Mahabharata — Bhishma Parva
Mahabharata — Bhishma Parva
Text in Roman script
Devotional text
[ja] kathaṃ yuyudhire vīrāḥ kurupāṇḍavasòmakāḥ pārthivāśa ca mahābhāgā nānādeśasamāgatāḥ [va] yathā yuyudhire vīrāḥ kurupāṇḍavasòmakāḥ kurukṣetre tapaḥkṣetre śṛṇu tata pṛthivīpate avatīrya kurukṣetraṃ pāṇḍavāḥ saha sòmakāḥ kauravāna abhyavartanta jigīṣantò mahābalāḥ vedādhyayanasaṃpannāḥ sarve yuddhābhinandinaḥ āśaṃsantò jayaṃ yuddhe vadhaṃ vābhimukhā raṇe abhiyāya ca durdharṣāṃ dhārtarāṣṭrasya vāhinīma parāṅmukhāḥ paścime bhāge nayaviśanta sa sainikāḥ samantapañcakāda bāhyaṃ śibirāṇi sahasraśaḥ kārayāma āsa vidhivata kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ śūnyeva pṛthivī sarvā bālavṛddhāvaśeṣitā niraśva puruṣā cāsīda rathakuñjaravarjitā yāvata tapati sūryò hi jambūdvīpasya maṇḍalama tāvada eva samāvṛttaṃ balaṃ pārthiva sattama ekasthāḥ sarvavarṇāsa te maṇḍalaṃ bahuyòjanama paryākrāmanta deśāṃśa ca nadīḥ śailāna vanāni ca teṣāṃ yudhiṣṭhirò rājā sarveṣāṃ puruṣarṣabha ādideśa sa vāhānāṃ bhakṣyabhòjyama anuttamama saṃjñāśa ca vividhāsa tāsa tāsa teṣāṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ evaṃ vādī veditavyaḥ pāṇḍaveyò 'yama itya uta abhijñānāni sarveṣāṃ saṃjñāśa cābharaṇāni ca yòjayāma āsa kauravyò yuddhakāla upasthite dṛṣṭvā dhavajāgraṃ pārthānāṃ dhārtarāṣṭrò mahāmanāḥ saha sarvaira mahīpālaiḥ paratyavyūhata pāṇḍavāna pāṇḍureṇātapatreṇa dhariyamāṇena mūrdhani madhye nāgasahasrasya bharātṛbhiḥ parivāritama dṛṣṭvā duryòdhanaṃ hṛṣṭāḥ sarve pāṇḍavasainikāḥ dadhmuḥ sarve mahāśaṅkhāna bherīra jaghnuḥ sahasraśaḥ tataḥ parahṛṣṭāṃ savāṃ senāma abhivīkṣyātha pāṇḍavāḥ babhūvura hṛṣṭamanasò vāsudevaśa ca vīryavāna tatò yòdhāna harṣayantau vāsudevadhanaṃjayau dadhmatuḥ puruṣavyāghrau divyau śaṅkhau rathe sathitau pāñcajanyasya nirghòṣaṃ devadattasya còbhayòḥ śarutvā sa vāhanā yòdhāḥ śakṛna mūtraṃ parasusruvuḥ yathā siṃhasya nadataḥ savanaṃ śarutvetare mṛgāḥ taraseyusa tadvada evāsīda dhārtarāṣṭra balaṃ tadā udatiṣṭhada rajò bhaumaṃ na parājñāyata kiṃ cana antara dhīyata cādityaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ vavarṣa cātra parjanyò māṃsaśòṇitavṛṣṭimāna vayukṣana sarvāṇya anīkāni tada adbhutama ivābhavata vāyusa tataḥ parādurabhūna nīcaiḥ śarkara karṣaṇaḥ vinighnaṃsa tānya anīkāni vidhamaṃśa caiva tada rajaḥ ubhe sene tadā rājana yuddhāya mudite bhṛśama kurukṣetre sathite yatte sāgarakṣubhitòpame tayòsa tu senayòra āsīda adbhutaḥ sa samāgamaḥ yugānte samanuprāpte davayòḥ sāgarayòra iva śūnyāsīta pṛthivī sarvā bālavṛddhāvaśeṣitā tena senā samūhena samānītena kauravaiḥ tatasa te samayaṃ cakruḥ kurupāṇḍavasòmakāḥ dharmāṃśa ca sathāpayāma āsura yuddhānāṃ bharatarṣabha nivṛtte caiva nò yuddhe parītiśa ca sayāta parasparama yathā puraṃ yathāyògaṃ na ca sayāca chalanaṃ punaḥ vācā yuddhe paravṛtte nò vācaiva paratiyòdhanama niṣkrāntaḥ pṛtanā madhyāna na hantavyaḥ kathaṃ cana rathī ca rathinā yòdhyò gajena gajadhūra gataḥ aśvenāśvī padātiśa ca padātenaiva bhārata yathāyògaṃ yathā vīryaṃ yathòtsāhaṃ yathā vayaḥ samābhāṣya parahartavyaṃ na viśvaste na vihvale pareṇa saha saṃyuktaḥ paramattò vimukhasa tathā kaṣīṇaśastrò vivarmā ca na hantavyaḥ kathaṃ cana na sūteṣu na dhuryeṣu na ca śastròpanāyiṣu na bherīśaṅkhavādeṣu parahartavyaṃ kathaṃ cana evaṃ te samayaṃ kṛtvā kurupāṇḍavasòmakāḥ vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ parekṣamāṇāḥ parasparama niviśya ca mahātmānasa tatasa te puruṣarṣabhāḥ hṛṣṭarūpāḥ sumanasò babhūvuḥ saha sainikāḥ [va] tataḥ pūrvāpare saṃdhye samīkṣya bhagavāna ṛṣiḥ sarvaveda vidāṃ śareṣṭhò vayāsaḥ satyavatī sutaḥ bhaviṣyati raṇe ghòre bharatānāṃ pitāmaha paratyakṣadarśī bhagavāna bhūtabhavya bhaviṣyavita vaicitravīryaṃ rājānaṃ sa rahasyaṃ baravīda idama śòcantama ārtaṃ dhayāyantaṃ putrāṇāma anayaṃ tadā [vaya] rājana parītakālāsa te putrāśa cānye ca bhūmipāḥ te haniṣyanti saṃgrāme samāsādyetaretarama teṣu kālaparīteṣu vinaśyatsu ca bhārata kālaparyāyama ājñāya mā sama śòke manaḥ kṛthāḥ yadi tava icchasi saṃgrāme daraṣṭuma enaṃ viśāṃ pate cakṣura dadāni te hanta yuddhama etana niśāmaya [dhṛ] na ròcaye jañātivadhaṃ daraṣṭuṃ barahmarṣisattama yuddhama etata tava aśeṣeṇa śṛṇuyāṃ tava tejasā [va] tasminna anicchati daraṣṭuṃ saṃgrāmaṃ śaròtuma icchati varāṇāma īśvarò dātā saṃjayāya varaṃ dadau eṣa te saṃjayò rājana yuddhama etada vadiṣyati etasya sarvaṃ saṃgrāme na paròkṣaṃ bhaviṣyati cakṣuṣā saṃjayò rājana divyenaiṣa samanvitaḥ kathayiṣyati te yuddhaṃ sarvajñaśa ca bhaviṣyati parakāśaṃ vā rahasyaṃ vā rātrau vā yadi vā divā manasā cintitama api sarvaṃ vetsyati saṃjayaḥ nainaṃ śastrāṇi bhetsyanti nainaṃ bādhiṣyate śaramaḥ gāvalgaṇira ayaṃ jīvana yuddhāda asmāda vimòkṣyate ahaṃ ca kīrtima eteṣāṃ kurūṇāṃ bharatarṣabha pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ parathayiṣyāmi māṃ śucaḥ diṣṭama etata purā caiva nātra śòcituma arhasi na caiva śakyaṃ saṃyantuṃ yatò dharmasa tatò jayaḥ [va] evama uktvā sa bhagavāna kurūṇāṃ parapitāmahaḥ punara eva mahābāhuṃ dhṛtarāṣṭrama uvāca ha iha yuddhe mahārāja bhaviṣyati mahāna kaṣayaḥ yathemāni nimittāni bhayāyādyòpalakṣaye śayenā gṛdhrāśa ca kākāśa ca kaṅkāśa ca sahitā balaiḥ saṃpatanti vanānteṣu samavāyāṃśa ca kurvate atyugraṃ ca parapaśyanti yuddhama ānandinò davijāḥ karavyādā bhakṣayiṣyanti māṃsāni gajavājināma khaṭā khaṭeti vāśantò bhairavaṃ bhayavedinaḥ kahvāḥ parayānti madhyena dakṣiṇāma abhitò diśama ubhe pūrvāpare saṃdhye nityaṃ paśyāmi bhārata udayāstamane sūryaṃ kabandhaiḥ parivāritama śavetalòhita paryantāḥ kṛṣṇa garīvāḥ sa vidyutaḥ tarivarṇāḥ parighāḥ saṃdhau bhānuma āvārayantya uta javalitārkendu nakṣatraṃ nirviśeṣa dinakṣapama ahòrātraṃ mayā dṛṣṭaṃ tata kaṣayāya bhaviṣyati alakṣyaḥ parabhayā hīnaḥ paurṇamāsīṃ ca kārttikīma candrò 'bhūda agnivarṇaśa ca samavarṇe nabhastale savapsyanti nihatā vīrā bhūmima āvṛtya pārthivāḥ rājānò rājaputrāśa ca śūrāḥ parighabāhavaḥ antarikṣe varāhasya vṛṣadaṃśasya còbhayòḥ paraṇādaṃ yudhyatò rātrau raudraṃ nityaṃ paralakṣaye devatā paratimāśa cāpi kampanti ca hasanti ca vamanti rudhiraṃ cāsyaiḥ savidyanti parapatanti ca anāhatā dundubhayaḥ paraṇadanti viśāṃ pate ayuktāśa ca paravartante kaṣatriyāṇāṃ mahārathāḥ kòkilāḥ śatapatrāśa ca cāṣā bhāsāḥ śukāsa tathā sārasāśa ca mayūrāśa ca vācò muñcanti dāruṇāḥ gṛhītaśastrābharaṇā varmiṇò vājipṛṣṭhagāḥ aruṇòdayeṣu dṛśyante śataśaḥ śalabha varajāḥ ubhe saṃdhye parakāśete diśāṃ dāhasamanvite āsīda rudhiravarṣaṃ ca asthi varṣaṃ ca bhārata yā caiṣā viśrutā rājaṃsa tarailòkye sādhu saṃmatā arundhatī tayāpya eṣa vasiṣṭhaḥ pṛṣṭhataḥ kṛtaḥ ròhiṇīṃ pīḍayanna eṣa sathitò rājaña śanaiścaraḥ vayāvṛttaṃ lakṣma sòmasya bhaviṣyati mahada bhayama anabhre ca mahāghòraṃ satanitaṃ śarūyate 'niśama vāhanānāṃ ca rudatāṃ parapatantya aśrubindavaḥ [vaya] kharā gòṣu parajāyante ramante mātṛbhiḥ sutāḥ anārtavaṃ puṣpaphalaṃ darśayanti vane darumāḥ garbhiṇyò rājaputryaśa ca janayanti vibhīṣaṇāna karavyādāna pakṣiṇaśa caiva gòmāyūna aparāna mṛgāna tariviṣāṇāśa caturnetrāḥ pañca pādā davimehanāḥ daviśīrṣāśa ca davipucchāśa ca daṃṣṭriṇaḥ paśavò 'śivāḥ jāyante vivṛtāsyāśa ca vayāharantò 'śivā giraḥ taripadāḥ śikhinasa tārkṣyāśa caturdaṃṣṭrā viṣāṇinaḥ tathaivānyāśa ca dṛśyante satriyaśa ca barahmavādināma vainateyāna mayūrāṃśa ca janayantyaḥ pure tava gòvatsaṃ vaḍavā sūte śavā sṛgālaṃ mahīpate karakarāña śārikāśa caiva śukāṃśa cāśubha vādinaḥ satriyaḥ kāśa cita parajāyante catasraḥ pañca kanyakāḥ tā jātamātrā nṛtyanti gāyanti ca hasanti ca pṛthagjanasya kuḍakāḥ satanapāḥ satena veśmani nṛtyanti parigāyanti vedayantò mahada bhayama paratimāśa cālikhantya anye sa śastrāḥ kālacòditāḥ anyònyama abhidhāvanti śiśavò daṇḍapāṇayaḥ uparundhanti kṛtvā ca nagarāṇi yuyutsavaḥ padmòtpalāni vṛkṣeṣu jāyante kumudāni ca viṣvaga vātāśa ca vāntya ugrā rajò na vayupaśāmyati abhīkṣṇaṃ kampate bhūmira arkaṃ rāhusa tathāgrasata śavetò garahasa tathā citrāṃ samatikramya tiṣṭhati abhāvaṃ hi viśeṣeṇa kurūṇāṃ paratipaśyati dhūmaketura mahāghòraḥ puṣyama ākramya tiṣṭhati senayòra aśivaṃ ghòraṃ kariṣyati mahāgrahaḥ maghāsva aṅgārakò vakraḥ śaravaṇe ca bṛhaspatiḥ bhāgyaṃ nakṣatrama ākramya sūryaputreṇa pīḍyate śukraḥ paròṣṭhapade pūrve samāruhya viśāṃ pate uttare tu parikramya sahitaḥ paratyudīkṣate śayāmò garahaḥ parajvalitaḥ sa dhūmaḥ saha pāvakaḥ aindraṃ tejasvi nakṣatraṃ jayeṣṭhāma ākramya tiṣṭhati dharuvaḥ parajvalitò ghòrama apasavyaṃ paravartate citrā savātya antare caiva dhiṣṭhitaḥ paruṣò garahaḥ vakrānuvakraṃ kṛtvā ca śaravaṇe pāvakaprabhaḥ barahmarāśiṃ samāvṛtya lòhitāṅgò vayavasthitaḥ sarvasasya paraticchannā pṛthivī phalamālinī pañcaśīrṣā yavāśa caiva śataśīrṣāśa ca śālayaḥ paradhānāḥ sarvalòkasya yāsva āyattama idaṃ jagata tā gāvaḥ parasnutā vatsaiḥ śòṇitaṃ parakṣarantya uta niścerura apidhānebhyaḥ khaḍgāḥ parajvalitā bhṛśama vayaktaṃ paśyanti śastrāṇi saṃgrāmaṃ samupasthitama agnivarṇā yathā bhāsaḥ śastrāṇāma udakasya ca kavacānāṃ dhavajānāṃ ca bhaviṣyati mahāna kaṣayaḥ dikṣu parajvalitāsyāśa ca vayāharanti mṛgadvijāḥ atyāhitaṃ darśayantò vedayanti mahada bhayama ekapakṣākṣi caraṇaḥ śakuniḥ khacarò niśi raudraṃ vadati saṃrabdhaḥ śòṇitaṃ chardayana muhuḥ garahau tāmrāruṇa śikhau parajvalantāva iva sathitau saptarṣīṇāma udārāṇāṃ samavacchādya vai parabhāma saṃvatsarasthāyinau ca garahau parajvalitāva ubhau viśākhayòḥ samīpasthau bṛhaspatiśanaiścarau kṛttikāsu garahasa tīvrò nakṣatre parathame javalana vapūṃṣya apaharana bhāsā dhūmaketura iva sathitaḥ tariṣu pūrveṣu sarveṣu nakṣatreṣu viśāṃ pate budhaḥ saṃpatate 'bhīkṣṇaṃ janayana sumahada bhayama caturdaśīṃ pañcadaśīṃ bhūtapūrvāṃ ca ṣòḍaśīma imāṃ tu nābhijānāmi amāvāsyāṃ tarayòdaśīma candrasūryāva ubhau garastāva ekamāse tarayòdaśīma aparvaṇi garahāva etau parajāḥ saṃkṣapayiṣyataḥ rajò vṛtā diśaḥ sarvāḥ pāṃsuvarṣaiḥ samantataḥ utpātameghā raudrāśa ca rātrau varṣanti śòṇitama māṃsavarṣaṃ punasa tīvrama āsīta kṛṣṇa caturdaśīma ardharātre mahāghòrama atṛpyaṃsa tatra rākṣasāḥ paratisròtò 'vahana nadyaḥ saritaḥ śòṇitòdakāḥ phenāyamānāḥ kūpāśa ca nardanti vṛṣabhā iva patantya ulkāḥ sa nirghātāḥ śuṣkāśani vimiśritāḥ adya caiva niśāṃ vayuṣṭāma udaye bhānura āhataḥ javalantībhira mahòlkābhiśa caturbhiḥ sarvatòdiśama ādityama upatiṣṭhadbhisa tatra còktaṃ maharṣibhiḥ bhūmipāla sahasrāṇāṃ bhūmiḥ pāsyati śòṇitama kailāsamandarābhyāṃ tu tathā himavatò gireḥ sahasraśò mahāśabdaṃ śikharāṇi patanti ca mahābhūtā bhūmikampe caturaḥ sāgarāna pṛthaka velāma udvartayanti sama kaṣòbhayantaḥ punaḥ punaḥ vṛkṣāna unmathya vāntya ugrā vātāḥ śarkara karṇiṇaḥ patanti caityavṛkṣāśa ca garāmeṣu nagareṣu ca pītalòhita nīlaśa ca javalatya agnira hutò davijaiḥ vāmārciḥ śāvagandhī ca dhūmaprāyaḥ kharasvanaḥ saparśā gandhā rasāśa caiva viparītā mahīpate dhūmāyante dhavajā rājñāṃ kampamānā muhura muhuḥ muñcantya aṅgāravarṣāṇi bheryò 'tha paṭahāsa tathā parāsādaśikharāgreṣu puradvāreṣu caiva hi gṛdhrāḥ paripatantya ugrā vāmaṃ maṇḍalama āśritāḥ pakvāpakveti subhṛśaṃ vāvāśyante vayāṃsi ca nilīyante dhavajāgreṣu kaṣayāya pṛthivīkṣitāma dhayāyantaḥ parakirantaśa ca vālāna vepathusaṃyutāḥ rudanti dīnāsa turagā mātaṅgāśa ca sahasraśaḥ etaca charutvā bhavāna atra parāptakālaṃ vayavasyatāma yathā lòkaḥ samucchedaṃ nāyaṃ gaccheta bhārata [va] pitura vacò niśamyaitada dhṛtarāṣṭrò 'baravīda idama diṣṭama etata purā manye bhaviṣyati na saṃśayaḥ kaṣatriyāḥ kaṣatradharmeṇa vadhyante yadi saṃyuge vīralòkaṃ samāsādya sukhaṃ parāpsyanti kevalama iha kīrtiṃ pare lòke dīrghakālaṃ mahata sukhama parāpsyanti puruṣavyāghrāḥ parāṇāṃsa tayaktvā mahāhave [va] evama uktò munisa tattvaṃ kavīndrò rājasattama putreṇa dhṛtarāṣṭreṇa dhayānama anvagamata parama punara evābravīda vākyaṃ kālavādī mahātapāḥ asaṃśayaṃ pārthivendra kālaḥ saṃkṣipate jagata sṛjate ca punara lòkāna neha vidyati śāśvatama jañātīnāṃ ca kurūṇāṃ ca saṃbandhisuhṛdāṃ tathā dharmyaṃ deśaya panthānaṃ samarthò haya asi vāraṇe kaṣudraṃ jañātivadhaṃ parāhura mā kuruṣva mamāpriyama kālò 'yaṃ putra rūpeṇa tava jātò viśāṃ pate na vadhaḥ pūjyate vede hitaṃ naitata kathaṃ cana hanyāta sa eva yò hanyāta kuladharmaṃ savakāṃ tanuma kālenòtpatha gantāsi śakye sati yathā pathi kulasyāsya vināśāya tathaiva ca mahīkṣitāma anarthò rājyarūpeṇa tayajyatāma asukhāvahaḥ luptaprajñaḥ pareṇāsi dharmaṃ darśaya vai sutāna kiṃ te rājyena durdharṣa yena parāptò 'si kilbiṣama yaśòdharmaṃ ca kīrtiṃ ca pālayana savargama āpsyasi labhantāṃ pāṇḍavā rājyaṃ śamaṃ gacchantu kauravāḥ evaṃ baruvati viprendre dhṛtarāṣṭrò 'mabikā sutaḥ ākṣipya vākyaṃ vākyajñò vākpathenāpya ayāta punaḥ [dhṛ] yathā bhavāna veda tathāsmi vettā; bhāvābhāvau viditau me yathāvata savārthe hi saṃmuhyati tāta lòkò; māṃ cāpi lòkātmakama eva viddhi parasādaye tavāma atulaprabhāvaṃ; tavaṃ nò gatira darśayitā ca dhīraḥ na cāpi te vaśagā me maharṣe; na kalmaṣaṃ kartuma ihārhase māma tavaṃ hi dharmaḥ pavitraṃ ca yaśaḥ kīrtira dhṛtiḥ samṛtiḥ karuṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca mānyaśa cāsi pitāmahaḥ [vaya] vaicitravīrya nṛpate yata te manasi vartate abhidhatsva yathākāmaṃ chettāsmi tava saṃśayama [dhṛ] yāni liṅgāni saṃgrāme bhavanti vijayiṣyatāma tāni sarvāṇi bhagavaña śaròtuma icchāmi tattvataḥ [vaya] parasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ; paradakṣiṇāvartaśikhò vidhūmaḥ puṇyā gandhāśa cāhutīnāṃ paravānti; jayasyaitada bhāvinò rūpama āhuḥ gambhīraghòṣāśa ca mahāsvanāśa ca; śaṅkhā mṛdaṅgāśa ca nadanti yatra viśuddharaśmisa tapanaḥ śaśī ca; jayasyaitada bhāvinò rūpama āhuḥ iṣṭā vācaḥ pṛṣṭhatò vāyasānāṃ; saṃprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca ye pṛṣṭhatasa te tavarayanti rājana; ye tava agratasa te paratiṣedhayanti kalyāṇa vācaḥ śakunā rājahaṃsāḥ; śukāḥ karauñcāḥ śatapatrāśa ca yatra paradakṣiṇāśa caiva bhavanti saṃkhye; dharuvaṃ jayaṃ tatra vadanti viprāḥ alaṃkāraiḥ kavacaiḥ ketubhiśa ca; mukhaprasādaira hemavarṇaiśa ca nṝṇāma bharājiṣmatī duṣpratiprekṣaṇīyā; yeṣāṃ camūsa te vijayanti śatrūna hṛṣṭā vācasa tathā sattvaṃ yòdhānāṃ yatra bhārata na malāyante sarajaśa caiva te taranti raṇe ripūna iṣṭò vātaḥ paraviṣṭasya dakṣiṇā paravivikṣataḥ paścāta saṃsādhayatya arthaṃ purastāta paratiṣedhate śabdarūparasasparśa gandhāśa cāviṣkṛtāḥ śubhāḥ sadā yòdhāśa ca hṛṣṭāśa ca yeṣāṃ teṣāṃ dharuvaṃ jayaḥ anva eva vāyavò vānti tathābhrāṇi vayāṃsi ca anuplavante meghāśa ca tathaivendra dhanūṃṣi ca etāni jayamānānāṃ lakṣaṇāni viśāṃ pate bhavanti viparītāni mumūrṣāṇāṃ janādhipa alpāyāṃ vā mahatyāṃ vā senāyāma iti niścitama harṣò yòdhagaṇasyaikaṃ jayalakṣaṇama ucyate ekò dīrṇò dārayati senāṃ sumahatīma api taṃ dīrṇama anudīryante yòdhāḥ śūratamā api durnivāratamā caiva parabhagnā mahatī camūḥ apāma iva mahāvegasa tarastā mṛgagaṇā iva naiva śakyā samādhātuṃ sa nipāte mahācamūḥ dīrṇā itya eva dīryante yòdhāḥ śūratamā api bhītāna bhagnāṃśa ca saṃprekṣya bhayaṃ bhūyò vivardhate parabhagnā sahasā rājana diśò vibhrāmitā paraiḥ naiva sathāpayituṃ śakyā śūraira api mahācamūḥ saṃbhṛtya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ mahīpatiḥ upāyapūrvaṃ medhāvī yateta satatòtthitaḥ upāyavijayaṃ śareṣṭhama āhura bhedena madhyamama jaghanya eṣa vijayò yò yuddhena viśāṃ pate mahādòṣaḥ saṃnipātasa tatò vayaṅgaḥ sa ucyate parasparajñāḥ saṃhṛṣṭā vayavadhūtāḥ suniścitāḥ pañcāśada api ye śūrā mathnanti mahatīṃ camūma atha vā pañcaṣaṭa sapta vijayantya anivartinaḥ na vainateyò garuḍaḥ paraśaṃsati mahājanama dṛṣṭvā suparṇòpacitiṃ mahatīma api bhārata na bāhulyena senāyā jayò bhavati bhārata adhruvò hi jayò nāma daivaṃ cātra parāyaṇama jayantò haya api saṃgrāme kaṣatravantò bhavantya uta [va] evama uktvā yayau vayāsò dhṛtarāṣṭrāya dhīmate dhṛtarāṣṭrò 'pi taca charutvā dhayānama evānvapadyata sa muhūrtama iva dhayātvā viniḥśvasya muhura muhuḥ saṃjayaṃ saṃśitātmānama apṛcchada bharatarṣabha saṃjayeme mahīpālāḥ śūrā yuddhābhinandinaḥ anyònyama abhinighnanti śastraira uccāvacaira api pārthivāḥ pṛthivī hetòḥ samabhityaktajīvitāḥ na ca śāmyati nighnantò vardhayantò yamakṣayama bhaimama aiśvaryama icchantò na mṛṣyante parasparama manye bahuguṇā bhūmisa tana mamācakṣva saṃjaya bahūni ca sahasrāṇi parayutānya arbudāni ca kòṭyaśa ca lòkavīrāṇāṃ sametāḥ kurujāṅgale deśānāṃ ca parīmāṇaṃ nagarāṇāṃ ca saṃjaya śaròtuma icchāmi tattvena yata ete samāgatāḥ divyabuddhipradīptena yuktasa tavaṃ jañānacakṣuṣā parasādāta tasya viprarṣera vayāsasyāmita tejasaḥ [sa] yathā parajñaṃ mahāprājña bhaimāna vakṣyāmi te guṇāna śāstracakṣura avekṣasva namasa te bharatarṣabha davividhānīha bhūtāni tarasāni sathāvarāṇi ca tarasānāṃ tarividhā yònira aṇḍa savedajarāyujāḥ tarasānāṃ khalu sarveṣāṃ śareṣṭhā rājaña jarāyujāḥ jarāyujānāṃ paravarā mānavāḥ paśavaśa ca ye nānārūpāṇi bibhrāṇāsa teṣāṃ bhedāśa caturdaśa araṇyavāsinaḥ sapta saptaiṣāṃ garāmavāsinaḥ siṃhavyāghra varāhāśa ca mahiṣā vāraṇāsa tathā ṛkṣāśa ca vānarāśa caiva saptāraṇyāḥ samṛtā nṛpa gaura ajò manujò meṣò vājya aśvatara gardabhāḥ ete garāmyāḥ samākhyātāḥ paśavaḥ sapta sādhubhiḥ ete vai paśavò rājana garāmyāraṇyāśa caturdaśa vedòktāḥ pṛthivīpāla yeṣu yajñāḥ paratiṣṭhitāḥ garāmyāṇāṃ puruṣaḥ śareṣṭhaḥ siṃhaśa cāraṇyavāsināma sarveṣāma eva bhūtānāma anyònyenābhijīvanama udbhijjāḥ sathāvarāḥ paròktāsa teṣāṃ pañcaiva jātayaḥ vṛkṣagulma latāvallyasa tavaka sārāsa tṛṇajātayaḥ eṣāṃ viṃśatira ekònā mahābhūteṣu pañcasu caturviṃśatira uddiṣṭā gāyatrī lòkasaṃmatā ya etāṃ veda gāyatrīṃ puṇyāṃ sarvaguṇānvitāma tattvena bharataśreṣṭha sa lòkāna na paraṇaśyati bhūmau hi jāyate sarvaṃ bhūmau sarvaṃ paraṇaśyati bhūmiḥ paratiṣṭhā bhūtānāṃ bhūmira eva parāyaṇama yasya bhūmisa tasya sarvajagata sathāvarajaṅgamama tatrābhigṛddhā rājānò vinighnantītaretarama [dhṛ] nadīnāṃ parvatānāṃ ca nāmadheyāni saṃjaya tathā janapadānāṃ ca ye cānye bhūmima āśritāḥ paramāṇaṃ ca paramāṇajña pṛthivyā api sarvaśaḥ nikhilena samācakṣva kānanāni ca saṃjaya pañcemāni mahārāja mahābhūtāni saṃgrahāta jagata sathitāni sarvāṇi samānya āhura manīṣiṇaḥ bhūmira āpasa tathā vāyura agnira ākāśama eva ca guṇòttarāṇi sarvāṇi teṣāṃ bhūmiḥ paradhānataḥ śabdaḥ saparśaśa ca rūpaṃ ca rasò gandhaśa ca pañcamaḥ bhūmera ete guṇāḥ paròktā ṛṣibhisa tattvavedibhiḥ catvārò 'pasu guṇā rājana gandhasa tatra na vidyate śabdaḥ saparśaśa ca rūpaṃ ca tejasò 'tha guṇāsa tarayaḥ śabdaḥ saparśaśa ca vāyòsa tu ākāśe śabda eva ca ete pañca guṇā rājana mahābhūteṣu pañcasu vartante sarvalòkeṣu yeṣu lòkāḥ paratiṣṭhitāḥ anyònyaṃ nābhivartante sāmyaṃ bhavati vai yadā yadā tu viṣamībhāvama āviśanti parasparama tadā dehaira dehavantò vayatiròhanti nānyathā ānupūrvyāda vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ sarvāṇya aparimeyāni tada eṣāṃ rūpama aiśvarama tatra tatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñca bhautikāḥ teṣāṃ manuṣyāsa tarkeṇa paramāṇāni paracakṣate acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃsa tarkeṇa sādhayeta parakṛtibhyaḥ paraṃ yata tu tada acintyasya lakṣaṇama sudarśanaṃ paravakṣyāmi davīpaṃ te kurunandana parimaṇḍalò mahārāja davīpò 'sau cakrasaṃsthitaḥ nadī jalapraticchannaḥ parvataiśa cābhrasaṃnibhaiḥ puraiśa ca vividhākārai ramyaira janapadaisa tathā vṛkṣaiḥ puṣpaphalòpetaiḥ saṃpannadhanadhānyavāna lāvaṇena samudreṇa samantāta parivāritaḥ yathā ca puruṣaḥ paśyeda ādarśe mukhama ātmanaḥ evaṃ sudarśana davīpò dṛśyate candramaṇḍale davira aṃśe pippalasa tatra davira aṃśe ca śaśò mahāna sarvauṣadhisamāvāpaiḥ sarvataḥ parivṛṃhitaḥ āpasa tatò 'nayā vijñeyā eṣa saṃkṣepa ucyate [dhṛ] uktò davīpasya saṃkṣepò vistaraṃ barūhi saṃjaya yāvada bhūmyavakāśò 'yaṃ dṛśyate śaśalakṣaṇe tasya paramāṇaṃ parabrūhi tatò vakṣyasi pippalama [va] evama uktaḥ sa rājñā tu saṃjayò vākyama abravīta parāga āyatā mahārāja ṣaḍa ete ratnaparvatāḥ avagāḍhā haya ubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau himavāna hemakūṭaśa ca niṣadhaśa ca nagòttamaḥ nīlaśa ca vaiḍūryamayaḥ śavetaśa ca rajataprabhaḥ sarvadhātuvinaddhaśa ca śṛṅgavāna nāma parvataḥ ete vai parvatā rājana siddhacāraṇasevitāḥ teṣāma antaraviṣkambhò yòjanāni sahasraśaḥ tatra puṇyā janapadāsa tāni varṣāṇi bhārata vasanti teṣu sattvāni nānā jātīni sarvaśaḥ idaṃ tu bhārataṃ varṣaṃ tatò haimavataṃ parama hemakūṭāta paraṃ caiva harivarṣaṃ paracakṣate dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyòttareṇa ca parāga āyatò mahārāja mālyavāna nāma parvataḥ tataḥ paraṃ mālyavataḥ parvatò gandhamādanaḥ parimaṇḍalasa tayòra madhye meruḥ kanakaparvataḥ ādityataruṇābhāsò vidhūma iva pāvakaḥ yòjanānāṃ sahasrāṇi ṣòḍaśādhaḥ kila samṛtaḥ uccaiśa ca caturāśītira yòjanānāṃ mahīpate ūrdhvama antaśa ca tiryaka ca lòkāna āvṛtya tiṣṭhati tasya pārśve tava ime davīpāśa catvāraḥ saṃsthitāḥ parabhò bhadrāśvaḥ ketumālaśa ca jambūdvīpaśa ca bhārata uttarāśa caiva kuravaḥ kṛtapuṇyapratiśrayāḥ vihagaḥ sumukhò yatra suparṇasyātmajaḥ kila sa vai vicintayāma āsa sauvarṇāna parekṣya vāyasāna merura uttamamadhyānāma adhamānāṃ ca pakṣiṇāma aviśeṣa karò yasmāta tasmāda enaṃ tayajāmya ahama tama ādityò 'nuparyeti satataṃ jayòtiṣāṃ patiḥ candramāśa ca sa nakṣatrò vāyuśa caiva paradakṣiṇama sa parvatò mahārāja divyapuṣpaphalānvitaḥ bhavanaira āvṛtaḥ sarvaira jāmbūnadamayaiḥ śubhaiḥ tatra devagaṇā rājana gandharvāsurarākṣasāḥ apsarògaṇasaṃyuktāḥ śaile karīḍanti nityaśaḥ tatra barahmā ca rudraśa ca śakraśa cāpi sureśvaraḥ sametya vividhaira yajñaira yajante 'nekadakṣiṇaiḥ tumburura nāradaśa caiva viśvāvasura hahāhuhūḥ abhigamyāmara śareṣṭhāḥ satavai satunvanti cābhibhò saptarṣayò mahātmānaḥ kaśyapaśa ca parajāpatiḥ tatra gacchanti bhadraṃ te sadā parvaṇi parvaṇi tasyaiva mūrdhanya uśanāḥ kāvyò daityaira mahīpate tasya hīmāni ratnāni tasyeme ratnaparvatāḥ tasmāta kuberò bhagavāṃśa caturthaṃ bhāgama aśnute tataḥ kalāṃśaṃ vittasya manuṣyebhyaḥ parayacchati pārśve tasyòttare divyaṃ sarvartukusumaṃ śivama karṇikāravanaṃ ramyaṃ śilā jālasamudgatama tatra sākṣāta paśupatira divyaira bhūtaiḥ samāvṛtaḥ umā sahāyò bhagavāna ramate bhūtabhāvanaḥ karṇikāramayīṃ mālāṃ bibhrata pādāvalambinīma taribhira netraiḥ kṛtòddyòtasa taribhiḥ sūryaira ivòditaiḥ tama ugratapasaḥ siddhāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ paśyanti na hi durvṛttaiḥ śakyò daraṣṭuṃ maheśvaraḥ tasya śailasya śikharāta kaṣīradhārā nareśvara tariṃśada bāhuparigrāhyā bhīma nirghata nisvanā puṇyā puṇyatamaira juṣṭā gaṅgā bhāgīrathī śubhā patatya ajasra vegena harade cāndramase śubhe tayā haya utpāditaḥ puṇyaḥ sa haradaḥ sāgaròpamaḥ tāṃ dhārayāma āsa purā durdharāṃ parvataira api śataṃ varṣasahasrāṇāṃ śirasā vai maheśvaraḥ meròsa tu paścime pārśve ketumālò mahīpate jambū ṣaṇḍaśa ca tatraiva sumahāna nandanòpamaḥ āyura daśasahasrāṇi varṣāṇāṃ tatra bhārata suvarṇavarṇāśa ca narāḥ satriyaśa cāpsarasòpamāḥ anāmayā vītaśòkā nityaṃ muditamānasāḥ jāyante mānavāsa tatra niṣṭapta kanakaprabhāḥ gandhamādana śṛṅgeṣu kuberaḥ saha rākṣasaiḥ saṃvṛtò 'pasarasāṃ saṃghaira mòdate guhyakādhipaḥ gandhamādana pādeṣu pareṣva aparagaṇḍikāḥ ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ paramāyuṣaḥ tatra kṛṣṇā narā rājaṃsa tejòyuktā mahābalāḥ satriyaśa còtpalapatrābhāḥ sarvāḥ supriyadarśanāḥ nīlòtparataraṃ śavetaṃ śavetāda dhairaṇyakaṃ parama varṣama airāvataṃ nāma tataḥ śṛṅgavataḥ parama dhanuḥsaṃsthe mahārāja dave varṣe dakṣiṇòttare ilā vṛtaṃ madhyamaṃ tu pañcavarṣāṇi caiva ha uttaròttarama etebhyò varṣama udricyate guṇaiḥ āyuṣa paramāṇama ārògyaṃ dharmataḥ kāmatò 'rathataḥ samanvitāni bhūtāni teṣu varṣeṣu bhārata evama eṣā mahārāja parvataiḥ pṛthivī citā hemakūṭasa tu sumahāna kailāsò nāma parvataḥ yatra vaiśravaṇò rājā guhyakaiḥ saha mòdate astya uttareṇa kailāsaṃ mainākaṃ parvataṃ parati hiraṇyaśṛṅgaḥ sumahāna divyò maṇimayò giriḥ tasya pārśve mahada divyaṃ śubhaṃ kāñcanavālukama ramyaṃ bindusarò nāma yatra rājā bhagīrathaḥ dṛṣṭvā bhāgīrathīṃ gaṅgāma uvāsa bahulāḥ samāḥ yūpā maṇimayāsa tatra cityāśa cāpi hiraṇmayāḥ tatreṣṭvā tu gataḥ siddhiṃ sahasrākṣò mahāyaśāḥ sṛṣṭvā bhūtapatira yatra sarvalòkāna sanātanaḥ upāsyate tigmatejā vṛtò bhūtaiḥ samāgataiḥ naranārāyaṇau barahmā manuḥ sathāṇuśa ca pañcamaḥ tatra taripathagā devī parathamaṃ tu paratiṣṭhitā barahmalòkāda apakrāntā saptadhā paratipadyate vasva oka sārā nalinī pāvanā ca sarasvatī jambūnadī ca sītā ca gaṅgā sindhuśa ca saptamī acintyā divyasaṃkalpā parabhòra eṣaiva saṃvidhiḥ upāsate yatra satraṃ sahasrayugaparyaye dṛśyādṛśyā ca bhavati tatra tatra sarasvatī etā divyāḥ sapta gaṅgāsa tariṣu lòkeṣu viśrutāḥ rakṣāṃsi vai himavati hemakūṭe tu guhyakāḥ sarpā nāgāśa ca niṣadhe gòkarṇe ca tapòdhanāḥ devāsurāṇāṃ ca gṛhaṃ śavetaḥ parvata ucyate gandharvā niṣadhe śaile nīle barahmarṣayò nṛpa śṛṅgavāṃsa tu mahārāja pitṝṇāṃ paratisaṃcaraḥ itya etāni mahārāja sapta varṣāṇi bhāgaśaḥ bhūtānya upaniviṣṭāni gatimanti dharuvāṇi ca teṣāma ṛddhira bahuvidhā dṛśyate daivamānuṣī aśakyā parisaṃkhyātuṃ śaraddheyā tu bubhūṣatā yāṃ tu pṛcchasi mā rājana divyāma etāṃ śaśākṛtima pārśve śaśasya dave varṣe ubhaye dakṣiṇòttare karṇau tu nāgadvīpaṃ ca kaśyapa davīpama eva ca tāmravarṇaḥ śirò rājaña śarīmāna malayaparvataḥ etada davitīyaṃ davīpasya dṛśyate śaśasaṃsthitama [dhṛ] meròra athòttaraṃ pārśvaṃ pūrvaṃ cācakṣva saṃjaya nikhilena mahābuddhe mālyavantaṃ ca parvatama [sa] dakṣiṇena tu nīlasya meròḥ pārśve tathòttare uttarāḥ kuravò rājana puṇyāḥ siddhaniṣevitāḥ tatra vṛkṣā madhu phalā nityapuṣpaphalòpagāḥ puṣpāṇi ca sugandhīni rasavanti phalāni ca sarvakāmaphalāsa tatra ke cida vṛkṣā janādhipa apare kaṣīriṇò nāma vṛkṣāsa tatra narādhipa ye kaṣaranti sadā kaṣīraṃ ṣaḍrasaṃ haya amṛtòpamama vastrāṇi ca parasūyante phaleṣva ābharaṇāni ca sarvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmakāñcanavālukā sarvatra sukhasaṃsparśā niṣpaṅkā ca janādhipa devalòkacyutāḥ sarve jāyante tatra mānavāḥ tulyarūpaguṇòpetāḥ sameṣu viṣameṣu ca mithunāni ca jāyante satriyaśa cāpsarasòpamāḥ teṣāṃ te kaṣīriṇāṃ kaṣīraṃ pibantya amṛtasaṃnibhama mithunaṃ jāyamānaṃ vai samaṃ taca ca paravardhate tulyarūpaguṇòpetaṃ samaveṣaṃ tathaiva ca ekaikama anuraktaṃ ca cakravāka samaṃ vibhò nirāmayā vītaśòkā nityaṃ muditamānasāḥ daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca jīvanti te mahārāja na cānyònyaṃ jahatya uta bhāruṇḍā nāma śakunāsa tīkṣṇatuṇḍā mahābalāḥ te nirharanti hi mṛtāna darīṣu parakṣipanti ca uttarāḥ kuravò rājana vayākhyātāsa te samāsataḥ meròḥ pārśvama ahaṃ pūrvaṃ vakṣyāmya atha yathātathama tasya pūrvābhiṣekasa tu bhadrāśvasya viśāṃ pate bhadra sālavanaṃ yatra kālāmraśa ca mahādrumaḥ kālāmraśa ca mahārāja nityapuṣpaphalaḥ śubhaḥ davīpaśa ca yòjanòtsedhaḥ siddhacāraṇasevitaḥ tatra te puruṣāḥ śavetāsa tejòyuktā mahābalāḥ satriyaḥ kumudavarṇāśa ca sundaryaḥ pariyadarśanāḥ candraprabhāśa candra varṇāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ candra śītalagātryaśa ca nṛttagītaviśāradāḥ daśavarṣasahasrāṇi tatrāyura bharatarṣabha kālāmra rasapītāsa te nityaṃ saṃsthita yauvanāḥ dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyòttareṇa tu sudarśanò nāma mahāña jāmbūvṛkṣaḥ sanātanaḥ sarvakāmaphalaḥ puṇyaḥ siddhacāraṇasevitaḥ tasya nāmnā samākhyātò jambūdvīpaḥ sanātanaḥ yòjanānāṃ sahasraṃ ca śataṃ ca bharatarṣabha utsedhò vṛkṣarājasya divaspṛna manujeśvara aratnīnāṃ sahasraṃ ca śatāni daśa pañca ca pariṇāhasa tu vṛkṣasya phalānāṃ rasabhedināma patamānāni tānya urvyāṃ kurvanti vipulaṃ savanama muñcanti ca rasaṃ rājaṃsa tasmina rajatasaṃnibhama tasyā jambvāḥ phalarasò nadī bhūtvā janādhipa meruṃ paradakṣiṇaṃ kṛtvā saṃprayātya uttarāna kurūna pibanti tada rasaṃ hṛṣṭā janā nityaṃ janādhipa tasmina phalarase pīte na jarā bādhate ca tāna tatra jāmbūnadaṃ nāma kanakaṃ deva bhūṣaṇama taruṇādityavarṇāśa ca jāyante tatra mānavāḥ tathā mālyavataḥ śṛṅge dīpyate tatra havyavāṭa nāmnā saṃvartakò nāma kālāgnira bharatarṣabha tathā mālyavataḥ śṛṅge pūrve pūrvānta gaṇḍikā yòjanānāṃ sahasrāṇi pañcāśana mālyavāna sathitaḥ mahārajata saṃkāśā jāyante tatra mānavāḥ barahmalòkāca cayutāḥ sarve sarve ca barahmavādinaḥ tapasa tu tapyamānāsa te bhavanti haya ūrdhvaretasaḥ rakṣaṇārthaṃ tu bhūtānāṃ paraviśanti divākarama ṣaṣṭisa tāni sahasrāṇi ṣaṣṭira eva śatāni ca aruṇasyāgratò yānti parivārya divākarama ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi ṣaṣṭima eva śatāni ca ādityatāpa taptāsa te viśanti śaśimaṇḍalama [dhṛ] varṇāṇāṃ caiva nāmāni parvatānāṃ ca saṃjaya ācakṣva me yathātattvaṃ ye ca parvatavāsinaḥ [sa] dakṣiṇena tu śavetasya nīlasyaivòttareṇa tu varṣaṃ ramaṇakaṃ nāma jāyante tatra mānavāḥ śuklābhijana saṃpannāḥ sarve supriyadarśanāḥ ratipradhānāśa ca tathā jāyante tatra mānavāḥ daśavarṣasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca jīvanti te mahārāja nityaṃ muditamānasāḥ dakṣiṇe śṛṅgiṇaśa caiva śavetasyāthòttareṇa ca varṣaṃ hairaṇvataṃ nāma yatra hairaṇvatī nadī yakṣānugā mahārāja dhaninaḥ paraiya darśanāḥ mahābalāsa tatra sadā rājana muditamānasāḥ ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ te janādhipa āyuṣa paramāṇaṃ jīvanti śatāni daśa pañca ca śṛṅgāṇi vai śṛṅgavatasa tarīṇya eva manujādhipa ekaṃ maṇimayaṃ tatra tathaikaṃ raukmama adbhutama sarvaratnamayaṃ caikaṃ bhavanaira upaśòbhitama tatra savayaṃprabhā devī nityaṃ vasati śāṇḍilī uttareṇa tu śṛṅgasya samudrānte janādhipa varṣama airāvataṃ nāma tasmāca chṛṅgavataḥ parama na tatra sūryasa tapati na te jīryanti mānavāḥ candramāśa ca sa nakṣatrò jayòtira bhūta ivāvṛtaḥ padmaprabhāḥ padmavarṇāḥ padmapatra nibhekṣaṇāḥ padmapatra sugandhāśa ca jāyante tatra mānavāḥ aniṣpandāḥ sugandhāśa ca nirāhārā jitendriyāḥ devalòkacyutāḥ sarve tathā virajasò nṛpa tarayòdaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ te janādhipa āyuṣa paramāṇaṃ jīvanti narā bharatasattama kaṣīròdasya samudrasya tathaivòttarataḥ parabhuḥ harira vasati vaikuṇṭhaḥ śakaṭe kanakātmake aṣṭacakraṃ hi tada yānaṃ bhūtayuktaṃ manòjavama agnivarṇaṃ mahāvegaṃ jāmbūnadapariṣkṛtama sa parabhuḥ sarvabhūtānāṃ vibhuśa ca bharatarṣabha saṃkṣepò vistaraśa caiva kartā kārayitā ca saḥ pṛthivya āpasa tathākāśaṃ vāyusa tejaśa ca pārthiva sa yajñaḥ sarvabhūtānāma āsyaṃ tasya hutāśanaḥ [va] evama uktaḥ saṃjayena dhṛtarāṣṭrò mahāmanāḥ dhayānama anvagamada rājā putrāna parati janādhipa sa vicintya mahārāja punara evābravīda vacaḥ asaṃśayaṃ sūtaputra kālaḥ saṃkṣipate jagata sṛjate ca punaḥ sarvaṃ na ha vidyati śāśvatama narò nārāyaṇaśa caiva sarvajñaḥ sarvabhūtabhṛta devā vaikuṇṭha itya āhura vedā viṣṇura iti parabhuma [dhṛ] yada idaṃ bhārataṃ varṣaṃ yatredaṃ mūrchitaṃ balama yatrātimātraṃ lubdhò 'yaṃ putrò duryòdhanò mama yatra gṛddhāḥ pāṇḍusutā yatra me sajjate manaḥ etana me tattvama ācakṣva kuśalò haya asi saṃjaya [sa] na tatra pāṇḍavā gṛddhāḥ śṛṇu rājana vacò mama gṛddhò duryòdhanasa tatra śakuniśa cāpi saubalaḥ apare kaṣatriyāśa cāpi nānājanapadeśvarāḥ ye gṛddhā bhārate varṣe na mṛṣyanti parasparama atra te varṇayiṣyāmi varṣaṃ bhārata bhāratama pariyama indrasya devasya manòra vaivasvatasya ca pṛthòśa ca rājana vainyasya tathekṣvākòra mahātmanaḥ yayātera ambarīṣasya māndhātura nahuṣasya ca tathaiva mucukundasya śibera auśīnarasya ca ṛṣabhasya tathailasya nṛgasya nṛpatesa tathā anyeṣāṃ ca mahārāja kaṣatriyāṇāṃ balīyasāma sarveṣāma eva rājendra pariyaṃ bhārata bhāratama tata te varṣaṃ paravakṣyāmi yathā śutama ariṃdama śṛṇu me gadatò rājana yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi mahendrò malayaḥ sahyaḥ śuktimāna ṛkṣavāna api vindhyaśa ca pāriyātraśa ca saptaite kulaparvatāḥ teṣāṃ sahasraśò rājana parvatāsa tu samīpataḥ abhijñātāḥ sāravantò vipulāśa citrasānavaḥ anye tatò 'parijñātā harasvā harasvòpajīvinaḥ āryā malecchāśa ca kauravya taira miśrāḥ puruṣā vibhò nadīḥ pibanti bahulā gaṅgāṃ sindhuṃ sarasvatīma gòdāvarīṃ narmadāṃ ca bāhudāṃ ca mahānadīma śatadruṃ candrabhāgāṃ ca yamunāṃ ca mahānadīma dṛṣadvatīṃ vipāśāṃ ca vipāpāṃ sathūlavālukāma nadīṃ vetravatīṃ caiva kṛṣṇa veṇāṃ ca nimnagāma irāvatīṃ vitastāṃ ca payòṣṇīṃ devikāma api veda samṛtiṃ vetasinīṃ taridivāma iṣku mālinīma karīṣiṇīṃ citravahāṃ citrasenāṃ ca nimnagāma gòmatīṃ dhūtapāpāṃ ca vandanāṃ ca mahānadīma kauśikīṃ taridivāṃ kṛtyāṃ vicitrāṃ lòhatāriṇīma rathasthāṃ śatakumbhāṃ ca sarayūṃ ca nareśvara carmaṇvatīṃ vetravatīṃ hastisòmāṃ diśaṃ tathā śatāvarīṃ payòṣṇīṃ ca parāṃ bhaimarathīṃ tathā kāverīṃ culukāṃ cāpi vāpīṃ śatabalāma api nicīrāṃ mahitāṃ cāpi suprayògāṃ narādhipa pavitrāṃ kuṇḍalāṃ sindhuṃ vājinīṃ puramālinīma pūrvābhirāmāṃ vīrāṃ ca bhīmāma oghavatīṃ tathā palāśinīṃ pāpaharāṃ mahendraṃ pippalāvatīma pāriṣeṇāma asiknīṃ ca saralāṃ bhāramardinīma puruhīṃ paravarāṃ menāṃ mòghāṃ ghṛtavatīṃ tathā dhūmatyāma atikṛṣṇāṃ ca sūcīṃ chāvīṃ ca kaurava sadānīrāma adhṛṣyāṃ ca kuśa dhārāṃ mahānadīma śaśikāntāṃ śivāṃ caiva tathā vīravatīma api vāstuṃ suvāstuṃ gaurīṃ ca kampanāṃ sa hiraṇvatīma hiraṇvatīṃ citravatīṃ citrasenāṃ ca nimnagāma rathacitrāṃ jayòtirathāṃ viśvāmitrāṃ kapiñjalāma upendrāṃ bahulāṃ caiva kucarāma ambuvāhinīma vainandīṃ piñjalāṃ veṇṇāṃ tuṅgaveṇāṃ mahānadīma vidiśāṃ kṛṣṇa veṇṇāṃ ca tāmrāṃ ca kapilāma api śaluṃ suvāmāṃ vedāśvāṃ harisrāvāṃ mahāpagāma śīghrāṃ ca picchilāṃ caiva bhāradvājīṃ ca nimnagāma kauśikīṃ nimnagāṃ śòṇāṃ bāhudāma atha candanāma durgāma antaḥśilāṃ caiva barahma medhyāṃ bṛhadvatīma carakṣāṃ mahiròhīṃ ca tathā jambunadīma api sunasāṃ tamasāṃ dāsīṃ tarasāma anyāṃ varāṇasīma lòlòddhṛta karāṃ caiva pūrṇāśāṃ ca mahānadīma mānavīṃ vṛṣabhāṃ caiva mahānadyò janādhipa sadā nirāmayāṃ vṛtyāṃ mandagāṃ mandavāhinīma barahmāṇīṃ ca mahāgaurīṃ durgāma api ca bhārata citròpalāṃ citrabarhāṃ majjuṃ makaravāhinīma mandākinīṃ vaitaraṇīṃ kòkāṃ caiva mahānadīma śuktimatīma araṇyāṃ ca puṣpaveṇya utpalāvatīma lòhityāṃ karatòyāṃ ca tathaiva vṛṣabhaṅginīma kumārīma ṛṣikulyāṃ ca barahma kulyāṃ ca bhārata sarasvatīḥ supuṇyāśa ca sarvā gaṅgāśa ca māriṣa viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvāśa caiva mahābalāḥ tathā nadyasa tava aprakāśāḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ itya etāḥ saritò rājana samākhyātā yathā samṛti ata ūrdhvaṃ janapadāna nibòdha gadatò mama tatreme kurupāñcālāḥ śālva mādreya jāṅgalāḥ śūrasenāḥ kaliṅgāśa ca bòdhā maukāsa tathaiva ca matsyāḥ sukuṭyaḥ saubalyāḥ kuntalāḥ kāśikòśalāḥ cedivatsāḥ karūṣāśa ca bhòjāḥ sindhupulindakāḥ uttamaujā daśārṇāśa ca mekalāśa còtkalaiḥ saha pāñcālāḥ kauśikāśa caiva ekapṛṣṭhā yugaṃ dharāḥ saudhā madrā bhujiṅgāśa ca kāśayò 'parakāśayaḥ jaṭharāḥ kukkuśāśa caiva sudāśārṇāśa ca bhārata kuntayò 'vantayaśa caiva tathaivāparakuntayaḥ gòvindā mandakāḥ ṣaṇḍā vidarbhānūpavāsikāḥ aśmakāḥ pāṃsurāṣṭrāśa ca gòpa rāṣṭrāḥ panītakāḥ ādi rāṣṭrāḥ sukuṭṭāśa ca balirāṣṭraṃ ca kevalama vānarāsyāḥ paravāhāśa ca vakrā vakrabhayāḥ śakāḥ videhakā māgadhāśa ca suhmāśa ca vijayāsa tathā aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāśa ca yakṛla lòmāna eva ca mallāḥ sudeṣṇāḥ parāhūtāsa tathā māhiṣa kārṣikāḥ vāhīkā vāṭadhānāśa ca ābhīrāḥ kālatòyakāḥ aparandhrāśa ca śūdrāśa ca pahlavāśa carma khaṇḍikāḥ aṭavī śabarāśa caiva maru bhaumāśa ca māriṣa upāvṛścānupāvṛśca surāṣṭrāḥ kekayāsa tathā kuṭṭāparāntā davaidheyāḥ kākṣāḥ sāmudra niṣkuṭāḥ andhrāśa ca bahavò rājanna antargiryāsa tathaiva ca bahirgirya āṅgamaladā māgadhā mānavarjakāḥ mahyuttarāḥ parāvṛṣeyā bhārgavāśa ca janādhipa puṇḍrā bhārgāḥ kirātāśa ca sudòṣṇāḥ paramudāsa tathā śakā niṣādā niṣadhāsa tathaivānartanairṛtāḥ dugūlāḥ paratimatsyāśa ca kuśalāḥ kunaṭāsa tathā tīragrāhāstara tòyā rājikā ramyakā gaṇāḥ tilakāḥ pārasīkāśa ca madhumantaḥ parakutsakāḥ kāśmīrāḥ sindhusauvīrā gāndhārā darśakāsa tathā abhīsārā kulūtāśa ca śauvalā bāhlikāsa tathā darvīkāḥ sakacā darvā vātajāma rathòragāḥ bahu vādyāśa ca kauravya sudāmānaḥ sumallikāḥ vadhrāḥ karīṣakāśa cāpi kulindòpatyakāsa tathā vanāyavò daśā pārśvā ròmāṇaḥ kuśa bindavaḥ kacchā gòpāla kacchāśa ca lāṅgalāḥ paravallakāḥ kirātā barbarāḥ siddhā videhāsa tāmraliṅgakāḥ oṣṭrāḥ puṇḍrāḥ sa sairandhrāḥ pārvatīyāśa ca māriṣa athāpare janapadā dakṣiṇā bharatarṣabha daraviḍāḥ keralāḥ parācyā bhūṣikā vanavāsinaḥ unnatyakā māhiṣakā vikalpā mūṣakāsa tathā karṇikāḥ kuntikāśa caiva saubdhidā nalakālakāḥ kaukuṭṭakāsa tathā còlāḥ kòṅkaṇā mālavāṇakāḥ samaṅgāḥ kòpanāśa caiva kukurāṅgada māriṣāḥ dhavajinya utsava saṃketāsa tarivargāḥ sarvasenayaḥ taryaṅgāḥ kekarakāḥ paròṣṭhāḥ parasaṃcarakāsa tathā tathaiva vindhyapulakāḥ pulindāḥ kalkalaiḥ saha mālakā mallakāśa caiva tathaivāparavartakāḥ kulindāḥ kulakāśa caiva karaṇṭhāḥ kurakāsa tathā mūṣakā satanabālāśa ca satiyaḥ pattipañjakāḥ ādidāyāḥ sirālāśa ca satūbakā satanapāsa tathā hṛṣīvidarbhāḥ kāntīkāsa taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ uttarāśa cāpare malecchā janā bharatasattama yavanāśa ca sa kāmbòjā dāruṇā maleccha jātayaḥ sakṣaddruhaḥ kuntalāśa ca hūṇāḥ pāratakaiḥ saha tathaiva maradhāśa cīnāsa tathaiva daśa mālikāḥ kaṣatriyòpaniveśāśa ca vaiśyaśūdra kulāni ca śūdrābhīrātha daradāḥ kāśmīrāḥ paśubhiḥ saha khaśikāśa ca tukhārāśa ca pallavā girigahvarāḥ ātreyāḥ sa bharadvājāsa tathaiva satanayòṣikāḥ aupakāśa ca kaliṅgāśa ca kirātānāṃ ca jātayaḥ tāmarā haṃsamārgāśa ca tathaiva karabhañjakāḥ uddeśa mātreṇa mayā deśāḥ saṃkīrtitāḥ parabhò yathā guṇabalaṃ cāpi tarivargasya mahāphalama duhyeda dhenuḥ kāmadhuka ca bhūmiḥ samyaga anuṣṭhitā tasyāṃ gṛdhyanti rājānaḥ śūrā dharmārthakòvidāḥ te tayajantya āhave parāṇāna rasā gṛddhāsa tarasvinaḥ deva mānuṣakāyānāṃ kāmaṃ bhūmiḥ parāyaṇama anyònyasyāvalumpanti sārameyā ivāmiṣama rājānò bharataśreṣṭha bhòktukāmā vasuṃdharāma na cāpi tṛptiḥ kāmānāṃ vidyate ceha kasya cita tasmāta parigrahe bhūmera yatante kurupāṇḍavāḥ sāmnā dānena bhedena daṇḍenaiva ca pārthiva pitā mātā ca putrāśa ca khaṃ dayauśa ca narapuṃgava bhūmira bhavati bhūtānāṃ samyaga acchidra darśinī [dhṛ] bhāratasyāsya varṣasya tathā haimavatasya ca paramāṇama āyuṣaḥ sūta phalaṃ cāpi śubhāśubhama anāgatama atikrāntaṃ vartamānaṃ ca saṃjaya ācakṣva me vistareṇa harivarṣaṃ tathaiva ca [sa] catvāri bhārate varṣe yugāni bharatarṣabha kṛtaṃ taretā davāparaṃ ca puṣyaṃ ca kuruvardhana pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatasa taretāyugaṃ vibhò saṃkṣepāda davāparasyātha tatha puṣyaṃ paravartate catvāri ca sahasrāṇi varṣāṇāṃ kurusattama āyuḥ saṃkhyā kṛtayuge saṃkhyātā rājasattama tatra tarīṇi sahasrāṇi taretāyāṃ manujādhipa davisahasraṃ davāpare tu śate tiṣṭhati saṃprati na paramāṇa sathitira haya asti puṣye 'samina bharatarṣabha garbhasthāśa ca mariyante 'tara tathā jātā mariyanti ca mahābalā mahāsattvāḥ parajā guṇasamanvitāḥ ajāyanta kṛte rājana munayaḥ sutapòdhanāḥ mahòtsāhā mahātmānò dhārmikāḥ satyavādinaḥ jātāḥ kṛtayuge rājana dhaninaḥ pariyadarśanāḥ āyuṣmantò mahāvīrā dhanurdhara varā yudhi jāyante kaṣatriyāḥ śūrāsa taretāyāṃ cakravartinaḥ sarvavarṇā mahārāja jāyante davāpare sati mahòtsāhā mahāvīryāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ tejasālpena saṃyuktāḥ karòdhanāḥ puruṣā nṛpa lubdhāśa cānṛtakāśa caiva puṣye jāyanti bhārata īrṣyā mānasa tathā karòdhò māyāsūyā tathaiva ca puṣye bhavanti martyānāṃ rāgò lòbhaśa ca bhārata saṃkṣepò vartate rājana davāpare 'samina narādhipa guṇòttaraṃ haimavataṃ harivarṣaṃ tataḥ parama [dhṛ] jambū khaṇḍasa tavayā paròktò yathāvada iha saṃjaya viṣkambhama asya parabrūhi parimāṇaṃ ca tattvataḥ samudrasya paramāṇaṃ ca samyaga acchidra darśana śākadvīpaṃ ca me barūhi kuśa davīpaṃ ca saṃjaya śālmalaṃ caiva tattvena karauñcadvīpaṃ tathaiva ca barūhi gāvalgaṇe sarvaṃ rāhòḥ sòmārkayòsa tathā [sa] rājana subahavò davīpā yaira idaṃ saṃtataṃ jagata sapta tava ahaṃ paravakṣyāmi candrādityau garahāṃsa tathā aṣṭādaśasahasrāṇi yòjanānāṃ viśāṃ pate ṣaṭśatāni ca pūrṇāni viṣkambhò jambuparvataḥ lāvaṇasya samudrasya viṣkambhò daviguṇaḥ samṛtaḥ nānājanapadākīrṇò maṇividruma citritaḥ naikadhātuvicitraiśa ca parvataira upaśòbhitaḥ siddhacāraṇasaṃkīrṇaḥ sāgaraḥ parimaṇḍalaḥ śākadvīpaṃ ca vakṣyāmi yathāvada iha pārthiva śṛṇu me tavaṃ yathānyāyaṃ baruvataḥ kurunandana jambūdvīpapramāṇena daviguṇaḥ sa narādhipa viṣkambheṇa mahārāja sāgarò 'pi vibhāgaśaḥ kaṣīròdò bharataśreṣṭha yena saṃparivāritaḥ tatra puṇyā janapadā na tatra mariyate janaḥ kuta eva hi durbhikṣaṃ kaṣamā tejò yutā hi te śākadvīpasya saṃkṣepò yathāvada bharatarṣabha ukta eṣa mahārāja kima anyaca charòtuma icchasi [dhṛ] śākadvīpasya saṃkṣepò yathāvada iha saṃjaya uktasa tavayā mahābhāga vistaraṃ barūhi tattvataḥ [sa] tathaiva parvatā rājana saptātra maṇibhūṣitāḥ ratnākarāsa tathā nadyasa teṣāṃ nāmāni me śṛṇu atīva guṇavata sarvaṃ tatra puṇyaṃ janādhipa devarṣigandharvayutaḥ paramò merura ucyate parāgāyatò mahārāja malayò nāma parvataḥ yatò meghāḥ paravartante parabhavanti ca sarvaśaḥ tataḥ pareṇa kauravya jaladhārò mahāgiriḥ yatra nityama upādatte vāsavaḥ paramaṃ jalama yatò varṣaṃ parabhavati varṣā kāle janeśvara uccaira girī raivatakò yatra nityaṃ paratiṣṭhitaḥ revatī divi nakṣatraṃ pitāmaha kṛtò vidhiḥ uttareṇa tu rājendra śayāmò nāma mahāgiriḥ yataḥ śayāmatvama āpannāḥ parajā janapadeśvara [dhṛ] sumahāna saṃśayò me 'daya paròktaṃ saṃjaya yata tavayā parajāḥ kathaṃ sūtaputra saṃprāptāḥ śayāmatāma iha [sa] sarveṣva eva mahāprājña davīpeṣu kurunandana gauraḥ kṛṣṇaśa ca varṇau davau tayòra varṇāntaraṃ nṛpa śayāmò yasmāta paravṛttò vai tata te vakṣyāmi bhārata āste 'tara bhagavāna kṛṣṇasa tata kāntyā śayāmatāṃ gataḥ tataḥ paraṃ kauravendra durga śailò mahòdayaḥ kesarī kesara yutò yatò vātaḥ paravāyati teṣāṃ yòjanaviṣkambhò daviguṇaḥ paravibhāgaśaḥ varṣāṇi teṣu kauravyaṃ saṃpròktāni manīṣibhiḥ mahāmerura mahākāśò jaladaḥ kumudòttaraḥ jaladhārāta parò rājana sukumāra iti samṛtaḥ raivatasya tu kaumāraḥ śayāmasya tu maṇī cakaḥ kesarasyātha mòdākī pareṇa tu mahāpumāna parivārya tu kauravya dairghyaṃ harasvatvama eva ca jambūdvīpena vikhyātasa tasya madhye mahādrumaḥ śākò nāma mahārāja tasya davīpasya madhyagaḥ tatra puṇyā janapadāḥ pūjyate tatra śaṃkaraḥ tatra gacchanti siddhāśa ca cāraṇā daivatāni ca dhārmikāśa ca parajā rājaṃśa catvārò 'tīva bhārata varṇāḥ savakarmaniratā na ca satenò 'tara dṛśyate dīrghāyuṣò mahārāja jarāmṛtyuvivarjitāḥ parajāsa tatra vivardhante varṣāsva iva samudragāḥ nadyaḥ puṇyajalāsa tatra gaṅgā ca bahudhā gatiḥ sukumārī kumārī ca sītā kāverakā tathā mahānadī ca kauravya tathā maṇijalā nadī ikṣuvardhanikā caiva tathā bharatasattama tataḥ paravṛttāḥ puṇyòdā nadyaḥ kurukulòdvaha sahasrāṇāṃ śatānya eva yatò varṣati vāsavaḥ na tāsāṃ nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca śakyate parisaṃkhyātuṃ puṇyāsa tā hi sarida varāḥ tatra puṇyā janapadāśa catvārò lòkasaṃmatāḥ magāśa ca maśakāśa caiva mānasā mandagāsa tathā magā barāhmaṇabhūyiṣṭhāḥ savakarmaniratā nṛpa maśakeṣu tu rājanyā dhārmikāḥ sarvakāmadāḥ mānaseṣu mahārāja vaiśyāḥ karmòpajīvinaḥ sarvakāmasamāyuktāḥ śūrā dharmārthaniścitāḥ śūdrāsa tu mandage nityaṃ puruṣā dharmaśīlinaḥ na tatra rājā rājendra na daṇḍò na ca daṇḍikāḥ savadharmeṇaiva dharmaṃ ca te rakṣanti parasparama etāvada eva śakyaṃ tu tasmina davīpe parabhāṣituma etāvada eva śaròtavyaṃ śākadvīpe mahaujasi [sa] uttareṣu tu kauravya davīpeṣu śarūyate kathā yathā śarutaṃ mahārāja baruvatasa tana nibòdha me ghṛtatòyaḥ samudrò 'tara dadhi maṇḍòdakò 'paraḥ suròdaḥ sāgaraśa caiva tathānyò gharmasāgaraḥ paraspareṇa daviguṇāḥ sarve davīpā narādhipa sarvataśa ca mahārāja parvataiḥ parivāritāḥ gaurasa tu madhyame davīpe girira mānaḥ śilò mahāna parvataḥ paścimaḥ kṛṣṇò nārāyaṇa nibhò nṛpa tatra ratnāni divyāni savayaṃ rakṣati keśavaḥ parajāpatima upāsīnaḥ parajānāṃ vidadhe sukhama kuśa davīpe kuśa satambò madhye janapadasya ha saṃpūjyate śalmaliśa ca davīpe śālmalike nṛpa karauñcadvīpe mahākrauñcò girī ratnacayākaraḥ saṃpūjyate mahārāja cāturvarṇyena nityadā gòmandaḥ parvatò rājana sumahāna sarvadhātumāna yatra nityaṃ nivasati śarīmāna kamalalòcanaḥ mòkṣibhiḥ saṃstutò nityaṃ parabhura nārāyaṇò hariḥ kuśa davīpe tu rājendra parvatò vidrumaiśa citaḥ sudhāmā nāma durdharṣò davitīyò hemaparvataḥ dayutimāna nāma kauravya tṛtīyaḥ kumudò giriḥ caturthaḥ puṣpavāna nāma pañcamasa tu kuśeśayaḥ ṣaṣṭhò hari girira nāma ṣaḍa ete parvatòttamāḥ teṣāma antaraviṣkambhò daviguṇaḥ paravibhāgaśaḥ audbhidaṃ parathamaṃ varṣaṃ davitīyaṃ veṇumaṇḍalama tṛtīyaṃ vai rathākāraṃ caturthaṃ pālanaṃ samṛtama dhṛtimata pañcamaṃ varṣaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ parabhā karama saptamaṃ kāpilaṃ varṣaṃ saptaite varṣapuñjakāḥ eteṣu devagandharvāḥ parajāśa ca jagatīśvara viharanti ramante ca na teṣu mariyate janaḥ na teṣu dasyavaḥ santi maleccha jātyò 'pi vā nṛpa gaura parāyò janaḥ sarvaḥ sukumāraśa ca pārthiva avaśiṣṭeṣu varṣeṣu vakṣyāmi manujeśvara yathā śarutaṃ mahārāja tada avyagramanāḥ śṛṇu karauñcadvīpe mahārāja karauñcò nāma mahāgiriḥ karauñcāta parò vāmanakò vāmanāda andhakārakaḥ andhakārāta parò jānana mainākaḥ parvatòttamaḥ mainākāta paratò rājana gòvindò girira uttamaḥ gòvindāta tu parò rājana nibiḍò nāma parvataḥ parasa tu daviguṇasa teṣāṃ viṣkambhò vaṃśavardhana deśāṃsa tatra paravakṣyāmi tana me nigadataḥ śṛṇu karauñcasya kuśalò deśò vāmanasya manò'nugaḥ manò'nugāta paraśa còṣṇò deśaḥ kurukulòdvaha uṣṇāta paraḥ parāvarakaḥ parāvarāda andhakārakaḥ andhakāraka deśāta tu munideśaḥ paraḥ samṛtaḥ munideśāta paraśa caiva paròcyate dundubhisvanaḥ siddhacāraṇasaṃkīrṇò gaura parāyò janādhipa ete deśā mahārāja devagandharvasevitāḥ puṣkare puṣkarò nāma parvatò maṇiratnamāna tatra nityaṃ nivasati savayaṃ devaḥ parajāpatiḥ taṃ paryupāsate nityaṃ devāḥ sarve maharṣibhiḥ vāgbhira manò 'nukūlābhiḥ pūjayantò janādhipa jambūdvīpāta paravartante ratnāni vividhānya uta davīpeṣu teṣu sarveṣu parajānāṃ kurunandana viprāṇāṃ barahmacaryeṇa satyena ca damena ca ārògyāyuḥ paramāṇābhyāṃ daviguṇaṃ daviguṇaṃ tataḥ ekò janapadò rājana davīpeṣva eteṣu bhārata uktā janapadā yeṣu dharmaśa caikaḥ paradṛśyate īśvarò daṇḍama udyamya savayama eva parajāpatiḥ davīpāna etāna mahārāja rakṣaṃsa tiṣṭhati nityadā sa rājā sa śivò rājana sa pitā sa pitāmahaḥ gòpāyati naraśreṣṭha parajāḥ sa jaḍa paṇḍitāḥ bhòjanaṃ cātra kauravya parajāḥ savayama upasthitama siddhama eva mahārāja bhuñjate tatra nityadā tataḥ paraṃ samā nāma dṛśyate lòkasaṃsthitiḥ caturaśrā mahārāja tarayasa tariṃśata tu maṇḍalama tatra tiṣṭhanti kauravya catvārò lòkasaṃmitāḥ diga gajā bharataśreṣṭha vāmanairāvatādayaḥ supratīkasa tathā rājana parabhinnakaraṭā mukhaḥ tasyāhaṃ parimāṇaṃ tu na saṃkhyātuma ihòtsahe asaṃkhyātaḥ sa nityaṃ hi tiryaga ūrdhvama adhasa tathā tatra vai vāyavò vānti digbhyaḥ sarvābhya eva ca asaṃbādhā mahārāja tāna nigṛhṇanti te gajāḥ puṣkaraiḥ padmasaṃkāśaira varṣmavadbhira mahāprabhaiḥ te śanaiḥ punara evāśu vāyūna muñcanti nityaśaḥ śavasadbhira mucyamānāsa tu diga gajaira iha mārutāḥ āgacchanti mahārāja tatasa tiṣṭhanti vai parajāḥ [dhṛ] parò vai vistarò 'tayarthaṃ tavayā saṃjaya kīrtitaḥ darśitaṃ davīpasaṃsthānama uttaraṃ barūhi saṃjaya [sa] uktā davīpā mahārāja garahāna me śṛṇu tattvataḥ savarbhānuḥ kauravaśreṣṭha yāvada eṣa parabhāvataḥ parimaṇḍalò mahārāja savarbhānuḥ śarūyate garahaḥ yòjanānāṃ sahasrāṇi viṣkambhò davādaśāsya vai pariṇāhena ṣaṭa tariṃśada vipulatvena cānagha ṣaṣṭima āhuḥ śatānya asya budhāḥ paurāṇikāsa tathā candramāsa tu sahasrāṇi rājanna ekādaśa samṛtaḥ viṣkambheṇa kuruśreṣṭha tarayasa tariṃśata tu maṇḍalama ekòna ṣaṣṭivaipulyāca chīta raśmera mahātmanaḥ sūryasa tava aṣṭau sahasrāṇi dave cānye kurunandana viṣkambheṇa tatò rājana maṇḍalaṃ tariṃśataṃ samama aṣṭa pañcāśataṃ rājana vipulatvena cānagha śarūyate paramòdāraḥ pataṃgò 'sau vibhāvasuḥ etata paramāṇama arkasya nirdiṣṭama iha bhārata sa rāhuśa chādayatya etau yathākālaṃ mahattayā candrādityau mahārāja saṃkṣepò 'yama udāhṛtaḥ itya etata te mahārāja pṛcchataḥ śāstracakṣuṣā sarvama uktaṃ yathātattvaṃ tasmāca chamama avāpnuhi yathādṛṣṭaṃ mayā paròktaṃ sa niryāṇama idaṃ jagata tasmāda āśvasa kauravya putraṃ duryòdhanaṃ parati śarutvedaṃ bharataśreṣṭha bhūmiparva manò'nugama śarīmāna bhavati rājanyaḥ siddhārthaḥ sādhu saṃmataḥ āyura balaṃ ca vīryaṃ ca tasya tejaśa ca vardhate yaḥ śṛṇòti mahīpāla parvaṇīdaṃ yatavrataḥ parīyante pitarasa tasya tathaiva ca pitāmahāḥ idaṃ tu bhārataṃ varṣaṃ yatra vartāmahe vayama pūrvaṃ paravartate puṇyaṃ tata sarvaṃ śarutavāna asi [va] atha gāvalgaṇira dhīmāna samarāda etya saṃjayaḥ paratyakṣadarśī sarvasya bhūtabhavya bhaviṣyavita dhayāyate dhṛtarāṣṭrāya sahasòpetya duḥkhitaḥ ācaṣṭa nihataṃ bhīṣmaṃ bharatānāma amadhyamama saṃjayò 'haṃ mahārāja namasa te bharatarṣabha hatò bhīṣmaḥ śāṃtanavò bharatānāṃ pitāmahaḥ kakudaṃ sarvayòdhānāṃ dhāma sarvadhanuṣmatāma śaratalpagataḥ sò 'daya śete kurupitāmahaḥ yasya vīryaṃ samāśritya dayūtaṃ putrasa tavākaròta sa śete nihatò rājana saṃkhye bhīṣmaḥ śikhaṇḍinā yaḥ sarvāna pṛthivīpālāna samavetāna mahāmṛdhe jigāyaika rathenaiva kāśipuryāṃ mahārathaḥ jāmadagnyaṃ raṇe rāmama āyòdhya vasu saṃbhavaḥ na hatò jāmadagnyena sa hatò 'daya śikhaṇḍinā mahendrasadṛśaḥ śaurye sathairye ca himavāna iva samudra iva gāmbhīrye sahiṣṇutve dharā samaḥ śaradaṃṣṭrò dhanura vaktraḥ khaḍgajihvò durāsadaḥ narasiṃhaḥ pitā te 'daya pāñcālyena nipātitaḥ pāṇḍavānāṃ mahata sainyaṃ yaṃ dṛṣṭvòdyantama āhave paravepata bhayòdvignaṃ siṃhaṃ dṛṣṭveva gògaṇaḥ parirakṣya sa senāṃ te daśarātrama anīkahā jagāmāstama ivādityaḥ kṛtvā karma suduṣkarama yaḥ sa śakra ivākṣòbhyò varṣana bāṇāna sahasraśaḥ jaghāna yudhi yòdhānāma arbudaṃ daśabhira dinaiḥ sa śete niṣṭanana bhūmau vātarugṇa iva darumaḥ tava durmantrite rājana yathā nārhaḥ sa bhārata [dhṛ] kathaṃ kurūṇāma ṛṣabhò hatò bhīṣmaḥ śikhaṇḍinā kathaṃ rathāta sa nayapatata pitā me vāsavòpamaḥ kathama āsaṃśa ca me putrā hīnā bhīṣmeṇa saṃjaya balinā devakalpena gurvarthe barahmacāriṇā tasmina hate mahāsattve maheṣvāse mahābale mahārathe naravyāghra kima u āsīna manasa tadā ārtiḥ parā māviśati yataḥ śaṃsasi me hatama kurūṇāma ṛṣabhaṃ vīrama akampyaṃ puruṣarṣabhama ke taṃ yāntama anupreyuḥ ke cāsyāsana purògamāḥ ke 'tiṣṭhana ke nayavartanta ke 'bhayavartanta saṃjaya ke śūrā rathaśārdūlama acyutaṃ kaṣatriyarṣabhama rathānīkaṃ gāhamānaṃ sahasā pṛṣṭhatò 'navayuḥ yasa tamò 'raka ivāpòhana parasainyama amitrahā sahasraraśmi paratimaḥ pareṣāṃ bhayama ādadhata akaròda duṣkaraṃ karma raṇe kaurava śāsanāta garasamānama anīkāni ya enaṃ paryavārayana kṛtinaṃ taṃ durādharṣaṃ samyaga yāsyantama antike kathaṃ śāṃtanavaṃ yuddhe pāṇḍavāḥ paratyavārayana nikṛntantama anīkāni śaradaṃṣṭraṃ tarasvinama cāpavyāttānanaṃ ghòrama asi jihvaṃ durāsadama atyanyāna puruṣavyāghrāna harīmantama aparājitama pātayāma āsa kaunteyaḥ kathaṃ tama ajitaṃ yudhi ugradhanvānama ugreṣuṃ vartamānaṃ rathòttame pareṣāma uttamāṅgāni paracinvantaṃ śiteṣubhiḥ pāṇḍavānāṃ mahata sainyaṃ yaṃ dṛṣṭvòdyantama āhave kālāgnima iva durdharṣaṃ samaveṣṭata nityaśaḥ parikṛṣya sa senāṃ me daśarātrama anīkahā jagāmāstama ivādityaḥ kṛtvā karma suduṣkarama yaḥ sa śakra ivākṣayyaṃ varṣaṃ śaramayaṃ sṛjana jaghāna yudhi yòdhānāma arbudaṃ daśabhira dinaiḥ sa śete niṣṭanana bhūmau vātarugṇa iva darumaḥ mama durmantritenāsau yathā nārha sa bhārata kathaṃ śāṃtanavaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāma anīkinī parahartuma aśakata tatra bhīṣmaṃ bhīmaparākramama kathaṃ bhīṣmeṇa saṃgrāmama akurvana pāṇḍunandanāḥ kathaṃ ca nājayada bhīṣmò daròṇe jīvati saṃjaya kṛpe saṃnihite tatra bharadvājātmaje tathā bhīṣmaḥ paraharatāṃ śareṣṭhaḥ kathaṃ sa nidhanaṃ gataḥ kathaṃ cātirathasa tena pāñcālyena śikhaṇḍinā bhīṣmò vinihatò yuddhe devaira api durutsahaḥ yaḥ sapardhate raṇe nityaṃ jāmadagnyaṃ mahābalama ajitaṃ jāmadagnyena śakratulyaparākramama taṃ hataṃ samare bhīṣmaṃ mahārathabalòcitama saṃjayācakṣva me vīraṃ yena śarma na vidmahe māmakāḥ ke maheṣvāsā nājahuḥ saṃjayācyutama duryòdhanaṃ samādiṣṭāḥ ke vīrāḥ paryavārayana yaca chikhaṇḍi mukhāḥ sarve pāṇḍavā bhīṣmama abhyayuḥ kaca cina na kuravò bhītāsa tatyajuḥ saṃjayācyutama maurvī ghòṣastanayitnuḥ pṛṣatka pṛṣatò mahāna dhanura havāda mahāśabdò mahāmegha ivònnataḥ yada abhyavarṣata kaunteyāna sapāñcālāna sa sṛñjayāna nighnana pararathāna vīrò dānavāna iva vajrabhṛta iṣvastrasāgaraṃ ghòraṃ bāṇagrāhaṃ durāsadama kārmukòrmiṇama akṣayyama advīpaṃ samare 'palavama gadāsimakarāvartaṃ hayagrāhaṃ gajākulama hayāna gajāna padātāṃśa ca rathāṃśa ca tarasā bahūna nimajjayantaṃ samare paravīrāpahāriṇama vidahyamānaṃ kòpena tejasā ca paraṃtapama veleva makarāvāsaṃ ke vīrāḥ paryavārayana bhīṣmò yada akaròta karma samare saṃjayārihā duryòdhanahitārthāya ke tadāsya purò 'bhavana ke 'rakṣana dakṣiṇaṃ cakraṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ pṛṣṭhataḥ ke parāna vīrā upāsedhana yatavratāḥ ke purastāda avartanta rakṣantò bhīṣmama antike ke 'rakṣanna uttaraṃ cakraṃ vīrā vīrasya yudhyataḥ vāme cakre vartamānāḥ ke 'ghanana saṃjaya sṛñjayāna sametāgrama anīkeṣu ke 'bhayarakṣana durāsadama pārśvataḥ ke 'bhayavartanta gacchantò durgamāṃ gatima samūhe ke parāna vīrāna paratyayudhyanta saṃjaya rakṣyamāṇaḥ kathaṃ vīraira gòpyamānāśa ca tena te durjayānāma anīkāni nājayaṃsa tarasā yudhi sarvalòkeśvarasyeva parameṣṭhi parajāpateḥ kathaṃ parahartuma api te śekuḥ saṃjaya pāṇḍavāḥ yasmina davīpe samāśritya yudhyanti kuravaḥ paraiḥ taṃ nimagnaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śaṃsasi saṃjaya yasya vīrye samāśvasya mama putrò bṛhadbalaḥ na pāṇḍavāna agaṇayata kathaṃ sa nihataḥ paraiḥ yaḥ purā vibudhaiḥ sendraiḥ sāhāyye yuddhadurmadaḥ kāṅkṣitò dānavāna ghanadbhiḥ pitā mama mahāvrataḥ yasmiña jāte mahāvīrye śaṃtanura lòkaśaṃkare śòkaṃ duḥkhaṃ ca dainyaṃ ca parājahāta putra lakṣmaṇi parajñā parāyaṇaṃ tajjñaṃ sada dharmanirataṃ śucima vedavedāṅgatattvajñaṃ kathaṃ śaṃsasi me hatama sarvāstravinayòpetaṃ dāntaṃ śāntaṃ manasvinama hataṃ śāṃtanavaṃ śarutvā manye śeṣaṃ balaṃ hatama dharmāda adharmò balavāna saṃprāpta iti me matiḥ yatra vṛddhaṃ guruṃ hatvā rājyama icchanti pāṇḍavāḥ jāmadagnyaḥ purā rāmaḥ sarvāstravida anuttamaḥ ambārthama udyataḥ saṃkhye bhīṣmeṇa yudhi nirjitaḥ tama indrasamakarmāṇaṃ kakudaṃ sarvadhanvināma hataṃ śaṃsasi bhīṣmaṃ me kiṃ nu duḥkhama ataḥ parama asakṛta kaṣatriya varātāḥ saṃkhye yena vinirjitāḥ jāmadagnyasa tathā rāmaḥ paravīra nighātinā tamāna nūnaṃ mahāvīryāda bhārgavāda yuddhadurmadāta tejò vīryabalaira bhūyāña śikhaṇḍī darupadātmajaḥ yaḥ śūraṃ kṛtinaṃ yuddhe sarvaśāstraviśāradama paramāstravidaṃ vīraṃ jaghāna bharatarṣabhama ke vīrāsa tama amitraghnama anvayuḥ śatrusaṃsadi śaṃsa me tada yathāvṛttaṃ yuddhaṃ bhīṣmasya pāṇḍavaiḥ yòṣeva hatavīrā me senā putrasya saṃjaya agòpama iva còdbhrāntaṃ gòkulaṃ tada balaṃ mama pauruṣaṃ sarvalòkasya paraṃ yasya mahāhave parāsikte ca vasa tasmina kathama āsīna manasa tadā jīvite 'paya adya sāmarthyaṃ kima ivāsmāsu saṃjaya ghātayitvā mahāvīryaṃ pitaraṃ lòkadhārmikama agādhe salile magnāṃ nāvaṃ dṛṣṭveva pāragāḥ bhīṣme hate bhṛśaṃ duḥkhāna manye śòcanti putrakāḥ adrisāramayaṃ nūnaṃ sudṛḍhaṃ hṛdayaṃ mama yaca charutvā puruṣavyāghraṃ hataṃ bhīṣmaṃ na dīryate yasminna astraṃ ca medhā ca nītiśa ca bharatarṣabhe aprameyāṇi durdharṣe kathaṃ sa nihatò yudhi na cāstreṇa na śauryeṇa tapasā medhayā na ca na dhṛtyā na punasa tayāgāna mṛtyòḥ kaśa cida vimucyate kālò nūnaṃ mahāvīryaḥ sarvalòkaduratyayaḥ yatra śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ hataṃ śaṃsasi saṃjaya putraśòkābhisaṃtaptò mahada duḥkhama acintayana āśaṃse 'haṃ purā tarāṇaṃ bhīṣmāca chaṃtanunandanāta yadādityama ivāpaśyata patitaṃ bhuvi saṃjaya duryòdhanaḥ śāṃtanavaṃ kiṃ tadā paratyapadyata nāhaṃ saveṣāṃ pareṣāṃ vā buddhyā saṃjaya cintayana śeṣaṃ kiṃ cita parapaśyāmi paratyanīke mahīkṣitāma dāruṇaḥ kaṣatradharmò 'yama ṛṣibhiḥ saṃpradarśitaḥ yatra śāṃtanavaṃ hatvā rājyama icchanti pāṇḍavāḥ vayaṃ vā rājyama icchāmò ghātayitvā pitāmahama kaṣatradharme sathitāḥ pārthā nāparādhyanti putrakāḥ etada āryeṇa kartavyaṃ kṛcchrāsva āpatsu saṃjaya parākramaḥ paraṃ śaktyā taca ca tasmina paratiṣṭhitama anīkāni vinighnantaṃ harīmantama aparājitama kathaṃ śāṃtanavaṃ tāta pāṇḍuputrā nayapātayana kathaṃ yuktānya anīkāni kathaṃ yuddhaṃ mahātmabhiḥ kathaṃ vā nihatò bhīṣmaḥ pitā saṃjaya me paraiḥ duryòdhanaśa ca karṇaśa ca śakuniśa cāpi saubalaḥ duḥśāsanaśa ca kitavò hate bhīṣme kima abruvana yaca charīraira upastīrṇāṃ naravāraṇavājināma śaraśaktigadākhaḍgatòmarākṣāṃ bhayāvahāma parāviśana kitavā mandāḥ sabhāṃ yudhi durāsadāma parāṇadyūte paratibhaye ke 'dīvyanta nararṣabhāḥ ke 'jayana ke jitāsa tatra hṛtalakṣā nipātitāḥ anye bhīṣmāca chāṃtanavāta tana mamācakṣva saṃjaya na hi me śāntira astīha yudhi devavrataṃ hatama pitaraṃ bhīmakarmāṇaṃ śarutvā me duḥkhama āviśata ārtiṃ me hṛdaye rūḍhāṃ mahatīṃ putra kāritāma tavaṃ siñcana sarpiṣevāgnima uddīpayasi saṃjaya mahāntaṃ bhārama udyamya viśrutaṃ sārva laukikama dṛṣṭvā vinihataṃ bhīṣmaṃ manye śòcanti putrakāḥ śaròṣyāmi tāni duḥkhāni duryòdhanakṛtānya ahama tasmāna me sarvama ācakṣva yadvṛttaṃ tatra saṃjaya saṃgrāme pṛthivīśānāṃ mandasyābuddhi saṃbhavama apanītaṃ sunītaṃ vā tana mamācakṣva saṃjaya yatkṛtaṃ tatra bhīṣmeṇa saṃgrāme jayama icchatā teyò yuktaṃ kṛtāstreṇa śaṃsa taca cāpya aśeṣataḥ yathā tada abhavada yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayòḥ karameṇa yena yasmiṃśa ca kāle yaca ca yathā ca tata [sa] tavada yuktò 'yama anupraśnò mahārāja yathārhasi na tu duryòdhane dòṣama imama āsaktuma arhasi ya ātmanò duścaritāda aśubhaṃ parāpnuyāna naraḥ enasā tena nānyaṃ sa upāśaṅkituma arhati mahārāja manuṣyeṣu nindyaṃ yaḥ sarvama ācareta sa vadhyaḥ sarvalòkasya ninditāni samācarana nikārò nikṛtiprajñaiḥ pāṇḍavaisa tavatpratīkṣayā anubhūtaḥ sahāmātyaiḥ kaṣāntaṃ ca suciraṃ vane hayānāṃ ca gajānāṃ ca śūrāṇāṃ cāmitaujasāma paratyakṣaṃ yana mayā dṛṣṭaṃ dṛṣṭaṃ yògabalena ca śṛṇu tata pṛthivīpāla mā ca śòke manaḥ kṛthāḥ diṣṭama etata purā nūnama evaṃ bhāvi narādhipa namaskṛtvā pitusa te 'haṃ pārāśaryāya dhīmate yasya parasādāda divyaṃ me parāptaṃ jañānama anuttamama dṛṣṭiśa cātīndriyā rājana dūrāca charavaṇama eva ca paracittasya vijñānama atītānāgatasya ca vayutthitòtpattivijñānama ākāśe ca gatiḥ sadā śastraira asaṅgò yuddheṣu varadānāna mahātmanaḥ śṛṇu me vistareṇedaṃ vicitraṃ paramādbhutama bhāratānāṃ mahada yuddhaṃ yathābhūla lòmaharṣaṇama teṣva anīkeṣu yata teṣu vayūḍheṣu ca vidhānataḥ duryòdhanò mahārāja duḥśāsanama athābravīta duḥśāsana rathāsa tūrṇaṃ yujyantāṃ bhīṣmarakṣiṇaḥ anīkāni ca sarvāṇi śīghraṃ tavama anucòdaya ayaṃ mā samanuprāptò varṣapūgābhicintitaḥ pāṇḍavānāṃ sa sainyānāṃ kurūṇāṃ ca samāgamaḥ nātaḥ kāryatamaṃ manye raṇe bhīṣmasya rakṣaṇāta hanyāda guptò haya asau pārthāna sòmakāṃśa ca sa sṛñjayāna abravīca ca viśuddhātmā nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinama śarūyate satrī haya asau pūrvaṃ tasmāda varjyò raṇe mama tasmāda bhīṣmò rakṣitavyò viśeṣeṇeti me matiḥ śikhaṇḍinò vadhe yattāḥ sarve tiṣṭhantu māmakāḥ tathā parācyāśa paratīcyāśa ca dākṣiṇātyòttarā pathāḥ sarvaśastrāstrakuśalāsa te rakṣantu pitāmahama arakṣyamāṇaṃ hi vṛkò hanyāta siṃhaṃ mahābalama mā siṃhaṃ jambukeneva ghātayāmaḥ śikhaṇḍinā vāmaṃ cakraṃ yudhāmanyura uttamaujāśa ca dakṣiṇama gòptārau phalgunasyaitau phalgunò 'pi śikhaṇḍinaḥ saṃrakṣyamāṇaḥ pārthena bhīṣmeṇa ca vivarjitaḥ yathā na hanyāda gāṅgeyaṃ duḥśāsana tathā kuru tatò rajanyāṃ vayuṣṭātāṃ śabdaḥ samabhavana mahāna karòśatāṃ bhūmipālānāṃ yujyatāṃ yujyatāma iti śaṅkhadundubhinirghòṣaiḥ siṃhanādaiśa ca bhārata hayaheṣita śabdaiśa ca rathanemi savanaisa tathā gajānāṃ bṛṃhatāṃ caiva yòdhānāṃ cābhigarjatāma kaṣveḍitāsphòṭitòtkruṣṭaisa tumulaṃ sarvatò 'bhavata udatiṣṭhana mahārāja sarvaṃ yuktama aśeṣataḥ sūryòdaye mahata sainyaṃ kurupāṇḍavasenayòḥ tava rājendra putrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ tathaiva ca tatra nāgā rathāśa caiva jāmbūnadapariṣkṛtāḥ vibhrājamānā dṛśyante meghā iva sa vidyutaḥ rathānīkānya adṛśyanta nagarāṇīva bhūriśaḥ atīva śuśubhe tatra pitā te pūrṇacandravata dhanurbhira ṛṣṭibhiḥ khaḍgaira gadābhiḥ śaktitòmaraiḥ yòdhāḥ paraharaṇaiḥ śubhraiḥ saveṣva anīkeṣva avasthitāḥ gajā rathāḥ padātāśa ca turagāśa ca viśāṃ pate vayatiṣṭhana vāgurākārāḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ dhavajā bahuvidhākārā vayadṛśyanta samucchritāḥ saveṣāṃ caiva pareṣāṃ ca dayutimantaḥ sahasraśaḥ kāñcanā maṇicitrāṅgā javalanta iva pāvakāḥ arciṣmantò vayaròcanta dhavajā rājñāṃ sahasraśaḥ mahendra ketavaḥ śubhrā mahendra sadaneṣva iva saṃnaddhāsa teṣu te vīrā dadṛśura yuddhakāṅkṣiṇaḥ udyataira āyudhaira citrāsa talabaddhāḥ kalāpinaḥ ṛṣabhākṣā manuṣyendrāśa camūmukhagatā babhuḥ śakuniḥ saubalaḥ śalyaḥ saundhavò 'tha jayadrathaḥ vindānuvindāva āvantyau kāmbòjaśa ca sudakṣiṇaḥ śarutāyudhaśa ca kāliṅgò jayatsenaśa ca pārthivaḥ bṛhadbalaśa ca kauśalyaḥ kṛtavarmā ca satvataḥ daśaite puruṣavyāghraḥ śūrāḥ parighabāhavaḥ akṣauhiṇīnāṃ patayò yajvānò bhūridakṣiṇāḥ ete cānye ca bahavò duryòdhana vaśānugāḥ rājānò rājaputrāśa ca nītimantò mahābalāḥ saṃnaddhāḥ samadṛśyanta saveṣva anīkeṣva avasthitāḥ baddhakṛṣṇājināḥ sarve dhavajinò muñja mālinaḥ sṛṣṭā duryòdhanasyārthe barahmalòkāya dīkṣitāḥ samṛddhā daśavāhinyaḥ parigṛhya vayavasthitāḥ ekādaśī dhārtarāṣṭrī kauravāṇāṃ mahācamūḥ agrataḥ sarvasainyānāṃ yatra śāṃtanavò 'garaṇīḥ śavetòṣṇīṣaṃ śavetahayaṃ śavetavarmāṇama acyutama apaśyāma mahārāja bhīṣmaṃ candrama ivòditama hematāladhvajaṃ bhīṣmaṃ rājate sayandane sathitama śavetābhra iva tīkṣṇāṃśuṃ dadṛśuḥ kurupāṇḍavāḥ dṛṣṭvā camūmukhe bhīṣmaṃ samakampanta pāṇḍavāḥ sṛñjayāśa ca maheṣvāsā dhṛṣṭadyumnapurògamāḥ jṛmbhamāṇaṃ mahāsiṃhaṃ dṛṣṭvā kaṣudramṛgā yathā dhṛṣṭadyumnamukhāḥ sarve samudvivijire muhuḥ ekādaśaitāḥ śarījuṣṭā vāhinyasa tava bhārata pāṇḍavānāṃ tathā sapta mahāpuruṣapālitāḥ unmattamakarāvartau mahāgrāhasamākulau yugānte samupetau davau dṛśyete sāgarāva iva naiva nasa tādṛśò rājana dṛṣṭapūrvò na ca śarutaḥ anīkānāṃ sametānāṃ samavāyasa tathāvidhaḥ [sa] yathā sa bhagavāna vayāsaḥ kṛṣṇadvaipāyanò 'baravīta tathaiva sahitāḥ sarve samājagmura mahīkṣitaḥ maghā viṣayagaḥ sòmasa tada dinaṃ paratyapadyata dīpyamānāśa ca saṃpetura divi sapta mahāgrahāḥ davidhā bhūta ivāditya udaye paratyadṛśyata javalantyā śikhayā bhūyò bhānumāna uditò divi vavāśire ca dīptāyāṃ diśi gòmāyuvāyasāḥ lipsamānāḥ śarīrāṇi māṃsaśòṇitabhòjanāḥ ahanya ahani pārthānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ bharadvājātmajaśa caiva parātara utthāya saṃyatau jayò 'satu pāṇḍuputrāṇāma itya ūcatura ariṃdamau yuyudhāte tavārthāya yathā sa samayaḥ kṛtaḥ sarvadharmaviśeṣajñaḥ pitā devavratasa tava samānīya mahīpālāna idaṃ vacanama abravīta idaṃ vaḥ kaṣatriyā davāraṃ savargāyāpāvṛtaṃ mahata gacchadhvaṃ tena śakrasya barahmaṇaśa ca sa lòkatāma eṣa vaḥ śāśvataḥ panthāḥ pūrvaiḥ pūrvataraira gataḥ saṃbhāvayata cātmānama avyagramanasò yudhi nābhāgò hi yayātiśa ca māndhātā nahuṣò nṛgaḥ saṃsiddhāḥ paramaṃ sathānaṃ gatāḥ karmabhira īdṛśaiḥ adharmaḥ kaṣatriyasyaiṣa yada vayādhimaraṇaṃ gṛhe yada ājau nidhanaṃ yāti sò 'saya dharmaḥ sanātanaḥ evama uktā mahīpālā bhīṣmeṇa bharatarṣabha niryayuḥ savānya anīkāni śòbhayantò rathòttamaiḥ sa tu vaikartanaḥ karṇaḥ sāmātyaḥ saha bandhubhiḥ nayāsitaḥ samare śastraṃ bhīṣmeṇa bharatarṣabha apetakarṇāḥ putrāsa te rājānaśa caiva tāvakāḥ niryayuḥ siṃhanādena nādayantò diśò daśa śavetaiśa chatraiḥ patākābhira dhavajavāraṇavājibhiḥ tānya anīkānya aśòbhanta rathaira atha padātibhiḥ bherī paṇavaśabdaiśa ca paṭahānāṃ ca nisvanaiḥ rathanemi ninādaiśa ca babhūvākulitā mahī kāñcanāṅgadakeyūraiḥ kārmukaiśa ca mahārathāḥ bharājamānā vayadṛśyanta jaṅgamāḥ parvatā iva tālena mahatā bhīṣmaḥ pañca tāreṇa ketunā vimalāditya saṃkāśasa tasthau kurucamūpatiḥ ye tavadīyā maheṣvāsā rājānò bharatarṣabhaḥ avartanta yathādeśaṃ rājaña śāṃtanavasya te sa tu gòvāsanaḥ śaibyaḥ sahitaḥ sarvarājabhiḥ yayau mātaṅgarājena rājārheṇa patākinā padmavarṇasa tava anīkānāṃ sarveṣāma agrataḥ sathitaḥ aśvatthāmā yayau yattaḥ siṃhalāṅgala ketanaḥ śarutāyuśa citrasenaśa ca purumitrò viviṃśatiḥ śalyò bhuri śaravāśa caiva vikarṇaśa ca mahārathaḥ ete sapta maheṣvāsā daròṇaputra purògamāḥ sayandanaira varavarṇābhaira bhīṣmasyāsana puraḥsarā teṣāma api mahòtsedhāḥ śòbhayantò rathòttamāna bharājamānā vayadṛśyanta jāmbūnadamayā dhavajāḥ jāmbūnadamayī vediḥ kamaṇḍaluvibhūṣitā ketura ācārya mukhyasya daròṇasya dhanuṣā saha anekaśatasāhasrama anīkama anukarṣataḥ mahāna duryòdhanasyāsīna nāgò maṇimayò dhavajaḥ tasya paurava kāliṅgau kāmbòjaśa ca sudakṣiṇaḥ kaṣemadhanvā sumitraśa ca tasthuḥ paramukhatò rathāḥ sayandanena mahārheṇa ketunā vṛṣabheṇa ca parakarṣanna iva senāgraṃ māgadhaśa ca nṛpò yayau tada aṅgapatinā guptaṃ kṛpeṇa ca mahātmanā śāradābhracaya parakhyaṃ parācyānāma abhavada balama anīka paramukhe tiṣṭhana varāheṇa mahāyaśāḥ śuśubhe ketumukhyena rājatena jayadrathaḥ śataṃ rathasahasrāṇāṃ tasyāsana vaśavartinaḥ aṣṭau nāgasahasrāṇi sādināma ayutāni ṣaṭa tata sindhupatinā rājana pālitaṃ dhavajinīmukhama ananta rathanāgāśvama aśòbhata mahada balama ṣaṣṭyā rathasahasraisa tu nāgānāma ayutena ca patiḥ sarvaka liṅgānāṃ yayau ketumatā saha tasya parvatasaṃkāśā vayaròcanta mahāgajāḥ yantratòmara tūṇīraiḥ patākābhiśa ca śòbhitāḥ śuśubhe ketumukhyena pādapena kaliṅgapaḥ śavetaca chatreṇa niṣkeṇa cāmaravyajanena ca ketumāna api mātaṅgaṃ vicitraparamāṅkuśama āsthitaḥ samare rājana meghastha iva bhānumāna tejasā dīpyamānasa tu vāraṇòttamama āsthitaḥ bhagadattò yayau rājā yathā vajradharasa tathā jaga sakandhagatāva āstāṃ bhagadattena saṃmitau vindānuvindāva āvantyau ketumantama anuvratau sa rathānīkavāna vayūhò hastyaṅgòttama śīrṣavāna vājipakṣaḥ patanna ugraḥ parāharata sarvatò mukhaḥ daròṇena vihitò rājana rājñā śāṃtanavena ca tathaivācārya putreṇa bāhlīkena kṛpeṇa ca [sa] tatò muhūrtāta tumulaḥ śabdò hṛdayakampanaḥ aśrūyata mahārāja yòdhānāṃ parayuyutsatāma śaṅkhadundubhinirghòṣaira vāraṇānāṃ ca bṛṃhitaiḥ rathānāṃ nemighòṣaiśa ca dīryatīva vasuṃdharā hayānāṃ heṣamāṇānāṃ yòdhānāṃ tatra garjatāma kaṣaṇena khaṃ diśaśa caiva śabdenāpūritaṃ tadā putrāṇāṃ tava durdharṣe pāṇḍavānāṃ tathaiva ca samakampanta sainyāni parasparasamāgame tatra nāgā rathāśa caiva jāmbūnadavibhūṣitāḥ bharājamānā vayadṛśyanta meghā iva sa vidyutaḥ dhavajā bahuvidhākārāsa tāvakānāṃ narādhipa kāñcanāṅgadinò rejura javalitā iva pāvakāḥ saveṣāṃ caiva pareṣāṃ ca samadṛśyanta bhārata mahendra ketavaḥ śubhrā mahendra sadaneṣva iva kāñcanaiḥ kavacaira vīrā javalanārkasamaprabhaiḥ saṃnaddhāḥ paratyadṛśyanta garahāḥ parajvalitā iva udyataira āyudhaiśa citraisa talabaddhāḥ patākinaḥ ṛṣabhākṣā maheṣvāsāśa camūmukhagatā babhuḥ pṛṣṭhagòpāsa tu bhīṣmasya putrāsa tava narādhipa duḥśāsanò durviṣahò durmukhò duḥsahasa tathā viviṃśatiśa citrasenò vikarṇaśa ca mahārathaḥ satyavrataḥ purumitrò jayò bhūriśravāḥ śalaḥ rathā viṃśatisāhasrāsa tathaiṣāma anuyāyinaḥ abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayò 'tha vasātayaḥ śālvā matsyāsa tathāmbaṣṭhāsa tarigartāḥ kekayāsa tathā sauvīrāḥ kitavāḥ parācyāḥ paratīcyòdīcyamālavāḥ davādaśaite janapadāḥ sarve śūrāsa tanutyajaḥ mahatā rathavaṃśena te 'bhayarakṣana pitāmahama anīkaṃ daśasāhasraṃ kuñjarāṇāṃ tarasvināma māghadò yena nṛpatisa tadrathānīkama anvayāta rathānāṃ cakrarakṣāśa ca pādaprakṣāśa ca dantināma abhūvana vāhinīmadhye śatānāma ayutāni ṣaṭa pādātāśa cāgratò 'gacchana dhanuśa carmāsi pāṇayaḥ anekaśatasāhasrā nakharaprāsayòdhinaḥ akṣauhiṇyò daśaikā ca tava putrasya bhārata adṛśyanta mahārāja gaṅgeva yamunāntare [dhṛ] akṣauhiṇyò daśaikāṃ ca vayūḍhāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ kathama alpena sainyena paratyavyūhata pāṇḍavaḥ yò veda mānuṣaṃ vayūhaṃ daivaṃ gāndharvama āsurama kathaṃ bhīṣmaṃ sa kaunteyaḥ paratyavyūhata pāṇḍavaḥ [sa] dhārtarāṣṭrāṇya anīkāni dṛṣṭvā vayūḍhāni pāṇḍavaḥ abhyabhāṣata dharmātmā dharmarājò dhanaṃjayama maharṣera vacanāta tāta vedayanti bṛhaspateḥ saṃhatāna yòdhayeda alpāna kāmaṃ vistārayeda bahūna sūcīmukhama anīkaṃ sayāda alpānāṃ bahubhiḥ saha asmākaṃ ca tathā sainyama alpīyaḥ sutarāṃ paraiḥ etada vacanama ājñāya maharṣera vayūha pāṇḍava taca charutvā dharmarājasya paratyabhāṣata phalguṇaḥ eṣa vayūhāmi te rājana vayūhaṃ paramadurjayama acalaṃ nāma vajrākhyaṃ vihitaṃ vajrapāṇinā yaḥ sa vāta ivòddhūtaḥ samare duḥsahaḥ paraiḥ sa naḥ purò yòtsyati vai bhīmaḥ paraharatāṃ varaḥ tejāṃsi ripusainyānāṃ mṛdnana puruṣasattamaḥ agre 'garaṇīra yāsyati nò yuddhòpāya vicakṣaṇaḥ yaṃ dṛṣṭvā pārthivāḥ sarve duryòdhana purògamāḥ nivartiṣyanti saṃbhrāntāḥ siṃhaṃ kaṣudramṛgā iva taṃ sarve saṃśrayiṣyāmaḥ parākārama akutòbhayama bhīmaṃ paraharatāṃ śareṣṭhaṃ vajrapāṇima ivāmarāḥ na hi sò 'sati pumā~la lòke yaḥ saṃkruddhaṃ vṛkòdarama daraṣṭuma atyugra karmāṇaṃ viṣaheta nararṣabhama bhīmasenò gadāṃ bibhrada vajrasāramayīṃ dṛḍhāma carana vegena mahatā samudrama api śòṣayeta kekayā dhṛṣṭaketuśa ca cekitānaśa ca vīryavāna eta tiṣṭhanti sāmātyāḥ parekṣakāsa te nareśvara dhṛtarāṣṭrasya dāyādā iti bībhatsura abravīta baruvāṇaṃ tu tathā pārthaṃ sarvasainyāni māriṣa apūjayaṃsa tadā vāgbhira anukūlābhira āhave evama uktvā mahābāhusa tathā cakre dhanaṃjayaḥ vayūhya tāni balānya āśu parayayau phalgunasa tadā saṃprayātāna kurūna dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ gaṅgeva pūrṇā satimitā sayandamānā vayadṛśyata bhīmasenò 'garaṇīsa teṣāṃ dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ nakulaḥ sahadevaśa ca dhṛṣṭaketuśa ca vīryavāna samudyòjya tataḥ paścāda rājāpya akṣauhiṇī vṛtaḥ bharātṛbhiḥ saha putraiśa ca sò 'bhayarakṣata pṛṣṭhataḥ cakrarakṣau tu bhīmasya mādrīputrau mahādyutī daraupadeyāḥ sa saubhadrāḥ pṛṣṭhagòpāsa tarasvinaḥ dhṛṣṭadyumnaśa ca pāñcālyasa teṣāṃ gòptā mahārathaḥ sahitaḥ pṛtanā śūrai rathamukhyaiḥ parabhadrakaiḥ śikhaṇḍī tu tataḥ paścāda arjunenābhirakṣitaḥ yattò bhīṣmavināśāya parayayau bharatarṣabha pṛṣṭhagòpò 'rajunasyāpi yuyudhānò mahārathaḥ cakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau rājā tu madhyamānīke kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ bṛhadbhiḥ kuñjaraira mattaiśa caladbhira acalaira iva akṣauhiṇyā ca pāñcālyò yajñasenò mahāmanāḥ virāṭama anvayāta paścāta pāṇḍavārthe parākramī teṣāma ādityacandrābhāḥ kanakòttama bhūṣaṇāḥ nānā cihnadharā rājana ratheṣva āsana mahādhvajāḥ samutsarpya tataḥ paścāda dhṛṣṭadyumnò mahārathaḥ bharātṛbhiḥ saha putraiśa ca sò 'bhayarakṣada yudhiṣṭhirama tavadīyānāṃ pareṣāṃ ca ratheṣu vividhāna dhavajāna abhibhūyārjunasyaikò dhavajasa tasthau mahākapiḥ pādātāsa tava agratò 'gacchanna asi śaktyṛṣṭi pāṇayaḥ anekaśatasāhasrā bhīmasenasya rakṣiṇaḥ vāraṇā daśasāhasrāḥ parabhinnakaraṭā mukhāḥ śūrā hemamayaira jālaira dīpyamānā ivācalāḥ kaṣaranta iva jīmūtā madārdrāḥ padmagandhinaḥ rājānama anvayuḥ paścāca calanta iva parvatāḥ bhīmasenò gadāṃ bhīmāṃ parakarṣana parighòpamāma paracakarṣa mahata sainyaṃ durādharṣò mahāmanāḥ tama arkama iva duṣprekṣyaṃ tapantaṃ raśmimālinama na śekuḥ sarvatò yòdhāḥ parativīkṣituma antike vajrò nāmaiṣa tu vayūhò durbhidaḥ sarvatò mukhaḥ cāpavidyuda dhavajò ghòrò guptò gāṇḍīvadhanvanā yaṃ parativyūhya tiṣṭhanti pāṇḍavāsa tava vāhinīma ajeyò mānuṣe lòke pāṇḍavaira abhirakṣitaḥ saṃdhyāṃ tiṣṭhatsu sainyeṣu sūryasyòdayanaṃ parati parāvāta sa pṛṣatò vāyura anabhre satanayitnumāna viṣvaga vātāśa ca vāntya ugrā nīcaiḥ śarkara karṣiṇaḥ rajaśa còddhūyamānaṃ tu tamasāca chādayaja jagata papāta mahatī còlkā parāṅmukhī bharatarṣabha udyantaṃ sūryama āhatya vayaśīryata mahāsvanā atha sajjīyamāneṣu sainyeṣu bharatarṣabha niṣprabhò 'bhayuditāta sūryaḥ sa ghòṣò bhūśa cacāla ha vayaśīryata sa nādā ca tadā bharatasattama nirghātā bahavò rājana dikṣu sarvāsu cābhavana parādurāsīda rajasa tīvraṃ na parājñāyata kiṃ cana dhavajānāṃ dhūyamānānāṃ sahasā mātariśvanā kiṅkiṇījālanaddhānāṃ kāñcanasragvatāṃ ravaiḥ mahatāṃ sa patākānāma ādityasamatejasāma sarvaṃ jhaṇa jhaṇī bhūtama āsīta tālavaneṣva iva evaṃ te puruṣavyāghrāḥ pāṇḍavā yuddhanandinaḥ vayavasthitāḥ parativyūhya tava putrasya vāhinīma saraṃsanta iva majjānò yòdhānāṃ bharatarṣabha dṛṣṭvāgratò bhīmasenaṃ gadāpāṇima avasthitama [dhṛ] sūryòdaye saṃjaya ke nu pūrvaṃ; yuyutsavò hṛṣyamāṇā ivāsana māmakā vā bhīṣma netrāḥ samīke; pāṇḍavā vā bhīma netrāsa tadānīma keṣāṃ jaghanyau sòmasūryau sa vāyū; keṣāṃ senāṃ śavāpadā vayābhaṣanta keṣāṃ yūnāṃ mukhavarṇāḥ parasannāḥ; sarvaṃ haya etada barūhi tattvaṃ yathāvata [sa] ubhe sene tulyama ivòpayāte; ubhe vayūhe hṛṣṭarūpe narendra ubhe citre vanarāji parakāśe; tathaivòbhe nāgarathāśvapūrṇe ubhe sene bṛhatī bhīmarūpe; tathaivòbhe bhārata durviṣahye tathaivòbhe savargajayāya sṛṣṭe; tathā haya ubhe satpuruṣārya gupte paścāna mukhāḥ kuravò dhārtarāṣṭrāḥ; sathitāḥ pārthāḥ parāṅmukhā yòtsyamānāḥ daityendra seneva ca kauravāṇāṃ; devendra seneva ca pāṇḍavānāma śukrò vāyuḥ pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānāṃ; dhārtarāṣṭrāña śavāpadā vayābhaṣanta gajendrāṇāṃ madagandhāṃśa ca tīvrāna; na sehire tava putrasya nāgāḥ duryòdhanò hastinaṃ padmavarṇaṃ; suvarṇakakṣyaṃ jātibalaṃ parabhinnama samāsthitò madhyagataḥ kurūṇāṃ; saṃstūyamānò bandibhira māgadhaiśa ca candraprabhaṃ śavetama asyātapatraṃ; sauvarṇī saraga bharājate còttamāṅge taṃ sarvataḥ śakuniḥ pārvatīyaiḥ; sārdhaṃ gāndhāraiḥ pāti gāndhārarājaḥ bhīṣmò 'garataḥ sarvasainyasya vṛddhaḥ; śavetaca chatraḥ śavetadhanuḥ sa śaṅkhaḥ śavetòṣṇīṣaḥ pāṇḍureṇa dhavajena; śavetaira aśvaiḥ śavetaśailaprakāśaḥ tasya sainyaṃ dhārtarāṣṭrāśa ca sarve; bāhlīkānāma ekadeśaḥ śalaśa ca ye cāmbaṣṭhāḥ kaṣatriyā ye ca sindhau; tathā sauvīrāḥ pañca nadāśa ca śūrāḥ śòṇaira hayai rukmarathò mahātmā; daròṇò mahābāhura adīnasattvaḥ āste guruḥ parayaśāḥ sarvarājñāṃ; paścāca camūma indra ivābhirakṣana vārddhakṣatriḥ sarvasainyasya madhye; bhūriśravāḥ purumitrò jayaśa ca śālvā matsyāḥ kekayāśa cāpi sarve; gajānīkaira bharātarò yòtsyamānāḥ śāradvataśa còttaradhūra mahātmā; maheṣvāsò gautamaśa citrayòdhī śakaiḥ kirātaira yavanaiḥ pahlavaiśa ca; sārdhaṃ camūma uttaratò 'bhipāti mahārathaira andhakavṛṣṇibhòjaiḥ; saurāṣṭrakaira nairṛtaira āttaśastraiḥ bṛhadbalaḥ kṛtavarmābhiguptò; balaṃ tavadīyaṃ dakṣiṇatò 'bhipāti saṃśaptakānāma ayutaṃ rathānāṃ; mṛtyura jayò vārjunasyeti sṛṣṭāḥ yenārjunasa tena rājana kṛtāstrāḥ; parayātā vai te tarigartāśa ca śūrāḥ sāgraṃ śatasahasraṃ tu nāgānāṃ tava bhārata nāge nāge rathaśataṃ śataṃ cāśvā rathe rathe aśve 'śave daśa dhānuṣkā dhānuṣke daśa carmiṇaḥ evaṃ vayūḍhānya anīkāni bhīṣmeṇa tava bhārata avyūhana mānuṣaṃ vayūhaṃ daivaṃ gāndharvama āsurama divase divase parāpte bhīṣmaḥ śāṃtanavò 'garaṇīḥ mahārathaughavipulaḥ samudra iva parvaṇi bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vayūhaḥ paratyaṅmukhò yudhi anantarūpā dhavajinī tavadīyā; narendra bhīmā na tu pāṇḍavānāma tāṃ tava eva manye bṛhatīṃ duṣpradhṛṣyāṃ; yasyā netārau keśavaśa cārjunaśa ca [sa] bṛhatīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ dṛṣṭvā senāṃ samudyatāma viṣādama agamada rājā kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ vayūhaṃ bhīṣmeṇa cābhedyaṃ kalpitaṃ parekṣya pāṇḍavaḥ abhedyama iva saṃprekṣya viṣaṇṇò 'rajunama abravīta dhanaṃjaya kathaṃ śakyama asmābhira yòddhuma āhave dhārtarāṣṭraira mahābāhò yeṣāṃ yòddhā pitāmahaḥ akṣòbhyò 'yama abhedyaśa ca bhīṣmeṇāmitrakarśinā kalpitaḥ śāstradṛṣṭena vidhinā bhūri tejasā te vayaṃ saṃśayaṃ parāptāḥ sa sainyāḥ śatrukarśana kathama asmāna mahāvyūhāda udyānaṃ nò bhaviṣyati athārjunò 'baravīta pārthaṃ yudhiṣṭhirama amitrahā viṣaṇṇama abhisaṃprekṣya tava rājanna anīkināma parajñayābhyadhikāña śūrāna guṇayuktāna bahūna api jayantya alpatarā yena tana nibòdha viśāṃ pate tata tu te kāraṇaṃ rājana paravakṣyāmya anasūyave nāradasa tama ṛṣira veda bhīṣmadròṇau ca pāṇḍava etama evārthama āśritya yuddhe devāsure 'baravīta pitāmahaḥ kila purā mahendrādīna divaukasaḥ na tathā balavīryābhyāṃ vijayante jigīṣavaḥ yathāsatyānṛśaṃsyābhyāṃ dharmeṇaivòdyamena ca tayaktvādharmaṃ ca lòbhaṃ ca mòhaṃ còdyamama āsthitāḥ yudhyadhvama anahaṃkārā yatò dharmasa tatò jayaḥ evaṃ rājana vijānīhi dharuvò 'samākaṃ raṇe jayaḥ yathā me nāradaḥ parāha yataḥ kṛṣṇasa tatò jayaḥ guṇabhūtò jayaḥ kṛṣṇe pṛṣṭhatò 'naveti mādhavama anyathā vijayaśa cāsya saṃnatiśa cāparò guṇaḥ ananta tejā gòvindaḥ śatrupūgeṣu nirvyathaḥ puruṣaḥ sanātanatamò yataḥ kṛṣṇasa tatò jayaḥ purā haya eṣa harira bhūtvā vaikuṇṭhò 'kuṇṭhasāyakaḥ surāsurāna avasphūrjanna abravīta ke jayantva iti anu kṛṣṇaṃ jayemeti yaira uktaṃ tatra taira jitama tatprasādāda dhi tarailòkyaṃ parāptaṃ śakrādibhiḥ suraiḥ tasya te na vayathāṃ kāṃ cida iha paśyāmi bhārata yasya te jayama āśāste viśvabhuka taridaśeśvaraḥ [sa] tatò yudhiṣṭhirò rājā savāṃ senāṃ samacòdayata parativyūhanna anīkāni bhīṣmasya bharatarṣabha yathòddiṣṭānya anīkāni paratyavyūhanta pāṇḍavāḥ savargaṃ parama abhīpsantaḥ suyuddhena kurūdvahāḥ madhye śikhaṇḍinò 'nīkaṃ rakṣitaṃ savyasācinā dhṛṣṭadyumnasya ca savayaṃ bhīṣmeṇa paripālitama anīkaṃ dakṣiṇaṃ rājana yuyudhānena pālitama śarīmatā sātvatāgryeṇa śakreṇeva dhanuṣmatā mahendra yānapratimaṃ rathaṃ tu; sòpaskaraṃ hāṭakaratnacitrama yudhiṣṭhiraḥ kāñcanabhāṇḍa yòktraṃ; samāsthitò nāgakulasya madhye samucchritaṃ dāntaśalākama asya; supāṇḍuraṃ chatrama atīva bhāti paradakṣiṇaṃ cainama upācaranti; maharṣayaḥ saṃstutibhira narendrama puròhitāḥ śatruvadhaṃ vadantò; maharṣivṛddhāḥ śarutavanta eva japyaiśa ca mantraiśa ca tathauṣadhībhiḥ; samantataḥ savastya ayanaṃ paracakruḥ tataḥ sa vastrāṇi tathaiva gāśa ca; phalāni puṣpāṇi tathaiva niṣkāna kurūttamò barāhmaṇa sāna mahātmā; kurvana yayau śakra ivāmarebhyaḥ sahasrasūryaḥ śatakiṅkiṇīkaḥ; parārdhya jāmbūnadahemacitraḥ rathò 'rajunasyāgnira ivārci mālī; vibhrājate śavetahayaḥ sucakraḥ tama āsthitaḥ keśava saṃgṛhītaṃ; kapidhvajaṃ gāṇḍivabāṇahastaḥ dhanurdharò yasya samaḥ pṛthivyāṃ; na vidyate nò bhavitā vā kadā cita udvartayiṣyaṃsa tava putra senāma; atīva raudraṃ sa bibharti rūpama anāyudhò yaḥ subhujò bhujābhyāṃ; narāśvanāgāna yudhi bhasma kuryāta sa bhīmasenaḥ sahitò yamābhyāṃ; vṛkòdarò vīra rathasya gòptā taṃ parekṣya mattarṣabha siṃhakhelaṃ; lòke mahendrapratimānakalpama samīkṣya senāgragataṃ durāsadaṃ; paravivyathuḥ paṅkagatā ivòṣṭrāḥ vṛkòdaraṃ vāraṇarājadarpaṃ; yòdhāsa tavadīyā bhayavighna sattvāḥ anīkamadhye tiṣṭhantaṃ rājaputraṃ durāsadama abravīda bharataśreṣṭhaṃ guḍākeśaṃ janārdanaḥ [vā] ya eṣa gòptā paratapana balasthò; yò naḥ senāṃ siṃha ivekṣate ca sa eṣa bhīṣmaḥ kuruvaṃśaketura; yenāhṛtāsa tariṃśatò vājimedhāḥ etānya anīkāni mahānubhāvaṃ; gūhanti meghā iva gharmaraśmima etāni hatvā puruṣapravīra; kāṅkṣasva yuddhaṃ bharatarṣabheṇa [dhṛ] keṣāṃ parahṛṣṭāsa tatrāgre yòdhā yudhyanti saṃjaya udagramanasaḥ ke 'tara ke vā dīnā vicetasaḥ ke pūrvaṃ parāharaṃsa tatra yuddhe hṛdayakampane māmakāḥ pāṇḍavānāṃ vā tana mamācakṣva saṃjaya kasya senā samudaye gandhamālyasamudbhavaḥ vācaḥ paradakṣiṇāśa caiva yòdhānāma abhigarjatāma [sa] ubhayòḥ senayòsa tatra yòdhā jahṛṣire mudā saraga dhūpapānagandhānāma ubhayatra samudbhavaḥ saṃhatānāma anīkānāṃ vayūḍhānāṃ bharatarṣabha saṃsarpatāma udīrṇānāṃ vimardaḥ sumahāna abhūta vāditraśabdasa tumulaḥ śaṅkhabherī vimiśritaḥ kuñjarāṇāṃ ca nadatāṃ sainyānāṃ ca parahṛṣyatāma dhṛtarāṣṭra uvāca dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ māmakāḥ pāṇḍavāśa caiva kima akurvata saṃjaya saṃjaya uvāca dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vayūḍhaṃ duryòdhanasa tadā ācāryama upasaṃgamya rājā vacanama abravīta paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāma ācārya mahatīṃ camūma vayūḍhāṃ darupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi yuyudhānò virāṭaśa ca darupadaśa ca mahārathaḥ dhṛṣṭaketuśa cekitānaḥ kāśirājaśa ca vīryavāna purujita kuntibhòjaśa ca śaibyaśa ca narapuṃgavaḥ yudhāmanyuśa ca vikrānta uttamaujāśa ca vīryavāna saubhadrò daraupadeyāśa ca sarva eva mahārathāḥ asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tāna nibòdha davijòttama nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tāna baravīmi te bhavāna bhīṣmaśa ca karṇaśa ca kṛpaśa ca samitiṃjayaḥ aśvatthāmā vikarṇaśa ca saumadattira jayadrathaḥ anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tayaktajīvitāḥ nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ aparyāptaṃ tada asmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitama paryāptaṃ tava idama eteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitama ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgama avasthitāḥ bhīṣmama evābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi tasya saṃjanayana harṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ siṃhanādaṃ vinadyòccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau paratāpavāna tataḥ śaṅkhāśa ca bheryaśa ca paṇavānakagòmukhāḥ sahasaivābhyahanyanta sa śabdasa tumulò 'bhavata tataḥ śavetaira hayaira yukte mahati sayandane sathitau mādhavaḥ pāṇḍavaśa caiva divyau śaṅkhau paradadhmatuḥ pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśò devadattaṃ dhanaṃjayaḥ pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkòdaraḥ anantavijayaṃ rājā kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ nakulaḥ sahadevaśa ca sughòṣamaṇipuṣpakau kāśyaśa ca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ dhṛṣṭadyumnò virāṭaśa ca sātyakiśa cāparājitaḥ darupadò daraupadeyāśa ca sarvaśaḥ pṛthivīpate saubhadraśa ca mahābāhuḥ śaṅkhāna dadhmuḥ pṛthaka pṛthaka sa ghòṣò dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vayadārayata nabhaśa ca pṛthivīṃ caiva tumulò vayanunādayana atha vayavasthitāna dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrāna kapidhvajaḥ paravṛtte śastrasaṃpāte dhanura udyamya pāṇḍavaḥ hṛṣīkeśaṃ tadā vākyama idama āha mahīpate senayòra ubhayòra madhye rathaṃ sathāpaya me 'cayuta yāvada etāna nirīkṣe 'haṃ yòddhukāmāna avasthitāna kaira mayā saha yòddhavyama asmina raṇasamudyame yòtsyamānāna avekṣe 'haṃ ya ete 'tara samāgatāḥ dhārtarāṣṭrasya durbuddhera yuddhe pariyacikīrṣavaḥ evama uktò hṛṣīkeśò guḍākeśena bhārata senayòra ubhayòra madhye sathāpayitvā rathòttamama bhīṣmadròṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitāma uvāca pārtha paśyaitāna samavetāna kurūna iti tatrāpaśyata sathitāna pārthaḥ pitṝna atha pitāmahāna ācāryāna mātulāna bharātṝna putrāna pautrāna sakhīṃsa tathā śavaśurāna suhṛdaśa caiva senayòra ubhayòra api tāna samīkṣya sa kaunteyaḥ sarvāna bandhūna avasthitāna kṛpayā parayāviṣṭò viṣīdanna idama abravīta dṛṣṭvemaṃ savajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitama sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati vepathuśa ca śarīre me ròmaharṣaśa ca jāyate gāṇḍīvaṃ saraṃsate hastāta tavaka caiva paridahyate na ca śaknòmya avasthātuṃ bharamatīva ca me manaḥ nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava na ca śareyò 'nupaśyāmi hatvā savajanama āhave na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca kiṃ nò rājyena gòvinda kiṃ bhògaira jīvitena vā yeṣāma arthe kāṅkṣitaṃ nò rājyaṃ bhògāḥ sukhāni ca ta ime 'vasthitā yuddhe parāṇāṃsa tayaktvā dhanāni ca ācāryāḥ pitaraḥ putrāsa tathaiva ca pitāmahāḥ mātulāḥ śavaśurāḥ pautrāḥ śayālāḥ saṃbandhinasa tathā etāna na hantuma icchāmi ghanatò 'pi madhusūdana api tarailòkyarājyasya hetòḥ kiṃ nu mahīkṛte nihatya dhārtarāṣṭrāna naḥ kā parītiḥ sayāja janārdana pāpama evāśrayeda asmāna hatvaitāna ātatāyinaḥ tasmāna nārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrāna savabāndhavāna savajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ sayāma mādhava yadya apya ete na paśyanti lòbhòpahatacetasaḥ kulakṣayakṛtaṃ dòṣaṃ mitradròhe ca pātakama kathaṃ na jañeyama asmābhiḥ pāpāda asmāna nivartituma kulakṣayakṛtaṃ dòṣaṃ parapaśyadbhira janārdana kulakṣaye paraṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnama adharmò 'bhibhavatya uta adharmābhibhavāta kṛṣṇa paraduṣyanti kulastriyaḥ satrīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṃkaraḥ saṃkarò narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca patanti pitarò haya eṣāṃ luptapiṇḍòdakakriyāḥ dòṣaira etaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṃkarakārakaiḥ utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśa ca śāśvatāḥ utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana narake niyataṃ vāsò bhavatītya anuśuśruma ahò bata mahata pāpaṃ kartuṃ vayavasitā vayama yada rājyasukhalòbhena hantuṃ savajanama udyatāḥ yadi māma apratīkārama aśastraṃ śastrapāṇayaḥ dhārtarāṣṭrā raṇe hanyusa tana me kaṣemataraṃ bhaveta evama uktvārjunaḥ saṃkhye rathòpastha upāviśata visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śòkasaṃvignamānasaḥ saṃjaya uvāca taṃ tathā kṛpayāviṣṭama aśrupūrṇākulekṣaṇama viṣīdantama idaṃ vākyama uvāca madhusūdanaḥ śarībhagavāna uvāca kutasa tavā kaśmalama idaṃ viṣame samupasthitama anāryajuṣṭama asvargyama akīrtikarama arjuna kalaibyaṃ mā sama gamaḥ pārtha naitata tavayya upapadyate kaṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tayaktvòttiṣṭha paraṃtapa arjuna uvāca kathaṃ bhīṣmama ahaṃ saṃkhye daròṇaṃ ca madhusūdana iṣubhiḥ paratiyòtsyāmi pūjārhāva arisūdana gurūna ahatvā hi mahānubhāvāña; śareyò bhòktuṃ bhaikṣyama apīha lòke hatvārthakāmāṃsa tu gurūna ihaiva; bhuñjīya bhògāna rudhirapradigdhāna na caitada vidmaḥ katarana nò garīyò; yada vā jayema yadi vā nò jayeyuḥ yāna eva hatvā na jijīviṣāmasa; te 'vasthitāḥ paramukhe dhārtarāṣṭrāḥ kārpaṇyadòṣòpahatasvabhāvaḥ; pṛcchāmi tavāṃ dharmasaṃmūḍhacetāḥ yaca chareyaḥ sayāna niścitaṃ barūhi tana me; śiṣyasa te 'haṃ śādhi māṃ tavāṃ parapannama na hi parapaśyāmi mamāpanudyāda; yaca chòkama ucchòṣaṇama indriyāṇāma avāpya bhūmāva asapatnama ṛddhaṃ; rājyaṃ surāṇāma api cādhipatyama saṃjaya uvāca evama uktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ paraṃtapaḥ na yòtsya iti gòvindama uktvā tūṣṇīṃ babhūva ha tama uvāca hṛṣīkeśaḥ parahasanna iva bhārata senayòra ubhayòra madhye viṣīdantama idaṃ vacaḥ śarībhagavāna uvāca aśòcyāna anvaśòcasa tavaṃ parajñāvādāṃśa ca bhāṣase gatāsūna agatāsūṃśa ca nānuśòcanti paṇḍitāḥ na tava evāhaṃ jātu nāsaṃ na tavaṃ neme janādhipāḥ na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayama ataḥ parama dehinò 'samina yathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā tathā dehāntaraprāptira dhīrasa tatra na muhyati mātrāsparśāsa tu kaunteya śītòṣṇasukhaduḥkhadāḥ āgamāpāyinò 'nityāsa tāṃsa titikṣasva bhārata yaṃ hi na vayathayantya ete puruṣaṃ puruṣarṣabha samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ sò 'mṛtatvāya kalpate nāsatò vidyate bhāvò nābhāvò vidyate sataḥ ubhayòra api dṛṣṭò 'natasa tava anayòsa tattvadarśibhiḥ avināśi tu tada viddhi yena sarvama idaṃ tatama vināśama avyayasyāsya na kaśa cita kartuma arhati antavanta ime dehā nityasyòktāḥ śarīriṇaḥ anāśinò 'parameyasya tasmāda yudhyasva bhārata ya enaṃ vetti hantāraṃ yaśa cainaṃ manyate hatama ubhau tau na vijānītò nāyaṃ hanti na hanyate na jāyate mariyate vā kadā cina; nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ ajò nityaḥ śāśvatò 'yaṃ purāṇò; na hanyate hanyamāne śarīre vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enama ajama avyayama kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kama vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya; navāni gṛhṇāti narò 'parāṇi tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇāni; anyāni saṃyāti navāni dehī nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ na cainaṃ kaledayantya āpò na śòṣayati mārutaḥ acchedyò 'yama adāhyò 'yama akledyò 'śòṣya eva ca nityaḥ sarvagataḥ sathāṇura acalò 'yaṃ sanātanaḥ avyaktò 'yama acintyò 'yama avikāryò 'yama ucyate tasmāda evaṃ viditvainaṃ nānuśòcituma arhasi atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtama tathāpi tavaṃ mahābāhò naivaṃ śòcituma arhasi jātasya hi dharuvò mṛtyura dharuvaṃ janma mṛtasya ca tasmāda aparihārye 'rathe na tavaṃ śòcituma arhasi avyaktādīni bhūtāni vayaktamadhyāni bhārata avyaktanidhanānya eva tatra kā paridevanā āścaryavata paśyati kaśa cida enama; āścaryavada vadati tathaiva cānyaḥ āścaryavaca cainama anyaḥ śṛṇòti; śarutvāpya enaṃ veda na caiva kaśa cita dehī nityama avadhyò 'yaṃ dehe sarvasya bhārata tasmāta sarvāṇi bhūtāni na tavaṃ śòcituma arhasi savadharmama api cāvekṣya na vikampituma arhasi dharmyāda dhi yuddhāca chareyò 'nayata kaṣatriyasya na vidyate yadṛcchayā còpapannaṃ savargadvārama apāvṛtama sukhinaḥ kaṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhama īdṛśama atha ceta tavama imaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi tataḥ savadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpama avāpsyasi akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te 'vayayāma saṃbhāvitasya cākīrtira maraṇāda atiricyate bhayāda raṇāda uparataṃ maṃsyante tavāṃ mahārathāḥ yeṣāṃ ca tavaṃ bahumatò bhūtvā yāsyasi lāghavama avācyavādāṃśa ca bahūna vadiṣyanti tavāhitāḥ nindantasa tava sāmarthyaṃ tatò duḥkhataraṃ nu kima hatò vā parāpsyasi savargaṃ jitvā vā bhòkṣyase mahīma tasmāda uttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau tatò yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpama avāpsyasi eṣā te 'bhihitā sāṃkhye buddhira yòge tava imāṃ śṛṇu buddhyā yuktò yayā pārtha karmabandhaṃ parahāsyasi nehābhikramanāśò 'sati paratyavāyò na vidyate savalpama apya asya dharmasya tarāyate mahatò bhayāta vayavasāyātmikā buddhira ekeha kurunandana bahuśākhā haya anantāśa ca buddhayò 'vayavasāyināma yāma imāṃ puṣpitāṃ vācaṃ paravadantya avipaścitaḥ vedavādaratāḥ pārtha nānyada astīti vādinaḥ kāmātmānaḥ savargaparā janmakarmaphalapradāma kariyāviśeṣabahulāṃ bhògaiśvaryagatiṃ parati bhògaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasāma vayavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate taraiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyò bhavārjuna nirdvandvò nityasattvasthò niryògakṣema ātmavāna yāvāna artha udapāne sarvataḥ saṃplutòdake tāvāna sarveṣu vedeṣu barāhmaṇasya vijānataḥ karmaṇya evādhikārasa te mā phaleṣu kadā cana mā karmaphalahetura bhūra mā te saṅgò 'satva akarmaṇi yògasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tayaktvā dhanaṃjaya siddhyasiddhyòḥ samò bhūtvā samatvaṃ yòga ucyate dūreṇa haya avaraṃ karma buddhiyògāda dhanaṃjaya buddhau śaraṇama anviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ buddhiyuktò jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte tasmāda yògāya yujyasva yògaḥ karmasu kauśalama karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tayaktvā manīṣiṇaḥ janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantya anāmayama yadā te mòhakalilaṃ buddhira vayatitariṣyati tadā gantāsi nirvedaṃ śaròtavyasya śarutasya ca śarutivipratipannā te yadā sathāsyati niścalā samādhāva acalā buddhisa tadā yògama avāpsyasi arjuna uvāca sathitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava sathitadhīḥ kiṃ parabhāṣeta kima āsīta varajeta kima parajahāti yadā kāmāna sarvāna pārtha manògatāna ātmanya evātmanā tuṣṭaḥ sathitaprajñasa tadòcyate duḥkheṣva anudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ vītarāgabhayakròdhaḥ sathitadhīra munira ucyate yaḥ sarvatrānabhisnehasa tata tata parāpya śubhāśubhama nābhinandati na daveṣṭi tasya parajñā paratiṣṭhitā yadā saṃharate cāyaṃ kūrmò 'ṅagānīva sarvaśaḥ indriyāṇīndriyārthebhyasa tasya parajñā paratiṣṭhitā viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ rasavarjaṃ rasò 'paya asya paraṃ dṛṣṭvā nivartate yatatò haya api kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ indriyāṇi paramāthīni haranti parasabhaṃ manaḥ tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ vaśe hi yasyendriyāṇi tasya parajñā paratiṣṭhitā dhayāyatò viṣayāna puṃsaḥ saṅgasa teṣūpajāyate saṅgāta saṃjāyate kāmaḥ kāmāta karòdhò 'bhijāyate karòdhāda bhavati saṃmòhaḥ saṃmòhāta samṛtivibhramaḥ samṛtibhraṃśāda buddhināśò buddhināśāta paraṇaśyati rāgadveṣaviyuktaisa tu viṣayāna indriyaiśa carana ātmavaśyaira vidheyātmā parasādama adhigacchati parasāde sarvaduḥkhānāṃ hānira asyòpajāyate parasannacetasò haya āśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate nāsti buddhira ayuktasya na cāyuktasya bhāvanā na cābhāvayataḥ śāntira aśāntasya kutaḥ sukhama indriyāṇāṃ hi caratāṃ yana manò 'nuvidhīyate tada asya harati parajñāṃ vāyura nāvama ivāmbhasi tasmāda yasya mahābāhò nigṛhītāni sarvaśaḥ indriyāṇīndriyārthebhyasa tasya parajñā paratiṣṭhitā yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyatò muneḥ āpūryamāṇama acalapratiṣṭhaṃ; samudrama āpaḥ paraviśanti yadvata tadvata kāmā yaṃ paraviśanti sarve; sa śāntima āpnòti na kāmakāmī vihāya kāmāna yaḥ sarvāna pumāṃśa carati niḥspṛhaḥ nirmamò nirahaṃkāraḥ sa śāntima adhigacchati eṣā barāhmī sathitiḥ pārtha naināṃ parāpya vimuhyati sathitvāsyāma antakāle 'pi barahmanirvāṇama ṛcchati arjuna uvāca jayāyasī ceta karmaṇasa te matā buddhira janārdana tata kiṃ karmaṇi ghòre māṃ niyòjayasi keśava vayāmiśreṇaiva vākyena buddhiṃ mòhayasīva me tada ekaṃ vada niścitya yena śareyò 'hama āpnuyāma śarībhagavāna uvāca lòke 'samina davividhā niṣṭhā purā paròktā mayānagha jañānayògena sāṃkhyānāṃ karmayògena yògināma na karmaṇāma anārambhāna naiṣkarmyaṃ puruṣò 'śanute na ca saṃnyasanāda eva siddhiṃ samadhigacchati na hi kaśa cita kaṣaṇama api jātu tiṣṭhatya akarmakṛta kāryate haya avaśaḥ karma sarvaḥ parakṛtijaira guṇaiḥ karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā samarana indriyārthāna vimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate yasa tava indriyāṇi manasā niyamyārabhate 'rajuna karmendriyaiḥ karmayògama asaktaḥ sa viśiṣyate niyataṃ kuru karma tavaṃ karma jayāyò haya akarmaṇaḥ śarīrayātrāpi ca te na parasidhyeda akarmaṇaḥ yajñārthāta karmaṇò 'nayatra lòkò 'yaṃ karmabandhanaḥ tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara sahayajñāḥ parajāḥ sṛṣṭvā puròvāca parajāpatiḥ anena parasaviṣyadhvama eṣa vò 'satva iṣṭakāmadhuka devāna bhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ parasparaṃ bhāvayantaḥ śareyaḥ parama avāpsyatha iṣṭāna bhògāna hi vò devā dāsyante yajñabhāvitāḥ taira dattāna apradāyaibhyò yò bhuṅkte satena eva saḥ yajñaśiṣṭāśinaḥ santò mucyante sarvakilbiṣaiḥ bhuñjate te tava aghaṃ pāpā ye pacantya ātmakāraṇāta annāda bhavanti bhūtāni parjanyāda annasaṃbhavaḥ yajñāda bhavati parjanyò yajñaḥ karmasamudbhavaḥ karma barahmòdbhavaṃ viddhi barahmākṣarasamudbhavama tasmāta sarvagataṃ barahma nityaṃ yajñe paratiṣṭhitama evaṃ paravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ aghāyura indriyārāmò mòghaṃ pārtha sa jīvati yasa tava ātmaratira eva sayāda ātmatṛptaśa ca mānavaḥ ātmanya eva ca saṃtuṣṭasa tasya kāryaṃ na vidyate naiva tasya kṛtenārthò nākṛteneha kaśa cana na cāsya sarvabhūteṣu kaśa cida arthavyapāśrayaḥ tasmāda asaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara asaktò haya ācarana karma parama āpnòti pūruṣaḥ karmaṇaiva hi saṃsiddhima āsthitā janakādayaḥ lòkasaṃgrahama evāpi saṃpaśyana kartuma arhasi yada yada ācarati śareṣṭhasa tata tada evetarò janaḥ sa yata paramāṇaṃ kurute lòkasa tada anuvartate na me pārthāsti kartavyaṃ tariṣu lòkeṣu kiṃ cana nānavāptama avāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi yadi haya ahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇya atandritaḥ mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ utsīdeyura ime lòkā na kuryāṃ karma ceda ahama saṃkarasya ca kartā sayāma upahanyāma imāḥ parajāḥ saktāḥ karmaṇya avidvāṃsò yathā kurvanti bhārata kuryāda vidvāṃsa tathāsaktaśa cikīrṣura lòkasaṃgrahama na buddhibhedaṃ janayeda ajñānāṃ karmasaṅgināma jòṣayeta sarvakarmāṇi vidvāna yuktaḥ samācarana parakṛteḥ kariyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ ahaṃkāravimūḍhātmā kartāhama iti manyate tattvavita tu mahābāhò guṇakarmavibhāgayòḥ guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate parakṛtera guṇasaṃmūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu tāna akṛtsnavidò mandāna kṛtsnavina na vicālayeta mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā nirāśīra nirmamò bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ ye me matama idaṃ nityama anutiṣṭhanti mānavāḥ śaraddhāvantò 'nasūyantò mucyante te 'pi karmabhiḥ ye tava etada abhyasūyantò nānutiṣṭhanti me matama sarvajñānavimūḍhāṃsa tāna viddhi naṣṭāna acetasaḥ sadṛśaṃ ceṣṭate savasyāḥ parakṛtera jañānavāna api parakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vayavasthitau tayòra na vaśama āgaccheta tau haya asya paripanthinau śareyāna savadharmò viguṇaḥ paradharmāta savanuṣṭhitāta savadharme nidhanaṃ śareyaḥ paradharmò bhayāvahaḥ arjuna uvāca atha kena parayuktò 'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ anicchanna api vārṣṇeya balāda iva niyòjitaḥ śarībhagavāna uvāca kāma eṣa karòdha eṣa rajòguṇasamudbhavaḥ mahāśanò mahāpāpmā viddhya enama iha vairiṇama dhūmenāvriyate vahnira yathādarśò malena ca yathòlbenāvṛtò garbhasa tathā tenedama āvṛtama āvṛtaṃ jañānama etena jañāninò nityavairiṇā kāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca indriyāṇi manò buddhira asyādhiṣṭhānama ucyate etaira vimòhayatya eṣa jañānama āvṛtya dehinama tasmāta tavama indriyāṇya ādau niyamya bharatarṣabha pāpmānaṃ parajahi haya enaṃ jañānavijñānanāśanama indriyāṇi parāṇya āhura indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ manasasa tu parā buddhira yò buddheḥ paratasa tu saḥ evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānama ātmanā jahi śatruṃ mahābāhò kāmarūpaṃ durāsadama śarībhagavāna uvāca imaṃ vivasvate yògaṃ paròktavāna ahama avyayama vivasvāna manave parāha manura ikṣvākave 'baravīta evaṃ paramparāprāptama imaṃ rājarṣayò viduḥ sa kāleneha mahatā yògò naṣṭaḥ paraṃtapa sa evāyaṃ mayā te 'daya yògaḥ paròktaḥ purātanaḥ bhaktò 'si me sakhā ceti rahasyaṃ haya etada uttamama arjuna uvāca aparaṃ bhavatò janma paraṃ janma vivasvataḥ kathama etada vijānīyāṃ tavama ādau paròktavāna iti śarībhagavāna uvāca bahūni me vayatītāni janmāni tava cārjuna tānya ahaṃ veda sarvāṇi na tavaṃ vettha paraṃtapa ajò 'pi sanna avyayātmā bhūtānāma īśvarò 'pi sana parakṛtiṃ savāma adhiṣṭhāya saṃbhavāmya ātmamāyayā yadā yadā hi dharmasya galānira bhavati bhārata abhyutthānama adharmasya tadātmānaṃ sṛjāmya ahama paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtāma dharmasaṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yuge yuge janma karma ca me divyama evaṃ yò vetti tattvataḥ tayaktvā dehaṃ punarjanma naiti māma eti sò 'rajuna vītarāgabhayakròdhā manmayā māma upāśritāḥ bahavò jañānatapasā pūtā madbhāvama āgatāḥ ye yathā māṃ parapadyante tāṃsa tathaiva bhajāmya ahama mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ kaṣipraṃ hi mānuṣe lòke siddhira bhavati karmajā cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ tasya kartārama api māṃ viddhya akartārama avyayama na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale sapṛhā iti māṃ yò 'bhijānāti karmabhira na sa badhyate evaṃ jañātvā kṛtaṃ karma pūrvaira api mumukṣubhiḥ kuru karmaiva tasmāta tavaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtama kiṃ karma kimakarmeti kavayò 'paya atra mòhitāḥ tata te karma paravakṣyāmi yaja jañātvā mòkṣyase 'śubhāta karmaṇò haya api bòddhavyaṃ bòddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ akarmaṇaśa ca bòddhavyaṃ gahanā karmaṇò gatiḥ karmaṇya akarma yaḥ paśyeda akarmaṇi ca karma yaḥ sa buddhimāna manuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛta yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ jañānāgnidagdhakarmāṇaṃ tama āhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ tayaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛptò nirāśrayaḥ karmaṇya abhipravṛttò 'pi naiva kiṃ cita karòti saḥ nirāśīra yatacittātmā tayaktasarvaparigrahaḥ śārīraṃ kevalaṃ karma kurvana nāpnòti kilbiṣama yadṛcchālābhasaṃtuṣṭò davandvātītò vimatsaraḥ samaḥ siddhāva asiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate gatasaṅgasya muktasya jañānāvasthitacetasaḥ yajñāyācarataḥ karma samagraṃ paravilīyate barahmārpaṇaṃ barahma havira barahmāgnau barahmaṇā hutama barahmaiva tena gantavyaṃ barahmakarmasamādhinā daivama evāpare yajñaṃ yòginaḥ paryupāsate barahmāgnāva apare yajñaṃ yajñenaivòpajuhvati śaròtrādīnīndriyāṇya anye saṃyamāgniṣu juhvati śabdādīna viṣayāna anya indriyāgniṣu juhvati sarvāṇīndriyakarmāṇi parāṇakarmāṇi cāpare ātmasaṃyamayògāgnau juhvati jañānadīpite daravyayajñāsa tapòyajñā yògayajñāsa tathāpare savādhyāyajñānayajñāśa ca yatayaḥ saṃśitavratāḥ apāne juhvati parāṇaṃ parāṇe 'pānaṃ tathāpare parāṇāpānagatī ruddhvā parāṇāyāmaparāyaṇāḥ apare niyatāhārāḥ parāṇāna parāṇeṣu juhvati sarve 'paya ete yajñavidò yajñakṣapitakalmaṣāḥ yajñaśiṣṭāmṛtabhujò yānti barahma sanātanama nāyaṃ lòkò 'satya ayajñasya kutò 'nayaḥ kurusattama evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā barahmaṇò mukhe karmajāna viddhi tāna sarvāna evaṃ jañātvā vimòkṣyase śareyāna daravyamayāda yajñāja jañānayajñaḥ paraṃtapa sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jañāne parisamāpyate tada viddhi paraṇipātena paripraśnena sevayā upadekṣyanti te jañānaṃ jañāninasa tattvadarśinaḥ yaja jañātvā na punara mòhama evaṃ yāsyasi pāṇḍava yena bhūtānya aśeṣeṇa darakṣyasya ātmanya athò mayi api ceda asi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ sarvaṃ jañānaplavenaiva vṛjinaṃ saṃtariṣyasi yathaidhāṃsi samiddhò 'ganira bhasmasāta kurute 'rajuna jañānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāta kurute tathā na hi jañānena sadṛśaṃ pavitrama iha vidyate tata savayaṃ yògasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati śaraddhāvā~la labhate jañānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ jañānaṃ labdhvā parāṃ śāntima acireṇādhigacchati ajñaśa cāśraddadhānaśa ca saṃśayātmā vinaśyati nāyaṃ lòkò 'sati na parò na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ yògasaṃnyastakarmāṇaṃ jañānasaṃchinnasaṃśayama ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya tasmāda ajñānasaṃbhūtaṃ hṛtsthaṃ jañānāsinātmanaḥ chittvainaṃ saṃśayaṃ yògama ātiṣṭhòttiṣṭha bhārata arjuna uvāca saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punara yògaṃ ca śaṃsasi yaca chareya etayòra ekaṃ tana me barūhi suniścitama śarībhagavāna uvāca saṃnyāsaḥ karmayògaśa ca niḥśreyasakarāva ubhau tayòsa tu karmasaṃnyāsāta karmayògò viśiṣyate jañeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yò na daveṣṭi na kāṅkṣati nirdvandvò hi mahābāhò sukhaṃ bandhāta paramucyate sāṃkhyayògau pṛthaga bālāḥ paravadanti na paṇḍitāḥ ekama apya āsthitaḥ samyaga ubhayòra vindate phalama yata sāṃkhyaiḥ parāpyate sathānaṃ tada yògaira api gamyate ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yògaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati saṃnyāsasa tu mahābāhò duḥkhama āptuma ayògataḥ yògayuktò munira barahma nacireṇādhigacchati yògayuktò viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ sarvabhūtātmabhūtātmā kurvanna api na lipyate naiva kiṃ cita karòmīti yuktò manyeta tattvavita paśyaña śṛṇvana sapṛśaña jighranna aśnana gacchana savapaña śavasana paralapana visṛjana gṛhṇanna unmiṣana nimiṣanna api indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayana barahmaṇya ādhāya karmāṇi saṅgaṃ tayaktvā karòti yaḥ lipyate na sa pāpena padmapatrama ivāmbhasā kāyena manasā buddhyā kevalaira indriyaira api yòginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tayaktvātmaśuddhaye yuktaḥ karmaphalaṃ tayaktvā śāntima āpnòti naiṣṭhikīma ayuktaḥ kāmakāreṇa phale saktò nibadhyate sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī navadvāre pure dehī naiva kurvana na kārayana na kartṛtvaṃ na karmāṇi lòkasya sṛjati parabhuḥ na karmaphalasaṃyògaṃ savabhāvasa tu paravartate nādatte kasya cita pāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ ajñānenāvṛtaṃ jañānaṃ tena muhyanti jantavaḥ jañānena tu tada ajñānaṃ yeṣāṃ nāśitama ātmanaḥ teṣāma ādityavaja jañānaṃ parakāśayati tatparama tadbuddhayasa tadātmānasa tanniṣṭhāsa tatparāyaṇāḥ gacchantya apunarāvṛttiṃ jañānanirdhūtakalmaṣāḥ vidyāvinayasaṃpanne barāhmaṇe gavi hastini śuni caiva śavapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ ihaiva taira jitaḥ sargò yeṣāṃ sāmye sathitaṃ manaḥ nirdòṣaṃ hi samaṃ barahma tasmāda barahmaṇi te sathitāḥ na parahṛṣyeta pariyaṃ parāpya nòdvijeta parāpya cāpriyama sathirabuddhira asaṃmūḍhò barahmavida barahmaṇi sathitaḥ bāhyasparśeṣva asaktātmā vindatya ātmani yata sukhama sa barahmayògayuktātmā sukhama akṣayama aśnute ye hi saṃsparśajā bhògā duḥkhayònaya eva te ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ śaknòtīhaiva yaḥ sòḍhuṃ parāka śarīravimòkṣaṇāta kāmakròdhòdbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ yò 'nataḥsukhò 'natarārāmasa tathāntarjyòtira eva yaḥ sa yògī barahmanirvāṇaṃ barahmabhūtò 'dhigacchati labhante barahmanirvāṇama ṛṣayaḥ kaṣīṇakalmaṣāḥ chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ kāmakròdhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasāma abhitò barahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanāma saparśāna kṛtvā bahira bāhyāṃśa cakṣuśa caivāntare bharuvòḥ parāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau yatendriyamanòbuddhira munira mòkṣaparāyaṇaḥ vigatecchābhayakròdhò yaḥ sadā mukta eva saḥ bhòktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalòkamaheśvarama suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jañātvā māṃ śāntima ṛcchati śarībhagavāna uvāca anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karòti yaḥ sa saṃnyāsī ca yògī ca na niragnira na cākriyaḥ yaṃ saṃnyāsama iti parāhura yògaṃ taṃ viddhi pāṇḍava na haya asaṃnyastasaṃkalpò yògī bhavati kaśa cana ārurukṣòra munera yògaṃ karma kāraṇama ucyate yògārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇama ucyate yadā hi nendriyārtheṣu na karmasva anuṣajjate sarvasaṃkalpasaṃnyāsī yògārūḍhasa tadòcyate uddhareda ātmanātmānaṃ nātmānama avasādayeta ātmaiva haya ātmanò bandhura ātmaiva ripura ātmanaḥ bandhura ātmātmanasa tasya yenātmaivātmanā jitaḥ anātmanasa tu śatrutve vartetātmaiva śatruvata jitātmanaḥ paraśāntasya paramātmā samāhitaḥ śītòṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayòḥ jañānavijñānatṛptātmā kūṭasthò vijitendriyaḥ yukta itya ucyate yògī samalòṣṭāśmakāñcanaḥ suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu sādhuṣva api ca pāpeṣu samabuddhira viśiṣyate yògī yuñjīta satatama ātmānaṃ rahasi sathitaḥ ekākī yatacittātmā nirāśīra aparigrahaḥ śucau deśe paratiṣṭhāpya sathirama āsanama ātmanaḥ nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśòttarama tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ upaviśyāsane yuñjyāda yògama ātmaviśuddhaye samaṃ kāyaśirògrīvaṃ dhārayanna acalaṃ sathiraḥ saṃprekṣya nāsikāgraṃ savaṃ diśaśa cānavalòkayana paraśāntātmā vigatabhīra barahmacārivrate sathitaḥ manaḥ saṃyamya maccittò yukta āsīta matparaḥ yuñjanna evaṃ sadātmānaṃ yògī niyatamānasaḥ śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāma adhigacchati nātyaśnatasa tu yògò 'sati na caikāntama anaśnataḥ na cātisvapnaśīlasya jāgratò naiva cārjuna yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu yuktasvapnāvabòdhasya yògò bhavati duḥkhahā yadā viniyataṃ cittama ātmanya evāvatiṣṭhate niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyò yukta itya ucyate tadā yathā dīpò nivātasthò neṅgate sòpamā samṛtā yòginò yatacittasya yuñjatò yògama ātmanaḥ yatròparamate cittaṃ niruddhaṃ yògasevayā yatra caivātmanātmānaṃ paśyanna ātmani tuṣyati sukhama ātyantikaṃ yata tada buddhigrāhyama atīndriyama vetti yatra na caivāyaṃ sathitaśa calati tattvataḥ yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ yasmina sathitò na duḥkhena guruṇāpi vicālyate taṃ vidyāda duḥkhasaṃyògaviyògaṃ yògasaṃjñitama sa niścayena yòktavyò yògò 'nirviṇṇacetasā saṃkalpaprabhavāna kāmāṃsa tayaktvā sarvāna aśeṣataḥ manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ śanaiḥ śanaira uparameda buddhyā dhṛtigṛhītayā ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃ cida api cintayeta yatò yatò niścarati manaśa cañcalama asthirama tatasa tatò niyamyaitada ātmanya eva vaśaṃ nayeta paraśāntamanasaṃ haya enaṃ yòginaṃ sukhama uttamama upaiti śāntarajasaṃ barahmabhūtama akalmaṣama yuñjanna evaṃ sadātmānaṃ yògī vigatakalmaṣaḥ sukhena barahmasaṃsparśama atyantaṃ sukhama aśnute sarvabhūtasthama ātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani īkṣate yògayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ yò māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati tasyāhaṃ na paraṇaśyāmi sa ca me na paraṇaśyati sarvabhūtasthitaṃ yò māṃ bhajatya ekatvama āsthitaḥ sarvathā vartamānò 'pi sa yògī mayi vartate ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yò 'rajuna sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yògī paramò mataḥ arjuna uvāca yò 'yaṃ yògasa tavayā paròktaḥ sāmyena madhusūdana etasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvāta sathitiṃ sathirāma cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa paramāthi balavada dṛḍhama tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyòra iva suduṣkarama śarībhagavāna uvāca asaṃśayaṃ mahābāhò manò durṇigrahaṃ calama abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate asaṃyatātmanā yògò duṣprāpa iti me matiḥ vaśyātmanā tu yatatā śakyò 'vāptuma upāyataḥ arjuna uvāca ayatiḥ śaraddhayòpetò yògāca calitamānasaḥ aprāpya yògasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati kaca cina nòbhayavibhraṣṭaśa chinnābhrama iva naśyati apratiṣṭhò mahābāhò vimūḍhò barahmaṇaḥ pathi etana me saṃśayaṃ kṛṣṇa chettuma arhasya aśeṣataḥ tavadanyaḥ saṃśayasyāsya chettā na haya upapadyate śarībhagavāna uvāca pārtha naiveha nāmutra vināśasa tasya vidyate na hi kalyāṇakṛta kaśa cida durgatiṃ tāta gacchati parāpya puṇyakṛtāṃ lòkāna uṣitvā śāśvatīḥ samāḥ śucīnāṃ śarīmatāṃ gehe yògabhraṣṭò 'bhijāyate atha vā yògināma eva kule bhavati dhīmatāma etada dhi durlabhataraṃ lòke janma yada īdṛśama tatra taṃ buddhisaṃyògaṃ labhate paurvadehikama yatate ca tatò bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana pūrvābhyāsena tenaiva hariyate haya avaśò 'pi saḥ jijñāsura api yògasya śabdabrahmātivartate parayatnāda yatamānasa tu yògī saṃśuddhakilbiṣaḥ anekajanmasaṃsiddhasa tatò yāti parāṃ gatima tapasvibhyò 'dhikò yògī jañānibhyò 'pi matò 'dhikaḥ karmibhyaśa cādhikò yògī tasmāda yògī bhavārjuna yògināma api sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā śaraddhāvāna bhajate yò māṃ sa me yuktatamò mataḥ śarībhagavāna uvāca mayya āsaktamanāḥ pārtha yògaṃ yuñjana madāśrayaḥ asaṃśayaṃ samagraṃ māṃ yathā jañāsyasi taca chṛṇu jañānaṃ te 'haṃ savijñānama idaṃ vakṣyāmya aśeṣataḥ yaja jañātvā neha bhūyò 'nayaja jañātavyama avaśiṣyate manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaśa cida yatati siddhaye yatatāma api siddhānāṃ kaśa cina māṃ vetti tattvataḥ bhūmira āpò 'nalò vāyuḥ khaṃ manò buddhira eva ca ahaṃkāra itīyaṃ me bhinnā parakṛtira aṣṭadhā apareyama itasa tava anyāṃ parakṛtiṃ viddhi me parāma jīvabhūtāṃ mahābāhò yayedaṃ dhāryate jagata etadyònīni bhūtāni sarvāṇītya upadhāraya ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ parabhavaḥ paralayasa tathā mattaḥ parataraṃ nānyata kiṃ cida asti dhanaṃjaya mayi sarvama idaṃ paròtaṃ sūtre maṇigaṇā iva rasò 'hama apsu kaunteya parabhāsmi śaśisūryayòḥ paraṇavaḥ sarvavedeṣu śabdaḥ khe pauruṣaṃ nṛṣu puṇyò gandhaḥ pṛthivyāṃ ca tejaśa cāsmi vibhāvasau jīvanaṃ sarvabhūteṣu tapaśa cāsmi tapasviṣu bījaṃ māṃ sarvabhūtānāṃ viddhi pārtha sanātanama buddhira buddhimatāma asmi tejasa tejasvināma ahama balaṃ balavatāṃ cāhaṃ kāmarāgavivarjitama dharmāviruddhò bhūteṣu kāmò 'sami bharatarṣabha ye caiva sāttvikā bhāvā rājasāsa tāmasāśa ca ye matta eveti tāna viddhi na tava ahaṃ teṣu te mayi taribhira guṇamayaira bhāvaira ebhiḥ sarvama idaṃ jagata mòhitaṃ nābhijānāti māma ebhyaḥ parama avyayama daivī haya eṣā guṇamayī mama māyā duratyayā māma eva ye parapadyante māyāma etāṃ taranti te na māṃ duṣkṛtinò mūḍhāḥ parapadyante narādhamāḥ māyayāpahṛtajñānā āsuraṃ bhāvama āśritāḥ caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtinò 'rajuna ārtò jijñāsura arthārthī jañānī ca bharatarṣabha teṣāṃ jañānī nityayukta ekabhaktira viśiṣyate pariyò hi jañāninò 'tayarthama ahaṃ sa ca mama pariyaḥ udārāḥ sarva evaite jañānī tava ātmaiva me matama āsthitaḥ sa hi yuktātmā māma evānuttamāṃ gatima bahūnāṃ janmanāma ante jañānavāna māṃ parapadyate vāsudevaḥ sarvama iti sa mahātmā sudurlabhaḥ kāmaisa taisa taira hṛtajñānāḥ parapadyante 'nayadevatāḥ taṃ taṃ niyamama āsthāya parakṛtyā niyatāḥ savayā yò yò yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śaraddhayārcituma icchati tasya tasyācalāṃ śaraddhāṃ tāma eva vidadhāmya ahama sa tayā śaraddhayā yuktasa tasyā rādhanama īhate labhate ca tataḥ kāmāna mayaiva vihitāna hi tāna antavata tu phalaṃ teṣāṃ tada bhavatya alpamedhasāma devāna devayajò yānti madbhaktā yānti māma api avyaktaṃ vayaktima āpannaṃ manyante māma abuddhayaḥ paraṃ bhāvama ajānantò mamāvyayama anuttamama nāhaṃ parakāśaḥ sarvasya yògamāyāsamāvṛtaḥ mūḍhò 'yaṃ nābhijānāti lòkò māma ajama avyayama vedāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna bhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu veda na kaśa cana icchādveṣasamutthena davandvamòhena bhārata sarvabhūtāni saṃmòhaṃ sarge yānti paraṃtapa yeṣāṃ tava antagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇāma te davandvamòhanirmuktā bhajante māṃ dṛḍhavratāḥ jarāmaraṇamòkṣāya māma āśritya yatanti ye te barahma tada viduḥ kṛtsnama adhyātmaṃ karma cākhilama sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ sādhiyajñaṃ ca ye viduḥ parayāṇakāle 'pi ca māṃ te vidura yuktacetasaḥ arjuna uvāca kiṃ tada barahma kima adhyātmaṃ kiṃ karma puruṣòttama adhibhūtaṃ ca kiṃ paròktama adhidaivaṃ kima ucyate adhiyajñaḥ kathaṃ kò 'tara dehe 'samina madhusūdana parayāṇakāle ca kathaṃ jañeyò 'si niyatātmabhiḥ śarībhagavāna uvāca akṣaraṃ barahma paramaṃ savabhāvò 'dhayātmama ucyate bhūtabhāvòdbhavakarò visargaḥ karmasaṃjñitaḥ adhibhūtaṃ kaṣarò bhāvaḥ puruṣaśa cādhidaivatama adhiyajñò 'hama evātra dehe dehabhṛtāṃ vara antakāle ca māma eva samarana muktvā kalevarama yaḥ parayāti sa madbhāvaṃ yāti nāstya atra saṃśayaḥ yaṃ yaṃ vāpi samarana bhāvaṃ tayajatya ante kalevarama taṃ tama evaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ tasmāta sarveṣu kāleṣu māma anusmara yudhya ca mayya arpitamanòbuddhira māma evaiṣyasya asaṃśayaḥ abhyāsayògayuktena cetasā nānyagāminā paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayana kaviṃ purāṇama anuśāsitārama; aṇòra aṇīyāṃsama anusmareda yaḥ sarvasya dhātārama acintyarūpama; ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāta parayāṇakāle manasācalena; bhaktyā yuktò yògabalena caiva bharuvòra madhye parāṇama āveśya samyaka; sa taṃ paraṃ puruṣama upaiti divyama yada akṣaraṃ vedavidò vadanti; viśanti yada yatayò vītarāgāḥ yada icchantò barahmacaryaṃ caranti; tata te padaṃ saṃgraheṇa paravakṣye sarvadvārāṇi saṃyamya manò hṛdi nirudhya ca mūrdhnya ādhāyātmanaḥ parāṇama āsthitò yògadhāraṇāma oma itya ekākṣaraṃ barahma vayāharana māma anusmarana yaḥ parayāti tayajana dehaṃ sa yāti paramāṃ gatima ananyacetāḥ satataṃ yò māṃ samarati nityaśaḥ tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yòginaḥ māma upetya punarjanma duḥkhālayama aśāśvatama nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ ā barahmabhuvanāla lòkāḥ punarāvartinò 'rajuna māma upetya tu kaunteya punarjanma na vidyate sahasrayugaparyantama ahara yada barahmaṇò viduḥ rātriṃ yugasahasrāntāṃ te 'hòrātravidò janāḥ avyaktāda vayaktayaḥ sarvāḥ parabhavantya aharāgame rātryāgame paralīyante tatraivāvyaktasaṃjñake bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā paralīyate rātryāgame 'vaśaḥ pārtha parabhavatya aharāgame parasa tasmāta tu bhāvò 'nayò 'vayaktò 'vayaktāta sanātanaḥ yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati avyaktò 'kaṣara itya uktasa tama āhuḥ paramāṃ gatima yaṃ parāpya na nivartante tada dhāma paramaṃ mama puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyasa tava ananyayā yasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvama idaṃ tatama yatra kāle tava anāvṛttima āvṛttiṃ caiva yòginaḥ parayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha agnira jayòtira ahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇama tatra parayātā gacchanti barahma barahmavidò janāḥ dhūmò rātrisa tathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanama tatra cāndramasaṃ jayòtira yògī parāpya nivartate śuklakṛṣṇe gatī haya ete jagataḥ śāśvate mate ekayā yātya anāvṛttima anyayāvartate punaḥ naite sṛtī pārtha jānana yògī muhyati kaśa cana tasmāta sarveṣu kāleṣu yògayuktò bhavārjuna vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva; dāneṣu yata puṇyaphalaṃ paradiṣṭama atyeti tata sarvama idaṃ viditvā; yògī paraṃ sathānama upaiti cādyama śarībhagavāna uvāca idaṃ tu te guhyatamaṃ paravakṣyāmya anasūyave jañānaṃ vijñānasahitaṃ yaja jañātvā mòkṣyase 'śubhāta rājavidyā rājaguhyaṃ pavitrama idama uttamama paratyakṣāvagamaṃ dharmyaṃ susukhaṃ kartuma avyayama aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya paraṃtapa aprāpya māṃ nivartante mṛtyusaṃsāravartmani mayā tatama idaṃ sarvaṃ jagada avyaktamūrtinā matsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ teṣva avasthitaḥ na ca matsthāni bhūtāni paśya me yògama aiśvarama bhūtabhṛna na ca bhūtasthò mamātmā bhūtabhāvanaḥ yathākāśasthitò nityaṃ vāyuḥ sarvatragò mahāna tathā sarvāṇi bhūtāni matsthānītya upadhāraya sarvabhūtāni kaunteya parakṛtiṃ yānti māmikāma kalpakṣaye punasa tāni kalpādau visṛjāmya ahama parakṛtiṃ savāma avaṣṭabhya visṛjāmi punaḥ punaḥ bhūtagrāmama imaṃ kṛtsnama avaśaṃ parakṛtera vaśāta na ca māṃ tāni karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya udāsīnavada āsīnama asaktaṃ teṣu karmasu mayādhyakṣeṇa parakṛtiḥ sūyate sacarācarama hetunānena kaunteya jagada viparivartate avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanuma āśritama paraṃ bhāvama ajānantò mama bhūtamaheśvarama mòghāśā mòghakarmāṇò mòghajñānā vicetasaḥ rākṣasīma āsurīṃ caiva parakṛtiṃ mòhinīṃ śaritāḥ mahātmānasa tu māṃ pārtha daivīṃ parakṛtima āśritāḥ bhajantya ananyamanasò jañātvā bhūtādima avyayama satataṃ kīrtayantò māṃ yatantaśa ca dṛḍhavratāḥ namasyantaśa ca māṃ bhaktyā nityayuktā upāsate jañānayajñena cāpya anye yajantò māma upāsate ekatvena pṛthaktvena bahudhā viśvatòmukhama ahaṃ karatura ahaṃ yajñaḥ savadhāhama ahama auṣadhama mantrò 'hama ahama evājyama ahama agnira ahaṃ hutama pitāhama asya jagatò mātā dhātā pitāmahaḥ vedyaṃ pavitrama oṃkāra ṛka sāma yajura eva ca gatira bhartā parabhuḥ sākṣī nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛta parabhavaḥ paralayaḥ sathānaṃ nidhānaṃ bījama avyayama tapāmya ahama ahaṃ varṣaṃ nigṛhṇāmya utsṛjāmi ca amṛtaṃ caiva mṛtyuśa ca sada asaca cāhama arjuna taraividyā māṃ sòmapāḥ pūtapāpā; yajñaira iṣṭvā savargatiṃ parārthayante te puṇyama āsādya surendralòkama; aśnanti divyāna divi devabhògāna te taṃ bhuktvā savargalòkaṃ viśālaṃ; kaṣīṇe puṇye martyalòkaṃ viśanti evaṃ tarayīdharmama anuprapannā; gatāgataṃ kāmakāmā labhante ananyāśa cintayantò māṃ ye janāḥ paryupāsate teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yògakṣemaṃ vahāmya ahama ye 'paya anyadevatābhaktā yajante śaraddhayānvitāḥ te 'pi māma eva kaunteya yajantya avidhipūrvakama ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhòktā ca parabhura eva ca na tu māma abhijānanti tattvenātaśa cayavanti te yānti devavratā devāna pitṝna yānti pitṛvratāḥ bhūtāni yānti bhūtejyā yānti madyājinò 'pi māma patraṃ puṣpaṃ phalaṃ tòyaṃ yò me bhaktyā parayacchati tada ahaṃ bhaktyupahṛtama aśnāmi parayatātmanaḥ yata karòṣi yada aśnāsi yaja juhòṣi dadāsi yata yata tapasyasi kaunteya tata kuruṣva madarpaṇama śubhāśubhaphalaira evaṃ mòkṣyase karmabandhanaiḥ saṃnyāsayògayuktātmā vimuktò māma upaiṣyasi samò 'haṃ sarvabhūteṣu na me daveṣyò 'sati na pariyaḥ ye bhajanti tu māṃ bhaktyā mayi te teṣu cāpya ahama api ceta sudurācārò bhajate māma ananyabhāka sādhura eva sa mantavyaḥ samyaga vayavasitò hi saḥ kaṣipraṃ bhavati dharmātmā śaśvacchāntiṃ nigacchati kaunteya paratijānīhi na me bhaktaḥ paraṇaśyati māṃ hi pārtha vayapāśritya ye 'pi sayuḥ pāpayònayaḥ satriyò vaiśyāsa tathā śūdrāsa te 'pi yānti parāṃ gatima kiṃ punara barāhmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarṣayasa tathā anityama asukhaṃ lòkama imaṃ parāpya bhajasva māma manmanā bhava madbhaktò madyājī māṃ namaskuru māma evaiṣyasi yuktvaivama ātmānaṃ matparāyaṇaḥ śarībhagavāna uvāca bhūya eva mahābāhò śṛṇu me paramaṃ vacaḥ yata te 'haṃ parīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā na me viduḥ suragaṇāḥ parabhavaṃ na maharṣayaḥ ahama ādira hi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ yò māma ajama anādiṃ ca vetti lòkamaheśvarama asaṃmūḍhaḥ sa martyeṣu sarvapāpaiḥ paramucyate buddhira jañānama asaṃmòhaḥ kaṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ bhavò 'bhāvò bhayaṃ cābhayama eva ca ahiṃsā samatā tuṣṭisa tapò dānaṃ yaśò 'yaśaḥ bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ maharṣayaḥ sapta pūrve catvārò manavasa tathā madbhāvā mānasā jātā yeṣāṃ lòka imāḥ parajāḥ etāṃ vibhūtiṃ yògaṃ ca mama yò vetti tattvataḥ sò 'vikampena yògena yujyate nātra saṃśayaḥ ahaṃ sarvasya parabhavò mattaḥ sarvaṃ paravartate iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ maccittā madgataprāṇā bòdhayantaḥ parasparama kathayantaśa ca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ parītipūrvakama dadāmi buddhiyògaṃ taṃ yena māma upayānti te teṣāma evānukampārthama ahama ajñānajaṃ tamaḥ nāśayāmya ātmabhāvasthò jañānadīpena bhāsvatā arjuna uvāca paraṃ barahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavāna puruṣaṃ śāśvataṃ divyama ādidevama ajaṃ vibhuma āhusa tavāma ṛṣayaḥ sarve devarṣira nāradasa tathā asitò devalò vayāsaḥ savayaṃ caiva baravīṣi me sarvama etada ṛtaṃ manye yana māṃ vadasi keśava na hi te bhagavana vayaktiṃ vidura devā na dānavāḥ savayama evātmanātmānaṃ vettha tavaṃ puruṣòttama bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jagatpate vaktuma arhasya aśeṣeṇa divyā haya ātmavibhūtayaḥ yābhira vibhūtibhira lòkāna imāṃsa tavaṃ vayāpya tiṣṭhasi kathaṃ vidyāma ahaṃ yògiṃsa tavāṃ sadā paricintayana keṣu keṣu ca bhāveṣu cintyò 'si bhagavana mayā vistareṇātmanò yògaṃ vibhūtiṃ ca janārdana bhūyaḥ kathaya tṛptira hi śṛṇvatò nāsti me 'mṛtama śarībhagavāna uvāca hanta te kathayiṣyāmi divyā haya ātmavibhūtayaḥ parādhānyataḥ kuruśreṣṭha nāstya antò vistarasya me ahama ātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ ahama ādiśa ca madhyaṃ ca bhūtānāma anta eva ca ādityānāma ahaṃ viṣṇura jayòtiṣāṃ ravira aṃśumāna marīcira marutāma asmi nakṣatrāṇāma ahaṃ śaśī vedānāṃ sāmavedò 'sami devānāma asmi vāsavaḥ indriyāṇāṃ manaśa cāsmi bhūtānāma asmi cetanā rudrāṇāṃ śaṃkaraśa cāsmi vitteśò yakṣarakṣasāma vasūnāṃ pāvakaśa cāsmi meruḥ śikhariṇāma ahama puròdhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatima senānīnāma ahaṃ sakandaḥ sarasāma asmi sāgaraḥ maharṣīṇāṃ bhṛgura ahaṃ girāma asmya ekama akṣarama yajñānāṃ japayajñò 'sami sathāvarāṇāṃ himālayaḥ aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilò muniḥ uccaiḥśravasama aśvānāṃ viddhi māma amṛtòdbhavama airāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipama āyudhānāma ahaṃ vajraṃ dhenūnāma asmi kāmadhuka parajanaśa cāsmi kandarpaḥ sarpāṇāma asmi vāsukiḥ anantaśa cāsmi nāgānāṃ varuṇò yādasāma ahama pitṝṇāma aryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatāma ahama parahlādaśa cāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatāma ahama mṛgāṇāṃ ca mṛgendrò 'haṃ vainateyaśa ca pakṣiṇāma pavanaḥ pavatāma asmi rāmaḥ śastrabhṛtāma ahama jhaṣāṇāṃ makaraśa cāsmi saròtasāma asmi jāhnavī sargāṇāma ādira antaśa ca madhyaṃ caivāhama arjuna adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ paravadatāma ahama akṣarāṇāma akārò 'sami davandvaḥ sāmāsikasya ca ahama evākṣayaḥ kālò dhātāhaṃ viśvatòmukhaḥ mṛtyuḥ sarvaharaśa cāhama udbhavaśa ca bhaviṣyatāma kīrtiḥ śarīra vāka ca nārīṇāṃ samṛtira medhā dhṛtiḥ kaṣamā bṛhatsāma tathā sāmnāṃ gāyatrī chandasāma ahama māsānāṃ mārgaśīrṣò 'hama ṛtūnāṃ kusumākaraḥ dayūtaṃ chalayatāma asmi tejasa tejasvināma ahama jayò 'sami vayavasāyò 'sami sattvaṃ sattvavatāma ahama vṛṣṇīnāṃ vāsudevò 'sami pāṇḍavānāṃ dhanaṃjayaḥ munīnāma apya ahaṃ vayāsaḥ kavīnāma uśanā kaviḥ daṇḍò damayatāma asmi nītira asmi jigīṣatāma maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jañānaṃ jañānavatāma ahama yaca cāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tada ahama arjuna na tada asti vinā yata sayāna mayā bhūtaṃ carācarama nāntò 'sati mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ paraṃtapa eṣa tūddeśataḥ paròktò vibhūtera vistarò mayā yada yada vibhūtimata sattvaṃ śarīmada ūrjitama eva vā tata tada evāvagaccha tavaṃ mama tejò 'ṃśasaṃbhavama atha vā bahunaitena kiṃ jañātena tavārjuna viṣṭabhyāhama idaṃ kṛtsnama ekāṃśena sathitò jagata arjuna uvāca madanugrahāya paramaṃ guhyama adhyātmasaṃjñitama yata tavayòktaṃ vacasa tena mòhò 'yaṃ vigatò mama bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śarutau vistaraśò mayā tavattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyama api cāvyayama evama etada yathāttha tavama ātmānaṃ parameśvara daraṣṭuma icchāmi te rūpama aiśvaraṃ puruṣòttama manyase yadi taca chakyaṃ mayā daraṣṭuma iti parabhò yògeśvara tatò me tavaṃ darśayātmānama avyayama śarībhagavāna uvāca paśya me pārtha rūpāṇi śataśò 'tha sahasraśaḥ nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca paśyādityāna vasūna rudrāna aśvinau marutasa tathā bahūnya adṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata ihaikasthaṃ jagata kṛtsnaṃ paśyādya sacarācarama mama dehe guḍākeśa yaca cānyada daraṣṭuma icchasi na tu māṃ śakyase daraṣṭuma anenaiva savacakṣuṣā divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yògama aiśvarama saṃjaya uvāca evama uktvā tatò rājana mahāyògeśvarò hariḥ darśayāma āsa pārthāya paramaṃ rūpama aiśvarama anekavaktranayanama anekādbhutadarśanama anekadivyābharaṇaṃ divyānekòdyatāyudhama divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanama sarvāścaryamayaṃ devama anantaṃ viśvatòmukhama divi sūryasahasrasya bhaveda yugapada utthitā yadi bhāḥ sadṛśī sā sayāda bhāsasa tasya mahātmanaḥ tatraikasthaṃ jagata kṛtsnaṃ paravibhaktama anekadhā apaśyada devadevasya śarīre pāṇḍavasa tadā tataḥ sa vismayāviṣṭò hṛṣṭaròmā dhanaṃjayaḥ paraṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalira abhāṣata arjuna uvāca paśyāmi devāṃsa tava deva dehe; sarvāṃsa tathā bhūtaviśeṣasaṃghāna barahmāṇama īśaṃ kamalāsanasthama; ṛṣīṃśa ca sarvāna uragāṃśa ca divyāna anekabāhūdaravaktranetraṃ; paśyāmi tavā sarvatò 'nantarūpama nāntaṃ na madhyaṃ na punasa tavādiṃ; paśyāmi viśveśvara viśvarūpa kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca; tejòrāśiṃ sarvatò dīptimantama paśyāmi tavāṃ durnirīkṣyaṃ samantāda; dīptānalārkadyutima aprameyama tavama akṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ; tavama asya viśvasya paraṃ nidhānama tavama avyayaḥ śāśvatadharmagòptā; sanātanasa tavaṃ puruṣò matò me anādimadhyāntama anantavīryama; anantabāhuṃ śaśisūryanetrama paśyāmi tavāṃ dīptahutāśavaktraṃ; savatejasā viśvama idaṃ tapantama dayāvāpṛthivyòra idama antaraṃ hi; vayāptaṃ tavayaikena diśaśa ca sarvāḥ dṛṣṭvādbhutaṃ rūpama idaṃ tavògraṃ; lòkatrayaṃ paravyathitaṃ mahātmana amī hi tavā surasaṃghā viśanti; ke cida bhītāḥ parāñjalayò gṛṇanti savastītya uktvā maharṣisiddhasaṃghāḥ; satuvanti tavāṃ satutibhiḥ puṣkalābhiḥ rudrādityā vasavò ye ca sādhyā; viśve 'śavinau marutaśa còṣmapāśa ca gandharvayakṣāsurasiddhasaṃghā; vīkṣante tavāṃ vismitāśa caiva sarve rūpaṃ mahata te bahuvaktranetraṃ; mahābāhò bahubāhūrupādama bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ; dṛṣṭvā lòkāḥ paravyathitāsa tathāhama nabhaḥspṛśaṃ dīptama anekavarṇaṃ; vayāttānanaṃ dīptaviśālanetrama dṛṣṭvā hi tavāṃ paravyathitāntarātmā; dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇò daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni; dṛṣṭvaiva kālānalasaṃnibhāni diśò na jāne na labhe ca śarma; parasīda deveśa jagannivāsa amī ca tavāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ; sarve sahaivāvanipālasaṃghaiḥ bhīṣmò daròṇaḥ sūtaputrasa tathāsau; sahāsmadīyaira api yòdhamukhyaiḥ vaktrāṇi te tavaramāṇā viśanti; daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni ke cida vilagnā daśanāntareṣu; saṃdṛśyante cūrṇitaira uttamāṅgaiḥ yathā nadīnāṃ bahavò 'mabuvegāḥ; samudrama evābhimukhā daravanti tathā tavāmī naralòkavīrā; viśanti vaktrāṇya abhivijvalanti yathā paradīptaṃ javalanaṃ pataṃgā; viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ tathaiva nāśāya viśanti lòkāsa; tavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ lelihyase garasamānaḥ samantāla; lòkāna samagrāna vadanaira javaladbhiḥ tejòbhira āpūrya jagata samagraṃ; bhāsasa tavògrāḥ paratapanti viṣṇò ākhyāhi me kò bhavāna ugrarūpò; namò 'satu te devavara parasīda vijñātuma icchāmi bhavantama ādyaṃ; na hi parajānāmi tava paravṛttima śarībhagavāna uvāca kālò 'sami lòkakṣayakṛta paravṛddhò; lòkāna samāhartuma iha paravṛttaḥ ṛte 'pi tavā na bhaviṣyanti sarve; ye 'vasthitāḥ paratyanīkeṣu yòdhāḥ tasmāta tavama uttiṣṭha yaśò labhasva; jitvā śatrūna bhuṅkṣva rājyaṃ samṛddhama mayaivaite nihatāḥ pūrvama eva; nimittamātraṃ bhava savyasācina daròṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca; karṇaṃ tathānyāna api yòdhavīrāna mayā hatāṃsa tavaṃ jahi mā vayathiṣṭhā; yudhyasva jetāsi raṇe sapatnāna saṃjaya uvāca etaca charutvā vacanaṃ keśavasya; kṛtāñjalira vepamānaḥ kirīṭī namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ; sagadgadaṃ bhītabhītaḥ paraṇamya arjuna uvāca sathāne hṛṣīkeśa tava parakīrtyā; jagata parahṛṣyatya anurajyate ca rakṣāṃsi bhītāni diśò daravanti; sarve namasyanti ca siddhasaṃghāḥ kasmāca ca te na namerana mahātmana; garīyase barahmaṇò 'paya ādikartre ananta deveśa jagannivāsa; tavama akṣaraṃ sada asata tatparaṃ yata tavama ādidevaḥ puruṣaḥ purāṇasa; tavama asya viśvasya paraṃ nidhānama vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma; tavayā tataṃ viśvama anantarūpa vāyura yamò 'ganira varuṇaḥ śaśāṅkaḥ; parajāpatisa tavaṃ parapitāmahaśa ca namò namasa te 'satu sahasrakṛtvaḥ; punaśa ca bhūyò 'pi namò namasa te namaḥ purastāda atha pṛṣṭhatasa te; namò 'satu te sarvata eva sarva anantavīryāmitavikramasa tavaṃ; sarvaṃ samāpnòṣi tatò 'si sarvaḥ sakheti matvā parasabhaṃ yada uktaṃ; he kṛṣṇa he yādava he sakheti ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ; mayā paramādāta paraṇayena vāpi yaca cāvahāsārthama asatkṛtò 'si; vihāraśayyāsanabhòjaneṣu ekò 'tha vāpya acyuta tatsamakṣaṃ; tata kaṣāmaye tavāma ahama aprameyama pitāsi lòkasya carācarasya; tavama asya pūjyaśa ca gurura garīyāna na tavatsamò 'satya abhyadhikaḥ kutò 'nayò; lòkatraye 'paya apratimaprabhāva tasmāta paraṇamya paraṇidhāya kāyaṃ; parasādaye tavāma ahama īśama īḍyama piteva putrasya sakheva sakhyuḥ; pariyaḥ pariyāyārhasi deva sòḍhuma adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣitò 'sami dṛṣṭvā; bhayena ca paravyathitaṃ manò me tada eva me darśaya deva rūpaṃ; parasīda deveśa jagannivāsa kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastama; icchāmi tavāṃ daraṣṭuma ahaṃ tathaiva tenaiva rūpeṇa caturbhujena; sahasrabāhò bhava viśvamūrte śarībhagavāna uvāca mayā parasannena tavārjunedaṃ; rūpaṃ paraṃ darśitama ātmayògāta tejòmayaṃ viśvama anantama; ādyaṃ yana me tavadanyena na dṛṣṭapūrvama na veda yajñādhyayanaira na dānaira; na ca kariyābhira na tapòbhira ugraiḥ evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛlòke; daraṣṭuṃ tavadanyena kurupravīra mā te vayathā mā ca vimūḍhabhāvò; dṛṣṭvā rūpaṃ ghòrama īdṛṅa mamedama vayapetabhīḥ parītamanāḥ punasa tavaṃ; tada eva me rūpama idaṃ parapaśya saṃjaya uvāca itya arjunaṃ vāsudevasa tathòktvā; savakaṃ rūpaṃ darśayāma āsa bhūyaḥ āśvāsayāma āsa ca bhītama enaṃ; bhūtvā punaḥ saumyavapura mahātmā arjuna uvāca dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana idānīma asmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ parakṛtiṃ gataḥ śarībhagavāna uvāca sudurdarśama idaṃ rūpaṃ dṛṣṭavāna asi yana mama devā apya asya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ nāhaṃ vedaira na tapasā na dānena na cejyayā śakya evaṃvidhò daraṣṭuṃ dṛṣṭavāna asi māṃ yathā bhaktyā tava ananyayā śakya ahama evaṃvidhò 'rajuna jañātuṃ daraṣṭuṃ ca tattvena paraveṣṭuṃ ca paraṃtapa matkarmakṛna matparamò madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ nirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa māma eti pāṇḍava arjuna uvāca evaṃ satatayuktā ye bhaktāsa tavāṃ paryupāsate ye cāpya akṣarama avyaktaṃ teṣāṃ ke yògavittamāḥ śarībhagavāna uvāca mayya āveśya manò ye māṃ nityayuktā upāsate śaraddhayā parayòpetāsa te me yuktatamā matāḥ ye tava akṣarama anirdeśyama avyaktaṃ paryupāsate sarvatragama acintyaṃ ca kūṭasthama acalaṃ dharuvama saṃniyamyendriyagrāmaṃ sarvatra samabuddhayaḥ te parāpnuvanti māma eva sarvabhūtahite ratāḥ kaleśò 'dhikatarasa teṣāma avyaktāsaktacetasāma avyaktā hi gatira duḥkhaṃ dehavadbhira avāpyate ye tu sarvāṇi karmāṇi mayi saṃnyasya matparāḥ ananyenaiva yògena māṃ dhayāyanta upāsate teṣāma ahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃsārasāgarāta bhavāmi nacirāta pārtha mayya āveśitacetasāma mayya eva mana ādhatsva mayi buddhiṃ niveśaya nivasiṣyasi mayya eva ata ūrdhvaṃ na saṃśayaḥ atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknòṣi mayi sathirama abhyāsayògena tatò māma icchāptuṃ dhanaṃjaya abhyāse 'paya asamarthò 'si matkarmaparamò bhava madarthama api karmāṇi kurvana siddhima avāpsyasi athaitada apya aśaktò 'si kartuṃ madyògama āśritaḥ sarvakarmaphalatyāgaṃ tataḥ kuru yatātmavāna śareyò hi jañānama abhyāsāja jañānāda dhayānaṃ viśiṣyate dhayānāta karmaphalatyāgasa tayāgāca chāntira anantarama adveṣṭā sarvabhūtānāṃ maitraḥ karuṇa eva ca nirmamò nirahaṃkāraḥ samaduḥkhasukhaḥ kaṣamī saṃtuṣṭaḥ satataṃ yògī yatātmā dṛḍhaniścayaḥ mayya arpitamanòbuddhira yò madbhaktaḥ sa me pariyaḥ yasmāna nòdvijate lòkò lòkāna nòdvijate ca yaḥ harṣāmarṣabhayòdvegaira muktò yaḥ sa ca me pariyaḥ anapekṣaḥ śucira dakṣa udāsīnò gatavyathaḥ sarvārambhaparityāgī yò madbhaktaḥ sa me pariyaḥ yò na hṛṣyati na daveṣṭi na śòcati na kāṅkṣati śubhāśubhaparityāgī bhaktimāna yaḥ sa me pariyaḥ samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayòḥ śītòṣṇasukhaduḥkheṣu samaḥ saṅgavivarjitaḥ tulyanindāstutira maunī saṃtuṣṭò yena kena cita aniketaḥ sathiramatira bhaktimāna me pariyò naraḥ ye tu dharmyāmṛtama idaṃ yathòktaṃ paryupāsate śaraddadhānā matparamā bhaktāsa te 'tīva me pariyāḥ śarībhagavāna uvāca idaṃ śarīraṃ kaunteya kaṣetrama itya abhidhīyate etada yò vetti taṃ parāhuḥ kaṣetrajña iti tadvidaḥ kaṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata kaṣetrakṣetrajñayòra jañānaṃ yata taja jañānaṃ mataṃ mama tata kaṣetraṃ yaca ca yādṛka ca yadvikāri yataśa ca yata sa ca yò yatprabhāvaśa ca tata samāsena me śṛṇu ṛṣibhira bahudhā gītaṃ chandòbhira vividhaiḥ pṛthaka barahmasūtrapadaiśa caiva hetumadbhira viniścitaiḥ mahābhūtānya ahaṃkārò buddhira avyaktama eva ca indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagòcarāḥ icchā daveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaśa cetanā dhṛtiḥ etata kaṣetraṃ samāsena savikārama udāhṛtama amānitvama adambhitvama ahiṃsā kaṣāntira ārjavama ācāryòpāsanaṃ śaucaṃ sathairyama ātmavinigrahaḥ indriyārtheṣu vairāgyama anahaṃkāra eva ca janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadòṣānudarśanama asaktira anabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu nityaṃ ca samacittatvama iṣṭāniṣṭòpapattiṣu mayi cānanyayògena bhaktira avyabhicāriṇī viviktadeśasevitvama aratira janasaṃsadi adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanama etaja jañānama iti paròktama ajñānaṃ yada atò 'nayathā jañeyaṃ yata tata paravakṣyāmi yaja jañātvāmṛtama aśnute anādimata paraṃ barahma na sata tana nāsada ucyate sarvataḥ pāṇipādaṃ tata sarvatò 'kaṣiśiròmukhama sarvataḥ śarutimala lòke sarvama āvṛtya tiṣṭhati sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitama asaktaṃ sarvabhṛca caiva nirguṇaṃ guṇabhòktṛ ca bahira antaśa ca bhūtānāma acaraṃ carama eva ca sūkṣmatvāta tada avijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tata avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktama iva ca sathitama bhūtabhartṛ ca taja jañeyaṃ garasiṣṇu parabhaviṣṇu ca jayòtiṣāma api taja jayòtisa tamasaḥ parama ucyate jañānaṃ jañeyaṃ jañānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitama iti kaṣetraṃ tathā jañānaṃ jañeyaṃ còktaṃ samāsataḥ madbhakta etada vijñāya madbhāvāyòpapadyate parakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhya anādī ubhāva api vikārāṃśa ca guṇāṃśa caiva viddhi parakṛtisaṃbhavāna kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ parakṛtira ucyate puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhòktṛtve hetura ucyate puruṣaḥ parakṛtisthò hi bhuṅkte parakṛtijāna guṇāna kāraṇaṃ guṇasaṅgò 'saya sadasadyònijanmasu upadraṣṭānumantā ca bhartā bhòktā maheśvaraḥ paramātmeti cāpya uktò dehe 'samina puruṣaḥ paraḥ ya evaṃ vetti puruṣaṃ parakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha sarvathā vartamānò 'pi na sa bhūyò 'bhijāyate dhayānenātmani paśyanti ke cida ātmānama ātmanā anye sāṃkhyena yògena karmayògena cāpare anye tava evama ajānantaḥ śarutvānyebhya upāsate te 'pi cātitarantya eva mṛtyuṃ śarutiparāyaṇāḥ yāvata saṃjāyate kiṃ cita sattvaṃ sathāvarajaṅgamama kaṣetrakṣetrajñasaṃyògāta tada viddhi bharatarṣabha samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvarama vinaśyatsva avinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati samaṃ paśyana hi sarvatra samavasthitama īśvarama na hinastya ātmanātmānaṃ tatò yāti parāṃ gatima parakṛtyaiva ca karmāṇi kariyamāṇāni sarvaśaḥ yaḥ paśyati tathātmānama akartāraṃ sa paśyati yadā bhūtapṛthagbhāvama ekasthama anupaśyati tata eva ca vistāraṃ barahma saṃpadyate tadā anāditvāna nirguṇatvāta paramātmāyama avyayaḥ śarīrasthò 'pi kaunteya na karòti na lipyate yathā sarvagataṃ saukṣmyāda ākāśaṃ nòpalipyate sarvatrāvasthitò dehe tathātmā nòpalipyate yathā parakāśayatya ekaḥ kṛtsnaṃ lòkama imaṃ raviḥ kaṣetraṃ kaṣetrī tathā kṛtsnaṃ parakāśayati bhārata kaṣetrakṣetrajñayòra evama antaraṃ jañānacakṣuṣā bhūtaprakṛtimòkṣaṃ ca ye vidura yānti te parama śarībhagavāna uvāca paraṃ bhūyaḥ paravakṣyāmi jañānānāṃ jañānama uttamama yaja jañātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhima itò gatāḥ idaṃ jañānama upāśritya mama sādharmyama āgatāḥ sarge 'pi nòpajāyante paralaye na vayathanti ca mama yònira mahada barahma tasmina garbhaṃ dadhāmya ahama saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tatò bhavati bhārata sarvayòniṣu kaunteya mūrtayaḥ saṃbhavanti yāḥ tāsāṃ barahma mahada yònira ahaṃ bījapradaḥ pitā sattvaṃ rajasa tama iti guṇāḥ parakṛtisaṃbhavāḥ nibadhnanti mahābāhò dehe dehinama avyayama tatra sattvaṃ nirmalatvāta parakāśakama anāmayama sukhasaṅgena badhnāti jañānasaṅgena cānagha rajò rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavama tana nibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinama tamasa tava ajñānajaṃ viddhi mòhanaṃ sarvadehināma paramādālasyanidrābhisa tana nibadhnāti bhārata sattvaṃ sukhe saṃjayati rajaḥ karmaṇi bhārata jañānama āvṛtya tu tamaḥ paramāde saṃjayatya uta rajasa tamaśa cābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata rajaḥ sattvaṃ tamaśa caiva tamaḥ sattvaṃ rajasa tathā sarvadvāreṣu dehe 'samina parakāśa upajāyate jañānaṃ yadā tadā vidyāda vivṛddhaṃ sattvama itya uta lòbhaḥ paravṛttira ārambhaḥ karmaṇāma aśamaḥ sapṛhā rajasya etāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha aprakāśò 'paravṛttiśa ca paramādò mòha eva ca tamasya etāni jāyante vivṛddhe kurunandana yadā sattve paravṛddhe tu paralayaṃ yāti dehabhṛta tadòttamavidāṃ lòkāna amalāna paratipadyate rajasi paralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate tathā paralīnasa tamasi mūḍhayòniṣu jāyate karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalama rajasasa tu phalaṃ duḥkhama ajñānaṃ tamasaḥ phalama sattvāta saṃjāyate jañānaṃ rajasò lòbha eva ca paramādamòhau tamasò bhavatò 'jañānama eva ca ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ jaghanyaguṇavṛttasthā adhò gacchanti tāmasāḥ nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā daraṣṭānupaśyati guṇebhyaśa ca paraṃ vetti madbhāvaṃ sò 'dhigacchati guṇāna etāna atītya tarīna dehī dehasamudbhavāna janmamṛtyujarāduḥkhaira vimuktò 'mṛtama aśnute arjuna uvāca kaira liṅgaisa tarīna guṇāna etāna atītò bhavati parabhò kimācāraḥ kathaṃ caitāṃsa tarīna guṇāna ativartate śarībhagavāna uvāca parakāśaṃ ca paravṛttiṃ ca mòhama eva ca pāṇḍava na daveṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati udāsīnavada āsīnò guṇaira yò na vicālyate guṇā vartanta itya eva yò 'vatiṣṭhati neṅgate samaduḥkhasukhaḥ savasthaḥ samalòṣṭāśmakāñcanaḥ tulyapriyāpriyò dhīrasa tulyanindātmasaṃstutiḥ mānāpamānayòsa tulyasa tulyò mitrāripakṣayòḥ sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate māṃ ca yò 'vayabhicāreṇa bhaktiyògena sevate sa guṇāna samatītyaitāna barahmabhūyāya kalpate barahmaṇò hi paratiṣṭhāhama amṛtasyāvyayasya ca śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca śarībhagavāna uvāca ūrdhvamūlama adhaḥśākhama aśvatthaṃ parāhura avyayama chandāṃsi yasya parṇāni yasa taṃ veda sa vedavita adhaśa còrdhvaṃ parasṛtāsa tasya śākhā; guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ adhaśa ca mūlānya anusaṃtatāni; karmānubandhīni manuṣyalòke na rūpama asyeha tathòpalabhyate; nāntò na cādira na ca saṃpratiṣṭhā aśvatthama enaṃ suvirūḍhamūlama; asaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ; yasmina gatā na nivartanti bhūyaḥ tama eva cādyaṃ puruṣaṃ parapadye; yataḥ paravṛttiḥ parasṛtā purāṇī nirmānamòhā jitasaṅgadòṣā; adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ davandvaira vimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñaira; gacchantya amūḍhāḥ padama avyayaṃ tata na tada bhāsayate sūryò na śaśāṅkò na pāvakaḥ yada gatvā na nivartante tada dhāma paramaṃ mama mamaivāṃśò jīvalòke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi parakṛtisthāni karṣati śarīraṃ yada avāpnòti yaca cāpya utkrāmatīśvaraḥ gṛhītvaitāni saṃyāti vāyura gandhāna ivāśayāta śaròtraṃ cakṣuḥ saparśanaṃ ca rasanaṃ gharāṇama eva ca adhiṣṭhāya manaśa cāyaṃ viṣayāna upasevate utkrāmantaṃ sathitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitama vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jañānacakṣuṣaḥ yatantò yòginaśa cainaṃ paśyantya ātmanya avasthitama yatantò 'paya akṛtātmānò nainaṃ paśyantya acetasaḥ yada ādityagataṃ tejò jagada bhāsayate 'khilama yaca candramasi yaca cāgnau tata tejò viddhi māmakama gāma āviśya ca bhūtāni dhārayāmya ahama ojasā puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ sòmò bhūtvā rasātmakaḥ ahaṃ vaiśvānarò bhūtvā parāṇināṃ dehama āśritaḥ parāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmya annaṃ caturvidhama sarvasya cāhaṃ hṛdi saṃniviṣṭò; mattaḥ samṛtira jañānama apòhanaṃ ca vedaiśa ca sarvaira ahama eva vedyò; vedāntakṛda vedavida eva cāhama davāva imau puruṣau lòke kaṣaraśa cākṣara eva ca kaṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭasthò 'kaṣara ucyate uttamaḥ puruṣasa tava anyaḥ paramātmetya udāhṛtaḥ yò lòkatrayama āviśya bibhartya avyaya īśvaraḥ yasmāta kaṣarama atītò 'hama akṣarāda api còttamaḥ atò 'sami lòke vede ca parathitaḥ puruṣòttamaḥ yò māma evama asaṃmūḍhò jānāti puruṣòttamama sa sarvavida bhajati māṃ sarvabhāvena bhārata iti guhyatamaṃ śāstrama idama uktaṃ mayānagha etada buddhvā buddhimāna sayāta kṛtakṛtyaśa ca bhārata śarībhagavāna uvāca abhayaṃ sattvasaṃśuddhira jañānayògavyavasthitiḥ dānaṃ damaśa ca yajñaśa ca savādhyāyasa tapa ārjavama ahiṃsā satyama akròdhasa tayāgaḥ śāntira apaiśunama dayā bhūteṣva alòluptvaṃ mārdavaṃ harīra acāpalama tejaḥ kaṣamā dhṛtiḥ śaucama adròhò nātimānitā bhavanti saṃpadaṃ daivīma abhijātasya bhārata dambhò darpò 'timānaśa ca karòdhaḥ pāruṣyama eva ca ajñānaṃ cābhijātasya pārtha saṃpadama āsurīma daivī saṃpada vimòkṣāya nibandhāyāsurī matā mā śucaḥ saṃpadaṃ daivīma abhijātò 'si pāṇḍava davau bhūtasargau lòke 'samina daiva āsura eva ca daivò vistaraśaḥ paròkta āsuraṃ pārtha me śṛṇu paravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidura āsurāḥ na śaucaṃ nāpi cācārò na satyaṃ teṣu vidyate asatyama apratiṣṭhaṃ te jagada āhura anīśvarama aparasparasaṃbhūtaṃ kima anyata kāmahaitukama etāṃ dṛṣṭima avaṣṭabhya naṣṭātmānò 'lapabuddhayaḥ parabhavantya ugrakarmāṇaḥ kaṣayāya jagatò 'hitāḥ kāmama āśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ mòhāda gṛhītvāsadgrāhāna paravartante 'śucivratāḥ cintāma aparimeyāṃ ca paralayāntāma upāśritāḥ kāmòpabhògaparamā etāvada iti niścitāḥ āśāpāśaśataira baddhāḥ kāmakròdhaparāyaṇāḥ īhante kāmabhògārthama anyāyenārthasaṃcayāna idama adya mayā labdhama idaṃ parāpsye manòrathama idama astīdama api me bhaviṣyati punara dhanama asau mayā hataḥ śatrura haniṣye cāparāna api īśvarò 'hama ahaṃ bhògī siddhò 'haṃ balavāna sukhī āḍhyò 'bhijanavāna asmi kò 'nayò 'sati sadṛśò mayā yakṣye dāsyāmi mòdiṣya itya ajñānavimòhitāḥ anekacittavibhrāntā mòhajālasamāvṛtāḥ parasaktāḥ kāmabhògeṣu patanti narake 'śucau ātmasaṃbhāvitāḥ satabdhā dhanamānamadānvitāḥ yajante nāmayajñaisa te dambhenāvidhipūrvakama ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ karòdhaṃ ca saṃśritāḥ māma ātmaparadeheṣu paradviṣantò 'bhayasūyakāḥ tāna ahaṃ daviṣataḥ karūrāna saṃsāreṣu narādhamāna kaṣipāmya ajasrama aśubhāna āsurīṣva eva yòniṣu āsurīṃ yònima āpannā mūḍhā janmani janmani māma aprāpyaiva kaunteya tatò yāntya adhamāṃ gatima tarividhaṃ narakasyedaṃ davāraṃ nāśanama ātmanaḥ kāmaḥ karòdhasa tathā lòbhasa tasmāda etata tarayaṃ tayajeta etaira vimuktaḥ kaunteya tamòdvāraisa taribhira naraḥ ācaratya ātmanaḥ śareyasa tatò yāti parāṃ gatima yaḥ śāstravidhima utsṛjya vartate kāmakārataḥ na sa siddhima avāpnòti na sukhaṃ na parāṃ gatima tasmāca chāstraṃ paramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau jañātvā śāstravidhānòktaṃ karma kartuma ihārhasi arjuna uvāca ye śāstravidhima utsṛjya yajante śaraddhayānvitāḥ teṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvama āhò rajasa tamaḥ śarībhagavāna uvāca tarividhā bhavati śaraddhā dehināṃ sā savabhāvajā sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śṛṇu sattvānurūpā sarvasya śaraddhā bhavati bhārata śaraddhāmayò 'yaṃ puruṣò yò yacchraddhaḥ sa eva saḥ yajante sāttvikā devāna yakṣarakṣāṃsi rājasāḥ paretāna bhūtagaṇāṃśa cānye yajante tāmasā janāḥ aśāstravihitaṃ ghòraṃ tapyante ye tapò janāḥ dambhāhaṃkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ karśayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmama acetasaḥ māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tāna viddhya āsuraniścayāna āhārasa tava api sarvasya tarividhò bhavati pariyaḥ yajñasa tapasa tathā dānaṃ teṣāṃ bhedama imaṃ śṛṇu āyuḥsattvabalārògyasukhaprītivivardhanāḥ rasyāḥ sanigdhāḥ sathirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśòkāmayapradāḥ yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yata ucchiṣṭama api cāmedhyaṃ bhòjanaṃ tāmasapriyama aphalākāṅkṣibhira yajñò vidhidṛṣṭò ya ijyate yaṣṭavyama eveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ abhisaṃdhāya tu phalaṃ dambhārthama api caiva yata ijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasama vidhihīnama asṛṣṭānnaṃ mantrahīnama adakṣiṇama śaraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucama ārjavama barahmacaryama ahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ pariyahitaṃ ca yata savādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate manaḥprasādaḥ saumyatvaṃ maunama ātmavinigrahaḥ bhāvasaṃśuddhira itya etata tapò mānasama ucyate śaraddhayā parayā taptaṃ tapasa tata tarividhaṃ naraiḥ aphalākāṅkṣibhira yuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate satkāramānapūjārthaṃ tapò dambhena caiva yata kariyate tada iha paròktaṃ rājasaṃ calama adhruvama mūḍhagrāheṇātmanò yata pīḍayā kariyate tapaḥ parasyòtsādanārthaṃ vā tata tāmasama udāhṛtama dātavyama iti yada dānaṃ dīyate 'nupakāriṇe deśe kāle ca pātre ca tada dānaṃ sāttvikaṃ samṛtama yata tu paratyupakārārthaṃ phalama uddiśya vā punaḥ dīyate ca parikliṣṭaṃ tada dānaṃ rājasaṃ samṛtama adeśakāle yada dānama apātrebhyaśa ca dīyate asatkṛtama avajñātaṃ tata tāmasama udāhṛtama oṃ tata sada iti nirdeśò barahmaṇasa tarividhaḥ samṛtaḥ barāhmaṇāsa tena vedāśa ca yajñāśa ca vihitāḥ purā tasmāda oma itya udāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ paravartante vidhānòktāḥ satataṃ barahmavādināma tada itya anabhisaṃdhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ dānakriyāśa ca vividhāḥ kariyante mòkṣakāṅkṣibhiḥ sadbhāve sādhubhāve ca sada itya etata parayujyate paraśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate yajñe tapasi dāne ca sathitiḥ sada iti còcyate karma caiva tadarthīyaṃ sada itya evābhidhīyate aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapasa taptaṃ kṛtaṃ ca yata asada itya ucyate pārtha na ca tata paretya nò iha arjuna uvāca saṃnyāsasya mahābāhò tattvama icchāmi vedituma tayāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthaka keśiniṣūdana śarībhagavāna uvāca kāmyānāṃ karmaṇāṃ nayāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayò viduḥ sarvakarmaphalatyāgaṃ parāhusa tayāgaṃ vicakṣaṇāḥ tayājyaṃ dòṣavada itya eke karma parāhura manīṣiṇaḥ yajñadānatapaḥkarma na tayājyama iti cāpare niścayaṃ śṛṇu me tatra tayāge bharatasattama tayāgò hi puruṣavyāghra tarividhaḥ saṃprakīrtitaḥ yajñadānatapaḥkarma na tayājyaṃ kāryama eva tata yajñò dānaṃ tapaśa caiva pāvanāni manīṣiṇāma etānya api tu karmāṇi saṅgaṃ tayaktvā phalāni ca kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matama uttamama niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇò nòpapadyate mòhāta tasya parityāgasa tāmasaḥ parikīrtitaḥ duḥkhama itya eva yata karma kāyakleśabhayāta tayajeta sa kṛtvā rājasaṃ tayāgaṃ naiva tayāgaphalaṃ labheta kāryama itya eva yata karma niyataṃ kariyate 'rajuna saṅgaṃ tayaktvā phalaṃ caiva sa tayāgaḥ sāttvikò mataḥ na daveṣṭya akuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate tayāgī sattvasamāviṣṭò medhāvī chinnasaṃśayaḥ na hi dehabhṛtā śakyaṃ tayaktuṃ karmāṇya aśeṣataḥ yasa tu karmaphalatyāgī sa tayāgītya abhidhīyate aniṣṭama iṣṭaṃ miśraṃ ca tarividhaṃ karmaṇaḥ phalama bhavatya atyāgināṃ paretya na tu saṃnyāsināṃ kava cita pañcaitāni mahābāhò kāraṇāni nibòdha me sāṃkhye kṛtānte paròktāni siddhaye sarvakarmaṇāma adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidhama vividhāśa ca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamama śarīravāṅmanòbhira yata karma parārabhate naraḥ nayāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ tatraivaṃ sati kartārama ātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ paśyatya akṛtabuddhitvāna na sa paśyati durmatiḥ yasya nāhaṃkṛtò bhāvò buddhira yasya na lipyate hatvāpi sa imā~la lòkāna na hanti na nibadhyate jañānaṃ jañeyaṃ parijñātā tarividhā karmacòdanā karaṇaṃ karma karteti tarividhaḥ karmasaṃgrahaḥ jañānaṃ karma ca kartā ca taridhaiva guṇabhedataḥ paròcyate guṇasaṃkhyāne yathāvaca chṛṇu tānya api sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvama avyayama īkṣate avibhaktaṃ vibhakteṣu taja jañānaṃ viddhi sāttvikama pṛthaktvena tu yaja jañānaṃ nānābhāvāna pṛthagvidhāna vetti sarveṣu bhūteṣu taja jañānaṃ viddhi rājasama yata tu kṛtsnavada ekasmina kārye saktama ahaitukama atattvārthavada alpaṃ ca tata tāmasama udāhṛtama niyataṃ saṅgarahitama arāgadveṣataḥ kṛtama aphalaprepsunā karma yata tata sāttvikama ucyate yata tu kāmepsunā karma sāhaṃkāreṇa vā punaḥ kariyate bahulāyāsaṃ tada rājasama udāhṛtama anubandhaṃ kaṣayaṃ hiṃsāma anapekṣya ca pauruṣama mòhāda ārabhyate karma yata tata tāmasama ucyate muktasaṅgò 'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ siddhyasiddhyòra nirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate rāgī karmaphalaprepsura lubdhò hiṃsātmakò 'śuciḥ harṣaśòkānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ ayuktaḥ parākṛtaḥ satabdhaḥ śaṭhò naikṛtikò 'lasaḥ viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate buddhera bhedaṃ dhṛteśa caiva guṇatasa tarividhaṃ śṛṇu paròcyamānama aśeṣeṇa pṛthaktvena dhanaṃjaya paravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye bandhaṃ mòkṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī yayā dharmama adharmaṃ ca kāryaṃ cākāryama eva ca ayathāvata parajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī adharmaṃ dharmama iti yā manyate tamasāvṛtā sarvārthāna viparītāṃśa ca buddhiḥ sā pārtha tāmasī dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ yògenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī yayā tu dharmakāmārthāna dhṛtyā dhārayate 'rajuna parasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī yayā savapnaṃ bhayaṃ śòkaṃ viṣādaṃ madama eva ca na vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī sukhaṃ tava idānīṃ tarividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabha abhyāsāda ramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati yata tadagre viṣama iva pariṇāme 'mṛtòpamama tata sukhaṃ sāttvikaṃ paròktama ātmabuddhiprasādajama viṣayendriyasaṃyògāda yata tadagre 'mṛtòpamama pariṇāme viṣama iva tata sukhaṃ rājasaṃ samṛtama yada agre cānubandhe ca sukhaṃ mòhanama ātmanaḥ nidrālasyapramādòtthaṃ tata tāmasama udāhṛtama na tada asti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ sattvaṃ parakṛtijaira muktaṃ yada ebhiḥ sayāta taribhira guṇaiḥ barāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa karmāṇi paravibhaktāni savabhāvaprabhavaira guṇaiḥ śamò damasa tapaḥ śaucaṃ kaṣāntira ārjavama eva ca jañānaṃ vijñānama āstikyaṃ barahmakarma savabhāvajama śauryaṃ tejò dhṛtira dākṣyaṃ yuddhe cāpya apalāyanama dānama īśvarabhāvaśa ca kaṣātraṃ karma savabhāvajama kṛṣigòrakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma savabhāvajama paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi savabhāvajama save save karmaṇya abhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ savakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati taca chṛṇu yataḥ paravṛttira bhūtānāṃ yena sarvama idaṃ tatama savakarmaṇā tama abhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ śareyāna savadharmò viguṇaḥ paradharmāta savanuṣṭhitāta savabhāvaniyataṃ karma kurvana nāpnòti kilbiṣama sahajaṃ karma kaunteya sadòṣama api na tayajeta sarvārambhā hi dòṣeṇa dhūmenāgnira ivāvṛtāḥ asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ saṃnyāsenādhigacchati siddhiṃ parāptò yathā barahma tathāpnòti nibòdha me samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jañānasya yā parā buddhyā viśuddhayā yuktò dhṛtyātmānaṃ niyamya ca śabdādīna viṣayāṃsa tayaktvā rāgadveṣau vayudasya ca viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ dhayānayògaparò nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ karòdhaṃ parigrahama vimucya nirmamaḥ śāntò barahmabhūyāya kalpate barahmabhūtaḥ parasannātmā na śòcati na kāṅkṣati samaḥ sarveṣu bhūteṣu madbhaktiṃ labhate parāma bhaktyā māma abhijānāti yāvāna yaśa cāsmi tattvataḥ tatò māṃ tattvatò jañātvā viśate tadanantarama sarvakarmāṇya api sadā kurvāṇò madvyapāśrayaḥ matprasādāda avāpnòti śāśvataṃ padama avyayama cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ buddhiyògama upāśritya maccittaḥ satataṃ bhava maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāta tariṣyasi atha ceta tavama ahaṃkārāna na śaròṣyasi vinaṅkṣyasi yada ahaṃkārama āśritya na yòtsya iti manyase mithyaiṣa vayavasāyasa te parakṛtisa tavāṃ niyòkṣyati savabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ savena karmaṇā kartuṃ necchasi yana mòhāta kariṣyasya avaśò 'pi tata īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe 'rajuna tiṣṭhati bharāmayana sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā tama eva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata tatprasādāta parāṃ śāntiṃ sathānaṃ parāpsyasi śāśvatama iti te jañānama ākhyātaṃ guhyāda guhyataraṃ mayā vimṛśyaitada aśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ iṣṭò 'si me dṛḍhama iti tatò vakṣyāmi te hitama manmanā bhava madbhaktò madyājī māṃ namaskuru māma evaiṣyasi satyaṃ te paratijāne pariyò 'si me sarvadharmāna parityajya māma ekaṃ śaraṇaṃ varaja ahaṃ tavā sarvapāpebhyò mòkṣayiṣyāmi mā śucaḥ idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadā cana na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yò 'bhayasūyati ya idaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣva abhidhāsyati bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māma evaiṣyatya asaṃśayaḥ na ca tasmāna manuṣyeṣu kaśa cina me pariyakṛttamaḥ bhavitā na ca me tasmāda anyaḥ pariyatarò bhuvi adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādama āvayòḥ jañānayajñena tenāhama iṣṭaḥ sayāma iti me matiḥ śaraddhāvāna anasūyaśa ca śṛṇuyāda api yò naraḥ sò 'pi muktaḥ śubhā~la lòkāna parāpnuyāta puṇyakarmaṇāma kaca cida etaca charutaṃ pārtha tavayaikāgreṇa cetasā kaca cida ajñānasaṃmòhaḥ paranaṣṭasa te dhanaṃjaya arjuna uvāca naṣṭò mòhaḥ samṛtira labdhā tavatprasādāna mayācyuta sathitò 'sami gatasaṃdehaḥ kariṣye vacanaṃ tava saṃjaya uvāca itya ahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ saṃvādama imama aśrauṣama adbhutaṃ ròmaharṣaṇama vayāsaprasādāca charutavāna etada guhyama ahaṃ parama yògaṃ yògeśvarāta kṛṣṇāta sākṣāta kathayataḥ savayama rājana saṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādama imama adbhutama keśavārjunayòḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhura muhuḥ taca ca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpama atyadbhutaṃ hareḥ vismayò me mahāna rājana hṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ yatra yògeśvaraḥ kṛṣṇò yatra pārthò dhanurdharaḥ tatra śarīra vijayò bhūtira dharuvā nītira matira mama saṃjaya uvāca tatò dhanaṃjayaṃ dṛṣṭvā bāṇagāṇḍīvadhāriṇama punara eva mahānādaṃ vayasṛjanta mahārathāḥ pāṇḍavāḥ sòmakāśa caiva ye caiṣāma anuyāyinaḥ dadhmuśa ca muditāḥ śaṅkhāna vīrāḥ sāgarasaṃbhavāna tatò bheryaśa ca peśyaśa ca karakacā gòviṣāṇikāḥ sahasaivābhyahanyanta tataḥ śabdò mahāna abhūta atha devāḥ sagandharvāḥ pitaraśa ca janeśvara siddhacāraṇasaṃghāśa ca samīyusa te didṛkṣayā ṛṣayaśa ca mahābhāgāḥ puraskṛtya śatakratuma samīyusa tatra sahitā daraṣṭuṃ tada vaiśasaṃ mahata tatò yudhiṣṭhirò dṛṣṭvā yuddhāya susamudyate te sene sāgaraprakhye muhuḥ paracalite nṛpa vimucya kavacaṃ vīrò nikṣipya ca varāyudhama avaruhya rathāta tūrṇaṃ padbhyāma eva kṛtāñjaliḥ pitāmahama abhiprekṣya dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ vāgyataḥ parayayau yena parāṅmukhò ripuvāhinīma taṃ parayāntama abhiprekṣya kuntīputrò dhanaṃjayaḥ avatīrya rathāta tūrṇaṃ bharātṛbhiḥ sahitò 'navayāta vāsudevaśa ca bhagavāna pṛṣṭhatò 'nujagāma ha yathāmukhyāśa ca rājānasa tama anvājagmura utsukāḥ arjuna uvāca kiṃ te vayavasitaṃ rājana yada asmāna apahāya vai padbhyāma eva parayātò 'si parāṅmukhò ripuvāhinīma bhīmasena uvāca kava gamiṣyasi rājendra nikṣiptakavacāyudhaḥ daṃśiteṣva arisainyeṣu bharātṝna utsṛjya pārthiva nakula uvāca evaṃgate tavayi jayeṣṭhe mama bharātari bhārata bhīra me dunòti hṛdayaṃ barūhi gantā bhavāna kava nu sahadeva uvāca asmina raṇasamūhe vai vartamāne mahābhaye yòddhavye kava nu gantāsi śatrūna abhimukhò nṛpa saṃjaya uvāca evama ābhāṣyamāṇò 'pi bharātṛbhiḥ kurunandana nòvāca vāgyataḥ kiṃ cida gacchatya eva yudhiṣṭhiraḥ tāna uvāca mahāprājñò vāsudevò mahāmanāḥ abhiprāyò 'saya vijñātò mayeti parahasanna iva eṣa bhīṣmaṃ tathā daròṇaṃ gautamaṃ śalyama eva ca anumānya gurūna sarvāna yòtsyate pārthivò 'ribhiḥ śarūyate hi purākalpe gurūna ananumānya yaḥ yudhyate sa bhaveda vayaktama apadhyātò mahattaraiḥ anumānya yathāśāstraṃ yasa tu yudhyena mahattaraiḥ dharuvasa tasya jayò yuddhe bhaveda iti matira mama evaṃ baruvati kṛṣṇe tu dhārtarāṣṭracamūṃ parati hāhākārò mahāna āsīna niḥśabdāsa tava apare 'bhavana dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ dūrāda dhārtarāṣṭrasya sainikāḥ mithaḥ saṃkathayāṃ cakrura neśò 'sati kulapāṃsanaḥ vayaktaṃ bhīta ivābhyeti rājāsau bhīṣmama antikāta yudhiṣṭhiraḥ sasòdaryaḥ śaraṇārthaṃ parayācakaḥ dhanaṃjaye kathaṃ nāthe pāṇḍave ca vṛkòdare nakule sahadeve ca bhītò 'bhayeti ca pāṇḍavaḥ na nūnaṃ kaṣatriyakule jātaḥ saṃprathite bhuvi yathāsya hṛdayaṃ bhītama alpasattvasya saṃyuge tatasa te kaṣatriyāḥ sarve paraśaṃsanti sama kauravāna hṛṣṭāḥ sumanasò bhūtvā cailāni dudhuvuḥ pṛthaka vayanindanta tataḥ sarve yòdhāsa tatra viśāṃ pate yudhiṣṭhiraṃ sasòdaryaṃ sahitaṃ keśavena ha tatasa tata kauravaṃ sainyaṃ dhikkṛtvā tu yudhiṣṭhirama niḥśabdama abhavata tūrṇaṃ punara eva viśāṃ pate kiṃ nu vakṣyati rājāsau kiṃ bhīṣmaḥ parativakṣyati kiṃ bhīmaḥ samaraślāghī kiṃ nu kṛṣṇārjunāva iti vivakṣitaṃ kima asyeti saṃśayaḥ sumahāna abhūta ubhayòḥ senayò rājana yudhiṣṭhirakṛte tadā sa vigāhya camūṃ śatròḥ śaraśaktisamākulāma bhīṣmama evābhyayāta tūrṇaṃ bharātṛbhiḥ parivāritaḥ tama uvāca tataḥ pādau karābhyāṃ pīḍya pāṇḍavaḥ bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ rājā yuddhāya samupasthitama yudhiṣṭhira uvāca āmantraye tavāṃ durdharṣa yòtsye tāta tavayā saha anujānīhi māṃ tāta āśiṣaśa ca parayòjaya bhīṣma uvāca yadya evaṃ nābhigacchethā yudhi māṃ pṛthivīpate śapeyaṃ tavāṃ mahārāja parābhāvāya bhārata parītò 'sami putra yudhyasva jayama āpnuhi pāṇḍava yata te 'bhilaṣitaṃ cānyata tada avāpnuhi saṃyuge variyatāṃ ca varaḥ pārtha kima asmattò 'bhikāṅkṣasi evaṃ gate mahārāja na tavāsti parājayaḥ arthasya puruṣò dāsò dāsasa tava arthò na kasya cita iti satyaṃ mahārāja baddhò 'samya arthena kauravaiḥ atasa tavāṃ kalībavada vākyaṃ baravīmi kurunandana hṛtò 'samya arthena kauravya yuddhāda anyata kima icchasi yudhiṣṭhira uvāca mantrayasva mahāprājña hitaiṣī mama nityaśaḥ yudhyasva kauravasyārthe mamaiṣa satataṃ varaḥ bhīṣma uvāca rājana kima atra sāhyaṃ te karòmi kurunandana kāmaṃ yòtsye parasyārthe barūhi yata te vivakṣitama yudhiṣṭhira uvāca kathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantama aparājitama etana me mantraya hitaṃ yadi śareyaḥ parapaśyasi bhīṣma uvāca na taṃ paśyāmi kaunteya yò māṃ yudhyantama āhave vijayeta pumāna kaśa cida api sākṣāca chatakratuḥ yudhiṣṭhira uvāca hanta pṛcchāmi tasmāta tavāṃ pitāmaha namò 'satu te jayòpāyaṃ baravīhi tavama ātmanaḥ samare paraiḥ bhīṣma uvāca na śatruṃ tāta paśyāmi samare yò jayeta māma na tāvana mṛtyukālò me punarāgamanaṃ kuru saṃjaya uvāca tatò yudhiṣṭhirò vākyaṃ bhīṣmasya kurunandana śirasā paratijagrāha bhūyasa tama abhivādya ca parāyāta punara mahābāhura ācāryasya rathaṃ parati paśyatāṃ sarvasainyānāṃ madhyena bharātṛbhiḥ saha sa daròṇama abhivādyātha kṛtvā caiva paradakṣiṇama uvāca vācā durdharṣama ātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ āmantraye tavāṃ bhagavana yòtsye vigatakalmaṣaḥ jayeyaṃ ca ripūna sarvāna anujñātasa tavayā davija daròṇa uvāca yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ śapeyaṃ tavāṃ mahārāja parābhāvāya sarvaśaḥ tada yudhiṣṭhira tuṣṭò 'sami pūjitaśa ca tavayānagha anujānāmi yudhyasva vijayaṃ samavāpnuhi karavāṇi ca te kāmaṃ barūhi yata te 'bhikāṅkṣitama evaṃ gate mahārāja yuddhāda anyata kima icchasi arthasya puruṣò dāsò dāsasa tava arthò na kasya cita iti satyaṃ mahārāja baddhò 'samya arthena kauravaiḥ atasa tavāṃ kalībavada barūmò yuddhāda anyata kima icchasi yòtsyāmi kauravasyārthe tavāśāsyò jayò mayā yudhiṣṭhira uvāca jayama āśāssva me barahmana mantrayasva ca maddhitama yudhyasva kauravasyārthe vara eṣa vṛtò mayā daròṇa uvāca dharuvasa te vijayò rājana yasya mantrī harisa tava ahaṃ ca tavābhijānāmi raṇe śatrūna vijeṣyasi yatò dharmasa tataḥ kṛṣṇò yataḥ kṛṣṇasa tatò jayaḥ yudhyasva gaccha kaunteya pṛccha māṃ kiṃ baravīmi te yudhiṣṭhira uvāca pṛcchāmi tavāṃ davijaśreṣṭha śṛṇu me yada vivakṣitama kathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantama aparājitama daròṇa uvāca na te 'sati vijayasa tāvada yāvada yudhyāmya ahaṃ raṇe mamāśu nidhane rājana yatasva saha sòdaraiḥ yudhiṣṭhira uvāca hanta tasmāna mahābāhò vadhòpāyaṃ vadātmanaḥ ācārya paraṇipatyaiṣa pṛcchāmi tavāṃ namò 'satu te daròṇa uvāca na śatruṃ tāta paśyāmi yò māṃ hanyāda raṇe sathitama yudhyamānaṃ susaṃrabdhaṃ śaravarṣaughavarṣiṇama ṛte parāyagataṃ rājana nayastaśastrama acetanama hanyāna māṃ yudhi yòdhānāṃ satyama etada baravīmi te śastraṃ cāhaṃ raṇe jahyāṃ śarutvā sumahada apriyama śaraddheyavākyāta puruṣāda etata satyaṃ baravīmi te saṃjaya uvāca etaca charutvā mahārāja bhāradvājasya dhīmataḥ anumānya tama ācāryaṃ parāyāca chāradvataṃ parati sò 'bhivādya kṛpaṃ rājā kṛtvā cāpi paradakṣiṇama uvāca durdharṣatamaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ anumānaye tavāṃ yòtsyāmi gurò vigatakalmaṣaḥ jayeyaṃ ca ripūna sarvāna anujñātasa tavayānagha kṛpa uvāca yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ śapeyaṃ tavāṃ mahārāja parābhāvāya sarvaśaḥ arthasya puruṣò dāsò dāsasa tava arthò na kasya cita iti satyaṃ mahārāja baddhò 'samya arthena kauravaiḥ teṣāma arthe mahārāja yòddhavyama iti me matiḥ atasa tavāṃ kalībavada barūmi yuddhāda anyata kima icchasi yudhiṣṭhira uvāca hanta pṛcchāmi te tasmāda ācārya śṛṇu me vacaḥ saṃjaya uvāca itya uktvā vayathitò rājā nòvāca gatacetanaḥ taṃ gautamaḥ paratyuvāca vijñāyāsya vivakṣitama avadhyò 'haṃ mahīpāla yudhyasva jayama āpnuhi parītasa tava abhigamenāhaṃ jayaṃ tava narādhipa āśāsiṣye sadòtthāya satyama etada baravīmi te etaca charutvā mahārāja gautamasya vacasa tadā anumānya kṛpaṃ rājā parayayau yena madrarāṭa sa śalyama abhivādyātha kṛtvā cābhipradakṣiṇama uvāca rājā durdharṣama ātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ anumānaye tavāṃ yòtsyāmi gurò vigatakalmaṣaḥ jayeyaṃ ca mahārāja anujñātasa tavayā ripūna śalya uvāca yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ śapeyaṃ tavāṃ mahārāja parābhāvāya vai raṇe tuṣṭò 'sami pūjitaśa cāsmi yata kāṅkṣasi tada astu te anujānāmi caiva tavāṃ yudhyasva jayama āpnuhi barūhi caiva paraṃ vīra kenārthaḥ kiṃ dadāmi te evaṃ gate mahārāja yuddhāda anyata kima icchasi arthasya puruṣò dāsò dāsasa tava arthò na kasya cita iti satyaṃ mahārāja baddhò 'samya arthena kauravaiḥ kariṣyāmi hi te kāmaṃ bhāgineya yathepsitama baravīmya ataḥ kalībavata tavāṃ yuddhāda anyata kima icchasi yudhiṣṭhira uvāca mantrayasva mahārāja nityaṃ maddhitama uttamama kāmaṃ yudhya parasyārthe varama etada vṛṇòmya ahama śalya uvāca barūhi kima atra sāhyaṃ te karòmi nṛpasattama kāmaṃ yòtsye parasyārthe vṛtò 'samya arthena kauravaiḥ yudhiṣṭhira uvāca sa eva me varaḥ satya udyòge yasa tavayā kṛtaḥ sūtaputrasya saṃgrāme kāryasa tejòvadhasa tavayā śalya uvāca saṃpatsyatya eṣa te kāmaḥ kuntīputra yathepsitaḥ gaccha yudhyasva visrabdhaṃ paratijāne jayaṃ tava saṃjaya uvāca anumānyātha kaunteyò mātulaṃ madrakeśvarama nirjagāma mahāsainyāda bharātṛbhiḥ parivāritaḥ vāsudevasa tu rādheyama āhave 'bhijagāma vai tata enama uvācedaṃ pāṇḍavārthe gadāgrajaḥ śarutaṃ me karṇa bhīṣmasya daveṣāta kila na yòtsyasi asmāna varaya rādheya yāvada bhīṣmò na hanyate hate tu bhīṣme rādheya punara eṣyasi saṃyuge dhārtarāṣṭrasya sāhāyyaṃ yadi paśyasi ceta samama karṇa uvāca na vipriyaṃ kariṣyāmi dhārtarāṣṭrasya keśava tayaktaprāṇaṃ hi māṃ viddhi duryòdhanahitaiṣiṇama saṃjaya uvāca taca charutvā vacanaṃ kṛṣṇaḥ saṃnyavartata bhārata yudhiṣṭhirapurògaiśa ca pāṇḍavaiḥ saha saṃgataḥ atha sainyasya madhye tu parākròśata pāṇḍavāgrajaḥ yò 'samāna vṛṇòti tada ahaṃ varaye sāhyakāraṇāta atha tāna samabhiprekṣya yuyutsura idama abravīta parītātmā dharmarājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhirama ahaṃ yòtsyāmi miṣataḥ saṃyuge dhārtarāṣṭrajāna yuṣmada arthe mahārāja yadi māṃ vṛṇuṣe 'nagha yudhiṣṭhira uvāca ehya ehi sarve yòtsyāmasa tava bharātṝna apaṇḍitāna yuyutsò vāsudevaśa ca vayaṃ ca barūma sarvaśaḥ vṛṇòmi tavāṃ mahābāhò yudhyasva mama kāraṇāta tavayi piṇḍaśa ca tantuśa ca dhṛtarāṣṭrasya dṛśyate bhajasvāsmāna rājaputra bhajamānāna mahādyute na bhaviṣyati durbuddhira dhārtarāṣṭrò 'tayamarṣaṇaḥ saṃjaya uvāca tatò yuyutsuḥ kauravyaḥ parityajya sutāṃsa tava jagāma pāṇḍuputrāṇāṃ senāṃ viśrāvya dundubhima tatò yudhiṣṭhirò rājā saṃprahṛṣṭaḥ sahānujaiḥ jagrāha kavacaṃ bhūyò dīptimata kanakòjjvalama paratyapadyanta te sarve rathāna savāna puruṣarṣabhāḥ tatò vayūhaṃ yathāpūrvaṃ paratyavyūhanta te punaḥ avādayana dundubhīṃśa ca śataśaśa caiva puṣkarāna siṃhanādāṃśa ca vividhāna vineduḥ puruṣarṣabhāḥ rathasthāna puruṣavyāghrāna pāṇḍavāna parekṣya pārthivāḥ dhṛṣṭadyumnādayaḥ sarve punara jahṛṣire mudā gauravaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ mānyāna mānayatāṃ ca tāna dṛṣṭvā mahīkṣitasa tatra pūjayāṃ cakrire bhṛśama sauhṛdaṃ ca kṛpāṃ caiva parāptakālaṃ mahātmanāma dayāṃ ca jañātiṣu parāṃ kathayāṃ cakrire nṛpāḥ sādhu sādhva iti sarvatra niśceruḥ satutisaṃhitāḥ vācaḥ puṇyāḥ kīrtimatāṃ manòhṛdayaharṣiṇīḥ malecchāśa cāryāśa ca ye tatra dadṛśuḥ śuśruvusa tadā vṛttaṃ tata pāṇḍuputrāṇāṃ rurudusa te sagadgadāḥ tatò jaghnura mahābherīḥ śataśaśa caiva puṣkarāna śaṅkhāṃśa ca gòkṣīranibhāna dadhmura hṛṣṭā manasvinaḥ [dhṛ] evaṃ vayūḍheṣva anīkeṣu māmakeṣva itareṣu ca ke pūrvaṃ parāharaṃsa tatra kuravaḥ pāṇḍavāsa tathā [sa] bharātṛbhiḥ sahitò rājana putrò duryòdhanasa tava bhīṣmaṃ paramukhataḥ kṛtvā parayayau saha senayā tathaiva pāṇḍavāḥ sarve bhīmasenapurògamāḥ bhīṣmeṇa yuddhama icchantaḥ parayayura hṛṣṭamānasāḥ kaṣveḍāḥ kila kilā śabdaḥ karakacā gòviṣāṇikāḥ bherīmṛdaṅgamurajā hayakuñjaranisvanāḥ ubhayòḥ senayò rājaṃsa tatasa te 'samāna samadravana vayaṃ paratinadantaśa ca tadāsīta tumulaṃ mahata mahāntya anīkāni mahāsamucchraye; samāgame pāṇḍava dhārtarāṣṭrayòḥ cakampire śaṅkhamṛdaṅga nisvanaiḥ; parakampitānīva vanāni vāyunā narendra nāgāśvarathākulānāma; abhyāyatīnāma aśive muhūrte babhūva ghòṣasa tumulaśa camūnāṃ; vātòddhutānāma iva sāgarāṇāma tasmina samutthite śabde tumule lòmaharṣaṇe bhīmasenò mahābāhuḥ parāṇadada gòvṛṣò yathā śaṅkhadundubhinirghòṣaṃ vāraṇānāṃ ca bṛṃhitama siṃhanādaṃ ca sainyānāṃ bhīmasenaravò 'bhayabhūta hayānāṃ heṣamāṇānāma anīkeṣu sahasraśaḥ sarvāna abhyabhavaca chabdāna bhīmasenasya nisvanaḥ taṃ śarutvā ninadaṃ tasya sainyāsa tava vitatrasuḥ jīmūtasyeva nadataḥ śakrāśanisamasvanama vāhanāni ca sarvāṇi śakṛna mūtraṃ parasusruvuḥ śabdena tasya vīrasya siṃhasyevetare mṛgāḥ darśayana ghòrama ātmānaṃ mahābhrama iva nārayana vibhīṣayaṃsa tava sutāṃsa tava senāṃ samabhyayāta tama āyāntaṃ maheṣvāsaṃ sòdaryāḥ paryavārayana chādayantaḥ śaravrātaira meghā iva divākarama duryòdhanaśa ca putrasa te durmukhò duḥsahaḥ śalaḥ duḥśāsanaśa cātirathasa tathā durmarṣaṇò nṛpa viviṃśatiśa citrasenò vikarṇaśa ca mahārathaḥ purumitrò jayò bhòjaḥ saumadattiśa ca vīryavāna mahācāpāni dhunvantò jaladā iva vidyutaḥ ādadānāśa ca nārācāna nirmuktāśīviṣòpamāna atha tāna daraupadīputrāḥ saubhadraśa ca mahāratha nakulaḥ sahadevaśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ dhārtarāṣṭrāna paratiyayura ardayantaḥ śitaiḥ śaraiḥ vajraira iva mahāvegaiḥ śikharāṇi dharābhṛtāma tasmina parathamasaṃmarde bhīma jayātalanisvane tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nāsīta kaśa cita parāṅmukhaḥ lāghavaṃ daròṇaśiṣyāṇāma apaśyaṃ bharatarṣabha nimittavedhināṃ rājaña śarāna utsṛjatāṃ bhṛśama nòpaśāmyati nirghòṣò dhanuṣāṃ kūjatāṃ tathā viniśceruḥ śarā dīptā jayòtīṃṣīva nabhastalāta sarve tava anye mahīpālāḥ parekṣakā iva bhārata dadṛśura darśanīyaṃ taṃ bhīmaṃ jañātisamāgamama tatasa te jātasaṃrambhāḥ parasparakṛtāgasaḥ anyònyaspardhayā rājana vayāyacchanta mahārathāḥ kurupāṇḍavasene te hastyaśvarathasaṃkule śuśubhāte raṇe 'tīva paṭe citragate iva tatasa te pārthivāḥ sarve paragṛhītaśarāsanāḥ saha sainyāḥ samāpetuḥ putrasya tava śāsanāta yudhiṣṭhireṇa cādiṣṭāḥ pārthivāsa te sahasraśaḥ vinadantaḥ samāpetuḥ putrasya tava vāhinīma ubhayòḥ senayòsa tīvraḥ sainyānāṃ sa samāgamaḥ antara dhīyata cādityaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ parayuddhānāṃ parabhagnānāṃ punarāvartatāma api nātra saveṣāṃ pareṣāṃ vā viśeṣaḥ samajāyata tasmiṃsa tu tumule yuddhe vartamāne mahābhaye ati sarvāṇya anīkāni pitā te 'bhivyaròcata [sa] pūrvāhṇe tasya raudrasya yuddhama ahnò viśāṃ pate parāvartata mahāghòraṃ rājñāṃ dehāvakartanama kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca saṃgrāme vijigīṣatāma siṃhānāma iva saṃhrādò divama urvīṃ ca nādayana āsīta kila kilā śabdasa talaśaṅkharavaiḥ saha jajñire siṃhanādāśa ca śūrāṇāṃ paratigarjatāma talatrābhihatāśa caiva jayāśabdā bharatarṣabha pattīnāṃ pādaśabdāśa ca vājināṃ ca mahāsvanāḥ tòttrāṅkuśa nipātāśa ca āyudhānāṃ ca nisvanāḥ ghaṇṭā śabdāśa ca nāgānāma anyònyama abhidhāvatāma tasmina samudite śabde tumule lòmaharṣaṇe babhūva rathanirghòṣaḥ parjanyaninadòpamaḥ te manaḥ karūrama ādhāya samabhityaktajīvitāḥ pāṇḍavāna abhyavartanta sarva evòcchritadhvajāḥ savayaṃ śāṃtanavò rājanna abhyadhāvada dhanaṃjayama paragṛhya kārmukaṃ ghòraṃ kāladaṇḍòpamaṃ raṇe arjunò 'pi dhanura gṛhya gāṇḍīvaṃ lòkaviśrutama abhyadhāvata tejasvī gāṅgeyaṃ raṇamūrdhani tāva ubhau kuruśārdūlau parasparavadhaiṣiṇau gāṅgeyasa tu raṇe pārthaṃ viddhvā nākampayada balī tathaiva pāṇḍavò rājana bhīṣmaṃ nākampayada yudhi sātyakiśa ca maheṣvāsaḥ kṛtavarmāṇama abhyayāta tayòḥ samabhavada yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ kṛtavarmā ca sātyakima ānarhatuḥ śaraira ghòraisa takṣamāṇau parasparama tau śarācita sarvāṅgau śuśubhāte mahābalau vasante puṣpaśabalau puṣpitāva iva kuṃśukau abhimanyura maheṣvāsò bṛhadbalama ayòdhayata tataḥ kòsalakò rājā saubhadrasya viśāṃ pate dhavajaṃ ciccheda samare sārathiṃ ca nayapātayata saubhadrasa tu tataḥ karuddhaṃ pātite rathasārathau bṛhadbalaṃ mahārāja vivyādha navabhiḥ śaraiḥ athāparābhyāṃ bhallābhyāṃ pītābhyāma arimardanaḥ dhavajama ekena ciccheda pārṣṇima ekena sārathima anyònyaṃ ca śaraisa tīkṣṇaiḥ karuddhau rājaṃsa tatakṣatuḥ māninaṃ samare dṛptaṃ kṛtavairaṃ mahārathama bhīmasenasa tava sutaṃ duryòdhanama ayòdhayata tāva ubhau naraśārdūlau kurumukhyau mahābalau anyònyaṃ śaravarṣābhyāṃ vavṛṣāte raṇājire tau tu vīkṣya mahātmānau kṛtinau citrayòdhinau vismayaḥ sarvabhūtānāṃ samapadyata bhārata duḥśāsanasa tu nakulaṃ paratyudyāya mahārathama avidhyana niśitaira bāṇaira bahubhira marmabhedibhiḥ tasya mādrī sutaḥ ketuṃ sa śaraṃ ca śarāsanama ciccheda niśitaira bāṇaiḥ parahasanna iva bhārata athainaṃ pañcaviṃśatyā kaṣudrakāṇāṃ samārdayata putrasa tu tava durdharṣò nakulasya mahāhave yugeṣāṃ cicchide bāṇaira dhavajaṃ caiva nayapātayata durmukhaḥ sahadevaṃ tu paratyudyāya mahābalama vivyādha śaravarṣeṇa yatamānaṃ mahāhave sahadevasa tatò vīrò durmukhasya mahāhave śareṇa bhṛśatīkṣṇena pātayāma āsa sārathima tāva anyònyaṃ samāsādya samare yuddhadurmadau tarāsayetāṃ śaraira ghòraiḥ kṛtapratikṛtaiṣiṇau yudhiṣṭhiraḥ savayaṃ rājā madrarājānama abhyayāta tasya madrādhipaśa cāpaṃ davidhā ciccheda māriṣa tada apāsya dhanuśa chinnaṃ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ anyakārmukama ādāya vegavada balavattarama tatò madreśvaraṃ rājā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ chādayāma āsa saṃkruddhasa tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta dhṛṣṭadyumnasa tatò daròṇama abhyadravata bhārata tasya daròṇaḥ susaṃkruddhaḥ parāsu karaṇaṃ dṛḍhama taridhā ciccheda samare yatamānasya kārmukama śaraṃ caiva mahāghòraṃ kāladaṇḍama ivāparama pareṣayāma āsa samare sò 'saya kāye nayamajjata athānyada dhanura ādāya sāyakāṃśa ca caturdaśa daròṇaṃ darupadaputrasa tu parativivyādha saṃyuge tāva anyònyaṃ susaṃkruddhau cakratuḥ subhṛśaṃ raṇama saumadattiṃ raṇe śaṅkhò rabhasaṃ rabhasò yudhi paratyudyayau mahārāja tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta tasya vai dakṣiṇaṃ vīrò nirbibheda raṇe bhujama saumadattisa tathā śaṅkhaṃ jatru deśe samāhanata tayòḥ samabhavada yuddhaṃ ghòrarūpaṃ viśāṃ pate dṛptayòḥ samare tūrṇaṃ vṛtravāsavayòra iva bāhlīkaṃ tu raṇe karuddhaṃ karuddha rūpò viśāṃ pate abhyadravada ameyātmā dhṛṣṭaketura mahārathaḥ bāhlīkasa tu tatò rājana dhṛṣṭaketuma amarṣaṇama śaraira bahubhira ānarcchata siṃhanādama athānadata cedirājasa tu saṃkruddhò bāhlīkaṃ navabhiḥ śaraiḥ vivyādha samare tūrṇaṃ mattò mattama iva davipama tau tatra samare karuddhau nardantau ca muhura muhuḥ samīyatuḥ susaṃkruddhāva aṅgāraka budhāva iva rākṣasaṃ karūrakarmāṇaṃ karūrakarmā ghaṭòtkacaḥ alambusaṃ paratyudiyāda balaṃ śakra ivāhave ghaṭòtkacasa tu saṃkruddhò rākṣasaṃ taṃ mahābalama navatyā sāyakaisa tīkṣṇaira dārayāma āsa bhārata alambusasa tu samare bhaimaseniṃ mahābalama bahudhā vārayāma āsa śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ vayabhrājetāṃ tatasa tau tu saṃyuge śaravikṣatau yathā devāsure yuddhe balaśakrau mahābalau śikhaṇḍī samare rājana darauṇima abhyudyatau balī aśvatthāmā tataḥ karuddhaḥ śikhaṇḍinama avasthitama nārācena sutīkṣṇena bhṛśaṃ viddhvā vayakampayata śikhaṇḍya api tatò rājana daròṇaputrama atāḍayata sāyakena supītena tīkṣṇena niśitena ca tau jaghnatusa tadānyònyaṃ śaraira bahuvidhaira mṛdhe bhagadattaṃ raṇe śūraṃ virāṭò vāhinīpatiḥ abhyayāta tavaritò rājaṃsa tatò yuddhama avartata virāṭò bhagadattena śaravarṣeṇa tāḍitaḥ abhyavarṣata susaṃkruddhò meghò vṛṣṭyā ivācalama bhagadattasa tatasa tūrṇaṃ virāṭaṃ pṛthivīpatima chādayāma āsa samare meghaḥ sūryama ivòditama bṛhata kaṣatraṃ tu kaikeyaṃ kṛpaḥ śāradvatò yayau taṃ kṛpaḥ śaravarṣeṇa chādayāma āsa bhārata gautamaṃ kekayaḥ karuddhaḥ śaravṛṣṭyābhyapūrayata tāva anyònyaṃ hayāna hatvā dhanuṣī vinikṛtya vai virathāva asiyuddhāya samīyatura amarṣaṇau tayòsa tada abhavada yuddhaṃ ghòrarūpaṃ sudāruṇama darupadasa tu tatò rājā saindhavaṃ vai jayadrathama abhyudyayau saṃprahṛṣṭò hṛṣṭarūpaṃ paraṃtapa tataḥ saindhavakò rājā darupadaṃ viśikhaisa taribhiḥ tāḍayāma āsa samare sa ca taṃ paratyavidhyata tayòḥ samabhavada yuddhaṃ ghòrarūpaṃ sudāruṇama īkṣitṛprītijananaṃ śukrāṅgārakayòra iva vikarṇasa tu sutasa tubhyaṃ suta sòmaṃ mahābalama abhyayāja javanaira aśvaisa tatò yuddhama avartata vikarṇaḥ suta sòmaṃ tu viddhvā nākampayaca charaiḥ suta sòmò vikarṇaṃ ca tada adbhutama ivābhavata suśarmāṇaṃ naravyāghraṃ cekitānò mahārathaḥ abhyadravata susaṃkruddhaḥ pāṇḍavārthe parākramī suśarmā tu mahārāja cekitānaṃ mahārathama mahatā śaravarṣeṇa vārayāma āsa saṃyuge cekitānò 'pi saṃrabdhaḥ suśarmāṇaṃ mahāhave parācchādayata tama iṣubhira mahāmegha ivācalama śakuniḥ parativindhyaṃ tu parākrāntaṃ parākramī abhyadravata rājendra mattò mattama iva davipama yaudhiṣṭhirasa tu saṃkruddhaḥ saubalaṃ niśitaiḥ śaraiḥ vayadārayata saṃgrāme maghavāna iva dānavama śakuniḥ parativindhyaṃ tu paratividhyantama āhave vayadārayana mahāprājñaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ sudakṣiṇaṃ tu rājendra kāmbòjānāṃ mahārathama śarutakarmā parākrāntama abhyadravata saṃyuge sudakṣiṇasa tu samare sāhadeviṃ mahārathama viddhvā nākampayata vai mainākama iva parvatama śarutakarmā tataḥ karuddhaḥ kāmbòjānāṃ mahārathama śaraira bahubhira ānarchada darayanna iva sarvaśaḥ irāvāna atha saṃkruddhaḥ śarutāyuṣama amarṣaṇama paratyudyayau raṇe yattò yatta rūpataraṃ tataḥ ārjunisa tasya samare hayāna hatvā mahārathaḥ nanāda sumahana nādaṃ tata sainyaṃ paratyapūrayata śarutāyusa tava atha saṃkruddhaḥ phālguneḥ samare hayāna nijaghāna gadāgreṇa tatò yuddhama avartata vindānuvindāva āvantyau kuntibhòjaṃ mahārathama sa senaṃ sa sutaṃ vīraṃ saṃsasajjatura āhave tatrādbhutama apaśyāma āvantyānāṃ parākramama yada ayudhyana sathirā bhūtvā mahatyā senayā saha anuvindasa tu gadayā kuntibhòjama atāḍayata kuntibhòjasa tatasa tūrṇaṃ śaravrātaira avākirata kuntibhòjasutaśa cāpi vindaṃ vivyādha sāyakaiḥ sa ca taṃ parativivyādha tada adbhutama ivābhavata kekayā bharātaraḥ pañca gāndhārāna pañca māriṣa sa sainyāsa te sa sainyāṃśa ca yòdhayāma āsura āhave vīrabāhuśa ca te putrò vairāṭiṃ rathasattamama uttaraṃ yòdhayāma āsa vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ uttaraśa cāpi taṃ ghòraṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ cedirāṭa samare rājanna ulūkaṃ samabhidravata ulūkaśa cāpi taṃ bāṇaira niśitaira lòmavāhibhiḥ tayòra yuddhaṃ samabhavada ghòrarūpaṃ viśāṃ pate dārayetāṃ susaṃkruddhāva anyònyama aparājitau evaṃ davaṃdva sahasrāṇi rathavāraṇavājināma padātīnāṃ ca samare tava teṣāṃ ca saṃkulama muhūrtama iva tada yuddhama āsīna madhuradarśanama tata unmattavada rājana na parājñāyata kiṃ cana gajò gajena samare rathī ca rathinaṃ yayau aśvò 'śavaṃ samabhipretya padātiśa ca padātinama tatò yuddhaṃ sudurdharṣaṃ vayākulaṃ samapadyata śūrāṇāṃ samare tatra samāsādya parasparama tatra devarṣayaḥ siddhāśa cāraṇāśa ca samāgatāḥ paraikṣanta tada raṇaṃ ghòraṃ devāsuraraṇòpamama tatò danti sahasrāṇi rathānāṃ cāpi māriṣa aśvaughāḥ puruṣaughāśa ca viparītaṃ samāyayuḥ tatra tatraiva dṛśyante rathavāraṇapattayaḥ sādinaśa ca naravyāghra yudhyamānā muhura muhuḥ [sa] rājaña śatasahasrāṇi tatra tatra tadā tadā nirmaryādaṃ parayuddhāni tata te vakṣyāmi bhārata na putraḥ pitaraṃ jajñe na pitā putrama aurasama na bharātā bharātaraṃ tatra savasrīyaṃ na ca mātulaḥ mātulaṃ na ca savasrīyò na sakhāyaṃ sakhā tathā āviṣṭā iva yudhyante pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha rathānīkaṃ naravyāghrāḥ ke cida abhyapatana rathaiḥ abhajyanta yugaira eva yugāni bharatarṣabha ratheṣāśa ca ratheṣābhiḥ kūbarā rathakūbaraiḥ saṃhatā saṃhataiḥ ke cita parasparajighāṃsavaḥ na śekuśa calituṃ ke cita saṃnipatya rathā rathaiḥ parabhinnāsa tu mahākāyāḥ saṃnipatya gajā gajaiḥ bahudhādārayana karuddhā viṣāṇaira itaretarama sa tòmarapatākaiśa ca vāraṇāḥ paravāraṇaiḥ abhisṛtya mahārāja vegavadbhira mahāgajaiḥ dantaira abhihatāsa tatra cukruśuḥ paramāturāḥ abhinītāśa ca śikṣābhisa tòttrāṅkuśa samāhatāḥ suprabhinnāḥ parabhinnānāṃ saṃmukhābhimukhā yayuḥ parabhinnaira api saṃsaktāḥ ke cita tatra mahāgajāḥ karauñcavana ninadaṃ muktvā parādravanta tatasa tataḥ samyaka paraṇītā nāgāśa ca parabhinnakaraṭā mukhāḥ ṛṣṭitòmaranārācaira nirviddhā varavāraṇāḥ vinedura bhinnamarmāṇò nipetuśa ca gatāsavaḥ parādravanta diśaḥ ke cina nadantò bhairavāna ravāna gajānāṃ pādarakṣāsa tu vayūḍhòraskāḥ parahāriṇaḥ ṛṣṭibhiśa ca dhanurbhiśa ca vimalaiśa ca paraśvadhaiḥ gadābhira musalaiśa caiva bhiṇḍipālaiḥ sa tòmaraiḥ āyasaiḥ parighaiśa caiva nistriṃśaira vimalaiḥ śitaiḥ paragṛhītaiḥ susaṃrabdhā dhāvamānāsa tatasa tataḥ vayadṛśyanta mahārāja parasparajighāṃsavaḥ rājamānāśa ca nistriṃśāḥ saṃsiktā naraśòṇitaiḥ paratyadṛśyanta śūrāṇāma anyònyama abhidhāvatāma avakṣiptāvadhūtānāma asīnāṃ vīrabāhubhiḥ saṃjajñe tumulaḥ śabdaḥ patatāṃ paramarmasu gadāmusalarugṇānāṃ bhinnānāṃ ca varāsibhiḥ danti dantāva abhinnānāṃ mṛditānāṃ ca dantibhiḥ tatra tatra naraughāṇāṃ karòśatāma itaretarama śuśruvura dāruṇā vācaḥ paretānāma iva bhārata hayaira api hayāròhāśa cāmarāpīḍa dhāribhiḥ haṃsaira iva mahāvegaira anyònyama abhidudruvuḥ taira vimuktā mahāprāsā jāmbūnadavibhūṣaṇāḥ āśugā vimalāsa tīkṣṇāḥ saṃpetura bhujagòpamāḥ aśvaira agryajavaiḥ ke cida āplutya mahatò rathāna śirāṃsya ādadire vīrā rathināma aśvasādinaḥ bahūna api hayāròhāna bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ rathī jaghāna saṃprāpya bāṇagòcarama āgatāna nagameghapratīkāśāśa cākṣipya turagāna gajāḥ pādaira evāvamṛdnanta mattāḥ kanakabhūṣaṇāḥ pāṭyamāneṣu kumbheṣu pārśveṣva api ca vāraṇāḥ parāsaira vinihatāḥ ke cida vineduḥ paramāturāḥ sāśvāròhāna hayāna ke cida unmathya varavāraṇāḥ sahasā cikṣipusa tatra saṃkule bhairave sati sāśvāròhāna viṣāṇāgraira utkṣipya turagāna davipāḥ rathaughāna avamṛdnantaḥ sa dhavajāna paricakramuḥ puṃstvāda abhimadatvāca ca ke cida atra mahāgajāḥ sāśvāròhāna hayaña jaghnuḥ karaiḥ sa caraṇaisa tathā ke cida ākṣipya kariṇaḥ sāśvāna api rathāna karaiḥ vikarṣantò diśaḥ sarvāḥ samīyuḥ sarvaśabdagāḥ āśugā vimalāsa tīkṣṇāḥ saṃpetura bhujagòpamāḥ narāśvakāyāna nirbhidya lauhāni kavacāni ca nipetura vimalāḥ śaktyò vīrabāhubhira arpitāḥ mahòlkā paratimā ghòrāsa tatra tatra viśāṃ pate davīpicarmāvanaddhaiśa ca vayāghracarma śayaira api vikòśaira vimalaiḥ khaḍgaira abhijaghnuḥ parāna raṇe abhiplutama abhikruddhama ekapārśvāvadāritama vidarśayantaḥ saṃpetuḥ khaḍgacarma paraśvadhaiḥ śaktibhira dāritāḥ ke cita saṃchinnāśa ca paraśvadhaiḥ hastibhira mṛditāḥ ke cita kaṣuṇṇāśa cānye turaṃgamaiḥ rathanemi nikṛttāśa ca nikṛttā niśitaiḥ śaraiḥ vikròśanti narā rājaṃsa tatra tatra sama bāndhavāna putrāna anye pitṝna anye bharātṝṃśa ca saha bāndhavaiḥ mātulāna bhāgineyāṃśa ca parāna api ca saṃyuge vikīrṇāntrāḥ subahavò bhagnasakthāśa ca bhārata bāhubhiḥ subhujācchinnaiḥ pārśveṣu ca vidāritāḥ karandantaḥ samadṛśyanta tṛṣitā jīvitepsavaḥ tṛṣṇā parigatāḥ ke cida alpasattvā viśāṃ pate bhūmau nipatitāḥ saṃkhye jalama eva yayācire rudhiraughapariklinnā kaliśyamānāśa ca bhārata vayanindana bhṛśama ātmānaṃ tava putrāṃśa ca saṃgatāna apare kaṣatriyāḥ śūrāḥ kṛtavairāḥ parasparama naivaṃ śastraṃ vimuñcanti naiva karandanti māriṣa tarjayanti ca saṃhṛṣṭāsa tatra tatra parasparama nirdaśya daśanaiśa cāpi karòdhāta savadaśanaca chadāna bharukuṭī kuṭilaira vaktraiḥ parekṣante ca parasparama apare kaliśyamānāsa tu varaṇārtāḥ śarapīḍitāḥ niṣkūjāḥ samapadyanta dṛḍhasattvā mahābalāḥ anye tu virathāḥ śūrā rathama anyasya saṃyuge parārthayānā nipatitāḥ saṃkṣuṇṇā varavāraṇaiḥ aśòbhanta mahārāja puṣpitā iva kiṃśukāḥ saṃbabhūvura anīkeṣu bahavò bhairavasvanāḥ vartamāne mahābhīme tasmina vīravarakṣaye ahanata tu pitā putraṃ putraśa ca pitaraṃ raṇe savasrīyò mātulaṃ cāpi savasrīyaṃ cāpi mātulaḥ sakhāyaṃ ca sakhā rājana saṃbandhī bāndhavaṃ tathā evaṃ yuyudhire tatra kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha vartamāne bhaye tasmina nirmaryāde mahāhave bhīṣmama āsādya pārthānāṃ vāhinī samakampata ketunā pañca tāreṇa tālena bharatarṣabha rājatena mahābāhura ucchritena mahārathe babhau bhīṣmasa tadā rājaṃśa candramā iva meruṇā [sa] gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminna ahani dāruṇe vartamāne mahāraudre mahāvīra varakṣaye durmukhaḥ kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyò viviṃśatiḥ bhīṣmaṃ jugupura āsādya tava putreṇa còditāḥ etaira atirathaira guptaḥ pañcabhira bharatarṣabha pāṇḍavānāma anīkāni vijagāhe mahārathaḥ cedikāśikarūṣeṣu pāñcāleṣu ca bhārata bhīṣmasya bahudhā tālaśa carana ketura adṛśyata śirāṃsi ca tadā bhīṣmò bāhūṃśa cāpi sahāyudhāna nicakarta mahāvegaira bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ nṛtyatò rathamārgeṣu bhīṣmasya bharatarṣabha ke cida ārtasvaraṃ cakrura nāgā marmaṇi tāḍitāḥ abhimanyuḥ susaṃkruddhaḥ piśaṅgaisa turagòttamaiḥ saṃyuktaṃ rathama āsthāya parāyāda bhīṣmarathaṃ parati jāmbūnadavicitreṇa karṇikāreṇa ketunā abhyavarṣata bhīṣmaṃ ca tāṃśa caiva rathasattamāna sa tālaketòsa tīkṣṇena ketuma āhatya patriṇā bhīṣmeṇa yuyudhe vīrasa tasya cānucaraiḥ saha kṛtavarmāṇama ekena śalyaṃ pañcabhira āyasaiḥ viddhvā navabhira ānarchaca chitāgraiḥ parapitāmahama pūrṇāyatavisṛṣṭena samyaka paraṇihitena ca dhavajama ekena vivyādha jāmbūnadavibhūṣitama durmukhasya tu bhallena sarvāvaraṇabhedinā jahāra sāratheḥ kāyāca chiraḥ saṃnataparvaṇā dhanuśa ciccheda bhallena kārtasvaravibhūṣitama kṛpasya niśitāgreṇa tāṃśa ca tīkṣṇamukhaiḥ śaraiḥ jaghāna paramakruddhò nṛtyanna iva mahārathaḥ tasya lāghavama udvīkṣya tutuṣura devatā api labdhalakṣyatayā karṣṇeḥ sarve bhīṣma mukhā rathāḥ sattvavantama amanyanta sākṣāda iva dhanaṃjayama tasya lāghavamārgasthama alātasadṛśaprabhama diśaḥ paryapataca cāpaṃ gāṇḍīvama iva ghòṣavata tama āsādya mahāvegaira bhīṣmò navabhira āśugaiḥ vivyādha samare tūrṇama ārjuniṃ paravīrahā dhavajaṃ cāsya taribhira bhallaiśa ciccheda paramaujasaḥ sārathiṃ ca taribhira bāṇaira ajaghāna yatavrataḥ tathaiva kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyaśa ca māriṣa viddhvā nākampayata kārṣṇiṃ mainākama iva parvatama sa taiḥ parivṛtaḥ śūrò dhārtarāṣṭraira mahārathaiḥ vavarṣa śaravarṣāṇi kārṣṇiḥ pañca rathāna parati tatasa teṣāṃ mahāstrāṇi saṃvārya śaravṛṣṭibhiḥ nanāda balavā kārṣṇira bhīṣmāya visṛjaña śarāna tatrāsya sumahada rājana bāhvòra balama adṛśyata yatamānasya samare bhīṣmama ardayataḥ śaraiḥ parākrāntasya tasyaiva bhīṣmò 'pi parāhiṇòca charāna sa tāṃśa ciccheda samare bhīṣmacāpacyutāña śarāna tatò dhavajama amògheṣura bhīṣmasya navabhiḥ śaraiḥ ciccheda samare vīrasa tata uccukruśura janāḥ sa rājatò mahāskandhasa tālò hemavibhūṣitaḥ saubhadra viśikhaiśa chinnaḥ papāta bhuvi bhārata dhavajaṃ saubhadra viśikhaiḥ patitaṃ bharatarṣabha dṛṣṭvā bhīmò 'nadada dhṛṣṭaḥ saubhadrama abhiharṣayana atha bhīṣmò mahāstrāṇi divyāni ca bahūni ca parāduścakre mahāraudraḥ kaṣaṇe tasmina mahābalaḥ tataḥ śatasahasreṇa saubhadraṃ parapitāmahaḥ avākirada ameyātmā śarāṇāṃ nataparvaṇāma tatò daśa maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ rakṣārthama abhyadhāvanta saubhadraṃ tavaritā rathaiḥ virāṭaḥ saha putreṇa dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ bhīmaśa ca kekayāśa caiva sātyakiśa ca viśāṃ pate javenāpatatāṃ teṣāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavò raṇe pāñcālyaṃ taribhira ānarchata sātyakiṃ niśitaiḥ śaraiḥ pūrṇāyatavisṛṣṭena kaṣureṇa niśitena ca dhavajama ekana ciccheda bhīmasenasya patriṇā jāmbūnadamayaḥ ketuḥ kesarī narasattama papāta bhīmasenasya bhīṣmeṇa mathitò rathāta bhīmasenasa taribhira viddhvā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ raṇe kṛpama ekena vivyādha kṛtavarmāṇama aṣṭabhiḥ paragṛhītāgra hastena vairāṭira api dantinā abhyadravata rājānaṃ madrādhipatima uttaraḥ tasya vāraṇarājasya javenāpatatò rathī śalyò nivārayāma āsa vegama apratimaṃ raṇe tasya karuddhaḥ sa nāgendrò bṛhataḥ sādhu vāhinaḥ padā yugama adhiṣṭhāya jaghāna caturò hayāna sa hatāśve rathe tiṣṭhana madrādhipatira āyasīma uttarānta karīṃ śaktiṃ cikṣepa bhujagòpamāma tayā bhinnatanu tarāṇaḥ paraviśya vipulaṃ tamaḥ sa papāta gajaskandhāta paramuktāṅkuśa tòmaraḥ samādāya ca śalyò 'sima avaplutya rathòttamāta vāraṇendrasya vikramya cicchedātha mahākarama bhinnamarmā śaravrātaiśa chinnahastaḥ sa vāraṇaḥ bhīmama ārtasvaraṃ kṛtvā papāta ca mamāra ca etada īdṛśakaṃ kṛtvā madrarājò mahārathaḥ āruròha rathaṃ tūrṇaṃ bhāsvaraṃ kṛtavarmaṇaḥ uttaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā vairāṭira bharātaraṃ śubhama kṛtavarmaṇā ca sahitaṃ dṛṣṭvā śalyama avasthitama śaṅkhaḥ karòdhāta parajajvāla haviṣā havyavāḍa iva sa visphārya mahaca cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitama abhyadhāvaja jighāṃsana vai śalyaṃ madrādhipaṃ balī mahatā rathavaṃśena samantāta parivāritaḥ sṛjana bāṇamayaṃ varṣaṃ parāyāca chalya rathaṃ parati tama āpatantaṃ saṃprekṣya mattavāraṇavikramama tāvakānāṃ rathā sapta samantāta paryavārayana madrarājaṃ parīpsantò mṛtyòra daṃṣṭrāntaraṃ gatama tatò bhīṣmò mahābāhura vinadya jaladò yathā tālamātraṃ dhanura gṛhya śaṅkhama abhyadravada raṇe tama udyatama udīkṣyātha maheṣvāsaṃ mahābalama saṃtrastā pāṇḍavī senā vātavegahateva nauḥ tatrārjunaḥ saṃtvaritaḥ śaṅkhasyāsīta puraḥsaraḥ bhīṣmāda rakṣyò 'yama adyeti tatò yuddhama avartata hāhākārò mahāna āsīda yòdhānāṃ yudhi yudhyatāma tejasa tejasi saṃpṛktama itya evaṃ vismayaṃ yayuḥ atha śalyò gadāpāṇira avatīrya mahārathāta śaṅkhasya caturò vāhāna ahanada bharatarṣabha sa hatāśvāda rathāta tūrṇaṃ khaḍgama ādāya vidrutaḥ bībhatsòḥ sayandanaṃ parāpya tataḥ śāntima avindata tatò bhīṣmarathāta tūrṇama utpatanti patatriṇaḥ yaira antarikṣaṃ bhūmiśa ca sarvataḥ samavastṛtama pāñcālāna atha matsyāṃśa ca kekayāṃśa ca parabhadrakāna bhīṣmaḥ paraharatāṃ śareṣṭhaḥ pātayāma āsa mārgaṇaiḥ utsṛjya samare tūrṇaṃ pāṇḍavaṃ savyasācinama abhyadravata pāñcālyaṃ darupadaṃ senayā vṛtama pariyaṃ saṃbandhinaṃ rājaña śarāna avakirana bahūna agnineva paradagdhāni vanāni śiśirātyaye śaradagdhānya adṛśyanta sainyāni darupadasya ha atiṣṭhata raṇe bhīṣmò vidhūma iva pāvakaḥ madhyaṃdine yathādityaṃ tapantama iva tejasā na śekuḥ pāṇḍaveyasya yòdhā bhīṣmaṃ nirīkṣituma vīkṣāṃ cakruḥ samantāta te pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ tarātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ śītārditā iva hatavipradrute sainye nirutsāhe vimardite hāhākārò mahāna āsīta pāṇḍusainyeṣu bhārata tatò bhīṣmaḥ śāṃtanavò nityaṃ maṇḍalakārmukaḥ mumòca bāṇāna dīptāgrāna ahīna āśīviṣāna iva śaraira ekāyanīkurvana diśaḥ sarvā yatavrataḥ jaghāna pāṇḍavarathāna ādiśyādiśya bhārata tataḥ sainyeṣu bhagneṣu mathiteṣu ca sarvaśaḥ parāpte cāstaṃ dinakare na parājñāyata kiṃ cana bhīṣmaṃ ca samudīryantaṃ dṛṣṭvā pārthā mahāhave avahārama akurvanta sainyānāṃ bharatarṣabha [sa] kṛte 'vahāre sainyānāṃ parathame bharatarṣabha bhīṣme ca yudhi saṃrabdhe hṛṣṭe duryòdhane tathā dharmarājasa tatasa tūrṇama abhigamya janārdanama bharātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sarvaiśa caiva janeśvaraiḥ śucā paramayā yuktaśa cintayānaḥ parājayama vārṣṇeyama abravīda rājana dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramama kṛṣṇa paśya maheṣvāsaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramama śaraira dahantaṃ sainyaṃ me garīṣme kakṣama ivānalama kathama enaṃ mahātmānāṃ śakṣyāmaḥ parativīkṣituma lelihyamānaṃ sainyaṃ me haviṣmantama ivānalama etaṃ hi puruṣavyāghraṃ dhanuṣmantaṃ mahābalama dṛṣṭvā vipradrutaṃ sainyaṃ madīyaṃ mārgaṇāhatama śakyò jetuṃ yamaḥ karuddhò vajrapāṇiśa ca saṃyuge varuṇaḥ pāśabhṛca cāpi kuberò vā gadādharaḥ na tu bhīṣmò mahātejāḥ śakyò jetuṃ mahābalaḥ sò 'hama evaṃgate magnò bhīṣmāgādha jale 'lapavaḥ ātmanò buddhidaurbalyāda bhīṣmama āsādya keśava vanaṃ yāsyāmi gòvinda śareyò me tatra jīvituma na tava imāna pṛthivīpālāna dātuṃ bhīṣmāya mṛtyave kaṣapayiṣyati senāṃ me kṛṣṇa bhīṣmò mahāstravita yathānalaṃ parajvalitaṃ pataṃgāḥ samabhidrutāḥ vināśāyaiva gacchanti tathā me sainikò janaḥ kaṣayaṃ nītò 'sami vārṣṇeya rājyahetòḥ parākramī bharātaraśa caiva me vīrāḥ karśitāḥ śarapīḍitāḥ mṛta kṛte bharātṛsauhārdāda rājyāda bharaṣṭāsa tathā sukhāta jīvitaṃ bahu manye 'haṃ jīvitaṃ haya adya durlabhama jīvitasya hi śeṣeṇa tapasa tapsyāmi duścarama na ghātayiṣyāmi raṇe mitrāṇīmāni keśava rathāna me bahusāhasrāna divyaira astraira mahābalaḥ ghātayatya aniśaṃ bhīṣmaḥ paravarāṇāṃ parahāriṇāma kiṃ nu kṛtvā kṛtaṃ me sayāda barūhi mādhava mācirama madhyasthama iva paśyāmi samare savyasācinama ekò bhīmaḥ paraṃ śaktyā yudhyatya eṣa mahābhujaḥ kevalaṃ bāhuvīryeṇa kaṣatradharmama anusmarana gadayā vīra ghātinyā yathòtsāhaṃ mahāmanāḥ karòtya asukaraṃ karma gajāśvarathapattiṣu nālama eṣa kaṣayaṃ kartuṃ parasainyasya māriṣa ārjavenaiva yuddhena vīra varṣaśataira api ekò 'satravita sakhā te 'yaṃ sò 'paya asmāna samupekṣate nirdahyamānāna bhīṣmeṇa daròṇena ca mahātmanā divyānya astrāṇi bhīṣmasya daròṇasya ca mahātmanaḥ dhakṣyanti kaṣatriyāna sarvāna parayuktāni punaḥ punaḥ kṛṣṇa bhīṣmaḥ susaṃrabdhaḥ sahitaḥ sarvapārthivaiḥ kaṣapayiṣyati nò nūnaṃ yādṛśò 'saya parākramaḥ sa tavaṃ paśya maheṣvāsaṃ yògīṣvara mahārathama yò bhīṣmaṃ śamayeta saṃkhye dāvāgniṃ jaladò yathā tava parasādāda gòvinda pāṇḍavā nihatadviṣaḥ savarājyama anusaṃprāptā mòdiṣyanti sa bāndhavāḥ evama uktvā tataḥ pārthò dhayāyanna āste mahāmanāḥ cirama antara manā bhūtvā śòkòpahatacetanaḥ śòkārtaṃ pāṇḍavaṃ jañātvā duḥkhena hatacetasama abravīta tatra gòvindò harṣayana sarvapāṇḍavāna mā śucò bharataśreṣṭha na tavaṃ śòcituma arhasi yasya te bharātaraḥ śūrāḥ sarvalòkasya dhanvinaḥ ahaṃ ca pariyakṛda rājana sātyakiśa ca mahārathaḥ virāṭadrupadau vṛddhau dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ tathaiva sabalāḥ sarve rājānò rājasattama tavatprasādaṃ paratīkṣante tavada bhaktāśa ca viśāṃ pate eṣa te pārṣatò nityaṃ hitakāmaḥ pariye rataḥ senāpatyama anuprāptò dhṛṣṭadyumnò mahābalaḥ śikhaṇḍī ca mahābāhò bhīṣmasya nidhanaṃ kila etaca charutvā tatò rājā dhṛṣṭadyumnaṃ mahārathama abravīta samitau tasyāṃ vāsudevasya śṛṇvataḥ dhṛṣṭadyumna nibòdhedaṃ yata tavā vakṣyāmi māriṣa nātikramyaṃ bhaveta taca ca vacanaṃ mama bhāṣitama bhavāna senāpatira mahyaṃ vāsudevena saṃmataḥ kārttikeyò yathā nityaṃ devānāma abhavata purā tathā tavama api pāṇḍūnāṃ senānīḥ puruṣarṣabha sa tavaṃ puruṣaśārdūla vikramya jahi kauravāna ahaṃ ca tavānuyāsyāmi bhīmaḥ kṛṣṇaśa ca māriṣa mādrīputrau ca sahitau daraupadeyāśa ca daṃśitāḥ ye cānye pṛthivīpālāḥ paradhānāḥ puruṣarṣabha tata uddharṣayana sarvāna dhṛṣṭadyumnò 'bhayabhāṣata ahaṃ daròṇāntakaḥ pārtha vihitaḥ śambhunā purā raṇe bhīṣmaṃ tathā daròṇaṃ kṛpaṃ śalyaṃ jayadrathama sarvāna adya raṇe dṛptāna paratiyòtsyāmi pārthiva athòtkruṣṭaṃ maheṣvāsaiḥ pāṇḍavaira yuddhadurmadaiḥ samudyate pārthivendra pārṣate śatrusūdane tama abravīta tataḥ pārthaḥ pārṣataṃ pṛtanā patima vayūhaḥ karauñcāruṇò nāma sarvaśatrunibarhaṇaḥ yaṃ bṛhaspatira indrāya tadā devāsure 'baravīta taṃ yathāvata parativyūha parānīka vināśanama adṛṣṭapūrvaṃ rājānaḥ paśyantu kurubhiḥ saha tathòktaḥ sa nṛdevena viṣṇura vajrabhṛtā iva parabhāte sarvasainyānāma agre cakre dhanaṃjayama ādityapathagaḥ ketusa tasyādbhuta manòramaḥ śāsanāta puruhūtasya nirmitò viśvakarmaṇā indrāyudhasavarṇābhiḥ patākābhira alaṃkṛtaḥ ākāśaga ivākāśe gandharvanagaròpamaḥ nṛtyamāna ivābhāti rathacaryāsu māriṣa tena ratnavatā pārthaḥ sa ca gāṇḍīvadhanvanā babhūva paramòpetaḥ savayambhūra iva bhānunā śirò 'bhūda darupadò rājā mahatyā senayā vṛtaḥ kuntibhòjaśa ca caidyaśa ca cakṣuṣya āstāṃ janeśvara dāśārṇakāḥ parayāgāśa ca dāśreraka gaṇaiḥ saha anūpagāḥ kirātāśa ca garīvāyāṃ bharatarṣabha paṭaca caraiśa ca huṇḍaiśa ca rājana pauravakaisa tathā niṣādaiḥ sahitaśa cāpi pṛṣṭhama āsīda yudhiṣṭhiraḥ pakṣau tu bhīmasenaśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ daraupadeyābhimanyuśa ca sātyakiśa ca mahārathaḥ piśācā daradāśa caiva puṇḍrāḥ kuṇḍī viṣaiḥ saha maḍakā kaḍakāśa caiva taṅgaṇāḥ parapaṅgaṇāḥ bāhlikāsa tittirāśa caiva còlāḥ pāṇḍyāśa ca bhārata ete janapadā rājana dakṣiṇaṃ pakṣama āśritāḥ agniveṣyā jagata tuṇḍā paladāśāśa ca bhārata śabarāsa tumbupāśa caiva vatsāśa ca saha nākulaiḥ nakulaḥ sahadevaśa ca vāmaṃ pārśvaṃ samāśritāḥ rathānāma ayutaṃ pakṣau śiraśa ca niyutaṃ tathā pṛṣṭhama arbudama evāsīta sahasrāṇi ca viṃśatiḥ garīvāyāṃ niyutaṃ cāpi sahasrāṇi ca saptatiḥ pakṣakòṭiprapakṣeṣu pakṣānteṣu ca vāraṇāḥ jagmuḥ parivṛtā rājaṃśa calanta iva parvatāḥ jaghanaṃ pālayāma āsa virāṭaḥ saha kekayaiḥ kāśirājaśa ca śaibyaśa ca rathānāma ayutaisa taribhiḥ evama etaṃ mahāvyūhaṃ vayūhya bhārata pāṇḍavāḥ sūryòdayanama icchantaḥ sathitā yuddhāya daṃśitāḥ teṣāma ādityavarṇāni vimalāni mahānti ca śavetaca chatrāṇya aśòbhanta vāraṇeṣu ratheṣu ca [sa] karauñcaṃ tatò mahāvyūhama abhedyaṃ tanayasa tava vayūḍhaṃ dṛṣṭvā mahāghòraṃ pārthenāmita tejasā ācāryama upasaṃgamya kṛpaṃ śalyaṃ ca māriṣa saumadattiṃ vikarṇaṃ ca aśvatthāmānama eva ca duḥśāsanādīna bharātṝṃśa ca sa sarvāna eva bhārata anyāṃśa ca subahūña śūrāna yuddhāya samupāgatāna parāhedaṃ vacanaṃ kāle harṣayaṃsa tanayasa tava nānāśastrapraharaṇāḥ sarve śastrāstravedinaḥ ekaikaśaḥ samarthāhi yūyaṃ sarve mahārathāḥ pāṇḍuputrāna raṇe hantuṃ sa sainyāna kima u saṃhatāḥ aparyāptaṃ tada asmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitama paryāptaṃ tava idama eteṣāṃ balaṃ pārthiva sattamāḥ saṃsthānāḥ śūrasenāśa ca veṇikāḥ kukurāsa tathā ārevakāsa tarigartāśa ca madrakā yavanāsa tathā śatruṃjayena sahitāsa tathā duḥśāsanena ca vikarṇena ca vīreṇa tathā nandòpanandakaiḥ citrasenena sahitāḥ sahitāḥ pāṇibhadrakaiḥ bhīṣmama evābhirakṣantu saha sainyapuraskṛtāḥ tatò daròṇaśa ca bhīṣmaśa ca tava putraśa ca māriṣa avyūhanta mahāvyūhaṃ pāṇḍūnāṃ paratibādhane bhīṣmaḥ sainyena mahatā samantāta parivāritaḥ yayau parakarṣana mahatīṃ vāhinīṃ surarāḍa iva tama anvayāna maheṣvāsò bhāradvājaḥ paratāpavāna kuntalaiśa ca daśārṇaiśa ca māgadhaiśa ca viśāṃ pate vidarbhaira mekalaiśa caiva karṇaprāvaraṇaira api sahitāḥ sarvasainyena bhīṣmama āhavaśòbhinama gāndhārāḥ sindhusauvīrāḥ śibayò 'tha vasātayaḥ śakuniśa ca savasainyena bhāradvājama apālayata tatò duryòdhanò rājā sahitaḥ sarvasòdaraiḥ aśvātakaira vikarṇaiśa ca tathā śarmila kòsalaiḥ daradaiśa cūcupaiśa caiva tathā kaṣudrakamālavaiḥ abhyarakṣata saṃhṛṣṭaḥ saubaleyasya vāhinīma bhūriśravāḥ śalaḥ śalyò bhagadattaśa ca māriṣa vindānuvindāva āvantyau vāmaṃ pārśvama apālayana saumadattiḥ suśarmā ca kāmbòjaśa ca sudakṣiṇaḥ śatāyuśa ca śarutāyuśa ca dakṣiṇaṃ pārśvama āsthitāḥ aśvatthāmā kṛpaśa caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ mahatyā senayā sārdhaṃ senā pṛṣṭhe vayavasthitāḥ pṛṣṭhagòpāsa tu tasyāsana nānādeśyā janeśvarāḥ ketumāna vasu dānaśa ca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ tatasa te tāvakāḥ sarve hṛṣṭā yuddhāya bhārata dadhmuḥ śaṅkhāna mudā yuktāḥ siṃhanādāṃśa ca nādayana teṣāṃ śarutvā tu hṛṣṭānāṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ siṃhanādaṃ vinadyòccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau paratāpavāna tataḥ śaṅkhāśa ca bheryaśa ca peśyaśa ca vividhāḥ paraiḥ ānakāśa cābhyahanyanta sa śabdasa tumulò 'bhavata tataḥ śavetaira hayaira yukte mahati sayandane sathitau paradadhmatuḥ śaṅkhavarau hemaratnapariṣkṛtau pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśò devadattaṃ dhanaṃjayaḥ pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkòdaraḥ anantavijayaṃ rājā kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ nakulaḥ sahadevaśa ca sughòṣamaṇipuṣpakau kāśirājaśa ca śaibyaśa ca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ dhṛṣṭadyumnò virāṭaśa ca sātyakiśa ca mahāyaśāḥ pāñcālyaśa ca maheṣvāsò daraupadyāḥ pañca cātmajāḥ sarve dadhmura mahāśaṅkhāna siṃhanādāṃśa ca nedire sa ghòṣaḥ sumahāṃsa tatra vīraisa taiḥ samudīritaḥ nabhaśa ca pṛthivīṃ caiva tumulò vayanunādayata evama ete mahārāja parahṛṣṭāḥ kurupāṇḍavāḥ punara yuddhāya saṃjagmusa tāpayānāḥ parasparama [dhṛ] evaṃ vayūḍheṣva anīkeṣu māmakeṣva itareṣu ca kathaṃ paraharatāṃ śareṣṭhāḥ saṃprahāraṃ paracakrire [sa] samaṃ vayūḍheṣva anīkeṣu saṃnaddhā ruciradhvajāḥ apārama iva saṃdṛśya sāgarapratimaṃ balama teṣāṃ madhye sathitò rājā putrò duryòdhanasa tava abravīta tāvakāna sarvāna yudhyadhvama iti daṃśitāḥ te manaḥ karūrama āsthāya samabhityaktajīvitāḥ pāṇḍavāna abhyavartanta sarva evòcchritadhvajāḥ tatò yuddhaṃ samabhavata tumulaṃ lòmaharṣaṇama tāvakānāṃ pareṣāṃ ca vayatiṣakta rathadvipama muktāsa tu rathibhira bāṇā rukmapuṅkhāḥ sutejanāḥ saṃnipetura akuṇṭhāgrā nāgeṣu ca hayeṣu ca tathā paravṛtte saṃgrāme dhanura udyamya daṃśitaḥ abhipatya mahābāhura bhīṣmò bhīmaparākramaḥ saubhadre bhīmasene ca śauneye ca mahārathe kekaye ca virāte ca dhṛṣṭadyumne ca pārṣate eteṣu naravīreṣu cedimatsyeṣu cābhitaḥ vavarṣa śaravarṣāṇi vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ parākampata mahāvyūhasa tasmina vīra samāgame sarveṣāma eva sainyānāma āsīda vayatikarò mahāna sādita dhavajanāgāśa ca hatapravara vājinaḥ viprayātarathānīkāḥ samapadyanta pāṇḍavāḥ arjunasa tu naravyāghrò dṛṣṭvā bhīṣmaṃ mahārathama vārṣṇeyama abravīta karuddhò yāhi yatra pitāmahaḥ eṣa bhīṣmaḥ susaṃkruddhò vārṣṇeya mama vāhinīma nāśayiṣyati suvyaktaṃ duryòdhana hite rataḥ eṣa daròṇaḥ kṛpaḥ śalyò vikarṇaśa ca janārdana dhārtarāṣṭrāśa ca sahitā duryòdhana purògamāḥ pāñcālāna nihaniṣyanti rakṣitā dṛḍhadhanvanā sò 'haṃ bhīṣmaṃ gamiṣyāmi sainyahetòra janārdana tama abravīda vāsudevò yattò bhava dhanaṃjaya eṣa tavā parāpaye vīra pitāmaha rathaṃ parati evama uktvā tataḥ śaurī rathaṃ taṃ lòkaviśrutama parāpayāma āsa bhīṣmāya rathaṃ parati janeśvara cañcada bahu patākena balākā varṇavājinā samucchritamahābhīma nadada vānaraketunā mahatā meghanādena rathenādityavarcasā vinighnana kauravānīkaṃ śūrasenāṃśa ca pāṇḍavaḥ āyāca charāna nudaña śīghraṃ suhṛca chòṣa vināśanaḥ tama āpatantaṃ vegena parabhinnama iva vāraṇama tarāsayānaṃ raṇe śūrāna pātayantaṃ ca sāyakaiḥ saindhava paramukhaira guptaḥ parācya sauvīrakekayaiḥ sahasā paratyudīyāya bhīṣmaḥ śāṃtanavò 'rajunama kò hi gāṇḍīvadhanvānama anyaḥ kurupitāmahāta daròṇa vaikartanābhyāṃ vā rathaḥ saṃyātuma arhati tatò bhīṣmò mahārāja kauravāṇāṃ pitāmahaḥ arjunaṃ sapta saptatyā nārācānāṃ samāvṛṇòta daròṇaśa ca pañcaviṃśatyā kṛpaḥ pañcāśatā śaraiḥ duryòdhanaśa catuḥṣaṣṭyā śalyaśa ca navabhiḥ śaraiḥ saindhavò navabhiśa cāpi śakuniśa cāpi pañcabhiḥ vikarṇò daśabhira bhallai rājana vivyādha pāṇḍavama sa taira viddhò maheṣvāsaḥ samantāna niśitaiḥ śaraiḥ na vivyathe mahābāhura bhidyamāna ivācalaḥ sa bhīṣmaṃ pañcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ daròṇaṃ ṣaṣṭyā naravyāghrò vikarṇaṃ ca taribhiḥ śaraiḥ ārtāyaniṃ taribhira bāṇai rājānaṃ cāpi pañcabhiḥ paratyavidhyada ameyātmā kirīṭī bharatarṣabha taṃ sātyakira virāṭaśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ daraupadeyābhimanyuśa ca parivavrura dhanaṃjayama tatò daròṇaṃ maheṣvāsaṃ gāṅgeyasya pariye ratama abhyavarṣata pāñcālyaḥ saṃyuktaḥ saha sòmakaiḥ bhīṣmasa tu rathināṃ śareṣṭhasa tūrṇaṃ vivyādha pāṇḍavama aśītyā niśitaira bāṇaisa tatò 'karòśanta tāvakāḥ teṣāṃ tu ninadaṃ śarutvā parahṛṣṭānāṃ parahṛṣṭavata paraviveśa tatò madhyaṃ rathasiṃhaḥ paratāpavāna teṣāṃ tu rathasiṃhānāṃ madhyaṃ parāpya dhanaṃjayaḥ cikrīḍa dhanuṣā rāja~la lakṣyaṃ kṛtvā mahārathāna tatò duryòdhanò rājā bhīṣmama āha janeśvaraḥ pīḍyamānaṃ savakaṃ sainyaṃ dṛṣṭvā pārthena saṃyuge eṣa pāṇḍusutasa tāta kṛṣṇena sahitò balī yatatāṃ sarvasainyānāṃ mūlaṃ naḥ parikṛntati tavayi jīvati gāṅgeye daròṇe ca rathināṃ vare tavatkṛte haya eṣa karṇò 'pi nayastaśastrò mahārathaḥ na yudhyati raṇe pārthaṃ hitakāmaḥ sadā mama sa tathā kuru gāṅgeya yathā hanyeta phalgunaḥ evama uktasa tatò rājana pitā devavratasa tava dhika kaṣatradharmama itya uktvā yayau pārtharathaṃ parati ubhau śavetahayau rājana saṃsaktau dṛśyapārthivāḥ siṃhanādāna bhṛśaṃ cakruḥ śaṅkhaśabdāṃśa ca bhārata darauṇira duryòdhanaśa caiva vikarṇaśa ca tavātmajaḥ parivārya raṇe bhīṣmaṃ sathitā yuddhāya māriṣa tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya dhanaṃjayama sathitā yuddhāya mahate tatò yuddhama avartata gāṅgeyasa tu raṇe pārthama ānarchana navabhiḥ śaraiḥ tama arjunaḥ paratyavidhyada daśabhira marma vedhibhiḥ tataḥ śarasahasreṇa suprayuktena pāṇḍavaḥ arjunaḥ samaraślāghī bhīṣmasyāvārayada diśaḥ śarajālaṃ tatasa tata tu śarajālena kaurava vārayāma āsa pārthasya bhīṣmaḥ śāṃtanavasa tathā ubhau paramasaṃhṛṣṭāva ubhau yuddhābhinandinau nirviśeṣama ayudhyetāṃ kṛtapratikṛtaiṣiṇau bhīṣma cāpavimuktāni śarajālāni saṃdhaśaḥ śīryamāṇānya adṛśyanta bhinnānya arjuna sāyakaiḥ tathaivārjuna muktāni śarajālāni bhāgaśaḥ gāṅgeya śaranunnāni nayapatanta mahītale arjunaḥ pañcaviṃśatyā bhīṣmama ārcchaca chitaiḥ śaraiḥ bhīṣmò 'pi samare pārthaṃ vivyādha tariṃśatā śaraiḥ anyònyasya hayāna viddhvā dhavajau ca sumahābalau ratheṣāṃ rathacakre ca cikrīḍatura ariṃdamau tataḥ karuddhò mahārāja bhīṣmaḥ paraharatāṃ varaḥ vāsudevaṃ taribhira bāṇaira ājaghāna satanāntare bhīṣmacāpacyutaira bāṇaira nirviddhò madhusūdanaḥ virarāja raṇe rājana sa puṣpa iva kiṃśukaḥ tatò 'rajunò bhṛśaṃ karuddhò nirviddhaṃ parekṣya mādhavama gāṅgeya sārathiṃ saṃkhye nirbibheda taribhiḥ śaraiḥ yatamānau tu tau vīrāva anyònyasya vadhaṃ parati nāśaknutāṃ tadānyònyama abhisaṃdhātuma āhave maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni ca adarśayetāṃ bahudhā sūta sāmarthya lāghavāta antaraṃ ca parahāreṣu tarkayantau mahārathau rājanna antaramārgasthau sathitāva āstāṃ muhura muhuḥ ubhau siṃharavònmiśraṃ śaṅkhaśabdaṃ paracakratuḥ tathaiva cāpanirghòṣaṃ cakratusa tau mahārathau tayòḥ śaṅkhapraṇādena rathanemi savanena ca dāritā sahasā bhūmiśa cakampa ca nanāda ca na tayòra antaraṃ kaśa cida dadṛśe bharatarṣabha balinau samare śūrāva anyònyasadṛśāva ubhau cihnamātreṇa bhīṣmaṃ tu parajajñusa tatra kauravāḥ tathā pāṇḍusutāḥ pārthaṃ cihnamātreṇa jajñire tayòra nṛvarayò rājana dṛśyatādṛka parākramama vismayaṃ sarvabhūtāni jagmura bhārata saṃyuge na tayòra vivaraṃ kaśa cida raṇe paśyati bhārata dharme sathitasya hi yathā na kaśa cida vṛjinaṃ kava cita ubhau hi śarajālena tāva adṛśyau babhūvatuḥ parakāśau ca punasa tūrṇaṃ babhūvatura ubhau raṇe tatra devāḥ sa gandharvāśa cāraṇāśa ca saharṣibhiḥ anyònyaṃ paratyabhāṣanta tayòra dṛṣṭvā parākramama na śakyau yudhi saṃrabdhau jetuma etau mahārathau sa devāsuragandharvaira lòkaira api kathaṃ cana āścaryabhūtaṃ lòkeṣu yuddhama etana mahādbhutama naitādṛśāni yuddhāni bhaviṣyanti kathaṃ cana nāpi śakyò raṇe jetuṃ bhīṣmaḥ pārthena dhīmatā sadhanuśa ca rathasthaśa ca paravapana sāyakāna raṇe tathaiva pāṇḍavaṃ yuddhe devaira api durāsadama na vijetuṃ raṇe bhīṣma utsaheta dhanurdharama iti sama vācaḥ śarūyante paròccarantyasa tatasa tataḥ gāṅgeyārjunayòḥ saṃkhye satavayuktā viśāṃ pate tavadīyāsa tu tatò yòdhāḥ pāṇḍaveyāśa ca bhārata anyònyaṃ samare jaghnusa tayòsa tatra parākrame śitadhāraisa tathā khaḍgaira vimalaiśa ca paraśvadhaiḥ śaraira anyaiśa ca bahubhiḥ śastraira nānāvidhaira yudhi ubhayòḥ senayòra vīrā nayakṛntanta parasparama vartamāne tathā ghòre tasmina yuddhe sudāruṇe daròṇa pāñcālyayò rājana mahāna āsīta samāgamaḥ [dhṛ] kathaṃ daròṇò maheṣvāsaḥ pāñcālyaśa cāpi pārṣataḥ raṇe samīyatura yattau tana mamācakṣva saṃjaya diṣṭama eva paraṃ manye pauruṣāda api saṃjaya yatra śāṃtanavò bhīṣmò nātarada yudhi pāṇḍavama bhīṣmò hi samare karuddhò hanyāla lòkāṃśa carācarāna sa kathaṃ pāṇḍavaṃ yuddhe nātarata saṃjayaujasā [sa] śṛṇu rājana sathirò bhūtvā yuddhama etata sudāruṇama na śakyaḥ pāṇḍavò jetuṃ devaira api sa vāsavaiḥ daròṇasa tu niśitaira bāṇaira dhṛṣṭadyumnama ayòdhayata sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍāda apātayata tasyātha caturò vāhāṃśa caturbhiḥ sāyakòttamaiḥ pīḍayāma āsa saṃkruddhò dhṛṣṭadyumnasya māriṣa dhṛṣṭadyumnasa tatò daròṇaṃ navatyā niśitaiḥ śaraiḥ vivyādha parahasana vīrasa tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta tataḥ punara ameyātmā bhāradvājaḥ paratāpavāna śaraiḥ paracchādayāma āsa dhṛṣṭadyumnama amarṣaṇama ādade ca śaraṃ ghòraṃ pārṣatasya vadhaṃ parati śakrāśanisamasparśaṃ mṛtyudaṇḍama ivāparama hāhākārò mahāna āsīta sarvasainyasya bhārata tama iṣuṃ saṃdhitaṃ dṛṣṭvā bhāradvājena saṃyuge tatrādbhutama apaśyāma dhṛṣṭadyumnasya pauruṣama yada ekaḥ samare vīrasa tasthau girira ivācalaḥ taṃ ca dīptaṃ śaraṃ ghòrama āyāntaṃ mṛtyuma ātmanaḥ ciccheda śaravṛṣṭiṃ ca bhāradvāje mumòca ha tata uccukruśuḥ sarve pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha dhṛṣṭadyumnena tata karmakṛtaṃ dṛṣṭvā suduṣkarama tataḥ śaktiṃ mahāvegāṃ savarṇavaiḍūrya bhūṣitāma daròṇasya nidhanākāṅkṣī cikṣepa sa parākramī tāma āpatantīṃ sahasā śaktiṃ kanakabhūṣaṇāma taridhā cikṣepa samare bhāradvājò hasanna iva śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaḥ paratāpavāna vavarṣa śaravarṣāṇi daròṇaṃ parati janeśvara śaravarṣaṃ tatasa taṃ tu saṃnivārya mahāyaśāḥ daròṇò darupadaputrasya madhye ciccheda kārmukama sa chinnadhanvā samare gadāṃ gurvīṃ mahāyaśāḥ daròṇāya pareṣayāma āsa girisāramayīṃ balī sā gadā vegavana muktā parāyāda daròṇa jighāṃsayā tatrādbhutama apaśyāma bhāradvājasya vikramama lāghavāda vayaṃsayāma āsa gadāṃ hemavibhūṣitāma vayaṃsayitvā gadāṃ tāṃ ca pareṣayāma āsa pārṣate bhallāna suniśitāna pītāna savarṇapuṅkhāña śilāśitāna te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śòṇitama āhave athānyada dhanura ādāya dhṛṣṭadyumne mahāmanāḥ daròṇaṃ yudhi parākramya śaraira vivyādha pañcabhiḥ rudhirāktau tatasa tau tu śuśubhāte nararṣabhau vasanta samaye rājana puṣpitāva iva kuṃśukau amarṣitasa tatò rājana parākramya camūmukhe daròṇò darupadaputrasya punaśa ciccheda kārmukama athainaṃ chinnadhanvānaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ avākirada ameyātmā vṛṣṭyā megha ivācalama sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍāda apātayata athāsya caturò vāhāṃśa caturbhira niśitaiḥ śaraiḥ pātayāma āsa samare siṃhanādaṃ nanāda ca tatò 'pareṇa bhallena hastāca cāpama athācchinata sa chinnadhanvā virathò hatāśvò hatasārathiḥ gadāpāṇira avāròhata khayāpayana pauruṣaṃ mahata tāma asya viśikhaisa tūrṇaṃ pātayāma āsa bhārata rathāda anavarūḍhasya tada adbhutama ivābhavata tataḥ sa vipulaṃ carma śatacandraṃ ca bhānumata khaḍgaṃ ca vipulaṃ divyaṃ paragṛhya subhujò balī abhidudrāva vegena daròṇasya vadhakāṅkṣayā āmiṣārthī yathā siṃhò vane mattama iva davipama tatrādbhutama apaśyāma bhāradvājasya pauruṣama lāghavaṃ cāstrayògaṃ ca balaṃ bāhvòśa ca bhārata yada enaṃ śaravarṣeṇa vārayāma āsa pārṣatama na śaśāka tatò gantuṃ balavāna api saṃyuge tatra sathitama apaśyāma dhṛṣṭadyumnaṃ mahārathama vārayāṇaṃ śaraughāṃśa ca carmaṇā kṛtahastavata tatò bhīmò mahābāhuḥ sahasābhyapatada balī sāhāyyakārī samare pārṣatasya mahātmanaḥ sa daròṇaṃ niśitaira bāṇai rājana vivyādha saptabhiḥ pārṣataṃ ca tadā tūrṇama anyama āròpayada rathama tatò duryòdhanò rājā kaliṅgaṃ samacòdayata sainyena mahatā yuktaṃ bhāradvājasya rakṣaṇe tataḥ sā mahatī senā kaliṅgānāṃ janeśvara bhīmama abhyudyayau tūrṇaṃ tava putrasya śāsanāta pāñcālyama abhisaṃtyajya daròṇò 'pi rathināṃ varaḥ virāṭadrupadau vṛddhau yòdhayāma āsa saṃgatau dhṛṣṭadyumnò 'pi samare dharmarājaṃ samabhyayāta tataḥ paravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama kaliṅgānāṃ ca samare bhīmasya ca mahātmanaḥ jagataḥ parakṣaya karaṃ ghòrarūpaṃ bhayānakama [dhṛ] tathā paratisamādiṣṭaḥ kaliṅgò vāhinīpatiḥ kathama adbhutakarmāṇaṃ bhīmasenaṃ mahābalama carantaṃ gadayā vīraṃ daṇḍapāṇima ivāntakama yòdhayāma āsa samare kaliṅgaḥ saha senayā [sa] putreṇa tava rājendra sa tathòktò mahābalaḥ mahatyā senayā guptaḥ parāyāda bhīma rathaṃ parati tāma āpatantīṃ sahasā kaliṅgānāṃ mahācamūma rathanāgāśvakalilāṃ paragṛhītamahāyudhāma bhīmasenaḥ kaliṅgānāma ārchada bhārata vāhinīma ketumantaṃ ca naiṣādima āyāntaṃ saha cedibhiḥ tataḥ śarutāyuḥ saṃkruddhò rājñā ketumatā saha āsasāda raṇe bhīmaṃ vayūḍhānīkeṣu cediṣu rathaira anekasāhasraiḥ kaliṅgānāṃ janādhipaḥ ayutena gajānāṃ ca niṣādaiḥ saha ketumāna bhīmasenaṃ raṇe rājana samantāta paryavārayata cedimatsya karūṣāśa ca bhīmasenapurògamāḥ abhyavartanta sahasā niṣādāna saha rājabhiḥ tataḥ paravavṛte yuddhaṃ ghòrarūpaṃ bhayānakama parajānana na ca yòdhāna savāna parasparajighāṃsayā ghòrama āsīta tatò yuddhaṃ bhīmasya sahasā paraiḥ yathendrasya mahārāja mahatyā daitya senayā tasya sainyasya saṃgrāme yudhyamānasya bhārata babhūva sumahāña śabdaḥ sāgarasyeva garjataḥ anyònyasya tadā yòdhā nikṛntantò viśāṃ pate mahīṃ cakruśa citāṃ sarvāṃ śaśaśòṇitasaṃnibhāma yòdhāṃśa ca savā parāna vāpi nābhyajānaja jighāṃsayā savāna apya ādadate savāśa ca śūrāḥ samaradurjayāḥ vimardaḥ sumahāna āsīda alpānāṃ bahubhiḥ saha kaliṅgaiḥ saha cedīnāṃ niṣādaiśa ca viśāṃ pate kṛtvā puruṣakāraṃ tu yathāśakti mahābalāḥ bhīmasenaṃ parityajya saṃnyavartanta cedayaḥ sarvaiḥ kaliṅgaira āsannaḥ saṃnivṛtteṣu cediṣu savabāhubalama āsthāya na nayavartata pāṇḍavaḥ na cacāla rathòpasthāda bhīmasenò mahābalaḥ śitaira avākirana bāṇaiḥ kaliṅgānāṃ varūthinīma kaliṅgasa tu maheṣvāsaḥ putraśa cāsya mahārathaḥ śakradeva iti khayātò jaghnatuḥ pāṇḍavaṃ śaraiḥ tatò bhīmò mahābāhura vidhunvana ruciraṃ dhanuḥ yòdhayāma āsa kāliṅgāna savabāhubalama āśritaḥ śakradevasa tu samare visṛjana sāyakāna bahūna aśvāña jaghāna samare bhīmasenasya sāyakaiḥ vavarṣa śaravarṣāṇi tapānte jaladò yathā hatāśve tu rathe tiṣṭhana bhīmasenò mahābalaḥ śakradevāya cikṣepa sarvaśaikyāyasīṃ gadāma sa tayā nihatò rājana kaliṅgasya sutò rathāta sa dhavajaḥ saha sūtena jagāma dharaṇītalama hatama ātmasutaṃ dṛṣṭvā kaliṅgānāṃ janādhipaḥ rathaira anekasāhasraira bhimasyāvārayada diśaḥ tatò bhīmò mahābāhura gurvīṃ tayaktvā mahāgadāma udbabarhātha nistriṃśaṃ cikīrṣuḥ karma dāruṇama carma cāpratimaṃ rājanna ārṣabhaṃ puruṣarṣabha nakṣataira ardhacandraiśa ca śātakumbhamayaiśa citama kaliṅgasa tu tataḥ karuddhò dhanurjyāma avamṛjya ha paragṛhya ca śaraṃ ghòrama ekaṃ sarpaviṣòpamama parāhiṇòda bhīmasenāya vadhākāṅkṣī janeśvaraḥ tama āpatantaṃ vegena pareritaṃ niśitaṃ śarama bhīmasenò davidhā rājaṃśa ciccheda vipulāsinā udakròśaca ca saṃhṛṣṭasa tarāsayānò varūthinīma kaliṅgasa tu tataḥ karuddhò bhīmasenāya saṃyuge tòmarāna parāhiṇòca chīghraṃ caturdaśa śilāśitāna tāna aprāptāna mahābāhuḥ khagatāna eva pāṇḍavaḥ ciccheda sahasā rājanna asaṃbhrāntò varāsinā nikṛtya tu raṇe bhīmasa tòmarāna vai caturdaśa bhānumantama abhiprekṣya parādravata puruṣarṣabhaḥ bhānumāṃsa tu tatò bhīmaṃ śaravarṣeṇa chādayana nanāda balavana nādaṃ nādayānò nabhastalama na taṃ sa mamṛṣe bhīmaḥ siṃhanādaṃ mahāraṇe tataḥ savareṇa mahatā vinanāda mahāsvanama tena śabdena vitrastā kaliṅgānāṃ varūthinī na bhīmaṃ samare mene mānuṣaṃ bharatarṣabha tatò bhīmò mahārāja naditvā vipulaṃ savanama sāsira vegāda avaplutya dantābhyāṃ vāraṇòttamama āruròha tatò madhyaṃ nāgarājasya māriṣa khaḍgena pṛthunā madhye bhānumantama atò 'cachinata sò 'natarāyudhinaṃ hatvā rājaputrama ariṃdamaḥ gurubhārasaha sakandhe nāgasyāsima apātayata chinnaskandhaḥ sa vinadana papāta gajayūthapaḥ ārugṇaḥ sindhuvegena sānumāna iva parvataḥ tatasa tasmāda avaplutya gajāda bhārata bhārataḥ khaḍgapāṇira adīnātmā atiṣṭhada bhuvi daṃśitaḥ sa cacāra bahūna mārgāna abhītaḥ pātayana gajāna agnicakrama ivāviddhaṃ sarvataḥ paratyadṛśyata aśvavṛndeṣu nāgeṣu rathānīkeṣu cābhibhūḥ padātīnāṃ ca saṃgheṣu vinighnaña śòṇitòkṣitaḥ śayenavada vayacarada bhīmò raṇe ripubalòtkaṭaḥ chindaṃsa teṣāṃ śarīrāṇi śirāṃsi ca mahājavaḥ khaḍgena śitadhāreṇa saṃyuge gaya yòdhināma padātira ekaḥ saṃkruddhaḥ śatrūṇāṃ bhayavardhanaḥ mòhayāma āsa ca tadā kālānta ka yamòpamaḥ mūḍhāśa ca te tama evājau vinadantaḥ samādravana sāsima uttamavegena vicarantaṃ mahāraṇe nikṛtya rathināma ājau ratheśāśa ca yugāni ca jaghāna rathinaśa cāpi balavāna arimardanaḥ bhīmasenaśa carana mārgāna subahūna paratyadṛśyata bharāntama udbhrāntama āviddhama āplutaṃ parasṛtaṃ sṛtama saṃpātaṃ samudīryaṃ ca darśayāma āsa pāṇḍavaḥ ke cida agrāsinā chinnāḥ pāṇḍavena mahātmanā vinedura bhinnamarmāṇò nipetuśa ca gatāsavaḥ chinnadantā garahasa tāśa ca bhinnakumbhāsa tathāpare viyòdhāḥ savānya anīkāni jaghnura bhārata vāraṇāḥ nipetura urvyāṃ ca tathā vinadantò mahāravāna chinnāṃśa ca tòmarāṃśa cāpāna mahāmātraśirāṃsi ca paristòmāni citrāṇi kakṣyāśa ca kanakòjjvalāḥ garaiveyāṇya atha śaktīśa ca patākāḥ kaṇapāṃsa tathā tūṇīrāṇya atha yantrāṇi vicitrāṇi dhanūṃṣi ca agnikuṇḍāni śubhrāṇi tòttrāṃśa caivāṅkuśaiḥ saha ghaṇṭāśa ca vividhā rājana hemagarbhāṃsa tasarūna api patataḥ patitāṃśa caiva paśyāmaḥ saha sādibhiḥ chinnagātrāvara karaira nihataiśa cāpi vāraṇaiḥ āsīta tasmina samāstīrṇā patitaira bhūnagaira iva vimṛdyaivaṃ mahānāgāna mamardāśvāna nararṣabhaḥ aśvāròhavarāṃśa cāpi pātayāma āsa bhārata tada ghòrama abhavada yuddhaṃ tasya teṣāṃ ca bhārata khalīnānya atha yòktrāṇi kaśāśa ca kanakòjjvalāḥ paristòmāśa ca parāsāśa ca ṛṣṭayaśa ca mahādhanāḥ kavacānya atha carmāṇi citrāṇya āstaraṇāni ca tatra tatrāpaviddhāni vayadṛśyanta mahāhave paròtha yantraira vicitraiśa ca śastraiśa ca vimalaisa tathā sacakre vasudhāṃ kīrṇāṃ śabalaiḥ kusumaira iva āplutya rathinaḥ kāṃśa cita parāmṛśya mahābalaḥ pātayāma āsa khaḍgena sa dhavajāna api pāṇḍavaḥ muhura utpatatò dikṣu dhāvataśa ca yaśasvinaḥ mārgāṃśa ca carataśa citrāna vayasmayanta raṇe janāḥ nijaghāna padā kāṃśa cida ākṣipyānyāna apòthayata khaḍgenānyāṃśa ca ciccheda nādenānyāṃśa ca bhīṣayana ūruvegena cāpya anyāna pātayāma āsa bhūtale apare cainama ālòkya bhayāta pañcatvama āgatāḥ evaṃ sā bahulā senā kaliṅgānāṃ tarasvināma parivārya raṇe bhīṣmaṃ bhīmasenama upādravata tataḥ kaliṅga sainyānāṃ paramukhe bharatarṣabha śarutāyuṣama abhiprekṣya bhīmasenaḥ samabhyayāta tama āyāntama abhiprekṣya kaliṅgò navabhiḥ śaraiḥ bhīmasenama ameyātmā paratyavidhyata satanāntare kaliṅga bāṇābhihatasa tòttrārdita iva daviṣaḥ bhīmasenaḥ parajajvāla karòdhenāgnira ivendhanaiḥ athāśòkaḥ samādāya rathaṃ hemapariṣkṛtama bhīmaṃ saṃpādayāma āsa rathena rathasārathiḥ tama āruhya rathaṃ tūrṇaṃ kaunteyaḥ śatrusūdanaḥ kaliṅgama abhidudrāva tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta tataḥ śarutāyura balavāna bhīmāya niśitāña śarāna pareṣayāma āsa saṃkruddhò darśayana pāṇilāghavama sa kārmukavaròtsṛṣṭaira navabhira niśitaiḥ śaraiḥ samāhatò bhṛśaṃ rājana kaliṅgena mahāyaśāḥ saṃcukrudhe bhṛśaṃ bhīmò daṇḍāhata ivòragaḥ karuddhaśa ca cāpama āyamya balavada balināṃ varaḥ kaliṅgama avadhīta pārthò bhīmaḥ saptabhira āyasaiḥ kaṣurābhyāṃ cakrarakṣau ca kaliṅgasya mahābalau satyadevaṃ ca satyaṃ ca parāhiṇòda yamasādanama tataḥ punara ameyātmā nārācaira niśitaisa taribhiḥ ketumantaṃ raṇe bhīmò 'gamayada yamasādanama tataḥ kaliṅgāḥ saṃkruddhā bhīmasenama amarṣaṇama anīkaira bahusāhasraiḥ kaṣatriyāḥ samavārayana tataḥ śaktigadā khaḍgatòmararṣṭi paraśvadhaiḥ kaliṅgāśa ca tatò rājana bhīmasenama avākirana saṃnivārya sa tāṃ ghòrāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitāma gadāma ādāya tarasā pariplutya mahābalaḥ bhīmaḥ saptaśatāna vīrāna anayada yamasādanama punaśa caiva davisāhasrāna kaliṅgāna arimardanaḥ parāhiṇòna mṛtyulòkāya tada adbhutama ivābhavata evaṃ sa tānya anīkāni kaliṅgānāṃ punaḥ punaḥ bibheda samare vīraḥ parekṣya bhīṣmaṃ mahāvratama hatāròhāśa ca mātaṅgāḥ pāṇḍavena mahātmanā viprajagmura anīkeṣu meghā vātahatā iva mṛdantaḥ savānya anīkāni vinadantaḥ śarāturāḥ tatò bhīmò mahābāhuḥ śaṅkhaṃ parādhmāpayada balī sarvakāliṅgasainyānāṃ manāṃsi samakampayata mòhaśa cāpi kaliṅgānāma āviveśa paraṃtapa parākampanta ca sainyāni vāhanāni ca sarvaśaḥ bhīmena samare rājana gajendreṇeva sarvataḥ mārgāna bahūna vicaratā dhāvatā ca tatasa tataḥ muhura utpatatā caiva saṃmòhaḥ samajāyata bhīmasena bhayatrastaṃ sainyaṃ ca samakampata kaṣòbhyamāṇama asaṃbādhaṃ parāheṇeva mahata saraḥ tarāsiteṣu ca vīreṣu bhīmenādbhuta karmaṇā punarāvartamāneṣu vidravatsu ca saṃghaśaḥ sarvakāliṅgayòdheṣu pāṇḍūnāṃ dhavajinīpatiḥ abravīta savānya anīkāni yudhyadhvama iti pārṣataḥ senāpativacaḥ śarutvā śikhaṇḍipramukhā gaṇāḥ bhīmama evābhyavartanta rathānīkaiḥ parahāribhiḥ dharmarājaśa ca tāna sarvāna upajagrāha pāṇḍavaḥ mahatā meghavarṇena nāgānīkena pṛṣṭhataḥ evaṃ saṃcòdya sarvāṇi savānya anīkāni pārṣataḥ bhīmasenasya jagrāha pārṣṇiṃ satpuruṣòcitāma na hi pāñcālarājasya lòke kaśa cana vidyate bhīma sātyakayòra anyaḥ parāṇebhyaḥ pariyakṛttamaḥ sò 'paśyata taṃ kaliṅgeṣu carantama arisūdanama bhīmasenaṃ mahābāhuṃ pārṣataḥ paravīrahā nanarda bahudhā rājana hṛṣṭaśa cāsīta paraṃtapaḥ śaṅkhaṃ dadhmau ca samare siṃhanādaṃ nanāda ca sa ca pārāvatāśvasya rathe hemapariṣkṛte kòvidāradhvajaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaḥ samāśvasata dhṛṣṭadyumnasa tu taṃ dṛṣṭvā kaliṅgaiḥ samabhidrutama bhīmasenama ameyātmā tarāṇāyājau samabhyayāta tau dūrāta sātyakira dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnavṛkòdarau kaliṅgāna samare vīrau yòdhayantau manasvinau sa tatra gatvā śaineyò javena jayatāṃ varaḥ pārtha pārṣatayòḥ pārṣṇiṃ jagrāha puruṣarṣabhaḥ sa kṛtvā kadanaṃ tatra paragṛhītaśarāsanaḥ āsthitò raudrama ātmānaṃ jaghāna samare parāna kaliṅga parabhavāṃ caiva māṃsaśòṇitakardamāma rudhirasyandinīṃ tatra bhīmaḥ parāvartayana nadīma antareṇa kaliṅgānāṃ pāṇḍavānāṃ ca vāhinīma saṃtatāra sudustārāṃ bhīmasenò mahābalaḥ bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā parākròśaṃsa tāvakā nṛpa kālò 'yaṃ bhīmarūpeṇa kaliṅgaiḥ saha yudhyate tataḥ śāṃtanavò bhīṣmaḥ śarutvā taṃ ninadaṃ raṇe abhyayāta tavaritò bhīmaṃ vayūḍhānīkaḥ samantataḥ taṃ sātyakira bhīmasenò dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ abhyadravanta bhīṣmasya rathaṃ hemapariṣkṛtama parivārya ca te sarve gāṅgeyaṃ rabhasaṃ raṇe taribhisa taribhiḥ śaraira ghòraira bhīṣmama ānarchura añjasā paratyavidhyata tāna sarvāna pitā devavratasa tava yatamānāna maheṣvāsāṃsa taribhisa taribhira ajihmagaiḥ tataḥ śarasahasreṇa saṃnivārya mahārathāna hayāna kāñcanasaṃnāhāna bhīmasya nayahanaca charaiḥ hatāśve tu rathe tiṣṭhana bhīmasenaḥ paratāpavāna śaktiṃ cikṣepa tarasā gāṅgeyasya rathaṃ parati aprāptāma eva tāṃ śaktiṃ pitā devavratasa tava taridhā ciccheda samare sā pṛthivyāma aśīryata tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ paragṛhya balavada gadāma bhīmasenò rathā tūrṇaṃ pupluve manujarṣabha sātyakò 'pi tatasa tūrṇaṃ bhīmasya pariyakāmyayā sārathiṃ kuruvṛddhasya pātayāma āsa sāyakaiḥ bhīṣmasa tu nihate tasmina sārathau rathināṃ varaḥ vātāyamānaisa taira aśvaira apanītò raṇājirāta bhīmasenasa tatò rājanna apanīte mahāvrate parajajvāla yathā vahnira dahana kakṣama ivaidhitaḥ sa hatvā sarvakāliṅgāna senā madhye vayatiṣṭhata nainama abhyutsahana ke cita tāvakā bharatarṣabha dhṛṣṭadyumnasa tama āròpya savarathe rathināṃ varaḥ paśyatāṃ sarvasainyānāma apòvāha yaśasvinama saṃpūjyamānaḥ pāñcālyaira matsyaiśa ca bharatarṣabha dhṛṣṭadyumnaṃ pariṣvajya sameyāda atha sātyakima athābravīda bhīmasenaṃ sātyakiḥ satyavikramaḥ paraharṣayana yaduvyāghrò dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ diṣṭyā kaliṅga rājaśa ca rājaputraśa ca ketumāna śakradevaśa ca kāliṅgaḥ kaliṅgāśa ca mṛdhe hatāḥ savabāhubalavīryeṇa nāgāśvarathasaṃkulaḥ mahāvyūhaḥ kaliṅgānāma ekena mṛditasa tavayā evama uktvā śinera naptā dīrghabāhura ariṃdamaḥ rathāda rathama abhidrutya paryaṣvajata pāṇḍavama tataḥ savarathama āruhya punara eva mahārathaḥ tāvakāna avadhīta karuddhò bhīmasya balama ādadhata [sa] gatāparāhṇabhūyiṣṭhe tasminna ahani bhārata rathanāgāśvapattīnāṃ sādināṃ ca mahākṣaye daròṇaputreṇa śalyena kṛpeṇa ca mahātmanā samasajjata pāñcālyasa taribhira etaira mahārathaiḥ sa lòkaviditāna aśvāna nijaghāna mahābalaḥ darauṇeḥ pāñcāla dāyādaḥ śitaira daśabhira āśugaiḥ tataḥ śalya rathaṃ tūrṇama āsthāya hatavāhanaḥ darauṇiḥ pāñcāla dāyādama abhyavarṣada atheṣubhiḥ dhṛṣṭadyumnaṃ tu saṃsaktaṃ darauṇinā dṛśya bhārata saubhadre 'bhayapatata tūrṇaṃ vikirana niśitāña śarāna sa śalyaṃ pañcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ aśvatthāmānama aṣṭābhira vivyādha puruṣarṣabha ārjuniṃ tu tatasa tūrṇaṃ darauṇira vivyādha patriṇā śalyò davādaśabhiśa caiva kṛpaśa ca niśitaisa taribhiḥ lakṣmaṇasa tava pautrasa tu tava pautrama avasthitama abhyavartata saṃhṛṣṭasa tatò yuddhama avartata dauryòdhanisa tu saṃkruddhaḥ saubhadraṃ navabhiḥ śaraiḥ vivyādha samare rājaṃsa tada adbhutama ivābhavata abhimanyusa tu saṃkruddhò bharātaraṃ bharatarṣabha śaraiḥ pañcāśatā rājana kaṣiprahastò 'bhayavidhyata lakṣmaṇò 'pi tatasa tasya dhanuśa ciccheda patriṇā muṣṭideśe mahārāja tata uccukruśura janāḥ tada vihāya dhanuśa chinnaṃ saubhadraḥ paravīrahā anyada ādattavāṃśa citraṃ kārmukaṃ vegavattarama tau tatra samare hṛṣṭau kṛtapratikṛtaiṣiṇau anyònyaṃ viśikhaisa tīkṣṇaira jaghnatuḥ puruṣarṣabhau tatò duryòdhanò rājā dṛṣṭvā putraṃ mahārathama pīḍitaṃ tava pautreṇa parāyāta tatra janeśvaraḥ saṃnivṛtte tava sute sarva eva janādhipāḥ ārjuniṃ rathavaṃśena samantāta paryavārayana sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ śūrò yudhi sudurjayaiḥ na sama vivyathate rājana kṛṣṇa tulyaparākramaḥ saubhadrama atha saṃsaktaṃ tatra dṛṣṭvā dhanaṃjayaḥ abhidudrāva saṃkruddhasa tarātukāmaḥ savama ātmajama tataḥ sarathanāgāśvā bhīṣmadròṇapurògamāḥ abhyavartanta rājānaḥ sahitāḥ savyasācinama uddhūtaṃ sahasā bhaumaṃ nāgāśvarathasādibhiḥ divākarapathaṃ parāpya rajasa tīvrama adṛśyata tāni nāgasahasrāṇi bhūmipāla śatāni ca tasya bāṇapathaṃ parāpya nābhyavartanta sarvaśaḥ paraṇeduḥ sarvabhūtāni babhūvusa timirā diśaḥ kurūṇāma anayasa tīvraḥ samadṛśyata dāruṇaḥ nāpya antarikṣaṃ na diśò na bhūmira na ca bhāskaraḥ parajajñe bharataśreṣṭha śarasaṃghaiḥ kirīṭinaḥ sādita dhavajanāgāsa tu hatāśvā rathinò bhṛśama vipradruta rathāḥ ke cida dṛśyante rathayūthapāḥ virathā rathinaśa cānye dhāvamānāḥ samantataḥ tatra tatraiva dṛśyante sāyudhāḥ sāṅgadaira bhujaiḥ hayāròhā hayāṃsa tayaktvā gajāròhāśa ca dantinaḥ arjunasya bhayāda rājana samantāda vipradudruvuḥ rathebhyaśa ca gajebhyaśa ca hayebhyaśa ca narādhipāḥ patitāḥ pātyamānāśa ca dṛśyante 'rajuna tāḍitāḥ sagadāna udyatāna bāhūna sa khaḍgāṃśa ca viśāṃ pate sa parāsāṃśa ca sa tūṇīrāna sa śarāna sa śarāsanāna sāṅkuśāna sa patākāṃśa ca tatra tatrārjunò nṛṇāma nicakarta śaraira ugrai raudraṃ bibhrada vapusa tadā parighāṇāṃ paravṛddhānāṃ mudgarāṇāṃ ca māriṣa parāsānāṃ bhiṇḍipālānāṃ nistriṃśānāṃ ca saṃyuge paraśvadhānāṃ tīkṣṇānāṃ tòmarāṇāṃ ca bhārata varmaṇāṃ cāpaviddhānāṃ kavacānāṃ ca bhūtale dhavajānāṃ carmaṇāṃ caiva vayajanānāṃ ca sarvaśaḥ chatrāṇāṃ hemadaṇḍānāṃ cāmarāṇāṃ ca bhārata paratòdānāṃ kaśānāṃ ca yòktrāṇāṃ caiva māriṣa rāśayaśa cātra dṛśyante vinikīrṇā raṇakṣitau nāsīta tatra pumāna kaśa cita tava sainyasya bhārata yò 'rajunaṃ samare śūraṃ paratyudyāyāta kathaṃ cana yò yò hi samare pārthaṃ patyudyāti viśāṃ pate sa sa vai viśikhaisa tīkṣṇaiḥ paralòkāya nīyate teṣu vidravamāṇeṣu tava yòdheṣu sarvaśaḥ arjunò vāsudevaśa ca dadhmatura vārijòttamau tata parabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā pitā devavratasa tava abravīta samare śūraṃ bhāradvājaṃ samayanna iva eṣa pāṇḍusutò vīraḥ kṛṣṇena sahitò balī tathā karòti sainyāni yathā kuryāda dhanaṃjayaḥ na haya eṣa samare śakyò jetuma adya kathaṃ cana yathāsya dṛśyate rūpaṃ kālāntakayamòpamama na nivartayituṃ cāpi śakyeyaṃ mahatī camūḥ anyònyaprekṣayā paśya daravatīyaṃ varūthinī eṣa cāstaṃ giriśreṣṭhaṃ bhānumāna paratipadyate vapūṃṣi sarvalòkasya saṃharanna iva sarvathā tatrāvahāraṃ saṃprāptaṃ manye 'haṃ puruṣarṣabha śarāntā bhītāśa ca nò yòdhā na yòtsyanti kathaṃ cana evama uktvā tatò bhīṣmò daròṇama ācārya sattamama avahārama athò cakre tāvakānāṃ mahārathaḥ tatò 'vahāraḥ sainyānāṃ tava teṣāṃ ca bhārata astaṃ gacchati sūrye 'bhūta saṃdhyākāle ca vartati [sa] parabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavasa tataḥ anīkānyānusaṃyāne vayādideśātha bhārata gāruḍaṃ ca mahāvyūhaṃ cakre śāṃtanavasa tadā putrāṇāṃ te jayākāṅkṣī bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ garuḍasya savayaṃ tuṇḍe pitā devavratasa tava cakṣuṣī ca bharadvājaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ aśvatthāmā kṛpaśa caiva śīrṣama āstāṃ yaśasvinau tarigartaira matsyakaikeyaira vāṭadhānaiśa ca saṃyutau bhūriśravāḥ śalaḥ śalyò bhagadattaśa ca māriṣa madrakāḥ sindhusauvīrāsa tathā pañca nadāśa ca ye jayadrathena sahitā garīvāyāṃ saṃniveśitāḥ pṛṣṭhe duryòdhanò rājā sòdaraiḥ sānugaira vṛtaḥ vindānuvindāva āvantyau kāmbòjaśa ca śakaiḥ saha pucchama āsana mahārāja śūrasenāśa ca sarvaśaḥ māgadhāśa ca kaliṅgāśa ca dāśeraka gaṇaiḥ saha dakṣiṇaṃ pakṣama āsādya sathitā vayūhasya daṃśitāḥ kānanāśa ca vikuñjāśa ca muktāḥ puṇḍrāviṣasa tathā bṛhadbalena sahitā vāmaṃ pakṣama upāśritāḥ vayūḍhaṃ dṛṣṭvā tu tata sainyaṃ savyasācī paraṃtapaḥ dhṛṣṭadyumnena sahitaḥ paratyavyūhata saṃyuge ardhacandreṇa vayūhena vayūhaṃ tama atidāruṇama dakṣiṇaṃ śṛṅgama āsthāya bhīmasenò vayaròcata nānāśastraughasaṃpannaira nānādeśyaira nṛpaira vṛtaḥ tada anva eva virāṭaśa ca darupadaśa ca mahārathaḥ tadanantarama evāsīna nīlò līlāyudhaiḥ saha nīlāda anantaraṃ caiva dhṛṣṭaketura mahārathaḥ cedikāśikarūṣaiśa ca pauravaiśa cābhisaṃvṛtaḥ dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāñcālāśa ca parabhadrakāḥ madhye sainyasya mahataḥ sathitā yuddhāya bhārata tathaiva dharmarājò 'pi gajānīkena saṃvṛtaḥ tatasa tu sātyakī rājana daraupadyāḥ pañca cātmajāḥ abhimanyusa tatasa tūrṇama irāvāṃśa ca tataḥ parama bhaimasenisa tatò rājana kekayāśa ca mahārathāḥ tatò 'bhūda davipadāṃ śareṣṭhò vāmaṃ pārśvama upāśritaḥ sarvasya jagatò gòptā gòptā yasya janārdanaḥ evama etana mahāvyūhaṃ paratyavyūhanta pāṇḍavāḥ vadhārthaṃ tava putrāṇāṃ tatpakṣaṃ ye ca saṃgatāḥ tataḥ paravavṛte yuddhaṃ vayatiṣakta rathadvipama tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatāma itaretarama hayaughāśa ca rathaughāśa ca tatra tatra viśāṃ pate saṃpatantaḥ sama dṛśyante nighnamānāḥ parasparama dhāvatāṃ ca rathaughānāṃ nighnatāṃ ca pṛthaka pṛthaka babhūva tumulaḥ śabdò vimiśrò dundubhisvanaiḥ divaspṛna naravīrāṇāṃ nighnatāma itaretarama saṃprahāre sutumule tava teṣāṃ ca bhārata [sa] tatò vayūḍheṣva anīkeṣu tāvakeṣva itareṣu ca dhanaṃjayò rathānīkama avadhīta tava bhārata śaraira atirathò yuddhe pātayana rathayūthapāna te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye dhārtarāṣṭrā raṇe yattāḥ pāṇḍavāna paratyayòdhayana parārthayānā yaśò dīptaṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanama ekāgramanasò bhūtvā pāṇḍavānāṃ varūthinīma babhañjura bahuśò rājaṃsa te cābhajyanta saṃyuge daravadbhira atha bhagnaiśa ca parivartadbhira eva ca pāṇḍavaiḥ kauravaiśa caiva na parajñāyata kiṃ cana udatiṣṭhada rajò bhaumaṃ chādayānaṃ divākarama diśaḥ paratidiśò vāpi tatra jajñuḥ kathaṃ cana anumānena saṃjñābhira nāmagòtraiśa ca saṃyuge vartate sama tadā yuddhaṃ tatra tatra viśāṃ pate na vayūhò bhidyate tatra kauravāṇāṃ kathaṃ cana rakṣitaḥ satyasaṃdhena bhāradvājena dhīmatā tathaiva pāṇḍaveyānāṃ rakṣitaḥ savyasācinā nābhidhyata mahāvyūhò bhīmena ca surakṣitaḥ senāgrāda abhiniṣpatya parāyudhyaṃsa tatra mānavāḥ ubhayòḥ senayò rājana vayatiṣakta rathadvipāḥ hayāròhaira hayāròhāḥ pātyante sama mahāhave ṛṣṭibhira vimalāgrābhiḥ parāsaira api ca saṃyuge rathī ratninama āsādya śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ pātayāma āsa samare tasminna atibhayaṃ kare gajāròhā gajāròhāna nārācaśaratòmaraiḥ saṃsaktāḥ pātayāma āsusa tava teṣāṃ ca saṃghaśaḥ pattisaṃghā raṇe pattīna bhiṇḍipāla paraśvadhaiḥ nayapātayanta saṃhṛṣṭāḥ parasparakṛtāgasaḥ padātī rathinaṃ saṃkhye rathī cāpi padātinama nayapātayaca chitaiḥ śastraiḥ senayòra ubhayòra api gajāròhā hayāròhāna pātayāṃ cakrire tadā hayāròhā gajasthāṃśa ca tada adbhutama ivābhavata gajāròha varaiśa cāpi tatra tatra padātayaḥ pātitāḥ samadṛśyanta taiśa cāpi gajayòdhinaḥ pattisaṃghā hayāròhaiḥ sādisaṃghāśa ca pattibhiḥ pātyamānā vayadṛśyanta śataśò 'tha sahasraśaḥ dhavajaisa tatrāpaviddhaiśa ca kārmukaisa tòmaraisa tathā parāsaisa tathā gadābhiśa ca parighaiḥ kampanaisa tathā śaktibhiḥ kavacaiśa citraiḥ kaṇapaira aṅkuśaira api nistriṃśaira vimalaiśa cāpi savarṇapuṅkhaiḥ śaraisa tathā paristòmaiḥ kuthābhiśa ca kambalaiśa ca mahādhanaiḥ bhūra bhāti bharataśreṣṭha saragdāmaira iva citritā narāśvakāyaiḥ patitaira dantibhiśa ca mahāhave agamyarūpā pṛthivī māṃsaśòṇitakardamā paraśaśāma rajò bhaumaṃ vayukṣitaṃ raṇaśòṇitaiḥ diśaśa ca vimalāḥ sarvāḥ saṃbabhūvura janeśvara utthitānya agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ cihnabhūtāni jagatò vināśārthāya bhārata tasmina yuddhe mahāraudre vartamāne sudāruṇe paratyadṛśyanta rathinò dhāvamānāḥ samantataḥ tatò daròṇaśa ca bhīṣmaśa ca saindhavaśa ca jayadrathaḥ purumitrò vikarṇaśa ca śakuniśa cāpi saubalaḥ ete samaradurdharṣāḥ siṃhatulyaparākramāḥ pāṇḍavānāma anīkāni babhañjuḥ sama punaḥ punaḥ tathaiva bhīmasenò 'pi rākṣasaśa ca ghaṭòtkacaḥ sātyakiśa cekitānaśa ca daraupadeyāśa ca bhārata tāvakāṃsa tava putrāṃśa ca sahitāna sarvarājabhiḥ darāvayāma āsura ājau te taridaśā dānavāna iva tathā te samare 'nayònyaṃ nighnantaḥ kaṣatriyarṣabhāḥ raktòkṣitā ghòrarūpā virejura dānavā iva vinirjitya ripūna vīrāḥ senayòra ubhayòra api vayadṛśyanta mahāmātrā garahā iva nabhastale tatò rathasahasreṇa putrò duryòdhanasa tava abhyayāta pāṇḍavāna yuddhe rākṣasaṃ ca ghaṭòtkacama tathaiva pāṇḍavāḥ sarve mahatyā senayā saha daròṇa bhīṣmau raṇe śūrau paratyudyayura ariṃdamau kirīṭī tu yayau karuddhaḥ samarthāna pārthivòttamāna ārjuniḥ sātyakiśa caiva yayatuḥ saubalaṃ balama tataḥ paravavṛte bhūyaḥ saṃgrāmò lòmaharṣaṇaḥ tāvakānāṃ pareṣāṃ ca samare vijigīṣatāma [sa] tatasa te pārthivāḥ karuddhāḥ phalgunaṃ vīkṣya saṃyuge rathaira anekasāhasraiḥ samantāta paryavārayana athainaṃ rathavṛndena kòṣṭakī kṛtyabhārata śaraiḥ subahu sāhasraiḥ samantāda abhyavārayana śaktīśa ca vimalāsa tīkṣṇā gadāśa ca parighaiḥ saha parāsāna paraśvadhāṃśa caiva mudgarāna musalāna api cikṣipuḥ samare karuddhāḥ phalgunasya rathaṃ parati śastrāṇāma atha tāṃ vṛṣṭiṃ śalabhānāma ivāyatima ruròdha sarvataḥ pārthaḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ tatra tala lāghavaṃ dṛṣṭvā bībhatsòra atimānuṣama devadānavagandharvāḥ piśācòragarākṣasāḥ sādhu sādhva iti rājendra phalgunaṃ paratyapūjayana sātyakiṃ cābhimanyuṃ ca mahatyā senayā saha gāndhārāḥ samare śūrā rurudhuḥ saha saubalāḥ tatra saubalakāḥ karuddhā vārṣṇeyasya rathòttamama tilaśaśa cicchiduḥ karòdhāca chastraira nānāvidhaira yudhi sātyakisa tu rathaṃ tayaktvā vartamāne mahābhaye abhimanyò rathaṃ tūrṇama āruròha paraṃtapaḥ tāva ekarathasaṃyuktau saubaleyasya vāhinīma vayadhametāṃ śitaisa tūrṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ daròṇa bhīṣmau raṇe yattau dharmarājasya vāhinīma nāśayetāṃ śaraisa tīkṣṇaiḥ kaṅkapatra paricchadaiḥ tatò dharmasutò rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau miṣatāṃ sarvasainyānāṃ daròṇānīkama upādravana tatrāsīta sumahada yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama yathā devāsuraṃ yuddhaṃ pūrvama āsīta sudāruṇama kurvāṇau tu mahata karma bhīmasena ghaṭòtkacau duryòdhanasa tatò 'bhayetya tāva ubhāva abhyavārayata tatrādbhutama apaśyāma haiḍimbasya parākramama atītya pitaraṃ yuddhe yada ayudhyata bhārata bhīmasenasa tu saṃkruddhò duryòdhanama amarṣaṇama hṛdya avidhyata pṛṣatkena parahasanna iva pāṇḍavaḥ tatò duryòdhanò rājā parahāra varamòhitaḥ niṣasāda rathòpasthe kaśmalaṃ ca jagāma ha taṃ visaṃ jañama athò jañātvā tavaramāṇò 'saya sārathiḥ apòvāha raṇāda rājaṃsa tataḥ sainyama abhidyata tatasa tāṃ kauravīṃ senāṃ daravamāṇāṃ samantataḥ nighnana bhīmaḥ śaraisa tīkṣṇaira anuvavrāja pṛṣṭhataḥ pārṣataśa ca rataḥ śareṣṭhò dharmaputraśa ca pāṇḍavaḥ daròṇasya paśyataḥ sainyaṃ gāṅgeyasya ca paśyataḥ jaghnatura viśikhaisa tīkṣṇaiḥ parānīka viśātanaiḥ daravamāṇaṃ tu tata sainyaṃ tava putrasya saṃyuge nāśaknutāṃ vārayituṃ bhīṣmadròṇau mahārathau vāryamāṇaṃ hi bhīṣmeṇa daròṇena ca viśāṃ pate vidravatya eva tata sainyaṃ paśyatòra daròṇa bhīṣmayòḥ tatò rathasahasreṣu vidravatsu tatasa tataḥ tāva āsthitāva ekarathaṃ saubhadra śinipuṃgavau saubalīṃ samare senāṃ śātayetāṃ samantataḥ śuśubhāte tadā tau tu śaineya kurupuṃgavau amāvāsyāṃ gatau yadvata sòmasūryau nabhastale arjunasa tu tataḥ karuddhasa tava sainyaṃ viśāṃ pate vavarṣa śaravarṣeṇa dhārābhira iva tòyadaḥ vadhyamānaṃ tatasa tata tu śaraiḥ pārthasya saṃyuge dudrāva kauravaṃ sainyaṃ viṣādabhayakampitama daravatasa tāna samālòkya bhīṣmadròṇau mahārathau nayavārayetāṃ saṃrabdhau duryòdhanahitaiṣiṇau tatò duryòdhanò rājā samāśvasya viśāṃ pate nayavartayata tata sainyaṃ daravamāṇaṃ samantataḥ yatra yatra sutaṃ tubhyaṃ yò yaḥ paśyati bhārata tatra tatra nayavartanta kaṣatriyāṇāṃ mahārathāḥ tāna nivṛttāna samīkṣyaiva tatò 'naye 'pītare janāḥ anyònyaspardhayā rāja~la lajjayānye 'vatasthire punarāvartatāṃ teṣāṃ vega āsīda viśāṃ pate pūryataḥ sāgarasyeva candrasyòdayanaṃ parati saṃnivṛttāṃsa tatasa tāṃsa tu dṛṣṭvā rājā suyòdhanaḥ abravīta tavaritò gatvā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ vacaḥ pitāmaha nibòdhedaṃ yata tavā vakṣyāmi bhārata nānurūpama ahaṃ manye tavayi jīvati kaurava daròṇe cāstravidāṃ śareṣṭhe saputre sa suhṛjjane kṛpe caiva maheṣvāse daravatīyaṃ varūthinī na pāṇḍavāḥ paratibalāsa tava rājana kathaṃ cana tathā daròṇasya saṃgrāme darauṇeśa caiva kṛpasya ca anugrāhyāḥ pāṇḍusutā nūnaṃ tava pitāmaha yathemāṃ kaṣamase vīravadhyamānāṃ varūthinīma sò 'sami vācyasa tavayā rājana pūrvama eva samāgame na yòtsye pāṇḍavāna saṃkhye nāpi pārṣata sātyakī śarutvā tu vacanaṃ tubhyama ācāryasya kṛpasya ca karṇena sahitaḥ kṛtyaṃ cintayānasa tadaiva hi yadi nāhaṃ parityājyò yuvābhyāma iha saṃyuge vikrameṇānurūpeṇa yudhyetāṃ puruṣarṣabhau etaca charutvā vacò bhīṣmaḥ parahasana vai muhura muhuḥ abravīta tanayaṃ tubhyaṃ karòdhāda udvṛtya cakṣuṣī bahuśò hi mayā rājaṃsa tathyama uktaṃ hitaṃ vacaḥ ajeyāḥ pāṇḍavā yuddhe devaira api sa vāsavaiḥ yata tu śakyaṃ mayā kartuṃ vṛddhenādya nṛpòttama kariṣyāmi yathāśakti parekṣedānīṃ sa bāndhavaḥ adya pāṇḍusutāna sarvāna sa sainyāna saha bandhubhiḥ miṣatò vārayiṣyāmi sarvalòkasya paśyataḥ evama ukte tu bhīṣmeṇa putrāsa tava janeśvara dadhmuḥ śaṅkhāna mudā yuktā bherīśa ca jaghnire bhṛśama pāṇḍavāpi tatò rājaña śarutvā taṃ ninadaṃ mahata dadhmuḥ śaṅkhāṃśa ca bherīśa ca murajāṃśa ca vayanādayana dhṛtarāṣṭra uvāca paratijñāte tu bhīṣmeṇa tasmina yuddhe sudāruṇe karòdhitò mama putreṇa duḥkhitena viśeṣataḥ bhīṣmaḥ kima akaròta tatra pāṇḍaveyeṣu saṃjaya pitāmahe vā pāñcālāsa tana mamācakṣva saṃjaya saṃjaya uvāca gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminna ahani bhārata jayaṃ parāpteṣu hṛṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu sarvadharmaviśeṣajñaḥ pitā devavratasa tava abhyayāja javanaira aśvaiḥ pāṇḍavānāma anīkinīma mahatyā senayā guptasa tava putraiśa ca sarvaśaḥ parāvartata tatò yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama asmākaṃ pāṇḍavaiḥ sārdhama anayāta tava bhārata dhanuṣāṃ kūjatāṃ tatra talānāṃ cābhihanyatāma mahāna samabhavaca chabdò girīṇāma iva dīryatāma tiṣṭha sathitò 'sami viddhya enaṃ nivartasva sathirò bhava sathitò 'sami paraharasveti śabdāḥ śarūyanta sarvaśaḥ kāñcaneṣu tanutreṣu kirīṭeṣu dhavajeṣu ca śilānāma iva śaileṣu patitānāma abhūta savanaḥ patitānya uttamāṅgāni bāhavaśa ca vibhūṣitāḥ vayaceṣṭanta mahīṃ parāpya śataśò 'tha sahasraśaḥ hṛtòttamāṅgāḥ ke cita tu tathaivòdyatakārmukāḥ paragṛhītāyudhāśa cāpi tasthuḥ puruṣasattamāḥ parāvartata mahāvegā nadī rudhiravāhinī mātaṅgāṅgaśilāraudrā māṃsaśòṇitakardamā varāśvanaranāgānāṃ śarīraprabhavā tadā paralòkārṇavamukhī gṛdhragòmāyumòdinī na dṛṣṭaṃ na śarutaṃ cāpi yuddhama etādṛśaṃ nṛpa yathā tava sutānāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca bhārata nāsīda rathapathasa tatra yòdhaira yudhi nipātitaiḥ gajaiśa ca patitaira nīlaira giriśṛṅgaira ivāvṛtama vikīrṇaiḥ kavacaiśa citraira dhavajaiśa chatraiśa ca māriṣa śuśubhe tada raṇasthānaṃ śaradīva nabhastalama vinirbhinnāḥ śaraiḥ ke cida antapīḍāvikarṣiṇaḥ abhītāḥ samare śatrūna abhyadhāvanta daṃśitāḥ tāta bharātaḥ sakhe bandhò vayasya mama mātula mā māṃ parityajetya anye cukruśuḥ patitā raṇe ādhāvābhyehi mā gaccha kiṃ bhītò 'si kava yāsyasi sathitò 'haṃ samare mā bhaira iti cānye vicukruśuḥ tatra bhīṣmaḥ śāṃtanavò nityaṃ maṇḍalakārmukaḥ mumòca bāṇāna dīptāgrāna ahīna āśīviṣāna iva śaraira ekāyanīkurvana diśaḥ sarvā yatavrataḥ jaghāna pāṇḍavarathāna ādiśyādiśya bhārata sa nṛtyana vai rathòpasthe darśayana pāṇilāghavama alātacakravada rājaṃsa tatra tatra sama dṛśyate tama ekaṃ samare śūraṃ pāṇḍavāḥ sṛñjayāsa tathā anekaśatasāhasraṃ samapaśyanta lāghavāta māyākṛtātmānama iva bhīṣmaṃ tatra sama menire pūrvasyāṃ diśi taṃ dṛṣṭvā paratīcyāṃ dadṛśura janāḥ udīcyāṃ cainama ālòkya dakṣiṇasyāṃ punaḥ parabhò evaṃ sa samare vīrò gāṅgeyaḥ paratyadṛśyata na cainaṃ pāṇḍaveyānāṃ kaśa cica chaknòti vīkṣituma viśikhāna eva paśyanti bhīṣmacāpacyutāna bahūna kurvāṇaṃ samare karma sūdayānaṃ ca vāhinīma vayākròśanta raṇe tatra vīrā bahuvidhaṃ bahu amānuṣeṇa rūpeṇa carantaṃ pitaraṃ tava śalabhā iva rājānaḥ patanti vidhicòditāḥ bhīṣmāgnima abhi saṃkruddhaṃ vināśāya sahasraśaḥ na hi mòghaḥ śaraḥ kaśa cida āsīda bhīṣmasya saṃyuge naranāgāśvakāyeṣu bahutvāla laghuvedhinaḥ bhinattya ekena bāṇena sumuktena patatriṇā gajakaṅkaṭasaṃnāhaṃ vajreṇevācalòttamama davau tarīna api gajāròhāna piṇḍitāna varmitāna api nārācena sutīkṣṇena nijaghāna pitā tava yò yò bhīṣmaṃ naravyāghrama abhyeti yudhi kaśa cana muhūrtadṛṣṭaḥ sa mayā pātitò bhuvi dṛśyate evaṃ sā dharmarājasya vadhyamānā mahācamūḥ bhīṣmeṇātulavīryeṇa vayaśīryata sahasradhā parakīryata mahāsenā śaravarṣābhitāpitā paśyatò vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ yatamānāpi te vīrā daravamāṇāna mahārathāna nāśaknuvana vārayituṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitāḥ mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ abhajyata mahārāja na ca davau saha dhāvataḥ āviddhanaranāgāśvaṃ patitadhvajakūbarama anīkaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ hāhābhūtama acetanama jaghānātra pitā putraṃ putraśa ca pitaraṃ tathā pariyaṃ sakhāyaṃ cākrande sakhā daivabalātkṛtaḥ vimucya kavacāna anye pāṇḍuputrasya sainikāḥ parakīrya keśāna dhāvantaḥ paratyadṛśyanta bhārata tada gòkulama ivòdbhrāntama udbhrāntarathayūthapama dadṛśe pāṇḍuputrasya sainyama ārtasvaraṃ tadā parabhajyamānaṃ tata sainyaṃ dṛṣṭvā devakinandanaḥ uvāca pārthaṃ bībhatsuṃ nigṛhya rathama uttamama ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ pārtha yaḥ kāṅkṣitasa tavayā paraharāsmai naravyāghra na cena mòhāda vimuhyase yata tavayā kathitaṃ vīra purā rājñāṃ samāgame bhīṣmadròṇamukhāna sarvāna dhārtarāṣṭrasya sainikāna sānubandhāna haniṣyāmi ye māṃ yòtsyanti saṃyuge iti tata kuru kaunteya satyaṃ vākyama ariṃdama bībhatsò paśya sainyaṃ savaṃ bhajyamānaṃ samantataḥ daravataśa ca mahīpālāna sarvāna yaudhiṣṭhire bale dṛṣṭvā hi samare bhīṣmaṃ vayāttānanama ivāntakama bhayārtāḥ saṃpraṇaśyanti siṃhaṃ kaṣudramṛgā iva evama uktaḥ paratyuvāca vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ còdayāśvāna yatò bhīṣmò vigāhyaitada balārṇavama tatò 'śavāna rajataprakhyāṃśa còdayāma āsa māghavaḥ yatò bhīṣmarathò rājana duṣprekṣyò raśmimāna iva tatasa tata punara āvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahata dṛṣṭvā pārthaṃ mahābāhuṃ bhīṣmāyòdyantama āhave tatò bhīṣmaḥ kuruśreṣṭhaḥ siṃhavada vinadana muhuḥ dhanaṃjayarathaṃ tūrṇaṃ śaravarṣaira avākirata kaṣaṇena sa rathasa tasya sahayaḥ sahasārathiḥ śaravarṣeṇa mahatā saṃchannò na parakāśate vāsudevasa tava asaṃbhrāntò dhairyama āsthāya sattvavāna còdayāma āsa tāna aśvāna vitunnāna bhīṣmasāyakaiḥ tataḥ pārthò dhanura gṛhya divyaṃ jaladanisvanama pātayāma āsa bhīṣmasya dhanuśa chittvā taribhiḥ śaraiḥ sa chinnadhanvā kauravyaḥ punara anyana mahada dhanuḥ nimeṣāntaramātreṇa sajyaṃ cakre pitā tava vicakarṣa tatò dòrbhyāṃ dhanura jaladanisvanama athāsya tada api karuddhaśa ciccheda dhanura arjunaḥ tasya tata pūjayāma āsa lāghavaṃ śaṃtanòḥ sutaḥ sādhu pārtha mahābāhò sādhu bhò pāṇḍunandana tavayya evaitada yuktarūpaṃ mahata karma dhanaṃjaya parītò 'sami sudṛḍhaṃ putra kuru yuddhaṃ mayā saha iti pārthaṃ paraśasyātha paragṛhyānyana mahada dhanuḥ mumòca samare vīraḥ śarāna pārtharathaṃ parati adarśayada vāsudevò hayayāne paraṃ balama mòghāna kurvaña śarāṃsa tasya maṇḍalānya acarala laghu tathāpi bhīṣmaḥ sudṛḍhaṃ vāsudevadhanaṃjayau vivyādha niśitaira bāṇaiḥ sarvagātreṣu māriṣa śuśubhāte naravyāghrau tau bhīṣmaśaravikṣatau gòvṛṣāva iva nardantau viṣāṇòllikhitāṅkitau punaśa cāpi susaṃkruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ kṛṣṇayòra yudhi saṃrabdhò bhīṣmò vayāvārayada diśaḥ vārṣṇeyaṃ ca śaraisa tīkṣṇaiḥ kampayāma āsa ròṣitaḥ muhura abhyutsmayana bhīṣmaḥ parahasya savanavata tadā tataḥ kṛṣṇasa tu samare dṛṣṭvā bhīṣmaparākramama saṃprekṣya ca mahābāhuḥ pārthasya mṛduyuddhatāma bhīṣmaṃ ca śaravarṣāṇi sṛjantama aniśaṃ yudhi paratapantama ivādityaṃ madhyama āsādya senayòḥ varāna varāna vinighnantaṃ pāṇḍuputrasya sainikāna yugāntama iva kurvāṇaṃ bhīṣmaṃ yaudhiṣṭhire bale amṛṣyamāṇò bhagavāna keśavaḥ paravīrahā acintayada ameyātmā nāsti yaudhiṣṭhiraṃ balama ekāhnā hi raṇe bhīṣmò nāśayeda devadānavāna kima u pāṇḍusutāna yuddhe sabalāna sapadānugāna daravate ca mahata sainyaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ ete ca kauravāsa tūrṇaṃ parabhagnāna dṛśya sòmakāna ādravanti raṇe hṛṣṭā harṣayantaḥ pitāmahama sò 'haṃ bhīṣmaṃ nihanmya adya pāṇḍavārthāya daṃśitaḥ bhārama etaṃ vineṣyāmi pāṇḍavānāṃ mahātmanāma arjunò 'pi śaraisa tīkṣṇaira vadhyamānò hi saṃyuge kartavyaṃ nābhijānāti raṇe bhīṣmasya gauravāta tathā cintayatasa tasya bhūya eva pitāmahaḥ pareṣayāma āsa saṃkruddhaḥ śarāna pārtharathaṃ parati teṣāṃ bahutvāda dhi bhṛśaṃ śarāṇāṃ; diśò 'tha sarvāḥ pihitā babhūvuḥ na cāntarikṣaṃ na diśò na bhūmira; na bhāskarò 'dṛśyata raśmimālī vavuśa ca vātāsa tumulāḥ sadhūmā; diśaśa ca sarvāḥ kaṣubhitā babhūvuḥ daròṇò vikarṇò 'tha jayadrathaśa ca; bhūriśravāḥ kṛtavarmā kṛpaśa ca śarutāyura ambaṣṭhapatiśa ca rājā; vindānuvindau ca sudakṣiṇaśa ca parācyāśa ca sauvīragaṇāśa ca sarve; vasātayaḥ kaṣudrakamālavāśa ca kirīṭinaṃ tavaramāṇābhisasrura; nideśagāḥ śāṃtanavasya rājñaḥ taṃ vājipādātarathaughajālaira; anekasāhasraśataira dadarśa kirīṭinaṃ saṃparivāryamāṇaṃ; śinera naptā vāraṇayūthapaiśa ca tatasa tu dṛṣṭvārjunavāsudevau; padātināgāśvarathaiḥ samantāta abhidrutau śastrabhṛtāṃ variṣṭhau; śinipravīrò 'bhisasāra tūrṇama sa tānya anīkāni mahādhanuṣmāña; śinipravīraḥ sahasābhipatya cakāra sāhāyyama athārjunasya; viṣṇura yathā vṛtraniṣūdanasya viśīrṇanāgāśvarathadhvajaughaṃ; bhīṣmeṇa vitrāsitasarvayòdhama yudhiṣṭhirānīkama abhidravantaṃ; paròvāca saṃdṛśya śinipravīraḥ kava kaṣatriyā yāsyatha naiṣa dharmaḥ; satāṃ purastāta kathitaḥ purāṇaiḥ mā savāṃ paratijñāṃ jahata paravīrāḥ; savaṃ vīradharmaṃ paripālayadhvama tāna vāsavāna antarajò niśamya; narendramukhyāna daravataḥ samantāta pārthasya dṛṣṭvā mṛduyuddhatāṃ ca; bhīṣmaṃ ca saṃkhye samudīryamāṇama amṛṣyamāṇaḥ sa tatò mahātmā; yaśasvinaṃ sarvadaśārhabhartā uvāca śaineyama abhipraśaṃsana; dṛṣṭvā kurūna āpatataḥ samantāta ye yānti yāntva eva śinipravīra; ye 'pi sathitāḥ sātvata te 'pi yāntu bhīṣmaṃ rathāta paśya nipātyamānaṃ; daròṇaṃ ca saṃkhye sagaṇaṃ mayādya nāsau rathaḥ sātvata kauravāṇāṃ; karuddhasya mucyeta raṇe 'daya kaśa cita tasmāda ahaṃ gṛhya rathāṅgama ugraṃ; parāṇaṃ hariṣyāmi mahāvratasya nihatya bhīṣmaṃ sagaṇaṃ tathājau; daròṇaṃ ca śaineya rathapravīrama parītiṃ kariṣyāmi dhanaṃjayasya; rājñaśa ca bhīmasya tathāśvinòśa ca nihyatya sarvāna dhṛtarāṣṭraputrāṃsa; tatpakṣiṇò ye ca narendramukhyāḥ rājyena rājānama ajātaśatruṃ; saṃpādayiṣyāmya ahama adya hṛṣṭaḥ tataḥ sunābhaṃ vasudevaputraḥ; sūryaprabhaṃ vajrasamaprabhāvama kaṣurāntama udyamya bhujena cakraṃ; rathāda avaplutya visṛjya vāhāna saṃkampayana gāṃ caraṇaira mahātmā; vegena kṛṣṇaḥ parasasāra bhīṣmama madāndhama ājau samudīrṇadarpaḥ; siṃhò jighāṃsanna iva vāraṇendrama sò 'bhayadravada bhīṣmama anīkamadhye; karuddhò mahendrāvarajaḥ paramāthī vayālambipītāntapaṭaśa cakāśe; ghanò yathā khe 'cirabhāpinaddhaḥ sudarśanaṃ cāsya rarāja śauresa; taca cakrapadmaṃ subhujòrunālama yathādipadmaṃ taruṇārkavarṇaṃ; rarāja nārāyaṇanābhijātama tata kṛṣṇakòpòdayasūryabuddhaṃ; kaṣurāntatīkṣṇāgrasujātapatrama tasyaiva dehòrusaraḥ pararūḍhaṃ; rarāja nārāyaṇabāhunālama tama āttacakraṃ paraṇadantama uccaiḥ; karuddhaṃ mahendrāvarajaṃ samīkṣya sarvāṇi bhūtāni bhṛśaṃ vineduḥ; kaṣayaṃ kurūṇāma iti cintayitvā sa vāsudevaḥ paragṛhīta cakraḥ; saṃvartayiṣyanna iva jīvalòkama abhyutpata~la lòkagurura babhāse; bhūtāni dhakṣyanna iva kālavahniḥ tama āpatantaṃ paragṛhītacakraṃ; samīkṣya devaṃ davipadāṃ variṣṭhama asaṃbhramāta kārmukabāṇapāṇī; rathe sathitaḥ śāṃtanavò 'bhayuvāca ehya ehi deveśa jagannivāsa; namò 'satu te śārṅgarathāṅgapāṇe parasahya māṃ pātaya lòkanātha; rathòttamāda bhūtaśaraṇya saṃkhye tavayā hatasyeha mamādya kṛṣṇa; śareyaḥ parasminna iha caiva lòke saṃbhāvitò 'samya andhakavṛṣṇinātha; lòkaisa taribhira vīra tavābhiyānāta rathāda avaplutya tatasa tavarāvāna; pārthò 'paya anudrutya yadupravīrama jagrāha pīnòttamalambabāhuṃ; bāhvòra hariṃ vayāyatapīnabāhuḥ nigṛhyamāṇaśa ca tadādidevò; bhṛśaṃ saròṣaḥ kila nāma yògī ādāya vegena jagāma viṣṇura; jiṣṇuṃ mahāvāta ivaikavṛkṣama pārthasa tu viṣṭabhya balena pādau; bhīṣmāntikaṃ tūrṇama abhidravantama balāna nijagrāha kirīṭamālī; pade 'tha rājana daśame kathaṃ cita avasthitaṃ ca paraṇipatya kṛṣṇaṃ; parītò 'rajunaḥ kāñcanacitramālī uvāca kòpaṃ paratisaṃhareti; gatira bhavāna keśava pāṇḍavānāma na hāsyate karma yathāpratijñaṃ; putraiḥ śape keśava sòdaraiśa ca antaṃ kariṣyāmi yathā kurūṇāṃ; tavayāhama indrānuja saṃprayuktaḥ tataḥ paratijñāṃ samayaṃ ca tasmai; janārdanaḥ parītamanā niśamya sathitaḥ pariye kauravasattamasya; rathaṃ sacakraḥ punara āruròha sa tāna abhīṣūna punara ādadānaḥ; paragṛhya śaṅkhaṃ daviṣatāṃ nihantā vinādayāma āsa tatò diśaśa ca; sa pāñcajanyasya raveṇa śauriḥ vayāviddhaniṣkāṅgadakuṇḍalaṃ taṃ; rajò vikīrṇāśa cita pakṣma netrama viśuddhadaṃṣṭraṃ paragṛhītaśaṅkhaṃ; vicukruśuḥ parekṣya kurupravīrāḥ mṛdaṅgabherīpaṭahapraṇādā; nemisvanā dundubhinisvanāśa ca sasiṃhanādāśa ca babhūvura ugrāḥ; sarveṣva anīkeṣu tataḥ kurūṇāma gāṇḍīvaghòṣaḥ satanayitnukalpò; jagāma pārthasya nabhò diśaśa ca jagmuśa ca bāṇā vimalāḥ parasannāḥ; sarvā diśaḥ pāṇḍavacāpamuktāḥ taṃ kauravāṇāma adhipò balena; bhīṣmeṇa bhūriśravasā ca sārdhama abhyudyayāva udyatabāṇapāṇiḥ; kakṣaṃ didhakṣanna iva dhūmaketuḥ athārjunāya parajahāra bhallāna; bhūriśravāḥ sapta suvarṇapuṅkhāna duryòdhanasa tòmarama ugravegaṃ; śalyò gadāṃ śāṃtanavaśa ca śaktima sa saptabhiḥ sapta śarapravekāna; saṃvārya bhūriśravasā visṛṣṭāna śitena duryòdhanabāhumuktaṃ; kaṣureṇa tata tòmarama unmamātha tataḥ śubhāma āpatatīṃ sa śaktiṃ; vidyutprabhāṃ śāṃtanavena muktāma gadāṃ ca madrādhipabāhumuktāṃ; davābhyāṃ śarābhyāṃ nicakarta vīraḥ tatò bhujābhyāṃ balavada vikṛṣya; citraṃ dhanura gāṇḍivama aprameyama māhendrama astraṃ vidhivata sughòraṃ; parāduścakārādbhutama antarikṣe tenòttamāstreṇa tatò mahātmā; sarvāṇya anīkāni mahādhanuṣmāna śaraughajālaira vimalāgnivarṇaira; nivārayāma āsa kirīṭamālī śilīmukhāḥ pārthadhanuḥpramuktā; rathāna dhavajāgrāṇi dhanūṃṣi bāhūna nikṛtya dehāna viviśuḥ pareṣāṃ; narendranāgendraturaṃgamāṇāma tatò diśaśa cānudiśaśa ca pārthaḥ; śaraiḥ sudhāraira niśitaira vitatya gāṇḍīvaśabdena manāṃsi teṣāṃ; kirīṭamālī vayathayāṃ cakāra tasmiṃsa tathā ghòratame paravṛtte; śaṅkhasvanā dundubhinisvanāśa ca antarhitā gāṇḍivanisvanena; bhabhūvura ugrāśa ca raṇapraṇādāḥ gāṇḍīvaśabdaṃ tama athò viditvā; virāṭarājapramukhā nṛvīrāḥ pāñcālarājò darupadaśa ca vīrasa; taṃ deśama ājagmura adīnasattvāḥ sarvāṇi sainyāni tu tāvakāni; yatò yatò gāṇḍivajaḥ paraṇādaḥ tatasa tataḥ saṃnatima eva jagmura; na taṃ paratīpò 'bhisasāra kaśa cita tasmina sughòre nṛpasaṃprahāre; hatāḥ paravīrāḥ sarathāḥ sasūtāḥ gajāśa ca nārācanipātataptā; mahāpatākāḥ śubharukmakakṣyāḥ parītasattvāḥ sahasā nipetuḥ; kirīṭinā bhinnatanutrakāyāḥ dṛḍhāhatāḥ patribhira ugravegaiḥ; pārthena bhallaira niśitaiḥ śitāgraiḥ nikṛttayantrā nihatendrakīlā; dhavajā mahāntò dhavajinīmukheṣu padātisaṃghāśa ca rathāśa ca saṃkhye; hayāśa ca nāgāśa ca dhanaṃjayena bāṇāhatāsa tūrṇama apetasattvā; viṣṭabhya gātrāṇi nipetura urvyāma aindreṇa tenāstravareṇa rājana; mahāhave bhinnatanutradehāḥ tataḥ śaraughaira niśitaiḥ kirīṭinā; nṛdehaśastrakṣatalòhitòdā nadī sughòrā naradehaphenā; paravartitā tatra raṇājire vai vegena sātīva pṛthupravāhā; parasusrutā bhairavārāvarūpā paretanāgāśvaśarīraròdhā; narāntramajjābhṛtamāṃsapaṅkā parabhūtarakṣògaṇabhūtasevitā; śiraḥkapālākulakeśaśādvalā śarīrasaṃghātasahasravāhinī; viśīrṇanānākavacòrmisaṃkulā narāśvanāgāsthinikṛttaśarkarā; vināśapātālavatī bhayāvahā tāṃ kaṅkamālāvṛtagṛdhrakahvaiḥ; karavyādasaṃghaiśa ca tarakṣubhiśa ca upetakūlāṃ dadṛśuḥ samantāta; karūrāṃ mahāvaitaraṇīprakāśāma paravartitāma arjunabāṇasaṃghaira; medòvasāsṛkpravahāṃ subhīmāma te cedipāñcālakarūṣamatsyāḥ; pārthāśa ca sarve sahitāḥ paraṇeduḥ vitrāsya senāṃ dhavajinīpatīnāṃ; siṃhò mṛgāṇāma iva yūthasaṃghāna vinedatusa tāva atiharṣayuktau; gāṇḍīvadhanvā ca janārdanaśa ca tatò raviṃ saṃhṛtaraśmijālaṃ; dṛṣṭvā bhṛśaṃ śastraparikṣatāṅgāḥ tada aindrama astraṃ vitataṃ sughòrama; asahyama udvīkṣya yugāntakalpama athāpayānaṃ kuravaḥ sabhīṣmāḥ; sadròṇaduryòdhanabāhlikāśa ca cakrura niśāṃ saṃdhigatāṃ samīkṣya; vibhāvasòra lòhitarājiyuktāma avāpya kīrtiṃ ca yaśaśa ca lòke; vijitya śatrūṃśa ca dhanaṃjayò 'pi yayau narendraiḥ saha sòdaraiśa ca; samāptakarmā śibiraṃ niśāyāma tataḥ parajajñe tumulaḥ kurūṇāṃ; niśāmukhe ghòrataraḥ paraṇādaḥ raṇe rathānāma ayutaṃ nihatya; hatā gajāḥ saptaśatārjunena parācyāśa ca sauvīragaṇāśa ca sarve; nipātitāḥ kaṣudrakamālavāśa ca mahata kṛtaṃ karma dhanaṃjayena; kartuṃ yathā nārhati kaśa cida anyaḥ śarutāyura ambaṣṭhapatiśa ca rājā; tathaiva durmarṣaṇacitrasenau daròṇaḥ kṛpaḥ saindhavabāhlikau ca; bhūriśravāḥ śalyaśalau ca rājana savabāhuvīryeṇa jitāḥ sabhīṣmāḥ; kirīṭinā lòkamahārathena iti baruvantaḥ śibirāṇi jagmuḥ; sarve gaṇā bhārata ye tavadīyāḥ ulkāsahasraiśa ca susaṃpradīptaira; vibhrājamānaiśa ca tathā paradīpaiḥ kirīṭivitrāsitasarvayòdhā; cakre niveśaṃ dhavajinī kurūṇāma [sa] vayuṣṭāṃ niśāṃ bhārata bhāratānāma; anīkinināṃ paramukhe mahātmā yayau sapatnāna parati jātakòpò; vṛtaḥ samagreṇa balena bhīṣmaḥ taṃ daròṇaduryòdhanabāhlikāśa ca; tathaiva durmarṣaṇacitrasenau jayadrathaśa cātibalò balaughaira; nṛpāsa tathānye 'nuyayuḥ samantāta sa taira mahadbhiśa ca mahārathaiśa; ca tejasvibhira vīryavadbhiśa ca rājana rarāja rājòttamarājamukhaira; vṛtaḥ sa devaira iva varja pāṇiḥ tasminna anīka paramukhe viṣaktā; dòdhūyamānāśa ca mahāpatākāḥ surakta pītāsita pāṇḍura ābhā; mahāgajaskandhagatā virejuḥ sā vāhinī śāṃtanavena rājñā; mahārathaira vāraṇavājibhiśa ca babhau sa vidyuta satanayitnukalpā; jalāgame dayaura iva jātameghā tatò raṇāyābhimukhī parayātā; paratya arjunaṃ śāṃtanavābhiguptā senā mahògrā sahasā karūṇāṃ; vegò yathā bhīma ivāpagāyāḥ taṃ vayālanānāvidha vigūḍha sāraṃ; gajāśvapādātarathaughapakṣama vayūhaṃ mahāmeghasamaṃ mahātmā; dadarśa durāta kapirājaketuḥ sa niryayau ketumatā rathena; nararṣabhaḥ śavetahayena vīraḥ varūthinā sainyamukhe mahātmā; vadhe dhṛtaḥ sarvasapatna yūnāma sūpaskaraṃ sòttara bandhureṣaṃ; yattaṃ yadūnāma ṛṣabheṇa saṃkhye kapidhvajaṃ parekṣya viṣedura ājau; sahaiva putraisa tava kauraveyāḥ parakarṣatā guptama udāyudhena; kirīṭinā lòkamahārathena taṃ vayūha rājaṃ dadṛśusa tavadīyāśa; catuśa caturvyāla sahasrakīrṇama yathā hi pūrve 'hani dharmarājñā vayūhaḥ; kṛtaḥ kauravanandanena tathā tathòddeśama upetya tasthuḥ; pāñcāla mukhyaiḥ saha cedimukhyāḥ tatò mahāvegasamāhatāni; bherīsahasrāṇi vinedura ājau śaṅkhasvanā dundubhinisvanāśa ca; sarveṣva anīkeṣu sasiṃhanādāḥ tataḥ sa bāṇāni mahāsvanāni; visphāryamāṇāni dhanūṃṣi vīraiḥ kaṣaṇena bherī paṇavapraṇādāna; antardadhuḥ śaṅkhamahāsvanāśa ca taca chaṅkhaśabdāvṛtama antarikṣama; uddhuta bhauma darutareṇujālama mahāvitānāvatata parakāśama; ālòkya vīrāḥ sahasābhipetuḥ rathī rathenābhihataḥ sasūtaḥ; papāta sāśvaḥ sa rathaḥ sa ketuḥ gajò gajenābhihataḥ papāta; padātinā cābhihataḥ padātiḥ āvartamānānya abhivartamānaira; bāṇaiḥ kaṣatānya adbhutadarśanāni parāsaiśa ca khaḍgaiśa ca samāhatāni; sadaśvavṛndāni sadaśvavṛndaiḥ suvarṇatārā gaṇabhūṣitāni; śarāvarāṇi parahitāni vīraiḥ vidāryamāṇāni paraśvadhaiśa ca; parāsaiśa ca khaḍgaiśa ca nipetura urvyāma gajaira viṣāṇaira varahastarugṇāḥ; ke cita sasūtā rathinaḥ parapetuḥ gajarṣabhāśa cāpi ratharṣabheṇa; nipetire bāṇahatāḥ pṛthivyāma gajaughavegòddhatasāditānāṃ; śarutvā niṣedura vasudhāṃ manuṣyāḥ ārtasvaraṃ sādipadātiyūnāṃ; viṣāṇa gātrāvara tāḍitānāma saṃbhrāntanāgāśvarathe parasūte; mahābhaye sādipadāti yūnāma mahārathaiḥ saṃparivāryamāṇaṃ; dadarśa bhīṣmaḥ kapirājaketuma taṃ pañca tālòcchritatālaketuḥ; sadaśvavegòddhata vīryayātaḥ mahāstra bāṇāśanidīptamārgaṃ; kirīṭinaṃ śāṃtanavò 'bhayadhāvata tathaiva śakra paratimānakalpama; indrātmajaṃ daròṇa mukhābhisasruḥ kṛpaśa ca śalyaśa ca viviṃśatiśa ca; duryòdhanaḥ saumadattiśa ca rājana tatò rathānīka mukhāda upetya; sarvāstravita kāñcanacitravarmā javena śūrò 'bhisasāra sarvāṃsa; tathārjunasyātra sutò 'bhimanyuḥ teṣāṃ mahāstrāṇi mahārathānāma; asaktakarmā vinihatya kārṣṇiḥ babhau mahāmantrahutārci mālī; sagòdgataḥ sana bhagavāna ivāgniḥ tataḥ sa tūrṇaṃ rudhiròda phenāṃ; kṛtvā nadīṃ vaiśasane ripūṇāma jagāma saubhadrama atītya bhīṣmò; mahārathaṃ pārthama adīnasattvaḥ tataḥ parahasyādbhuta darśanena; gāṇḍīvanirhvāda mahāsvanena vipāṭha jālena mahāstra jālaṃ; vināśayāma āsa kirīṭamālī tama uttamaṃ sarvadhanurdharāṇāma; asaktakarmā kapirājaketuḥ bhīṣmaṃ mahātmābhivavarṣa tūrṇaṃ; śaraughajālaira vimalaiśa ca bhallaiḥ evaṃvidhaṃ kārmukabhīma nādama; adīnavata satpuruṣòttamābhyāma dadarśa lòkaḥ kurusṛñjayāśa ca; tada davairathaṃ bhīṣma dhanaṃjayābhyāma [sa] darauṇira bhūriśravāḥ śalyaśa citrasenaśa ca māriṣa putraḥ sāmyamaneśa caiva saubhadraṃ samayòdhayana saṃsaktama atirejòbhisa tama ekaṃ dadṛśura janāḥ pañcabhira manujavyāghraira gajaiḥ siṃhaśiśuṃ yathā nābhilakṣyatayā kaśa cina na śaurye na parākrame babhūva sadṛśaḥ kārṣṇera nāstre nāpi ca lāghave tathā tama ātmajaṃ yuddhe vikramantama ariṃdamama dṛṣṭvā pārthò raṇe yattaḥ siṃhanādama athò 'nadata pīḍayānaṃ ca tata sainyaṃ pautraṃ tava viśāṃ pate dṛṣṭvā tavadīyā rājendra samantāta paryavārayana dhavajinīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ dīnaśatrura adīnavata paratyudyayau sa saubhadrasa tejasā ca balena ca tasya lāghavamārgasthama ādityasadṛśaprabhama vayadṛśyata mahaca cāpaṃ samare yudhyataḥ paraiḥ sa darauṇima iṣuṇaikena viddhvā śalyaṃ ca pañcabhiḥ dhavajaṃ sāmyamaneśa cāpi sò 'ṣaṭābhira apavarjayata rukmadaṇḍāṃ mahāśaktiṃ pareṣitāṃ saumadattinā śitenòraga saṃkāśāṃ putriṇā vijahāra tāma śalyasya ca mahāghòrāna asyataḥ śataśaḥ śarāna nivāryārjuna dāyātò jaghāna samare hayāna bhūriśravāśa ca śalyaśa ca darauṇiḥ sāmyamaniḥ śalaḥ nābhyavartanta saṃrabdhāḥ kārṣṇera bāhubalāśrayāta tatasa tarigartā rājendra madrāśa ca saha kekayaiḥ pañcatriṃśati sāhasrāsa tava putreṇa còditāḥ dhanurvedavidò mukhyā ajeyāḥ śatrubhira yudhi saha putraṃ jighāṃsantaṃ parivavruḥ kirīṭinama tau tu tatra pitā putrau parikṣiptau ratharṣabhau dadarśa rājana pāñcālyaḥ senāpatira amitrajita sa vāraṇarathaughānāṃ sahasraira bahubhira vṛtaḥ vājibhiḥ pattibhiśa caiva vṛtaḥ śatasahasraśaḥ dhanura visphārya saṃkruddhaśa còdayitvā varūthinīma yayau tana madrakānīkaṃ kekayāṃśa ca paraṃtapaḥ tena kīrtimatā guptama anīkaṃ dṛḍhadhanvanā parayukta rathanāgāśvaṃ yòtsyamānama aśòbhata sò 'rajunaṃ paramukhe yāntaṃ pāñcālyaḥ kurunandana taribhiḥ śāradvataṃ bāṇaira jatru deśe samarpayata tataḥ sa madrakāna hatvā daśabhira daśabhiḥ śaraiḥ hṛṣṭa ekò jaghānāśvaṃ bhallena kṛtavarmaṇaḥ damanaṃ cāpi dāyādaṃ pauravasya mahātmanaḥ jaghāna vipulāgreṇa nārācena paraṃtapaḥ tataḥ sāmyamaneḥ putraḥ pāñcālyaṃ yuddhadurmadama avidhyata tariṃśatā bāṇaira daśabhiśa cāsya sārathima sò 'tividdhò maheṣvāsaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihana bhallena bhṛśatīkṣṇena nicakartāsya kārmukama athainaṃ pañcaviṃśatyā kaṣiprama eva samarpayata aśvāṃśa cāsyāvadhīda rājanna ubhau tau pārṣṇisārathī sa hatāśve rathe tiṣṭhana dadarśa bharatarṣabha putraḥ sāmyamaneḥ putraṃ pāñcālyasya mahātmanaḥ sa saṃgṛhya mahāghòraṃ nistriṃśavarama āyasama padātisa tūrṇama abhyarchada rathasthaṃ darupadātmajama taṃ mahaughama ivāyāntaṃ khāta patantama ivòragama bharāntāvaraṇa nistriṃśaṃ kālòtsṛṣṭama ivāntakama dīpyantama iva śastrārcyā mattavāraṇavikramama apaśyana pāṇḍavāsa tatra dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ tasya pāñcāla putrasa tu paratīpama abhidhāvataḥ śitanistriṃśahastasya śarāvaraṇa dhāriṇaḥ bāṇavegama atītasya rathābhyāśama upeyuṣaḥ tavarana senāpatiḥ karuddhò bibheda gadayā śiraḥ tasya rājana sanistriṃśaṃ suprabhaṃ ca śarāvarama hatasya patatò hastāda vegena nayapatada bhuvi taṃ nihatya gadāgreṇa lebhe sa paramaṃ yaśaḥ putraḥ pāñcālarājasya mahātmā bhīmavikramaḥ tasmina hate maheṣvāse rājaputre mahārathe hāhākārò mahāna āsīta tava sainyasya māriṣa tataḥ sāmyamaniḥ karuddhò dṛṣṭvā nihatama ātmajama abhidudrāva vegena pāñcālyaṃ yuddhadurmadama tau tatra samare vīrau sametau rathināṃ varau dadṛśuḥ sarvarājānaḥ kuravaḥ pāṇḍavāsa tathā tataḥ sāmyamaniḥ karuddhaḥ pārṣataṃ paravīrahā ājaghāna taribhira bāṇaisa tòttraira iva mahādvipama tathaiva pārṣataṃ śūraṃ śalyaḥ samitiśòbhanaḥ ājaghānòrasi karuddhasa tatò yuddhama avartata dhṛtarāṣṭra uvāca daivama eva paraṃ manye pauruṣāda api saṃjaya yata sainyaṃ mama putrasya pāṇḍusainyena vadhyate nityaṃ hi māmakāṃsa tāta hatāna eva hi śaṃsasi avyagrāṃśa ca parahṛṣṭāṃśa ca nityaṃ śaṃsasi pāṇḍavāna hīnāna puruṣakāreṇa māmakāna adya saṃjaya patitāna pātyamānāṃśa ca hatāna eva ca śaṃsasi yudhyamānāna yathāśakti ghaṭamānāña jayaṃ parati pāṇḍavā vijayantya eva jīyante caiva māmakāḥ sò 'haṃ tīvrāṇi duḥkhāni duryòdhanakṛtāni ca aśrauṣaṃ satataṃ tāta duḥsahāni bahūni ca tama upāyaṃ na paśyāmi jīyerana yena pāṇḍavāḥ māmakā vā jayaṃ yuddhe parāpnuyura yena saṃjaya saṃjaya uvāca kaṣayaṃ manuṣyadehānāṃ gajavājirathakṣayama śṛṇu rājana sathirò bhūtvā tavaivāpanayò mahāna dhṛṣṭadyumnasa tu śalyena pīḍitò navabhiḥ śaraiḥ pīḍayāma āsa saṃkruddhò madrādhipatima āyasaiḥ tatrādbhutama apaśyāma pārṣatasya parākramama nayavārayata yata tūrṇaṃ śalyaṃ samitiśòbhanama nāntaraṃ dadṛśe kaśa cita tayòḥ saṃrabdhayò raṇe muhūrtama iva tada yuddhaṃ tayòḥ samama ivābhavata tataḥ śalyò mahārāja dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge dhanuśa ciccheda bhallena pītena niśitena ca athainaṃ śaravarṣeṇa chādayāma āsa bhārata giriṃ jalāgame yadvaja jaladā jaladhāriṇaḥ abhimanyusa tu saṃkruddhò dhṛṣṭadyumne nipīḍite abhidudrāva vegena madrarājarathaṃ parati tatò madrādhiparathaṃ kārṣṇiḥ parāpyātikòpanaḥ ārtāyanima ameyātmā vivyādha viśikhaisa taribhiḥ tatasa tu tāvakā rājana parīpsantò ''rajuniṃ raṇe madrarājarathaṃ tūrṇaṃ parivāryāvatasthire duryòdhanò vikarṇaśa ca duḥśāsanaviviṃśatī durmarṣaṇò duḥsahaśa ca citrasenaśa ca durmukhaḥ satyavrataśa ca bhadraṃ te purumitraśa ca bhārata ete madrādhiparathaṃ pālayantaḥ sathitā raṇe tāna bhīmasenaḥ saṃkruddhò dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ daraupadeyābhimanyuśa ca mādrīputrau ca pāṇḍavau nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjantò viśāṃ pate abhyavartanta saṃhṛṣṭāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ te vai samīyuḥ saṃgrāme rājana durmantrite tava tasmina dāśarathe yuddhe vartamāne bhayāvahe tāvakānāṃ pareṣāṃ ca parekṣakā rathinò 'bhavana śastrāṇya anekarūpāṇi visṛjantò mahārathāḥ anyònyama abhinardantaḥ saṃprahāraṃ paracakrire te yattā jātasaṃrambhāḥ sarve 'nayònyaṃ jighāṃsavaḥ mahāstrāṇi vimuñcantaḥ samāpetura amarṣaṇāḥ duryòdhanasa tu saṃkruddhò dhṛṣṭadyumnaṃ mahāraṇe vivyādha niśitaira bāṇaiśa caturbhisa tavaritò bhṛśama durmarṣaṇaśa ca viṃśatyā citrasenaśa ca pañcabhiḥ durmukhò navabhira bāṇaira duḥsahaśa cāpi saptabhiḥ viviṃśatiḥ pañcabhiśa ca taribhira duḥśāsanasa tathā tāna paratyavidhyada rājendra pārṣataḥ śatrutāpanaḥ ekaikaṃ pañcaviṃśatyā darśayana pāṇilāghavama satyavrataṃ tu samare purumitraṃ ca bhārata abhimanyura avidhyata tau daśabhira daśabhiḥ śaraiḥ mādrīputrau tu samare mātulaṃ mātṛnandanau chādayetāṃ śaravrātaisa tada adbhutama ivābhavata tataḥ śalyò mahārāja savasrīyau rathināṃ varau śaraira bahubhira ānarchata kṛtapratikṛtaiṣiṇau chādyamānau tatasa tau tu mādrīputrau na celatuḥ atha duryòdhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenò mahābalaḥ vidhitsuḥ kalahasyāntaṃ gadāṃ jagrāha pāṇḍavaḥ tama udyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsama iva śṛṅgiṇama bhīmasenaṃ mahābāhuṃ putrāsa te parādravana bhayāta duryòdhanasa tu saṃkruddhò māgadhaṃ samacòdayata anīkaṃ daśasāhasraṃ kuñjarāṇāṃ tarasvināma māgadhaṃ purataḥ kṛtvā bhīmasenaṃ samabhyayāta āpatantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā gajānīkaṃ vṛkòdaraḥ gadāpāṇira avāròhada rathāta siṃha ivònnadana adrisāramayīṃ gurvīṃ paragṛhya mahatīṃ gadāma abhyadhāvada gajānīkaṃ vayāditāsya ivāntakaḥ sa gajāna gadayā nighnana vayacarata samare balī bhīmasenò mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ tasya nādena mahatā manòhṛdayakampinā vayatyaceṣṭanta saṃhatya gajā bhīmasya nardataḥ tatasa tu daraupadīputrāḥ saubhadraśa ca mahārathaḥ nakulaḥ sahadevaśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ pṛṣṭhaṃ bhīmasya rakṣantaḥ śaravarṣeṇa vāraṇāna abhyadhāvanta varṣantò meghā iva girīna yathā kaṣuraiḥ kaṣurapraira bhallaiśa ca pītaira añjalikaira api pātayantòttamāṅgāni pāṇḍavā gajayòdhināma śiròbhiḥ parapatadbhiśa ca bāhubhiśa ca vibhūṣitaiḥ aśmavṛṣṭira ivābhāti pāṇibhiśa ca sahāṅkuśaiḥ hṛtòttamāṅgāḥ sakandheṣu gajānāṃ gajayòdhinaḥ adṛśyantācalāgreṣu darumā bhagnaśikhā iva dhṛṣṭadyumnahatāna anyāna apaśyāma mahāgajāna patitāna pātyamānāṃśa ca pārṣatena mahātmanā māgadhò 'tha mahīpālò gajama airāvaṇòpamama pareṣayāma āsa samare saubhadrasya rathaṃ parati tama āpatantaṃ saṃprekṣya māgadhasya gajòttamama jaghānaikeṣuṇā vīraḥ saubhadraḥ paravīrahā tasyāvarjitanāgasya kārṣṇiḥ parapuraṃjayaḥ rājñò rajatapuṅkhena bhallenāpaharaca chiraḥ vigāhya tada gajānīkaṃ bhīmasenò 'pi pāṇḍavaḥ vayacarata samare mṛdnana gajāna indrò girīna iva ekaprahārābhihatāna bhīmasenena kuñjarāna apaśyāma raṇe tasmina girīna vajrahatāna iva bhagnadantāna bhagnakaṭāna bhagnasakthāṃśa ca vāraṇāna bhagnapṛṣṭhāna bhagnakumbhāna nihatāna parvatòpamāna nadataḥ sīdataśa cānyāna vimukhāna samare gajāna vimūtrāna bhagnasaṃvignāṃsa tathā viśakṛtò 'parāna bhīmasenasya mārgeṣu gatāsūna parvatòpamāna apaśyāma hatāna nāgāna niṣṭanantasa tathāpare vamantò rudhiraṃ cānye bhinnakumbhā mahāgajāḥ vihvalantò gatā bhūmiṃ śailā iva dharātale medòrudhiradigdhāṅgò vasāmajjāsamukṣitaḥ vayacarata samare bhīmò daṇḍapāṇira ivāntakaḥ gajānāṃ rudhirāktāṃ tāṃ gadāṃ bibhrada vṛkòdaraḥ ghòraḥ paratibhayaśa cāsīta pinākīva pinākadhṛka nirmathyamānāḥ karuddhena bhīmasenena dantinaḥ sahasā parādravaña śiṣṭā mṛdnantasa tava vāhinīma taṃ hi vīraṃ maheṣvāsāḥ saubhadrapramukhā rathāḥ paryarakṣanta yudhyantaṃ vajrāyudhama ivāmarāḥ śòṇitāktāṃ gadāṃ bibhrada ukṣitò gajaśòṇitaiḥ kṛtānta iva raudrātmā bhīmasenò vayadṛśyata vayāyacchamānaṃ gadayā dikṣu sarvāsu bhārata nṛtyamānama apaśyāma nṛtyantama iva śaṃkarama yamadaṇḍòpamāṃ gurvīma indrāśanisamasvanāma apaśyāma mahārāja raudrāṃ viśasanīṃ gadāma vimiśrāṃ keśamajjābhiḥ paradigdhāṃ rudhireṇa ca pinākama iva rudrasya karuddhasyābhighnataḥ paśūna yathā paśūnāṃ saṃghātaṃ yaṣṭyā pālaḥ parakālayeta tathā bhīmò gajānīkaṃ gadayā paryakālayata gadayā vadhyamānāsa te mārgaṇaiśa ca samantataḥ savānya anīkāni mṛdnantaḥ parādravana kuñjarāsa tava mahāvāta ivābhrāṇi vidhamitvā sa vāraṇāna atiṣṭhata tumule bhīmaḥ śamaśāna iva śūlabhṛta [sa] tasmina hate gajānīke putrò duryòdhanasa tava bhīmasenaṃ ghanatetya evaṃ sava sainyānya acòdayata tataḥ sarvāṇya anīkāni tava putrasya śāsanāta abhyadravana bhīmasenaṃ nadantaṃ bhairavāna ravāna taṃ balaughama aparyantaṃ devaira api durutsahama āpatantaṃ suduṣpāraṃ samudrama iva parvaṇi rathanāgāśvakalilaṃ śaṅkhadundubhināditama athānantama apāraṃ ca narendra satimitahradama taṃ bhīmasenaḥ samare mahòdadhima ivāparama senāsāgarama akṣòbhyaṃ veleva samavārayata tada āścaryama apaśyāma śaraddheyama api cādbhutama bhīmasenasya samare rājana karmātimānuṣama udīrṇāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sāśvāṃ sa rathakuñjarāma asaṃbhramaṃ bhīmasenò gadayā samatāḍayata sa saṃvārya balaughāṃsa tāna gadayā rathināṃ varaḥ atiṣṭhata tumule bhīmò girira merura ivācalaḥ tasmina sutumule ghòre kāle paramadāruṇe bharātaraśa caiva putrāśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ daraupadeyābhimanyuśa ca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ na parājahana bhīmasenaṃ bhaye jāte mahābalama tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ paragṛhya mahatīṃ gadāma avadhīta tāvakāna yòdhāna daṇḍapāṇira ivāntakaḥ pòthayana rathavṛndāni vājivṛndāni cābhibhūḥ vayacarata samare bhīmò yugāṅge pāvakò yathā vinighnana samare sarvāna yugānte kālavada vibhuḥ ūruvegena saṃkarṣana rathajālāni pāṇḍavaḥ paramardayana gajāna sarvāna naḍvalānīva kuñjaraḥ mṛdnana rathebhyò rathinò gajebhyò gajayòdhinaḥ sādinaśa cāśvapṛṣṭhebhyò bhūmau caiva padātinaḥ tatra tatra hataiśa cāpi manuṣyagajavājibhiḥ raṇāṅgaṇaṃ tada abhavana mṛtyòra āghata saṃnibhama pinākama iva rudrasya karuddhasyābhighnataḥ paśūna yamadaṇḍòpamāma ugrāma indrāśanisamasvanāma dadṛśura bhīmasenasya raudrāṃ viśasanīṃ gadāma āvidhyatò gadāṃ tasya kaunteyasya mahātmanaḥ babhau rūpaṃ mahāghòraṃ kālasyeva yugakṣaye taṃ tathā mahatīṃ senāṃ darāvayantaṃ punaḥ punaḥ dṛṣṭvā mṛtyuma ivāyāntaṃ sarve vimanasò 'bhavana yatò yataḥ parekṣate sama gadāma udyamya pāṇḍavaḥ tena tena sama dīryante sarvasainyāni bhārata paradārayantaṃ sainyāni balaughenāparājitama garasamānama anīkāni vayāditāsyama ivāntakama taṃ tathā bhīmakarmāṇaṃ paragṛhītamahāgadama dṛṣṭvā vṛkòdaraṃ bhīṣmaḥ sahasaiva samabhyayāta mahatā meghaghòṣeṇa rathenādityavarcasā chādayaña śaravarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimāna tama āyāntaṃ tathā dṛṣṭvā vayāttānanama ivāntakama bhīṣmaṃ bhīmò mahābāhuḥ paratyudīyāda amarṣaṇaḥ tasmina kaṣaṇe sātyakiḥ satyasaṃdhaḥ; śinipravīrò 'bhayapatata pitāmahama nighnanna amitrāna dhanuṣā dṛḍhena; sa kampayaṃsa tava putrasya senāma taṃ yāntama aśvai rajataprakāśaiḥ; śarāna dhamantaṃ dhanuṣā dṛḍhena nāśaknuvana vārayituṃ tadānīṃ; sarve gaṇā bhārata ye tavadīyāḥ avidhyada enaṃ niśitaiḥ śarāgraira; alambusò rājavarārśyaśṛṅgiḥ taṃ vai caturbhiḥ paratividhya vīrò; naptā śinera abhyapatada rathena anvāgataṃ vṛṣṇivaraṃ niśamya; madhye ripūṇāṃ parivartamānama parāvartayantaṃ kurupuṃgavāṃśa ca; punaḥ punaśa ca paraṇadantama ājau nāśaknuvana vārayituṃ variṣṭhaṃ; madhyandine sūryama ivātapantama na tatra kaśa cinna aviṣaṇṇa āsīda; ṛte rājana sòmadattasya putrāta sa haya ādadānò dhanura ugravegaṃ; bhūriśravā bhārata saumadattiḥ dṛṣṭvā rathāna savāna vayapanīyamānāna; paratyudyayau sātyakiṃ yòddhuma icchana [sa] tatò bhūriśravā rājana sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ avidhyada bhṛśasaṃkruddhasa tòttraira iva mahādvipama kauravaṃ sātyakiśa caiva śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ avākirada ameyātmā sarvalòkasya paśyataḥ tatò duyòdhanò rājā sòdaryaiḥ parivāritaḥ saumadattiṃ raṇe yattaḥ samantāta paryavārayata tathaiva pāṇḍavāḥ sarve sātyakiṃ rabhasaṃ raṇe parivārya sathitāḥ saṃkhye samantāta sumahaujasaḥ bhīmasenasa tu saṃkruddhò gadāma udyamya bhārata duryòdhanamukhāna sarvāna putrāṃsa te paryavārayata rathaira anekasāhasraiḥ karòdhāmarṣasamanvitaḥ nandakasa tava putrasa tu bhīmasenaṃ mahābalama vivyādha niśitaiḥ ṣaḍbhiḥ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ duryòdhanasa tu samare bhīmasenaṃ mahābalama ājaghānòrasi karuddhò mārgaṇaira niśitaisa taribhiḥ tatò bhīmò mahābāhuḥ savarathaṃ sumahābalaḥ āruròha rataḥ śareṣṭhaṃ viśòkaṃ cedama abravīta ete mahārathāḥ śūrā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ māma eva bhṛśasaṃkruddhā hantuma abhyudyatā yudhi etāna adya haniṣyāmi paśyatasa te na saṃśayaḥ tasmāna mamāśvāna saṃgrāme yattaḥ saṃyaccha sārathe evama uktvā tataḥ pārthaḥ putraṃ duryòdhanaṃ tava vivyādha daśabhisa tīkṣṇaiḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ nandakaṃ ca taribhira bāṇaiḥ patyavidhyata satanāntare taṃ tu duryòdhanaḥ ṣaṣṭyā viddhvā bhīmaṃ mahābalama taribhira anyaiḥ suniśitaira viśòkaṃ paratyavidhyata bhīmasya ca raṇe rājana dhanuśa cicheda bhāsvarama muṣṭideśe śaraisa tīkṣṇaisa taribhī rājā hasanna iva bhīmasa tu parekṣya yantāraṃ viśòkaṃ saṃyuge tadā pīḍitaṃ viśikhaisa tīkṣṇaisa tava putreṇa dhanvinā amṛṣyamāṇaḥ saṃkruddhò dhanura divyaṃ parāmṛśata putrasya te mahārāja vadhārthaṃ bharatarṣabha samādatta ca saṃrabdhaḥ kaṣurapraṃ lòmavāhinama tena ciccheda nṛpatera bhīmaḥ kārmukama uttamama sò 'pavidhya dhanuśa chinnaṃ karòdhena parajvalanna iva anyata kārmukama ādatta sa tavaraṃ vegavattarama saṃdhatta viśikhaṃ ghòraṃ kālamṛtyusamaprabhama tenājaghāna saṃkruddhò bhīmasenaṃ satanāntare sa gāḍhaviddhò vayathitaḥ sayandanòpastha āviśata sa niṣaṇṇò rathòpasthe mūrchāma abhijagāma ha taṃ dṛṣṭvā vayathitaṃ bhīmama abhimanyupurògamāḥ nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ tatasa tu tumulāṃ vṛṣṭiṃ śastrāṇāṃ tigmatejasāma pātayāma āsura avyagrāḥ putrasya tava mūrdhani paratilabhya tataḥ saṃjñāṃ bhīmasenò mahābalaḥ duryòdhanaṃ taribhira viddhvā punara vivyādha pañcabhiḥ śalyaṃ ca pañcaviṃśatyā śaraira vivyādha pāṇḍavaḥ rukmapuṅkhaira maheṣvāsaḥ sa viddhò vayapayāda raṇāta paratyudyayusa tatò bhīmaṃ tava putrāśa caturdaśa senāpatiḥ suṣeṇaśa ca jalasaṃdhaḥ sulòcanaḥ ugrò bhīma rathò bhīmò bhīma bāhura alòlupaḥ durmukhò duṣpradharṣaśa ca vivitsura vikaṭaḥ samaḥ visṛjantò bahūna bāṇāna karòdhasaṃraktalòcanāḥ bhīmasenama abhidrutya vivyadhuḥ sahitā bhṛśama putrāṃsa tu tava saṃprekṣya bhīmasenò mahābalaḥ sṛkkiṇī vilihana vīraḥ paśumadhye vṛkò yathā senāpateḥ kaṣurapreṇa śiraśa ciccheda pāṇḍavaḥ jalasaṃdhaṃ vinirbhidya sò 'nayada yamasādanama suṣeṇaṃ ca tatò hatvā pareṣayāma āsa mṛtyave ugrasya sa śirastrāṇaṃ śiraśa candròpamaṃ bhuvi pātayāma āsa bhallena kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitama bhīma bāhuṃ ca saptatyā sāśvaketuṃ sa sārathima nināya samare bhīmaḥ paralòkāya māriṣa bhīmaṃ bhīma rathaṃ còbhau bhīmasenò hasanna iva bharātarau rabhasau rājanna anayada yamasādanama tataḥ sulòcanaṃ bhīmaḥ kaṣurapreṇa mahāmṛdhe miṣatāṃ sarvasainyānāma anayada yamasādanama putrāsa tu tava taṃ dṛṣṭvā bhīmasena parākramama śeṣā ye 'naye 'bhavaṃsa tatra te bhīmasya bhayārditāḥ vipradrutā diśò rājana vadhyamānā mahātmanā tatò 'baravīca chāṃtanavaḥ sarvāna eva mahārathāna eṣa bhīmò raṇe karuddhò dhārtarāṣṭrāna mahārathāna yathā parāgryāna yathā jayeṣṭhāna yathā śūrāṃśa ca saṃgatāna nipātayatya ugradhanvā taṃ paramathnīta pārthivāḥ evama uktāsa tataḥ sarve dhārtarāṣṭrasya sainikāḥ abhyadravanta saṃkruddhā bhīmasenaṃ mahābalama bhagadattaḥ parabhinnena kuñjareṇa viśāṃ pate apatata sahasā tatra yatra bhīmò vayavasthitaḥ āpatanna eva ca raṇe bhīmasenaṃ śilāśitaiḥ adṛśyaṃ samare cakre jīmūta iva bhāskarama abhimanyumukhāsa tatra nāmṛṣyanta mahārathāḥ bhīmasyācchādanaṃ saṃkhye savabāhubalama āśritāḥ ta enaṃ śaravarṣeṇa samantāta paryavārayana gajaṃ ca śaravṛṣṭyā taṃ bibhidusa te samantataḥ sa śastravṛṣṭyābhihataḥ parādravada daviguṇaṃ padama parāgjyòtiṣa gajò rājana nānā liṅgaiḥ sutejanaiḥ saṃjātarudhiròtpīḍaḥ parekṣaṇīyò 'bhavada raṇe gabhastibhira ivārkasya saṃsyūtò jaladò mahāna sa còditò madasrāvī bhagadattena vāraṇaḥ abhyadhāvata tāna sarvāna kālòtsṛṣṭa ivāntakaḥ daviguṇaṃ javama āsthāya kampayaṃśa caraṇaira mahīma tasya tata sumahada rūpaṃ dṛṣṭvā sarve mahārathāḥ asahyaṃ manyamānāsa te nātipramanasò 'bhavana tatasa tu nṛpatiḥ karuddhò bhīmasenaṃ satanāntare ājaghāna naravyāghra śareṇa nataparvaṇā sò 'tividdhò maheṣvāsasa tena rājñā mahārathaḥ mūrchayābhiparītāṅgò dhavajayaṣṭima upāśritaḥ tāṃsa tu bhītāna samālakṣya bhīmasenaṃ ca mūrchitama nanāda balavana nādaṃ bhagadattaḥ paratāpavāna tatò ghaṭòtkacò rājana parekṣya bhīmaṃ tathāgatama saṃkruddhò rākṣasò ghòrasa tatraivāntaradhīyata sa kṛtvā dāruṇāṃ māyāṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhinīma adṛśyata nimeṣārdhāda ghòrarūpaṃ samāśritaḥ airāvataṃ samāruhya savayaṃ māyāmayaṃ kṛtama tasya cānye 'pi dina nāgā babhūvura anuyāyinaḥ añjanò vāmanaśa caiva mahāpadmaśa ca suprabhaḥ taraya ete mahānāgā rākṣasaiḥ samadhiṣṭhitāḥ mahākāyāsa taridhā rājana parasravantò madaṃ bahu tejò vīryabalòpetā mahābalaparākramāḥ ghaṭòtkacasa tu savaṃ nāgaṃ còdayāma āsa taṃ tataḥ sa gajaṃ bhagadattaṃ tu hantukāmaḥ paraṃtapaḥ te cānye còditā nāgā rākṣasaisa taira mahābalaiḥ paripetuḥ susaṃrabdhāśa caturdaṃṣṭrāśa caturdiśama bhagadattasya taṃ nāgaṃ viṣāṇaisa te 'bhayapīḍayana saṃpīḍyamānasa taira nāgaira vedanārtaḥ śarāturaḥ sò 'nadata sumahānādama indrāśanisamasvanama tasya taṃ nadatò nādaṃ sughòraṃ bhīmanisvanama śarutvā bhīṣmò 'baravīda daròṇaṃ rājānaṃ ca suyòdhanama eṣa yudhyati saṃgrāme haiḍimbena durātmanā bhagadattò maheṣvāsaḥ kṛcchreṇa parivartate rākṣasaśa ca mahāmāyaḥ sa ca rājātikòpanaḥ tau sametau mahāvīryau kālamṛtyusamāva ubhau śarūyate haya eṣa hṛṣṭānāṃ pāṇḍavānāṃ mahāsvanaḥ hastinaśa caiva sumahāna bhītasya ruvatò dhavaniḥ tatra gacchāma bhadraṃ vò rājānaṃ parirakṣituma arakṣyamāṇaḥ samare kaṣipraṃ parāṇāna vimòkṣyate te tavaradhvaṃ mahāvīryāḥ kiṃ cireṇa parayāmahe mahāna hi vartate raudraḥ saṃgrāmò lòmaharṣaṇaḥ bhaktaśa ca kulaputraśa ca śūraśa ca pṛtanā patiḥ yuktaṃ tasya paritrāṇaṃ kartuma asmābhira acyutāḥ bhīṣmasya tada vacaḥ śarutvā bhāradvājapurògamāḥ sahitāḥ sarvarājānò bhagadatta parīpsayā uttamaṃ javama āsthāya parayayura yatra sò 'bhavata tāna parayātāna samālòkya yudhiṣṭhirapurògamāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ rākṣasendraḥ paratāpavāna tānya anīkānya athālòkya rākṣasendraḥ paratāpavāna nanāda sumahānādaṃ visphòṭama aśanera iva tasya taṃ ninadaṃ śarutvā dṛṣṭvā nāgāṃśa ca yudhyataḥ bhīṣmaḥ śāṃtanavò bhūyò bhāradvājama abhāṣata na ròcate me saṃgrāmò haiḍimbena durātmanā balavīryasamāviṣṭaḥ sa sahāyaśa ca sāṃpratama naiṣa śakyò yudhā jetuma api vajrabhṛtā savayama labdhalakṣyaḥ parahārī ca vayaṃ ca śarāntavāhanāḥ pāñcālaiḥ pāṇḍaveyaiśa ca divasaṃ kaṣatavikṣatāḥ tana na me ròcate yuddhaṃ pāṇḍavaira jitakāśibhiḥ ghuṣyatāma avahārò 'daya śavò yòtsyāmaḥ paraiḥ saha pitāmahavacaḥ śarutvā tathā cakruḥ sama kauravāḥ upāyenāpayānaṃ te ghaṭòtkaca bhayārditāḥ kauraveṣu nivṛtteṣu pāṇḍavā jitakāśinaḥ siṃhanādama akurvanta śaṅkhaveṇusvanaiḥ saha evaṃ tada abhavada yuddhaṃ divasaṃ bharatarṣabha pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca puraskṛtya ghaṭòtkacama kauravāsa tu tatò rājana parayayuḥ śibiraṃ savakama varīḍamānā niśākāle pāṇḍaveyaiḥ parājitāḥ śaravikṣata gātrāśa ca pāṇḍuputrā mahārathāḥ yuddhe sumanasò bhūtvā śibirāyaiva jagmire puraskṛtya mahārāja bhīmasena ghaṭòtkacau pūjayantasa tadānyònyaṃ mudā paramayā yutāḥ nadantò vividhāna nādāṃsa tūryasvanavimiśritāna siṃhanādāṃśa ca kurvāṇā vimiśrāña śaṅkhanisvanaiḥ vinadantò mahātmānaḥ kampayantaśa ca medinīma ghaṭṭayantaśa ca marmāṇi tava putrasya māriṣa parayātāḥ śibirāyaiva niśākāle paraṃtapāḥ duryòdhanasa tu nṛpatira dīnò bharātṛvadhena ca muhūrtaṃ cintayāma āsa bāṣpaśòkasamākulaḥ tataḥ kṛtvā vidhiṃ sarvaṃ śibirasya yathāvidhi paradadhyau śòkasaṃtaptò bharātṛvyasanakarśitaḥ [dhṛ] bhayaṃ me sumahaja jātaṃ vismayaśa caiva saṃjaya śarutvā pāṇḍukumārāṇāṃ karma devaiḥ suduṣkarama putrāṇāṃ ca parābhavaṃ śarutvā saṃjaya sarvaśaḥ cintā me mahatī sūta bhaviṣyati kathaṃ tava iti dharuvaṃ vidura vākyāni dhakṣyanti hṛdayaṃ mama yathā hi dṛśyate sarvaṃ daivayògena saṃjaya yatra bhīṣma mukhāña śūrāna astrajñāna yòdhasattamāna pāṇḍavānāma anīkāni yòdhayanti parahāriṇaḥ kenāvadhyā mahātmānaḥ pāṇḍuputrā mahābalāḥ kena dattavarāsa tāta kiṃ vā jañānaṃ vidanti te yena kaṣayaṃ na gacchanti divi tārāgaṇā iva punaḥ punara na mṛṣyāmi hataṃ sainyaṃ sama pāṇḍavaiḥ mayya eva daṇḍaḥ patati daivāta paramadāruṇaḥ yathāvadhyāḥ pāṇḍusutā yathā vadhyāśa ca me sutāḥ etana me sarvama ācakṣva yathātattvena saṃjaya na hi pāraṃ parapaśyāmi duḥkhasyāsya kathaṃ cana samudrasyeva mahatò bhujābhyāṃ paratarana naraḥ putrāṇāṃ vayasanaṃ manye dharuvaṃ parāptaṃ sudāruṇama ghātayiṣyati me putrāna sarvāna bhīmò na saṃśayaḥ na hi paśyāmi taṃ vīraṃ yò me rakṣeta sutāna raṇe dharuvaṃ vināśaḥ samare putrāṇāṃ mama saṃjaya tasmāna me kāraṇaṃ sūta yuktiṃ caiva viśeṣataḥ pṛcchatò 'daya yathātattvaṃ sarvama ākhyātuma arhasi duryòdhanò 'pi yaca cakre dṛṣṭvā savāna vimukhāna raṇe bhīṣmadròṇau kṛpaśa caiva saubaleyò jayadrathaḥ darauṇira vāpi maheṣvāsò vikarṇò vā mahābalaḥ niścayò vāpi kasa teṣāṃ tadā haya āsīna mahātmanāma vimukheṣu mahāprājña mama putreṣu saṃjaya [sa] śṛṇu rājanna avahitaḥ śarutvā caivāvadhāraya naiva mantrakṛtaṃ kiṃ cina naiva māyāṃ tathāvidhāma na vai vibhīṣikāṃ kāṃ cida rājana kurvanti pāṇḍavāḥ yudhyanti te yathānyāyaṃ śaktimantaśa ca saṃyuge dharmeṇa sarvakāryāṇi kīrtitānīti bhārata ārabhante sadā pārthāḥ parārthayānā mahada yaśaḥ na te yuddhāna nivartante dharmòpetā mahābalāḥ śariyā paramayā yuktā yatò dharmasa tatò jayaḥ tenāvadhyā raṇe pārthā jaya yuktāśa ca pārthiva tava putrā durātmānaḥ pāpeṣva abhiratāḥ sadā niṣṭhurā hīnakarmāṇasa tena hīyanti saṃyuge subahūni nṛśaṃsāni putraisa tava janeśvara nikṛtānīha pāṇḍūnāṃ nīcaira iva yathā naraiḥ sarvaṃ ca tada anādṛtya putrāṇāṃ tava kilbiṣama sāpahnavāḥ sadaivāsana pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja na caināna bahu manyante putrāsa tava viśāṃ pate tasya pāpasya satataṃ kariyamāṇasya karmaṇaḥ saṃprāptaṃ sumahada ghòraṃ phalaṃ kiṃ pākasaṃnibhama sa tada bhuṅkṣva mahārāja saputraḥ sa suhṛjjanaḥ nāvabudhyasi yada rājana vāryamāṇaḥ suhṛjjanaiḥ vidureṇātha bhīṣmeṇa daròṇena ca mahātmanā tathā mayā cāpya asakṛda vāryamāṇò na gṛhṇasi vākyaṃ hitaṃ ca pathyaṃ ca martyaḥ pathyama ivauṣadhama putrāṇāṃ matama āsthāya jitāna manyasi pāṇḍavāna śṛṇu bhūyò yathātattvaṃ yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi kāraṇaṃ bharataśreṣṭha pāṇḍavānāṃ jayaṃ parati tata te 'haṃ kathayiṣyāmi yathā śarutama ariṃdama duryòdhanena saṃpṛṣṭa etama arthaṃ pitāmahaḥ dṛṣṭvā bharātṝna raṇe sarvāna nirjitāna sumahārathāna śòkasaṃmūḍhahṛdayò niśākāle sama kauravaḥ pitāmahaṃ mahāprājñaṃ vinayenòpagamya ha yada abravīta sutasa te 'sau tana me śṛṇu janeśvara [dura] tavaṃ ca daròṇaśa ca śalyaśa ca kṛpò darauṇisa tathaiva ca kṛtavarmā ca hārdikyaḥ kāmbòjaśa ca sudakṣiṇaḥ bhūriśravā vikarṇaśa ca bhagadattaśa ca vīryavāna mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrāsa tanutyajaḥ tarayāṇāma api lòkānāṃ paryāptā iti me matiḥ pāṇḍavānāṃ samastāśa ca na tiṣṭhanti parākrame tatra me saṃśayò jātasa tana mamācakṣva pṛcchataḥ yaṃ samāśritya kaunteya jayantya asmāna pade pade [bhasa] śṛṇu rājana vacò mahyaṃ yata tavāṃ vakṣyāmi kaurava bahuśaśa ca mamòktò 'si na ca me tattvayā kṛtama kariyatāṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ śamò bharatasattama etata kaṣamama ahaṃ manye pṛthivyāsa tava cābhibhò bhuñjemāṃ pṛthivīṃ rājana bharātṛbhiḥ sahitaḥ sukhī durhṛdasa tāpayana sarvāna nandayaṃśa cāpi bāndhavāna na ca me karòśatasa tāta śarutavāna asi vai purā tada idaṃ samanuprāptaṃ yata pāṇḍūna avamanyase yaśa ca hetura avadhyatve teṣāma akliṣṭakarmaṇāma taṃ śṛṇuṣva mahārāja mama kīrtayataḥ parabhò nāsti lòkeṣu tada bhūtaṃ bhavitā nò bhaviṣyati yò jayeta pāṇḍavāna saṃkhye pālitāña śārṅgadhanvanā yata tu me kathitaṃ tāta munibhira bhāvitātmabhiḥ purāṇagītaṃ dharmajña taca chṛṇuṣva yathātathama purā kila surāḥ sarve ṛṣayaśa ca samāgatāḥ pitāmahama upāseduḥ parvate gandhamādane madhye teṣāṃ samāsīnaḥ parajāpatira apaśyata vimānaṃ jājvalada bhāsā sathitaṃ paravarama ambare dhayānenāvedya taṃ barahmā kṛtvā ca niyatò 'ñajalima namaśa cakāra hṛṣṭātmā paramaṃ parameśvarama ṛṣayasa tava atha devāśa ca dṛṣṭvā barahmāṇama utthitama sathitāḥ parājñalayaḥ sarve paśyantò mahada adbhutama yathāvaca ca tama abhyarcya barahmā barahmavidāṃ varaḥ jagāda jagataḥ saraṣṭā paraṃ parama adharmavita viśvāvasura viśvamūrtira viśveśò; viṣvaksenò viśvakarmā vaśīca viśveśvarò vāsudevò 'si tasmāda; yògātmānaṃ daivataṃ tavāma upaimi jaya viśvamahādeva jaya lòkahite rata jaya yògīśvara vibhò jaya yògaparāvara padmagarbhaviśālākṣa jaya lòkeśvareśvara bhūtabhavya bhavana nātha jaya saumyātmajātmaja asaṃkhyeyaguṇājeya jaya sarvaparāyaṇa nārāyaṇa suduṣpāra jaya śārṅgadhanurdhara sarvaguhya guṇòpeta viśvamūrte nirāmaya viśveśvara mahābāhò jaya lòkārtha tatpara mahòragavarāhādya hari keśavibhò jaya hari vāsaviśāmīśa viśvāvāsāmitāvyaya vayaktāvyaktāmita sathānaniyatendriya sendriya asaṃkhyeyātma bhāvajña jaya gambhīrakāmada ananta viditaprajña nityaṃ bhūtavibhāvana kṛtakāryakṛtaprajña dharmajña vijayājaya guhyātmana sarvabhūtātmana saphuṭasaṃbhūta saṃbhava bhūtārtha tattvalòkeśa jaya bhūtavibhāvana ātmayòne mahābhāga kalpasaṃkṣepa tatpara udbhāvana manòdbhāva jaya barahma janapriya nisarga sargābhirata kāmeśa parameśvara amṛtòdbhava sadbhāva yugāgre vijayaprada parajāpatipate deva padmanābha mahābala ātmabhūtamahābhūtakarmātmaña jaya karmada pādau tava dharā devī diśò bāhura divaṃ śiraḥ mūrtisa te 'haṃ surāḥ kāyaśa candrādityau ca cakṣuṣī balaṃ tapaśa ca satyaṃ ca dharmaḥ kāmātmajaḥ parabhò tejò 'ganiḥ pavanaḥ śavāsa āpasa te savedasaṃbhavāḥ aśvinau śaravaṇī nityaṃ devī jihvā sarasvatī vedāḥ saṃskāraniṣṭhā hi tavayīdaṃ jagada āśritama na saṃkhyāṃ na parīmāṇaṃ na tejò na parākramama na balaṃ yògayògīśa jānīmasa te na saṃbhavama tavada bhaktiniratā deva niyamaisa tavā samāhitāḥ arcayāmaḥ sadā viṣṇò parameśaṃ maheśvarama ṛṣayò devagandharvā yakṣarākṣasa pannagāḥ piśācā mānuṣāśa caiva mṛgapakṣisarīsṛpāḥ evamādi mayā sṛṣṭaṃ pṛthivyāṃ tavatprasādajama padmanābha viśālākṣa kṛṣṇa duḥsvapnanāśana tavaṃ gatiḥ sarvabhūtānāṃ tavaṃ netā tavaṃ jagana mukhama tavatprasādena deveśa sukhinò vibudhāḥ sadā pṛthivī nirbhayā deva tavatprasādāta sadābhavata tasmāda deva viśālākṣa yaduvaṃśavivardhanaḥ dharmasaṃsthāpanārthāya daiteyānāṃ vadhāya ca jagatò dhāraṇārthāya vijñāpyaṃ kuru me parabhò yada etata paramaṃ guhyaṃ tavatprasādamayaṃ vibhò vāsudevaṃ tada etata te mayòdgītaṃ yathātathama sṛṣṭvā saṃkarṣaṇaṃ devaṃ savayama ātmānama ātmanā kṛṣṇa tavama ātmanāsrākṣīḥ paradyumnaṃ cātmasaṃbhavama paradyumnāca cāniruddhaṃ tavaṃ yaṃ vidura viṣṇuma avyayama aniruddhò 'sṛjana māṃ vai barahmāṇaṃ lòkadhāriṇama vāsudevamayaḥ sò 'haṃ tavayaivāsmi vinirmitaḥ vibhajya bhāgaśò ''tamānaṃ varaja mānuṣatāṃ vibhò tatrāsuravadhaṃ kṛtvā sarvalòkasukhāya vai dharmaṃ sathāpya yaśaḥ parāpya yògaṃ parāpsyasi tattvataḥ tavāṃ hi barahmarṣayò lòke devāśa cāmitravikrama taisa taiśa ca nāmabhira bhaktā gāyanti paramātmakama sathitāśa ca sarve tavayi bhūtasaṃghāḥ; kṛtvāśrayaṃ tavāṃ varadaṃ subāhò anādimadhyāntama apārayògaṃ; lòkasya setuṃ paravadanti viprāḥ [bhasa] tataḥ sa bhagavāna devò lòkānāṃ parameśvaraḥ barahmāṇaṃ paratyuvācedaṃ sanigdhagambhīrayā girā viditaṃ tāta yògāna me sarvama etata tavepsitama tathā tada bhavitetya uktvā tatraivāntaradhīyata tatò devarṣigandharvā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ kautūhalaparāḥ sarve pitāmahama athābruvana kò nava ayaṃ yò bhagavatā paraṇamya vinayāda vibhò vāgbhiḥ satutò variṣṭhābhiḥ śaròtuma icchāma taṃ vayama evama uktasa tu bhagavāna paratyuvāca pitāmahaḥ devabrahmarṣigandharvāna sarvāna madhurayā girā yata tatparaṃ bhaviṣyaṃ ca bhavitavyaṃ ca yata parama bhūtātmā yaḥ parabhuśa caiva barahma yaca ca paraṃ padama tenāsmi kṛtasaṃvādaḥ parasannena surarṣabhāḥ jagatò 'nugrahārthāya yācitò me jagatpatiḥ mānuṣaṃ lòkama ātiṣṭha vāsudeva iti śarutaḥ asurāṇāṃ vadhārthāya saṃbhavasva mahītale saṃgrāme nihatā ye te daityadānavarākṣasāḥ ta ime nṛṣu saṃbhūtā ghòrarūpā mahābalāḥ teṣāṃ vadhārthaṃ bhagavāna nareṇa sahitò vaśī mānuṣīṃ yònima āsthāya cariṣyati mahītale naranārāyaṇau yau tau purāṇāva ṛṣisattamau sahitau mānuṣe lòke saṃbhūtāva amitadyutī ajeyau samare yattau sahitāva amaraira api mūḍhāsa tava etau na jānanti naranārāyaṇāva ṛṣī tasyāhama ātmajò barahmā sarvasya jagataḥ patiḥ vāsudevò 'racanīyò vaḥ sarvalòkamaheśvaraḥ tathā manuṣyò 'yama iti kadā cita surasattamāḥ nāvajñeyò mahāvīryaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ etata paramakaṃ guhyama etata paramakaṃ yaśaḥ etata paramakaṃ barahma etata paramakaṃ yaśaḥ etada akṣarama avyaktama etata taca chāśvataṃ mahata etata puruṣasaṃjñaṃ vai gīyate jañāyate na ca etata paramakaṃ teja etata paramakaṃ sukhama etata paramakaṃ satyaṃ kīrtitaṃ viśvakarmaṇā tasmāta sarvaiḥ suraiḥ sendraira lòkaiśa cāmitavikramaḥ nāvajñeyò vāsudevò mānuṣò 'yama iti parabhuḥ yaśa ca mānuṣamātrò 'yama iti barūyāta sumandadhīḥ hṛṣīkeśama avajñānāta tama āhuḥ puruṣādhamama yòginaṃ taṃ mahātmānaṃ paraviṣṭaṃ mānuṣīṃ tanuma avamanyeda vāsudevaṃ tama āhusa tāmasaṃ janāḥ devaṃ carācarātmānaṃ śarīvatsāṅkaṃ suvarcasama padmanābhaṃ na jānāti tama āhusa tāmasaṃ janāḥ kirīṭakaustubha dharaṃ mitrāṇāma abhayaṃkarama avajānana mahātmānaṃ ghòre tamasi majjati evaṃ viditvā tattvārthaṃ lòkānāma īśvareśvaraḥ vāsudevò namaḥ kāryaḥ sarvalòkaiḥ suròttamāḥ evama uktvā sa bhagavāna sarvāna devagaṇāna purā visṛjya sarvalòkātmā jagāma bhavanaṃ savakama tatò devāḥ sa gandharvā munayò 'pasarasò 'pi ca kathāṃ tāṃ barahmaṇā gītāṃ śarutvā parītā divaṃ yayuḥ etaca charutaṃ mayā tāta ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanā vāsudevaṃ kathayatāṃ samavāye purātanama jāmadagnyasya rāmasya mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ vayāsa nāradayòśa cāpi śarutaṃ śarutaviśārada etama arthaṃ ca vijñāya śarutvā ca parabhuma avyayama vāsudevaṃ mahātmānaṃ lòkānāma īśvareśvarama yasyāsāva ātmajò barahmā sarvasya jagataḥ pitā kathaṃ na vāsudevò 'yama arcyaśa cejyaśa ca mānavaiḥ vāritò 'si purā tāta munibhira vedapāragaiḥ mā gaccha saṃyugaṃ tena vāsudevena dhīmatā mā pāṇḍavaiḥ sārthama iti taca ca mòhāna na budhyase manye tavāṃ rākṣasaṃ karūraṃ tathā cāsi tamòvṛtaḥ yasmāda daviṣasi gòvindaṃ pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayama naranārāyaṇau devau nānyò daviṣyāda dhi mānavaḥ tasmāda baravīmi te rājanna eṣa vai śāśvatò 'vayayaḥ sarvalòkamayò nityaḥ śāstā dhātā dharò dharuvaḥ lòkāna dhārayate yasa tarīṃśa carācaraguruḥ parabhuḥ yòddhā jayaśa ca jetā ca sarvaprakṛtira īśvaraḥ rājana sattvamayò haya eṣa tamò rāgavivarjitaḥ yataḥ kṛṣṇasa tatò dharmò yatò dharmasa tatò jayaḥ tasya māhātmya yògena yògenātmana eva ca dhṛtāḥ pāṇḍusutā rājaña jayaśa caiṣāṃ bhaviṣyati śareyò yuktāṃ sadā buddhiṃ pāṇḍavānāṃ dadhāti yaḥ balaṃ caiva raṇe nityaṃ bhayebhyaśa caiva rakṣati sa eṣa śāśvatò devaḥ sarvaguhyamayaḥ śivaḥ vāsudeva iti jañeyò yana māṃ pṛcchasi bhārata barāhmaṇaiḥ kaṣatriyaira vaiśyaiḥ śūdraiśa ca kṛtalakṣaṇaiḥ sevyate 'bhayarcyate caiva nityayuktaiḥ savakarmabhiḥ davāparasya yugasyānte ādau kaliyugasya ca sātvataṃ vidhima āsthāya gītaḥ saṃkarṣaṇena yaḥ sa eṣa sarvāsuramartyalòkaṃ; samudrakakṣyāntaritāḥ purīśa ca yuge yuge mānuṣaṃ caiva vāsaṃ; punaḥ punaḥ sṛjate vāsudevaḥ [dura] vāsudevò mahada bhūtaṃ sarvalòkeṣu kathyate tasyāgamaṃ paratiṣṭhāṃ ca jañātuma icche pitāmaha [bhasa] vāsudevò mahada bhūtaṃ saṃbhūtaṃ saha daivataiḥ na paraṃ puṇḍarīkākṣāda dṛśyate bharatarṣabha mārkaṇḍeyaśa ca gòvindaṃ kathayatya adbhutaṃ mahata sarvabhūtāni bhūtātmā mahātmā puruṣòttamaḥ āpò vāyuśa ca tejaśa ca tarayama etada akalpayata sa sṛṣṭvā pṛthivīṃ devaḥ sarvalòkeśvaraḥ parabhuḥ apsu vai śayanaṃ cakre mahātmā puruṣòttamaḥ sarvatòyamayò devò yògāta suṣvāpa tatra ha mukhataḥ sò 'ganima asṛjata parāṇāda vāyuma athāpi ca sarasvatīṃ ca vedāṃśa ca manasaḥ sasṛje 'cayutaḥ eṣa lòkāna sasarjādau devāṃśa carṣigaṇaiḥ saha nidhanaṃ caiva mṛtyuṃ ca parajānāṃ parabhavò 'vayayaḥ eṣa dharmaśa ca dharmajñò varadaḥ sarvakāmadaḥ eṣa kartā ca kāryaṃ ca pūrvadevaḥ savayaṃprabhuḥ bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaca ca pūrvama etada akalpayata ubhe saṃdhye diśaḥ khaṃ ca niyamaṃ ca janārdanaḥ ṛṣīṃśa caiva hi gòvindasa tapaśa caivānu kalpayata saraṣṭāraṃ jagataśa cāpi mahātmā parabhura avyayaḥ agrajaṃ sarvabhūtānāṃ saṃkarṣaṇama akalpayata śeṣaṃ cākalpayada devama anantama iti yaṃ viduḥ yò dhārayati bhūtāni dharāṃ cemāṃ sa parvatāma dhayānayògena viprāśa ca taṃ vadanti mahaujasama karṇa saròta udbhavaṃ cāpi madhuṃ nāma mahāsurama tama ugrama ugrakarmāṇama ugrāṃ buddhiṃ samāsthitama barahmaṇò 'pacitiṃ kurvaña jaghāna puruṣòttamaḥ tasya tāta vadhāda eva devadānava mānavāḥ madhusūdanama itya āhura ṛṣayaśa ca janārdanama varāhaśa caiva siṃhaśa ca tarivikrama gatiḥ parabhuḥ eṣa mātā pitā caiva sarveṣāṃ parāṇināṃ hariḥ paraṃ hi puṇḍarīkākṣāna na bhūtaṃ na bhaviṣyati mukhatò 'sṛjada barāhmaṇāna bāhubhyāṃ kaṣatriyāṃsa tathā vaiśyāṃśa cāpya urutò rājaña śūdrāna padbhyāṃ tathaiva ca tapasā niyatò devò nidhānaṃ sarvadehināma barahmabhūtama amāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ tathaiva ca yògabhūtaṃ paricarana keśavaṃ mahada āpnuyāta keśavaḥ paramaṃ tejaḥ sarvalòkapitāmahaḥ evama āhura hṛṣīkeśaṃ munayò vai narādhipa evama enaṃ vijānīhi ācāryaṃ pitaraṃ guruma kṛṣṇò yasya parasīdeta lòkāsa tenākṣayā jitāḥ yaśa caivainaṃ bhayasthāne keśavaṃ śaraṇaṃ varajeta sadā naraḥ paṭhaṃśa cedaṃ savastimāna sa sukhī bhaveta ye ca kṛṣṇaṃ parapadyante te na muhyanti mānavāḥ bhaye mahati ye magnāḥ pāti nityaṃ janārdanaḥ etada yudhiṣṭhirò jañātvā yāthātathyena bhārata sarvātmanā mahātmānaṃ keśavaṃ jagada īśvarama parapannaḥ śaraṇaṃ rājana yògānāma īśvaraṃ parabhuma [bhasa] śṛṇu cedaṃ mahārāja barahmabhūtastavaṃ mama barahmarṣibhiśa ca devaiśa ca yaḥ purā kathitò bhuvi sādhyānāma api devānāṃ devadeveśvaraḥ parabhuḥ lòkabhāvana bhāvajña iti tavāṃ nāradò 'baravīta bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca mārkaṇḍeyò 'bhayuvāca ha yajñānāṃ caiva yajñaṃ tavāṃ tapaśa ca tapasāma api devānāma api devaṃ ca tavāma āha bhagavāna bhṛguḥ purāṇe bhairavaṃ rūpaṃ viṣṇò bhūtapate ti vai vāsudevò vasūnāṃ tavaṃ śakraṃ sathāpayitā tathā devadevò 'si devānāma iti davaipāyanò 'baravīta pūrve parajā nisargeṣu dakṣama āhuḥ parajāpatima saraṣṭāraṃ sarvabhūtānāma aṅgirāsa tavāṃ tatò 'baravīta avyaktaṃ te śarīròtthaṃ vayaktaṃ te manasi sathitama devā vāka saṃbhavāśa ceti devalasa tava asitò 'baravīta śirasā te divaṃ vayāptaṃ bāhubhyāṃ pṛthivī dhṛtā jaṭharaṃ te tarayò lòkāḥ puruṣò 'si sanātanaḥ evaṃ tavāma abhijānanti tapasā bhavitā narāḥ ātmadarśanatṛptānāma ṛṣīṇāṃ cāpi sattamaḥ rājarṣīṇāma udārāṇāma āhaveṣva anivartināma sarvadharmapradhānānāṃ tavaṃ gatira madhusūdana eṣa te vistarasa tāta saṃkṣepaśa ca parakīrtitaḥ keśavasya yathātattvaṃ suprītò bhava keśave [sa] puṇyaṃ śarutvaitada ākhyānaṃ mahārāja sutasa tava keśavaṃ bahu mene sa pāṇḍavāṃśa ca mahārathāna tama abravīna mahārāja bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ māhātmyaṃ te śarutaṃ rājana keśavasya mahātmanaḥ narasya ca yathātattvaṃ yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi yadarthaṃ nṛṣu saṃbhūtau naranārāyaṇāva ubhau avadhyau ca yathā vīrau saṃyugeṣva aparājitau yathā ca pāṇḍavā rājanna agamyā yudhi kasya cita parītimāna hi dṛḍhaṃ kṛṣṇaḥ pāṇḍaveṣu yaśasviṣu tasmāda baravīmi rājendra śamò bhavatu pāṇḍavaiḥ pṛthivīṃ bhuṅkṣva sahitò bharātṛbhira balibhira vaśī naranārāyaṇau devāva avajñāya naśiṣyasi evama uktvā tava pitā tūṣṇīma āsīda viśāṃ pate vayasarjayaca ca rājānaṃ śayanaṃ ca viveśa ha rājāpi śibiraṃ parāyāta paraṇipatya mahātmane śiśye ca śayane śubhre tāṃ rātriṃ bharatarṣabha [sa] vayuṣitāyāṃ ca śarvaryāma udite ca divākare ubhe sene mahārāja yuddhāyaiva samīyatuḥ abhyadhāvaṃśa ca saṃkruddhāḥ parasparajigīṣavaḥ te sarve sahitā yuddhe samālòkya parasparama pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśa ca rājana durmantrite tava vayūhau ca vayūhya saṃrabdhāḥ saṃprayuddhāḥ parahāriṇaḥ arakṣana makaravyūhaṃ bhīṣmò rājana samantataḥ tathaiva pāṇḍavā rājanna arakṣana vayūhama ātmanaḥ sa niryayau rathānīkaṃ pitā devavratasa tava mahatā rathavaṃśena saṃvṛtò rathināṃ varaḥ itaretarama anvīyura yathābhāgama avasthitāḥ rathinaḥ pattayaśa caiva dantinaḥ sādinasa tathā tāna dṛṣṭvā paròdyatāna saṃkhye pāṇḍavāśa ca yaśasvinaḥ śayenena vayūha rājena tenājayyena saṃyuge aśòbhata mukhe tasya bhīmasenò mahābalaḥ netre śikhaṇḍī durdharṣe dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ śīrṣaṃ tasyābhavada vīraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ vidhunvana gāṇḍivaṃ pārthò garīvāyāma abhavata tadā akṣauhiṇyā samagrā yā vāmapakṣò 'bhavata tadā mahātmā darupadaḥ śarīmāna saha putreṇa saṃyuge dakṣiṇaśa cābhavata pakṣaḥ kaikeyò 'kaṣauhiṇīpatiḥ pṛṣṭhatò daraupadeyāśa ca saubhadraśa cāpi vīryavāna pṛṣṭhe samabhavaca charīmāna savayaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ bharātṛbhyāṃ sahitò dhīmāna yamābhyāṃ cāru vikramaḥ paraviśya tu raṇe bhīmò makaraṃ mukhatasa tadā bhīṣmama āsādya saṃgrāme chādayāma āsa sāyakaiḥ tatò bhīṣmò mahāstrāṇi pātayāma āsa bhārata mòhayana pāṇḍuputrāṇāṃ vayūḍhaṃ sainyaṃ mahāhave saṃmuhyati tadā sainye tavaramāṇò dhanaṃjayaḥ bhīṣmaṃ śarasahasreṇa vivyādha raṇamūrdhani parisaṃvārya cāstrāṇi bhīṣma muktāni saṃyuge savenānīkena hṛṣṭena yuddhāya samavasthitaḥ tatò duryòdhanò rājā bhāradvājama abhāṣata pūrvaṃ dṛṣṭvā vadhaṃ ghòraṃ balasya balināṃ varaḥ bharātṝṇāṃ ca vadhaṃ yuddhe samaramāṇò mahārathaḥ ācārya satataṃ tavaṃ hi hitakāmò mamānagha vayaṃ hi tavāṃ samāśritya bhīṣmaṃ caiva pitāmahama devāna api raṇe jetuṃ parārthayāmò na saṃśayaḥ kima u pāṇḍusutāna yuddhe hīnavīryaparākramāna evama uktasa tatò daròṇasa tava putreṇa māriṣa abhinata pāṇḍavānīkaṃ parekṣamāṇasya sātyakeḥ sātyakisa tu tadā daròṇaṃ vārayāma āsa bhārata tataḥ paravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama śaineyaṃ tu raṇe karuddhò bhāradvājaḥ paratāpavāna avidhyana niśitaira bāṇaira jatru deśe hasanna iva bhīmasenasa tataḥ karuddhò bhāradvājama avidhyata saṃrakṣana sātyakiṃ rājana daròṇāca chastrabhṛtāṃ varāta tatò daròṇaśa ca bhīṣmaśa ca tathā śalyaśa ca māriṣa bhīmasenaṃ raṇe karuddhāśa chādayāṃ cakrire śaraiḥ tatrābhimanyuḥ saṃkruddhò daraupadeyāśa ca māriṣa vivyadhura niśitaira bāṇaiḥ sarvāṃsa tāna udyatāyudhāna bhīṣmadròṇau ca saṃkruddhāva āpatantau mahābalau paratyudyayau śikhaṇḍī tu maheṣvāsò mahāhave paragṛhya balavada vīrò dhanura jaladanisvanama abhyavarṣaca charaisa tūrṇaṃ chādayānò divākarama śikhaṇḍinaṃ samāsādya bharatānāṃ pitāmahaḥ avarjayata saṃgrāme satrītvaṃ tasyānusaṃsmarana tatò daròṇò mahārāja abhyadravata taṃ raṇe rakṣamāṇasa tatò bhīṣmaṃ tava putreṇa còditaḥ śikhaṇḍī tu samāsādya daròṇaṃ śastrabhṛtāṃ varama avarjayata saṃgrāme yugāntāgnima ivòlbaṇama tatò balena mahatā putrasa tava viśāṃ pate jugòpa bhīṣmama āsādya parārthayānò mahada yaśaḥ tathaiva pāṇḍavā rājana puraskṛtya dhanaṃjayama bhīṣmama evābhyavartanta jaye kṛtvā dṛḍhāṃ matima tada yuddhama abhavada ghòraṃ devānāṃ dānavaira iva jayaṃ ca kāṅkṣatāṃ nityaṃ yaśaśa ca paramādbhutama [sa] akaròta tumulaṃ yuddhaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavasa tadā bhīmasena bhayāda icchana putrāṃsa tārayituṃ tava pūrvāhṇe tana mahāraudraṃ rājñāṃ yuddhama avartata kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca mukhyaśūra vināśanama tasminna ākulasaṃgrāme vartamāne mahābhaye abhavata tumulaḥ śabdaḥ saṃspṛśana gaganaṃ mahata nadadbhiśa ca mahānāgaira heṣamāṇaiśa ca vājibhiḥ bherīśaṅkhaninādaiśa ca tumulaḥ samapadyata yuyutsavasa te vikrāntā vijayāya mahābalāḥ anyònyama abhigarjantò gòṣṭheṣva iva maharṣabhāḥ śirasāṃ pātyamānānāṃ samare niśitaiḥ śaraiḥ aśmavṛṣṭira ivākāśe babhūva bharatarṣabha kuṇḍalòṣṇīṣa dhārīṇi jātarūpòjjvalāni ca patitāni sama dṛśyante śirāṃsi bharatarṣabha viśikhònmathitaira gātraira bāhubhiśa ca sa kārmukaiḥ sa hastābharaṇaiśa cānyaira abhavaca chāditā mahī kavacòpahitaira gātraira hastaiśa ca samalaṃkṛtaiḥ mukhaiśa ca candrasaṃkāśai raktāntanayanaiḥ śubhaiḥ gajavājimanuṣyāṇāṃ sarvagātraiśa ca bhūpate āsīta sarvā samākīrṇā muhūrtena vasuṃdharā rajòmeghaiśa ca tumulaiḥ śastravidyuta parakāśitaiḥ āyudhānāṃ ca nirghòṣaḥ satanayitnusamò 'bhavata sa saṃprahārasa tumulaḥ kaṭukaḥ śòṇitòdakaḥ parāvartata kurūṇāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca bhārata tasmina mahābhaye ghòre tumule lòmaharṣaṇe vavarṣuḥ śaravarṣāṇi kaṣatriyā yuddhadurmadāḥ karòśanti kuñjarāsa tatra śaravarṣa paratāpitāḥ tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃyuge bharatòttama aśvāśa ca paryadhāvanta hatāròhā diśò daśa utpatya nipatantya anye śaraghāta parapīḍitāḥ tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yòdhānāṃ bharatarṣabha aśvānāṃ kuñjarāṇāṃ ca rathānāṃ cātivartatāma saṃghātāḥ sama paradṛśyante tatra tatra viśāṃ pate gadābhira asibhiḥ parāsaira bāṇaiśa ca nataparvabhiḥ jaghnuḥ parasparaṃ tatra kaṣatriyāḥ kālacòditāḥ apare bāhubhira vīrā niyuddha kuśalā yudhi bahudhā samasajjanta āyasaiḥ parighaira iva muṣṭibhira jānubhiśa caiva talaiśa caiva viśāṃ pate anyònyaṃ jaghnire vīrāsa tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha virathā rathinaśa cātra nistriṃśavaradhāriṇaḥ anyònyama abhidhāvanta parasparavadhaiṣiṇaḥ tatò duryòdhanò rājā kaliṅgaira bahubhira vṛtaḥ puraskṛtya raṇe bhīṣmaṃ pāṇḍavāna abhyavartata tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya vṛkòdarama bhīṣmama abhyadravana karuddhā raṇe rabhasa vāhanāḥ [sa] dṛṣṭvā bhīṣmeṇa saṃsaktāna bharātṝna anyāṃśa ca pārthivāna tama abhyadhāvada gāṅgeyama udyatāstrò dhanaṃjayaḥ pāñcajanyasya nirghòṣaṃ dhanuṣò gāṇḍivasya ca dhavajaṃ ca dṛṣṭvā pārthasya sarvāna nò bhayama āviśata asajjamānaṃ vṛkṣeṣu dhūmaketuma ivòtthitama bahuvarṇaṃ ca citraṃ ca divyaṃ vānaralakṣaṇama apaśyāma mahārāja dhavajaṃ gāṇḍivadhanvanaḥ vidyutaṃ meghamadhyasthāṃ bharājamānāma ivāmbare dadṛśura gāṇḍivaṃ yòdhā rukmapṛṣṭhaṃ mahārathe aśuśruma bhṛśaṃ cāsya śakrasyevābhigarjataḥ sughòraṃ talayòḥ śabdaṃ nighnatasa tava vāhinīma caṇḍavātò yathā meghaḥ sa vidyuta satanayitnumāna diśaḥ saṃplāvayana sarvāḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ abhyadhāvata gāṅgeyaṃ bhairavāstrò dhanaṃjayaḥ diśaṃ parācīṃ paratīcīṃ ca na jānīmò 'satramòhitāḥ kāṃdiga bhūtāḥ śarāntapatrā hatāstrā hatacetasaḥ anyònyama abhisaṃśliṣya yòdhāsa te bharatarṣabha bhīṣmama evābhilīyanta saha sarvaisa tavātmajaiḥ teṣāma ārtāyanama abhūda bhīṣmaḥ śaṃtanavò raṇe samutpatanta vitrastā rathebhyò rathinasa tadā sādinaśa cāśvapṛṣṭhebhyò bhūmau cāpi padātayaḥ śarutvā gāṇḍīvanirghòṣaṃ visphūrjitama ivāśaneḥ sarvasainyāni bhītāni vayavalīyanta bhārata atha kāmbòjamukhyaisa tu bṛhadbhiḥ śīghragāmibhiḥ gòpānāṃ bahusāhasraira balaira gòvāsanò vṛtaḥ madrasauvīragāndhāraisa tarigartaiśa ca viśāṃ pate sarvakāliṅgamukhyaiśa ca kaliṅgādhipatira vṛtaḥ nāgā naragaṇaughāśa ca duḥśāsana puraḥsarāḥ jayadrathaśa ca nṛpatiḥ sahitaḥ sarvarājabhiḥ hayāròha varāśa caiva tata putreṇa còditāḥ caturdaśasahasrāṇi saubalaṃ paryavārayana tatasa te sahitāḥ sarve vibhaktarathavāhanāḥ pāṇḍavāna samare jagmusa tāvakā bharatarṣabha rathibhira vāraṇaira aśvaiḥ padātaiśa ca samīritama ghòrama āyòdhanaṃ jajñe mahābhrasadṛśaṃ rajaḥ tòmaraprāsanārāca gajāśvarathayòdhināma balena mahatā bhīṣmaḥ samasajjata kirīṭinā āvantyaḥ kāśirājena bhīmasenena saindhavaḥ ajātaśatrura madrāṇāma ṛṣabheṇa yaśasvinā saha putraḥ sahāmātyaḥ śalyena samasajjata vikarṇaḥ sahadevena citrasenaḥ śikhaṇḍinā matsyā duryòdhanaṃ jagmuḥ śakuniṃ ca viśāṃ pate darupadaśa cekitānaśa ca sātyakiśa ca mahārathaḥ daròṇena samasajjanta saputreṇa mahātmanā kṛpaśa ca kṛtavarmā ca dhṛṣṭaketuma abhidrutau evaṃ parajavitāśvāni bharāntanāgarathāni ca sainyāni samasajjanta parayuddhāni samantataḥ nirabhre vidyutasa tīvrā diśaśa ca rajasāvṛtāḥ parādurāsana mahòlkāśa ca sa nirghātā viśāṃ pate paravavau ca mahāvātaḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca nabhasya antardadhe sūryaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ paramòhaḥ sarvasattvānāma atīva samapadyata rajasā cābhibhūtānāma astrajālaiśa ca tudyatāma vīrabāhuviṣṛṣṭānāṃ sarvāvaraṇabhedināma saṃghātaḥ śarajālānāṃ tumulaḥ samapadyata parakāśaṃ cakrura ākāśaṃ yudyatāni bhujòttamaiḥ nakṣatravimalābhāni śastrāṇi bharatarṣabha ārṣabhāṇi vicitrāṇi rukmajālāvṛtāni ca saṃpetura dikṣu sarvāsu carmāṇi bharatarṣabha sūryavarṇaiśa ca nistriṃśaiḥ pātyamānāni sarvaśaḥ dikṣu sarvāsva adṛśyanta śarīrāṇi śirāṃsi ca bhagnacakrākṣa nīḍāśa ca nipātitamahādhvajāḥ hatāśvāḥ pṛthivīṃ jagmusa tatra tatra mahārathāḥ paripetura hayāśa cātra ke cica chatrakṛtavraṇāḥ rathāna viparikarṣantò hateṣu rathayòdhiṣu śarāhatā bhinnadehā baddhayòktrā hayòttamāḥ yugāni paryakarṣanta tatra tatra sama bhārata adṛśyanta sasūtāśa ca sāśvāḥ sa rathayòdhinaḥ ekena balinā rājana vāraṇena hatā rathāḥ gandhahastimadasrāvama āghrāya bahavò raṇe saṃnipāte balaughānāṃ vītama ādadire gajāḥ sa tòmaramahāmātraira nipatadbhira gatāsubhiḥ babhūvāyòdhanaṃ channaṃ nārācābhihataira gajaiḥ saṃnipāte balaughānāṃ pareṣitaira varavāraṇaiḥ nipetura yudhi saṃbhagnāḥ sa yòdhāḥ sa dhavajā rathāḥ nāgarājòpamaira hastaira nāgaira ākṣipya saṃyuge vayadṛśyanta mahārāja saṃbhagnā rathakūbarāḥ viśīrṇarathajālāśa ca keśeṣva ākṣipya dantibhiḥ darumaśākhā ivāvidhya niṣpiṣṭā rathinò raṇe ratheṣu ca rathāna yuddhe saṃsaktāna varavāraṇāḥ vikarṣantò diśaḥ sarvāḥ saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ teṣāṃ tathā karṣatāṃ ca gajānāṃ rūpama ābabhau saraḥsu nalinī jālaṃ viṣaktama iva karṣatāma evaṃ saṃchāditaṃ tatra babhūvāyòdhanaṃ mahata sādibhiśa ca padātaiśa ca sa dhavajaiśa ca mahārathaiḥ [sa] śikhaṇḍī saha matsyena virāṭena viśāṃ pate bhīṣmama āśu maheṣvāsama āsasāda sudurjayama daròṇaṃ kṛpaṃ vikarṇaṃ ca maheṣvāsāna mahābalāna rājñaśa cānyāna raṇe śūrāna bahūna ārchada dhanaṃjayaḥ saindhavaṃ ca maheṣvāsaṃ sāmātyaṃ saha bandhubhiḥ parācyāṃśa ca dākṣiṇātyāṃśa ca bhūmipāna bhūmiparṣabha putraṃ ca te maheṣvāsaṃ duryòdhanama amarṣaṇama duḥsahaṃ caiva samare bhīmasenò 'bhayavartata sahadevasa tu śakunima ulūkaṃ ca mahārathama pitā putrau maheṣvāsāva abhyavartata durjayau yudhiṣṭhirò mahārāja gajānīkaṃ mahārathaḥ samavartata saṃgrāme putreṇa nikṛtasa tava mādrīputrasa tu nakulaḥ śūraḥ saṃkrandanò yudhi tarigartānāṃ rathòdāraiḥ samasajjata pāṇḍavaḥ abhyavartanta durdharṣāḥ samare śālva kekayāna sātyakiśa cekitānaśa ca saubhadraśa ca mahārathaḥ dhṛṣṭaketuśa ca samare rākṣasaśa ca ghaṭòtkacaḥ putrāṇāṃ te rathānīkaṃ paratyudyātāḥ sudurjayāḥ senāpatira ameyātmā dhṛṣṭadyumnò mahābalaḥ daròṇena samare rājana samiyāyendra karmaṇā evama ete maheṣvāsāsa tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha sametya samare śūrāḥ saṃprahāraṃ paracakrire madhyaṃdina gate sūrye nabhasya ākulatāṃ gate kuravaḥ pāṇḍaveyāśa ca nijaghnura itaretarama dhavajinò hemacitrāṅgā vicarantò raṇājire sa patākā rathā rejura vaiyāghraparivāraṇāḥ sametānāṃ ca samare jigīṣūṇāṃ parasparama babhūva tumulaḥ śabdaḥ siṃhānāma iva nardatāma tatrādbhutama apaśyāma saṃprahāraṃ sudāruṇama yama akurvana raṇe vīrāḥ sṛñjayāḥ kurubhiḥ saha naiva khaṃ na diśò rājana na sūryaṃ śatrutāpana vidiśò vāpya apaśyāma śaraira muktaiḥ samantataḥ śaktīnāṃ vimalāgrāṇāṃ tòmarāṇāṃ tathāyatāma nistriṃśānāṃ ca pītānāṃ nīlòtpalanibhāḥ parabhāḥ kavacānāṃ vicitrāṇāṃ bhūṣaṇānāṃ parabhāsa tathā khaṃ diśaḥ paradiśaśa caiva bhāsayāma āsura ojasā virarāja tadā rājaṃsa tatra tatra raṇāṅgaṇama rathasiṃhāsana vayāghrāḥ samāyāntaśa ca saṃyuge virejuḥ samare rājana garahā iva nabhastale bhīṣmasa tu rathināṃ śareṣṭhò bhīmasenaṃ mahābalama avārayata saṃkruddhaḥ sarvasainyasya paśyataḥ tatò bhīṣma vinirmuktā rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ abhyaghnana samare bhīmaṃ tailadhautāḥ sutejanāḥ tasya śaktiṃ mahāvegāṃ bhīmasenò mahābalaḥ karuddhāśīviṣasaṃkāśāṃ pareṣayāma āsa bhārata tāma āpatantīṃ sahasā rukmadaṇḍāṃ durāsadāma ciccheda samare bhīṣmaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ tatò 'pareṇa bhallena pītena niśitena ca kārmukaṃ bhīmasenasya davidhā ciccheda bhārata sātyakisa tu tatasa tūrṇaṃ bhīṣmama āsādya saṃyuge śaraira bahubhira ānarchata pitaraṃ te janeśvara tataḥ saṃdhāya vai tīkṣṇaṃ śaraṃ paramadāruṇama vārṣṇeyasya rathāda bhīṣmaḥ pātayāma āsa sārathima tasyāśvāḥ paradrutā rājana nihate rathasārathau tena tenaiva dhāvanti manòmārutaraṃhasaḥ tataḥ sarvasya sainyasya nisvanasa tumulò 'bhavata hāhākāraśa ca saṃjajñe pāṇḍavānāṃ mahātmanāma abhidravata gṛhṇīta hayāna yacchata dhāvata itya āsīta tumulaḥ śabdò yuyudhāna rathaṃ parati etasminna eva kāle tu bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ vayahanata pāṇḍavīṃ senāma āsurīma iva vṛtrahā te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ sòmakaiḥ saha āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā bhīṣmama evābhidudruvuḥ dhṛṣṭadyumnamukhāśa cāpi pārthāḥ śāṃtanavaṃ raṇe abhyadhāvaña jigīṣantasa tava putrasya vāhinīma tathaiva tāvakā rājana bhīṣmadròṇamukhāḥ parāna abhyadhāvanta vegena tatò yuddhama avartata [sa] virāṭò 'tha taribhira bāṇaira bhīṣmama ārchana mahārathama vivyādha turagāṃśa cāsya taribhira bāṇaira mahārathaḥ taṃ paratyavidhyada daśabhira bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ śaraiḥ rukmapuṅkhaira maheṣvāsaḥ kṛtahastò mahābalaḥ darauṇira gāṇḍīvadhanvānaṃ bhīma dhanvā mahārathaḥ avidhyada iṣubhiḥ ṣaḍbhira dṛḍhahastaḥ satanāntare kārmukaṃ tasya ciccheda phalgunaḥ paravīrahā avidhyaca ca bhṛśaṃ tīkṣṇaira patribhiḥ śatrukarśanaḥ sò 'nayata kārmukama ādāya vegavata karòdhamūrchitaḥ amṛṣyamāṇaḥ pārthena kārmukaca chedama āhave avidhyata phalgunaṃ rājana navatyā niśitaiḥ śaraiḥ vāsudevaṃ ca saptatyā vivyādha parameṣubhiḥ tataḥ karòdhābhitāmrākṣaḥ saha kṛṣṇena phalgunaḥ dīrghama uṣṇaṃ ca niḥśvasya cintayitvā muhura muhuḥ dhanuḥ parapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ gāṇḍīvadhanvā saṃkruddhaḥ śitāna saṃnataparvaṇaḥ jīvitāntakarāna ghòrāna samādatta śilīmukhāna taisa tūrṇaṃ samare 'vidhyada darauṇiṃ balavatāṃ varama tasya te kavacaṃ bhittvā papuḥ śòṇitama āhave na vivyathe ca nirbhinnò darauṇira gāṇḍīvadhanvanā tathaiva śaravarṣāṇi paratimuñcanna avihvalaḥ tasthau sa samare rājaṃsa tarātuma icchana mahāvratama tasya tata sumahata karma śaśaṃsuḥ puruṣarṣabhāḥ yata kṛṣṇābhyāṃ sametābhyāṃ nāpatrapata saṃyuge sa hi nityama anīkeṣu yudhyate 'bhayama āsthitaḥ astragrāmaṃ sa saṃhāraṃ daròṇāta parāpya sudurlabhama mamāyama ācārya sutò daròṇasyātipriyaḥ sutaḥ barāhmaṇaśa ca viśeṣeṇa mānanīyò mameti ca samāsthāya matiṃ vīrò bībhatsuḥ śatrutāpanaḥ kṛpāṃ cakre rathaśreṣṭhò bhāradvāja sutaṃ parati darauṇiṃ tayaktvā tatò yuddhe kaunteyaḥ śatrutāpanaḥ yuyudhe tāvakāna nighnaṃsa tavaramāṇaḥ parākramī duryòdhanasa tu daśabhira gārdhrapatraiḥ śilāśitaiḥ bhīmasenaṃ maheṣvāsaṃ rukmapuṅkhaiḥ samarpayata bhīmasenasa tu saṃkruddhaḥ parāsu karaṇaṃ dṛḍhama citraṃ kārmukama ādatta śarāṃśa ca niśitāna daśa ākarṇaprahitaisa tīkṣṇaira vegitaisa tigmatejanaiḥ avidhyata tūrṇama avyagraḥ kururājaṃ mahòrasi tasya kāñcanasūtrasa tu śaraiḥ parivṛtò maṇiḥ rarājòrasi vai sūryò garahaira iva samāvṛtaḥ putrasa tu tava tejasvī bhīmasenena tāḍitaḥ nāmṛṣyata yathā nāgasa talaśabdaṃ samīritama tataḥ śaraira mahārāja rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ bhīmaṃ vivyādha saṃkruddhasa tarāsayānò varūthinīma tau yudhyamānau samare bhṛśama anyònyavikṣatau putrau te devasaṃkāśau vayaròcetāṃ mahābalau citrasenaṃ naravyāghraṃ saubhadraḥ paravīrahā avidhyada daśabhira bāṇaiḥ purumitraṃ ca saptabhiḥ satyavrataṃ ca saptatyā viddhvā śakrasamò yudhi nṛtyanna iva raṇe vīra ārtiṃ naḥ samajījanata taṃ paratyavidyada daśabhiśa citrasenaḥ śilīmukhaiḥ satyavrataśa ca navabhiḥ puru pitraśa ca saptabhiḥ sa viddhò vikṣarana raktaṃ śatrusaṃvāraṇaṃ mahata ciccheda citrasenasya citraṃ kārmukama ārjuniḥ bhittvā cāsya tanutrāṇaṃ śareṇòrasya atāḍayata tatasa te tāvakā vīrā rājaputrā mahārathāḥ sametya yudhi saṃrabdhā vivyadhura niśitaiḥ śaraiḥ tāṃśa ca sarvāña śaraisa tīkṣṇaira jaghāna paramāstravita tasya dṛṣṭvā tu tata karma parivavruḥ sutāsa tava dahantaṃ samare sainyaṃ tava kakṣaṃ yathòlbaṇama apetaśiśire kāle samiddhama iva pāvakaḥ atyaròcata saubhadrasa tava sainyāni śātayana tata tasya caritaṃ dṛṣṭvā pautrasa tava viśāṃ pate lakṣmaṇò 'bhayapatata tūrṇaṃ sātvatī putrama āhave abhimanyusa tu saṃkruddhò lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇama vivyādha viśikhaiḥ ṣaḍbhiḥ sārathiṃ ca taribhiḥ śaraiḥ tathaiva lakṣmaṇò rājana saubhadraṃ niśitaiḥ śaraiḥ avidhyata mahārāja tada adbhutama ivābhavata tasyāśvāṃśa caturò hatvā sārathiṃ ca mahābalaḥ abhyadravata saubhadrò lakṣmaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ hatāśve tu rathe tuṣṭha~la lakṣmaṇaḥ paravīrahā śaktiṃ cikṣepa saṃkruddhaḥ saubhadrasya rathaṃ parati tāma āpatantīṃ sahasā ghòrarūpāṃ durāsadāma abhimanyuḥ śaraisa tīkṣṇaiśa ciccheda bhujagòpamāma tataḥ savarathama āròpya lakṣmaṇaṃ gautamasa tadā apòvāha rathenājau sarvasainyasya paśyataḥ tataḥ samākule tasmina vartamāne mahābhaye abhyadravaña jighāṃsantaḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ tāvakāśa ca maheṣvāsāḥ pāṇḍavāśa ca mahārathāḥ juhvantaḥ samare parāṇāna nijaghnura itaretarama muktakeśā vikavacā virathāśa chinnakārmukāḥ bāhubhiḥ samayudhyanta sṛñjayāḥ kurubhiḥ saha tatò bhīṣmò mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanāma senāṃ jaghāna saṃkruddhò divyaira astraira mahābalaḥ hateśvaraira gajaira tatra naraira aśvaiśa ca pātitaiḥ rathibhiḥ sādibhiśa caiva samāstīryata medinī [sa] atha rājana mahābāhuḥ sātyakira yuddhadurmadaḥ vikṛṣya cāpaṃ samare bhārasādhanama uttamama parāmuñcata puṅkhasaṃyuktāña śarāna āśīviṣòpamāna parakāśaṃ laghucitraṃ ca darśayanna astralāghavama tasya vikṣipataśa cāpaṃ śarāna anyāṃśa ca muñcataḥ ādadānasya bhūyaśa ca saṃdadhānasya cāparāna kaṣipataśa ca śarāna asya raṇe śatrūna vinighnataḥ dadṛśe rūpama atyarthaṃ meghasyeva paravarṣataḥ tama udīryantama ālòkya rājā duryòdhanasa tataḥ rathānāma ayutaṃ tasya pareṣayāma āsa bhārata tāṃsa tu sarvāna maheṣvāsāna sātyakiḥ satyavikramaḥ jaghāna parameṣvāsò divyenāstreṇa vīryavāna sa kṛtvā dāruṇaṃ karma paragṛhītaśarāsanaḥ āsasāda tatò vīrò bhūriśravasama āhave sa hi saṃdṛśya senāṃ tāṃ yuyudhānena pātitama abhyadhāvata saṃkruddhaḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ indrāyudhasavarṇaṃ tata sa visphārya mahada dhanuḥ vayasṛjada vajrasaṃkāśāña śarāna āśīviṣòpamāna sahasraśò mahārāja darśayana pāṇilāghavama śarāṃsa tāna mṛtyusaṃsparśāna sātyakesa tu padānugāḥ na viṣehusa tadā rājana dudruvusa te samantataḥ vihāya samare rājana sātyakiṃ yuddhadurmadama taṃ dṛṣṭvā yuyudhānasya sutā daśa mahābalāḥ mahārathāḥ samākhyātāśa citravarmāyudha dhavajāḥ samāsādya maheṣvāsaṃ bhūriśravasama āhave ūcura sarve susaṃrabdhā yūpaketuṃ mahāraṇe bhò bhò kaurava dāyāda sahāsmābhira mahābala ehi yudhyasva saṃgrāme samastaiḥ pṛthaga eva vā asmāna vā tavaṃ parājitya yaśaḥ parāpnuhi saṃyuge vayaṃ vā tavāṃ parājitya parītiṃ dāsyāmahe pituḥ evama uktasa tadā śūraisa tāna uvāca mahābalaḥ vīryaślāghī naraśreṣṭhasa tāna dṛṣṭvā samupasthitāna sādhva idaṃ kathyate vīrā yada evaṃ matira adya vaḥ yudhyadhvaṃ sahitā yattā nihaniṣyāmi vò raṇe evama uktā maheṣvāsāsa te vīrāḥ kaṣiprakāriṇaḥ mahatā śaravarṣeṇa abhyavarṣanna ariṃdamama aparāhṇe mahārāja saṃgrāmasa tumulò 'bhavata ekasya ca bahūnāṃ ca sametānāṃ raṇājire tama ekaṃ rathināṃ śareṣṭha śaravarṣaira avākirana parāvṛṣīva mahāśailaṃ siṣicura jaladā nṛpa taisa tu muktāña śaraughāṃsa tāna yamadaṇḍāśani parabhāna asaṃprāptāna asaṃ parāptāṃśa cicchedāśu mahārathaḥ tatrādbhutama apaśyāma saumadatteḥ parākramama yada ekò bahubhira yuddhe samasajjada abhītavata visṛjya śaravṛṣṭiṃ tāṃ daśa rājana mahārathāḥ parivārya mahābāhuṃ nihantuma upacakramuḥ saumadattisa tataḥ karuddhasa teṣāṃ cāpāni bhārata ciccheda daśabhira bāṇaira nimeṣeṇa mahārathaḥ athaiṣāṃ chinnadhanuṣāṃ bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ ciccheda samare rājaña śirāṃsi niśitaiḥ śaraiḥ te hatā nayapatana bhūmau vajrabhagnā iva darumāḥ tāna dṛṣṭvā nihatāna vīrāna raṇe putrāna mahābalāna vārṣṇeyò vinadana rājana bhūriśravasama abhyayāta rathaṃ rathena samare pīḍayitvā mahābalau tāva anyònyasya samare nihatya rathavājinaḥ virathāva abhivalgantau sameyātāṃ mahārathau paragṛhītamahākhaḍgau tau carma varadhāriṇau śuśubhāte naravyāghrau yuddhāya samavasthitau tataḥ sātyakima abhyetya nistriṃśavaradhāriṇama bhīmasenasa tavarana rājana rathama āròpayata tadā tavāpi tanayò rājana bhūriśravasama āhave āròpayada rathaṃ tūrṇaṃ paśyatāṃ sarvadhanvināma tasmiṃsa tathā vartamāne raṇe bhīṣmaṃ mahārathama ayòdhayanta saṃrabdhāḥ pāṇḍavā bharatarṣabha lòhitāyati cāditye tavaramāṇò dhanaṃjayaḥ pañcaviṃśatisāhasrāna nijaghāna mahārathāna te hi duryòdhanādiṣṭāsa tadā pārtha nibarhaṇe saṃprāpyaiva gatā nāśaṃ śalabhā iva pāvakama tatò matsyāḥ kekayāśa ca dhanurveda viśāradāḥ parivavrusa tadā pārthaṃ saha putraṃ mahārathama etasminna eva kāle tu sūrye 'satama upagacchati sarveṣāma eva sainyānāṃ paramòhaḥ samajāyata avahāraṃ tataśa cakre pitā devavratasa tava saṃdhyākāle mahārāja sainyānāṃ śarāntavāhanaḥ pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca parasparasamāgame te sene bhṛśasaṃvigne yayatuḥ savaṃ niveśanama tataḥ savaśibiraṃ gatvā nayaviśaṃsa tatra bhārata pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ sārdhaṃ kuravaśa ca yathāvidhi [sa] vihṛtya ca tatò rājana sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ vayatītāyāṃ tu śarvaryāṃ punara yuddhāya niryayuḥ tatra śabdò mahāna āsīta tava teṣāṃ ca bhārata yujyatāṃ rathamukhyānāṃ kalpyatāṃ caiva dantināma saṃnahyatāṃ padātīnāṃ hayānāṃ caiva bhārata śaṅkhadundubhinādaśa ca tumulaḥ sarvatò 'bhavata tatò yudhiṣṭhirò rājā dhṛṣṭadyumnama abhāṣata vayūhaṃ vayūha mahābāhò makaraṃ śatrutāpanama evama uktasa tu pārthena dhṛṣṭadyumnò mahārathaḥ vayādideśa mahārāja rathinò rathināṃ varaḥ śirò 'bhūda darupadasa tasya pāṇḍavaśa ca dhanaṃjayaḥ cakṣuṣī sahadevaśa ca nakulaśa ca mahārathaḥ tuṇḍama āsīna mahārāja bhīmasenò mahābalaḥ saubhadrò daraupadeyāśa ca rākṣasaśa ca ghaṭòtkacaḥ sātyakira dharmarājaśa ca vayūha garīvāṃ samāsthitāḥ pṛṣṭhama āsīna mahārāja virāṭò vāhinīpatiḥ dhṛṣṭadyumnena sahitò mahatyā senayā vṛtaḥ kekayā bharātaraḥ pañca vāmaṃ pārśvaṃ samāśritāḥ dhṛṣṭaketura naravyāghraḥ karakarṣaśa ca vīryavāna dakṣiṇaṃ pakṣama āśritya sathitā vayūhasya rakṣaṇe pādayòsa tu mahārāja sathitaḥ śarīmāna mahārathaḥ kuntibhòjaḥ śatānīkò mahatyā senayā vṛtaḥ śikhaṇḍī tu maheṣvāsaḥ sòmakaiḥ saṃvṛtò balī irāvāṃśa ca tataḥ pucche makarasya vayavasthitau evama etana mahāvyūhaṃ vayūhya bhārata pāṇḍavāḥ sūryòdaye mahārāja punara yuddhāya daṃśitāḥ kauravāna abhyayusa tūrṇaṃ hastyaśvarathapattibhiḥ samucchritaira dhavajaiśa citraiḥ śastraiśa ca vimalaiḥ śitaiḥ vayūhaṃ dṛṣṭvā tu tata sainyaṃ pitā devavratasa tava karauñcena mahatā rājana paratyavyūhata vāhinīma tasya tuṇḍe maheṣvāsò bhāradvājò vayaròcata aśvatthāmā kṛpaśa caiva cakṣura āstāṃ nareśvara kṛtavarmā tu sahitaḥ kāmbòjāraṭṭa bāhlikaiḥ śirasya āsīna naraśreṣṭhaḥ śareṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatāma garīvāyāṃ śūrasenasa tu tava putraśa ca māriṣa duryòdhanò mahārāja rājabhira bahubhira vṛtaḥ parāgjyòtiṣasa tu sahitò madrasauvīrakekayaiḥ urasya abhūna naraśreṣṭha mahatyā senayā vṛtaḥ savasenayā ca sahitaḥ suśarmā parasthalādhipaḥ vāmaṃ pakṣaṃ samāśritya daṃśitaḥ samavasthitaḥ tuṣārā yavanāśa caiva śakāśa ca saha cūcupaiḥ dakṣiṇaṃ pakṣama āśritya sathitā vayūhasya bhārata śarutāyuśa ca śatāyuśa ca saumadattiśa ca māriṣa vayūhasya jaghane tasthū rakṣamāṇāḥ parasparama tatò yuddhāya saṃjagmuḥ pāṇḍavāḥ kauravaiḥ saha sūryòdaye mahārāja tatò yuddhama abhūna mahata paratīyū rathinò nāgāna nāgāśa ca rathinò yayuḥ hayāròhā hayāròhāna rathinaśa cāpi sādinaḥ sārathiṃ ca rathī rājana kuñjarāṃśa ca mahāraṇe hastyāròhā rathāròhāna rathinaśa cāpi sādinaḥ rathinaḥ pattibhiḥ sārdhaṃ sādinaśa cāpi pattibhiḥ anyònyaṃ samare rājana paratyadhāvanna amarṣitāḥ bhīmasenārjuna yamaira guptā cānyaira mahārathaiḥ śuśubhe pāṇḍavī senā nakṣatraira iva śarvarī tathā bhīṣma kṛpa daròṇa śalya duryòdhanādibhiḥ tavāpi vibabhau senā garahaira dayaura iva saṃvṛtā bhīmasenasa tu kaunteyò daròṇaṃ dṛṣṭvā parākramī abhyayāja javanaira aśvaira bhāradvājasya vāhinīma daròṇasa tu samare karuddhò bhīmaṃ navabhira āyasaiḥ vivyādha samare rājana marmāṇya uddiśya vīryavāna dṛḍhāhatasa tatò bhīmò bhāradvājasya saṃyuge sārathiṃ pareṣayāma āsa yamasya sadanaṃ parati sa saṃgṛhya savayaṃ vāhāna bhāradvājaḥ paratāpavāna vayadhamata pāṇḍavīṃ senāṃ tūlarāśima ivānalaḥ te vadhyamānā daròṇena bhīṣmeṇa ca naròttama sṛñjayāḥ kekayaiḥ sārdhaṃ palāyanaparābhavana tathaiva tāvakaṃ sainyaṃ bhīmārjunaparikṣatama muhyate tatra tatraiva samadeva varāṅganā abhidyetāṃ tatò vayūhau tasmina vīravarakṣaye āsīda vayatikarò ghòrasa tava teṣāṃ ca bhārata tada adbhutama apaśyāma tāvakānāṃ paraiḥ saha ekāyanagatāḥ sarve yada ayudhyanta bhārata paratisaṃvārya cāstrāṇi te 'nayònyasya viśāṃ pate yuyudhuḥ pāṇḍavāśa caiva kauravāśa ca mahārathāḥ dhṛtarāṣṭra uvāca evaṃ bahuguṇaṃ sainyama evaṃ bahuvidhaṃ parama vayūḍhama evaṃ yathāśāstrama amòghaṃ caiva saṃjaya puṣṭama asmākama atyantama abhikāmaṃ ca naḥ sadā parahvama avyasanòpetaṃ purastāda dṛṣṭavikramama nātivṛddhama abālaṃ ca na kṛśaṃ na ca pīvarama laghuvṛttāyataprāyaṃ sāragātrama anāmayama āttasaṃnāhaśastraṃ ca bahuśastraparigrahama asiyuddhe niyuddhe ca gadāyuddhe ca kòvidama parāsarṣṭitòmareṣva ājau parigheṣva āyaseṣu ca bhiṇḍipāleṣu śaktīṣu musaleṣu ca sarvaśaḥ kampaneṣu ca cāpeṣu kaṇapeṣu ca sarvaśaḥ kaṣepaṇīṣu ca citrāsu muṣṭiyuddheṣu kòvidama aparòkṣaṃ ca vidyāsu vayāyāmeṣu kṛtaśramama śastragrahaṇavidyāsu sarvāsu pariniṣṭhitama āròhe paryavaskande saraṇe sāntaraplute samyakpraharaṇe yāne vayapayāne ca kòvidama nāgāśvarathayāneṣu bahuśaḥ suparīkṣitama parīkṣya ca yathānyāyaṃ vetanenòpapāditama na gòṣṭhyā nòpacāreṇa na ca bandhunimittataḥ na sauhṛdabalaiśa cāpi nākulīnaparigrahaiḥ samṛddhajanama āryaṃ ca tuṣṭasatkṛtabāndhavama kṛtòpakārabhūyiṣṭhaṃ yaśasvi ca manasvi ca sajayaiśa ca naraira mukhyaira bahuśò mukhyakarmabhiḥ lòkapālòpamaisa tāta pālitaṃ lòkaviśrutaiḥ bahubhiḥ kaṣatriyaira guptaṃ pṛthivyāṃ lòkasaṃmataiḥ asmāna abhigataiḥ kāmāta sabalaiḥ sapadānugaiḥ mahòdadhima ivāpūrṇama āpagābhiḥ samantataḥ apakṣaiḥ pakṣasaṃkāśai rathaira nāgaiśa ca saṃvṛtama nānāyòdhajalaṃ bhīmaṃ vāhanòrmitaraṅgiṇama kaṣepaṇyasigadāśaktiśaraprāsasamākulama dhavajabhūṣaṇasaṃbādhaṃ ratnapaṭṭena saṃcitama vāhanaiḥ parisarpadbhira vāyuvegavikampitama apārama iva garjantaṃ sāgarapratimaṃ mahata daròṇabhīṣmābhisaṃguptaṃ guptaṃ ca kṛtavarmaṇā kṛpaduḥśāsanābhyāṃ ca jayadrathamukhaisa tathā bhagadattavikarṇābhyāṃ darauṇisaubalabāhlikaiḥ guptaṃ paravīraira lòkasya sāravadbhira mahātmabhiḥ yada ahanyata saṃgrāme diṣṭama etata purātanama naitādṛśaṃ samudyògaṃ dṛṣṭavantò 'tha mānuṣāḥ ṛṣayò vā mahābhāgāḥ purāṇā bhuvi saṃjaya īdṛśò hi balaughasa tu yuktaḥ śastrāstrasaṃpadā vadhyate yatra saṃgrāme kima anyada bhāgadheyataḥ viparītama idaṃ sarvaṃ paratibhāti sama saṃjaya yatredṛśaṃ balaṃ ghòraṃ nātarada yudhi pāṇḍavāna atha vā pāṇḍavārthāya devāsa tatra samāgatāḥ yudhyante māmakaṃ sainyaṃ yada avadhyanta saṃjaya uktò hi vidureṇeha hitaṃ pathyaṃ ca saṃjaya na ca gṛhṇāti tana mandaḥ putrò duryòdhanò mama tasya manye matiḥ pūrvaṃ sarvajñasya mahātmanaḥ āsīda yathāgataṃ tāta yena dṛṣṭama idaṃ purā atha vā bhāvyama evaṃ hi saṃjayaitena sarvathā purā dhātrā yathā sṛṣṭaṃ tata tathā na tada anyathā saṃjaya uvāca ātmadòṣāta tavayā rājana parāptaṃ vayasanama īdṛśama na hi duryòdhanasa tāni paśyate bharatarṣabha yāni tavaṃ dṛṣṭavāna rājana dharmasaṃkarakārite tava dòṣāta purā vṛttaṃ dayūtama etada viśāṃ pate tava dòṣeṇa yuddhaṃ ca paravṛttaṃ saha pāṇḍavaiḥ tavama evādya phalaṃ bhuṅkṣva kṛtvā kilbiṣama ātmanā ātmanā hi kṛtaṃ karma ātmanaivòpabhujyate iha vā paretya vā rājaṃsa tavayā parāptaṃ yathātathama tasmāda rājana sathirò bhūtvā parāpyedaṃ vayasanaṃ mahata śṛṇu yuddhaṃ yathāvṛttaṃ śaṃsatò mama māriṣa bhīmasenasa tu niśitaira bāṇaira bhittvā mahācamūma āsasāda tatò vīraḥ sarvāna duryòdhanānujāna duḥśāsanaṃ durviṣahaṃ duḥsahaṃ durmadaṃ jayama jayatsenaṃ vikarṇaṃ ca citrasenaṃ sudarśanama cārucitraṃ suvarmāṇaṃ duṣkarṇaṃ karṇama eva ca etāna anyāṃśa ca subahūna samīpasthāna mahārathāna dhārtarāṣṭrāna susaṃkruddhāna dṛṣṭvā bhīmò mahābalaḥ bhīṣmeṇa samare guptāṃ paraviveśa mahācamūma athāhvayanta te 'nayònyama ayaṃ parāptò vṛkòdaraḥ jīvagrāhaṃ nigṛhṇīmò vayama enaṃ narādhipāḥ sa taiḥ parivṛtaḥ pārthò bharātṛbhiḥ kṛtaniścayaiḥ parajāsaṃharaṇe sūryaḥ karūraira iva mahāgrahaiḥ saṃprāpya madhyaṃ vayūhasya na bhīḥ pāṇḍavama āviśata yathā devāsure yuddhe mahendraḥ parāpya dānavāna tataḥ śatasahasrāṇi rathināṃ sarvaśaḥ parabhò chādayānaṃ śaraira ghòraisa tama ekama anuvavrire sa teṣāṃ paravarāna yòdhāna hastyaśvarathasādinaḥ jaghāna samare śūrò dhārtarāṣṭrāna acintayana teṣāṃ vayavasitaṃ jañātvā bhīmasenò jighṛkṣatāma samastānāṃ vadhe rājana matiṃ cakre mahāmanāḥ tatò rathaṃ samutsṛjya gadāma ādāya pāṇḍavaḥ jaghāna dhārtarāṣṭrāṇāṃ taṃ balaughamahārṇavama bhīmasene paraviṣṭe tu dhṛṣṭadyumnò 'pi pārṣataḥ daròṇama utsṛjya tarasā parayayau yatra saubalaḥ vidārya mahatīṃ senāṃ tāvakānāṃ nararṣabhaḥ āsasāda rathaṃ śūnyaṃ bhīmasenasya saṃyuge dṛṣṭvā viśòkaṃ samare bhīmasenasya sārathima dhṛṣṭadyumnò mahārāja durmanā gatacetanaḥ apṛcchada bāṣpasaṃruddhò nisvanāṃ vācama īrayana mama parāṇaiḥ pariyatamaḥ kava bhīma iti duḥkhitaḥ viśòkasa tama uvācedaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ kṛtāñjaliḥ saṃsthāpya māma iha balī pāṇḍaveyaḥ paratāpavāna paraviṣṭò dhārtarāṣṭrāṇāma etada balamahārṇavama māma uktvā puruṣavyāghra parītiyuktama idaṃ vacaḥ paratipālaya māṃ sūta niyamyāśvāna muhūrtakama yāvada etāna nihanmya āśu ya ime madvadhòdyatāḥ tatò dṛṣṭvā gadāhastaṃ paradhāvantaṃ mahābalama sarveṣāma eva sainyānāṃ saṃdharṣaḥ samajāyata tasmiṃsa tu tumule yuddhe vartamāne bhayānake bhittvā rājana mahāvyūhaṃ paraviveśa sakhā tava viśòkasya vacaḥ śarutvā dhṛṣṭadyumnò 'pi pārṣataḥ paratyuvāca tataḥ sūtaṃ raṇamadhye mahābalaḥ na hi me vidyate sūta jīvite 'daya parayòjanama bhīmasenaṃ raṇe hitvā sanehama utsṛjya pāṇḍavaiḥ yadi yāmi vinā bhīmaṃ kiṃ māṃ kaṣatraṃ vadiṣyati ekāyanagate bhīme mayi cāvasthite yudhi asvasti tasya kurvanti devāḥ sāgnipurògamāḥ yaḥ sahāyāna parityajya savastimāna āvrajeda gṛhāna mama bhīmaḥ sakhā caiva saṃbandhī ca mahābalaḥ bhaktò 'samāna bhaktimāṃśa cāhaṃ tama apya ariniṣūdanama sò 'haṃ tatra gamiṣyāmi yatra yātò vṛkòdaraḥ nighnantaṃ māma arīna paśya dānavāna iva vāsavama evama uktvā tatò vīrò yayau madhyena bhāratīma bhīmasenasya mārgeṣu gadāpramathitaira gajaiḥ sa dadarśa tatò bhīmaṃ dahantaṃ ripuvāhinīma vātaṃ vṛkṣāna iva balāta parabhañjantaṃ raṇe nṛpāna te hanyamānāḥ samare rathinaḥ sādinasa tathā pādātā dantinaśa caiva cakrura ārtasvaraṃ mahata hāhākāraśa ca saṃjajñe tava sainyasya māriṣa vadhyatò bhīmasenena kṛtinā citrayòdhinā tataḥ kṛtāstrāsa te sarve parivārya vṛkòdarama abhītāḥ samavartanta śastravṛṣṭyā samantataḥ abhidrutaṃ śastrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ; samantataḥ pāṇḍavaṃ lòkavīraiḥ sainyena ghòreṇa susaṃgatena; dṛṣṭvā balī pārṣatò bhīmasenama athòpagacchaca charavikṣatāṅgaṃ; padātinaṃ karòdhaviṣaṃ vamantama āśvāsayana pārṣatò bhīmasenaṃ; gadāhastaṃ kālama ivāntakāle niḥśalyama enaṃ ca cakāra tūrṇama; āròpayaca cātmarathaṃ mahātmā bhṛśaṃ pariṣvajya ca bhīmasenama; āśvāsayāma āsa ca śatrumadhye bharātṝna athòpetya tavāpi putrasa; tasmina vimarde mahati paravṛtte ayaṃ durātmā darupadasya putraḥ; samāgatò bhīmasenena sārdhama taṃ yāta sarve sahitā nihantuṃ; mā vò ripuḥ parārthayatāma anīkama śarutvā tu vākyaṃ tama amṛṣyamāṇā; jayeṣṭhājñayā còditā dhārtarāṣṭrāḥ vadhāya niṣpetura udāyudhāsa te; yugakṣaye ketavò yadvada ugrāḥ paragṛhya citrāṇi dhanūṃṣi vīrā; jayānemighòṣaiḥ paravikampayantaḥ śaraira avarṣana darupadasya putraṃ; yathāmbudā bhūdharaṃ vārijālaiḥ nihatya tāṃśa cāpi śaraiḥ sutīkṣṇaira; na vivyathe samare citrayòdhī samabhyudīrṇāṃśa ca tavātmajāṃsa tathā; niśāmya vīrāna abhitaḥ sathitāna raṇe jighāṃsura ugraṃ darupadātmajò yuvā; paramòhanāstraṃ yuyuje mahārathaḥ karuddhò bhṛśaṃ tava putreṣu rājana; daityeṣu yadvata samare mahendraḥ tatò vayamuhyanta raṇe nṛvīrāḥ; paramòhanāstrāhatabuddhisattvāḥ paradudruvuḥ kuravaśa caiva sarve; savājināgāḥ sarathāḥ samantāta parītakālāna iva naṣṭasaṃjñāna; mòhòpetāṃsa tava putrāna niśamya etasminna eva kāle tu daròṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ darupadaṃ taribhira āsādya śaraira vivyādha dāruṇaiḥ sò 'tividdhasa tadā rājana raṇe daròṇena pārthivaḥ apāyāda darupadò rājana pūrvavairama anusmarana jitvā tu darupadaṃ daròṇaḥ śaṅkhaṃ dadhmau paratāpavāna tasya śaṅkhasvanaṃ śarutvā vitresuḥ sarvasòmakāḥ atha śuśrāva tejasvī daròṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ paramòhanāstreṇa raṇe mòhitāna ātmajāṃsa tava tatò daròṇò rājagṛddhī tavaritò 'bhiyayau raṇāta tatrāpaśyana maheṣvāsò bhāradvājaḥ paratāpavāna dhṛṣṭadyumnaṃ ca bhīmaṃ ca vicarantau mahāraṇe mòhāviṣṭāṃśa ca te putrāna apaśyata sa mahārathaḥ tataḥ parajñāstrama ādāya mòhanāstraṃ vayaśātayata atha paratyāgataprāṇāsa tava putrā mahārathāḥ punara yuddhāya samare parayayura bhīmapārṣatau tatò yudhiṣṭhiraḥ parāha samāhūya savasainikāna gacchantu padavīṃ śaktyā bhīmapārṣatayòra yudhi saubhadrapramukhā vīrā rathā davādaśa daṃśitāḥ paravṛttima adhigacchantu na hi śudhyati me manaḥ ta evaṃ samanujñātāḥ śūrā vikrāntayòdhinaḥ bāḍhama itya evama uktvā tu sarve puruṣamāninaḥ madhyaṃdinagate sūrye parayayuḥ sarva eva hi kekayā daraupadeyāśa ca dhṛṣṭaketuśa ca vīryavāna abhimanyuṃ puraskṛtya mahatyā senayā vṛtāḥ te kṛtvā samare vayūhaṃ sūcīmukhama ariṃdamāḥ bibhidura dhārtarāṣṭrāṇāṃ tada rathānīkama āhave tāna parayātāna maheṣvāsāna abhimanyupurògamāna bhīmasenabhayāviṣṭā dhṛṣṭadyumnavimòhitā na saṃdhārayituṃ śaktā tava senā janādhipa madamūrchānvitātmānaṃ paramadevādhvani sathitā te 'bhiyātā maheṣvāsāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ parīpsantò 'bhayadhāvanta dhṛṣṭadyumnavṛkòdarau tau ca dṛṣṭvā maheṣvāsāna abhimanyupurògamāna babhūvatura mudā yuktau nighnantau tava vāhinīma dṛṣṭvā ca sahasāyāntaṃ pāñcālyò guruma ātmanaḥ nāśaṃsata vadhaṃ vīraḥ putrāṇāṃ tava pārṣataḥ tatò rathaṃ samāròpya kekayasya vṛkòdarama abhyadhāvata susaṃkruddhò daròṇama iṣvastrapāragama tasyābhipatatasa tūrṇaṃ bhāradvājaḥ paratāpavāna karuddhaśa ciccheda bhallena dhanuḥ śatruniṣūdanaḥ anyāṃśa ca śataśò bāṇāna pareṣayāma āsa pārṣate duryòdhanahitārthāya bhartṛpiṇḍama anusmarana athānyada dhanura ādāya pārṣataḥ paravīrahā daròṇaṃ vivyādha saptatyā rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ tasya daròṇaḥ punaśa cāpaṃ cicchedāmitrakarśanaḥ hayāṃśa ca caturasa tūrṇaṃ caturbhiḥ sāyakòttamaiḥ vaivasvatakṣayaṃ ghòraṃ pareṣayāma āsa vīryavāna sārathiṃ cāsya bhallena pareṣayāma āsa mṛtyave hatāśvāta sa rathāta tūrṇama avaplutya mahārathaḥ āruròha mahābāhura abhimanyòra mahārathama tataḥ sarathanāgāśvā samakampata vāhinī paśyatò bhīmasenasya pārṣatasya ca paśyataḥ tata parabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā daròṇenāmitatejasā nāśaknuvana vārayituṃ samastāsa te mahārathāḥ vadhyamānaṃ tu tata sainyaṃ daròṇena niśitaiḥ śaraiḥ vayabhramata tatra tatraiva kaṣòbhyamāṇa ivārṇavaḥ tathā dṛṣṭvā ca tata sainyaṃ jahṛṣe ca balaṃ tava dṛṣṭvācāryaṃ ca saṃkruddhaṃ dahantaṃ ripuvāhinīma cukruśuḥ sarvatò yòdhāḥ sādhu sādhva iti bhārata [sa] tatò duryòdhanò rājā mòhāta paratyāgatasa tadā śaravarṣaiḥ punara bhīmaṃ paratyavārayada acyutama ekībhūtāḥ punaśa caiva tava putrā mahārathāḥ sametya samare bhīmaṃ yòdhayāma āsura udyatāḥ bhīmasenò 'pi samare saṃprāpya savarathaṃ punaḥ samāruhya mahābāhura yayau yena tavātmajaḥ paragṛhya ca mahāvegaṃ parāsu karaṇaṃ dṛḍhama citraṃ śarāsanaṃ saṃkhye śaraira vivyādha te sutāna tatò duryòdhanò rājā bhīmasenaṃ mahābalama nārācena sutīkṣṇena bhṛśaṃ marmaṇya atāḍayata sò 'tividdhò maheṣvāsasa tava putreṇa dhanvinā karòdhasaṃraktanayanò vegenòtkṣipya kārmukama duryòdhanaṃ taribhira bāṇaira bāhvòra urasi cārpayata sa tathābhihatò rājā nācalada girirāḍa iva tau dṛṣṭvā samare karuddhau vinighnantau parasparama duryòdhanānujāḥ sarve śūrāḥ saṃtyaktajīvitāḥ saṃsmṛtya mantritaṃ pūrvaṃ nigrahe bhīmakarmaṇaḥ niścayaṃ manasā kṛtvā nigrahītuṃ paracakramuḥ tāna āpatata evājau bhīmasenò mahābalaḥ paratyudyayau mahārāja gajaḥ paratigajāna iva bhṛśaṃ karuddhaśa ca tejasvī nārācena samarpayata citrasenaṃ mahārāja tava putraṃ mahāyaśāḥ tathetarāṃsa tava sutāṃsa tāḍayāma āsa bhārata śaraira bahuvidhaiḥ saṃkhye rukmapuṅkhaiḥ suvegitaiḥ tataḥ saṃsthāpya samare savānya anīkāni sarvaśaḥ abhimanyuprabhṛtayasa te davādaśa mahārathāḥ pareṣitā dharmarājena bhīmasenapadānugāḥ paratyudyayura mahārāja tava putrāna mahābalāna dṛṣṭvā rathasthāṃsa tāña śūrāna sūryāgnisamatejasaḥ sarvāna eva maheṣvāsāna bharājamānāña śariyā vṛtāna mahāhave dīpyamānāna suvarṇakavacòjjvalāna tatyajuḥ samare bhīmaṃ tava putrā mahābalāḥ tāna nāmṛṣyata kaunteyò jīvamānā gatā iti anvīya ca punaḥ sarvāṃsa tava putrāna apīḍayata athābhimanyuṃ samare bhīmasenena saṃgatama pārṣatena ca saṃprekṣya tava sainye mahārathāḥ duryòdhanaprabhṛtayaḥ paragṛhītaśarāsanāḥ bhṛśama aśvaiḥ parajavitaiḥ parayayura yatra te rathāḥ aparāhṇe tatò rājana parāvartata mahāna raṇaḥ tāvakānāṃ ca balināṃ pareṣāṃ caiva bhārata abhimanyura vikarṇasya hayāna hatvā mahājavāna athainaṃ pañcaviṃśatyā kaṣudrakāṇāṃ samācinòta hatāśvaṃ rathama utsṛjya vikarṇasa tu mahārathaḥ āruròha rathaṃ rājaṃśa citrasenasya bhāsvarama sathitāva ekarathe tau tu bharātarau kuruvardhanau ārjuniḥ śarajālena chādayāma āsa bhārata durjayò 'tha vikarṇaśa ca kārṣṇiṃ pañcabhira āyasaiḥ vivyādhāte na cākampata kārṣṇira merura ivācalaḥ duḥśāsanasa tu samare kekayāna pañca māriṣa yòdhayāma āsa rājendra tada adbhutama ivābhavata daraupadeyā raṇe karuddhā duryòdhanama avārayana ekaikasa taribhira ānarchata putraṃ tava viśāṃ pate putrò 'pi tava durdharṣò daraupadyāsa tanayāna raṇe sāyakaira niśitai rājanna ājaghāna pṛthaka pṛthaka taiśa cāpi viddhaḥ śuśubhe rudhireṇa samukṣitaḥ giriprasravaṇaira yadvada girira dhātumimiśritaiḥ bhīṣmò 'pi samare rājana pāṇḍavānāma anīkinīma kālayāma āsa balavāna pālaḥ paśugaṇāna iva tatò gāṇḍīvanirghòṣaḥ parādurāsīda viśāṃ pate dakṣiṇena varūthinyāḥ pārthasyārīna vinighnataḥ uttasthuḥ samare tatra kabandhāni samantataḥ kurūṇāṃ cāpi sainyeṣu pāṇḍavānāṃ ca bhārata śòṇitòdaṃ rathāvartaṃ gajadvīpaṃ hayòrmiṇama rathanaubhira naravyāghrāḥ parateruḥ sainyasāgarama chinnahastā vikavacā videhāśa ca naròttamāḥ patitāsa tatra dṛśyante śataśò 'tha sahasraśaḥ nihataira mattamātaṅgaiḥ śòṇitaughapariplutaiḥ bhūra bhāti bharataśreṣṭha parvataira ācitā yathā tatrādbhutama apaśyāma tava teṣāṃ ca bhārata na tatrāsīta pumāna kaśa cida yò yòddhuṃ nābhikāṅkṣati evaṃ yuyudhire vīrāḥ parārthayānā mahada yaśaḥ tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ kāṅkṣamāṇā jayaṃ yudhi [sa] tatò duryòdhanò rājā lòhitāyati bhāskare saṃgrāmarabhasò bhīmaṃ hantukāmò 'bhayadhāvata tama āyāntama abhiprekṣya nṛvīraṃ dṛḍhavairiṇama bhīmasenaḥ susaṃkruddha idaṃ vacanama abravīta ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptò varṣapūgābhikāṅkṣitaḥ adya tavāṃ nihaniṣyāmi yadi nòtsṛjase raṇama adya kuntyāḥ parikleṣaṃ vanavāsaṃ ca kṛtsnaśaḥ daraupadyāśa ca parikleśaṃ paraṇòtsyāmi hate tavayi yata tavaṃ duròdarò bhūtvā pāṇḍavāna avamanyase tasya pāpasya gāndhāre paśya vayasanama āgatama karṇasya matama ājñāya saubalasya ca yata purā acintyapāṇḍavāna kāmāda yatheṣṭaṃ kṛtavāna asi yācamānaṃ ca yana mòhāda dāśārhama avamanyase ulūkasya samādeśaṃ yada dadāsi ca hṛṣṭavata adya tavā nihaniṣyāmi sānubandhaṃ sa bāndhavama samīkariṣye tata pāpaṃ yata purā kṛtavāna asi evama uktvā dhanura ghòraṃ vikṛṣyòdbhrāmya cāsakṛta samādāya śarāna ghòrāna mahāśani samaprabhāna ṣaḍviṃśata tarasā karuddhò mumòcāśu suyòdhane javalitāgniśikhākārāna vajrakalpāna ajihmagāna tatò 'saya kārmukaṃ davābhyāṃ sūtaṃ davābhyāṃ ca vivyadhe caturbhira aśvāña javanāna anayada yamasādanama davābhyāṃ ca suvikṛṣṭābhyāṃ śarābhyāma arimardanaḥ chatraṃ ciccheda samare rājñasa tasya rathòttamāta taribhiśa ca tasya ciccheda javalantaṃ dhavajama uttamama chittvā taṃ ca nanādòccaisa tava putrasya paśyataḥ rathāca ca sa dhavajaḥ śarīmāna nānāratnavibhūṣitaḥ papāta sahasā bhūmiṃ vidyuja jaladharāda iva javalantaṃ sūryasaṃkāśaṃ nāgaṃ maṇimayaṃ śubhama dhavajaṃ kurupateśa chinnaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ athainaṃ daśabhira bāṇaisa tòttraira iva mahāgajama ājaghāna raṇe bhīmaḥ samayanna iva mahārathaḥ tatasa tu rājā sindhūnāṃ rathaśreṣṭhò jayadrathaḥ duryòdhanasya jagrāha pārṣṇisatpuruṣòcitāma kṛpaśa ca rathināṃ śareṣṭha kauravyama amitaujasama āròpayada rathaṃ rājana duryòdhanama amarṣaṇama sa gāḍhaviddhò vayathitò bhīmasenena saṃyuge niṣasāda rathòpasthe rājā duryòdhanasa tadā parivārya tatò bhīmaṃ hantukāmò jayadrathaḥ rathaira anekasāhasraira bhīmasyāvārayada diśaḥ dhṛṣṭaketusa tatò rājanna abhimanyuśa ca vīryavāna kekayā daraupadeyāśa ca tava putrāna ayòdhayana citrasenaḥ sucitraśa ca citrāśvaśa citradarśanaḥ cāru citraḥ sucāruśa ca tathā nandòpanandakau aṣṭāva ete maheṣvāsāḥ sukumārā yaśasvinaḥ abhimanyurathaṃ rājana samantāta paryavārayana ājaghāna tatasa tūrṇama abhimanyura mahāmanāḥ ekaikaṃ pañcabhira viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ vajramṛtyupratīkāśaira vicitrāyudha niḥsṛtaiḥ amṛṣyamāṇāsa te sarve saubhadraṃ rathasattamama vavarṣura mārgaṇaisa tīkṣṇaira giriṃ meruma ivāmbudāḥ sa pīḍyamānaḥ samare kṛtāstrò yuddhadurmadaḥ abhimanyura mahārāja tāvakāna samakampayata yathā devāsure yuddhe vajrapāṇira mahāsurāna vikarṇasya tatò bhallāna pareṣayāma āsa bhārata caturdaśa rathaśreṣṭhò ghòrāna āśīviṣòpamāna dhavajaṃ sūtaṃ hayāṃśa cāsya chittvā nṛtyanna ivāhave punaśa cānyāña śarāna pītāna akuṇṭhāgrāña śilāśitāna pareṣayāma āsa saubhadrò vikarṇāya mahābalaḥ te vikarṇaṃ samāsādya kaṅkabarhiṇa vāsasaḥ bhittvā dehaṃ gatā bhūmiṃ javalanta iva pannagāḥ te śarā hemapuṅkhāgrā vayadṛśyanta mahītale vikarṇa rudhiraklinnā vamanta iva śòṇitama vikarṇaṃ vīkṣya nirbhinnaṃ tasyaivānye sahòdarāḥ abhyadravanta samare saubhadrapramukhāna rathāna abhiyātvā tathaivāśu rathasthāna sūryavarcasaḥ avidhyana samare 'nayònyaṃ saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ durmukhaḥ śarutakarmāṇaṃ viddhvā saptabhira āśugaiḥ dhavajama ekena ciccheda sārathiṃ cāsya saptabhiḥ aśvāña jāmbūnadaira jālaiḥ paracchannāna vātaraṃhasaḥ jaghāna ṣaḍbhira āsādya sārathiṃ cābhyapātayata sa hatāśve rathe tiṣṭhaña śarutakarmā mahāratha śaktiṃ cikṣepa saṃkruddhò mahòlkāṃ javalitāma iva sā durmukhasya vipulaṃ varma bhittvā yaśasvinaḥ vidārya parāviśada bhūmiṃ dīpyamānā sutejanā taṃ dṛṣṭvā virathaṃ tatra suta sòmò mahābalaḥ paśyatāṃ sarvasainyānāṃ rathama āròpayata savakama śarutakīrtisa tathā vīrò jayatsenaṃ sutaṃ tava abhyayāta samare rājana hantukāmò yaśasvinama tasya vikṣipataśa cāpaṃ śarutakīrtira mahātmanaḥ ciccheda samare rājaña jayatsenaḥ sutasa tava kaṣurapreṇa sutīkṣṇena parahasanna iva bhārata taṃ dṛṣṭvā chinnadhanvānaṃ śatānīkaḥ sahòdarama abhyapadyata tejasvī siṃhavada vinadana muhuḥ śatānīkasa tu samare dṛḍhaṃ visphārya kārmukama vivyādha daśabhisa tūrṇaṃ jayatsenaṃ śilīmukhaiḥ athānyena sutīkṣṇena sarvāvaraṇabhedinā śatānīkò jayatsenaṃ vivyādha hṛdaye bhṛśama tathā tasmina vartamāne duṣkarṇò bharātura antike ciccheda samare cāpaṃ nākuleḥ karòdhamūrchitaḥ athānyada dhanura ādāya bhārasādhanama uttamama samādatta śitāna bāṇāña śatānīkò mahābalaḥ tiṣṭha tiṣṭheti cāmantrya duṣkarṇaṃ bharātura agrataḥ mumòca niśitāna bāṇāña javalitāna pannagāna iva tatò 'saya dhanura ekena davābhyāṃ sūtaṃ ca māriṣa ciccheda samare tūrṇaṃ taṃ ca vivyādha saptabhiḥ aśvāna manòjavāṃśa cāsya kalmāṣāna vītakalmaṣaḥ jaghāna niśitaisa tūrṇaṃ sarvāna davādaśabhiḥ śaraiḥ athāpareṇa bhallena sumuktena nipātinā duṣkarṇaṃ samare karuddhò vivyādha hṛdaye bhṛśama duṣkarṇaṃ nihataṃ dṛṣṭvā pañca rājana mahārathāḥ jighāṃsantaḥ śatānīkaṃ sarvataḥ paryavārayana chādyamānaṃ śaravrātaiḥ śatānīkaṃ yaśasvinama abhyadhāvanta saṃrabdhāḥ kekayāḥ pañca sòdarāḥ tāna abhyāpatataḥ parekṣya tava putrā mahārathāḥ paratyudyayura mahārāja gajā iva mahāgajāna durmukhò durjayaśa caiva tathā durmarṣaṇò yuvā śatruṃjayaḥ śatrusahaḥ sarve karuddhā yaśasvinaḥ paratyudyātā mahārāja kekayāna bharātaraḥ samama rathaira nagarasaṃkāśaira hayaira yuktaira manòjavaiḥ nānāvarṇavicitrābhiḥ patākābhira alaṃkṛtaiḥ vaca cāpadharā vīrā vicitrakavaca dhavajāḥ viviśusa te paraṃ sainyaṃ siṃhā iva vanāda vanama teṣāṃ sutumulaṃ yuddhavyatiṣakta raha davipama avartata mahāraudraṃ nighnatāma itaretarama anyònyāgaḥ kṛtāṃ rājana yama rāṣṭravivardhanama muhūrtāstamite sūrye cakrura yuddhaṃ sudāruṇama rathinaḥ sādinaśa caiva vayakīryanta sahasraśaḥ tataḥ śāṃtanavaḥ karuddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ nāśayāma āsa senāṃ vai bhīṣmasa teṣāṃ mahātmanāma pāñcālānāṃ ca sainyāni śaraira ninye yamakṣayama evaṃ bhittvā maheṣvāsaḥ pāṇḍavānāma anīkināma kṛtvāvahāraṃ sainyānāṃ yayau savaśibiraṃ nṛpa dharmarājò 'pi saṃprekṣya dhṛṣṭadyumna vṛkòdarau mūrdhni caitāva upāghrāya saṃhṛṣṭaḥ śibiraṃ yayau [sa] atha śūrā mahārāja parasparakṛtāgasaḥ jagmuḥ savaśibirāṇya eva rudhireṇa samukṣitāḥ viśramya ca yathānyāyaṃ pūjayitvā parasparama saṃnadhāḥ samadṛśyanta bhūyò yuddhacikīrṣayā tatasa tava sutò rājaṃśa cintayābhipariplutaḥ visravaca chòṇitāktāṅgaḥ papracchedaṃ pitāmahama sainyāni raudrāṇi bhayānakāni; vayūḍhāni samyaga bahula dhavajāni vidārya hatvā ca nipīḍya śūrāsa; te pāṇḍavānāṃ tavaritā rathaughāḥ saṃmòhya sarvāna yudhi kīrtimantò; vayūhaṃ ca taṃ makaraṃ vajrakalpama paraviśya bhīmena nibarhitò 'sami; ghòraiḥ śaraira mṛtyudaṇḍaprakāśaiḥ karuddhaṃ tama udvīkṣya bhayena rājana; saṃmūrchitò nālabhaṃ śāntima adya icche parasādāta tava satyasaṃgha; parāptuṃ jayaṃ pāṇḍaveyāṃśa ca hantuma tenaivama uktaḥ parahasana mahātmā; duryòdhanaṃ jātamanyuṃ viditvā taṃ paratyuvācāvimanā manasvī; gaṅgāsutaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭhaḥ pareṇa yatnena vigāhya senāṃ; sarvātmanāhaṃ tava rājaputra icchāmi dātuṃ vijayaṃ sukhaṃ ca; na cātmānaṃ chādaye 'haṃ tavadarthe ete tu raudrā bahavò mahārathā; yaśasvinaḥ śūratamāḥ kṛtāstrāḥ ye pāṇḍavānāṃ samare sahāyā; jitaklamāḥ karòdhaviṣaṃ vamanti te neha śakyāḥ sahasā vijetuṃ; vīryònnaddhāḥ kṛtavairāsa tavayā ca ahaṃ haya etāna paratiyòtsyāmi rājana; sarvātmanā jīvitaṃ tayajya vīra raṇe tavārthāya mahānubhāva; na jīvitaṃ rakṣyatamaṃ mamādya sarvāṃsa tavārthāya sa deva daityā~la; lòkāna daheyaṃ kima u śatrūṃsa taveha tata pāṇḍavāna yòdhayiṣyāmi rājana; pariyaṃ ca te sarvama ahaṃ kariṣye śarutvaiva caitata paramapratītò; duryòdhanaḥ parītimanā babhūva sarvāṇi sainyāni tataḥ parahṛṣṭò; nirgacchatetya āha nṛpāṃśa ca sarvāna tada ājñayā tāni viniryayura darutaṃ; rathāśvapādātagajāyutāni paraharṣayuktāni tu tāni rājana; mahānti nānāvidha śastravanti sathitāni nāgāśvapadātimanti; virejura ājau tava rājana balāni vṛndaiḥ sathitāśa cāpi susaṃprayuktāśa; cakāśire danti gaṇāḥ samantāta śastrāstravidbhira naradeva yòdhaira; adhiṣṭhitāḥ sainyagaṇāsa tavadīyāḥ rathaiśa ca pādātagajāśvasaṃghaiḥ; parayādbhira ājau vidhivata paraṇunnaiḥ samuddhataṃ vai taruṇārkavarṇaṃ; rajò babhau chādayata sūryaraśmīna rejuḥ patākā rathadanta saṃsthā; vāteritā bharāmyamāṇāḥ samantāta nānā raṅgāḥ samare tatra rājana; meghaira yuktā vidyutaḥ khe yathaiva dhanūṃṣi visphārayatāṃ nṛpāṇāṃ; babhūva śabdasa tumulò 'tighòraḥ vimathyatò devamahāsuraughaira; yathārṇavasyādi yuge tadānīma tada ugranādaṃ bahurūpavarṇaṃ; tavātmajānāṃ samudīrṇama eva babhūva sainyaṃ ripusainyahantṛ; yugāntameghaughanibhaṃ tadānīma [sa] athātmajaṃ tava punara gāṅgeyò dhayānama āsthitama abravīda bharataśreṣṭhaḥ saṃpraharṣakaraṃ vacaḥ ahaṃ daròṇaśa ca śalyaśa ca kṛtavarmā ca sātvataḥ aśvatthāmā vikarṇaśa ca sòmadattò 'tha saindhavaḥ vindānuvindāva āvantyau bāhlikaḥ saha bāhlikaiḥ tarigartarājaśa ca balī māgadhaśa ca sudurjayaḥ bṛhadbalaśa ca kausalyaśa citrasenò viviṃśatiḥ rathāśa ca bahusāhasrāḥ śòbhamānā mahādhvajāḥ devajāśa ca hayā rājana savārūḍhā hayasādibhiḥ gajendrāśa ca mahòdvṛttāḥ parabhinnakaraṭā mukhāḥ padātāśa ca tathā śūrā nānāpraharaṇāyudhāḥ nānādeśasamutpannāsa tavadarthe yòddhuma udyatāḥ ete cānye ca bahavasa tavadarthe tayaktajīvitāḥ devāna api raṇe jetuṃ samarthā iti me matiḥ avaśyaṃ tu mayā rājaṃsa tava vācyaṃ hitaṃ sadā aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devaira api sa vāsavaiḥ vāsudevasahāyāśa ca mahendrasamavikramāḥ sarvathāhaṃ tu rājendra kariṣye vacanaṃ tava pāṇḍavāna vā raṇe jeṣye māṃ vā jeṣyanti pāṇḍavāḥ evama uktvā dadau cāsmai viśalyakaraṇīṃ śubhāma oṣadhīṃ vīryasaṃpannāṃ viśalyaśa cābhavata tadā tataḥ parabhāte vimale savenānīkena vīryavāna avyūhata savayaṃ vayūhaṃ bhīṣmò vayūha viśāradaḥ maṇḍalaṃ manujaśreṣṭha nānāśastrasamākulama saṃpūrṇaṃ yòdhamukhyaiśa ca tathā danti padātibhiḥ rathaira anekasāhasraiḥ samantāta parivāritama aśvabṛndaira mahadbhiśa ca ṛṣṭitòmaradhāribhiḥ nāge nāge rathā sapta sapta cāśvā rathe rathe anva aśvaṃ daśa dhānuṣkā dhānuṣke sapta carmiṇaḥ evaṃ vayūhaṃ mahārāja tava sainyaṃ mahārathaiḥ sathitaṃ raṇāya mahate bhīṣmeṇa yudhi pālitama daśāśvānāṃ sahasrāṇi dantināṃ ca tathaiva ca rathānāma ayutaṃ cāpi putrāśa ca tava daṃśitāḥ citrasenādayaḥ śūrā abhyarakṣana pitāmahama rakṣyamāṇaśa ca taiḥ śūraira gòpyamānāśa ca tena te saṃnaddhāḥ samadṛśyanta rājānaśa ca mahābalāḥ duryòdhanasa tu samare daṃśitò rathama āsthitaḥ vayabhrājata śariyā juṣṭò yathā śakrasa tariviṣṭape tataḥ śabdò mahāna āsīta putrāṇāṃ tava bhārata rathagòṣaśa ca tumulò vāditrāṇāṃ ca nisvanaḥ bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vayūḍhaḥ paratyaṅmukhò yudhi maṇḍalaḥ sumahāvyūhò durbhedyò 'mitraghātinama sarvataḥ śuśubhe rājana raṇe 'rīṇāṃ durāsadaḥ maṇḍalaṃ tu samālòkya vayūhaṃ paramadāruṇama savayaṃ yudhiṣṭhirò rājā vayūhaṃ vajrama athākaròta tathā vayūḍheṣva anīkeṣu yathāsthānama avasthitāḥ rathinaḥ sādinaśa caiva siṃhanādama athānadana bibhitsavasa tatò vayūhaṃ niryayura yuddhakāṅkṣiṇaḥ itaretarataḥ śūrāḥ saha sainyāḥ parahāriṇaḥ bhāradvājò yayau matsyaṃ darauṇiśa cāpi śikhaṇḍinama savayaṃ duryòdhanò rājā pārṣataṃ samupādravata nakulaḥ sahadevaśa ca rājana madreśama īyatuḥ vindānuvindāva āvantyāva irāvantama abhidrutau sarve nṛpāsa tu samare dhanaṃjayama ayòdhayana bhīmasenò raṇe yattò hārdikyaṃ samavārayata citrasenaṃ vikarṇaṃ ca tathā durmarṣaṇaṃ vibhò ārjuniḥ samare rājaṃsa tava putrāna ayòdhayata parāgjyòtiṣaṃ maheṣvāsaṃ haiḍimbò rākṣasòttamaḥ abhidudrāva vegena mattò mattama iva davipama alambusasa tatò rājana sātyakiṃ yuddhadurmadama sa sainyaṃ samare karuddhò rākṣasaḥ samabhidravata bhūriśravā raṇe yattò dhṛṣṭaketuma ayòdhayata śarutāyuṣaṃ tu rājānaṃ dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ cekitānasa tu samare kṛpama evānyvayòdhayata śeṣāḥ paratiyayura yattā bhīmama eva mahārathama tatò rājasahasrāṇi parivavrura dhanaṃjayama śaktitòmaranārācagadāparighapāṇayaḥ arjunò 'tha bhṛśaṃ karuddhò vārṣṇeyama idama abravīta paśya mādhava sainyāni dhārtarāṣṭrasya saṃyuge vayūḍhāni vayūha viduṣā gāṅgeyena mahātmanā yuddhābhikāmāña śūrāṃśa ca paśya mādhava daṃśitāna tarigartarājaṃ sahitaṃ bharātṛbhiḥ paśya keśava adyaitāna pātayiṣyāmi paśyatasa te janārdana ya ime māṃ yaduśreṣṭha yòddhukāmā raṇājire evama uktvā tu kaunteyò dhanurjyāma avamṛjya ca vavarṣa śaravarṣāṇi narādhipa gaṇāna parati te 'pi taṃ parameṣvāsāḥ śaravarṣaira apūrayana taḍāgama iva dhārābhira yathā parāvṛṣi tòyadā hāhākārò mahāna āsīta tava sainyaviśāṃ pate chādyamānau bhṛśaṃ kṛṣṇau śaraira dṛṣṭvā mahāraṇe devā devarṣayaśa caiva gandharvāśa ca mahòragāḥ vismayaṃ paramaṃ jagmura dṛṭvā kṛṣṇau tathāgatau tataḥ karuddhò 'rajunò rājanna aindrama astrama udīrayata tatrādbhutama apaśyāma vijayasya parākramama śastravṛṣṭiṃ paraira muktāṃ śaraughaira yada avārayata na ca tatrāpya anirbhinnaḥ kaśa cida āsīda viśāṃ pate teṣāṃ rājasahasrāṇāṃ hayānāṃ dantināṃ tathā davābhyāṃ taribhiḥ śaraiśa cānyāna pārthò vivyādha māriṣa te hanyamānāḥ pārthena bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yayuḥ agādhe majjamānānāṃ bhīṣmasa tarātābhavata tadā āpatadbhisa tu taisa tatra parabhagnaṃ tāvakaṃ balama saṃcukṣubhe mahārāja vātaira iva mahārṇavaḥ saṃjaya uvāca tathā paravṛtte saṃgrāme nivṛtte ca suśarmaṇi parabhagneṣu ca vīreṣu pāṇḍavena mahātmanā kaṣubhyamāṇe bale tūrṇaṃ sāgarapratime tava paratyudyāte ca gāṅgeye tavaritaṃ vijayaṃ parati dṛṣṭvā duryòdhanò rājana raṇe pārthasya vikramama tavaramāṇaḥ samabhyetya sarvāṃsa tāna abravīna nṛpāna teṣāṃ ca paramukhe śūraṃ suśarmāṇaṃ mahābalama madhye sarvasya sainyasya bhṛśaṃ saṃharṣayana vacaḥ eṣa bhīṣmaḥ śāṃtanavò yòddhukāmò dhanaṃjayama sarvātmanā kuruśreṣṭhasa tayaktvā jīvitama ātmanaḥ taṃ parayāntaṃ parānīkaṃ sarvasainyena bhāratama saṃyattāḥ samare sarve pālayadhvaṃ pitāmahama bāḍhama itya evama uktvā tu tānya anīkāni sarvaśaḥ narendrāṇāṃ mahārāja samājagmuḥ pitāmahama tataḥ parayātaḥ sahasā bhīṣmaḥ śāṃtanavò 'rajunama raṇe bhāratama āyāntama āsasāda mahābalama mahāśvetāśvayuktena bhīma vānaraketunā mahatā meghanādena rathenāti virājata samare sarvasainyānāma upayātaṃ dhanaṃjayama abhavata tumulò nādò bhayāda dṛṣṭvā kirīṭinama abhīśu hastaṃ kṛṣṇaṃ ca dṛṣṭvādityama ivāparama madhyaṃdina gataṃ saṃkhye na śekuḥ parativīkṣituma tathā śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ śavetāśvaṃ śavetakārmukama na śekuḥ pāṇḍavā daraṣṭuṃ śavetagrahama ivòditama sa sarvataḥ parivṛtasa tarigartaiḥ sumahātmabhiḥ bharātṛbhisa tava putraiśa ca tathānyaiśa ca mahārathaiḥ bhāradvājasa tu samare matsyaṃ vivyādha patriṇā dhavajaṃ cāsya śareṇājau dhanuśa caikena cicchide tada apāsya dhanuśa chinnaṃ virāṭò vāhinīpatiḥ anyada ādatta vegena dhanura bhārasahaṃ dṛḍhama śarāṃśa cāśīviṣākārāña javalitāna pannagāna iva daròṇaṃ taribhiḥ paravivyādha caturbhiśa cāsya vājinaḥ dhavajama ekena vivyādha sārathiṃ cāsya pañcabhiḥ dhanura ekeṣuṇāvidhyata tatrākrudhyada davijarṣabhaḥ tasya daròṇò 'vadhīda aśvāña śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ aṣṭābhira bharataśreṣṭha sūtama ekena patriṇā sa hatāśvāda avaplutya sayandanāda dhatasārathiḥ āruròha rathaṃ tūrṇaṃ śaṅkhasya rathināṃ varaḥ tatasa tu tau pitā putrau bhāradvājaṃ rathe sathitau mahatā śaravarṣeṇa vārayāma āsatura balāta bhāradvājasa tataḥ karuddhaḥ śarama āśīviṣòpamama cikṣepa samare tūrṇaṃ śaṅkhaṃ parati janeśvara sa tasya hṛdayaṃ bhittvā pītvā śòṇitama āhave jagāma dharaṇiṃ bāṇò lòhitārdrīkṛtacchaviḥ sa papāta rathāta tūrṇaṃ bhāradvājaśarāhataḥ dhanusa tayaktvā śarāṃśa caiva pitura eva samīpataḥ hataṃ savama ātmajaṃ dṛṣṭvā virāṭaḥ parādravada bhayāta utsṛjya samare daròṇaṃ vayāttānanama ivāntakama bhāradvājasa tatasa tūrṇaṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūma dārayāma āsa samare śataśò 'tha sahasraśaḥ śikhaṇḍya api mahārāja darauṇima āsādya saṃyuge ājaghāna bharuvòra madhye nārācaisa taribhira āśugaiḥ sa babhau naraśārdūlò lalāṭe saṃsthitaisa taribhiḥ śikharaiḥ kāñcanamayaira merusa taribhira ivòcchritaiḥ aśvatthāmā tataḥ karuddhò nimeṣārdhāca chikhaṇḍinaḥ sūtaṃ dhavajama athò rājaṃsa turagāna āyudhaṃ tathā śaraira bahubhira uddiśya pātayāma āsa saṃyuge sa hatāśvāda avaplutya rathāda vai rathināṃ varaḥ khaḍgama ādāya niśitaṃ vimalaṃ ca śarāvarama śayenavada vayacarata karuddhaḥ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ sa khaḍgasya mahārāja caratasa tasya saṃyuge nāntaraṃ dadṛśe darauṇisa tada adbhutama ivābhavata tataḥ śarasahasrāṇi bahūni bharatarṣabha pareṣayāma āsa samare darauṇiḥ paramakòpanaḥ tāma āpatantīṃ samare śaravṛṣṭiṃ sudāruṇāma asinā tīkṣṇadhāreṇa ciccheda balināṃ varaḥ tatò 'saya vimalaṃ darauṇiḥ śatacandraṃ manòramama carmācchinada asiṃ cāsya khaṇḍayāma āsa saṃyuge śitaiḥ subahuśò rājaṃsa taṃ ca vivyādha patribhiḥ śikhaṇḍī tu tataḥ khaḍgaṃ khaṇḍitaṃ tena sāyakaiḥ āvidhya vayasṛjata tūrṇaṃ javalantama iva pannagama tama āpatantaṃ sahasā kālānalasamaprabhama ciccheda samare darauṇira darśayana pāṇilāghavama śikhaṇḍinaṃ ca vivyādha śaraira bahubhira āyasaiḥ śikhaṇḍī tu bhṛśaṃ rājaṃsa tāḍyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ āruròha rathaṃ tūrṇaṃ mādhavasya mahātmanaḥ sātyakisa tu tataḥ karuddhò rākṣasaṃ karūrama āhave alambusaṃ śaraira ghòraira vivyādha balināṃ balī rākṣasendrasa tatasa tasya dhanuśa ciccheda bhārata ardhacandreṇa samare taṃ ca vivyādha sāyakaiḥ māyāṃ ca rākṣasīṃ kṛtvā śaravarṣaira avākirata tatrādbhutama apaśyāma śaineyasya parākramama nāsaṃbhramada yata samare vadhyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ aindrama astraṃ ca vārṣṇeyò yòjayāma āsa bhārata vijayāda yada anuprāptaṃ mādhavena yaśasvinā tada astraṃ bhasmasāta kṛtvā māyāṃ tāṃ rākṣasīṃ tadā alambusaṃ śaraira ghòraira abhyākirata sarvaśaḥ parvataṃ vāridhārābhiḥ parāvṛṣīva balāhakaḥ tata tathā pīḍitaṃ tena mādhavena mahātmanā paradudrāva bhayāda rakṣò hitvā sātyakima āhave tama ajeyaṃ rākṣasendraṃ saṃkhye maghavatā api śaineyaḥ parāṇadaja jitvā yòdhānāṃ tava paśyatāma nayahanata tāvakāṃśa cāpi sātyakiḥ satyavikramaḥ niśitaira bahubhira bāṇaisa te 'daravanta bhayārditāḥ etasminna eva kāle tu darupadasyātmajò balī dhṛṣṭadyumnò mahārāja tava putraṃ janeśvarama chādayāma āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ saṃchādyamānò viśikhaira dhṛṣṭadyumnena bhārata vivyathe na ca rājendra tava putrò janeśvaraḥ dhṛṣṭadyumnaṃ ca samare tūrṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ ṣaṣṭyā ca tariṃśatā caiva tada adbhutama ivābhavata tasya senāpatiḥ karuddhò dhanuśa ciccheda māriṣa hayāṃśa ca caturaḥ śīghraṃ nijaghāna mahārathaḥ śaraiśa cainaṃ suniśitaiḥ kaṣipraṃ vivyādha saptabhiḥ sa hatāśvāna mahābāhura avaplutya rathāda balī padātira asima udyamya parādravata pārṣataṃ parati śakunisa taṃ samabhyetya rājagṛddhī mahābalaḥ rājānaṃ sarvalòkasya rathama āròpayata savakama tatò nṛpaṃ parājitya pārṣataḥ paravīrahā nayahanata tāvakaṃ sainyaṃ vajrapāṇira ivāsurama kṛtavarmā raṇe bhīmaṃ śaraira ārcchana mahārathama paracchādayāma āsa ca taṃ mahāmeghò raviṃ yathā tataḥ parahasya samare bhīmasenaḥ paraṃtapaḥ pareṣayāma āsa saṃkruddhaḥ sāyakāna kṛtavarmaṇe taira ardyamānò 'tirathaḥ sātvataḥ śastrakòvidaḥ nākampata mahārāja bhīmaṃ cārchaca chitaiḥ śaraiḥ tasyāśvāṃśa caturò hatvā bhīmasenò mahābalaḥ sārathiṃ pātayāma āsa dhavajaṃ ca supariṣkṛtama śaraira bahuvidhaiśa cainama ācinòta paravīharā śakalīkṛtasarvāṅgaḥ śavāvidvata samadṛśyata hatāśvāta tu rathāta tūrṇaṃ vṛṣakasya rathaṃ yayau sayālasya te mahārāja tava putrasya paśyataḥ bhīmasenò 'pi saṃkruddhasa tava sainyama upādravata nijaghāna ca saṃkruddhò daṇḍapāṇira ivāntakaḥ [dhṛ] bahūnīha vicitrāṇi davairathāni sama saṃjaya pāṇḍūnāṃ māmakaiḥ sārdhama aśrauṣaṃ tava jalpataḥ na caiva māmakaṃ kaṃ cida dhṛṣṭaṃ śaṃsasi saṃjaya nityaṃ pāṇḍusutāna hṛṣṭāna abhagnāṃśa caiva śaṃsasi jīyamānāna vimanasò māmakāna vigataujasaḥ vadase saṃyuge sūta diṣṭama etada asaṃśayama [sa] yathāśakti yathòtsāhaṃ yuddhe ceṣṭanti tāvakāḥ darśayānāḥ paraṃ śaktyā pauruṣaṃ puruṣarṣabha gaṅgāyāḥ suranadyā vai savādu bhūtaṃ yathòdakama mahòdadhi guṇābhyāsāla lavaṇatvaṃ nigacchati tathā tata pauruṣaṃ rājaṃsa tāvakānāṃ mahātmanāma parāpya pāṇḍusutāna vīrāna vayarthaṃ bhavati saṃyuge ghaṭamānāna yathāśakti kurvāṇāna karma duṣkarama na dòṣeṇa kuruśreṣṭha kauravāna gantuma arhasi tavāparādhāta sumahāna saputrasya viśāṃ pate pṛthivyāḥ parakṣayò ghòrò yama rāṣṭravivardhanaḥ ātmadòṣāta samutpannaṃ śòcituṃ nārhase nṛpa na hi rakṣanti rājānaḥ sarvārthāna nāpi jīvitama yuddhe sukṛtināṃ lòkāna icchantò vasudhādhipāḥ camūṃ vigāhya yudhyante nityaṃ savargaparāyaṇāḥ pūrvāhṇe tu mahārāja parāvartata janakṣayaḥ tana mamaikamanā bhūtvā śṛṇu devāsuròpamama āvantyau tu maheṣvāsau mahātmānau mahābalau irāvantama abhiprekṣya sameyātāṃ raṇòtkaṭau teṣāṃ paravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama irāvāṃsa tu susaṃkruddhò bharātarau devarūpiṇau vivyādha niśitaisa tūrṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ tāva enaṃ paratyavidhyetāṃ samare citrayòdhinau yudhyatāṃ hi tathā rājana viśeṣò na vayadṛśyata yatatāṃ śatrunāśāya kṛtapratikṛtaiṣiṇāma irāvāṃsa tu tatò rājanna anuvindasya sāyakaiḥ caturbhiśa caturò vāhāna anayada yamasādanama bhallābhyāṃ ca sutīkṣṇābhyāṃ dhanuḥ ketuṃ ca māriṣa ciccheda samare rājaṃsa tada adbhutama ivābhavata tayaktvānuvindò 'tha rathaṃ vindasya rathama āsthitaḥ dhanura gṛhītvā navamaṃ bhārasādhanama uttamama tāva ekasthau raṇe vīrāva āvantyau rathināṃ varau śarāna mumucatusa tūrṇama irāvati mahātmani tābhyāṃ muktā mahāvegāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ divākarapathaṃ parāpya chādayāma āsura ambarama irāvāṃsa tu tataḥ karuddhò bharātarau tau mahārathau vavarṣa śaravarṣeṇa sārathiṃ cāpya apātayata tasmina nipatite bhūmau gatasattve 'tha sārathau rathaḥ paradudrāva diśaḥ samudbhrānta hayasa tataḥ tau sa jitvā mahārāja nāgarājasutā sutaḥ pauruṣaṃ khayāpayaṃsa tūrṇaṃ vayadhamata tava vāhinīma sā vadhyamānā samare dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ vegāna bahuvidhāṃśa cakre viṣaṃ pītveva mānavaḥ haiḍimbò rākṣasendrasa tu bhagadattaṃ samādravata rathenādityavarṇena sa dhavajena mahābalaḥ tataḥ parāgjyòtiṣò rājā nāgarājaṃ samāsthitaḥ yathā vajradharaḥ pūrvaṃ saṃgrame tārakāmaye tatara devāḥ sa gandharvā ṛṣayaśa ca samāgatāḥ viśeṣaṃ na sama vividura haiḍimba bhagadattayòḥ yathā surapatiḥ śakrasa tarāsayāma āsa dānavāna tathaiva samare rājaṃsa tarāsayāma āsa pāṇḍavāna tena vidrāvyamāṇāsa te pāṇḍavāḥ sarvatòdiśama tarātāraṃ nābhyavindanta saveṣva anīkeṣu bhārata bhaimaseniṃ rathasthaṃ tu tatrāpaśyāma bhārata śeṣā vimanasò bhūtvā parādravanta mahārathāḥ nivṛtteṣu tu pāṇḍūnāṃ punaḥ sainyeṣu bhārata āsīna niṣṭānakò ghòrasa tava sainyeṣu saṃyuge ghaṭòtkacasa tatò rājana bhagadattaṃ mahāraṇe śaraiḥ paracchādayāma āsa meruṃ girima ivāmbudaḥ nihatya tāña śarāna rājā rākṣasasya dhanuścyutāna bhaimaseniṃ raṇe tūrṇaṃ sarvamarmasva atāḍayata sa tāḍyamānò bahubhiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ na vivyathe rākṣasendrò bhidyamāna ivācalaḥ tasya parāgjyòtiṣaḥ karuddhasa tòmarāna sa caturdaśa pareṣayāma āsa samare tāṃśa ca ciccheda rākṣasaḥ sa tāṃśa chittvā mahābāhusa tòmarāna niśitaiḥ śaraiḥ bhagadattaṃ ca vivyādha saptatyā kaṅkapatribhiḥ tataḥ parāgjyòtiṣò rājana parahasanna iva bhārata tasyāśvāṃśa caturaḥ saṃkhye pātayāma āsa sāyakaiḥ sa hatāśve rathe tiṣṭhana rākṣasendraḥ paratāpavāna śaktiṃ cikṣepa vegena parāgjyòtiṣa gajaṃ parati tāma āpatantīṃ sahasā hemadaṇḍāṃ suvegināma taridhā ciccheda nṛpatiḥ sā vayakīryata medinīma śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā haiḍimbaḥ parādravada bhayāta yathendrasya raṇāta pūrvaṃ namucira daitya sattamaḥ taṃ vijitya raṇe śūraṃ vikrāntaṃ khayātapauruṣama ajeyaṃ samare rājana yamena varuṇena ca pāṇḍavīṃ samare senāṃ saṃmamarda sa kuñjaraḥ yathā vanagajò rājana mṛdgaṃśa carati padminīma madreśvarasa tu samare yamābhyāṃ saha saṃgataḥ savasrīyau chādayāṃ cakre śaraughaiḥ pāṇḍunandanau sahadevasa tu samare mātulaṃ vīkṣya saṃgatama avārayaca charaugheṇa meghò yadvada divākarama chādyamānaḥ śaraugheṇa hṛṣṭarūpatarò 'bhavata tayòśa cāpya abhavata parītira atulā mātṛkāraṇāta tataḥ parahasya samare nakulasya mahārathaḥ aśvāna vai caturò rājaṃśa caturbhiḥ sāyakòttamaiḥ pareṣayāma āsa samare yamasya sadanaṃ parati hayāśvāta tu rathāta tūrṇama avaplutya mahārathaḥ āruròha tatò hānaṃ bharātura eva yaśasvinaḥ ekasthau tu raṇe śūrau dṛḍhe vikṣipya kārmuke madrarājarathaṃ karuddhau chādayāma āsatuḥ kaṣaṇāta sa cachādyamānò bahubhiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ savasrīyābhyāṃ naravyāghrò nākampata yathācalaḥ parahasanna iva tāṃ cāpi śaravṛṣṭiṃ jaghāna ha sahadevasa tataḥ karuddhaḥ śarama udyamya vīryavāna madrarājama abhiprekṣya pareṣayāma āsa bhārata sa śaraḥ pareṣitasa tena garutmāna iva vegavāna madrarājaṃ vinirbhidya nipapāta mahītale sa gāḍhaviddhò vayathitò rathòpasthe mahārathaḥ niṣasāda mahārāja kaśmalaṃ ca jagāma ha taṃ visaṃjñaṃ nipatitaṃ sūtaḥ saṃprekṣya saṃyuge apòvāha rathenājau yamābhyāma abhipīḍitama dṛṭṣvā madreśvara rathaṃ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhama sarve vimanasò bhūtvā nedama astītya acintayana nirjitya mātulaṃ saṃkhye mādrīputrau mahārathau dadhmatura muditau śaṅkhau siṃhanādaṃ vinedatuḥ abhidudruvatura hṛṣṭau tava sainyaṃ viśāṃ pate yathā daitya camūṃ rājanna indròpendrāva ivāmarau [sa] tatò yudhiṣṭhirò rājā madhyaṃ parāpte divākare śarutāyuṣama abhiprekṣya còdayāma āsa vājinaḥ abhyadhāvata tatò rājā śarutāyuṣama ariṃdamama vinighnana sāyakaisa tīkṣṇaira navabhira nataparvabhiḥ sa saṃvārya raṇe rājā pareṣitāna dharmasūnunā śarāna sapta maheṣvāsaḥ kaunteyāya samarpayata te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śòṇitama āhave asūna iva vicinvantò dehe tasya mahātmanaḥ pāṇḍavasa tubhṛśaṃ viddhasa tena rājñā mahātmanā raṇe varāhakarṇena rājānaṃ hṛdi vivyadhe athāpareṇa bhallena ketuṃ tasya mahātmanaḥ rathaśreṣṭhò rathāta tūrṇaṃ bhūmau pārthò nayapātayata ketuṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā śarutāyuḥ sa tu pārthivaḥ pāṇḍavaṃ viśikhaisa tīkṣṇai rājana vivyādha saptabhiḥ tataḥ karòdhāta parajajvāla dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ yathā yugānte bhūtāni dhakṣyanna iva hutāśanaḥ karuddhaṃ tu pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā devagandharvarākṣasaḥ paravivyathura mahārāja vayākulaṃ cāpya abhūja jagata sarveṣāṃ caiva bhūtānāma idama āsīna manògatama tarī~la lòkāna adya saṃkruddhò nṛpò 'yaṃ dhakṣyatīti vai ṛṣayaśa caiva devāśa ca cakruḥ savastyayanaṃ mahata lòkānāṃ nṛpa śāntya arthaṃ karòdhite pāṇḍave tadā sa ca karòdhasamāviṣṭaḥ sṛkkiṇī parilelihana dadhārātma vapura ghòraṃ yugāntādityasaṃnibhama tataḥ sarvāṇi sainyāni tāvakāni viśāṃ pate nirāśānya abhavaṃsa tatra jīvitaṃ parati bhārata sa tu dhairyeṇa taṃ kòpaṃ saṃnivārya mahāyaśāḥ śarutāyuṣaḥ paraciccheda muṣṭideśe mahada dhanuḥ athainaṃ chinnadhanvānaṃ nārācena satanāntare nirbibheda raṇe rājā sarvasainyasya paśyataḥ sa tavaraṃ caraṇe rājaṃsa tasya vāhāna mahātmanaḥ nijaghāna śaraiḥ kaṣipraṃ sūtaṃ ca sumahābalaḥ hatāśvaṃ tu rathaṃ tayaktvā dṛṣṭvā rājñasa tu pauruṣama vipradudrāva vegena śarutāyuḥ samare tadā tasmiña jite maheṣvāse dharmaputreṇa saṃyuge duryòdhana balaṃ rājana sarvama āsīta parāṅmukhama etata kṛtvā mahārāja dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ vayāttānanò yathākālasa tava sainyaṃ jaghāna ha cekitānasa tu vārṣṇeyò gautamaṃ rathināṃ varama parekṣatāṃ sarvasainyānāṃ chādayāma āsa sāyakaiḥ saṃnivārya śarāṃsa tāṃsa tu kṛpaḥ śāradvatò yudhi cekitānaṃ raṇe yattaṃ rājana vivyādha patribhiḥ athāpareṇa bhallena dhanuśa ciccheda māriṣa sārathiṃ cāsya samare kaṣiprahastò nayapātayata hayāṃśa cāsyāvadhīda rājanna ubhau ca pārṣṇisārathī sò 'vaplutya rathāta tūrṇaṃ gadāṃ jagrāha sātvataḥ sa tayā vīra ghātinyā gadayā gadināṃ varaḥ gautamasya hayāna hatvā sārathiṃ ca nayapātayata bhūmiṣṭhò gautamasa tasya śarāṃśa cikṣepa ṣòḍaśa te śarāḥ sātvataṃ bhittvā parāviśanta dharātalama cekitānasa tataḥ karuddhaḥ punaśa cikṣepa tāṃ gadāma gautamasya vadhākāṅkṣī vṛtrasyeva puraṃdaraḥ tāma āpatantīṃ vimalāma aśmagarbhāṃ mahāgadāma śaraira anekasāhasraira vārayāma āsa gautamaḥ cekitānasa tataḥ khaḍgaṃ kòśāda uddhṛtya bhārata lāghavaṃ parama āsthāya gautamaṃ samupādravata gautamò 'pi dhanusa tayaktvā paragṛhyāsiṃ susaṃśitama vegena mahatā rājaṃśa cekitānama upādravata tāva ubhau balasaṃpannau nistriṃśavaradhāriṇau nistriṃśābhyāṃ sutīkṣṇābhyāma anyònyaṃ saṃtatakṣatuḥ nistriṃśavegābhihatau tatasa tau puruṣarṣabhau dharaṇīṃ samanuprāptau sarvabhūtaniṣevitāma mūrchayābhiparītāṅgau vayāyāmena ca mòhitau tatò 'bhayadhāvada vegena karakarṣaḥ suhṛta tayā cekitānaṃ tathā bhūtaṃ dṛṣṭvā samaradurmadama rathama āròpayaca cainaṃ sarvasainyasya paśyataḥ tathaiva śakuniḥ śūraḥ sayālasa tava viśāṃ pate āròpayada rathaṃ tūrṇaṃ gautamaṃ rathināṃ varama saumadattiṃ tathā karuddhò dhṛṣṭaketura mahābalaḥ navatyā sāyakaiḥ kaṣipraṃ rājana vivyādha vakṣasi saumadattira uraḥsthaira taira bhṛśaṃ bāṇaira aśòbhata madhyaṃ dine mahārāja raśmibhisa tapanò yathā bhūriśravāsa tu samare dhṛṣṭaketuṃ mahārathama hatasūta hayaṃ cakre virathaṃ sāyakòttamaiḥ virathaṃ cainama ālòkya hatāśvaṃ hatasārathima mahatā śaravarṣeṇa chādayāma āsa saṃyuge sa ca taṃ rathama utsṛjya dhṛṣṭaketura mahāmanāḥ āruròha tatò yānaṃ śatānīkasya māriṣa citrasenò vikarṇaśa ca rājana durmarṣaṇasa tathā rathinò hemasaṃnāhāḥ saubhadrama abhidudruvuḥ abhimanyòsa tatasa taisa tu ghòraṃ yuddhama avartata śarīrasya yathā rājana vātapitta kaphaisa taribhiḥ virathāṃsa tava putrāṃsa tu kṛtvā rājana mahāhave na jaghāna naravyāghraḥ samarana bhīma vacasa tadā tatò rājñāṃ bahuśataira gajāśvarathayāyibhiḥ saṃvṛtaṃ samare bhīṣmaṃ devaira api durāsadama parayāntaṃ śīghrama udvīkṣya paritrātuṃ sutāṃsa tava abhimanyuṃ samuddiśya bālama ekaṃ mahārathama vāsudevama uvācedaṃ kaunteyaḥ śavetavāhanaḥ còdayāśvāna hṛṣīkeśa yatraite bahulā rathāḥ ete hi bahavaḥ śūrā kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ yathā na hanyura naḥ senāṃ tathā mādhava còdaya evama uktaḥ sa vārṣṇeyaḥ kaunteyenāmitaujasā rathaṃ śavetahayaira yuktaṃ pareṣayāma āsa saṃyuge niṣṭānakò mahāna āsīta tava sainyasya māriṣa yada arjuna raṇe karuddhaḥ saṃyātasa tāvakāna parati samāsādya tu kaunteyò rājñasa tāna bhīṣmarakṣiṇaḥ suśarmāṇama athò rājanna idaṃ vacanama abravīta jānāmi tavāṃ yudhi śareṣṭhama atyantaṃ pūrvavairiṇama paryāyasyādya saṃprāptaṃ phalaṃ paśya sudāruṇama adya te darśayiṣyāmi pūrvapretāna pitāmahāna evaṃ saṃjalpatasa tasya bībhatsòḥ śatrughātinaḥ śarutvāpi paruṣaṃ vākyaṃ suśarmā rathayūthapaḥ na caivama abravīta kiṃ cica chubhaṃ vā yadi vāśubhama abhi gatvārjunaṃ vīraṃ rājabhira bahubhira vṛtaḥ purastāta pṛṣṭhataśa caiva pārśvataśa caiva sarvataḥ parivāryārjunaṃ saṃkhye tava putraiḥ sahānagha śaraiḥ saṃchādayāma āsa meghaira iva divākarama tataḥ paravṛttaḥ sumahāna saṃgrāmaḥ śòṇitòdakaḥ tāvakānāṃ ca samare pāṇḍavānāṃ ca bhārata [sa] sa tudyamānasa tu śaraira dhanaṃjayaḥ; padā hatò nāga iva śavasana balī bāṇena bāṇena mahārathānāṃ; ciccheda cāpāni raṇe parasahya saṃchidya cāpāni ca tāni rājñāṃ; teṣāṃ raṇe vīryavatāṃ kaṣaṇena vivyādha bāṇaira yugapana mahātmā; niḥśeṣatāṃ teṣva atha manyamānaḥ nipetura ājau rudhirapradigdhāsa; te tāḍitāḥ śakrasutena rājana vibhinnagātrāḥ patitòttamāṅgā; gatāsavaśa chinnatanutra kāyāḥ mahīṃ gatāḥ pārtha balābhibhūtā; vicitrarūpā yugapada vineśuḥ dṛṣṭvā hatāṃsa tāna yudhi rājaputrāṃsa; tarigartarājaḥ parayayau kaṣaṇena teṣāṃ rathānāma atha pṛṣṭhagòpā; davātriṃśada anye 'bayapatanta pārthama tathaiva te saṃparivārya vārthaṃ; vikṛṣya cāpāni mahāravāṇi avīvṛṣana bāṇamahaughavṛṣṭyā; yathā giriṃ tòyadharā jalaughaiḥ saṃpīḍya mānasa tu śaraughavṛṣṭyā; dhanaṃjayasa tāna yudhi jātaròṣaḥ ṣaṣṭyā śaraiḥ saṃyati tailadhautaira; jaghāna tāna apya atha pṛṣṭhagòpāna ṣaṣṭiṃ rathāṃsa tāna avajitya saṃkhye; dhanaṃjayaḥ parītamanā yaśasvī athātvarada bhīṣma vadhāya jiṣṇura; balāni rājñāṃ samare nihatya tarigartarājò nihatāna samīkṣya; mahārathāṃsa tāna atha bandhuvargāna raṇe puraskṛtya narādhipāṃsa tāña; jagāma pārthaṃ tavaritò vadhāya abhidrutaṃ cāstrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ; dhanaṃjayaṃ vīkṣya śikhaṇḍimukhyāḥ abhyudyayusa te śitaśastrahastā; rirakṣiṣantò rathama arjunasya pārthò 'pi tāna āpatataḥ samīkṣya; tarigartarājñā sahitāna nṛvīrāna vidhvaṃsayitvā samare dhanuṣmāna; gāṇḍīvamuktaira niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ bhīṣmaṃ yiyāsura yudhi saṃdadarśa; duryòdhanaṃ saindhavādīṃśa ca rājñaḥ āvārayiṣṇūna abhisaṃprayāya; muhūrtama āyòdhya balena vīraḥ utsṛjya rājānama anantavīryò; jayadrathādīṃśa ca nṛpāna mahaujāḥ yayau tatò bhīmabalò manasvī; gāṅgeyama ājau śaracāpa pāṇiḥ yudhiṣṭhiraśa cògrabalò mahātmā; samāyayau tavaritò jātakòpaḥ madrādhipaṃ samabhityajya saṃkhye; savabhāgama āptaṃ tama ananta kīrtiḥ sārdhaṃ sa mādrī suta bhīmasenaira; bhīṣmaṃ yayau śāṃtanavaṃ raṇāya taiḥ saṃprayuktaḥ sa mahārathāgryaira; gaṅgāsutaḥ samare citrayòdhī na vivyathe śāṃtanavò mahātmā; samāgataiḥ pāṇḍusutaiḥ samastaiḥ athaitya rājā yudhi satyasaṃdhò; jayadrathò 'tayugra balò manasvī ciccheda cāpāni mahārathānāṃ; parasahya teṣāṃ dhanuṣā vareṇa yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenaṃ yamau ca; pārthaṃ tathā yudhi saṃjātakòpaḥ duryòdhanaḥ karòdhaviṣò mahātmā; jaghāna bāṇaira anala parakāśaiḥ kṛpeṇa śalyena śalena caiva; tathā vibhò citrasenena cājau viddhāḥ śaraisa te 'tivivṛddhakòpaira; devā yathā daitya gaṇaiḥ sametaiḥ chinnāyudhaṃ śāṃtanavena rājā; śikhaṇḍinaṃ parekṣya ca jātakòpaḥ ajātaśatruḥ samare mahātmā; śikhaṇḍinaṃ karuddha uvāca vākyama uktvā tathā tavaṃ pitura agratò māma; ahaṃ haniṣyāmi mahāvrataṃ tama bhīṣmaṃ śaraughaira vimalārka varṇaiḥ; satyaṃ vadāmīti kṛtā paratijñā tavayā na caināṃ saphalāṃ karòṣi; devavrataṃ yana na nihaṃsi yuddhe mithyāpratijñò bhava mā nṛvīra; rakṣasva dharmaṃ ca kulaṃ yaśaśa ca parekṣasva bhīṣmaṃ yudhi bhīmavegaṃ; sarvāṃsa tapantaṃ mama sainyasaṃghāna śaraughajālaira atitigma tejaiḥ; kālaṃ yathā mṛtyukṛtaṃ kaṣaṇena nikṛttacāpaḥ samarānapekṣaḥ; parājitaḥ śāṃtanavena rājñā vihāya bandhūna atha sòdarāṃśa ca; kava yāsyase nānurūpaṃ tavedama dṛṣṭvā hi bhīṣmaṃ tama anantavīryaṃ; bhagnaṃ ca sainyaṃ daravamāṇama evama bhītò 'si nūnaṃ darupadasya putra; tathā hi te mukhavarṇò 'parahṛṣṭaḥ ājñāyamāne 'pi dhanaṃjayena; mahāhave saṃprasakte nṛvīra kathaṃ hi bhīṣmāta parathitaḥ pṛthivyāṃ; bhayaṃ tavama adya parakaròṣi vīra sa dharmarājasya vacò niśamya; rūkṣākṣaraṃ vipralāpānubaddhama paratyādeśaṃ manyamānò mahātmā; paratatvare bhīṣma vadhāya rājana tama āpatantaṃ mahatā javena; śikhaṇḍinaṃ bhīṣmama abhidravantama āvārayāma āsa hi śalya enaṃ; śastreṇa ghòreṇa sudurjayena sa cāpi dṛṣṭvā samudīryamāṇama; astraṃ yugāntāgnisamaprabhāvama nāsau vayamuhyada darupadasya putrò; rājana mahendrapratimaprabhāvaḥ tasthau ca tatraiva mahādhanuṣmāña; śaraisa tada astraṃ paratibādhamānaḥ athādade vāruṇama anyada astraṃ; śikhaṇḍya athògraṃ paratighātāya tasya tada astrama astreṇa vidāryamāṇaṃ; savasthāḥ surā dadṛśuḥ pārthivāśa ca bhīṣmaṃ tu rājana samare mahātmā; dhanuḥ sucitraṃ dhavajama eva cāpi chittvānadata pāṇḍusutasya vīrò; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ tataḥ samutsṛjya dhanuḥ sa bāṇaṃ; yudhiṣṭhiraṃ vīkṣya bhayābhibhūtama gadāṃ paragṛhyābhipapāta saṃkhye; jayadrathaṃ bhīmasenaḥ padātiḥ tama āpatantaṃ mahatā javena; jayadrathaḥ sagadaṃ bhīmasenama vivyādha ghòraira yamadaṇḍakalpaiḥ; śitaiḥ śaraiḥ pañcaśataiḥ samantāta acintayitvā sa śarāṃsa tarasvī; vṛkòdaraḥ karòdhaparīta cetāḥ jaghāna vāhāna samare samastāna; āraṭṭajāna sindhurājasya saṃkhye tatò 'bhivīkṣyāpratima parabhāvasa; tavātmajasa tavaramāṇò rathena abhyāyayau bhīmasenaṃ nihantuṃ; samudyatāstraḥ surarājakalpaḥ bhīmò 'paya athainaṃ sahasā vinadya; paratyaudyayau gadayā tarjamānaḥ samudyatāṃ tāṃ yamadaṇḍakalpāṃ; dṛṣṭvā gadāṃ te kuravaḥ samantāta vihāya sarve tava putrama ugraṃ pātaṃ; gadāyāḥ parihartu kāmāḥ apakrāntāsa tumule saṃvimarde; sudāruṇe bhārata mòhanīye amūḍha cetāsa tava atha citrasenò; mahāgadāma āpatantīṃ nirīkṣya rathaṃ samutsṛjya padātira ājau; paragṛhya khaḍgaṃ vimalaṃ ca carma avaplutaḥ siṃha ivācalāgrāña; jagāma cānyaṃ bhuvi bhūmideśama gadāpi sā parāpya rathaṃ sucitraṃ; sāśvaṃ sasūtaṃ vinihatya saṃkhye jagāma bhūmiṃ javalitā mahòlkā; bharaṣṭāmbarāda gāma iva saṃpatantī āścaryabhūtaṃ sumahata tavadīyā; dṛṣṭvaiva tada bhārata saṃprahṛṣṭāḥ sarve vineduḥ sahitāḥ samantāta; pupūjire tava putraṃ sa sainyāḥ [sa] virathaṃ taṃ samāsādya citrasenaṃ manasvinama rathama āròpayāma āsa vikarṇasa tanayasa tava tasmiṃsa tathā vartamāne tumule saṃkule bhṛśama bhīṣmaḥ śāṃtanavasa tūrṇaṃ yudhiṣṭhirama upādravata tataḥ sarathanāgāśvāḥ samakampanta sṛñjayāḥ mṛtyòra āsyama anuprāptaṃ menire ca yudhiṣṭhirama yidhiṣṭhirò 'pi kauravya yamābhyāṃ sahitaḥ parabhuḥ maheṣvāsaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yayau tataḥ śarasahasrāṇi paramuñcana pāṇḍavò yudhi bhīṣmaṃ saṃchādayāma āsa yathā meghò divākarama tena samyaka paraṇītāni śarajālāni bhārata patijagrāha gāṅgeyaḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ tathaiva śarajālāni bhīṣmeṇāstāni māriṣa ākāśe samadṛśyanta khagamānāṃ varajā iva nimeṣārdhāca ca kauneyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavò yudhi adṛśyaṃ samare cakre śarajālena bhāgaśaḥ tatò yudhiṣṭhirò rājā kauravyasya mahātmanaḥ nārācaṃ pareṣayāma āsa karuddha āśīviṣòpamama asaṃprāptaṃ tatasa taṃ tu kaṣurapreṇa mahārathaḥ ciccheda samare rājana bhīṣmasa tasya dhanuścyutama taṃ tu chittvā raṇe bhīṣmò nārācaṃ kālasaṃmitama nijaghne kauravendrasya hayāna kāñcanabhūṣaṇāna hatāśvaṃ tu rathaṃ tayaktvā dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ āruròha rathaṃ tūrṇaṃ nakulasya mahātmanaḥ yamāva api susaṃkruddhaḥ samāsādya raṇe tadā śaraiḥ saṃchādayāma āsa bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ tau tu dṛṣṭvā mahārāja bhīṣmabāṇaprapīḍitau jagāmātha parāṃ cintāṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā tatò yudhiṣṭhirò vaśyāna rājñasa tāna samacòdayata bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ sarve nihateti suhṛdgaṇāna tatasa te pārthivāḥ sarve śarutvā pārthasya bhāṣitama mahatā rathavaṃśena parivavruḥ pitāmahama sa samantāta parivṛtaḥ pitā devavratasa tava cikrīda dhanuṣā rājana pātayānò mahārathāna taṃ carantaṃ raṇe pārthā dadṛśuḥ kauravaṃ yudhi mṛgamadhyaṃ paraviśyeva yathā siṃhaśiśuṃ vane tarjayānaṃ raṇe śūrāṃsa tarāsayānaṃ ca sāyakaiḥ dṛṣṭvā taresura mahārāja siṃhaṃ mṛgagaṇā iva raṇe bharata siṃhasya dadṛśuḥ kaṣatriyā gatima agnera vāyusahāyasya yathā kakṣaṃ didhakṣataḥ śirāṃsi rathināṃ bhīṣmaḥ pātayāma āsa saṃyuge tālebhya iva pakvāni phalāni kuśalò naraḥ patadbhiśa ca mahārāja śiròbhira dharaṇītale babhūva tumulaḥ śabdaḥ patatāma aśmanāma iva tasmiṃsa tu tumule yuddhe vartamāne sudāruṇe sarveṣāma eva sainyānāma āsīda vayatikarò mahāna bhinneṣu teṣu vayūheṣu kaṣatriyā itaretarama ekama ekaṃ samāhūya yuddhāyaivòpatasthire śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmahama abhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta anādṛtya tatò bhīṣmasa taṃ śikhaṇḍinama āhave parayayau sṛñjayāna karuddhaḥ satrītvaṃ cintya śikhaṇḍinaḥ sṛñjayāsa tu tatò hṛṣṭā dṛṣṭvā bhīṣmaṃ mahārathama siṃhanādāna bahuvidhāṃśa cakruḥ śaṅkhavimiśritāna tataḥ paravavṛte yuddhaṃ vayatiṣakta rathadvipama aparāṃ diśama āsthāya sathite savitari parabhò dhṛṣṭadyumnò 'tha pāñcālyaḥ sātyakiśa ca mahārathaḥ pīḍayantau bhṛśaṃ sainyaṃ śaktitòmaravṛṣṭibhiḥ śastraiśa ca bahubhī rājaña jaghnatusa tāvakāna raṇe te hanyamānāḥ samare tāvakāḥ puruṣarṣabha āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā na tayajanti sama saṃyugama yathòtsāhaṃ ca samare jaghnura lòkaṃ mahārathāḥ tatrākrandò mahāna āsīta tāvakānāṃ mahātmanāma vadhyatāṃ samare rājana pārṣatena mahātmanā taṃ śarutvā ninadaṃ ghòraṃ tāvakānāṃ mahārathau vindānuvindāva āvantyau pārṣataṃ patyupasthitau tau tasya turagāna hatvā tavaramāṇau mahārathau chādayāma āsatura ubhau śaravarṣeṇa pārṣatama avaplutyātha pāñcālyò rathāta tūrṇaṃ mahābalaḥ āruròha rathaṃ tūrṇaṃ sātyakeḥ sumahātmanaḥ tatò yudhiṣṭhirò rājā mahatyā senayā vṛtaḥ āvantyau samare karuddhāva abhyayāta sa paraṃtapau tathaiva tava putrò 'pi sarvòdyògena māriṣa vindānuvindāva āvantyau parivāryòpatasthivāna arjunaśa cāpi saṃkruddhaḥ kaṣatriyāna kaṣatriyarṣabha ayòdhayata saṃgrāme varja pāṇira ivāsurāna daròṇaśa ca samare karuddhaḥ putrasya pariyakṛta tava vayadhamata sarvapāñcālāṃsa tūlarāśima ivānalaḥ duryòdhana purògāsa tu putrāsa tava viśāṃ pate parivārya raṇe bhīṣmaṃ yuyudhuḥ pāṇḍavaiḥ saha tatò duryòdhanò rājā lòhitāyati bhāskare abravīta tāvakāna sarvāṃsa tavaradhvama iti bhārata yudhyatāṃ tu tathā teṣāṃ kurvatāṃ karma duṣkarama astaṃ girima athārūḍhe na parakāśati bhāskare parāvartata nadī ghòrā śòṇitaughataraṅgiṇī gòmāyugaṇasaṃkīrṇā kaṣaṇena rajanī mukhe śivābhira aśivābhiśa ca ruvadbhira bhairavaṃ ravama ghòrama āyòdhanaṃ jajñe bhūtasaṃgha samākulama rākṣasāśa ca piśācāśa ca tathānye piśitāśanāḥ samantatò vayadṛśyanta śataśò 'tha sahasraśaḥ arjunò 'tha suśarmādīna rājñasa tāna sapadānugāna vijitya pṛtanā madhye yayau savaśibiraṃ parati yudhiṣṭhirò 'pi kauravyò bharātṛbhyāṃ sahitasa tadā yayau savaśibiraṃ rājā niśāyāṃ senayā vṛtaḥ bhīmasenò 'pi rājendra duryòdhanamukhāna rathāna avajitya tataḥ saṃkhye yayau savaśibiraṃ parati duryòdhanò 'pi nṛpatiḥ parivārya mahāraṇe bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ tūrṇaṃ parayātaḥ śibiraṃ parati daròṇò darauṇiḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ parivārya camūṃ sarvāṃ parayayuḥ śibiraṃ parati tathaiva sātyakī rājana dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ parivārya raṇe yòdhāna yayatuḥ śibiraṃ parati evama ete mahārāja tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha paryavartanta sahitā niśākāle paraṃtapāḥ tataḥ savaśibiraṃ gatvā pāṇḍavāḥ kuravasa tathā nayaviśanta mahārāja pūjayantaḥ parasparama rakṣāṃ kṛtvātmanaḥ śūrā nayasya gulmāna yathāvidhi apanīya ca śalyāṃsa te sanātvā ca vividhaira jalaiḥ kṛtasvastyayanāḥ sarve saṃstūyantaśa ca bandibhiḥ gītavāditraśabdena vayakrīḍanta yaśasvinaḥ muhūrtama iva tata sarvama abhavata savargasaṃnibhama na hi yuddhakathāṃ kāṃ cita tatra cakrura mahārathāḥ te parasupte bale tatra pariśrānta jane nṛpa hastyaśvabahule rājana parekṣaṇīye babhūvatuḥ [sa] pariṇāmya niśāṃ tāṃ tu sukhasuptā janeśvarāḥ kuravaḥ pāṇḍavāśa caiva punara yuddhāya niryayuḥ tataḥ śabdò mahāna āsīta senayòra ubhayòra api nirgacchamānayòra saṃkhye sāgarapratimò mahāna tatò duryòdhanò rājā citrasenò viviṃśatiḥ bhīṣmaśa ca rathināṃ śareṣṭhò bhāradvājaśa ca vai davijaḥ ekībhūtāḥ susaṃyattāḥ kauravāṇāṃ mahācamūḥ vayūhāya vidadhū rājana pāṇḍavāna parati daṃśitāḥ bhīṣmaḥ kṛtvā mahāvyūhaṃ pitā tava viśāṃ pate sāgarapratimaṃ ghòraṃ vāhanòrmitaraṅgiṇama agrataḥ sarvasainyānāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavò yayau mālavaira dākṣiṇātyaiśa ca āvantyaiśa ca samanvitaḥ tatò 'nantarama evāsīda bhāradvājaḥ paratāpavāna pulindaiḥ pāradaiśa caiva tathā kaṣudrakamālavaiḥ daròṇāda anantaraṃ yattò bhagadattaḥ paratāpavāna māgadhaiśa ca kaliṅgaiśa ca piśācaiśa ca viśāṃ pate parāgjyòtiṣāda anu nṛpaḥ kausalyò 'tha bṛhadbalaḥ mekalaisa taraipuraiśa caiva cicchilaiśa ca samanvitaḥ bṛhadbalāta tataḥ śūrasa tarigartaḥ parasthalādhipaḥ kāmbòjaira bahubhiḥ sārdhaṃ yavanaiśa ca sahasraśaḥ darauṇisa tu rabhasaḥ śūrasa tarigartāda anu bhārata parayayau siṃhanādena nādayānò dharātalama tathā sarveṇa sainyena rājā duryòdhanasa tadā darauṇera anantaraṃ parāyāta sòdaryaiḥ parivāritaḥ duryòdhanāda anu kṛpasa tataḥ śāradvatò yayau evama eṣa mahāvyūhaḥ parayayau sāgaròpamaḥ rejusa tatra patākāśa ca śavetaca chatrāṇi cābhibhò aṅgadānya atha citrāṇi mahārhāṇi dhanūṃṣi ca taṃ tu dṛṣṭvā mahāvyūhaṃ tāvakānāṃ mahārathaḥ yudhiṣṭhirò 'baravīta tūrṇaṃ pārṣataṃ pṛtanā patima paśya vayūhaṃ maheṣvāsa nirmitaṃ sāgaròpamama parativyūhaṃ tavama api hi kuru pārṣata mācirama tataḥ sa pārṣataḥ śūrò vayūhaṃ cakre sudāruṇama śṛṅgāṭalaṃ mahārāja paravyūhavināśanama śṛṅgebhyò bhīmasenaśa ca sātyaktiśa ca mahārathaḥ rathaira anekasāhasraisa tathā hayapadātibhiḥ nābhyāma abhūna naraśreṣṭhaḥ śavetāśvò vānaradhvajaḥ madhye yudhiṣṭhirò rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau athetare maheṣvāsāḥ saha sainyā narādhipāḥ vayūhaṃ taṃ pūrayāma āsura vayūha śāstraviśāradāḥ abhimanyusa tataḥ paścāda virāṭaśa ca mahārathaḥ daraupadeyāśa ca saṃhṛṣṭā rākṣasaśa ca ghaṭòtkacaḥ evama etaṃ mahāvyūhaṃ vayūhya bhārata pāṇḍavāḥ atiṣṭhana samare śūrā yòddhukāmā jayaiṣiṇaḥ bherīśabdāśa ca tumulā vimiśrāḥ śaṅkhanisvanaiḥ kaṣveḍitāsphòṭitòtkruṣṭaiḥ subhīmāḥ sarvatòdiśama tataḥ śūrāḥ samāsādya samare te parasparama netraira animiśai rājanna avaikṣanta parakòpitāḥ manòbhisa te manuṣyendra pūrvaṃ yòdhāḥ parasparama yuddhāya samavartanta samāhūyetaretarama tataḥ paravavṛte yuddhaṃ ghòrarūpaṃ bhayāvahama tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatāma itaretarama nārācā niśitāḥ saṃkhye saṃpatanti sama bhārata vayāttānanā bhayakarā uragā iva saṃghaśaḥ niṣpetura vimalāḥ śaktyasa tailadhautāḥ sutejanāḥ ambudebhyò yathā rājana bharājamānāḥ śatahradāha gadāśa ca vimalaiḥ paṭṭaiḥ pinaddhāḥ savarṇabhūṣitāḥ patantyasa tatra dṛśyante giriśṛṅgòpamāḥ śubhāḥ nistriṃśāśa ca vayarājanta vimalāmbarasaṃnibhāḥ ārṣabhāṇi ca carmāṇi śatacandrāṇi bhārata aśòbhanta raṇe rājana patamānāni sarvaśaḥ te 'nayònyaṃ samare sene yudhyamāne narādhipa aśòbhetāṃ yathā daitya deva sene samudyate abhyadravanta samare te 'nayònyaṃ vai samantataḥ rathāsa tu rathibhisa tūrṇaṃ pareṣitāḥ paramāhave yugaira yugāni saṃśliṣya yuyudhuḥ pārthivarṣabhāḥ dantināṃ yudhyamānānāṃ saṃgharṣāta pāvakò 'bhavata danteṣu bharataśreṣṭha sa dhūmaḥ sarvatòdiśama parāsaira abhihatāḥ ke cida gajayòdhāḥ samantataḥ patamānāḥ sama dṛśyante giriśṛṅgāna nagā iva pādātāśa cāpya adṛśyanta nighnantò hi parasparama citrarūpadharāḥ śūrā nakharaprāsayòdhinaḥ anyònyaṃ te samāsādya kurupāṇḍavasainikāḥ śastraira nānāvidhaira ghòrai raṇe ninyura yamakṣayama tataḥ śāṃtanavò bhīṣmò rathaghòṣeṇa nādayana abhyāgamada raṇe pāṇḍūna dhanuḥ śabdena mòhayana pāṇḍavānāṃ rathāśa cāpi nadantò bhairavasvanama abhyadravanta saṃyattā dhṛṣṭadyumnapurògamāḥ tataḥ paravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata narāśvarathanāgānāṃ vayatiṣaktaṃ parasparama [sa] bhīṣmaṃ tu samare karuddhaṃ paratapantaṃ samantataḥ na śekuḥ pāṇḍavā daraṣṭuṃ tapantama iva bhāskarama tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāta abhyadravanta gāṅgeyaṃ mardayantaṃ śitaiḥ śaraiḥ sa tu bhīṣmò raṇaślāghī sòmakāna saha sṛñjayāna pāñcālāṃśa ca maheṣvāsāna pātayāma āsa sāyakaiḥ te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ sòmakaiḥ saha bhīṣmama evābhyayusa tūrṇaṃ tayaktvā mṛtyukṛtaṃ bhayama sa teṣāṃ rathināṃ vīrò bhīṣmaḥ śāṃtanavò yudhi ciccheda sahasā rājana bāhūna atha śirāṃsi ca virathāna rathinaśa cakre pitā devavratasa tava patitānya uttamāṅgāni hayebhyò hayasādināma nirmanuṣyāṃśa ca mātaṅgāña śayānāna parvatòpamāna apaśyāma mahārāja bhīṣmāstreṇa paramòhitāna na tatrāsīta pumāna kaśa cita pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate anyatra rathināṃ śareṣṭhāda bhīmasenāna mahābalāta sa hi bhīṣmaṃ samāsādya tāḍayāma āsa saṃyuge tatò niṣṭānakò ghòrò bhīṣma bhīmaṃ samāgame babhūva sarvasainyānāṃ ghòrarūpò bhayānakaḥ tathaiva pāṇḍavā hṛṣṭāḥ siṃhanādama athānadana tatò duryòdhanò rājā sòdaryaiḥ parivāritaḥ bhīṣmaṃ jugòpa samare vartamāne janakṣaye bhīmasa tu sārathiṃ hatvā bhīṣmasya rathināṃ varaḥ vidrutāśve rathe tasmina daravamāṇe samantataḥ sunābhasya śareṇāśu śiraśa ciccheda cārihā kaṣurapreṇa sutīkṣṇena sa hatò nayapatada bhuvi hate tasmina mahārāja tava putre mahārathe nāmṛṣyanta raṇe śūrāḥ sòdaryāḥ sapta saṃyuge ādityaketura bahva āśīkuṇḍa dhārò mahòdaraḥ aparājitaḥ paṇḍitakò viśālākṣaḥ sudurjayaḥ pāṇḍavaṃ citrasaṃnāhā vicitrakavaca dhavajāḥ abhyadravanta saṃgrāme yòddhukāmārimardanāḥ mahòdarasa tu samare bhīmaṃ vivyādha patribhiḥ navabhira vajrasaṃkāśaira namuciṃ vṛtrahā yathā ādityaketuḥ saptatyā bahva āśīcāpi pañcabhiḥ navatyā kuṇḍa dhārasa tu viśālākṣaśa ca saptabhiḥ aparājitò mahārāja parājiṣṇura mahārathaḥ śaraira bahubhira ānarchada bhīmasenaṃ mahābalama raṇe paṇḍitakaśa cainaṃ taribhira bāṇaiḥ samardayata sa tana na mamṛṣe bhīmaḥ śatrubhira vadhama āhave dhanuḥ parapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ śiraśa ciccheda samare śareṇa nataparvaṇā aparājitasya sunasaṃ tava putrasya saṃyuge parājitasya bhīmena nipapāta śiròmahīma athāpareṇa bhallena kuṇḍa dhāraṃ mahārathama parāhiṇòna mṛtyulòkāya sarvalòkasya paśyataḥ tataḥ punara ameyātmā parasaṃdhāya śilīmukhama pareṣayāma āsa samare paṇḍitaṃ parati bhārata sa śaraḥ paṇḍitaṃ hatvā viveśa dharaṇītalama yathā naraṃ nihatyāśu bhujagaḥ kālacòditaḥ viśālākṣa śiraśa chittvā pātayāma āsa bhūtale taribhiḥ śaraira adīnātmā samarana kaleśaṃ purātanama mahòdaraṃ maheṣvāsaṃ nārācena satanāntare vivyādha samare rājana sa hatò nayapatada bhuvi ādityaketòḥ ketuṃ ca chittvā bāṇena saṃyuge bhallena bhṛśatīkṣṇena śiraśa ciccheda cārihā bahva āśinaṃ tatò bhīmaḥ śareṇa nataparvaṇā pareṣayāma āsa saṃkruddhò yamasya sadanaṃ parati paradudruvusa tatasa te 'naye putrāsa tava viśāṃ pate manyamānā hi tata satyaṃ sabhāyāṃ tasya bhāṣitama tatò duryòdhanò rājā bharātṛvyasanakarśitaḥ abravīta tāvakāna yòdhāna bhīmò 'yaṃ yudhi vadhyatāma evama eta maheṣvāsāḥ putrāsa tava viśāṃ pate bharātṝna saṃdṛśya nihatāna parāsmaraṃsa te hi tada vacaḥ yada uktavāna mahāprājñaḥ kaṣattā hitama anāmayama tada idaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ divyadarśinaḥ lòbhamòhasamāviṣṭaḥ putra parītyā janādhipa na budhyase purā yata tata tathyama uktaṃ vacò mahata tathaiva hi vadhārthāya putrāṇāṃ pāṇḍavò balī nūnaṃ jātò mahābāhura yathā hanti sama kauravāna tatò duryòdhanò rājā bhīṣmama āsādya māriṣa duḥkhena mahatāviṣṭò vilalāpātikarśitaḥ nihatā bharātaraḥ śūrā bhīmasenena me yudhi yatamānāsa tathānye 'pi hanyante sarvasainikāḥ bhavāṃśa ca madhyasthatayā nityama asmāna upekṣate sò 'haṃ kāpathama ārūḍhaḥ paśya daivama idaṃ mama etaca charutvā vacaḥ karūraṃ pitā devavratasa tava duryòdhanama idaṃ vākyama abravīta sāśrulòcanama uktama etana mayā pūrvaṃ daròṇena vidureṇa ca gāndhāryā ca yaśasvinyā tattvaṃ tāta na buddhavāna samayaśa ca mayā pūrvaṃ kṛtò vaḥ śatrukarśana nāhaṃ yudhi vimòktavyò nāpya ācāryaḥ kathaṃ cana yaṃ yaṃ hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ bhīmò darakṣyati saṃyuge haniṣyati raṇe taṃ taṃ satyama etada baravīmi te sa tavaṃ rājana sathirò bhūtvā dṛḍhāṃ kṛtvā raṇe matima yòdhayasva raṇe pārthāna savargaṃ kṛtvā parāyaṇama na śakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ sendraira api surāsuraiḥ tasmāda yuddhe matiṃ kṛtvā sathirāṃ yudhyasva bhārata [dhṛ] dṛṣṭvā mama hatāna putrāna bahūna ekena saṃśaya bhīṣmò daròṇaḥ kṛpaśa caiva kima akurvata saṃyuge ahanya ahani me putrāḥ kaṣayaṃ gacchanti saṃjaya manye 'haṃ sarvathā sūta daivenaupahatā bhṛśama yatra me tanayāḥ sarve jīyante na jayantya uta yatra bhīṣmasya daròṇasya kṛpasya ca mahātmanaḥ saumadatteśa ca vīrasya bhagadattasya còbhayòḥ aśvatthāmnasa tathā tāta śūrāṇāṃ sumahātmanāma anyeṣāṃ caiva vīrāṇāṃ madhyagāsa tanayā mama yada ahanyanta saṃgrāme kima anyada bhāgadheyataḥ na hi duryòdhanò mandaḥ purā paròktama abudhyata vāryamāṇò mayā tāta bhīṣmeṇa vidureṇa ca gāndhāryā caiva durmedhāḥ satataṃ hitakāmyayā nāvabudhyata purā mòhāta tasya parāptama idaṃ phalama yada bhīmasenaḥ samare putrāna mama vicetasaḥ ahanya ahani saṃkruddhò nayate yamasādanama [sa] idaṃ tata samanuprāptaṃ kaṣattura vacanama uttamama na buddhavāna asi vibhò paròcyamānaṃ hitaṃ tadā nivāraya sutāna dayūtāta pāṇḍavāna mā daruheti ca suhṛdāṃ hitakāmānāṃ baruvatāṃ tata tada eva ca na śuśrūṣasi yada vākyaṃ martyaḥ pathyama ivauṣadhama tada eva tavāma anuprāptaṃ vacanaṃ sādhu bhāṣitama vidura daròṇa bhīṣmāṇāṃ tathānyeṣāṃ hitaiṣiṇāma akṛtvā vacanaṃ pathyaṃ kaṣayaṃ gacchanti kauravāḥ tada etata samatikrāntaṃ pūrvama eva viśāṃ pate tasmāna me śṛṇu tattvena yathā yuddhama avartata madhyāhne sumahāraudraḥ saṃgrāmaḥ samapadyata lòkakṣayakarò rājaṃsa tana me nigadataḥ śṛṇu tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāta saṃrabdhānya abhyadhāvanta bhīṣmama eva jighāṃsayā dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiśa ca mahārathaḥ yuktānīkā mahārāja bhīṣmama eva samabhyayuḥ arjunò daraupadeyāśa ca cekitānaśa ca saṃyuge daruyòdhana samādiṣṭāna rājñaḥ sarvāna samabhyayuḥ abhimanyusa tathā vīrò haiḍimbaśa ca mahārathaḥ bhīmasenaśa ca saṃkruddhasa te 'bhayadhāvanta kauravāna taridhā bhūtaira avadhyanta pāṇḍavaiḥ kauravā yudhi tathaiva kaurave rājanna avadhyanta pare raṇe daròṇasa tu rathināṃ śareṣṭhaḥ sòmakāna sṛñjayaiḥ saha abhyadravata saṃkruddhaḥ pareṣayiṣyana yamakṣayama tatrākrandò mahāna āsīta sṛñjayānāṃ mahātmanāma vadhyatāṃ samare rājana bhāradvājena dhanvinā daròṇena nihatāsa tatra kaṣatriyā bahavò raṇe viveṣṭantaḥ sama dṛśyante vayādhikliṣṭā narā iva kūjatāṃ karandatāṃ caiva satanatāṃ caiva saṃyuge aniśaṃ śarūyate śabdaḥ kaṣuta kṛśānāṃ nṛṇāma iva tathaiva kauraveyāṇāṃ bhīmasenò mahābalaḥ cakāra kadanaṃ ghòraṃ karuddhaḥ kāla ivāparaḥ vadhyatāṃ tatra sainyānāma anyònyena mahāraṇe parāvartata nadī ghòrā rudhiraughapravāhinī sa saṃgrāmò mahārāja ghòrarūpò 'bhavana mahāna kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yama rāṣṭravivardhanaḥ tatò bhīmò raṇe karuddhò rabhasaśa ca viśeṣataḥ gajānīkaṃ samāsādya pareṣayāma āsa mṛtyave tatra bhārata bhīmena nārācābhihatā gajāḥ petuḥ seduśa ca neduśa ca diśaśa ca paribabhramuḥ chinnahastā mahānāgāśa chinnapādāśa ca māriṣa karauñcavada vayanadana bhītāḥ pṛthivīma adhiśiśyire nakulaḥ sahadevaśa ca hayānīkama abhidrutau te hayāḥ kāñcanāpīḍā rukmabhāṇḍa paricchadāḥ vadhyamānā vayadṛśyanta śataśò 'tha sahasraśaḥ patadbhiśa ca hayai rājana samāstīryata medinī nirjihvairśa ca śavasadbhiśa ca kūjadbhiśa ca gatāsubhiḥ hayaira babhau naraśreṣṭha nānārūpadharaira dharā arjunena hataiḥ saṃkhye tathā bhārata vājibhiḥ parababhau vasudhā ghòrā tatra tatra viśāṃ pate rathaira bhagnaira dhavajaiśa chinnaiśa chatraiśa ca sumahāprabhaiḥ hāraira niṣkaiḥ sa keyūraiḥ śiròbhiśa ca sakuṇḍalaiḥ uṣṇīṣaira apaviddhaiśa ca patākābhiśa ca sarvaṣaḥ anukarṣaiḥ śubhau rājana yòktraiśa cavyasuraśmibhiha saṃchannā vasudhā bhāti vasante kusumaira iva evama eṣa kaṣayò vṛttaḥ pāṇḍūnāma api bhārata karuddhe śāṃtanave bhīṣme daròṇe ca rathasattame aśvatthāmni kṛpe caiva tathaiva kṛtavarmaṇi tathetareṣu karuddheṣu tāvakānāma api kaṣayaḥ saṃjaya uvāca vartamāne tathā raudre rājana vīravarakṣaye śakuniḥ saubalaḥ śarīmāna pāṇḍavāna samupādravata tathaiva sātvatò rājana hārdikyaḥ paravīrahā abhyadravata saṃgrāme pāṇḍavānāma anīkinīma tataḥ kāmbòjamukhyānāṃ nadījānāṃ ca vājināma āraṭṭānāṃ mahījānāṃ sindhujānāṃ ca sarvaśaḥ vanāyujānāṃ śubhrāṇāṃ tathā parvatavāsināma ye cāpare tittirajā javanā vātaraṃhasaḥ suvarṇālaṃkṛtaira etaira varmavadbhiḥ sukalpitaiḥ hayaira vātajavaira mukhyaiḥ pāṇḍavasya sutò balī abhyavartata tata sainyaṃ hṛṣṭarūpaḥ paraṃtapaḥ arjunasyātha dāyāda irāvāna nāma vīryavāna sutāyāṃ nāgarājasya jātaḥ pārthena dhīmatā airāvatena sā dattā anapatyā mahātmanā patyau hate suparṇena kṛpaṇā dīnacetanā bhāryārthaṃ tāṃ ca jagrāha pārthaḥ kāmavaśānugāma evama eṣa samutpannaḥ parakṣetre 'rajunātmajaḥ sa nāgalòke saṃvṛddhò mātrā ca parirakṣitaḥ pitṛvyeṇa parityaktaḥ pārthadveṣāda durātmanā rūpavāna vīryasaṃpannò guṇavāna satyavikramaḥ indralòkaṃ jagāmāśu śarutvā tatrārjunaṃ gatama sò 'bhigamya mahātmānaṃ pitaraṃ satyavikramama abhyavādayada avyagrò vinayena kṛtāñjaliḥ irāvāna asmi bhadraṃ te putraśa cāhaṃ tavābhibhò mātuḥ samāgamò yaśa ca tata sarvaṃ paratyavedayata taca ca sarvaṃ yathāvṛttama anusasmāra pāṇḍavaḥ pariṣvajya sutaṃ cāpi sò ''tamanaḥ sadṛśaṃ guṇaiḥ parītimāna abhavata pārthò devarājaniveśane sò 'rajunena samājñaptò devalòke tadā nṛpa parītipūrvaṃ mahābāhuḥ savakāryaṃ parati bhārata yuddhakāle tavayāsmākaṃ sāhyaṃ deyama iti parabhò bāḍhama itya evama uktvā ca yuddhakāla upāgataḥ kāmavarṇajavaira aśvaiḥ saṃvṛtò bahubhira nṛpa te hayāḥ kāñcanāpīḍā nānāvarṇā manòjavāḥ utpetuḥ sahasā rājana haṃsā iva mahòdadhau te tavadīyāna samāsādya hayasaṃghāna mahājavāna karòḍaiḥ karòḍāna abhighnantò ghòṇābhiśa ca parasparama nipetuḥ sahasā rājana suvegābhihatā bhuvi nipatadbhisa tathā taiśa ca hayasaṃghaiḥ parasparama śuśruve dāruṇaḥ śabdaḥ suparṇapatane yathā tathaiva ca mahārāja sametyānyònyama āhave parasparavadhaṃ ghòraṃ cakrusa te hayasādinaḥ tasmiṃsa tathā vartamāne saṃkule tumule bhṛśama ubhayòra api saṃśāntā hayasaṃghāḥ samantataḥ parakṣīṇasāyakāḥ śūrā nihatāśvāḥ śaramāturāḥ vilayaṃ samanuprāptāsa takṣamāṇāḥ parasparama tataḥ kaṣīṇe hayānīke kiṃ cica cheṣe ca bhārata saubalasyātmajāḥ śūrā nirgatā raṇamūrdhani vāyuvegasamasparśā jave vāyusamāṃsa tathā āruhya śīlasaṃpannāna vayaḥsthāṃsa turagòttamāna gajò gavākṣò vṛṣakaśa carmavāna ārjavaḥ śukaḥ ṣaḍa ete balasaṃpannā niryayura mahatò balāta vāryamāṇāḥ śakuninā savaiśa ca yòdhaira mahābalaiḥ saṃnaddhā yuddhakuśalā raudrarūpā mahābalāḥ tada anīkaṃ mahābāhò bhittvā paramadurjayama balena mahatā yuktāḥ savargāya vijayaiṣiṇaḥ viviśusa te tadā hṛṣṭā gāndhārā yuddhadurmadāḥ tāna paraviṣṭāṃsa tadā dṛṣṭvā irāvāna api vīryavāna abravīta samare yòdhāna vicitrābharaṇāyudhāna yathaite dhārtarāṣṭrasya yòdhāḥ sānugavāhanāḥ hanyante samare sarve tathā nītira vidhīyatāma bāḍhama itya evama uktvā te sarve yòdhā irāvataḥ jaghnusa te vai parānīkaṃ durjayaṃ samare paraiḥ tada anīkama anīkena samare vīkṣya pātitama amṛṣyamāṇāsa te sarve subalasyātmajā raṇe irāvantama abhidrutya sarvataḥ paryavārayana tāḍayantaḥ śitaiḥ parāsaiśa còdayantaḥ parasparama te śūrāḥ paryadhāvanta kurvantò mahada ākulama irāvāna atha nirbhinnaḥ parāsaisa tīkṣṇaira mahātmabhiḥ saravatā rudhireṇāktasa tòttraira viddha iva davipaḥ urasya api ca pṛṣṭhe ca pārśvayòśa ca bhṛśāhataḥ ekò bahubhira itya arthaṃ dhairyāda rājana na vivyathe irāvāna atha saṃkruddhaḥ sarvāṃsa tāna niśitaiḥ śaraiḥ mòhayāma āsa samare viddhvā parapuraṃjayaḥ parāsāna uddhṛtya sarvāṃśa ca savaśarīrāda ariṃdamaḥ taira eva tāḍayāma āsa subalasyātmajāna raṇe nivṛṣya niśitaṃ khaḍgaṃ gṛhītvā ca śarāvarama padātisa tūrṇama āgacchaja jighāṃsuḥ saubalāna yudhi tataḥ paratyāgataprāṇāḥ sarve te subalātmajāḥ bhūyaḥ karòdhasamāviṣṭā irāvantama athādravana irāvāna api khaḍgena darśayana pāṇilāghavama abhyavartata tāna sarvāna saubalāna baladarpitaḥ lāghavenātha carataḥ sarve te subalātmajāḥ antaraṃ nādhyagacchanta carantaḥ śīghragāminaḥ bhūmiṣṭhama atha taṃ saṃkhye saṃpradṛśya tataḥ punaḥ parivārya bhṛśaṃ sarve garahītuma upacakramuḥ athābhyāśagatānāṃ sa khaḍgenāmitrakarśanaḥ upahastāvahastābhyāṃ teṣāṃ gātrāṇya akṛntata āyudhāni ca sarveṣāṃ bāhūna api ca bhūṣitāna apatanta nikṛttāṅgā gatā bhūmiṃ gatāsavaḥ vṛṣakasa tu mahārāja bahudhā parivikṣataḥ amucyata mahāraudrāta tasmāda vīrāvakartanāta tāna sarvāna patitāna dṛṣṭvā bhītò duryòdhanasa tataḥ abhyabhāṣata saṃkruddhò rākṣasaṃ ghòradarśanama ārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsaṃ māyāvinama ariṃdamama vairiṇaṃ bhīmasenasya pūrvaṃ bakavadhena vai paśya vīra yathā haya eṣa phalgunasya sutò balī māyāvī vipriyaṃ ghòrama akārṣīna me balakṣayama tavaṃ ca kāmagamasa tāta māyāstre ca viśāradaḥ kṛtavairaśa ca pārthena tasmāda enaṃ raṇe jahi bāḍhama itya evama uktvā tu rākṣasò ghòradarśanaḥ parayayau siṃhanādena yatrārjunasutò yuvā savārūḍhaira yuddhakuśalaira vimalaprāsayòdhibhiḥ vīraiḥ parahāribhira yuktaḥ savaira anīkaiḥ samāvṛtaḥ nihantukāmaḥ samare irāvantaṃ mahābalama irāvāna api saṃkruddhasa tavaramāṇaḥ parākramī hantukāmama amitraghnò rākṣasaṃ paratyavārayata tama āpatantaṃ saṃprekṣya rākṣasaḥ sumahābalaḥ tavaramāṇasa tatò māyāṃ parayòktuma upacakrame tena māyāmayāḥ kḷptā hayāsa tāvanta eva hi savārūḍhā rākṣasaira ghòraiḥ śūlapaṭṭiśapāṇibhiḥ te saṃrabdhāḥ samāgamya davisāhasrāḥ parahāriṇaḥ acirāda gamayāma āsuḥ paretalòkaṃ parasparama tasmiṃsa tu nihate sainye tāva ubhau yuddhadurmadau saṃgrāme vayavatiṣṭhetāṃ yathā vai vṛtravāsavau ādravantama abhiprekṣya rākṣasaṃ yuddhadurmadama irāvāna karòdhasaṃrabdhaḥ paratyadhāvana mahābalaḥ samabhyāśagatasyājau tasya khaḍgena durmateḥ ciccheda kārmukaṃ dīptaṃ śarāvāpaṃ ca pañcakama sa nikṛttaṃ dhanura dṛṣṭvā khaṃ javena samāviśata irāvantama abhikruddhaṃ mòhayanna iva māyayā tatò 'natarikṣama utpatya irāvāna api rākṣasama vimòhayitvā māyābhisa tasya gātrāṇi sāyakaiḥ ciccheda sarvamarmajñaḥ kāmarūpò durāsadaḥ tathā sa rākṣasaśreṣṭhaḥ śaraiḥ kṛttaḥ punaḥ punaḥ saṃbabhūva mahārāja samavāpa ca yauvanama māyā hi sahajā teṣāṃ vayò rūpaṃ ca kāmajama evaṃ tada rākṣasasyāṅgaṃ chinnaṃ chinnaṃ vayaròhata irāvāna api saṃkruddhò rākṣasaṃ taṃ mahābalama paraśvadhena tīkṣṇena ciccheda ca punaḥ punaḥ sa tena balinā vīraśa chidyamāna iva darumaḥ rākṣasò vayanadada ghòraṃ sa śabdasa tumulò 'bhavata paraśvadhakṣataṃ rakṣaḥ susrāva rudhiraṃ bahu tataśa cukròdha balavāṃśa cakre vegaṃ ca saṃyuge ārśyaśṛṅgisa tatò dṛṣṭvā samare śatruma ūrjitama kṛtvā ghòraṃ mahada rūpaṃ garahītuma upacakrame saṃgrāmaśirasò madhye sarveṣāṃ tatra paśyatāma tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ māyāṃ rākṣasasya mahātmanaḥ irāvāna api saṃkruddhò māyāṃ saraṣṭuṃ paracakrame tasya karòdhābhibhūtasya saṃyugeṣva anivartinaḥ yò 'navayò mātṛkasa tasya sa enama abhipedivāna sa nāgaira bahuśò rājana sarvataḥ saṃvṛtò raṇe dadhāra sumahada rūpama ananta iva bhògavāna tatò bahuvidhaira nāgaiśa chādayāma āsa rākṣasama chādyamānasa tu nāgaiḥ sa dhayātvā rākṣasapuṃgavaḥ sauparṇaṃ rūpama āsthāya bhakṣayāma āsa pannagāna māyayā bhakṣite tasminna anvaye tasya mātṛke vimòhitama irāvantama asinā rākṣasò 'vadhīta sakuṇḍalaṃ samukuṭaṃ padmendusadṛśaprabhama irāvataḥ śirò rakṣaḥ pātayāma āsa bhūtale tasmiṃsa tu nihate vīre rākṣasenārjunātmaje viśòkāḥ samapadyanta dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ tasmina mahati saṃgrāme tādṛśe bhairave punaḥ mahāna vayatikarò ghòraḥ senayòḥ samapadyata hayā gajāḥ padātāśa ca vimiśrā dantibhira hatāḥ rathāśa ca dantinaśa caiva pattibhisa tatra sūditāḥ tathā pattirathaughāśa ca hayāśa ca bahavò raṇe rathibhira nihatā rājaṃsa tava teṣāṃ ca saṃkule ajānanna arjunaśa cāpi nihataṃ putrama aurasama jaghāna samare śūrāna rājñasa tāna bhīṣmarakṣiṇaḥ tathaiva tāvakā rājana sṛñjayāśa ca mahābalāḥ juhvataḥ samare parāṇāna nijaghnura itaretarama muktakeśā vikavacā virathāśa chinnakārmukāḥ bāhubhiḥ samayudhyanta samavetāḥ parasparama tathā marmātigaira bhīṣmò nijaghāna mahārathāna kampayana samare senāṃ pāṇḍavānāṃ mahābalaḥ tena yaudhiṣṭhire sainye bahavò mānavā hatāḥ dantinaḥ sādinaśa caiva rathinò 'tha hayāsa tathā tatra bhārata bhīṣmasya raṇe dṛṣṭvā parākramama atyadbhutama apaśyāma śakrasyeva parākramama tathaiva bhīmasenasya pārṣatasya ca bhārata raudrama āsīta tadā yuddhaṃ sātvatasya ca dhanvinaḥ dṛṣṭvā daròṇasya vikrāntaṃ pāṇḍavāna bhayama āviśata eka eva raṇe śaktò hantuma asmāna sa sainikāna kiṃ punaḥ pṛthivī śūraira yòdhavrātaiḥ samāvṛtaḥ itya abruvana mahārāja raṇe daròṇena pīḍitāḥ vartamāne tathā raudre saṃgrāme bharatarṣabha ubhayòḥ senayòḥ śūrā nāmṛṣyanta parasparama āviṣṭā iva yudhyante rakṣòbhūtā mahābalāḥ tāvakāḥ pāṇḍaveyāśa ca saṃrabdhāsa tāta dhanvinaḥ na sama paśyāmahe kaṃ cida yaḥ parāṇāna parirakṣati saṃgrāme daityasaṃkāśe tasmina yòddhā narādhipa [dhṛ] irāvantaṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā pārthā mahārathāḥ saṃgrāme kima akurvanta tana mamācakṣa saṃjaya [sa] irāvantaṃ tu nihataṃ saṃgrāme vīkṣya rākṣasaḥ vayanadata sumahānādaṃ bhaimasenira ghaṭòtkacaḥ nadatasa tasya śabdena pṛthivī sāgarāmbarā sa parvata vanā rājaṃśa cacāla subhṛśaṃ tadā antarikṣaṃ diśaśa caiva sarvāśa ca paradiśasa tathā taṃ śarutvā sumahānādaṃ tava sainyasya bhārata ūrustambhaḥ samabhavada vepathuḥ saveda eva ca sarva eva ca rājendra tāvakā dīnacetasaḥ sarpavatsama aveṣṭanta siṃhabhītā gajā iva ninadata sumahānādaṃ nirghātama iva rākṣasaḥ javalitaṃ śūlama udyamya rūpaṃ kṛtvā vibhīṣaṇama nānāpraharaṇaira ghòraira vṛtò rākṣasapuṃgavaiḥ ājagāma susaṃkruddhaḥ kālāntakayamòpamaḥ tama āpatantaṃ saṃprekṣya saṃkruddhaṃ bhīmadarśanama savabalaṃ ca bhayāta tasya parāyaśò vimukhīkṛtama tatò duryòdhanò rājā ghaṭòtcakama upādravata paragṛhya vipulaṃ cāpaṃ siṃhavada vinadana muhuḥ pṛṣṭhatò 'nuyayau cainaṃ saravadbhiḥ parvatòpamaiḥ kuñjaraira daśasāhasraira vaṅgānāma adhipaḥ savayama tama āpatantaṃ saṃprekṣya gajānīkena saṃvṛtama putraṃ tava mahārāja cukòpa sa niśācaraḥ tataḥ paravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama rākṣasānāṃ ca rājendra duryòdhana balasya ca gajānīkaṃ ca saṃprekṣya meghavṛndama ivòdyatama abhyadhāvanta saṃkruddhā rākṣasāḥ śastrapāṇayaḥ nadantò vividhāna nādāna meghā iva sa vidyutaḥ śaraśaktyṛṣṭinārācaira nighnantò gajayòdhinaḥ bhiṇḍipālaisa tathā śūlaira mudgaraiḥ saparaśvadhaiḥ parvatāgraiśa ca vṛkṣaiśa ca nijaghnusa te mahāgajāna bhinnakumbhāna virudhirāna bhinnagātrāṃśa ca vāraṇāna apaśyāma mahārāja vadhyamānāna niśācaraiḥ teṣu parakṣīyamāṇeṣu bhagneṣu gajayòdhiṣu duryòdhanò mahārāja rākṣasāna samupādravata amarṣavaśama āpannasa tayaktvā jīvitama ātmanaḥ mumòca niśitāna bāṇāna rākṣaseṣu mahābalaḥ jaghāna ca maheṣvāsaḥ paradhānāṃsa tatra rākṣasāna saṃkruddhò bharataśreṣṭha putrò duryòdhanasa tava vegavantaṃ mahāraudraṃ vidyujjihvaṃ paramāthinama śaraiśa caturbhiśa caturò nijaghāna mahārathaḥ tataḥ punara ameyātmā śaravarṣaṃ durāsadama mumòca bharataśreṣṭha niśācarabalaṃ parati tata tu dṛṣṭvā mahata karma putrasya tava māriṣa karòdhenābhiprajajvāla bhaimasenira mahābalaḥ visphārya ca mahaca cāpama indrāśanisamasvanama abhidudrāva vegena duryòdhanama ariṃdamama tama āpatantama udvīkṣya kālasṛṣṭama ivāntakama na vivyathe mahārāja putrò duryòdhanasa tava athainama abravīta karuddhaḥ karūraḥ saṃraktalòcanaḥ ye tavayā sunṛśaṃsena dīrghakālaṃ paravāsitāḥ yaca ca te pāṇḍavā rājaṃśa chala dayūte parājitāḥ yaca caiva daraupadī kṛṣṇā ekavastrā rajasvalā sabhāma ānīya durbuddhe bahudhā kaleśitā tavayā tava ca pariyakāmena āśramasthā durātmanā saindhavena parikliṣṭā paribhūya pitṝna mama eteṣāma avamānānāma anyeṣāṃ ca kulādhama antama adya gamiṣyāmi yadi nòtsṛjase raṇama evama uktvā tu haiḍimbò mahada visphārya kārmukama saṃdaśya daśanaira oṣṭhaṃ sṛkkiṇī parisaṃlihana śaravarṣeṇa mahatā duryòdhanama avākirata parvataṃ vāridhārābhiḥ parāvṛṣīva balāhakaḥ [sa] tatasa tada bāṇavarṣaṃ tu duḥsahaṃ dānavaira api dadhāra yudhi rājendrò yathā varṣaṃ mahādvipaḥ tataḥ karòdhasamāviṣṭò niḥśvasanna iva pannagaḥ saṃśayaṃ paramaṃ parāptaḥ putrasa te bharatarṣabha mumòca niśitāṃsa tīkṣṇāna nārācāna pañcaviṃśatima te 'patana sahasā rājaṃsa tasmina rākṣasapuṃgave āśīviṣā iva karuddhāḥ parvate gandhamādane sa taira viddhaḥ saravana raktaṃ parabhinna iva kuñjaraḥ dadhre matiṃ vināśāya rājñaḥ sa piśitāśanaḥ jagrāha ca mahāśaktiṃ girīṇāma api dāraṇīma saṃpradīptāṃ mahòlkābhāma aśanīṃ maghavāna iva samudyacchana mahābāhura jighāṃsusa tanayaṃ tava tāma udyatāma abhiprekṣya vaṅgānāma adhipasa tavarana kuñjaraṃ girisaṃkāśaṃ rākṣasaṃ paratyacòdayata sa nāgapravareṇājau balinā śīghragāminā yatò duryòdhana rathasa taṃ mārgaṃ paratyapadyata rathaṃ ca vārayāma āsa kuñjareṇa sutasya te mārgama āvāritaṃ dṛṣṭvā rājñā vaṅgena dhīmatā ghaṭòtkacò mahārāja karòdhasaṃraktalòcanaḥ udyatāṃ tāṃ mahāśaktiṃ tasmiṃśa cikṣepa vāraṇe sa tayābhihatò rājaṃsa tena bāhuvimuktayā saṃjātarudhiròtpīḍaḥ papāta ca mamāra ca patatya atha gaje cāpi vaṅgānāma īśvarò balī javena samabhidrutya jagāma dharaṇītalama duryòdhanò 'pi saṃprekṣya pātitaṃ varavāraṇama parabhagnaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā jagāma paramāṃ vayathāma kaṣatradharmaṃ puraskṛtya ātmanaśa cābhimānitāma parāpte 'pakramaṇe rājā tasthau girira ivācalaḥ saṃdhāya ca śitaṃ bāṇaṃ kālāgnisamatejasama mumòca paramakruddhasa tasmina ghòre niśācare tama āpatantaṃ saṃprekṣya bāṇama indrāśaniprabhama lāghavāda vañcayāma āsa mahākāyò ghaṭòtkacaḥ bhūya eva nanādògraḥ karòdhasaṃraktalòcanaḥ tarāsayana sarvabhūtāni yugānte jaladò yathā taṃ śarutvā ninadaṃ ghòraṃ tasya bhīṣmasya rakṣasaḥ ācāryama upasaṃgamya bhīṣmaḥ śāṃtanavò 'baravīta yathaiṣa ninadò ghòraḥ śarūyate rākṣaseritaḥ haiḍimbò yudhyate nūnaṃ rājñā duryòdhanena ha naiṣa śakyò hi saṃgrāme jetuṃ bhūtena kena cita tatra gacchata bhadraṃ vò rājānaṃ parirakṣata abhidrutaṃ mahābhāgaṃ rākṣaṣena durātmanā etada dhi paramaṃ kṛtyaṃ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapaḥ pitāmahavacaḥ śarutvā tavaramāṇā mahārathāḥ uttamaṃ javama āsthāya parayayura yatra kauravaḥ daròṇaśa ca sòmadattaśa ca bāhlikaśa ca jayadrathaḥ kṛpò bhūrī śaravāḥ śalyaśa citrasenò viviṃśatiḥ aśvatthāmā vikarṇaśa ca āvantyaśa ca bṛhadbalaḥ rathāśa cāneka sāhasrā ye teṣāma anuyāyinaḥ abhidrutaṃ parīpsantaḥ putraṃ duryòdhanaṃ tava tada anīkama anādhṛṣyaṃ pālitaṃ lòkasattamaiḥ ātatāyinama āyāntaṃ parekṣya rākṣasasattamaḥ nākampata mahābāhura maināka iva parvataḥ paragṛhya vipulaṃ cāpaṃ jañātibhiḥ parivāritaḥ śūlama udgara hastaiśa ca nānāpraharaṇaira api tataḥ samabhavada yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama rākṣasānāṃ ca mukhyasya duryòdhana balasya ca dhanuṣāṃ kūjatāṃ śabdaḥ sarvatasa tumulò 'bhavata aśrūyata mahārāja vaṃśānāṃ dahyatāma iva śastrāṇāṃ pātyamānānāṃ kavaceṣu śarīriṇāma śabdaḥ samabhavada rājanna adrīṇāma iva dīryatāma vīrabāhuvisṛṣṭānāṃ tòmarāṇāṃ viśāṃ pate rūpama āsīda viyata sathānāṃ sarpāṇāṃ sarpatāma iva tataḥ paramasaṃkruddhò visphārya sumahada dhanuḥ rākṣasendrò mahābāhura vinadana bhairavaṃ ravama ācāryasyārdha candreṇa karuddhaśa ciccheda kārmukama sòmadattasya bhallena dhavajama unmathya cānadata bāhlikaṃ ca taribhira bāṇaira abhyavidhyata satanāntare kṛpama ekena vivyādha citrasenaṃ taribhiḥ śaraiḥ pūrṇāyatavisṛṣṭena samyaka paraṇihitena ca jatru deśe samāsādya vikarṇaṃ samatāḍayata nayaṣīdata sa rathòpasthe śòṇitena pariplutaḥ tataḥ punara ameyātmā nārācāna daśa pañca ca bhūriśravasi saṃkruddhaḥ parāhiṇòda bharatarṣabha te varma bhittvā tasyāśu parāviśana medinī talama viviṃśateśa ca darauṇeśa ca yantārau samatāḍayata tau petatū rathòpasthe raśmīna utsṛjya vājināma sindhurājñò 'radhacandreṇa vārāhaṃ savarṇabhūṣitama unmamātha mahārāja davitīyenāchinada dhanuḥ caturbhira atha nārācaira āvantyasya mahātmanaḥ jaghāna caturò vāhāna karòdhasaṃraktalòcanaḥ pūrṇāyatavisṛṣṭena pītena niśitena ca nirbibheda mahārāja rājaputraṃ bṛhadbalama sa gāḍhaviddhò vayathitò rathòpastha upāviśata bhṛśaṃ karòdhena cāviṣṭò rathasthò rākṣasādhipaḥ cikṣepa niśitāṃsa tīkṣṇāña śarāna āśīviṣòpamāna vibhidusa te mahārāja śalyaṃ yuddhaviśāradama [sa] vimukhīkṛtya tāna sarvāṃsa tāvakāna yudhi rākṣasaḥ jighāṃsura bharataśreṣṭha duryòdhanama upādravata tama āpatantaṃ saṃprekṣya rājānaṃ parati vegitama abhyadhāvaja jighāṃsantasa tāvakā yuddhadurmadāḥ tālamātrāṇi cāpāni vikarṣantò mahābalāḥ tama ekama abhyadhāvanta nadantaḥ siṃhasaṃghavata athainaṃ śaravarṣeṇa samantāta paryavārayana parvataṃ vāridhārābhiḥ śaradīva balāhakāḥ sa gāḍhaviddhò vayathitasa tòttrārdita iva davipaḥ utpapāta tadākāśaṃ samantāda vainateyavata vayanadata sumahānādaṃ jīmūta iva śāradaḥ diśaḥ khaṃ paradiśaśa caiva nādayana bhairavasvanaḥ rākṣasasya tu taṃ śabdaṃ śarutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ uvāca bharataśreṣṭhò bhīmasenama idaṃ vacaḥ yudhyate rākṣasò nūnaṃ dhārtarāṣṭraira mahārathaiḥ yathāsya śarūyate śabdò nadatò bhairavaṃ savanama atibhāraṃ ca paśyāmi tatra tāta samāhitama pitāmahaśa ca saṃkruddhaḥ pāñcālāna hantuma udyataḥ teṣāṃ ca rakṣaṇārthāya yudhyate phalgunaḥ paraiḥ etaca charutvā mahābāhò kāryadvayama upasthitama gaccha rakṣasva haiḍimbaṃ saṃśayaṃ paramaṃ gatama bharātura vacanama ājñāya tavaramāṇò vṛkòdaraḥ parayayau siṃhanādena tarāsayana sarvapārthivāna vegena mahatā rājana parvakāle yathòdadhiḥ tama anvayāta satyaghṛtiḥ saucittira yuddhadurmadaḥ śareṇimāna vasu dānaśa ca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ abhimanyumukhāśa caiva daraupadeyā mahārathāḥ kaṣatradevaśa ca vikrāntaḥ kaṣatradharmā tathaiva ca anūpādhipatiśa caiva nīlaḥ savabalama āsthitaḥ mahatā rathavaṃśena haiḍimbaṃ paryavārayana kuñjaraiśa ca sadāmattaiḥ ṣaṭa sahasraiḥ parahāribhiḥ abhyarakṣanta sahitā rākṣasendraṃ ghaṭòtkacama siṃhanādena mahatā nemighòṣeṇa caiva hi khuraśabdaninādaiśa ca kampayantò vasuṃdharāma temāma āpatatāṃ śarutvā śabdaṃ taṃ tāvakaṃ balama bhīmasena bhayòdvignaṃ vivarṇavadanaṃ tathā parivṛttaṃ mahārāja parityajya ghaṭòtkacama tataḥ paravavṛte yuddhaṃ tatra tatra mahātmanāma tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃgrāmeṣva anivartināma nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjantò mahārathāḥ anyònyama abhidhāvantaḥ saṃprahāraṃ paracakrire vayatiṣaktaṃ mahāraudraṃ yuddhaṃ bhīru bhayāvahama hayā gajaiḥ samājagmuḥ pādātā rathibhiḥ saha anyònyaṃ samare rājana parārthayānā mahada yaśaḥ sahasā cābhavata tīvraṃ saṃnipātāna mahada rajaḥ rathāśvajaga pattīnāṃ padanemi samuddhatama dhūmrāruṇaṃ rajasa tīvraṃ raṇabhūmiṃ samāvṛṇòta naiva save na pare rājana samajānana parasparama pitā putraṃ na jānīte putrò vā pitaraṃ tathā nirmaryāde tathā bhūte vaiśase lòmaharṣaṇe śastrāṇāṃ bharataśreṣṭha manuṣyāṇāṃ ca garjatāma sumahāna abhavaca chabdò vaṃśānāma iva dahyatāma gajavājimanuṣyāṇāṃ śòṇitāntra taraṅgiṇī parāvartata nadī tatra keśaśaivalaśādvalā narāṇāṃ caiva kāyebhyaḥ śirasāṃ patatāṃ raṇe śuśruve sumahāña śabdaḥ patatāma aśmanāma iva viśiraskaira manuṣyaiśa ca chinnagātraiśa ca vāraṇaiḥ aśvaiḥ saṃbhinnadehaiśa ca saṃkīrṇābhūda vasuṃdharā nānāvidhāni śastrāṇi visṛjantò mahārathāḥ anyònyama abhidhāvantaḥ saṃprahāraṃ paracakrire hayā hayāna samāsādya pareṣitā hayasādibhiḥ samāhatya raṇe 'nayònyaṃ nipetura gatajīvitāḥ narā narāna samāsādya karòdharaktekṣaṇā bhṛśama urāṃsya uròbhira anyònyaṃ samāśliṣya nijaghnire pareṣitāśa ca mahāmātraira vāraṇāḥ paravāraṇāḥ abhighnanti viṣāṇāgraira vāraṇāna eva saṃyuge te jātarudhirāpīḍāḥ patākābhira alaṃkṛtāḥ saṃsaktāḥ paratyadṛśyanta meghā iva sa vidyutaḥ ke cida bhinnā viṣāṇāgraira bhinnakumbhāśa ca tòmaraiḥ vinadantò 'bhayadhāvanta garjantò jaladā iva kecida dhastaira davidhā chinnaiśa chinnagātrāsa tathāpare nipetusa tumule tasmiṃśa chinnapakṣā ivādrayaḥ pārśvaisa tu dāritaira anye vāraṇaira varavāraṇāḥ mumucuḥ śòṇitaṃ bhūri dhātūna iva mahīdharāḥ nārācābhihatāsa tava anye tathā viddhāśa ca tòmaraiḥ hatāròhā vayadṛśyanta viśṛṅgā iva parvatāḥ ke cita karòdhasamāviṣṭā madāndhā niravagrahāḥ rathāna hayāna padātāṃśa ca mamṛduḥ śataśò raṇe tathā hayā hayāròhaisa tāḍitāḥ parāsatòmaraiḥ tena tenābhyavartanta kurvantò vayākulā diśaḥ rathinò rathibhiḥ sārdhaṃ kulaputrāsa tanutyajaḥ parāṃ śaktiṃ samāsthāya cakruḥ karmāṇya abhītavata savayaṃvara ivāmarde parajahrura itaretarama parārthayānāṃ yaśò rājana savargaṃ vā yuddhaśālinaḥ tasmiṃsa tathā vartamāne saṃgrāme lòmaharṣaṇe dhārtarāṣṭraṃ mahata sainyaṃ parāyaśò vimukhīkṛtama [sa] savasainyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rājā duryòdhanaḥ savayama abhyadhāvata saṃkruddhò bhīmasenama ariṃdamama paragṛhya sumahaca cāpama indrāśanisamasvanama mahatā śaravarṣeṇa pāṇḍavaṃ samavākirata ardhacandraṃ ca saṃdhāya sutīkṣṇaṃ lòmavāhinama bhīmasenasya ciccheda cāpaṃ karòdhasamanvitaḥ tadantaraṃ ca saṃprekṣya tavaramāṇò mahārathaḥ saṃdadhe niśitaṃ bāṇaṃ girīṇāma api dāraṇama tenòrasi mahābāhura bhīmasenama atāḍayata sa gāḍhaviddhò vayathitaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihana samālalambe tejasvī dhavajaṃ hemapariṣkṛtama tathā vimanasaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ ghaṭòtkacaḥ karòdhenābhiprajajvāla didhakṣanna iva pāvakaḥ abhimanyumukhāśa caiva pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ samabhyadhāvana karòśantò rājānaṃ jātasaṃbhramāḥ saṃprekṣya tāna āpatataḥ saṃkruddhāña jātasaṃbhramāna bhāradvājò 'baravīda vākyaṃ tāvakānāṃ mahārathāna kaṣipraṃ gacchata bhadraṃ vò rājānaṃ parirakṣata saṃśayaṃ paramaṃ parāptaṃ majjantaṃ vayasanārṇave ete karuddhā maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ bhīmasenaṃ puraskṛtya duryòdhanama upadrutāḥ nānāvidhāni śastrāṇi visṛjantò jaye ratāḥ nadantò bhairavāna nādāṃsa tarāsayantaśa ca bhūma imāma tada ācārya vacaḥ śarutvā sòmadatta purògamāḥ tāvakāḥ samavartanta pāṇḍavānāma anīkinīma kṛpò bhūri śavarāḥ śalyò daròṇaputrò viviṃśatiḥ citrasenò vikarṇaśa ca saindhavò 'tha bṛhadbalaḥ āvantyau ca maheṣvāsau kauravaṃ paryavārayana te viṃśatipadaṃ gatvā saṃprahāraṃ paracakrire pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśa ca parasparajighāṃsavaḥ evama uktvā mahābāhura mahada visphārya kārmukama bhāradbājasa tatò bhīmaṃ ṣaḍviṃśatyā samārpayata bhūyaśa cainaṃ mahābāhuḥ śaraiḥ śīghrama avākirata parvataṃ vāridhārābhiḥ śaradīva balāhakaḥ taṃ patyavidhyada daśabhira bhīmasenaḥ śilīmukhaiḥ tavaramāṇò maheṣvāsaḥ savye pārśve mahābalaḥ sa gāḍhaviddhò vayathitò vayòvṛddhaśa ca bhārata paranaṣṭasaṃjñaḥ sahasā rathòpastha upāviśata guruṃ paravyathitaṃ dṛṣṭvā rājā duryòdhanaḥ savayama darauṇāyaniśa ca saṃkruddhau bhīmasenama abhidrutau tāva āpatantau saṃprekṣya kālāntakayamòpamau bhīmasenò mahābāhura gadāma ādāya sa tavaraḥ avaplutya rathāta tūrṇaṃ tasthau girira ivācalaḥ samudyamya gadāṃ gurvīṃ yamadaṇḍòpamāṃ raṇe tada udyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsama iva śṛṅgiṇama kauravò daròṇaputraśa ca sahitāva abhyadhāvatāma tāva āpatantau sahitau tavaritau balināṃ varau abhyadhāvata vegena tavaramāṇò vṛkòdaraḥ tama āpatantaṃ saṃprekṣya saṃkruddhaṃ bhīmadarśanama samabhyadhāvaṃsa tavaritāḥ kauravāṇāṃ mahārathāḥ bhāradvāja mukhāḥ sarve bhīmasenajighāṃsayā nānāvidhāni śastrāṇi bhīmasyòrasya apātayana sahitāḥ pāṇḍavaṃ sarve pīḍayantaḥ samantataḥ taṃ dṛṣṭvā saṃśayaṃ parāptaṃ pīḍyamānaṃ mahārathama abhimanyuprabhṛtayaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ abhyadhāvana parīpsantaḥ parāṇāṃsa tayaktvā sudustyajāna anūpādhipatiḥ śūrò bhīmasya dayitaḥ sakhā nīlò nīlāmbudaprakhyaḥ saṃkruddhò darauṇima abhyayāta sapardhate hi maheṣvāsò nityaṃ daròṇasutena yaḥ sa visphārya mahaca cāpaṃ darauṇiṃ vivyādha patriṇā yathā śakrò mahārāja purā vivyādha dānavama vipracittiṃ durādharṣaṃ devatānāṃ bhayaṃ kakama yena lòkatrayaṃ karòdhāta tarāsitaṃ savena tejasā tathā nīlena nirbhinnaḥ sumukhena patatriṇā saṃjātarudhiròtpīḍò darauṇiḥ karòdhasamanvitaḥ sa visphārya dhanuśa citrama indrāśanisamasvanama dadhre nīlavināśāya matiṃ matimatāṃ varaḥ tataḥ saṃdhāya vimalāna bhallāna karmārapāyitāna jaghāna caturò vāhāna pātayāma āsa ca dhavajama saptamena ca bhallena nīlaṃ vivyādha vakṣasi sa gāḍhaviddhò vayathitò rathòpastha upāviśata mòhitaṃ vīkṣya rājānaṃ nīlama abhracayòpamama ghaṭòtkacò 'pi saṃkruddhò bharātṛbhiḥ parivāritaḥ abhidudrāva vegena darauṇima āhavaśòbhinama tathetare abhyadhāvana rākṣasò yuddhadurmadāḥ tama āpatantaṃ saṃprekṣya rākṣasaṃ ghòradarśanama abhyadhāvata tejasvī bhāradvājātmajasa tavarana nijaghāna ca saṃkruddhò rākṣasāna bhīmadarśanāna yò 'bhavanna agrataḥ karuddhā rākṣasasya puraḥsarāḥ vimukhāṃśa caiva tāna dṛṣṭvā darauṇicāpacyutaiḥ śaraiḥ akrudhyata mahākāyò bhaimasenira ghaṭòtkacaḥ parāduścakre mahāmāyāṃ ghòrarūpāṃ sudāruṇāma mòhayana samare darauṇiṃ māyāvī rākṣasādhipaḥ tatasa te tāvakāḥ sarve māyayā vimukhīkṛtāḥ anyònyaṃ samapaśyanta nikṛttāna medinī tale viceṣṭamānāna kṛpaṇāña śòṇitena samukṣitāna daròṇaṃ duryòdhanaṃ śalyama aśvatthāmānama eva ca parāyaśaśa ca maheṣvāsā ye paradhānāśa ca kauravāḥ vidhvastā rathinaḥ sarve gajāśa ca vinipātitāḥ hayāśa ca sahayāròhā vinikṛttāḥ sahasraśaḥ tada dṛṣṭvā tāvakaṃ sainyaṃ vidrutaṃ śibiraṃ parati mama parākròśatò rājaṃsa tathā devavratasya ca yudhyadhvaṃ mā palāyadhvaṃ māyaiṣā rākṣasī raṇe ghaṭòtkaca parayukteti nātiṣṭhanta vimòhitāḥ naiva te śaraddadhura bhītā vadatòra āvayòra vacaḥ tāṃśa ca paradravatò dṛṣṭvā jayaṃ parāptāṃśa ca pāṇḍavāḥ ghaṭòtkacena sahitāḥ siṃhanādāna paracakrire śaṅkhadundubhighòṣāśa ca samantāta sasvanura bhṛśama evaṃ tava balaṃ sarvaṃ haiḍimbena durātmanā sūryāstamaya velāyāṃ parabhagnaṃ vidrutaṃ diśaḥ [sa] tasmina mahati saṃkrande rājā duryòdhanasa tadā gāṅgeyama upasaṃgamya vinayenābhivādya ca tasya sarvaṃ yathāvṛttama ākhyātuma upacakrame ghaṭòtkacasya vijayama ātmanaśa ca parājayama akthayāma āsa durdharṣò viniḥśvasya punaḥ punaḥ abravīca ca tadā rājana bhīṣmaṃ kurupitāmahama bhavantaṃ samupāśritya vāsudevaṃ yathā paraiḥ pāṇḍavaira vigrahò ghòraḥ samārabdhò mayā parabhò ekādaśa samākhyātā akṣauhiṇyaśa ca yā mama nideśe tava tiṣṭhanti mayā sārdhaṃ paraṃtapa sò 'haṃ bharataśārdūla bhīmasenapurògamaiḥ ghaṭòtkacaṃ samāśritya pāṇḍavaira yudhi nirjitaḥ tana me dahati gātrāṇi śuṣkavṛkṣama ivānalaḥ tada icchāmi mahābhāga tavatprasādāta paraṃtapa rākṣasāpasadaṃ hantuṃ savayama eva pitāmaha tavāṃ samāśritya durdharṣaṃ tana me kartuṃ tavama arhasi etaca charutvā tu vacanaṃ rājñò bharatasattama duryòdhanama idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavò 'baravīta śṛṇu rājana mama vacò yata tavā vakṣyāmi kaurava yathā tavayā mahārāja vartitavyaṃ paraṃtapa ātmā rakṣyò raṇe tātaḥ sarvāvasthāsva ariṃdamama dharmarājena saṃgrāmasa tavayā kāryaḥ sadānagha arjunena yamābhyāṃ vā bhīmasenena vā punaḥ rājadharmaṃ puraskṛtya rājā rājānama ṛcchati ahaṃ daròṇaḥ kṛpò darauṇiḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ śalyaśa ca saumadattiśa ca vikarṇaśa ca mahārathaḥ tava ca bharātaraḥ śūrā duḥśāsana purògamāḥ tavadarthaṃ paratiyòtsyāmò rākṣasaṃ taṃ mahābalama tasmina raudre rākṣasendre yadi te hṛcchayò mahāna ayaṃ vā gacchatu raṇe tasya yuddhāya durmateḥ bhagadattò mahīpālaḥ puraṃdarasamò yudhi etāvada uktvā rājānaṃ bhagadattama athābravīta samakṣaṃ pārthivendrasya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ gaccha śīghraṃ mahārāja haiḍimbaṃ yuddhadurmadama vārayasva raṇe yattò miṣatāṃ sarvadhanvināma rākṣasaṃ karūrakarmāṇaṃ yathendrasa tārakaṃ purā tava divyāni cāstrāṇi vikramaśa ca paraṃtapa samāgamaśa ca bahubhiḥ purābhūda asuraiḥ saha tavaṃ tasya rājaśārdūla paratiyòddhā mahāhave savabalena vṛtò rājaña jahi rākṣasapuṃgavama etaca charutvā tu vacanaṃ bhīṣmasya pṛtanā pateḥ parayayau siṃhanādena parāna abhimukhò darutama tama ādravantaṃ saṃprekṣya garjantama iva tòyadama abhyavartanta saṃkruddhāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ bhimasenò 'bhimanyuśa ca rākṣasaśa ca ghaṭòtkacaḥ daraupadeyāḥ satyadhṛtiḥ kaṣatradevaśa ca māriṣa cedipò vasu dānaśa ca daśārṇādhipatisa tathā supratīkena tāṃśa cāpi bhagadattò 'paya upādravata tataḥ samabhavada yuddhaṃ ghòrarūpaṃ bhayānakama pāṇḍūnāṃ bhagadattena yama rāṣṭravivardhanama paramuktā rathibhira bāṇā bhīmavegāḥ sutejanāḥ te nipetura mahārāja nāgeṣu ca ratheṣu ca parabhinnāśa ca mahānāgā vinītā hastisādibhiḥ parasparaṃ samāsādya saṃnipetura abhītavata madāndhā ròṣasaṃrabdhā viṣāṇāgraira mahāhave vibhidura dantamusalaiḥ samāsādya parasparama hayāśa ca cāmarāpīḍāḥ parāsapāṇibhira āsthitāḥ còditāḥ sādibhiḥ kaṣipraṃ nipetura itaretarama pādātāśa ca padātyòghaisa tāḍitāḥ śaktitòmaraiḥ nayapatanta tadā bhūmau śataśò 'tha sahasraśaḥ rathinaśa ca tathā rājana karṇinālīkasāyakaiḥ nihatya samare vīrāna siṃhanādāna vinedire tasmiṃsa tathā vartamāne saṃgrāme lòmaharṣaṇe bhagadattò maheṣvāsò bhīmasenama athādravata kuñjareṇa parabhinnena saptadhā saravatā madama parvatena yathā tòyaṃ saravamāṇena sarvataḥ kiraña śarasahasrāṇi supratīka śirò gataḥ airāvatasthò maghavāna vāridhārā ivānagha sa bhīmaṃ śaradhārābhisa tāḍayāma āsa pārthivaḥ parvataṃ vāridhārābhiḥ parāvṛṣīva balāhakaḥ bhīmasenasa tu saṃkruddhaḥ pādarakṣāna paraḥśatāna nijaghāna maheṣvāsaḥ saṃkruddhaḥ śaravṛṣṭibhiḥ tāna dṛṣṭvā nihatāna karuddhò bhagadattaḥ paratāpavāna còdayāma āsa nāgendraṃ bhīmasenarathaṃ parati sa nāgaḥ pareṣitasa tena bāṇò jayā còditò yathā abhyadhāvata vegena bhīmasenama ariṃdamama tama āpatantaṃ saṃkrepṣya pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ abhyavartanta vegena bhīmasenapurògamāḥ kekayāśa cābhimanyuśa ca daraupadeyāśa ca sarvaśaḥ daśārṇādhipatiḥ śūraḥ kaṣatradevaśa ca māriṣa cedipaśa citraketuśa ca saṃkruddhāḥ sarva eva te uttamāstrāṇi divyāni darśayantò mahābalāḥ tama ekaṃ kuñjaraṃ karuddhāḥ samantāta paryavārayana sa viddhò bahubhira bāṇaira vayaròcata mahādvipaḥ saṃjātarudhiròtpīḍò dhātucitra ivādrirāṭa daśārṇādhipatiśa cāpi gajaṃ bhūmidharòpamama samāsthitò 'bhidudrāva bhagadattasya vāraṇama tama āpatantaṃ samare gajaṃ gajapatiḥ sa ca dadhāra supratīkò 'pi veleva makarālayama vāritaṃ parekṣya nāgendraṃ daśārṇasya mahātmanaḥ sādhu sādhva iti sainyāni pāṇḍaveyānya apūjayana tataḥ parāga yòtiṣaḥ karuddhasa tòmarāna vai caturdaśa parāhiṇòta tasya nāgasya paramukhe nṛpasattama tasya varma mukhatrāṇaṃ śātakumbhapariṣkṛtama vidārya parāviśana kaṣipraṃ valmīkama iva pannagāḥ sa gāḍhaviddhò vayathitò nāgò bharatasattama upāvṛtta madaḥ kaṣipraṃ sa nayavartata vegataḥ paradudrāva ca vegena paraṇadana bhairavaṃ savanama sa mardamānaḥ savabalaṃ vāyura vṛkṣāna ivaujasā tasmina parājite nāge pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ siṃhanādaṃ vinadyòccaira yuddhāyaivòpatasthire tatò bhīmaṃ puraskṛtya bhagadattama upādravana kirantò vividhāna bāṇāña śastrāṇi vividhāni ca teṣāma āpatatāṃ rājana saṃkruddhānāma amarṣiṇāma śarutvā sa ninadaṃ ghòrama amarṣāda gatasādhvasaḥ bhagadattò maheṣvāsaḥ savanāgaṃ paratyacòdayata aṅkuśāṅguṣṭha nuditaḥ sa gajapravarò yudhi tasmina kaṣaṇe samabhavata saṃvartaka ivānalaḥ rathasaṃghāṃsa tathā nāgāna hayāṃśa ca saha sādibhiḥ pādātāṃśa ca susaṃkruddhaḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ amṛdnāta samare rājana saṃpradhāvaṃsa tatasa tataḥ tena saṃlòḍyamānaṃ tu pāṇḍūnāṃ tada valaṃ mahata saṃcukòpa mahārāja carmevāgnau samāhitama bhagnaṃ tu savabalaṃ dṛṣṭvā bhagadattena dhīmatā ghaṭòtkacò 'tha saṃkruddhò bhagadattama upādravata vikaṭaḥ puruṣò rājana dīptāsyò dīptalòcanaḥ rūpaṃ vibhīṣaṇaṃ kṛtvā ròṣeṇa parajvalanna iva jagrāha vipulaṃ śūlaṃ girīṇāma api dāruṇama nāgaṃ jighāṃsuḥ sahasā cikṣepa ca mahābalaḥ saviṣphuliṅga javālābhiḥ samantāta pariveṣṭitama tama āpatantaṃ sahasā dṛṣṭvā javālākulaṃ raṇe cikṣepa ruciraṃ tīkṣṇama ardhacandraṃ sa pārthivaḥ ciccheda sumahaca chūlaṃ tena bāṇena vegavata nipapāta davidhā chinnaṃ śūlaṃ hemapariṣkṛtama mahāśanira yathā bharaṣṭā śakra muktā nabhògatā śūlaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā davidhākṛttaṃ sa pārthivaḥ rukmadaṇḍāṃ mahāśaktiṃ jagrāhāgniśikhòpamāma cikṣepa tāṃ rākṣasasya tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta tāma āpatantīṃ saṃprekṣya viyatsthāma aśanīma iva utpatya rākṣasata tūrṇaṃ jagrāha ca nanāda ca babhañja caināṃ tavaritò jānunya āròpya bhārata paśyataḥ pārthivendrasya tada adbhutama ivābhavata tada avekṣya kṛtaṃ karma rākṣasena balīyasā divi devāḥ sa gandharvā munayaśa cāpi vismitāḥ pāṇḍavāśa ca maheṣvāsā bhīmasenapurògamāḥ sādhu sādhva iti nādena pṛthivīma anunādayana taṃ tu śarutvā mahānādaṃ parahṛṣṭānāṃ mahātmanāma nāmṛṣyata maheṣvāsò bhagadattaḥ paratāpavāna sa visphārya mahaca cāpama indrāśanisamasvanama abhidudrāva vegena pāṇḍavānāṃ mahārathāna visṛjana vimalāṃsa tīkṣṇāna nārācāña javalanaprabhāna bhīmama ekena vivyādha rākṣasaṃ navabhiḥ śaraiḥ abhimanyuṃ taribhiśa caiva kekayāna pañcabhisa tathā pūrṇāyatavisṛṣṭena savarṇapuṅkhena patriṇā bibheda dakṣiṇaṃ bāhuṃ kaṣatradevasya cāhave papāta sahasā tasya sa śaraṃ dhanura uttamama daraupadeyāṃsa tataḥ pañca pañcabhiḥ samatāḍayata bhīmasenasya ca karòdhāna nijaghāna turaṃgamāna dhavajaṃ kesariṇaṃ cāsya ciccheda viśikhaisa taribhiḥ nirbibheda taribhiśa cānyaiḥ sāraithiṃ cāsya patribhiḥ sa gāḍhaviddhò vayathitò rathòpastha upāviśata viśòkò bharataśreṣṭha bhagadattena saṃyuge tatò bhīmò mahārāja virathò rathināṃ varaḥ gadāṃ paragṛhya vegena paracaskanda mahārathāta tama udyatagadaṃ dṛṣṭvā sa śṛṅgama iva parvatama tāvakānāṃ bhayaṃ ghòraṃ samapadyata bhārata etasminna eva kāle tu pāṇḍavaḥ kṛṣṇasārathiḥ ājagāma mahārāja nighnaña śatrūna sahasraśaḥ yatra tau puruṣavyāghrau pitā putrau paraṃtapau parāgjyòtiṣeṇa saṃsaktau bhīmasena ghaṭòtkacau dṛṣṭvā tu pāṇḍavò rājana yudhyamānāna mahārathāna tavaritò bharataśreṣṭha tatrāyāda vikiraña śarāna tatò duryòdhanò rājā tavaramāṇò mahārathaḥ senāma acòdayata kaṣipraṃ rathanāgāśvasaṃkulāma tāma āpatantīṃ sahasā kauravāṇāṃ mahācamūma abhidudrāva vegena pāṇḍavaḥ śavetavāhanaḥ bhagadattò 'pi samare tena nāgena bhārata vimṛdna pāṇḍava balaṃ yudhiṣṭhirama upādravata tadāsīta tumulaṃ yuddhaṃ bhagadattasya māriṣa pāñcālaiḥ sṛñjayaiśa caiva kekayaiśa còdyatāyudhaiḥ bhīmasenò 'pi samare tāva ubhau keśavārjunau āśrāvayada yathāvṛttama irāvada vadhama uttamama [sa] putraṃ tu nihataṃ śarutvā irāvantaṃ dhanaṃjayaḥ duḥkhena mahatāviṣṭò niḥśvasana pannagò yathā abravīta samare rājana vāsudevama idaṃ vacaḥ idaṃ nūnaṃ mahāprājñò vidurò dṛṣṭavāna purā kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca kaṣayaṃ ghòraṃ mahāmatiḥ tatò nivārayitavāna dhṛtarāṣṭraṃ janeśvarama avadhyā bahavò vīrāḥ saṃgrāme madhusūdana nihatāḥ kauravaiḥ saṃkhye tathāsmābhiśa ca te hatāḥ arthahetòra naraśreṣṭha kariyate karma kutsitama dhiga arthāna yatkṛte haya evaṃ kariyate jañātisaṃkṣayaḥ adhanasya mṛtaṃ śareyò na ca jañātivadhāda dhanama kiṃ nu parāpsyāmahe kṛṣṇa hatvā jañātīna samāgatāna duryòdhanāparādhena śakuneḥ saubalasya ca kaṣatriyā nidhanaṃ yānti karṇa durmantritena ca idānīṃ ca vijānāmi sukṛtaṃ madhusūdana kṛtaṃ rājñā mahābāhò yācatā sama suyòdhanama rājyārdhaṃ pañca vā garāmāna nākārṣīta sa ca durmatiḥ dṛṣṭvā hi kaṣatriyāña śūrāña śayānāna dharaṇītale nindāmi bhṛśama ātmānaṃ dhiga astu kaṣatrajīvikāma aśaktama iti māma ete jañāsyanti kaṣatriyā raṇe yuddhaṃ mamābhirucitaṃ jañātibhira madhusūdana saṃcòdaya hayāna kaṣipraṃ dhārtarāṣṭracamūṃ parati paratariṣya mahāpāraṃ bhujābhyāṃ samaròdadhima nāyaṃ kalībayituṃ kālò vidyate mādhava kava cita evama uktasa tu pārthena keśavaḥ paravīrahā còdayāma āsa tāna aśvāna pāṇḍurāna vātaraṃhasaḥ atha śabdò mahāna āsīta tava sainyasya bhārata mārutòddhūta vegasya sāgarasyeva parvaṇi aparāhṇe mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata parjanyasamanirghòṣò bhīṣmasya saha pāṇḍavaiḥ tatò rājaṃsa tava sutā bhīmasenama upādravana parivārya raṇe daròṇaṃ vasavò vāsavaṃ yathā tataḥ śāṃtanavò bhīṣmaḥ kṛpaśa ca rathināṃ varaḥ bhagadattaḥ suśarmā ca dhanaṃjayama upādravana hārdikyò bāhlikaśa caiva sātyakiṃ samabhidrutau ambaṣṭhakasa tu nṛpatira abhimanyuma avārayata śeṣāsa tava anye mahārāja śeṣāna eva mahārathāna tataḥ paravavṛte yuddhaṃ ghòrarūpaṃ bhayāvahama bhīmasenasa tu saṃprekṣya putrāṃsa tava janeśvara parajajvāla raṇe karuddhò haviṣā havyavāḍa iva putrāsa tu tava kaunteyaṃ chādayāṃ cakrire śaraiḥ parāvṛṣīva mahārāja jaladāḥ parvataṃ yathā sa cachādyamānò bahudhā putraisa tava viśāṃ pate sṛkkiṇī vilihana vīraḥ śārdūla iva darpitaḥ vayūḍhòraskaṃ tatò bhīmaḥ pātayāma āsa pārthiva kaṣurapreṇa sutīkṣṇena sò 'bhavada gatajīvitaḥ apareṇa tu bhallena pītena niśitena ca apātayata kuṇḍalinaṃ siṃhaḥ kaṣudramṛgaṃ yathā tataḥ suniśitāna pītāna samādatta śilīmukhāna sa sapta tavarayā yuktaḥ putrāṃsa te parāpya māriṣa pareṣitā bhīmasenena śarāsa te dṛḍhadhanvanā apātayanta putrāṃsa te rathebhyaḥ sumahārathāna anādhṛṣṭiṃ kuṇḍa bhedaṃ vairāṭaṃ dīrghalòcanama dīrghabāhuṃ subāhuṃ ca tathaiva kanakadhvajama parapatanta sama te vīrā virejura bharatarṣabha vasante puṣpaśabalāśa cūtāḥ parapatitā iva tataḥ paradudruvuḥ śeṣāḥ putrāsa tava viśāṃ pate taṃ kālama iva manyantò bhīmasenaṃ mahābalama daròṇasa tu samare vīraṃ nirdahantaṃ sutāṃsa tava yathādriṃ vāridhārābhiḥ samantāda vayakiraca charaiḥ tatrādbhutama apaśyāma kuntīputrasya pauruṣama daròṇena vāryamāṇò 'pi nijaghne yata sutāṃsa tava yathā hi gòvṛṣò varṣaṃ saṃdhārayati khāta patata bhīmasa tathā daròṇa muktaṃ śaravarṣama adīdharata adbhutaṃ ca mahārāja tatra cakre vṛkòdaraḥ yata putrāṃsa te 'vadhīta saṃkhye daròṇaṃ caiva nayayòdhayata putreṣu tava vīreṣu cikrīḍārjuna pūrvajaḥ mṛgeṣva iva mahārāja carana vayāghrò mahābalaḥ yathā vā paśumadhyasthò darāvayeta paśūna vṛkaḥ vṛkòdarasa tava sutāṃsa tathā vayadrāvayada raṇe gāṅgeyò bhagadattaśa ca gautamaśa ca mahārathaḥ pāṇḍavaṃ rabhasaṃ yuddhe vārayāma āsura arjunama astraira astrāṇi saṃvārya teṣāṃ sò 'tirathò raṇe paravīrāṃsa tava sainyeṣu pareṣayāma āsa mṛtyave abhimanyuśa ca rājānama ambaṣṭhaṃ lòkaviśrutama virathaṃ rathināṃ śareṣṭhaṃ kārayāma āsa sāyakaiḥ virathò vadhyamānaḥ sa saubhadreṇa yaśasvinā avaplutya rathāta tūrṇaṃ savrīḍò manujādhipaḥ asiṃ cikṣepa samare saubhadrasya mahātmanaḥ āruròha rathaṃ caiva hārdikyasya mahātmanaḥ āpatantaṃ tu nistriṃśaṃ yuddhamārga viśāradaḥ lāghavāda vayaṃsayāma āsa saubhadraḥ paravīrahā vayaṃsitaṃ vīkṣya nistriṃśaṃ saubhadreṇa raṇe tadā sādhu sādhva iti sainyānāṃ paraṇādò 'bhūda viśāṃ pate dhṛṣṭadyumnamukhāsa tava anye tava sainyama ayòdhayana tathaiva tāvakāḥ sarve pāṇḍusainyama ayòdhayana tatrākrandò mahāna āsīta tava teṣāṃ ca bhārata nighnatāṃ bhṛśama anyònyaṃ kurvatāṃ karma duṣkarama anyònyaṃ hi raṇe śūrāḥ keśeṣva ākṣipya māriṣa nakhaira dantaira ayudhyanta muṣṭibhira jānubhisa tathā bāhubhiśa ca talaiśa caiva nistriṃśaiśa ca susaṃśitaiḥ vivaraṃ parāpya cānyònyama anayana yamasādanama nayahanaca ca pitā putraṃ putraśa ca pitaraṃ raṇe vayākulīkṛtasaṃkalpā yuyudhusa tatra mānavāḥ raṇe cārūṇi cāpāni hemapṛṣṭhāni bhārata hatānāma apaviddhāni kalāpāśa ca mahādhanāḥ jātarūpamayaiḥ puṅkhai rājataiśa ca śitāḥ śarāḥ tailadhautā vayarājanta nirmuktabhujagòpamāḥ hastidanta tasarūna khaḍgāña jātarūpapariṣkṛtāna carmāṇi cāpaviddhāni rukmapṛṣṭhāni dhanvināma suvarṇavikṛtaprāsāna paṭṭiśāna hemabhūṣitāna jātarūpamayāśa carṣṭīḥ śaktyaśa ca kanakòjjvalāḥ apakṛttāśa ca patitā musalāni gurūṇi ca parighāna paṭṭiśāṃśa caiva bhiṇḍipālāṃśa ca māriṣa patitāṃsa tòmarāṃśa cāpi citrā hemapariṣkṛtāḥ kuthāśa ca bahudhākārāśa cāmaravyajanāni ca nānāvidhāni śastrāṇi visṛjya patitā narāḥ jīvanta iva dṛśyante gatasattvā mahārathāḥ gadā vimathitaira gātraira musalaira bhinnamastakāḥ gajavājirathakṣuṇṇāḥ śerate sama narāḥ kaṣitau tathaivāśvanṛnāgānāṃ śarīraira ābabhau tadā saṃchannā vasudhā rājana parvataira iva sarvataḥ samare patitaiśa caiva śaktyṛṣṭi śaratòmaraiḥ nistriṃśaiḥ paṭṭiśaiḥ parāsaira ayaḥ kuntaiḥ paraśvadhaiḥ parighaira bhiṇḍipālaiśa ca śataghnībhisa tathaiva ca śarīraiḥ śastrabhinnaiśa ca samāstīryata medinī niḥśabdaira alpaśabdaiśa ca śòṇitaughapariplutaiḥ gatāsubhira amitraghna vibabhau saṃvṛtā mahī sa talatraiḥ sa keyūraira bāhubhiśa candanòkṣitaiḥ hastihastòpamaiśa chinnaira ūrubhiśa ca tarasvināma baddhacūḍā maṇidharaiḥ śiròbhiśa ca sakuṇḍalaiḥ patitaira vṛṣabhākṣāṇāṃ babhau bhārata medinī kavacaiḥ śòṇitādigdhaira viprakīrṇaiśa ca kāñcanaiḥ rarāja subhṛśaṃ bhūmiḥ śāntārcibhira ivānalaiḥ vipraviddhaiḥ kalāpaiśa ca patitaiśa ca śarāsanaiḥ viprakīrṇaiḥ śaraiśa cāpi rukmapuṅkhaiḥ samantataḥ rathaiśa ca bahubhira bhagnaiḥ kiṅkiṇījālamālibhiḥ vājibhiśa ca hataiḥ kīrṇaiḥ sarastajihvaiḥ sa śòṇitaiḥ anukarṣaiḥ patākābhira upāsaṅgaira dhavajaira api paravīrāṇāṃ mahāśaṅkhaira viprakīrṇaiśa ca pāṇḍuraiḥ sarastahastaiśa ca mātaṅgaiḥ śayānaira vibabhau mahī nānārūpaira alaṃkāraiḥ paramadevābhyalaṃkṛtā dantibhiśa cāparaisa tatra sa parāsaira gāḍhavedanaiḥ karaiḥ śabdaṃ vimuñcadbhiḥ śīkaraṃ ca muhura muhuḥ vibabhau tada raṇasthānaṃ dhamyamānaira ivācalaiḥ nānā rāgaiḥ kambalaiśa ca paristòmaiśa ca dantināma vaiḍūya maṇidaṇḍaiśa ca patitaira aṅkuśaiḥ śubhaiḥ ghaṇṭābhiśa ca gajendrāṇāṃ patitābhiḥ samantataḥ vighāṭita vicitrābhiḥ kuthābhī rāṅkavaisa tathā garaiveyaiśa citrarūpaiśa ca rukmakakṣyābhira eva ca yantraiśa ca bahudhā chinnaisa tòmaraiśa ca sa kampanaiḥ aśvānāṃ reṇukapilai rukmaca channaira uraśa chadaiḥ sādināṃ ca bhujaiśa chinnaiḥ patitaiḥ sāṅgadaisa tathā parāsaiśa ca vimalaisa tīkṣṇaira vimalābhisa tatharṣṭibhiḥ uṣṇīṣaiśa ca tathā chinnaiḥ paraviddhaiśa ca tatasa tataḥ vicitraira ardhacandraiśa ca jātarūpapariṣkṛtaiḥ aśvāstara paristòmai rāṅkavaira mṛditaisa tathā narendra cūḍāmaṇibhira vicitraiśa ca mahādhanaiḥ chatraisa tathāpaviddhaiśa ca cāmaravyajanaira api padmendu dayutibhiśa caiva vadanaiśa cārukuṇḍalaiḥ kḷpta śamaśrubhira atyarthaṃ vīrāṇāṃ samalaṃkṛtaiḥ apaviddhaira mahārāja suvarṇòjjvala kuṇḍalaiḥ garahanakṣatraśabalā dayaura ivāsīda vasuṃdharāḥ evama ete mahāsene mṛdite tatra bhārata parasparaṃ samāsādya tava teṣāṃ ca saṃyuge teṣu śarānteṣu bhagneṣu mṛditeṣu ca bhārata rātriḥ samabhavada ghòrā nāpaśyāma tatò raṇama tatò 'vahāraṃ sainyānāṃ paracakruḥ kurupāṇḍavāḥ ghòre niśāmukhe raudre vartamāne sudāruṇe avahāraṃ tataḥ kṛtvā sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ nayaviśanta yathākālaṃ gatvā savaśibiraṃ tadā [sa] tatò duryòdhanò rājā śakuniśa cāpi saubalaḥ duḥśāsanaśa ca putrasa te sūtaputraśa ca durjayaḥ samāgamya mahārāja mantraṃ cakrūra vivakṣitama kathaṃ pāṇḍusutā yuddhe jetavyāḥ sagaṇā iti tatò duryòdhanò rājā sarvāṃsa tāna āha mantriṇaḥ sūtaputraṃ samābhāṣya saubalaṃ ca mahābalama daròṇò bhīṣmaḥ kṛpaḥ śalyaḥ saumadattiśa ca saṃyuge na pārthāna paratibādhante na jāne tatra kāraṇama avadhyamānāsa te cāpi kaṣapayanti balaṃ mama sò 'sami kaṣīṇabalaḥ karṇa kaṣīṇaśastraśa ca saṃyuge nikṛtaḥ pāṇḍavaiḥ śūraira avadhyaira daivataira api sò 'haṃ saṃśayama āpannaḥ parakariṣye kathaṃ raṇama tama baravīna mahārāja sūtaputrò narādhipama mā śucò bharataśreṣṭha parakariṣye pariyaṃ tava bhīṣmaḥ śāṃtanavasa tūrṇama apayātu mahāraṇāta nivṛtte yudhi gāṅgeye nayastaśastre ca bhārata ahaṃ pārthāna haniṣyāmi sanitāna sarvasòmakaiḥ paśyatò yudhi bhīṣmasya śape satyena te nṛpa pāṇḍaveṣu dayāṃ rājana sadā bhīṣmaḥ karòti vai aśaktaśa ca raṇe bhīṣmò jetuma etāna mahārathāna abhimānī raṇe bhīṣmò nityaṃ cāpi raṇapriyaḥ sa kathaṃ pāṇḍavāna yuddhe jeṣyate tāta saṃgatāna sa tavaṃ śīghrama itò gatvā bhīṣmasya śibiraṃ parati anumānya raṇe bhīṣmaṃ śastraṃ nayāsaya bhārata nayastaśaste tatò bhīṣme nihatāna paśya pāṇḍavāna mayaikena raṇe rājana sasuhṛda gaṇabāndhavāna evama uktasa tu karṇena putrò duryòdhanasa tava abravīda bharātaraṃ tatra duḥśāsanama idaṃ vacaḥ anuyātraṃ yathā sajjaṃ sarvaṃ bhavati sarvataḥ duḥśāsana tathā kaṣipraṃ sarvama evòpapādaya evama uktvā tatò rājana karṇama āha janeśvaraḥ anumānya raṇe bhīṣmama itò 'haṃ davipadāṃ varama āgamiṣye tataḥ kaṣipraṃ tavatsakāśama ariṃdama tatasa tavaṃ puruṣavyāghra parakariṣyasi saṃyugama niṣpapāta tatasa tūrṇaṃ putrasa tava viśāṃ pate sahitò bharātṛbhiḥ sarvaira devaira iva śatakratuḥ tatasa taṃ nṛpaśārdūlaṃ śārdūlasamavikramama āròhayada dhayaṃ tūrṇaṃ bharātā duḥśāsanasa tadā aṅgadī baddhamukuṭò hastābharaṇavāna nṛpaḥ dhārtarāṣṭrò mahārāja vibabhau sa mahendravata bhāṇḍī puṣpanikāśena tapanīyanibhena ca anuliptaḥ parārghyena candanena sugandhinā arajò 'mabarasaṃvītaḥ siṃhakhela gatira nṛpaḥ śuśubhe vimalārciṣmaña śaradīva divākaraḥ taṃ parayāntaṃ naravyāghraṃ bhīṣmasya śibiraṃ parati anujagmura maheṣvāsāḥ sarvalòkasya dhanvinaḥ bharātaraśa ca maheṣvāsāsa taridaśā iva vāsavama hayāna anye samāruhya gajāna anye ca bhārata rathaira anye naraśreṣṭhāḥ parivavruḥ samantataḥ āttaśastrāśa ca suhṛdò rakṣaṇārthaṃ mahīpateḥ parādurbahūvuḥ sahitāḥ śakrasyevāmarā divi saṃpūjyamānaḥ kurubhiḥ kauravāṇāṃ mahārathaḥ parayayau sadanaṃ rājana gāṅgeyasya yaśasvinaḥ anvīyamānaḥ sahitau sòdaraiḥ sarvatò nṛpaḥ dakṣiṇaṃ dakṣiṇaḥ kāle saṃbhṛtya savabhujaṃ tadā hastihastòpamaṃ śaikṣaṃ sarvaśatrunibarhaṇama paragṛhṇanna añjalīna nṝṇāma udyatāna sarvatòdiśama śuśrāva madhurā vācò nānādeśanivāsināma saṃstūyamānaḥ sūtaiśa ca māgadhaiśa ca mahāyaśāḥ pūjayānaśa ca tāna sarvāna sarvalòkeśvareśvaraḥ paradīpaiḥ kāñcanaisa tatra gandhatailāvasecanaiḥ parivavrura mahātmānaṃ parajvaladbhiḥ samantataḥ sa taiḥ parivṛtò rājā paradīpaiḥ kāñcanaiḥ śubhaiḥ śuśubhe candramā yuktò dīptaira iva mahāgrahaiḥ kañcukòṣṇīṣiṇasa tatra vetrajharjhara pāṇayaḥ paròtsārayantaḥ śanakaisa taṃ janaṃ sarvatòdiśama saṃprāpya tu tatò rājā bhīṣmasya sadanaṃ śubhama avatīrya hayāca cāpi bhīṣmaṃ parāpya janeśvaraḥ abhivādya tatò bhīṣmaṃ niṣaṇṇaḥ paramāsane kāñcane sarvatòbhadre sapardhyāstaraṇa saṃvṛte uvāca parāñjalira bhīṣmaṃ bāṣpakaṇṭhò 'śarulòcanaḥ tavāṃ vayaṃ samupāśritya saṃyuge śatrusūdana utsahema raṇe jetuṃ sendrāna api surāsurāna kima u pāṇḍusutāna vīrāna sasuhṛda gaṇabāndhavāna tasmāda arhasi gāṅgeya kṛpāṃ kartuṃ mayi parabhò jahi pāṇḍusutāna vīrāna mahendra iva dānavāna pūrvama uktaṃ mahābāhò nihaniṣyāmi sòmakāna pāñcālāna pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ karūṣāṃśa ceti bhārata tada vacaḥ satyama evāstu jahi pārthāna samāgatāna sòmakāṃśa ca maheṣvāsāna satyavāga bhava bhārata dayayā yadi vā rājana daveṣyabhāvāna mama parabhò mandabhāgyatayā vāpi mama rakṣasi pāṇḍavāna anujānīhi samare karṇama āhavaśòbhinama sa jeṣyati raṇe pārthāna sasuhṛda gaṇabāndhavāna etāvada uktvā nṛpatiḥ putrò duryòdhanasa tava nòvāca vacanaṃ kiṃ cida bhīṣmaṃ bhīmaparākramama [sa] vākśalyaisa tava putreṇa sò 'tividdhaḥ pitāmahaḥ duḥkhena mahatāviṣṭò nòvācāpriyama aṇva api sa dhayātvā suciraṃ kālaṃ duḥkharòṣasamanvitaḥ śavasamānò yathā nāgaḥ paraṇunnò vai śalākayā udvṛtya cakṣuṣī kòpāna nirdahanna iva bhārata sa devāsuragandharvaṃ lòkaṃ lòkavidāṃ varaḥ abravīta tava putraṃ tu sāmapūrvama idaṃ vacaḥ kiṃ nu duryòdhanaivaṃ māṃ vākśalyaira upavidhyasi ghaṭamānaṃ yathāśakti kurvāṇaṃ ca tava pariyama juhvānaṃ samare parāṇāṃsa tavaiva hitakāmyayā yadā tu pāṇḍavaḥ śūraḥ khāṇḍave 'ganima atarpayata parājitya raṇe śakraṃ paryāptaṃ tannidarśanama yadā ca tavāṃ mahābāhò gandharvaira hṛtama ojasā amòcayata pāṇḍusutaḥ paryāptaṃ tannidarśanama daravamāṇeṣu śūreṣu sòdareṣu tathābhibhò sūtaputre ca rādheye paryāptaṃ tannidarśanama yaca ca naḥ sahitāna sarvāna virāṭanagare tadā eka eva samudyātaḥ paryāptaṃ tannidarśanama daròṇaṃ ca yudhi saṃrabdhaṃ māṃ ca nirjitya saṃyuge karṇaṃ ca tavāṃ ca darauṇiṃ ca kṛpaṃ ca sumahārathama vāsāṃsi sa samādatta paryāptaṃ tannidarśanama nivātakavacāna yuddhe vāsavenāpi durjayāna jitavāna samare pārthaḥ paryāptaṃ tannidarśanama kò hi śaktò raṇe jetuṃ pāṇḍavaṃ rabhasaṃ raṇe tavaṃ tu mòhāna na jānīṣe vācyāvācyaṃ suyòdhana mumūrṣura hi naraḥ sarvāna vṛkṣāna paśyati kāñcanāna tathā tavama api gāndhāre viparītāni paśyasi savayaṃ vairaṃ mahata kṛtvā pāṇḍavaiḥ saha sṛñjayaiḥ yudhyasva tāna adya raṇe paśyāmaḥ puruṣò bhava ahaṃ tu sòmakāna sarvāna sapāñcālāna samāgatāna nihaniṣye naravyāghra varjayitvā śikhaṇḍinama taira vāhaṃ nihataḥ saṃkhye gamiṣye yamasādanama tāna vā nihatya saṃgrāme parītiṃ dāsyāmi vai tava pūrvaṃ hi satrī samutpannā śikhaṇḍī rājaveśmani varadānāta pumāña jātaḥ saiṣā vai satrī śikhaṇḍinī tāma ahaṃ na haniṣyāmi parāṇatyāge 'pi bhārata yāsau parāṅa nirmitā dhātrā saiṣā vai satrī śikhaṇḍinī sukhaṃ savapihi gāndhāre śavò 'sami kartā mahāraṇama yaja janāḥ kathayiṣyanti yāvata sathāsyati medinī evama uktasa tava sutò nirjagāma janeśvara abhivādya guruṃ mūrdhnā parayayau savaṃ niveśanama āgamya tu tatò rājā visṛjya ca mahājanama paraviveśa tatasa tūrṇaṃ kaṣayaṃ śatrukṣayaṃ karaḥ paraviṣṭaḥ sa niśāṃ tāṃ ca gamayāma āsa pārthivaḥ [sa] parabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ parātara utthāya vai nṛpaḥ rājñaḥ samājñāpayata senāṃ yòjayateti ha adya bhīṣmò raṇe karuddhò nihaniṣyati sòmakāna duryòdhanasya taca charutvā rātrau vilapitaṃ bahu manyamānaḥ sa taṃ rājana paratyādeśama ivātmanaḥ nirvedaṃ paramaṃ gatvā vinindya paravācyatāma dīrghaṃ dadhyau śāṃtanavò yòddhukāmò 'rajunaṃ raṇe iṅgitena tu taja jañātvā gāṅgeyena vicintitama duryòdhanò mahārāja duḥśāsanama acòdayata duḥśāsana rathāsa tūrṇaṃ yujyantāṃ bhīṣmarakṣiṇaḥ davātriṃśata tavama anīkāni sarvāṇya evābhicòdaya idaṃ hi samanuprāptaṃ varṣapūgābhicintitama pāṇḍavānāṃ sa sainyānāṃ vadhò rājyasya cāgamaḥ tatra kāryama ahaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇama sā nò guptaḥ sukhāya sayāda dhanyāta pārthāṃśa ca saṃyuge abravīca ca viśuddhātmā nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinama satrīpūrvakò haya asau jātasa tasmāda varjyò raṇe mayā lòkasa tada veda yada ahaṃ pituḥ pariyacikīrṣayā rājyaṃ saphītaṃ mahābāhò satriyaśa ca tayaktavāna purā naiva cāhaṃ satriyaṃ jātu na satrīpūrvaṃ kathaṃ cana hanyāṃ yudhi naraśreṣṭha satyama etada baravīmi te ayaṃ satrīpūrvakò rājaña śikhaṇḍī yadi te śarutaḥ udyòge kathitaṃ yata tata tathā jātā śikhaṇḍinī kanyā bhūtvā pumāña jātaḥ sa ca yòtsyati bhārata tasyāhaṃ paramukhe bāṇāna na muñceyaṃ kathaṃ cana yuddhe tu kaṣatriyāṃsa tāta pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇaḥ sarvāna anyāna haniṣyāmi saṃprāptāna bāṇagòcarāna evaṃ māṃ bharataśreṣṭhò gāṅgeyaḥ parāha śāstravita tatra sarvātmanā manye bhīṣmasyaivābhipālanama arakṣyamāṇaṃ hi vṛkò hanyāta siṃhaṃ mahāvane mā vṛkeṇeva śārdūlaṃ ghātayema śikhaṇḍinā mātulaḥ śakuniḥ śalyaḥ kṛpò daròṇò viviṃśatiḥ yattā rakṣantu gāṅgeyaṃ tasmina gupte dharuvò jayaḥ etaca charutvā tu rājānò duryòdhana vacasa tadā sarvatò rathavaṃśena gāṅgeyaṃ paryavārayana putrāśa ca tatra gāṅgeyaṃ parivārya yayura mudā kampayantò bhuvaṃ dayāṃ ca kaṣòbhayantaśa ca pāṇḍavāna tai rathaiśa ca susaṃyuktaira dantibhiśa ca mahārathāḥ parivārya raṇe bhīṣmaṃ daṃśitāḥ samavasthitāḥ yathā devāsure yuddhe taridaśā vajradhāriṇama sarve te sama vayatiṣṭhanta rakṣantasa taṃ mahārathama tatò duryòdhanò rājā punara bharātarama abravīta savyaṃ cakraṃ yudhāmanyura uttamaujāśa ca dakṣiṇama gòptārāva arjunasyaitāva arjunò 'pi śikhaṇḍinaḥ sa rakṣyamāṇaḥ pārthena tathāsmābhira vivarjitaḥ yathā bhīṣmaṃ na nò hanyāda duḥśāsana tathā kuru bharātusa tada vacanaṃ śarutvā putrò duḥśāsanasa tava bhīṣmaṃ paramukhataḥ kṛtvā parayayau senayā saha bhīṣmaṃ tu rathavaṃśena dṛṣṭvā tama abhisaṃvṛtama arjunò rathināṃ śareṣṭhò dhṛṣṭadyumnama uvāca ha śikhaṇḍinaṃ naravyāghra bhīṣmasya paramukhe 'nagha sathāpayasvādya pāñcālya tasya gòptāhama apya uta tataḥ śāṃtanavò bhīṣmò niryayau senayā saha vayūhaṃ cāvyūhata mahata sarvatòbhadrama āhave kṛpaśa ca kṛtavarmā ca śaibyaśa caiva mahārathaḥ śakuniḥ saindhavaśa caiva kāmbòjaśa ca sudakṣiṇaḥ bhīṣmeṇa sahitāḥ sarve putraiśa ca tava bhārata agrataḥ sarvasainyānāṃ vayūhasya paramukhe sathitāḥ daròṇò bhūriśravāḥ śalyò bhagadattaśa ca māriṣa dakṣiṇaṃ pakṣama āśritya sathitā vayūhasya daṃśitāḥ aśvatthāmā sòmadatta āvantyau ca mahārathau mahatyā senayā yuktā vāmaṃ pakṣama apālayana duryòdhanò mahārāja tarigartaiḥ sarvatòvṛtaḥ vayūhamadhye sathitò rājana pāṇḍavāna parati bhārata alambusò rathaśreṣṭhaḥ śarutāyuśa ca mahārathaḥ pṛṣṭhataḥ sarvasainyānāṃ sathitau vayūhasya daṃśitau evama ete tadā vayūhaṃ kṛtvā bhārata tāvakāḥ saṃnaddhāḥ samadṛśyanta paratapanta ivāgnayaḥ tathā yudhiṣṭhirò rājā bhīmasenaśa ca pāṇḍavaḥ nakulaḥ sahadevaśa ca mādrīputrāva ubhāva api agrataḥ sarvasainyānāṃ sathitā vayūhasya daṃśitāḥ dhṛṣṭadyumnò virāṭaśa ca sātyakiśa ca mahārathaḥ sathitāḥ sainyena mahatā parānīka vināśanāḥ śikhaṇḍī vijayaśa caiva rākṣasaśa ca ghaṭòtkacaḥ cekitānò mahābāhuḥ kuntibhòjaśa ca vīryavāna sathitā raṇe mahārāja mahatyā senayā vṛtāḥ abhimanyura maheṣvāsò darupadaśa ca mahārathaḥ kekayā bharātaraḥ pañca sathitā yuddhāya daṃśitāḥ evaṃ te 'pi mahāvyūhaṃ parativyūhya sudurjayama pāṇḍavāḥ samare śūrāḥ sathitā yuddhāya māriṣa tāvakāsa tu raṇe yattāḥ saha senā narādhipāḥ abhyudyayū raṇe pārthāna bhīṣmaṃ kṛtvāgratò nṛpa tathaiva pāṇḍavā rājana bhīmasenapurògamāḥ bhīṣmaṃ yuddhapariprepsuṃ saṃgrāme vijigīṣavaḥ kaṣveḍāḥ kila kilā śabdāna karakacāna gòviṣāṇikāḥ bherīmṛdaṅgapaṇavāna nādayantaśa ca puṣkarāna pāṇḍavā abhyadhāvanta nadantò bhairavāna ravāna bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ dundubhīnāṃ ca nisvanaiḥ utkruṣṭa siṃhanādaiśa ca valgitaiśa ca pṛthagvidhaiḥ vayaṃ paratinadantasa tāna abhyagacchāma sa tavarāḥ sahasaivābhisaṃkruddhāsa tadāsīta tumulaṃ mahata tatò 'nayònyaṃ paradhāvantaḥ saṃprahāraṃ paracakrire tataḥ śabdena mahatā paracakampe vasuṃdharā pakṣiṇaśa ca mahāghòraṃ vayāharantò vibabhramuḥ saprabhaśa còditaḥ sūryò niṣprabhaḥ samapadyate vavuśa ca tumulā vātāḥ śaṃsantaḥ sumahada bhayama ghòrāśa ca ghòranirhrādāḥ śivāsa tatra vavāśire vedayantyò mahārāja mahada vaiśasama āgatama diśaḥ parajvalitā rājana pāṃsuvarṣaṃ papāta ca rudhireṇa samunmiśrama asthi varṣaṃ tathaiva ca rudatāṃ vāhanānāṃ ca netrebhyaḥ parāpataja jalama susruvuśa ca śakṛna mūtraṃ paradhyāyantò viśāṃ pate antarhitā mahānādāḥ śarūyante bharatarṣabha rakṣasāṃ puruṣādānāṃ nadatāṃ bhairavāna ravāna saṃpatantaḥ sama dṛśyante gòmāyubakavāyasāḥ śavānaśa ca vividhaira nādaira bhaṣantasa tatra tasthire javalitāśa ca mahòlkā vai samāhatya divākarama nipetuḥ sahasā bhūmau vedayānā mahada bhayama mahāntya anīkāni mahāsamucchraye; samāgame pāṇḍava dhārtarāṣṭrayòḥ parakāśire śaṅkhamṛdaṅga nisvanaiḥ; parakampitānīva vanāni vāyunā narendra nāgāśvasamākulānāma; abhyāyatīnāma aśive muhūrte babhūva ghòṣasa tumulaśa camūnāṃ; vātòddhutānāma iva sāgarāṇāma [sa] abhimanyū rathòdāraḥ piśaṃgaisa turagòttamaiḥ abhidudrāva tejasvī duryòdhana balaṃ mahata vikiraña śaravarṣāṇi vāridhārā ivāmbudaḥ na śekuḥ samare karuddhaṃ saubhadrama arisūdanama śastraughiṇaṃ gāhamānaṃ senāsāgarama akṣayama nivārayituma apya ājau tavadīyāḥ kurupuṃgavāḥ tena muktā raṇe rājaña śarāḥ śatrunivarhaṇāḥ kaṣatriyāna anayaña śūrāna paretarājaniveśanama yamadaṇḍòpamāna ghòrāña javalanāśīviṣòpamāna saubhadraḥ samare karuddhaḥ pareṣayāma āsa sāyakāna rathinaṃ ca rathāta tūrṇaṃ hayapṛṣṭhā ca sādinama gajāròhāṃśa ca sa gajāna pātayāma āsa phālguniḥ tasya tata kurvataḥ karma mahata saṃkhye 'dabhutaṃ nṛpāḥ pūjayāṃ cakrire hṛṣṭāḥ paraśaśaṃsuśa ca phālgunima tānya anīkāni saubhadrò darāvayana bahva aśòbhata tūlarāśima ivādhūya mārutaḥ sarvatòdiśama tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni bhārata tarātāraṃ nādhyagacchanta paṅke magnā iva davipāḥ vidrāvya sarvasainyāni tāvakāni naròttamaḥ abhimanyuḥ sathitò rājana vidhūmò 'ganira iva javalana na cainaṃ tāvakāḥ sarve viṣehura arighātinama paradīptaṃ pāvakaṃ yadvata pataṃgāḥ kālacòditāḥ paraharana sarvaśatrubhyaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ adṛśyata maheṣvāsaḥ savajra iva vajrabhṛta hemapṛṣṭhaṃ dhanuśa cāsya dadṛśe caratò diśaḥ tòyadeṣu yathā rājana bharājamānāḥ śatahvadāha śarāśa ca niśitāḥ pītā niścaranti sama saṃyuge vanāta phulladrumāda rājana bharamarāṇāma iva varajāḥ tathaiva caratasa tasya saubhadrasya mahātmanaḥ rathena meghaghòṣeṇa dadṛśura nāntaraṃ janāḥ mòhayitvā kṛpaṃ daròṇaṃ darauṇiṃ ca sa bṛhadbalama saindhavaṃ ca maheṣvāsaṃ vayacarala laghu suṣṭhu ca maṇḍalīkṛtama evāsya dhanuḥ paśyāma māriṣa sūryamaṇḍala saṃkāśaṃ tapatasa tava vāhinīma taṃ dṛṣṭvā kaṣatriyāḥ śūrāḥ paratapantaṃ śarārcibhiḥ daviphalgunama imaṃ lòkaṃ menire tasya karmabhiḥ tenārditā mahārāja bhāratī sā mahācamūḥ babhrāma tatra tatraiva yòṣina madavaśāda iva darāvayitvā ca tata sainyaṃ kampayitvā mahārathāna nandayāma āsa suhṛdò mayaṃ jitveva vāsavaḥ tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni saṃyuge cakrura ārtasvaraṃ ghòraṃ parjanyaninadòpamama taṃ śarutvā ninadaṃ ghòraṃ tava sainyasya māriṣa mārutòddhūta vegasya samudrasyeva parvaṇi duryòdhanasa tadā rājā ārśya śṛṅgima abhāṣata eṣa kārṣṇira maheṣvāsò davitīya iva phalgunaḥ camūṃ darāvayate karòdhāda vṛtrò deva camūma iva tasya nānyaṃ parapaśyāmi saṃyuge bheṣajaṃ mahata ṛte tavāṃ rākṣasaśreṣṭha sarvavidyāsu pāragama sa gatvā tavaritaṃ vīraṃ jahi saubhadrama āhave vayaṃ pārthāna haniṣyāmò bhīṣmadròṇapuraḥsarāḥ sa evama uktò balavāna rākṣasendraḥ paratāpavāna parayayau samare tūrṇaṃ tava putrasya śāsanāta nardamānò mahānādaṃ parāvṛṣīva balāhakaḥ tasya śabdena mahatā pāṇḍavānāṃ mahada balama parācalata sarvatò rājana pūryamāṇa ivārṇavaḥ bahavaśa ca narā rājaṃsa tasya nādena bhīṣitāḥ pariyāna parāṇāna parityajya nipetura dharaṇītale kārṣṇiśa cāpi mudā yuktaḥ paragṛhītaśarāsanaḥ nṛtyanna iva rathòpasthe tada rakṣaḥ samupādravata tataḥ sa rākṣasaḥ karuddhaḥ saṃprāpyaivārjuniṃ raṇe nātidūre sathitasa tasya darāvayāma āsa vai camūma sā vadhyamānā samare pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ paratyudyayau raṇe rakṣò deva senā yathābalima vimardaḥ sumahāna āsīta tasya sainyasya māriṣa rakṣasā ghòrarūpeṇa vadhyamānasya saṃyuge tataḥ śarasahasraisa tāṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūma vayadrāvayada raṇe rakṣò darśayada vai parākramama sā vādhyamānā ca tathā pāṇḍavānāma anīkinī rakṣasā ghòrarūpeṇa paradudrāva raṇe bhayāta tāṃ paramṛdya tataḥ senāṃ padminīṃ vāraṇò yathā tatò 'bhidudrāva raṇe daraupadeyāna mahābalāna te tu karuddhā maheṣvāsā daraupadeyāḥ parahāriṇaḥ rākṣasaṃ dudruvuḥ sarve garahāḥ pañca yathā ravima vīryavadbhisa tatasa taisa tu pīḍitò rākṣasòttamaḥ yathā yugakṣaye ghòre candramāḥ pañcabhira garahaiḥ parativindhyasa tatò rakṣò bibheda niśitaiḥ śaraiḥ sarvapāraśavaisa tūrṇama akuṇṭhāgraira mahābalaḥ sa taira bhinnatanu tarāṇaḥ śuśubhe rākṣasòttamaḥ marīcibhira ivārkasya saṃsyūtò jaladò mahāna viṣaktaiḥ sa śaraiśa cāpi tapanīyaparicchadaiḥ ārśyaśṛṅgira babhau rājana dīptaśṛṅga ivācalaḥ tatasa te bharātaraḥ pañca rākṣasendraṃ mahāhave vivyadhura niśitaira bāṇaisa tapanīyavibhūṣitaiḥ sa nirbhinnaḥ śaraira ghòraira bhujagaiḥ kòpitaira iva alambusò bhṛśaṃ rājana nāgendra iva cukrudhe sò 'tividdhò mahārāja muhūrtama atha māriṣa paraviveśa tamò dīrghaṃ pīḍitasa taira mahārathaiḥ paratilabhya tataḥ saṃjñāṃ karòdhena daviguṇīkṛtaḥ ciccheda sāyakaisa teṣāṃ dhavajāṃśa caiva dhanūṃṣi ca ekaikaṃ ca taribhira bāṇaira ājaghāna samayanna iva alambusò rathòpasthe nṛtyanna iva mahārathaḥ tavaramāṇaśa ca saṃkruddhò hayāṃsa teṣāṃ mahātmanāma jaghāna rākṣasaḥ karuddhaḥ sārathīṃśa ca mahābalaḥ bibheda ca susaṃhṛṣṭaḥ punaśa caināna susaṃśitaiḥ śaraira bahuvidhākāraiḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ virathāṃśa ca maheṣvāsāna kṛtvā tatra sa rākṣasaḥ abhidudrāva vegena hantukāmò niśācaraḥ tāna arditāna raṇe tena rākṣasena durātmanā dṛṣṭvārjuna sutaḥ saṃkhye rākṣasaṃ samupādravata tayòḥ samabhavada yuddhaṃ vṛtravāsavayòra iva dadṛśusa tāvakāḥ sarve pāṇḍavāśa ca mahārathāḥ tau sametau mahāyuddhe karòdhadīptau parasparama mahābalau mahārāja karòdhasaṃraktalòcanau parasparama avekṣetāṃ kālānalasamau yudhi tayòḥ samāgamò ghòrò babhūva kaṭukòdayaḥ yathā devāsure yuddhe śakraśambarayòra iva [dhṛ] ārjuniṃ samare śūraṃ vinighnantaṃ mahārathama alambusaḥ kathaṃ yuddhe paratyayudhyata saṃjaya ārśyaśṛṅgiṃ kathaṃ cāpi saubhadraḥ paravīrahā tana mamācakṣva tattvena yathāvṛttaṃ sama saṃyuge dhanaṃjayaśa ca kiṃ cakre mama sainyeṣu saṃjaya bhīmò vā balināṃ śareṣṭhò rākṣasò vā ghaṭòtkacaḥ nakulaḥ sahadevò vā sātyakira vā mahārathaḥ etada ācakṣva me sarvaṃ kuśalò haya asi saṃjaya [sa] hanta te 'haṃ paravakṣyāmi saṃgrāmaṃ lòmaharṣaṇama yathābhūda rākṣasendrasya saubhadrasya ca māriṣa arjunaśa ca yathā saṃkhye bhīmasenaśa ca pāṇḍavaḥ nakulaḥ sahadevaśa ca raṇe cakruḥ parākramama tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmadròṇapurògamāḥ adbhutāni vicitrāṇi cakruḥ karmāṇya abhītavata alambusasa tu samare abhimanyuṃ mahārathama vinadya sumahānādaṃ tarjayitvā muhura muhuḥ abhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta saubhadrò 'pi raṇe rājana siṃhavada vinadana muhuḥ ārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsaṃ pitura atyantavairiṇama tataḥ sameyatuḥ saṃkhye tavaritau nararākṣasau rathābhyāṃ rathināṃ śareṣṭhau yathā vai devadānavau māyāvī rākṣasaśreṣṭhò divyāstrajñaśa ca phālguniḥ tataḥ kārṣṇira mahārāja niśitaiḥ sāyakaisa taribhiḥ ārśyaśṛṅgiṃ raṇe viddhvā punara vivyādha pañcabhiḥ alambusò 'pi saṃkruddhaḥ kārṣṇiṃ navabhira āśugaiḥ hṛdi vivyādha vegena tòttraira iva mahādvipama ataḥ śarasahasreṇa kaṣiprakārī niśācaraḥ arjunasya sutaṃ saṃkhye pīḍayāma āsa bhārata abhimanyusa tataḥ karuddhò navatiṃ nataparvaṇāma cikṣepa niśitāna bāṇāna rākṣasasya mahòrasi te tasya viviśusa tūrṇaṃ kāyaṃ nirbhidya marmaṇi sa taira vibhinnasarvāṅgaḥ śuśubhe rākṣasòttamaḥ puṣpitaiḥ kiṃśukai rājana saṃstīrṇa iva parvataḥ sa dhārayaña śarāna hemapuṅkhāna api mahābalaḥ vibabhau rākṣasaśreṣṭhaḥ sa javāla iva parvataḥ tataḥ karuddhò mahārāja ārśyaśṛṅgira mahābalaḥ mahendrapratimaṃ kārṣṇiṃ chādayāma āsa patribhiḥ tena te viśikhā muktā yamadaṇḍòpamāḥ śitāḥ abhimanyuṃ vinirbhidya parāviśana dharaṇītalama tathaivārjuninirmuktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ alambusaṃ vinirbhidya parāviśanta dharātalama saubhadrasa tu raṇe rakṣaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ cakre vimukhama āsādya mayaṃ śakra ivāhave vimukhaṃ ca tatò rakṣò vadhyamānaṃ raṇe 'riṇā parāduścakre mahāmāyāṃ tāmasīṃ paratāpanaḥ atasa te tamasā sarve hṛtā haya āsana mahītale nābhimanyuma apaśyanta naiva sayāna na parāna raṇe abhimanyuśa ca tada dṛṣṭvā ghòrarūpaṃ mahata tamaḥ parāduścakre 'satrama atyugraṃ bhāskaraṃ kurunandanaḥ tataḥ parakāśama abhavaja jagata sarvaṃ mahīpate tāṃ cāpi jaghnivāna māyāṃ rākṣasasya durātmanaḥ saṃkruddhaśa ca mahāvīryò rākṣasendraṃ naròttamaḥ chādayāma āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ bahvīsa tathānyā māyāśa ca parayuktāsa tena rakṣasā sarvāstravida ameyātmā vārayāma āsa phālguniḥ hatamāyaṃ tatò rakṣò vadhyamānaṃ ca sāyakaiḥ rathaṃ tatraiva saṃtyajya parādravana mahatò bhayāta tasmina vinirjite tūrṇaṃ kūṭayòdhini rākṣase ārjuniḥ samare sainyaṃ tāvakaṃ saṃmamarda ha madāndhò vanyanāgendraḥ sa padmāṃ padminīma iva tataḥ śāṃtanavò bhīṣmaḥ sainyaṃ dṛṣṭvābhividrutama mahatā rathavaṃśena saubhadraṃ paryavārayata kòṣṭhakī kṛtyataṃ vīraṃ dhārtarāṣṭrā mahārathāḥ ekaṃ subahavò yuddhe tatakṣuḥ sāyakaira dṛḍhama sa teṣāṃ rathināṃ vīraḥ pitusa tulyaparākramaḥ sadṛśò vāsudevasya vikrameṇa balena ca ubhayòḥ sadṛśaṃ karma sa pitura mātulasya ca raṇe bahuvidhaṃ cakre sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ tatò dhanaṃjayò rājana vinighnaṃsa tava sainikāna āsasāda raṇe bhīṣmaṃ putra parepsura amarṣaṇaḥ tathaiva samare rājana pitā devavratasa tava āsasāda raṇe pārthaṃ savarbhānura iva bhāskarama tataḥ sarathanāgāśvāḥ putrāsa tava viśāṃ pate parivavrū raṇe bhīṣmaṃ jugupuśa ca samantataḥ tathaiva pāṇḍavā rājana parivārya dhanaṃjayama raṇāya mahate yuktā daṃśitā bharatarṣabha śādadvatasa tatò rājana bhīṣmasya paramukhe sathitama arjunaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samācinòta patyudgamyātha vivyādha sātyakisa taṃ śitaiḥ śaraiḥ pāṇḍava pariyakāmārthaṃ śārdūla iva kuñjarama gautamò 'pi tavarāyuktò mādhavaṃ navabhiḥ śaraiḥ hṛdi vivyādha saṃkruddhaḥ kaṅkapatra paricchadaiḥ śaineyò 'pi tataḥ karuddhò bhṛśaṃ viddhò mahārathaḥ gautamānta karaṃ ghòraṃ samādatta śilīmukhama tama āpatantaṃ vegena śakrāśanisamadyutima davidhā ciccheda saṃkruddhò darauṇiḥ paramakòpanaḥ samutsṛjyātha śaineyò gautamaṃ rathināṃ varama abhyadravada raṇe darauṇiṃ rāhuḥ khe śaśinaṃ yathā tasya daròṇasutaśa cāpaṃ davidhā ciccheda bhārata athainaṃ chinnadhanvānaṃ tāḍayāma āsa sāyakaiḥ sò 'nayata kārmukama ādāya śatrughnaṃ bhārasādhanama darauṇiṃ ṣaṣṭyā mahārāja bāhvòra urasi cārpayata sa viddhò vayathitaśa caiva muhūrtaṃ kaśmalāyutaḥ niṣasāda rathòpasthe dhavajayaṣṭima upāśritaḥ paratilabhya tataḥ saṃjñāṃ daròṇaputraḥ paratāpavāna vārṣṇeyaṃ samare karuddhò nārācena samardayata śaineyaṃ sa tu nirbhidya parāviśada dharaṇītalama vasanta kāle balavāna bilaṃ sarvaśiśura yathā tatò 'pareṇa bhallena mādhavasya dhavajòttamama ciccheda samare darauṇiḥ siṃhanādaṃ nanāda ca punara cainaṃ śaraira ghòraiśa chādayāma āsa bhārata nidāghānte mahārāja yathā meghò divākarama sātyakiśa ca mahārāja śarajālaṃ nihatya tata darauṇima abhyapatata tūrṇaṃ śarajālaira anekadhā tāpayāma āsa ca darauṇiṃ śaineyaḥ paravīrahā vimuktò meghajālena yathaiva tapanasa tathā śarāṇāṃ ca sahasreṇa punara enaṃ samudyatama sātyakiśa chādayāma āsa nanāda ca mahābalaḥ dṛṣṭvā putraṃ tathā garastaṃ rāhuṇeva niśākarama abhyadravata śaineyaṃ bhāradvājaḥ paratāpavāna vivyādha ca pṛṣatkena sutīkṣṇena mahāmṛdhe parīpsana savasutaṃ rājana vārṣṇeyenābhitāpitama sātyakisa tu raṇe jitvā guruputraṃ mahārathama daròṇaṃ vivyādha viṃśatyā sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ tadantarama ameyātmā kaunteyaḥ śavetavāhanaḥ abhyadravada raṇe karuddhò daròṇaṃ parati mahārathaḥ tatò daròṇaśa ca pārthaśa ca sameyātāṃ mahāmṛdhe yathā budhaśa ca śukraśa ca mahārāja nabhastale [dhṛ] kathaṃ daròṇò maheṣvāsaḥ pāṇḍavaśa ca dhanaṃjayaḥ samīyatū raṇe śūrau tana mamācakṣva saṃjaya pariyò hi pāṇḍavò nityaṃ bhāradvājasya dhīmataḥ ācāryaḥśa ca raṇe nityaṃ pariyaḥ pārthasya saṃjaya tāva ubhau rathinau saṃkhye dṛptau siṃhāva ivòtkaṭau kathaṃ samīyatura yuddhe bhāradvāja dhanaṃjayau [sa] na daròṇaḥ samare pārthaṃ jānīte pariyama ātmanaḥ kaṣatradharmaṃ puraskṛtya pārthò vā guruma āhave na kaṣatriyā raṇe rājana varjayanti parasparama nirmaryādaṃ hi yudhyante pitṛbhira bharātṛbhiḥ saha raṇe bhārata pārthena daròṇò viddhasa taribhiḥ śaraiḥ nācintayata tāna bāṇāna pārtha cāpacyutāna yudhi śaravṛṣṭya punaḥ pārthaśa chādayāma āsa taṃ raṇe parajajvāla ca ròṣeṇa gahane 'ganira ivòtthitaḥ tatò 'rajunaṃ raṇe daròṇaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ vārayāma āsa rājendra nacirāda iva bhārata tatò duryòdhanò rājā suśarmāṇama acòdayata daròṇasya samare rājana pārṣṇigrahaṇa kāraṇāta tarigartarāḍa api karuddhò bhṛśama āyamya kārmukama chādayāma āsa samare pārthaṃ bāṇaira ayòmukhaiḥ tābhyāṃ muktāḥ śarā rājanna antarikṣe virejire haṃsā iva mahārāja śaratkāle nabhastale te śarāḥ parāpya kaunteyaṃ samastā viviśuḥ parabhò phalabhāra nataṃ yadvata savādu vṛkṣaṃ vihaṃgamāḥ arjunasa tu raṇe nādaṃ vinadya rathināṃ varaḥ tarigartarājaṃ samare saputraṃ vivyadhe śaraiḥ te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye pārthama evābhyavartanta maraṇe kṛtaniścayāḥ mumucuḥ śaravṛṣṭiṃ ca pāṇḍavasya rathaṃ parati śaravṛṣṭiṃ tatasa tāṃ tu śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ paratijagrāha rājendra tòyavṛṣṭima ivācalaḥ tatrādbhutama apaśyāma bībhatsòra hastalāghavama vimuktāṃ bahubhiḥ śūraiḥ śastravṛṣṭiṃ durāsadama yada ekò vārayāma āsa mārutò 'bharagaṇāna iva karmaṇā tena pārthasya tutuṣura devadānavāḥ atha karuddhò raṇe pārthasa tarigartāna parati bhārata mumòcāstraṃ mahārāja vāyavyaṃ pṛtanā mukhe parādurāsīta tatò vāyuḥ kaṣòbhayāṇò nabhastalama pātayana vai tarugaṇāna vinighnaṃśa caiva sainikāna tatò daròṇò 'bhivīkṣyaiva vāyavyāstraṃ sudāruṇama śailama anyana mahārāja ghòrama astraṃ mumòca ha daròṇena yudhi nirmukte tasminna astre mahāmṛdhe paraśaśāma tatò vāyuḥ parasannāśa cābhavana diśaḥ tataḥ pāṇḍusutò vīrasa tarigartasya rathavrajāna nirutsāhāna raṇe cakre vimukhāna viparākramāna tatò duryòdhanò rājā kṛpaśa ca rathināṃ varaḥ aśvatthāmā tataḥ śalyaḥ kāmbòjaśa ca sudakṣiṇaḥ vindānuvindāva āvantyau bāhlikaśa ca sa bāhlikaḥ mahatā rathavaṃśena pārthasyāvārayana diśaḥ tathaiva bhagadattaśa ca śarutāyuśa ca mahābalaḥ gajānīkena bhīmasya tāva avārayatāṃ diśaḥ bhūriśravāḥ śalaśa caiva saubalaśa ca viśāṃ pate śaraughaira vividhaisa tūrṇaṃ mādrīputrāva avārayana bhīṣmasa tu sahitaḥ sarvaira dhārtarāṣṭrasya sainikaiḥ yudhiṣṭhiraṃ samāsādya sarvataḥ paryavārayata āpatantaṃ gajānīkaṃ dṛṣṭvā pārthò vṛkòdaraḥ lelihana sṛkkiṇī vīrò mṛgarāḍa iva kānane tatasa tu rathināṃ śareṣṭhò gadāṃ gṛhya mahāhave avaplutya rathāta tūrṇaṃ tava sainyama abhīṣayata tama udīkṣya gadāhastaṃ tatasa te gajasādinaḥ parivavrū raṇe yattā bhīmasenaṃ samantataḥ gamamadhyama anuprāptaḥ pāṇḍavaśa ca vayarājata meghajālasya mahatò yathā madhyagatò raviḥ vayadhamata sa gajānīkaṃ gadayā pāṇḍavarṣabhaḥ mahābhrajālama atulaṃ mātariśveva saṃtatama te vadhyamānā balinā bhīmasenena dantinaḥ ārtanādaṃ raṇe cakrura garjantò jaladā iva bahudhā dāritaśa caiva viṣāṇaisa tatra dantibhiḥ phullāśòka nibhaḥ pārthaḥ śuśubhe raṇamūrdhani viṣāṇe dantinaṃ gṛhya nirviṣāṇama athākaròta viṣāṇena ca tenaiva kumbhe 'bhayāhatya dantinama pātayāma āsa samare daṇḍahasta ivāntakaḥ śòṇitāktāṃ gadāṃ bibhrana medò majjā kṛtacchaviḥ kṛtāṅgadaḥ śòṇitena rudravata paratyadṛśyata evaṃ te vadhyamānāsa tu hataśeṣā mahāgajāḥ parādravanta diśò rājana vimṛdnantaḥ savakaṃ balama daravadbhisa taira mahānāgaiḥ samantāda bharatarṣabha duryòdhana balaṃ sarvaṃ punara āsīta parāna ukhama [sa] madhyāhne tu mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata lòkakṣayakarò raudrò bhīṣmasya saha sòmakaiḥ gāṅgeyò rathināṃ śareṣṭhaḥ pāṇḍavānāma anīkinīma vayadhamana niśitaira bāṇaiḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ saṃmamarda ca tata sainyaṃ pitā devavratasa tava dhānyānāma iva lūnānāṃ parakaraṃ gògaṇā iva dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca virāṭò darupadasa tathā bhīṣmama āsādya samare śaraira jaghnura mahārathama dhṛṣṭadyumnaṃ tatò viddhvā virāṭaṃ ca taribhiḥ śaraiḥ darupadasya ca nārācaṃ pareṣayāma āsa bhārata tena viddhā maheṣvāsā bhīṣmeṇāmitrakarśinā cukrudhuḥ samare rājana pādaspṛṣṭā ivòragāḥ śikhaṇḍī taṃ ca vivyādha bharatānāṃ pitāmahama satrīmayaṃ manasā dhayātvā nāsmai parāharada acyutaḥ dhṛṣṭadyumnasa tu samare karòdhāda agnira iva javalana pitāmahaṃ taribhira bāṇaira bāhvòra urasi cārpayata darupadaḥ pañcaviṃśatyā virāṭò daśabhiḥ śaraiḥ śikhaṇḍī pañcaviṃśatyā bhīṣmaṃ vivyādha sāyakaiḥ sò 'tividdhò mahārāja bhīṣmaḥ saṃkhye mahātmabhiḥ vasante puṣpaśabalò raktāśòka ivābabhau tāna paratyavidhyada gāṅgeyasa taribhisa taribhira ajihmagaiḥ darupadasya ca bhallena dhanuśa ciccheda māriṣa sò 'nayata kārmukama ādāya bhīṣmaṃ vivyādha pañcabhiḥ sārathiṃ ca taribhira bāṇaiḥ suśitai raṇamūrdhani tatò bhīmò mahārāja daraupadyāḥ pañca cātmajāḥ kekayā bharātaraḥ pañca sātyakiśa caiva sātvataḥ abhyadravanta gāṅgeyaṃ yudhiṣṭhira hitepsayā rirakṣiṣantaḥ pāñcālyaṃ dhṛṭa dayumna mukhana raṇe tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmarakṣārthama udyatāḥ paratyudyayuḥ pāṇḍusenāṃ saha sainyā narādhipa tatrāsīta sumahada yuddhaṃ tava teṣāṃ ca saṃkulama narāśvarathanāgānāṃ yama rāṣṭravivardhanama rathī rathinama āsādya parāhiṇòda yamasādanama tathetarāna samāsādya naranāgāśvasādinaḥ anayana paralòkāya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ astraiśa ca vividhaira ghòraisa tatra tatra viśāṃ pate rathāśa ca rathibhira hīnā hatasārathayasa tathā vipradrutāśvāḥ samare diśò jagmuḥ samantataḥ mardamānā narāna rājana hayāṃśa ca subahūna raṇe vātāyamānā dṛśyante gandharvanagaròpamāḥ rathinaśa ca rathaira hīnā varmiṇasa tejasā yutāḥ kuṇḍalòṣṇīṣiṇaḥ sarve niṣkāṅgadavibhūṣitāḥ devaputrasamā rūpò śaurye śakrasamā yudhi ṛddhyā vaiśravaṇaṃ cāti nayena ca bṛhaspatima sarvalòkeśvarāḥ śūrāsa tatra tatra viśāṃ pate vipradrutā vayadṛśyanta parākṛtā iva mānavāḥ dantinaśa ca naraśreṣṭha vihīnā varasādibhiḥ mṛdnantaḥ savānya anīkāni saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ varmabhiśa cāmaraiśa chatraiḥ patākābhiśa ca māriṣa kakṣyābhira atha tòttraiśa ca ghaṇṭābhisa tòmaraisa tathā viśīrṇaira vipradhāvantò dṛśyante sama diśò daśa nagameghapratīkāśaira jaladòdaya nisvanaiḥ tathaiva dantibhira hīnāna gajāròhāna viśāṃ pate paradhāvantò 'navapaśyāma tava teṣāṃ ca saṃkule nānādeśasamutthāṃśa ca turagāna hemabhūṣitāna vātāyamānāna adrākṣaṃ śataśò 'tha sahasraśaḥ aśvāròhāna hataira aśvaira gṛhītāsīna samantataḥ daravamāṇāna apaśyāma darāvyamāṇāṃśa ca saṃyuge gajò gajaṃ samāsādya daravamāṇaṃ mahāraṇe yayau vimṛdnaṃsa tarasā padātīna vājinasa tathā tathaiva ca rathāna rājana saṃmamarda raṇe gajaḥ rathaśa caiva samāsādya padātiṃ turagaṃ tathā vayamṛdnāta samare rājaṃsa turagāṃśa ca narāna raṇe evaṃ te bahudhā rājana paramṛdnantaḥ parasparama tasmina raudre tathā yuddhe vartamāne mahābhaye parāvartata nadī ghòrā śòṇitāntra taraṅgiṇī asthi saṃcayasaṃghāṭā keśaśaivalaśādvalā rathahradā śarāvartā hayamīnā durāsadā śīrṣòpala samākīrṇā hastigrāhasamākulā kavacòṣṇīṣa phenāḍhyā dhanura davīpāsi kacchapā patākādhvajavṛkṣāḍhyā martyakūlāpahāriṇī karavyādasaṃghasaṃkīrṇā yama rāṣṭravivardhinī tāṃ nadīṃ kaṣatriyāḥ śūrā hayanāgarathaplavaiḥ paraterura bahavò rājana bhayaṃ tayaktvā mahāhave apòvāha raṇe bhīrūna kaśmalenābhisaṃvṛtāna yathā vaitaraṇī paretāna paretarājapuraṃ parati parākròśana kaṣatriyāsa tatra dṛṣṭvā tada vaiśasaṃ mahata duryòdhanāparādhena kaṣayaṃ gacchanti kauravāḥ guṇavatsu kathaṃ daveṣaṃ dhārtarāṣṭrò janeśvaraḥ kṛtavāna pāṇḍuputreṣu pāpātmā lòbhamòhitaḥ evaṃ bahuvidhā vācaḥ śarūyante samātra bhārata pāṇḍava savata saṃyuktāḥ putrāṇāṃ te sudāruṇāḥ tā niśamya tadā vācaḥ sarvayòdhaira udāhṛtāḥ āgaskṛta sarvalòkasya putrò duryòdhanasa tava bhīṣmaṃ daròṇaṃ kṛpaṃ caiva śalyaṃ còvāca bhārata yudhyadhvama anahaṃkārāḥ kiṃ ciraṃ kurutheti ca tataḥ paravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha akṣadyūtakṛtaṃ rājana sughòraṃ vaiśasaṃ tadā yata purā na nigṛhṇīṣe vāryamāṇò mahātmabhiḥ vaicitravīrya tasyedaṃ phalaṃ paśya tathāvidhama na hi pāṇḍusutā rājana sa sainyāḥ sapadānugāḥ rakṣanti samare parāṇāna kauravā vā viśāṃ pate etasmāta kāraṇāda ghòrò vartate sama janakṣayaḥ daivāda vā puruṣavyāghra tava cāpanayāna nṛpa [sa] arjunasa tu naravyāghra suśarmapramukhāna nṛpāna anayata paretarājasya bhavanaṃ sāyakaiḥ śitaiḥ suśarmāpi tatò bāṇaiḥ pārthaṃ vivyādha saṃyuge vāsudevaṃ ca saptatyā pārthaṃ ca navabhiḥ punaḥ tāna nivārya śaraugheṇa śakrasūnura mahārathaḥ suśarmaṇò raṇe yòdhāna parāhiṇòda yamasādanama te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye vayadravanta raṇe rājana bhaye jāte mahārathāḥ utsṛjya turagāna ke cida rathāna ke cica ca māriṣa gajāna anye samutsṛjya parādravanta diśò daśa apare tudyamānāsa tu vājināra rathā raṇāta tavarayā parayā yuktāḥ parādravanta viśāṃ pate pādātāśa cāpi śastrāṇi samutsṛjya mahāraṇe nirapekṣā vayadhāvanta tena tena sama bhārata vāryamāṇāḥ sama bahuśasa taraigartena suśarmaṇā tathānyaiḥ pārthivaśreṣṭhaira na vayatiṣṭhanta saṃyuge tada balaṃ paradrutaṃ dṛṣṭvā putrò duryòdhanasa tava puraskṛtya raṇe bhīṣmaṃ sarvasainyapuraskṛtama sarvòdyògena mahatā dhanaṃjayama upādravata tarigartādhipatera arthe jīvitasya viśāṃ pate sa ekaḥ samare tasthau kirana bahuvidhāña śarāna bharātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ śeṣā vipradrutā narāḥ tathaiva paṇḍavā rājana sarvòdyògena daṃśitāḥ parayayuḥ phalgunārthāya yatra bhīṣmò vayavasthitaḥ jānantò 'pi raṇe śauryaṃ ghòraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ hāhākārakṛtòtsāhā bhīṣmaṃ jagmuḥ samantataḥ tatasa tāladhvajaḥ śūraḥ pāṇḍavānāma anīkinīma chādayāma āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ ekībhūtāsa tataḥ sarve kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha ayudhyanta mahārāja madhyaṃ parāpte divākare sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ viddhvā pañcabhira āyasaiḥ atiṣṭhada āhave śūraḥ kirana bāṇāna sahasraśaḥ tathaiva darupadò rājā daròṇaṃ viddhvā śitaiḥ śaraiḥ punara vivyādha saptatyā sārathiṃ cāsya saptabhiḥ bhīmasenasa tu rājānaṃ bāhlikaṃ parapitāmahama viddhvānadana mahānādaṃ śārdūla iva kānane ārjuniśa citrasenena viddhò bahubhira āśugaiḥ citrasenaṃ taribhira bāṇaira vivyādha hṛdaye bhṛśama samāgatau tau tu raṇe mahāmātrau vayaròcatāma yathā divi mahāghòrau rājana budha śanaiścarau tasyāśvāṃśa caturò hatvā sūtaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ nanāda balavana nādaṃ saubhadraḥ paravīrahā hatāśvāta tu rathāta tūrṇama avaplutya mahārathaḥ āruròha rathaṃ tūrṇaṃ durmukhasya viśāṃ pate daròṇaśa ca darupadaṃ viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ sārathiṃ cāsya vivyādha tavaramāṇaḥ parākramī pīḍyamānasa tatò rājā darupadò vāhinīmukhe apāyāja javanaira aśvaiḥ pūrvavairama anusmarana bhīmasenasa tu rājānaṃ muhūrāda iva bāhlikama vayaśva sūta rathaṃ cakre sarvasainyasya paśyataḥ sa saṃbhramò mahārāja saṃśayaṃ paramaṃ gataḥ avaplutya tatò vāhāda bāhlikaḥ puruṣòttamaḥ āruròha rathaṃ tūrṇaṃ lakṣmaṇasya mahārathaḥ sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ vārayitvā mahārathaḥ śāraira bahuvidhai rājanna āsasāda pitāmahama sa viddhvā bhārataṃ ṣaṣṭyā niśitaira lòmavāhibhiḥ nanarteva rathòpasthe vidhunvānò mahada dhanuḥ tasyāyasīṃ mahāśaktiṃ cikṣepātha pitāmahaḥ hemacitrāṃ mahāvegāṃ nāgakanyòpamāṃ śubhāma tāma āpatantīṃ sahasā mṛtyukalpāṃ sutejanāma dhavaṃsayāma āsa vārṣṇeyò lāghavena mahāyaśāḥ anāsādya tu vārṣṇeyaṃ śaktiḥ paramadāruṇā nayapatada dharaṇī pṛṣṭhe mahòlkeva gataprabhā vārṣṇeyasa tu tatò rājana savāṃ śaktiṃ ghòradarśanāma vegavada gṛhya cikṣepa pitāmaha rathaṃ parati vārṣṇeya bhujavegena paraṇunnā sā mahāhave abhidudrāva vegena kālarātrira yathā narama tāma āpatantīṃ sahasā davidhā ciccheda bhārata kaṣuraprābhyāṃ sutīkṣṇābhyāṃ sānvakīryata bhūtale chittvā tu śaktiṃ gāṅgeyaḥ sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ ājaghānòrasi karuddhaḥ parahasaña śatrukarśanaḥ tataḥ sarathanāgāśvāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja parivavrū raṇe bhīṣmaṃ mādhavatrāṇakāraṇāta tataḥ paravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca samare vijayaiṣiṇāma [sa] dṛṣṭvā bhīṣmaṃ raṇe karuddhaṃ pāṇḍavaira abhisaṃvṛtama yathā meghaira mahārāja tapānte divi bhāskarama duryòdhanò mahārāja duḥśāsanama abhāṣata eṣa śūrò maheṣvāsò bhīṣmaḥ śatruniṣūdanaḥ chāditaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samantāda bharatarṣabha tasya kāryaṃ tavayā vīra rakṣaṇaṃ sumahātmanaḥ rakṣyamāṇò hi samare bhīṣmò 'samākaṃ pitāmahaḥ nihanyāta samare yattāna pāñcālāna pāṇḍavaiḥ saha tatra kāryama ahaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇama gòptā haya eṣa maheṣvāsò bhīṣmò 'samākaṃ pitāmahaḥ sa bhavāna sarvasainyena parivārya pitāmahama samare duṣkaraṃ karma kurvāṇaṃ parirakṣatu evama uktasa tu samare putrò duḥśāsanasa tava parivārya sathitò bhīṣmaṃ sainyena mahatā vṛtaḥ tataḥ śatasahasreṇa hayānāṃ subalātmajaḥ vimalaprāsahastānāma ṛṣṭitòmaradhāriṇāma darpitānāṃ suvegānāṃ balasthānāṃ patākināma śikṣitaira yuddhakuśalaira upetānāṃ naròttamaiḥ nakulaṃ sahadevaṃ ca dharmarājaṃ ca pāṇḍavama nayavārayana naraśreṣṭhaṃ parivārya samantataḥ tatò duryòdhanò rājā śūrāṇāṃ hayasādināma ayutaṃ pareṣayāma āsa pāṇḍavānāṃ nivāraṇe taiḥ paraviṣṭaira mahāvegaira garutmadbhira ivāhave khurāhatā dharā rājaṃśa cakampe ca nanāda ca khuraśabdaśa ca sumahāna vājināṃ śuśruve tadā mahāvaṃśavanasyeva dahyamānasya parvate utpatadbhiśa ca taisa tatra samuddhūtaṃ mahada rajaḥ divākarapathaṃ parāpya chādayāma āsa bhāskarama vegavadbhira hayaisa taisa tu kaṣòbhitaṃ pāṇḍavaṃ balama nipatadbhira mahāvegaira haṃsaira iva mahata saraḥ heṣatāṃ caiva śabdena na parājñāyata kiṃ cana tatò yudhiṣṭhirò rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau paratyaghnaṃsa tarasā vegaṃ samare hayasādināma udvṛttasya mahārāja parāvṛṭkālena pūryataḥ paurṇamāsyāma ambuvegaṃ yathā velā mahòdadheḥ tatasa te rathinò rājaña śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ nayakṛntanna uttamāṅgāni kāyebhyò hayasādināma te nipetura mahārāja nihatā dṛḍhadhanvibhiḥ nāgaira iva mahānāgā yathā sayura girigahvare te 'pi parāsaiḥ suniśitaiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ nayakṛntanna uttamāṅgāni vicarantò diśò daśa atyāsannā hayāròhā ṛṣṭibhira bharatarṣabha acchinanna uttamāṅgāni phalānīva mahādrumāta sa sādinò hayā rājaṃsa tatra tatra niṣūditāḥ patitāḥ pātyamānāśa ca śataśò 'tha sahasraśaḥ vadhyamānā hayāsa te tu parādravanta bhayārditāḥ yathā siṃhāna samāsādya mṛgāḥ parāṇaparāyaṇāḥ pāṇḍavāsa tu mahārāja jitvā śatrūna mahāhave dadhmuḥ śaṅkhāṃśa ca bherīśa ca tāḍayāma āsura āhave tatò duryòdhanò dṛṣṭvā dīnaṃ sainyama avasthitama abravīda bharataśreṣṭha madrarājama idaṃ vacaḥ eṣa pāṇḍusutò jayeṣṭhò jitvā mātulamāmakāna paśyatāṃ nò mahābāhò senāṃ darāvayate balī taṃ vāraya mahābāhò veleva makarālayama tavaṃ hi saṃśrūyase 'tayarthama asahya balavikramaḥ putrasya tava tada vākyaṃ śarutvā śalyaḥ paratāpavāna parayayau rathavaṃśena yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ tada āpatada vai sahasā śalyasya sumahada balama mahaughavegaṃ samare vārayāma āsa pāṇḍavaḥ madrarājaṃ ca samare dharmarājò mahārathaḥ daśabhiḥ sāyakaisa tūrṇama ājaghāna satanāntare nakulaḥ sahadevaśa ca taribhisa taribhira ajihmagaiḥ madrarājò 'pi tāna sarvāna ājaghāna taribhisa taribhiḥ yudhiṣṭhiraṃ punaḥ ṣaṣṭyā vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ mādrīputrau ca saṃrabdhau davābhyāṃ davābhyāma atāḍayata tatò bhīmò mahābāhura dṛṣṭvā rājānama āhave madrarājavaśaṃ parāptaṃ mṛtyòra āsya gataṃ yathā abhyadravata saṃgrāme yudhiṣṭhirama amitrajita tatò yuddhaṃ mahāghòraṃ parāvartata sudāruṇama aparāṃ diśama āsthāya dayòtamāne divākare saṃjaya uvāca tataḥ pitā tava karuddhò niśitaiḥ sāyakòttamaiḥ ājaghāna raṇe pārthāna sahasenāna samantataḥ bhīmaṃ davādaśabhira viddhvā sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ nakulaṃ ca taribhira bāṇaiḥ sahadevaṃ ca saptabhiḥ yudhiṣṭhiraṃ davādaśabhira bāhvòra urasi cārpayata dhṛṣṭadyumnaṃ tatò viddhvā vinanāda mahābalaḥ taṃ davādaśārdhaira nakulò mādhavaśa ca taribhiḥ śaraiḥ dhṛṣṭadyumnaśa ca saptatyā bhīmasenaśa ca pañcabhiḥ yudhiṣṭhirò davādaśabhiḥ paratyavidhyata pitāmahama daròṇasa tu sātyakiṃ viddhvā bhīmasenama avidhyata ekaikaṃ pañcabhira bāṇaira yamadaṇḍòpamaiḥ śitaiḥ tau ca taṃ paratyavidhyetāṃ taribhisa taribhira ajihmagaiḥ tòttraira iva mahānāgaṃ daròṇaṃ barāhmaṇapuṃgavama sauvīrāḥ kitavāḥ parācyāḥ paratīcyòdīcyamālavāḥ abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayò 'tha vasātayaḥ saṃgrāme nājahura bhīṣmaṃ vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ tathaivānye vadhyamānāḥ pāṇḍaveyaira mahātmabhiḥ pāṇḍavāna abhyavartanta vividhāyudhapāṇayaḥ tathaiva pāṇḍavā rājana parivavruḥ pitāmahama sa samantāta parivṛtò rathaughaira aparājitaḥ gahane 'ganira ivòtsṛṣṭaḥ parajajvāla dahana parāna rathāgnyagāraśa cāpārcira asiśaktigadendhanaḥ śarasphuliṅgò bhīṣmāgnira dadāha kaṣatriyarṣabhāna suvarṇapuṅkhaira iṣubhira gārdhrapakṣaiḥ sutejanaiḥ karṇinālīkanārācaiśa chādayāma āsa tada balama apātayada dhavajāṃśa caiva rathinaśa ca śitaiḥ śaraiḥ muṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajāna nirmanuṣyāna rathāna rājana gajāna aśvāṃśa ca saṃyuge akaròta sa mahābāhuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ tasya jayātalanirghòṣaṃ visphūrjitama ivāśaneḥ niśamya sarvabhūtāni samakampanta bhārata amòghā haya apatana bāṇāḥ pitusa te bharatarṣabha nāsajjanta tanutreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ hatavīrāna rathāna rājana saṃyuktāña javanaira hayaiḥ apaśyāma mahārāja hariyamāṇāna raṇājire cedikāśikarūṣāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrāsa tanutyajaḥ aparāvartinaḥ sarve suvarṇavikṛtadhvajāḥ saṃgrāme bhīṣmama āsādya vayāditāsyama ivāntakama nimagnāḥ paralòkāya sa vājirathakuñjarāḥ bhagnākṣòpaskarāna kāṃśa cida bhagnacakrāṃśa ca sarvaśaḥ apaśyāma rathāna rājaña śataśò 'tha sahasraśaḥ savarūthai rathaira bhagnai rathibhiśa ca nipātitaiḥ śaraiḥ sukavacaiśa chinnaiḥ paṭṭiśaiśa ca viśāṃ pate gadābhira musalaiśa caiva nistriṃśaiśa ca śilīmukhaiḥ anukarṣaira upāsaṅgaiśa cakraira bhagnaiśa ca māriṣa bāhubhiḥ kārmukaiḥ khaḍgaiḥ śiròbhiśa ca sakuṇḍalaiḥ talatraira aṅgulitraiśa ca dhavajaiśa ca vinipātitaiḥ cāpaiśa ca bahudhā chinnaiḥ samāstīryata medinī hatāròhā gajā rājana hayāśa ca hatasādinaḥ paripetura darutaṃ tatra śataśò 'tha sahasraśaḥ yatamānāśa ca te vīrā daravamāṇāna mahārathāna nāśaknuvana vārayituṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitāna mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ abhajyata mahārāja na ca davau saha dhāvataḥ āviddharathanāgāśvaṃ patitadhvajakūbarama anīkaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ hāhābhūtama acetanama jaghānātra pitā putraṃ putraśa ca pitaraṃ tathā pariyaṃ sakhāyaṃ cākrande sakhā daivabalātkṛtaḥ vimucya kavacāna anye pāṇḍuputrasya sainikāḥ parakīrya keśāna dhāvantaḥ paratyadṛśyanta bhārata tada gòkulama ivòdbhrāntama udbhrāntarathakuñjarama dadṛśe pāṇḍuputrasya sainyama ārtasvaraṃ tadā parabhajyamānaṃ sainyaṃ tu dṛṣṭvā yādavanandanaḥ uvāca pārthaṃ bībhatsuṃ nigṛhya rathama uttamama ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ pārtha yaḥ kāṅkṣitasa tava paraharāsmai naravyāghra na cena mòhāta paramuhyase yata purā kathitaṃ vīra tavayā rājñāṃ samāgame virāṭanagare pārtha saṃjayasya samīpataḥ bhīṣmadròṇamukhāna sarvāna dhārtarāṣṭrasya sainikāna sānubandhāna haniṣyāmi ye māṃ yòtsyanti saṃyuge iti tata kuru kaunteya satyaṃ vākyama ariṃdama kaṣatradharmama anusmṛtya yudhyasva bharatarṣabha itya uktò vāsudevena tiryagdṛṣṭira adhòmukhaḥ akāma iva bībhatsura idaṃ vacanama abravīta avadhyānāṃ vadhaṃ kṛtvā rājyaṃ vā narakòttarama duḥkhāni vanavāse vā kiṃ nu me sukṛtaṃ bhaveta còdayāśvāna yatò bhīṣmaḥ kariṣye vacanaṃ tava pātayiṣyāmi durdharṣaṃ vṛddhaṃ kurupitāmahama tatò 'śavāna rajataprakhyāṃśa còdayāma āsa mādhavaḥ yatò bhīṣmasa tatò rājana duṣprekṣyò raśmivāna iva tatasa tata punara āvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahata dṛṣṭvā pārthaṃ mahābāhuṃ bhīṣmāyòdyantama āhave tatò bhīṣmaḥ kuruśreṣṭhaḥ siṃhavada vinadana muhuḥ dhanaṃjayarathaṃ śīghraṃ śaravarṣaira avākirata kaṣaṇena sa rathasa tasya sahayaḥ sahasārathiḥ śaravarṣeṇa mahatā na parajñāyata kiṃ cana vāsudevasa tava asaṃbhrāntò dhairyama āsthāya sātvataḥ còdayāma āsa tāna aśvāna vitunnāna bhīṣmasāyakaiḥ tataḥ pārthò dhanura gṛhya divyaṃ jaladanisvanama pātayāma āsa bhīṣmasya dhanuśa chittvā śitaiḥ śaraiḥ sa cachinnadhanvā kauravyaḥ punara anyana mahada dhanuḥ nimeṣāntaramātreṇa sajyaṃ cakre pitā tava vicakarṣa tatò dòrbhyāṃ dhanura jaladanisvanama athāsya tada api karuddhaśa ciccheda dhanura arjunaḥ tasya tata pūjayāma āsa lāghavaṃ śaṃtanòḥ sutaḥ sādhu pārtha mahābāhò sādhu kuntīsuteti ca samābhāṣyainama aparaṃ paragṛhya ruciraṃ dhanuḥ mumòca samare bhīṣmaḥ śarāna pārtharathaṃ parati adarśayada vāsudevò hayayāne paraṃ balama mòghāna kurvaña śarāṃsa tasya maṇḍalāni vidarśayana śuśubhāte naravyāghrau bhīṣmapārthau śarakṣatau gòvṛṣāva iva saṃrabdhau viṣāṇòllikhitāṅkitau vāsudevasa tu saṃprekṣya pārthasya mṛduyuddhatāma bhīṣmaṃ ca śaravarṣāṇi sṛjantama aniśaṃ yudhi paratapantama ivādityaṃ madhyama āsādya senayòḥ varāna varāna vinighnantaṃ pāṇḍuputrasya sainikāna yugāntama iva kurvāṇaṃ bhīṣmaṃ yaudhiṣṭhire bale nāmṛṣyata mahābāhura mādhavaḥ paravīrahā utsṛjya rajataprakhyāna hayāna pārthasya māriṣa karuddhò nāma mahāyògī paracaskanda mahārathāta abhidudrāva bhīṣmaṃ sa bhujapraharaṇò balī paratòdapāṇisa tejasvī siṃhavada vinadana muhuḥ dārayanna iva padbhyāṃ sa jagatīṃ jagatīśvaraḥ karòdhatāmrekṣaṇaḥ kṛṣṇò jighāṃsura amitadyutiḥ garasanna iva ca cetāṃsi tāvakānāṃ mahāhave dṛṣṭvā mādhavama ākrande bhīṣmāyòdyantama āhave hatò bhīṣmò hatò bhīṣma iti tatra sama sainikāḥ karòśantaḥ parādravana sarve vāsudevabhayāna narāḥ pītakauśeyasaṃvītò maṇiśyāmò janārdanaḥ śuśubhe vidravana bhīṣmaṃ vidyunmālī yathāmbudaḥ sa siṃha iva mātaṅgaṃ yūtharṣabha ivarṣabhama abhidudrāva tejasvī vinadana yādavarṣabhaḥ tama āpatantaṃ saṃprekṣya puṇḍarīkākṣama āhave asaṃbhramaṃ raṇe bhīṣmò vicakarṣa mahada dhanuḥ uvāca cainaṃ gòvindama asaṃbhrāntena cetasā ehya ehi puṇḍarīkākṣa devadeva namò 'satu te māma adya sātvataśreṣṭha pātayasva mahāhave tavayā hi deva saṃgrāme hatasyāpi mamānagha śareya eva paraṃ kṛṣṇa lòke 'muṣminna ihaiva ca saṃbhāvitò 'sami gòvinda tarailòkyenādya saṃyuge anvaga eva tataḥ pārthasa tama anudrutya keśavama nijagrāha mahābāhura bāhubhyāma parigṛhya vai nigṛhyamāṇaḥ pārthena kṛṣṇò rājīvalòcanaḥ jagāma cainama ādāya vegena puruṣòttamaḥ pārthasa tu viṣṭabhya balāca caraṇau paravīrahā nijaghrāha hṛṣīkeśaṃ kathaṃ cida daśame pade tata enama uvācārtaḥ karòdhaparyākulekṣaṇama niḥśvasantaṃ yathā nāgama arjunaḥ paravīrahā nivartasva mahābāhò nānṛtaṃ kartuma arhasi yata tavayā kathitaṃ pūrvaṃ na yòtsyāmīti keśava mithyāvādīti lòkasa tavāṃ kathayiṣyati mādhava mamaiṣa bhāraḥ sarvò hi haniṣyāmi yatavratama śape mādhava sakhyena satyena sukṛtena ca antaṃ yathā gamiṣyāmi śatrūṇāṃ śatrukarśana adyaiva paśya durdharṣaṃ pātyamānaṃ mahāvratama tārāpatima ivāpūrṇama antakāle yadṛcchayā mādhavasa tu vacaḥ śarutvā phalgunasya mahātmanaḥ na kiṃ cida uktvā sakròdha āruròha rathaṃ punaḥ tau rathasthau naravyāghrau bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ vavarṣa śaravarṣeṇa meghò vṛṣṭyā yathācalau parāṇāṃśa cādatta yòdhānāṃ pitā devavratasa tava gabhastibhira ivādityasa tejāṃsi śiśirātyaye yathā kurūṇāṃ sainyāni babhañja yudhi pāṇḍavaḥ tathā pāṇḍavasainyāni babhañja yudhi te pitā hatavidrutasainyāsa tu nirutsāhā vicetasaḥ nirīkṣituṃ na śekusa te bhīṣmama apratimaṃ raṇe madhyaṃ gatama ivādityaṃ paratapantaṃ savatejasā te vadhyamānā bhīṣmeṇa kāleneva yugakṣaye vīkṣāṃ cakrura mahārāja pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ tarātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ paṅkagatā iva pipīlikā iva kaṣuṇṇā durbalā balinā raṇe mahārathaṃ bhārata duṣpradharṣaṃ; śaraughiṇaṃ paratapantaṃ narendrāna bhīṣmaṃ na śekuḥ parativīkṣituṃ te; śarārciṣaṃ sūryama ivātapantama vimṛdnatasa tasya tu pāṇḍusenāma; astaṃ jagāmātha sahasraraśmiḥ tatò balānāṃ śaramakarśitānāṃ; manò 'vahāraṃ parati saṃbabhūva saṃjaya uvāca yudhyatāma eva teṣāṃ tu bhāskare 'satama upāgate saṃdhyā samabhavada ghòrā nāpaśyāma tatò raṇama tatò yudhiṣṭhirò rājā saṃdhyāṃ saṃdṛśya bhārata vadhyamānaṃ balaṃ cāpi bhīṣmeṇāmitraghātinā muktaśastraṃ parāvṛttaṃ palāyanaparāyaṇama bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdhama anuyāntaṃ mahārathāna sòmakāṃśa ca jitāna dṛṣṭvā nirutsāhāna mahārathāna cintayitvā ciraṃ dhayātvā avahārama aròcayata tatò 'vahāraṃ sainyānāṃ cakre rājā yudhiṣṭhiraḥ tathaiva tava sainyānāma avahārò haya abhūta tadā tatò 'vahāraṃ sainyānāṃ kṛtvā tatra mahārathāḥ nayaviśanta kuruśreṣṭha saṃgrāme kaṣatavikṣatāḥ bhīṣmasya samare karma cintayānāsa tu pāṇḍavāḥ nālabhanta tadā śāntiṃ bhṛśaṃ bhīṣmeṇa pīḍitāḥ bhīṣmò 'pi samare jitvā pāṇḍavāna saha sṛñjayaiḥ pūjyamānasa tava sutaira vandyamānaśa ca bhārata nayaviśata kurubhiḥ sārdhaṃ hṛṣṭarūpaiḥ samantataḥ tatò rātriḥ samabhavata sarvabhūtapramòhinī tasmina rātrimukhe ghòre pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ saha sṛñjayāśa ca durādharṣā mantrāya samupāviśana ātmaniḥśreyasaṃ sarve parāptakālaṃ mahābalāḥ mantrayāma āsura avyagrā mantraniścayakòvidāḥ tatò yudhiṣṭhirò rājā mantrayitvā ciraṃ nṛpa vāsudevaṃ samudvīkṣya vākyama etada uvāca ha paśya kṛṣṇa mahātmānaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramama gajaṃ nalavanānīva vimṛdnantaṃ balaṃ mama na caivainaṃ mahātmānama utsahāmò nirīkṣituma lelihyamānaṃ sainyeṣu paravṛddhama iva pāvakama yathā ghòrò mahānāgasa takṣakò vai viṣòlbaṇaḥ tathā bhīṣmò raṇe kṛṣṇa tīṣkṇaśastraḥ paratāpavāna gṛhītacāpaḥ samare vimuñcaṃśa ca śitāña śarāna śakyò jetuṃ yamaḥ karuddhò vajrapāṇiśa ca devarāṭa varuṇaḥ pāśabhṛda vāpi sagadò vā dhaneśvaraḥ na tu bhīṣmaḥ susaṃkruddhaḥ śakyò jetuṃ mahāhave sò 'hama evaṃ gate kṛṣṇa nimagnaḥ śòkasāgare ātmanò buddhidaurbalyāda bhīṣmama āsādya saṃyuge vanaṃ yāsyāmi durdharṣa śareyò me tatra vai gatama na yuddhaṃ ròcaye kṛṣṇa hanti bhīṣmò hi naḥ sadā yathā parajvalitaṃ vahniṃ pataṃgaḥ samabhidravana ekatò mṛtyuma abhyeti tathāhaṃ bhīṣmama īyivāna kaṣayaṃ nītò 'sami vārṣṇeya rājyahetòḥ parākramī bharātaraśa caiva me śūrāḥ sāyakaira bhṛśapīḍitāḥ matkṛte bharātṛsauhārdāda rājyāta parabhraṃśanaṃ gatāḥ parikliṣṭā yathā kṛṣṇā matkṛte madhusūdana jīvitaṃ bahu manye 'haṃ jīvitaṃ haya adya durlabhama jīvitasyādya śeṣeṇa cariṣye dharmama uttamama yadi te 'hama anugrāhyò bharātṛbhiḥ saha keśava savadharmasyāviròdhena tada udāhara keśava etaca charutvā vacasa tasya kāruṇyāda bahuvistarama paratyuvāca tataḥ kṛṣṇaḥ sāntvayānò yudhiṣṭhirama dharmaputra viṣādaṃ tavaṃ mā kṛthāḥ satyasaṃgara yasya te bharātaraḥ śūrā durjayāḥ śatrusūdanāḥ arjunò bhīmasenaśa ca vāyvagnisamatejasau mādrīputrau ca vikrāntau taridaśānāma iveśvarau māṃ vā niyuṅkṣva sauhārdāda yòtsye bhīṣmeṇa pāṇḍava tavatprayuktò haya ahaṃ rājana kiṃ na kuryāṃ mahāhave haniṣyāmi raṇe bhīṣmama āhūya puruṣarṣabhama paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ yadi necchati phalgunaḥ yadi bhīṣme hate rājaña jayaṃ paśyasi pāṇḍava hantāsmya ekarathenādya kuruvṛddhaṃ pitāmahama paśya me vikramaṃ rājana mahendrasyeva saṃyuge vimuñcantaṃ mahāstrāṇi pātayiṣyāmi taṃ rathāta yaḥ śatruḥ pāṇḍuputrāṇāṃ macchatruḥ sa na saṃśayaḥ madarthā bhavadarthā ye ye madīyāsa tavaiva te tava bharātā mama sakhā saṃbandhī śiṣya eva ca māṃsānya utkṛtya vai dadyāma arjunārthe mahīpate eṣa cāpi naravyāghrò matkṛte jīvitaṃ tayajeta eṣa naḥ samayasa tāta tārayema parasparama sa māṃ niyuṅkṣva rājendra yāvada davīpò bhavāmya ahama paratijñātama upaplavye yata tata pārthena pūrvataḥ ghātayiṣyāmi gāṅgeyama itya ulūkasya saṃnidhau parirakṣyaṃ ca mama tada vacaḥ pārthasya dhīmataḥ anujñātaṃ tu pārthena mayā kāryaṃ na saṃśayaḥ atha vā phalgunasyaiṣa bhāraḥ parimitò raṇe nihaniṣyati saṃgrāme bhīṣmaṃ parapuraṃjayama aśakyama api kuryāda dhi raṇe pārthaḥ samudyataḥ taridaśāna vā samudyuktāna sahitāna daityadānavaiḥ nihanyāda arjunaḥ saṃkhye kima u bhīṣmaṃ narādhipa viparītò mahāvīryò gatasattvò 'lapajīvitaḥ bhīṣmaḥ śāṃtanavò nūnaṃ kartavyaṃ nāvabudhyate yudhiṣṭhira uvāca evama etana mahābāhò yathā vadasi mādhava sarve haya ete na paryāptāsa tava veganivāraṇe niyataṃ samavāpsyāmi sarvama eva yathepsitama yasya me puruṣavyāghra bhavāna nāthò mahābalaḥ sendrāna api raṇe devāña jayeyaṃ jayatāṃ vara tavayā nāthena gòvinda kima u bhīṣmaṃ mahāhave na tu tavāma anṛtaṃ kartuma utsahe savārthagauravāta ayudhyamānaḥ sāhāyyaṃ yathòktaṃ kuru mādhava samayasa tu kṛtaḥ kaśa cida bhīṣmeṇa mama mādhava mantrayiṣye tavārthāya na tu yòtsye kathaṃ cana duryòdhanārthe yòtsyāmi satyama etada iti parabhò sa hi rājyasya me dātā mantrasyaiva ca mādhava tasmāda devavrataṃ bhūyò vadhòpāyārthama ātmanaḥ bhavatā sahitāḥ sarve pṛcchāmò madhusūdana tada vayaṃ sahitā gatvā bhīṣmama āśu naròttamama rucite tava vārṣṇeya mantraṃ pṛcchāma kauravama sa vakṣyati hitaṃ vākyaṃ tathyaṃ caiva janārdana yathā sa vakṣyate kṛṣṇa tathā kartāsmi saṃyuge sa nò jayasya dātā ca mantrasya ca dhṛtavrataḥ bālāḥ pitrā vihīnāśa ca tena saṃvardhitā vayama taṃ ceta pitāmahaṃ vṛddhaṃ hantuma icchāmi mādhava pituḥ pitarama iṣṭaṃ vai dhiga astu kaṣatrajīvikāma saṃjaya uvāca tatò 'baravīna mahārāja vārṣṇeyaḥ kurunandanama ròcate me mahābāhò satataṃ tava bhāṣitama devavrataḥ kṛtī bhīṣmaḥ parekṣitenāpi nirdaheta gamyatāṃ sa vadhòpāyaṃ paraṣṭuṃ sāgaragāsutaḥ vaktuma arhati satyaṃ sa tavayā pṛṣṭò viśeṣataḥ te vayaṃ tatra gacchāmaḥ paraṣṭuṃ kurupitāmahama paraṇamya śirasā cainaṃ mantraṃ pṛcchāma mādhava sa nò dāsyati yaṃ mantraṃ tena yòtsyāmahe parāna evaṃ saṃmantrya vai vīrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja jagmusa te sahitāḥ sarve vāsudevaśa ca vīryavāna vimuktaśastrakavacā bhīṣmasya sadanaṃ parati paraviśya ca tadā bhīṣmaṃ śiròbhiḥ paratipedire pūjayantò mahārāja pāṇḍavā bharatarṣabha paraṇamya śirasā cainaṃ bhīṣmaṃ śaraṇama anvayuḥ tāna uvāca mahābāhura bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ savāgataṃ tava vārṣṇeya savāgataṃ te dhanaṃjaya savāgataṃ dharmaputrāya bhīmāya yamayòsa tathā kiṃ kāryaṃ vaḥ karòmya adya yuṣmatprītivivardhanama sarvātmanā ca kartāsmi yadya api sayāta suduṣkarama tathā baruvāṇaṃ gāṅgeyaṃ parītiyuktaṃ punaḥ punaḥ uvāca vākyaṃ dīnātmā dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ kathaṃ jayema dharmajña kathaṃ rājyaṃ labhemahi parajānāṃ saṃkṣayò na sayāta kathaṃ tana me vadābhibhò bhavāna hi nò vadhòpāyaṃ baravītu savayama ātmanaḥ bhavantaṃ samare rājana viṣahema kathaṃ vayama na hi te sūkṣmama apya asti randhraṃ kurupitāmaha maṇḍalenaiva dhanuṣā sadā dṛśyò 'si saṃyuge nādadānama saṃdadhānaṃ vikarṣantaṃ dhanura na ca paśyāmasa tavā mahābāhò rathe sūryama iva sathitama narāśvarathanāgānāṃ hantāraṃ paravīrahana ka ivòtsahate hantuṃ tavāṃ pumāna bharatarṣabha varṣatā śaravarṣāṇi mahānti puruṣòttama kaṣayaṃ nītā hi pṛtanā bhavatā mahatī mama yathā yudhi jayeyaṃ tavāṃ yathā rājyaṃ bhavena mama bhaveta sainyasya vā śāntisa tana me barūhi pitāmaha tatò 'baravīca chāṃtanavaḥ pāṇḍavāna pāṇḍupūrvaja na kathaṃ cana kaunteya mayi jīvati saṃyuge yuṣmāsu dṛśyate vṛddhiḥ satyama etada baravīmi vaḥ nirjite mayi yuddhe tu dharuvaṃ jeṣyatha kauravāna kaṣipraṃ mayi paraharata yadīcchatha raṇe jayama anujānāmi vaḥ pārthāḥ paraharadhvaṃ yathāsukhama evaṃ hi sukṛtaṃ manye bhavatāṃ viditò haya ahama hate mayi hataṃ sarvaṃ tasmāda evaṃ vidhīyatāma yudhiṣṭhira uvāca barūhi tasmāda upāyaṃ nò yathā yuddhe jayemahi bhavantaṃ samare karuddhaṃ daṇḍapāṇima ivāntakama śakyò vajradharò jetuṃ varuṇò 'tha yamasa tathā na bhavāna samare śakyaḥ sendraira api surāsuraiḥ bhīṣma uvāca satyama etana mahābāhò yathā vadasi pāṇḍava nāhaṃ śakyò raṇe jetuṃ sendraira api surāsuraiḥ āttaśastrò raṇe yattò gṛhītavarakārmukaḥ nayastaśastraṃ tu māṃ rājana hanyura yudhi mahārathāḥ niṣkiptaśastre patite vimuktakavacadhvaje daravamāṇe ca bhīte ca tavāsmīti ca vādini satriyāṃ satrīnāmadheye ca vikale caikaputrake aprasūte ca duṣprekṣye na yuddhaṃ ròcate mama imaṃ ca śṛṇu me pārtha saṃkalpaṃ pūrvacintitama amaṅgalyadhvajaṃ dṛṣṭvā na yudhyeyaṃ kathaṃ cana ya eṣa daraupadò rājaṃsa tava sainye mahārathaḥ śikhaṇḍī samarākāṅkṣī śūraśa ca samitiṃjayaḥ yathābhavaca ca satrī pūrvaṃ paścāta puṃstvama upāgataḥ jānanti ca bhavantò 'pi sarvama etada yathātathama arjunaḥ samare śūraḥ puraskṛtya śikhaṇḍinama māma eva viśikhaisa tūrṇama abhidravatu daṃśitaḥ amaṅgalyadhvaje tasmina satrīpūrve ca viśeṣataḥ na parahartuma abhīpsāmi gṛhīteṣuṃ kathaṃ cana tada antaraṃ samāsādya pāṇḍavò māṃ dhanaṃjayaḥ śaraira ghātayatu kaṣipraṃ samantāda bharatarṣabha na taṃ paśyāmi lòkeṣu yò māṃ hanyāta samudyatama ṛte kṛṣṇāna mahābhāgāta pāṇḍavāda vā dhanaṃjayāta eṣa tasmāta puròdhāya kaṃ cida anyaṃ mamāgrataḥ māṃ pātayatu bībhatsura evaṃ te vijayò bhaveta etata kuruṣva kaunteya yathòktaṃ vacanaṃ mama tatò jeṣyasi saṃgrāme dhārtarāṣṭrāna samāgatāna saṃjaya uvāca te 'nujñātāsa tataḥ pārthā jagmuḥ savaśibiraṃ parati abhivādya mahātmānaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmahama tathòktavati gāṅgeye paralòkāya dīkṣite arjunò duḥkhasaṃtaptaḥ savrīḍama idama abravīta guruṇā kulavṛddhena kṛtaprajñena dhīmatā pitāmahena saṃgrāme kathaṃ yòtsyāmi mādhava karīḍatā hi mayā bālye vāsudeva mahāmanāḥ pāṃsurūṣitagātreṇa mahātmā paruṣīkṛtaḥ yasyāhama adhiruhyāṅkaṃ bālaḥ kila gadāgraja tātetya avòcaṃ pitaraṃ pituḥ pāṇḍòra mahātmanaḥ nāhaṃ tātasa tava pitusa tātò 'sami tava bhārata iti māma abravīda bālye yaḥ sa vadhyaḥ kathaṃ mayā kāmaṃ vadhyatu me sainyaṃ nāhaṃ yòtsye mahātmanā jayò vāstu vadhò vā me kathaṃ vā kṛṣṇa manyase śarīkṛṣṇa uvāca paratijñāya vadhaṃ jiṣṇò purā bhīṣmasya saṃyuge kaṣatradharme sathitaḥ pārtha kathaṃ nainaṃ haniṣyasi pātayainaṃ rathāta pārtha vajrāhatama iva darumama nāhatvā yudhi gāṅgeyaṃ vijayasa te bhaviṣyati diṣṭama etata purā devaira bhaviṣyatya avaśasya te hantā bhīṣmasya pūrvendra iti tana na tada anyathā na hi bhīṣmaṃ durādharṣaṃ vayāttānanama ivāntakama tavadanyaḥ śaknuyāda dhantuma api vajradharaḥ savayama jahi bhīṣmaṃ mahābāhò śṛṇu cedaṃ vacò mama yathòvāca purā śakraṃ mahābuddhira bṛhaspatiḥ jayāyāṃsama api ceca chakra guṇaira api samanvitama ātatāyinama āmantrya hanyāda ghātakama āgatama śāśvatò 'yaṃ sathitò dharmaḥ kaṣatriyāṇāṃ dhanaṃjaya yòddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca yaṣṭavyaṃ cānasūyubhiḥ arjuna uvāca śikhaṇḍī nidhanaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya bhavitā dharuvama dṛṣṭvaiva hi sadā bhīṣmaḥ pāñcālyaṃ vinivartate te vayaṃ paramukhe tasya sathāpayitvā śikhaṇḍinama gāṅgeyaṃ pātayiṣyāma upāyeneti me matiḥ ahama anyāna maheṣvāsāna vārayiṣyāmi sāyakaiḥ śikhaṇḍya api yudhāṃ śareṣṭhò bhīṣmama evābhiyāsyatu śarutaṃ te kurumukhyasya nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinama kanyā haya eṣā purā jātā puruṣaḥ samapadyata saṃjaya uvāca itya evaṃ niścayaṃ kṛtvā pāṇḍavāḥ sahamādhavāḥ śayanāni yathāsvāni bhejire puruṣarṣabhāḥ [dhṛ] kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeyama abhyavartata saṃyuge pāṇḍavāśa ca tathā bhīṣmaṃ tana mamācakṣva saṃjaya [sa] tataḥ parabhāte vimale sūryasyòdayanaṃ parati vādyamānāsu bherīṣu mṛdaṅgeṣva ānakeṣu ca dhamāyatsu dadhi varṇeṣu jalajeṣu samantataḥ śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya niryātāḥ pāṇḍavā yudhi kṛtvā vayūhaṃ mahārāja sarvaśatrunibarhaṇama śikhaṇḍī sarvasainyānāma agra āsīda viśāṃ pate cakrarakṣau tatasa tasya bhimasena dhanaṃjayau pṛṣṭhatò daraupadeyāśa ca saubhadraśa caiva vīryavāna sātyakiśa cekitānaśa ca teṣāṃ gòptā mahārathaḥ dhṛṣṭadyumnasa tataḥ paścāta pāñcālaira abhirakṣitaḥ tatò yudhiṣṭhirò rājā yamābhyāṃ sahitaḥ parabhuḥ parayayau siṃhanādena nādayana bharatarṣabha virāṭasa tu tataḥ paścāta savena sainyena saṃvṛtaḥ darupadaśa ca mahārāja tataḥ paścāda upādravata kekayā bharātaraḥ pañca dhṛṣṭaketuśa ca vīryavāna jaghanaṃ pālayāma āsa pāṇḍusainyasya bhārata evaṃ vayūhya mahata sainyaṃ pāṇḍavāsa tava vāhinīma abhyadravanta saṃgrāme tayaktvā jīvitama ātmanaḥ tathaiva kuravò rājana bhīṣmaṃ kṛtvā mahābalama agrataḥ sarvasainyānāṃ parayayuḥ pāṇḍavāna parati putraisa tava durādharṣai rakṣitaḥ sumahābalaiḥ tatò daròṇò maheṣvāsaḥ putraśa cāsya mahārathaḥ bhagadattasa tataḥ paścāda gajānīkena saṃvṛtaḥ kṛpaśa ca kṛpa varmā ca bhagadattama anuvratau kāmbòjarājò balavāṃsa tataḥ paścāta sudakṣiṇaḥ māgadhaśa ca jayatsenaḥ saubalaśa ca bṛhadbalaḥ tathetere maheṣvāsāḥ suśarmapramukhā nṛpāḥ jaghanaṃ pālayāma āsusa tava sainyasya bhārata divase divase parāpte bhīṣmaḥ śāṃtanavò yudhi āsurāna akaròda vayūhāna paiśācāna atha rākṣasāna tataḥ paravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata anyònyaṃ nighnatāṃ rājanyama arāṣṭra vivardhanama arjuna paramukhāḥ pārthāḥ puraskṛtya śikhaṇḍinama bhīṣmaṃ yuddhe 'bhayavartanta kirantò vividhāña śarāna tatra bhārata bhīmena pīḍitāsa tāvakāḥ śaraiḥ rudhiraughapariklinnāḥ paralòkaṃ yayusa tadā nakulaḥ sahadevaśa ca sātyakiśa ca mahārathaḥ tava sainyaṃ samāsādya pīḍayāma āsura ojasā te vadhyamānāḥ samare tāvakā bharatarṣabha nāśaknuvana vārayituṃ pāṇḍavānāṃ mahada balama tatasa tu tāvakaṃ sainyaṃ vadhyamānaṃ samantataḥ saṃprādravada diśò rājana kālyamānaṃ mahārathaiḥ tarātāraṃ nādhyagacchanta tāvakā bharatarṣabha vadhyamānāḥ śitaira āṇaiḥ pāṇḍavaiḥ saha sṛñjayaiḥ [dhṛ] pīḍyamānaṃ balaṃ pārthaira dṛṣṭvā bhīṣmaḥ parākramī yada akārṣīda raṇe karuddhasa tana mamācakṣva saṃjaya kathaṃ vā pāṇḍavāna yuddhe paratyudyātaḥ paraṃtapaḥ vinighnana sòmakāna vīrāṃsa tana mamācakṣva saṃjaya [sa] ācakṣe te mahārāja yada akārṣīta pitāmahaḥ pīḍite tava putrasya sainye pāṇḍava sṛñjayaiḥ parahṛṣṭamanasaḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja abhyavartanta nighnantasa tava putrasya vāhinīma taṃ vināśaṃ manuṣyendra naravāraṇavājināma nāmṛṣyata tadā bhīṣmaḥ sainyaghātaṃ raṇe paraiḥ sa pāṇḍavāna maheṣvāsaḥ pāñcālāṃśa ca sa sṛñjayāna abhyadravata durdharṣasa tayaktvā jīvitama ātmanaḥ sa pāṇḍavānāṃ paravarāna pañca rājana mahārathāna āttaśastrāna raṇe yattāna vārayāma āsa sāyakaiḥ nārācaira vatsadantaiśa ca śitaira añjalikaisa tathā nijaghne samare karuddhò hastyaśvama amitaṃ bahu rathinò 'pātayada rājana rathebhyaḥ puruṣarṣabhaḥ sādinaśa cāśvapṛṣṭhebhyaḥ padātīṃśa ca samāgatāna gajāròhāna gajebhyaśa ca pareṣāṃ vidadhada bhayama tama ekaṃ samare bhīṣmaṃ tavaramāṇaṃ mahārathama pāṇḍavāḥ samavartanta vajrapāṇima ivāsurāḥ śakrāśanisamasparśāna vimuñcana niśikāña śarāna dikṣva adṛśyata sarvāsu ghòraṃ saṃdharayana vapuḥ maṇḍalīkṛtama evāsya nityaṃ dhanura adṛśyata saṃgrāme yudhyamānasya śakracāpanibhaṃ mahata tada dṛṣṭvā samare karma tava putrā viśāṃ pate vismayaṃ paramaṃ parāptāḥ pitāmahama apūjayana pārthā vimanasò bhūtvā paraikṣanta pitaraṃ tava yudhyamānaṃ raṇe śūraṃ vipracītima ivāmarāḥ na cainaṃ vārayāma āsura vayāttānanama ivāntakama daśame 'hani saṃprāpte rathānīkaṃ śikhaṇḍinaḥ adahana niśitaira bāṇaiḥ kṛṣṇa vartmeva kānanama taṃ śikhaṇḍī taribhira bāṇaira abhyavidhyata satanāntare āśīviṣama iva karuddhaṃ kālasṛṣṭama ivāntakama sa tenātibhṛśaṃ viddhaḥ parekṣya bhīṣmaḥ śikhaṇḍinama anicchanna api saṃkruddhaḥ parahasanna idama abravīta kāmama abhyāsavā mā vā na tavāṃ yòtsye kathaṃ cana yaiva hi tavaṃ kṛtā dhātrā saiva hi tavaṃ śikhaṇḍinī tasya tada vacanaṃ śarutvā śikhaṇḍī karòdhamūrchitaḥ uvāca bhīṣmaṃ samare sṛkkiṇī parilehihana jānāmi tavāṃ mahābāhò kaṣatriyāṇāṃ kaṣayaṃ karama mayā śarutaṃ ca te yuddhaṃ jāmadagnyena vai saha divyaśa ca te parabhāvò 'yaṃ sa mayā bahuśaḥ śarutaḥ jānanna api parabhāvaṃ te yòtsye 'dayāhaṃ tavayā saha pāṇḍavānāṃ pariyaṃ kurvanna ātmanaśa ca naròttama adya tavā yòdhayiṣyāmi raṇe puruṣasattama dharuvaṃ ca tavā haniṣyāmi śape satyena te 'garataḥ etaca charutvā vacò mahyaṃ yata kaṣamaṃ tata samācara kāmama abhyāsavā mā vā na me jīvana vimòkṣyase sudṛṣṭaḥ kariyatāṃ bhīṣma lòkò 'yaṃ samitiṃjaya evama uktvā tatò bhīṣmaṃ pañcabhira nataparvabhiḥ avidhyata raṇe rājana paraṇunnaṃ vākyasāyakaiḥ tasya tada vacanaṃ śarutvā savyasācī paraṃtapaḥ kālò 'yama iti saṃcintya śikhaṇḍinama acòdayata ahaṃ tavāma anuyāsyāmi parāna vidrāvayaña śaraiḥ abhidrava susaṃrabdhò bhīṣmaṃ bhīmaparākramama na hi te saṃyuge pīḍāṃ śaktaḥ kartuṃ mahābalaḥ tasmāda adya mahābāhò vīra bhīṣmama abhidrava ahatvā samare bhīṣmaṃ yadi yāsyasi māriṣa avahāsyò 'saya lòkasya bhaviṣyasi mayā saha nāvahāsyā yathā vīra bhavema paramāhave tathā kuru raṇe yatnaṃ sādhayasva pitāmahama ahaṃ te rakṣaṇaṃ yuddhe kariṣyāmi paraṃtapa vārayana rathinaḥ sarvāna sādhayasva pitāmahama daròṇaṃ ca daròṇaputraṃ ca kṛpaṃ cātha suyòdhanama citrasenaṃ vikarṇaṃ ca saindhavaṃ ca jayadrathama vindānuvindāva āvantyau kāmbòjaṃ ca sudakṣiṇama bhagadattaṃ tathā śūraṃ māgadhaṃ ca mahārathama saumadattiṃ raṇe śūrama ārśyaśṛṅgiṃ ca rākṣasama tarigartarājaṃ ca raṇe saha sarvaira mahārathaiḥ ahama āvārayiṣyāmi veleva makarākayama kurūṃśa ca sahitāna sarvāna ye caiṣāṃ sainikāḥ sathitāḥ nivārayiṣyāmi raṇe sādhayasva pitāmahama [dhṛ] kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeyama abhyadhāvata pitāmahama pāñcālyaḥ samare karuddhò dharmātmānaṃ yatavratama ke 'rakṣana pāṇḍavānīke śikhaṇḍinama udāyudhama tavaramāṇāsa tavarā kāle jigīṣantò mahārathāḥ kathaṃ śāṃtanavò bhīṣmaḥ sa tasmina damaśe 'hani ayudhyata mahāvīryaḥ pāṇḍavaiḥ saha sṛñjayaiḥ na mṛṣyāmi raṇe bhīṣmaṃ paratyudyātaṃ śikhaṇḍinama kaca cina na rathabhaṅgò 'saya dhanura vāśīryatāsyataḥ [sa] nāśīryata dhanusa tasya rathabhaṅgò nacāpya abhūta yudhyamānasya saṃgrāme bhīṣmasya bharatarṣabha nighnataḥ samare śatrūña śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ anekaśatasāhasrāsa tāvakānāṃ mahārathāḥ rathadanti gaṇā rājana hayāśa caiva susajjitāḥ abhyavartanta yuddhāya puraskṛtya pitāmahama yathāpratijñaṃ kauravya sa cāpi samitiṃjayaḥ pārthānāma akaròda bhīṣmaḥ satataṃ samitikṣayama yudhyamānaṃ maheṣvāsaṃ vinighnantaṃ parāña śaraiḥ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ sarva evābhyavārayana daśame 'hani saṃprāpte tatāpa ripuvāhinīma kīryamāṇāṃ śitaira bāṇaiḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ na hi bhīṣmaṃ maheṣvāsaṃ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja aśaknuvana raṇe jetuṃ pāśahastama ivāntakama athòpāyāna mahārāja savyasācī paraṃtapaḥ tarāsayana rathinaḥ sarvāna bībhatsura aparājitaḥ sinhavada vinadanna uccaira dhanurjyāṃ vikṣipana muhuḥ śaraughāna visṛjana pārthò vayacarata kālavada raṇe tasya śabdena vitrastāsa tāvakā bharatarṣabha siṃhasyeva mṛgā rājana vayadravanta mahābhayāta jayantaṃ pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā tavata sainyaṃ cābhipīḍitama duryòdhanasa tatò bhīṣmama abravīda bhṛśapīḍitaḥ eṣa pāṇḍura utasa tāta śavetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ dahate māmakāna sarvāna kṛṣṇa vartmeva kānanama paśya sainyāni gāṅgeya daravamāṇāni sarvaśaḥ pāṇḍavena yudhāṃ śareṣṭha kālyamānāni saṃyuge yathā paśugaṇāna ālaḥ saṃkālayati kānane tathedaṃ māmakaṃ sainyaṃ kālyate śatrutāpana dhanaṃjaya śaraira bhagnaṃ daravamāṇama itasa tataḥ bhīmò haya eṣa durādharṣò vidrāvayati me balama sātyakiśa cekitānaśa ca mādrīputrau ca pāṇḍavau abhimanyuśa ca vikrāntò vāhinīṃ dahate mama dhṛṣṭadyumnasa tathā śūrò rākṣasaśa ca ghaṭòtkacaḥ vayadrāvayetāṃ sahasā sainyaṃ mama mahābalau vadhyamānasya sainyasya sarvaira etaira mahābalaiḥ nānyāṃ gatiṃ parapaśyāmi sathāne yuddhe ca bhārata ṛte tavāṃ puruṣavyāghra devatulyaparākrama paryāptaśa ca bhavāna kaṣipraṃ pīḍitānāṃ gatira bhava evama uktò mahārāja pitā devavratasa tava cintayitvā muhūrtaṃ tu kṛtvā niścayama ātmanaḥ tava saṃdharayana putrama abravīca chaṃtanòḥ sutaḥ duryòdhana vijānīhi sathirò bhava viśāṃ pate pūrvakālaṃ tava mayā paratijñātaṃ mahābala hatvā daśasahasrāṇi kaṣatriyāṇāṃ mahātmanāma saṃgrāmāda vayapayātavyama etata karma mamāhnikama iti tata kṛtavāṃśa cāhaṃ yathòktaṃ bharatarṣabha adya cāpi mahata karma parakariṣye mahāhave ahaṃ vā nihataḥ śiṣye haniṣye vādya pāṇḍavāna adya te puruṣavyāghra paratimòkṣye ṛṇaṃ mahata bhartṛpiṇḍa kṛtaṃ rājana nihataḥ pṛtanā mukhe itya uktvā bharataśreṣṭhaḥ kaṣatriyāna paratapaña śaraiḥ āsasāda durādharṣaḥ pāṇḍavānāma anīkinīma anīkamadhye tiṣṭhantaṃ gāṅgeyaṃ bharatarṣabha āśīviṣama iva karuddhaṃ pāṇḍavāḥ paryavārayana daśame 'hani tasmiṃsa tu darśayaña śaktima ātmanaḥ rājaña śatasahasrāṇi sò 'vadhīta kurunandana pañcālānāṃ ca ye śareṣṭhā rājaputrā mahābalāḥ teṣāma ādatta tejāṃsi jalaṃ sūrya ivāṃśubhiḥ hatvā daśasahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvināma sāròhaṇāṃ mahārāja hayānāṃ cāyutaṃ punaḥ pūrṇe śatasahasre dave padātīnāṃ naròttamaḥ parajajvāla raṇe bhīṣmò vidhūma iva pāvakaḥ na cainaṃ pāṇḍaveyānāṃ ke cica chekura nirīkṣituma uttaraṃ mārgama āsthāya tapantama iva bhāskarama te pāṇḍaveyāḥ saṃrabdhā maheṣvāsena pīḍitāḥ vadhāyābhyadravana bhīṣmaṃ sṛñjayāśa ca mahārathāḥ sa yudhyamānò bahubhira bhīṣmaḥ śāṃtanavasa tadā avakīrṇò mahābāhuḥ śailò meghaira ivāsitaiḥ putrāsa tu tava gāṅgeyaṃ samantāta paryavārayana mahatyā senayā sārdhaṃ tatò yuddhama avartata [sa] arjunasa tu raṇe rājana dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramama śikhaṇḍinama athòvāca samabhyehi pitāmahama na cāpi bhīsa tavayā kāryā bhīṣmāda adya kathaṃ cana ahama enaṃ śaraisa tīkṣṇaiḥ pātayiṣye rathòttamāta evama uktasa tu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabha abhyadravata gāṅgeyaṃ śarutvā pārthasya bhāṣitama dhṛṣṭadyumnasa tathā rājana saubhadraśa ca mahārathaḥ hṛṣṭāva ādravatāṃ bhīṣmaṃ śarutvā pārthasya bhāṣitama virāṭadrupadau vṛddhau kuntibhòjaśa ca daṃśitaḥ abhyadravata gāṅgeyaṃ putrasya tava paśyataḥ nakulaḥ sahadevaśa ca dharmarājaśa ca vīryavāna tathetarāṇi sainyāni sarvāṇya eva viśāṃ pate samādravanta gāṅgeyaṃ śarutvā pārthasya bhāṣitama paratyudyayusa tāvakāśa ca sametāsa tāna mahārathāna yathāśakti yathòtsāhaṃ tana me nigadataḥ śṛṇu citrasenò mahārāja cekitānaṃ samabhyayāta bhīṣma parepsuṃ raṇe yāntaṃ vṛṣaṃ vayāghraśiśura yathā dhṛṣṭadyumnaṃ mahārāja bhīṣmāntikama upāgamama tavaramāṇò raṇe yattaṃ kṛtavarmā nayavārayata bhīmasenaṃ susaṃkruddhaṃ gāṅgeyasya vadhaiṣiṇama tavaramāṇò mahārāja saumadattira nayavārayata tathaiva nakulaṃ vīraṃ kirantaṃ sāyakāna bahūna vikarṇò vārayāma āsa icchana bhīṣmasya jīvitama sahadevaṃ tathā yāntaṃ yattaṃ bhīṣmarathaṃ parati vārayāma āsa saṃkruddhaḥ kṛpaḥ śāradvatò yudhi rākṣasaṃ karūrakarmāṇaṃ bhaimaseniṃ mahābalama bhīṣmasya nidhanaṃ parepsuṃ durmukhò 'bhayadravada balī sātyakiṃ samare karuddhama ārśyaśṛṅgira avārayata abhimanyuṃ mahārāja yāntaṃ bhīṣmarathaṃ parati sudakṣiṇò mahārāja kāmbòjaḥ paratyavārayata virāṭadrupadau vṛddhau sametāva arimardanau aśvatthāmā tataḥ karuddhò vārayāma āsa bhārata tathā pāṇḍusutaṃ jayeṣṭhaṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇama bhāradvājò raṇe yattò dharmaputrama avārayata arjunaṃ rabhasaṃ yuddhe puraskṛtya śikhaṇḍinama bhīṣma parepsuṃ mahārāja tāpayantaṃ diśò daśa duḥśāsanò maheṣvāsò vārayāma āsa saṃyuge anye ca tāvakā yòdhāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāna bhīṣmāyābhimukhaṃ yātāna vārayāma āsura āhave dhṛṣṭadyumnasa tu sainyāni parākròśata punaḥ punaḥ abhidravata saṃrabdhā bhīṣmama ekaṃ mahābalama eṣò 'rajunò raṇe bhīṣmaṃ parayāti kurunandanaḥ abhidravata mā bhaiṣṭa bhīṣmò na parāpsyate hi vaḥ arjunaṃ samare yòddhuṃ nòtsahetāpi vāsavaḥ kima u bhīṣmò raṇe vīrā gatasattvò 'lapajīvitaḥ iti senāpateḥ śarutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ abhyadravanta saṃhṛṣṭā gāṅgeyasya rathaṃ parati āgacchatasa tāna samare vāryòghāna parabalāna iva nayavārayanta saṃhṛṣṭāsa tāvakāḥ puruṣarṣabhāḥ duḥśāsanò mahārāja bhayaṃ tayaktvā mahārathaḥ bhīṣmasya jīvitākāṅkṣī dhanaṃjayama upādravata tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā gāṅgeyasya rathaṃ parati abhyadravanta saṃgrāme tava putrāna mahārathāna tatrādbhutama apaśyāma citrarūpaṃ viśāṃ pate duḥśāsana rathaṃ parāptò yata pārthò nātyavartata yathā vārayate velā kaṣubhitaṃ vai mahārṇavama tathaiva pāṇḍavaṃ karuddhaṃ tava putrò nayavārayata ubhau hi rathināṃ śareṣṭhāva ubhau bhārata durjayau ubhau candrārkasadṛśau kāntyā dīptyā ca bhārata tau tathā jātasaṃrambhāva anyònyavadhakāṅkṣiṇau samīyatura mahāsaṃkhye maya śakrau yathā purā duḥśāsanò mahārāja pāṇḍavaṃ viśikhaisa taribhiḥ vāsudevaṃ ca viṃśatyā tāḍayāma āsa saṃyuge tatò 'rajunò śatenājau nārācānāṃ samārpayata te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śòṇitama āhave duḥśāsanasa tataḥ karuddhaḥ pārthaṃ vivyādha pañcabhiḥ lalāṭe bharataśreṣṭha śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ lalaṭasthaisa tu taira bāṇaiḥ śuśubhe pāṇḍavòttamaḥ yathā merura mahārāja śṛṅgaira atyarthama ucchritaiḥ sò 'tividdhò maheṣvāsaḥ putreṇa tava dhanvinā vayarājata raṇe pārthaḥ kiṃśukaḥ puṣpavāna iva duḥśāsanaṃ tataḥ karuddhaḥ pīḍayāma āsa pāṇḍavaḥ parvaṇīva susaṃkruddhò rāhura ugrò niśākarama pīḍyamānò balavatā putrasa tava viśāṃ pate vivyādha samare pārthaṃ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ tasya pārthò dhanuśa chittvā tavaramāṇaḥ parākramī ājaghāna tataḥ paścāta putraṃ te navabhiḥ śaraiḥ sò 'nayata kārmukama ādāya bhīṣmasya paramukhe sathitaḥ arjunaṃ pañcaviṃśatyā bāhvòra urasi cārpayata tasya karuddhò mahārāja pāṇḍavaḥ śatrukarśanaḥ apraiṣīda viśikhāna ghòrāna yamadaṇḍòpamāna bahūna aprāptāna eva tāna bāṇāṃśa ciccheda tanayasa tava yatamānasya pārthasya tada adbhutama ivābhavata pārthaṃ ca niśitaira bāṇaira avidhyata tanayasa tava tataḥ karuddhò raṇe pārthaḥ śarāna saṃdhāya kārmuke pareṣayāma āsa samare savarṇapuṅkhāña śilāśitāna nayamajjaṃsa te mahārāja tasya kāye mahātmanaḥ yathā haṃsā mahārāja taḍāgaṃ parāpya bhārata pīḍitaśa caiva putrasa te pāṇḍavena mahātmanā hitvā pārthaṃ raṇe tūrṇaṃ bhīṣmasya rathama āśrayata agādhe majjatasa tasya davīpò bhīṣmò 'bhavata tadā paratilabhya tataḥ saṃjñāṃ putrasa tava viśāṃ pate avārayata tataḥ śūrò bhūya eva parākramī śaraiḥ suniśitaiḥ pārthaṃ yathā vṛtraḥ puraṃdarama nirbibheda mahāvīryò vivyathe naiva cārjunāta [sa] sātyakiṃ daṃśitaṃ yuddhe bhīṣmāyābhyudyataṃ tadā ārśyaśṛṅgira maheṣvāsò vārayāma āsa saṃyuge mādhavasa tu susaṃkruddhò rākṣasaṃ navabhiḥ śaraiḥ ājaghāna raṇe rājana parahasanna iva bhārata tathaiva rākṣasò rājana mādhavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ ardayāma āsa rājendra saṃkruddhaḥ śinipuṃgavama śaineyaḥ śarasaṃghaṃ tu pareṣayāma āsa saṃyuge rākṣasāya susaṃkruddhò mādhavaḥ pari vīrahā tatò rakṣò mahābāhuṃ sātyaktiṃ satyavikramama vivyādha viśikhaira tīkṣṇaiḥ siṃhanādaṃ nanāda ca mādhavasa tu bhṛśaṃ viddhò rākṣasena raṇe tadā dhairyama ālambya tejasvī jahāsa ca nanāda ca bhagadattasa tataḥ karuddhò mādhavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ tāḍayāma āsa samare tòttraira iva mahāgajama vihāya rākṣasaṃ yuddhe śaineyò rathināṃ varaḥ parāgjyòtiṣāya cikṣepa śarāna saṃnataparvaṇaḥ tasya parāgjyòtiṣò rājā mādhavasya mahada dhanuḥ ciccheda śitadhāreṇa bhallena hṛtahastavata athānyada dhanura ādāya vegavata paravīrahā bhagadattaṃ raṇe karuddhò vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ sò 'tividdhò maheṣvāsaḥ sṛkkiṇī saṃlihana muhuḥ śaktiṃ kanakavaiḍūrya bhūṣitāma āyasī dṛḍhāma yamadaṇḍòpamāṃ ghòrāṃ parāhiṇòta sātyakāya vai tāma āpatantāṃ sahasā tasya bāhòra baleritāma sātyakiḥ samare rājaṃsa taridhā ciccheda sāyakaiḥ sā papāta tadā bhūmau mahòlkeva hataprabhā śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā putrasa tava viśāṃ pate mahatā rathavaṃśena vārayāma āsa mādhavama tathā parivṛtaṃ dṛṣṭvā vārṣṇeyānāṃ mahārathama duryòdhanò bhṛśaṃ hṛṣṭò bharātṝna sarvāna uvāca ha tathā kuruta kauravyā yathā vaḥ sātyakò yudhi na jīvana paratiniryāti mahatò 'samāda rathavrajāta asmina hate hataṃ manye pāṇḍavānāṃ mahada balama tata tatheti vacasa tasya parigṛhya mahārathāḥ śaineyaṃ yòdhayāma āsura bhīṣmasya paramukhe tadā abhimanyuṃ tadāyāntaṃ bhīṣmāyābhyudyataṃ mṛdhe kāmbòjarājò balavāna vārayāma āsa saṃyuge ārjunira nṛpatiṃ viddhvā śairaḥ saṃnataparvabhiḥ punara eva catuḥṣaṣṭyā rājana vivyādha taṃ nṛpama sudakṣiṇasa tu samare kārṣṇiṃ vivyādha pañcabhiḥ sārathiṃ cāsya navabhira icchana bhīṣmasya jīvitama tada yuddhama āsīta sumahata tayòsa tatra parākrame yada abhyadhāvada gāṅgeyaṃ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ virāṭadrupadau vṛddhau vārayantau mahācamūma bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdhāva ādravantau mahārathau aśvatthāmā tataḥ karuddhaḥ samāyāda rathasattamaḥ tataḥ paravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata virāṭò daśabhira bhallaira ājaghāna paraṃtapa yatamānaṃ maheṣvāsaṃ darauṇima āhavaśòbhinama darupadaśa ca taribhira bāṇaira vivyādha niśitaisa tathā guruputraṃ samāsādya bhīṣmasya purataḥ sathitama aśvatthāmā tatasa tau tu vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ virāṭadrupadau vṛddhau bhīṣmaṃ parati samudyatau tatrādbhutama apaśyāma vṛddhayòśa caritaṃ mahata yada darauṇeḥ sāyakāna ghòrāna paratyavārayatāṃ yudhi sahadevaṃ tathā yāntaṃ kṛpaḥ śāradvatò 'bhayayāta yathā nāgò vane nāgaṃ mattò mattama upādravata kṛpaśa ca samare rājana mādrīputraṃ mahārathama ājaghāna śaraisa tūrṇaṃ saptatyā rukmabhūṣaṇaiḥ tasya mādrī sutaśa cāpaṃ davidhā ciccheda sāyakaiḥ athainaṃ cinna dhanvānaṃ vivyādha navabhiḥ śaraiḥ sò 'nayata kārmukama ādāya samare bhārasādhanama mādrīputraṃ susaṃhṛṣṭò daśabhira niśitaiḥ śaraiḥ ājaghānòrasi karuddha icchana bhīṣmasya jīvitama tathaiva pāṇḍavò rājaña śāradvatama amarṣaṇama ājaghānòrasi karuddhò bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā tayòra yuddhaṃ samabhavada ghòrarūpaṃ bhayāvahama nakulaṃ tu raṇe karuddhaṃ vikarṇaḥ śatrutāpanaḥ vivyādha sāyakaiḥ ṣaṣṭyā rakṣana bhīṣmasya jīvitama nakulò 'pi bhṛśaṃ viddhasa tava putreṇa dhanvinā vikarṇaṃ sapta saptatyā nirbibheda śilīmukhaiḥ tatra tau naraśārdūlau gòṣṭhe gòvṛṣabhāva iva anyònyaṃ jaghnatura vīrau gòṣṭhe gòvṛṣabhāva iva ghaṭòtkacaṃ raṇe yattaṃ nighnantaṃ tava vāhinīma durmukhaḥ samare parāyāda bhīṣmahetòḥ parākramī haiḍimbasa tu tatò rājana durmukhaṃ śatrutāpanama ājaghānòrasi karuddhò navatyā niśitaiḥ śaraiḥ bhīmasena sutaṃ cāpi durmukhaḥ sumukhaiḥ śaraiḥ ṣaṣṭyā vīrò nadana hṛṣṭò vivyādha raṇamūrdhani dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe yāntaṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇama hārdikyò vārayāma āsa rakṣana bhīṣmasya jīvitama vārṣṇeyaḥ pārṣataṃ śūraṃ viddhvā pañcabhira āyasaiḥ punaḥ pañcāśatā tūrṇama ājaghāna satanāntare tathaiva pārṣatò rājana hārdikyaṃ navabhiḥ śaraiḥ vivyādha niśitaisa tīkṣṇaiḥ kaṅkapatra paricchadaiḥ tayòḥ samabhavada yuddhaṃ bhīṣmahetòra mahāraṇe anyònyātiśayaira yuktaṃ yathā vṛtra mahendrayòḥ bhīmasenama athāyāntaṃ bhīṣmaṃ parati mahābalama bhūriśravābhyayāta tūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta saumadattira athò bhīmama ājaghāna satanāntare nārācena sutīkṣṇena rukmapuṅkhena saṃyuge uraḥsthena babhau tena bhīmasenaḥ paratāpavāna sakanda śaktyā yathā karauñcaḥ purā nṛpatisattama tau śarāna sūryasaṃkāśāna karmāra parimārjitāna anyònyasya raṇe karuddhau cikṣipāte muhura muhuḥ bhīmò bhīṣma vadhākānṣkī saumadattiṃ mahārathama tathā bhīṣma jaye gṛdhnuḥ saumadattiśa ca pāṇḍavama kṛtapratikṛte yattau yòdhayāma āsatū raṇe yudhiṣṭhiraṃ mahārāja mahatyā senayā vṛtama bhīṣmāyābhimukhaṃ yāntaṃ bhāradvājò nayavārayata daròṇasya rathanirghòṣaṃ parjanyaninadòpamama śarutvā parabhadrakā rājana samakampanta māriṣa sā senā mahatī rājana pāṇḍuputrasya saṃyuge daròṇena vāritā yattā na cacāla padāta padama cekitānaṃ raṇe karuddhaṃ bhīṣmaṃ parati janeśvara citrasenasa tava sutaḥ karuddha rūpama avārayata bhīṣmahetòḥ parākrāntaśa citrasenò mahārathaḥ cekitānaṃ paraṃ śaktyā yòdhayāma āsa bhārata tathaiva cekitānò 'pi citrasenama ayòdhayata tada yuddhama āsīta sumahata tayòsa tatra parākrame arjunò vāryamāṇasa tu bahuśasa tanayena te vimukhīkṛtya putraṃ te tava senāṃ mamarda ha duḥśāsanò 'pi parayā śaktyā pārthama avārayata kathaṃ bhīṣmaṃ parò hanyāda iti niścitya bhārata sā vadhyamānā samare putrasya tava vāhinī lòḍyate rathibhiḥ śareṣṭhaisa tatra tatraiva bhārata [sa] atha vīrò maheṣvāsò mattavāraṇavikramaḥ samādāya mahaca cāpaṃ mattavāraṇavāraṇama vidhunvānò dhanuḥśreṣṭhaṃ darāvayāṇò mahārathāna pṛtanāṃ pāṇḍaveyānāṃ pātayānò mahārathaḥ nimittāni nimittajñaḥ sarvatò vīkṣya vīryavāna paratapantama anīkāni daròṇaḥ putrama abhāṣata ayaṃ sa divasasa tāta yatra pārthò mahārathaḥ jighāṃsuḥ samare bhīṣmaṃ paraṃ yatnaṃ kariṣyati utpatanti hi me bāṇā dhanuḥ parasphuratīva me yògama astāṇi gacchanti karūre me vartate matiḥ dikṣu śāntāsu ghòrāṇi vayāharanti mṛgadvijāḥ nīcaira gṛdhrā nilīyante bhāratānāṃ camūṃ parati naṣṭaprabha ivādityaḥ sarvatò lòhitā diśaḥ rasate vayathate bhūmira anuṣṭanati vāhanama kaṅkā gṛdhrā balākāśa ca vayāharanti muhura muhuḥ śivāśa cāśiva nirghòṣā vedayantyò mahada bhayama papāta mahatī còklā madhyenāditya maṇḍalāta sa kabandhaśa ca parighò bhānuma āvṛtya tiṣṭhati pariveṣasa tathā ghòraśa candrabhāskarayòra abhūta vedayānò bhayaṃ ghòraṃ rājñāṃ dehāvakartanama devatāyatanasthāśa ca kauravendrasya devatāḥ kampante ca hasante ca nṛtyanti ca rudanti ca apasavyaṃ garahāśa cakrura alakṣmāṇaṃ niśākarama avākśirāśa ca bhagavāna udatiṣṭhata candramāḥ vapūṃṣi ca narendrāṇāṃ vigatānīva lakṣaye dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu na ca bharājanti daṃśitaḥ senayòra ubhayòśa caiva samantāca charūyate mahāna pāñcajanyasya nirghòṣò gāṇḍīvasya ca nisvanaḥ dharuvama āsthāya bībhatsura uttamāstrāṇi saṃyuge apāsyānyāna raṇe yòdhāna abhyasyati pitāmahama hṛṣyanti ròmakūpāni sīdatīva ca me manaḥ cintayitvā mahābāhò bhīṣmārjunasamāgamama taṃ caiva nikṛtiprajñaṃ pāñcālyaṃ pāpacetasama puraskṛtya raṇe pārthò bhīṣmasyāyòdhanaṃ gataḥ abravīca ca purā bhīṣmò nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinama satrī haya eṣā vihitā dhātrā daivāca ca sa punaḥ pumāna amaṅgalyadhvajaśa caiva yājñasenira mahārathaḥ na cāmaṅgala ketòḥ sa parahareda āpagā sutaḥ etada vicintayānasya parajñā sīdati me bhṛśama adyaiva tu raṇe pārthaḥ kuruvṛddhama upādravata yudhiṣṭhirasya ca karòdhò bhīṣmārjunasamāgamaḥ mama cāstrābhisaṃrambhaḥ parajānāma aśubhaṃ dharuvama manasvī balavāña śūraḥ kṛtāstrò dṛḍhavikramaḥ dūrapātī dṛḍheṣuśa ca nimittajñaśa ca pāṇḍavaḥ ajeyaḥ samare caiva devaira api sa vāsavaiḥ balavāna buddhimāṃśa caiva jitakleśò yudhāṃ varaḥ vijayī ca raṇe nityaṃ bhairavāstraśa ca pāṇḍavaḥ tasya mārgaṃ pariharana darutaṃ gaccha yatavratama paśya caitana mahābāhò vaiśasaṃ samupasthitama hemacitrāṇi śūrāṇāṃ mahānti ca śubhāni ca kavacānya avadīryante śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ chidyante ca dhavajāgrāṇi tòmarāṇi dhanūṃṣi ca parāsāśa ca vimalāsa tīkṣṇāḥ śaktyaśa ca kanakòjjvalāḥ vaijayantyaśa ca nāgānāṃ saṃkruddhena kirīṭinā nāyaṃ saṃrakṣituṃ kālaḥ parāṇāna putròpajīvibhiḥ yāhi savargaṃ puraskṛtya yaśase vijayāya ca hayanāgarathāvartāṃ mahāghòrāṃ sudustarāma rathena saṃgrāmanadīṃ taratya eṣa kapidhvajaḥ barahmaṇyatā damò dānaṃ tapaśa ca caritaṃ mahata ihaiva dṛśyate rājñò bharātā yasya dhanaṃjayaḥ bhīmasenaśa ca balavāna mādrīputrau ca pāṇḍavau vāsudevaśa ca vārṣṇeyò yasya nāthò vayavasthitaḥ tasyaiṣa manyuprabhavò dhārtarāṣṭrasya durmateḥ tapò dagdhaśarīrasya kòpò dahati bhāratāna eṣa saṃdṛśyate pārthò vāsudeva vayapāśrayaḥ dārayana sarvasainyāni dhārtarāṣṭrāṇi sarvaśaḥ etada ālòkyate sainyaṃ kaṣòbhyamāṇaṃ kirīṭinā mahòrminaddhaṃ sumahata timineva nadī mukhama hāhā kila kilā śabdāḥ śarūyante ca camūmukhe yāhi pāñcāla dāyādama ahaṃ yāsye yudhiṣṭhirama durlabhaṃ haya antaraṃ rājñò vayūhasyāmita tejasaḥ samudrakukṣipatimaṃ sarvatò 'tirathaiḥ sathitaiḥ sātyakiśa cābhimanyuśa ca dhṛṣṭadyumnavṛkòdarau parirakṣanti rājānaṃ yamau ca manujeśvarama upendra sadṛśaḥ śayāmò mahāśāla ivòdgataḥ eṣa gacchatya anīkāni davitīya iva phalgunaḥ uttamāstrāṇi cādatsva gṛhītvānyana mahada dhanuḥ pārśvatò yāhi rājānaṃ yudhyasva ca vṛkòdarama kò hi neccheta pariyaṃ putraṃ jīvantaṃ śāśvatīḥ samāḥ kaṣatradharmaṃ puraskṛtya tatasa tavā viniyujmahe eṣa cāpi raṇe bhīṣmò dahate vai mahācamūma yuddhe susadṛśasa tāta yamasya varuṇasya ca [sa] bhagadattaḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ vindānuvindāva āvantyau saindhavaśa ca jayadrathaḥ citrasenò vikarṇaśa ca tathā durmarṣaṇò yuvā daśaite tāvakā yòdhā bhīmasenama ayòdhayana mahatyā senayā yuktā nānādeśasamutthayā bhīṣmasya samare rājana parārthayānā mahada yaśaḥ śalyasa tu navabhira bāṇaira bhīmasenama atāḍayata kṛtavarmā taribhira bāṇaiḥ kṛpaśa ca navabhiḥ śaraiḥ citrasenò vikarṇaśa ca bhagadattaśa ca māriṣa daśabhira daśabhira bhallaira bhīmasenama atāḍayana saindhavaśa ca taribhira bāṇaira jatru deśe 'bhayatādayata vindānuvindāva āvantyau pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ durmarṣaṇaśa ca viṃśatyā pāṇḍavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ sa tāna sarvāna mahārāja bharājamānāna pṛthaka pṛthaka paravīrāna sarvalòkasya dhārtarāṣṭrāna mahārathāna vivyādha bahubhira bāṇaira bhīmasenò mahābalaḥ śalyaṃ pañcāśatā viddhvā kṛtavarmāṇama aṣṭabhiḥ kṛpasya sa śaraṃ cāpaṃ madhye ciccheda bhārata athainaṃ chinnadhanvānaṃ punara vivyādha pañcabhiḥ vindānuvindau ca tathā taribhisa taribhira atāṭayata durmarṣaṇaṃ ca viṃśatyā citrasenaṃ ca pañcabhiḥ vikarṇaṃ daśabhira bāṇaiḥ pañcabhiśa ca jayadrathama viddhvā bhīmò 'nadada dhṛṣṭaḥ saindhavaṃ ca punasa taribhiḥ athānyada dhanura ādāya gautamò rathināṃ varaḥ bhīmaṃ vivyādha saṃrabdhò daśabhira niśitaiḥ śaraiḥ sa viddhò bahubhira bāṇaisa tòttraira iva mahādvipaḥ tataḥ karuddhò mahābāhura bhīmasenaḥ paratāpavāna gautamaṃ tāḍayāma āsa śaraira bahubhira āhave saindhavasya tathāśvāṃśa ca sārathiṃ ca taribhiḥ śaraiḥ parāhiṇòna mṛtyulòkāya kālāntakasamadyutiḥ hatāśvāta tu rathāta tūrṇama avaplutya mahārathaḥ śarāṃśa cikṣepa niśitāna bhīmasenasya saṃyuge tasya bhīmò dhanurmadhye davābhyāṃ ciccheda bhārata bhallābhyāṃ bharataśreṣṭha saindhavasya mahātmanaḥ sa chinnadhanvā virathò hatāśvò hatasārathiḥ citrasenarathaṃ rājanna āruròha tavarānvitaḥ atyadbhutaṃ raṇe karmakṛtavāṃsa tatra pāṇḍavaḥ mahārathāña śaraira viddhvā vārayitvā mahārathaḥ virathaṃ saindhavaṃ cakre sarvalòkasya paśyataḥ nātīva mamṛṣe śalyò bhīmasenasya vikramama sa saṃdhāya śarāṃsa tīkṣṇāna karmāra parimārjitāna bhīmaṃ vivyādha saptatyā tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta kṛpaśa ca kṛtavarmā ca bhagadattaśa ca māriṣa vindānuvindāva āvantyau citrasenaśa ca saṃyuge durmarṣaṇò vikarṇaśa ca sindhurājaśa ca vīryavāna bhīmaṃ te vivyadhusa tūrṇaṃ śalya hetòra ariṃdamāḥ sa tu tāna parativivyādha pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ śalyaṃ vivyādha saptatyā punaśa ca daśabhiḥ śaraiḥ taṃ śalyò navabhira viddhvā punara vivyādha pañcabhiḥ sārathiṃ cāsya bhallena gāḍhaṃ vivyādha marmaṇi viśòkaṃ vīkṣya nirbhinnaṃ bhīmasenaḥ paratāpavāna madrarājaṃ taribhira bāṇaira bāhvòra urasi cārpayata tathetarāna maheṣvāsāṃsa taribhira taribhira ajihmagaiḥ tāḍayāma āsa samare siṃhavaca ca nanāda ca te hi yattā maheṣvāsāḥ pāṇḍavaṃ yuddhadurmadama taribhisa taribhira akuṇṭhāgraira bhṛśaṃ marmasva atāḍayana tò 'tividdhò maheṣvāsò bhīmasenò na vivyathe parvatò vāridhārābhira varṣamāṇaira ivāmbudaiḥ śalyaṃ ca navabhira bāṇaira bhṛśaṃ viddhvā mahāyaśāḥ parāgjyòtiṣaṃ śatenājau rājana vivyādha vai dṛḍhama tatasa tu sa śaraṃ cāpaṃ sātvatasya mahātmanaḥ kaṣurapreṇa sutīkṣṇena ciccheda hṛtahastavata athānyada dhanura ādāya kṛtavarmā vṛkòdarama ājaghāna bharuvòra madhye nārācena paraṃtapa bhīmasa tu samare viddhvā śalyaṃ navabhira āyasaiḥ bhagadattaṃ taribhiśa caiva kṛtavarmāṇama aṣṭabhiḥ davābhyāṃ davābhyāṃ ca vivyādha gautamaprabhṛtīna rathāna te tu taṃ samare rājana vivyadhura niśitaiḥ śaraiḥ sa tathā pīḍyamānò 'pi sarvatasa taira mahārathaiḥ matvā tṛṇena tāṃsa tulyāna vicacāra gatavyathaḥ te cāpi rathināṃ śareṣṭhā bhīmāya niśitāña śarāna pareṣayāma āsura avyagrāḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ tasya śaktiṃ mahāvegaṃ bhagadattò mahārathaḥ cikṣepa samare vīraḥ savarṇadaṇḍāṃ mahādhanāma tòmaraṃ saindhavò rājā paṭṭiṣaṃ ca mahābhuvaḥ śataghnīṃ ca kṛpò rājaña śaraṃ śalyaśa ca saṃyuge athetare maheṣvāsāḥ pañca pañca śilīmukhāna bhīmasenaṃ samuddiśya pareṣayāma āsura ojasā tòmaraṃ sa davidhā cakre kaṣurapreṇānilātmajaḥ paṭṭiśaṃ ca taribhira bāṇaiśa ciccheda tilakāṇḍavata sa bibheda śataghnīṃ ca navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ madrarājaprayuktaṃ ca śaraṃ chittvā mahābalaḥ śaktiṃ ciccheda sahasā bhagadatteritāṃ raṇe tathetarāña śarāna ghòrāña śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ bhīmasenò raṇaślāghī taridhaikaikaṃ samācchinata tāṃśa ca sarvāna maheṣvāsāṃsa taribhisa taribhira atāḍayata tatò dhanaṃjayasa tatra vartamāne mahāraṇe jagāma sa rathenājau bhīmaṃ dṛṣṭvā mahārathama nighnantaṃ samare śatrūna yòdhayānaṃ ca sāyakaiḥ tau tu tatra mahātmānau sametau vīkṣya pāṇḍavau nāśaśaṃsura jayaṃ tatra tāvakāḥ puruṣarṣabha athārjunò raṇe bhīṣmaṃ yòdhayana vai mahārathama bhīṣmasya nidhanākāṅkṣī puraskṛtya śikhaṇḍinama āsasāda raṇe yòdhāṃsa tāvakāna daśa bhārata ye sama bhīmaṃ raṇe rājana yòdhayantò vayavasthitāḥ bībhatsusa tāna athāvidhyada bhīmasya pariyakāmyayā tatò duryòdhanò rājā suśarmāṇama acòdayata arjunasya vadhārthāya bhīmasenasya còbhayòḥ suśarmana gaccha śīghraṃ tavaṃ balaughaiḥ parivāritaḥ jahi pāṇḍusutāva etau dhanaṃjaya vṛkòdarau taca charutvā śāsanaṃ tasya tarigartaḥ parasthalādhipaḥ abhidrutya raṇe bhīmama arjunaṃ caiva dhanvinau rathaira anekasāhasraiḥ parivavre samantataḥ tataḥ paravavṛte yuddhama arjunasya paraiḥ saha [sa] arjunasa tu raṇe śalyaṃ yatamānaṃ mahārathama chādayāma āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ suśarmāṇaṃ kṛpaṃ caiva taribhisa taribhira avidhyata parāgjyòtiṣaṃ ca samare saindhavaṃ ca jayadrathama citrasenaṃ vikarṇaṃ ca kṛtavarmāṇama eva ca durmarṣaṇaṃ ca rājendra āvantyau ca mahārathau ekaikaṃ taribhira ānarchata kaṅkabarhiṇa vājitaiḥ śaraira atirathò yuddhe pīḍayana vāhinīṃ tava jayadrathò raṇe pārthaṃ bhittvā bhārata sāyakaiḥ bhīmaṃ vivyādha tarasā citrasena rathe sathitaḥ śalyaśa ca samare jiṣṇuṃ kṛpaśa ca rathināṃ varaḥ vivyadhāte mahābāhuṃ bahudhā marmabhedibhiḥ citrasenādayaśa caiva putrāsa tava viśāṃ pate pañcabhiḥ pañcabhisa tūrṇaṃ saṃyuge niśitaiḥ śaraiḥ ājaghnura arjunaṃ saṃkhye bhīmasenaṃ ca māriṣa tau tatra rathināṃ śareṣṭhau kaunteyau bharatarṣabhau apīḍayetāṃ samare tarigartānāṃ mahada balama suśarmāpi raṇe pārthaṃ viddhvā bahubhira āyasaiḥ nanāda balavana nādaṃ nādayana vai nabhastalama anye ca rathinaḥ śūrā bhīmasenadhanaṃjayau vivyadhura niśitaira bāṇai rukmapuṅkhaira ajihmagaiḥ teṣāṃ tu rathināṃ madhye kaunteyau rathināṃ varau karīḍamānau rathòdārau citrarūpau vayaròcatāma āmiṣepsū gavāṃ madhye siṃhāva iva balòtkaṭau chittvā dhanūṃṣi vīrāṇāṃ śarāṃśa ca bahudhā raṇe pātayāma āsatura vīrau śirāṃsi śataśò nṛṇāma rathāśa ca bahavò bhagnā hayāśa ca śataśò hatāḥ gajāśa ca sa gajāròhāḥ petura urvyāṃ mahāmṛdhe rathinaḥ sādinaśa caiva tatra tatra nisūditāḥ dṛśyante bahudhā rājana veṣṭamānāḥ samantataḥ hataira gajapadātya oghaira vājibhiśa ca nisūditaiḥ rathaiśa ca bahudhā bhagnaiḥ samāstīryata medinī chatraiśa ca bahudhā chinnaira dhavajaiśa ca vinipātitaiḥ aṅkuśaira apaviddhaiśa ca paristòmaiśa ca bhārata keyūraira aṅgadaira hārai rāṅkavaira mṛditaisa tathā uṣṇīṣaira apaviddhaiśa ca cāmaravyajanaira api tatra tatrāpaviddhaiśa ca bāhubhiśa candanòkṣitaiḥ ūrubhiśa ca narendrāṇāṃ samāstīryata medinī tatrādbhutama apaśyāma raṇe pārthasya vikramama śaraiḥ saṃvārya tāna vīrāna nijaghāna balaṃ tava putrasa tu tava taṃ dṛṣṭvā bhīmārjunasamāgamama gāṅgeyasya rathābhyāśama upajagme mahābhaye kṛpaśa ca kṛtavarmā ca saindhavaśa ca jayadrathaḥ vindānuvindāva āvantyāva ājagmuḥ saṃyugaṃ tadā tatò bhīmò maheṣvāsaḥ phalgunaśa ca mahārathaḥ kauravāṇāṃ camūṃ ghòrāṃ bhṛśaṃ dudruvatū raṇe tatò barhiṇavājānāma ayutānya arbudāni ca dhanaṃjayarathe tūrṇaṃ pātayanti sama saṃyuge tatasa tāña śarajālena saṃnivārya mahārathāna pārthaḥ samantāta samare pareṣayāma āsa mṛtyave śalyasa tu samare jiṣṇuṃ karīḍanna iva mahārathaḥ ājaghānòrasi karuddhò bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ tasya pārthò dhanuśa chittvā hastāvāpaṃ ca pañcabhiḥ athainaṃ sāyakaisa tīkṣṇaira bhṛśaṃ vivyādha marmaṇi athānyada dhanura ādāya samare bhara sādhanama madreśvarò raṇe jiṣṇuṃ tāḍayāma āsa ròṣitaḥ taribhiḥ śaraira mahārāja vāsudevaṃ ca pañcabhiḥ bhīmasenaṃ ca navabhira bāhvòra urasi cārpayata tatò daròṇò mahārāja māgadhaśa ca mahārathaḥ duryòdhana samādiṣṭau taṃ deśama upajagmatuḥ yatra pārthò mahārāja bhīmasenaśa ca pāṇḍavaḥ kauravyasya mahāsenāṃ jaghnatusa tau mahārathau jayatsenasa tu samare bhīmaṃ bhīmāyudhaṃ yuvā vivyādha niśitaira bāṇaira aṣṭabhira bharatarṣabha taṃ bhīmò daśabhira viddhvā punara vivyādha saptabhiḥ sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍāda apāharata udbhrāntaisa turagaiḥ sò 'ta daravamāṇaiḥ samantataḥ māgadhò 'pahṛtò rājā sarvasainyasya paśyataḥ daròṇasa tu vivaraṃ labdhvā bhīmasenaṃ śilīmukhaiḥ vivyādha bāṇaiḥ suśitaiḥ pañcaṣaṣṭyā tama āyasaiḥ taṃ bhīmaḥ samaraślāghī guruṃ pitṛsamaṃ raṇe vivyādha navabhira bhallaisa tathā ṣaṣṭyā ca bhārata arjunasa tu suśarmāṇaṃ viddhvā bahubhira āyasaiḥ vayadhamata tasya tata sainyaṃ mahābhrāṇi yathānilaḥ tatò bhīṣmaśa ca rājā ca saubalaśa ca bṛhadbalaḥ abhyadravanta saṃkruddhā bhīmasenadhanaṃjayau tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ abhyadravana raṇe bhīṣmaṃ vayāditāsyama ivāntakama śikhaṇḍī tu samāsādya bhāratānāṃ pitāmahama abhyadravata saṃhṛṣṭò bhayaṃ tayaktvā yatavratama yudhiṣṭhira mukhāḥ pārthāḥ puraskṛtya śikhaṇḍinama ayòdhayana raṇe bhīṣmaṃ saṃhatā saha sṛñjayaiḥ tathaiva tāvakāḥ sarve puraskṛtya yatavratama śikhaṇḍipramukhāna pārthāna yòdhayanti sama saṃyuge tataḥ paravavṛte yuddhaṃ kauravāṇāṃ bhayāvahama tatra pāṇḍusutaiḥ sārdhaṃ bhīṣmasya vijayaṃ parati tāvakānāṃ raṇe bhīṣmò galaha āsīda viśāṃ pate tatra hi dayūtama āyātaṃ vijayāyetarāya vā dhṛṣṭadyumnò mahārāja sarvasainyānya acòdayata abhidravata gāṅgeyaṃ mā bhaiṣṭa narasattamāḥ senāpativacaḥ śarutvā pāṇḍavānāṃ varūthinī bhīṣmama evābhyayāta tūrṇaṃ parāṇāṃsa tayaktvā mahāhave bhīṣmò 'pi rathināṃ śareṣṭhaḥ paratijagrāha tāṃ camūma āpatantīṃ mahārāja velāma iva mahòdadhiḥ dhṛtarāṣṭra uvāca kathaṃ śāṃtanavò bhīṣmò daśame 'hani saṃjaya ayudhyata mahāvīryaiḥ pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ kuravaśa ca kathaṃ yuddhe pāṇḍavāna paratyavārayana ācakṣva me mahāyuddhaṃ bhīṣmasyāhavaśòbhinaḥ saṃjaya uvāca kuravaḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yathāyudhyanta bhārata yathā ca tada abhūda yuddhaṃ tata te vakṣyāmi śṛṇvataḥ pareṣitāḥ paralòkāya paramāstraiḥ kirīṭinā ahanya ahani saṃprāptāsa tāvakānāṃ rathavrajāḥ yathāpratijñaṃ kauravyaḥ sa cāpi samitiṃjayaḥ pārthānāma akaròda bhīṣmaḥ satataṃ samitikṣayama kurubhiḥ sahitaṃ bhīṣmaṃ yudhyamānaṃ mahārathama arjunaṃ ca sapāñcālyaṃ dṛṣṭvā saṃśayitā janāḥ daśame 'hani tasmiṃsa tu bhīṣmārjunasamāgame avartata mahāraudraḥ satataṃ samitikṣayaḥ tasminna ayutaśò rājana bhūyaśa ca sa paraṃtapaḥ bhīṣmaḥ śāṃtanavò yòdhāña jaghāna paramāstravita yeṣāma ajñātakalpāni nāmagòtrāṇi pārthiva te hatāsa tatra bhīṣmeṇa śūrāḥ sarve 'nivartinaḥ daśāhāni tatasa taptvā bhīṣmaḥ pāṇḍavavāhinīma niravidyata dharmātmā jīvitena paraṃtapaḥ sa kaṣipraṃ vadhama anvicchanna ātmanò 'bhimukhaṃ raṇe na hanyāṃ mānavaśreṣṭhāna saṃgrāme 'bhimukhāna iti cintayitvā mahābāhuḥ pitā devavratasa tava abhyāśasthaṃ mahārāja pāṇḍavaṃ vākyama abravīta yudhiṣṭhira mahāprājña sarvaśāstraviśārada śṛṇu me vacanaṃ tāta dharmyaṃ savargyaṃ ca jalpataḥ nirviṇṇò 'sami bhṛśaṃ tāta dehenānena bhārata ghanataśa ca me gataḥ kālaḥ subahūna parāṇinò raṇe tasmāta pārthaṃ puròdhāya pāñcālāna sṛñjayāṃsa tathā madvadhe kariyatāṃ yatnò mama ceda icchasi pariyama tasya tana matama ājñāya pāṇḍavaḥ satyadarśanaḥ bhīṣmaṃ paratiyayau yattaḥ saṃgrāme saha sṛñjayaiḥ dhṛṣṭadyumnasa tatò rājana pāṇḍavaśa ca yudhiṣṭhiraḥ śarutvā bhīṣmasya tāṃ vācaṃ còdayāma āsatura balama abhidravata yudhyadhvaṃ bhīṣmaṃ jayata saṃyuge rakṣitāḥ satyasaṃdhena jiṣṇunā ripujiṣṇunā ayaṃ cāpi maheṣvāsaḥ pārṣatò vāhinīpatiḥ bhīmasenaśa ca samare pālayiṣyati vò dharuvama na vai bhīṣmāda bhayaṃ kiṃ cita kartavyaṃ yudhi sṛñjayāḥ dharuvaṃ bhīṣmaṃ vijeṣyāmaḥ puraskṛtya śikhaṇḍinama tathā tu samayaṃ kṛtvā daśame 'hani pāṇḍavāḥ barahmalòkaparā bhūtvā saṃjagmuḥ karòdhamūrchitāḥ śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayama bhīṣmasya pātane yatnaṃ paramaṃ te samāsthitāḥ tatasa tava sutādiṣṭā nānājanapadeśvarāḥ daròṇena sahaputreṇa sahasenā mahābalāḥ duḥśāsanaśa ca balavāna saha sarvaiḥ sahòdaraiḥ bhīṣmaṃ samaramadhyasthaṃ pālayāṃ cakrire tadā tatasa tu tāvakāḥ śūrāḥ puraskṛtya yatavratama śikhaṇḍipramukhāna pārthāna yòdhayanti sama saṃyuge cedibhiśa ca sapāñcālaiḥ sahitò vānaradhvajaḥ yayau śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ puraskṛtya śikhaṇḍinama daròṇaputraṃ śinera naptā dhṛṣṭaketusa tu pauravama yudhāmanyuḥ sahāmātyaṃ duryòdhanama ayòdhayata virāṭasa tu sahānīkaḥ sahasenaṃ jayadrathama vṛddhakṣatrasya dāyādama āsasāda paraṃtapaḥ madrarājaṃ maheṣvāsaṃ sahasainyaṃ yudhiṣṭhiraḥ bhīmasenābhiguptaśa ca nāgānīkama upādravata apradhṛṣyama anāvāryaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varama daròṇaṃ parati yayau yattaḥ pāñcālyaḥ saha sòmakaiḥ karṇikāradhvajaṃ cāpi siṃhaketura ariṃdamaḥ paratyujjagāma saubhadraṃ rājaputrò bṛhadbalaḥ śikhaṇḍinaṃ ca putrāsa te pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayama rājabhiḥ samare sārdhama abhipetura jighāṃsavaḥ tasminna atimahābhīme senayòra vai parākrame saṃpradhāvatsva anīkeṣu medinī samakampata tānya anīkānya anīkeṣu samasajjanta bhārata tāvakānāṃ pareṣāṃ ca dṛṣṭvā śāṃtanavaṃ raṇe tatasa teṣāṃ parayatatāma anyònyama abhidhāvatāma parādurāsīna mahāña śabdò dikṣu sarvāsu bhārata śaṅkhadundubhighòṣaiśa ca vāraṇānāṃ ca bṛṃhitaiḥ siṃhanādaiśa ca sainyānāṃ dāruṇaḥ samapadyata sā ca sarvanarendrāṇāṃ candrārkasadṛśī parabhā vīrāṅgadakirīṭeṣu niṣprabhā samapadyata rajòmeghāśa ca saṃjajñuḥ śastravidyudbhira āvṛtāḥ dhanuṣāṃ caiva nirghòṣò dāruṇaḥ samapadyata bāṇaśaṅkhapraṇādāśa ca bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ rathagòṣaśa ca saṃjagmuḥ senayòra ubhayòra api parāsaśaktyṛṣṭisaṃghaiśa ca bāṇaughaiśa ca samākulama niṣprakāśama ivākāśaṃ senayòḥ samapadyata anyònyaṃ rathinaḥ petura vājinaśa ca mahāhave kuñjarāḥ kuñjarāña jaghnuḥ padātīṃśa ca padātayaḥ tada āsīta sumahada yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha bhīṣmahetòra naravyāghra śayenayòra āmiṣe yathā tayòḥ samāgamò ghòrò babhūva yudhi bhārata anyònyasya vadhārthāya jigīṣūṇāṃ raṇājire [sa] abhimanyura mahārāja tava putrama ayòdhayata mahatyā senayā yuktò bhīṣmahetòḥ parākramī duryòdhanò raṇe kārṣṇiṃ navabhira nava parvabhiḥ ājaghāna raṇe karuddhaḥ punaśa cainaṃ taribhiḥ śaraiḥ tasya śaktiṃ raṇe kārṣṇira mṛtyòra ghòrāma iva savasāma pareṣayāma āsa saṃkruddhò duryòdhana rathaṃ parati tāma āpatantīṃ sahasā ghòrarūpāṃ viśāṃ pate davidhā ciccheda te putraḥ kaṣurapreṇa mahārathaḥ tāṃ śaktiṃ patitāṃ dṛṣṭvā kārṣṇiḥ paramakòpanaḥ duryòdhanaṃ taribhira bāṇaira bāhvòra urasi cārpayata punaśa cainaṃ śaraira ghòraira ājaghāna satanāntare daśabhira bharataśreṣṭha duryòdhanama amarṣaṇama tada yuddhama abhavada ghòraṃ citrarūpaṃ ca bhārata īkṣitṛprītijananaṃ sarvapārthivapūjitama bhīṣmasya nidhanārthāya pārthasya vijayāya ca yuyudhāte raṇe vīrau saubhadra kurupuṃgavau sātyakiṃ rabhasaṃ yuddhe darauṇira barāhmaṇapuṃgavaḥ ājaghānòrasi karuddhò nārācena paraṃtapaḥ śaineyò 'pi guròḥ putraṃ sarvamarmasu bhārata atāḍayada ameyātmā navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ aśvatthāmā tu samare sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ tariṃśatā ca punasa tūrṇaṃ bāhvòra urasi cārpayata sò 'tividdhò maheṣvāsò daròṇaputreṇa sātvataḥ daròṇaputraṃ taribhira bāṇaira ājaghāna mahāyaśāḥ pauravò dhṛṣṭaketuṃ ca śaraira āsādya saṃyuge bahudhā dārayāṃ cakre maheṣvāsaṃ mahārathama tathaiva pauravaṃ yuddhe dhṛṣṭaketura mahārathaḥ tariṃśatā niśitaira bāṇaira vivyādha sumahābalaḥ pauravasa tu dhanuśa chittvā dhṛṣṭaketòra mahārathaḥ nanāda balavana nādaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ sò 'nayata kārmukama ādāya pauravaṃ niśitaiḥ śaraiḥ ājaghāna mahārāja tarisaptatyā śilīmukhaiḥ tau tu tatra maheṣvāsau mahāmātrau mahārathau mahatā śaravarṣeṇa parasparama avarṣatāma anyònyasya dhanuśa chittvā hayāna hatvā ca bhārata virathāva asiyuddhāya saṃgatau tau mahārathau ārṣabhe carmaṇī citre śatacandra pariṣkṛte tārakā śatacitrau ca nistriṃśau sumahāprabhau paragṛhya vimalau rājaṃsa tāva anyònyama abhidrutau vāśitā saṃgame yattau siṃhāva iva mahāvane maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni ca ceratura darśayantau ca parārthayantau parasparama pauravò dhṛṣṭaketuṃ tu śaṅkhadeśe mahāsinā tāḍayāma āsa saṃkruddhasa tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta cedirājò 'pi samare pauravaṃ puruṣarṣabhama ājaghāna śitāgreṇa jatru deśe mahāsinā tāva anyònyaṃ mahārāja samāsādya mahāhave anyònyavegābhihatau nipetatura ariṃdamau tataḥ savarathama āròpya pauravaṃ tanayasa tava jayatsenò rathe rājanna apòvāha raṇājirāta dhṛṣṭaketuṃ ca samare mādrīputraḥ paraṃtapaḥ apòvāha raṇe rājana sahadevaḥ paratāpavāna citrasenaḥ suśarmāṇaṃ viddhvā navabhira āśugaiḥ punara vivyādha taṃ ṣaṣṭyā punaśa ca navabhiḥ śaraiḥ suśarmā tu raṇe karuddhasa tava putraṃ viśāṃ pate daśabhira daśabhiśa caiva vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ citrasenaśa ca taṃ rājaṃsa tariṃśatā nataparvaṇāma ājaghāna raṇe karuddhaḥ sa ca taṃ paratyavidhyata bhīṣmasya samare rājana yaśò mānaṃ ca vardhayana saubhadrò rājaputraṃ tu bṛhadbalama ayòdhayata ārjuniṃ kòsalendrasa tu viddhvā pañcabhira āyasaiḥ punara vivyādha viṃśatyā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ bṛhadbalaṃ ca saubhadrò viddhvā navabhira āyasaiḥ nākampayata saṃgrāme vivyādha ca punaḥ punaḥ kausalyasya punaśa cāpi dhanuśa ciccheda phālguṇiḥ ājaghāna śaraiśa caiva tariṃśatā kaṅkapatribhiḥ sò 'nayata kārmukama ādāya rājaputrò bṛhadbalaḥ phālguṇiṃ samare karuddhò vivyādhabahubhiḥ śaraiḥ tayòra yuddhaṃ samabhavada bhīṣmahetòḥ paraṃtapa saṃrabdhayòra mahārāja samare citrayòdhinòḥ yathā devāsure yuddhe maya vāsavayòra abhūta bhīmasenò gajānīkaṃ yòdhayana bahva aśòbhata yathā śakrò vajrapāṇira dārayana parvatòttamāna te vadhyamānā bhīmena mātaṅgā girisaṃnibhāḥ nipetura urvyāṃ sahitā nādayantò vasuṃdharāma girimātrā hi te nāgā bhinnāñjanacayòpamāḥ virejura vasudhāṃ parāpya vikīrṇā iva parvataḥ yudhiṣṭhirò maheṣvāsò madrarājānama āhave mahatyā senayā guptaṃ pīḍayāma āsa saṃgataḥ madreśvaraśa ca samare dharmaputraṃ mahārathama pīḍayāma āsa saṃrabdhò bhīṣmahetòḥ parākramī virāṭaṃ saindhavò rājā viddhvā saṃnataparvabhiḥ navabhiḥ sāyakaisa tīkṣṇaisa tariṃśatā punara ardayata virāṭaśa ca mahārāja saindhavaṃ vāhinīmukhe tariṃśatā niśitaira bāṇaira ājaghāna satanāntare citrakārmukanistriṃśau citravarmāyudha dhavajau rejatuśa citrarūpau tau saṃgrāme matsyasaindhavau daròṇaḥ pāñcāla putreṇa samāgamya mahāraṇe mahāsamudayaṃ cakre śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ tatò daròṇò mahārāja pārṣatasya mahada dhanuḥ chittvā pañcāśateṣūṇāṃ pārṣataṃ samavidhyata sò 'nayata kārmukama ādāya pārṣataḥ paravīrahā daròṇasya miṣatò yuddhe pareṣayāma āsa sāyakāna tāña śarāña śarasaṃghaisa tu saṃnivārya mahārathaḥ daròṇò darupadaputrāya parāhiṇòta pañca sāyakāna tasya karuddhò mahārāja pārṣataḥ paravīrahā daròṇāya cikṣepa gadāṃ yamadaṇḍòpamaṃ raṇe tāma āpatantīṃ sahasā hemapaṭṭa vibhūṣitāma śaraiḥ pañcāśatā daròṇò vārayāma āsa saṃyuge sā chinnā bahudhā rājana daròṇa cāpacyutaiḥ śaraiḥ cūrṇīkṛtā viśīryantī papāta vasudhātale gadāṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā pārṣataḥ śatrusūdanaḥ daròṇāya śaktiṃ cikṣepa sarvapāraśavīṃ śubhāma tāṃ daròṇò navabhira bāṇaiśa ciccheda yudhi bhārata pārṣataṃ ca maheṣvāsaṃ pīḍayāma āsa saṃyuge evama etana mahada yuddhaṃ daròṇa pārṣatayòra abhūta bhīṣmaṃ parati mahārāja ghòrarūpāṃ bhayānakama arjunaḥ parāpya gāṅgeyaṃ pīḍayana niśitaiḥ śaraiḥ abhyadravata saṃyattaṃ vane mattama iva davipama paratyudyayau ca taṃ pārthaṃ bhagadattaḥ paratāpavāna taridhā bhinnena nāgena madāndhena mahābalaḥ tama āpatantaṃ sahasā mahendra gajasaṃnibhama paraṃ yatnaṃ samāsthāya bībhatsuḥ paratyapadyata tatò gajagatò rājā bhagadattaḥ paratāpavāna arjunaṃ śaravarṣeṇa vārayāma āsa saṃyuge arjunasa tu raṇe nāgama āyāntaṃ rajatòpamama vimalaira āyasaisa tīkṣṇaira avidhyata mahāraṇe śikhaṇḍinaṃ ca kaunteyò yāhi yāhītya acòdayata bhīṣmaṃ parati mahārāja jahya enama iti cābravīta parāgjyòtiṣasa tatò hitvā pāṇḍavaṃ pāṇḍupūrvaja parayayau tavaritò rājana darupadasya rathaṃ parati tatò 'rajunò mahārāja bhīṣmama abhyadravada darutama śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya tatò yuddhama avartata tatasa te tāvakāḥ śūrāḥ pāṇḍavaṃ rabhasaṃ raṇe sarve 'bhayadhāvana karòśantasa tada adbhutama ivābhavata nānāvidhānya anīkāni putrāṇāṃ te janādhipa arjunò vayadhamata kāle divīvābhrāṇi mārutaḥ śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmahama iṣubhisa tūrṇama avyagrò bahubhiḥ sa samācinòta sòmakāṃśa ca raṇe bhīṣmò jaghne pārtha padānugāna nayavārayata sainyaṃ ca pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ rathāgnyagāraśa cāpārcira asiśaktigadendhanaḥ śarasaṃgha mahājvālaḥ kaṣatriyāna samare 'dahata yathā hi sumahāna agniḥ kakṣe carati sānilaḥ tathā jajvāla bhīṣmò 'pi divyānya astrāṇya udīrayana suvarṇapuṅkhaira iṣubhiḥ śitaiḥ saṃnataparvabhiḥ nādayana sa diśò bhīṣmaḥ paradiśaśa ca mahāyaśāḥ pātayana rathinò rājana gajāṃśa ca saha sādibhiḥ muṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajāna nirmanuṣyāna rathāna rājana gajāna aśvāṃśa ca saṃyuge cakāra sa tadā bhīṣmaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ tasya jayātalanirghòṣaṃ visphūrjitama ivāśaneḥ niśamya sarvatò rājana samakampanta sainikāḥ amòghā haya apatana bāṇāḥ pitusa te manujeśvara nāsajjanta śarīreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ nirmanuṣyāna rathāna rājana suyuktāña javanaira hayaiḥ vātāyamānāna paśyāma hariyamāṇāna viśāṃ pate cedikāśikarūṣāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa mahārathāḥ samākhyātāḥ kulu putrāsa tanutyajaḥ aparāvartinaḥ śūrāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ saṃgrāme bhīṣmama āsādya sa vājirathakuñjarāḥ jagmusa te paralòkāya vayāditāsyama ivāntakama na tatrāsīna mahārāja sòmakānāṃ mahārathaḥ yaḥ saṃprāpya raṇe bhīṣmaṃ jīvite sama manò dadhe tāṃśa ca sarvāna raṇe yòdhāna paretarājapuraṃ parati nītāna amanyanta janā dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramama na kaśa cida enaṃ samare paratyudyāti mahārathaḥ ṛte pāṇḍusutaṃ vīraṃ śavetāśvaṃ kṛṣṇasārathima śikhaṇḍinaṃ ca samare pāñcālyama amitaujasama śikhaṇḍī tu raṇe bhīṣmama āsādya bharatarṣabha daśabhira daśabhira bāṇaira ājaghāna mahāhave śikhaṇḍinaṃ tu gāṅgeyaḥ karòdhadīptena cakṣuṣā avaikṣata kaṭākṣeṇa nirdahanna iva bhārata satrītvaṃ tata saṃsmarana rājana sarvalòkasya paśyataḥ na jaghāna raṇe bhīṣmaḥ sa ca taṃ nāvabuddhavāna arjunasa tu mahārāja śikhaṇḍinama abhāṣata abhitvarasva tavaritò jahi cainaṃ pitāmahama kiṃ te vivakṣayā vīra jahi bhīṣmaṃ mahārathama na haya anyama anupaśyāmi kaṃ cida yaudhiṣṭhire bale yaḥ śaktaḥ samare bhīṣmaṃ yòdhayeta pitāmahama ṛte tavāṃ puruṣavyāghra satyama etada baravīmi te evama uktasa tu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabha śanaira nānāvidhaisa tūrṇaṃ pitāmahama upādravata acintayitvā tāna bāṇāna pitā devavratasa tava arjunaṃ samare karuddhaṃ vārayāma āsa sāyakaiḥ tathaiva ca camūṃ sarvāṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ apraiṣīta samare tīkṣṇaiḥ paralòkāya māriṣa tathaiva pāṇḍavā rājana sainyena mahatā vṛtāḥ bhīṣmaṃ paracchādayāma āsura meghā iva divākarama sa samantāta parivṛtò bhāratò bharatarṣabha nirdadāha raṇe śūrāna vanaṃ vahnira iva javalana tatādbhutama apaśyāma tava putrasya pauruṣama ayòdhayata yata pārthaṃ jugòpa ca yatavratama karmaṇā tena samare tava putrasya dhanvinaḥ duḥśāsanasya tutuṣuḥ sarve lòkā mahātmanaḥ yada ekaḥ samare pārthāna sānugāna samayòdhayata na cainaṃ pāṇḍavā yuddhe vāyarāma āsura ulbaṇama duḥśāsanena samare rathinò virathī kṛtāḥ sādinaśa ca mahārāja dantinaśa ca mahābalāḥ vinirbhinnāḥ śaraisa tīkṣṇaira nipetura dharaṇītale śarāturāsa tathaivānye dantinò vidrutā diśaḥ yathāgnira indhanaṃ parāpya javaleda dīptārcira ulbaṇaḥ tathā jajvāla putrasa te pāṇḍavāna vai vinirdahana taṃ bhārata mahāmātraṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ jetuṃ nòtsahate kaśa cina nāpya udyātuṃ kathaṃ cana ṛte mahendra tanayaṃ śavetāśvaṃ kṛṣṇasārathima sa hi taṃ samare rājana vijitya vijayò 'rajunaḥ bhīṣmama evābhidudrāva sarvasainyasya paśyataḥ vijitasa tava putrò 'pi bhīṣma bāhuvyapāśrayaḥ punaḥ punaḥ samāśvasya parāyudhyata raṇòtkaṭaḥ arjunaṃ ca raṇe rājana yòdhayana sa vayarājata śikhaṇḍī tu raṇe rājana vivyādhaiva pitāmahama śaraira aśanisaṃsparśaisa tathā sarpaviṣòpamaiḥ na ca te 'saya rujaṃ cakruḥ pitusa tava janeśvara samayamānaśa ca gāṅgeyasa tāna bāṇāña jagṛhe tadā uṣṇārthò hi narò yadvaja jaladhārāḥ patīcchati tathā jagrāha gāṅgeyaḥ śaradhārāḥ śikhaṇḍinaḥ taṃ kaṣatriyā mahārāja dadṛśura ghòrama āhave bhīṣmaṃ dahantaṃ sainyāni pāṇḍavānāṃ mahātmanāma tatò 'baravīta tava sutaḥ sarvasainyāni māriṣa abhidravata saṃgrāme phalgunaṃ sarvatò rathaiḥ bhīṣmò vaḥ samare sarvāna palayiṣyati dharmavita te bhayaṃ sumahata tavaktvā pāṇḍavāna paratiyudhyata eṣa tālena dīptena bhīṣmasa tiṣṭhati pālayana sarveṣāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ raṇe śarma ca varma ca taridaśāpi samudyuktā nālaṃ bhīṣmaṃ samāsituma kima u pārthā mahātmānaṃ martyabhūtāsa tathābalāḥ tasmāda daravata he yòdhāḥ phalgunaṃ parāpya saṃyuge ahama adya raṇe yattò yòdhayiṣyāmi phalgunama sahitaḥ sarvatò yattaira bhavadbhira vasudhādhipāḥ taca charutvā tu vacò rājaṃsa tava putrasya dhanvinaḥ arjunaṃ parati saṃyattā balavanti mahārathāḥ te videhāḥ kaliṅgāśa ca dāśeraka gaṇaiḥ saha abhipetura niṣādāśa ca sauvīrāśa ca mahāraṇe bāhlikā daradāśa caiva parācyòdīcyāśa ca mālavāḥ abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayò 'tha vasātayaḥ śālvāśrayāsa tarigartāśa ca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha abhipetū raṇe pārthaṃ pataṃgā iva pāvakama sa tāna sarvāna sahānīkāna mahārāja mahārathāna divyānya astrāṇi saṃcintya parasaṃdhāya dhanaṃjayaḥ sa taira astraira mahāvegaira dadāhāśu mahābalaḥ śarapratāpaira bībhatsuḥ pataṃgāna iva pāvakaḥ tasya bāṇasahasrāṇi sṛjatò dṛḍhadhanvinaḥ dīpyamānama ivākāśe gāṇḍīvaṃ samadṛśyata te śarārtā mahārāja viprakīrṇarathadhvajāḥ nābyavartanta rājānaḥ sahitā vānaradhvajama sa dhavajā rathinaḥ petura hayāròhā hayaiḥ saha gajāḥ saha gajāròhaiḥ kirīṭiśaratāḍitāḥ tatò 'rajuna bhujòtsṛṣṭaira āvṛtāsīda vasuṃdharā vidravadbhiśa ca bahudhā balai rājñāṃ samantataḥ atha pārthò mahābāhura darāvayitvā varūthinīma duḥśāsanāya samare pareṣayāma āsa sāyakāna te tu bhittvā tava sutaṃ duḥṣāsanama ayòmukhāḥ dharaṇīṃ viviśuḥ sarve valmīkama iva pannagāḥ hayāṃśa cāsya tatò jaghne sārathiṃ canyapātayata viviṃśatiṃ ca viṃśatyā virathaṃ kṛtavāna parabhò ājaghāna bhṛśaṃ caiva pañcabhira nataparvabhiḥ kṛpaṃ śalyaṃ vikarṇaṃ ca viddhvā bahubhira āyasaiḥ cakāra virathāṃśa caiva kaunteyaḥ śavetavāhanaḥ evaṃ te virathāḥ pañca kṛpaḥ śalyaśa ca māriṣa duḥśāsanò vikarṇaśa ca tathaiva ca viviṃśatiḥ saṃprādravanta samare nirjitāḥ savyasācinā pūrvāhṇe tu tathā rājana parājitya mahārathāna parajajvāla raṇe pārthò vidhūma iva pāvakaḥ tathaiva śaravarṣeṇa bhāskarò raśmivāna iva anyāna api mahārāja pātayāma āsa pārthivāna parāṅmukhī kṛtyatadā śaravarṣaira mahārathāna parāvartayata saṃgrāme śòṇitòdāṃ mahānadīma madhyena kurusainyānāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhārata gajāśa ca rathasaṃghāśa ca bahudhā rathibhira hatāḥ rathāśa ca nihatā nāgaira nāgā hayapadātibhiḥ antarā chidhyamānāni śarīrāṇi śirāṃsi ca nipetura dikṣu sarvāsu gajāśvarathayòdhināma channama āyòdhanaṃ reje kuṇḍalāṅgada dhāribhiḥ patitaiḥ pātyamānaiśa ca rājaputraira mahārathaiḥ rathanemi nikṛttāśa ca gajaiśa caivāvapòthitāḥ pādātāśa cāpya adṛśyanta sāśvāḥ sahayasādinaḥ gajāśvarathasaṃghāśa ca paripetuḥ samantataḥ viśīrṇāśa ca rathā bhūmau bhagnacakrayugadhvajāḥ tada gajāśvarathaughānāṃ rudhireṇa samukṣitama channama āyòdhanaṃ reje raktābhrama iva śāradama śavānaḥ kākāśa ca gṛdhrāśa ca vṛkā gòmāyubhiḥ saha paraṇedura bhakṣyama āsādya vikṛtāśa ca mṛgadvijāḥ vavura bahuvidhāśa caiva dikṣu sarvāsu mārutāḥ dṛśyamāneṣu rakṣaḥsu bhūteṣu vinadatsu ca kāñcanāni ca dāmāni patākāśa ca mahādhanāḥ dhūmāyamānā dṛśyante sahasā māruteritāḥ śavetaca chatrasahasrāṇi sa dhavajāśa ca mahārathāḥ vinikīrṇāḥ sama dṛśyante śataśò 'tha sahasraśaḥ sa patākāśa ca mātaṅgā diśò jagmuḥ śarāturāḥ kaṣatriyāśa ca manuṣyendra gadā śaktidhanurdharāḥ samantatò vayadṛśyanta patitā dharaṇītale tatò bhīṣmò mahārāja divyama astrama udīrayana abhyadhāvata kaunteyaṃ miṣatāṃ sarvadhanvināma taṃ śikhaṇḍī raṇe yattama abhyadhāvata daṃśitaḥ saṃjahāra tatò bhīṣmasa tada astraṃ pāvakòpamama etasminna eva kāle tu kaunteyaḥ śavetavāhanaḥ nijaghne tāvakaṃ sainyaṃ mòhayitvā pitāmahama [sa] evaṃ vayūḍheṣva anīkeṣu bhūyiṣṭhama anuvartiṣu barahmalòkaparāḥ sarve samapadyanta bhārata na haya anīkama anīkena samasajjata saṃkule na rathā rathibhiḥ sārdhaṃ na padātāḥ padātibhiḥ aśvā nāśvaira ayudhyanta na gajā gajayòdhibhiḥ mahāna vayatikarò raudraḥ senayòḥ samapadyata naranāgaratheṣva evaṃ vayavakīrṇeṣu sarvaśaḥ kaṣaye tasmina mahāraudre nirviśeṣama ajāyata tataḥ śalyaḥ kṛpaśa caiva citrasenaśa ca bhārata duḥśāsanò vikarṇaśa ca rathāna āsthāya sa tavarāḥ pāṇḍavānāṃ raṇe śūrā dhavajinīṃ samakampayana sā vadhyamānā samare pāṇḍusenā mahātmabhiḥ tarātāraṃ nādhyagacchada vai majjamāneva naira jale yathā hi śaiśiraḥ kālò gavāṃ marmāṇi kṛntati tathā pāṇḍusutānāṃ vai bhīṣmò marmāṇya akṛntata atīva tava sainyasya pārthena ca mahātmanā nagameghapratīkāśāḥ patitā bahudhā gajāḥ mṛdyamānāśa ca dṛśyante pārthena narayūthapāḥ iṣubhisa tāḍyamānāśa ca nārācaiśa ca sahasraśaḥ petura ārtasvaraṃ kṛtvā tatra tatra mahāgajāḥ ābaddhābharaṇaiḥ kāyaira nihatānāṃ mahātmanāma channama āyòdhanaṃ reje śiròbhiśa ca sakuṇḍalaiḥ tasminna atimahābhīme rājana vīravarakṣaye bhīṣme ca yudhi vikrānte pāṇḍave ca dhanaṃjaye te parākrāntama ālòkya rājana yudhi pitāmahama na nayavartanta kauravyā barahmalòkapuraskṛtāḥ icchantò nidhanaṃ yuddhe savargaṃ kṛtvā parāyaṇama pāṇḍavāna abhyavartanta tasmina vīravarakṣaye pāṇḍavāpi mahārāja samarantò vividhāna bahūna kaleśāna kṛtāna saputreṇa tavayā pūrvaṃ narādhipa bhayaṃ tayaktvā raṇe śūrā barahmalòkapuraskṛtāḥ tāvakāṃsa tava putrāṃśa ca yòdhayanti sama hṛṣṭavata senāpatisa tu samare parāha senāṃ mahārathaḥ abhidravata gāṅgeyaṃ sòmakāḥ sṛñjayaiḥ saha senāpativacaḥ śarutvā sòmakāḥ saha sṛñjayaiḥ abhyadravanta gāṅgeyaṃ śastravṛṣṭyā samantataḥ vadhyamānasa tatò rājana pitā śāṃtanavasa tava amarṣavaśama āpannò yòdhayāma āsa sṛñjayāna tasya kīrtimatasa tāta purā rāṇema dhīmatā saṃpradattāstra śikṣā vai parānīka vināśinī sa tāṃ śikṣāma adhiṣṭhāya kṛtvā parabalakṣayama ahanya ahani pārthānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ bhīṣmò daśasahasrāṇi jaghāna paravīrahā tasmiṃsa tu divase parāpte daśame bharatarṣabha bhīṣmeṇaikena matsyeṣu pāñcāleṣu ca saṃyuge gajāśvama amitaṃ hatvā hatāḥ sapta mahārathāḥ hatvā pañca sahasrāṇi rathināṃ parapitāmahaḥ narāṇāṃ ca mahāyuddhe sahasrāṇi caturdaśa tathā danti sahasraṃ ca hayānāma ayutaṃ punaḥ śikṣā balena nihataṃ pitrā tava viśāṃ pate tataḥ sarvamahīpānāṃ kaṣòbhayitvā varūthinīma virāṭasya pariyò bharātā śatānīkò nipātitaḥ śatānīkaṃ ca samare hatvā bhīṣmaḥ paratāpavāna sahasrāṇi mahārāja rājñāṃ bhallaira nayapātayata ye ca ke cana pārthānāma abhiyātā dhanaṃjayama rājānò bhīṣmama āsādya gatāsa te yamasādanama evaṃ daśa diśò bhīṣmaḥ śarajālaiḥ samantataḥ atītya senāṃ pārthānāma avatasthe camūmukhe sa kṛtā sumahata karma tasmina vai daśame 'hani senayòra antare tiṣṭhana paragṛhītaśarāsanaḥ na cainaṃ pāthivā rājaña śekuḥ ke cina nirīkṣituma madhyaṃ parāptaṃ yathā garīṣme tapantaṃ bhāskaraṃ divi yathā daitya camūṃ śakrasa tāpayāma āsa saṃyuge tathā bhīṣmaḥ pāṇḍaveyāṃsa tāpayāma āsa bhārata tathā ca taṃ parākrāntama ālòkya madhusūdanaḥ uvāca devakīputraḥ parīyamāṇò dhanaṃjayama eṣa śāṃtanavò bhīṣmaḥ senayòra antare sathitaḥ nānihatya balāda enaṃ vijayasa te bhaviṣyati yattaḥ saṃstambhayasvainaṃ yatraiṣā bhidyate camūḥ na hi bhīṣma śarāna anyaḥ sòḍhuma utsahate vibhò tatasa tasmina kaṣaṇe rājaṃśa còditò vānaradhvajaḥ sa dhavajaṃ sa rathaṃ sāśvaṃ bhīṣmama antardadhe śaraiḥ sa cāpi kurumukhyānāma ṛṣabhaḥ pāṇḍaveritāna śaravrātaiḥ śaravrātāna bahudhā vidudhāva tāna tena pāñcālarājaśa ca dhṛṣṭaketuśa ca vīryavāna pāṇḍavò bhīmasenaśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ yamau ca cekitānaśa ca kekayāḥ pañca caiva ha sātyakiśa ca mahārāja saubhadrò 'tha ghaṭòtkacaḥ daraupadeyāḥ śikhaṇḍī ca kuntibhòjaśa ca vīryavāna suśarmā ca virāṭaśa ca pāṇḍaveyā mahābalāḥ eta cānye ca bahavaḥ pīḍitā bhīṣmasāyakaiḥ samuddhṛtāḥ phalgunena nimagnāḥ śòkasāgare tataḥ śikhaṇḍī vegena paragṛhya paramāyudhama bhīṣmama evābhidudrāva rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā tatò 'sayānucarāna hatva sarvāna raṇavibhāgavita bhīṣmama evābhidudrāva bībhatsura aparājitaḥ sātyakiśa cekitānaśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ virāṭò darupadaśa caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau dudruvura bhīṣmama evājau rakṣitā dṛḍhadhanvanā abhimanyuśa ca samare daraupadyāḥ pañca cātmajāḥ dudruvuḥ samare bhīṣmaṃ samudyatamahāyudhāḥ te sarve dṛḍhadhanvānaḥ saṃyugeṣva apalāyinaḥ bahudhā bhīṣmama ānarchana mārgaṇaiḥ kṛtamārgaṇāḥ vidhūya tāna bāṇagaṇāna ye muktāḥ pārthivòttamaiḥ pāṇḍavānāma adīnātmā vayagāhata varūthinīma kṛtvā śaravighātaṃ ca karīḍanna iva pitāmahaḥ nābhisaṃdhatta pāñcālyaṃ samayamānò muhura muhuḥ satrītvaṃ tasyānusaṃsmṛtya bhīṣmò bāṇāña śikhaṇḍinaḥ jaghāna darupadānīke rathāna sapta mahārathaḥ tataḥ kila kilā śabdaḥ kaṣaṇena samapadyata matsyapāñcāla cedīnāṃ tama ekama abhidhāvatāma te varāśvarathavrātaira vāraṇaiḥ sa padātibhiḥ tama ekaṃ chādayāma āsura meghā iva divākarama bhīṣmaṃ bhāgirathī putraṃ paratapantaṃ raṇe ripūna tatasa tasya ca teṣāṃ ca yuddhe devāsuròpame kirīṭī bhīṣmama ānarchata puraskṛtya śikhaṇḍinama saṃjaya uvāca evaṃ te paṇḍavāḥ sarve puraskṛtya śikhaṇḍinama vivyadhuḥ samare bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ śataghnībhiḥ sughòrābhiḥ paṭṭiśaiḥ saparaśvadhaiḥ mudgaraira musalaiḥ parāsaiḥ kaṣepaṇībhiśa ca sarvaśaḥ śaraiḥ kanakapuṅkhaiśa ca śaktitòmarakampanaiḥ nārācaira vatsadantaiśa ca bhuśuṇḍībhiśa ca bhārata atāḍayana raṇe bhīṣme sahitāḥ sarvasṛñjayāḥ sa viśīrṇātanutrāṇaḥ pīḍitò bahubhisa tadā vivyathe naiva gāṅgeyò bhidyamāneṣu marmasu sa dīptaśaracāpārcira astraprasṛtamārutaḥ neminirhrādasaṃnādò mahāstròdayapāvakaḥ citracāpamahājvālò vīrakṣayamahendhanaḥ yugāntāgnisamò bhīṣmaḥ pareṣāṃ samapadyata nipatya rathasaṃghānāma antareṇa viniḥsṛtaḥ dṛśyate sama narendrāṇāṃ punara madhyagataśa carana tataḥ pāñcālarājaṃ ca dhṛṣṭaketuma atītya ca pāṇḍavānīkinīmadhyama āsasāda sa vegitaḥ tataḥ sātyakibhīmau ca pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayama darupadaṃ ca virāṭaṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatama bhīmaghòṣaira mahāvegaira vairivāraṇabhedibhiḥ ṣaḍa etāna ṣaḍbhira ānarchada bhāskarapratimaiḥ śaraiḥ tasya te niśitāna bāṇāna saṃnivārya mahārathāḥ daśabhira daśabhira bhīṣmama ardayāma āsura ojasā śikhaṇḍī tu raṇe bāṇāna yāna mumòca mahāvrate te bhīṣmaṃ viviśusa tūrṇaṃ savarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ tataḥ kirīṭī saṃrabdhò bhīṣmama evābhyavartata śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuśa cāsya samācchinata bhīṣmasya dhanuṣaśa chedaṃ nāmṛṣyanta mahārathāḥ daròṇaśa ca kṛtavarmā ca saindhavaśa ca jayadrathaḥ bhūriśravāḥ śalaḥ śalyò bhagadattasa tathaiva ca saptaite paramakruddhāḥ kirīṭinama abhidrutāḥ uttamāstrāṇi divyāni darśayantò mahārathāḥ abhipetura bhṛśaṃ karuddhāśa chādayanta sama pāṇḍavāna teṣāma āpatatāṃ śabdaḥ śuśruve phalgunaṃ parati udvṛttānāṃ yathā śabdaḥ samudrāṇāṃ yugakṣaye hatānayata gṛhṇīta yudhyatāpi ca kṛntata itya āsīta tumulaḥ śabdaḥ phalgunasya rathaṃ parati taṃ śabdaṃ tumulaṃ śarutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ abhyadhāvana parīpsantaḥ phalgunaṃ bharatarṣabha sātyakira bhīmasenaśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ virāṭadrupadau còbhau rākṣasaśa ca ghaṭòtkacaḥ abhimanyuśa ca saṃkruddhaḥ saptaite karòdhamūrchitāḥ samabhyadhāvaṃsa tavaritāśa citrakārmukadhāriṇaḥ teṣāṃ samabhavada yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama saṃgrāme bharataśreṣṭha devānāṃ dānavaira iva śikhaṇḍī tu rathaśreṣṭhò rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā avidhyada daśabhira bhīṣmaṃ chinnadhanvānama āhave sārathiṃ daśabhiśa cāsya dhavajaṃ caikena cicchide sò 'nayata kārmukama ādāya gāṅgeyò vegavattarama tada apya asya śitaira bhallaisa taribhiśa ciccheda phalgunaḥ evaṃ sa pāṇḍavaḥ karuddha āttama āttaṃ punaḥ punaḥ dhanura bhīṣmasya ciccheda savyasācī paraṃtapaḥ sa cachinnadhanvā saṃkruddhaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihana śaktiṃ jagrāha saṃkruddhò girīṇāma api dāraṇīma tāṃ ca cikṣepa saṃkruddhaḥ phalgunasya rathaṃ parati tāma āpatantīṃ saṃprekṣya javalantīma aśanīma iva samādatta śitāna bhallāna pañca pāṇḍavanandanaḥ tasya ciccheda tāṃ śaktiṃ pañcadhā pañcabhiḥ śaraiḥ saṃkruddhò bharataśreṣṭha bhīṣmabāhubaleritāma sā papāta paricchinnā saṃkruddhena kirīṭinā meghavṛndaparibhraṣṭā vicchinneva śatahradā chinnāṃ tāṃ śaktima ālòkya bhīṣmaḥ karòdhasamanvitaḥ acintayada raṇe vīrò buddhyā parapuraṃjayaḥ śaktò 'haṃ dhanuṣaikena nihantuṃ sarvapāṇḍavāna yadya eṣāṃ na bhaveda gòptā viṣvaksenò mahābalaḥ kāraṇadvayama āsthāya nāhaṃ yòtsyāmi pāṇḍavaiḥ avadhyatvāca ca pāṇḍūnāṃ satrībhāvāca ca śikhaṇḍinaḥ pitrā tuṣṭena me pūrvaṃ yadā kālīma udāvahata savacchandamaraṇaṃ dattama avadhyatvaṃ raṇe tathā tasmāna mṛtyuma ahaṃ manye parāptakālama ivātmanaḥ evaṃ jañātvā vayavasitaṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ ṛṣayò vasavaśa caiva viyatsthā bhīṣmama abruvana yata te vayavasitaṃ vīra asmākaṃ sumahata pariyama tata kuruṣva maheṣvāsa yuddhāda buddhiṃ nivartaya tasya vākyasya nidhane parādura āsīca chivò 'nilaḥ anulòmaḥ sugandhī ca pṛṣataiśa ca samanvitaḥ devadundubhayaśa caiva saṃpraṇedura mahāsvanāḥ papāta puṣpavṛṣṭiśa ca bhīṣmasyòpari pārthiva na ca taca chuśruve kaśa cita teṣāṃ saṃvadatāṃ nṛpa ṛte bhīṣmaṃ mahābāhuṃ māṃ cāpi munitejasā saṃbhramaśa ca mahāna āsīta taridaśānāṃ viśāṃ pate patiṣyati rathāda bhīṣme sarvalòkapriye tadā iti devagaṇānāṃ ca śarutvā vākyaṃ mahāmanāḥ tataḥ śāṃtanavò bhīṣmò bībhatsuṃ nābhyavartata bhidyamānaḥ śitaira bāṇaiḥ sarvāvaraṇabhedibhiḥ śikhaṇḍī tu mahārāja bharatānāṃ pitāmahama ājaghānòrasi karuddhò navabhira niśitaiḥ śaraiḥ sa tenābhihataḥ saṃkhye bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ nākampata mahārāja kaṣitikampe yathācalaḥ tataḥ parahasya bībhatsura vayākṣipana gāṇḍivaṃ dhanuḥ gāṅgeyaṃ pañcaviṃśatyā kaṣudrakāṇāṃ samarpayata punaḥ śaraśatenaivaṃ tavaramāṇò dhanaṃjayaḥ sarvagātreṣu saṃkruddhaḥ sarvamarmasva atāḍayata evama anyaira api bhṛśaṃ vadhyamānò mahāraṇe na cakrusa te rujaṃ tasya rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ tataḥ kirīṭī saṃrabdhò bhīṣmama evābhyavartata śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuśa cāsya samācchinata athainaṃ daśabhira viddhvā dhavajama ekena cicchide sārathiṃ viśikhaiśa cāsya daśabhiḥ samakampayata sò 'nayata kārmukama ādatta gāṅgeyò balavattarama tada apya asya śitaira bhallaisa taridhā taribhira upānudata nimeṣāntaramātreṇa āttama āttaṃ mahāraṇe evama asya dhanūṃṣya ājau ciccheda subahūnya api tataḥ śāṃtanavò bhīṣmò bībhatsuṃ nābhyavartata athainaṃ pañcaviṃśatyā kaṣudrakāṇāṃ samardayata sò 'tividdhò maheṣvāsò duḥśāsanama abhāṣata eṣa pārthò raṇe karuddhaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ śaraira anekasāhasraira māma evābhyasate raṇe na caiṣa śakyaḥ samare jetuṃ vajrabhṛtā api na cāpi sahitā vīrā devadānavarākṣasāḥ māṃ caiva śaktā nirjetuṃ kima u martyāḥ sudurbalāḥ evaṃ tayòḥ saṃvadatòḥ phalgunò niśitaiḥ śaraiḥ śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya bhīṣmaṃ vivyādha saṃyuge tatò duḥśāsanaṃ bhūyaḥ samayamānò 'bhayabhāṣata atividdhaḥ śitaira bāṇaira bhṛśaṃ gāṇḍīvadhanvanā vajrāśanisamasparśāḥ śitāgrāḥ saṃpraveśitāḥ vimuktā avyavacchinnā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ nikṛntamānā marmāṇi dṛḍhāvaraṇabhedinaḥ musalānīva me ghananti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ barahmadaṇḍasamasparśā vajravegā durāsadāḥ mama parāṇāna ārujanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ bhujagā iva saṃkruddhā lelihānā viṣòlbaṇāḥ mamāviśanti marmāṇi neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ nāśayantīva me parāṇāna yamadūtā ivāhitāḥ gadāparighasaṃsparśā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ kṛntanti mama gātrāṇi māghamāse gavāma iva arjunasya ime bāṇā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ sarve haya api na me duḥkhaṃ kuryura anye narādhipāḥ vīraṃ gaṇḍīvadhanvānama ṛte jiṣṇuṃ kapidhvajama iti baruvaña śāṃtanavò didhakṣura iva pāṇḍavama saviṣphuliṅgāṃ dīptāgrāṃ śaktiṃ cikṣepa bhārata tāma asya viśikhaiśa chittvā taridhā taribhira apātayata paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ sarveṣāṃ tatra bhārata carmāthādatta gāṅgeyò jātarūpapariṣkṛtama khaḍgaṃ cānyataraṃ parepsura mṛtyòra agre jayāya vā tasya taca chatadhā carma vayadhamada daṃśitātmanaḥ rathāda anavarūḍhasya tada adbhutama ivābhavata vinadyòccaiḥ siṃha iva savānya anīkānya acòdayata abhidravata gāṅgeyaṃ māṃ vò 'satu bhayama aṇva api atha te tòmaraiḥ parāsaira bāṇaughaiśa ca samantataḥ paṭṭiśaiśa ca sanistriṃśaira nānāpraharaṇaisa tathā vatsadantaiśa ca bhallaiśa ca tama ekama abhidudruvuḥ siṃhanādasa tatò ghòraḥ pāṇḍavānāma ajāyata tathaiva tava putrāśa ca rājana bhīṣmajayaiṣiṇaḥ tama ekama abhyavartanta siṃhanādāṃśa ca nedire tatrāsīta tumulaṃ yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha daśame 'hani rājendra bhīṣmārjunasamāgame āsīda gāṅga ivāvartò muhūrtama udadhera iva sainyānāṃ yudhyamānānāṃ nighnatāma itaretarama agamyarūpā pṛthivī śòṇitāktā tadābhavata samaṃ ca viṣamaṃ caiva na parājñāyata kiṃ cana yòdhānāma ayutaṃ hatvā tasmina sa daśame 'hani atiṣṭhada āhave bhīṣmò bhidyamāneṣu marmasu tataḥ senāmukhe tasmina sathitaḥ pārthò dhanaṃjayaḥ madhyena kurusainyānāṃ darāvayāma āsa vāhinīma vayaṃ śavetahayāda bhītāḥ kuntīputrāda dhanaṃjayāta pīḍyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ paradravāma mahāraṇāta sauvīrāḥ kitavāḥ parācyāḥ paratīcyòdīcyamālavāḥ abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayò 'tha vasātayaḥ śālvāśrayāsa tarigartāśa ca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha davādaśaite janapadāḥ śarārtā varaṇapīḍitāḥ saṃgrāme na jahura bhīṣmaṃ yudhyamānaṃ kirīṭinā tatasa tama ekaṃ bahavaḥ parivārya samantataḥ parikālya kurūna sarvāña śaravarṣaira avākirana nipātayata gṛhṇīta vidhyatātha ca karṣata itya āsīta tumulaḥ śabdò rājana bhīṣmarathaṃ parati abhihatya śaraughaisa taṃ śataśò 'tha sahasraśaḥ na tasyāsīda anirbhinnaṃ gātreṣva aṅgulamātrakama evaṃvibhò tava pitā śaraira viśakalī kṛtaḥ śitāgraiḥ phalgunenājau parākśirāḥ parāpatada rathāta kiṃciccheṣe dinakare putrāṇāṃ tava paśyatāma hāheti divi devānāṃ pārthivānāṃ ca sarvaśaḥ patamāne rathāda bhīṣme babhūva sumahāna savanaḥ taṃ patantama abhiprekṣya mahātmānaṃ pitāmahama saha bhīṣmeṇa sarveṣāṃ parāpatana hṛdayāni naḥ sa papāta mahābāhura vasudhāma anunādayana indradhvaja ivòtsṛṣṭaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatāma dharaṇīṃ nāspṛśaca cāpi śarasaṃghaiḥ samācitaḥ śaratalpe maheṣvāsaṃ śayānaṃ puruṣarṣabhama rathāta parapatitaṃ cainaṃ divyò bhāvaḥ samāviśata abhyavarṣata parjanyaḥ parākampata ca medinī patana sa dadṛśe cāpi kharvitaṃ ca divākarama saṃjñāṃ caivālabhada vīraḥ kālaṃ saṃcintya bhārata antarikṣe ca śuśrāva divyāṃ vācaṃ samantataḥ kathaṃ mahātmā gāṅgeyaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ kālaṃ kartā naravyāghraḥ saṃprāpte dakṣiṇāyane sathitò 'samīti ca gāṅgeyasa taca charutvā vākyama abravīta dhārayāma āsa ca parāṇāna patitò 'pi hi bhūtale uttarāyaṇama anvicchana bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ tasya tana matama ājñāya gaṅgā himavataḥ sutā maharṣīna haṃsarūpeṇa pareṣayāma āsa tatra vai tataḥ saṃpātinò haṃsāsa tavaritā mānasaukasaḥ ājagmuḥ sahitā daraṣṭuṃ bhīṣmaṃ kurupitāmahama yatra śete naraśreṣṭhaḥ śaratalpe pitāmahaḥ te tu bhīṣmaṃ samāsādya munayò haṃsarūpiṇaḥ apaśyaña śaratalpasthaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmahama te taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ kṛtvā cāpi paradakṣiṇama gāṅgeyaṃ bharataśreṣṭhaṃ dakṣiṇena ca bhāskarama itaretarama āmantrya parāhusa tatra manīṣiṇaḥ bhīṣma eva mahātmā sana saṃsthātā dakṣiṇāyane itya uktvā parasthitāna haṃsāna dakṣiṇāma abhitò diśama saṃprekṣya vai mahābuddhiśa cintayitvā ca bhārata tāna abravīca chāṃtanavò nāhaṃ gantā kathaṃ cana dakṣiṇāvṛtta āditya etana mama manaiḥ sathitama gamiṣyāmi savakaṃ sathānama āsīda yana me purātanama udagāvṛtta āditye haṃsāḥ satyaṃ baravīmi vaḥ dhārayiṣyāmya ahaṃ parāṇāna uttarāyaṇakāṅkṣayā aiśvaryabhūtaḥ parāṇānāma utsarge niyatò haya ahama tasmāta parāṇāna dhārayiṣye mumūrṣura udagāyane yaśa ca dattò varò mahyaṃ pitrā tena mahātmanā chandatò mṛtyura itya evaṃ tasya cāstu varasa tathā dhārayiṣye tataḥ parāṇāna utsarge niyate sati itya uktvā tāṃsa tadā haṃsāna aśeta śaratalpagaḥ evaṃ kurūṇāṃ patite śṛṅge bhīṣme mahaujasi pāṇḍavāḥ sṛñjayāśa caiva siṃhanādaṃ paracakrire tasmina hate mahāsattve bharatānāma amadhyame na kiṃ cita paratyapadyanta putrāsa te bharatarṣabha saṃmòhaśa caiva tumulaḥ kurūṇāma abhavata tadā nṛpā duryòdhanamukhā niḥśvasya rurudusa tataḥ viṣādāca ca ciraṃ kālama atiṣṭhana vigatendriyāḥ dadhyuśa caiva mahārāja na yuddhe dadhire manaḥ ūrugrāhagṛhītāśa ca nābhyadhāvanta pāṇḍavāna avadhye śaṃtanòḥ putre hate bhīṣme mahaujasi abhāvaḥ sumahāna rājana kurūna āgāda atandritaḥ hatapravīrāśa ca vayaṃ nikṛttāśa ca śitaiḥ śaraiḥ kartavyaṃ nābhijānīmò nirjitāḥ savyasācinā pāṇḍavāsa tu jayaṃ labdhvā paratra ca parāṃ gatima sarve dadhmura mahāśaṅkhāña śūrāḥ parighabāhavaḥ sòmakāśa ca sapañcālāḥ parāhṛṣyanta janeśvara tatasa tūryasahasreṣu nadatsu sumahābalaḥ āsphòṭayāma āsa bhṛśaṃ bhīmasenò nanarta ca senayòra ubhayòśa cāpi gāṅgeye vinipātite saṃnyasya vīrāḥ śastrāṇi parādhyāyanta samantataḥ parākròśana parāpataṃśa cānye jagmura mòhaṃ tathāpare kaṣatraṃ cānye 'bhayanindanta bhīṣmaṃ caike 'bhayapūjayana ṛṣayaḥ pitaraśa caiva paraśaśaṃsura mahāvratama bharatānāṃ ca ye pūrve te cainaṃ paraśaśaṃsire mahòpaniṣadaṃ caiva yògama āsthāya vīryavāna japaña śāṃtanavò dhīmāna kālākāṅkṣī sathitò 'bhavata dhṛtarāṣṭra uvāca kathama āsaṃsa tadā yòdhā hīnā bhīṣmeṇa saṃjaya balinā devakalpena gurvarthe barahmacāriṇā tadaiva nihatāna manye kurūna anyāṃśa ca pārthivāna na parāharada yadā bhīṣmò ghṛṇitvāda darupadātmaje tatò duḥkhataraṃ manye kima anyata parabhaviṣyati yada adya pitaraṃ śarutvā nihataṃ mama durmateḥ aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama saṃjaya śarutvā vinihataṃ bhīṣmaṃ śatadhā yana na dīryate punaḥ punara na mṛṣyāmi hataṃ devavrataṃ raṇe na hatò jāmadagnyena divyaira astraiḥ sama yaḥ purā yada adya nihatenājau bhīṣmeṇa jayama icchatā ceṣṭitaṃ narasiṃhena tana me kathaya saṃjaya saṃjaya uvāca sāyāhne nayapatada bhūmau dhārtarāṣṭrāna viṣādayana pāñcālānāṃ dadada dharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ sa śete śaratalpasthò medinīma aspṛśaṃsa tadā bhīṣmò rathāta parapatitaḥ paracyutò dharaṇītale hāheti tumulaḥ śabdò bhūtānāṃ samapadyata sīmāvṛkṣe nipatite kurūṇāṃ samitikṣaye ubhayòḥ senayò rājana kaṣatriyāna bhayama āviśata bhīṣmaṃ śaṃtanavaṃ dṛṣṭvā viśīrṇakavacadhvajama kuravaḥ paryavartanta pāṇḍavāśa ca viśāṃ pate khaṃ tamòvṛtama āsīca ca nāsīda bhānumataḥ parabhā rarāsa pṛthivī caiva bhīṣme śāṃtanave hate ayaṃ barahmavidāṃ śareṣṭhò ayaṃ barahmavidāṃ gatiḥ itya abhāṣanta bhūtāni śayānaṃ bharatarṣabhama ayaṃ pitarama ājñāya kāmārtaṃ śaṃtanuṃ purā ūrdhvaretasama ātmānaṃ cakāra puruṣarṣabhaḥ iti sama śaratalpasthaṃ bharatānāma amadhyamama ṛṣayaḥ paryadhāvanta sahitāḥ siddhacāraṇaiḥ hate śāṃtanave bhīṣme bharatānāṃ pitāmahe na kiṃ cita paratyapadyanta putrāsa tava ca bhārata vivarṇavadanāśa cāsana gataśrīkāśa ca bhārata atiṣṭhana varīḍitāśa caiva hariyā yuktā haya adhòmukhāḥ pāṇḍavāśa ca jayaṃ labdhvā saṃgrāmaśirasi sathitāḥ sarve dadhmura mahāśaṅkhāna hemajālapariṣkṛtāna bhṛśaṃ tūryaninādeṣu vādyamāneṣu cānagha apaśyāma raṇe rājana bhīmasenaṃ mahābalama ākrīḍamānaṃ kaunteyaṃ harṣeṇa mahatā yutama nihatya samare śatrūna mahābalasamanvitāna saṃmòhaśa cāpi tumulaḥ kurūṇāma abhavata tadā karṇaduryòdhanau cāpi niḥśvasetāṃ muhura muhuḥ tathā nipatite bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare hāhākārama abhūta sarvaṃ nirmaryādama avartata dṛṣṭvā ca patitaṃ bhīṣmaṃ putrò duḥśāsanasa tava uttamaṃ javama āsthāya daròṇānīkaṃ samādravata bharātrā parasthāpitò vīraḥ savenānīkena daṃśitaḥ parayayau puruṣavyāghraḥ savasainyama abhicòdayana tama āyāntama abhiprekṣya kuravaḥ paryavārayana duḥśāsanaṃ mahārāja kima ayaṃ vakṣyatīti vai tatò daròṇāya nihataṃ bhīṣmama ācaṣṭa kauravaḥ daròṇasa tada apriyaṃ śarutvā sahasā nayapatada rathāta sa saṃjñāma upalabhyātha bhāradvājaḥ paratāpavāna nivārayāma āsa tadā savānya anīkāni māriṣa vinivṛttāna kurūna dṛṣṭvā pāṇḍavāpi savasainikāna dūtaiḥ śīghrāśvasaṃyuktaira avahārama akārayana vinivṛtteṣu sainyeṣu pāramparyeṇa sarvaśaḥ vimuktakavacāḥ sarve bhīṣmama īyura narādhipāḥ vayupāramya tatò yuddhāda yòdhāḥ śatasahasraśaḥ upatasthura mahātmānaṃ parajāpatima ivāmarāḥ te tu bhīṣmaṃ samāsādya śayānaṃ bharatarṣabhama abhivādya vayatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha atha pāṇḍūna kurūṃśa caiva paraṇipatyāgrataḥ sathitāna abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ śāṃtanavasa tadā savāgataṃ vò mahābhāgāḥ savāgataṃ vò mahārathāḥ tuṣyāmi darśanāca cāhaṃ yuṣmākama amaròpamāḥ abhinandya sa tāna evaṃ śirasā lambatābravīta śirò me lambate 'tayarthama upadhānaṃ paradīyatāma tatò nṛpāḥ samājahrusa tanūni ca mṛdūni ca upadhānāni mukhyāni naicchata tāni pitāmahaḥ abravīca ca naravyāghraḥ parahasanna iva tāna nṛpāna naitāni vīraśayyāsu yuktarūpāṇi pārthivāḥ tatò vīkṣya naraśreṣṭhama abhyabhāṣata pāṇḍavama dhanaṃjayaṃ dīrghabāhuṃ sarvalòkamahārathama dhanaṃjaya mahābāhò śirasò me 'saya lambataḥ dīyatāma upadhānaṃ vai yada yuktama iha manyase sa saṃnyasya mahaca cāpama abhivādya pitāmahama netrābhyāma aśrupūrṇābhyāma idaṃ vacanama abravīta ājñāpaya kuruśreṣṭha sarvaśastrabhṛtāṃ vara pareṣyò 'haṃ tava durdharṣa kariyatāṃ kiṃ pitāmaha tama abravīca chāṃtanavaḥ śirò me tāta lambate upadhānaṃ kuruśreṣṭha phalgunòpanayasva me śayanasyānurūpaṃ hi śīghraṃ vīra parayaccha me tavaṃ hi pārtha mahābāhò śareṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatāma kaṣatradharmasya vettā ca buddhisattvaguṇānvitaḥ phalgunasa tu tathetya uktvā vayavasāyapuròjavaḥ paragṛhyāmantrya gāṇḍīvaṃ śarāṃśa ca nataparvaṇaḥ anumānya mahātmānaṃ bharatānāma amadhyamama taribhisa tīkṣṇaira mahāvegaira udagṛhṇāca chiraḥ śaraiḥ abhiprāye tu vidite dharmātmā savyasācinā atuṣyada bharataśreṣṭhò bhīṣmò dharmārthatattvavita upadhānena dattena paratyanandada dhanaṃjayama kuntīputraṃ yudhāṃ śareṣṭhaṃ suhṛdāṃ parītivardhanama anurūpaṃ śayānasya pāṇḍavòpahitaṃ tavayā yadya anyathā paravartethāḥ śapeyaṃ tavāma ahaṃ ruṣā evama etana mahābāhò dharmeṣu pariniṣṭhitama savaptavyaṃ kaṣatriyeṇājau śaratalpagatena vai evama uktvā tu bībhatsuṃ sarvāṃsa tāna abravīda vacaḥ rājñaśa ca rājaputrāṃśa ca pāṇḍavenābhi saṃsthitāna śayeyama asyāṃ śayyāyāṃ yāvada āvartanaṃ raveḥ ye tadā pārayiṣyanti te māṃ darakṣyanti vai nṛpāḥ diśaṃ vaiśravaṇākrāntāṃ yadā gantā divākaraḥ arciṣmāna paratapa~la lòkāna rathenòttamatejasā vimòṣkye 'haṃ tadā parāṇāna suhṛdaḥ supriyāna api parikhā khanyatāma atra mamāvasadane nṛpāḥ upāsiṣye vivasvantama evaṃ śaraśatācitaḥ upāramadhvaṃ saṃgrāmāda vairāṇya utsṛjya pārthivāḥ upātiṣṭhanna athò vaidyāḥ śalyòddharaṇakòvidāḥ sarvòpakaraṇaira yuktāḥ kuśalāsa te suśikṣitāḥ tāna dṛṣṭvā jāhnavīputraḥ paròvāca vacanaṃ tadā dattadeyā visṛjyantāṃ pūjayitvā cikitsakāḥ evaṃgate na hīdānīṃ vaidyaiḥ kāryama ihāsti me kaṣatradharmapraśastāṃ hi parāptò 'sami paramāṃ gatima naiṣa dharmò mahīpālāḥ śaratalpagatasya me etaira eva śaraiśa cāhaṃ dagdhavyò 'nate narādhipāḥ taca charutvā vacanaṃ tasya putrò duryòdhanasa tava vaidyāna visarjayāma āsa pūjayitvā yathārhataḥ tatasa te vismayaṃ jagmura nānājanapadeśvarāḥ sathitiṃ dharme parāṃ dṛṣṭvā bhīṣmasyāmitatejasaḥ upadhānaṃ tatò dattvā pitusa tava janeśvara sahitāḥ pāṇḍavāḥ sarve kuravaśa ca mahārathāḥ upagamya mahātmānaṃ śayānaṃ śayane śubhe te 'bhivādya tatò bhīṣmaṃ kṛtvā cābhipradakṣiṇama vidhāya rakṣāṃ bhīṣmasya sarva eva samantataḥ vīrāḥ savaśibirāṇya eva dhayāyantaḥ paramāturāḥ niveśāyābhyupāgacchana sāyāhne rudhiròkṣitāḥ niviṣṭāna pāṇḍavāṃśa cāpi parīyamāṇāna mahārathāna bhīṣmasya patanāda dhṛṣṭāna upagamya mahārathāna uvāca yādavaḥ kāle dharmaputraṃ yudhiṣṭhirama diṣṭyā jayasi kauravya diṣṭyā bhīṣmò nipātitaḥ avadhyò mānuṣaira eṣa satyasaṃdhò mahārathaḥ atha vā daivataiḥ pārtha sarvaśastrāstrapāragaḥ tavāṃ tu cakṣurhaṇaṃ parāpya dagdhò ghòreṇa cakṣuṣā evama uktò dharmarājaḥ paratyuvāca janārdanama tava parasādāda vijayaḥ karòdhāta tava parājayaḥ tavaṃ hi naḥ śaraṇaṃ kṛṣṇa bhaktānāma abhayaṃkaraḥ anāścaryò jayasa teṣāṃ yeṣāṃ tavama asi keśava raṣkitā samare nityaṃ nityaṃ cāpi hite rataḥ sarvathā tavāṃ samāsādya nāścaryama iti me matiḥ evama uktaḥ paratyuvāca samayamānò janārdanaḥ tavayya evaitada yuktarūpaṃ vacanaṃ pārthivòttama saṃjaya uvāca vayuṣṭāyāṃ tu mahārāja rajanyāṃ sarvapārthivāḥ pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśa ca abhijagmuḥ pitāmahama taṃ vīraśayane vīraṃ śayānaṃ kurusattamama abhivādyòpatasthura vai kaṣatriyāḥ kaṣatriyarṣabhama kanyāśa candanacūrṇaiśa ca lājaira mālyaiśa ca sarvaśaḥ satriyò bālāsa tathā vṛddhāḥ parekṣakāśa ca pṛthagjanāḥ samabhyayuḥ śāṃtanavaṃ bhūtānīva tamònudama tūryāṇi gaṇikā vārāsa tathaiva naṭanartakāḥ upānṛtyaña jaguśa caiva vṛddhaṃ kurupitāmahama upāramya ca yuddhebhyaḥ saṃnāhāna vipramucya ca āyudhāni ca nikṣipya sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ anvāsata durādharṣaṃ devavratama ariṃdamama anyònyaṃ parītimantasa te yathāpūrvaṃ yathāvayaḥ sā pārthivaśatākīrṇā samitira bhīṣmaśòbhitā śuśubhe bhāratī dīptā divīvādityamaṇḍalama vibabhau ca nṛpāṇāṃ sā pitāmahama upāsatāma devānāma iva deveśaṃ pitāmahama upāsatāma bhīṣmasa tu vedanāṃ dhairyāna nigṛhya bharatarṣabha abhitaptaḥ śaraiśa caiva nātihṛṣṭamanābravīta śarābhitaptakāyò 'haṃ śarasaṃtāpamūrchitaḥ pānīyama abhikāṅkṣe 'haṃ rājñasa tāna paratyabhāṣata tatasa te kaṣatriyā rājana samājahruḥ samantataḥ bhakṣyāna uccāvacāṃsa tatra vārikumbhāṃśa ca śītalāna upanītaṃ ca tada dṛṣṭvā bhīṣmaḥ śāṃtanavò 'baravīta nādya tāta mayā śakyaṃ bhògāna kāṃśa cana mānuṣāna upabhòktuṃ manuṣyebhyaḥ śaraśayyāgate haya ahama paratīkṣamāṇasa tiṣṭhāmi nivṛttiṃ śaśisūryayòḥ evama uktvā śāṃtanavò dīnavāka sarvapārthivāna dhanaṃjayaṃ mahābāhuma abhyabhāṣata bhārata athòpetya mahābāhura abhivādya pitāmahama atiṣṭhata parāñjaliḥ parahvaḥ kiṃ karòmīti cābravīta taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ rājanna abhivādyāgrataḥ sathitama abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ parītò dhanaṃjayama dahyate 'daḥ śarīraṃ me saṃsyūtò 'sami maheṣubhiḥ marmāṇi paridūyante vadanaṃ mama śuṣyati halādanārthaṃ śarīrasya parayacchāpò mamārjuna tavaṃ hi śaktò maheṣvāsa dātuma ambhò yathāvidhi arjunasa tu tathetya uktvā rathama āruhya vīryavāna adhijyaṃ balavata kṛtvā gāṇḍīvaṃ vayākṣipada dhanuḥ tasya jayātalanirghòṣaṃ visphūrjitama ivāśaneḥ vitresuḥ sarvabhūtāni śarutvā sarve ca pārthivāḥ tataḥ paradakṣiṇaṃ kṛtvā rathena rathināṃ varaḥ śayānaṃ bharataśreṣṭhaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varama saṃdhāya ca śaraṃ dīptama abhimantrya mahāyaśāḥ parjanyāstreṇa saṃyòjya sarvalòkasya paśyataḥ avidhyata pṛthivīṃ pārthaḥ pārśve bhīṣmasya dakṣiṇe utpapāta tatò dhārā vimalā vāriṇaḥ śivā śītasyāmṛtakalpasya divyagandharasasya ca atarpayata tataḥ pārthaḥ śītayā vāridhārayā bhīṣmaṃ kurūṇāma ṛṣabhaṃ divyakarmaparākramaḥ karmaṇā tena pārthasya śakraṣyeva vikurvataḥ vismayaṃ paramaṃ jagmusa tatasa te vasudhādhipāḥ tata karma parekṣya bībhatsòra atimānuṣama adbhutama saṃprāvepanta kuravò gāvaḥ śītārditā iva vismayāca còttarīyāṇi vayāvidhyana sarvatò nṛpāḥ śaṅkhadundubhinirghòṣaisa tumulaṃ sarvatò 'bhavata tṛptaṃ śāṃtanavaśa cāpi rājana bībhatsuma abravīta sarvapārthivavīrāṇāṃ saṃnidhau pūjayanna iva naitaca citraṃ mahābāhò tavayi kauravanandana kathitò nāradenāsi pūrvarṣira amitadyutiḥ vāsudevasahāyasa tavaṃ mahata karma kariṣyasi yana nòtsahati devendraḥ saha devaira api dharuvama vidusa tavāṃ nidhanaṃ pārtha sarvakṣatrasya tadvidaḥ dhanurdharāṇāma ekasa tavaṃ pṛthivyāṃ paravarò nṛṣu manuṣyā jagati śareṣṭhāḥ pakṣiṇāṃ garuḍò varaḥ sarasāṃ sāgaraḥ śareṣṭhò gaura variṣṭhā catuṣpadāma ādityasa tejasāṃ śareṣṭhò girīṇāṃ himavāna varaḥ jātīnāṃ barāhmaṇaḥ śareṣṭhaḥ śareṣṭhasa tavama asi dhanvināma na vai śarutaṃ dhārtarāṣṭreṇa vākyaṃ; saṃbòdhyamānaṃ vidureṇa caiva daròṇena rāmeṇa janārdanena; muhura muhuḥ saṃjayenāpi còktama parītabuddhira hi visaṃjñakalpò; duryòdhanò nābhyanandada vacò me sa śeṣyate vai nihataśa cirāya; śāstātigò bhīmabalābhibhūtaḥ tataḥ śarutvā tada vacaḥ kauravendrò; duryòdhanò dīnamanā babhūva tama abravīca chāṃtanavò 'bhivīkṣya; nibòdha rājana bhava vītamanyuḥ dṛṣṭaṃ duryòdhanedaṃ te yathā pārthena dhīmatā jalasya dhārā janitā śītasyāmṛtagandhinaḥ etasya kartā lòke 'samina nānyaḥ kaśa cana vidyate āgneyaṃ vāruṇaṃ saumyaṃ vāyavyama atha vaiṣṇavama aindraṃ pāśupataṃ barāhmaṃ pārameṣṭhyaṃ parajāpateḥ dhātusa tavaṣṭuśa ca savitura divyānya astrāṇi sarvaśaḥ sarvasmina mānuṣe lòke vettya ekò hi dhanaṃjayaḥ kṛṣṇò vā devakīputrò nānyò vai veda kaśa cana na śakyāḥ pāṇḍavāsa tāta yuddhe jetuṃ kathaṃ cana amānuṣāṇi karmāṇi yasyaitāni mahātmanaḥ tena sattvavatā saṃkhye śūreṇāhavaśòbhinā kṛtinā samare rājana saṃdhisa te tāta yujyatāma yāvata kṛṣṇò mahābāhuḥ savādhīnaḥ kurusaṃsadi tāvata pārthena śūreṇa saṃdhisa te tāta yujyatāma yāvaca camūṃ na te śeṣāṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ nāśayatya arjunasa tāvata saṃdhisa te tāta yujyatāma yāvata tiṣṭhanti samare hataśeṣāḥ sahòdarāḥ nṛpāśa ca bahavò rājaṃsa tāvata saṃdhiḥ parayujyatāma na nirdahati te yāvata karòdhadīptekṣaṇaśa camūma yudhiṣṭhirò hi tāvada vai saṃdhisa te tāta yujyatāma nakulaḥ sahadevaśa ca bhīmasenaśa ca pāṇḍavaḥ yāvaca camūṃ mahārāja nāśayanti na sarvaśaḥ tāvata te pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ saubhrātraṃ tāta ròcatāma yuddhaṃ madantama evāstu tāta saṃśāmya pāṇḍavaiḥ etata te ròcatāṃ vākyaṃ yada uktò 'si mayānagha etata kaṣemama ahaṃ manye tava caiva kulasya ca tayaktvā manyuma upaśāmyasva pārthaiḥ; paryāptama etada yata kṛtaṃ phalgunena bhīṣmasyāntāda astu vaḥ sauhṛdaṃ vā; saṃpraśleṣaḥ sādhu rājana parasīda rājyasyārdhaṃ dīyatāṃ pāṇḍavānāma; indraprasthaṃ dharmarājò 'nuśāstu mā mitradhruka pārthivānāṃ jaghanyaḥ; pāpāṃ kīrtiṃ parāpsyase kauravendra mamāvasānāca chāntira astu parajānāṃ; saṃgacchantāṃ pārthivāḥ parītimantaḥ pitā putraṃ mātulaṃ bhāgineyò; bharātā caiva bharātaraṃ paraitu rājana na ceda evaṃ parāptakālaṃ vacò me; mòhāviṣṭaḥ paratipatsyasya abuddhyā bhīṣmasyāntāda etadantāḥ satha sarve; satyāma etāṃ bhāratīma īrayāmi etada vākyaṃ sauhṛdāda āpageyò; madhye rājñāṃ bhārataṃ śarāvayitvā tūṣṇīma āsīca chalyasaṃtaptamarmā; yatvātmānaṃ vedanāṃ saṃnigṛhya [sa] tatasa te pārthivāḥ sarve jagmuḥ savāna ālayāna punaḥ tūṣṇīṃbhūte mahārāje bhīṣme śaṃtanunandane śarutvā tu nihataṃ bhīṣmaṃ rādheyaḥ puruṣarṣabhaḥ īṣada āgatasaṃtrāsasa tavarayòpajagāma ha sa dadarśa mahātmānaṃ śaratalpagataṃ tadā janma śayyā gataṃ devaṃ kārttikeyama iva parabhuma nimīlitākṣaṃ taṃ vīraṃ sāśrukaṇṭhasa tadā vṛṣaḥ abhyetya pādayòsa tasya nipapāta mahādyutiḥ rādheyò 'haṃ kuruśreṣṭha nityaṃ cāṣki gatasa tava daveṣyò 'tayantama anāgāḥ sanna iti cainama uvāca ha taca charutvā kuruvṛddhaḥ sabalāta saṃvṛtta lòcanaḥ śanaira udvīkṣya sa sanehama idaṃ vacanama abravīta rahitaṃ dhiṣṇyama ālòkya samutsārya ca rakṣiṇaḥ piteva putraṃ gāṅgeyaḥ pariṣvajyaika bāhunā ehya ehi me vipratīpa sapardhase tavaṃ mayā saha yadi māṃ nābhigacchethā na te śareyò bhaveda dharuvama kaunteyasa tavaṃ na rādheyò viditò nāradāna mama kṛṣṇadvaipāyanāca caiva keśavāca ca na saṃśayaḥ na ca daveṣò 'sati me tāta tavayi satyaṃ baravīmi te tejòvadhanimittaṃ tu paruṣāṇya ahama uktavāna akasmāta pāṇḍavāna hi tavaṃ daviṣasīti matira mama yenāsi bahuṣò rūkṣaṃ còditaḥ sūryanandana jānāmi samare vīryaṃ śatrubhira duḥsahaṃ tava barahmaṇyatāṃ ca śauryaṃ ca dāne ca paramāṃ gatima na tavayā sadṛśaḥ kaśa cita puruṣeṣva amaròpama kulabhedaṃ ca matvāhaṃ sadā paruṣama uktavāna iṣvaste bhārasaṃdhāne lāghave 'satrabale tathā sadṛśaḥ phalgunenāsi kṛṣṇena ca mahātmanā karṇa rājapuraṃ gatvā tavayaikena dhanuṣmatā tasyārthe kururājasya rājānò mṛditā yudhi tathā ca balavāna rājā jalā saṃdhò durāsadaḥ samare samaraślāghī tavayā na sadṛśò 'bhavata barahmaṇyaḥ satyavādī ca tejasārka ivāparaḥ devagarbhò 'jitaḥ saṃkhye manuṣyaira adhikò bhuvi vayapanītò 'daya manyura me yasa tavāṃ parati purā kṛtaḥ daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyama ativartituma sòdaryāḥ pāṇḍavā vīrā bharātarasa te 'risūdana saṃgaccha taira mahābāhò mama ceda icchasi pariyama mayā bhavatu nirvṛttaṃ vairama ādityanandana pṛthivyāṃ sarvarājānò bhavantva adya nirāmayāḥ [karṇa] jānāmya ahaṃ mahāprājña sarvama etana na saṃśayaḥ yathā vadasi durdharṣa kaunteyò 'haṃ na sūtajaḥ avakīrṇasa tava ahaṃ kuntyā sūtena ca vivardhitaḥ bhuktvā duryòdhanaiśvaryaṃ na mithyā kartuma utsahe vasu caiva śarīraṃ ca yada udāraṃ tathā yaśaḥ sarvaṃ duryòdhanasyārthe tayaktaṃ me bhūridakṣiṇa kòpitāḥ pāṇḍavā nityaṃ mayāśritya suyòdhanama avaśya bhāvī vai yò 'rathò na sa śakyònivartituma daivaṃ puruṣakāreṇa kò nivartituma utsaheta pṛthivī kaṣayaśaṃsīni nimittāni pitāmaha bhavadbhira upalabdhāni kathitāni ca saṃsadi pāṇḍavā vāsudevaśa ca viditā mama sarvaśaḥ ajeyāḥ puruṣaira anyaira iti tāṃśa còtsahāmahe anujānīṣva māṃ tāta yuddhe parītamanāḥ sadā anujñātasa tavayā vīra yudhyeyama iti me matiḥ duruktaṃ vipratīpaṃ vā saṃrambhāca cāpalāta tathā yana mayāpakṛtaṃ kiṃ cita tada anukṣantuma arhasi [bhasa] na ceca chakyama athòtsraṣṭuṃ vairama etata sudāruṇama anujānāmi karṇa tavāṃ yudhyasva savargakāmyayā vimanyura gatasaṃrambhaḥ kuru karma nṛpasya hi yathāśakti yathòtsāhaṃ satāṃ vṛtteṣu vṛttavāna ahaṃ tavāma anujānāmi yada icchasi tada āpnuhi kaṣatradharmajitā~la lòkāna saṃprāpsyasi na saṃśayaḥ yudhyasva nirahaṃkārò balavīrya vayapāśrayaḥ dharmò hi yuddhāca chareyò 'nayata kaṣatriyasya na vidyate paraśame hi kṛtò yatnaḥ sucirāta suciraṃ mayā na caiva śakitaḥ kartuṃ yatò dharmasa tatò jayaḥ [sa] evaṃ baruvantaṃ gāṅgeyama abhivādya parasādya ca rādheyò rathama āruhya parāyāta tava sutaṃ parati
About this parayana
Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.
How to chant
Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.