena yajñò 'yaṃ saṃmitò neti sarvathā saktu parasthalavaisa taira hi tadāhaṃ kāñcanī kṛtaḥ na hi yajñò mahāna eṣa sadṛśasa taira matò mama [va] itya uktvā nakulaḥ sarvāna yajñe davija varāṃsa tadā jagāmādarśanaṃ rājana viprāsa te ca yayura gṛhāna etata te sarvama ākhyātaṃ mayā parapuraṃjaya yada āścaryama abhūta tasmina vājimedhe mahākratau na vismayasa te nṛpate yajñe kāryaḥ kathaṃ cana ṛṣikòṭò sahasrāṇi tapòbhira ye divaṃ gatāḥ adròhaḥ sarvabhūteṣu saṃtòṣaḥ śīlama ārjavama tapò damaśa ca satyaṃ ca dānaṃ ceti samaṃ matama [ja] yajñe saktā nṛpatayasa tapaḥ saktā maharṣayaḥ śānti vayavasitā viprāḥ śamò dama iti parabhò tasmāda yajñaphalaisa tulyaṃ na kiṃ cida iha vidyate iti me vartate buddhisa tathā caitada asaṃśayama yajñaira iṣṭvā hi bahavò rājānò davijasattama iha kīrtiṃ parāṃ parāpya paretya savargama itò gatāḥ devarājaḥ sahasrākṣaḥ karatubhira bhūridakṣiṇaiḥ devarājyaṃ mahātejāḥ parāptavāna akhilaṃ vibhuḥ yathā yudhiṣṭhirò rājā bhīmārjunapuraḥ saraḥ sadṛśò devarājena samṛddhyā vikrameṇa ca atha kasmāta sa nakulò garhayāma āsa taṃ karatuma aśvamedhaṃ mahāyajñaṃ rājñasa tasya mahātmanaḥ [va] yajñasya vidhima agryaṃ vai phalaṃ caiva nararṣabha gadataḥ śṛṇu me rājana yathāvada iha bhārata purā śakrasya yajataḥ sarva ūcura maharṣayaḥ ṛtvikṣu karma vayagreṣu vitatò yajñakarmaṇi hūyamāne tathā vahnau hòtre bahuguṇānvite deveṣva āhūyamāneṣu sathiteṣu paramarṣiṣu supratītaisa tadā vipraiḥ savāgamaiḥ susvanaira nṛpa aśrāntaiśa cāpi laghubhira adhvaryu vṛṣabhaisa tathā ālambha samaye tasmina gṛhīteṣu paśuṣva atha maharṣayò mahārāja saṃbabhūvuḥ kṛpānvitāḥ tatò dīnāna paśūna dṛṣṭvā ṛṣayasa te tapòdhanāḥ ūcuḥ śakraṃ samāgamya nāyaṃ yajñavidhiḥ śubhaḥ apavijñānama etata te mahāntaṃ dharmama icchataḥ na hi yajñe paśugaṇā vidhidṛṣṭāḥ puraṃdara dharmòpaghātakasa tava eṣa samārambhasa tava parabhò nāyaṃ dharmakṛtò dharmò na hiṃsā dharma ucyate āgamenaiva te yajñaṃ kurvantu yadi hecchasi vidhidṛṣṭena yajñena dharmasa te sumahāna bhaveta yaja bījaiḥ sahasrākṣa tarivarṣa paramòṣitaiḥ eṣa dharmò mahāña śakra cintyamānò 'dhigamyate śatakratusa tu tada vākyama ṛṣibhisa tattvadarśibhiḥ uktaṃ na paratijagrāha mānamòhavaśānugaḥ teṣāṃ vivādaḥ sumahāña jajñe śakra maharṣiṇāma jaṅgamaiḥ sathāvaraira vāpi yaṣṭavyama iti bhārata te tu khinnā vivādena ṛṣayasa tattvadarśinaḥ tataḥ saṃdhāya śakreṇa papracchura nṛpatiṃ vasuma mahābhāga kathaṃ yajñeṣva āgamò nṛpate samṛtaḥ yaṣṭavyaṃ paśubhira medhyaira athò bījaira ajaira api taca charutvā tu vacasa teṣāma avicārya balābalama yathòpanītaira yaṣṭavyama iti paròvāca pārthivaḥ evama uktvā sa nṛpatiḥ paraviveśa rasātalama uktveha vitathaṃ rājaṃśa cedīnāma īśvaraḥ parabhuḥ anyāyòpagataṃ daravyama atītaṃ yò haya apaṇḍitaḥ dharmābhikāṅkṣī yajate na dharmaphalama aśnute dharmavaitaṃsikò yasa tu pāpātmā puruṣasa tathā dadāti dānaṃ viprebhyò lòkaviśvāsa kārakama pāpena karmaṇā viprò dhanaṃ labdhvā niraṅkuśaḥ rāgamòhānvitaḥ sò 'nate kaluṣāṃ gatima āpnute tena dattāni dānāni pāpena hatabuddhinā tāni sattvama anāsādya naśyanti vipulānya api tasyādharmapravṛttasya hiṃsakasya durātmanaḥ dāne na kīrtira bhavati paretya ceha ca durmateḥ api saṃcayabuddhira hi lòbhamòhavaśaṃ gataḥ udvejayati bhūtāni hiṃsayā pāpacetanaḥ evaṃ labdhvā dhanaṃ lòbhāda yajate yò dadāti ca sa kṛtvā karmaṇā tena na sidhyati durāgamāta uñchaṃ mūlaṃ phalaṃ śākama udapātraṃ tapòdhanāḥ dānaṃ vibhavatò dattvā narāḥ savara yānti dharmiṇaḥ eṣa dharmò mahāṃsa tayāgò dānaṃ bhūtadayā tathā barahmacaryaṃ tathā satyama anukròśò dhṛtiḥ kaṣamā sanātanasya dharmasya mūlama etata sanātanama śarūyante hi purā viprā viśvāmitrādayò nṛpāḥ viśvāmitrò 'sitaśa caiva janakaśa ca mahīpatiḥ kakṣasenārṣṭiṣeṇò ca sindhudvīpaśa ca pārthivaḥ ete cānye ca bahavaḥ siddhiṃ paramikāṃ gatāḥ nṛpāḥ satyaśa ca dānaśa ca nayāyalabdhaisa tapòdhanāḥ barāhmaṇāḥ kaṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ye cāśritāsa tapaḥ dānadharmāgninā śuddhāsa te savargaṃ yānti bhārata [ja] dharmāgatena tayāgena bhagavana sarvama asti ceta etana me sarvama ācakṣva kuśalò haya asi bhāṣituma tatòñchavṛttera yadvṛttaṃ saktu dāne phalaṃ mahata kathitaṃ me mahada barahmaṃsa tathyama etada asaṃśayama kathaṃ hi sarvayajñeṣu niścayaḥ paramò bhaveta etada arhasi me vaktuṃ nikhilena davijarṣabha atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama agastyasya mayā yajñe purāvṛttama ariṃdama purāgastyò mahātejā dīkṣāṃ davādaśa vārṣikīma paraviveśa mahārāja sarvabhūtahite rataḥ tatrāgnikalpā hòtāra āsana satre mahātmanaḥ mūlāhārā nirāhārāḥ sāśma kuṭṭā marīcipāḥ parighṛṣṭikā vaighasikāḥ saṃprakṣālāsa tathaiva ca yatayò bhikṣavaśa cātra babhūvuḥ paryavasthitāḥ sarve paratyakṣadharmāṇò jitakròdhā jitendriyāḥ dame sathitāśa ca te sarve dambhamòhavivarjitāḥ vṛtte śuddhe sathitā nityama indriyaiśa cāpya avāhitāḥ upāsate sama taṃ yajñaṃ bhuñjānāsa te maharṣayaḥ yathāśaktyā bhagavatā tadannaṃ samupārjitama tasmina satre tu yata kiṃ cida ayògyaṃ tatra nābhavata tathā haya anekaira munibhira mahāntaḥ karatavaḥ kṛtāḥ evaṃvidhesa tava agastyasya vartamāne mahādhvare na vavarṣa sahasrākṣasa tadā bharatasattama tataḥ karmāntare rājanna agastyasya mahātmanaḥ katheyama abhinirvṛttā munīnāṃ bhāvitātmanāma agastyò yajamānò 'sau dadātya annaṃ vimatsaraḥ na ca varṣati parjanyaḥ kathama annaṃ bhaviṣyati satraṃ cedaṃ mahada viprā munera davādaśa vārṣikama na varṣiṣyati devaśa ca varṣāṇya etāni davādaśa etada bhavantaḥ saṃcintya maharṣera asya dhīmataḥ agastyasyātitapasaḥ kartuma arhantya anugrahama itya evama ukte vacane tatò 'gastyaḥ paratāpavāna paròvācedaṃ vacò vāgmī parasādya śirasā munīna yadi davādaśa varṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ cintā yajñaṃ kariṣyāmi vidhira eṣa sanātanaḥ yadi davādaśa varṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ vayāyāmenāhariṣyāmi yajñāna anyāna ativratāna bījayajñò mayāyaṃ vai bahuvarṣasamācitaḥ bījaiḥ kṛtaiḥ kariṣye ca nātra vighnò bhaviṣyati nedaṃ śakyaṃ vṛthā kartuṃ mama satraṃ kathaṃ cana varṣiṣyatīha vā devò na vā devò bhaviṣyati atha vābhyarthanāma indraḥ kuryāna na tava iha kāmataḥ savayama indrò bhaviṣyāmi jīvayiṣyāmi ca parajāḥ yò yada āhārajātaśa ca sa tathaiva bhaviṣyati viśeṣaṃ caiva kartāsmi punaḥ punara atīva hi adyeha savarṇama abhyetu yaca cānyada vasu durlabhama tariṣu lòkeṣu yaca cāsti tada ihāgacchatāṃ savayama divyāśa cāpsarasāṃ saṃghāḥ sa gandharvāḥ sa kiṃnarāḥ viśvāvasuśa ca ye cānye te 'paya upāsantu vaḥ sadā uttarebhyaḥ kurubhyaśa ca yata kiṃ cida vasu vidyate sarvaṃ tada iha yajñe me savayama evòpatiṣṭhatu savargaṃ savargasadaśa caiva dharmaśa ca savayama eva tu itya ukte sarvama evaitada abhavata tasya dhīmataḥ tatasa te munayò dṛṣṭvā munesa tasya tapòbalama vismitā vacanaṃ parāhura idaṃ sarve mahārthavata parītāḥ sama tava vākyena na tava icchāmasa tapò vayayama savaira eva yajñaisa tuṣṭāḥ samò nayāyenecchāmahe vayama yajñāna dīkṣāsa tathā hòmāna yaca cānyana mṛgayāmahe tana nò 'satu savakṛtaira yajñaira nānyatò mṛgayāmahe nayāyenòpārjitāhārāḥ savakarmaniratā vayama vedāśa ca barahmacaryeṇa nayāyataḥ parārthayāmahe nayāyenòttara kālaṃ ca gṛhebhyò niḥsṛtā vayama dharmadṛṣṭaira vidhida vāraisa tapasa tapsyāmahe vayama bhavataḥ samyaga eṣā hi buddhira hiṃsā vivarjitā evāma ahiṃsāṃ yajñeṣu barūyāsa tavaṃ satataṃ parabhò parītāsa tatò bhaviṣyāmò vayaṃ davija varòttama visarjitāḥ samāptau ca satrāda asmāda varajāmahe [va] tathā kathayatāma eva devarājaḥ puraṃdaraḥ vavarṣa sumahātejā dṛṣṭvā tasya tapòbalama asamāptau ca yajñasya tasyāmita parākramaḥ nikāmavarṣī devendrò babhūva janamejaya parasādayāma āsa ca tama agastyaṃ taridaśeśvaraḥ savayama abhyetya rājarṣe puraskṛtya bṛhaspatima tatò yajñasamāptau tāna visasarja mahāmunīna agastyaḥ paramaprītaḥ pūjayitvā yathāvidhi [ja] kò 'sau nakula rūpeṇa śirasā kāñcanena vai parāha mānuṣavada vācama etata pṛṣṭò vadasva me [va] etata pūrvaṃ na pṛṣṭò 'haṃ na cāsmābhiḥ parabhāṣitama śarūyatāṃ nakulò yò 'sau yathā vāga asya mānuṣī śarāddhaṃ saṃkalpayāma āsa jamadagniḥ purā kila hòmadhenusa tama āgāca ca savayaṃ cāpi dudòha tāma tata kaṣīraṃ sathāpayāma āsa nave bhāṇḍe dṛḍhe śucau taca ca karòdhaḥ savarūpeṇa piṭharaṃ paryavartayata jijñāsusa tama ṛṣiśreṣṭhaṃ kiṃ kuryāda vipriye kṛte iti saṃcintya durmedhā dharṣayāma āsa tata payaḥ tama ājñāya muniḥ karòdhaṃ naivāsya cukupe tataḥ sa tu karòdhasa tama āhedaṃ parāñjalira mūrtimāna sathitaḥ jitò 'samīti bhṛguśreṣṭha bhṛgavò haya atiròṣaṇāḥ lòke mithyā paravādò 'yaṃ yata tavayāsmi parājitaḥ sò 'haṃ tavayi sathitò haya adya kaṣamāvati mahātmani bibhemi tapasaḥ sādhò parasādaṃ kuru me vibhò [ja] sākṣāda dṛṣṭò 'si me karòdha gaccha tavaṃ vigatajvaraḥ na mamāpakṛtaṃ te 'daya na manyura vidyate mama yāna uddhiśya tu saṃkalpaḥ payasò 'saya kṛtò mayā pitarasa te mahābhāgāsa tebhyò budhyasva gamyatāma itya uktò jātasaṃtrāsaḥ sa tatrāntara adhīyata pitṝṇāma abhiṣaṅgāta tu nakulatvama upāgataḥ sa tāna parasādayāma āsa śāpasyāntò bhaveda iti taiśa cāpya uktò yadā dharmaṃ kaṣepsyase mòkṣyase tadā taiśa còktò yajñiyāna deśāna dharmāraṇyāni caiva ha jugupsana paridhāvana sa yajñaṃ taṃ samupāsadata dharmaputrama athākṣipya saktu parasthena tena saḥ muktaḥ śāpāta tataḥ karòdhò dharmò haya āsīda yudhiṣṭhiraḥ evama etata tadā vṛttaṃ tasya yajñe mahātmanaḥ paśyatāṃ cāpi nasa tatra nakulò 'natarhitasa tadā
About this parayana
Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.
How to chant
Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.