ॐ
Sankalpa Guru
संकल्पो मूलं सर्वस्य
🔮
Unlock Your Free Kundali
Discover your cosmic blueprint — personalized Kundali with detailed dosha analysis, planetary positions & powerful remedies.
✦ Birth Chart✦ Doshas
Get Free
Sign In
ॐ
Sankalpa Guru
← ← Back to Shabda
English interface

Mahabharata — Bhishma Parva

Mahabharata — Bhishma Parva

Text in Roman script

Devotional text

[ja]
kathaṃ yuyudhire vīrāḥ kurupāṇḍavasòmakāḥ
pārthivāśa ca mahābhāgā nānādeśasamāgatāḥ
[va]
yathā yuyudhire vīrāḥ kurupāṇḍavasòmakāḥ
kurukṣetre tapaḥkṣetre śṛṇu tata pṛthivīpate
avatīrya kurukṣetraṃ pāṇḍavāḥ saha sòmakāḥ
kauravāna abhyavartanta jigīṣantò mahābalāḥ
vedādhyayanasaṃpannāḥ sarve yuddhābhinandinaḥ
āśaṃsantò jayaṃ yuddhe vadhaṃ vābhimukhā raṇe
abhiyāya ca durdharṣāṃ dhārtarāṣṭrasya vāhinīma
parāṅmukhāḥ paścime bhāge nayaviśanta sa sainikāḥ
samantapañcakāda bāhyaṃ śibirāṇi sahasraśaḥ
kārayāma āsa vidhivata kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
śūnyeva pṛthivī sarvā bālavṛddhāvaśeṣitā
niraśva puruṣā cāsīda rathakuñjaravarjitā
yāvata tapati sūryò hi jambūdvīpasya maṇḍalama
tāvada eva samāvṛttaṃ balaṃ pārthiva sattama
ekasthāḥ sarvavarṇāsa te maṇḍalaṃ bahuyòjanama
paryākrāmanta deśāṃśa ca nadīḥ śailāna vanāni ca
teṣāṃ yudhiṣṭhirò rājā sarveṣāṃ puruṣarṣabha
ādideśa sa vāhānāṃ bhakṣyabhòjyama anuttamama
saṃjñāśa ca vividhāsa tāsa tāsa teṣāṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ
evaṃ vādī veditavyaḥ pāṇḍaveyò 'yama itya uta
abhijñānāni sarveṣāṃ saṃjñāśa cābharaṇāni ca
yòjayāma āsa kauravyò yuddhakāla upasthite
dṛṣṭvā dhavajāgraṃ pārthānāṃ dhārtarāṣṭrò mahāmanāḥ
saha sarvaira mahīpālaiḥ paratyavyūhata pāṇḍavāna
pāṇḍureṇātapatreṇa dhariyamāṇena mūrdhani
madhye nāgasahasrasya bharātṛbhiḥ parivāritama
dṛṣṭvā duryòdhanaṃ hṛṣṭāḥ sarve pāṇḍavasainikāḥ
dadhmuḥ sarve mahāśaṅkhāna bherīra jaghnuḥ sahasraśaḥ
tataḥ parahṛṣṭāṃ savāṃ senāma abhivīkṣyātha pāṇḍavāḥ
babhūvura hṛṣṭamanasò vāsudevaśa ca vīryavāna
tatò yòdhāna harṣayantau vāsudevadhanaṃjayau
dadhmatuḥ puruṣavyāghrau divyau śaṅkhau rathe sathitau
pāñcajanyasya nirghòṣaṃ devadattasya còbhayòḥ
śarutvā sa vāhanā yòdhāḥ śakṛna mūtraṃ parasusruvuḥ
yathā siṃhasya nadataḥ savanaṃ śarutvetare mṛgāḥ
taraseyusa tadvada evāsīda dhārtarāṣṭra balaṃ tadā
udatiṣṭhada rajò bhaumaṃ na parājñāyata kiṃ cana
antara dhīyata cādityaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ
vavarṣa cātra parjanyò māṃsaśòṇitavṛṣṭimāna
vayukṣana sarvāṇya anīkāni tada adbhutama ivābhavata
vāyusa tataḥ parādurabhūna nīcaiḥ śarkara karṣaṇaḥ
vinighnaṃsa tānya anīkāni vidhamaṃśa caiva tada rajaḥ
ubhe sene tadā rājana yuddhāya mudite bhṛśama
kurukṣetre sathite yatte sāgarakṣubhitòpame
tayòsa tu senayòra āsīda adbhutaḥ sa samāgamaḥ
yugānte samanuprāpte davayòḥ sāgarayòra iva
śūnyāsīta pṛthivī sarvā bālavṛddhāvaśeṣitā
tena senā samūhena samānītena kauravaiḥ
tatasa te samayaṃ cakruḥ kurupāṇḍavasòmakāḥ
dharmāṃśa ca sathāpayāma āsura yuddhānāṃ bharatarṣabha
nivṛtte caiva nò yuddhe parītiśa ca sayāta parasparama
yathā puraṃ yathāyògaṃ na ca sayāca chalanaṃ punaḥ
vācā yuddhe paravṛtte nò vācaiva paratiyòdhanama
niṣkrāntaḥ pṛtanā madhyāna na hantavyaḥ kathaṃ cana
rathī ca rathinā yòdhyò gajena gajadhūra gataḥ
aśvenāśvī padātiśa ca padātenaiva bhārata
yathāyògaṃ yathā vīryaṃ yathòtsāhaṃ yathā vayaḥ
samābhāṣya parahartavyaṃ na viśvaste na vihvale
pareṇa saha saṃyuktaḥ paramattò vimukhasa tathā
kaṣīṇaśastrò vivarmā ca na hantavyaḥ kathaṃ cana
na sūteṣu na dhuryeṣu na ca śastròpanāyiṣu
na bherīśaṅkhavādeṣu parahartavyaṃ kathaṃ cana
evaṃ te samayaṃ kṛtvā kurupāṇḍavasòmakāḥ
vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ parekṣamāṇāḥ parasparama
niviśya ca mahātmānasa tatasa te puruṣarṣabhāḥ
hṛṣṭarūpāḥ sumanasò babhūvuḥ saha sainikāḥ
[va]
tataḥ pūrvāpare saṃdhye samīkṣya bhagavāna ṛṣiḥ
sarvaveda vidāṃ śareṣṭhò vayāsaḥ satyavatī sutaḥ
bhaviṣyati raṇe ghòre bharatānāṃ pitāmaha
paratyakṣadarśī bhagavāna bhūtabhavya bhaviṣyavita
vaicitravīryaṃ rājānaṃ sa rahasyaṃ baravīda idama
śòcantama ārtaṃ dhayāyantaṃ putrāṇāma anayaṃ tadā
[vaya]
rājana parītakālāsa te putrāśa cānye ca bhūmipāḥ
te haniṣyanti saṃgrāme samāsādyetaretarama
teṣu kālaparīteṣu vinaśyatsu ca bhārata
kālaparyāyama ājñāya mā sama śòke manaḥ kṛthāḥ
yadi tava icchasi saṃgrāme daraṣṭuma enaṃ viśāṃ pate
cakṣura dadāni te hanta yuddhama etana niśāmaya
[dhṛ]
na ròcaye jañātivadhaṃ daraṣṭuṃ barahmarṣisattama
yuddhama etata tava aśeṣeṇa śṛṇuyāṃ tava tejasā
[va]
tasminna anicchati daraṣṭuṃ saṃgrāmaṃ śaròtuma icchati
varāṇāma īśvarò dātā saṃjayāya varaṃ dadau
eṣa te saṃjayò rājana yuddhama etada vadiṣyati
etasya sarvaṃ saṃgrāme na paròkṣaṃ bhaviṣyati
cakṣuṣā saṃjayò rājana divyenaiṣa samanvitaḥ
kathayiṣyati te yuddhaṃ sarvajñaśa ca bhaviṣyati
parakāśaṃ vā rahasyaṃ vā rātrau vā yadi vā divā
manasā cintitama api sarvaṃ vetsyati saṃjayaḥ
nainaṃ śastrāṇi bhetsyanti nainaṃ bādhiṣyate śaramaḥ
gāvalgaṇira ayaṃ jīvana yuddhāda asmāda vimòkṣyate
ahaṃ ca kīrtima eteṣāṃ kurūṇāṃ bharatarṣabha
pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ parathayiṣyāmi māṃ śucaḥ
diṣṭama etata purā caiva nātra śòcituma arhasi
na caiva śakyaṃ saṃyantuṃ yatò dharmasa tatò jayaḥ
[va]
evama uktvā sa bhagavāna kurūṇāṃ parapitāmahaḥ
punara eva mahābāhuṃ dhṛtarāṣṭrama uvāca ha
iha yuddhe mahārāja bhaviṣyati mahāna kaṣayaḥ
yathemāni nimittāni bhayāyādyòpalakṣaye
śayenā gṛdhrāśa ca kākāśa ca kaṅkāśa ca sahitā balaiḥ
saṃpatanti vanānteṣu samavāyāṃśa ca kurvate
atyugraṃ ca parapaśyanti yuddhama ānandinò davijāḥ
karavyādā bhakṣayiṣyanti māṃsāni gajavājināma
khaṭā khaṭeti vāśantò bhairavaṃ bhayavedinaḥ
kahvāḥ parayānti madhyena dakṣiṇāma abhitò diśama
ubhe pūrvāpare saṃdhye nityaṃ paśyāmi bhārata
udayāstamane sūryaṃ kabandhaiḥ parivāritama
śavetalòhita paryantāḥ kṛṣṇa garīvāḥ sa vidyutaḥ
tarivarṇāḥ parighāḥ saṃdhau bhānuma āvārayantya uta
javalitārkendu nakṣatraṃ nirviśeṣa dinakṣapama
ahòrātraṃ mayā dṛṣṭaṃ tata kaṣayāya bhaviṣyati
alakṣyaḥ parabhayā hīnaḥ paurṇamāsīṃ ca kārttikīma
candrò 'bhūda agnivarṇaśa ca samavarṇe nabhastale
savapsyanti nihatā vīrā bhūmima āvṛtya pārthivāḥ
rājānò rājaputrāśa ca śūrāḥ parighabāhavaḥ
antarikṣe varāhasya vṛṣadaṃśasya còbhayòḥ
paraṇādaṃ yudhyatò rātrau raudraṃ nityaṃ paralakṣaye
devatā paratimāśa cāpi kampanti ca hasanti ca
vamanti rudhiraṃ cāsyaiḥ savidyanti parapatanti ca
anāhatā dundubhayaḥ paraṇadanti viśāṃ pate
ayuktāśa ca paravartante kaṣatriyāṇāṃ mahārathāḥ
kòkilāḥ śatapatrāśa ca cāṣā bhāsāḥ śukāsa tathā
sārasāśa ca mayūrāśa ca vācò muñcanti dāruṇāḥ
gṛhītaśastrābharaṇā varmiṇò vājipṛṣṭhagāḥ
aruṇòdayeṣu dṛśyante śataśaḥ śalabha varajāḥ
ubhe saṃdhye parakāśete diśāṃ dāhasamanvite
āsīda rudhiravarṣaṃ ca asthi varṣaṃ ca bhārata
yā caiṣā viśrutā rājaṃsa tarailòkye sādhu saṃmatā
arundhatī tayāpya eṣa vasiṣṭhaḥ pṛṣṭhataḥ kṛtaḥ
ròhiṇīṃ pīḍayanna eṣa sathitò rājaña śanaiścaraḥ
vayāvṛttaṃ lakṣma sòmasya bhaviṣyati mahada bhayama
anabhre ca mahāghòraṃ satanitaṃ śarūyate 'niśama
vāhanānāṃ ca rudatāṃ parapatantya aśrubindavaḥ
[vaya]
kharā gòṣu parajāyante ramante mātṛbhiḥ sutāḥ
anārtavaṃ puṣpaphalaṃ darśayanti vane darumāḥ
garbhiṇyò rājaputryaśa ca janayanti vibhīṣaṇāna
karavyādāna pakṣiṇaśa caiva gòmāyūna aparāna mṛgāna
tariviṣāṇāśa caturnetrāḥ pañca pādā davimehanāḥ
daviśīrṣāśa ca davipucchāśa ca daṃṣṭriṇaḥ paśavò 'śivāḥ
jāyante vivṛtāsyāśa ca vayāharantò 'śivā giraḥ
taripadāḥ śikhinasa tārkṣyāśa caturdaṃṣṭrā viṣāṇinaḥ
tathaivānyāśa ca dṛśyante satriyaśa ca barahmavādināma
vainateyāna mayūrāṃśa ca janayantyaḥ pure tava
gòvatsaṃ vaḍavā sūte śavā sṛgālaṃ mahīpate
karakarāña śārikāśa caiva śukāṃśa cāśubha vādinaḥ
satriyaḥ kāśa cita parajāyante catasraḥ pañca kanyakāḥ
tā jātamātrā nṛtyanti gāyanti ca hasanti ca
pṛthagjanasya kuḍakāḥ satanapāḥ satena veśmani
nṛtyanti parigāyanti vedayantò mahada bhayama
paratimāśa cālikhantya anye sa śastrāḥ kālacòditāḥ
anyònyama abhidhāvanti śiśavò daṇḍapāṇayaḥ
uparundhanti kṛtvā ca nagarāṇi yuyutsavaḥ
padmòtpalāni vṛkṣeṣu jāyante kumudāni ca
viṣvaga vātāśa ca vāntya ugrā rajò na vayupaśāmyati
abhīkṣṇaṃ kampate bhūmira arkaṃ rāhusa tathāgrasata
śavetò garahasa tathā citrāṃ samatikramya tiṣṭhati
abhāvaṃ hi viśeṣeṇa kurūṇāṃ paratipaśyati
dhūmaketura mahāghòraḥ puṣyama ākramya tiṣṭhati
senayòra aśivaṃ ghòraṃ kariṣyati mahāgrahaḥ
maghāsva aṅgārakò vakraḥ śaravaṇe ca bṛhaspatiḥ
bhāgyaṃ nakṣatrama ākramya sūryaputreṇa pīḍyate
śukraḥ paròṣṭhapade pūrve samāruhya viśāṃ pate
uttare tu parikramya sahitaḥ paratyudīkṣate
śayāmò garahaḥ parajvalitaḥ sa dhūmaḥ saha pāvakaḥ
aindraṃ tejasvi nakṣatraṃ jayeṣṭhāma ākramya tiṣṭhati
dharuvaḥ parajvalitò ghòrama apasavyaṃ paravartate
citrā savātya antare caiva dhiṣṭhitaḥ paruṣò garahaḥ
vakrānuvakraṃ kṛtvā ca śaravaṇe pāvakaprabhaḥ
barahmarāśiṃ samāvṛtya lòhitāṅgò vayavasthitaḥ
sarvasasya paraticchannā pṛthivī phalamālinī
pañcaśīrṣā yavāśa caiva śataśīrṣāśa ca śālayaḥ
paradhānāḥ sarvalòkasya yāsva āyattama idaṃ jagata
tā gāvaḥ parasnutā vatsaiḥ śòṇitaṃ parakṣarantya uta
niścerura apidhānebhyaḥ khaḍgāḥ parajvalitā bhṛśama
vayaktaṃ paśyanti śastrāṇi saṃgrāmaṃ samupasthitama
agnivarṇā yathā bhāsaḥ śastrāṇāma udakasya ca
kavacānāṃ dhavajānāṃ ca bhaviṣyati mahāna kaṣayaḥ
dikṣu parajvalitāsyāśa ca vayāharanti mṛgadvijāḥ
atyāhitaṃ darśayantò vedayanti mahada bhayama
ekapakṣākṣi caraṇaḥ śakuniḥ khacarò niśi
raudraṃ vadati saṃrabdhaḥ śòṇitaṃ chardayana muhuḥ
garahau tāmrāruṇa śikhau parajvalantāva iva sathitau
saptarṣīṇāma udārāṇāṃ samavacchādya vai parabhāma
saṃvatsarasthāyinau ca garahau parajvalitāva ubhau
viśākhayòḥ samīpasthau bṛhaspatiśanaiścarau
kṛttikāsu garahasa tīvrò nakṣatre parathame javalana
vapūṃṣya apaharana bhāsā dhūmaketura iva sathitaḥ
tariṣu pūrveṣu sarveṣu nakṣatreṣu viśāṃ pate
budhaḥ saṃpatate 'bhīkṣṇaṃ janayana sumahada bhayama
caturdaśīṃ pañcadaśīṃ bhūtapūrvāṃ ca ṣòḍaśīma
imāṃ tu nābhijānāmi amāvāsyāṃ tarayòdaśīma
candrasūryāva ubhau garastāva ekamāse tarayòdaśīma
aparvaṇi garahāva etau parajāḥ saṃkṣapayiṣyataḥ
rajò vṛtā diśaḥ sarvāḥ pāṃsuvarṣaiḥ samantataḥ
utpātameghā raudrāśa ca rātrau varṣanti śòṇitama
māṃsavarṣaṃ punasa tīvrama āsīta kṛṣṇa caturdaśīma
ardharātre mahāghòrama atṛpyaṃsa tatra rākṣasāḥ
paratisròtò 'vahana nadyaḥ saritaḥ śòṇitòdakāḥ
phenāyamānāḥ kūpāśa ca nardanti vṛṣabhā iva
patantya ulkāḥ sa nirghātāḥ śuṣkāśani vimiśritāḥ
adya caiva niśāṃ vayuṣṭāma udaye bhānura āhataḥ
javalantībhira mahòlkābhiśa caturbhiḥ sarvatòdiśama
ādityama upatiṣṭhadbhisa tatra còktaṃ maharṣibhiḥ
bhūmipāla sahasrāṇāṃ bhūmiḥ pāsyati śòṇitama
kailāsamandarābhyāṃ tu tathā himavatò gireḥ
sahasraśò mahāśabdaṃ śikharāṇi patanti ca
mahābhūtā bhūmikampe caturaḥ sāgarāna pṛthaka
velāma udvartayanti sama kaṣòbhayantaḥ punaḥ punaḥ
vṛkṣāna unmathya vāntya ugrā vātāḥ śarkara karṇiṇaḥ
patanti caityavṛkṣāśa ca garāmeṣu nagareṣu ca
pītalòhita nīlaśa ca javalatya agnira hutò davijaiḥ
vāmārciḥ śāvagandhī ca dhūmaprāyaḥ kharasvanaḥ
saparśā gandhā rasāśa caiva viparītā mahīpate
dhūmāyante dhavajā rājñāṃ kampamānā muhura muhuḥ
muñcantya aṅgāravarṣāṇi bheryò 'tha paṭahāsa tathā
parāsādaśikharāgreṣu puradvāreṣu caiva hi
gṛdhrāḥ paripatantya ugrā vāmaṃ maṇḍalama āśritāḥ
pakvāpakveti subhṛśaṃ vāvāśyante vayāṃsi ca
nilīyante dhavajāgreṣu kaṣayāya pṛthivīkṣitāma
dhayāyantaḥ parakirantaśa ca vālāna vepathusaṃyutāḥ
rudanti dīnāsa turagā mātaṅgāśa ca sahasraśaḥ
etaca charutvā bhavāna atra parāptakālaṃ vayavasyatāma
yathā lòkaḥ samucchedaṃ nāyaṃ gaccheta bhārata
[va]
pitura vacò niśamyaitada dhṛtarāṣṭrò 'baravīda idama
diṣṭama etata purā manye bhaviṣyati na saṃśayaḥ
kaṣatriyāḥ kaṣatradharmeṇa vadhyante yadi saṃyuge
vīralòkaṃ samāsādya sukhaṃ parāpsyanti kevalama
iha kīrtiṃ pare lòke dīrghakālaṃ mahata sukhama
parāpsyanti puruṣavyāghrāḥ parāṇāṃsa tayaktvā mahāhave
[va]
evama uktò munisa tattvaṃ kavīndrò rājasattama
putreṇa dhṛtarāṣṭreṇa dhayānama anvagamata parama
punara evābravīda vākyaṃ kālavādī mahātapāḥ
asaṃśayaṃ pārthivendra kālaḥ saṃkṣipate jagata
sṛjate ca punara lòkāna neha vidyati śāśvatama
jañātīnāṃ ca kurūṇāṃ ca saṃbandhisuhṛdāṃ tathā
dharmyaṃ deśaya panthānaṃ samarthò haya asi vāraṇe
kaṣudraṃ jañātivadhaṃ parāhura mā kuruṣva mamāpriyama
kālò 'yaṃ putra rūpeṇa tava jātò viśāṃ pate
na vadhaḥ pūjyate vede hitaṃ naitata kathaṃ cana
hanyāta sa eva yò hanyāta kuladharmaṃ savakāṃ tanuma
kālenòtpatha gantāsi śakye sati yathā pathi
kulasyāsya vināśāya tathaiva ca mahīkṣitāma
anarthò rājyarūpeṇa tayajyatāma asukhāvahaḥ
luptaprajñaḥ pareṇāsi dharmaṃ darśaya vai sutāna
kiṃ te rājyena durdharṣa yena parāptò 'si kilbiṣama
yaśòdharmaṃ ca kīrtiṃ ca pālayana savargama āpsyasi
labhantāṃ pāṇḍavā rājyaṃ śamaṃ gacchantu kauravāḥ
evaṃ baruvati viprendre dhṛtarāṣṭrò 'mabikā sutaḥ
ākṣipya vākyaṃ vākyajñò vākpathenāpya ayāta punaḥ
[dhṛ]
yathā bhavāna veda tathāsmi vettā; bhāvābhāvau viditau me yathāvata
savārthe hi saṃmuhyati tāta lòkò; māṃ cāpi lòkātmakama eva viddhi
parasādaye tavāma atulaprabhāvaṃ; tavaṃ nò gatira darśayitā ca dhīraḥ
na cāpi te vaśagā me maharṣe; na kalmaṣaṃ kartuma ihārhase māma
tavaṃ hi dharmaḥ pavitraṃ ca yaśaḥ kīrtira dhṛtiḥ samṛtiḥ
karuṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca mānyaśa cāsi pitāmahaḥ
[vaya]
vaicitravīrya nṛpate yata te manasi vartate
abhidhatsva yathākāmaṃ chettāsmi tava saṃśayama
[dhṛ]
yāni liṅgāni saṃgrāme bhavanti vijayiṣyatāma
tāni sarvāṇi bhagavaña śaròtuma icchāmi tattvataḥ
[vaya]
parasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ; paradakṣiṇāvartaśikhò vidhūmaḥ
puṇyā gandhāśa cāhutīnāṃ paravānti; jayasyaitada bhāvinò rūpama āhuḥ
gambhīraghòṣāśa ca mahāsvanāśa ca; śaṅkhā mṛdaṅgāśa ca nadanti yatra
viśuddharaśmisa tapanaḥ śaśī ca; jayasyaitada bhāvinò rūpama āhuḥ
iṣṭā vācaḥ pṛṣṭhatò vāyasānāṃ; saṃprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca
ye pṛṣṭhatasa te tavarayanti rājana; ye tava agratasa te paratiṣedhayanti
kalyāṇa vācaḥ śakunā rājahaṃsāḥ; śukāḥ karauñcāḥ śatapatrāśa ca yatra
paradakṣiṇāśa caiva bhavanti saṃkhye; dharuvaṃ jayaṃ tatra vadanti viprāḥ
alaṃkāraiḥ kavacaiḥ ketubhiśa ca; mukhaprasādaira hemavarṇaiśa ca nṝṇāma
bharājiṣmatī duṣpratiprekṣaṇīyā; yeṣāṃ camūsa te vijayanti śatrūna
hṛṣṭā vācasa tathā sattvaṃ yòdhānāṃ yatra bhārata
na malāyante sarajaśa caiva te taranti raṇe ripūna
iṣṭò vātaḥ paraviṣṭasya dakṣiṇā paravivikṣataḥ
paścāta saṃsādhayatya arthaṃ purastāta paratiṣedhate
śabdarūparasasparśa gandhāśa cāviṣkṛtāḥ śubhāḥ
sadā yòdhāśa ca hṛṣṭāśa ca yeṣāṃ teṣāṃ dharuvaṃ jayaḥ
anva eva vāyavò vānti tathābhrāṇi vayāṃsi ca
anuplavante meghāśa ca tathaivendra dhanūṃṣi ca
etāni jayamānānāṃ lakṣaṇāni viśāṃ pate
bhavanti viparītāni mumūrṣāṇāṃ janādhipa
alpāyāṃ vā mahatyāṃ vā senāyāma iti niścitama
harṣò yòdhagaṇasyaikaṃ jayalakṣaṇama ucyate
ekò dīrṇò dārayati senāṃ sumahatīma api
taṃ dīrṇama anudīryante yòdhāḥ śūratamā api
durnivāratamā caiva parabhagnā mahatī camūḥ
apāma iva mahāvegasa tarastā mṛgagaṇā iva
naiva śakyā samādhātuṃ sa nipāte mahācamūḥ
dīrṇā itya eva dīryante yòdhāḥ śūratamā api
bhītāna bhagnāṃśa ca saṃprekṣya bhayaṃ bhūyò vivardhate
parabhagnā sahasā rājana diśò vibhrāmitā paraiḥ
naiva sathāpayituṃ śakyā śūraira api mahācamūḥ
saṃbhṛtya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ mahīpatiḥ
upāyapūrvaṃ medhāvī yateta satatòtthitaḥ
upāyavijayaṃ śareṣṭhama āhura bhedena madhyamama
jaghanya eṣa vijayò yò yuddhena viśāṃ pate
mahādòṣaḥ saṃnipātasa tatò vayaṅgaḥ sa ucyate
parasparajñāḥ saṃhṛṣṭā vayavadhūtāḥ suniścitāḥ
pañcāśada api ye śūrā mathnanti mahatīṃ camūma
atha vā pañcaṣaṭa sapta vijayantya anivartinaḥ
na vainateyò garuḍaḥ paraśaṃsati mahājanama
dṛṣṭvā suparṇòpacitiṃ mahatīma api bhārata
na bāhulyena senāyā jayò bhavati bhārata
adhruvò hi jayò nāma daivaṃ cātra parāyaṇama
jayantò haya api saṃgrāme kaṣatravantò bhavantya uta
[va]
evama uktvā yayau vayāsò dhṛtarāṣṭrāya dhīmate
dhṛtarāṣṭrò 'pi taca charutvā dhayānama evānvapadyata
sa muhūrtama iva dhayātvā viniḥśvasya muhura muhuḥ
saṃjayaṃ saṃśitātmānama apṛcchada bharatarṣabha
saṃjayeme mahīpālāḥ śūrā yuddhābhinandinaḥ
anyònyama abhinighnanti śastraira uccāvacaira api
pārthivāḥ pṛthivī hetòḥ samabhityaktajīvitāḥ
na ca śāmyati nighnantò vardhayantò yamakṣayama
bhaimama aiśvaryama icchantò na mṛṣyante parasparama
manye bahuguṇā bhūmisa tana mamācakṣva saṃjaya
bahūni ca sahasrāṇi parayutānya arbudāni ca
kòṭyaśa ca lòkavīrāṇāṃ sametāḥ kurujāṅgale
deśānāṃ ca parīmāṇaṃ nagarāṇāṃ ca saṃjaya
śaròtuma icchāmi tattvena yata ete samāgatāḥ
divyabuddhipradīptena yuktasa tavaṃ jañānacakṣuṣā
parasādāta tasya viprarṣera vayāsasyāmita tejasaḥ
[sa]
yathā parajñaṃ mahāprājña bhaimāna vakṣyāmi te guṇāna
śāstracakṣura avekṣasva namasa te bharatarṣabha
davividhānīha bhūtāni tarasāni sathāvarāṇi ca
tarasānāṃ tarividhā yònira aṇḍa savedajarāyujāḥ
tarasānāṃ khalu sarveṣāṃ śareṣṭhā rājaña jarāyujāḥ
jarāyujānāṃ paravarā mānavāḥ paśavaśa ca ye
nānārūpāṇi bibhrāṇāsa teṣāṃ bhedāśa caturdaśa
araṇyavāsinaḥ sapta saptaiṣāṃ garāmavāsinaḥ
siṃhavyāghra varāhāśa ca mahiṣā vāraṇāsa tathā
ṛkṣāśa ca vānarāśa caiva saptāraṇyāḥ samṛtā nṛpa
gaura ajò manujò meṣò vājya aśvatara gardabhāḥ
ete garāmyāḥ samākhyātāḥ paśavaḥ sapta sādhubhiḥ
ete vai paśavò rājana garāmyāraṇyāśa caturdaśa
vedòktāḥ pṛthivīpāla yeṣu yajñāḥ paratiṣṭhitāḥ
garāmyāṇāṃ puruṣaḥ śareṣṭhaḥ siṃhaśa cāraṇyavāsināma
sarveṣāma eva bhūtānāma anyònyenābhijīvanama
udbhijjāḥ sathāvarāḥ paròktāsa teṣāṃ pañcaiva jātayaḥ
vṛkṣagulma latāvallyasa tavaka sārāsa tṛṇajātayaḥ
eṣāṃ viṃśatira ekònā mahābhūteṣu pañcasu
caturviṃśatira uddiṣṭā gāyatrī lòkasaṃmatā
ya etāṃ veda gāyatrīṃ puṇyāṃ sarvaguṇānvitāma
tattvena bharataśreṣṭha sa lòkāna na paraṇaśyati
bhūmau hi jāyate sarvaṃ bhūmau sarvaṃ paraṇaśyati
bhūmiḥ paratiṣṭhā bhūtānāṃ bhūmira eva parāyaṇama
yasya bhūmisa tasya sarvajagata sathāvarajaṅgamama
tatrābhigṛddhā rājānò vinighnantītaretarama
[dhṛ]
nadīnāṃ parvatānāṃ ca nāmadheyāni saṃjaya
tathā janapadānāṃ ca ye cānye bhūmima āśritāḥ
paramāṇaṃ ca paramāṇajña pṛthivyā api sarvaśaḥ
nikhilena samācakṣva kānanāni ca saṃjaya
pañcemāni mahārāja mahābhūtāni saṃgrahāta
jagata sathitāni sarvāṇi samānya āhura manīṣiṇaḥ
bhūmira āpasa tathā vāyura agnira ākāśama eva ca
guṇòttarāṇi sarvāṇi teṣāṃ bhūmiḥ paradhānataḥ
śabdaḥ saparśaśa ca rūpaṃ ca rasò gandhaśa ca pañcamaḥ
bhūmera ete guṇāḥ paròktā ṛṣibhisa tattvavedibhiḥ
catvārò 'pasu guṇā rājana gandhasa tatra na vidyate
śabdaḥ saparśaśa ca rūpaṃ ca tejasò 'tha guṇāsa tarayaḥ
śabdaḥ saparśaśa ca vāyòsa tu ākāśe śabda eva ca
ete pañca guṇā rājana mahābhūteṣu pañcasu
vartante sarvalòkeṣu yeṣu lòkāḥ paratiṣṭhitāḥ
anyònyaṃ nābhivartante sāmyaṃ bhavati vai yadā
yadā tu viṣamībhāvama āviśanti parasparama
tadā dehaira dehavantò vayatiròhanti nānyathā
ānupūrvyāda vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ
sarvāṇya aparimeyāni tada eṣāṃ rūpama aiśvarama
tatra tatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñca bhautikāḥ
teṣāṃ manuṣyāsa tarkeṇa paramāṇāni paracakṣate
acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃsa tarkeṇa sādhayeta
parakṛtibhyaḥ paraṃ yata tu tada acintyasya lakṣaṇama
sudarśanaṃ paravakṣyāmi davīpaṃ te kurunandana
parimaṇḍalò mahārāja davīpò 'sau cakrasaṃsthitaḥ
nadī jalapraticchannaḥ parvataiśa cābhrasaṃnibhaiḥ
puraiśa ca vividhākārai ramyaira janapadaisa tathā
vṛkṣaiḥ puṣpaphalòpetaiḥ saṃpannadhanadhānyavāna
lāvaṇena samudreṇa samantāta parivāritaḥ
yathā ca puruṣaḥ paśyeda ādarśe mukhama ātmanaḥ
evaṃ sudarśana davīpò dṛśyate candramaṇḍale
davira aṃśe pippalasa tatra davira aṃśe ca śaśò mahāna
sarvauṣadhisamāvāpaiḥ sarvataḥ parivṛṃhitaḥ
āpasa tatò 'nayā vijñeyā eṣa saṃkṣepa ucyate
[dhṛ]
uktò davīpasya saṃkṣepò vistaraṃ barūhi saṃjaya
yāvada bhūmyavakāśò 'yaṃ dṛśyate śaśalakṣaṇe
tasya paramāṇaṃ parabrūhi tatò vakṣyasi pippalama
[va]
evama uktaḥ sa rājñā tu saṃjayò vākyama abravīta
parāga āyatā mahārāja ṣaḍa ete ratnaparvatāḥ
avagāḍhā haya ubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau
himavāna hemakūṭaśa ca niṣadhaśa ca nagòttamaḥ
nīlaśa ca vaiḍūryamayaḥ śavetaśa ca rajataprabhaḥ
sarvadhātuvinaddhaśa ca śṛṅgavāna nāma parvataḥ
ete vai parvatā rājana siddhacāraṇasevitāḥ
teṣāma antaraviṣkambhò yòjanāni sahasraśaḥ
tatra puṇyā janapadāsa tāni varṣāṇi bhārata
vasanti teṣu sattvāni nānā jātīni sarvaśaḥ
idaṃ tu bhārataṃ varṣaṃ tatò haimavataṃ parama
hemakūṭāta paraṃ caiva harivarṣaṃ paracakṣate
dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyòttareṇa ca
parāga āyatò mahārāja mālyavāna nāma parvataḥ
tataḥ paraṃ mālyavataḥ parvatò gandhamādanaḥ
parimaṇḍalasa tayòra madhye meruḥ kanakaparvataḥ
ādityataruṇābhāsò vidhūma iva pāvakaḥ
yòjanānāṃ sahasrāṇi ṣòḍaśādhaḥ kila samṛtaḥ
uccaiśa ca caturāśītira yòjanānāṃ mahīpate
ūrdhvama antaśa ca tiryaka ca lòkāna āvṛtya tiṣṭhati
tasya pārśve tava ime davīpāśa catvāraḥ saṃsthitāḥ parabhò
bhadrāśvaḥ ketumālaśa ca jambūdvīpaśa ca bhārata
uttarāśa caiva kuravaḥ kṛtapuṇyapratiśrayāḥ
vihagaḥ sumukhò yatra suparṇasyātmajaḥ kila
sa vai vicintayāma āsa sauvarṇāna parekṣya vāyasāna
merura uttamamadhyānāma adhamānāṃ ca pakṣiṇāma
aviśeṣa karò yasmāta tasmāda enaṃ tayajāmya ahama
tama ādityò 'nuparyeti satataṃ jayòtiṣāṃ patiḥ
candramāśa ca sa nakṣatrò vāyuśa caiva paradakṣiṇama
sa parvatò mahārāja divyapuṣpaphalānvitaḥ
bhavanaira āvṛtaḥ sarvaira jāmbūnadamayaiḥ śubhaiḥ
tatra devagaṇā rājana gandharvāsurarākṣasāḥ
apsarògaṇasaṃyuktāḥ śaile karīḍanti nityaśaḥ
tatra barahmā ca rudraśa ca śakraśa cāpi sureśvaraḥ
sametya vividhaira yajñaira yajante 'nekadakṣiṇaiḥ
tumburura nāradaśa caiva viśvāvasura hahāhuhūḥ
abhigamyāmara śareṣṭhāḥ satavai satunvanti cābhibhò
saptarṣayò mahātmānaḥ kaśyapaśa ca parajāpatiḥ
tatra gacchanti bhadraṃ te sadā parvaṇi parvaṇi
tasyaiva mūrdhanya uśanāḥ kāvyò daityaira mahīpate
tasya hīmāni ratnāni tasyeme ratnaparvatāḥ
tasmāta kuberò bhagavāṃśa caturthaṃ bhāgama aśnute
tataḥ kalāṃśaṃ vittasya manuṣyebhyaḥ parayacchati
pārśve tasyòttare divyaṃ sarvartukusumaṃ śivama
karṇikāravanaṃ ramyaṃ śilā jālasamudgatama
tatra sākṣāta paśupatira divyaira bhūtaiḥ samāvṛtaḥ
umā sahāyò bhagavāna ramate bhūtabhāvanaḥ
karṇikāramayīṃ mālāṃ bibhrata pādāvalambinīma
taribhira netraiḥ kṛtòddyòtasa taribhiḥ sūryaira ivòditaiḥ
tama ugratapasaḥ siddhāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ
paśyanti na hi durvṛttaiḥ śakyò daraṣṭuṃ maheśvaraḥ
tasya śailasya śikharāta kaṣīradhārā nareśvara
tariṃśada bāhuparigrāhyā bhīma nirghata nisvanā
puṇyā puṇyatamaira juṣṭā gaṅgā bhāgīrathī śubhā
patatya ajasra vegena harade cāndramase śubhe
tayā haya utpāditaḥ puṇyaḥ sa haradaḥ sāgaròpamaḥ
tāṃ dhārayāma āsa purā durdharāṃ parvataira api
śataṃ varṣasahasrāṇāṃ śirasā vai maheśvaraḥ
meròsa tu paścime pārśve ketumālò mahīpate
jambū ṣaṇḍaśa ca tatraiva sumahāna nandanòpamaḥ
āyura daśasahasrāṇi varṣāṇāṃ tatra bhārata
suvarṇavarṇāśa ca narāḥ satriyaśa cāpsarasòpamāḥ
anāmayā vītaśòkā nityaṃ muditamānasāḥ
jāyante mānavāsa tatra niṣṭapta kanakaprabhāḥ
gandhamādana śṛṅgeṣu kuberaḥ saha rākṣasaiḥ
saṃvṛtò 'pasarasāṃ saṃghaira mòdate guhyakādhipaḥ
gandhamādana pādeṣu pareṣva aparagaṇḍikāḥ
ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ paramāyuṣaḥ
tatra kṛṣṇā narā rājaṃsa tejòyuktā mahābalāḥ
satriyaśa còtpalapatrābhāḥ sarvāḥ supriyadarśanāḥ
nīlòtparataraṃ śavetaṃ śavetāda dhairaṇyakaṃ parama
varṣama airāvataṃ nāma tataḥ śṛṅgavataḥ parama
dhanuḥsaṃsthe mahārāja dave varṣe dakṣiṇòttare
ilā vṛtaṃ madhyamaṃ tu pañcavarṣāṇi caiva ha
uttaròttarama etebhyò varṣama udricyate guṇaiḥ
āyuṣa paramāṇama ārògyaṃ dharmataḥ kāmatò 'rathataḥ
samanvitāni bhūtāni teṣu varṣeṣu bhārata
evama eṣā mahārāja parvataiḥ pṛthivī citā
hemakūṭasa tu sumahāna kailāsò nāma parvataḥ
yatra vaiśravaṇò rājā guhyakaiḥ saha mòdate
astya uttareṇa kailāsaṃ mainākaṃ parvataṃ parati
hiraṇyaśṛṅgaḥ sumahāna divyò maṇimayò giriḥ
tasya pārśve mahada divyaṃ śubhaṃ kāñcanavālukama
ramyaṃ bindusarò nāma yatra rājā bhagīrathaḥ
dṛṣṭvā bhāgīrathīṃ gaṅgāma uvāsa bahulāḥ samāḥ
yūpā maṇimayāsa tatra cityāśa cāpi hiraṇmayāḥ
tatreṣṭvā tu gataḥ siddhiṃ sahasrākṣò mahāyaśāḥ
sṛṣṭvā bhūtapatira yatra sarvalòkāna sanātanaḥ
upāsyate tigmatejā vṛtò bhūtaiḥ samāgataiḥ
naranārāyaṇau barahmā manuḥ sathāṇuśa ca pañcamaḥ
tatra taripathagā devī parathamaṃ tu paratiṣṭhitā
barahmalòkāda apakrāntā saptadhā paratipadyate
vasva oka sārā nalinī pāvanā ca sarasvatī
jambūnadī ca sītā ca gaṅgā sindhuśa ca saptamī
acintyā divyasaṃkalpā parabhòra eṣaiva saṃvidhiḥ
upāsate yatra satraṃ sahasrayugaparyaye
dṛśyādṛśyā ca bhavati tatra tatra sarasvatī
etā divyāḥ sapta gaṅgāsa tariṣu lòkeṣu viśrutāḥ
rakṣāṃsi vai himavati hemakūṭe tu guhyakāḥ
sarpā nāgāśa ca niṣadhe gòkarṇe ca tapòdhanāḥ
devāsurāṇāṃ ca gṛhaṃ śavetaḥ parvata ucyate
gandharvā niṣadhe śaile nīle barahmarṣayò nṛpa
śṛṅgavāṃsa tu mahārāja pitṝṇāṃ paratisaṃcaraḥ
itya etāni mahārāja sapta varṣāṇi bhāgaśaḥ
bhūtānya upaniviṣṭāni gatimanti dharuvāṇi ca
teṣāma ṛddhira bahuvidhā dṛśyate daivamānuṣī
aśakyā parisaṃkhyātuṃ śaraddheyā tu bubhūṣatā
yāṃ tu pṛcchasi mā rājana divyāma etāṃ śaśākṛtima
pārśve śaśasya dave varṣe ubhaye dakṣiṇòttare
karṇau tu nāgadvīpaṃ ca kaśyapa davīpama eva ca
tāmravarṇaḥ śirò rājaña śarīmāna malayaparvataḥ
etada davitīyaṃ davīpasya dṛśyate śaśasaṃsthitama
[dhṛ]
meròra athòttaraṃ pārśvaṃ pūrvaṃ cācakṣva saṃjaya
nikhilena mahābuddhe mālyavantaṃ ca parvatama
[sa]
dakṣiṇena tu nīlasya meròḥ pārśve tathòttare
uttarāḥ kuravò rājana puṇyāḥ siddhaniṣevitāḥ
tatra vṛkṣā madhu phalā nityapuṣpaphalòpagāḥ
puṣpāṇi ca sugandhīni rasavanti phalāni ca
sarvakāmaphalāsa tatra ke cida vṛkṣā janādhipa
apare kaṣīriṇò nāma vṛkṣāsa tatra narādhipa
ye kaṣaranti sadā kaṣīraṃ ṣaḍrasaṃ haya amṛtòpamama
vastrāṇi ca parasūyante phaleṣva ābharaṇāni ca
sarvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmakāñcanavālukā
sarvatra sukhasaṃsparśā niṣpaṅkā ca janādhipa
devalòkacyutāḥ sarve jāyante tatra mānavāḥ
tulyarūpaguṇòpetāḥ sameṣu viṣameṣu ca
mithunāni ca jāyante satriyaśa cāpsarasòpamāḥ
teṣāṃ te kaṣīriṇāṃ kaṣīraṃ pibantya amṛtasaṃnibhama
mithunaṃ jāyamānaṃ vai samaṃ taca ca paravardhate
tulyarūpaguṇòpetaṃ samaveṣaṃ tathaiva ca
ekaikama anuraktaṃ ca cakravāka samaṃ vibhò
nirāmayā vītaśòkā nityaṃ muditamānasāḥ
daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca
jīvanti te mahārāja na cānyònyaṃ jahatya uta
bhāruṇḍā nāma śakunāsa tīkṣṇatuṇḍā mahābalāḥ
te nirharanti hi mṛtāna darīṣu parakṣipanti ca
uttarāḥ kuravò rājana vayākhyātāsa te samāsataḥ
meròḥ pārśvama ahaṃ pūrvaṃ vakṣyāmya atha yathātathama
tasya pūrvābhiṣekasa tu bhadrāśvasya viśāṃ pate
bhadra sālavanaṃ yatra kālāmraśa ca mahādrumaḥ
kālāmraśa ca mahārāja nityapuṣpaphalaḥ śubhaḥ
davīpaśa ca yòjanòtsedhaḥ siddhacāraṇasevitaḥ
tatra te puruṣāḥ śavetāsa tejòyuktā mahābalāḥ
satriyaḥ kumudavarṇāśa ca sundaryaḥ pariyadarśanāḥ
candraprabhāśa candra varṇāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ
candra śītalagātryaśa ca nṛttagītaviśāradāḥ
daśavarṣasahasrāṇi tatrāyura bharatarṣabha
kālāmra rasapītāsa te nityaṃ saṃsthita yauvanāḥ
dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyòttareṇa tu
sudarśanò nāma mahāña jāmbūvṛkṣaḥ sanātanaḥ
sarvakāmaphalaḥ puṇyaḥ siddhacāraṇasevitaḥ
tasya nāmnā samākhyātò jambūdvīpaḥ sanātanaḥ
yòjanānāṃ sahasraṃ ca śataṃ ca bharatarṣabha
utsedhò vṛkṣarājasya divaspṛna manujeśvara
aratnīnāṃ sahasraṃ ca śatāni daśa pañca ca
pariṇāhasa tu vṛkṣasya phalānāṃ rasabhedināma
patamānāni tānya urvyāṃ kurvanti vipulaṃ savanama
muñcanti ca rasaṃ rājaṃsa tasmina rajatasaṃnibhama
tasyā jambvāḥ phalarasò nadī bhūtvā janādhipa
meruṃ paradakṣiṇaṃ kṛtvā saṃprayātya uttarāna kurūna
pibanti tada rasaṃ hṛṣṭā janā nityaṃ janādhipa
tasmina phalarase pīte na jarā bādhate ca tāna
tatra jāmbūnadaṃ nāma kanakaṃ deva bhūṣaṇama
taruṇādityavarṇāśa ca jāyante tatra mānavāḥ
tathā mālyavataḥ śṛṅge dīpyate tatra havyavāṭa
nāmnā saṃvartakò nāma kālāgnira bharatarṣabha
tathā mālyavataḥ śṛṅge pūrve pūrvānta gaṇḍikā
yòjanānāṃ sahasrāṇi pañcāśana mālyavāna sathitaḥ
mahārajata saṃkāśā jāyante tatra mānavāḥ
barahmalòkāca cayutāḥ sarve sarve ca barahmavādinaḥ
tapasa tu tapyamānāsa te bhavanti haya ūrdhvaretasaḥ
rakṣaṇārthaṃ tu bhūtānāṃ paraviśanti divākarama
ṣaṣṭisa tāni sahasrāṇi ṣaṣṭira eva śatāni ca
aruṇasyāgratò yānti parivārya divākarama
ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi ṣaṣṭima eva śatāni ca
ādityatāpa taptāsa te viśanti śaśimaṇḍalama
[dhṛ]
varṇāṇāṃ caiva nāmāni parvatānāṃ ca saṃjaya
ācakṣva me yathātattvaṃ ye ca parvatavāsinaḥ
[sa]
dakṣiṇena tu śavetasya nīlasyaivòttareṇa tu
varṣaṃ ramaṇakaṃ nāma jāyante tatra mānavāḥ
śuklābhijana saṃpannāḥ sarve supriyadarśanāḥ
ratipradhānāśa ca tathā jāyante tatra mānavāḥ
daśavarṣasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca
jīvanti te mahārāja nityaṃ muditamānasāḥ
dakṣiṇe śṛṅgiṇaśa caiva śavetasyāthòttareṇa ca
varṣaṃ hairaṇvataṃ nāma yatra hairaṇvatī nadī
yakṣānugā mahārāja dhaninaḥ paraiya darśanāḥ
mahābalāsa tatra sadā rājana muditamānasāḥ
ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ te janādhipa
āyuṣa paramāṇaṃ jīvanti śatāni daśa pañca ca
śṛṅgāṇi vai śṛṅgavatasa tarīṇya eva manujādhipa
ekaṃ maṇimayaṃ tatra tathaikaṃ raukmama adbhutama
sarvaratnamayaṃ caikaṃ bhavanaira upaśòbhitama
tatra savayaṃprabhā devī nityaṃ vasati śāṇḍilī
uttareṇa tu śṛṅgasya samudrānte janādhipa
varṣama airāvataṃ nāma tasmāca chṛṅgavataḥ parama
na tatra sūryasa tapati na te jīryanti mānavāḥ
candramāśa ca sa nakṣatrò jayòtira bhūta ivāvṛtaḥ
padmaprabhāḥ padmavarṇāḥ padmapatra nibhekṣaṇāḥ
padmapatra sugandhāśa ca jāyante tatra mānavāḥ
aniṣpandāḥ sugandhāśa ca nirāhārā jitendriyāḥ
devalòkacyutāḥ sarve tathā virajasò nṛpa
tarayòdaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ te janādhipa
āyuṣa paramāṇaṃ jīvanti narā bharatasattama
kaṣīròdasya samudrasya tathaivòttarataḥ parabhuḥ
harira vasati vaikuṇṭhaḥ śakaṭe kanakātmake
aṣṭacakraṃ hi tada yānaṃ bhūtayuktaṃ manòjavama
agnivarṇaṃ mahāvegaṃ jāmbūnadapariṣkṛtama
sa parabhuḥ sarvabhūtānāṃ vibhuśa ca bharatarṣabha
saṃkṣepò vistaraśa caiva kartā kārayitā ca saḥ
pṛthivya āpasa tathākāśaṃ vāyusa tejaśa ca pārthiva
sa yajñaḥ sarvabhūtānāma āsyaṃ tasya hutāśanaḥ
[va]
evama uktaḥ saṃjayena dhṛtarāṣṭrò mahāmanāḥ
dhayānama anvagamada rājā putrāna parati janādhipa
sa vicintya mahārāja punara evābravīda vacaḥ
asaṃśayaṃ sūtaputra kālaḥ saṃkṣipate jagata
sṛjate ca punaḥ sarvaṃ na ha vidyati śāśvatama
narò nārāyaṇaśa caiva sarvajñaḥ sarvabhūtabhṛta
devā vaikuṇṭha itya āhura vedā viṣṇura iti parabhuma
[dhṛ]
yada idaṃ bhārataṃ varṣaṃ yatredaṃ mūrchitaṃ balama
yatrātimātraṃ lubdhò 'yaṃ putrò duryòdhanò mama
yatra gṛddhāḥ pāṇḍusutā yatra me sajjate manaḥ
etana me tattvama ācakṣva kuśalò haya asi saṃjaya
[sa]
na tatra pāṇḍavā gṛddhāḥ śṛṇu rājana vacò mama
gṛddhò duryòdhanasa tatra śakuniśa cāpi saubalaḥ
apare kaṣatriyāśa cāpi nānājanapadeśvarāḥ
ye gṛddhā bhārate varṣe na mṛṣyanti parasparama
atra te varṇayiṣyāmi varṣaṃ bhārata bhāratama
pariyama indrasya devasya manòra vaivasvatasya ca
pṛthòśa ca rājana vainyasya tathekṣvākòra mahātmanaḥ
yayātera ambarīṣasya māndhātura nahuṣasya ca
tathaiva mucukundasya śibera auśīnarasya ca
ṛṣabhasya tathailasya nṛgasya nṛpatesa tathā
anyeṣāṃ ca mahārāja kaṣatriyāṇāṃ balīyasāma
sarveṣāma eva rājendra pariyaṃ bhārata bhāratama
tata te varṣaṃ paravakṣyāmi yathā śutama ariṃdama
śṛṇu me gadatò rājana yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi
mahendrò malayaḥ sahyaḥ śuktimāna ṛkṣavāna api
vindhyaśa ca pāriyātraśa ca saptaite kulaparvatāḥ
teṣāṃ sahasraśò rājana parvatāsa tu samīpataḥ
abhijñātāḥ sāravantò vipulāśa citrasānavaḥ
anye tatò 'parijñātā harasvā harasvòpajīvinaḥ
āryā malecchāśa ca kauravya taira miśrāḥ puruṣā vibhò
nadīḥ pibanti bahulā gaṅgāṃ sindhuṃ sarasvatīma
gòdāvarīṃ narmadāṃ ca bāhudāṃ ca mahānadīma
śatadruṃ candrabhāgāṃ ca yamunāṃ ca mahānadīma
dṛṣadvatīṃ vipāśāṃ ca vipāpāṃ sathūlavālukāma
nadīṃ vetravatīṃ caiva kṛṣṇa veṇāṃ ca nimnagāma
irāvatīṃ vitastāṃ ca payòṣṇīṃ devikāma api
veda samṛtiṃ vetasinīṃ taridivāma iṣku mālinīma
karīṣiṇīṃ citravahāṃ citrasenāṃ ca nimnagāma
gòmatīṃ dhūtapāpāṃ ca vandanāṃ ca mahānadīma
kauśikīṃ taridivāṃ kṛtyāṃ vicitrāṃ lòhatāriṇīma
rathasthāṃ śatakumbhāṃ ca sarayūṃ ca nareśvara
carmaṇvatīṃ vetravatīṃ hastisòmāṃ diśaṃ tathā
śatāvarīṃ payòṣṇīṃ ca parāṃ bhaimarathīṃ tathā
kāverīṃ culukāṃ cāpi vāpīṃ śatabalāma api
nicīrāṃ mahitāṃ cāpi suprayògāṃ narādhipa
pavitrāṃ kuṇḍalāṃ sindhuṃ vājinīṃ puramālinīma
pūrvābhirāmāṃ vīrāṃ ca bhīmāma oghavatīṃ tathā
palāśinīṃ pāpaharāṃ mahendraṃ pippalāvatīma
pāriṣeṇāma asiknīṃ ca saralāṃ bhāramardinīma
puruhīṃ paravarāṃ menāṃ mòghāṃ ghṛtavatīṃ tathā
dhūmatyāma atikṛṣṇāṃ ca sūcīṃ chāvīṃ ca kaurava
sadānīrāma adhṛṣyāṃ ca kuśa dhārāṃ mahānadīma
śaśikāntāṃ śivāṃ caiva tathā vīravatīma api
vāstuṃ suvāstuṃ gaurīṃ ca kampanāṃ sa hiraṇvatīma
hiraṇvatīṃ citravatīṃ citrasenāṃ ca nimnagāma
rathacitrāṃ jayòtirathāṃ viśvāmitrāṃ kapiñjalāma
upendrāṃ bahulāṃ caiva kucarāma ambuvāhinīma
vainandīṃ piñjalāṃ veṇṇāṃ tuṅgaveṇāṃ mahānadīma
vidiśāṃ kṛṣṇa veṇṇāṃ ca tāmrāṃ ca kapilāma api
śaluṃ suvāmāṃ vedāśvāṃ harisrāvāṃ mahāpagāma
śīghrāṃ ca picchilāṃ caiva bhāradvājīṃ ca nimnagāma
kauśikīṃ nimnagāṃ śòṇāṃ bāhudāma atha candanāma
durgāma antaḥśilāṃ caiva barahma medhyāṃ bṛhadvatīma
carakṣāṃ mahiròhīṃ ca tathā jambunadīma api
sunasāṃ tamasāṃ dāsīṃ tarasāma anyāṃ varāṇasīma
lòlòddhṛta karāṃ caiva pūrṇāśāṃ ca mahānadīma
mānavīṃ vṛṣabhāṃ caiva mahānadyò janādhipa
sadā nirāmayāṃ vṛtyāṃ mandagāṃ mandavāhinīma
barahmāṇīṃ ca mahāgaurīṃ durgāma api ca bhārata
citròpalāṃ citrabarhāṃ majjuṃ makaravāhinīma
mandākinīṃ vaitaraṇīṃ kòkāṃ caiva mahānadīma
śuktimatīma araṇyāṃ ca puṣpaveṇya utpalāvatīma
lòhityāṃ karatòyāṃ ca tathaiva vṛṣabhaṅginīma
kumārīma ṛṣikulyāṃ ca barahma kulyāṃ ca bhārata
sarasvatīḥ supuṇyāśa ca sarvā gaṅgāśa ca māriṣa
viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvāśa caiva mahābalāḥ
tathā nadyasa tava aprakāśāḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ
itya etāḥ saritò rājana samākhyātā yathā samṛti
ata ūrdhvaṃ janapadāna nibòdha gadatò mama
tatreme kurupāñcālāḥ śālva mādreya jāṅgalāḥ
śūrasenāḥ kaliṅgāśa ca bòdhā maukāsa tathaiva ca
matsyāḥ sukuṭyaḥ saubalyāḥ kuntalāḥ kāśikòśalāḥ
cedivatsāḥ karūṣāśa ca bhòjāḥ sindhupulindakāḥ
uttamaujā daśārṇāśa ca mekalāśa còtkalaiḥ saha
pāñcālāḥ kauśikāśa caiva ekapṛṣṭhā yugaṃ dharāḥ
saudhā madrā bhujiṅgāśa ca kāśayò 'parakāśayaḥ
jaṭharāḥ kukkuśāśa caiva sudāśārṇāśa ca bhārata
kuntayò 'vantayaśa caiva tathaivāparakuntayaḥ
gòvindā mandakāḥ ṣaṇḍā vidarbhānūpavāsikāḥ
aśmakāḥ pāṃsurāṣṭrāśa ca gòpa rāṣṭrāḥ panītakāḥ
ādi rāṣṭrāḥ sukuṭṭāśa ca balirāṣṭraṃ ca kevalama
vānarāsyāḥ paravāhāśa ca vakrā vakrabhayāḥ śakāḥ
videhakā māgadhāśa ca suhmāśa ca vijayāsa tathā
aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāśa ca yakṛla lòmāna eva ca
mallāḥ sudeṣṇāḥ parāhūtāsa tathā māhiṣa kārṣikāḥ
vāhīkā vāṭadhānāśa ca ābhīrāḥ kālatòyakāḥ
aparandhrāśa ca śūdrāśa ca pahlavāśa carma khaṇḍikāḥ
aṭavī śabarāśa caiva maru bhaumāśa ca māriṣa
upāvṛścānupāvṛśca surāṣṭrāḥ kekayāsa tathā
kuṭṭāparāntā davaidheyāḥ kākṣāḥ sāmudra niṣkuṭāḥ
andhrāśa ca bahavò rājanna antargiryāsa tathaiva ca
bahirgirya āṅgamaladā māgadhā mānavarjakāḥ
mahyuttarāḥ parāvṛṣeyā bhārgavāśa ca janādhipa
puṇḍrā bhārgāḥ kirātāśa ca sudòṣṇāḥ paramudāsa tathā
śakā niṣādā niṣadhāsa tathaivānartanairṛtāḥ
dugūlāḥ paratimatsyāśa ca kuśalāḥ kunaṭāsa tathā
tīragrāhāstara tòyā rājikā ramyakā gaṇāḥ
tilakāḥ pārasīkāśa ca madhumantaḥ parakutsakāḥ
kāśmīrāḥ sindhusauvīrā gāndhārā darśakāsa tathā
abhīsārā kulūtāśa ca śauvalā bāhlikāsa tathā
darvīkāḥ sakacā darvā vātajāma rathòragāḥ
bahu vādyāśa ca kauravya sudāmānaḥ sumallikāḥ
vadhrāḥ karīṣakāśa cāpi kulindòpatyakāsa tathā
vanāyavò daśā pārśvā ròmāṇaḥ kuśa bindavaḥ
kacchā gòpāla kacchāśa ca lāṅgalāḥ paravallakāḥ
kirātā barbarāḥ siddhā videhāsa tāmraliṅgakāḥ
oṣṭrāḥ puṇḍrāḥ sa sairandhrāḥ pārvatīyāśa ca māriṣa
athāpare janapadā dakṣiṇā bharatarṣabha
daraviḍāḥ keralāḥ parācyā bhūṣikā vanavāsinaḥ
unnatyakā māhiṣakā vikalpā mūṣakāsa tathā
karṇikāḥ kuntikāśa caiva saubdhidā nalakālakāḥ
kaukuṭṭakāsa tathā còlāḥ kòṅkaṇā mālavāṇakāḥ
samaṅgāḥ kòpanāśa caiva kukurāṅgada māriṣāḥ
dhavajinya utsava saṃketāsa tarivargāḥ sarvasenayaḥ
taryaṅgāḥ kekarakāḥ paròṣṭhāḥ parasaṃcarakāsa tathā
tathaiva vindhyapulakāḥ pulindāḥ kalkalaiḥ saha
mālakā mallakāśa caiva tathaivāparavartakāḥ
kulindāḥ kulakāśa caiva karaṇṭhāḥ kurakāsa tathā
mūṣakā satanabālāśa ca satiyaḥ pattipañjakāḥ
ādidāyāḥ sirālāśa ca satūbakā satanapāsa tathā
hṛṣīvidarbhāḥ kāntīkāsa taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ
uttarāśa cāpare malecchā janā bharatasattama
yavanāśa ca sa kāmbòjā dāruṇā maleccha jātayaḥ
sakṣaddruhaḥ kuntalāśa ca hūṇāḥ pāratakaiḥ saha
tathaiva maradhāśa cīnāsa tathaiva daśa mālikāḥ
kaṣatriyòpaniveśāśa ca vaiśyaśūdra kulāni ca
śūdrābhīrātha daradāḥ kāśmīrāḥ paśubhiḥ saha
khaśikāśa ca tukhārāśa ca pallavā girigahvarāḥ
ātreyāḥ sa bharadvājāsa tathaiva satanayòṣikāḥ
aupakāśa ca kaliṅgāśa ca kirātānāṃ ca jātayaḥ
tāmarā haṃsamārgāśa ca tathaiva karabhañjakāḥ
uddeśa mātreṇa mayā deśāḥ saṃkīrtitāḥ parabhò
yathā guṇabalaṃ cāpi tarivargasya mahāphalama
duhyeda dhenuḥ kāmadhuka ca bhūmiḥ samyaga anuṣṭhitā
tasyāṃ gṛdhyanti rājānaḥ śūrā dharmārthakòvidāḥ
te tayajantya āhave parāṇāna rasā gṛddhāsa tarasvinaḥ
deva mānuṣakāyānāṃ kāmaṃ bhūmiḥ parāyaṇama
anyònyasyāvalumpanti sārameyā ivāmiṣama
rājānò bharataśreṣṭha bhòktukāmā vasuṃdharāma
na cāpi tṛptiḥ kāmānāṃ vidyate ceha kasya cita
tasmāta parigrahe bhūmera yatante kurupāṇḍavāḥ
sāmnā dānena bhedena daṇḍenaiva ca pārthiva
pitā mātā ca putrāśa ca khaṃ dayauśa ca narapuṃgava
bhūmira bhavati bhūtānāṃ samyaga acchidra darśinī
[dhṛ]
bhāratasyāsya varṣasya tathā haimavatasya ca
paramāṇama āyuṣaḥ sūta phalaṃ cāpi śubhāśubhama
anāgatama atikrāntaṃ vartamānaṃ ca saṃjaya
ācakṣva me vistareṇa harivarṣaṃ tathaiva ca
[sa]
catvāri bhārate varṣe yugāni bharatarṣabha
kṛtaṃ taretā davāparaṃ ca puṣyaṃ ca kuruvardhana
pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatasa taretāyugaṃ vibhò
saṃkṣepāda davāparasyātha tatha puṣyaṃ paravartate
catvāri ca sahasrāṇi varṣāṇāṃ kurusattama
āyuḥ saṃkhyā kṛtayuge saṃkhyātā rājasattama
tatra tarīṇi sahasrāṇi taretāyāṃ manujādhipa
davisahasraṃ davāpare tu śate tiṣṭhati saṃprati
na paramāṇa sathitira haya asti puṣye 'samina bharatarṣabha
garbhasthāśa ca mariyante 'tara tathā jātā mariyanti ca
mahābalā mahāsattvāḥ parajā guṇasamanvitāḥ
ajāyanta kṛte rājana munayaḥ sutapòdhanāḥ
mahòtsāhā mahātmānò dhārmikāḥ satyavādinaḥ
jātāḥ kṛtayuge rājana dhaninaḥ pariyadarśanāḥ
āyuṣmantò mahāvīrā dhanurdhara varā yudhi
jāyante kaṣatriyāḥ śūrāsa taretāyāṃ cakravartinaḥ
sarvavarṇā mahārāja jāyante davāpare sati
mahòtsāhā mahāvīryāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ
tejasālpena saṃyuktāḥ karòdhanāḥ puruṣā nṛpa
lubdhāśa cānṛtakāśa caiva puṣye jāyanti bhārata
īrṣyā mānasa tathā karòdhò māyāsūyā tathaiva ca
puṣye bhavanti martyānāṃ rāgò lòbhaśa ca bhārata
saṃkṣepò vartate rājana davāpare 'samina narādhipa
guṇòttaraṃ haimavataṃ harivarṣaṃ tataḥ parama
[dhṛ]
jambū khaṇḍasa tavayā paròktò yathāvada iha saṃjaya
viṣkambhama asya parabrūhi parimāṇaṃ ca tattvataḥ
samudrasya paramāṇaṃ ca samyaga acchidra darśana
śākadvīpaṃ ca me barūhi kuśa davīpaṃ ca saṃjaya
śālmalaṃ caiva tattvena karauñcadvīpaṃ tathaiva ca
barūhi gāvalgaṇe sarvaṃ rāhòḥ sòmārkayòsa tathā
[sa]
rājana subahavò davīpā yaira idaṃ saṃtataṃ jagata
sapta tava ahaṃ paravakṣyāmi candrādityau garahāṃsa tathā
aṣṭādaśasahasrāṇi yòjanānāṃ viśāṃ pate
ṣaṭśatāni ca pūrṇāni viṣkambhò jambuparvataḥ
lāvaṇasya samudrasya viṣkambhò daviguṇaḥ samṛtaḥ
nānājanapadākīrṇò maṇividruma citritaḥ
naikadhātuvicitraiśa ca parvataira upaśòbhitaḥ
siddhacāraṇasaṃkīrṇaḥ sāgaraḥ parimaṇḍalaḥ
śākadvīpaṃ ca vakṣyāmi yathāvada iha pārthiva
śṛṇu me tavaṃ yathānyāyaṃ baruvataḥ kurunandana
jambūdvīpapramāṇena daviguṇaḥ sa narādhipa
viṣkambheṇa mahārāja sāgarò 'pi vibhāgaśaḥ
kaṣīròdò bharataśreṣṭha yena saṃparivāritaḥ
tatra puṇyā janapadā na tatra mariyate janaḥ
kuta eva hi durbhikṣaṃ kaṣamā tejò yutā hi te
śākadvīpasya saṃkṣepò yathāvada bharatarṣabha
ukta eṣa mahārāja kima anyaca charòtuma icchasi
[dhṛ]
śākadvīpasya saṃkṣepò yathāvada iha saṃjaya
uktasa tavayā mahābhāga vistaraṃ barūhi tattvataḥ
[sa]
tathaiva parvatā rājana saptātra maṇibhūṣitāḥ
ratnākarāsa tathā nadyasa teṣāṃ nāmāni me śṛṇu
atīva guṇavata sarvaṃ tatra puṇyaṃ janādhipa
devarṣigandharvayutaḥ paramò merura ucyate
parāgāyatò mahārāja malayò nāma parvataḥ
yatò meghāḥ paravartante parabhavanti ca sarvaśaḥ
tataḥ pareṇa kauravya jaladhārò mahāgiriḥ
yatra nityama upādatte vāsavaḥ paramaṃ jalama
yatò varṣaṃ parabhavati varṣā kāle janeśvara
uccaira girī raivatakò yatra nityaṃ paratiṣṭhitaḥ
revatī divi nakṣatraṃ pitāmaha kṛtò vidhiḥ
uttareṇa tu rājendra śayāmò nāma mahāgiriḥ
yataḥ śayāmatvama āpannāḥ parajā janapadeśvara
[dhṛ]
sumahāna saṃśayò me 'daya paròktaṃ saṃjaya yata tavayā
parajāḥ kathaṃ sūtaputra saṃprāptāḥ śayāmatāma iha
[sa]
sarveṣva eva mahāprājña davīpeṣu kurunandana
gauraḥ kṛṣṇaśa ca varṇau davau tayòra varṇāntaraṃ nṛpa
śayāmò yasmāta paravṛttò vai tata te vakṣyāmi bhārata
āste 'tara bhagavāna kṛṣṇasa tata kāntyā śayāmatāṃ gataḥ
tataḥ paraṃ kauravendra durga śailò mahòdayaḥ
kesarī kesara yutò yatò vātaḥ paravāyati
teṣāṃ yòjanaviṣkambhò daviguṇaḥ paravibhāgaśaḥ
varṣāṇi teṣu kauravyaṃ saṃpròktāni manīṣibhiḥ
mahāmerura mahākāśò jaladaḥ kumudòttaraḥ
jaladhārāta parò rājana sukumāra iti samṛtaḥ
raivatasya tu kaumāraḥ śayāmasya tu maṇī cakaḥ
kesarasyātha mòdākī pareṇa tu mahāpumāna
parivārya tu kauravya dairghyaṃ harasvatvama eva ca
jambūdvīpena vikhyātasa tasya madhye mahādrumaḥ
śākò nāma mahārāja tasya davīpasya madhyagaḥ
tatra puṇyā janapadāḥ pūjyate tatra śaṃkaraḥ
tatra gacchanti siddhāśa ca cāraṇā daivatāni ca
dhārmikāśa ca parajā rājaṃśa catvārò 'tīva bhārata
varṇāḥ savakarmaniratā na ca satenò 'tara dṛśyate
dīrghāyuṣò mahārāja jarāmṛtyuvivarjitāḥ
parajāsa tatra vivardhante varṣāsva iva samudragāḥ
nadyaḥ puṇyajalāsa tatra gaṅgā ca bahudhā gatiḥ
sukumārī kumārī ca sītā kāverakā tathā
mahānadī ca kauravya tathā maṇijalā nadī
ikṣuvardhanikā caiva tathā bharatasattama
tataḥ paravṛttāḥ puṇyòdā nadyaḥ kurukulòdvaha
sahasrāṇāṃ śatānya eva yatò varṣati vāsavaḥ
na tāsāṃ nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca
śakyate parisaṃkhyātuṃ puṇyāsa tā hi sarida varāḥ
tatra puṇyā janapadāśa catvārò lòkasaṃmatāḥ
magāśa ca maśakāśa caiva mānasā mandagāsa tathā
magā barāhmaṇabhūyiṣṭhāḥ savakarmaniratā nṛpa
maśakeṣu tu rājanyā dhārmikāḥ sarvakāmadāḥ
mānaseṣu mahārāja vaiśyāḥ karmòpajīvinaḥ
sarvakāmasamāyuktāḥ śūrā dharmārthaniścitāḥ
śūdrāsa tu mandage nityaṃ puruṣā dharmaśīlinaḥ
na tatra rājā rājendra na daṇḍò na ca daṇḍikāḥ
savadharmeṇaiva dharmaṃ ca te rakṣanti parasparama
etāvada eva śakyaṃ tu tasmina davīpe parabhāṣituma
etāvada eva śaròtavyaṃ śākadvīpe mahaujasi
[sa]
uttareṣu tu kauravya davīpeṣu śarūyate kathā
yathā śarutaṃ mahārāja baruvatasa tana nibòdha me
ghṛtatòyaḥ samudrò 'tara dadhi maṇḍòdakò 'paraḥ
suròdaḥ sāgaraśa caiva tathānyò gharmasāgaraḥ
paraspareṇa daviguṇāḥ sarve davīpā narādhipa
sarvataśa ca mahārāja parvataiḥ parivāritāḥ
gaurasa tu madhyame davīpe girira mānaḥ śilò mahāna
parvataḥ paścimaḥ kṛṣṇò nārāyaṇa nibhò nṛpa
tatra ratnāni divyāni savayaṃ rakṣati keśavaḥ
parajāpatima upāsīnaḥ parajānāṃ vidadhe sukhama
kuśa davīpe kuśa satambò madhye janapadasya ha
saṃpūjyate śalmaliśa ca davīpe śālmalike nṛpa
karauñcadvīpe mahākrauñcò girī ratnacayākaraḥ
saṃpūjyate mahārāja cāturvarṇyena nityadā
gòmandaḥ parvatò rājana sumahāna sarvadhātumāna
yatra nityaṃ nivasati śarīmāna kamalalòcanaḥ
mòkṣibhiḥ saṃstutò nityaṃ parabhura nārāyaṇò hariḥ
kuśa davīpe tu rājendra parvatò vidrumaiśa citaḥ
sudhāmā nāma durdharṣò davitīyò hemaparvataḥ
dayutimāna nāma kauravya tṛtīyaḥ kumudò giriḥ
caturthaḥ puṣpavāna nāma pañcamasa tu kuśeśayaḥ
ṣaṣṭhò hari girira nāma ṣaḍa ete parvatòttamāḥ
teṣāma antaraviṣkambhò daviguṇaḥ paravibhāgaśaḥ
audbhidaṃ parathamaṃ varṣaṃ davitīyaṃ veṇumaṇḍalama
tṛtīyaṃ vai rathākāraṃ caturthaṃ pālanaṃ samṛtama
dhṛtimata pañcamaṃ varṣaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ parabhā karama
saptamaṃ kāpilaṃ varṣaṃ saptaite varṣapuñjakāḥ
eteṣu devagandharvāḥ parajāśa ca jagatīśvara
viharanti ramante ca na teṣu mariyate janaḥ
na teṣu dasyavaḥ santi maleccha jātyò 'pi vā nṛpa
gaura parāyò janaḥ sarvaḥ sukumāraśa ca pārthiva
avaśiṣṭeṣu varṣeṣu vakṣyāmi manujeśvara
yathā śarutaṃ mahārāja tada avyagramanāḥ śṛṇu
karauñcadvīpe mahārāja karauñcò nāma mahāgiriḥ
karauñcāta parò vāmanakò vāmanāda andhakārakaḥ
andhakārāta parò jānana mainākaḥ parvatòttamaḥ
mainākāta paratò rājana gòvindò girira uttamaḥ
gòvindāta tu parò rājana nibiḍò nāma parvataḥ
parasa tu daviguṇasa teṣāṃ viṣkambhò vaṃśavardhana
deśāṃsa tatra paravakṣyāmi tana me nigadataḥ śṛṇu
karauñcasya kuśalò deśò vāmanasya manò'nugaḥ
manò'nugāta paraśa còṣṇò deśaḥ kurukulòdvaha
uṣṇāta paraḥ parāvarakaḥ parāvarāda andhakārakaḥ
andhakāraka deśāta tu munideśaḥ paraḥ samṛtaḥ
munideśāta paraśa caiva paròcyate dundubhisvanaḥ
siddhacāraṇasaṃkīrṇò gaura parāyò janādhipa
ete deśā mahārāja devagandharvasevitāḥ
puṣkare puṣkarò nāma parvatò maṇiratnamāna
tatra nityaṃ nivasati savayaṃ devaḥ parajāpatiḥ
taṃ paryupāsate nityaṃ devāḥ sarve maharṣibhiḥ
vāgbhira manò 'nukūlābhiḥ pūjayantò janādhipa
jambūdvīpāta paravartante ratnāni vividhānya uta
davīpeṣu teṣu sarveṣu parajānāṃ kurunandana
viprāṇāṃ barahmacaryeṇa satyena ca damena ca
ārògyāyuḥ paramāṇābhyāṃ daviguṇaṃ daviguṇaṃ tataḥ
ekò janapadò rājana davīpeṣva eteṣu bhārata
uktā janapadā yeṣu dharmaśa caikaḥ paradṛśyate
īśvarò daṇḍama udyamya savayama eva parajāpatiḥ
davīpāna etāna mahārāja rakṣaṃsa tiṣṭhati nityadā
sa rājā sa śivò rājana sa pitā sa pitāmahaḥ
gòpāyati naraśreṣṭha parajāḥ sa jaḍa paṇḍitāḥ
bhòjanaṃ cātra kauravya parajāḥ savayama upasthitama
siddhama eva mahārāja bhuñjate tatra nityadā
tataḥ paraṃ samā nāma dṛśyate lòkasaṃsthitiḥ
caturaśrā mahārāja tarayasa tariṃśata tu maṇḍalama
tatra tiṣṭhanti kauravya catvārò lòkasaṃmitāḥ
diga gajā bharataśreṣṭha vāmanairāvatādayaḥ
supratīkasa tathā rājana parabhinnakaraṭā mukhaḥ
tasyāhaṃ parimāṇaṃ tu na saṃkhyātuma ihòtsahe
asaṃkhyātaḥ sa nityaṃ hi tiryaga ūrdhvama adhasa tathā
tatra vai vāyavò vānti digbhyaḥ sarvābhya eva ca
asaṃbādhā mahārāja tāna nigṛhṇanti te gajāḥ
puṣkaraiḥ padmasaṃkāśaira varṣmavadbhira mahāprabhaiḥ
te śanaiḥ punara evāśu vāyūna muñcanti nityaśaḥ
śavasadbhira mucyamānāsa tu diga gajaira iha mārutāḥ
āgacchanti mahārāja tatasa tiṣṭhanti vai parajāḥ
[dhṛ]
parò vai vistarò 'tayarthaṃ tavayā saṃjaya kīrtitaḥ
darśitaṃ davīpasaṃsthānama uttaraṃ barūhi saṃjaya
[sa]
uktā davīpā mahārāja garahāna me śṛṇu tattvataḥ
savarbhānuḥ kauravaśreṣṭha yāvada eṣa parabhāvataḥ
parimaṇḍalò mahārāja savarbhānuḥ śarūyate garahaḥ
yòjanānāṃ sahasrāṇi viṣkambhò davādaśāsya vai
pariṇāhena ṣaṭa tariṃśada vipulatvena cānagha
ṣaṣṭima āhuḥ śatānya asya budhāḥ paurāṇikāsa tathā
candramāsa tu sahasrāṇi rājanna ekādaśa samṛtaḥ
viṣkambheṇa kuruśreṣṭha tarayasa tariṃśata tu maṇḍalama
ekòna ṣaṣṭivaipulyāca chīta raśmera mahātmanaḥ
sūryasa tava aṣṭau sahasrāṇi dave cānye kurunandana
viṣkambheṇa tatò rājana maṇḍalaṃ tariṃśataṃ samama
aṣṭa pañcāśataṃ rājana vipulatvena cānagha
śarūyate paramòdāraḥ pataṃgò 'sau vibhāvasuḥ
etata paramāṇama arkasya nirdiṣṭama iha bhārata
sa rāhuśa chādayatya etau yathākālaṃ mahattayā
candrādityau mahārāja saṃkṣepò 'yama udāhṛtaḥ
itya etata te mahārāja pṛcchataḥ śāstracakṣuṣā
sarvama uktaṃ yathātattvaṃ tasmāca chamama avāpnuhi
yathādṛṣṭaṃ mayā paròktaṃ sa niryāṇama idaṃ jagata
tasmāda āśvasa kauravya putraṃ duryòdhanaṃ parati
śarutvedaṃ bharataśreṣṭha bhūmiparva manò'nugama
śarīmāna bhavati rājanyaḥ siddhārthaḥ sādhu saṃmataḥ
āyura balaṃ ca vīryaṃ ca tasya tejaśa ca vardhate
yaḥ śṛṇòti mahīpāla parvaṇīdaṃ yatavrataḥ
parīyante pitarasa tasya tathaiva ca pitāmahāḥ
idaṃ tu bhārataṃ varṣaṃ yatra vartāmahe vayama
pūrvaṃ paravartate puṇyaṃ tata sarvaṃ śarutavāna asi
[va]
atha gāvalgaṇira dhīmāna samarāda etya saṃjayaḥ
paratyakṣadarśī sarvasya bhūtabhavya bhaviṣyavita
dhayāyate dhṛtarāṣṭrāya sahasòpetya duḥkhitaḥ
ācaṣṭa nihataṃ bhīṣmaṃ bharatānāma amadhyamama
saṃjayò 'haṃ mahārāja namasa te bharatarṣabha
hatò bhīṣmaḥ śāṃtanavò bharatānāṃ pitāmahaḥ
kakudaṃ sarvayòdhānāṃ dhāma sarvadhanuṣmatāma
śaratalpagataḥ sò 'daya śete kurupitāmahaḥ
yasya vīryaṃ samāśritya dayūtaṃ putrasa tavākaròta
sa śete nihatò rājana saṃkhye bhīṣmaḥ śikhaṇḍinā
yaḥ sarvāna pṛthivīpālāna samavetāna mahāmṛdhe
jigāyaika rathenaiva kāśipuryāṃ mahārathaḥ
jāmadagnyaṃ raṇe rāmama āyòdhya vasu saṃbhavaḥ
na hatò jāmadagnyena sa hatò 'daya śikhaṇḍinā
mahendrasadṛśaḥ śaurye sathairye ca himavāna iva
samudra iva gāmbhīrye sahiṣṇutve dharā samaḥ
śaradaṃṣṭrò dhanura vaktraḥ khaḍgajihvò durāsadaḥ
narasiṃhaḥ pitā te 'daya pāñcālyena nipātitaḥ
pāṇḍavānāṃ mahata sainyaṃ yaṃ dṛṣṭvòdyantama āhave
paravepata bhayòdvignaṃ siṃhaṃ dṛṣṭveva gògaṇaḥ
parirakṣya sa senāṃ te daśarātrama anīkahā
jagāmāstama ivādityaḥ kṛtvā karma suduṣkarama
yaḥ sa śakra ivākṣòbhyò varṣana bāṇāna sahasraśaḥ
jaghāna yudhi yòdhānāma arbudaṃ daśabhira dinaiḥ
sa śete niṣṭanana bhūmau vātarugṇa iva darumaḥ
tava durmantrite rājana yathā nārhaḥ sa bhārata
[dhṛ]
kathaṃ kurūṇāma ṛṣabhò hatò bhīṣmaḥ śikhaṇḍinā
kathaṃ rathāta sa nayapatata pitā me vāsavòpamaḥ
kathama āsaṃśa ca me putrā hīnā bhīṣmeṇa saṃjaya
balinā devakalpena gurvarthe barahmacāriṇā
tasmina hate mahāsattve maheṣvāse mahābale
mahārathe naravyāghra kima u āsīna manasa tadā
ārtiḥ parā māviśati yataḥ śaṃsasi me hatama
kurūṇāma ṛṣabhaṃ vīrama akampyaṃ puruṣarṣabhama
ke taṃ yāntama anupreyuḥ ke cāsyāsana purògamāḥ
ke 'tiṣṭhana ke nayavartanta ke 'bhayavartanta saṃjaya
ke śūrā rathaśārdūlama acyutaṃ kaṣatriyarṣabhama
rathānīkaṃ gāhamānaṃ sahasā pṛṣṭhatò 'navayuḥ
yasa tamò 'raka ivāpòhana parasainyama amitrahā
sahasraraśmi paratimaḥ pareṣāṃ bhayama ādadhata
akaròda duṣkaraṃ karma raṇe kaurava śāsanāta
garasamānama anīkāni ya enaṃ paryavārayana
kṛtinaṃ taṃ durādharṣaṃ samyaga yāsyantama antike
kathaṃ śāṃtanavaṃ yuddhe pāṇḍavāḥ paratyavārayana
nikṛntantama anīkāni śaradaṃṣṭraṃ tarasvinama
cāpavyāttānanaṃ ghòrama asi jihvaṃ durāsadama
atyanyāna puruṣavyāghrāna harīmantama aparājitama
pātayāma āsa kaunteyaḥ kathaṃ tama ajitaṃ yudhi
ugradhanvānama ugreṣuṃ vartamānaṃ rathòttame
pareṣāma uttamāṅgāni paracinvantaṃ śiteṣubhiḥ
pāṇḍavānāṃ mahata sainyaṃ yaṃ dṛṣṭvòdyantama āhave
kālāgnima iva durdharṣaṃ samaveṣṭata nityaśaḥ
parikṛṣya sa senāṃ me daśarātrama anīkahā
jagāmāstama ivādityaḥ kṛtvā karma suduṣkarama
yaḥ sa śakra ivākṣayyaṃ varṣaṃ śaramayaṃ sṛjana
jaghāna yudhi yòdhānāma arbudaṃ daśabhira dinaiḥ
sa śete niṣṭanana bhūmau vātarugṇa iva darumaḥ
mama durmantritenāsau yathā nārha sa bhārata
kathaṃ śāṃtanavaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāma anīkinī
parahartuma aśakata tatra bhīṣmaṃ bhīmaparākramama
kathaṃ bhīṣmeṇa saṃgrāmama akurvana pāṇḍunandanāḥ
kathaṃ ca nājayada bhīṣmò daròṇe jīvati saṃjaya
kṛpe saṃnihite tatra bharadvājātmaje tathā
bhīṣmaḥ paraharatāṃ śareṣṭhaḥ kathaṃ sa nidhanaṃ gataḥ
kathaṃ cātirathasa tena pāñcālyena śikhaṇḍinā
bhīṣmò vinihatò yuddhe devaira api durutsahaḥ
yaḥ sapardhate raṇe nityaṃ jāmadagnyaṃ mahābalama
ajitaṃ jāmadagnyena śakratulyaparākramama
taṃ hataṃ samare bhīṣmaṃ mahārathabalòcitama
saṃjayācakṣva me vīraṃ yena śarma na vidmahe
māmakāḥ ke maheṣvāsā nājahuḥ saṃjayācyutama
duryòdhanaṃ samādiṣṭāḥ ke vīrāḥ paryavārayana
yaca chikhaṇḍi mukhāḥ sarve pāṇḍavā bhīṣmama abhyayuḥ
kaca cina na kuravò bhītāsa tatyajuḥ saṃjayācyutama
maurvī ghòṣastanayitnuḥ pṛṣatka pṛṣatò mahāna
dhanura havāda mahāśabdò mahāmegha ivònnataḥ
yada abhyavarṣata kaunteyāna sapāñcālāna sa sṛñjayāna
nighnana pararathāna vīrò dānavāna iva vajrabhṛta
iṣvastrasāgaraṃ ghòraṃ bāṇagrāhaṃ durāsadama
kārmukòrmiṇama akṣayyama advīpaṃ samare 'palavama
gadāsimakarāvartaṃ hayagrāhaṃ gajākulama
hayāna gajāna padātāṃśa ca rathāṃśa ca tarasā bahūna
nimajjayantaṃ samare paravīrāpahāriṇama
vidahyamānaṃ kòpena tejasā ca paraṃtapama
veleva makarāvāsaṃ ke vīrāḥ paryavārayana
bhīṣmò yada akaròta karma samare saṃjayārihā
duryòdhanahitārthāya ke tadāsya purò 'bhavana
ke 'rakṣana dakṣiṇaṃ cakraṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ
pṛṣṭhataḥ ke parāna vīrā upāsedhana yatavratāḥ
ke purastāda avartanta rakṣantò bhīṣmama antike
ke 'rakṣanna uttaraṃ cakraṃ vīrā vīrasya yudhyataḥ
vāme cakre vartamānāḥ ke 'ghanana saṃjaya sṛñjayāna
sametāgrama anīkeṣu ke 'bhayarakṣana durāsadama
pārśvataḥ ke 'bhayavartanta gacchantò durgamāṃ gatima
samūhe ke parāna vīrāna paratyayudhyanta saṃjaya
rakṣyamāṇaḥ kathaṃ vīraira gòpyamānāśa ca tena te
durjayānāma anīkāni nājayaṃsa tarasā yudhi
sarvalòkeśvarasyeva parameṣṭhi parajāpateḥ
kathaṃ parahartuma api te śekuḥ saṃjaya pāṇḍavāḥ
yasmina davīpe samāśritya yudhyanti kuravaḥ paraiḥ
taṃ nimagnaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śaṃsasi saṃjaya
yasya vīrye samāśvasya mama putrò bṛhadbalaḥ
na pāṇḍavāna agaṇayata kathaṃ sa nihataḥ paraiḥ
yaḥ purā vibudhaiḥ sendraiḥ sāhāyye yuddhadurmadaḥ
kāṅkṣitò dānavāna ghanadbhiḥ pitā mama mahāvrataḥ
yasmiña jāte mahāvīrye śaṃtanura lòkaśaṃkare
śòkaṃ duḥkhaṃ ca dainyaṃ ca parājahāta putra lakṣmaṇi
parajñā parāyaṇaṃ tajjñaṃ sada dharmanirataṃ śucima
vedavedāṅgatattvajñaṃ kathaṃ śaṃsasi me hatama
sarvāstravinayòpetaṃ dāntaṃ śāntaṃ manasvinama
hataṃ śāṃtanavaṃ śarutvā manye śeṣaṃ balaṃ hatama
dharmāda adharmò balavāna saṃprāpta iti me matiḥ
yatra vṛddhaṃ guruṃ hatvā rājyama icchanti pāṇḍavāḥ
jāmadagnyaḥ purā rāmaḥ sarvāstravida anuttamaḥ
ambārthama udyataḥ saṃkhye bhīṣmeṇa yudhi nirjitaḥ
tama indrasamakarmāṇaṃ kakudaṃ sarvadhanvināma
hataṃ śaṃsasi bhīṣmaṃ me kiṃ nu duḥkhama ataḥ parama
asakṛta kaṣatriya varātāḥ saṃkhye yena vinirjitāḥ
jāmadagnyasa tathā rāmaḥ paravīra nighātinā
tamāna nūnaṃ mahāvīryāda bhārgavāda yuddhadurmadāta
tejò vīryabalaira bhūyāña śikhaṇḍī darupadātmajaḥ
yaḥ śūraṃ kṛtinaṃ yuddhe sarvaśāstraviśāradama
paramāstravidaṃ vīraṃ jaghāna bharatarṣabhama
ke vīrāsa tama amitraghnama anvayuḥ śatrusaṃsadi
śaṃsa me tada yathāvṛttaṃ yuddhaṃ bhīṣmasya pāṇḍavaiḥ
yòṣeva hatavīrā me senā putrasya saṃjaya
agòpama iva còdbhrāntaṃ gòkulaṃ tada balaṃ mama
pauruṣaṃ sarvalòkasya paraṃ yasya mahāhave
parāsikte ca vasa tasmina kathama āsīna manasa tadā
jīvite 'paya adya sāmarthyaṃ kima ivāsmāsu saṃjaya
ghātayitvā mahāvīryaṃ pitaraṃ lòkadhārmikama
agādhe salile magnāṃ nāvaṃ dṛṣṭveva pāragāḥ
bhīṣme hate bhṛśaṃ duḥkhāna manye śòcanti putrakāḥ
adrisāramayaṃ nūnaṃ sudṛḍhaṃ hṛdayaṃ mama
yaca charutvā puruṣavyāghraṃ hataṃ bhīṣmaṃ na dīryate
yasminna astraṃ ca medhā ca nītiśa ca bharatarṣabhe
aprameyāṇi durdharṣe kathaṃ sa nihatò yudhi
na cāstreṇa na śauryeṇa tapasā medhayā na ca
na dhṛtyā na punasa tayāgāna mṛtyòḥ kaśa cida vimucyate
kālò nūnaṃ mahāvīryaḥ sarvalòkaduratyayaḥ
yatra śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ hataṃ śaṃsasi saṃjaya
putraśòkābhisaṃtaptò mahada duḥkhama acintayana
āśaṃse 'haṃ purā tarāṇaṃ bhīṣmāca chaṃtanunandanāta
yadādityama ivāpaśyata patitaṃ bhuvi saṃjaya
duryòdhanaḥ śāṃtanavaṃ kiṃ tadā paratyapadyata
nāhaṃ saveṣāṃ pareṣāṃ vā buddhyā saṃjaya cintayana
śeṣaṃ kiṃ cita parapaśyāmi paratyanīke mahīkṣitāma
dāruṇaḥ kaṣatradharmò 'yama ṛṣibhiḥ saṃpradarśitaḥ
yatra śāṃtanavaṃ hatvā rājyama icchanti pāṇḍavāḥ
vayaṃ vā rājyama icchāmò ghātayitvā pitāmahama
kaṣatradharme sathitāḥ pārthā nāparādhyanti putrakāḥ
etada āryeṇa kartavyaṃ kṛcchrāsva āpatsu saṃjaya
parākramaḥ paraṃ śaktyā taca ca tasmina paratiṣṭhitama
anīkāni vinighnantaṃ harīmantama aparājitama
kathaṃ śāṃtanavaṃ tāta pāṇḍuputrā nayapātayana
kathaṃ yuktānya anīkāni kathaṃ yuddhaṃ mahātmabhiḥ
kathaṃ vā nihatò bhīṣmaḥ pitā saṃjaya me paraiḥ
duryòdhanaśa ca karṇaśa ca śakuniśa cāpi saubalaḥ
duḥśāsanaśa ca kitavò hate bhīṣme kima abruvana
yaca charīraira upastīrṇāṃ naravāraṇavājināma
śaraśaktigadākhaḍgatòmarākṣāṃ bhayāvahāma
parāviśana kitavā mandāḥ sabhāṃ yudhi durāsadāma
parāṇadyūte paratibhaye ke 'dīvyanta nararṣabhāḥ
ke 'jayana ke jitāsa tatra hṛtalakṣā nipātitāḥ
anye bhīṣmāca chāṃtanavāta tana mamācakṣva saṃjaya
na hi me śāntira astīha yudhi devavrataṃ hatama
pitaraṃ bhīmakarmāṇaṃ śarutvā me duḥkhama āviśata
ārtiṃ me hṛdaye rūḍhāṃ mahatīṃ putra kāritāma
tavaṃ siñcana sarpiṣevāgnima uddīpayasi saṃjaya
mahāntaṃ bhārama udyamya viśrutaṃ sārva laukikama
dṛṣṭvā vinihataṃ bhīṣmaṃ manye śòcanti putrakāḥ
śaròṣyāmi tāni duḥkhāni duryòdhanakṛtānya ahama
tasmāna me sarvama ācakṣva yadvṛttaṃ tatra saṃjaya
saṃgrāme pṛthivīśānāṃ mandasyābuddhi saṃbhavama
apanītaṃ sunītaṃ vā tana mamācakṣva saṃjaya
yatkṛtaṃ tatra bhīṣmeṇa saṃgrāme jayama icchatā
teyò yuktaṃ kṛtāstreṇa śaṃsa taca cāpya aśeṣataḥ
yathā tada abhavada yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayòḥ
karameṇa yena yasmiṃśa ca kāle yaca ca yathā ca tata
[sa]
tavada yuktò 'yama anupraśnò mahārāja yathārhasi
na tu duryòdhane dòṣama imama āsaktuma arhasi
ya ātmanò duścaritāda aśubhaṃ parāpnuyāna naraḥ
enasā tena nānyaṃ sa upāśaṅkituma arhati
mahārāja manuṣyeṣu nindyaṃ yaḥ sarvama ācareta
sa vadhyaḥ sarvalòkasya ninditāni samācarana
nikārò nikṛtiprajñaiḥ pāṇḍavaisa tavatpratīkṣayā
anubhūtaḥ sahāmātyaiḥ kaṣāntaṃ ca suciraṃ vane
hayānāṃ ca gajānāṃ ca śūrāṇāṃ cāmitaujasāma
paratyakṣaṃ yana mayā dṛṣṭaṃ dṛṣṭaṃ yògabalena ca
śṛṇu tata pṛthivīpāla mā ca śòke manaḥ kṛthāḥ
diṣṭama etata purā nūnama evaṃ bhāvi narādhipa
namaskṛtvā pitusa te 'haṃ pārāśaryāya dhīmate
yasya parasādāda divyaṃ me parāptaṃ jañānama anuttamama
dṛṣṭiśa cātīndriyā rājana dūrāca charavaṇama eva ca
paracittasya vijñānama atītānāgatasya ca
vayutthitòtpattivijñānama ākāśe ca gatiḥ sadā
śastraira asaṅgò yuddheṣu varadānāna mahātmanaḥ
śṛṇu me vistareṇedaṃ vicitraṃ paramādbhutama
bhāratānāṃ mahada yuddhaṃ yathābhūla lòmaharṣaṇama
teṣva anīkeṣu yata teṣu vayūḍheṣu ca vidhānataḥ
duryòdhanò mahārāja duḥśāsanama athābravīta
duḥśāsana rathāsa tūrṇaṃ yujyantāṃ bhīṣmarakṣiṇaḥ
anīkāni ca sarvāṇi śīghraṃ tavama anucòdaya
ayaṃ mā samanuprāptò varṣapūgābhicintitaḥ
pāṇḍavānāṃ sa sainyānāṃ kurūṇāṃ ca samāgamaḥ
nātaḥ kāryatamaṃ manye raṇe bhīṣmasya rakṣaṇāta
hanyāda guptò haya asau pārthāna sòmakāṃśa ca sa sṛñjayāna
abravīca ca viśuddhātmā nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinama
śarūyate satrī haya asau pūrvaṃ tasmāda varjyò raṇe mama
tasmāda bhīṣmò rakṣitavyò viśeṣeṇeti me matiḥ
śikhaṇḍinò vadhe yattāḥ sarve tiṣṭhantu māmakāḥ
tathā parācyāśa paratīcyāśa ca dākṣiṇātyòttarā pathāḥ
sarvaśastrāstrakuśalāsa te rakṣantu pitāmahama
arakṣyamāṇaṃ hi vṛkò hanyāta siṃhaṃ mahābalama
mā siṃhaṃ jambukeneva ghātayāmaḥ śikhaṇḍinā
vāmaṃ cakraṃ yudhāmanyura uttamaujāśa ca dakṣiṇama
gòptārau phalgunasyaitau phalgunò 'pi śikhaṇḍinaḥ
saṃrakṣyamāṇaḥ pārthena bhīṣmeṇa ca vivarjitaḥ
yathā na hanyāda gāṅgeyaṃ duḥśāsana tathā kuru
tatò rajanyāṃ vayuṣṭātāṃ śabdaḥ samabhavana mahāna
karòśatāṃ bhūmipālānāṃ yujyatāṃ yujyatāma iti
śaṅkhadundubhinirghòṣaiḥ siṃhanādaiśa ca bhārata
hayaheṣita śabdaiśa ca rathanemi savanaisa tathā
gajānāṃ bṛṃhatāṃ caiva yòdhānāṃ cābhigarjatāma
kaṣveḍitāsphòṭitòtkruṣṭaisa tumulaṃ sarvatò 'bhavata
udatiṣṭhana mahārāja sarvaṃ yuktama aśeṣataḥ
sūryòdaye mahata sainyaṃ kurupāṇḍavasenayòḥ
tava rājendra putrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ tathaiva ca
tatra nāgā rathāśa caiva jāmbūnadapariṣkṛtāḥ
vibhrājamānā dṛśyante meghā iva sa vidyutaḥ
rathānīkānya adṛśyanta nagarāṇīva bhūriśaḥ
atīva śuśubhe tatra pitā te pūrṇacandravata
dhanurbhira ṛṣṭibhiḥ khaḍgaira gadābhiḥ śaktitòmaraiḥ
yòdhāḥ paraharaṇaiḥ śubhraiḥ saveṣva anīkeṣva avasthitāḥ
gajā rathāḥ padātāśa ca turagāśa ca viśāṃ pate
vayatiṣṭhana vāgurākārāḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ
dhavajā bahuvidhākārā vayadṛśyanta samucchritāḥ
saveṣāṃ caiva pareṣāṃ ca dayutimantaḥ sahasraśaḥ
kāñcanā maṇicitrāṅgā javalanta iva pāvakāḥ
arciṣmantò vayaròcanta dhavajā rājñāṃ sahasraśaḥ
mahendra ketavaḥ śubhrā mahendra sadaneṣva iva
saṃnaddhāsa teṣu te vīrā dadṛśura yuddhakāṅkṣiṇaḥ
udyataira āyudhaira citrāsa talabaddhāḥ kalāpinaḥ
ṛṣabhākṣā manuṣyendrāśa camūmukhagatā babhuḥ
śakuniḥ saubalaḥ śalyaḥ saundhavò 'tha jayadrathaḥ
vindānuvindāva āvantyau kāmbòjaśa ca sudakṣiṇaḥ
śarutāyudhaśa ca kāliṅgò jayatsenaśa ca pārthivaḥ
bṛhadbalaśa ca kauśalyaḥ kṛtavarmā ca satvataḥ
daśaite puruṣavyāghraḥ śūrāḥ parighabāhavaḥ
akṣauhiṇīnāṃ patayò yajvānò bhūridakṣiṇāḥ
ete cānye ca bahavò duryòdhana vaśānugāḥ
rājānò rājaputrāśa ca nītimantò mahābalāḥ
saṃnaddhāḥ samadṛśyanta saveṣva anīkeṣva avasthitāḥ
baddhakṛṣṇājināḥ sarve dhavajinò muñja mālinaḥ
sṛṣṭā duryòdhanasyārthe barahmalòkāya dīkṣitāḥ
samṛddhā daśavāhinyaḥ parigṛhya vayavasthitāḥ
ekādaśī dhārtarāṣṭrī kauravāṇāṃ mahācamūḥ
agrataḥ sarvasainyānāṃ yatra śāṃtanavò 'garaṇīḥ
śavetòṣṇīṣaṃ śavetahayaṃ śavetavarmāṇama acyutama
apaśyāma mahārāja bhīṣmaṃ candrama ivòditama
hematāladhvajaṃ bhīṣmaṃ rājate sayandane sathitama
śavetābhra iva tīkṣṇāṃśuṃ dadṛśuḥ kurupāṇḍavāḥ
dṛṣṭvā camūmukhe bhīṣmaṃ samakampanta pāṇḍavāḥ
sṛñjayāśa ca maheṣvāsā dhṛṣṭadyumnapurògamāḥ
jṛmbhamāṇaṃ mahāsiṃhaṃ dṛṣṭvā kaṣudramṛgā yathā
dhṛṣṭadyumnamukhāḥ sarve samudvivijire muhuḥ
ekādaśaitāḥ śarījuṣṭā vāhinyasa tava bhārata
pāṇḍavānāṃ tathā sapta mahāpuruṣapālitāḥ
unmattamakarāvartau mahāgrāhasamākulau
yugānte samupetau davau dṛśyete sāgarāva iva
naiva nasa tādṛśò rājana dṛṣṭapūrvò na ca śarutaḥ
anīkānāṃ sametānāṃ samavāyasa tathāvidhaḥ
[sa]
yathā sa bhagavāna vayāsaḥ kṛṣṇadvaipāyanò 'baravīta
tathaiva sahitāḥ sarve samājagmura mahīkṣitaḥ
maghā viṣayagaḥ sòmasa tada dinaṃ paratyapadyata
dīpyamānāśa ca saṃpetura divi sapta mahāgrahāḥ
davidhā bhūta ivāditya udaye paratyadṛśyata
javalantyā śikhayā bhūyò bhānumāna uditò divi
vavāśire ca dīptāyāṃ diśi gòmāyuvāyasāḥ
lipsamānāḥ śarīrāṇi māṃsaśòṇitabhòjanāḥ
ahanya ahani pārthānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ
bharadvājātmajaśa caiva parātara utthāya saṃyatau
jayò 'satu pāṇḍuputrāṇāma itya ūcatura ariṃdamau
yuyudhāte tavārthāya yathā sa samayaḥ kṛtaḥ
sarvadharmaviśeṣajñaḥ pitā devavratasa tava
samānīya mahīpālāna idaṃ vacanama abravīta
idaṃ vaḥ kaṣatriyā davāraṃ savargāyāpāvṛtaṃ mahata
gacchadhvaṃ tena śakrasya barahmaṇaśa ca sa lòkatāma
eṣa vaḥ śāśvataḥ panthāḥ pūrvaiḥ pūrvataraira gataḥ
saṃbhāvayata cātmānama avyagramanasò yudhi
nābhāgò hi yayātiśa ca māndhātā nahuṣò nṛgaḥ
saṃsiddhāḥ paramaṃ sathānaṃ gatāḥ karmabhira īdṛśaiḥ
adharmaḥ kaṣatriyasyaiṣa yada vayādhimaraṇaṃ gṛhe
yada ājau nidhanaṃ yāti sò 'saya dharmaḥ sanātanaḥ
evama uktā mahīpālā bhīṣmeṇa bharatarṣabha
niryayuḥ savānya anīkāni śòbhayantò rathòttamaiḥ
sa tu vaikartanaḥ karṇaḥ sāmātyaḥ saha bandhubhiḥ
nayāsitaḥ samare śastraṃ bhīṣmeṇa bharatarṣabha
apetakarṇāḥ putrāsa te rājānaśa caiva tāvakāḥ
niryayuḥ siṃhanādena nādayantò diśò daśa
śavetaiśa chatraiḥ patākābhira dhavajavāraṇavājibhiḥ
tānya anīkānya aśòbhanta rathaira atha padātibhiḥ
bherī paṇavaśabdaiśa ca paṭahānāṃ ca nisvanaiḥ
rathanemi ninādaiśa ca babhūvākulitā mahī
kāñcanāṅgadakeyūraiḥ kārmukaiśa ca mahārathāḥ
bharājamānā vayadṛśyanta jaṅgamāḥ parvatā iva
tālena mahatā bhīṣmaḥ pañca tāreṇa ketunā
vimalāditya saṃkāśasa tasthau kurucamūpatiḥ
ye tavadīyā maheṣvāsā rājānò bharatarṣabhaḥ
avartanta yathādeśaṃ rājaña śāṃtanavasya te
sa tu gòvāsanaḥ śaibyaḥ sahitaḥ sarvarājabhiḥ
yayau mātaṅgarājena rājārheṇa patākinā
padmavarṇasa tava anīkānāṃ sarveṣāma agrataḥ sathitaḥ
aśvatthāmā yayau yattaḥ siṃhalāṅgala ketanaḥ
śarutāyuśa citrasenaśa ca purumitrò viviṃśatiḥ
śalyò bhuri śaravāśa caiva vikarṇaśa ca mahārathaḥ
ete sapta maheṣvāsā daròṇaputra purògamāḥ
sayandanaira varavarṇābhaira bhīṣmasyāsana puraḥsarā
teṣāma api mahòtsedhāḥ śòbhayantò rathòttamāna
bharājamānā vayadṛśyanta jāmbūnadamayā dhavajāḥ
jāmbūnadamayī vediḥ kamaṇḍaluvibhūṣitā
ketura ācārya mukhyasya daròṇasya dhanuṣā saha
anekaśatasāhasrama anīkama anukarṣataḥ
mahāna duryòdhanasyāsīna nāgò maṇimayò dhavajaḥ
tasya paurava kāliṅgau kāmbòjaśa ca sudakṣiṇaḥ
kaṣemadhanvā sumitraśa ca tasthuḥ paramukhatò rathāḥ
sayandanena mahārheṇa ketunā vṛṣabheṇa ca
parakarṣanna iva senāgraṃ māgadhaśa ca nṛpò yayau
tada aṅgapatinā guptaṃ kṛpeṇa ca mahātmanā
śāradābhracaya parakhyaṃ parācyānāma abhavada balama
anīka paramukhe tiṣṭhana varāheṇa mahāyaśāḥ
śuśubhe ketumukhyena rājatena jayadrathaḥ
śataṃ rathasahasrāṇāṃ tasyāsana vaśavartinaḥ
aṣṭau nāgasahasrāṇi sādināma ayutāni ṣaṭa
tata sindhupatinā rājana pālitaṃ dhavajinīmukhama
ananta rathanāgāśvama aśòbhata mahada balama
ṣaṣṭyā rathasahasraisa tu nāgānāma ayutena ca
patiḥ sarvaka liṅgānāṃ yayau ketumatā saha
tasya parvatasaṃkāśā vayaròcanta mahāgajāḥ
yantratòmara tūṇīraiḥ patākābhiśa ca śòbhitāḥ
śuśubhe ketumukhyena pādapena kaliṅgapaḥ
śavetaca chatreṇa niṣkeṇa cāmaravyajanena ca
ketumāna api mātaṅgaṃ vicitraparamāṅkuśama
āsthitaḥ samare rājana meghastha iva bhānumāna
tejasā dīpyamānasa tu vāraṇòttamama āsthitaḥ
bhagadattò yayau rājā yathā vajradharasa tathā
jaga sakandhagatāva āstāṃ bhagadattena saṃmitau
vindānuvindāva āvantyau ketumantama anuvratau
sa rathānīkavāna vayūhò hastyaṅgòttama śīrṣavāna
vājipakṣaḥ patanna ugraḥ parāharata sarvatò mukhaḥ
daròṇena vihitò rājana rājñā śāṃtanavena ca
tathaivācārya putreṇa bāhlīkena kṛpeṇa ca
[sa]
tatò muhūrtāta tumulaḥ śabdò hṛdayakampanaḥ
aśrūyata mahārāja yòdhānāṃ parayuyutsatāma
śaṅkhadundubhinirghòṣaira vāraṇānāṃ ca bṛṃhitaiḥ
rathānāṃ nemighòṣaiśa ca dīryatīva vasuṃdharā
hayānāṃ heṣamāṇānāṃ yòdhānāṃ tatra garjatāma
kaṣaṇena khaṃ diśaśa caiva śabdenāpūritaṃ tadā
putrāṇāṃ tava durdharṣe pāṇḍavānāṃ tathaiva ca
samakampanta sainyāni parasparasamāgame
tatra nāgā rathāśa caiva jāmbūnadavibhūṣitāḥ
bharājamānā vayadṛśyanta meghā iva sa vidyutaḥ
dhavajā bahuvidhākārāsa tāvakānāṃ narādhipa
kāñcanāṅgadinò rejura javalitā iva pāvakāḥ
saveṣāṃ caiva pareṣāṃ ca samadṛśyanta bhārata
mahendra ketavaḥ śubhrā mahendra sadaneṣva iva
kāñcanaiḥ kavacaira vīrā javalanārkasamaprabhaiḥ
saṃnaddhāḥ paratyadṛśyanta garahāḥ parajvalitā iva
udyataira āyudhaiśa citraisa talabaddhāḥ patākinaḥ
ṛṣabhākṣā maheṣvāsāśa camūmukhagatā babhuḥ
pṛṣṭhagòpāsa tu bhīṣmasya putrāsa tava narādhipa
duḥśāsanò durviṣahò durmukhò duḥsahasa tathā
viviṃśatiśa citrasenò vikarṇaśa ca mahārathaḥ
satyavrataḥ purumitrò jayò bhūriśravāḥ śalaḥ
rathā viṃśatisāhasrāsa tathaiṣāma anuyāyinaḥ
abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayò 'tha vasātayaḥ
śālvā matsyāsa tathāmbaṣṭhāsa tarigartāḥ kekayāsa tathā
sauvīrāḥ kitavāḥ parācyāḥ paratīcyòdīcyamālavāḥ
davādaśaite janapadāḥ sarve śūrāsa tanutyajaḥ
mahatā rathavaṃśena te 'bhayarakṣana pitāmahama
anīkaṃ daśasāhasraṃ kuñjarāṇāṃ tarasvināma
māghadò yena nṛpatisa tadrathānīkama anvayāta
rathānāṃ cakrarakṣāśa ca pādaprakṣāśa ca dantināma
abhūvana vāhinīmadhye śatānāma ayutāni ṣaṭa
pādātāśa cāgratò 'gacchana dhanuśa carmāsi pāṇayaḥ
anekaśatasāhasrā nakharaprāsayòdhinaḥ
akṣauhiṇyò daśaikā ca tava putrasya bhārata
adṛśyanta mahārāja gaṅgeva yamunāntare
[dhṛ]
akṣauhiṇyò daśaikāṃ ca vayūḍhāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ
kathama alpena sainyena paratyavyūhata pāṇḍavaḥ
yò veda mānuṣaṃ vayūhaṃ daivaṃ gāndharvama āsurama
kathaṃ bhīṣmaṃ sa kaunteyaḥ paratyavyūhata pāṇḍavaḥ
[sa]
dhārtarāṣṭrāṇya anīkāni dṛṣṭvā vayūḍhāni pāṇḍavaḥ
abhyabhāṣata dharmātmā dharmarājò dhanaṃjayama
maharṣera vacanāta tāta vedayanti bṛhaspateḥ
saṃhatāna yòdhayeda alpāna kāmaṃ vistārayeda bahūna
sūcīmukhama anīkaṃ sayāda alpānāṃ bahubhiḥ saha
asmākaṃ ca tathā sainyama alpīyaḥ sutarāṃ paraiḥ
etada vacanama ājñāya maharṣera vayūha pāṇḍava
taca charutvā dharmarājasya paratyabhāṣata phalguṇaḥ
eṣa vayūhāmi te rājana vayūhaṃ paramadurjayama
acalaṃ nāma vajrākhyaṃ vihitaṃ vajrapāṇinā
yaḥ sa vāta ivòddhūtaḥ samare duḥsahaḥ paraiḥ
sa naḥ purò yòtsyati vai bhīmaḥ paraharatāṃ varaḥ
tejāṃsi ripusainyānāṃ mṛdnana puruṣasattamaḥ
agre 'garaṇīra yāsyati nò yuddhòpāya vicakṣaṇaḥ
yaṃ dṛṣṭvā pārthivāḥ sarve duryòdhana purògamāḥ
nivartiṣyanti saṃbhrāntāḥ siṃhaṃ kaṣudramṛgā iva
taṃ sarve saṃśrayiṣyāmaḥ parākārama akutòbhayama
bhīmaṃ paraharatāṃ śareṣṭhaṃ vajrapāṇima ivāmarāḥ
na hi sò 'sati pumā~la lòke yaḥ saṃkruddhaṃ vṛkòdarama
daraṣṭuma atyugra karmāṇaṃ viṣaheta nararṣabhama
bhīmasenò gadāṃ bibhrada vajrasāramayīṃ dṛḍhāma
carana vegena mahatā samudrama api śòṣayeta
kekayā dhṛṣṭaketuśa ca cekitānaśa ca vīryavāna
eta tiṣṭhanti sāmātyāḥ parekṣakāsa te nareśvara
dhṛtarāṣṭrasya dāyādā iti bībhatsura abravīta
baruvāṇaṃ tu tathā pārthaṃ sarvasainyāni māriṣa
apūjayaṃsa tadā vāgbhira anukūlābhira āhave
evama uktvā mahābāhusa tathā cakre dhanaṃjayaḥ
vayūhya tāni balānya āśu parayayau phalgunasa tadā
saṃprayātāna kurūna dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ
gaṅgeva pūrṇā satimitā sayandamānā vayadṛśyata
bhīmasenò 'garaṇīsa teṣāṃ dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ
nakulaḥ sahadevaśa ca dhṛṣṭaketuśa ca vīryavāna
samudyòjya tataḥ paścāda rājāpya akṣauhiṇī vṛtaḥ
bharātṛbhiḥ saha putraiśa ca sò 'bhayarakṣata pṛṣṭhataḥ
cakrarakṣau tu bhīmasya mādrīputrau mahādyutī
daraupadeyāḥ sa saubhadrāḥ pṛṣṭhagòpāsa tarasvinaḥ
dhṛṣṭadyumnaśa ca pāñcālyasa teṣāṃ gòptā mahārathaḥ
sahitaḥ pṛtanā śūrai rathamukhyaiḥ parabhadrakaiḥ
śikhaṇḍī tu tataḥ paścāda arjunenābhirakṣitaḥ
yattò bhīṣmavināśāya parayayau bharatarṣabha
pṛṣṭhagòpò 'rajunasyāpi yuyudhānò mahārathaḥ
cakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau
rājā tu madhyamānīke kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
bṛhadbhiḥ kuñjaraira mattaiśa caladbhira acalaira iva
akṣauhiṇyā ca pāñcālyò yajñasenò mahāmanāḥ
virāṭama anvayāta paścāta pāṇḍavārthe parākramī
teṣāma ādityacandrābhāḥ kanakòttama bhūṣaṇāḥ
nānā cihnadharā rājana ratheṣva āsana mahādhvajāḥ
samutsarpya tataḥ paścāda dhṛṣṭadyumnò mahārathaḥ
bharātṛbhiḥ saha putraiśa ca sò 'bhayarakṣada yudhiṣṭhirama
tavadīyānāṃ pareṣāṃ ca ratheṣu vividhāna dhavajāna
abhibhūyārjunasyaikò dhavajasa tasthau mahākapiḥ
pādātāsa tava agratò 'gacchanna asi śaktyṛṣṭi pāṇayaḥ
anekaśatasāhasrā bhīmasenasya rakṣiṇaḥ
vāraṇā daśasāhasrāḥ parabhinnakaraṭā mukhāḥ
śūrā hemamayaira jālaira dīpyamānā ivācalāḥ
kaṣaranta iva jīmūtā madārdrāḥ padmagandhinaḥ
rājānama anvayuḥ paścāca calanta iva parvatāḥ
bhīmasenò gadāṃ bhīmāṃ parakarṣana parighòpamāma
paracakarṣa mahata sainyaṃ durādharṣò mahāmanāḥ
tama arkama iva duṣprekṣyaṃ tapantaṃ raśmimālinama
na śekuḥ sarvatò yòdhāḥ parativīkṣituma antike
vajrò nāmaiṣa tu vayūhò durbhidaḥ sarvatò mukhaḥ
cāpavidyuda dhavajò ghòrò guptò gāṇḍīvadhanvanā
yaṃ parativyūhya tiṣṭhanti pāṇḍavāsa tava vāhinīma
ajeyò mānuṣe lòke pāṇḍavaira abhirakṣitaḥ
saṃdhyāṃ tiṣṭhatsu sainyeṣu sūryasyòdayanaṃ parati
parāvāta sa pṛṣatò vāyura anabhre satanayitnumāna
viṣvaga vātāśa ca vāntya ugrā nīcaiḥ śarkara karṣiṇaḥ
rajaśa còddhūyamānaṃ tu tamasāca chādayaja jagata
papāta mahatī còlkā parāṅmukhī bharatarṣabha
udyantaṃ sūryama āhatya vayaśīryata mahāsvanā
atha sajjīyamāneṣu sainyeṣu bharatarṣabha
niṣprabhò 'bhayuditāta sūryaḥ sa ghòṣò bhūśa cacāla ha
vayaśīryata sa nādā ca tadā bharatasattama
nirghātā bahavò rājana dikṣu sarvāsu cābhavana
parādurāsīda rajasa tīvraṃ na parājñāyata kiṃ cana
dhavajānāṃ dhūyamānānāṃ sahasā mātariśvanā
kiṅkiṇījālanaddhānāṃ kāñcanasragvatāṃ ravaiḥ
mahatāṃ sa patākānāma ādityasamatejasāma
sarvaṃ jhaṇa jhaṇī bhūtama āsīta tālavaneṣva iva
evaṃ te puruṣavyāghrāḥ pāṇḍavā yuddhanandinaḥ
vayavasthitāḥ parativyūhya tava putrasya vāhinīma
saraṃsanta iva majjānò yòdhānāṃ bharatarṣabha
dṛṣṭvāgratò bhīmasenaṃ gadāpāṇima avasthitama
[dhṛ]
sūryòdaye saṃjaya ke nu pūrvaṃ; yuyutsavò hṛṣyamāṇā ivāsana
māmakā vā bhīṣma netrāḥ samīke; pāṇḍavā vā bhīma netrāsa tadānīma
keṣāṃ jaghanyau sòmasūryau sa vāyū; keṣāṃ senāṃ śavāpadā vayābhaṣanta
keṣāṃ yūnāṃ mukhavarṇāḥ parasannāḥ; sarvaṃ haya etada barūhi tattvaṃ yathāvata
[sa]
ubhe sene tulyama ivòpayāte; ubhe vayūhe hṛṣṭarūpe narendra
ubhe citre vanarāji parakāśe; tathaivòbhe nāgarathāśvapūrṇe
ubhe sene bṛhatī bhīmarūpe; tathaivòbhe bhārata durviṣahye
tathaivòbhe savargajayāya sṛṣṭe; tathā haya ubhe satpuruṣārya gupte
paścāna mukhāḥ kuravò dhārtarāṣṭrāḥ; sathitāḥ pārthāḥ parāṅmukhā yòtsyamānāḥ
daityendra seneva ca kauravāṇāṃ; devendra seneva ca pāṇḍavānāma
śukrò vāyuḥ pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānāṃ; dhārtarāṣṭrāña śavāpadā vayābhaṣanta
gajendrāṇāṃ madagandhāṃśa ca tīvrāna; na sehire tava putrasya nāgāḥ
duryòdhanò hastinaṃ padmavarṇaṃ; suvarṇakakṣyaṃ jātibalaṃ parabhinnama
samāsthitò madhyagataḥ kurūṇāṃ; saṃstūyamānò bandibhira māgadhaiśa ca
candraprabhaṃ śavetama asyātapatraṃ; sauvarṇī saraga bharājate còttamāṅge
taṃ sarvataḥ śakuniḥ pārvatīyaiḥ; sārdhaṃ gāndhāraiḥ pāti gāndhārarājaḥ
bhīṣmò 'garataḥ sarvasainyasya vṛddhaḥ; śavetaca chatraḥ śavetadhanuḥ sa śaṅkhaḥ
śavetòṣṇīṣaḥ pāṇḍureṇa dhavajena; śavetaira aśvaiḥ śavetaśailaprakāśaḥ
tasya sainyaṃ dhārtarāṣṭrāśa ca sarve; bāhlīkānāma ekadeśaḥ śalaśa ca
ye cāmbaṣṭhāḥ kaṣatriyā ye ca sindhau; tathā sauvīrāḥ pañca nadāśa ca śūrāḥ
śòṇaira hayai rukmarathò mahātmā; daròṇò mahābāhura adīnasattvaḥ
āste guruḥ parayaśāḥ sarvarājñāṃ; paścāca camūma indra ivābhirakṣana
vārddhakṣatriḥ sarvasainyasya madhye; bhūriśravāḥ purumitrò jayaśa ca
śālvā matsyāḥ kekayāśa cāpi sarve; gajānīkaira bharātarò yòtsyamānāḥ
śāradvataśa còttaradhūra mahātmā; maheṣvāsò gautamaśa citrayòdhī
śakaiḥ kirātaira yavanaiḥ pahlavaiśa ca; sārdhaṃ camūma uttaratò 'bhipāti
mahārathaira andhakavṛṣṇibhòjaiḥ; saurāṣṭrakaira nairṛtaira āttaśastraiḥ
bṛhadbalaḥ kṛtavarmābhiguptò; balaṃ tavadīyaṃ dakṣiṇatò 'bhipāti
saṃśaptakānāma ayutaṃ rathānāṃ; mṛtyura jayò vārjunasyeti sṛṣṭāḥ
yenārjunasa tena rājana kṛtāstrāḥ; parayātā vai te tarigartāśa ca śūrāḥ
sāgraṃ śatasahasraṃ tu nāgānāṃ tava bhārata
nāge nāge rathaśataṃ śataṃ cāśvā rathe rathe
aśve 'śave daśa dhānuṣkā dhānuṣke daśa carmiṇaḥ
evaṃ vayūḍhānya anīkāni bhīṣmeṇa tava bhārata
avyūhana mānuṣaṃ vayūhaṃ daivaṃ gāndharvama āsurama
divase divase parāpte bhīṣmaḥ śāṃtanavò 'garaṇīḥ
mahārathaughavipulaḥ samudra iva parvaṇi
bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vayūhaḥ paratyaṅmukhò yudhi
anantarūpā dhavajinī tavadīyā; narendra bhīmā na tu pāṇḍavānāma
tāṃ tava eva manye bṛhatīṃ duṣpradhṛṣyāṃ; yasyā netārau keśavaśa cārjunaśa ca
[sa]
bṛhatīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ dṛṣṭvā senāṃ samudyatāma
viṣādama agamada rājā kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
vayūhaṃ bhīṣmeṇa cābhedyaṃ kalpitaṃ parekṣya pāṇḍavaḥ
abhedyama iva saṃprekṣya viṣaṇṇò 'rajunama abravīta
dhanaṃjaya kathaṃ śakyama asmābhira yòddhuma āhave
dhārtarāṣṭraira mahābāhò yeṣāṃ yòddhā pitāmahaḥ
akṣòbhyò 'yama abhedyaśa ca bhīṣmeṇāmitrakarśinā
kalpitaḥ śāstradṛṣṭena vidhinā bhūri tejasā
te vayaṃ saṃśayaṃ parāptāḥ sa sainyāḥ śatrukarśana
kathama asmāna mahāvyūhāda udyānaṃ nò bhaviṣyati
athārjunò 'baravīta pārthaṃ yudhiṣṭhirama amitrahā
viṣaṇṇama abhisaṃprekṣya tava rājanna anīkināma
parajñayābhyadhikāña śūrāna guṇayuktāna bahūna api
jayantya alpatarā yena tana nibòdha viśāṃ pate
tata tu te kāraṇaṃ rājana paravakṣyāmya anasūyave
nāradasa tama ṛṣira veda bhīṣmadròṇau ca pāṇḍava
etama evārthama āśritya yuddhe devāsure 'baravīta
pitāmahaḥ kila purā mahendrādīna divaukasaḥ
na tathā balavīryābhyāṃ vijayante jigīṣavaḥ
yathāsatyānṛśaṃsyābhyāṃ dharmeṇaivòdyamena ca
tayaktvādharmaṃ ca lòbhaṃ ca mòhaṃ còdyamama āsthitāḥ
yudhyadhvama anahaṃkārā yatò dharmasa tatò jayaḥ
evaṃ rājana vijānīhi dharuvò 'samākaṃ raṇe jayaḥ
yathā me nāradaḥ parāha yataḥ kṛṣṇasa tatò jayaḥ
guṇabhūtò jayaḥ kṛṣṇe pṛṣṭhatò 'naveti mādhavama
anyathā vijayaśa cāsya saṃnatiśa cāparò guṇaḥ
ananta tejā gòvindaḥ śatrupūgeṣu nirvyathaḥ
puruṣaḥ sanātanatamò yataḥ kṛṣṇasa tatò jayaḥ
purā haya eṣa harira bhūtvā vaikuṇṭhò 'kuṇṭhasāyakaḥ
surāsurāna avasphūrjanna abravīta ke jayantva iti
anu kṛṣṇaṃ jayemeti yaira uktaṃ tatra taira jitama
tatprasādāda dhi tarailòkyaṃ parāptaṃ śakrādibhiḥ suraiḥ
tasya te na vayathāṃ kāṃ cida iha paśyāmi bhārata
yasya te jayama āśāste viśvabhuka taridaśeśvaraḥ
[sa]
tatò yudhiṣṭhirò rājā savāṃ senāṃ samacòdayata
parativyūhanna anīkāni bhīṣmasya bharatarṣabha
yathòddiṣṭānya anīkāni paratyavyūhanta pāṇḍavāḥ
savargaṃ parama abhīpsantaḥ suyuddhena kurūdvahāḥ
madhye śikhaṇḍinò 'nīkaṃ rakṣitaṃ savyasācinā
dhṛṣṭadyumnasya ca savayaṃ bhīṣmeṇa paripālitama
anīkaṃ dakṣiṇaṃ rājana yuyudhānena pālitama
śarīmatā sātvatāgryeṇa śakreṇeva dhanuṣmatā
mahendra yānapratimaṃ rathaṃ tu; sòpaskaraṃ hāṭakaratnacitrama
yudhiṣṭhiraḥ kāñcanabhāṇḍa yòktraṃ; samāsthitò nāgakulasya madhye
samucchritaṃ dāntaśalākama asya; supāṇḍuraṃ chatrama atīva bhāti
paradakṣiṇaṃ cainama upācaranti; maharṣayaḥ saṃstutibhira narendrama
puròhitāḥ śatruvadhaṃ vadantò; maharṣivṛddhāḥ śarutavanta eva
japyaiśa ca mantraiśa ca tathauṣadhībhiḥ; samantataḥ savastya ayanaṃ paracakruḥ
tataḥ sa vastrāṇi tathaiva gāśa ca; phalāni puṣpāṇi tathaiva niṣkāna
kurūttamò barāhmaṇa sāna mahātmā; kurvana yayau śakra ivāmarebhyaḥ
sahasrasūryaḥ śatakiṅkiṇīkaḥ; parārdhya jāmbūnadahemacitraḥ
rathò 'rajunasyāgnira ivārci mālī; vibhrājate śavetahayaḥ sucakraḥ
tama āsthitaḥ keśava saṃgṛhītaṃ; kapidhvajaṃ gāṇḍivabāṇahastaḥ
dhanurdharò yasya samaḥ pṛthivyāṃ; na vidyate nò bhavitā vā kadā cita
udvartayiṣyaṃsa tava putra senāma; atīva raudraṃ sa bibharti rūpama
anāyudhò yaḥ subhujò bhujābhyāṃ; narāśvanāgāna yudhi bhasma kuryāta
sa bhīmasenaḥ sahitò yamābhyāṃ; vṛkòdarò vīra rathasya gòptā
taṃ parekṣya mattarṣabha siṃhakhelaṃ; lòke mahendrapratimānakalpama
samīkṣya senāgragataṃ durāsadaṃ; paravivyathuḥ paṅkagatā ivòṣṭrāḥ
vṛkòdaraṃ vāraṇarājadarpaṃ; yòdhāsa tavadīyā bhayavighna sattvāḥ
anīkamadhye tiṣṭhantaṃ rājaputraṃ durāsadama
abravīda bharataśreṣṭhaṃ guḍākeśaṃ janārdanaḥ
[vā]
ya eṣa gòptā paratapana balasthò; yò naḥ senāṃ siṃha ivekṣate ca
sa eṣa bhīṣmaḥ kuruvaṃśaketura; yenāhṛtāsa tariṃśatò vājimedhāḥ
etānya anīkāni mahānubhāvaṃ; gūhanti meghā iva gharmaraśmima
etāni hatvā puruṣapravīra; kāṅkṣasva yuddhaṃ bharatarṣabheṇa
[dhṛ]
keṣāṃ parahṛṣṭāsa tatrāgre yòdhā yudhyanti saṃjaya
udagramanasaḥ ke 'tara ke vā dīnā vicetasaḥ
ke pūrvaṃ parāharaṃsa tatra yuddhe hṛdayakampane
māmakāḥ pāṇḍavānāṃ vā tana mamācakṣva saṃjaya
kasya senā samudaye gandhamālyasamudbhavaḥ
vācaḥ paradakṣiṇāśa caiva yòdhānāma abhigarjatāma
[sa]
ubhayòḥ senayòsa tatra yòdhā jahṛṣire mudā
saraga dhūpapānagandhānāma ubhayatra samudbhavaḥ
saṃhatānāma anīkānāṃ vayūḍhānāṃ bharatarṣabha
saṃsarpatāma udīrṇānāṃ vimardaḥ sumahāna abhūta
vāditraśabdasa tumulaḥ śaṅkhabherī vimiśritaḥ
kuñjarāṇāṃ ca nadatāṃ sainyānāṃ ca parahṛṣyatāma
dhṛtarāṣṭra uvāca
dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ
māmakāḥ pāṇḍavāśa caiva kima akurvata saṃjaya
saṃjaya uvāca
dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vayūḍhaṃ duryòdhanasa tadā
ācāryama upasaṃgamya rājā vacanama abravīta
paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāma ācārya mahatīṃ camūma
vayūḍhāṃ darupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā
atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi
yuyudhānò virāṭaśa ca darupadaśa ca mahārathaḥ
dhṛṣṭaketuśa cekitānaḥ kāśirājaśa ca vīryavāna
purujita kuntibhòjaśa ca śaibyaśa ca narapuṃgavaḥ
yudhāmanyuśa ca vikrānta uttamaujāśa ca vīryavāna
saubhadrò daraupadeyāśa ca sarva eva mahārathāḥ
asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tāna nibòdha davijòttama
nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tāna baravīmi te
bhavāna bhīṣmaśa ca karṇaśa ca kṛpaśa ca samitiṃjayaḥ
aśvatthāmā vikarṇaśa ca saumadattira jayadrathaḥ
anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tayaktajīvitāḥ
nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ
aparyāptaṃ tada asmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitama
paryāptaṃ tava idama eteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitama
ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgama avasthitāḥ
bhīṣmama evābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi
tasya saṃjanayana harṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ
siṃhanādaṃ vinadyòccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau paratāpavāna
tataḥ śaṅkhāśa ca bheryaśa ca paṇavānakagòmukhāḥ
sahasaivābhyahanyanta sa śabdasa tumulò 'bhavata
tataḥ śavetaira hayaira yukte mahati sayandane sathitau
mādhavaḥ pāṇḍavaśa caiva divyau śaṅkhau paradadhmatuḥ
pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśò devadattaṃ dhanaṃjayaḥ
pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkòdaraḥ
anantavijayaṃ rājā kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
nakulaḥ sahadevaśa ca sughòṣamaṇipuṣpakau
kāśyaśa ca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ
dhṛṣṭadyumnò virāṭaśa ca sātyakiśa cāparājitaḥ
darupadò daraupadeyāśa ca sarvaśaḥ pṛthivīpate
saubhadraśa ca mahābāhuḥ śaṅkhāna dadhmuḥ pṛthaka pṛthaka
sa ghòṣò dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vayadārayata
nabhaśa ca pṛthivīṃ caiva tumulò vayanunādayana
atha vayavasthitāna dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrāna kapidhvajaḥ
paravṛtte śastrasaṃpāte dhanura udyamya pāṇḍavaḥ
hṛṣīkeśaṃ tadā vākyama idama āha mahīpate
senayòra ubhayòra madhye rathaṃ sathāpaya me 'cayuta
yāvada etāna nirīkṣe 'haṃ yòddhukāmāna avasthitāna
kaira mayā saha yòddhavyama asmina raṇasamudyame
yòtsyamānāna avekṣe 'haṃ ya ete 'tara samāgatāḥ
dhārtarāṣṭrasya durbuddhera yuddhe pariyacikīrṣavaḥ
evama uktò hṛṣīkeśò guḍākeśena bhārata
senayòra ubhayòra madhye sathāpayitvā rathòttamama
bhīṣmadròṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitāma
uvāca pārtha paśyaitāna samavetāna kurūna iti
tatrāpaśyata sathitāna pārthaḥ pitṝna atha pitāmahāna
ācāryāna mātulāna bharātṝna putrāna pautrāna sakhīṃsa tathā
śavaśurāna suhṛdaśa caiva senayòra ubhayòra api
tāna samīkṣya sa kaunteyaḥ sarvāna bandhūna avasthitāna
kṛpayā parayāviṣṭò viṣīdanna idama abravīta
dṛṣṭvemaṃ savajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitama
sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati
vepathuśa ca śarīre me ròmaharṣaśa ca jāyate
gāṇḍīvaṃ saraṃsate hastāta tavaka caiva paridahyate
na ca śaknòmya avasthātuṃ bharamatīva ca me manaḥ
nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava
na ca śareyò 'nupaśyāmi hatvā savajanama āhave
na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca
kiṃ nò rājyena gòvinda kiṃ bhògaira jīvitena vā
yeṣāma arthe kāṅkṣitaṃ nò rājyaṃ bhògāḥ sukhāni ca
ta ime 'vasthitā yuddhe parāṇāṃsa tayaktvā dhanāni ca
ācāryāḥ pitaraḥ putrāsa tathaiva ca pitāmahāḥ
mātulāḥ śavaśurāḥ pautrāḥ śayālāḥ saṃbandhinasa tathā
etāna na hantuma icchāmi ghanatò 'pi madhusūdana
api tarailòkyarājyasya hetòḥ kiṃ nu mahīkṛte
nihatya dhārtarāṣṭrāna naḥ kā parītiḥ sayāja janārdana
pāpama evāśrayeda asmāna hatvaitāna ātatāyinaḥ
tasmāna nārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrāna savabāndhavāna
savajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ sayāma mādhava
yadya apya ete na paśyanti lòbhòpahatacetasaḥ
kulakṣayakṛtaṃ dòṣaṃ mitradròhe ca pātakama
kathaṃ na jañeyama asmābhiḥ pāpāda asmāna nivartituma
kulakṣayakṛtaṃ dòṣaṃ parapaśyadbhira janārdana
kulakṣaye paraṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ
dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnama adharmò 'bhibhavatya uta
adharmābhibhavāta kṛṣṇa paraduṣyanti kulastriyaḥ
satrīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṃkaraḥ
saṃkarò narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca
patanti pitarò haya eṣāṃ luptapiṇḍòdakakriyāḥ
dòṣaira etaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṃkarakārakaiḥ
utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśa ca śāśvatāḥ
utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana
narake niyataṃ vāsò bhavatītya anuśuśruma
ahò bata mahata pāpaṃ kartuṃ vayavasitā vayama
yada rājyasukhalòbhena hantuṃ savajanama udyatāḥ
yadi māma apratīkārama aśastraṃ śastrapāṇayaḥ
dhārtarāṣṭrā raṇe hanyusa tana me kaṣemataraṃ bhaveta
evama uktvārjunaḥ saṃkhye rathòpastha upāviśata
visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śòkasaṃvignamānasaḥ
saṃjaya uvāca
taṃ tathā kṛpayāviṣṭama aśrupūrṇākulekṣaṇama
viṣīdantama idaṃ vākyama uvāca madhusūdanaḥ
śarībhagavāna uvāca
kutasa tavā kaśmalama idaṃ viṣame samupasthitama
anāryajuṣṭama asvargyama akīrtikarama arjuna
kalaibyaṃ mā sama gamaḥ pārtha naitata tavayya upapadyate
kaṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tayaktvòttiṣṭha paraṃtapa
arjuna uvāca
kathaṃ bhīṣmama ahaṃ saṃkhye daròṇaṃ ca madhusūdana
iṣubhiḥ paratiyòtsyāmi pūjārhāva arisūdana
gurūna ahatvā hi mahānubhāvāña; śareyò bhòktuṃ bhaikṣyama apīha lòke
hatvārthakāmāṃsa tu gurūna ihaiva; bhuñjīya bhògāna rudhirapradigdhāna
na caitada vidmaḥ katarana nò garīyò; yada vā jayema yadi vā nò jayeyuḥ
yāna eva hatvā na jijīviṣāmasa; te 'vasthitāḥ paramukhe dhārtarāṣṭrāḥ
kārpaṇyadòṣòpahatasvabhāvaḥ; pṛcchāmi tavāṃ dharmasaṃmūḍhacetāḥ
yaca chareyaḥ sayāna niścitaṃ barūhi tana me; śiṣyasa te 'haṃ śādhi māṃ tavāṃ parapannama
na hi parapaśyāmi mamāpanudyāda; yaca chòkama ucchòṣaṇama indriyāṇāma
avāpya bhūmāva asapatnama ṛddhaṃ; rājyaṃ surāṇāma api cādhipatyama
saṃjaya uvāca
evama uktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ paraṃtapaḥ
na yòtsya iti gòvindama uktvā tūṣṇīṃ babhūva ha
tama uvāca hṛṣīkeśaḥ parahasanna iva bhārata
senayòra ubhayòra madhye viṣīdantama idaṃ vacaḥ
śarībhagavāna uvāca
aśòcyāna anvaśòcasa tavaṃ parajñāvādāṃśa ca bhāṣase
gatāsūna agatāsūṃśa ca nānuśòcanti paṇḍitāḥ
na tava evāhaṃ jātu nāsaṃ na tavaṃ neme janādhipāḥ
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayama ataḥ parama
dehinò 'samina yathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā
tathā dehāntaraprāptira dhīrasa tatra na muhyati
mātrāsparśāsa tu kaunteya śītòṣṇasukhaduḥkhadāḥ
āgamāpāyinò 'nityāsa tāṃsa titikṣasva bhārata
yaṃ hi na vayathayantya ete puruṣaṃ puruṣarṣabha
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ sò 'mṛtatvāya kalpate
nāsatò vidyate bhāvò nābhāvò vidyate sataḥ
ubhayòra api dṛṣṭò 'natasa tava anayòsa tattvadarśibhiḥ
avināśi tu tada viddhi yena sarvama idaṃ tatama
vināśama avyayasyāsya na kaśa cita kartuma arhati
antavanta ime dehā nityasyòktāḥ śarīriṇaḥ
anāśinò 'parameyasya tasmāda yudhyasva bhārata
ya enaṃ vetti hantāraṃ yaśa cainaṃ manyate hatama
ubhau tau na vijānītò nāyaṃ hanti na hanyate
na jāyate mariyate vā kadā cina; nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ
ajò nityaḥ śāśvatò 'yaṃ purāṇò; na hanyate hanyamāne śarīre
vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enama ajama avyayama
kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kama
vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya; navāni gṛhṇāti narò 'parāṇi
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇāni; anyāni saṃyāti navāni dehī
nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ
na cainaṃ kaledayantya āpò na śòṣayati mārutaḥ
acchedyò 'yama adāhyò 'yama akledyò 'śòṣya eva ca
nityaḥ sarvagataḥ sathāṇura acalò 'yaṃ sanātanaḥ
avyaktò 'yama acintyò 'yama avikāryò 'yama ucyate
tasmāda evaṃ viditvainaṃ nānuśòcituma arhasi
atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtama
tathāpi tavaṃ mahābāhò naivaṃ śòcituma arhasi
jātasya hi dharuvò mṛtyura dharuvaṃ janma mṛtasya ca
tasmāda aparihārye 'rathe na tavaṃ śòcituma arhasi
avyaktādīni bhūtāni vayaktamadhyāni bhārata
avyaktanidhanānya eva tatra kā paridevanā
āścaryavata paśyati kaśa cida enama; āścaryavada vadati tathaiva cānyaḥ
āścaryavaca cainama anyaḥ śṛṇòti; śarutvāpya enaṃ veda na caiva kaśa cita
dehī nityama avadhyò 'yaṃ dehe sarvasya bhārata
tasmāta sarvāṇi bhūtāni na tavaṃ śòcituma arhasi
savadharmama api cāvekṣya na vikampituma arhasi
dharmyāda dhi yuddhāca chareyò 'nayata kaṣatriyasya na vidyate
yadṛcchayā còpapannaṃ savargadvārama apāvṛtama
sukhinaḥ kaṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhama īdṛśama
atha ceta tavama imaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi
tataḥ savadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpama avāpsyasi
akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te 'vayayāma
saṃbhāvitasya cākīrtira maraṇāda atiricyate
bhayāda raṇāda uparataṃ maṃsyante tavāṃ mahārathāḥ
yeṣāṃ ca tavaṃ bahumatò bhūtvā yāsyasi lāghavama
avācyavādāṃśa ca bahūna vadiṣyanti tavāhitāḥ
nindantasa tava sāmarthyaṃ tatò duḥkhataraṃ nu kima
hatò vā parāpsyasi savargaṃ jitvā vā bhòkṣyase mahīma
tasmāda uttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ
sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau
tatò yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpama avāpsyasi
eṣā te 'bhihitā sāṃkhye buddhira yòge tava imāṃ śṛṇu
buddhyā yuktò yayā pārtha karmabandhaṃ parahāsyasi
nehābhikramanāśò 'sati paratyavāyò na vidyate
savalpama apya asya dharmasya tarāyate mahatò bhayāta
vayavasāyātmikā buddhira ekeha kurunandana
bahuśākhā haya anantāśa ca buddhayò 'vayavasāyināma
yāma imāṃ puṣpitāṃ vācaṃ paravadantya avipaścitaḥ
vedavādaratāḥ pārtha nānyada astīti vādinaḥ
kāmātmānaḥ savargaparā janmakarmaphalapradāma
kariyāviśeṣabahulāṃ bhògaiśvaryagatiṃ parati
bhògaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasāma
vayavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate
taraiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyò bhavārjuna
nirdvandvò nityasattvasthò niryògakṣema ātmavāna
yāvāna artha udapāne sarvataḥ saṃplutòdake
tāvāna sarveṣu vedeṣu barāhmaṇasya vijānataḥ
karmaṇya evādhikārasa te mā phaleṣu kadā cana
mā karmaphalahetura bhūra mā te saṅgò 'satva akarmaṇi
yògasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tayaktvā dhanaṃjaya
siddhyasiddhyòḥ samò bhūtvā samatvaṃ yòga ucyate
dūreṇa haya avaraṃ karma buddhiyògāda dhanaṃjaya
buddhau śaraṇama anviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ
buddhiyuktò jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte
tasmāda yògāya yujyasva yògaḥ karmasu kauśalama
karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tayaktvā manīṣiṇaḥ
janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantya anāmayama
yadā te mòhakalilaṃ buddhira vayatitariṣyati
tadā gantāsi nirvedaṃ śaròtavyasya śarutasya ca
śarutivipratipannā te yadā sathāsyati niścalā
samādhāva acalā buddhisa tadā yògama avāpsyasi
arjuna uvāca
sathitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava
sathitadhīḥ kiṃ parabhāṣeta kima āsīta varajeta kima
parajahāti yadā kāmāna sarvāna pārtha manògatāna
ātmanya evātmanā tuṣṭaḥ sathitaprajñasa tadòcyate
duḥkheṣva anudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ
vītarāgabhayakròdhaḥ sathitadhīra munira ucyate
yaḥ sarvatrānabhisnehasa tata tata parāpya śubhāśubhama
nābhinandati na daveṣṭi tasya parajñā paratiṣṭhitā
yadā saṃharate cāyaṃ kūrmò 'ṅagānīva sarvaśaḥ
indriyāṇīndriyārthebhyasa tasya parajñā paratiṣṭhitā
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ
rasavarjaṃ rasò 'paya asya paraṃ dṛṣṭvā nivartate
yatatò haya api kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ
indriyāṇi paramāthīni haranti parasabhaṃ manaḥ
tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ
vaśe hi yasyendriyāṇi tasya parajñā paratiṣṭhitā
dhayāyatò viṣayāna puṃsaḥ saṅgasa teṣūpajāyate
saṅgāta saṃjāyate kāmaḥ kāmāta karòdhò 'bhijāyate
karòdhāda bhavati saṃmòhaḥ saṃmòhāta samṛtivibhramaḥ
samṛtibhraṃśāda buddhināśò buddhināśāta paraṇaśyati
rāgadveṣaviyuktaisa tu viṣayāna indriyaiśa carana
ātmavaśyaira vidheyātmā parasādama adhigacchati
parasāde sarvaduḥkhānāṃ hānira asyòpajāyate
parasannacetasò haya āśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate
nāsti buddhira ayuktasya na cāyuktasya bhāvanā
na cābhāvayataḥ śāntira aśāntasya kutaḥ sukhama
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yana manò 'nuvidhīyate
tada asya harati parajñāṃ vāyura nāvama ivāmbhasi
tasmāda yasya mahābāhò nigṛhītāni sarvaśaḥ
indriyāṇīndriyārthebhyasa tasya parajñā paratiṣṭhitā
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyatò muneḥ
āpūryamāṇama acalapratiṣṭhaṃ; samudrama āpaḥ paraviśanti yadvata
tadvata kāmā yaṃ paraviśanti sarve; sa śāntima āpnòti na kāmakāmī
vihāya kāmāna yaḥ sarvāna pumāṃśa carati niḥspṛhaḥ
nirmamò nirahaṃkāraḥ sa śāntima adhigacchati
eṣā barāhmī sathitiḥ pārtha naināṃ parāpya vimuhyati
sathitvāsyāma antakāle 'pi barahmanirvāṇama ṛcchati
arjuna uvāca
jayāyasī ceta karmaṇasa te matā buddhira janārdana
tata kiṃ karmaṇi ghòre māṃ niyòjayasi keśava
vayāmiśreṇaiva vākyena buddhiṃ mòhayasīva me
tada ekaṃ vada niścitya yena śareyò 'hama āpnuyāma
śarībhagavāna uvāca
lòke 'samina davividhā niṣṭhā purā paròktā mayānagha
jañānayògena sāṃkhyānāṃ karmayògena yògināma
na karmaṇāma anārambhāna naiṣkarmyaṃ puruṣò 'śanute
na ca saṃnyasanāda eva siddhiṃ samadhigacchati
na hi kaśa cita kaṣaṇama api jātu tiṣṭhatya akarmakṛta
kāryate haya avaśaḥ karma sarvaḥ parakṛtijaira guṇaiḥ
karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā samarana
indriyārthāna vimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate
yasa tava indriyāṇi manasā niyamyārabhate 'rajuna
karmendriyaiḥ karmayògama asaktaḥ sa viśiṣyate
niyataṃ kuru karma tavaṃ karma jayāyò haya akarmaṇaḥ
śarīrayātrāpi ca te na parasidhyeda akarmaṇaḥ
yajñārthāta karmaṇò 'nayatra lòkò 'yaṃ karmabandhanaḥ
tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara
sahayajñāḥ parajāḥ sṛṣṭvā puròvāca parajāpatiḥ
anena parasaviṣyadhvama eṣa vò 'satva iṣṭakāmadhuka
devāna bhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ
parasparaṃ bhāvayantaḥ śareyaḥ parama avāpsyatha
iṣṭāna bhògāna hi vò devā dāsyante yajñabhāvitāḥ
taira dattāna apradāyaibhyò yò bhuṅkte satena eva saḥ
yajñaśiṣṭāśinaḥ santò mucyante sarvakilbiṣaiḥ
bhuñjate te tava aghaṃ pāpā ye pacantya ātmakāraṇāta
annāda bhavanti bhūtāni parjanyāda annasaṃbhavaḥ
yajñāda bhavati parjanyò yajñaḥ karmasamudbhavaḥ
karma barahmòdbhavaṃ viddhi barahmākṣarasamudbhavama
tasmāta sarvagataṃ barahma nityaṃ yajñe paratiṣṭhitama
evaṃ paravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ
aghāyura indriyārāmò mòghaṃ pārtha sa jīvati
yasa tava ātmaratira eva sayāda ātmatṛptaśa ca mānavaḥ
ātmanya eva ca saṃtuṣṭasa tasya kāryaṃ na vidyate
naiva tasya kṛtenārthò nākṛteneha kaśa cana
na cāsya sarvabhūteṣu kaśa cida arthavyapāśrayaḥ
tasmāda asaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara
asaktò haya ācarana karma parama āpnòti pūruṣaḥ
karmaṇaiva hi saṃsiddhima āsthitā janakādayaḥ
lòkasaṃgrahama evāpi saṃpaśyana kartuma arhasi
yada yada ācarati śareṣṭhasa tata tada evetarò janaḥ
sa yata paramāṇaṃ kurute lòkasa tada anuvartate
na me pārthāsti kartavyaṃ tariṣu lòkeṣu kiṃ cana
nānavāptama avāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi
yadi haya ahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇya atandritaḥ
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ
utsīdeyura ime lòkā na kuryāṃ karma ceda ahama
saṃkarasya ca kartā sayāma upahanyāma imāḥ parajāḥ
saktāḥ karmaṇya avidvāṃsò yathā kurvanti bhārata
kuryāda vidvāṃsa tathāsaktaśa cikīrṣura lòkasaṃgrahama
na buddhibhedaṃ janayeda ajñānāṃ karmasaṅgināma
jòṣayeta sarvakarmāṇi vidvāna yuktaḥ samācarana
parakṛteḥ kariyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ
ahaṃkāravimūḍhātmā kartāhama iti manyate
tattvavita tu mahābāhò guṇakarmavibhāgayòḥ
guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate
parakṛtera guṇasaṃmūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu
tāna akṛtsnavidò mandāna kṛtsnavina na vicālayeta
mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā
nirāśīra nirmamò bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ
ye me matama idaṃ nityama anutiṣṭhanti mānavāḥ
śaraddhāvantò 'nasūyantò mucyante te 'pi karmabhiḥ
ye tava etada abhyasūyantò nānutiṣṭhanti me matama
sarvajñānavimūḍhāṃsa tāna viddhi naṣṭāna acetasaḥ
sadṛśaṃ ceṣṭate savasyāḥ parakṛtera jañānavāna api
parakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati
indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vayavasthitau
tayòra na vaśama āgaccheta tau haya asya paripanthinau
śareyāna savadharmò viguṇaḥ paradharmāta savanuṣṭhitāta
savadharme nidhanaṃ śareyaḥ paradharmò bhayāvahaḥ
arjuna uvāca
atha kena parayuktò 'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ
anicchanna api vārṣṇeya balāda iva niyòjitaḥ
śarībhagavāna uvāca
kāma eṣa karòdha eṣa rajòguṇasamudbhavaḥ
mahāśanò mahāpāpmā viddhya enama iha vairiṇama
dhūmenāvriyate vahnira yathādarśò malena ca
yathòlbenāvṛtò garbhasa tathā tenedama āvṛtama
āvṛtaṃ jañānama etena jañāninò nityavairiṇā
kāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca
indriyāṇi manò buddhira asyādhiṣṭhānama ucyate
etaira vimòhayatya eṣa jañānama āvṛtya dehinama
tasmāta tavama indriyāṇya ādau niyamya bharatarṣabha
pāpmānaṃ parajahi haya enaṃ jañānavijñānanāśanama
indriyāṇi parāṇya āhura indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ
manasasa tu parā buddhira yò buddheḥ paratasa tu saḥ
evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānama ātmanā
jahi śatruṃ mahābāhò kāmarūpaṃ durāsadama
śarībhagavāna uvāca
imaṃ vivasvate yògaṃ paròktavāna ahama avyayama
vivasvāna manave parāha manura ikṣvākave 'baravīta
evaṃ paramparāprāptama imaṃ rājarṣayò viduḥ
sa kāleneha mahatā yògò naṣṭaḥ paraṃtapa
sa evāyaṃ mayā te 'daya yògaḥ paròktaḥ purātanaḥ
bhaktò 'si me sakhā ceti rahasyaṃ haya etada uttamama
arjuna uvāca
aparaṃ bhavatò janma paraṃ janma vivasvataḥ
kathama etada vijānīyāṃ tavama ādau paròktavāna iti
śarībhagavāna uvāca
bahūni me vayatītāni janmāni tava cārjuna
tānya ahaṃ veda sarvāṇi na tavaṃ vettha paraṃtapa
ajò 'pi sanna avyayātmā bhūtānāma īśvarò 'pi sana
parakṛtiṃ savāma adhiṣṭhāya saṃbhavāmya ātmamāyayā
yadā yadā hi dharmasya galānira bhavati bhārata
abhyutthānama adharmasya tadātmānaṃ sṛjāmya ahama
paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtāma
dharmasaṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yuge yuge
janma karma ca me divyama evaṃ yò vetti tattvataḥ
tayaktvā dehaṃ punarjanma naiti māma eti sò 'rajuna
vītarāgabhayakròdhā manmayā māma upāśritāḥ
bahavò jañānatapasā pūtā madbhāvama āgatāḥ
ye yathā māṃ parapadyante tāṃsa tathaiva bhajāmya ahama
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ
kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ
kaṣipraṃ hi mānuṣe lòke siddhira bhavati karmajā
cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ
tasya kartārama api māṃ viddhya akartārama avyayama
na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale sapṛhā
iti māṃ yò 'bhijānāti karmabhira na sa badhyate
evaṃ jañātvā kṛtaṃ karma pūrvaira api mumukṣubhiḥ
kuru karmaiva tasmāta tavaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtama
kiṃ karma kimakarmeti kavayò 'paya atra mòhitāḥ
tata te karma paravakṣyāmi yaja jañātvā mòkṣyase 'śubhāta
karmaṇò haya api bòddhavyaṃ bòddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ
akarmaṇaśa ca bòddhavyaṃ gahanā karmaṇò gatiḥ
karmaṇya akarma yaḥ paśyeda akarmaṇi ca karma yaḥ
sa buddhimāna manuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛta
yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ
jañānāgnidagdhakarmāṇaṃ tama āhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ
tayaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛptò nirāśrayaḥ
karmaṇya abhipravṛttò 'pi naiva kiṃ cita karòti saḥ
nirāśīra yatacittātmā tayaktasarvaparigrahaḥ
śārīraṃ kevalaṃ karma kurvana nāpnòti kilbiṣama
yadṛcchālābhasaṃtuṣṭò davandvātītò vimatsaraḥ
samaḥ siddhāva asiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate
gatasaṅgasya muktasya jañānāvasthitacetasaḥ
yajñāyācarataḥ karma samagraṃ paravilīyate
barahmārpaṇaṃ barahma havira barahmāgnau barahmaṇā hutama
barahmaiva tena gantavyaṃ barahmakarmasamādhinā
daivama evāpare yajñaṃ yòginaḥ paryupāsate
barahmāgnāva apare yajñaṃ yajñenaivòpajuhvati
śaròtrādīnīndriyāṇya anye saṃyamāgniṣu juhvati
śabdādīna viṣayāna anya indriyāgniṣu juhvati
sarvāṇīndriyakarmāṇi parāṇakarmāṇi cāpare
ātmasaṃyamayògāgnau juhvati jañānadīpite
daravyayajñāsa tapòyajñā yògayajñāsa tathāpare
savādhyāyajñānayajñāśa ca yatayaḥ saṃśitavratāḥ
apāne juhvati parāṇaṃ parāṇe 'pānaṃ tathāpare
parāṇāpānagatī ruddhvā parāṇāyāmaparāyaṇāḥ
apare niyatāhārāḥ parāṇāna parāṇeṣu juhvati
sarve 'paya ete yajñavidò yajñakṣapitakalmaṣāḥ
yajñaśiṣṭāmṛtabhujò yānti barahma sanātanama
nāyaṃ lòkò 'satya ayajñasya kutò 'nayaḥ kurusattama
evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā barahmaṇò mukhe
karmajāna viddhi tāna sarvāna evaṃ jañātvā vimòkṣyase
śareyāna daravyamayāda yajñāja jañānayajñaḥ paraṃtapa
sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jañāne parisamāpyate
tada viddhi paraṇipātena paripraśnena sevayā
upadekṣyanti te jañānaṃ jañāninasa tattvadarśinaḥ
yaja jañātvā na punara mòhama evaṃ yāsyasi pāṇḍava
yena bhūtānya aśeṣeṇa darakṣyasya ātmanya athò mayi
api ceda asi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ
sarvaṃ jañānaplavenaiva vṛjinaṃ saṃtariṣyasi
yathaidhāṃsi samiddhò 'ganira bhasmasāta kurute 'rajuna
jañānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāta kurute tathā
na hi jañānena sadṛśaṃ pavitrama iha vidyate
tata savayaṃ yògasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati
śaraddhāvā~la labhate jañānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ
jañānaṃ labdhvā parāṃ śāntima acireṇādhigacchati
ajñaśa cāśraddadhānaśa ca saṃśayātmā vinaśyati
nāyaṃ lòkò 'sati na parò na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ
yògasaṃnyastakarmāṇaṃ jañānasaṃchinnasaṃśayama
ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya
tasmāda ajñānasaṃbhūtaṃ hṛtsthaṃ jañānāsinātmanaḥ
chittvainaṃ saṃśayaṃ yògama ātiṣṭhòttiṣṭha bhārata
arjuna uvāca
saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punara yògaṃ ca śaṃsasi
yaca chareya etayòra ekaṃ tana me barūhi suniścitama
śarībhagavāna uvāca
saṃnyāsaḥ karmayògaśa ca niḥśreyasakarāva ubhau
tayòsa tu karmasaṃnyāsāta karmayògò viśiṣyate
jañeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yò na daveṣṭi na kāṅkṣati
nirdvandvò hi mahābāhò sukhaṃ bandhāta paramucyate
sāṃkhyayògau pṛthaga bālāḥ paravadanti na paṇḍitāḥ
ekama apya āsthitaḥ samyaga ubhayòra vindate phalama
yata sāṃkhyaiḥ parāpyate sathānaṃ tada yògaira api gamyate
ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yògaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati
saṃnyāsasa tu mahābāhò duḥkhama āptuma ayògataḥ
yògayuktò munira barahma nacireṇādhigacchati
yògayuktò viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ
sarvabhūtātmabhūtātmā kurvanna api na lipyate
naiva kiṃ cita karòmīti yuktò manyeta tattvavita
paśyaña śṛṇvana sapṛśaña jighranna aśnana gacchana savapaña śavasana
paralapana visṛjana gṛhṇanna unmiṣana nimiṣanna api
indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayana
barahmaṇya ādhāya karmāṇi saṅgaṃ tayaktvā karòti yaḥ
lipyate na sa pāpena padmapatrama ivāmbhasā
kāyena manasā buddhyā kevalaira indriyaira api
yòginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tayaktvātmaśuddhaye
yuktaḥ karmaphalaṃ tayaktvā śāntima āpnòti naiṣṭhikīma
ayuktaḥ kāmakāreṇa phale saktò nibadhyate
sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī
navadvāre pure dehī naiva kurvana na kārayana
na kartṛtvaṃ na karmāṇi lòkasya sṛjati parabhuḥ
na karmaphalasaṃyògaṃ savabhāvasa tu paravartate
nādatte kasya cita pāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ
ajñānenāvṛtaṃ jañānaṃ tena muhyanti jantavaḥ
jañānena tu tada ajñānaṃ yeṣāṃ nāśitama ātmanaḥ
teṣāma ādityavaja jañānaṃ parakāśayati tatparama
tadbuddhayasa tadātmānasa tanniṣṭhāsa tatparāyaṇāḥ
gacchantya apunarāvṛttiṃ jañānanirdhūtakalmaṣāḥ
vidyāvinayasaṃpanne barāhmaṇe gavi hastini
śuni caiva śavapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ
ihaiva taira jitaḥ sargò yeṣāṃ sāmye sathitaṃ manaḥ
nirdòṣaṃ hi samaṃ barahma tasmāda barahmaṇi te sathitāḥ
na parahṛṣyeta pariyaṃ parāpya nòdvijeta parāpya cāpriyama
sathirabuddhira asaṃmūḍhò barahmavida barahmaṇi sathitaḥ
bāhyasparśeṣva asaktātmā vindatya ātmani yata sukhama
sa barahmayògayuktātmā sukhama akṣayama aśnute
ye hi saṃsparśajā bhògā duḥkhayònaya eva te
ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ
śaknòtīhaiva yaḥ sòḍhuṃ parāka śarīravimòkṣaṇāta
kāmakròdhòdbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ
yò 'nataḥsukhò 'natarārāmasa tathāntarjyòtira eva yaḥ
sa yògī barahmanirvāṇaṃ barahmabhūtò 'dhigacchati
labhante barahmanirvāṇama ṛṣayaḥ kaṣīṇakalmaṣāḥ
chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ
kāmakròdhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasāma
abhitò barahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanāma
saparśāna kṛtvā bahira bāhyāṃśa cakṣuśa caivāntare bharuvòḥ
parāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau
yatendriyamanòbuddhira munira mòkṣaparāyaṇaḥ
vigatecchābhayakròdhò yaḥ sadā mukta eva saḥ
bhòktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalòkamaheśvarama
suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jañātvā māṃ śāntima ṛcchati
śarībhagavāna uvāca
anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karòti yaḥ
sa saṃnyāsī ca yògī ca na niragnira na cākriyaḥ
yaṃ saṃnyāsama iti parāhura yògaṃ taṃ viddhi pāṇḍava
na haya asaṃnyastasaṃkalpò yògī bhavati kaśa cana
ārurukṣòra munera yògaṃ karma kāraṇama ucyate
yògārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇama ucyate
yadā hi nendriyārtheṣu na karmasva anuṣajjate
sarvasaṃkalpasaṃnyāsī yògārūḍhasa tadòcyate
uddhareda ātmanātmānaṃ nātmānama avasādayeta
ātmaiva haya ātmanò bandhura ātmaiva ripura ātmanaḥ
bandhura ātmātmanasa tasya yenātmaivātmanā jitaḥ
anātmanasa tu śatrutve vartetātmaiva śatruvata
jitātmanaḥ paraśāntasya paramātmā samāhitaḥ
śītòṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayòḥ
jañānavijñānatṛptātmā kūṭasthò vijitendriyaḥ
yukta itya ucyate yògī samalòṣṭāśmakāñcanaḥ
suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu
sādhuṣva api ca pāpeṣu samabuddhira viśiṣyate
yògī yuñjīta satatama ātmānaṃ rahasi sathitaḥ
ekākī yatacittātmā nirāśīra aparigrahaḥ
śucau deśe paratiṣṭhāpya sathirama āsanama ātmanaḥ
nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśòttarama
tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ
upaviśyāsane yuñjyāda yògama ātmaviśuddhaye
samaṃ kāyaśirògrīvaṃ dhārayanna acalaṃ sathiraḥ
saṃprekṣya nāsikāgraṃ savaṃ diśaśa cānavalòkayana
paraśāntātmā vigatabhīra barahmacārivrate sathitaḥ
manaḥ saṃyamya maccittò yukta āsīta matparaḥ
yuñjanna evaṃ sadātmānaṃ yògī niyatamānasaḥ
śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāma adhigacchati
nātyaśnatasa tu yògò 'sati na caikāntama anaśnataḥ
na cātisvapnaśīlasya jāgratò naiva cārjuna
yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu
yuktasvapnāvabòdhasya yògò bhavati duḥkhahā
yadā viniyataṃ cittama ātmanya evāvatiṣṭhate
niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyò yukta itya ucyate tadā
yathā dīpò nivātasthò neṅgate sòpamā samṛtā
yòginò yatacittasya yuñjatò yògama ātmanaḥ
yatròparamate cittaṃ niruddhaṃ yògasevayā
yatra caivātmanātmānaṃ paśyanna ātmani tuṣyati
sukhama ātyantikaṃ yata tada buddhigrāhyama atīndriyama
vetti yatra na caivāyaṃ sathitaśa calati tattvataḥ
yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ
yasmina sathitò na duḥkhena guruṇāpi vicālyate
taṃ vidyāda duḥkhasaṃyògaviyògaṃ yògasaṃjñitama
sa niścayena yòktavyò yògò 'nirviṇṇacetasā
saṃkalpaprabhavāna kāmāṃsa tayaktvā sarvāna aśeṣataḥ
manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ
śanaiḥ śanaira uparameda buddhyā dhṛtigṛhītayā
ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃ cida api cintayeta
yatò yatò niścarati manaśa cañcalama asthirama
tatasa tatò niyamyaitada ātmanya eva vaśaṃ nayeta
paraśāntamanasaṃ haya enaṃ yòginaṃ sukhama uttamama
upaiti śāntarajasaṃ barahmabhūtama akalmaṣama
yuñjanna evaṃ sadātmānaṃ yògī vigatakalmaṣaḥ
sukhena barahmasaṃsparśama atyantaṃ sukhama aśnute
sarvabhūtasthama ātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani
īkṣate yògayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ
yò māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati
tasyāhaṃ na paraṇaśyāmi sa ca me na paraṇaśyati
sarvabhūtasthitaṃ yò māṃ bhajatya ekatvama āsthitaḥ
sarvathā vartamānò 'pi sa yògī mayi vartate
ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yò 'rajuna
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yògī paramò mataḥ
arjuna uvāca
yò 'yaṃ yògasa tavayā paròktaḥ sāmyena madhusūdana
etasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvāta sathitiṃ sathirāma
cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa paramāthi balavada dṛḍhama
tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyòra iva suduṣkarama
śarībhagavāna uvāca
asaṃśayaṃ mahābāhò manò durṇigrahaṃ calama
abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate
asaṃyatātmanā yògò duṣprāpa iti me matiḥ
vaśyātmanā tu yatatā śakyò 'vāptuma upāyataḥ
arjuna uvāca
ayatiḥ śaraddhayòpetò yògāca calitamānasaḥ
aprāpya yògasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati
kaca cina nòbhayavibhraṣṭaśa chinnābhrama iva naśyati
apratiṣṭhò mahābāhò vimūḍhò barahmaṇaḥ pathi
etana me saṃśayaṃ kṛṣṇa chettuma arhasya aśeṣataḥ
tavadanyaḥ saṃśayasyāsya chettā na haya upapadyate
śarībhagavāna uvāca
pārtha naiveha nāmutra vināśasa tasya vidyate
na hi kalyāṇakṛta kaśa cida durgatiṃ tāta gacchati
parāpya puṇyakṛtāṃ lòkāna uṣitvā śāśvatīḥ samāḥ
śucīnāṃ śarīmatāṃ gehe yògabhraṣṭò 'bhijāyate
atha vā yògināma eva kule bhavati dhīmatāma
etada dhi durlabhataraṃ lòke janma yada īdṛśama
tatra taṃ buddhisaṃyògaṃ labhate paurvadehikama
yatate ca tatò bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana
pūrvābhyāsena tenaiva hariyate haya avaśò 'pi saḥ
jijñāsura api yògasya śabdabrahmātivartate
parayatnāda yatamānasa tu yògī saṃśuddhakilbiṣaḥ
anekajanmasaṃsiddhasa tatò yāti parāṃ gatima
tapasvibhyò 'dhikò yògī jañānibhyò 'pi matò 'dhikaḥ
karmibhyaśa cādhikò yògī tasmāda yògī bhavārjuna
yògināma api sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā
śaraddhāvāna bhajate yò māṃ sa me yuktatamò mataḥ
śarībhagavāna uvāca
mayya āsaktamanāḥ pārtha yògaṃ yuñjana madāśrayaḥ
asaṃśayaṃ samagraṃ māṃ yathā jañāsyasi taca chṛṇu
jañānaṃ te 'haṃ savijñānama idaṃ vakṣyāmya aśeṣataḥ
yaja jañātvā neha bhūyò 'nayaja jañātavyama avaśiṣyate
manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaśa cida yatati siddhaye
yatatāma api siddhānāṃ kaśa cina māṃ vetti tattvataḥ
bhūmira āpò 'nalò vāyuḥ khaṃ manò buddhira eva ca
ahaṃkāra itīyaṃ me bhinnā parakṛtira aṣṭadhā
apareyama itasa tava anyāṃ parakṛtiṃ viddhi me parāma
jīvabhūtāṃ mahābāhò yayedaṃ dhāryate jagata
etadyònīni bhūtāni sarvāṇītya upadhāraya
ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ parabhavaḥ paralayasa tathā
mattaḥ parataraṃ nānyata kiṃ cida asti dhanaṃjaya
mayi sarvama idaṃ paròtaṃ sūtre maṇigaṇā iva
rasò 'hama apsu kaunteya parabhāsmi śaśisūryayòḥ
paraṇavaḥ sarvavedeṣu śabdaḥ khe pauruṣaṃ nṛṣu
puṇyò gandhaḥ pṛthivyāṃ ca tejaśa cāsmi vibhāvasau
jīvanaṃ sarvabhūteṣu tapaśa cāsmi tapasviṣu
bījaṃ māṃ sarvabhūtānāṃ viddhi pārtha sanātanama
buddhira buddhimatāma asmi tejasa tejasvināma ahama
balaṃ balavatāṃ cāhaṃ kāmarāgavivarjitama
dharmāviruddhò bhūteṣu kāmò 'sami bharatarṣabha
ye caiva sāttvikā bhāvā rājasāsa tāmasāśa ca ye
matta eveti tāna viddhi na tava ahaṃ teṣu te mayi
taribhira guṇamayaira bhāvaira ebhiḥ sarvama idaṃ jagata
mòhitaṃ nābhijānāti māma ebhyaḥ parama avyayama
daivī haya eṣā guṇamayī mama māyā duratyayā
māma eva ye parapadyante māyāma etāṃ taranti te
na māṃ duṣkṛtinò mūḍhāḥ parapadyante narādhamāḥ
māyayāpahṛtajñānā āsuraṃ bhāvama āśritāḥ
caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtinò 'rajuna
ārtò jijñāsura arthārthī jañānī ca bharatarṣabha
teṣāṃ jañānī nityayukta ekabhaktira viśiṣyate
pariyò hi jañāninò 'tayarthama ahaṃ sa ca mama pariyaḥ
udārāḥ sarva evaite jañānī tava ātmaiva me matama
āsthitaḥ sa hi yuktātmā māma evānuttamāṃ gatima
bahūnāṃ janmanāma ante jañānavāna māṃ parapadyate
vāsudevaḥ sarvama iti sa mahātmā sudurlabhaḥ
kāmaisa taisa taira hṛtajñānāḥ parapadyante 'nayadevatāḥ
taṃ taṃ niyamama āsthāya parakṛtyā niyatāḥ savayā
yò yò yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śaraddhayārcituma icchati
tasya tasyācalāṃ śaraddhāṃ tāma eva vidadhāmya ahama
sa tayā śaraddhayā yuktasa tasyā rādhanama īhate
labhate ca tataḥ kāmāna mayaiva vihitāna hi tāna
antavata tu phalaṃ teṣāṃ tada bhavatya alpamedhasāma
devāna devayajò yānti madbhaktā yānti māma api
avyaktaṃ vayaktima āpannaṃ manyante māma abuddhayaḥ
paraṃ bhāvama ajānantò mamāvyayama anuttamama
nāhaṃ parakāśaḥ sarvasya yògamāyāsamāvṛtaḥ
mūḍhò 'yaṃ nābhijānāti lòkò māma ajama avyayama
vedāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna
bhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu veda na kaśa cana
icchādveṣasamutthena davandvamòhena bhārata
sarvabhūtāni saṃmòhaṃ sarge yānti paraṃtapa
yeṣāṃ tava antagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇāma
te davandvamòhanirmuktā bhajante māṃ dṛḍhavratāḥ
jarāmaraṇamòkṣāya māma āśritya yatanti ye
te barahma tada viduḥ kṛtsnama adhyātmaṃ karma cākhilama
sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ sādhiyajñaṃ ca ye viduḥ
parayāṇakāle 'pi ca māṃ te vidura yuktacetasaḥ
arjuna uvāca
kiṃ tada barahma kima adhyātmaṃ kiṃ karma puruṣòttama
adhibhūtaṃ ca kiṃ paròktama adhidaivaṃ kima ucyate
adhiyajñaḥ kathaṃ kò 'tara dehe 'samina madhusūdana
parayāṇakāle ca kathaṃ jañeyò 'si niyatātmabhiḥ
śarībhagavāna uvāca
akṣaraṃ barahma paramaṃ savabhāvò 'dhayātmama ucyate
bhūtabhāvòdbhavakarò visargaḥ karmasaṃjñitaḥ
adhibhūtaṃ kaṣarò bhāvaḥ puruṣaśa cādhidaivatama
adhiyajñò 'hama evātra dehe dehabhṛtāṃ vara
antakāle ca māma eva samarana muktvā kalevarama
yaḥ parayāti sa madbhāvaṃ yāti nāstya atra saṃśayaḥ
yaṃ yaṃ vāpi samarana bhāvaṃ tayajatya ante kalevarama
taṃ tama evaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ
tasmāta sarveṣu kāleṣu māma anusmara yudhya ca
mayya arpitamanòbuddhira māma evaiṣyasya asaṃśayaḥ
abhyāsayògayuktena cetasā nānyagāminā
paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayana
kaviṃ purāṇama anuśāsitārama; aṇòra aṇīyāṃsama anusmareda yaḥ
sarvasya dhātārama acintyarūpama; ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāta
parayāṇakāle manasācalena; bhaktyā yuktò yògabalena caiva
bharuvòra madhye parāṇama āveśya samyaka; sa taṃ paraṃ puruṣama upaiti divyama
yada akṣaraṃ vedavidò vadanti; viśanti yada yatayò vītarāgāḥ
yada icchantò barahmacaryaṃ caranti; tata te padaṃ saṃgraheṇa paravakṣye
sarvadvārāṇi saṃyamya manò hṛdi nirudhya ca
mūrdhnya ādhāyātmanaḥ parāṇama āsthitò yògadhāraṇāma
oma itya ekākṣaraṃ barahma vayāharana māma anusmarana
yaḥ parayāti tayajana dehaṃ sa yāti paramāṃ gatima
ananyacetāḥ satataṃ yò māṃ samarati nityaśaḥ
tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yòginaḥ
māma upetya punarjanma duḥkhālayama aśāśvatama
nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ
ā barahmabhuvanāla lòkāḥ punarāvartinò 'rajuna
māma upetya tu kaunteya punarjanma na vidyate
sahasrayugaparyantama ahara yada barahmaṇò viduḥ
rātriṃ yugasahasrāntāṃ te 'hòrātravidò janāḥ
avyaktāda vayaktayaḥ sarvāḥ parabhavantya aharāgame
rātryāgame paralīyante tatraivāvyaktasaṃjñake
bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā paralīyate
rātryāgame 'vaśaḥ pārtha parabhavatya aharāgame
parasa tasmāta tu bhāvò 'nayò 'vayaktò 'vayaktāta sanātanaḥ
yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati
avyaktò 'kaṣara itya uktasa tama āhuḥ paramāṃ gatima
yaṃ parāpya na nivartante tada dhāma paramaṃ mama
puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyasa tava ananyayā
yasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvama idaṃ tatama
yatra kāle tava anāvṛttima āvṛttiṃ caiva yòginaḥ
parayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha
agnira jayòtira ahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇama
tatra parayātā gacchanti barahma barahmavidò janāḥ
dhūmò rātrisa tathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanama
tatra cāndramasaṃ jayòtira yògī parāpya nivartate
śuklakṛṣṇe gatī haya ete jagataḥ śāśvate mate
ekayā yātya anāvṛttima anyayāvartate punaḥ
naite sṛtī pārtha jānana yògī muhyati kaśa cana
tasmāta sarveṣu kāleṣu yògayuktò bhavārjuna
vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva; dāneṣu yata puṇyaphalaṃ paradiṣṭama
atyeti tata sarvama idaṃ viditvā; yògī paraṃ sathānama upaiti cādyama
śarībhagavāna uvāca
idaṃ tu te guhyatamaṃ paravakṣyāmya anasūyave
jañānaṃ vijñānasahitaṃ yaja jañātvā mòkṣyase 'śubhāta
rājavidyā rājaguhyaṃ pavitrama idama uttamama
paratyakṣāvagamaṃ dharmyaṃ susukhaṃ kartuma avyayama
aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya paraṃtapa
aprāpya māṃ nivartante mṛtyusaṃsāravartmani
mayā tatama idaṃ sarvaṃ jagada avyaktamūrtinā
matsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ teṣva avasthitaḥ
na ca matsthāni bhūtāni paśya me yògama aiśvarama
bhūtabhṛna na ca bhūtasthò mamātmā bhūtabhāvanaḥ
yathākāśasthitò nityaṃ vāyuḥ sarvatragò mahāna
tathā sarvāṇi bhūtāni matsthānītya upadhāraya
sarvabhūtāni kaunteya parakṛtiṃ yānti māmikāma
kalpakṣaye punasa tāni kalpādau visṛjāmya ahama
parakṛtiṃ savāma avaṣṭabhya visṛjāmi punaḥ punaḥ
bhūtagrāmama imaṃ kṛtsnama avaśaṃ parakṛtera vaśāta
na ca māṃ tāni karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya
udāsīnavada āsīnama asaktaṃ teṣu karmasu
mayādhyakṣeṇa parakṛtiḥ sūyate sacarācarama
hetunānena kaunteya jagada viparivartate
avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanuma āśritama
paraṃ bhāvama ajānantò mama bhūtamaheśvarama
mòghāśā mòghakarmāṇò mòghajñānā vicetasaḥ
rākṣasīma āsurīṃ caiva parakṛtiṃ mòhinīṃ śaritāḥ
mahātmānasa tu māṃ pārtha daivīṃ parakṛtima āśritāḥ
bhajantya ananyamanasò jañātvā bhūtādima avyayama
satataṃ kīrtayantò māṃ yatantaśa ca dṛḍhavratāḥ
namasyantaśa ca māṃ bhaktyā nityayuktā upāsate
jañānayajñena cāpya anye yajantò māma upāsate
ekatvena pṛthaktvena bahudhā viśvatòmukhama
ahaṃ karatura ahaṃ yajñaḥ savadhāhama ahama auṣadhama
mantrò 'hama ahama evājyama ahama agnira ahaṃ hutama
pitāhama asya jagatò mātā dhātā pitāmahaḥ
vedyaṃ pavitrama oṃkāra ṛka sāma yajura eva ca
gatira bhartā parabhuḥ sākṣī nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛta
parabhavaḥ paralayaḥ sathānaṃ nidhānaṃ bījama avyayama
tapāmya ahama ahaṃ varṣaṃ nigṛhṇāmya utsṛjāmi ca
amṛtaṃ caiva mṛtyuśa ca sada asaca cāhama arjuna
taraividyā māṃ sòmapāḥ pūtapāpā; yajñaira iṣṭvā savargatiṃ parārthayante
te puṇyama āsādya surendralòkama; aśnanti divyāna divi devabhògāna
te taṃ bhuktvā savargalòkaṃ viśālaṃ; kaṣīṇe puṇye martyalòkaṃ viśanti
evaṃ tarayīdharmama anuprapannā; gatāgataṃ kāmakāmā labhante
ananyāśa cintayantò māṃ ye janāḥ paryupāsate
teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yògakṣemaṃ vahāmya ahama
ye 'paya anyadevatābhaktā yajante śaraddhayānvitāḥ
te 'pi māma eva kaunteya yajantya avidhipūrvakama
ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhòktā ca parabhura eva ca
na tu māma abhijānanti tattvenātaśa cayavanti te
yānti devavratā devāna pitṝna yānti pitṛvratāḥ
bhūtāni yānti bhūtejyā yānti madyājinò 'pi māma
patraṃ puṣpaṃ phalaṃ tòyaṃ yò me bhaktyā parayacchati
tada ahaṃ bhaktyupahṛtama aśnāmi parayatātmanaḥ
yata karòṣi yada aśnāsi yaja juhòṣi dadāsi yata
yata tapasyasi kaunteya tata kuruṣva madarpaṇama
śubhāśubhaphalaira evaṃ mòkṣyase karmabandhanaiḥ
saṃnyāsayògayuktātmā vimuktò māma upaiṣyasi
samò 'haṃ sarvabhūteṣu na me daveṣyò 'sati na pariyaḥ
ye bhajanti tu māṃ bhaktyā mayi te teṣu cāpya ahama
api ceta sudurācārò bhajate māma ananyabhāka
sādhura eva sa mantavyaḥ samyaga vayavasitò hi saḥ
kaṣipraṃ bhavati dharmātmā śaśvacchāntiṃ nigacchati
kaunteya paratijānīhi na me bhaktaḥ paraṇaśyati
māṃ hi pārtha vayapāśritya ye 'pi sayuḥ pāpayònayaḥ
satriyò vaiśyāsa tathā śūdrāsa te 'pi yānti parāṃ gatima
kiṃ punara barāhmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarṣayasa tathā
anityama asukhaṃ lòkama imaṃ parāpya bhajasva māma
manmanā bhava madbhaktò madyājī māṃ namaskuru
māma evaiṣyasi yuktvaivama ātmānaṃ matparāyaṇaḥ
śarībhagavāna uvāca
bhūya eva mahābāhò śṛṇu me paramaṃ vacaḥ
yata te 'haṃ parīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā
na me viduḥ suragaṇāḥ parabhavaṃ na maharṣayaḥ
ahama ādira hi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ
yò māma ajama anādiṃ ca vetti lòkamaheśvarama
asaṃmūḍhaḥ sa martyeṣu sarvapāpaiḥ paramucyate
buddhira jañānama asaṃmòhaḥ kaṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ
sukhaṃ duḥkhaṃ bhavò 'bhāvò bhayaṃ cābhayama eva ca
ahiṃsā samatā tuṣṭisa tapò dānaṃ yaśò 'yaśaḥ
bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ
maharṣayaḥ sapta pūrve catvārò manavasa tathā
madbhāvā mānasā jātā yeṣāṃ lòka imāḥ parajāḥ
etāṃ vibhūtiṃ yògaṃ ca mama yò vetti tattvataḥ
sò 'vikampena yògena yujyate nātra saṃśayaḥ
ahaṃ sarvasya parabhavò mattaḥ sarvaṃ paravartate
iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ
maccittā madgataprāṇā bòdhayantaḥ parasparama
kathayantaśa ca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca
teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ parītipūrvakama
dadāmi buddhiyògaṃ taṃ yena māma upayānti te
teṣāma evānukampārthama ahama ajñānajaṃ tamaḥ
nāśayāmya ātmabhāvasthò jañānadīpena bhāsvatā
arjuna uvāca
paraṃ barahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavāna
puruṣaṃ śāśvataṃ divyama ādidevama ajaṃ vibhuma
āhusa tavāma ṛṣayaḥ sarve devarṣira nāradasa tathā
asitò devalò vayāsaḥ savayaṃ caiva baravīṣi me
sarvama etada ṛtaṃ manye yana māṃ vadasi keśava
na hi te bhagavana vayaktiṃ vidura devā na dānavāḥ
savayama evātmanātmānaṃ vettha tavaṃ puruṣòttama
bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jagatpate
vaktuma arhasya aśeṣeṇa divyā haya ātmavibhūtayaḥ
yābhira vibhūtibhira lòkāna imāṃsa tavaṃ vayāpya tiṣṭhasi
kathaṃ vidyāma ahaṃ yògiṃsa tavāṃ sadā paricintayana
keṣu keṣu ca bhāveṣu cintyò 'si bhagavana mayā
vistareṇātmanò yògaṃ vibhūtiṃ ca janārdana
bhūyaḥ kathaya tṛptira hi śṛṇvatò nāsti me 'mṛtama
śarībhagavāna uvāca
hanta te kathayiṣyāmi divyā haya ātmavibhūtayaḥ
parādhānyataḥ kuruśreṣṭha nāstya antò vistarasya me
ahama ātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ
ahama ādiśa ca madhyaṃ ca bhūtānāma anta eva ca
ādityānāma ahaṃ viṣṇura jayòtiṣāṃ ravira aṃśumāna
marīcira marutāma asmi nakṣatrāṇāma ahaṃ śaśī
vedānāṃ sāmavedò 'sami devānāma asmi vāsavaḥ
indriyāṇāṃ manaśa cāsmi bhūtānāma asmi cetanā
rudrāṇāṃ śaṃkaraśa cāsmi vitteśò yakṣarakṣasāma
vasūnāṃ pāvakaśa cāsmi meruḥ śikhariṇāma ahama
puròdhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatima
senānīnāma ahaṃ sakandaḥ sarasāma asmi sāgaraḥ
maharṣīṇāṃ bhṛgura ahaṃ girāma asmya ekama akṣarama
yajñānāṃ japayajñò 'sami sathāvarāṇāṃ himālayaḥ
aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ
gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilò muniḥ
uccaiḥśravasama aśvānāṃ viddhi māma amṛtòdbhavama
airāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipama
āyudhānāma ahaṃ vajraṃ dhenūnāma asmi kāmadhuka
parajanaśa cāsmi kandarpaḥ sarpāṇāma asmi vāsukiḥ
anantaśa cāsmi nāgānāṃ varuṇò yādasāma ahama
pitṝṇāma aryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatāma ahama
parahlādaśa cāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatāma ahama
mṛgāṇāṃ ca mṛgendrò 'haṃ vainateyaśa ca pakṣiṇāma
pavanaḥ pavatāma asmi rāmaḥ śastrabhṛtāma ahama
jhaṣāṇāṃ makaraśa cāsmi saròtasāma asmi jāhnavī
sargāṇāma ādira antaśa ca madhyaṃ caivāhama arjuna
adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ paravadatāma ahama
akṣarāṇāma akārò 'sami davandvaḥ sāmāsikasya ca
ahama evākṣayaḥ kālò dhātāhaṃ viśvatòmukhaḥ
mṛtyuḥ sarvaharaśa cāhama udbhavaśa ca bhaviṣyatāma
kīrtiḥ śarīra vāka ca nārīṇāṃ samṛtira medhā dhṛtiḥ kaṣamā
bṛhatsāma tathā sāmnāṃ gāyatrī chandasāma ahama
māsānāṃ mārgaśīrṣò 'hama ṛtūnāṃ kusumākaraḥ
dayūtaṃ chalayatāma asmi tejasa tejasvināma ahama
jayò 'sami vayavasāyò 'sami sattvaṃ sattvavatāma ahama
vṛṣṇīnāṃ vāsudevò 'sami pāṇḍavānāṃ dhanaṃjayaḥ
munīnāma apya ahaṃ vayāsaḥ kavīnāma uśanā kaviḥ
daṇḍò damayatāma asmi nītira asmi jigīṣatāma
maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jañānaṃ jañānavatāma ahama
yaca cāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tada ahama arjuna
na tada asti vinā yata sayāna mayā bhūtaṃ carācarama
nāntò 'sati mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ paraṃtapa
eṣa tūddeśataḥ paròktò vibhūtera vistarò mayā
yada yada vibhūtimata sattvaṃ śarīmada ūrjitama eva vā
tata tada evāvagaccha tavaṃ mama tejò 'ṃśasaṃbhavama
atha vā bahunaitena kiṃ jañātena tavārjuna
viṣṭabhyāhama idaṃ kṛtsnama ekāṃśena sathitò jagata
arjuna uvāca
madanugrahāya paramaṃ guhyama adhyātmasaṃjñitama
yata tavayòktaṃ vacasa tena mòhò 'yaṃ vigatò mama
bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śarutau vistaraśò mayā
tavattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyama api cāvyayama
evama etada yathāttha tavama ātmānaṃ parameśvara
daraṣṭuma icchāmi te rūpama aiśvaraṃ puruṣòttama
manyase yadi taca chakyaṃ mayā daraṣṭuma iti parabhò
yògeśvara tatò me tavaṃ darśayātmānama avyayama
śarībhagavāna uvāca
paśya me pārtha rūpāṇi śataśò 'tha sahasraśaḥ
nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca
paśyādityāna vasūna rudrāna aśvinau marutasa tathā
bahūnya adṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata
ihaikasthaṃ jagata kṛtsnaṃ paśyādya sacarācarama
mama dehe guḍākeśa yaca cānyada daraṣṭuma icchasi
na tu māṃ śakyase daraṣṭuma anenaiva savacakṣuṣā
divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yògama aiśvarama
saṃjaya uvāca
evama uktvā tatò rājana mahāyògeśvarò hariḥ
darśayāma āsa pārthāya paramaṃ rūpama aiśvarama
anekavaktranayanama anekādbhutadarśanama
anekadivyābharaṇaṃ divyānekòdyatāyudhama
divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanama
sarvāścaryamayaṃ devama anantaṃ viśvatòmukhama
divi sūryasahasrasya bhaveda yugapada utthitā
yadi bhāḥ sadṛśī sā sayāda bhāsasa tasya mahātmanaḥ
tatraikasthaṃ jagata kṛtsnaṃ paravibhaktama anekadhā
apaśyada devadevasya śarīre pāṇḍavasa tadā
tataḥ sa vismayāviṣṭò hṛṣṭaròmā dhanaṃjayaḥ
paraṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalira abhāṣata
arjuna uvāca
paśyāmi devāṃsa tava deva dehe; sarvāṃsa tathā bhūtaviśeṣasaṃghāna
barahmāṇama īśaṃ kamalāsanasthama; ṛṣīṃśa ca sarvāna uragāṃśa ca divyāna
anekabāhūdaravaktranetraṃ; paśyāmi tavā sarvatò 'nantarūpama
nāntaṃ na madhyaṃ na punasa tavādiṃ; paśyāmi viśveśvara viśvarūpa
kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca; tejòrāśiṃ sarvatò dīptimantama
paśyāmi tavāṃ durnirīkṣyaṃ samantāda; dīptānalārkadyutima aprameyama
tavama akṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ; tavama asya viśvasya paraṃ nidhānama
tavama avyayaḥ śāśvatadharmagòptā; sanātanasa tavaṃ puruṣò matò me
anādimadhyāntama anantavīryama; anantabāhuṃ śaśisūryanetrama
paśyāmi tavāṃ dīptahutāśavaktraṃ; savatejasā viśvama idaṃ tapantama
dayāvāpṛthivyòra idama antaraṃ hi; vayāptaṃ tavayaikena diśaśa ca sarvāḥ
dṛṣṭvādbhutaṃ rūpama idaṃ tavògraṃ; lòkatrayaṃ paravyathitaṃ mahātmana
amī hi tavā surasaṃghā viśanti; ke cida bhītāḥ parāñjalayò gṛṇanti
savastītya uktvā maharṣisiddhasaṃghāḥ; satuvanti tavāṃ satutibhiḥ puṣkalābhiḥ
rudrādityā vasavò ye ca sādhyā; viśve 'śavinau marutaśa còṣmapāśa ca
gandharvayakṣāsurasiddhasaṃghā; vīkṣante tavāṃ vismitāśa caiva sarve
rūpaṃ mahata te bahuvaktranetraṃ; mahābāhò bahubāhūrupādama
bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ; dṛṣṭvā lòkāḥ paravyathitāsa tathāhama
nabhaḥspṛśaṃ dīptama anekavarṇaṃ; vayāttānanaṃ dīptaviśālanetrama
dṛṣṭvā hi tavāṃ paravyathitāntarātmā; dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇò
daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni; dṛṣṭvaiva kālānalasaṃnibhāni
diśò na jāne na labhe ca śarma; parasīda deveśa jagannivāsa
amī ca tavāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ; sarve sahaivāvanipālasaṃghaiḥ
bhīṣmò daròṇaḥ sūtaputrasa tathāsau; sahāsmadīyaira api yòdhamukhyaiḥ
vaktrāṇi te tavaramāṇā viśanti; daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni
ke cida vilagnā daśanāntareṣu; saṃdṛśyante cūrṇitaira uttamāṅgaiḥ
yathā nadīnāṃ bahavò 'mabuvegāḥ; samudrama evābhimukhā daravanti
tathā tavāmī naralòkavīrā; viśanti vaktrāṇya abhivijvalanti
yathā paradīptaṃ javalanaṃ pataṃgā; viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ
tathaiva nāśāya viśanti lòkāsa; tavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ
lelihyase garasamānaḥ samantāla; lòkāna samagrāna vadanaira javaladbhiḥ
tejòbhira āpūrya jagata samagraṃ; bhāsasa tavògrāḥ paratapanti viṣṇò
ākhyāhi me kò bhavāna ugrarūpò; namò 'satu te devavara parasīda
vijñātuma icchāmi bhavantama ādyaṃ; na hi parajānāmi tava paravṛttima
śarībhagavāna uvāca
kālò 'sami lòkakṣayakṛta paravṛddhò; lòkāna samāhartuma iha paravṛttaḥ
ṛte 'pi tavā na bhaviṣyanti sarve; ye 'vasthitāḥ paratyanīkeṣu yòdhāḥ
tasmāta tavama uttiṣṭha yaśò labhasva; jitvā śatrūna bhuṅkṣva rājyaṃ samṛddhama
mayaivaite nihatāḥ pūrvama eva; nimittamātraṃ bhava savyasācina
daròṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca; karṇaṃ tathānyāna api yòdhavīrāna
mayā hatāṃsa tavaṃ jahi mā vayathiṣṭhā; yudhyasva jetāsi raṇe sapatnāna
saṃjaya uvāca
etaca charutvā vacanaṃ keśavasya; kṛtāñjalira vepamānaḥ kirīṭī
namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ; sagadgadaṃ bhītabhītaḥ paraṇamya
arjuna uvāca
sathāne hṛṣīkeśa tava parakīrtyā; jagata parahṛṣyatya anurajyate ca
rakṣāṃsi bhītāni diśò daravanti; sarve namasyanti ca siddhasaṃghāḥ
kasmāca ca te na namerana mahātmana; garīyase barahmaṇò 'paya ādikartre
ananta deveśa jagannivāsa; tavama akṣaraṃ sada asata tatparaṃ yata
tavama ādidevaḥ puruṣaḥ purāṇasa; tavama asya viśvasya paraṃ nidhānama
vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma; tavayā tataṃ viśvama anantarūpa
vāyura yamò 'ganira varuṇaḥ śaśāṅkaḥ; parajāpatisa tavaṃ parapitāmahaśa ca
namò namasa te 'satu sahasrakṛtvaḥ; punaśa ca bhūyò 'pi namò namasa te
namaḥ purastāda atha pṛṣṭhatasa te; namò 'satu te sarvata eva sarva
anantavīryāmitavikramasa tavaṃ; sarvaṃ samāpnòṣi tatò 'si sarvaḥ
sakheti matvā parasabhaṃ yada uktaṃ; he kṛṣṇa he yādava he sakheti
ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ; mayā paramādāta paraṇayena vāpi
yaca cāvahāsārthama asatkṛtò 'si; vihāraśayyāsanabhòjaneṣu
ekò 'tha vāpya acyuta tatsamakṣaṃ; tata kaṣāmaye tavāma ahama aprameyama
pitāsi lòkasya carācarasya; tavama asya pūjyaśa ca gurura garīyāna
na tavatsamò 'satya abhyadhikaḥ kutò 'nayò; lòkatraye 'paya apratimaprabhāva
tasmāta paraṇamya paraṇidhāya kāyaṃ; parasādaye tavāma ahama īśama īḍyama
piteva putrasya sakheva sakhyuḥ; pariyaḥ pariyāyārhasi deva sòḍhuma
adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣitò 'sami dṛṣṭvā; bhayena ca paravyathitaṃ manò me
tada eva me darśaya deva rūpaṃ; parasīda deveśa jagannivāsa
kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastama; icchāmi tavāṃ daraṣṭuma ahaṃ tathaiva
tenaiva rūpeṇa caturbhujena; sahasrabāhò bhava viśvamūrte
śarībhagavāna uvāca
mayā parasannena tavārjunedaṃ; rūpaṃ paraṃ darśitama ātmayògāta
tejòmayaṃ viśvama anantama; ādyaṃ yana me tavadanyena na dṛṣṭapūrvama
na veda yajñādhyayanaira na dānaira; na ca kariyābhira na tapòbhira ugraiḥ
evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛlòke; daraṣṭuṃ tavadanyena kurupravīra
mā te vayathā mā ca vimūḍhabhāvò; dṛṣṭvā rūpaṃ ghòrama īdṛṅa mamedama
vayapetabhīḥ parītamanāḥ punasa tavaṃ; tada eva me rūpama idaṃ parapaśya
saṃjaya uvāca
itya arjunaṃ vāsudevasa tathòktvā; savakaṃ rūpaṃ darśayāma āsa bhūyaḥ
āśvāsayāma āsa ca bhītama enaṃ; bhūtvā punaḥ saumyavapura mahātmā
arjuna uvāca
dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana
idānīma asmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ parakṛtiṃ gataḥ
śarībhagavāna uvāca
sudurdarśama idaṃ rūpaṃ dṛṣṭavāna asi yana mama
devā apya asya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ
nāhaṃ vedaira na tapasā na dānena na cejyayā
śakya evaṃvidhò daraṣṭuṃ dṛṣṭavāna asi māṃ yathā
bhaktyā tava ananyayā śakya ahama evaṃvidhò 'rajuna
jañātuṃ daraṣṭuṃ ca tattvena paraveṣṭuṃ ca paraṃtapa
matkarmakṛna matparamò madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ
nirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa māma eti pāṇḍava
arjuna uvāca
evaṃ satatayuktā ye bhaktāsa tavāṃ paryupāsate
ye cāpya akṣarama avyaktaṃ teṣāṃ ke yògavittamāḥ
śarībhagavāna uvāca
mayya āveśya manò ye māṃ nityayuktā upāsate
śaraddhayā parayòpetāsa te me yuktatamā matāḥ
ye tava akṣarama anirdeśyama avyaktaṃ paryupāsate
sarvatragama acintyaṃ ca kūṭasthama acalaṃ dharuvama
saṃniyamyendriyagrāmaṃ sarvatra samabuddhayaḥ
te parāpnuvanti māma eva sarvabhūtahite ratāḥ
kaleśò 'dhikatarasa teṣāma avyaktāsaktacetasāma
avyaktā hi gatira duḥkhaṃ dehavadbhira avāpyate
ye tu sarvāṇi karmāṇi mayi saṃnyasya matparāḥ
ananyenaiva yògena māṃ dhayāyanta upāsate
teṣāma ahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃsārasāgarāta
bhavāmi nacirāta pārtha mayya āveśitacetasāma
mayya eva mana ādhatsva mayi buddhiṃ niveśaya
nivasiṣyasi mayya eva ata ūrdhvaṃ na saṃśayaḥ
atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknòṣi mayi sathirama
abhyāsayògena tatò māma icchāptuṃ dhanaṃjaya
abhyāse 'paya asamarthò 'si matkarmaparamò bhava
madarthama api karmāṇi kurvana siddhima avāpsyasi
athaitada apya aśaktò 'si kartuṃ madyògama āśritaḥ
sarvakarmaphalatyāgaṃ tataḥ kuru yatātmavāna
śareyò hi jañānama abhyāsāja jañānāda dhayānaṃ viśiṣyate
dhayānāta karmaphalatyāgasa tayāgāca chāntira anantarama
adveṣṭā sarvabhūtānāṃ maitraḥ karuṇa eva ca
nirmamò nirahaṃkāraḥ samaduḥkhasukhaḥ kaṣamī
saṃtuṣṭaḥ satataṃ yògī yatātmā dṛḍhaniścayaḥ
mayya arpitamanòbuddhira yò madbhaktaḥ sa me pariyaḥ
yasmāna nòdvijate lòkò lòkāna nòdvijate ca yaḥ
harṣāmarṣabhayòdvegaira muktò yaḥ sa ca me pariyaḥ
anapekṣaḥ śucira dakṣa udāsīnò gatavyathaḥ
sarvārambhaparityāgī yò madbhaktaḥ sa me pariyaḥ
yò na hṛṣyati na daveṣṭi na śòcati na kāṅkṣati
śubhāśubhaparityāgī bhaktimāna yaḥ sa me pariyaḥ
samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayòḥ
śītòṣṇasukhaduḥkheṣu samaḥ saṅgavivarjitaḥ
tulyanindāstutira maunī saṃtuṣṭò yena kena cita
aniketaḥ sathiramatira bhaktimāna me pariyò naraḥ
ye tu dharmyāmṛtama idaṃ yathòktaṃ paryupāsate
śaraddadhānā matparamā bhaktāsa te 'tīva me pariyāḥ
śarībhagavāna uvāca
idaṃ śarīraṃ kaunteya kaṣetrama itya abhidhīyate
etada yò vetti taṃ parāhuḥ kaṣetrajña iti tadvidaḥ
kaṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata
kaṣetrakṣetrajñayòra jañānaṃ yata taja jañānaṃ mataṃ mama
tata kaṣetraṃ yaca ca yādṛka ca yadvikāri yataśa ca yata
sa ca yò yatprabhāvaśa ca tata samāsena me śṛṇu
ṛṣibhira bahudhā gītaṃ chandòbhira vividhaiḥ pṛthaka
barahmasūtrapadaiśa caiva hetumadbhira viniścitaiḥ
mahābhūtānya ahaṃkārò buddhira avyaktama eva ca
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagòcarāḥ
icchā daveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaśa cetanā dhṛtiḥ
etata kaṣetraṃ samāsena savikārama udāhṛtama
amānitvama adambhitvama ahiṃsā kaṣāntira ārjavama
ācāryòpāsanaṃ śaucaṃ sathairyama ātmavinigrahaḥ
indriyārtheṣu vairāgyama anahaṃkāra eva ca
janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadòṣānudarśanama
asaktira anabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu
nityaṃ ca samacittatvama iṣṭāniṣṭòpapattiṣu
mayi cānanyayògena bhaktira avyabhicāriṇī
viviktadeśasevitvama aratira janasaṃsadi
adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanama
etaja jañānama iti paròktama ajñānaṃ yada atò 'nayathā
jañeyaṃ yata tata paravakṣyāmi yaja jañātvāmṛtama aśnute
anādimata paraṃ barahma na sata tana nāsada ucyate
sarvataḥ pāṇipādaṃ tata sarvatò 'kaṣiśiròmukhama
sarvataḥ śarutimala lòke sarvama āvṛtya tiṣṭhati
sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitama
asaktaṃ sarvabhṛca caiva nirguṇaṃ guṇabhòktṛ ca
bahira antaśa ca bhūtānāma acaraṃ carama eva ca
sūkṣmatvāta tada avijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tata
avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktama iva ca sathitama
bhūtabhartṛ ca taja jañeyaṃ garasiṣṇu parabhaviṣṇu ca
jayòtiṣāma api taja jayòtisa tamasaḥ parama ucyate
jañānaṃ jañeyaṃ jañānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitama
iti kaṣetraṃ tathā jañānaṃ jañeyaṃ còktaṃ samāsataḥ
madbhakta etada vijñāya madbhāvāyòpapadyate
parakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhya anādī ubhāva api
vikārāṃśa ca guṇāṃśa caiva viddhi parakṛtisaṃbhavāna
kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ parakṛtira ucyate
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhòktṛtve hetura ucyate
puruṣaḥ parakṛtisthò hi bhuṅkte parakṛtijāna guṇāna
kāraṇaṃ guṇasaṅgò 'saya sadasadyònijanmasu
upadraṣṭānumantā ca bhartā bhòktā maheśvaraḥ
paramātmeti cāpya uktò dehe 'samina puruṣaḥ paraḥ
ya evaṃ vetti puruṣaṃ parakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha
sarvathā vartamānò 'pi na sa bhūyò 'bhijāyate
dhayānenātmani paśyanti ke cida ātmānama ātmanā
anye sāṃkhyena yògena karmayògena cāpare
anye tava evama ajānantaḥ śarutvānyebhya upāsate
te 'pi cātitarantya eva mṛtyuṃ śarutiparāyaṇāḥ
yāvata saṃjāyate kiṃ cita sattvaṃ sathāvarajaṅgamama
kaṣetrakṣetrajñasaṃyògāta tada viddhi bharatarṣabha
samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvarama
vinaśyatsva avinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati
samaṃ paśyana hi sarvatra samavasthitama īśvarama
na hinastya ātmanātmānaṃ tatò yāti parāṃ gatima
parakṛtyaiva ca karmāṇi kariyamāṇāni sarvaśaḥ
yaḥ paśyati tathātmānama akartāraṃ sa paśyati
yadā bhūtapṛthagbhāvama ekasthama anupaśyati
tata eva ca vistāraṃ barahma saṃpadyate tadā
anāditvāna nirguṇatvāta paramātmāyama avyayaḥ
śarīrasthò 'pi kaunteya na karòti na lipyate
yathā sarvagataṃ saukṣmyāda ākāśaṃ nòpalipyate
sarvatrāvasthitò dehe tathātmā nòpalipyate
yathā parakāśayatya ekaḥ kṛtsnaṃ lòkama imaṃ raviḥ
kaṣetraṃ kaṣetrī tathā kṛtsnaṃ parakāśayati bhārata
kaṣetrakṣetrajñayòra evama antaraṃ jañānacakṣuṣā
bhūtaprakṛtimòkṣaṃ ca ye vidura yānti te parama
śarībhagavāna uvāca
paraṃ bhūyaḥ paravakṣyāmi jañānānāṃ jañānama uttamama
yaja jañātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhima itò gatāḥ
idaṃ jañānama upāśritya mama sādharmyama āgatāḥ
sarge 'pi nòpajāyante paralaye na vayathanti ca
mama yònira mahada barahma tasmina garbhaṃ dadhāmya ahama
saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tatò bhavati bhārata
sarvayòniṣu kaunteya mūrtayaḥ saṃbhavanti yāḥ
tāsāṃ barahma mahada yònira ahaṃ bījapradaḥ pitā
sattvaṃ rajasa tama iti guṇāḥ parakṛtisaṃbhavāḥ
nibadhnanti mahābāhò dehe dehinama avyayama
tatra sattvaṃ nirmalatvāta parakāśakama anāmayama
sukhasaṅgena badhnāti jañānasaṅgena cānagha
rajò rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavama
tana nibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinama
tamasa tava ajñānajaṃ viddhi mòhanaṃ sarvadehināma
paramādālasyanidrābhisa tana nibadhnāti bhārata
sattvaṃ sukhe saṃjayati rajaḥ karmaṇi bhārata
jañānama āvṛtya tu tamaḥ paramāde saṃjayatya uta
rajasa tamaśa cābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata
rajaḥ sattvaṃ tamaśa caiva tamaḥ sattvaṃ rajasa tathā
sarvadvāreṣu dehe 'samina parakāśa upajāyate
jañānaṃ yadā tadā vidyāda vivṛddhaṃ sattvama itya uta
lòbhaḥ paravṛttira ārambhaḥ karmaṇāma aśamaḥ sapṛhā
rajasya etāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha
aprakāśò 'paravṛttiśa ca paramādò mòha eva ca
tamasya etāni jāyante vivṛddhe kurunandana
yadā sattve paravṛddhe tu paralayaṃ yāti dehabhṛta
tadòttamavidāṃ lòkāna amalāna paratipadyate
rajasi paralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate
tathā paralīnasa tamasi mūḍhayòniṣu jāyate
karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalama
rajasasa tu phalaṃ duḥkhama ajñānaṃ tamasaḥ phalama
sattvāta saṃjāyate jañānaṃ rajasò lòbha eva ca
paramādamòhau tamasò bhavatò 'jañānama eva ca
ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ
jaghanyaguṇavṛttasthā adhò gacchanti tāmasāḥ
nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā daraṣṭānupaśyati
guṇebhyaśa ca paraṃ vetti madbhāvaṃ sò 'dhigacchati
guṇāna etāna atītya tarīna dehī dehasamudbhavāna
janmamṛtyujarāduḥkhaira vimuktò 'mṛtama aśnute
arjuna uvāca
kaira liṅgaisa tarīna guṇāna etāna atītò bhavati parabhò
kimācāraḥ kathaṃ caitāṃsa tarīna guṇāna ativartate
śarībhagavāna uvāca
parakāśaṃ ca paravṛttiṃ ca mòhama eva ca pāṇḍava
na daveṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati
udāsīnavada āsīnò guṇaira yò na vicālyate
guṇā vartanta itya eva yò 'vatiṣṭhati neṅgate
samaduḥkhasukhaḥ savasthaḥ samalòṣṭāśmakāñcanaḥ
tulyapriyāpriyò dhīrasa tulyanindātmasaṃstutiḥ
mānāpamānayòsa tulyasa tulyò mitrāripakṣayòḥ
sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate
māṃ ca yò 'vayabhicāreṇa bhaktiyògena sevate
sa guṇāna samatītyaitāna barahmabhūyāya kalpate
barahmaṇò hi paratiṣṭhāhama amṛtasyāvyayasya ca
śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca
śarībhagavāna uvāca
ūrdhvamūlama adhaḥśākhama aśvatthaṃ parāhura avyayama
chandāṃsi yasya parṇāni yasa taṃ veda sa vedavita
adhaśa còrdhvaṃ parasṛtāsa tasya śākhā; guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ
adhaśa ca mūlānya anusaṃtatāni; karmānubandhīni manuṣyalòke
na rūpama asyeha tathòpalabhyate; nāntò na cādira na ca saṃpratiṣṭhā
aśvatthama enaṃ suvirūḍhamūlama; asaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā
tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ; yasmina gatā na nivartanti bhūyaḥ
tama eva cādyaṃ puruṣaṃ parapadye; yataḥ paravṛttiḥ parasṛtā purāṇī
nirmānamòhā jitasaṅgadòṣā; adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ
davandvaira vimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñaira; gacchantya amūḍhāḥ padama avyayaṃ tata
na tada bhāsayate sūryò na śaśāṅkò na pāvakaḥ
yada gatvā na nivartante tada dhāma paramaṃ mama
mamaivāṃśò jīvalòke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ
manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi parakṛtisthāni karṣati
śarīraṃ yada avāpnòti yaca cāpya utkrāmatīśvaraḥ
gṛhītvaitāni saṃyāti vāyura gandhāna ivāśayāta
śaròtraṃ cakṣuḥ saparśanaṃ ca rasanaṃ gharāṇama eva ca
adhiṣṭhāya manaśa cāyaṃ viṣayāna upasevate
utkrāmantaṃ sathitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitama
vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jañānacakṣuṣaḥ
yatantò yòginaśa cainaṃ paśyantya ātmanya avasthitama
yatantò 'paya akṛtātmānò nainaṃ paśyantya acetasaḥ
yada ādityagataṃ tejò jagada bhāsayate 'khilama
yaca candramasi yaca cāgnau tata tejò viddhi māmakama
gāma āviśya ca bhūtāni dhārayāmya ahama ojasā
puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ sòmò bhūtvā rasātmakaḥ
ahaṃ vaiśvānarò bhūtvā parāṇināṃ dehama āśritaḥ
parāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmya annaṃ caturvidhama
sarvasya cāhaṃ hṛdi saṃniviṣṭò; mattaḥ samṛtira jañānama apòhanaṃ ca
vedaiśa ca sarvaira ahama eva vedyò; vedāntakṛda vedavida eva cāhama
davāva imau puruṣau lòke kaṣaraśa cākṣara eva ca
kaṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭasthò 'kaṣara ucyate
uttamaḥ puruṣasa tava anyaḥ paramātmetya udāhṛtaḥ
yò lòkatrayama āviśya bibhartya avyaya īśvaraḥ
yasmāta kaṣarama atītò 'hama akṣarāda api còttamaḥ
atò 'sami lòke vede ca parathitaḥ puruṣòttamaḥ
yò māma evama asaṃmūḍhò jānāti puruṣòttamama
sa sarvavida bhajati māṃ sarvabhāvena bhārata
iti guhyatamaṃ śāstrama idama uktaṃ mayānagha
etada buddhvā buddhimāna sayāta kṛtakṛtyaśa ca bhārata
śarībhagavāna uvāca
abhayaṃ sattvasaṃśuddhira jañānayògavyavasthitiḥ
dānaṃ damaśa ca yajñaśa ca savādhyāyasa tapa ārjavama
ahiṃsā satyama akròdhasa tayāgaḥ śāntira apaiśunama
dayā bhūteṣva alòluptvaṃ mārdavaṃ harīra acāpalama
tejaḥ kaṣamā dhṛtiḥ śaucama adròhò nātimānitā
bhavanti saṃpadaṃ daivīma abhijātasya bhārata
dambhò darpò 'timānaśa ca karòdhaḥ pāruṣyama eva ca
ajñānaṃ cābhijātasya pārtha saṃpadama āsurīma
daivī saṃpada vimòkṣāya nibandhāyāsurī matā
mā śucaḥ saṃpadaṃ daivīma abhijātò 'si pāṇḍava
davau bhūtasargau lòke 'samina daiva āsura eva ca
daivò vistaraśaḥ paròkta āsuraṃ pārtha me śṛṇu
paravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidura āsurāḥ
na śaucaṃ nāpi cācārò na satyaṃ teṣu vidyate
asatyama apratiṣṭhaṃ te jagada āhura anīśvarama
aparasparasaṃbhūtaṃ kima anyata kāmahaitukama
etāṃ dṛṣṭima avaṣṭabhya naṣṭātmānò 'lapabuddhayaḥ
parabhavantya ugrakarmāṇaḥ kaṣayāya jagatò 'hitāḥ
kāmama āśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ
mòhāda gṛhītvāsadgrāhāna paravartante 'śucivratāḥ
cintāma aparimeyāṃ ca paralayāntāma upāśritāḥ
kāmòpabhògaparamā etāvada iti niścitāḥ
āśāpāśaśataira baddhāḥ kāmakròdhaparāyaṇāḥ
īhante kāmabhògārthama anyāyenārthasaṃcayāna
idama adya mayā labdhama idaṃ parāpsye manòrathama
idama astīdama api me bhaviṣyati punara dhanama
asau mayā hataḥ śatrura haniṣye cāparāna api
īśvarò 'hama ahaṃ bhògī siddhò 'haṃ balavāna sukhī
āḍhyò 'bhijanavāna asmi kò 'nayò 'sati sadṛśò mayā
yakṣye dāsyāmi mòdiṣya itya ajñānavimòhitāḥ
anekacittavibhrāntā mòhajālasamāvṛtāḥ
parasaktāḥ kāmabhògeṣu patanti narake 'śucau
ātmasaṃbhāvitāḥ satabdhā dhanamānamadānvitāḥ
yajante nāmayajñaisa te dambhenāvidhipūrvakama
ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ karòdhaṃ ca saṃśritāḥ
māma ātmaparadeheṣu paradviṣantò 'bhayasūyakāḥ
tāna ahaṃ daviṣataḥ karūrāna saṃsāreṣu narādhamāna
kaṣipāmya ajasrama aśubhāna āsurīṣva eva yòniṣu
āsurīṃ yònima āpannā mūḍhā janmani janmani
māma aprāpyaiva kaunteya tatò yāntya adhamāṃ gatima
tarividhaṃ narakasyedaṃ davāraṃ nāśanama ātmanaḥ
kāmaḥ karòdhasa tathā lòbhasa tasmāda etata tarayaṃ tayajeta
etaira vimuktaḥ kaunteya tamòdvāraisa taribhira naraḥ
ācaratya ātmanaḥ śareyasa tatò yāti parāṃ gatima
yaḥ śāstravidhima utsṛjya vartate kāmakārataḥ
na sa siddhima avāpnòti na sukhaṃ na parāṃ gatima
tasmāca chāstraṃ paramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau
jañātvā śāstravidhānòktaṃ karma kartuma ihārhasi
arjuna uvāca
ye śāstravidhima utsṛjya yajante śaraddhayānvitāḥ
teṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvama āhò rajasa tamaḥ
śarībhagavāna uvāca
tarividhā bhavati śaraddhā dehināṃ sā savabhāvajā
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śṛṇu
sattvānurūpā sarvasya śaraddhā bhavati bhārata
śaraddhāmayò 'yaṃ puruṣò yò yacchraddhaḥ sa eva saḥ
yajante sāttvikā devāna yakṣarakṣāṃsi rājasāḥ
paretāna bhūtagaṇāṃśa cānye yajante tāmasā janāḥ
aśāstravihitaṃ ghòraṃ tapyante ye tapò janāḥ
dambhāhaṃkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ
karśayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmama acetasaḥ
māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tāna viddhya āsuraniścayāna
āhārasa tava api sarvasya tarividhò bhavati pariyaḥ
yajñasa tapasa tathā dānaṃ teṣāṃ bhedama imaṃ śṛṇu
āyuḥsattvabalārògyasukhaprītivivardhanāḥ
rasyāḥ sanigdhāḥ sathirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ
kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ
āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśòkāmayapradāḥ
yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yata
ucchiṣṭama api cāmedhyaṃ bhòjanaṃ tāmasapriyama
aphalākāṅkṣibhira yajñò vidhidṛṣṭò ya ijyate
yaṣṭavyama eveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ
abhisaṃdhāya tu phalaṃ dambhārthama api caiva yata
ijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasama
vidhihīnama asṛṣṭānnaṃ mantrahīnama adakṣiṇama
śaraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate
devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucama ārjavama
barahmacaryama ahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate
anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ pariyahitaṃ ca yata
savādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate
manaḥprasādaḥ saumyatvaṃ maunama ātmavinigrahaḥ
bhāvasaṃśuddhira itya etata tapò mānasama ucyate
śaraddhayā parayā taptaṃ tapasa tata tarividhaṃ naraiḥ
aphalākāṅkṣibhira yuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate
satkāramānapūjārthaṃ tapò dambhena caiva yata
kariyate tada iha paròktaṃ rājasaṃ calama adhruvama
mūḍhagrāheṇātmanò yata pīḍayā kariyate tapaḥ
parasyòtsādanārthaṃ vā tata tāmasama udāhṛtama
dātavyama iti yada dānaṃ dīyate 'nupakāriṇe
deśe kāle ca pātre ca tada dānaṃ sāttvikaṃ samṛtama
yata tu paratyupakārārthaṃ phalama uddiśya vā punaḥ
dīyate ca parikliṣṭaṃ tada dānaṃ rājasaṃ samṛtama
adeśakāle yada dānama apātrebhyaśa ca dīyate
asatkṛtama avajñātaṃ tata tāmasama udāhṛtama
oṃ tata sada iti nirdeśò barahmaṇasa tarividhaḥ samṛtaḥ
barāhmaṇāsa tena vedāśa ca yajñāśa ca vihitāḥ purā
tasmāda oma itya udāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ
paravartante vidhānòktāḥ satataṃ barahmavādināma
tada itya anabhisaṃdhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ
dānakriyāśa ca vividhāḥ kariyante mòkṣakāṅkṣibhiḥ
sadbhāve sādhubhāve ca sada itya etata parayujyate
paraśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate
yajñe tapasi dāne ca sathitiḥ sada iti còcyate
karma caiva tadarthīyaṃ sada itya evābhidhīyate
aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapasa taptaṃ kṛtaṃ ca yata
asada itya ucyate pārtha na ca tata paretya nò iha
arjuna uvāca
saṃnyāsasya mahābāhò tattvama icchāmi vedituma
tayāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthaka keśiniṣūdana
śarībhagavāna uvāca
kāmyānāṃ karmaṇāṃ nayāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayò viduḥ
sarvakarmaphalatyāgaṃ parāhusa tayāgaṃ vicakṣaṇāḥ
tayājyaṃ dòṣavada itya eke karma parāhura manīṣiṇaḥ
yajñadānatapaḥkarma na tayājyama iti cāpare
niścayaṃ śṛṇu me tatra tayāge bharatasattama
tayāgò hi puruṣavyāghra tarividhaḥ saṃprakīrtitaḥ
yajñadānatapaḥkarma na tayājyaṃ kāryama eva tata
yajñò dānaṃ tapaśa caiva pāvanāni manīṣiṇāma
etānya api tu karmāṇi saṅgaṃ tayaktvā phalāni ca
kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matama uttamama
niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇò nòpapadyate
mòhāta tasya parityāgasa tāmasaḥ parikīrtitaḥ
duḥkhama itya eva yata karma kāyakleśabhayāta tayajeta
sa kṛtvā rājasaṃ tayāgaṃ naiva tayāgaphalaṃ labheta
kāryama itya eva yata karma niyataṃ kariyate 'rajuna
saṅgaṃ tayaktvā phalaṃ caiva sa tayāgaḥ sāttvikò mataḥ
na daveṣṭya akuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate
tayāgī sattvasamāviṣṭò medhāvī chinnasaṃśayaḥ
na hi dehabhṛtā śakyaṃ tayaktuṃ karmāṇya aśeṣataḥ
yasa tu karmaphalatyāgī sa tayāgītya abhidhīyate
aniṣṭama iṣṭaṃ miśraṃ ca tarividhaṃ karmaṇaḥ phalama
bhavatya atyāgināṃ paretya na tu saṃnyāsināṃ kava cita
pañcaitāni mahābāhò kāraṇāni nibòdha me
sāṃkhye kṛtānte paròktāni siddhaye sarvakarmaṇāma
adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidhama
vividhāśa ca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamama
śarīravāṅmanòbhira yata karma parārabhate naraḥ
nayāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ
tatraivaṃ sati kartārama ātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ
paśyatya akṛtabuddhitvāna na sa paśyati durmatiḥ
yasya nāhaṃkṛtò bhāvò buddhira yasya na lipyate
hatvāpi sa imā~la lòkāna na hanti na nibadhyate
jañānaṃ jañeyaṃ parijñātā tarividhā karmacòdanā
karaṇaṃ karma karteti tarividhaḥ karmasaṃgrahaḥ
jañānaṃ karma ca kartā ca taridhaiva guṇabhedataḥ
paròcyate guṇasaṃkhyāne yathāvaca chṛṇu tānya api
sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvama avyayama īkṣate
avibhaktaṃ vibhakteṣu taja jañānaṃ viddhi sāttvikama
pṛthaktvena tu yaja jañānaṃ nānābhāvāna pṛthagvidhāna
vetti sarveṣu bhūteṣu taja jañānaṃ viddhi rājasama
yata tu kṛtsnavada ekasmina kārye saktama ahaitukama
atattvārthavada alpaṃ ca tata tāmasama udāhṛtama
niyataṃ saṅgarahitama arāgadveṣataḥ kṛtama
aphalaprepsunā karma yata tata sāttvikama ucyate
yata tu kāmepsunā karma sāhaṃkāreṇa vā punaḥ
kariyate bahulāyāsaṃ tada rājasama udāhṛtama
anubandhaṃ kaṣayaṃ hiṃsāma anapekṣya ca pauruṣama
mòhāda ārabhyate karma yata tata tāmasama ucyate
muktasaṅgò 'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ
siddhyasiddhyòra nirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate
rāgī karmaphalaprepsura lubdhò hiṃsātmakò 'śuciḥ
harṣaśòkānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ
ayuktaḥ parākṛtaḥ satabdhaḥ śaṭhò naikṛtikò 'lasaḥ
viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate
buddhera bhedaṃ dhṛteśa caiva guṇatasa tarividhaṃ śṛṇu
paròcyamānama aśeṣeṇa pṛthaktvena dhanaṃjaya
paravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye
bandhaṃ mòkṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī
yayā dharmama adharmaṃ ca kāryaṃ cākāryama eva ca
ayathāvata parajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī
adharmaṃ dharmama iti yā manyate tamasāvṛtā
sarvārthāna viparītāṃśa ca buddhiḥ sā pārtha tāmasī
dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ
yògenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī
yayā tu dharmakāmārthāna dhṛtyā dhārayate 'rajuna
parasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī
yayā savapnaṃ bhayaṃ śòkaṃ viṣādaṃ madama eva ca
na vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī
sukhaṃ tava idānīṃ tarividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabha
abhyāsāda ramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati
yata tadagre viṣama iva pariṇāme 'mṛtòpamama
tata sukhaṃ sāttvikaṃ paròktama ātmabuddhiprasādajama
viṣayendriyasaṃyògāda yata tadagre 'mṛtòpamama
pariṇāme viṣama iva tata sukhaṃ rājasaṃ samṛtama
yada agre cānubandhe ca sukhaṃ mòhanama ātmanaḥ
nidrālasyapramādòtthaṃ tata tāmasama udāhṛtama
na tada asti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ
sattvaṃ parakṛtijaira muktaṃ yada ebhiḥ sayāta taribhira guṇaiḥ
barāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa
karmāṇi paravibhaktāni savabhāvaprabhavaira guṇaiḥ
śamò damasa tapaḥ śaucaṃ kaṣāntira ārjavama eva ca
jañānaṃ vijñānama āstikyaṃ barahmakarma savabhāvajama
śauryaṃ tejò dhṛtira dākṣyaṃ yuddhe cāpya apalāyanama
dānama īśvarabhāvaśa ca kaṣātraṃ karma savabhāvajama
kṛṣigòrakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma savabhāvajama
paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi savabhāvajama
save save karmaṇya abhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ
savakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati taca chṛṇu
yataḥ paravṛttira bhūtānāṃ yena sarvama idaṃ tatama
savakarmaṇā tama abhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ
śareyāna savadharmò viguṇaḥ paradharmāta savanuṣṭhitāta
savabhāvaniyataṃ karma kurvana nāpnòti kilbiṣama
sahajaṃ karma kaunteya sadòṣama api na tayajeta
sarvārambhā hi dòṣeṇa dhūmenāgnira ivāvṛtāḥ
asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ
naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ saṃnyāsenādhigacchati
siddhiṃ parāptò yathā barahma tathāpnòti nibòdha me
samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jañānasya yā parā
buddhyā viśuddhayā yuktò dhṛtyātmānaṃ niyamya ca
śabdādīna viṣayāṃsa tayaktvā rāgadveṣau vayudasya ca
viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ
dhayānayògaparò nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ
ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ karòdhaṃ parigrahama
vimucya nirmamaḥ śāntò barahmabhūyāya kalpate
barahmabhūtaḥ parasannātmā na śòcati na kāṅkṣati
samaḥ sarveṣu bhūteṣu madbhaktiṃ labhate parāma
bhaktyā māma abhijānāti yāvāna yaśa cāsmi tattvataḥ
tatò māṃ tattvatò jañātvā viśate tadanantarama
sarvakarmāṇya api sadā kurvāṇò madvyapāśrayaḥ
matprasādāda avāpnòti śāśvataṃ padama avyayama
cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ
buddhiyògama upāśritya maccittaḥ satataṃ bhava
maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāta tariṣyasi
atha ceta tavama ahaṃkārāna na śaròṣyasi vinaṅkṣyasi
yada ahaṃkārama āśritya na yòtsya iti manyase
mithyaiṣa vayavasāyasa te parakṛtisa tavāṃ niyòkṣyati
savabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ savena karmaṇā
kartuṃ necchasi yana mòhāta kariṣyasya avaśò 'pi tata
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe 'rajuna tiṣṭhati
bharāmayana sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā
tama eva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata
tatprasādāta parāṃ śāntiṃ sathānaṃ parāpsyasi śāśvatama
iti te jañānama ākhyātaṃ guhyāda guhyataraṃ mayā
vimṛśyaitada aśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru
sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ
iṣṭò 'si me dṛḍhama iti tatò vakṣyāmi te hitama
manmanā bhava madbhaktò madyājī māṃ namaskuru
māma evaiṣyasi satyaṃ te paratijāne pariyò 'si me
sarvadharmāna parityajya māma ekaṃ śaraṇaṃ varaja
ahaṃ tavā sarvapāpebhyò mòkṣayiṣyāmi mā śucaḥ
idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadā cana
na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yò 'bhayasūyati
ya idaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣva abhidhāsyati
bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māma evaiṣyatya asaṃśayaḥ
na ca tasmāna manuṣyeṣu kaśa cina me pariyakṛttamaḥ
bhavitā na ca me tasmāda anyaḥ pariyatarò bhuvi
adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādama āvayòḥ
jañānayajñena tenāhama iṣṭaḥ sayāma iti me matiḥ
śaraddhāvāna anasūyaśa ca śṛṇuyāda api yò naraḥ
sò 'pi muktaḥ śubhā~la lòkāna parāpnuyāta puṇyakarmaṇāma
kaca cida etaca charutaṃ pārtha tavayaikāgreṇa cetasā
kaca cida ajñānasaṃmòhaḥ paranaṣṭasa te dhanaṃjaya
arjuna uvāca
naṣṭò mòhaḥ samṛtira labdhā tavatprasādāna mayācyuta
sathitò 'sami gatasaṃdehaḥ kariṣye vacanaṃ tava
saṃjaya uvāca
itya ahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ
saṃvādama imama aśrauṣama adbhutaṃ ròmaharṣaṇama
vayāsaprasādāca charutavāna etada guhyama ahaṃ parama
yògaṃ yògeśvarāta kṛṣṇāta sākṣāta kathayataḥ savayama
rājana saṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādama imama adbhutama
keśavārjunayòḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhura muhuḥ
taca ca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpama atyadbhutaṃ hareḥ
vismayò me mahāna rājana hṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ
yatra yògeśvaraḥ kṛṣṇò yatra pārthò dhanurdharaḥ
tatra śarīra vijayò bhūtira dharuvā nītira matira mama
saṃjaya uvāca
tatò dhanaṃjayaṃ dṛṣṭvā bāṇagāṇḍīvadhāriṇama
punara eva mahānādaṃ vayasṛjanta mahārathāḥ
pāṇḍavāḥ sòmakāśa caiva ye caiṣāma anuyāyinaḥ
dadhmuśa ca muditāḥ śaṅkhāna vīrāḥ sāgarasaṃbhavāna
tatò bheryaśa ca peśyaśa ca karakacā gòviṣāṇikāḥ
sahasaivābhyahanyanta tataḥ śabdò mahāna abhūta
atha devāḥ sagandharvāḥ pitaraśa ca janeśvara
siddhacāraṇasaṃghāśa ca samīyusa te didṛkṣayā
ṛṣayaśa ca mahābhāgāḥ puraskṛtya śatakratuma
samīyusa tatra sahitā daraṣṭuṃ tada vaiśasaṃ mahata
tatò yudhiṣṭhirò dṛṣṭvā yuddhāya susamudyate
te sene sāgaraprakhye muhuḥ paracalite nṛpa
vimucya kavacaṃ vīrò nikṣipya ca varāyudhama
avaruhya rathāta tūrṇaṃ padbhyāma eva kṛtāñjaliḥ
pitāmahama abhiprekṣya dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
vāgyataḥ parayayau yena parāṅmukhò ripuvāhinīma
taṃ parayāntama abhiprekṣya kuntīputrò dhanaṃjayaḥ
avatīrya rathāta tūrṇaṃ bharātṛbhiḥ sahitò 'navayāta
vāsudevaśa ca bhagavāna pṛṣṭhatò 'nujagāma ha
yathāmukhyāśa ca rājānasa tama anvājagmura utsukāḥ
arjuna uvāca
kiṃ te vayavasitaṃ rājana yada asmāna apahāya vai
padbhyāma eva parayātò 'si parāṅmukhò ripuvāhinīma
bhīmasena uvāca
kava gamiṣyasi rājendra nikṣiptakavacāyudhaḥ
daṃśiteṣva arisainyeṣu bharātṝna utsṛjya pārthiva
nakula uvāca
evaṃgate tavayi jayeṣṭhe mama bharātari bhārata
bhīra me dunòti hṛdayaṃ barūhi gantā bhavāna kava nu
sahadeva uvāca
asmina raṇasamūhe vai vartamāne mahābhaye
yòddhavye kava nu gantāsi śatrūna abhimukhò nṛpa
saṃjaya uvāca
evama ābhāṣyamāṇò 'pi bharātṛbhiḥ kurunandana
nòvāca vāgyataḥ kiṃ cida gacchatya eva yudhiṣṭhiraḥ
tāna uvāca mahāprājñò vāsudevò mahāmanāḥ
abhiprāyò 'saya vijñātò mayeti parahasanna iva
eṣa bhīṣmaṃ tathā daròṇaṃ gautamaṃ śalyama eva ca
anumānya gurūna sarvāna yòtsyate pārthivò 'ribhiḥ
śarūyate hi purākalpe gurūna ananumānya yaḥ
yudhyate sa bhaveda vayaktama apadhyātò mahattaraiḥ
anumānya yathāśāstraṃ yasa tu yudhyena mahattaraiḥ
dharuvasa tasya jayò yuddhe bhaveda iti matira mama
evaṃ baruvati kṛṣṇe tu dhārtarāṣṭracamūṃ parati
hāhākārò mahāna āsīna niḥśabdāsa tava apare 'bhavana
dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ dūrāda dhārtarāṣṭrasya sainikāḥ
mithaḥ saṃkathayāṃ cakrura neśò 'sati kulapāṃsanaḥ
vayaktaṃ bhīta ivābhyeti rājāsau bhīṣmama antikāta
yudhiṣṭhiraḥ sasòdaryaḥ śaraṇārthaṃ parayācakaḥ
dhanaṃjaye kathaṃ nāthe pāṇḍave ca vṛkòdare
nakule sahadeve ca bhītò 'bhayeti ca pāṇḍavaḥ
na nūnaṃ kaṣatriyakule jātaḥ saṃprathite bhuvi
yathāsya hṛdayaṃ bhītama alpasattvasya saṃyuge
tatasa te kaṣatriyāḥ sarve paraśaṃsanti sama kauravāna
hṛṣṭāḥ sumanasò bhūtvā cailāni dudhuvuḥ pṛthaka
vayanindanta tataḥ sarve yòdhāsa tatra viśāṃ pate
yudhiṣṭhiraṃ sasòdaryaṃ sahitaṃ keśavena ha
tatasa tata kauravaṃ sainyaṃ dhikkṛtvā tu yudhiṣṭhirama
niḥśabdama abhavata tūrṇaṃ punara eva viśāṃ pate
kiṃ nu vakṣyati rājāsau kiṃ bhīṣmaḥ parativakṣyati
kiṃ bhīmaḥ samaraślāghī kiṃ nu kṛṣṇārjunāva iti
vivakṣitaṃ kima asyeti saṃśayaḥ sumahāna abhūta
ubhayòḥ senayò rājana yudhiṣṭhirakṛte tadā
sa vigāhya camūṃ śatròḥ śaraśaktisamākulāma
bhīṣmama evābhyayāta tūrṇaṃ bharātṛbhiḥ parivāritaḥ
tama uvāca tataḥ pādau karābhyāṃ pīḍya pāṇḍavaḥ
bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ rājā yuddhāya samupasthitama
yudhiṣṭhira uvāca
āmantraye tavāṃ durdharṣa yòtsye tāta tavayā saha
anujānīhi māṃ tāta āśiṣaśa ca parayòjaya
bhīṣma uvāca
yadya evaṃ nābhigacchethā yudhi māṃ pṛthivīpate
śapeyaṃ tavāṃ mahārāja parābhāvāya bhārata
parītò 'sami putra yudhyasva jayama āpnuhi pāṇḍava
yata te 'bhilaṣitaṃ cānyata tada avāpnuhi saṃyuge
variyatāṃ ca varaḥ pārtha kima asmattò 'bhikāṅkṣasi
evaṃ gate mahārāja na tavāsti parājayaḥ
arthasya puruṣò dāsò dāsasa tava arthò na kasya cita
iti satyaṃ mahārāja baddhò 'samya arthena kauravaiḥ
atasa tavāṃ kalībavada vākyaṃ baravīmi kurunandana
hṛtò 'samya arthena kauravya yuddhāda anyata kima icchasi
yudhiṣṭhira uvāca
mantrayasva mahāprājña hitaiṣī mama nityaśaḥ
yudhyasva kauravasyārthe mamaiṣa satataṃ varaḥ
bhīṣma uvāca
rājana kima atra sāhyaṃ te karòmi kurunandana
kāmaṃ yòtsye parasyārthe barūhi yata te vivakṣitama
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantama aparājitama
etana me mantraya hitaṃ yadi śareyaḥ parapaśyasi
bhīṣma uvāca
na taṃ paśyāmi kaunteya yò māṃ yudhyantama āhave
vijayeta pumāna kaśa cida api sākṣāca chatakratuḥ
yudhiṣṭhira uvāca
hanta pṛcchāmi tasmāta tavāṃ pitāmaha namò 'satu te
jayòpāyaṃ baravīhi tavama ātmanaḥ samare paraiḥ
bhīṣma uvāca
na śatruṃ tāta paśyāmi samare yò jayeta māma
na tāvana mṛtyukālò me punarāgamanaṃ kuru
saṃjaya uvāca
tatò yudhiṣṭhirò vākyaṃ bhīṣmasya kurunandana
śirasā paratijagrāha bhūyasa tama abhivādya ca
parāyāta punara mahābāhura ācāryasya rathaṃ parati
paśyatāṃ sarvasainyānāṃ madhyena bharātṛbhiḥ saha
sa daròṇama abhivādyātha kṛtvā caiva paradakṣiṇama
uvāca vācā durdharṣama ātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ
āmantraye tavāṃ bhagavana yòtsye vigatakalmaṣaḥ
jayeyaṃ ca ripūna sarvāna anujñātasa tavayā davija
daròṇa uvāca
yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ
śapeyaṃ tavāṃ mahārāja parābhāvāya sarvaśaḥ
tada yudhiṣṭhira tuṣṭò 'sami pūjitaśa ca tavayānagha
anujānāmi yudhyasva vijayaṃ samavāpnuhi
karavāṇi ca te kāmaṃ barūhi yata te 'bhikāṅkṣitama
evaṃ gate mahārāja yuddhāda anyata kima icchasi
arthasya puruṣò dāsò dāsasa tava arthò na kasya cita
iti satyaṃ mahārāja baddhò 'samya arthena kauravaiḥ
atasa tavāṃ kalībavada barūmò yuddhāda anyata kima icchasi
yòtsyāmi kauravasyārthe tavāśāsyò jayò mayā
yudhiṣṭhira uvāca
jayama āśāssva me barahmana mantrayasva ca maddhitama
yudhyasva kauravasyārthe vara eṣa vṛtò mayā
daròṇa uvāca
dharuvasa te vijayò rājana yasya mantrī harisa tava
ahaṃ ca tavābhijānāmi raṇe śatrūna vijeṣyasi
yatò dharmasa tataḥ kṛṣṇò yataḥ kṛṣṇasa tatò jayaḥ
yudhyasva gaccha kaunteya pṛccha māṃ kiṃ baravīmi te
yudhiṣṭhira uvāca
pṛcchāmi tavāṃ davijaśreṣṭha śṛṇu me yada vivakṣitama
kathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantama aparājitama
daròṇa uvāca
na te 'sati vijayasa tāvada yāvada yudhyāmya ahaṃ raṇe
mamāśu nidhane rājana yatasva saha sòdaraiḥ
yudhiṣṭhira uvāca
hanta tasmāna mahābāhò vadhòpāyaṃ vadātmanaḥ
ācārya paraṇipatyaiṣa pṛcchāmi tavāṃ namò 'satu te
daròṇa uvāca
na śatruṃ tāta paśyāmi yò māṃ hanyāda raṇe sathitama
yudhyamānaṃ susaṃrabdhaṃ śaravarṣaughavarṣiṇama
ṛte parāyagataṃ rājana nayastaśastrama acetanama
hanyāna māṃ yudhi yòdhānāṃ satyama etada baravīmi te
śastraṃ cāhaṃ raṇe jahyāṃ śarutvā sumahada apriyama
śaraddheyavākyāta puruṣāda etata satyaṃ baravīmi te
saṃjaya uvāca
etaca charutvā mahārāja bhāradvājasya dhīmataḥ
anumānya tama ācāryaṃ parāyāca chāradvataṃ parati
sò 'bhivādya kṛpaṃ rājā kṛtvā cāpi paradakṣiṇama
uvāca durdharṣatamaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ
anumānaye tavāṃ yòtsyāmi gurò vigatakalmaṣaḥ
jayeyaṃ ca ripūna sarvāna anujñātasa tavayānagha
kṛpa uvāca
yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ
śapeyaṃ tavāṃ mahārāja parābhāvāya sarvaśaḥ
arthasya puruṣò dāsò dāsasa tava arthò na kasya cita
iti satyaṃ mahārāja baddhò 'samya arthena kauravaiḥ
teṣāma arthe mahārāja yòddhavyama iti me matiḥ
atasa tavāṃ kalībavada barūmi yuddhāda anyata kima icchasi
yudhiṣṭhira uvāca
hanta pṛcchāmi te tasmāda ācārya śṛṇu me vacaḥ
saṃjaya uvāca
itya uktvā vayathitò rājā nòvāca gatacetanaḥ
taṃ gautamaḥ paratyuvāca vijñāyāsya vivakṣitama
avadhyò 'haṃ mahīpāla yudhyasva jayama āpnuhi
parītasa tava abhigamenāhaṃ jayaṃ tava narādhipa
āśāsiṣye sadòtthāya satyama etada baravīmi te
etaca charutvā mahārāja gautamasya vacasa tadā
anumānya kṛpaṃ rājā parayayau yena madrarāṭa
sa śalyama abhivādyātha kṛtvā cābhipradakṣiṇama
uvāca rājā durdharṣama ātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ
anumānaye tavāṃ yòtsyāmi gurò vigatakalmaṣaḥ
jayeyaṃ ca mahārāja anujñātasa tavayā ripūna
śalya uvāca
yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ
śapeyaṃ tavāṃ mahārāja parābhāvāya vai raṇe
tuṣṭò 'sami pūjitaśa cāsmi yata kāṅkṣasi tada astu te
anujānāmi caiva tavāṃ yudhyasva jayama āpnuhi
barūhi caiva paraṃ vīra kenārthaḥ kiṃ dadāmi te
evaṃ gate mahārāja yuddhāda anyata kima icchasi
arthasya puruṣò dāsò dāsasa tava arthò na kasya cita
iti satyaṃ mahārāja baddhò 'samya arthena kauravaiḥ
kariṣyāmi hi te kāmaṃ bhāgineya yathepsitama
baravīmya ataḥ kalībavata tavāṃ yuddhāda anyata kima icchasi
yudhiṣṭhira uvāca
mantrayasva mahārāja nityaṃ maddhitama uttamama
kāmaṃ yudhya parasyārthe varama etada vṛṇòmya ahama
śalya uvāca
barūhi kima atra sāhyaṃ te karòmi nṛpasattama
kāmaṃ yòtsye parasyārthe vṛtò 'samya arthena kauravaiḥ
yudhiṣṭhira uvāca
sa eva me varaḥ satya udyòge yasa tavayā kṛtaḥ
sūtaputrasya saṃgrāme kāryasa tejòvadhasa tavayā
śalya uvāca
saṃpatsyatya eṣa te kāmaḥ kuntīputra yathepsitaḥ
gaccha yudhyasva visrabdhaṃ paratijāne jayaṃ tava
saṃjaya uvāca
anumānyātha kaunteyò mātulaṃ madrakeśvarama
nirjagāma mahāsainyāda bharātṛbhiḥ parivāritaḥ
vāsudevasa tu rādheyama āhave 'bhijagāma vai
tata enama uvācedaṃ pāṇḍavārthe gadāgrajaḥ
śarutaṃ me karṇa bhīṣmasya daveṣāta kila na yòtsyasi
asmāna varaya rādheya yāvada bhīṣmò na hanyate
hate tu bhīṣme rādheya punara eṣyasi saṃyuge
dhārtarāṣṭrasya sāhāyyaṃ yadi paśyasi ceta samama
karṇa uvāca
na vipriyaṃ kariṣyāmi dhārtarāṣṭrasya keśava
tayaktaprāṇaṃ hi māṃ viddhi duryòdhanahitaiṣiṇama
saṃjaya uvāca
taca charutvā vacanaṃ kṛṣṇaḥ saṃnyavartata bhārata
yudhiṣṭhirapurògaiśa ca pāṇḍavaiḥ saha saṃgataḥ
atha sainyasya madhye tu parākròśata pāṇḍavāgrajaḥ
yò 'samāna vṛṇòti tada ahaṃ varaye sāhyakāraṇāta
atha tāna samabhiprekṣya yuyutsura idama abravīta
parītātmā dharmarājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhirama
ahaṃ yòtsyāmi miṣataḥ saṃyuge dhārtarāṣṭrajāna
yuṣmada arthe mahārāja yadi māṃ vṛṇuṣe 'nagha
yudhiṣṭhira uvāca
ehya ehi sarve yòtsyāmasa tava bharātṝna apaṇḍitāna
yuyutsò vāsudevaśa ca vayaṃ ca barūma sarvaśaḥ
vṛṇòmi tavāṃ mahābāhò yudhyasva mama kāraṇāta
tavayi piṇḍaśa ca tantuśa ca dhṛtarāṣṭrasya dṛśyate
bhajasvāsmāna rājaputra bhajamānāna mahādyute
na bhaviṣyati durbuddhira dhārtarāṣṭrò 'tayamarṣaṇaḥ
saṃjaya uvāca
tatò yuyutsuḥ kauravyaḥ parityajya sutāṃsa tava
jagāma pāṇḍuputrāṇāṃ senāṃ viśrāvya dundubhima
tatò yudhiṣṭhirò rājā saṃprahṛṣṭaḥ sahānujaiḥ
jagrāha kavacaṃ bhūyò dīptimata kanakòjjvalama
paratyapadyanta te sarve rathāna savāna puruṣarṣabhāḥ
tatò vayūhaṃ yathāpūrvaṃ paratyavyūhanta te punaḥ
avādayana dundubhīṃśa ca śataśaśa caiva puṣkarāna
siṃhanādāṃśa ca vividhāna vineduḥ puruṣarṣabhāḥ
rathasthāna puruṣavyāghrāna pāṇḍavāna parekṣya pārthivāḥ
dhṛṣṭadyumnādayaḥ sarve punara jahṛṣire mudā
gauravaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ mānyāna mānayatāṃ ca tāna
dṛṣṭvā mahīkṣitasa tatra pūjayāṃ cakrire bhṛśama
sauhṛdaṃ ca kṛpāṃ caiva parāptakālaṃ mahātmanāma
dayāṃ ca jañātiṣu parāṃ kathayāṃ cakrire nṛpāḥ
sādhu sādhva iti sarvatra niśceruḥ satutisaṃhitāḥ
vācaḥ puṇyāḥ kīrtimatāṃ manòhṛdayaharṣiṇīḥ
malecchāśa cāryāśa ca ye tatra dadṛśuḥ śuśruvusa tadā
vṛttaṃ tata pāṇḍuputrāṇāṃ rurudusa te sagadgadāḥ
tatò jaghnura mahābherīḥ śataśaśa caiva puṣkarāna
śaṅkhāṃśa ca gòkṣīranibhāna dadhmura hṛṣṭā manasvinaḥ
[dhṛ]
evaṃ vayūḍheṣva anīkeṣu māmakeṣva itareṣu ca
ke pūrvaṃ parāharaṃsa tatra kuravaḥ pāṇḍavāsa tathā
[sa]
bharātṛbhiḥ sahitò rājana putrò duryòdhanasa tava
bhīṣmaṃ paramukhataḥ kṛtvā parayayau saha senayā
tathaiva pāṇḍavāḥ sarve bhīmasenapurògamāḥ
bhīṣmeṇa yuddhama icchantaḥ parayayura hṛṣṭamānasāḥ
kaṣveḍāḥ kila kilā śabdaḥ karakacā gòviṣāṇikāḥ
bherīmṛdaṅgamurajā hayakuñjaranisvanāḥ
ubhayòḥ senayò rājaṃsa tatasa te 'samāna samadravana
vayaṃ paratinadantaśa ca tadāsīta tumulaṃ mahata
mahāntya anīkāni mahāsamucchraye; samāgame pāṇḍava dhārtarāṣṭrayòḥ
cakampire śaṅkhamṛdaṅga nisvanaiḥ; parakampitānīva vanāni vāyunā
narendra nāgāśvarathākulānāma; abhyāyatīnāma aśive muhūrte
babhūva ghòṣasa tumulaśa camūnāṃ; vātòddhutānāma iva sāgarāṇāma
tasmina samutthite śabde tumule lòmaharṣaṇe
bhīmasenò mahābāhuḥ parāṇadada gòvṛṣò yathā
śaṅkhadundubhinirghòṣaṃ vāraṇānāṃ ca bṛṃhitama
siṃhanādaṃ ca sainyānāṃ bhīmasenaravò 'bhayabhūta
hayānāṃ heṣamāṇānāma anīkeṣu sahasraśaḥ
sarvāna abhyabhavaca chabdāna bhīmasenasya nisvanaḥ
taṃ śarutvā ninadaṃ tasya sainyāsa tava vitatrasuḥ
jīmūtasyeva nadataḥ śakrāśanisamasvanama
vāhanāni ca sarvāṇi śakṛna mūtraṃ parasusruvuḥ
śabdena tasya vīrasya siṃhasyevetare mṛgāḥ
darśayana ghòrama ātmānaṃ mahābhrama iva nārayana
vibhīṣayaṃsa tava sutāṃsa tava senāṃ samabhyayāta
tama āyāntaṃ maheṣvāsaṃ sòdaryāḥ paryavārayana
chādayantaḥ śaravrātaira meghā iva divākarama
duryòdhanaśa ca putrasa te durmukhò duḥsahaḥ śalaḥ
duḥśāsanaśa cātirathasa tathā durmarṣaṇò nṛpa
viviṃśatiśa citrasenò vikarṇaśa ca mahārathaḥ
purumitrò jayò bhòjaḥ saumadattiśa ca vīryavāna
mahācāpāni dhunvantò jaladā iva vidyutaḥ
ādadānāśa ca nārācāna nirmuktāśīviṣòpamāna
atha tāna daraupadīputrāḥ saubhadraśa ca mahāratha
nakulaḥ sahadevaśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ
dhārtarāṣṭrāna paratiyayura ardayantaḥ śitaiḥ śaraiḥ
vajraira iva mahāvegaiḥ śikharāṇi dharābhṛtāma
tasmina parathamasaṃmarde bhīma jayātalanisvane
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nāsīta kaśa cita parāṅmukhaḥ
lāghavaṃ daròṇaśiṣyāṇāma apaśyaṃ bharatarṣabha
nimittavedhināṃ rājaña śarāna utsṛjatāṃ bhṛśama
nòpaśāmyati nirghòṣò dhanuṣāṃ kūjatāṃ tathā
viniśceruḥ śarā dīptā jayòtīṃṣīva nabhastalāta
sarve tava anye mahīpālāḥ parekṣakā iva bhārata
dadṛśura darśanīyaṃ taṃ bhīmaṃ jañātisamāgamama
tatasa te jātasaṃrambhāḥ parasparakṛtāgasaḥ
anyònyaspardhayā rājana vayāyacchanta mahārathāḥ
kurupāṇḍavasene te hastyaśvarathasaṃkule
śuśubhāte raṇe 'tīva paṭe citragate iva
tatasa te pārthivāḥ sarve paragṛhītaśarāsanāḥ
saha sainyāḥ samāpetuḥ putrasya tava śāsanāta
yudhiṣṭhireṇa cādiṣṭāḥ pārthivāsa te sahasraśaḥ
vinadantaḥ samāpetuḥ putrasya tava vāhinīma
ubhayòḥ senayòsa tīvraḥ sainyānāṃ sa samāgamaḥ
antara dhīyata cādityaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ
parayuddhānāṃ parabhagnānāṃ punarāvartatāma api
nātra saveṣāṃ pareṣāṃ vā viśeṣaḥ samajāyata
tasmiṃsa tu tumule yuddhe vartamāne mahābhaye
ati sarvāṇya anīkāni pitā te 'bhivyaròcata
[sa]
pūrvāhṇe tasya raudrasya yuddhama ahnò viśāṃ pate
parāvartata mahāghòraṃ rājñāṃ dehāvakartanama
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca saṃgrāme vijigīṣatāma
siṃhānāma iva saṃhrādò divama urvīṃ ca nādayana
āsīta kila kilā śabdasa talaśaṅkharavaiḥ saha
jajñire siṃhanādāśa ca śūrāṇāṃ paratigarjatāma
talatrābhihatāśa caiva jayāśabdā bharatarṣabha
pattīnāṃ pādaśabdāśa ca vājināṃ ca mahāsvanāḥ
tòttrāṅkuśa nipātāśa ca āyudhānāṃ ca nisvanāḥ
ghaṇṭā śabdāśa ca nāgānāma anyònyama abhidhāvatāma
tasmina samudite śabde tumule lòmaharṣaṇe
babhūva rathanirghòṣaḥ parjanyaninadòpamaḥ
te manaḥ karūrama ādhāya samabhityaktajīvitāḥ
pāṇḍavāna abhyavartanta sarva evòcchritadhvajāḥ
savayaṃ śāṃtanavò rājanna abhyadhāvada dhanaṃjayama
paragṛhya kārmukaṃ ghòraṃ kāladaṇḍòpamaṃ raṇe
arjunò 'pi dhanura gṛhya gāṇḍīvaṃ lòkaviśrutama
abhyadhāvata tejasvī gāṅgeyaṃ raṇamūrdhani
tāva ubhau kuruśārdūlau parasparavadhaiṣiṇau
gāṅgeyasa tu raṇe pārthaṃ viddhvā nākampayada balī
tathaiva pāṇḍavò rājana bhīṣmaṃ nākampayada yudhi
sātyakiśa ca maheṣvāsaḥ kṛtavarmāṇama abhyayāta
tayòḥ samabhavada yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama
sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ kṛtavarmā ca sātyakima
ānarhatuḥ śaraira ghòraisa takṣamāṇau parasparama
tau śarācita sarvāṅgau śuśubhāte mahābalau
vasante puṣpaśabalau puṣpitāva iva kuṃśukau
abhimanyura maheṣvāsò bṛhadbalama ayòdhayata
tataḥ kòsalakò rājā saubhadrasya viśāṃ pate
dhavajaṃ ciccheda samare sārathiṃ ca nayapātayata
saubhadrasa tu tataḥ karuddhaṃ pātite rathasārathau
bṛhadbalaṃ mahārāja vivyādha navabhiḥ śaraiḥ
athāparābhyāṃ bhallābhyāṃ pītābhyāma arimardanaḥ
dhavajama ekena ciccheda pārṣṇima ekena sārathima
anyònyaṃ ca śaraisa tīkṣṇaiḥ karuddhau rājaṃsa tatakṣatuḥ
māninaṃ samare dṛptaṃ kṛtavairaṃ mahārathama
bhīmasenasa tava sutaṃ duryòdhanama ayòdhayata
tāva ubhau naraśārdūlau kurumukhyau mahābalau
anyònyaṃ śaravarṣābhyāṃ vavṛṣāte raṇājire
tau tu vīkṣya mahātmānau kṛtinau citrayòdhinau
vismayaḥ sarvabhūtānāṃ samapadyata bhārata
duḥśāsanasa tu nakulaṃ paratyudyāya mahārathama
avidhyana niśitaira bāṇaira bahubhira marmabhedibhiḥ
tasya mādrī sutaḥ ketuṃ sa śaraṃ ca śarāsanama
ciccheda niśitaira bāṇaiḥ parahasanna iva bhārata
athainaṃ pañcaviṃśatyā kaṣudrakāṇāṃ samārdayata
putrasa tu tava durdharṣò nakulasya mahāhave
yugeṣāṃ cicchide bāṇaira dhavajaṃ caiva nayapātayata
durmukhaḥ sahadevaṃ tu paratyudyāya mahābalama
vivyādha śaravarṣeṇa yatamānaṃ mahāhave
sahadevasa tatò vīrò durmukhasya mahāhave
śareṇa bhṛśatīkṣṇena pātayāma āsa sārathima
tāva anyònyaṃ samāsādya samare yuddhadurmadau
tarāsayetāṃ śaraira ghòraiḥ kṛtapratikṛtaiṣiṇau
yudhiṣṭhiraḥ savayaṃ rājā madrarājānama abhyayāta
tasya madrādhipaśa cāpaṃ davidhā ciccheda māriṣa
tada apāsya dhanuśa chinnaṃ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
anyakārmukama ādāya vegavada balavattarama
tatò madreśvaraṃ rājā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
chādayāma āsa saṃkruddhasa tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta
dhṛṣṭadyumnasa tatò daròṇama abhyadravata bhārata
tasya daròṇaḥ susaṃkruddhaḥ parāsu karaṇaṃ dṛḍhama
taridhā ciccheda samare yatamānasya kārmukama
śaraṃ caiva mahāghòraṃ kāladaṇḍama ivāparama
pareṣayāma āsa samare sò 'saya kāye nayamajjata
athānyada dhanura ādāya sāyakāṃśa ca caturdaśa
daròṇaṃ darupadaputrasa tu parativivyādha saṃyuge
tāva anyònyaṃ susaṃkruddhau cakratuḥ subhṛśaṃ raṇama
saumadattiṃ raṇe śaṅkhò rabhasaṃ rabhasò yudhi
paratyudyayau mahārāja tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta
tasya vai dakṣiṇaṃ vīrò nirbibheda raṇe bhujama
saumadattisa tathā śaṅkhaṃ jatru deśe samāhanata
tayòḥ samabhavada yuddhaṃ ghòrarūpaṃ viśāṃ pate
dṛptayòḥ samare tūrṇaṃ vṛtravāsavayòra iva
bāhlīkaṃ tu raṇe karuddhaṃ karuddha rūpò viśāṃ pate
abhyadravada ameyātmā dhṛṣṭaketura mahārathaḥ
bāhlīkasa tu tatò rājana dhṛṣṭaketuma amarṣaṇama
śaraira bahubhira ānarcchata siṃhanādama athānadata
cedirājasa tu saṃkruddhò bāhlīkaṃ navabhiḥ śaraiḥ
vivyādha samare tūrṇaṃ mattò mattama iva davipama
tau tatra samare karuddhau nardantau ca muhura muhuḥ
samīyatuḥ susaṃkruddhāva aṅgāraka budhāva iva
rākṣasaṃ karūrakarmāṇaṃ karūrakarmā ghaṭòtkacaḥ
alambusaṃ paratyudiyāda balaṃ śakra ivāhave
ghaṭòtkacasa tu saṃkruddhò rākṣasaṃ taṃ mahābalama
navatyā sāyakaisa tīkṣṇaira dārayāma āsa bhārata
alambusasa tu samare bhaimaseniṃ mahābalama
bahudhā vārayāma āsa śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
vayabhrājetāṃ tatasa tau tu saṃyuge śaravikṣatau
yathā devāsure yuddhe balaśakrau mahābalau
śikhaṇḍī samare rājana darauṇima abhyudyatau balī
aśvatthāmā tataḥ karuddhaḥ śikhaṇḍinama avasthitama
nārācena sutīkṣṇena bhṛśaṃ viddhvā vayakampayata
śikhaṇḍya api tatò rājana daròṇaputrama atāḍayata
sāyakena supītena tīkṣṇena niśitena ca
tau jaghnatusa tadānyònyaṃ śaraira bahuvidhaira mṛdhe
bhagadattaṃ raṇe śūraṃ virāṭò vāhinīpatiḥ
abhyayāta tavaritò rājaṃsa tatò yuddhama avartata
virāṭò bhagadattena śaravarṣeṇa tāḍitaḥ
abhyavarṣata susaṃkruddhò meghò vṛṣṭyā ivācalama
bhagadattasa tatasa tūrṇaṃ virāṭaṃ pṛthivīpatima
chādayāma āsa samare meghaḥ sūryama ivòditama
bṛhata kaṣatraṃ tu kaikeyaṃ kṛpaḥ śāradvatò yayau
taṃ kṛpaḥ śaravarṣeṇa chādayāma āsa bhārata
gautamaṃ kekayaḥ karuddhaḥ śaravṛṣṭyābhyapūrayata
tāva anyònyaṃ hayāna hatvā dhanuṣī vinikṛtya vai
virathāva asiyuddhāya samīyatura amarṣaṇau
tayòsa tada abhavada yuddhaṃ ghòrarūpaṃ sudāruṇama
darupadasa tu tatò rājā saindhavaṃ vai jayadrathama
abhyudyayau saṃprahṛṣṭò hṛṣṭarūpaṃ paraṃtapa
tataḥ saindhavakò rājā darupadaṃ viśikhaisa taribhiḥ
tāḍayāma āsa samare sa ca taṃ paratyavidhyata
tayòḥ samabhavada yuddhaṃ ghòrarūpaṃ sudāruṇama
īkṣitṛprītijananaṃ śukrāṅgārakayòra iva
vikarṇasa tu sutasa tubhyaṃ suta sòmaṃ mahābalama
abhyayāja javanaira aśvaisa tatò yuddhama avartata
vikarṇaḥ suta sòmaṃ tu viddhvā nākampayaca charaiḥ
suta sòmò vikarṇaṃ ca tada adbhutama ivābhavata
suśarmāṇaṃ naravyāghraṃ cekitānò mahārathaḥ
abhyadravata susaṃkruddhaḥ pāṇḍavārthe parākramī
suśarmā tu mahārāja cekitānaṃ mahārathama
mahatā śaravarṣeṇa vārayāma āsa saṃyuge
cekitānò 'pi saṃrabdhaḥ suśarmāṇaṃ mahāhave
parācchādayata tama iṣubhira mahāmegha ivācalama
śakuniḥ parativindhyaṃ tu parākrāntaṃ parākramī
abhyadravata rājendra mattò mattama iva davipama
yaudhiṣṭhirasa tu saṃkruddhaḥ saubalaṃ niśitaiḥ śaraiḥ
vayadārayata saṃgrāme maghavāna iva dānavama
śakuniḥ parativindhyaṃ tu paratividhyantama āhave
vayadārayana mahāprājñaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
sudakṣiṇaṃ tu rājendra kāmbòjānāṃ mahārathama
śarutakarmā parākrāntama abhyadravata saṃyuge
sudakṣiṇasa tu samare sāhadeviṃ mahārathama
viddhvā nākampayata vai mainākama iva parvatama
śarutakarmā tataḥ karuddhaḥ kāmbòjānāṃ mahārathama
śaraira bahubhira ānarchada darayanna iva sarvaśaḥ
irāvāna atha saṃkruddhaḥ śarutāyuṣama amarṣaṇama
paratyudyayau raṇe yattò yatta rūpataraṃ tataḥ
ārjunisa tasya samare hayāna hatvā mahārathaḥ
nanāda sumahana nādaṃ tata sainyaṃ paratyapūrayata
śarutāyusa tava atha saṃkruddhaḥ phālguneḥ samare hayāna
nijaghāna gadāgreṇa tatò yuddhama avartata
vindānuvindāva āvantyau kuntibhòjaṃ mahārathama
sa senaṃ sa sutaṃ vīraṃ saṃsasajjatura āhave
tatrādbhutama apaśyāma āvantyānāṃ parākramama
yada ayudhyana sathirā bhūtvā mahatyā senayā saha
anuvindasa tu gadayā kuntibhòjama atāḍayata
kuntibhòjasa tatasa tūrṇaṃ śaravrātaira avākirata
kuntibhòjasutaśa cāpi vindaṃ vivyādha sāyakaiḥ
sa ca taṃ parativivyādha tada adbhutama ivābhavata
kekayā bharātaraḥ pañca gāndhārāna pañca māriṣa
sa sainyāsa te sa sainyāṃśa ca yòdhayāma āsura āhave
vīrabāhuśa ca te putrò vairāṭiṃ rathasattamama
uttaraṃ yòdhayāma āsa vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ
uttaraśa cāpi taṃ ghòraṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ
cedirāṭa samare rājanna ulūkaṃ samabhidravata
ulūkaśa cāpi taṃ bāṇaira niśitaira lòmavāhibhiḥ
tayòra yuddhaṃ samabhavada ghòrarūpaṃ viśāṃ pate
dārayetāṃ susaṃkruddhāva anyònyama aparājitau
evaṃ davaṃdva sahasrāṇi rathavāraṇavājināma
padātīnāṃ ca samare tava teṣāṃ ca saṃkulama
muhūrtama iva tada yuddhama āsīna madhuradarśanama
tata unmattavada rājana na parājñāyata kiṃ cana
gajò gajena samare rathī ca rathinaṃ yayau
aśvò 'śavaṃ samabhipretya padātiśa ca padātinama
tatò yuddhaṃ sudurdharṣaṃ vayākulaṃ samapadyata
śūrāṇāṃ samare tatra samāsādya parasparama
tatra devarṣayaḥ siddhāśa cāraṇāśa ca samāgatāḥ
paraikṣanta tada raṇaṃ ghòraṃ devāsuraraṇòpamama
tatò danti sahasrāṇi rathānāṃ cāpi māriṣa
aśvaughāḥ puruṣaughāśa ca viparītaṃ samāyayuḥ
tatra tatraiva dṛśyante rathavāraṇapattayaḥ
sādinaśa ca naravyāghra yudhyamānā muhura muhuḥ
[sa]
rājaña śatasahasrāṇi tatra tatra tadā tadā
nirmaryādaṃ parayuddhāni tata te vakṣyāmi bhārata
na putraḥ pitaraṃ jajñe na pitā putrama aurasama
na bharātā bharātaraṃ tatra savasrīyaṃ na ca mātulaḥ
mātulaṃ na ca savasrīyò na sakhāyaṃ sakhā tathā
āviṣṭā iva yudhyante pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha
rathānīkaṃ naravyāghrāḥ ke cida abhyapatana rathaiḥ
abhajyanta yugaira eva yugāni bharatarṣabha
ratheṣāśa ca ratheṣābhiḥ kūbarā rathakūbaraiḥ
saṃhatā saṃhataiḥ ke cita parasparajighāṃsavaḥ
na śekuśa calituṃ ke cita saṃnipatya rathā rathaiḥ
parabhinnāsa tu mahākāyāḥ saṃnipatya gajā gajaiḥ
bahudhādārayana karuddhā viṣāṇaira itaretarama
sa tòmarapatākaiśa ca vāraṇāḥ paravāraṇaiḥ
abhisṛtya mahārāja vegavadbhira mahāgajaiḥ
dantaira abhihatāsa tatra cukruśuḥ paramāturāḥ
abhinītāśa ca śikṣābhisa tòttrāṅkuśa samāhatāḥ
suprabhinnāḥ parabhinnānāṃ saṃmukhābhimukhā yayuḥ
parabhinnaira api saṃsaktāḥ ke cita tatra mahāgajāḥ
karauñcavana ninadaṃ muktvā parādravanta tatasa tataḥ
samyaka paraṇītā nāgāśa ca parabhinnakaraṭā mukhāḥ
ṛṣṭitòmaranārācaira nirviddhā varavāraṇāḥ
vinedura bhinnamarmāṇò nipetuśa ca gatāsavaḥ
parādravanta diśaḥ ke cina nadantò bhairavāna ravāna
gajānāṃ pādarakṣāsa tu vayūḍhòraskāḥ parahāriṇaḥ
ṛṣṭibhiśa ca dhanurbhiśa ca vimalaiśa ca paraśvadhaiḥ
gadābhira musalaiśa caiva bhiṇḍipālaiḥ sa tòmaraiḥ
āyasaiḥ parighaiśa caiva nistriṃśaira vimalaiḥ śitaiḥ
paragṛhītaiḥ susaṃrabdhā dhāvamānāsa tatasa tataḥ
vayadṛśyanta mahārāja parasparajighāṃsavaḥ
rājamānāśa ca nistriṃśāḥ saṃsiktā naraśòṇitaiḥ
paratyadṛśyanta śūrāṇāma anyònyama abhidhāvatāma
avakṣiptāvadhūtānāma asīnāṃ vīrabāhubhiḥ
saṃjajñe tumulaḥ śabdaḥ patatāṃ paramarmasu
gadāmusalarugṇānāṃ bhinnānāṃ ca varāsibhiḥ
danti dantāva abhinnānāṃ mṛditānāṃ ca dantibhiḥ
tatra tatra naraughāṇāṃ karòśatāma itaretarama
śuśruvura dāruṇā vācaḥ paretānāma iva bhārata
hayaira api hayāròhāśa cāmarāpīḍa dhāribhiḥ
haṃsaira iva mahāvegaira anyònyama abhidudruvuḥ
taira vimuktā mahāprāsā jāmbūnadavibhūṣaṇāḥ
āśugā vimalāsa tīkṣṇāḥ saṃpetura bhujagòpamāḥ
aśvaira agryajavaiḥ ke cida āplutya mahatò rathāna
śirāṃsya ādadire vīrā rathināma aśvasādinaḥ
bahūna api hayāròhāna bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ
rathī jaghāna saṃprāpya bāṇagòcarama āgatāna
nagameghapratīkāśāśa cākṣipya turagāna gajāḥ
pādaira evāvamṛdnanta mattāḥ kanakabhūṣaṇāḥ
pāṭyamāneṣu kumbheṣu pārśveṣva api ca vāraṇāḥ
parāsaira vinihatāḥ ke cida vineduḥ paramāturāḥ
sāśvāròhāna hayāna ke cida unmathya varavāraṇāḥ
sahasā cikṣipusa tatra saṃkule bhairave sati
sāśvāròhāna viṣāṇāgraira utkṣipya turagāna davipāḥ
rathaughāna avamṛdnantaḥ sa dhavajāna paricakramuḥ
puṃstvāda abhimadatvāca ca ke cida atra mahāgajāḥ
sāśvāròhāna hayaña jaghnuḥ karaiḥ sa caraṇaisa tathā
ke cida ākṣipya kariṇaḥ sāśvāna api rathāna karaiḥ
vikarṣantò diśaḥ sarvāḥ samīyuḥ sarvaśabdagāḥ
āśugā vimalāsa tīkṣṇāḥ saṃpetura bhujagòpamāḥ
narāśvakāyāna nirbhidya lauhāni kavacāni ca
nipetura vimalāḥ śaktyò vīrabāhubhira arpitāḥ
mahòlkā paratimā ghòrāsa tatra tatra viśāṃ pate
davīpicarmāvanaddhaiśa ca vayāghracarma śayaira api
vikòśaira vimalaiḥ khaḍgaira abhijaghnuḥ parāna raṇe
abhiplutama abhikruddhama ekapārśvāvadāritama
vidarśayantaḥ saṃpetuḥ khaḍgacarma paraśvadhaiḥ
śaktibhira dāritāḥ ke cita saṃchinnāśa ca paraśvadhaiḥ
hastibhira mṛditāḥ ke cita kaṣuṇṇāśa cānye turaṃgamaiḥ
rathanemi nikṛttāśa ca nikṛttā niśitaiḥ śaraiḥ
vikròśanti narā rājaṃsa tatra tatra sama bāndhavāna
putrāna anye pitṝna anye bharātṝṃśa ca saha bāndhavaiḥ
mātulāna bhāgineyāṃśa ca parāna api ca saṃyuge
vikīrṇāntrāḥ subahavò bhagnasakthāśa ca bhārata
bāhubhiḥ subhujācchinnaiḥ pārśveṣu ca vidāritāḥ
karandantaḥ samadṛśyanta tṛṣitā jīvitepsavaḥ
tṛṣṇā parigatāḥ ke cida alpasattvā viśāṃ pate
bhūmau nipatitāḥ saṃkhye jalama eva yayācire
rudhiraughapariklinnā kaliśyamānāśa ca bhārata
vayanindana bhṛśama ātmānaṃ tava putrāṃśa ca saṃgatāna
apare kaṣatriyāḥ śūrāḥ kṛtavairāḥ parasparama
naivaṃ śastraṃ vimuñcanti naiva karandanti māriṣa
tarjayanti ca saṃhṛṣṭāsa tatra tatra parasparama
nirdaśya daśanaiśa cāpi karòdhāta savadaśanaca chadāna
bharukuṭī kuṭilaira vaktraiḥ parekṣante ca parasparama
apare kaliśyamānāsa tu varaṇārtāḥ śarapīḍitāḥ
niṣkūjāḥ samapadyanta dṛḍhasattvā mahābalāḥ
anye tu virathāḥ śūrā rathama anyasya saṃyuge
parārthayānā nipatitāḥ saṃkṣuṇṇā varavāraṇaiḥ
aśòbhanta mahārāja puṣpitā iva kiṃśukāḥ
saṃbabhūvura anīkeṣu bahavò bhairavasvanāḥ
vartamāne mahābhīme tasmina vīravarakṣaye
ahanata tu pitā putraṃ putraśa ca pitaraṃ raṇe
savasrīyò mātulaṃ cāpi savasrīyaṃ cāpi mātulaḥ
sakhāyaṃ ca sakhā rājana saṃbandhī bāndhavaṃ tathā
evaṃ yuyudhire tatra kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha
vartamāne bhaye tasmina nirmaryāde mahāhave
bhīṣmama āsādya pārthānāṃ vāhinī samakampata
ketunā pañca tāreṇa tālena bharatarṣabha
rājatena mahābāhura ucchritena mahārathe
babhau bhīṣmasa tadā rājaṃśa candramā iva meruṇā
[sa]
gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminna ahani dāruṇe
vartamāne mahāraudre mahāvīra varakṣaye
durmukhaḥ kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyò viviṃśatiḥ
bhīṣmaṃ jugupura āsādya tava putreṇa còditāḥ
etaira atirathaira guptaḥ pañcabhira bharatarṣabha
pāṇḍavānāma anīkāni vijagāhe mahārathaḥ
cedikāśikarūṣeṣu pāñcāleṣu ca bhārata
bhīṣmasya bahudhā tālaśa carana ketura adṛśyata
śirāṃsi ca tadā bhīṣmò bāhūṃśa cāpi sahāyudhāna
nicakarta mahāvegaira bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ
nṛtyatò rathamārgeṣu bhīṣmasya bharatarṣabha
ke cida ārtasvaraṃ cakrura nāgā marmaṇi tāḍitāḥ
abhimanyuḥ susaṃkruddhaḥ piśaṅgaisa turagòttamaiḥ
saṃyuktaṃ rathama āsthāya parāyāda bhīṣmarathaṃ parati
jāmbūnadavicitreṇa karṇikāreṇa ketunā
abhyavarṣata bhīṣmaṃ ca tāṃśa caiva rathasattamāna
sa tālaketòsa tīkṣṇena ketuma āhatya patriṇā
bhīṣmeṇa yuyudhe vīrasa tasya cānucaraiḥ saha
kṛtavarmāṇama ekena śalyaṃ pañcabhira āyasaiḥ
viddhvā navabhira ānarchaca chitāgraiḥ parapitāmahama
pūrṇāyatavisṛṣṭena samyaka paraṇihitena ca
dhavajama ekena vivyādha jāmbūnadavibhūṣitama
durmukhasya tu bhallena sarvāvaraṇabhedinā
jahāra sāratheḥ kāyāca chiraḥ saṃnataparvaṇā
dhanuśa ciccheda bhallena kārtasvaravibhūṣitama
kṛpasya niśitāgreṇa tāṃśa ca tīkṣṇamukhaiḥ śaraiḥ
jaghāna paramakruddhò nṛtyanna iva mahārathaḥ
tasya lāghavama udvīkṣya tutuṣura devatā api
labdhalakṣyatayā karṣṇeḥ sarve bhīṣma mukhā rathāḥ
sattvavantama amanyanta sākṣāda iva dhanaṃjayama
tasya lāghavamārgasthama alātasadṛśaprabhama
diśaḥ paryapataca cāpaṃ gāṇḍīvama iva ghòṣavata
tama āsādya mahāvegaira bhīṣmò navabhira āśugaiḥ
vivyādha samare tūrṇama ārjuniṃ paravīrahā
dhavajaṃ cāsya taribhira bhallaiśa ciccheda paramaujasaḥ
sārathiṃ ca taribhira bāṇaira ajaghāna yatavrataḥ
tathaiva kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyaśa ca māriṣa
viddhvā nākampayata kārṣṇiṃ mainākama iva parvatama
sa taiḥ parivṛtaḥ śūrò dhārtarāṣṭraira mahārathaiḥ
vavarṣa śaravarṣāṇi kārṣṇiḥ pañca rathāna parati
tatasa teṣāṃ mahāstrāṇi saṃvārya śaravṛṣṭibhiḥ
nanāda balavā kārṣṇira bhīṣmāya visṛjaña śarāna
tatrāsya sumahada rājana bāhvòra balama adṛśyata
yatamānasya samare bhīṣmama ardayataḥ śaraiḥ
parākrāntasya tasyaiva bhīṣmò 'pi parāhiṇòca charāna
sa tāṃśa ciccheda samare bhīṣmacāpacyutāña śarāna
tatò dhavajama amògheṣura bhīṣmasya navabhiḥ śaraiḥ
ciccheda samare vīrasa tata uccukruśura janāḥ
sa rājatò mahāskandhasa tālò hemavibhūṣitaḥ
saubhadra viśikhaiśa chinnaḥ papāta bhuvi bhārata
dhavajaṃ saubhadra viśikhaiḥ patitaṃ bharatarṣabha
dṛṣṭvā bhīmò 'nadada dhṛṣṭaḥ saubhadrama abhiharṣayana
atha bhīṣmò mahāstrāṇi divyāni ca bahūni ca
parāduścakre mahāraudraḥ kaṣaṇe tasmina mahābalaḥ
tataḥ śatasahasreṇa saubhadraṃ parapitāmahaḥ
avākirada ameyātmā śarāṇāṃ nataparvaṇāma
tatò daśa maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ
rakṣārthama abhyadhāvanta saubhadraṃ tavaritā rathaiḥ
virāṭaḥ saha putreṇa dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ
bhīmaśa ca kekayāśa caiva sātyakiśa ca viśāṃ pate
javenāpatatāṃ teṣāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavò raṇe
pāñcālyaṃ taribhira ānarchata sātyakiṃ niśitaiḥ śaraiḥ
pūrṇāyatavisṛṣṭena kaṣureṇa niśitena ca
dhavajama ekana ciccheda bhīmasenasya patriṇā
jāmbūnadamayaḥ ketuḥ kesarī narasattama
papāta bhīmasenasya bhīṣmeṇa mathitò rathāta
bhīmasenasa taribhira viddhvā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ raṇe
kṛpama ekena vivyādha kṛtavarmāṇama aṣṭabhiḥ
paragṛhītāgra hastena vairāṭira api dantinā
abhyadravata rājānaṃ madrādhipatima uttaraḥ
tasya vāraṇarājasya javenāpatatò rathī
śalyò nivārayāma āsa vegama apratimaṃ raṇe
tasya karuddhaḥ sa nāgendrò bṛhataḥ sādhu vāhinaḥ
padā yugama adhiṣṭhāya jaghāna caturò hayāna
sa hatāśve rathe tiṣṭhana madrādhipatira āyasīma
uttarānta karīṃ śaktiṃ cikṣepa bhujagòpamāma
tayā bhinnatanu tarāṇaḥ paraviśya vipulaṃ tamaḥ
sa papāta gajaskandhāta paramuktāṅkuśa tòmaraḥ
samādāya ca śalyò 'sima avaplutya rathòttamāta
vāraṇendrasya vikramya cicchedātha mahākarama
bhinnamarmā śaravrātaiśa chinnahastaḥ sa vāraṇaḥ
bhīmama ārtasvaraṃ kṛtvā papāta ca mamāra ca
etada īdṛśakaṃ kṛtvā madrarājò mahārathaḥ
āruròha rathaṃ tūrṇaṃ bhāsvaraṃ kṛtavarmaṇaḥ
uttaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā vairāṭira bharātaraṃ śubhama
kṛtavarmaṇā ca sahitaṃ dṛṣṭvā śalyama avasthitama
śaṅkhaḥ karòdhāta parajajvāla haviṣā havyavāḍa iva
sa visphārya mahaca cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitama
abhyadhāvaja jighāṃsana vai śalyaṃ madrādhipaṃ balī
mahatā rathavaṃśena samantāta parivāritaḥ
sṛjana bāṇamayaṃ varṣaṃ parāyāca chalya rathaṃ parati
tama āpatantaṃ saṃprekṣya mattavāraṇavikramama
tāvakānāṃ rathā sapta samantāta paryavārayana
madrarājaṃ parīpsantò mṛtyòra daṃṣṭrāntaraṃ gatama
tatò bhīṣmò mahābāhura vinadya jaladò yathā
tālamātraṃ dhanura gṛhya śaṅkhama abhyadravada raṇe
tama udyatama udīkṣyātha maheṣvāsaṃ mahābalama
saṃtrastā pāṇḍavī senā vātavegahateva nauḥ
tatrārjunaḥ saṃtvaritaḥ śaṅkhasyāsīta puraḥsaraḥ
bhīṣmāda rakṣyò 'yama adyeti tatò yuddhama avartata
hāhākārò mahāna āsīda yòdhānāṃ yudhi yudhyatāma
tejasa tejasi saṃpṛktama itya evaṃ vismayaṃ yayuḥ
atha śalyò gadāpāṇira avatīrya mahārathāta
śaṅkhasya caturò vāhāna ahanada bharatarṣabha
sa hatāśvāda rathāta tūrṇaṃ khaḍgama ādāya vidrutaḥ
bībhatsòḥ sayandanaṃ parāpya tataḥ śāntima avindata
tatò bhīṣmarathāta tūrṇama utpatanti patatriṇaḥ
yaira antarikṣaṃ bhūmiśa ca sarvataḥ samavastṛtama
pāñcālāna atha matsyāṃśa ca kekayāṃśa ca parabhadrakāna
bhīṣmaḥ paraharatāṃ śareṣṭhaḥ pātayāma āsa mārgaṇaiḥ
utsṛjya samare tūrṇaṃ pāṇḍavaṃ savyasācinama
abhyadravata pāñcālyaṃ darupadaṃ senayā vṛtama
pariyaṃ saṃbandhinaṃ rājaña śarāna avakirana bahūna
agnineva paradagdhāni vanāni śiśirātyaye
śaradagdhānya adṛśyanta sainyāni darupadasya ha
atiṣṭhata raṇe bhīṣmò vidhūma iva pāvakaḥ
madhyaṃdine yathādityaṃ tapantama iva tejasā
na śekuḥ pāṇḍaveyasya yòdhā bhīṣmaṃ nirīkṣituma
vīkṣāṃ cakruḥ samantāta te pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ
tarātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ śītārditā iva
hatavipradrute sainye nirutsāhe vimardite
hāhākārò mahāna āsīta pāṇḍusainyeṣu bhārata
tatò bhīṣmaḥ śāṃtanavò nityaṃ maṇḍalakārmukaḥ
mumòca bāṇāna dīptāgrāna ahīna āśīviṣāna iva
śaraira ekāyanīkurvana diśaḥ sarvā yatavrataḥ
jaghāna pāṇḍavarathāna ādiśyādiśya bhārata
tataḥ sainyeṣu bhagneṣu mathiteṣu ca sarvaśaḥ
parāpte cāstaṃ dinakare na parājñāyata kiṃ cana
bhīṣmaṃ ca samudīryantaṃ dṛṣṭvā pārthā mahāhave
avahārama akurvanta sainyānāṃ bharatarṣabha
[sa]
kṛte 'vahāre sainyānāṃ parathame bharatarṣabha
bhīṣme ca yudhi saṃrabdhe hṛṣṭe duryòdhane tathā
dharmarājasa tatasa tūrṇama abhigamya janārdanama
bharātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sarvaiśa caiva janeśvaraiḥ
śucā paramayā yuktaśa cintayānaḥ parājayama
vārṣṇeyama abravīda rājana dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramama
kṛṣṇa paśya maheṣvāsaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramama
śaraira dahantaṃ sainyaṃ me garīṣme kakṣama ivānalama
kathama enaṃ mahātmānāṃ śakṣyāmaḥ parativīkṣituma
lelihyamānaṃ sainyaṃ me haviṣmantama ivānalama
etaṃ hi puruṣavyāghraṃ dhanuṣmantaṃ mahābalama
dṛṣṭvā vipradrutaṃ sainyaṃ madīyaṃ mārgaṇāhatama
śakyò jetuṃ yamaḥ karuddhò vajrapāṇiśa ca saṃyuge
varuṇaḥ pāśabhṛca cāpi kuberò vā gadādharaḥ
na tu bhīṣmò mahātejāḥ śakyò jetuṃ mahābalaḥ
sò 'hama evaṃgate magnò bhīṣmāgādha jale 'lapavaḥ
ātmanò buddhidaurbalyāda bhīṣmama āsādya keśava
vanaṃ yāsyāmi gòvinda śareyò me tatra jīvituma
na tava imāna pṛthivīpālāna dātuṃ bhīṣmāya mṛtyave
kaṣapayiṣyati senāṃ me kṛṣṇa bhīṣmò mahāstravita
yathānalaṃ parajvalitaṃ pataṃgāḥ samabhidrutāḥ
vināśāyaiva gacchanti tathā me sainikò janaḥ
kaṣayaṃ nītò 'sami vārṣṇeya rājyahetòḥ parākramī
bharātaraśa caiva me vīrāḥ karśitāḥ śarapīḍitāḥ
mṛta kṛte bharātṛsauhārdāda rājyāda bharaṣṭāsa tathā sukhāta
jīvitaṃ bahu manye 'haṃ jīvitaṃ haya adya durlabhama
jīvitasya hi śeṣeṇa tapasa tapsyāmi duścarama
na ghātayiṣyāmi raṇe mitrāṇīmāni keśava
rathāna me bahusāhasrāna divyaira astraira mahābalaḥ
ghātayatya aniśaṃ bhīṣmaḥ paravarāṇāṃ parahāriṇāma
kiṃ nu kṛtvā kṛtaṃ me sayāda barūhi mādhava mācirama
madhyasthama iva paśyāmi samare savyasācinama
ekò bhīmaḥ paraṃ śaktyā yudhyatya eṣa mahābhujaḥ
kevalaṃ bāhuvīryeṇa kaṣatradharmama anusmarana
gadayā vīra ghātinyā yathòtsāhaṃ mahāmanāḥ
karòtya asukaraṃ karma gajāśvarathapattiṣu
nālama eṣa kaṣayaṃ kartuṃ parasainyasya māriṣa
ārjavenaiva yuddhena vīra varṣaśataira api
ekò 'satravita sakhā te 'yaṃ sò 'paya asmāna samupekṣate
nirdahyamānāna bhīṣmeṇa daròṇena ca mahātmanā
divyānya astrāṇi bhīṣmasya daròṇasya ca mahātmanaḥ
dhakṣyanti kaṣatriyāna sarvāna parayuktāni punaḥ punaḥ
kṛṣṇa bhīṣmaḥ susaṃrabdhaḥ sahitaḥ sarvapārthivaiḥ
kaṣapayiṣyati nò nūnaṃ yādṛśò 'saya parākramaḥ
sa tavaṃ paśya maheṣvāsaṃ yògīṣvara mahārathama
yò bhīṣmaṃ śamayeta saṃkhye dāvāgniṃ jaladò yathā
tava parasādāda gòvinda pāṇḍavā nihatadviṣaḥ
savarājyama anusaṃprāptā mòdiṣyanti sa bāndhavāḥ
evama uktvā tataḥ pārthò dhayāyanna āste mahāmanāḥ
cirama antara manā bhūtvā śòkòpahatacetanaḥ
śòkārtaṃ pāṇḍavaṃ jañātvā duḥkhena hatacetasama
abravīta tatra gòvindò harṣayana sarvapāṇḍavāna
mā śucò bharataśreṣṭha na tavaṃ śòcituma arhasi
yasya te bharātaraḥ śūrāḥ sarvalòkasya dhanvinaḥ
ahaṃ ca pariyakṛda rājana sātyakiśa ca mahārathaḥ
virāṭadrupadau vṛddhau dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ
tathaiva sabalāḥ sarve rājānò rājasattama
tavatprasādaṃ paratīkṣante tavada bhaktāśa ca viśāṃ pate
eṣa te pārṣatò nityaṃ hitakāmaḥ pariye rataḥ
senāpatyama anuprāptò dhṛṣṭadyumnò mahābalaḥ
śikhaṇḍī ca mahābāhò bhīṣmasya nidhanaṃ kila
etaca charutvā tatò rājā dhṛṣṭadyumnaṃ mahārathama
abravīta samitau tasyāṃ vāsudevasya śṛṇvataḥ
dhṛṣṭadyumna nibòdhedaṃ yata tavā vakṣyāmi māriṣa
nātikramyaṃ bhaveta taca ca vacanaṃ mama bhāṣitama
bhavāna senāpatira mahyaṃ vāsudevena saṃmataḥ
kārttikeyò yathā nityaṃ devānāma abhavata purā
tathā tavama api pāṇḍūnāṃ senānīḥ puruṣarṣabha
sa tavaṃ puruṣaśārdūla vikramya jahi kauravāna
ahaṃ ca tavānuyāsyāmi bhīmaḥ kṛṣṇaśa ca māriṣa
mādrīputrau ca sahitau daraupadeyāśa ca daṃśitāḥ
ye cānye pṛthivīpālāḥ paradhānāḥ puruṣarṣabha
tata uddharṣayana sarvāna dhṛṣṭadyumnò 'bhayabhāṣata
ahaṃ daròṇāntakaḥ pārtha vihitaḥ śambhunā purā
raṇe bhīṣmaṃ tathā daròṇaṃ kṛpaṃ śalyaṃ jayadrathama
sarvāna adya raṇe dṛptāna paratiyòtsyāmi pārthiva
athòtkruṣṭaṃ maheṣvāsaiḥ pāṇḍavaira yuddhadurmadaiḥ
samudyate pārthivendra pārṣate śatrusūdane
tama abravīta tataḥ pārthaḥ pārṣataṃ pṛtanā patima
vayūhaḥ karauñcāruṇò nāma sarvaśatrunibarhaṇaḥ
yaṃ bṛhaspatira indrāya tadā devāsure 'baravīta
taṃ yathāvata parativyūha parānīka vināśanama
adṛṣṭapūrvaṃ rājānaḥ paśyantu kurubhiḥ saha
tathòktaḥ sa nṛdevena viṣṇura vajrabhṛtā iva
parabhāte sarvasainyānāma agre cakre dhanaṃjayama
ādityapathagaḥ ketusa tasyādbhuta manòramaḥ
śāsanāta puruhūtasya nirmitò viśvakarmaṇā
indrāyudhasavarṇābhiḥ patākābhira alaṃkṛtaḥ
ākāśaga ivākāśe gandharvanagaròpamaḥ
nṛtyamāna ivābhāti rathacaryāsu māriṣa
tena ratnavatā pārthaḥ sa ca gāṇḍīvadhanvanā
babhūva paramòpetaḥ savayambhūra iva bhānunā
śirò 'bhūda darupadò rājā mahatyā senayā vṛtaḥ
kuntibhòjaśa ca caidyaśa ca cakṣuṣya āstāṃ janeśvara
dāśārṇakāḥ parayāgāśa ca dāśreraka gaṇaiḥ saha
anūpagāḥ kirātāśa ca garīvāyāṃ bharatarṣabha
paṭaca caraiśa ca huṇḍaiśa ca rājana pauravakaisa tathā
niṣādaiḥ sahitaśa cāpi pṛṣṭhama āsīda yudhiṣṭhiraḥ
pakṣau tu bhīmasenaśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ
daraupadeyābhimanyuśa ca sātyakiśa ca mahārathaḥ
piśācā daradāśa caiva puṇḍrāḥ kuṇḍī viṣaiḥ saha
maḍakā kaḍakāśa caiva taṅgaṇāḥ parapaṅgaṇāḥ
bāhlikāsa tittirāśa caiva còlāḥ pāṇḍyāśa ca bhārata
ete janapadā rājana dakṣiṇaṃ pakṣama āśritāḥ
agniveṣyā jagata tuṇḍā paladāśāśa ca bhārata
śabarāsa tumbupāśa caiva vatsāśa ca saha nākulaiḥ
nakulaḥ sahadevaśa ca vāmaṃ pārśvaṃ samāśritāḥ
rathānāma ayutaṃ pakṣau śiraśa ca niyutaṃ tathā
pṛṣṭhama arbudama evāsīta sahasrāṇi ca viṃśatiḥ
garīvāyāṃ niyutaṃ cāpi sahasrāṇi ca saptatiḥ
pakṣakòṭiprapakṣeṣu pakṣānteṣu ca vāraṇāḥ
jagmuḥ parivṛtā rājaṃśa calanta iva parvatāḥ
jaghanaṃ pālayāma āsa virāṭaḥ saha kekayaiḥ
kāśirājaśa ca śaibyaśa ca rathānāma ayutaisa taribhiḥ
evama etaṃ mahāvyūhaṃ vayūhya bhārata pāṇḍavāḥ
sūryòdayanama icchantaḥ sathitā yuddhāya daṃśitāḥ
teṣāma ādityavarṇāni vimalāni mahānti ca
śavetaca chatrāṇya aśòbhanta vāraṇeṣu ratheṣu ca
[sa]
karauñcaṃ tatò mahāvyūhama abhedyaṃ tanayasa tava
vayūḍhaṃ dṛṣṭvā mahāghòraṃ pārthenāmita tejasā
ācāryama upasaṃgamya kṛpaṃ śalyaṃ ca māriṣa
saumadattiṃ vikarṇaṃ ca aśvatthāmānama eva ca
duḥśāsanādīna bharātṝṃśa ca sa sarvāna eva bhārata
anyāṃśa ca subahūña śūrāna yuddhāya samupāgatāna
parāhedaṃ vacanaṃ kāle harṣayaṃsa tanayasa tava
nānāśastrapraharaṇāḥ sarve śastrāstravedinaḥ
ekaikaśaḥ samarthāhi yūyaṃ sarve mahārathāḥ
pāṇḍuputrāna raṇe hantuṃ sa sainyāna kima u saṃhatāḥ
aparyāptaṃ tada asmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitama
paryāptaṃ tava idama eteṣāṃ balaṃ pārthiva sattamāḥ
saṃsthānāḥ śūrasenāśa ca veṇikāḥ kukurāsa tathā
ārevakāsa tarigartāśa ca madrakā yavanāsa tathā
śatruṃjayena sahitāsa tathā duḥśāsanena ca
vikarṇena ca vīreṇa tathā nandòpanandakaiḥ
citrasenena sahitāḥ sahitāḥ pāṇibhadrakaiḥ
bhīṣmama evābhirakṣantu saha sainyapuraskṛtāḥ
tatò daròṇaśa ca bhīṣmaśa ca tava putraśa ca māriṣa
avyūhanta mahāvyūhaṃ pāṇḍūnāṃ paratibādhane
bhīṣmaḥ sainyena mahatā samantāta parivāritaḥ
yayau parakarṣana mahatīṃ vāhinīṃ surarāḍa iva
tama anvayāna maheṣvāsò bhāradvājaḥ paratāpavāna
kuntalaiśa ca daśārṇaiśa ca māgadhaiśa ca viśāṃ pate
vidarbhaira mekalaiśa caiva karṇaprāvaraṇaira api
sahitāḥ sarvasainyena bhīṣmama āhavaśòbhinama
gāndhārāḥ sindhusauvīrāḥ śibayò 'tha vasātayaḥ
śakuniśa ca savasainyena bhāradvājama apālayata
tatò duryòdhanò rājā sahitaḥ sarvasòdaraiḥ
aśvātakaira vikarṇaiśa ca tathā śarmila kòsalaiḥ
daradaiśa cūcupaiśa caiva tathā kaṣudrakamālavaiḥ
abhyarakṣata saṃhṛṣṭaḥ saubaleyasya vāhinīma
bhūriśravāḥ śalaḥ śalyò bhagadattaśa ca māriṣa
vindānuvindāva āvantyau vāmaṃ pārśvama apālayana
saumadattiḥ suśarmā ca kāmbòjaśa ca sudakṣiṇaḥ
śatāyuśa ca śarutāyuśa ca dakṣiṇaṃ pārśvama āsthitāḥ
aśvatthāmā kṛpaśa caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ
mahatyā senayā sārdhaṃ senā pṛṣṭhe vayavasthitāḥ
pṛṣṭhagòpāsa tu tasyāsana nānādeśyā janeśvarāḥ
ketumāna vasu dānaśa ca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ
tatasa te tāvakāḥ sarve hṛṣṭā yuddhāya bhārata
dadhmuḥ śaṅkhāna mudā yuktāḥ siṃhanādāṃśa ca nādayana
teṣāṃ śarutvā tu hṛṣṭānāṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ
siṃhanādaṃ vinadyòccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau paratāpavāna
tataḥ śaṅkhāśa ca bheryaśa ca peśyaśa ca vividhāḥ paraiḥ
ānakāśa cābhyahanyanta sa śabdasa tumulò 'bhavata
tataḥ śavetaira hayaira yukte mahati sayandane sathitau
paradadhmatuḥ śaṅkhavarau hemaratnapariṣkṛtau
pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśò devadattaṃ dhanaṃjayaḥ
pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkòdaraḥ
anantavijayaṃ rājā kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
nakulaḥ sahadevaśa ca sughòṣamaṇipuṣpakau
kāśirājaśa ca śaibyaśa ca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ
dhṛṣṭadyumnò virāṭaśa ca sātyakiśa ca mahāyaśāḥ
pāñcālyaśa ca maheṣvāsò daraupadyāḥ pañca cātmajāḥ
sarve dadhmura mahāśaṅkhāna siṃhanādāṃśa ca nedire
sa ghòṣaḥ sumahāṃsa tatra vīraisa taiḥ samudīritaḥ
nabhaśa ca pṛthivīṃ caiva tumulò vayanunādayata
evama ete mahārāja parahṛṣṭāḥ kurupāṇḍavāḥ
punara yuddhāya saṃjagmusa tāpayānāḥ parasparama
[dhṛ]
evaṃ vayūḍheṣva anīkeṣu māmakeṣva itareṣu ca
kathaṃ paraharatāṃ śareṣṭhāḥ saṃprahāraṃ paracakrire
[sa]
samaṃ vayūḍheṣva anīkeṣu saṃnaddhā ruciradhvajāḥ
apārama iva saṃdṛśya sāgarapratimaṃ balama
teṣāṃ madhye sathitò rājā putrò duryòdhanasa tava
abravīta tāvakāna sarvāna yudhyadhvama iti daṃśitāḥ
te manaḥ karūrama āsthāya samabhityaktajīvitāḥ
pāṇḍavāna abhyavartanta sarva evòcchritadhvajāḥ
tatò yuddhaṃ samabhavata tumulaṃ lòmaharṣaṇama
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca vayatiṣakta rathadvipama
muktāsa tu rathibhira bāṇā rukmapuṅkhāḥ sutejanāḥ
saṃnipetura akuṇṭhāgrā nāgeṣu ca hayeṣu ca
tathā paravṛtte saṃgrāme dhanura udyamya daṃśitaḥ
abhipatya mahābāhura bhīṣmò bhīmaparākramaḥ
saubhadre bhīmasene ca śauneye ca mahārathe
kekaye ca virāte ca dhṛṣṭadyumne ca pārṣate
eteṣu naravīreṣu cedimatsyeṣu cābhitaḥ
vavarṣa śaravarṣāṇi vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ
parākampata mahāvyūhasa tasmina vīra samāgame
sarveṣāma eva sainyānāma āsīda vayatikarò mahāna
sādita dhavajanāgāśa ca hatapravara vājinaḥ
viprayātarathānīkāḥ samapadyanta pāṇḍavāḥ
arjunasa tu naravyāghrò dṛṣṭvā bhīṣmaṃ mahārathama
vārṣṇeyama abravīta karuddhò yāhi yatra pitāmahaḥ
eṣa bhīṣmaḥ susaṃkruddhò vārṣṇeya mama vāhinīma
nāśayiṣyati suvyaktaṃ duryòdhana hite rataḥ
eṣa daròṇaḥ kṛpaḥ śalyò vikarṇaśa ca janārdana
dhārtarāṣṭrāśa ca sahitā duryòdhana purògamāḥ
pāñcālāna nihaniṣyanti rakṣitā dṛḍhadhanvanā
sò 'haṃ bhīṣmaṃ gamiṣyāmi sainyahetòra janārdana
tama abravīda vāsudevò yattò bhava dhanaṃjaya
eṣa tavā parāpaye vīra pitāmaha rathaṃ parati
evama uktvā tataḥ śaurī rathaṃ taṃ lòkaviśrutama
parāpayāma āsa bhīṣmāya rathaṃ parati janeśvara
cañcada bahu patākena balākā varṇavājinā
samucchritamahābhīma nadada vānaraketunā
mahatā meghanādena rathenādityavarcasā
vinighnana kauravānīkaṃ śūrasenāṃśa ca pāṇḍavaḥ
āyāca charāna nudaña śīghraṃ suhṛca chòṣa vināśanaḥ
tama āpatantaṃ vegena parabhinnama iva vāraṇama
tarāsayānaṃ raṇe śūrāna pātayantaṃ ca sāyakaiḥ
saindhava paramukhaira guptaḥ parācya sauvīrakekayaiḥ
sahasā paratyudīyāya bhīṣmaḥ śāṃtanavò 'rajunama
kò hi gāṇḍīvadhanvānama anyaḥ kurupitāmahāta
daròṇa vaikartanābhyāṃ vā rathaḥ saṃyātuma arhati
tatò bhīṣmò mahārāja kauravāṇāṃ pitāmahaḥ
arjunaṃ sapta saptatyā nārācānāṃ samāvṛṇòta
daròṇaśa ca pañcaviṃśatyā kṛpaḥ pañcāśatā śaraiḥ
duryòdhanaśa catuḥṣaṣṭyā śalyaśa ca navabhiḥ śaraiḥ
saindhavò navabhiśa cāpi śakuniśa cāpi pañcabhiḥ
vikarṇò daśabhira bhallai rājana vivyādha pāṇḍavama
sa taira viddhò maheṣvāsaḥ samantāna niśitaiḥ śaraiḥ
na vivyathe mahābāhura bhidyamāna ivācalaḥ
sa bhīṣmaṃ pañcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ
daròṇaṃ ṣaṣṭyā naravyāghrò vikarṇaṃ ca taribhiḥ śaraiḥ
ārtāyaniṃ taribhira bāṇai rājānaṃ cāpi pañcabhiḥ
paratyavidhyada ameyātmā kirīṭī bharatarṣabha
taṃ sātyakira virāṭaśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ
daraupadeyābhimanyuśa ca parivavrura dhanaṃjayama
tatò daròṇaṃ maheṣvāsaṃ gāṅgeyasya pariye ratama
abhyavarṣata pāñcālyaḥ saṃyuktaḥ saha sòmakaiḥ
bhīṣmasa tu rathināṃ śareṣṭhasa tūrṇaṃ vivyādha pāṇḍavama
aśītyā niśitaira bāṇaisa tatò 'karòśanta tāvakāḥ
teṣāṃ tu ninadaṃ śarutvā parahṛṣṭānāṃ parahṛṣṭavata
paraviveśa tatò madhyaṃ rathasiṃhaḥ paratāpavāna
teṣāṃ tu rathasiṃhānāṃ madhyaṃ parāpya dhanaṃjayaḥ
cikrīḍa dhanuṣā rāja~la lakṣyaṃ kṛtvā mahārathāna
tatò duryòdhanò rājā bhīṣmama āha janeśvaraḥ
pīḍyamānaṃ savakaṃ sainyaṃ dṛṣṭvā pārthena saṃyuge
eṣa pāṇḍusutasa tāta kṛṣṇena sahitò balī
yatatāṃ sarvasainyānāṃ mūlaṃ naḥ parikṛntati
tavayi jīvati gāṅgeye daròṇe ca rathināṃ vare
tavatkṛte haya eṣa karṇò 'pi nayastaśastrò mahārathaḥ
na yudhyati raṇe pārthaṃ hitakāmaḥ sadā mama
sa tathā kuru gāṅgeya yathā hanyeta phalgunaḥ
evama uktasa tatò rājana pitā devavratasa tava
dhika kaṣatradharmama itya uktvā yayau pārtharathaṃ parati
ubhau śavetahayau rājana saṃsaktau dṛśyapārthivāḥ
siṃhanādāna bhṛśaṃ cakruḥ śaṅkhaśabdāṃśa ca bhārata
darauṇira duryòdhanaśa caiva vikarṇaśa ca tavātmajaḥ
parivārya raṇe bhīṣmaṃ sathitā yuddhāya māriṣa
tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya dhanaṃjayama
sathitā yuddhāya mahate tatò yuddhama avartata
gāṅgeyasa tu raṇe pārthama ānarchana navabhiḥ śaraiḥ
tama arjunaḥ paratyavidhyada daśabhira marma vedhibhiḥ
tataḥ śarasahasreṇa suprayuktena pāṇḍavaḥ
arjunaḥ samaraślāghī bhīṣmasyāvārayada diśaḥ
śarajālaṃ tatasa tata tu śarajālena kaurava
vārayāma āsa pārthasya bhīṣmaḥ śāṃtanavasa tathā
ubhau paramasaṃhṛṣṭāva ubhau yuddhābhinandinau
nirviśeṣama ayudhyetāṃ kṛtapratikṛtaiṣiṇau
bhīṣma cāpavimuktāni śarajālāni saṃdhaśaḥ
śīryamāṇānya adṛśyanta bhinnānya arjuna sāyakaiḥ
tathaivārjuna muktāni śarajālāni bhāgaśaḥ
gāṅgeya śaranunnāni nayapatanta mahītale
arjunaḥ pañcaviṃśatyā bhīṣmama ārcchaca chitaiḥ śaraiḥ
bhīṣmò 'pi samare pārthaṃ vivyādha tariṃśatā śaraiḥ
anyònyasya hayāna viddhvā dhavajau ca sumahābalau
ratheṣāṃ rathacakre ca cikrīḍatura ariṃdamau
tataḥ karuddhò mahārāja bhīṣmaḥ paraharatāṃ varaḥ
vāsudevaṃ taribhira bāṇaira ājaghāna satanāntare
bhīṣmacāpacyutaira bāṇaira nirviddhò madhusūdanaḥ
virarāja raṇe rājana sa puṣpa iva kiṃśukaḥ
tatò 'rajunò bhṛśaṃ karuddhò nirviddhaṃ parekṣya mādhavama
gāṅgeya sārathiṃ saṃkhye nirbibheda taribhiḥ śaraiḥ
yatamānau tu tau vīrāva anyònyasya vadhaṃ parati
nāśaknutāṃ tadānyònyama abhisaṃdhātuma āhave
maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni ca
adarśayetāṃ bahudhā sūta sāmarthya lāghavāta
antaraṃ ca parahāreṣu tarkayantau mahārathau
rājanna antaramārgasthau sathitāva āstāṃ muhura muhuḥ
ubhau siṃharavònmiśraṃ śaṅkhaśabdaṃ paracakratuḥ
tathaiva cāpanirghòṣaṃ cakratusa tau mahārathau
tayòḥ śaṅkhapraṇādena rathanemi savanena ca
dāritā sahasā bhūmiśa cakampa ca nanāda ca
na tayòra antaraṃ kaśa cida dadṛśe bharatarṣabha
balinau samare śūrāva anyònyasadṛśāva ubhau
cihnamātreṇa bhīṣmaṃ tu parajajñusa tatra kauravāḥ
tathā pāṇḍusutāḥ pārthaṃ cihnamātreṇa jajñire
tayòra nṛvarayò rājana dṛśyatādṛka parākramama
vismayaṃ sarvabhūtāni jagmura bhārata saṃyuge
na tayòra vivaraṃ kaśa cida raṇe paśyati bhārata
dharme sathitasya hi yathā na kaśa cida vṛjinaṃ kava cita
ubhau hi śarajālena tāva adṛśyau babhūvatuḥ
parakāśau ca punasa tūrṇaṃ babhūvatura ubhau raṇe
tatra devāḥ sa gandharvāśa cāraṇāśa ca saharṣibhiḥ
anyònyaṃ paratyabhāṣanta tayòra dṛṣṭvā parākramama
na śakyau yudhi saṃrabdhau jetuma etau mahārathau
sa devāsuragandharvaira lòkaira api kathaṃ cana
āścaryabhūtaṃ lòkeṣu yuddhama etana mahādbhutama
naitādṛśāni yuddhāni bhaviṣyanti kathaṃ cana
nāpi śakyò raṇe jetuṃ bhīṣmaḥ pārthena dhīmatā
sadhanuśa ca rathasthaśa ca paravapana sāyakāna raṇe
tathaiva pāṇḍavaṃ yuddhe devaira api durāsadama
na vijetuṃ raṇe bhīṣma utsaheta dhanurdharama
iti sama vācaḥ śarūyante paròccarantyasa tatasa tataḥ
gāṅgeyārjunayòḥ saṃkhye satavayuktā viśāṃ pate
tavadīyāsa tu tatò yòdhāḥ pāṇḍaveyāśa ca bhārata
anyònyaṃ samare jaghnusa tayòsa tatra parākrame
śitadhāraisa tathā khaḍgaira vimalaiśa ca paraśvadhaiḥ
śaraira anyaiśa ca bahubhiḥ śastraira nānāvidhaira yudhi
ubhayòḥ senayòra vīrā nayakṛntanta parasparama
vartamāne tathā ghòre tasmina yuddhe sudāruṇe
daròṇa pāñcālyayò rājana mahāna āsīta samāgamaḥ
[dhṛ]
kathaṃ daròṇò maheṣvāsaḥ pāñcālyaśa cāpi pārṣataḥ
raṇe samīyatura yattau tana mamācakṣva saṃjaya
diṣṭama eva paraṃ manye pauruṣāda api saṃjaya
yatra śāṃtanavò bhīṣmò nātarada yudhi pāṇḍavama
bhīṣmò hi samare karuddhò hanyāla lòkāṃśa carācarāna
sa kathaṃ pāṇḍavaṃ yuddhe nātarata saṃjayaujasā
[sa]
śṛṇu rājana sathirò bhūtvā yuddhama etata sudāruṇama
na śakyaḥ pāṇḍavò jetuṃ devaira api sa vāsavaiḥ
daròṇasa tu niśitaira bāṇaira dhṛṣṭadyumnama ayòdhayata
sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍāda apātayata
tasyātha caturò vāhāṃśa caturbhiḥ sāyakòttamaiḥ
pīḍayāma āsa saṃkruddhò dhṛṣṭadyumnasya māriṣa
dhṛṣṭadyumnasa tatò daròṇaṃ navatyā niśitaiḥ śaraiḥ
vivyādha parahasana vīrasa tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta
tataḥ punara ameyātmā bhāradvājaḥ paratāpavāna
śaraiḥ paracchādayāma āsa dhṛṣṭadyumnama amarṣaṇama
ādade ca śaraṃ ghòraṃ pārṣatasya vadhaṃ parati
śakrāśanisamasparśaṃ mṛtyudaṇḍama ivāparama
hāhākārò mahāna āsīta sarvasainyasya bhārata
tama iṣuṃ saṃdhitaṃ dṛṣṭvā bhāradvājena saṃyuge
tatrādbhutama apaśyāma dhṛṣṭadyumnasya pauruṣama
yada ekaḥ samare vīrasa tasthau girira ivācalaḥ
taṃ ca dīptaṃ śaraṃ ghòrama āyāntaṃ mṛtyuma ātmanaḥ
ciccheda śaravṛṣṭiṃ ca bhāradvāje mumòca ha
tata uccukruśuḥ sarve pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha
dhṛṣṭadyumnena tata karmakṛtaṃ dṛṣṭvā suduṣkarama
tataḥ śaktiṃ mahāvegāṃ savarṇavaiḍūrya bhūṣitāma
daròṇasya nidhanākāṅkṣī cikṣepa sa parākramī
tāma āpatantīṃ sahasā śaktiṃ kanakabhūṣaṇāma
taridhā cikṣepa samare bhāradvājò hasanna iva
śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaḥ paratāpavāna
vavarṣa śaravarṣāṇi daròṇaṃ parati janeśvara
śaravarṣaṃ tatasa taṃ tu saṃnivārya mahāyaśāḥ
daròṇò darupadaputrasya madhye ciccheda kārmukama
sa chinnadhanvā samare gadāṃ gurvīṃ mahāyaśāḥ
daròṇāya pareṣayāma āsa girisāramayīṃ balī
sā gadā vegavana muktā parāyāda daròṇa jighāṃsayā
tatrādbhutama apaśyāma bhāradvājasya vikramama
lāghavāda vayaṃsayāma āsa gadāṃ hemavibhūṣitāma
vayaṃsayitvā gadāṃ tāṃ ca pareṣayāma āsa pārṣate
bhallāna suniśitāna pītāna savarṇapuṅkhāña śilāśitāna
te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śòṇitama āhave
athānyada dhanura ādāya dhṛṣṭadyumne mahāmanāḥ
daròṇaṃ yudhi parākramya śaraira vivyādha pañcabhiḥ
rudhirāktau tatasa tau tu śuśubhāte nararṣabhau
vasanta samaye rājana puṣpitāva iva kuṃśukau
amarṣitasa tatò rājana parākramya camūmukhe
daròṇò darupadaputrasya punaśa ciccheda kārmukama
athainaṃ chinnadhanvānaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
avākirada ameyātmā vṛṣṭyā megha ivācalama
sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍāda apātayata
athāsya caturò vāhāṃśa caturbhira niśitaiḥ śaraiḥ
pātayāma āsa samare siṃhanādaṃ nanāda ca
tatò 'pareṇa bhallena hastāca cāpama athācchinata
sa chinnadhanvā virathò hatāśvò hatasārathiḥ
gadāpāṇira avāròhata khayāpayana pauruṣaṃ mahata
tāma asya viśikhaisa tūrṇaṃ pātayāma āsa bhārata
rathāda anavarūḍhasya tada adbhutama ivābhavata
tataḥ sa vipulaṃ carma śatacandraṃ ca bhānumata
khaḍgaṃ ca vipulaṃ divyaṃ paragṛhya subhujò balī
abhidudrāva vegena daròṇasya vadhakāṅkṣayā
āmiṣārthī yathā siṃhò vane mattama iva davipama
tatrādbhutama apaśyāma bhāradvājasya pauruṣama
lāghavaṃ cāstrayògaṃ ca balaṃ bāhvòśa ca bhārata
yada enaṃ śaravarṣeṇa vārayāma āsa pārṣatama
na śaśāka tatò gantuṃ balavāna api saṃyuge
tatra sathitama apaśyāma dhṛṣṭadyumnaṃ mahārathama
vārayāṇaṃ śaraughāṃśa ca carmaṇā kṛtahastavata
tatò bhīmò mahābāhuḥ sahasābhyapatada balī
sāhāyyakārī samare pārṣatasya mahātmanaḥ
sa daròṇaṃ niśitaira bāṇai rājana vivyādha saptabhiḥ
pārṣataṃ ca tadā tūrṇama anyama āròpayada rathama
tatò duryòdhanò rājā kaliṅgaṃ samacòdayata
sainyena mahatā yuktaṃ bhāradvājasya rakṣaṇe
tataḥ sā mahatī senā kaliṅgānāṃ janeśvara
bhīmama abhyudyayau tūrṇaṃ tava putrasya śāsanāta
pāñcālyama abhisaṃtyajya daròṇò 'pi rathināṃ varaḥ
virāṭadrupadau vṛddhau yòdhayāma āsa saṃgatau
dhṛṣṭadyumnò 'pi samare dharmarājaṃ samabhyayāta
tataḥ paravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama
kaliṅgānāṃ ca samare bhīmasya ca mahātmanaḥ
jagataḥ parakṣaya karaṃ ghòrarūpaṃ bhayānakama
[dhṛ]
tathā paratisamādiṣṭaḥ kaliṅgò vāhinīpatiḥ
kathama adbhutakarmāṇaṃ bhīmasenaṃ mahābalama
carantaṃ gadayā vīraṃ daṇḍapāṇima ivāntakama
yòdhayāma āsa samare kaliṅgaḥ saha senayā
[sa]
putreṇa tava rājendra sa tathòktò mahābalaḥ
mahatyā senayā guptaḥ parāyāda bhīma rathaṃ parati
tāma āpatantīṃ sahasā kaliṅgānāṃ mahācamūma
rathanāgāśvakalilāṃ paragṛhītamahāyudhāma
bhīmasenaḥ kaliṅgānāma ārchada bhārata vāhinīma
ketumantaṃ ca naiṣādima āyāntaṃ saha cedibhiḥ
tataḥ śarutāyuḥ saṃkruddhò rājñā ketumatā saha
āsasāda raṇe bhīmaṃ vayūḍhānīkeṣu cediṣu
rathaira anekasāhasraiḥ kaliṅgānāṃ janādhipaḥ
ayutena gajānāṃ ca niṣādaiḥ saha ketumāna
bhīmasenaṃ raṇe rājana samantāta paryavārayata
cedimatsya karūṣāśa ca bhīmasenapurògamāḥ
abhyavartanta sahasā niṣādāna saha rājabhiḥ
tataḥ paravavṛte yuddhaṃ ghòrarūpaṃ bhayānakama
parajānana na ca yòdhāna savāna parasparajighāṃsayā
ghòrama āsīta tatò yuddhaṃ bhīmasya sahasā paraiḥ
yathendrasya mahārāja mahatyā daitya senayā
tasya sainyasya saṃgrāme yudhyamānasya bhārata
babhūva sumahāña śabdaḥ sāgarasyeva garjataḥ
anyònyasya tadā yòdhā nikṛntantò viśāṃ pate
mahīṃ cakruśa citāṃ sarvāṃ śaśaśòṇitasaṃnibhāma
yòdhāṃśa ca savā parāna vāpi nābhyajānaja jighāṃsayā
savāna apya ādadate savāśa ca śūrāḥ samaradurjayāḥ
vimardaḥ sumahāna āsīda alpānāṃ bahubhiḥ saha
kaliṅgaiḥ saha cedīnāṃ niṣādaiśa ca viśāṃ pate
kṛtvā puruṣakāraṃ tu yathāśakti mahābalāḥ
bhīmasenaṃ parityajya saṃnyavartanta cedayaḥ
sarvaiḥ kaliṅgaira āsannaḥ saṃnivṛtteṣu cediṣu
savabāhubalama āsthāya na nayavartata pāṇḍavaḥ
na cacāla rathòpasthāda bhīmasenò mahābalaḥ
śitaira avākirana bāṇaiḥ kaliṅgānāṃ varūthinīma
kaliṅgasa tu maheṣvāsaḥ putraśa cāsya mahārathaḥ
śakradeva iti khayātò jaghnatuḥ pāṇḍavaṃ śaraiḥ
tatò bhīmò mahābāhura vidhunvana ruciraṃ dhanuḥ
yòdhayāma āsa kāliṅgāna savabāhubalama āśritaḥ
śakradevasa tu samare visṛjana sāyakāna bahūna
aśvāña jaghāna samare bhīmasenasya sāyakaiḥ
vavarṣa śaravarṣāṇi tapānte jaladò yathā
hatāśve tu rathe tiṣṭhana bhīmasenò mahābalaḥ
śakradevāya cikṣepa sarvaśaikyāyasīṃ gadāma
sa tayā nihatò rājana kaliṅgasya sutò rathāta
sa dhavajaḥ saha sūtena jagāma dharaṇītalama
hatama ātmasutaṃ dṛṣṭvā kaliṅgānāṃ janādhipaḥ
rathaira anekasāhasraira bhimasyāvārayada diśaḥ
tatò bhīmò mahābāhura gurvīṃ tayaktvā mahāgadāma
udbabarhātha nistriṃśaṃ cikīrṣuḥ karma dāruṇama
carma cāpratimaṃ rājanna ārṣabhaṃ puruṣarṣabha
nakṣataira ardhacandraiśa ca śātakumbhamayaiśa citama
kaliṅgasa tu tataḥ karuddhò dhanurjyāma avamṛjya ha
paragṛhya ca śaraṃ ghòrama ekaṃ sarpaviṣòpamama
parāhiṇòda bhīmasenāya vadhākāṅkṣī janeśvaraḥ
tama āpatantaṃ vegena pareritaṃ niśitaṃ śarama
bhīmasenò davidhā rājaṃśa ciccheda vipulāsinā
udakròśaca ca saṃhṛṣṭasa tarāsayānò varūthinīma
kaliṅgasa tu tataḥ karuddhò bhīmasenāya saṃyuge
tòmarāna parāhiṇòca chīghraṃ caturdaśa śilāśitāna
tāna aprāptāna mahābāhuḥ khagatāna eva pāṇḍavaḥ
ciccheda sahasā rājanna asaṃbhrāntò varāsinā
nikṛtya tu raṇe bhīmasa tòmarāna vai caturdaśa
bhānumantama abhiprekṣya parādravata puruṣarṣabhaḥ
bhānumāṃsa tu tatò bhīmaṃ śaravarṣeṇa chādayana
nanāda balavana nādaṃ nādayānò nabhastalama
na taṃ sa mamṛṣe bhīmaḥ siṃhanādaṃ mahāraṇe
tataḥ savareṇa mahatā vinanāda mahāsvanama
tena śabdena vitrastā kaliṅgānāṃ varūthinī
na bhīmaṃ samare mene mānuṣaṃ bharatarṣabha
tatò bhīmò mahārāja naditvā vipulaṃ savanama
sāsira vegāda avaplutya dantābhyāṃ vāraṇòttamama
āruròha tatò madhyaṃ nāgarājasya māriṣa
khaḍgena pṛthunā madhye bhānumantama atò 'cachinata
sò 'natarāyudhinaṃ hatvā rājaputrama ariṃdamaḥ
gurubhārasaha sakandhe nāgasyāsima apātayata
chinnaskandhaḥ sa vinadana papāta gajayūthapaḥ
ārugṇaḥ sindhuvegena sānumāna iva parvataḥ
tatasa tasmāda avaplutya gajāda bhārata bhārataḥ
khaḍgapāṇira adīnātmā atiṣṭhada bhuvi daṃśitaḥ
sa cacāra bahūna mārgāna abhītaḥ pātayana gajāna
agnicakrama ivāviddhaṃ sarvataḥ paratyadṛśyata
aśvavṛndeṣu nāgeṣu rathānīkeṣu cābhibhūḥ
padātīnāṃ ca saṃgheṣu vinighnaña śòṇitòkṣitaḥ
śayenavada vayacarada bhīmò raṇe ripubalòtkaṭaḥ
chindaṃsa teṣāṃ śarīrāṇi śirāṃsi ca mahājavaḥ
khaḍgena śitadhāreṇa saṃyuge gaya yòdhināma
padātira ekaḥ saṃkruddhaḥ śatrūṇāṃ bhayavardhanaḥ
mòhayāma āsa ca tadā kālānta ka yamòpamaḥ
mūḍhāśa ca te tama evājau vinadantaḥ samādravana
sāsima uttamavegena vicarantaṃ mahāraṇe
nikṛtya rathināma ājau ratheśāśa ca yugāni ca
jaghāna rathinaśa cāpi balavāna arimardanaḥ
bhīmasenaśa carana mārgāna subahūna paratyadṛśyata
bharāntama udbhrāntama āviddhama āplutaṃ parasṛtaṃ sṛtama
saṃpātaṃ samudīryaṃ ca darśayāma āsa pāṇḍavaḥ
ke cida agrāsinā chinnāḥ pāṇḍavena mahātmanā
vinedura bhinnamarmāṇò nipetuśa ca gatāsavaḥ
chinnadantā garahasa tāśa ca bhinnakumbhāsa tathāpare
viyòdhāḥ savānya anīkāni jaghnura bhārata vāraṇāḥ
nipetura urvyāṃ ca tathā vinadantò mahāravāna
chinnāṃśa ca tòmarāṃśa cāpāna mahāmātraśirāṃsi ca
paristòmāni citrāṇi kakṣyāśa ca kanakòjjvalāḥ
garaiveyāṇya atha śaktīśa ca patākāḥ kaṇapāṃsa tathā
tūṇīrāṇya atha yantrāṇi vicitrāṇi dhanūṃṣi ca
agnikuṇḍāni śubhrāṇi tòttrāṃśa caivāṅkuśaiḥ saha
ghaṇṭāśa ca vividhā rājana hemagarbhāṃsa tasarūna api
patataḥ patitāṃśa caiva paśyāmaḥ saha sādibhiḥ
chinnagātrāvara karaira nihataiśa cāpi vāraṇaiḥ
āsīta tasmina samāstīrṇā patitaira bhūnagaira iva
vimṛdyaivaṃ mahānāgāna mamardāśvāna nararṣabhaḥ
aśvāròhavarāṃśa cāpi pātayāma āsa bhārata
tada ghòrama abhavada yuddhaṃ tasya teṣāṃ ca bhārata
khalīnānya atha yòktrāṇi kaśāśa ca kanakòjjvalāḥ
paristòmāśa ca parāsāśa ca ṛṣṭayaśa ca mahādhanāḥ
kavacānya atha carmāṇi citrāṇya āstaraṇāni ca
tatra tatrāpaviddhāni vayadṛśyanta mahāhave
paròtha yantraira vicitraiśa ca śastraiśa ca vimalaisa tathā
sacakre vasudhāṃ kīrṇāṃ śabalaiḥ kusumaira iva
āplutya rathinaḥ kāṃśa cita parāmṛśya mahābalaḥ
pātayāma āsa khaḍgena sa dhavajāna api pāṇḍavaḥ
muhura utpatatò dikṣu dhāvataśa ca yaśasvinaḥ
mārgāṃśa ca carataśa citrāna vayasmayanta raṇe janāḥ
nijaghāna padā kāṃśa cida ākṣipyānyāna apòthayata
khaḍgenānyāṃśa ca ciccheda nādenānyāṃśa ca bhīṣayana
ūruvegena cāpya anyāna pātayāma āsa bhūtale
apare cainama ālòkya bhayāta pañcatvama āgatāḥ
evaṃ sā bahulā senā kaliṅgānāṃ tarasvināma
parivārya raṇe bhīṣmaṃ bhīmasenama upādravata
tataḥ kaliṅga sainyānāṃ paramukhe bharatarṣabha
śarutāyuṣama abhiprekṣya bhīmasenaḥ samabhyayāta
tama āyāntama abhiprekṣya kaliṅgò navabhiḥ śaraiḥ
bhīmasenama ameyātmā paratyavidhyata satanāntare
kaliṅga bāṇābhihatasa tòttrārdita iva daviṣaḥ
bhīmasenaḥ parajajvāla karòdhenāgnira ivendhanaiḥ
athāśòkaḥ samādāya rathaṃ hemapariṣkṛtama
bhīmaṃ saṃpādayāma āsa rathena rathasārathiḥ
tama āruhya rathaṃ tūrṇaṃ kaunteyaḥ śatrusūdanaḥ
kaliṅgama abhidudrāva tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta
tataḥ śarutāyura balavāna bhīmāya niśitāña śarāna
pareṣayāma āsa saṃkruddhò darśayana pāṇilāghavama
sa kārmukavaròtsṛṣṭaira navabhira niśitaiḥ śaraiḥ
samāhatò bhṛśaṃ rājana kaliṅgena mahāyaśāḥ
saṃcukrudhe bhṛśaṃ bhīmò daṇḍāhata ivòragaḥ
karuddhaśa ca cāpama āyamya balavada balināṃ varaḥ
kaliṅgama avadhīta pārthò bhīmaḥ saptabhira āyasaiḥ
kaṣurābhyāṃ cakrarakṣau ca kaliṅgasya mahābalau
satyadevaṃ ca satyaṃ ca parāhiṇòda yamasādanama
tataḥ punara ameyātmā nārācaira niśitaisa taribhiḥ
ketumantaṃ raṇe bhīmò 'gamayada yamasādanama
tataḥ kaliṅgāḥ saṃkruddhā bhīmasenama amarṣaṇama
anīkaira bahusāhasraiḥ kaṣatriyāḥ samavārayana
tataḥ śaktigadā khaḍgatòmararṣṭi paraśvadhaiḥ
kaliṅgāśa ca tatò rājana bhīmasenama avākirana
saṃnivārya sa tāṃ ghòrāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitāma
gadāma ādāya tarasā pariplutya mahābalaḥ
bhīmaḥ saptaśatāna vīrāna anayada yamasādanama
punaśa caiva davisāhasrāna kaliṅgāna arimardanaḥ
parāhiṇòna mṛtyulòkāya tada adbhutama ivābhavata
evaṃ sa tānya anīkāni kaliṅgānāṃ punaḥ punaḥ
bibheda samare vīraḥ parekṣya bhīṣmaṃ mahāvratama
hatāròhāśa ca mātaṅgāḥ pāṇḍavena mahātmanā
viprajagmura anīkeṣu meghā vātahatā iva
mṛdantaḥ savānya anīkāni vinadantaḥ śarāturāḥ
tatò bhīmò mahābāhuḥ śaṅkhaṃ parādhmāpayada balī
sarvakāliṅgasainyānāṃ manāṃsi samakampayata
mòhaśa cāpi kaliṅgānāma āviveśa paraṃtapa
parākampanta ca sainyāni vāhanāni ca sarvaśaḥ
bhīmena samare rājana gajendreṇeva sarvataḥ
mārgāna bahūna vicaratā dhāvatā ca tatasa tataḥ
muhura utpatatā caiva saṃmòhaḥ samajāyata
bhīmasena bhayatrastaṃ sainyaṃ ca samakampata
kaṣòbhyamāṇama asaṃbādhaṃ parāheṇeva mahata saraḥ
tarāsiteṣu ca vīreṣu bhīmenādbhuta karmaṇā
punarāvartamāneṣu vidravatsu ca saṃghaśaḥ
sarvakāliṅgayòdheṣu pāṇḍūnāṃ dhavajinīpatiḥ
abravīta savānya anīkāni yudhyadhvama iti pārṣataḥ
senāpativacaḥ śarutvā śikhaṇḍipramukhā gaṇāḥ
bhīmama evābhyavartanta rathānīkaiḥ parahāribhiḥ
dharmarājaśa ca tāna sarvāna upajagrāha pāṇḍavaḥ
mahatā meghavarṇena nāgānīkena pṛṣṭhataḥ
evaṃ saṃcòdya sarvāṇi savānya anīkāni pārṣataḥ
bhīmasenasya jagrāha pārṣṇiṃ satpuruṣòcitāma
na hi pāñcālarājasya lòke kaśa cana vidyate
bhīma sātyakayòra anyaḥ parāṇebhyaḥ pariyakṛttamaḥ
sò 'paśyata taṃ kaliṅgeṣu carantama arisūdanama
bhīmasenaṃ mahābāhuṃ pārṣataḥ paravīrahā
nanarda bahudhā rājana hṛṣṭaśa cāsīta paraṃtapaḥ
śaṅkhaṃ dadhmau ca samare siṃhanādaṃ nanāda ca
sa ca pārāvatāśvasya rathe hemapariṣkṛte
kòvidāradhvajaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaḥ samāśvasata
dhṛṣṭadyumnasa tu taṃ dṛṣṭvā kaliṅgaiḥ samabhidrutama
bhīmasenama ameyātmā tarāṇāyājau samabhyayāta
tau dūrāta sātyakira dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnavṛkòdarau
kaliṅgāna samare vīrau yòdhayantau manasvinau
sa tatra gatvā śaineyò javena jayatāṃ varaḥ
pārtha pārṣatayòḥ pārṣṇiṃ jagrāha puruṣarṣabhaḥ
sa kṛtvā kadanaṃ tatra paragṛhītaśarāsanaḥ
āsthitò raudrama ātmānaṃ jaghāna samare parāna
kaliṅga parabhavāṃ caiva māṃsaśòṇitakardamāma
rudhirasyandinīṃ tatra bhīmaḥ parāvartayana nadīma
antareṇa kaliṅgānāṃ pāṇḍavānāṃ ca vāhinīma
saṃtatāra sudustārāṃ bhīmasenò mahābalaḥ
bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā parākròśaṃsa tāvakā nṛpa
kālò 'yaṃ bhīmarūpeṇa kaliṅgaiḥ saha yudhyate
tataḥ śāṃtanavò bhīṣmaḥ śarutvā taṃ ninadaṃ raṇe
abhyayāta tavaritò bhīmaṃ vayūḍhānīkaḥ samantataḥ
taṃ sātyakira bhīmasenò dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ
abhyadravanta bhīṣmasya rathaṃ hemapariṣkṛtama
parivārya ca te sarve gāṅgeyaṃ rabhasaṃ raṇe
taribhisa taribhiḥ śaraira ghòraira bhīṣmama ānarchura añjasā
paratyavidhyata tāna sarvāna pitā devavratasa tava
yatamānāna maheṣvāsāṃsa taribhisa taribhira ajihmagaiḥ
tataḥ śarasahasreṇa saṃnivārya mahārathāna
hayāna kāñcanasaṃnāhāna bhīmasya nayahanaca charaiḥ
hatāśve tu rathe tiṣṭhana bhīmasenaḥ paratāpavāna
śaktiṃ cikṣepa tarasā gāṅgeyasya rathaṃ parati
aprāptāma eva tāṃ śaktiṃ pitā devavratasa tava
taridhā ciccheda samare sā pṛthivyāma aśīryata
tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ paragṛhya balavada gadāma
bhīmasenò rathā tūrṇaṃ pupluve manujarṣabha
sātyakò 'pi tatasa tūrṇaṃ bhīmasya pariyakāmyayā
sārathiṃ kuruvṛddhasya pātayāma āsa sāyakaiḥ
bhīṣmasa tu nihate tasmina sārathau rathināṃ varaḥ
vātāyamānaisa taira aśvaira apanītò raṇājirāta
bhīmasenasa tatò rājanna apanīte mahāvrate
parajajvāla yathā vahnira dahana kakṣama ivaidhitaḥ
sa hatvā sarvakāliṅgāna senā madhye vayatiṣṭhata
nainama abhyutsahana ke cita tāvakā bharatarṣabha
dhṛṣṭadyumnasa tama āròpya savarathe rathināṃ varaḥ
paśyatāṃ sarvasainyānāma apòvāha yaśasvinama
saṃpūjyamānaḥ pāñcālyaira matsyaiśa ca bharatarṣabha
dhṛṣṭadyumnaṃ pariṣvajya sameyāda atha sātyakima
athābravīda bhīmasenaṃ sātyakiḥ satyavikramaḥ
paraharṣayana yaduvyāghrò dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ
diṣṭyā kaliṅga rājaśa ca rājaputraśa ca ketumāna
śakradevaśa ca kāliṅgaḥ kaliṅgāśa ca mṛdhe hatāḥ
savabāhubalavīryeṇa nāgāśvarathasaṃkulaḥ
mahāvyūhaḥ kaliṅgānāma ekena mṛditasa tavayā
evama uktvā śinera naptā dīrghabāhura ariṃdamaḥ
rathāda rathama abhidrutya paryaṣvajata pāṇḍavama
tataḥ savarathama āruhya punara eva mahārathaḥ
tāvakāna avadhīta karuddhò bhīmasya balama ādadhata
[sa]
gatāparāhṇabhūyiṣṭhe tasminna ahani bhārata
rathanāgāśvapattīnāṃ sādināṃ ca mahākṣaye
daròṇaputreṇa śalyena kṛpeṇa ca mahātmanā
samasajjata pāñcālyasa taribhira etaira mahārathaiḥ
sa lòkaviditāna aśvāna nijaghāna mahābalaḥ
darauṇeḥ pāñcāla dāyādaḥ śitaira daśabhira āśugaiḥ
tataḥ śalya rathaṃ tūrṇama āsthāya hatavāhanaḥ
darauṇiḥ pāñcāla dāyādama abhyavarṣada atheṣubhiḥ
dhṛṣṭadyumnaṃ tu saṃsaktaṃ darauṇinā dṛśya bhārata
saubhadre 'bhayapatata tūrṇaṃ vikirana niśitāña śarāna
sa śalyaṃ pañcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ
aśvatthāmānama aṣṭābhira vivyādha puruṣarṣabha
ārjuniṃ tu tatasa tūrṇaṃ darauṇira vivyādha patriṇā
śalyò davādaśabhiśa caiva kṛpaśa ca niśitaisa taribhiḥ
lakṣmaṇasa tava pautrasa tu tava pautrama avasthitama
abhyavartata saṃhṛṣṭasa tatò yuddhama avartata
dauryòdhanisa tu saṃkruddhaḥ saubhadraṃ navabhiḥ śaraiḥ
vivyādha samare rājaṃsa tada adbhutama ivābhavata
abhimanyusa tu saṃkruddhò bharātaraṃ bharatarṣabha
śaraiḥ pañcāśatā rājana kaṣiprahastò 'bhayavidhyata
lakṣmaṇò 'pi tatasa tasya dhanuśa ciccheda patriṇā
muṣṭideśe mahārāja tata uccukruśura janāḥ
tada vihāya dhanuśa chinnaṃ saubhadraḥ paravīrahā
anyada ādattavāṃśa citraṃ kārmukaṃ vegavattarama
tau tatra samare hṛṣṭau kṛtapratikṛtaiṣiṇau
anyònyaṃ viśikhaisa tīkṣṇaira jaghnatuḥ puruṣarṣabhau
tatò duryòdhanò rājā dṛṣṭvā putraṃ mahārathama
pīḍitaṃ tava pautreṇa parāyāta tatra janeśvaraḥ
saṃnivṛtte tava sute sarva eva janādhipāḥ
ārjuniṃ rathavaṃśena samantāta paryavārayana
sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ śūrò yudhi sudurjayaiḥ
na sama vivyathate rājana kṛṣṇa tulyaparākramaḥ
saubhadrama atha saṃsaktaṃ tatra dṛṣṭvā dhanaṃjayaḥ
abhidudrāva saṃkruddhasa tarātukāmaḥ savama ātmajama
tataḥ sarathanāgāśvā bhīṣmadròṇapurògamāḥ
abhyavartanta rājānaḥ sahitāḥ savyasācinama
uddhūtaṃ sahasā bhaumaṃ nāgāśvarathasādibhiḥ
divākarapathaṃ parāpya rajasa tīvrama adṛśyata
tāni nāgasahasrāṇi bhūmipāla śatāni ca
tasya bāṇapathaṃ parāpya nābhyavartanta sarvaśaḥ
paraṇeduḥ sarvabhūtāni babhūvusa timirā diśaḥ
kurūṇāma anayasa tīvraḥ samadṛśyata dāruṇaḥ
nāpya antarikṣaṃ na diśò na bhūmira na ca bhāskaraḥ
parajajñe bharataśreṣṭha śarasaṃghaiḥ kirīṭinaḥ
sādita dhavajanāgāsa tu hatāśvā rathinò bhṛśama
vipradruta rathāḥ ke cida dṛśyante rathayūthapāḥ
virathā rathinaśa cānye dhāvamānāḥ samantataḥ
tatra tatraiva dṛśyante sāyudhāḥ sāṅgadaira bhujaiḥ
hayāròhā hayāṃsa tayaktvā gajāròhāśa ca dantinaḥ
arjunasya bhayāda rājana samantāda vipradudruvuḥ
rathebhyaśa ca gajebhyaśa ca hayebhyaśa ca narādhipāḥ
patitāḥ pātyamānāśa ca dṛśyante 'rajuna tāḍitāḥ
sagadāna udyatāna bāhūna sa khaḍgāṃśa ca viśāṃ pate
sa parāsāṃśa ca sa tūṇīrāna sa śarāna sa śarāsanāna
sāṅkuśāna sa patākāṃśa ca tatra tatrārjunò nṛṇāma
nicakarta śaraira ugrai raudraṃ bibhrada vapusa tadā
parighāṇāṃ paravṛddhānāṃ mudgarāṇāṃ ca māriṣa
parāsānāṃ bhiṇḍipālānāṃ nistriṃśānāṃ ca saṃyuge
paraśvadhānāṃ tīkṣṇānāṃ tòmarāṇāṃ ca bhārata
varmaṇāṃ cāpaviddhānāṃ kavacānāṃ ca bhūtale
dhavajānāṃ carmaṇāṃ caiva vayajanānāṃ ca sarvaśaḥ
chatrāṇāṃ hemadaṇḍānāṃ cāmarāṇāṃ ca bhārata
paratòdānāṃ kaśānāṃ ca yòktrāṇāṃ caiva māriṣa
rāśayaśa cātra dṛśyante vinikīrṇā raṇakṣitau
nāsīta tatra pumāna kaśa cita tava sainyasya bhārata
yò 'rajunaṃ samare śūraṃ paratyudyāyāta kathaṃ cana
yò yò hi samare pārthaṃ patyudyāti viśāṃ pate
sa sa vai viśikhaisa tīkṣṇaiḥ paralòkāya nīyate
teṣu vidravamāṇeṣu tava yòdheṣu sarvaśaḥ
arjunò vāsudevaśa ca dadhmatura vārijòttamau
tata parabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā pitā devavratasa tava
abravīta samare śūraṃ bhāradvājaṃ samayanna iva
eṣa pāṇḍusutò vīraḥ kṛṣṇena sahitò balī
tathā karòti sainyāni yathā kuryāda dhanaṃjayaḥ
na haya eṣa samare śakyò jetuma adya kathaṃ cana
yathāsya dṛśyate rūpaṃ kālāntakayamòpamama
na nivartayituṃ cāpi śakyeyaṃ mahatī camūḥ
anyònyaprekṣayā paśya daravatīyaṃ varūthinī
eṣa cāstaṃ giriśreṣṭhaṃ bhānumāna paratipadyate
vapūṃṣi sarvalòkasya saṃharanna iva sarvathā
tatrāvahāraṃ saṃprāptaṃ manye 'haṃ puruṣarṣabha
śarāntā bhītāśa ca nò yòdhā na yòtsyanti kathaṃ cana
evama uktvā tatò bhīṣmò daròṇama ācārya sattamama
avahārama athò cakre tāvakānāṃ mahārathaḥ
tatò 'vahāraḥ sainyānāṃ tava teṣāṃ ca bhārata
astaṃ gacchati sūrye 'bhūta saṃdhyākāle ca vartati
[sa]
parabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavasa tataḥ
anīkānyānusaṃyāne vayādideśātha bhārata
gāruḍaṃ ca mahāvyūhaṃ cakre śāṃtanavasa tadā
putrāṇāṃ te jayākāṅkṣī bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ
garuḍasya savayaṃ tuṇḍe pitā devavratasa tava
cakṣuṣī ca bharadvājaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ
aśvatthāmā kṛpaśa caiva śīrṣama āstāṃ yaśasvinau
tarigartaira matsyakaikeyaira vāṭadhānaiśa ca saṃyutau
bhūriśravāḥ śalaḥ śalyò bhagadattaśa ca māriṣa
madrakāḥ sindhusauvīrāsa tathā pañca nadāśa ca ye
jayadrathena sahitā garīvāyāṃ saṃniveśitāḥ
pṛṣṭhe duryòdhanò rājā sòdaraiḥ sānugaira vṛtaḥ
vindānuvindāva āvantyau kāmbòjaśa ca śakaiḥ saha
pucchama āsana mahārāja śūrasenāśa ca sarvaśaḥ
māgadhāśa ca kaliṅgāśa ca dāśeraka gaṇaiḥ saha
dakṣiṇaṃ pakṣama āsādya sathitā vayūhasya daṃśitāḥ
kānanāśa ca vikuñjāśa ca muktāḥ puṇḍrāviṣasa tathā
bṛhadbalena sahitā vāmaṃ pakṣama upāśritāḥ
vayūḍhaṃ dṛṣṭvā tu tata sainyaṃ savyasācī paraṃtapaḥ
dhṛṣṭadyumnena sahitaḥ paratyavyūhata saṃyuge
ardhacandreṇa vayūhena vayūhaṃ tama atidāruṇama
dakṣiṇaṃ śṛṅgama āsthāya bhīmasenò vayaròcata
nānāśastraughasaṃpannaira nānādeśyaira nṛpaira vṛtaḥ
tada anva eva virāṭaśa ca darupadaśa ca mahārathaḥ
tadanantarama evāsīna nīlò līlāyudhaiḥ saha
nīlāda anantaraṃ caiva dhṛṣṭaketura mahārathaḥ
cedikāśikarūṣaiśa ca pauravaiśa cābhisaṃvṛtaḥ
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāñcālāśa ca parabhadrakāḥ
madhye sainyasya mahataḥ sathitā yuddhāya bhārata
tathaiva dharmarājò 'pi gajānīkena saṃvṛtaḥ
tatasa tu sātyakī rājana daraupadyāḥ pañca cātmajāḥ
abhimanyusa tatasa tūrṇama irāvāṃśa ca tataḥ parama
bhaimasenisa tatò rājana kekayāśa ca mahārathāḥ
tatò 'bhūda davipadāṃ śareṣṭhò vāmaṃ pārśvama upāśritaḥ
sarvasya jagatò gòptā gòptā yasya janārdanaḥ
evama etana mahāvyūhaṃ paratyavyūhanta pāṇḍavāḥ
vadhārthaṃ tava putrāṇāṃ tatpakṣaṃ ye ca saṃgatāḥ
tataḥ paravavṛte yuddhaṃ vayatiṣakta rathadvipama
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatāma itaretarama
hayaughāśa ca rathaughāśa ca tatra tatra viśāṃ pate
saṃpatantaḥ sama dṛśyante nighnamānāḥ parasparama
dhāvatāṃ ca rathaughānāṃ nighnatāṃ ca pṛthaka pṛthaka
babhūva tumulaḥ śabdò vimiśrò dundubhisvanaiḥ
divaspṛna naravīrāṇāṃ nighnatāma itaretarama
saṃprahāre sutumule tava teṣāṃ ca bhārata
[sa]
tatò vayūḍheṣva anīkeṣu tāvakeṣva itareṣu ca
dhanaṃjayò rathānīkama avadhīta tava bhārata
śaraira atirathò yuddhe pātayana rathayūthapāna
te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye
dhārtarāṣṭrā raṇe yattāḥ pāṇḍavāna paratyayòdhayana
parārthayānā yaśò dīptaṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanama
ekāgramanasò bhūtvā pāṇḍavānāṃ varūthinīma
babhañjura bahuśò rājaṃsa te cābhajyanta saṃyuge
daravadbhira atha bhagnaiśa ca parivartadbhira eva ca
pāṇḍavaiḥ kauravaiśa caiva na parajñāyata kiṃ cana
udatiṣṭhada rajò bhaumaṃ chādayānaṃ divākarama
diśaḥ paratidiśò vāpi tatra jajñuḥ kathaṃ cana
anumānena saṃjñābhira nāmagòtraiśa ca saṃyuge
vartate sama tadā yuddhaṃ tatra tatra viśāṃ pate
na vayūhò bhidyate tatra kauravāṇāṃ kathaṃ cana
rakṣitaḥ satyasaṃdhena bhāradvājena dhīmatā
tathaiva pāṇḍaveyānāṃ rakṣitaḥ savyasācinā
nābhidhyata mahāvyūhò bhīmena ca surakṣitaḥ
senāgrāda abhiniṣpatya parāyudhyaṃsa tatra mānavāḥ
ubhayòḥ senayò rājana vayatiṣakta rathadvipāḥ
hayāròhaira hayāròhāḥ pātyante sama mahāhave
ṛṣṭibhira vimalāgrābhiḥ parāsaira api ca saṃyuge
rathī ratninama āsādya śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ
pātayāma āsa samare tasminna atibhayaṃ kare
gajāròhā gajāròhāna nārācaśaratòmaraiḥ
saṃsaktāḥ pātayāma āsusa tava teṣāṃ ca saṃghaśaḥ
pattisaṃghā raṇe pattīna bhiṇḍipāla paraśvadhaiḥ
nayapātayanta saṃhṛṣṭāḥ parasparakṛtāgasaḥ
padātī rathinaṃ saṃkhye rathī cāpi padātinama
nayapātayaca chitaiḥ śastraiḥ senayòra ubhayòra api
gajāròhā hayāròhāna pātayāṃ cakrire tadā
hayāròhā gajasthāṃśa ca tada adbhutama ivābhavata
gajāròha varaiśa cāpi tatra tatra padātayaḥ
pātitāḥ samadṛśyanta taiśa cāpi gajayòdhinaḥ
pattisaṃghā hayāròhaiḥ sādisaṃghāśa ca pattibhiḥ
pātyamānā vayadṛśyanta śataśò 'tha sahasraśaḥ
dhavajaisa tatrāpaviddhaiśa ca kārmukaisa tòmaraisa tathā
parāsaisa tathā gadābhiśa ca parighaiḥ kampanaisa tathā
śaktibhiḥ kavacaiśa citraiḥ kaṇapaira aṅkuśaira api
nistriṃśaira vimalaiśa cāpi savarṇapuṅkhaiḥ śaraisa tathā
paristòmaiḥ kuthābhiśa ca kambalaiśa ca mahādhanaiḥ
bhūra bhāti bharataśreṣṭha saragdāmaira iva citritā
narāśvakāyaiḥ patitaira dantibhiśa ca mahāhave
agamyarūpā pṛthivī māṃsaśòṇitakardamā
paraśaśāma rajò bhaumaṃ vayukṣitaṃ raṇaśòṇitaiḥ
diśaśa ca vimalāḥ sarvāḥ saṃbabhūvura janeśvara
utthitānya agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ
cihnabhūtāni jagatò vināśārthāya bhārata
tasmina yuddhe mahāraudre vartamāne sudāruṇe
paratyadṛśyanta rathinò dhāvamānāḥ samantataḥ
tatò daròṇaśa ca bhīṣmaśa ca saindhavaśa ca jayadrathaḥ
purumitrò vikarṇaśa ca śakuniśa cāpi saubalaḥ
ete samaradurdharṣāḥ siṃhatulyaparākramāḥ
pāṇḍavānāma anīkāni babhañjuḥ sama punaḥ punaḥ
tathaiva bhīmasenò 'pi rākṣasaśa ca ghaṭòtkacaḥ
sātyakiśa cekitānaśa ca daraupadeyāśa ca bhārata
tāvakāṃsa tava putrāṃśa ca sahitāna sarvarājabhiḥ
darāvayāma āsura ājau te taridaśā dānavāna iva
tathā te samare 'nayònyaṃ nighnantaḥ kaṣatriyarṣabhāḥ
raktòkṣitā ghòrarūpā virejura dānavā iva
vinirjitya ripūna vīrāḥ senayòra ubhayòra api
vayadṛśyanta mahāmātrā garahā iva nabhastale
tatò rathasahasreṇa putrò duryòdhanasa tava
abhyayāta pāṇḍavāna yuddhe rākṣasaṃ ca ghaṭòtkacama
tathaiva pāṇḍavāḥ sarve mahatyā senayā saha
daròṇa bhīṣmau raṇe śūrau paratyudyayura ariṃdamau
kirīṭī tu yayau karuddhaḥ samarthāna pārthivòttamāna
ārjuniḥ sātyakiśa caiva yayatuḥ saubalaṃ balama
tataḥ paravavṛte bhūyaḥ saṃgrāmò lòmaharṣaṇaḥ
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca samare vijigīṣatāma
[sa]
tatasa te pārthivāḥ karuddhāḥ phalgunaṃ vīkṣya saṃyuge
rathaira anekasāhasraiḥ samantāta paryavārayana
athainaṃ rathavṛndena kòṣṭakī kṛtyabhārata
śaraiḥ subahu sāhasraiḥ samantāda abhyavārayana
śaktīśa ca vimalāsa tīkṣṇā gadāśa ca parighaiḥ saha
parāsāna paraśvadhāṃśa caiva mudgarāna musalāna api
cikṣipuḥ samare karuddhāḥ phalgunasya rathaṃ parati
śastrāṇāma atha tāṃ vṛṣṭiṃ śalabhānāma ivāyatima
ruròdha sarvataḥ pārthaḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ
tatra tala lāghavaṃ dṛṣṭvā bībhatsòra atimānuṣama
devadānavagandharvāḥ piśācòragarākṣasāḥ
sādhu sādhva iti rājendra phalgunaṃ paratyapūjayana
sātyakiṃ cābhimanyuṃ ca mahatyā senayā saha
gāndhārāḥ samare śūrā rurudhuḥ saha saubalāḥ
tatra saubalakāḥ karuddhā vārṣṇeyasya rathòttamama
tilaśaśa cicchiduḥ karòdhāca chastraira nānāvidhaira yudhi
sātyakisa tu rathaṃ tayaktvā vartamāne mahābhaye
abhimanyò rathaṃ tūrṇama āruròha paraṃtapaḥ
tāva ekarathasaṃyuktau saubaleyasya vāhinīma
vayadhametāṃ śitaisa tūrṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
daròṇa bhīṣmau raṇe yattau dharmarājasya vāhinīma
nāśayetāṃ śaraisa tīkṣṇaiḥ kaṅkapatra paricchadaiḥ
tatò dharmasutò rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau
miṣatāṃ sarvasainyānāṃ daròṇānīkama upādravana
tatrāsīta sumahada yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama
yathā devāsuraṃ yuddhaṃ pūrvama āsīta sudāruṇama
kurvāṇau tu mahata karma bhīmasena ghaṭòtkacau
duryòdhanasa tatò 'bhayetya tāva ubhāva abhyavārayata
tatrādbhutama apaśyāma haiḍimbasya parākramama
atītya pitaraṃ yuddhe yada ayudhyata bhārata
bhīmasenasa tu saṃkruddhò duryòdhanama amarṣaṇama
hṛdya avidhyata pṛṣatkena parahasanna iva pāṇḍavaḥ
tatò duryòdhanò rājā parahāra varamòhitaḥ
niṣasāda rathòpasthe kaśmalaṃ ca jagāma ha
taṃ visaṃ jañama athò jañātvā tavaramāṇò 'saya sārathiḥ
apòvāha raṇāda rājaṃsa tataḥ sainyama abhidyata
tatasa tāṃ kauravīṃ senāṃ daravamāṇāṃ samantataḥ
nighnana bhīmaḥ śaraisa tīkṣṇaira anuvavrāja pṛṣṭhataḥ
pārṣataśa ca rataḥ śareṣṭhò dharmaputraśa ca pāṇḍavaḥ
daròṇasya paśyataḥ sainyaṃ gāṅgeyasya ca paśyataḥ
jaghnatura viśikhaisa tīkṣṇaiḥ parānīka viśātanaiḥ
daravamāṇaṃ tu tata sainyaṃ tava putrasya saṃyuge
nāśaknutāṃ vārayituṃ bhīṣmadròṇau mahārathau
vāryamāṇaṃ hi bhīṣmeṇa daròṇena ca viśāṃ pate
vidravatya eva tata sainyaṃ paśyatòra daròṇa bhīṣmayòḥ
tatò rathasahasreṣu vidravatsu tatasa tataḥ
tāva āsthitāva ekarathaṃ saubhadra śinipuṃgavau
saubalīṃ samare senāṃ śātayetāṃ samantataḥ
śuśubhāte tadā tau tu śaineya kurupuṃgavau
amāvāsyāṃ gatau yadvata sòmasūryau nabhastale
arjunasa tu tataḥ karuddhasa tava sainyaṃ viśāṃ pate
vavarṣa śaravarṣeṇa dhārābhira iva tòyadaḥ
vadhyamānaṃ tatasa tata tu śaraiḥ pārthasya saṃyuge
dudrāva kauravaṃ sainyaṃ viṣādabhayakampitama
daravatasa tāna samālòkya bhīṣmadròṇau mahārathau
nayavārayetāṃ saṃrabdhau duryòdhanahitaiṣiṇau
tatò duryòdhanò rājā samāśvasya viśāṃ pate
nayavartayata tata sainyaṃ daravamāṇaṃ samantataḥ
yatra yatra sutaṃ tubhyaṃ yò yaḥ paśyati bhārata
tatra tatra nayavartanta kaṣatriyāṇāṃ mahārathāḥ
tāna nivṛttāna samīkṣyaiva tatò 'naye 'pītare janāḥ
anyònyaspardhayā rāja~la lajjayānye 'vatasthire
punarāvartatāṃ teṣāṃ vega āsīda viśāṃ pate
pūryataḥ sāgarasyeva candrasyòdayanaṃ parati
saṃnivṛttāṃsa tatasa tāṃsa tu dṛṣṭvā rājā suyòdhanaḥ
abravīta tavaritò gatvā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ vacaḥ
pitāmaha nibòdhedaṃ yata tavā vakṣyāmi bhārata
nānurūpama ahaṃ manye tavayi jīvati kaurava
daròṇe cāstravidāṃ śareṣṭhe saputre sa suhṛjjane
kṛpe caiva maheṣvāse daravatīyaṃ varūthinī
na pāṇḍavāḥ paratibalāsa tava rājana kathaṃ cana
tathā daròṇasya saṃgrāme darauṇeśa caiva kṛpasya ca
anugrāhyāḥ pāṇḍusutā nūnaṃ tava pitāmaha
yathemāṃ kaṣamase vīravadhyamānāṃ varūthinīma
sò 'sami vācyasa tavayā rājana pūrvama eva samāgame
na yòtsye pāṇḍavāna saṃkhye nāpi pārṣata sātyakī
śarutvā tu vacanaṃ tubhyama ācāryasya kṛpasya ca
karṇena sahitaḥ kṛtyaṃ cintayānasa tadaiva hi
yadi nāhaṃ parityājyò yuvābhyāma iha saṃyuge
vikrameṇānurūpeṇa yudhyetāṃ puruṣarṣabhau
etaca charutvā vacò bhīṣmaḥ parahasana vai muhura muhuḥ
abravīta tanayaṃ tubhyaṃ karòdhāda udvṛtya cakṣuṣī
bahuśò hi mayā rājaṃsa tathyama uktaṃ hitaṃ vacaḥ
ajeyāḥ pāṇḍavā yuddhe devaira api sa vāsavaiḥ
yata tu śakyaṃ mayā kartuṃ vṛddhenādya nṛpòttama
kariṣyāmi yathāśakti parekṣedānīṃ sa bāndhavaḥ
adya pāṇḍusutāna sarvāna sa sainyāna saha bandhubhiḥ
miṣatò vārayiṣyāmi sarvalòkasya paśyataḥ
evama ukte tu bhīṣmeṇa putrāsa tava janeśvara
dadhmuḥ śaṅkhāna mudā yuktā bherīśa ca jaghnire bhṛśama
pāṇḍavāpi tatò rājaña śarutvā taṃ ninadaṃ mahata
dadhmuḥ śaṅkhāṃśa ca bherīśa ca murajāṃśa ca vayanādayana
dhṛtarāṣṭra uvāca
paratijñāte tu bhīṣmeṇa tasmina yuddhe sudāruṇe
karòdhitò mama putreṇa duḥkhitena viśeṣataḥ
bhīṣmaḥ kima akaròta tatra pāṇḍaveyeṣu saṃjaya
pitāmahe vā pāñcālāsa tana mamācakṣva saṃjaya
saṃjaya uvāca
gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminna ahani bhārata
jayaṃ parāpteṣu hṛṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu
sarvadharmaviśeṣajñaḥ pitā devavratasa tava
abhyayāja javanaira aśvaiḥ pāṇḍavānāma anīkinīma
mahatyā senayā guptasa tava putraiśa ca sarvaśaḥ
parāvartata tatò yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama
asmākaṃ pāṇḍavaiḥ sārdhama anayāta tava bhārata
dhanuṣāṃ kūjatāṃ tatra talānāṃ cābhihanyatāma
mahāna samabhavaca chabdò girīṇāma iva dīryatāma
tiṣṭha sathitò 'sami viddhya enaṃ nivartasva sathirò bhava
sathitò 'sami paraharasveti śabdāḥ śarūyanta sarvaśaḥ
kāñcaneṣu tanutreṣu kirīṭeṣu dhavajeṣu ca
śilānāma iva śaileṣu patitānāma abhūta savanaḥ
patitānya uttamāṅgāni bāhavaśa ca vibhūṣitāḥ
vayaceṣṭanta mahīṃ parāpya śataśò 'tha sahasraśaḥ
hṛtòttamāṅgāḥ ke cita tu tathaivòdyatakārmukāḥ
paragṛhītāyudhāśa cāpi tasthuḥ puruṣasattamāḥ
parāvartata mahāvegā nadī rudhiravāhinī
mātaṅgāṅgaśilāraudrā māṃsaśòṇitakardamā
varāśvanaranāgānāṃ śarīraprabhavā tadā
paralòkārṇavamukhī gṛdhragòmāyumòdinī
na dṛṣṭaṃ na śarutaṃ cāpi yuddhama etādṛśaṃ nṛpa
yathā tava sutānāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca bhārata
nāsīda rathapathasa tatra yòdhaira yudhi nipātitaiḥ
gajaiśa ca patitaira nīlaira giriśṛṅgaira ivāvṛtama
vikīrṇaiḥ kavacaiśa citraira dhavajaiśa chatraiśa ca māriṣa
śuśubhe tada raṇasthānaṃ śaradīva nabhastalama
vinirbhinnāḥ śaraiḥ ke cida antapīḍāvikarṣiṇaḥ
abhītāḥ samare śatrūna abhyadhāvanta daṃśitāḥ
tāta bharātaḥ sakhe bandhò vayasya mama mātula
mā māṃ parityajetya anye cukruśuḥ patitā raṇe
ādhāvābhyehi mā gaccha kiṃ bhītò 'si kava yāsyasi
sathitò 'haṃ samare mā bhaira iti cānye vicukruśuḥ
tatra bhīṣmaḥ śāṃtanavò nityaṃ maṇḍalakārmukaḥ
mumòca bāṇāna dīptāgrāna ahīna āśīviṣāna iva
śaraira ekāyanīkurvana diśaḥ sarvā yatavrataḥ
jaghāna pāṇḍavarathāna ādiśyādiśya bhārata
sa nṛtyana vai rathòpasthe darśayana pāṇilāghavama
alātacakravada rājaṃsa tatra tatra sama dṛśyate
tama ekaṃ samare śūraṃ pāṇḍavāḥ sṛñjayāsa tathā
anekaśatasāhasraṃ samapaśyanta lāghavāta
māyākṛtātmānama iva bhīṣmaṃ tatra sama menire
pūrvasyāṃ diśi taṃ dṛṣṭvā paratīcyāṃ dadṛśura janāḥ
udīcyāṃ cainama ālòkya dakṣiṇasyāṃ punaḥ parabhò
evaṃ sa samare vīrò gāṅgeyaḥ paratyadṛśyata
na cainaṃ pāṇḍaveyānāṃ kaśa cica chaknòti vīkṣituma
viśikhāna eva paśyanti bhīṣmacāpacyutāna bahūna
kurvāṇaṃ samare karma sūdayānaṃ ca vāhinīma
vayākròśanta raṇe tatra vīrā bahuvidhaṃ bahu
amānuṣeṇa rūpeṇa carantaṃ pitaraṃ tava
śalabhā iva rājānaḥ patanti vidhicòditāḥ
bhīṣmāgnima abhi saṃkruddhaṃ vināśāya sahasraśaḥ
na hi mòghaḥ śaraḥ kaśa cida āsīda bhīṣmasya saṃyuge
naranāgāśvakāyeṣu bahutvāla laghuvedhinaḥ
bhinattya ekena bāṇena sumuktena patatriṇā
gajakaṅkaṭasaṃnāhaṃ vajreṇevācalòttamama
davau tarīna api gajāròhāna piṇḍitāna varmitāna api
nārācena sutīkṣṇena nijaghāna pitā tava
yò yò bhīṣmaṃ naravyāghrama abhyeti yudhi kaśa cana
muhūrtadṛṣṭaḥ sa mayā pātitò bhuvi dṛśyate
evaṃ sā dharmarājasya vadhyamānā mahācamūḥ
bhīṣmeṇātulavīryeṇa vayaśīryata sahasradhā
parakīryata mahāsenā śaravarṣābhitāpitā
paśyatò vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ
yatamānāpi te vīrā daravamāṇāna mahārathāna
nāśaknuvana vārayituṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitāḥ
mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ
abhajyata mahārāja na ca davau saha dhāvataḥ
āviddhanaranāgāśvaṃ patitadhvajakūbarama
anīkaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ hāhābhūtama acetanama
jaghānātra pitā putraṃ putraśa ca pitaraṃ tathā
pariyaṃ sakhāyaṃ cākrande sakhā daivabalātkṛtaḥ
vimucya kavacāna anye pāṇḍuputrasya sainikāḥ
parakīrya keśāna dhāvantaḥ paratyadṛśyanta bhārata
tada gòkulama ivòdbhrāntama udbhrāntarathayūthapama
dadṛśe pāṇḍuputrasya sainyama ārtasvaraṃ tadā
parabhajyamānaṃ tata sainyaṃ dṛṣṭvā devakinandanaḥ
uvāca pārthaṃ bībhatsuṃ nigṛhya rathama uttamama
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ pārtha yaḥ kāṅkṣitasa tavayā
paraharāsmai naravyāghra na cena mòhāda vimuhyase
yata tavayā kathitaṃ vīra purā rājñāṃ samāgame
bhīṣmadròṇamukhāna sarvāna dhārtarāṣṭrasya sainikāna
sānubandhāna haniṣyāmi ye māṃ yòtsyanti saṃyuge
iti tata kuru kaunteya satyaṃ vākyama ariṃdama
bībhatsò paśya sainyaṃ savaṃ bhajyamānaṃ samantataḥ
daravataśa ca mahīpālāna sarvāna yaudhiṣṭhire bale
dṛṣṭvā hi samare bhīṣmaṃ vayāttānanama ivāntakama
bhayārtāḥ saṃpraṇaśyanti siṃhaṃ kaṣudramṛgā iva
evama uktaḥ paratyuvāca vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ
còdayāśvāna yatò bhīṣmò vigāhyaitada balārṇavama
tatò 'śavāna rajataprakhyāṃśa còdayāma āsa māghavaḥ
yatò bhīṣmarathò rājana duṣprekṣyò raśmimāna iva
tatasa tata punara āvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahata
dṛṣṭvā pārthaṃ mahābāhuṃ bhīṣmāyòdyantama āhave
tatò bhīṣmaḥ kuruśreṣṭhaḥ siṃhavada vinadana muhuḥ
dhanaṃjayarathaṃ tūrṇaṃ śaravarṣaira avākirata
kaṣaṇena sa rathasa tasya sahayaḥ sahasārathiḥ
śaravarṣeṇa mahatā saṃchannò na parakāśate
vāsudevasa tava asaṃbhrāntò dhairyama āsthāya sattvavāna
còdayāma āsa tāna aśvāna vitunnāna bhīṣmasāyakaiḥ
tataḥ pārthò dhanura gṛhya divyaṃ jaladanisvanama
pātayāma āsa bhīṣmasya dhanuśa chittvā taribhiḥ śaraiḥ
sa chinnadhanvā kauravyaḥ punara anyana mahada dhanuḥ
nimeṣāntaramātreṇa sajyaṃ cakre pitā tava
vicakarṣa tatò dòrbhyāṃ dhanura jaladanisvanama
athāsya tada api karuddhaśa ciccheda dhanura arjunaḥ
tasya tata pūjayāma āsa lāghavaṃ śaṃtanòḥ sutaḥ
sādhu pārtha mahābāhò sādhu bhò pāṇḍunandana
tavayya evaitada yuktarūpaṃ mahata karma dhanaṃjaya
parītò 'sami sudṛḍhaṃ putra kuru yuddhaṃ mayā saha
iti pārthaṃ paraśasyātha paragṛhyānyana mahada dhanuḥ
mumòca samare vīraḥ śarāna pārtharathaṃ parati
adarśayada vāsudevò hayayāne paraṃ balama
mòghāna kurvaña śarāṃsa tasya maṇḍalānya acarala laghu
tathāpi bhīṣmaḥ sudṛḍhaṃ vāsudevadhanaṃjayau
vivyādha niśitaira bāṇaiḥ sarvagātreṣu māriṣa
śuśubhāte naravyāghrau tau bhīṣmaśaravikṣatau
gòvṛṣāva iva nardantau viṣāṇòllikhitāṅkitau
punaśa cāpi susaṃkruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
kṛṣṇayòra yudhi saṃrabdhò bhīṣmò vayāvārayada diśaḥ
vārṣṇeyaṃ ca śaraisa tīkṣṇaiḥ kampayāma āsa ròṣitaḥ
muhura abhyutsmayana bhīṣmaḥ parahasya savanavata tadā
tataḥ kṛṣṇasa tu samare dṛṣṭvā bhīṣmaparākramama
saṃprekṣya ca mahābāhuḥ pārthasya mṛduyuddhatāma
bhīṣmaṃ ca śaravarṣāṇi sṛjantama aniśaṃ yudhi
paratapantama ivādityaṃ madhyama āsādya senayòḥ
varāna varāna vinighnantaṃ pāṇḍuputrasya sainikāna
yugāntama iva kurvāṇaṃ bhīṣmaṃ yaudhiṣṭhire bale
amṛṣyamāṇò bhagavāna keśavaḥ paravīrahā
acintayada ameyātmā nāsti yaudhiṣṭhiraṃ balama
ekāhnā hi raṇe bhīṣmò nāśayeda devadānavāna
kima u pāṇḍusutāna yuddhe sabalāna sapadānugāna
daravate ca mahata sainyaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ
ete ca kauravāsa tūrṇaṃ parabhagnāna dṛśya sòmakāna
ādravanti raṇe hṛṣṭā harṣayantaḥ pitāmahama
sò 'haṃ bhīṣmaṃ nihanmya adya pāṇḍavārthāya daṃśitaḥ
bhārama etaṃ vineṣyāmi pāṇḍavānāṃ mahātmanāma
arjunò 'pi śaraisa tīkṣṇaira vadhyamānò hi saṃyuge
kartavyaṃ nābhijānāti raṇe bhīṣmasya gauravāta
tathā cintayatasa tasya bhūya eva pitāmahaḥ
pareṣayāma āsa saṃkruddhaḥ śarāna pārtharathaṃ parati
teṣāṃ bahutvāda dhi bhṛśaṃ śarāṇāṃ; diśò 'tha sarvāḥ pihitā babhūvuḥ
na cāntarikṣaṃ na diśò na bhūmira; na bhāskarò 'dṛśyata raśmimālī
vavuśa ca vātāsa tumulāḥ sadhūmā; diśaśa ca sarvāḥ kaṣubhitā babhūvuḥ
daròṇò vikarṇò 'tha jayadrathaśa ca; bhūriśravāḥ kṛtavarmā kṛpaśa ca
śarutāyura ambaṣṭhapatiśa ca rājā; vindānuvindau ca sudakṣiṇaśa ca
parācyāśa ca sauvīragaṇāśa ca sarve; vasātayaḥ kaṣudrakamālavāśa ca
kirīṭinaṃ tavaramāṇābhisasrura; nideśagāḥ śāṃtanavasya rājñaḥ
taṃ vājipādātarathaughajālaira; anekasāhasraśataira dadarśa
kirīṭinaṃ saṃparivāryamāṇaṃ; śinera naptā vāraṇayūthapaiśa ca
tatasa tu dṛṣṭvārjunavāsudevau; padātināgāśvarathaiḥ samantāta
abhidrutau śastrabhṛtāṃ variṣṭhau; śinipravīrò 'bhisasāra tūrṇama
sa tānya anīkāni mahādhanuṣmāña; śinipravīraḥ sahasābhipatya
cakāra sāhāyyama athārjunasya; viṣṇura yathā vṛtraniṣūdanasya
viśīrṇanāgāśvarathadhvajaughaṃ; bhīṣmeṇa vitrāsitasarvayòdhama
yudhiṣṭhirānīkama abhidravantaṃ; paròvāca saṃdṛśya śinipravīraḥ
kava kaṣatriyā yāsyatha naiṣa dharmaḥ; satāṃ purastāta kathitaḥ purāṇaiḥ
mā savāṃ paratijñāṃ jahata paravīrāḥ; savaṃ vīradharmaṃ paripālayadhvama
tāna vāsavāna antarajò niśamya; narendramukhyāna daravataḥ samantāta
pārthasya dṛṣṭvā mṛduyuddhatāṃ ca; bhīṣmaṃ ca saṃkhye samudīryamāṇama
amṛṣyamāṇaḥ sa tatò mahātmā; yaśasvinaṃ sarvadaśārhabhartā
uvāca śaineyama abhipraśaṃsana; dṛṣṭvā kurūna āpatataḥ samantāta
ye yānti yāntva eva śinipravīra; ye 'pi sathitāḥ sātvata te 'pi yāntu
bhīṣmaṃ rathāta paśya nipātyamānaṃ; daròṇaṃ ca saṃkhye sagaṇaṃ mayādya
nāsau rathaḥ sātvata kauravāṇāṃ; karuddhasya mucyeta raṇe 'daya kaśa cita
tasmāda ahaṃ gṛhya rathāṅgama ugraṃ; parāṇaṃ hariṣyāmi mahāvratasya
nihatya bhīṣmaṃ sagaṇaṃ tathājau; daròṇaṃ ca śaineya rathapravīrama
parītiṃ kariṣyāmi dhanaṃjayasya; rājñaśa ca bhīmasya tathāśvinòśa ca
nihyatya sarvāna dhṛtarāṣṭraputrāṃsa; tatpakṣiṇò ye ca narendramukhyāḥ
rājyena rājānama ajātaśatruṃ; saṃpādayiṣyāmya ahama adya hṛṣṭaḥ
tataḥ sunābhaṃ vasudevaputraḥ; sūryaprabhaṃ vajrasamaprabhāvama
kaṣurāntama udyamya bhujena cakraṃ; rathāda avaplutya visṛjya vāhāna
saṃkampayana gāṃ caraṇaira mahātmā; vegena kṛṣṇaḥ parasasāra bhīṣmama
madāndhama ājau samudīrṇadarpaḥ; siṃhò jighāṃsanna iva vāraṇendrama
sò 'bhayadravada bhīṣmama anīkamadhye; karuddhò mahendrāvarajaḥ paramāthī
vayālambipītāntapaṭaśa cakāśe; ghanò yathā khe 'cirabhāpinaddhaḥ
sudarśanaṃ cāsya rarāja śauresa; taca cakrapadmaṃ subhujòrunālama
yathādipadmaṃ taruṇārkavarṇaṃ; rarāja nārāyaṇanābhijātama
tata kṛṣṇakòpòdayasūryabuddhaṃ; kaṣurāntatīkṣṇāgrasujātapatrama
tasyaiva dehòrusaraḥ pararūḍhaṃ; rarāja nārāyaṇabāhunālama
tama āttacakraṃ paraṇadantama uccaiḥ; karuddhaṃ mahendrāvarajaṃ samīkṣya
sarvāṇi bhūtāni bhṛśaṃ vineduḥ; kaṣayaṃ kurūṇāma iti cintayitvā
sa vāsudevaḥ paragṛhīta cakraḥ; saṃvartayiṣyanna iva jīvalòkama
abhyutpata~la lòkagurura babhāse; bhūtāni dhakṣyanna iva kālavahniḥ
tama āpatantaṃ paragṛhītacakraṃ; samīkṣya devaṃ davipadāṃ variṣṭhama
asaṃbhramāta kārmukabāṇapāṇī; rathe sathitaḥ śāṃtanavò 'bhayuvāca
ehya ehi deveśa jagannivāsa; namò 'satu te śārṅgarathāṅgapāṇe
parasahya māṃ pātaya lòkanātha; rathòttamāda bhūtaśaraṇya saṃkhye
tavayā hatasyeha mamādya kṛṣṇa; śareyaḥ parasminna iha caiva lòke
saṃbhāvitò 'samya andhakavṛṣṇinātha; lòkaisa taribhira vīra tavābhiyānāta
rathāda avaplutya tatasa tavarāvāna; pārthò 'paya anudrutya yadupravīrama
jagrāha pīnòttamalambabāhuṃ; bāhvòra hariṃ vayāyatapīnabāhuḥ
nigṛhyamāṇaśa ca tadādidevò; bhṛśaṃ saròṣaḥ kila nāma yògī
ādāya vegena jagāma viṣṇura; jiṣṇuṃ mahāvāta ivaikavṛkṣama
pārthasa tu viṣṭabhya balena pādau; bhīṣmāntikaṃ tūrṇama abhidravantama
balāna nijagrāha kirīṭamālī; pade 'tha rājana daśame kathaṃ cita
avasthitaṃ ca paraṇipatya kṛṣṇaṃ; parītò 'rajunaḥ kāñcanacitramālī
uvāca kòpaṃ paratisaṃhareti; gatira bhavāna keśava pāṇḍavānāma
na hāsyate karma yathāpratijñaṃ; putraiḥ śape keśava sòdaraiśa ca
antaṃ kariṣyāmi yathā kurūṇāṃ; tavayāhama indrānuja saṃprayuktaḥ
tataḥ paratijñāṃ samayaṃ ca tasmai; janārdanaḥ parītamanā niśamya
sathitaḥ pariye kauravasattamasya; rathaṃ sacakraḥ punara āruròha
sa tāna abhīṣūna punara ādadānaḥ; paragṛhya śaṅkhaṃ daviṣatāṃ nihantā
vinādayāma āsa tatò diśaśa ca; sa pāñcajanyasya raveṇa śauriḥ
vayāviddhaniṣkāṅgadakuṇḍalaṃ taṃ; rajò vikīrṇāśa cita pakṣma netrama
viśuddhadaṃṣṭraṃ paragṛhītaśaṅkhaṃ; vicukruśuḥ parekṣya kurupravīrāḥ
mṛdaṅgabherīpaṭahapraṇādā; nemisvanā dundubhinisvanāśa ca
sasiṃhanādāśa ca babhūvura ugrāḥ; sarveṣva anīkeṣu tataḥ kurūṇāma
gāṇḍīvaghòṣaḥ satanayitnukalpò; jagāma pārthasya nabhò diśaśa ca
jagmuśa ca bāṇā vimalāḥ parasannāḥ; sarvā diśaḥ pāṇḍavacāpamuktāḥ
taṃ kauravāṇāma adhipò balena; bhīṣmeṇa bhūriśravasā ca sārdhama
abhyudyayāva udyatabāṇapāṇiḥ; kakṣaṃ didhakṣanna iva dhūmaketuḥ
athārjunāya parajahāra bhallāna; bhūriśravāḥ sapta suvarṇapuṅkhāna
duryòdhanasa tòmarama ugravegaṃ; śalyò gadāṃ śāṃtanavaśa ca śaktima
sa saptabhiḥ sapta śarapravekāna; saṃvārya bhūriśravasā visṛṣṭāna
śitena duryòdhanabāhumuktaṃ; kaṣureṇa tata tòmarama unmamātha
tataḥ śubhāma āpatatīṃ sa śaktiṃ; vidyutprabhāṃ śāṃtanavena muktāma
gadāṃ ca madrādhipabāhumuktāṃ; davābhyāṃ śarābhyāṃ nicakarta vīraḥ
tatò bhujābhyāṃ balavada vikṛṣya; citraṃ dhanura gāṇḍivama aprameyama
māhendrama astraṃ vidhivata sughòraṃ; parāduścakārādbhutama antarikṣe
tenòttamāstreṇa tatò mahātmā; sarvāṇya anīkāni mahādhanuṣmāna
śaraughajālaira vimalāgnivarṇaira; nivārayāma āsa kirīṭamālī
śilīmukhāḥ pārthadhanuḥpramuktā; rathāna dhavajāgrāṇi dhanūṃṣi bāhūna
nikṛtya dehāna viviśuḥ pareṣāṃ; narendranāgendraturaṃgamāṇāma
tatò diśaśa cānudiśaśa ca pārthaḥ; śaraiḥ sudhāraira niśitaira vitatya
gāṇḍīvaśabdena manāṃsi teṣāṃ; kirīṭamālī vayathayāṃ cakāra
tasmiṃsa tathā ghòratame paravṛtte; śaṅkhasvanā dundubhinisvanāśa ca
antarhitā gāṇḍivanisvanena; bhabhūvura ugrāśa ca raṇapraṇādāḥ
gāṇḍīvaśabdaṃ tama athò viditvā; virāṭarājapramukhā nṛvīrāḥ
pāñcālarājò darupadaśa ca vīrasa; taṃ deśama ājagmura adīnasattvāḥ
sarvāṇi sainyāni tu tāvakāni; yatò yatò gāṇḍivajaḥ paraṇādaḥ
tatasa tataḥ saṃnatima eva jagmura; na taṃ paratīpò 'bhisasāra kaśa cita
tasmina sughòre nṛpasaṃprahāre; hatāḥ paravīrāḥ sarathāḥ sasūtāḥ
gajāśa ca nārācanipātataptā; mahāpatākāḥ śubharukmakakṣyāḥ
parītasattvāḥ sahasā nipetuḥ; kirīṭinā bhinnatanutrakāyāḥ
dṛḍhāhatāḥ patribhira ugravegaiḥ; pārthena bhallaira niśitaiḥ śitāgraiḥ
nikṛttayantrā nihatendrakīlā; dhavajā mahāntò dhavajinīmukheṣu
padātisaṃghāśa ca rathāśa ca saṃkhye; hayāśa ca nāgāśa ca dhanaṃjayena
bāṇāhatāsa tūrṇama apetasattvā; viṣṭabhya gātrāṇi nipetura urvyāma
aindreṇa tenāstravareṇa rājana; mahāhave bhinnatanutradehāḥ
tataḥ śaraughaira niśitaiḥ kirīṭinā; nṛdehaśastrakṣatalòhitòdā
nadī sughòrā naradehaphenā; paravartitā tatra raṇājire vai
vegena sātīva pṛthupravāhā; parasusrutā bhairavārāvarūpā
paretanāgāśvaśarīraròdhā; narāntramajjābhṛtamāṃsapaṅkā
parabhūtarakṣògaṇabhūtasevitā; śiraḥkapālākulakeśaśādvalā
śarīrasaṃghātasahasravāhinī; viśīrṇanānākavacòrmisaṃkulā
narāśvanāgāsthinikṛttaśarkarā; vināśapātālavatī bhayāvahā
tāṃ kaṅkamālāvṛtagṛdhrakahvaiḥ; karavyādasaṃghaiśa ca tarakṣubhiśa ca
upetakūlāṃ dadṛśuḥ samantāta; karūrāṃ mahāvaitaraṇīprakāśāma
paravartitāma arjunabāṇasaṃghaira; medòvasāsṛkpravahāṃ subhīmāma
te cedipāñcālakarūṣamatsyāḥ; pārthāśa ca sarve sahitāḥ paraṇeduḥ
vitrāsya senāṃ dhavajinīpatīnāṃ; siṃhò mṛgāṇāma iva yūthasaṃghāna
vinedatusa tāva atiharṣayuktau; gāṇḍīvadhanvā ca janārdanaśa ca
tatò raviṃ saṃhṛtaraśmijālaṃ; dṛṣṭvā bhṛśaṃ śastraparikṣatāṅgāḥ
tada aindrama astraṃ vitataṃ sughòrama; asahyama udvīkṣya yugāntakalpama
athāpayānaṃ kuravaḥ sabhīṣmāḥ; sadròṇaduryòdhanabāhlikāśa ca
cakrura niśāṃ saṃdhigatāṃ samīkṣya; vibhāvasòra lòhitarājiyuktāma
avāpya kīrtiṃ ca yaśaśa ca lòke; vijitya śatrūṃśa ca dhanaṃjayò 'pi
yayau narendraiḥ saha sòdaraiśa ca; samāptakarmā śibiraṃ niśāyāma
tataḥ parajajñe tumulaḥ kurūṇāṃ; niśāmukhe ghòrataraḥ paraṇādaḥ
raṇe rathānāma ayutaṃ nihatya; hatā gajāḥ saptaśatārjunena
parācyāśa ca sauvīragaṇāśa ca sarve; nipātitāḥ kaṣudrakamālavāśa ca
mahata kṛtaṃ karma dhanaṃjayena; kartuṃ yathā nārhati kaśa cida anyaḥ
śarutāyura ambaṣṭhapatiśa ca rājā; tathaiva durmarṣaṇacitrasenau
daròṇaḥ kṛpaḥ saindhavabāhlikau ca; bhūriśravāḥ śalyaśalau ca rājana
savabāhuvīryeṇa jitāḥ sabhīṣmāḥ; kirīṭinā lòkamahārathena
iti baruvantaḥ śibirāṇi jagmuḥ; sarve gaṇā bhārata ye tavadīyāḥ
ulkāsahasraiśa ca susaṃpradīptaira; vibhrājamānaiśa ca tathā paradīpaiḥ
kirīṭivitrāsitasarvayòdhā; cakre niveśaṃ dhavajinī kurūṇāma
[sa]
vayuṣṭāṃ niśāṃ bhārata bhāratānāma; anīkinināṃ paramukhe mahātmā
yayau sapatnāna parati jātakòpò; vṛtaḥ samagreṇa balena bhīṣmaḥ
taṃ daròṇaduryòdhanabāhlikāśa ca; tathaiva durmarṣaṇacitrasenau
jayadrathaśa cātibalò balaughaira; nṛpāsa tathānye 'nuyayuḥ samantāta
sa taira mahadbhiśa ca mahārathaiśa; ca tejasvibhira vīryavadbhiśa ca rājana
rarāja rājòttamarājamukhaira; vṛtaḥ sa devaira iva varja pāṇiḥ
tasminna anīka paramukhe viṣaktā; dòdhūyamānāśa ca mahāpatākāḥ
surakta pītāsita pāṇḍura ābhā; mahāgajaskandhagatā virejuḥ
sā vāhinī śāṃtanavena rājñā; mahārathaira vāraṇavājibhiśa ca
babhau sa vidyuta satanayitnukalpā; jalāgame dayaura iva jātameghā
tatò raṇāyābhimukhī parayātā; paratya arjunaṃ śāṃtanavābhiguptā
senā mahògrā sahasā karūṇāṃ; vegò yathā bhīma ivāpagāyāḥ
taṃ vayālanānāvidha vigūḍha sāraṃ; gajāśvapādātarathaughapakṣama
vayūhaṃ mahāmeghasamaṃ mahātmā; dadarśa durāta kapirājaketuḥ
sa niryayau ketumatā rathena; nararṣabhaḥ śavetahayena vīraḥ
varūthinā sainyamukhe mahātmā; vadhe dhṛtaḥ sarvasapatna yūnāma
sūpaskaraṃ sòttara bandhureṣaṃ; yattaṃ yadūnāma ṛṣabheṇa saṃkhye
kapidhvajaṃ parekṣya viṣedura ājau; sahaiva putraisa tava kauraveyāḥ
parakarṣatā guptama udāyudhena; kirīṭinā lòkamahārathena
taṃ vayūha rājaṃ dadṛśusa tavadīyāśa; catuśa caturvyāla sahasrakīrṇama
yathā hi pūrve 'hani dharmarājñā vayūhaḥ; kṛtaḥ kauravanandanena
tathā tathòddeśama upetya tasthuḥ; pāñcāla mukhyaiḥ saha cedimukhyāḥ
tatò mahāvegasamāhatāni; bherīsahasrāṇi vinedura ājau
śaṅkhasvanā dundubhinisvanāśa ca; sarveṣva anīkeṣu sasiṃhanādāḥ
tataḥ sa bāṇāni mahāsvanāni; visphāryamāṇāni dhanūṃṣi vīraiḥ
kaṣaṇena bherī paṇavapraṇādāna; antardadhuḥ śaṅkhamahāsvanāśa ca
taca chaṅkhaśabdāvṛtama antarikṣama; uddhuta bhauma darutareṇujālama
mahāvitānāvatata parakāśama; ālòkya vīrāḥ sahasābhipetuḥ
rathī rathenābhihataḥ sasūtaḥ; papāta sāśvaḥ sa rathaḥ sa ketuḥ
gajò gajenābhihataḥ papāta; padātinā cābhihataḥ padātiḥ
āvartamānānya abhivartamānaira; bāṇaiḥ kaṣatānya adbhutadarśanāni
parāsaiśa ca khaḍgaiśa ca samāhatāni; sadaśvavṛndāni sadaśvavṛndaiḥ
suvarṇatārā gaṇabhūṣitāni; śarāvarāṇi parahitāni vīraiḥ
vidāryamāṇāni paraśvadhaiśa ca; parāsaiśa ca khaḍgaiśa ca nipetura urvyāma
gajaira viṣāṇaira varahastarugṇāḥ; ke cita sasūtā rathinaḥ parapetuḥ
gajarṣabhāśa cāpi ratharṣabheṇa; nipetire bāṇahatāḥ pṛthivyāma
gajaughavegòddhatasāditānāṃ; śarutvā niṣedura vasudhāṃ manuṣyāḥ
ārtasvaraṃ sādipadātiyūnāṃ; viṣāṇa gātrāvara tāḍitānāma
saṃbhrāntanāgāśvarathe parasūte; mahābhaye sādipadāti yūnāma
mahārathaiḥ saṃparivāryamāṇaṃ; dadarśa bhīṣmaḥ kapirājaketuma
taṃ pañca tālòcchritatālaketuḥ; sadaśvavegòddhata vīryayātaḥ
mahāstra bāṇāśanidīptamārgaṃ; kirīṭinaṃ śāṃtanavò 'bhayadhāvata
tathaiva śakra paratimānakalpama; indrātmajaṃ daròṇa mukhābhisasruḥ
kṛpaśa ca śalyaśa ca viviṃśatiśa ca; duryòdhanaḥ saumadattiśa ca rājana
tatò rathānīka mukhāda upetya; sarvāstravita kāñcanacitravarmā
javena śūrò 'bhisasāra sarvāṃsa; tathārjunasyātra sutò 'bhimanyuḥ
teṣāṃ mahāstrāṇi mahārathānāma; asaktakarmā vinihatya kārṣṇiḥ
babhau mahāmantrahutārci mālī; sagòdgataḥ sana bhagavāna ivāgniḥ
tataḥ sa tūrṇaṃ rudhiròda phenāṃ; kṛtvā nadīṃ vaiśasane ripūṇāma
jagāma saubhadrama atītya bhīṣmò; mahārathaṃ pārthama adīnasattvaḥ
tataḥ parahasyādbhuta darśanena; gāṇḍīvanirhvāda mahāsvanena
vipāṭha jālena mahāstra jālaṃ; vināśayāma āsa kirīṭamālī
tama uttamaṃ sarvadhanurdharāṇāma; asaktakarmā kapirājaketuḥ
bhīṣmaṃ mahātmābhivavarṣa tūrṇaṃ; śaraughajālaira vimalaiśa ca bhallaiḥ
evaṃvidhaṃ kārmukabhīma nādama; adīnavata satpuruṣòttamābhyāma
dadarśa lòkaḥ kurusṛñjayāśa ca; tada davairathaṃ bhīṣma dhanaṃjayābhyāma
[sa]
darauṇira bhūriśravāḥ śalyaśa citrasenaśa ca māriṣa
putraḥ sāmyamaneśa caiva saubhadraṃ samayòdhayana
saṃsaktama atirejòbhisa tama ekaṃ dadṛśura janāḥ
pañcabhira manujavyāghraira gajaiḥ siṃhaśiśuṃ yathā
nābhilakṣyatayā kaśa cina na śaurye na parākrame
babhūva sadṛśaḥ kārṣṇera nāstre nāpi ca lāghave
tathā tama ātmajaṃ yuddhe vikramantama ariṃdamama
dṛṣṭvā pārthò raṇe yattaḥ siṃhanādama athò 'nadata
pīḍayānaṃ ca tata sainyaṃ pautraṃ tava viśāṃ pate
dṛṣṭvā tavadīyā rājendra samantāta paryavārayana
dhavajinīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ dīnaśatrura adīnavata
paratyudyayau sa saubhadrasa tejasā ca balena ca
tasya lāghavamārgasthama ādityasadṛśaprabhama
vayadṛśyata mahaca cāpaṃ samare yudhyataḥ paraiḥ
sa darauṇima iṣuṇaikena viddhvā śalyaṃ ca pañcabhiḥ
dhavajaṃ sāmyamaneśa cāpi sò 'ṣaṭābhira apavarjayata
rukmadaṇḍāṃ mahāśaktiṃ pareṣitāṃ saumadattinā
śitenòraga saṃkāśāṃ putriṇā vijahāra tāma
śalyasya ca mahāghòrāna asyataḥ śataśaḥ śarāna
nivāryārjuna dāyātò jaghāna samare hayāna
bhūriśravāśa ca śalyaśa ca darauṇiḥ sāmyamaniḥ śalaḥ
nābhyavartanta saṃrabdhāḥ kārṣṇera bāhubalāśrayāta
tatasa tarigartā rājendra madrāśa ca saha kekayaiḥ
pañcatriṃśati sāhasrāsa tava putreṇa còditāḥ
dhanurvedavidò mukhyā ajeyāḥ śatrubhira yudhi
saha putraṃ jighāṃsantaṃ parivavruḥ kirīṭinama
tau tu tatra pitā putrau parikṣiptau ratharṣabhau
dadarśa rājana pāñcālyaḥ senāpatira amitrajita
sa vāraṇarathaughānāṃ sahasraira bahubhira vṛtaḥ
vājibhiḥ pattibhiśa caiva vṛtaḥ śatasahasraśaḥ
dhanura visphārya saṃkruddhaśa còdayitvā varūthinīma
yayau tana madrakānīkaṃ kekayāṃśa ca paraṃtapaḥ
tena kīrtimatā guptama anīkaṃ dṛḍhadhanvanā
parayukta rathanāgāśvaṃ yòtsyamānama aśòbhata
sò 'rajunaṃ paramukhe yāntaṃ pāñcālyaḥ kurunandana
taribhiḥ śāradvataṃ bāṇaira jatru deśe samarpayata
tataḥ sa madrakāna hatvā daśabhira daśabhiḥ śaraiḥ
hṛṣṭa ekò jaghānāśvaṃ bhallena kṛtavarmaṇaḥ
damanaṃ cāpi dāyādaṃ pauravasya mahātmanaḥ
jaghāna vipulāgreṇa nārācena paraṃtapaḥ
tataḥ sāmyamaneḥ putraḥ pāñcālyaṃ yuddhadurmadama
avidhyata tariṃśatā bāṇaira daśabhiśa cāsya sārathima
sò 'tividdhò maheṣvāsaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihana
bhallena bhṛśatīkṣṇena nicakartāsya kārmukama
athainaṃ pañcaviṃśatyā kaṣiprama eva samarpayata
aśvāṃśa cāsyāvadhīda rājanna ubhau tau pārṣṇisārathī
sa hatāśve rathe tiṣṭhana dadarśa bharatarṣabha
putraḥ sāmyamaneḥ putraṃ pāñcālyasya mahātmanaḥ
sa saṃgṛhya mahāghòraṃ nistriṃśavarama āyasama
padātisa tūrṇama abhyarchada rathasthaṃ darupadātmajama
taṃ mahaughama ivāyāntaṃ khāta patantama ivòragama
bharāntāvaraṇa nistriṃśaṃ kālòtsṛṣṭama ivāntakama
dīpyantama iva śastrārcyā mattavāraṇavikramama
apaśyana pāṇḍavāsa tatra dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ
tasya pāñcāla putrasa tu paratīpama abhidhāvataḥ
śitanistriṃśahastasya śarāvaraṇa dhāriṇaḥ
bāṇavegama atītasya rathābhyāśama upeyuṣaḥ
tavarana senāpatiḥ karuddhò bibheda gadayā śiraḥ
tasya rājana sanistriṃśaṃ suprabhaṃ ca śarāvarama
hatasya patatò hastāda vegena nayapatada bhuvi
taṃ nihatya gadāgreṇa lebhe sa paramaṃ yaśaḥ
putraḥ pāñcālarājasya mahātmā bhīmavikramaḥ
tasmina hate maheṣvāse rājaputre mahārathe
hāhākārò mahāna āsīta tava sainyasya māriṣa
tataḥ sāmyamaniḥ karuddhò dṛṣṭvā nihatama ātmajama
abhidudrāva vegena pāñcālyaṃ yuddhadurmadama
tau tatra samare vīrau sametau rathināṃ varau
dadṛśuḥ sarvarājānaḥ kuravaḥ pāṇḍavāsa tathā
tataḥ sāmyamaniḥ karuddhaḥ pārṣataṃ paravīrahā
ājaghāna taribhira bāṇaisa tòttraira iva mahādvipama
tathaiva pārṣataṃ śūraṃ śalyaḥ samitiśòbhanaḥ
ājaghānòrasi karuddhasa tatò yuddhama avartata
dhṛtarāṣṭra uvāca
daivama eva paraṃ manye pauruṣāda api saṃjaya
yata sainyaṃ mama putrasya pāṇḍusainyena vadhyate
nityaṃ hi māmakāṃsa tāta hatāna eva hi śaṃsasi
avyagrāṃśa ca parahṛṣṭāṃśa ca nityaṃ śaṃsasi pāṇḍavāna
hīnāna puruṣakāreṇa māmakāna adya saṃjaya
patitāna pātyamānāṃśa ca hatāna eva ca śaṃsasi
yudhyamānāna yathāśakti ghaṭamānāña jayaṃ parati
pāṇḍavā vijayantya eva jīyante caiva māmakāḥ
sò 'haṃ tīvrāṇi duḥkhāni duryòdhanakṛtāni ca
aśrauṣaṃ satataṃ tāta duḥsahāni bahūni ca
tama upāyaṃ na paśyāmi jīyerana yena pāṇḍavāḥ
māmakā vā jayaṃ yuddhe parāpnuyura yena saṃjaya
saṃjaya uvāca
kaṣayaṃ manuṣyadehānāṃ gajavājirathakṣayama
śṛṇu rājana sathirò bhūtvā tavaivāpanayò mahāna
dhṛṣṭadyumnasa tu śalyena pīḍitò navabhiḥ śaraiḥ
pīḍayāma āsa saṃkruddhò madrādhipatima āyasaiḥ
tatrādbhutama apaśyāma pārṣatasya parākramama
nayavārayata yata tūrṇaṃ śalyaṃ samitiśòbhanama
nāntaraṃ dadṛśe kaśa cita tayòḥ saṃrabdhayò raṇe
muhūrtama iva tada yuddhaṃ tayòḥ samama ivābhavata
tataḥ śalyò mahārāja dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge
dhanuśa ciccheda bhallena pītena niśitena ca
athainaṃ śaravarṣeṇa chādayāma āsa bhārata
giriṃ jalāgame yadvaja jaladā jaladhāriṇaḥ
abhimanyusa tu saṃkruddhò dhṛṣṭadyumne nipīḍite
abhidudrāva vegena madrarājarathaṃ parati
tatò madrādhiparathaṃ kārṣṇiḥ parāpyātikòpanaḥ
ārtāyanima ameyātmā vivyādha viśikhaisa taribhiḥ
tatasa tu tāvakā rājana parīpsantò ''rajuniṃ raṇe
madrarājarathaṃ tūrṇaṃ parivāryāvatasthire
duryòdhanò vikarṇaśa ca duḥśāsanaviviṃśatī
durmarṣaṇò duḥsahaśa ca citrasenaśa ca durmukhaḥ
satyavrataśa ca bhadraṃ te purumitraśa ca bhārata
ete madrādhiparathaṃ pālayantaḥ sathitā raṇe
tāna bhīmasenaḥ saṃkruddhò dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ
daraupadeyābhimanyuśa ca mādrīputrau ca pāṇḍavau
nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjantò viśāṃ pate
abhyavartanta saṃhṛṣṭāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ
te vai samīyuḥ saṃgrāme rājana durmantrite tava
tasmina dāśarathe yuddhe vartamāne bhayāvahe
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca parekṣakā rathinò 'bhavana
śastrāṇya anekarūpāṇi visṛjantò mahārathāḥ
anyònyama abhinardantaḥ saṃprahāraṃ paracakrire
te yattā jātasaṃrambhāḥ sarve 'nayònyaṃ jighāṃsavaḥ
mahāstrāṇi vimuñcantaḥ samāpetura amarṣaṇāḥ
duryòdhanasa tu saṃkruddhò dhṛṣṭadyumnaṃ mahāraṇe
vivyādha niśitaira bāṇaiśa caturbhisa tavaritò bhṛśama
durmarṣaṇaśa ca viṃśatyā citrasenaśa ca pañcabhiḥ
durmukhò navabhira bāṇaira duḥsahaśa cāpi saptabhiḥ
viviṃśatiḥ pañcabhiśa ca taribhira duḥśāsanasa tathā
tāna paratyavidhyada rājendra pārṣataḥ śatrutāpanaḥ
ekaikaṃ pañcaviṃśatyā darśayana pāṇilāghavama
satyavrataṃ tu samare purumitraṃ ca bhārata
abhimanyura avidhyata tau daśabhira daśabhiḥ śaraiḥ
mādrīputrau tu samare mātulaṃ mātṛnandanau
chādayetāṃ śaravrātaisa tada adbhutama ivābhavata
tataḥ śalyò mahārāja savasrīyau rathināṃ varau
śaraira bahubhira ānarchata kṛtapratikṛtaiṣiṇau
chādyamānau tatasa tau tu mādrīputrau na celatuḥ
atha duryòdhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenò mahābalaḥ
vidhitsuḥ kalahasyāntaṃ gadāṃ jagrāha pāṇḍavaḥ
tama udyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsama iva śṛṅgiṇama
bhīmasenaṃ mahābāhuṃ putrāsa te parādravana bhayāta
duryòdhanasa tu saṃkruddhò māgadhaṃ samacòdayata
anīkaṃ daśasāhasraṃ kuñjarāṇāṃ tarasvināma
māgadhaṃ purataḥ kṛtvā bhīmasenaṃ samabhyayāta
āpatantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā gajānīkaṃ vṛkòdaraḥ
gadāpāṇira avāròhada rathāta siṃha ivònnadana
adrisāramayīṃ gurvīṃ paragṛhya mahatīṃ gadāma
abhyadhāvada gajānīkaṃ vayāditāsya ivāntakaḥ
sa gajāna gadayā nighnana vayacarata samare balī
bhīmasenò mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ
tasya nādena mahatā manòhṛdayakampinā
vayatyaceṣṭanta saṃhatya gajā bhīmasya nardataḥ
tatasa tu daraupadīputrāḥ saubhadraśa ca mahārathaḥ
nakulaḥ sahadevaśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ
pṛṣṭhaṃ bhīmasya rakṣantaḥ śaravarṣeṇa vāraṇāna
abhyadhāvanta varṣantò meghā iva girīna yathā
kaṣuraiḥ kaṣurapraira bhallaiśa ca pītaira añjalikaira api
pātayantòttamāṅgāni pāṇḍavā gajayòdhināma
śiròbhiḥ parapatadbhiśa ca bāhubhiśa ca vibhūṣitaiḥ
aśmavṛṣṭira ivābhāti pāṇibhiśa ca sahāṅkuśaiḥ
hṛtòttamāṅgāḥ sakandheṣu gajānāṃ gajayòdhinaḥ
adṛśyantācalāgreṣu darumā bhagnaśikhā iva
dhṛṣṭadyumnahatāna anyāna apaśyāma mahāgajāna
patitāna pātyamānāṃśa ca pārṣatena mahātmanā
māgadhò 'tha mahīpālò gajama airāvaṇòpamama
pareṣayāma āsa samare saubhadrasya rathaṃ parati
tama āpatantaṃ saṃprekṣya māgadhasya gajòttamama
jaghānaikeṣuṇā vīraḥ saubhadraḥ paravīrahā
tasyāvarjitanāgasya kārṣṇiḥ parapuraṃjayaḥ
rājñò rajatapuṅkhena bhallenāpaharaca chiraḥ
vigāhya tada gajānīkaṃ bhīmasenò 'pi pāṇḍavaḥ
vayacarata samare mṛdnana gajāna indrò girīna iva
ekaprahārābhihatāna bhīmasenena kuñjarāna
apaśyāma raṇe tasmina girīna vajrahatāna iva
bhagnadantāna bhagnakaṭāna bhagnasakthāṃśa ca vāraṇāna
bhagnapṛṣṭhāna bhagnakumbhāna nihatāna parvatòpamāna
nadataḥ sīdataśa cānyāna vimukhāna samare gajāna
vimūtrāna bhagnasaṃvignāṃsa tathā viśakṛtò 'parāna
bhīmasenasya mārgeṣu gatāsūna parvatòpamāna
apaśyāma hatāna nāgāna niṣṭanantasa tathāpare
vamantò rudhiraṃ cānye bhinnakumbhā mahāgajāḥ
vihvalantò gatā bhūmiṃ śailā iva dharātale
medòrudhiradigdhāṅgò vasāmajjāsamukṣitaḥ
vayacarata samare bhīmò daṇḍapāṇira ivāntakaḥ
gajānāṃ rudhirāktāṃ tāṃ gadāṃ bibhrada vṛkòdaraḥ
ghòraḥ paratibhayaśa cāsīta pinākīva pinākadhṛka
nirmathyamānāḥ karuddhena bhīmasenena dantinaḥ
sahasā parādravaña śiṣṭā mṛdnantasa tava vāhinīma
taṃ hi vīraṃ maheṣvāsāḥ saubhadrapramukhā rathāḥ
paryarakṣanta yudhyantaṃ vajrāyudhama ivāmarāḥ
śòṇitāktāṃ gadāṃ bibhrada ukṣitò gajaśòṇitaiḥ
kṛtānta iva raudrātmā bhīmasenò vayadṛśyata
vayāyacchamānaṃ gadayā dikṣu sarvāsu bhārata
nṛtyamānama apaśyāma nṛtyantama iva śaṃkarama
yamadaṇḍòpamāṃ gurvīma indrāśanisamasvanāma
apaśyāma mahārāja raudrāṃ viśasanīṃ gadāma
vimiśrāṃ keśamajjābhiḥ paradigdhāṃ rudhireṇa ca
pinākama iva rudrasya karuddhasyābhighnataḥ paśūna
yathā paśūnāṃ saṃghātaṃ yaṣṭyā pālaḥ parakālayeta
tathā bhīmò gajānīkaṃ gadayā paryakālayata
gadayā vadhyamānāsa te mārgaṇaiśa ca samantataḥ
savānya anīkāni mṛdnantaḥ parādravana kuñjarāsa tava
mahāvāta ivābhrāṇi vidhamitvā sa vāraṇāna
atiṣṭhata tumule bhīmaḥ śamaśāna iva śūlabhṛta
[sa]
tasmina hate gajānīke putrò duryòdhanasa tava
bhīmasenaṃ ghanatetya evaṃ sava sainyānya acòdayata
tataḥ sarvāṇya anīkāni tava putrasya śāsanāta
abhyadravana bhīmasenaṃ nadantaṃ bhairavāna ravāna
taṃ balaughama aparyantaṃ devaira api durutsahama
āpatantaṃ suduṣpāraṃ samudrama iva parvaṇi
rathanāgāśvakalilaṃ śaṅkhadundubhināditama
athānantama apāraṃ ca narendra satimitahradama
taṃ bhīmasenaḥ samare mahòdadhima ivāparama
senāsāgarama akṣòbhyaṃ veleva samavārayata
tada āścaryama apaśyāma śaraddheyama api cādbhutama
bhīmasenasya samare rājana karmātimānuṣama
udīrṇāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sāśvāṃ sa rathakuñjarāma
asaṃbhramaṃ bhīmasenò gadayā samatāḍayata
sa saṃvārya balaughāṃsa tāna gadayā rathināṃ varaḥ
atiṣṭhata tumule bhīmò girira merura ivācalaḥ
tasmina sutumule ghòre kāle paramadāruṇe
bharātaraśa caiva putrāśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ
daraupadeyābhimanyuśa ca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ
na parājahana bhīmasenaṃ bhaye jāte mahābalama
tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ paragṛhya mahatīṃ gadāma
avadhīta tāvakāna yòdhāna daṇḍapāṇira ivāntakaḥ
pòthayana rathavṛndāni vājivṛndāni cābhibhūḥ
vayacarata samare bhīmò yugāṅge pāvakò yathā
vinighnana samare sarvāna yugānte kālavada vibhuḥ
ūruvegena saṃkarṣana rathajālāni pāṇḍavaḥ
paramardayana gajāna sarvāna naḍvalānīva kuñjaraḥ
mṛdnana rathebhyò rathinò gajebhyò gajayòdhinaḥ
sādinaśa cāśvapṛṣṭhebhyò bhūmau caiva padātinaḥ
tatra tatra hataiśa cāpi manuṣyagajavājibhiḥ
raṇāṅgaṇaṃ tada abhavana mṛtyòra āghata saṃnibhama
pinākama iva rudrasya karuddhasyābhighnataḥ paśūna
yamadaṇḍòpamāma ugrāma indrāśanisamasvanāma
dadṛśura bhīmasenasya raudrāṃ viśasanīṃ gadāma
āvidhyatò gadāṃ tasya kaunteyasya mahātmanaḥ
babhau rūpaṃ mahāghòraṃ kālasyeva yugakṣaye
taṃ tathā mahatīṃ senāṃ darāvayantaṃ punaḥ punaḥ
dṛṣṭvā mṛtyuma ivāyāntaṃ sarve vimanasò 'bhavana
yatò yataḥ parekṣate sama gadāma udyamya pāṇḍavaḥ
tena tena sama dīryante sarvasainyāni bhārata
paradārayantaṃ sainyāni balaughenāparājitama
garasamānama anīkāni vayāditāsyama ivāntakama
taṃ tathā bhīmakarmāṇaṃ paragṛhītamahāgadama
dṛṣṭvā vṛkòdaraṃ bhīṣmaḥ sahasaiva samabhyayāta
mahatā meghaghòṣeṇa rathenādityavarcasā
chādayaña śaravarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimāna
tama āyāntaṃ tathā dṛṣṭvā vayāttānanama ivāntakama
bhīṣmaṃ bhīmò mahābāhuḥ paratyudīyāda amarṣaṇaḥ
tasmina kaṣaṇe sātyakiḥ satyasaṃdhaḥ; śinipravīrò 'bhayapatata pitāmahama
nighnanna amitrāna dhanuṣā dṛḍhena; sa kampayaṃsa tava putrasya senāma
taṃ yāntama aśvai rajataprakāśaiḥ; śarāna dhamantaṃ dhanuṣā dṛḍhena
nāśaknuvana vārayituṃ tadānīṃ; sarve gaṇā bhārata ye tavadīyāḥ
avidhyada enaṃ niśitaiḥ śarāgraira; alambusò rājavarārśyaśṛṅgiḥ
taṃ vai caturbhiḥ paratividhya vīrò; naptā śinera abhyapatada rathena
anvāgataṃ vṛṣṇivaraṃ niśamya; madhye ripūṇāṃ parivartamānama
parāvartayantaṃ kurupuṃgavāṃśa ca; punaḥ punaśa ca paraṇadantama ājau
nāśaknuvana vārayituṃ variṣṭhaṃ; madhyandine sūryama ivātapantama
na tatra kaśa cinna aviṣaṇṇa āsīda; ṛte rājana sòmadattasya putrāta
sa haya ādadānò dhanura ugravegaṃ; bhūriśravā bhārata saumadattiḥ
dṛṣṭvā rathāna savāna vayapanīyamānāna; paratyudyayau sātyakiṃ yòddhuma icchana
[sa]
tatò bhūriśravā rājana sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ
avidhyada bhṛśasaṃkruddhasa tòttraira iva mahādvipama
kauravaṃ sātyakiśa caiva śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
avākirada ameyātmā sarvalòkasya paśyataḥ
tatò duyòdhanò rājā sòdaryaiḥ parivāritaḥ
saumadattiṃ raṇe yattaḥ samantāta paryavārayata
tathaiva pāṇḍavāḥ sarve sātyakiṃ rabhasaṃ raṇe
parivārya sathitāḥ saṃkhye samantāta sumahaujasaḥ
bhīmasenasa tu saṃkruddhò gadāma udyamya bhārata
duryòdhanamukhāna sarvāna putrāṃsa te paryavārayata
rathaira anekasāhasraiḥ karòdhāmarṣasamanvitaḥ
nandakasa tava putrasa tu bhīmasenaṃ mahābalama
vivyādha niśitaiḥ ṣaḍbhiḥ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ
duryòdhanasa tu samare bhīmasenaṃ mahābalama
ājaghānòrasi karuddhò mārgaṇaira niśitaisa taribhiḥ
tatò bhīmò mahābāhuḥ savarathaṃ sumahābalaḥ
āruròha rataḥ śareṣṭhaṃ viśòkaṃ cedama abravīta
ete mahārathāḥ śūrā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ
māma eva bhṛśasaṃkruddhā hantuma abhyudyatā yudhi
etāna adya haniṣyāmi paśyatasa te na saṃśayaḥ
tasmāna mamāśvāna saṃgrāme yattaḥ saṃyaccha sārathe
evama uktvā tataḥ pārthaḥ putraṃ duryòdhanaṃ tava
vivyādha daśabhisa tīkṣṇaiḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ
nandakaṃ ca taribhira bāṇaiḥ patyavidhyata satanāntare
taṃ tu duryòdhanaḥ ṣaṣṭyā viddhvā bhīmaṃ mahābalama
taribhira anyaiḥ suniśitaira viśòkaṃ paratyavidhyata
bhīmasya ca raṇe rājana dhanuśa cicheda bhāsvarama
muṣṭideśe śaraisa tīkṣṇaisa taribhī rājā hasanna iva
bhīmasa tu parekṣya yantāraṃ viśòkaṃ saṃyuge tadā
pīḍitaṃ viśikhaisa tīkṣṇaisa tava putreṇa dhanvinā
amṛṣyamāṇaḥ saṃkruddhò dhanura divyaṃ parāmṛśata
putrasya te mahārāja vadhārthaṃ bharatarṣabha
samādatta ca saṃrabdhaḥ kaṣurapraṃ lòmavāhinama
tena ciccheda nṛpatera bhīmaḥ kārmukama uttamama
sò 'pavidhya dhanuśa chinnaṃ karòdhena parajvalanna iva
anyata kārmukama ādatta sa tavaraṃ vegavattarama
saṃdhatta viśikhaṃ ghòraṃ kālamṛtyusamaprabhama
tenājaghāna saṃkruddhò bhīmasenaṃ satanāntare
sa gāḍhaviddhò vayathitaḥ sayandanòpastha āviśata
sa niṣaṇṇò rathòpasthe mūrchāma abhijagāma ha
taṃ dṛṣṭvā vayathitaṃ bhīmama abhimanyupurògamāḥ
nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ
tatasa tu tumulāṃ vṛṣṭiṃ śastrāṇāṃ tigmatejasāma
pātayāma āsura avyagrāḥ putrasya tava mūrdhani
paratilabhya tataḥ saṃjñāṃ bhīmasenò mahābalaḥ
duryòdhanaṃ taribhira viddhvā punara vivyādha pañcabhiḥ
śalyaṃ ca pañcaviṃśatyā śaraira vivyādha pāṇḍavaḥ
rukmapuṅkhaira maheṣvāsaḥ sa viddhò vayapayāda raṇāta
paratyudyayusa tatò bhīmaṃ tava putrāśa caturdaśa
senāpatiḥ suṣeṇaśa ca jalasaṃdhaḥ sulòcanaḥ
ugrò bhīma rathò bhīmò bhīma bāhura alòlupaḥ
durmukhò duṣpradharṣaśa ca vivitsura vikaṭaḥ samaḥ
visṛjantò bahūna bāṇāna karòdhasaṃraktalòcanāḥ
bhīmasenama abhidrutya vivyadhuḥ sahitā bhṛśama
putrāṃsa tu tava saṃprekṣya bhīmasenò mahābalaḥ
sṛkkiṇī vilihana vīraḥ paśumadhye vṛkò yathā
senāpateḥ kaṣurapreṇa śiraśa ciccheda pāṇḍavaḥ
jalasaṃdhaṃ vinirbhidya sò 'nayada yamasādanama
suṣeṇaṃ ca tatò hatvā pareṣayāma āsa mṛtyave
ugrasya sa śirastrāṇaṃ śiraśa candròpamaṃ bhuvi
pātayāma āsa bhallena kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitama
bhīma bāhuṃ ca saptatyā sāśvaketuṃ sa sārathima
nināya samare bhīmaḥ paralòkāya māriṣa
bhīmaṃ bhīma rathaṃ còbhau bhīmasenò hasanna iva
bharātarau rabhasau rājanna anayada yamasādanama
tataḥ sulòcanaṃ bhīmaḥ kaṣurapreṇa mahāmṛdhe
miṣatāṃ sarvasainyānāma anayada yamasādanama
putrāsa tu tava taṃ dṛṣṭvā bhīmasena parākramama
śeṣā ye 'naye 'bhavaṃsa tatra te bhīmasya bhayārditāḥ
vipradrutā diśò rājana vadhyamānā mahātmanā
tatò 'baravīca chāṃtanavaḥ sarvāna eva mahārathāna
eṣa bhīmò raṇe karuddhò dhārtarāṣṭrāna mahārathāna
yathā parāgryāna yathā jayeṣṭhāna yathā śūrāṃśa ca saṃgatāna
nipātayatya ugradhanvā taṃ paramathnīta pārthivāḥ
evama uktāsa tataḥ sarve dhārtarāṣṭrasya sainikāḥ
abhyadravanta saṃkruddhā bhīmasenaṃ mahābalama
bhagadattaḥ parabhinnena kuñjareṇa viśāṃ pate
apatata sahasā tatra yatra bhīmò vayavasthitaḥ
āpatanna eva ca raṇe bhīmasenaṃ śilāśitaiḥ
adṛśyaṃ samare cakre jīmūta iva bhāskarama
abhimanyumukhāsa tatra nāmṛṣyanta mahārathāḥ
bhīmasyācchādanaṃ saṃkhye savabāhubalama āśritāḥ
ta enaṃ śaravarṣeṇa samantāta paryavārayana
gajaṃ ca śaravṛṣṭyā taṃ bibhidusa te samantataḥ
sa śastravṛṣṭyābhihataḥ parādravada daviguṇaṃ padama
parāgjyòtiṣa gajò rājana nānā liṅgaiḥ sutejanaiḥ
saṃjātarudhiròtpīḍaḥ parekṣaṇīyò 'bhavada raṇe
gabhastibhira ivārkasya saṃsyūtò jaladò mahāna
sa còditò madasrāvī bhagadattena vāraṇaḥ
abhyadhāvata tāna sarvāna kālòtsṛṣṭa ivāntakaḥ
daviguṇaṃ javama āsthāya kampayaṃśa caraṇaira mahīma
tasya tata sumahada rūpaṃ dṛṣṭvā sarve mahārathāḥ
asahyaṃ manyamānāsa te nātipramanasò 'bhavana
tatasa tu nṛpatiḥ karuddhò bhīmasenaṃ satanāntare
ājaghāna naravyāghra śareṇa nataparvaṇā
sò 'tividdhò maheṣvāsasa tena rājñā mahārathaḥ
mūrchayābhiparītāṅgò dhavajayaṣṭima upāśritaḥ
tāṃsa tu bhītāna samālakṣya bhīmasenaṃ ca mūrchitama
nanāda balavana nādaṃ bhagadattaḥ paratāpavāna
tatò ghaṭòtkacò rājana parekṣya bhīmaṃ tathāgatama
saṃkruddhò rākṣasò ghòrasa tatraivāntaradhīyata
sa kṛtvā dāruṇāṃ māyāṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhinīma
adṛśyata nimeṣārdhāda ghòrarūpaṃ samāśritaḥ
airāvataṃ samāruhya savayaṃ māyāmayaṃ kṛtama
tasya cānye 'pi dina nāgā babhūvura anuyāyinaḥ
añjanò vāmanaśa caiva mahāpadmaśa ca suprabhaḥ
taraya ete mahānāgā rākṣasaiḥ samadhiṣṭhitāḥ
mahākāyāsa taridhā rājana parasravantò madaṃ bahu
tejò vīryabalòpetā mahābalaparākramāḥ
ghaṭòtkacasa tu savaṃ nāgaṃ còdayāma āsa taṃ tataḥ
sa gajaṃ bhagadattaṃ tu hantukāmaḥ paraṃtapaḥ
te cānye còditā nāgā rākṣasaisa taira mahābalaiḥ
paripetuḥ susaṃrabdhāśa caturdaṃṣṭrāśa caturdiśama
bhagadattasya taṃ nāgaṃ viṣāṇaisa te 'bhayapīḍayana
saṃpīḍyamānasa taira nāgaira vedanārtaḥ śarāturaḥ
sò 'nadata sumahānādama indrāśanisamasvanama
tasya taṃ nadatò nādaṃ sughòraṃ bhīmanisvanama
śarutvā bhīṣmò 'baravīda daròṇaṃ rājānaṃ ca suyòdhanama
eṣa yudhyati saṃgrāme haiḍimbena durātmanā
bhagadattò maheṣvāsaḥ kṛcchreṇa parivartate
rākṣasaśa ca mahāmāyaḥ sa ca rājātikòpanaḥ
tau sametau mahāvīryau kālamṛtyusamāva ubhau
śarūyate haya eṣa hṛṣṭānāṃ pāṇḍavānāṃ mahāsvanaḥ
hastinaśa caiva sumahāna bhītasya ruvatò dhavaniḥ
tatra gacchāma bhadraṃ vò rājānaṃ parirakṣituma
arakṣyamāṇaḥ samare kaṣipraṃ parāṇāna vimòkṣyate
te tavaradhvaṃ mahāvīryāḥ kiṃ cireṇa parayāmahe
mahāna hi vartate raudraḥ saṃgrāmò lòmaharṣaṇaḥ
bhaktaśa ca kulaputraśa ca śūraśa ca pṛtanā patiḥ
yuktaṃ tasya paritrāṇaṃ kartuma asmābhira acyutāḥ
bhīṣmasya tada vacaḥ śarutvā bhāradvājapurògamāḥ
sahitāḥ sarvarājānò bhagadatta parīpsayā
uttamaṃ javama āsthāya parayayura yatra sò 'bhavata
tāna parayātāna samālòkya yudhiṣṭhirapurògamāḥ
pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ rākṣasendraḥ paratāpavāna
tānya anīkānya athālòkya rākṣasendraḥ paratāpavāna
nanāda sumahānādaṃ visphòṭama aśanera iva
tasya taṃ ninadaṃ śarutvā dṛṣṭvā nāgāṃśa ca yudhyataḥ
bhīṣmaḥ śāṃtanavò bhūyò bhāradvājama abhāṣata
na ròcate me saṃgrāmò haiḍimbena durātmanā
balavīryasamāviṣṭaḥ sa sahāyaśa ca sāṃpratama
naiṣa śakyò yudhā jetuma api vajrabhṛtā savayama
labdhalakṣyaḥ parahārī ca vayaṃ ca śarāntavāhanāḥ
pāñcālaiḥ pāṇḍaveyaiśa ca divasaṃ kaṣatavikṣatāḥ
tana na me ròcate yuddhaṃ pāṇḍavaira jitakāśibhiḥ
ghuṣyatāma avahārò 'daya śavò yòtsyāmaḥ paraiḥ saha
pitāmahavacaḥ śarutvā tathā cakruḥ sama kauravāḥ
upāyenāpayānaṃ te ghaṭòtkaca bhayārditāḥ
kauraveṣu nivṛtteṣu pāṇḍavā jitakāśinaḥ
siṃhanādama akurvanta śaṅkhaveṇusvanaiḥ saha
evaṃ tada abhavada yuddhaṃ divasaṃ bharatarṣabha
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca puraskṛtya ghaṭòtkacama
kauravāsa tu tatò rājana parayayuḥ śibiraṃ savakama
varīḍamānā niśākāle pāṇḍaveyaiḥ parājitāḥ
śaravikṣata gātrāśa ca pāṇḍuputrā mahārathāḥ
yuddhe sumanasò bhūtvā śibirāyaiva jagmire
puraskṛtya mahārāja bhīmasena ghaṭòtkacau
pūjayantasa tadānyònyaṃ mudā paramayā yutāḥ
nadantò vividhāna nādāṃsa tūryasvanavimiśritāna
siṃhanādāṃśa ca kurvāṇā vimiśrāña śaṅkhanisvanaiḥ
vinadantò mahātmānaḥ kampayantaśa ca medinīma
ghaṭṭayantaśa ca marmāṇi tava putrasya māriṣa
parayātāḥ śibirāyaiva niśākāle paraṃtapāḥ
duryòdhanasa tu nṛpatira dīnò bharātṛvadhena ca
muhūrtaṃ cintayāma āsa bāṣpaśòkasamākulaḥ
tataḥ kṛtvā vidhiṃ sarvaṃ śibirasya yathāvidhi
paradadhyau śòkasaṃtaptò bharātṛvyasanakarśitaḥ
[dhṛ]
bhayaṃ me sumahaja jātaṃ vismayaśa caiva saṃjaya
śarutvā pāṇḍukumārāṇāṃ karma devaiḥ suduṣkarama
putrāṇāṃ ca parābhavaṃ śarutvā saṃjaya sarvaśaḥ
cintā me mahatī sūta bhaviṣyati kathaṃ tava iti
dharuvaṃ vidura vākyāni dhakṣyanti hṛdayaṃ mama
yathā hi dṛśyate sarvaṃ daivayògena saṃjaya
yatra bhīṣma mukhāña śūrāna astrajñāna yòdhasattamāna
pāṇḍavānāma anīkāni yòdhayanti parahāriṇaḥ
kenāvadhyā mahātmānaḥ pāṇḍuputrā mahābalāḥ
kena dattavarāsa tāta kiṃ vā jañānaṃ vidanti te
yena kaṣayaṃ na gacchanti divi tārāgaṇā iva
punaḥ punara na mṛṣyāmi hataṃ sainyaṃ sama pāṇḍavaiḥ
mayya eva daṇḍaḥ patati daivāta paramadāruṇaḥ
yathāvadhyāḥ pāṇḍusutā yathā vadhyāśa ca me sutāḥ
etana me sarvama ācakṣva yathātattvena saṃjaya
na hi pāraṃ parapaśyāmi duḥkhasyāsya kathaṃ cana
samudrasyeva mahatò bhujābhyāṃ paratarana naraḥ
putrāṇāṃ vayasanaṃ manye dharuvaṃ parāptaṃ sudāruṇama
ghātayiṣyati me putrāna sarvāna bhīmò na saṃśayaḥ
na hi paśyāmi taṃ vīraṃ yò me rakṣeta sutāna raṇe
dharuvaṃ vināśaḥ samare putrāṇāṃ mama saṃjaya
tasmāna me kāraṇaṃ sūta yuktiṃ caiva viśeṣataḥ
pṛcchatò 'daya yathātattvaṃ sarvama ākhyātuma arhasi
duryòdhanò 'pi yaca cakre dṛṣṭvā savāna vimukhāna raṇe
bhīṣmadròṇau kṛpaśa caiva saubaleyò jayadrathaḥ
darauṇira vāpi maheṣvāsò vikarṇò vā mahābalaḥ
niścayò vāpi kasa teṣāṃ tadā haya āsīna mahātmanāma
vimukheṣu mahāprājña mama putreṣu saṃjaya
[sa]
śṛṇu rājanna avahitaḥ śarutvā caivāvadhāraya
naiva mantrakṛtaṃ kiṃ cina naiva māyāṃ tathāvidhāma
na vai vibhīṣikāṃ kāṃ cida rājana kurvanti pāṇḍavāḥ
yudhyanti te yathānyāyaṃ śaktimantaśa ca saṃyuge
dharmeṇa sarvakāryāṇi kīrtitānīti bhārata
ārabhante sadā pārthāḥ parārthayānā mahada yaśaḥ
na te yuddhāna nivartante dharmòpetā mahābalāḥ
śariyā paramayā yuktā yatò dharmasa tatò jayaḥ
tenāvadhyā raṇe pārthā jaya yuktāśa ca pārthiva
tava putrā durātmānaḥ pāpeṣva abhiratāḥ sadā
niṣṭhurā hīnakarmāṇasa tena hīyanti saṃyuge
subahūni nṛśaṃsāni putraisa tava janeśvara
nikṛtānīha pāṇḍūnāṃ nīcaira iva yathā naraiḥ
sarvaṃ ca tada anādṛtya putrāṇāṃ tava kilbiṣama
sāpahnavāḥ sadaivāsana pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja
na caināna bahu manyante putrāsa tava viśāṃ pate
tasya pāpasya satataṃ kariyamāṇasya karmaṇaḥ
saṃprāptaṃ sumahada ghòraṃ phalaṃ kiṃ pākasaṃnibhama
sa tada bhuṅkṣva mahārāja saputraḥ sa suhṛjjanaḥ
nāvabudhyasi yada rājana vāryamāṇaḥ suhṛjjanaiḥ
vidureṇātha bhīṣmeṇa daròṇena ca mahātmanā
tathā mayā cāpya asakṛda vāryamāṇò na gṛhṇasi
vākyaṃ hitaṃ ca pathyaṃ ca martyaḥ pathyama ivauṣadhama
putrāṇāṃ matama āsthāya jitāna manyasi pāṇḍavāna
śṛṇu bhūyò yathātattvaṃ yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi
kāraṇaṃ bharataśreṣṭha pāṇḍavānāṃ jayaṃ parati
tata te 'haṃ kathayiṣyāmi yathā śarutama ariṃdama
duryòdhanena saṃpṛṣṭa etama arthaṃ pitāmahaḥ
dṛṣṭvā bharātṝna raṇe sarvāna nirjitāna sumahārathāna
śòkasaṃmūḍhahṛdayò niśākāle sama kauravaḥ
pitāmahaṃ mahāprājñaṃ vinayenòpagamya ha
yada abravīta sutasa te 'sau tana me śṛṇu janeśvara
[dura]
tavaṃ ca daròṇaśa ca śalyaśa ca kṛpò darauṇisa tathaiva ca
kṛtavarmā ca hārdikyaḥ kāmbòjaśa ca sudakṣiṇaḥ
bhūriśravā vikarṇaśa ca bhagadattaśa ca vīryavāna
mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrāsa tanutyajaḥ
tarayāṇāma api lòkānāṃ paryāptā iti me matiḥ
pāṇḍavānāṃ samastāśa ca na tiṣṭhanti parākrame
tatra me saṃśayò jātasa tana mamācakṣva pṛcchataḥ
yaṃ samāśritya kaunteya jayantya asmāna pade pade
[bhasa]
śṛṇu rājana vacò mahyaṃ yata tavāṃ vakṣyāmi kaurava
bahuśaśa ca mamòktò 'si na ca me tattvayā kṛtama
kariyatāṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ śamò bharatasattama
etata kaṣamama ahaṃ manye pṛthivyāsa tava cābhibhò
bhuñjemāṃ pṛthivīṃ rājana bharātṛbhiḥ sahitaḥ sukhī
durhṛdasa tāpayana sarvāna nandayaṃśa cāpi bāndhavāna
na ca me karòśatasa tāta śarutavāna asi vai purā
tada idaṃ samanuprāptaṃ yata pāṇḍūna avamanyase
yaśa ca hetura avadhyatve teṣāma akliṣṭakarmaṇāma
taṃ śṛṇuṣva mahārāja mama kīrtayataḥ parabhò
nāsti lòkeṣu tada bhūtaṃ bhavitā nò bhaviṣyati
yò jayeta pāṇḍavāna saṃkhye pālitāña śārṅgadhanvanā
yata tu me kathitaṃ tāta munibhira bhāvitātmabhiḥ
purāṇagītaṃ dharmajña taca chṛṇuṣva yathātathama
purā kila surāḥ sarve ṛṣayaśa ca samāgatāḥ
pitāmahama upāseduḥ parvate gandhamādane
madhye teṣāṃ samāsīnaḥ parajāpatira apaśyata
vimānaṃ jājvalada bhāsā sathitaṃ paravarama ambare
dhayānenāvedya taṃ barahmā kṛtvā ca niyatò 'ñajalima
namaśa cakāra hṛṣṭātmā paramaṃ parameśvarama
ṛṣayasa tava atha devāśa ca dṛṣṭvā barahmāṇama utthitama
sathitāḥ parājñalayaḥ sarve paśyantò mahada adbhutama
yathāvaca ca tama abhyarcya barahmā barahmavidāṃ varaḥ
jagāda jagataḥ saraṣṭā paraṃ parama adharmavita
viśvāvasura viśvamūrtira viśveśò; viṣvaksenò viśvakarmā vaśīca
viśveśvarò vāsudevò 'si tasmāda; yògātmānaṃ daivataṃ tavāma upaimi
jaya viśvamahādeva jaya lòkahite rata
jaya yògīśvara vibhò jaya yògaparāvara
padmagarbhaviśālākṣa jaya lòkeśvareśvara
bhūtabhavya bhavana nātha jaya saumyātmajātmaja
asaṃkhyeyaguṇājeya jaya sarvaparāyaṇa
nārāyaṇa suduṣpāra jaya śārṅgadhanurdhara
sarvaguhya guṇòpeta viśvamūrte nirāmaya
viśveśvara mahābāhò jaya lòkārtha tatpara
mahòragavarāhādya hari keśavibhò jaya
hari vāsaviśāmīśa viśvāvāsāmitāvyaya
vayaktāvyaktāmita sathānaniyatendriya sendriya
asaṃkhyeyātma bhāvajña jaya gambhīrakāmada
ananta viditaprajña nityaṃ bhūtavibhāvana
kṛtakāryakṛtaprajña dharmajña vijayājaya
guhyātmana sarvabhūtātmana saphuṭasaṃbhūta saṃbhava
bhūtārtha tattvalòkeśa jaya bhūtavibhāvana
ātmayòne mahābhāga kalpasaṃkṣepa tatpara
udbhāvana manòdbhāva jaya barahma janapriya
nisarga sargābhirata kāmeśa parameśvara
amṛtòdbhava sadbhāva yugāgre vijayaprada
parajāpatipate deva padmanābha mahābala
ātmabhūtamahābhūtakarmātmaña jaya karmada
pādau tava dharā devī diśò bāhura divaṃ śiraḥ
mūrtisa te 'haṃ surāḥ kāyaśa candrādityau ca cakṣuṣī
balaṃ tapaśa ca satyaṃ ca dharmaḥ kāmātmajaḥ parabhò
tejò 'ganiḥ pavanaḥ śavāsa āpasa te savedasaṃbhavāḥ
aśvinau śaravaṇī nityaṃ devī jihvā sarasvatī
vedāḥ saṃskāraniṣṭhā hi tavayīdaṃ jagada āśritama
na saṃkhyāṃ na parīmāṇaṃ na tejò na parākramama
na balaṃ yògayògīśa jānīmasa te na saṃbhavama
tavada bhaktiniratā deva niyamaisa tavā samāhitāḥ
arcayāmaḥ sadā viṣṇò parameśaṃ maheśvarama
ṛṣayò devagandharvā yakṣarākṣasa pannagāḥ
piśācā mānuṣāśa caiva mṛgapakṣisarīsṛpāḥ
evamādi mayā sṛṣṭaṃ pṛthivyāṃ tavatprasādajama
padmanābha viśālākṣa kṛṣṇa duḥsvapnanāśana
tavaṃ gatiḥ sarvabhūtānāṃ tavaṃ netā tavaṃ jagana mukhama
tavatprasādena deveśa sukhinò vibudhāḥ sadā
pṛthivī nirbhayā deva tavatprasādāta sadābhavata
tasmāda deva viśālākṣa yaduvaṃśavivardhanaḥ
dharmasaṃsthāpanārthāya daiteyānāṃ vadhāya ca
jagatò dhāraṇārthāya vijñāpyaṃ kuru me parabhò
yada etata paramaṃ guhyaṃ tavatprasādamayaṃ vibhò
vāsudevaṃ tada etata te mayòdgītaṃ yathātathama
sṛṣṭvā saṃkarṣaṇaṃ devaṃ savayama ātmānama ātmanā
kṛṣṇa tavama ātmanāsrākṣīḥ paradyumnaṃ cātmasaṃbhavama
paradyumnāca cāniruddhaṃ tavaṃ yaṃ vidura viṣṇuma avyayama
aniruddhò 'sṛjana māṃ vai barahmāṇaṃ lòkadhāriṇama
vāsudevamayaḥ sò 'haṃ tavayaivāsmi vinirmitaḥ
vibhajya bhāgaśò ''tamānaṃ varaja mānuṣatāṃ vibhò
tatrāsuravadhaṃ kṛtvā sarvalòkasukhāya vai
dharmaṃ sathāpya yaśaḥ parāpya yògaṃ parāpsyasi tattvataḥ
tavāṃ hi barahmarṣayò lòke devāśa cāmitravikrama
taisa taiśa ca nāmabhira bhaktā gāyanti paramātmakama
sathitāśa ca sarve tavayi bhūtasaṃghāḥ; kṛtvāśrayaṃ tavāṃ varadaṃ subāhò
anādimadhyāntama apārayògaṃ; lòkasya setuṃ paravadanti viprāḥ
[bhasa]
tataḥ sa bhagavāna devò lòkānāṃ parameśvaraḥ
barahmāṇaṃ paratyuvācedaṃ sanigdhagambhīrayā girā
viditaṃ tāta yògāna me sarvama etata tavepsitama
tathā tada bhavitetya uktvā tatraivāntaradhīyata
tatò devarṣigandharvā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ
kautūhalaparāḥ sarve pitāmahama athābruvana
kò nava ayaṃ yò bhagavatā paraṇamya vinayāda vibhò
vāgbhiḥ satutò variṣṭhābhiḥ śaròtuma icchāma taṃ vayama
evama uktasa tu bhagavāna paratyuvāca pitāmahaḥ
devabrahmarṣigandharvāna sarvāna madhurayā girā
yata tatparaṃ bhaviṣyaṃ ca bhavitavyaṃ ca yata parama
bhūtātmā yaḥ parabhuśa caiva barahma yaca ca paraṃ padama
tenāsmi kṛtasaṃvādaḥ parasannena surarṣabhāḥ
jagatò 'nugrahārthāya yācitò me jagatpatiḥ
mānuṣaṃ lòkama ātiṣṭha vāsudeva iti śarutaḥ
asurāṇāṃ vadhārthāya saṃbhavasva mahītale
saṃgrāme nihatā ye te daityadānavarākṣasāḥ
ta ime nṛṣu saṃbhūtā ghòrarūpā mahābalāḥ
teṣāṃ vadhārthaṃ bhagavāna nareṇa sahitò vaśī
mānuṣīṃ yònima āsthāya cariṣyati mahītale
naranārāyaṇau yau tau purāṇāva ṛṣisattamau
sahitau mānuṣe lòke saṃbhūtāva amitadyutī
ajeyau samare yattau sahitāva amaraira api
mūḍhāsa tava etau na jānanti naranārāyaṇāva ṛṣī
tasyāhama ātmajò barahmā sarvasya jagataḥ patiḥ
vāsudevò 'racanīyò vaḥ sarvalòkamaheśvaraḥ
tathā manuṣyò 'yama iti kadā cita surasattamāḥ
nāvajñeyò mahāvīryaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ
etata paramakaṃ guhyama etata paramakaṃ yaśaḥ
etata paramakaṃ barahma etata paramakaṃ yaśaḥ
etada akṣarama avyaktama etata taca chāśvataṃ mahata
etata puruṣasaṃjñaṃ vai gīyate jañāyate na ca
etata paramakaṃ teja etata paramakaṃ sukhama
etata paramakaṃ satyaṃ kīrtitaṃ viśvakarmaṇā
tasmāta sarvaiḥ suraiḥ sendraira lòkaiśa cāmitavikramaḥ
nāvajñeyò vāsudevò mānuṣò 'yama iti parabhuḥ
yaśa ca mānuṣamātrò 'yama iti barūyāta sumandadhīḥ
hṛṣīkeśama avajñānāta tama āhuḥ puruṣādhamama
yòginaṃ taṃ mahātmānaṃ paraviṣṭaṃ mānuṣīṃ tanuma
avamanyeda vāsudevaṃ tama āhusa tāmasaṃ janāḥ
devaṃ carācarātmānaṃ śarīvatsāṅkaṃ suvarcasama
padmanābhaṃ na jānāti tama āhusa tāmasaṃ janāḥ
kirīṭakaustubha dharaṃ mitrāṇāma abhayaṃkarama
avajānana mahātmānaṃ ghòre tamasi majjati
evaṃ viditvā tattvārthaṃ lòkānāma īśvareśvaraḥ
vāsudevò namaḥ kāryaḥ sarvalòkaiḥ suròttamāḥ
evama uktvā sa bhagavāna sarvāna devagaṇāna purā
visṛjya sarvalòkātmā jagāma bhavanaṃ savakama
tatò devāḥ sa gandharvā munayò 'pasarasò 'pi ca
kathāṃ tāṃ barahmaṇā gītāṃ śarutvā parītā divaṃ yayuḥ
etaca charutaṃ mayā tāta ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanā
vāsudevaṃ kathayatāṃ samavāye purātanama
jāmadagnyasya rāmasya mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ
vayāsa nāradayòśa cāpi śarutaṃ śarutaviśārada
etama arthaṃ ca vijñāya śarutvā ca parabhuma avyayama
vāsudevaṃ mahātmānaṃ lòkānāma īśvareśvarama
yasyāsāva ātmajò barahmā sarvasya jagataḥ pitā
kathaṃ na vāsudevò 'yama arcyaśa cejyaśa ca mānavaiḥ
vāritò 'si purā tāta munibhira vedapāragaiḥ
mā gaccha saṃyugaṃ tena vāsudevena dhīmatā
mā pāṇḍavaiḥ sārthama iti taca ca mòhāna na budhyase
manye tavāṃ rākṣasaṃ karūraṃ tathā cāsi tamòvṛtaḥ
yasmāda daviṣasi gòvindaṃ pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayama
naranārāyaṇau devau nānyò daviṣyāda dhi mānavaḥ
tasmāda baravīmi te rājanna eṣa vai śāśvatò 'vayayaḥ
sarvalòkamayò nityaḥ śāstā dhātā dharò dharuvaḥ
lòkāna dhārayate yasa tarīṃśa carācaraguruḥ parabhuḥ
yòddhā jayaśa ca jetā ca sarvaprakṛtira īśvaraḥ
rājana sattvamayò haya eṣa tamò rāgavivarjitaḥ
yataḥ kṛṣṇasa tatò dharmò yatò dharmasa tatò jayaḥ
tasya māhātmya yògena yògenātmana eva ca
dhṛtāḥ pāṇḍusutā rājaña jayaśa caiṣāṃ bhaviṣyati
śareyò yuktāṃ sadā buddhiṃ pāṇḍavānāṃ dadhāti yaḥ
balaṃ caiva raṇe nityaṃ bhayebhyaśa caiva rakṣati
sa eṣa śāśvatò devaḥ sarvaguhyamayaḥ śivaḥ
vāsudeva iti jañeyò yana māṃ pṛcchasi bhārata
barāhmaṇaiḥ kaṣatriyaira vaiśyaiḥ śūdraiśa ca kṛtalakṣaṇaiḥ
sevyate 'bhayarcyate caiva nityayuktaiḥ savakarmabhiḥ
davāparasya yugasyānte ādau kaliyugasya ca
sātvataṃ vidhima āsthāya gītaḥ saṃkarṣaṇena yaḥ
sa eṣa sarvāsuramartyalòkaṃ; samudrakakṣyāntaritāḥ purīśa ca
yuge yuge mānuṣaṃ caiva vāsaṃ; punaḥ punaḥ sṛjate vāsudevaḥ
[dura]
vāsudevò mahada bhūtaṃ sarvalòkeṣu kathyate
tasyāgamaṃ paratiṣṭhāṃ ca jañātuma icche pitāmaha
[bhasa]
vāsudevò mahada bhūtaṃ saṃbhūtaṃ saha daivataiḥ
na paraṃ puṇḍarīkākṣāda dṛśyate bharatarṣabha
mārkaṇḍeyaśa ca gòvindaṃ kathayatya adbhutaṃ mahata
sarvabhūtāni bhūtātmā mahātmā puruṣòttamaḥ
āpò vāyuśa ca tejaśa ca tarayama etada akalpayata
sa sṛṣṭvā pṛthivīṃ devaḥ sarvalòkeśvaraḥ parabhuḥ
apsu vai śayanaṃ cakre mahātmā puruṣòttamaḥ
sarvatòyamayò devò yògāta suṣvāpa tatra ha
mukhataḥ sò 'ganima asṛjata parāṇāda vāyuma athāpi ca
sarasvatīṃ ca vedāṃśa ca manasaḥ sasṛje 'cayutaḥ
eṣa lòkāna sasarjādau devāṃśa carṣigaṇaiḥ saha
nidhanaṃ caiva mṛtyuṃ ca parajānāṃ parabhavò 'vayayaḥ
eṣa dharmaśa ca dharmajñò varadaḥ sarvakāmadaḥ
eṣa kartā ca kāryaṃ ca pūrvadevaḥ savayaṃprabhuḥ
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaca ca pūrvama etada akalpayata
ubhe saṃdhye diśaḥ khaṃ ca niyamaṃ ca janārdanaḥ
ṛṣīṃśa caiva hi gòvindasa tapaśa caivānu kalpayata
saraṣṭāraṃ jagataśa cāpi mahātmā parabhura avyayaḥ
agrajaṃ sarvabhūtānāṃ saṃkarṣaṇama akalpayata
śeṣaṃ cākalpayada devama anantama iti yaṃ viduḥ
yò dhārayati bhūtāni dharāṃ cemāṃ sa parvatāma
dhayānayògena viprāśa ca taṃ vadanti mahaujasama
karṇa saròta udbhavaṃ cāpi madhuṃ nāma mahāsurama
tama ugrama ugrakarmāṇama ugrāṃ buddhiṃ samāsthitama
barahmaṇò 'pacitiṃ kurvaña jaghāna puruṣòttamaḥ
tasya tāta vadhāda eva devadānava mānavāḥ
madhusūdanama itya āhura ṛṣayaśa ca janārdanama
varāhaśa caiva siṃhaśa ca tarivikrama gatiḥ parabhuḥ
eṣa mātā pitā caiva sarveṣāṃ parāṇināṃ hariḥ
paraṃ hi puṇḍarīkākṣāna na bhūtaṃ na bhaviṣyati
mukhatò 'sṛjada barāhmaṇāna bāhubhyāṃ kaṣatriyāṃsa tathā
vaiśyāṃśa cāpya urutò rājaña śūdrāna padbhyāṃ tathaiva ca
tapasā niyatò devò nidhānaṃ sarvadehināma
barahmabhūtama amāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ tathaiva ca
yògabhūtaṃ paricarana keśavaṃ mahada āpnuyāta
keśavaḥ paramaṃ tejaḥ sarvalòkapitāmahaḥ
evama āhura hṛṣīkeśaṃ munayò vai narādhipa
evama enaṃ vijānīhi ācāryaṃ pitaraṃ guruma
kṛṣṇò yasya parasīdeta lòkāsa tenākṣayā jitāḥ
yaśa caivainaṃ bhayasthāne keśavaṃ śaraṇaṃ varajeta
sadā naraḥ paṭhaṃśa cedaṃ savastimāna sa sukhī bhaveta
ye ca kṛṣṇaṃ parapadyante te na muhyanti mānavāḥ
bhaye mahati ye magnāḥ pāti nityaṃ janārdanaḥ
etada yudhiṣṭhirò jañātvā yāthātathyena bhārata
sarvātmanā mahātmānaṃ keśavaṃ jagada īśvarama
parapannaḥ śaraṇaṃ rājana yògānāma īśvaraṃ parabhuma
[bhasa]
śṛṇu cedaṃ mahārāja barahmabhūtastavaṃ mama
barahmarṣibhiśa ca devaiśa ca yaḥ purā kathitò bhuvi
sādhyānāma api devānāṃ devadeveśvaraḥ parabhuḥ
lòkabhāvana bhāvajña iti tavāṃ nāradò 'baravīta
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca mārkaṇḍeyò 'bhayuvāca ha
yajñānāṃ caiva yajñaṃ tavāṃ tapaśa ca tapasāma api
devānāma api devaṃ ca tavāma āha bhagavāna bhṛguḥ
purāṇe bhairavaṃ rūpaṃ viṣṇò bhūtapate ti vai
vāsudevò vasūnāṃ tavaṃ śakraṃ sathāpayitā tathā
devadevò 'si devānāma iti davaipāyanò 'baravīta
pūrve parajā nisargeṣu dakṣama āhuḥ parajāpatima
saraṣṭāraṃ sarvabhūtānāma aṅgirāsa tavāṃ tatò 'baravīta
avyaktaṃ te śarīròtthaṃ vayaktaṃ te manasi sathitama
devā vāka saṃbhavāśa ceti devalasa tava asitò 'baravīta
śirasā te divaṃ vayāptaṃ bāhubhyāṃ pṛthivī dhṛtā
jaṭharaṃ te tarayò lòkāḥ puruṣò 'si sanātanaḥ
evaṃ tavāma abhijānanti tapasā bhavitā narāḥ
ātmadarśanatṛptānāma ṛṣīṇāṃ cāpi sattamaḥ
rājarṣīṇāma udārāṇāma āhaveṣva anivartināma
sarvadharmapradhānānāṃ tavaṃ gatira madhusūdana
eṣa te vistarasa tāta saṃkṣepaśa ca parakīrtitaḥ
keśavasya yathātattvaṃ suprītò bhava keśave
[sa]
puṇyaṃ śarutvaitada ākhyānaṃ mahārāja sutasa tava
keśavaṃ bahu mene sa pāṇḍavāṃśa ca mahārathāna
tama abravīna mahārāja bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ
māhātmyaṃ te śarutaṃ rājana keśavasya mahātmanaḥ
narasya ca yathātattvaṃ yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi
yadarthaṃ nṛṣu saṃbhūtau naranārāyaṇāva ubhau
avadhyau ca yathā vīrau saṃyugeṣva aparājitau
yathā ca pāṇḍavā rājanna agamyā yudhi kasya cita
parītimāna hi dṛḍhaṃ kṛṣṇaḥ pāṇḍaveṣu yaśasviṣu
tasmāda baravīmi rājendra śamò bhavatu pāṇḍavaiḥ
pṛthivīṃ bhuṅkṣva sahitò bharātṛbhira balibhira vaśī
naranārāyaṇau devāva avajñāya naśiṣyasi
evama uktvā tava pitā tūṣṇīma āsīda viśāṃ pate
vayasarjayaca ca rājānaṃ śayanaṃ ca viveśa ha
rājāpi śibiraṃ parāyāta paraṇipatya mahātmane
śiśye ca śayane śubhre tāṃ rātriṃ bharatarṣabha
[sa]
vayuṣitāyāṃ ca śarvaryāma udite ca divākare
ubhe sene mahārāja yuddhāyaiva samīyatuḥ
abhyadhāvaṃśa ca saṃkruddhāḥ parasparajigīṣavaḥ
te sarve sahitā yuddhe samālòkya parasparama
pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśa ca rājana durmantrite tava
vayūhau ca vayūhya saṃrabdhāḥ saṃprayuddhāḥ parahāriṇaḥ
arakṣana makaravyūhaṃ bhīṣmò rājana samantataḥ
tathaiva pāṇḍavā rājanna arakṣana vayūhama ātmanaḥ
sa niryayau rathānīkaṃ pitā devavratasa tava
mahatā rathavaṃśena saṃvṛtò rathināṃ varaḥ
itaretarama anvīyura yathābhāgama avasthitāḥ
rathinaḥ pattayaśa caiva dantinaḥ sādinasa tathā
tāna dṛṣṭvā paròdyatāna saṃkhye pāṇḍavāśa ca yaśasvinaḥ
śayenena vayūha rājena tenājayyena saṃyuge
aśòbhata mukhe tasya bhīmasenò mahābalaḥ
netre śikhaṇḍī durdharṣe dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ
śīrṣaṃ tasyābhavada vīraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ
vidhunvana gāṇḍivaṃ pārthò garīvāyāma abhavata tadā
akṣauhiṇyā samagrā yā vāmapakṣò 'bhavata tadā
mahātmā darupadaḥ śarīmāna saha putreṇa saṃyuge
dakṣiṇaśa cābhavata pakṣaḥ kaikeyò 'kaṣauhiṇīpatiḥ
pṛṣṭhatò daraupadeyāśa ca saubhadraśa cāpi vīryavāna
pṛṣṭhe samabhavaca charīmāna savayaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ
bharātṛbhyāṃ sahitò dhīmāna yamābhyāṃ cāru vikramaḥ
paraviśya tu raṇe bhīmò makaraṃ mukhatasa tadā
bhīṣmama āsādya saṃgrāme chādayāma āsa sāyakaiḥ
tatò bhīṣmò mahāstrāṇi pātayāma āsa bhārata
mòhayana pāṇḍuputrāṇāṃ vayūḍhaṃ sainyaṃ mahāhave
saṃmuhyati tadā sainye tavaramāṇò dhanaṃjayaḥ
bhīṣmaṃ śarasahasreṇa vivyādha raṇamūrdhani
parisaṃvārya cāstrāṇi bhīṣma muktāni saṃyuge
savenānīkena hṛṣṭena yuddhāya samavasthitaḥ
tatò duryòdhanò rājā bhāradvājama abhāṣata
pūrvaṃ dṛṣṭvā vadhaṃ ghòraṃ balasya balināṃ varaḥ
bharātṝṇāṃ ca vadhaṃ yuddhe samaramāṇò mahārathaḥ
ācārya satataṃ tavaṃ hi hitakāmò mamānagha
vayaṃ hi tavāṃ samāśritya bhīṣmaṃ caiva pitāmahama
devāna api raṇe jetuṃ parārthayāmò na saṃśayaḥ
kima u pāṇḍusutāna yuddhe hīnavīryaparākramāna
evama uktasa tatò daròṇasa tava putreṇa māriṣa
abhinata pāṇḍavānīkaṃ parekṣamāṇasya sātyakeḥ
sātyakisa tu tadā daròṇaṃ vārayāma āsa bhārata
tataḥ paravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama
śaineyaṃ tu raṇe karuddhò bhāradvājaḥ paratāpavāna
avidhyana niśitaira bāṇaira jatru deśe hasanna iva
bhīmasenasa tataḥ karuddhò bhāradvājama avidhyata
saṃrakṣana sātyakiṃ rājana daròṇāca chastrabhṛtāṃ varāta
tatò daròṇaśa ca bhīṣmaśa ca tathā śalyaśa ca māriṣa
bhīmasenaṃ raṇe karuddhāśa chādayāṃ cakrire śaraiḥ
tatrābhimanyuḥ saṃkruddhò daraupadeyāśa ca māriṣa
vivyadhura niśitaira bāṇaiḥ sarvāṃsa tāna udyatāyudhāna
bhīṣmadròṇau ca saṃkruddhāva āpatantau mahābalau
paratyudyayau śikhaṇḍī tu maheṣvāsò mahāhave
paragṛhya balavada vīrò dhanura jaladanisvanama
abhyavarṣaca charaisa tūrṇaṃ chādayānò divākarama
śikhaṇḍinaṃ samāsādya bharatānāṃ pitāmahaḥ
avarjayata saṃgrāme satrītvaṃ tasyānusaṃsmarana
tatò daròṇò mahārāja abhyadravata taṃ raṇe
rakṣamāṇasa tatò bhīṣmaṃ tava putreṇa còditaḥ
śikhaṇḍī tu samāsādya daròṇaṃ śastrabhṛtāṃ varama
avarjayata saṃgrāme yugāntāgnima ivòlbaṇama
tatò balena mahatā putrasa tava viśāṃ pate
jugòpa bhīṣmama āsādya parārthayānò mahada yaśaḥ
tathaiva pāṇḍavā rājana puraskṛtya dhanaṃjayama
bhīṣmama evābhyavartanta jaye kṛtvā dṛḍhāṃ matima
tada yuddhama abhavada ghòraṃ devānāṃ dānavaira iva
jayaṃ ca kāṅkṣatāṃ nityaṃ yaśaśa ca paramādbhutama
[sa]
akaròta tumulaṃ yuddhaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavasa tadā
bhīmasena bhayāda icchana putrāṃsa tārayituṃ tava
pūrvāhṇe tana mahāraudraṃ rājñāṃ yuddhama avartata
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca mukhyaśūra vināśanama
tasminna ākulasaṃgrāme vartamāne mahābhaye
abhavata tumulaḥ śabdaḥ saṃspṛśana gaganaṃ mahata
nadadbhiśa ca mahānāgaira heṣamāṇaiśa ca vājibhiḥ
bherīśaṅkhaninādaiśa ca tumulaḥ samapadyata
yuyutsavasa te vikrāntā vijayāya mahābalāḥ
anyònyama abhigarjantò gòṣṭheṣva iva maharṣabhāḥ
śirasāṃ pātyamānānāṃ samare niśitaiḥ śaraiḥ
aśmavṛṣṭira ivākāśe babhūva bharatarṣabha
kuṇḍalòṣṇīṣa dhārīṇi jātarūpòjjvalāni ca
patitāni sama dṛśyante śirāṃsi bharatarṣabha
viśikhònmathitaira gātraira bāhubhiśa ca sa kārmukaiḥ
sa hastābharaṇaiśa cānyaira abhavaca chāditā mahī
kavacòpahitaira gātraira hastaiśa ca samalaṃkṛtaiḥ
mukhaiśa ca candrasaṃkāśai raktāntanayanaiḥ śubhaiḥ
gajavājimanuṣyāṇāṃ sarvagātraiśa ca bhūpate
āsīta sarvā samākīrṇā muhūrtena vasuṃdharā
rajòmeghaiśa ca tumulaiḥ śastravidyuta parakāśitaiḥ
āyudhānāṃ ca nirghòṣaḥ satanayitnusamò 'bhavata
sa saṃprahārasa tumulaḥ kaṭukaḥ śòṇitòdakaḥ
parāvartata kurūṇāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca bhārata
tasmina mahābhaye ghòre tumule lòmaharṣaṇe
vavarṣuḥ śaravarṣāṇi kaṣatriyā yuddhadurmadāḥ
karòśanti kuñjarāsa tatra śaravarṣa paratāpitāḥ
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃyuge bharatòttama
aśvāśa ca paryadhāvanta hatāròhā diśò daśa
utpatya nipatantya anye śaraghāta parapīḍitāḥ
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yòdhānāṃ bharatarṣabha
aśvānāṃ kuñjarāṇāṃ ca rathānāṃ cātivartatāma
saṃghātāḥ sama paradṛśyante tatra tatra viśāṃ pate
gadābhira asibhiḥ parāsaira bāṇaiśa ca nataparvabhiḥ
jaghnuḥ parasparaṃ tatra kaṣatriyāḥ kālacòditāḥ
apare bāhubhira vīrā niyuddha kuśalā yudhi
bahudhā samasajjanta āyasaiḥ parighaira iva
muṣṭibhira jānubhiśa caiva talaiśa caiva viśāṃ pate
anyònyaṃ jaghnire vīrāsa tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha
virathā rathinaśa cātra nistriṃśavaradhāriṇaḥ
anyònyama abhidhāvanta parasparavadhaiṣiṇaḥ
tatò duryòdhanò rājā kaliṅgaira bahubhira vṛtaḥ
puraskṛtya raṇe bhīṣmaṃ pāṇḍavāna abhyavartata
tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya vṛkòdarama
bhīṣmama abhyadravana karuddhā raṇe rabhasa vāhanāḥ
[sa]
dṛṣṭvā bhīṣmeṇa saṃsaktāna bharātṝna anyāṃśa ca pārthivāna
tama abhyadhāvada gāṅgeyama udyatāstrò dhanaṃjayaḥ
pāñcajanyasya nirghòṣaṃ dhanuṣò gāṇḍivasya ca
dhavajaṃ ca dṛṣṭvā pārthasya sarvāna nò bhayama āviśata
asajjamānaṃ vṛkṣeṣu dhūmaketuma ivòtthitama
bahuvarṇaṃ ca citraṃ ca divyaṃ vānaralakṣaṇama
apaśyāma mahārāja dhavajaṃ gāṇḍivadhanvanaḥ
vidyutaṃ meghamadhyasthāṃ bharājamānāma ivāmbare
dadṛśura gāṇḍivaṃ yòdhā rukmapṛṣṭhaṃ mahārathe
aśuśruma bhṛśaṃ cāsya śakrasyevābhigarjataḥ
sughòraṃ talayòḥ śabdaṃ nighnatasa tava vāhinīma
caṇḍavātò yathā meghaḥ sa vidyuta satanayitnumāna
diśaḥ saṃplāvayana sarvāḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ
abhyadhāvata gāṅgeyaṃ bhairavāstrò dhanaṃjayaḥ
diśaṃ parācīṃ paratīcīṃ ca na jānīmò 'satramòhitāḥ
kāṃdiga bhūtāḥ śarāntapatrā hatāstrā hatacetasaḥ
anyònyama abhisaṃśliṣya yòdhāsa te bharatarṣabha
bhīṣmama evābhilīyanta saha sarvaisa tavātmajaiḥ
teṣāma ārtāyanama abhūda bhīṣmaḥ śaṃtanavò raṇe
samutpatanta vitrastā rathebhyò rathinasa tadā
sādinaśa cāśvapṛṣṭhebhyò bhūmau cāpi padātayaḥ
śarutvā gāṇḍīvanirghòṣaṃ visphūrjitama ivāśaneḥ
sarvasainyāni bhītāni vayavalīyanta bhārata
atha kāmbòjamukhyaisa tu bṛhadbhiḥ śīghragāmibhiḥ
gòpānāṃ bahusāhasraira balaira gòvāsanò vṛtaḥ
madrasauvīragāndhāraisa tarigartaiśa ca viśāṃ pate
sarvakāliṅgamukhyaiśa ca kaliṅgādhipatira vṛtaḥ
nāgā naragaṇaughāśa ca duḥśāsana puraḥsarāḥ
jayadrathaśa ca nṛpatiḥ sahitaḥ sarvarājabhiḥ
hayāròha varāśa caiva tata putreṇa còditāḥ
caturdaśasahasrāṇi saubalaṃ paryavārayana
tatasa te sahitāḥ sarve vibhaktarathavāhanāḥ
pāṇḍavāna samare jagmusa tāvakā bharatarṣabha
rathibhira vāraṇaira aśvaiḥ padātaiśa ca samīritama
ghòrama āyòdhanaṃ jajñe mahābhrasadṛśaṃ rajaḥ
tòmaraprāsanārāca gajāśvarathayòdhināma
balena mahatā bhīṣmaḥ samasajjata kirīṭinā
āvantyaḥ kāśirājena bhīmasenena saindhavaḥ
ajātaśatrura madrāṇāma ṛṣabheṇa yaśasvinā
saha putraḥ sahāmātyaḥ śalyena samasajjata
vikarṇaḥ sahadevena citrasenaḥ śikhaṇḍinā
matsyā duryòdhanaṃ jagmuḥ śakuniṃ ca viśāṃ pate
darupadaśa cekitānaśa ca sātyakiśa ca mahārathaḥ
daròṇena samasajjanta saputreṇa mahātmanā
kṛpaśa ca kṛtavarmā ca dhṛṣṭaketuma abhidrutau
evaṃ parajavitāśvāni bharāntanāgarathāni ca
sainyāni samasajjanta parayuddhāni samantataḥ
nirabhre vidyutasa tīvrā diśaśa ca rajasāvṛtāḥ
parādurāsana mahòlkāśa ca sa nirghātā viśāṃ pate
paravavau ca mahāvātaḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca
nabhasya antardadhe sūryaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ
paramòhaḥ sarvasattvānāma atīva samapadyata
rajasā cābhibhūtānāma astrajālaiśa ca tudyatāma
vīrabāhuviṣṛṣṭānāṃ sarvāvaraṇabhedināma
saṃghātaḥ śarajālānāṃ tumulaḥ samapadyata
parakāśaṃ cakrura ākāśaṃ yudyatāni bhujòttamaiḥ
nakṣatravimalābhāni śastrāṇi bharatarṣabha
ārṣabhāṇi vicitrāṇi rukmajālāvṛtāni ca
saṃpetura dikṣu sarvāsu carmāṇi bharatarṣabha
sūryavarṇaiśa ca nistriṃśaiḥ pātyamānāni sarvaśaḥ
dikṣu sarvāsva adṛśyanta śarīrāṇi śirāṃsi ca
bhagnacakrākṣa nīḍāśa ca nipātitamahādhvajāḥ
hatāśvāḥ pṛthivīṃ jagmusa tatra tatra mahārathāḥ
paripetura hayāśa cātra ke cica chatrakṛtavraṇāḥ
rathāna viparikarṣantò hateṣu rathayòdhiṣu
śarāhatā bhinnadehā baddhayòktrā hayòttamāḥ
yugāni paryakarṣanta tatra tatra sama bhārata
adṛśyanta sasūtāśa ca sāśvāḥ sa rathayòdhinaḥ
ekena balinā rājana vāraṇena hatā rathāḥ
gandhahastimadasrāvama āghrāya bahavò raṇe
saṃnipāte balaughānāṃ vītama ādadire gajāḥ
sa tòmaramahāmātraira nipatadbhira gatāsubhiḥ
babhūvāyòdhanaṃ channaṃ nārācābhihataira gajaiḥ
saṃnipāte balaughānāṃ pareṣitaira varavāraṇaiḥ
nipetura yudhi saṃbhagnāḥ sa yòdhāḥ sa dhavajā rathāḥ
nāgarājòpamaira hastaira nāgaira ākṣipya saṃyuge
vayadṛśyanta mahārāja saṃbhagnā rathakūbarāḥ
viśīrṇarathajālāśa ca keśeṣva ākṣipya dantibhiḥ
darumaśākhā ivāvidhya niṣpiṣṭā rathinò raṇe
ratheṣu ca rathāna yuddhe saṃsaktāna varavāraṇāḥ
vikarṣantò diśaḥ sarvāḥ saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ
teṣāṃ tathā karṣatāṃ ca gajānāṃ rūpama ābabhau
saraḥsu nalinī jālaṃ viṣaktama iva karṣatāma
evaṃ saṃchāditaṃ tatra babhūvāyòdhanaṃ mahata
sādibhiśa ca padātaiśa ca sa dhavajaiśa ca mahārathaiḥ
[sa]
śikhaṇḍī saha matsyena virāṭena viśāṃ pate
bhīṣmama āśu maheṣvāsama āsasāda sudurjayama
daròṇaṃ kṛpaṃ vikarṇaṃ ca maheṣvāsāna mahābalāna
rājñaśa cānyāna raṇe śūrāna bahūna ārchada dhanaṃjayaḥ
saindhavaṃ ca maheṣvāsaṃ sāmātyaṃ saha bandhubhiḥ
parācyāṃśa ca dākṣiṇātyāṃśa ca bhūmipāna bhūmiparṣabha
putraṃ ca te maheṣvāsaṃ duryòdhanama amarṣaṇama
duḥsahaṃ caiva samare bhīmasenò 'bhayavartata
sahadevasa tu śakunima ulūkaṃ ca mahārathama
pitā putrau maheṣvāsāva abhyavartata durjayau
yudhiṣṭhirò mahārāja gajānīkaṃ mahārathaḥ
samavartata saṃgrāme putreṇa nikṛtasa tava
mādrīputrasa tu nakulaḥ śūraḥ saṃkrandanò yudhi
tarigartānāṃ rathòdāraiḥ samasajjata pāṇḍavaḥ
abhyavartanta durdharṣāḥ samare śālva kekayāna
sātyakiśa cekitānaśa ca saubhadraśa ca mahārathaḥ
dhṛṣṭaketuśa ca samare rākṣasaśa ca ghaṭòtkacaḥ
putrāṇāṃ te rathānīkaṃ paratyudyātāḥ sudurjayāḥ
senāpatira ameyātmā dhṛṣṭadyumnò mahābalaḥ
daròṇena samare rājana samiyāyendra karmaṇā
evama ete maheṣvāsāsa tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha
sametya samare śūrāḥ saṃprahāraṃ paracakrire
madhyaṃdina gate sūrye nabhasya ākulatāṃ gate
kuravaḥ pāṇḍaveyāśa ca nijaghnura itaretarama
dhavajinò hemacitrāṅgā vicarantò raṇājire
sa patākā rathā rejura vaiyāghraparivāraṇāḥ
sametānāṃ ca samare jigīṣūṇāṃ parasparama
babhūva tumulaḥ śabdaḥ siṃhānāma iva nardatāma
tatrādbhutama apaśyāma saṃprahāraṃ sudāruṇama
yama akurvana raṇe vīrāḥ sṛñjayāḥ kurubhiḥ saha
naiva khaṃ na diśò rājana na sūryaṃ śatrutāpana
vidiśò vāpya apaśyāma śaraira muktaiḥ samantataḥ
śaktīnāṃ vimalāgrāṇāṃ tòmarāṇāṃ tathāyatāma
nistriṃśānāṃ ca pītānāṃ nīlòtpalanibhāḥ parabhāḥ
kavacānāṃ vicitrāṇāṃ bhūṣaṇānāṃ parabhāsa tathā
khaṃ diśaḥ paradiśaśa caiva bhāsayāma āsura ojasā
virarāja tadā rājaṃsa tatra tatra raṇāṅgaṇama
rathasiṃhāsana vayāghrāḥ samāyāntaśa ca saṃyuge
virejuḥ samare rājana garahā iva nabhastale
bhīṣmasa tu rathināṃ śareṣṭhò bhīmasenaṃ mahābalama
avārayata saṃkruddhaḥ sarvasainyasya paśyataḥ
tatò bhīṣma vinirmuktā rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ
abhyaghnana samare bhīmaṃ tailadhautāḥ sutejanāḥ
tasya śaktiṃ mahāvegāṃ bhīmasenò mahābalaḥ
karuddhāśīviṣasaṃkāśāṃ pareṣayāma āsa bhārata
tāma āpatantīṃ sahasā rukmadaṇḍāṃ durāsadāma
ciccheda samare bhīṣmaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
tatò 'pareṇa bhallena pītena niśitena ca
kārmukaṃ bhīmasenasya davidhā ciccheda bhārata
sātyakisa tu tatasa tūrṇaṃ bhīṣmama āsādya saṃyuge
śaraira bahubhira ānarchata pitaraṃ te janeśvara
tataḥ saṃdhāya vai tīkṣṇaṃ śaraṃ paramadāruṇama
vārṣṇeyasya rathāda bhīṣmaḥ pātayāma āsa sārathima
tasyāśvāḥ paradrutā rājana nihate rathasārathau
tena tenaiva dhāvanti manòmārutaraṃhasaḥ
tataḥ sarvasya sainyasya nisvanasa tumulò 'bhavata
hāhākāraśa ca saṃjajñe pāṇḍavānāṃ mahātmanāma
abhidravata gṛhṇīta hayāna yacchata dhāvata
itya āsīta tumulaḥ śabdò yuyudhāna rathaṃ parati
etasminna eva kāle tu bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ
vayahanata pāṇḍavīṃ senāma āsurīma iva vṛtrahā
te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ sòmakaiḥ saha
āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā bhīṣmama evābhidudruvuḥ
dhṛṣṭadyumnamukhāśa cāpi pārthāḥ śāṃtanavaṃ raṇe
abhyadhāvaña jigīṣantasa tava putrasya vāhinīma
tathaiva tāvakā rājana bhīṣmadròṇamukhāḥ parāna
abhyadhāvanta vegena tatò yuddhama avartata
[sa]
virāṭò 'tha taribhira bāṇaira bhīṣmama ārchana mahārathama
vivyādha turagāṃśa cāsya taribhira bāṇaira mahārathaḥ
taṃ paratyavidhyada daśabhira bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ śaraiḥ
rukmapuṅkhaira maheṣvāsaḥ kṛtahastò mahābalaḥ
darauṇira gāṇḍīvadhanvānaṃ bhīma dhanvā mahārathaḥ
avidhyada iṣubhiḥ ṣaḍbhira dṛḍhahastaḥ satanāntare
kārmukaṃ tasya ciccheda phalgunaḥ paravīrahā
avidhyaca ca bhṛśaṃ tīkṣṇaira patribhiḥ śatrukarśanaḥ
sò 'nayata kārmukama ādāya vegavata karòdhamūrchitaḥ
amṛṣyamāṇaḥ pārthena kārmukaca chedama āhave
avidhyata phalgunaṃ rājana navatyā niśitaiḥ śaraiḥ
vāsudevaṃ ca saptatyā vivyādha parameṣubhiḥ
tataḥ karòdhābhitāmrākṣaḥ saha kṛṣṇena phalgunaḥ
dīrghama uṣṇaṃ ca niḥśvasya cintayitvā muhura muhuḥ
dhanuḥ parapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ
gāṇḍīvadhanvā saṃkruddhaḥ śitāna saṃnataparvaṇaḥ
jīvitāntakarāna ghòrāna samādatta śilīmukhāna
taisa tūrṇaṃ samare 'vidhyada darauṇiṃ balavatāṃ varama
tasya te kavacaṃ bhittvā papuḥ śòṇitama āhave
na vivyathe ca nirbhinnò darauṇira gāṇḍīvadhanvanā
tathaiva śaravarṣāṇi paratimuñcanna avihvalaḥ
tasthau sa samare rājaṃsa tarātuma icchana mahāvratama
tasya tata sumahata karma śaśaṃsuḥ puruṣarṣabhāḥ
yata kṛṣṇābhyāṃ sametābhyāṃ nāpatrapata saṃyuge
sa hi nityama anīkeṣu yudhyate 'bhayama āsthitaḥ
astragrāmaṃ sa saṃhāraṃ daròṇāta parāpya sudurlabhama
mamāyama ācārya sutò daròṇasyātipriyaḥ sutaḥ
barāhmaṇaśa ca viśeṣeṇa mānanīyò mameti ca
samāsthāya matiṃ vīrò bībhatsuḥ śatrutāpanaḥ
kṛpāṃ cakre rathaśreṣṭhò bhāradvāja sutaṃ parati
darauṇiṃ tayaktvā tatò yuddhe kaunteyaḥ śatrutāpanaḥ
yuyudhe tāvakāna nighnaṃsa tavaramāṇaḥ parākramī
duryòdhanasa tu daśabhira gārdhrapatraiḥ śilāśitaiḥ
bhīmasenaṃ maheṣvāsaṃ rukmapuṅkhaiḥ samarpayata
bhīmasenasa tu saṃkruddhaḥ parāsu karaṇaṃ dṛḍhama
citraṃ kārmukama ādatta śarāṃśa ca niśitāna daśa
ākarṇaprahitaisa tīkṣṇaira vegitaisa tigmatejanaiḥ
avidhyata tūrṇama avyagraḥ kururājaṃ mahòrasi
tasya kāñcanasūtrasa tu śaraiḥ parivṛtò maṇiḥ
rarājòrasi vai sūryò garahaira iva samāvṛtaḥ
putrasa tu tava tejasvī bhīmasenena tāḍitaḥ
nāmṛṣyata yathā nāgasa talaśabdaṃ samīritama
tataḥ śaraira mahārāja rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ
bhīmaṃ vivyādha saṃkruddhasa tarāsayānò varūthinīma
tau yudhyamānau samare bhṛśama anyònyavikṣatau
putrau te devasaṃkāśau vayaròcetāṃ mahābalau
citrasenaṃ naravyāghraṃ saubhadraḥ paravīrahā
avidhyada daśabhira bāṇaiḥ purumitraṃ ca saptabhiḥ
satyavrataṃ ca saptatyā viddhvā śakrasamò yudhi
nṛtyanna iva raṇe vīra ārtiṃ naḥ samajījanata
taṃ paratyavidyada daśabhiśa citrasenaḥ śilīmukhaiḥ
satyavrataśa ca navabhiḥ puru pitraśa ca saptabhiḥ
sa viddhò vikṣarana raktaṃ śatrusaṃvāraṇaṃ mahata
ciccheda citrasenasya citraṃ kārmukama ārjuniḥ
bhittvā cāsya tanutrāṇaṃ śareṇòrasya atāḍayata
tatasa te tāvakā vīrā rājaputrā mahārathāḥ
sametya yudhi saṃrabdhā vivyadhura niśitaiḥ śaraiḥ
tāṃśa ca sarvāña śaraisa tīkṣṇaira jaghāna paramāstravita
tasya dṛṣṭvā tu tata karma parivavruḥ sutāsa tava
dahantaṃ samare sainyaṃ tava kakṣaṃ yathòlbaṇama
apetaśiśire kāle samiddhama iva pāvakaḥ
atyaròcata saubhadrasa tava sainyāni śātayana
tata tasya caritaṃ dṛṣṭvā pautrasa tava viśāṃ pate
lakṣmaṇò 'bhayapatata tūrṇaṃ sātvatī putrama āhave
abhimanyusa tu saṃkruddhò lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇama
vivyādha viśikhaiḥ ṣaḍbhiḥ sārathiṃ ca taribhiḥ śaraiḥ
tathaiva lakṣmaṇò rājana saubhadraṃ niśitaiḥ śaraiḥ
avidhyata mahārāja tada adbhutama ivābhavata
tasyāśvāṃśa caturò hatvā sārathiṃ ca mahābalaḥ
abhyadravata saubhadrò lakṣmaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ
hatāśve tu rathe tuṣṭha~la lakṣmaṇaḥ paravīrahā
śaktiṃ cikṣepa saṃkruddhaḥ saubhadrasya rathaṃ parati
tāma āpatantīṃ sahasā ghòrarūpāṃ durāsadāma
abhimanyuḥ śaraisa tīkṣṇaiśa ciccheda bhujagòpamāma
tataḥ savarathama āròpya lakṣmaṇaṃ gautamasa tadā
apòvāha rathenājau sarvasainyasya paśyataḥ
tataḥ samākule tasmina vartamāne mahābhaye
abhyadravaña jighāṃsantaḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ
tāvakāśa ca maheṣvāsāḥ pāṇḍavāśa ca mahārathāḥ
juhvantaḥ samare parāṇāna nijaghnura itaretarama
muktakeśā vikavacā virathāśa chinnakārmukāḥ
bāhubhiḥ samayudhyanta sṛñjayāḥ kurubhiḥ saha
tatò bhīṣmò mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanāma
senāṃ jaghāna saṃkruddhò divyaira astraira mahābalaḥ
hateśvaraira gajaira tatra naraira aśvaiśa ca pātitaiḥ
rathibhiḥ sādibhiśa caiva samāstīryata medinī
[sa]
atha rājana mahābāhuḥ sātyakira yuddhadurmadaḥ
vikṛṣya cāpaṃ samare bhārasādhanama uttamama
parāmuñcata puṅkhasaṃyuktāña śarāna āśīviṣòpamāna
parakāśaṃ laghucitraṃ ca darśayanna astralāghavama
tasya vikṣipataśa cāpaṃ śarāna anyāṃśa ca muñcataḥ
ādadānasya bhūyaśa ca saṃdadhānasya cāparāna
kaṣipataśa ca śarāna asya raṇe śatrūna vinighnataḥ
dadṛśe rūpama atyarthaṃ meghasyeva paravarṣataḥ
tama udīryantama ālòkya rājā duryòdhanasa tataḥ
rathānāma ayutaṃ tasya pareṣayāma āsa bhārata
tāṃsa tu sarvāna maheṣvāsāna sātyakiḥ satyavikramaḥ
jaghāna parameṣvāsò divyenāstreṇa vīryavāna
sa kṛtvā dāruṇaṃ karma paragṛhītaśarāsanaḥ
āsasāda tatò vīrò bhūriśravasama āhave
sa hi saṃdṛśya senāṃ tāṃ yuyudhānena pātitama
abhyadhāvata saṃkruddhaḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ
indrāyudhasavarṇaṃ tata sa visphārya mahada dhanuḥ
vayasṛjada vajrasaṃkāśāña śarāna āśīviṣòpamāna
sahasraśò mahārāja darśayana pāṇilāghavama
śarāṃsa tāna mṛtyusaṃsparśāna sātyakesa tu padānugāḥ
na viṣehusa tadā rājana dudruvusa te samantataḥ
vihāya samare rājana sātyakiṃ yuddhadurmadama
taṃ dṛṣṭvā yuyudhānasya sutā daśa mahābalāḥ
mahārathāḥ samākhyātāśa citravarmāyudha dhavajāḥ
samāsādya maheṣvāsaṃ bhūriśravasama āhave
ūcura sarve susaṃrabdhā yūpaketuṃ mahāraṇe
bhò bhò kaurava dāyāda sahāsmābhira mahābala
ehi yudhyasva saṃgrāme samastaiḥ pṛthaga eva vā
asmāna vā tavaṃ parājitya yaśaḥ parāpnuhi saṃyuge
vayaṃ vā tavāṃ parājitya parītiṃ dāsyāmahe pituḥ
evama uktasa tadā śūraisa tāna uvāca mahābalaḥ
vīryaślāghī naraśreṣṭhasa tāna dṛṣṭvā samupasthitāna
sādhva idaṃ kathyate vīrā yada evaṃ matira adya vaḥ
yudhyadhvaṃ sahitā yattā nihaniṣyāmi vò raṇe
evama uktā maheṣvāsāsa te vīrāḥ kaṣiprakāriṇaḥ
mahatā śaravarṣeṇa abhyavarṣanna ariṃdamama
aparāhṇe mahārāja saṃgrāmasa tumulò 'bhavata
ekasya ca bahūnāṃ ca sametānāṃ raṇājire
tama ekaṃ rathināṃ śareṣṭha śaravarṣaira avākirana
parāvṛṣīva mahāśailaṃ siṣicura jaladā nṛpa
taisa tu muktāña śaraughāṃsa tāna yamadaṇḍāśani parabhāna
asaṃprāptāna asaṃ parāptāṃśa cicchedāśu mahārathaḥ
tatrādbhutama apaśyāma saumadatteḥ parākramama
yada ekò bahubhira yuddhe samasajjada abhītavata
visṛjya śaravṛṣṭiṃ tāṃ daśa rājana mahārathāḥ
parivārya mahābāhuṃ nihantuma upacakramuḥ
saumadattisa tataḥ karuddhasa teṣāṃ cāpāni bhārata
ciccheda daśabhira bāṇaira nimeṣeṇa mahārathaḥ
athaiṣāṃ chinnadhanuṣāṃ bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ
ciccheda samare rājaña śirāṃsi niśitaiḥ śaraiḥ
te hatā nayapatana bhūmau vajrabhagnā iva darumāḥ
tāna dṛṣṭvā nihatāna vīrāna raṇe putrāna mahābalāna
vārṣṇeyò vinadana rājana bhūriśravasama abhyayāta
rathaṃ rathena samare pīḍayitvā mahābalau
tāva anyònyasya samare nihatya rathavājinaḥ
virathāva abhivalgantau sameyātāṃ mahārathau
paragṛhītamahākhaḍgau tau carma varadhāriṇau
śuśubhāte naravyāghrau yuddhāya samavasthitau
tataḥ sātyakima abhyetya nistriṃśavaradhāriṇama
bhīmasenasa tavarana rājana rathama āròpayata tadā
tavāpi tanayò rājana bhūriśravasama āhave
āròpayada rathaṃ tūrṇaṃ paśyatāṃ sarvadhanvināma
tasmiṃsa tathā vartamāne raṇe bhīṣmaṃ mahārathama
ayòdhayanta saṃrabdhāḥ pāṇḍavā bharatarṣabha
lòhitāyati cāditye tavaramāṇò dhanaṃjayaḥ
pañcaviṃśatisāhasrāna nijaghāna mahārathāna
te hi duryòdhanādiṣṭāsa tadā pārtha nibarhaṇe
saṃprāpyaiva gatā nāśaṃ śalabhā iva pāvakama
tatò matsyāḥ kekayāśa ca dhanurveda viśāradāḥ
parivavrusa tadā pārthaṃ saha putraṃ mahārathama
etasminna eva kāle tu sūrye 'satama upagacchati
sarveṣāma eva sainyānāṃ paramòhaḥ samajāyata
avahāraṃ tataśa cakre pitā devavratasa tava
saṃdhyākāle mahārāja sainyānāṃ śarāntavāhanaḥ
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca parasparasamāgame
te sene bhṛśasaṃvigne yayatuḥ savaṃ niveśanama
tataḥ savaśibiraṃ gatvā nayaviśaṃsa tatra bhārata
pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ sārdhaṃ kuravaśa ca yathāvidhi
[sa]
vihṛtya ca tatò rājana sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ
vayatītāyāṃ tu śarvaryāṃ punara yuddhāya niryayuḥ
tatra śabdò mahāna āsīta tava teṣāṃ ca bhārata
yujyatāṃ rathamukhyānāṃ kalpyatāṃ caiva dantināma
saṃnahyatāṃ padātīnāṃ hayānāṃ caiva bhārata
śaṅkhadundubhinādaśa ca tumulaḥ sarvatò 'bhavata
tatò yudhiṣṭhirò rājā dhṛṣṭadyumnama abhāṣata
vayūhaṃ vayūha mahābāhò makaraṃ śatrutāpanama
evama uktasa tu pārthena dhṛṣṭadyumnò mahārathaḥ
vayādideśa mahārāja rathinò rathināṃ varaḥ
śirò 'bhūda darupadasa tasya pāṇḍavaśa ca dhanaṃjayaḥ
cakṣuṣī sahadevaśa ca nakulaśa ca mahārathaḥ
tuṇḍama āsīna mahārāja bhīmasenò mahābalaḥ
saubhadrò daraupadeyāśa ca rākṣasaśa ca ghaṭòtkacaḥ
sātyakira dharmarājaśa ca vayūha garīvāṃ samāsthitāḥ
pṛṣṭhama āsīna mahārāja virāṭò vāhinīpatiḥ
dhṛṣṭadyumnena sahitò mahatyā senayā vṛtaḥ
kekayā bharātaraḥ pañca vāmaṃ pārśvaṃ samāśritāḥ
dhṛṣṭaketura naravyāghraḥ karakarṣaśa ca vīryavāna
dakṣiṇaṃ pakṣama āśritya sathitā vayūhasya rakṣaṇe
pādayòsa tu mahārāja sathitaḥ śarīmāna mahārathaḥ
kuntibhòjaḥ śatānīkò mahatyā senayā vṛtaḥ
śikhaṇḍī tu maheṣvāsaḥ sòmakaiḥ saṃvṛtò balī
irāvāṃśa ca tataḥ pucche makarasya vayavasthitau
evama etana mahāvyūhaṃ vayūhya bhārata pāṇḍavāḥ
sūryòdaye mahārāja punara yuddhāya daṃśitāḥ
kauravāna abhyayusa tūrṇaṃ hastyaśvarathapattibhiḥ
samucchritaira dhavajaiśa citraiḥ śastraiśa ca vimalaiḥ śitaiḥ
vayūhaṃ dṛṣṭvā tu tata sainyaṃ pitā devavratasa tava
karauñcena mahatā rājana paratyavyūhata vāhinīma
tasya tuṇḍe maheṣvāsò bhāradvājò vayaròcata
aśvatthāmā kṛpaśa caiva cakṣura āstāṃ nareśvara
kṛtavarmā tu sahitaḥ kāmbòjāraṭṭa bāhlikaiḥ
śirasya āsīna naraśreṣṭhaḥ śareṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatāma
garīvāyāṃ śūrasenasa tu tava putraśa ca māriṣa
duryòdhanò mahārāja rājabhira bahubhira vṛtaḥ
parāgjyòtiṣasa tu sahitò madrasauvīrakekayaiḥ
urasya abhūna naraśreṣṭha mahatyā senayā vṛtaḥ
savasenayā ca sahitaḥ suśarmā parasthalādhipaḥ
vāmaṃ pakṣaṃ samāśritya daṃśitaḥ samavasthitaḥ
tuṣārā yavanāśa caiva śakāśa ca saha cūcupaiḥ
dakṣiṇaṃ pakṣama āśritya sathitā vayūhasya bhārata
śarutāyuśa ca śatāyuśa ca saumadattiśa ca māriṣa
vayūhasya jaghane tasthū rakṣamāṇāḥ parasparama
tatò yuddhāya saṃjagmuḥ pāṇḍavāḥ kauravaiḥ saha
sūryòdaye mahārāja tatò yuddhama abhūna mahata
paratīyū rathinò nāgāna nāgāśa ca rathinò yayuḥ
hayāròhā hayāròhāna rathinaśa cāpi sādinaḥ
sārathiṃ ca rathī rājana kuñjarāṃśa ca mahāraṇe
hastyāròhā rathāròhāna rathinaśa cāpi sādinaḥ
rathinaḥ pattibhiḥ sārdhaṃ sādinaśa cāpi pattibhiḥ
anyònyaṃ samare rājana paratyadhāvanna amarṣitāḥ
bhīmasenārjuna yamaira guptā cānyaira mahārathaiḥ
śuśubhe pāṇḍavī senā nakṣatraira iva śarvarī
tathā bhīṣma kṛpa daròṇa śalya duryòdhanādibhiḥ
tavāpi vibabhau senā garahaira dayaura iva saṃvṛtā
bhīmasenasa tu kaunteyò daròṇaṃ dṛṣṭvā parākramī
abhyayāja javanaira aśvaira bhāradvājasya vāhinīma
daròṇasa tu samare karuddhò bhīmaṃ navabhira āyasaiḥ
vivyādha samare rājana marmāṇya uddiśya vīryavāna
dṛḍhāhatasa tatò bhīmò bhāradvājasya saṃyuge
sārathiṃ pareṣayāma āsa yamasya sadanaṃ parati
sa saṃgṛhya savayaṃ vāhāna bhāradvājaḥ paratāpavāna
vayadhamata pāṇḍavīṃ senāṃ tūlarāśima ivānalaḥ
te vadhyamānā daròṇena bhīṣmeṇa ca naròttama
sṛñjayāḥ kekayaiḥ sārdhaṃ palāyanaparābhavana
tathaiva tāvakaṃ sainyaṃ bhīmārjunaparikṣatama
muhyate tatra tatraiva samadeva varāṅganā
abhidyetāṃ tatò vayūhau tasmina vīravarakṣaye
āsīda vayatikarò ghòrasa tava teṣāṃ ca bhārata
tada adbhutama apaśyāma tāvakānāṃ paraiḥ saha
ekāyanagatāḥ sarve yada ayudhyanta bhārata
paratisaṃvārya cāstrāṇi te 'nayònyasya viśāṃ pate
yuyudhuḥ pāṇḍavāśa caiva kauravāśa ca mahārathāḥ
dhṛtarāṣṭra uvāca
evaṃ bahuguṇaṃ sainyama evaṃ bahuvidhaṃ parama
vayūḍhama evaṃ yathāśāstrama amòghaṃ caiva saṃjaya
puṣṭama asmākama atyantama abhikāmaṃ ca naḥ sadā
parahvama avyasanòpetaṃ purastāda dṛṣṭavikramama
nātivṛddhama abālaṃ ca na kṛśaṃ na ca pīvarama
laghuvṛttāyataprāyaṃ sāragātrama anāmayama
āttasaṃnāhaśastraṃ ca bahuśastraparigrahama
asiyuddhe niyuddhe ca gadāyuddhe ca kòvidama
parāsarṣṭitòmareṣva ājau parigheṣva āyaseṣu ca
bhiṇḍipāleṣu śaktīṣu musaleṣu ca sarvaśaḥ
kampaneṣu ca cāpeṣu kaṇapeṣu ca sarvaśaḥ
kaṣepaṇīṣu ca citrāsu muṣṭiyuddheṣu kòvidama
aparòkṣaṃ ca vidyāsu vayāyāmeṣu kṛtaśramama
śastragrahaṇavidyāsu sarvāsu pariniṣṭhitama
āròhe paryavaskande saraṇe sāntaraplute
samyakpraharaṇe yāne vayapayāne ca kòvidama
nāgāśvarathayāneṣu bahuśaḥ suparīkṣitama
parīkṣya ca yathānyāyaṃ vetanenòpapāditama
na gòṣṭhyā nòpacāreṇa na ca bandhunimittataḥ
na sauhṛdabalaiśa cāpi nākulīnaparigrahaiḥ
samṛddhajanama āryaṃ ca tuṣṭasatkṛtabāndhavama
kṛtòpakārabhūyiṣṭhaṃ yaśasvi ca manasvi ca
sajayaiśa ca naraira mukhyaira bahuśò mukhyakarmabhiḥ
lòkapālòpamaisa tāta pālitaṃ lòkaviśrutaiḥ
bahubhiḥ kaṣatriyaira guptaṃ pṛthivyāṃ lòkasaṃmataiḥ
asmāna abhigataiḥ kāmāta sabalaiḥ sapadānugaiḥ
mahòdadhima ivāpūrṇama āpagābhiḥ samantataḥ
apakṣaiḥ pakṣasaṃkāśai rathaira nāgaiśa ca saṃvṛtama
nānāyòdhajalaṃ bhīmaṃ vāhanòrmitaraṅgiṇama
kaṣepaṇyasigadāśaktiśaraprāsasamākulama
dhavajabhūṣaṇasaṃbādhaṃ ratnapaṭṭena saṃcitama
vāhanaiḥ parisarpadbhira vāyuvegavikampitama
apārama iva garjantaṃ sāgarapratimaṃ mahata
daròṇabhīṣmābhisaṃguptaṃ guptaṃ ca kṛtavarmaṇā
kṛpaduḥśāsanābhyāṃ ca jayadrathamukhaisa tathā
bhagadattavikarṇābhyāṃ darauṇisaubalabāhlikaiḥ
guptaṃ paravīraira lòkasya sāravadbhira mahātmabhiḥ
yada ahanyata saṃgrāme diṣṭama etata purātanama
naitādṛśaṃ samudyògaṃ dṛṣṭavantò 'tha mānuṣāḥ
ṛṣayò vā mahābhāgāḥ purāṇā bhuvi saṃjaya
īdṛśò hi balaughasa tu yuktaḥ śastrāstrasaṃpadā
vadhyate yatra saṃgrāme kima anyada bhāgadheyataḥ
viparītama idaṃ sarvaṃ paratibhāti sama saṃjaya
yatredṛśaṃ balaṃ ghòraṃ nātarada yudhi pāṇḍavāna
atha vā pāṇḍavārthāya devāsa tatra samāgatāḥ
yudhyante māmakaṃ sainyaṃ yada avadhyanta saṃjaya
uktò hi vidureṇeha hitaṃ pathyaṃ ca saṃjaya
na ca gṛhṇāti tana mandaḥ putrò duryòdhanò mama
tasya manye matiḥ pūrvaṃ sarvajñasya mahātmanaḥ
āsīda yathāgataṃ tāta yena dṛṣṭama idaṃ purā
atha vā bhāvyama evaṃ hi saṃjayaitena sarvathā
purā dhātrā yathā sṛṣṭaṃ tata tathā na tada anyathā
saṃjaya uvāca
ātmadòṣāta tavayā rājana parāptaṃ vayasanama īdṛśama
na hi duryòdhanasa tāni paśyate bharatarṣabha
yāni tavaṃ dṛṣṭavāna rājana dharmasaṃkarakārite
tava dòṣāta purā vṛttaṃ dayūtama etada viśāṃ pate
tava dòṣeṇa yuddhaṃ ca paravṛttaṃ saha pāṇḍavaiḥ
tavama evādya phalaṃ bhuṅkṣva kṛtvā kilbiṣama ātmanā
ātmanā hi kṛtaṃ karma ātmanaivòpabhujyate
iha vā paretya vā rājaṃsa tavayā parāptaṃ yathātathama
tasmāda rājana sathirò bhūtvā parāpyedaṃ vayasanaṃ mahata
śṛṇu yuddhaṃ yathāvṛttaṃ śaṃsatò mama māriṣa
bhīmasenasa tu niśitaira bāṇaira bhittvā mahācamūma
āsasāda tatò vīraḥ sarvāna duryòdhanānujāna
duḥśāsanaṃ durviṣahaṃ duḥsahaṃ durmadaṃ jayama
jayatsenaṃ vikarṇaṃ ca citrasenaṃ sudarśanama
cārucitraṃ suvarmāṇaṃ duṣkarṇaṃ karṇama eva ca
etāna anyāṃśa ca subahūna samīpasthāna mahārathāna
dhārtarāṣṭrāna susaṃkruddhāna dṛṣṭvā bhīmò mahābalaḥ
bhīṣmeṇa samare guptāṃ paraviveśa mahācamūma
athāhvayanta te 'nayònyama ayaṃ parāptò vṛkòdaraḥ
jīvagrāhaṃ nigṛhṇīmò vayama enaṃ narādhipāḥ
sa taiḥ parivṛtaḥ pārthò bharātṛbhiḥ kṛtaniścayaiḥ
parajāsaṃharaṇe sūryaḥ karūraira iva mahāgrahaiḥ
saṃprāpya madhyaṃ vayūhasya na bhīḥ pāṇḍavama āviśata
yathā devāsure yuddhe mahendraḥ parāpya dānavāna
tataḥ śatasahasrāṇi rathināṃ sarvaśaḥ parabhò
chādayānaṃ śaraira ghòraisa tama ekama anuvavrire
sa teṣāṃ paravarāna yòdhāna hastyaśvarathasādinaḥ
jaghāna samare śūrò dhārtarāṣṭrāna acintayana
teṣāṃ vayavasitaṃ jañātvā bhīmasenò jighṛkṣatāma
samastānāṃ vadhe rājana matiṃ cakre mahāmanāḥ
tatò rathaṃ samutsṛjya gadāma ādāya pāṇḍavaḥ
jaghāna dhārtarāṣṭrāṇāṃ taṃ balaughamahārṇavama
bhīmasene paraviṣṭe tu dhṛṣṭadyumnò 'pi pārṣataḥ
daròṇama utsṛjya tarasā parayayau yatra saubalaḥ
vidārya mahatīṃ senāṃ tāvakānāṃ nararṣabhaḥ
āsasāda rathaṃ śūnyaṃ bhīmasenasya saṃyuge
dṛṣṭvā viśòkaṃ samare bhīmasenasya sārathima
dhṛṣṭadyumnò mahārāja durmanā gatacetanaḥ
apṛcchada bāṣpasaṃruddhò nisvanāṃ vācama īrayana
mama parāṇaiḥ pariyatamaḥ kava bhīma iti duḥkhitaḥ
viśòkasa tama uvācedaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ kṛtāñjaliḥ
saṃsthāpya māma iha balī pāṇḍaveyaḥ paratāpavāna
paraviṣṭò dhārtarāṣṭrāṇāma etada balamahārṇavama
māma uktvā puruṣavyāghra parītiyuktama idaṃ vacaḥ
paratipālaya māṃ sūta niyamyāśvāna muhūrtakama
yāvada etāna nihanmya āśu ya ime madvadhòdyatāḥ
tatò dṛṣṭvā gadāhastaṃ paradhāvantaṃ mahābalama
sarveṣāma eva sainyānāṃ saṃdharṣaḥ samajāyata
tasmiṃsa tu tumule yuddhe vartamāne bhayānake
bhittvā rājana mahāvyūhaṃ paraviveśa sakhā tava
viśòkasya vacaḥ śarutvā dhṛṣṭadyumnò 'pi pārṣataḥ
paratyuvāca tataḥ sūtaṃ raṇamadhye mahābalaḥ
na hi me vidyate sūta jīvite 'daya parayòjanama
bhīmasenaṃ raṇe hitvā sanehama utsṛjya pāṇḍavaiḥ
yadi yāmi vinā bhīmaṃ kiṃ māṃ kaṣatraṃ vadiṣyati
ekāyanagate bhīme mayi cāvasthite yudhi
asvasti tasya kurvanti devāḥ sāgnipurògamāḥ
yaḥ sahāyāna parityajya savastimāna āvrajeda gṛhāna
mama bhīmaḥ sakhā caiva saṃbandhī ca mahābalaḥ
bhaktò 'samāna bhaktimāṃśa cāhaṃ tama apya ariniṣūdanama
sò 'haṃ tatra gamiṣyāmi yatra yātò vṛkòdaraḥ
nighnantaṃ māma arīna paśya dānavāna iva vāsavama
evama uktvā tatò vīrò yayau madhyena bhāratīma
bhīmasenasya mārgeṣu gadāpramathitaira gajaiḥ
sa dadarśa tatò bhīmaṃ dahantaṃ ripuvāhinīma
vātaṃ vṛkṣāna iva balāta parabhañjantaṃ raṇe nṛpāna
te hanyamānāḥ samare rathinaḥ sādinasa tathā
pādātā dantinaśa caiva cakrura ārtasvaraṃ mahata
hāhākāraśa ca saṃjajñe tava sainyasya māriṣa
vadhyatò bhīmasenena kṛtinā citrayòdhinā
tataḥ kṛtāstrāsa te sarve parivārya vṛkòdarama
abhītāḥ samavartanta śastravṛṣṭyā samantataḥ
abhidrutaṃ śastrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ; samantataḥ pāṇḍavaṃ lòkavīraiḥ
sainyena ghòreṇa susaṃgatena; dṛṣṭvā balī pārṣatò bhīmasenama
athòpagacchaca charavikṣatāṅgaṃ; padātinaṃ karòdhaviṣaṃ vamantama
āśvāsayana pārṣatò bhīmasenaṃ; gadāhastaṃ kālama ivāntakāle
niḥśalyama enaṃ ca cakāra tūrṇama; āròpayaca cātmarathaṃ mahātmā
bhṛśaṃ pariṣvajya ca bhīmasenama; āśvāsayāma āsa ca śatrumadhye
bharātṝna athòpetya tavāpi putrasa; tasmina vimarde mahati paravṛtte
ayaṃ durātmā darupadasya putraḥ; samāgatò bhīmasenena sārdhama
taṃ yāta sarve sahitā nihantuṃ; mā vò ripuḥ parārthayatāma anīkama
śarutvā tu vākyaṃ tama amṛṣyamāṇā; jayeṣṭhājñayā còditā dhārtarāṣṭrāḥ
vadhāya niṣpetura udāyudhāsa te; yugakṣaye ketavò yadvada ugrāḥ
paragṛhya citrāṇi dhanūṃṣi vīrā; jayānemighòṣaiḥ paravikampayantaḥ
śaraira avarṣana darupadasya putraṃ; yathāmbudā bhūdharaṃ vārijālaiḥ
nihatya tāṃśa cāpi śaraiḥ sutīkṣṇaira; na vivyathe samare citrayòdhī
samabhyudīrṇāṃśa ca tavātmajāṃsa tathā; niśāmya vīrāna abhitaḥ sathitāna raṇe
jighāṃsura ugraṃ darupadātmajò yuvā; paramòhanāstraṃ yuyuje mahārathaḥ
karuddhò bhṛśaṃ tava putreṣu rājana; daityeṣu yadvata samare mahendraḥ
tatò vayamuhyanta raṇe nṛvīrāḥ; paramòhanāstrāhatabuddhisattvāḥ
paradudruvuḥ kuravaśa caiva sarve; savājināgāḥ sarathāḥ samantāta
parītakālāna iva naṣṭasaṃjñāna; mòhòpetāṃsa tava putrāna niśamya
etasminna eva kāle tu daròṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ
darupadaṃ taribhira āsādya śaraira vivyādha dāruṇaiḥ
sò 'tividdhasa tadā rājana raṇe daròṇena pārthivaḥ
apāyāda darupadò rājana pūrvavairama anusmarana
jitvā tu darupadaṃ daròṇaḥ śaṅkhaṃ dadhmau paratāpavāna
tasya śaṅkhasvanaṃ śarutvā vitresuḥ sarvasòmakāḥ
atha śuśrāva tejasvī daròṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ
paramòhanāstreṇa raṇe mòhitāna ātmajāṃsa tava
tatò daròṇò rājagṛddhī tavaritò 'bhiyayau raṇāta
tatrāpaśyana maheṣvāsò bhāradvājaḥ paratāpavāna
dhṛṣṭadyumnaṃ ca bhīmaṃ ca vicarantau mahāraṇe
mòhāviṣṭāṃśa ca te putrāna apaśyata sa mahārathaḥ
tataḥ parajñāstrama ādāya mòhanāstraṃ vayaśātayata
atha paratyāgataprāṇāsa tava putrā mahārathāḥ
punara yuddhāya samare parayayura bhīmapārṣatau
tatò yudhiṣṭhiraḥ parāha samāhūya savasainikāna
gacchantu padavīṃ śaktyā bhīmapārṣatayòra yudhi
saubhadrapramukhā vīrā rathā davādaśa daṃśitāḥ
paravṛttima adhigacchantu na hi śudhyati me manaḥ
ta evaṃ samanujñātāḥ śūrā vikrāntayòdhinaḥ
bāḍhama itya evama uktvā tu sarve puruṣamāninaḥ
madhyaṃdinagate sūrye parayayuḥ sarva eva hi
kekayā daraupadeyāśa ca dhṛṣṭaketuśa ca vīryavāna
abhimanyuṃ puraskṛtya mahatyā senayā vṛtāḥ
te kṛtvā samare vayūhaṃ sūcīmukhama ariṃdamāḥ
bibhidura dhārtarāṣṭrāṇāṃ tada rathānīkama āhave
tāna parayātāna maheṣvāsāna abhimanyupurògamāna
bhīmasenabhayāviṣṭā dhṛṣṭadyumnavimòhitā
na saṃdhārayituṃ śaktā tava senā janādhipa
madamūrchānvitātmānaṃ paramadevādhvani sathitā
te 'bhiyātā maheṣvāsāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ
parīpsantò 'bhayadhāvanta dhṛṣṭadyumnavṛkòdarau
tau ca dṛṣṭvā maheṣvāsāna abhimanyupurògamāna
babhūvatura mudā yuktau nighnantau tava vāhinīma
dṛṣṭvā ca sahasāyāntaṃ pāñcālyò guruma ātmanaḥ
nāśaṃsata vadhaṃ vīraḥ putrāṇāṃ tava pārṣataḥ
tatò rathaṃ samāròpya kekayasya vṛkòdarama
abhyadhāvata susaṃkruddhò daròṇama iṣvastrapāragama
tasyābhipatatasa tūrṇaṃ bhāradvājaḥ paratāpavāna
karuddhaśa ciccheda bhallena dhanuḥ śatruniṣūdanaḥ
anyāṃśa ca śataśò bāṇāna pareṣayāma āsa pārṣate
duryòdhanahitārthāya bhartṛpiṇḍama anusmarana
athānyada dhanura ādāya pārṣataḥ paravīrahā
daròṇaṃ vivyādha saptatyā rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ
tasya daròṇaḥ punaśa cāpaṃ cicchedāmitrakarśanaḥ
hayāṃśa ca caturasa tūrṇaṃ caturbhiḥ sāyakòttamaiḥ
vaivasvatakṣayaṃ ghòraṃ pareṣayāma āsa vīryavāna
sārathiṃ cāsya bhallena pareṣayāma āsa mṛtyave
hatāśvāta sa rathāta tūrṇama avaplutya mahārathaḥ
āruròha mahābāhura abhimanyòra mahārathama
tataḥ sarathanāgāśvā samakampata vāhinī
paśyatò bhīmasenasya pārṣatasya ca paśyataḥ
tata parabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā daròṇenāmitatejasā
nāśaknuvana vārayituṃ samastāsa te mahārathāḥ
vadhyamānaṃ tu tata sainyaṃ daròṇena niśitaiḥ śaraiḥ
vayabhramata tatra tatraiva kaṣòbhyamāṇa ivārṇavaḥ
tathā dṛṣṭvā ca tata sainyaṃ jahṛṣe ca balaṃ tava
dṛṣṭvācāryaṃ ca saṃkruddhaṃ dahantaṃ ripuvāhinīma
cukruśuḥ sarvatò yòdhāḥ sādhu sādhva iti bhārata
[sa]
tatò duryòdhanò rājā mòhāta paratyāgatasa tadā
śaravarṣaiḥ punara bhīmaṃ paratyavārayada acyutama
ekībhūtāḥ punaśa caiva tava putrā mahārathāḥ
sametya samare bhīmaṃ yòdhayāma āsura udyatāḥ
bhīmasenò 'pi samare saṃprāpya savarathaṃ punaḥ
samāruhya mahābāhura yayau yena tavātmajaḥ
paragṛhya ca mahāvegaṃ parāsu karaṇaṃ dṛḍhama
citraṃ śarāsanaṃ saṃkhye śaraira vivyādha te sutāna
tatò duryòdhanò rājā bhīmasenaṃ mahābalama
nārācena sutīkṣṇena bhṛśaṃ marmaṇya atāḍayata
sò 'tividdhò maheṣvāsasa tava putreṇa dhanvinā
karòdhasaṃraktanayanò vegenòtkṣipya kārmukama
duryòdhanaṃ taribhira bāṇaira bāhvòra urasi cārpayata
sa tathābhihatò rājā nācalada girirāḍa iva
tau dṛṣṭvā samare karuddhau vinighnantau parasparama
duryòdhanānujāḥ sarve śūrāḥ saṃtyaktajīvitāḥ
saṃsmṛtya mantritaṃ pūrvaṃ nigrahe bhīmakarmaṇaḥ
niścayaṃ manasā kṛtvā nigrahītuṃ paracakramuḥ
tāna āpatata evājau bhīmasenò mahābalaḥ
paratyudyayau mahārāja gajaḥ paratigajāna iva
bhṛśaṃ karuddhaśa ca tejasvī nārācena samarpayata
citrasenaṃ mahārāja tava putraṃ mahāyaśāḥ
tathetarāṃsa tava sutāṃsa tāḍayāma āsa bhārata
śaraira bahuvidhaiḥ saṃkhye rukmapuṅkhaiḥ suvegitaiḥ
tataḥ saṃsthāpya samare savānya anīkāni sarvaśaḥ
abhimanyuprabhṛtayasa te davādaśa mahārathāḥ
pareṣitā dharmarājena bhīmasenapadānugāḥ
paratyudyayura mahārāja tava putrāna mahābalāna
dṛṣṭvā rathasthāṃsa tāña śūrāna sūryāgnisamatejasaḥ
sarvāna eva maheṣvāsāna bharājamānāña śariyā vṛtāna
mahāhave dīpyamānāna suvarṇakavacòjjvalāna
tatyajuḥ samare bhīmaṃ tava putrā mahābalāḥ
tāna nāmṛṣyata kaunteyò jīvamānā gatā iti
anvīya ca punaḥ sarvāṃsa tava putrāna apīḍayata
athābhimanyuṃ samare bhīmasenena saṃgatama
pārṣatena ca saṃprekṣya tava sainye mahārathāḥ
duryòdhanaprabhṛtayaḥ paragṛhītaśarāsanāḥ
bhṛśama aśvaiḥ parajavitaiḥ parayayura yatra te rathāḥ
aparāhṇe tatò rājana parāvartata mahāna raṇaḥ
tāvakānāṃ ca balināṃ pareṣāṃ caiva bhārata
abhimanyura vikarṇasya hayāna hatvā mahājavāna
athainaṃ pañcaviṃśatyā kaṣudrakāṇāṃ samācinòta
hatāśvaṃ rathama utsṛjya vikarṇasa tu mahārathaḥ
āruròha rathaṃ rājaṃśa citrasenasya bhāsvarama
sathitāva ekarathe tau tu bharātarau kuruvardhanau
ārjuniḥ śarajālena chādayāma āsa bhārata
durjayò 'tha vikarṇaśa ca kārṣṇiṃ pañcabhira āyasaiḥ
vivyādhāte na cākampata kārṣṇira merura ivācalaḥ
duḥśāsanasa tu samare kekayāna pañca māriṣa
yòdhayāma āsa rājendra tada adbhutama ivābhavata
daraupadeyā raṇe karuddhā duryòdhanama avārayana
ekaikasa taribhira ānarchata putraṃ tava viśāṃ pate
putrò 'pi tava durdharṣò daraupadyāsa tanayāna raṇe
sāyakaira niśitai rājanna ājaghāna pṛthaka pṛthaka
taiśa cāpi viddhaḥ śuśubhe rudhireṇa samukṣitaḥ
giriprasravaṇaira yadvada girira dhātumimiśritaiḥ
bhīṣmò 'pi samare rājana pāṇḍavānāma anīkinīma
kālayāma āsa balavāna pālaḥ paśugaṇāna iva
tatò gāṇḍīvanirghòṣaḥ parādurāsīda viśāṃ pate
dakṣiṇena varūthinyāḥ pārthasyārīna vinighnataḥ
uttasthuḥ samare tatra kabandhāni samantataḥ
kurūṇāṃ cāpi sainyeṣu pāṇḍavānāṃ ca bhārata
śòṇitòdaṃ rathāvartaṃ gajadvīpaṃ hayòrmiṇama
rathanaubhira naravyāghrāḥ parateruḥ sainyasāgarama
chinnahastā vikavacā videhāśa ca naròttamāḥ
patitāsa tatra dṛśyante śataśò 'tha sahasraśaḥ
nihataira mattamātaṅgaiḥ śòṇitaughapariplutaiḥ
bhūra bhāti bharataśreṣṭha parvataira ācitā yathā
tatrādbhutama apaśyāma tava teṣāṃ ca bhārata
na tatrāsīta pumāna kaśa cida yò yòddhuṃ nābhikāṅkṣati
evaṃ yuyudhire vīrāḥ parārthayānā mahada yaśaḥ
tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ kāṅkṣamāṇā jayaṃ yudhi
[sa]
tatò duryòdhanò rājā lòhitāyati bhāskare
saṃgrāmarabhasò bhīmaṃ hantukāmò 'bhayadhāvata
tama āyāntama abhiprekṣya nṛvīraṃ dṛḍhavairiṇama
bhīmasenaḥ susaṃkruddha idaṃ vacanama abravīta
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptò varṣapūgābhikāṅkṣitaḥ
adya tavāṃ nihaniṣyāmi yadi nòtsṛjase raṇama
adya kuntyāḥ parikleṣaṃ vanavāsaṃ ca kṛtsnaśaḥ
daraupadyāśa ca parikleśaṃ paraṇòtsyāmi hate tavayi
yata tavaṃ duròdarò bhūtvā pāṇḍavāna avamanyase
tasya pāpasya gāndhāre paśya vayasanama āgatama
karṇasya matama ājñāya saubalasya ca yata purā
acintyapāṇḍavāna kāmāda yatheṣṭaṃ kṛtavāna asi
yācamānaṃ ca yana mòhāda dāśārhama avamanyase
ulūkasya samādeśaṃ yada dadāsi ca hṛṣṭavata
adya tavā nihaniṣyāmi sānubandhaṃ sa bāndhavama
samīkariṣye tata pāpaṃ yata purā kṛtavāna asi
evama uktvā dhanura ghòraṃ vikṛṣyòdbhrāmya cāsakṛta
samādāya śarāna ghòrāna mahāśani samaprabhāna
ṣaḍviṃśata tarasā karuddhò mumòcāśu suyòdhane
javalitāgniśikhākārāna vajrakalpāna ajihmagāna
tatò 'saya kārmukaṃ davābhyāṃ sūtaṃ davābhyāṃ ca vivyadhe
caturbhira aśvāña javanāna anayada yamasādanama
davābhyāṃ ca suvikṛṣṭābhyāṃ śarābhyāma arimardanaḥ
chatraṃ ciccheda samare rājñasa tasya rathòttamāta
taribhiśa ca tasya ciccheda javalantaṃ dhavajama uttamama
chittvā taṃ ca nanādòccaisa tava putrasya paśyataḥ
rathāca ca sa dhavajaḥ śarīmāna nānāratnavibhūṣitaḥ
papāta sahasā bhūmiṃ vidyuja jaladharāda iva
javalantaṃ sūryasaṃkāśaṃ nāgaṃ maṇimayaṃ śubhama
dhavajaṃ kurupateśa chinnaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ
athainaṃ daśabhira bāṇaisa tòttraira iva mahāgajama
ājaghāna raṇe bhīmaḥ samayanna iva mahārathaḥ
tatasa tu rājā sindhūnāṃ rathaśreṣṭhò jayadrathaḥ
duryòdhanasya jagrāha pārṣṇisatpuruṣòcitāma
kṛpaśa ca rathināṃ śareṣṭha kauravyama amitaujasama
āròpayada rathaṃ rājana duryòdhanama amarṣaṇama
sa gāḍhaviddhò vayathitò bhīmasenena saṃyuge
niṣasāda rathòpasthe rājā duryòdhanasa tadā
parivārya tatò bhīmaṃ hantukāmò jayadrathaḥ
rathaira anekasāhasraira bhīmasyāvārayada diśaḥ
dhṛṣṭaketusa tatò rājanna abhimanyuśa ca vīryavāna
kekayā daraupadeyāśa ca tava putrāna ayòdhayana
citrasenaḥ sucitraśa ca citrāśvaśa citradarśanaḥ
cāru citraḥ sucāruśa ca tathā nandòpanandakau
aṣṭāva ete maheṣvāsāḥ sukumārā yaśasvinaḥ
abhimanyurathaṃ rājana samantāta paryavārayana
ājaghāna tatasa tūrṇama abhimanyura mahāmanāḥ
ekaikaṃ pañcabhira viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
vajramṛtyupratīkāśaira vicitrāyudha niḥsṛtaiḥ
amṛṣyamāṇāsa te sarve saubhadraṃ rathasattamama
vavarṣura mārgaṇaisa tīkṣṇaira giriṃ meruma ivāmbudāḥ
sa pīḍyamānaḥ samare kṛtāstrò yuddhadurmadaḥ
abhimanyura mahārāja tāvakāna samakampayata
yathā devāsure yuddhe vajrapāṇira mahāsurāna
vikarṇasya tatò bhallāna pareṣayāma āsa bhārata
caturdaśa rathaśreṣṭhò ghòrāna āśīviṣòpamāna
dhavajaṃ sūtaṃ hayāṃśa cāsya chittvā nṛtyanna ivāhave
punaśa cānyāña śarāna pītāna akuṇṭhāgrāña śilāśitāna
pareṣayāma āsa saubhadrò vikarṇāya mahābalaḥ
te vikarṇaṃ samāsādya kaṅkabarhiṇa vāsasaḥ
bhittvā dehaṃ gatā bhūmiṃ javalanta iva pannagāḥ
te śarā hemapuṅkhāgrā vayadṛśyanta mahītale
vikarṇa rudhiraklinnā vamanta iva śòṇitama
vikarṇaṃ vīkṣya nirbhinnaṃ tasyaivānye sahòdarāḥ
abhyadravanta samare saubhadrapramukhāna rathāna
abhiyātvā tathaivāśu rathasthāna sūryavarcasaḥ
avidhyana samare 'nayònyaṃ saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ
durmukhaḥ śarutakarmāṇaṃ viddhvā saptabhira āśugaiḥ
dhavajama ekena ciccheda sārathiṃ cāsya saptabhiḥ
aśvāña jāmbūnadaira jālaiḥ paracchannāna vātaraṃhasaḥ
jaghāna ṣaḍbhira āsādya sārathiṃ cābhyapātayata
sa hatāśve rathe tiṣṭhaña śarutakarmā mahāratha
śaktiṃ cikṣepa saṃkruddhò mahòlkāṃ javalitāma iva
sā durmukhasya vipulaṃ varma bhittvā yaśasvinaḥ
vidārya parāviśada bhūmiṃ dīpyamānā sutejanā
taṃ dṛṣṭvā virathaṃ tatra suta sòmò mahābalaḥ
paśyatāṃ sarvasainyānāṃ rathama āròpayata savakama
śarutakīrtisa tathā vīrò jayatsenaṃ sutaṃ tava
abhyayāta samare rājana hantukāmò yaśasvinama
tasya vikṣipataśa cāpaṃ śarutakīrtira mahātmanaḥ
ciccheda samare rājaña jayatsenaḥ sutasa tava
kaṣurapreṇa sutīkṣṇena parahasanna iva bhārata
taṃ dṛṣṭvā chinnadhanvānaṃ śatānīkaḥ sahòdarama
abhyapadyata tejasvī siṃhavada vinadana muhuḥ
śatānīkasa tu samare dṛḍhaṃ visphārya kārmukama
vivyādha daśabhisa tūrṇaṃ jayatsenaṃ śilīmukhaiḥ
athānyena sutīkṣṇena sarvāvaraṇabhedinā
śatānīkò jayatsenaṃ vivyādha hṛdaye bhṛśama
tathā tasmina vartamāne duṣkarṇò bharātura antike
ciccheda samare cāpaṃ nākuleḥ karòdhamūrchitaḥ
athānyada dhanura ādāya bhārasādhanama uttamama
samādatta śitāna bāṇāña śatānīkò mahābalaḥ
tiṣṭha tiṣṭheti cāmantrya duṣkarṇaṃ bharātura agrataḥ
mumòca niśitāna bāṇāña javalitāna pannagāna iva
tatò 'saya dhanura ekena davābhyāṃ sūtaṃ ca māriṣa
ciccheda samare tūrṇaṃ taṃ ca vivyādha saptabhiḥ
aśvāna manòjavāṃśa cāsya kalmāṣāna vītakalmaṣaḥ
jaghāna niśitaisa tūrṇaṃ sarvāna davādaśabhiḥ śaraiḥ
athāpareṇa bhallena sumuktena nipātinā
duṣkarṇaṃ samare karuddhò vivyādha hṛdaye bhṛśama
duṣkarṇaṃ nihataṃ dṛṣṭvā pañca rājana mahārathāḥ
jighāṃsantaḥ śatānīkaṃ sarvataḥ paryavārayana
chādyamānaṃ śaravrātaiḥ śatānīkaṃ yaśasvinama
abhyadhāvanta saṃrabdhāḥ kekayāḥ pañca sòdarāḥ
tāna abhyāpatataḥ parekṣya tava putrā mahārathāḥ
paratyudyayura mahārāja gajā iva mahāgajāna
durmukhò durjayaśa caiva tathā durmarṣaṇò yuvā
śatruṃjayaḥ śatrusahaḥ sarve karuddhā yaśasvinaḥ
paratyudyātā mahārāja kekayāna bharātaraḥ samama
rathaira nagarasaṃkāśaira hayaira yuktaira manòjavaiḥ
nānāvarṇavicitrābhiḥ patākābhira alaṃkṛtaiḥ
vaca cāpadharā vīrā vicitrakavaca dhavajāḥ
viviśusa te paraṃ sainyaṃ siṃhā iva vanāda vanama
teṣāṃ sutumulaṃ yuddhavyatiṣakta raha davipama
avartata mahāraudraṃ nighnatāma itaretarama
anyònyāgaḥ kṛtāṃ rājana yama rāṣṭravivardhanama
muhūrtāstamite sūrye cakrura yuddhaṃ sudāruṇama
rathinaḥ sādinaśa caiva vayakīryanta sahasraśaḥ
tataḥ śāṃtanavaḥ karuddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
nāśayāma āsa senāṃ vai bhīṣmasa teṣāṃ mahātmanāma
pāñcālānāṃ ca sainyāni śaraira ninye yamakṣayama
evaṃ bhittvā maheṣvāsaḥ pāṇḍavānāma anīkināma
kṛtvāvahāraṃ sainyānāṃ yayau savaśibiraṃ nṛpa
dharmarājò 'pi saṃprekṣya dhṛṣṭadyumna vṛkòdarau
mūrdhni caitāva upāghrāya saṃhṛṣṭaḥ śibiraṃ yayau
[sa]
atha śūrā mahārāja parasparakṛtāgasaḥ
jagmuḥ savaśibirāṇya eva rudhireṇa samukṣitāḥ
viśramya ca yathānyāyaṃ pūjayitvā parasparama
saṃnadhāḥ samadṛśyanta bhūyò yuddhacikīrṣayā
tatasa tava sutò rājaṃśa cintayābhipariplutaḥ
visravaca chòṇitāktāṅgaḥ papracchedaṃ pitāmahama
sainyāni raudrāṇi bhayānakāni; vayūḍhāni samyaga bahula dhavajāni
vidārya hatvā ca nipīḍya śūrāsa; te pāṇḍavānāṃ tavaritā rathaughāḥ
saṃmòhya sarvāna yudhi kīrtimantò; vayūhaṃ ca taṃ makaraṃ vajrakalpama
paraviśya bhīmena nibarhitò 'sami; ghòraiḥ śaraira mṛtyudaṇḍaprakāśaiḥ
karuddhaṃ tama udvīkṣya bhayena rājana; saṃmūrchitò nālabhaṃ śāntima adya
icche parasādāta tava satyasaṃgha; parāptuṃ jayaṃ pāṇḍaveyāṃśa ca hantuma
tenaivama uktaḥ parahasana mahātmā; duryòdhanaṃ jātamanyuṃ viditvā
taṃ paratyuvācāvimanā manasvī; gaṅgāsutaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭhaḥ
pareṇa yatnena vigāhya senāṃ; sarvātmanāhaṃ tava rājaputra
icchāmi dātuṃ vijayaṃ sukhaṃ ca; na cātmānaṃ chādaye 'haṃ tavadarthe
ete tu raudrā bahavò mahārathā; yaśasvinaḥ śūratamāḥ kṛtāstrāḥ
ye pāṇḍavānāṃ samare sahāyā; jitaklamāḥ karòdhaviṣaṃ vamanti
te neha śakyāḥ sahasā vijetuṃ; vīryònnaddhāḥ kṛtavairāsa tavayā ca
ahaṃ haya etāna paratiyòtsyāmi rājana; sarvātmanā jīvitaṃ tayajya vīra
raṇe tavārthāya mahānubhāva; na jīvitaṃ rakṣyatamaṃ mamādya
sarvāṃsa tavārthāya sa deva daityā~la; lòkāna daheyaṃ kima u śatrūṃsa taveha
tata pāṇḍavāna yòdhayiṣyāmi rājana; pariyaṃ ca te sarvama ahaṃ kariṣye
śarutvaiva caitata paramapratītò; duryòdhanaḥ parītimanā babhūva
sarvāṇi sainyāni tataḥ parahṛṣṭò; nirgacchatetya āha nṛpāṃśa ca sarvāna
tada ājñayā tāni viniryayura darutaṃ; rathāśvapādātagajāyutāni
paraharṣayuktāni tu tāni rājana; mahānti nānāvidha śastravanti
sathitāni nāgāśvapadātimanti; virejura ājau tava rājana balāni
vṛndaiḥ sathitāśa cāpi susaṃprayuktāśa; cakāśire danti gaṇāḥ samantāta
śastrāstravidbhira naradeva yòdhaira; adhiṣṭhitāḥ sainyagaṇāsa tavadīyāḥ
rathaiśa ca pādātagajāśvasaṃghaiḥ; parayādbhira ājau vidhivata paraṇunnaiḥ
samuddhataṃ vai taruṇārkavarṇaṃ; rajò babhau chādayata sūryaraśmīna
rejuḥ patākā rathadanta saṃsthā; vāteritā bharāmyamāṇāḥ samantāta
nānā raṅgāḥ samare tatra rājana; meghaira yuktā vidyutaḥ khe yathaiva
dhanūṃṣi visphārayatāṃ nṛpāṇāṃ; babhūva śabdasa tumulò 'tighòraḥ
vimathyatò devamahāsuraughaira; yathārṇavasyādi yuge tadānīma
tada ugranādaṃ bahurūpavarṇaṃ; tavātmajānāṃ samudīrṇama eva
babhūva sainyaṃ ripusainyahantṛ; yugāntameghaughanibhaṃ tadānīma
[sa]
athātmajaṃ tava punara gāṅgeyò dhayānama āsthitama
abravīda bharataśreṣṭhaḥ saṃpraharṣakaraṃ vacaḥ
ahaṃ daròṇaśa ca śalyaśa ca kṛtavarmā ca sātvataḥ
aśvatthāmā vikarṇaśa ca sòmadattò 'tha saindhavaḥ
vindānuvindāva āvantyau bāhlikaḥ saha bāhlikaiḥ
tarigartarājaśa ca balī māgadhaśa ca sudurjayaḥ
bṛhadbalaśa ca kausalyaśa citrasenò viviṃśatiḥ
rathāśa ca bahusāhasrāḥ śòbhamānā mahādhvajāḥ
devajāśa ca hayā rājana savārūḍhā hayasādibhiḥ
gajendrāśa ca mahòdvṛttāḥ parabhinnakaraṭā mukhāḥ
padātāśa ca tathā śūrā nānāpraharaṇāyudhāḥ
nānādeśasamutpannāsa tavadarthe yòddhuma udyatāḥ
ete cānye ca bahavasa tavadarthe tayaktajīvitāḥ
devāna api raṇe jetuṃ samarthā iti me matiḥ
avaśyaṃ tu mayā rājaṃsa tava vācyaṃ hitaṃ sadā
aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devaira api sa vāsavaiḥ
vāsudevasahāyāśa ca mahendrasamavikramāḥ
sarvathāhaṃ tu rājendra kariṣye vacanaṃ tava
pāṇḍavāna vā raṇe jeṣye māṃ vā jeṣyanti pāṇḍavāḥ
evama uktvā dadau cāsmai viśalyakaraṇīṃ śubhāma
oṣadhīṃ vīryasaṃpannāṃ viśalyaśa cābhavata tadā
tataḥ parabhāte vimale savenānīkena vīryavāna
avyūhata savayaṃ vayūhaṃ bhīṣmò vayūha viśāradaḥ
maṇḍalaṃ manujaśreṣṭha nānāśastrasamākulama
saṃpūrṇaṃ yòdhamukhyaiśa ca tathā danti padātibhiḥ
rathaira anekasāhasraiḥ samantāta parivāritama
aśvabṛndaira mahadbhiśa ca ṛṣṭitòmaradhāribhiḥ
nāge nāge rathā sapta sapta cāśvā rathe rathe
anva aśvaṃ daśa dhānuṣkā dhānuṣke sapta carmiṇaḥ
evaṃ vayūhaṃ mahārāja tava sainyaṃ mahārathaiḥ
sathitaṃ raṇāya mahate bhīṣmeṇa yudhi pālitama
daśāśvānāṃ sahasrāṇi dantināṃ ca tathaiva ca
rathānāma ayutaṃ cāpi putrāśa ca tava daṃśitāḥ
citrasenādayaḥ śūrā abhyarakṣana pitāmahama
rakṣyamāṇaśa ca taiḥ śūraira gòpyamānāśa ca tena te
saṃnaddhāḥ samadṛśyanta rājānaśa ca mahābalāḥ
duryòdhanasa tu samare daṃśitò rathama āsthitaḥ
vayabhrājata śariyā juṣṭò yathā śakrasa tariviṣṭape
tataḥ śabdò mahāna āsīta putrāṇāṃ tava bhārata
rathagòṣaśa ca tumulò vāditrāṇāṃ ca nisvanaḥ
bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vayūḍhaḥ paratyaṅmukhò yudhi
maṇḍalaḥ sumahāvyūhò durbhedyò 'mitraghātinama
sarvataḥ śuśubhe rājana raṇe 'rīṇāṃ durāsadaḥ
maṇḍalaṃ tu samālòkya vayūhaṃ paramadāruṇama
savayaṃ yudhiṣṭhirò rājā vayūhaṃ vajrama athākaròta
tathā vayūḍheṣva anīkeṣu yathāsthānama avasthitāḥ
rathinaḥ sādinaśa caiva siṃhanādama athānadana
bibhitsavasa tatò vayūhaṃ niryayura yuddhakāṅkṣiṇaḥ
itaretarataḥ śūrāḥ saha sainyāḥ parahāriṇaḥ
bhāradvājò yayau matsyaṃ darauṇiśa cāpi śikhaṇḍinama
savayaṃ duryòdhanò rājā pārṣataṃ samupādravata
nakulaḥ sahadevaśa ca rājana madreśama īyatuḥ
vindānuvindāva āvantyāva irāvantama abhidrutau
sarve nṛpāsa tu samare dhanaṃjayama ayòdhayana
bhīmasenò raṇe yattò hārdikyaṃ samavārayata
citrasenaṃ vikarṇaṃ ca tathā durmarṣaṇaṃ vibhò
ārjuniḥ samare rājaṃsa tava putrāna ayòdhayata
parāgjyòtiṣaṃ maheṣvāsaṃ haiḍimbò rākṣasòttamaḥ
abhidudrāva vegena mattò mattama iva davipama
alambusasa tatò rājana sātyakiṃ yuddhadurmadama
sa sainyaṃ samare karuddhò rākṣasaḥ samabhidravata
bhūriśravā raṇe yattò dhṛṣṭaketuma ayòdhayata
śarutāyuṣaṃ tu rājānaṃ dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ
cekitānasa tu samare kṛpama evānyvayòdhayata
śeṣāḥ paratiyayura yattā bhīmama eva mahārathama
tatò rājasahasrāṇi parivavrura dhanaṃjayama
śaktitòmaranārācagadāparighapāṇayaḥ
arjunò 'tha bhṛśaṃ karuddhò vārṣṇeyama idama abravīta
paśya mādhava sainyāni dhārtarāṣṭrasya saṃyuge
vayūḍhāni vayūha viduṣā gāṅgeyena mahātmanā
yuddhābhikāmāña śūrāṃśa ca paśya mādhava daṃśitāna
tarigartarājaṃ sahitaṃ bharātṛbhiḥ paśya keśava
adyaitāna pātayiṣyāmi paśyatasa te janārdana
ya ime māṃ yaduśreṣṭha yòddhukāmā raṇājire
evama uktvā tu kaunteyò dhanurjyāma avamṛjya ca
vavarṣa śaravarṣāṇi narādhipa gaṇāna parati
te 'pi taṃ parameṣvāsāḥ śaravarṣaira apūrayana
taḍāgama iva dhārābhira yathā parāvṛṣi tòyadā
hāhākārò mahāna āsīta tava sainyaviśāṃ pate
chādyamānau bhṛśaṃ kṛṣṇau śaraira dṛṣṭvā mahāraṇe
devā devarṣayaśa caiva gandharvāśa ca mahòragāḥ
vismayaṃ paramaṃ jagmura dṛṭvā kṛṣṇau tathāgatau
tataḥ karuddhò 'rajunò rājanna aindrama astrama udīrayata
tatrādbhutama apaśyāma vijayasya parākramama
śastravṛṣṭiṃ paraira muktāṃ śaraughaira yada avārayata
na ca tatrāpya anirbhinnaḥ kaśa cida āsīda viśāṃ pate
teṣāṃ rājasahasrāṇāṃ hayānāṃ dantināṃ tathā
davābhyāṃ taribhiḥ śaraiśa cānyāna pārthò vivyādha māriṣa
te hanyamānāḥ pārthena bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yayuḥ
agādhe majjamānānāṃ bhīṣmasa tarātābhavata tadā
āpatadbhisa tu taisa tatra parabhagnaṃ tāvakaṃ balama
saṃcukṣubhe mahārāja vātaira iva mahārṇavaḥ
saṃjaya uvāca
tathā paravṛtte saṃgrāme nivṛtte ca suśarmaṇi
parabhagneṣu ca vīreṣu pāṇḍavena mahātmanā
kaṣubhyamāṇe bale tūrṇaṃ sāgarapratime tava
paratyudyāte ca gāṅgeye tavaritaṃ vijayaṃ parati
dṛṣṭvā duryòdhanò rājana raṇe pārthasya vikramama
tavaramāṇaḥ samabhyetya sarvāṃsa tāna abravīna nṛpāna
teṣāṃ ca paramukhe śūraṃ suśarmāṇaṃ mahābalama
madhye sarvasya sainyasya bhṛśaṃ saṃharṣayana vacaḥ
eṣa bhīṣmaḥ śāṃtanavò yòddhukāmò dhanaṃjayama
sarvātmanā kuruśreṣṭhasa tayaktvā jīvitama ātmanaḥ
taṃ parayāntaṃ parānīkaṃ sarvasainyena bhāratama
saṃyattāḥ samare sarve pālayadhvaṃ pitāmahama
bāḍhama itya evama uktvā tu tānya anīkāni sarvaśaḥ
narendrāṇāṃ mahārāja samājagmuḥ pitāmahama
tataḥ parayātaḥ sahasā bhīṣmaḥ śāṃtanavò 'rajunama
raṇe bhāratama āyāntama āsasāda mahābalama
mahāśvetāśvayuktena bhīma vānaraketunā
mahatā meghanādena rathenāti virājata
samare sarvasainyānāma upayātaṃ dhanaṃjayama
abhavata tumulò nādò bhayāda dṛṣṭvā kirīṭinama
abhīśu hastaṃ kṛṣṇaṃ ca dṛṣṭvādityama ivāparama
madhyaṃdina gataṃ saṃkhye na śekuḥ parativīkṣituma
tathā śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ śavetāśvaṃ śavetakārmukama
na śekuḥ pāṇḍavā daraṣṭuṃ śavetagrahama ivòditama
sa sarvataḥ parivṛtasa tarigartaiḥ sumahātmabhiḥ
bharātṛbhisa tava putraiśa ca tathānyaiśa ca mahārathaiḥ
bhāradvājasa tu samare matsyaṃ vivyādha patriṇā
dhavajaṃ cāsya śareṇājau dhanuśa caikena cicchide
tada apāsya dhanuśa chinnaṃ virāṭò vāhinīpatiḥ
anyada ādatta vegena dhanura bhārasahaṃ dṛḍhama
śarāṃśa cāśīviṣākārāña javalitāna pannagāna iva
daròṇaṃ taribhiḥ paravivyādha caturbhiśa cāsya vājinaḥ
dhavajama ekena vivyādha sārathiṃ cāsya pañcabhiḥ
dhanura ekeṣuṇāvidhyata tatrākrudhyada davijarṣabhaḥ
tasya daròṇò 'vadhīda aśvāña śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
aṣṭābhira bharataśreṣṭha sūtama ekena patriṇā
sa hatāśvāda avaplutya sayandanāda dhatasārathiḥ
āruròha rathaṃ tūrṇaṃ śaṅkhasya rathināṃ varaḥ
tatasa tu tau pitā putrau bhāradvājaṃ rathe sathitau
mahatā śaravarṣeṇa vārayāma āsatura balāta
bhāradvājasa tataḥ karuddhaḥ śarama āśīviṣòpamama
cikṣepa samare tūrṇaṃ śaṅkhaṃ parati janeśvara
sa tasya hṛdayaṃ bhittvā pītvā śòṇitama āhave
jagāma dharaṇiṃ bāṇò lòhitārdrīkṛtacchaviḥ
sa papāta rathāta tūrṇaṃ bhāradvājaśarāhataḥ
dhanusa tayaktvā śarāṃśa caiva pitura eva samīpataḥ
hataṃ savama ātmajaṃ dṛṣṭvā virāṭaḥ parādravada bhayāta
utsṛjya samare daròṇaṃ vayāttānanama ivāntakama
bhāradvājasa tatasa tūrṇaṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūma
dārayāma āsa samare śataśò 'tha sahasraśaḥ
śikhaṇḍya api mahārāja darauṇima āsādya saṃyuge
ājaghāna bharuvòra madhye nārācaisa taribhira āśugaiḥ
sa babhau naraśārdūlò lalāṭe saṃsthitaisa taribhiḥ
śikharaiḥ kāñcanamayaira merusa taribhira ivòcchritaiḥ
aśvatthāmā tataḥ karuddhò nimeṣārdhāca chikhaṇḍinaḥ
sūtaṃ dhavajama athò rājaṃsa turagāna āyudhaṃ tathā
śaraira bahubhira uddiśya pātayāma āsa saṃyuge
sa hatāśvāda avaplutya rathāda vai rathināṃ varaḥ
khaḍgama ādāya niśitaṃ vimalaṃ ca śarāvarama
śayenavada vayacarata karuddhaḥ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ
sa khaḍgasya mahārāja caratasa tasya saṃyuge
nāntaraṃ dadṛśe darauṇisa tada adbhutama ivābhavata
tataḥ śarasahasrāṇi bahūni bharatarṣabha
pareṣayāma āsa samare darauṇiḥ paramakòpanaḥ
tāma āpatantīṃ samare śaravṛṣṭiṃ sudāruṇāma
asinā tīkṣṇadhāreṇa ciccheda balināṃ varaḥ
tatò 'saya vimalaṃ darauṇiḥ śatacandraṃ manòramama
carmācchinada asiṃ cāsya khaṇḍayāma āsa saṃyuge
śitaiḥ subahuśò rājaṃsa taṃ ca vivyādha patribhiḥ
śikhaṇḍī tu tataḥ khaḍgaṃ khaṇḍitaṃ tena sāyakaiḥ
āvidhya vayasṛjata tūrṇaṃ javalantama iva pannagama
tama āpatantaṃ sahasā kālānalasamaprabhama
ciccheda samare darauṇira darśayana pāṇilāghavama
śikhaṇḍinaṃ ca vivyādha śaraira bahubhira āyasaiḥ
śikhaṇḍī tu bhṛśaṃ rājaṃsa tāḍyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ
āruròha rathaṃ tūrṇaṃ mādhavasya mahātmanaḥ
sātyakisa tu tataḥ karuddhò rākṣasaṃ karūrama āhave
alambusaṃ śaraira ghòraira vivyādha balināṃ balī
rākṣasendrasa tatasa tasya dhanuśa ciccheda bhārata
ardhacandreṇa samare taṃ ca vivyādha sāyakaiḥ
māyāṃ ca rākṣasīṃ kṛtvā śaravarṣaira avākirata
tatrādbhutama apaśyāma śaineyasya parākramama
nāsaṃbhramada yata samare vadhyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ
aindrama astraṃ ca vārṣṇeyò yòjayāma āsa bhārata
vijayāda yada anuprāptaṃ mādhavena yaśasvinā
tada astraṃ bhasmasāta kṛtvā māyāṃ tāṃ rākṣasīṃ tadā
alambusaṃ śaraira ghòraira abhyākirata sarvaśaḥ
parvataṃ vāridhārābhiḥ parāvṛṣīva balāhakaḥ
tata tathā pīḍitaṃ tena mādhavena mahātmanā
paradudrāva bhayāda rakṣò hitvā sātyakima āhave
tama ajeyaṃ rākṣasendraṃ saṃkhye maghavatā api
śaineyaḥ parāṇadaja jitvā yòdhānāṃ tava paśyatāma
nayahanata tāvakāṃśa cāpi sātyakiḥ satyavikramaḥ
niśitaira bahubhira bāṇaisa te 'daravanta bhayārditāḥ
etasminna eva kāle tu darupadasyātmajò balī
dhṛṣṭadyumnò mahārāja tava putraṃ janeśvarama
chādayāma āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
saṃchādyamānò viśikhaira dhṛṣṭadyumnena bhārata
vivyathe na ca rājendra tava putrò janeśvaraḥ
dhṛṣṭadyumnaṃ ca samare tūrṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ
ṣaṣṭyā ca tariṃśatā caiva tada adbhutama ivābhavata
tasya senāpatiḥ karuddhò dhanuśa ciccheda māriṣa
hayāṃśa ca caturaḥ śīghraṃ nijaghāna mahārathaḥ
śaraiśa cainaṃ suniśitaiḥ kaṣipraṃ vivyādha saptabhiḥ
sa hatāśvāna mahābāhura avaplutya rathāda balī
padātira asima udyamya parādravata pārṣataṃ parati
śakunisa taṃ samabhyetya rājagṛddhī mahābalaḥ
rājānaṃ sarvalòkasya rathama āròpayata savakama
tatò nṛpaṃ parājitya pārṣataḥ paravīrahā
nayahanata tāvakaṃ sainyaṃ vajrapāṇira ivāsurama
kṛtavarmā raṇe bhīmaṃ śaraira ārcchana mahārathama
paracchādayāma āsa ca taṃ mahāmeghò raviṃ yathā
tataḥ parahasya samare bhīmasenaḥ paraṃtapaḥ
pareṣayāma āsa saṃkruddhaḥ sāyakāna kṛtavarmaṇe
taira ardyamānò 'tirathaḥ sātvataḥ śastrakòvidaḥ
nākampata mahārāja bhīmaṃ cārchaca chitaiḥ śaraiḥ
tasyāśvāṃśa caturò hatvā bhīmasenò mahābalaḥ
sārathiṃ pātayāma āsa dhavajaṃ ca supariṣkṛtama
śaraira bahuvidhaiśa cainama ācinòta paravīharā
śakalīkṛtasarvāṅgaḥ śavāvidvata samadṛśyata
hatāśvāta tu rathāta tūrṇaṃ vṛṣakasya rathaṃ yayau
sayālasya te mahārāja tava putrasya paśyataḥ
bhīmasenò 'pi saṃkruddhasa tava sainyama upādravata
nijaghāna ca saṃkruddhò daṇḍapāṇira ivāntakaḥ
[dhṛ]
bahūnīha vicitrāṇi davairathāni sama saṃjaya
pāṇḍūnāṃ māmakaiḥ sārdhama aśrauṣaṃ tava jalpataḥ
na caiva māmakaṃ kaṃ cida dhṛṣṭaṃ śaṃsasi saṃjaya
nityaṃ pāṇḍusutāna hṛṣṭāna abhagnāṃśa caiva śaṃsasi
jīyamānāna vimanasò māmakāna vigataujasaḥ
vadase saṃyuge sūta diṣṭama etada asaṃśayama
[sa]
yathāśakti yathòtsāhaṃ yuddhe ceṣṭanti tāvakāḥ
darśayānāḥ paraṃ śaktyā pauruṣaṃ puruṣarṣabha
gaṅgāyāḥ suranadyā vai savādu bhūtaṃ yathòdakama
mahòdadhi guṇābhyāsāla lavaṇatvaṃ nigacchati
tathā tata pauruṣaṃ rājaṃsa tāvakānāṃ mahātmanāma
parāpya pāṇḍusutāna vīrāna vayarthaṃ bhavati saṃyuge
ghaṭamānāna yathāśakti kurvāṇāna karma duṣkarama
na dòṣeṇa kuruśreṣṭha kauravāna gantuma arhasi
tavāparādhāta sumahāna saputrasya viśāṃ pate
pṛthivyāḥ parakṣayò ghòrò yama rāṣṭravivardhanaḥ
ātmadòṣāta samutpannaṃ śòcituṃ nārhase nṛpa
na hi rakṣanti rājānaḥ sarvārthāna nāpi jīvitama
yuddhe sukṛtināṃ lòkāna icchantò vasudhādhipāḥ
camūṃ vigāhya yudhyante nityaṃ savargaparāyaṇāḥ
pūrvāhṇe tu mahārāja parāvartata janakṣayaḥ
tana mamaikamanā bhūtvā śṛṇu devāsuròpamama
āvantyau tu maheṣvāsau mahātmānau mahābalau
irāvantama abhiprekṣya sameyātāṃ raṇòtkaṭau
teṣāṃ paravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama
irāvāṃsa tu susaṃkruddhò bharātarau devarūpiṇau
vivyādha niśitaisa tūrṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
tāva enaṃ paratyavidhyetāṃ samare citrayòdhinau
yudhyatāṃ hi tathā rājana viśeṣò na vayadṛśyata
yatatāṃ śatrunāśāya kṛtapratikṛtaiṣiṇāma
irāvāṃsa tu tatò rājanna anuvindasya sāyakaiḥ
caturbhiśa caturò vāhāna anayada yamasādanama
bhallābhyāṃ ca sutīkṣṇābhyāṃ dhanuḥ ketuṃ ca māriṣa
ciccheda samare rājaṃsa tada adbhutama ivābhavata
tayaktvānuvindò 'tha rathaṃ vindasya rathama āsthitaḥ
dhanura gṛhītvā navamaṃ bhārasādhanama uttamama
tāva ekasthau raṇe vīrāva āvantyau rathināṃ varau
śarāna mumucatusa tūrṇama irāvati mahātmani
tābhyāṃ muktā mahāvegāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ
divākarapathaṃ parāpya chādayāma āsura ambarama
irāvāṃsa tu tataḥ karuddhò bharātarau tau mahārathau
vavarṣa śaravarṣeṇa sārathiṃ cāpya apātayata
tasmina nipatite bhūmau gatasattve 'tha sārathau
rathaḥ paradudrāva diśaḥ samudbhrānta hayasa tataḥ
tau sa jitvā mahārāja nāgarājasutā sutaḥ
pauruṣaṃ khayāpayaṃsa tūrṇaṃ vayadhamata tava vāhinīma
sā vadhyamānā samare dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ
vegāna bahuvidhāṃśa cakre viṣaṃ pītveva mānavaḥ
haiḍimbò rākṣasendrasa tu bhagadattaṃ samādravata
rathenādityavarṇena sa dhavajena mahābalaḥ
tataḥ parāgjyòtiṣò rājā nāgarājaṃ samāsthitaḥ
yathā vajradharaḥ pūrvaṃ saṃgrame tārakāmaye
tatara devāḥ sa gandharvā ṛṣayaśa ca samāgatāḥ
viśeṣaṃ na sama vividura haiḍimba bhagadattayòḥ
yathā surapatiḥ śakrasa tarāsayāma āsa dānavāna
tathaiva samare rājaṃsa tarāsayāma āsa pāṇḍavāna
tena vidrāvyamāṇāsa te pāṇḍavāḥ sarvatòdiśama
tarātāraṃ nābhyavindanta saveṣva anīkeṣu bhārata
bhaimaseniṃ rathasthaṃ tu tatrāpaśyāma bhārata
śeṣā vimanasò bhūtvā parādravanta mahārathāḥ
nivṛtteṣu tu pāṇḍūnāṃ punaḥ sainyeṣu bhārata
āsīna niṣṭānakò ghòrasa tava sainyeṣu saṃyuge
ghaṭòtkacasa tatò rājana bhagadattaṃ mahāraṇe
śaraiḥ paracchādayāma āsa meruṃ girima ivāmbudaḥ
nihatya tāña śarāna rājā rākṣasasya dhanuścyutāna
bhaimaseniṃ raṇe tūrṇaṃ sarvamarmasva atāḍayata
sa tāḍyamānò bahubhiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
na vivyathe rākṣasendrò bhidyamāna ivācalaḥ
tasya parāgjyòtiṣaḥ karuddhasa tòmarāna sa caturdaśa
pareṣayāma āsa samare tāṃśa ca ciccheda rākṣasaḥ
sa tāṃśa chittvā mahābāhusa tòmarāna niśitaiḥ śaraiḥ
bhagadattaṃ ca vivyādha saptatyā kaṅkapatribhiḥ
tataḥ parāgjyòtiṣò rājana parahasanna iva bhārata
tasyāśvāṃśa caturaḥ saṃkhye pātayāma āsa sāyakaiḥ
sa hatāśve rathe tiṣṭhana rākṣasendraḥ paratāpavāna
śaktiṃ cikṣepa vegena parāgjyòtiṣa gajaṃ parati
tāma āpatantīṃ sahasā hemadaṇḍāṃ suvegināma
taridhā ciccheda nṛpatiḥ sā vayakīryata medinīma
śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā haiḍimbaḥ parādravada bhayāta
yathendrasya raṇāta pūrvaṃ namucira daitya sattamaḥ
taṃ vijitya raṇe śūraṃ vikrāntaṃ khayātapauruṣama
ajeyaṃ samare rājana yamena varuṇena ca
pāṇḍavīṃ samare senāṃ saṃmamarda sa kuñjaraḥ
yathā vanagajò rājana mṛdgaṃśa carati padminīma
madreśvarasa tu samare yamābhyāṃ saha saṃgataḥ
savasrīyau chādayāṃ cakre śaraughaiḥ pāṇḍunandanau
sahadevasa tu samare mātulaṃ vīkṣya saṃgatama
avārayaca charaugheṇa meghò yadvada divākarama
chādyamānaḥ śaraugheṇa hṛṣṭarūpatarò 'bhavata
tayòśa cāpya abhavata parītira atulā mātṛkāraṇāta
tataḥ parahasya samare nakulasya mahārathaḥ
aśvāna vai caturò rājaṃśa caturbhiḥ sāyakòttamaiḥ
pareṣayāma āsa samare yamasya sadanaṃ parati
hayāśvāta tu rathāta tūrṇama avaplutya mahārathaḥ
āruròha tatò hānaṃ bharātura eva yaśasvinaḥ
ekasthau tu raṇe śūrau dṛḍhe vikṣipya kārmuke
madrarājarathaṃ karuddhau chādayāma āsatuḥ kaṣaṇāta
sa cachādyamānò bahubhiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
savasrīyābhyāṃ naravyāghrò nākampata yathācalaḥ
parahasanna iva tāṃ cāpi śaravṛṣṭiṃ jaghāna ha
sahadevasa tataḥ karuddhaḥ śarama udyamya vīryavāna
madrarājama abhiprekṣya pareṣayāma āsa bhārata
sa śaraḥ pareṣitasa tena garutmāna iva vegavāna
madrarājaṃ vinirbhidya nipapāta mahītale
sa gāḍhaviddhò vayathitò rathòpasthe mahārathaḥ
niṣasāda mahārāja kaśmalaṃ ca jagāma ha
taṃ visaṃjñaṃ nipatitaṃ sūtaḥ saṃprekṣya saṃyuge
apòvāha rathenājau yamābhyāma abhipīḍitama
dṛṭṣvā madreśvara rathaṃ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhama
sarve vimanasò bhūtvā nedama astītya acintayana
nirjitya mātulaṃ saṃkhye mādrīputrau mahārathau
dadhmatura muditau śaṅkhau siṃhanādaṃ vinedatuḥ
abhidudruvatura hṛṣṭau tava sainyaṃ viśāṃ pate
yathā daitya camūṃ rājanna indròpendrāva ivāmarau
[sa]
tatò yudhiṣṭhirò rājā madhyaṃ parāpte divākare
śarutāyuṣama abhiprekṣya còdayāma āsa vājinaḥ
abhyadhāvata tatò rājā śarutāyuṣama ariṃdamama
vinighnana sāyakaisa tīkṣṇaira navabhira nataparvabhiḥ
sa saṃvārya raṇe rājā pareṣitāna dharmasūnunā
śarāna sapta maheṣvāsaḥ kaunteyāya samarpayata
te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śòṇitama āhave
asūna iva vicinvantò dehe tasya mahātmanaḥ
pāṇḍavasa tubhṛśaṃ viddhasa tena rājñā mahātmanā
raṇe varāhakarṇena rājānaṃ hṛdi vivyadhe
athāpareṇa bhallena ketuṃ tasya mahātmanaḥ
rathaśreṣṭhò rathāta tūrṇaṃ bhūmau pārthò nayapātayata
ketuṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā śarutāyuḥ sa tu pārthivaḥ
pāṇḍavaṃ viśikhaisa tīkṣṇai rājana vivyādha saptabhiḥ
tataḥ karòdhāta parajajvāla dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ
yathā yugānte bhūtāni dhakṣyanna iva hutāśanaḥ
karuddhaṃ tu pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā devagandharvarākṣasaḥ
paravivyathura mahārāja vayākulaṃ cāpya abhūja jagata
sarveṣāṃ caiva bhūtānāma idama āsīna manògatama
tarī~la lòkāna adya saṃkruddhò nṛpò 'yaṃ dhakṣyatīti vai
ṛṣayaśa caiva devāśa ca cakruḥ savastyayanaṃ mahata
lòkānāṃ nṛpa śāntya arthaṃ karòdhite pāṇḍave tadā
sa ca karòdhasamāviṣṭaḥ sṛkkiṇī parilelihana
dadhārātma vapura ghòraṃ yugāntādityasaṃnibhama
tataḥ sarvāṇi sainyāni tāvakāni viśāṃ pate
nirāśānya abhavaṃsa tatra jīvitaṃ parati bhārata
sa tu dhairyeṇa taṃ kòpaṃ saṃnivārya mahāyaśāḥ
śarutāyuṣaḥ paraciccheda muṣṭideśe mahada dhanuḥ
athainaṃ chinnadhanvānaṃ nārācena satanāntare
nirbibheda raṇe rājā sarvasainyasya paśyataḥ
sa tavaraṃ caraṇe rājaṃsa tasya vāhāna mahātmanaḥ
nijaghāna śaraiḥ kaṣipraṃ sūtaṃ ca sumahābalaḥ
hatāśvaṃ tu rathaṃ tayaktvā dṛṣṭvā rājñasa tu pauruṣama
vipradudrāva vegena śarutāyuḥ samare tadā
tasmiña jite maheṣvāse dharmaputreṇa saṃyuge
duryòdhana balaṃ rājana sarvama āsīta parāṅmukhama
etata kṛtvā mahārāja dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ
vayāttānanò yathākālasa tava sainyaṃ jaghāna ha
cekitānasa tu vārṣṇeyò gautamaṃ rathināṃ varama
parekṣatāṃ sarvasainyānāṃ chādayāma āsa sāyakaiḥ
saṃnivārya śarāṃsa tāṃsa tu kṛpaḥ śāradvatò yudhi
cekitānaṃ raṇe yattaṃ rājana vivyādha patribhiḥ
athāpareṇa bhallena dhanuśa ciccheda māriṣa
sārathiṃ cāsya samare kaṣiprahastò nayapātayata
hayāṃśa cāsyāvadhīda rājanna ubhau ca pārṣṇisārathī
sò 'vaplutya rathāta tūrṇaṃ gadāṃ jagrāha sātvataḥ
sa tayā vīra ghātinyā gadayā gadināṃ varaḥ
gautamasya hayāna hatvā sārathiṃ ca nayapātayata
bhūmiṣṭhò gautamasa tasya śarāṃśa cikṣepa ṣòḍaśa
te śarāḥ sātvataṃ bhittvā parāviśanta dharātalama
cekitānasa tataḥ karuddhaḥ punaśa cikṣepa tāṃ gadāma
gautamasya vadhākāṅkṣī vṛtrasyeva puraṃdaraḥ
tāma āpatantīṃ vimalāma aśmagarbhāṃ mahāgadāma
śaraira anekasāhasraira vārayāma āsa gautamaḥ
cekitānasa tataḥ khaḍgaṃ kòśāda uddhṛtya bhārata
lāghavaṃ parama āsthāya gautamaṃ samupādravata
gautamò 'pi dhanusa tayaktvā paragṛhyāsiṃ susaṃśitama
vegena mahatā rājaṃśa cekitānama upādravata
tāva ubhau balasaṃpannau nistriṃśavaradhāriṇau
nistriṃśābhyāṃ sutīkṣṇābhyāma anyònyaṃ saṃtatakṣatuḥ
nistriṃśavegābhihatau tatasa tau puruṣarṣabhau
dharaṇīṃ samanuprāptau sarvabhūtaniṣevitāma
mūrchayābhiparītāṅgau vayāyāmena ca mòhitau
tatò 'bhayadhāvada vegena karakarṣaḥ suhṛta tayā
cekitānaṃ tathā bhūtaṃ dṛṣṭvā samaradurmadama
rathama āròpayaca cainaṃ sarvasainyasya paśyataḥ
tathaiva śakuniḥ śūraḥ sayālasa tava viśāṃ pate
āròpayada rathaṃ tūrṇaṃ gautamaṃ rathināṃ varama
saumadattiṃ tathā karuddhò dhṛṣṭaketura mahābalaḥ
navatyā sāyakaiḥ kaṣipraṃ rājana vivyādha vakṣasi
saumadattira uraḥsthaira taira bhṛśaṃ bāṇaira aśòbhata
madhyaṃ dine mahārāja raśmibhisa tapanò yathā
bhūriśravāsa tu samare dhṛṣṭaketuṃ mahārathama
hatasūta hayaṃ cakre virathaṃ sāyakòttamaiḥ
virathaṃ cainama ālòkya hatāśvaṃ hatasārathima
mahatā śaravarṣeṇa chādayāma āsa saṃyuge
sa ca taṃ rathama utsṛjya dhṛṣṭaketura mahāmanāḥ
āruròha tatò yānaṃ śatānīkasya māriṣa
citrasenò vikarṇaśa ca rājana durmarṣaṇasa tathā
rathinò hemasaṃnāhāḥ saubhadrama abhidudruvuḥ
abhimanyòsa tatasa taisa tu ghòraṃ yuddhama avartata
śarīrasya yathā rājana vātapitta kaphaisa taribhiḥ
virathāṃsa tava putrāṃsa tu kṛtvā rājana mahāhave
na jaghāna naravyāghraḥ samarana bhīma vacasa tadā
tatò rājñāṃ bahuśataira gajāśvarathayāyibhiḥ
saṃvṛtaṃ samare bhīṣmaṃ devaira api durāsadama
parayāntaṃ śīghrama udvīkṣya paritrātuṃ sutāṃsa tava
abhimanyuṃ samuddiśya bālama ekaṃ mahārathama
vāsudevama uvācedaṃ kaunteyaḥ śavetavāhanaḥ
còdayāśvāna hṛṣīkeśa yatraite bahulā rathāḥ
ete hi bahavaḥ śūrā kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ
yathā na hanyura naḥ senāṃ tathā mādhava còdaya
evama uktaḥ sa vārṣṇeyaḥ kaunteyenāmitaujasā
rathaṃ śavetahayaira yuktaṃ pareṣayāma āsa saṃyuge
niṣṭānakò mahāna āsīta tava sainyasya māriṣa
yada arjuna raṇe karuddhaḥ saṃyātasa tāvakāna parati
samāsādya tu kaunteyò rājñasa tāna bhīṣmarakṣiṇaḥ
suśarmāṇama athò rājanna idaṃ vacanama abravīta
jānāmi tavāṃ yudhi śareṣṭhama atyantaṃ pūrvavairiṇama
paryāyasyādya saṃprāptaṃ phalaṃ paśya sudāruṇama
adya te darśayiṣyāmi pūrvapretāna pitāmahāna
evaṃ saṃjalpatasa tasya bībhatsòḥ śatrughātinaḥ
śarutvāpi paruṣaṃ vākyaṃ suśarmā rathayūthapaḥ
na caivama abravīta kiṃ cica chubhaṃ vā yadi vāśubhama
abhi gatvārjunaṃ vīraṃ rājabhira bahubhira vṛtaḥ
purastāta pṛṣṭhataśa caiva pārśvataśa caiva sarvataḥ
parivāryārjunaṃ saṃkhye tava putraiḥ sahānagha
śaraiḥ saṃchādayāma āsa meghaira iva divākarama
tataḥ paravṛttaḥ sumahāna saṃgrāmaḥ śòṇitòdakaḥ
tāvakānāṃ ca samare pāṇḍavānāṃ ca bhārata
[sa]
sa tudyamānasa tu śaraira dhanaṃjayaḥ; padā hatò nāga iva śavasana balī
bāṇena bāṇena mahārathānāṃ; ciccheda cāpāni raṇe parasahya
saṃchidya cāpāni ca tāni rājñāṃ; teṣāṃ raṇe vīryavatāṃ kaṣaṇena
vivyādha bāṇaira yugapana mahātmā; niḥśeṣatāṃ teṣva atha manyamānaḥ
nipetura ājau rudhirapradigdhāsa; te tāḍitāḥ śakrasutena rājana
vibhinnagātrāḥ patitòttamāṅgā; gatāsavaśa chinnatanutra kāyāḥ
mahīṃ gatāḥ pārtha balābhibhūtā; vicitrarūpā yugapada vineśuḥ
dṛṣṭvā hatāṃsa tāna yudhi rājaputrāṃsa; tarigartarājaḥ parayayau kaṣaṇena
teṣāṃ rathānāma atha pṛṣṭhagòpā; davātriṃśada anye 'bayapatanta pārthama
tathaiva te saṃparivārya vārthaṃ; vikṛṣya cāpāni mahāravāṇi
avīvṛṣana bāṇamahaughavṛṣṭyā; yathā giriṃ tòyadharā jalaughaiḥ
saṃpīḍya mānasa tu śaraughavṛṣṭyā; dhanaṃjayasa tāna yudhi jātaròṣaḥ
ṣaṣṭyā śaraiḥ saṃyati tailadhautaira; jaghāna tāna apya atha pṛṣṭhagòpāna
ṣaṣṭiṃ rathāṃsa tāna avajitya saṃkhye; dhanaṃjayaḥ parītamanā yaśasvī
athātvarada bhīṣma vadhāya jiṣṇura; balāni rājñāṃ samare nihatya
tarigartarājò nihatāna samīkṣya; mahārathāṃsa tāna atha bandhuvargāna
raṇe puraskṛtya narādhipāṃsa tāña; jagāma pārthaṃ tavaritò vadhāya
abhidrutaṃ cāstrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ; dhanaṃjayaṃ vīkṣya śikhaṇḍimukhyāḥ
abhyudyayusa te śitaśastrahastā; rirakṣiṣantò rathama arjunasya
pārthò 'pi tāna āpatataḥ samīkṣya; tarigartarājñā sahitāna nṛvīrāna
vidhvaṃsayitvā samare dhanuṣmāna; gāṇḍīvamuktaira niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ
bhīṣmaṃ yiyāsura yudhi saṃdadarśa; duryòdhanaṃ saindhavādīṃśa ca rājñaḥ
āvārayiṣṇūna abhisaṃprayāya; muhūrtama āyòdhya balena vīraḥ
utsṛjya rājānama anantavīryò; jayadrathādīṃśa ca nṛpāna mahaujāḥ
yayau tatò bhīmabalò manasvī; gāṅgeyama ājau śaracāpa pāṇiḥ
yudhiṣṭhiraśa cògrabalò mahātmā; samāyayau tavaritò jātakòpaḥ
madrādhipaṃ samabhityajya saṃkhye; savabhāgama āptaṃ tama ananta kīrtiḥ
sārdhaṃ sa mādrī suta bhīmasenaira; bhīṣmaṃ yayau śāṃtanavaṃ raṇāya
taiḥ saṃprayuktaḥ sa mahārathāgryaira; gaṅgāsutaḥ samare citrayòdhī
na vivyathe śāṃtanavò mahātmā; samāgataiḥ pāṇḍusutaiḥ samastaiḥ
athaitya rājā yudhi satyasaṃdhò; jayadrathò 'tayugra balò manasvī
ciccheda cāpāni mahārathānāṃ; parasahya teṣāṃ dhanuṣā vareṇa
yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenaṃ yamau ca; pārthaṃ tathā yudhi saṃjātakòpaḥ
duryòdhanaḥ karòdhaviṣò mahātmā; jaghāna bāṇaira anala parakāśaiḥ
kṛpeṇa śalyena śalena caiva; tathā vibhò citrasenena cājau
viddhāḥ śaraisa te 'tivivṛddhakòpaira; devā yathā daitya gaṇaiḥ sametaiḥ
chinnāyudhaṃ śāṃtanavena rājā; śikhaṇḍinaṃ parekṣya ca jātakòpaḥ
ajātaśatruḥ samare mahātmā; śikhaṇḍinaṃ karuddha uvāca vākyama
uktvā tathā tavaṃ pitura agratò māma; ahaṃ haniṣyāmi mahāvrataṃ tama
bhīṣmaṃ śaraughaira vimalārka varṇaiḥ; satyaṃ vadāmīti kṛtā paratijñā
tavayā na caināṃ saphalāṃ karòṣi; devavrataṃ yana na nihaṃsi yuddhe
mithyāpratijñò bhava mā nṛvīra; rakṣasva dharmaṃ ca kulaṃ yaśaśa ca
parekṣasva bhīṣmaṃ yudhi bhīmavegaṃ; sarvāṃsa tapantaṃ mama sainyasaṃghāna
śaraughajālaira atitigma tejaiḥ; kālaṃ yathā mṛtyukṛtaṃ kaṣaṇena
nikṛttacāpaḥ samarānapekṣaḥ; parājitaḥ śāṃtanavena rājñā
vihāya bandhūna atha sòdarāṃśa ca; kava yāsyase nānurūpaṃ tavedama
dṛṣṭvā hi bhīṣmaṃ tama anantavīryaṃ; bhagnaṃ ca sainyaṃ daravamāṇama evama
bhītò 'si nūnaṃ darupadasya putra; tathā hi te mukhavarṇò 'parahṛṣṭaḥ
ājñāyamāne 'pi dhanaṃjayena; mahāhave saṃprasakte nṛvīra
kathaṃ hi bhīṣmāta parathitaḥ pṛthivyāṃ; bhayaṃ tavama adya parakaròṣi vīra
sa dharmarājasya vacò niśamya; rūkṣākṣaraṃ vipralāpānubaddhama
paratyādeśaṃ manyamānò mahātmā; paratatvare bhīṣma vadhāya rājana
tama āpatantaṃ mahatā javena; śikhaṇḍinaṃ bhīṣmama abhidravantama
āvārayāma āsa hi śalya enaṃ; śastreṇa ghòreṇa sudurjayena
sa cāpi dṛṣṭvā samudīryamāṇama; astraṃ yugāntāgnisamaprabhāvama
nāsau vayamuhyada darupadasya putrò; rājana mahendrapratimaprabhāvaḥ
tasthau ca tatraiva mahādhanuṣmāña; śaraisa tada astraṃ paratibādhamānaḥ
athādade vāruṇama anyada astraṃ; śikhaṇḍya athògraṃ paratighātāya tasya
tada astrama astreṇa vidāryamāṇaṃ; savasthāḥ surā dadṛśuḥ pārthivāśa ca
bhīṣmaṃ tu rājana samare mahātmā; dhanuḥ sucitraṃ dhavajama eva cāpi
chittvānadata pāṇḍusutasya vīrò; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ
tataḥ samutsṛjya dhanuḥ sa bāṇaṃ; yudhiṣṭhiraṃ vīkṣya bhayābhibhūtama
gadāṃ paragṛhyābhipapāta saṃkhye; jayadrathaṃ bhīmasenaḥ padātiḥ
tama āpatantaṃ mahatā javena; jayadrathaḥ sagadaṃ bhīmasenama
vivyādha ghòraira yamadaṇḍakalpaiḥ; śitaiḥ śaraiḥ pañcaśataiḥ samantāta
acintayitvā sa śarāṃsa tarasvī; vṛkòdaraḥ karòdhaparīta cetāḥ
jaghāna vāhāna samare samastāna; āraṭṭajāna sindhurājasya saṃkhye
tatò 'bhivīkṣyāpratima parabhāvasa; tavātmajasa tavaramāṇò rathena
abhyāyayau bhīmasenaṃ nihantuṃ; samudyatāstraḥ surarājakalpaḥ
bhīmò 'paya athainaṃ sahasā vinadya; paratyaudyayau gadayā tarjamānaḥ
samudyatāṃ tāṃ yamadaṇḍakalpāṃ; dṛṣṭvā gadāṃ te kuravaḥ samantāta
vihāya sarve tava putrama ugraṃ pātaṃ; gadāyāḥ parihartu kāmāḥ
apakrāntāsa tumule saṃvimarde; sudāruṇe bhārata mòhanīye
amūḍha cetāsa tava atha citrasenò; mahāgadāma āpatantīṃ nirīkṣya
rathaṃ samutsṛjya padātira ājau; paragṛhya khaḍgaṃ vimalaṃ ca carma
avaplutaḥ siṃha ivācalāgrāña; jagāma cānyaṃ bhuvi bhūmideśama
gadāpi sā parāpya rathaṃ sucitraṃ; sāśvaṃ sasūtaṃ vinihatya saṃkhye
jagāma bhūmiṃ javalitā mahòlkā; bharaṣṭāmbarāda gāma iva saṃpatantī
āścaryabhūtaṃ sumahata tavadīyā; dṛṣṭvaiva tada bhārata saṃprahṛṣṭāḥ
sarve vineduḥ sahitāḥ samantāta; pupūjire tava putraṃ sa sainyāḥ
[sa]
virathaṃ taṃ samāsādya citrasenaṃ manasvinama
rathama āròpayāma āsa vikarṇasa tanayasa tava
tasmiṃsa tathā vartamāne tumule saṃkule bhṛśama
bhīṣmaḥ śāṃtanavasa tūrṇaṃ yudhiṣṭhirama upādravata
tataḥ sarathanāgāśvāḥ samakampanta sṛñjayāḥ
mṛtyòra āsyama anuprāptaṃ menire ca yudhiṣṭhirama
yidhiṣṭhirò 'pi kauravya yamābhyāṃ sahitaḥ parabhuḥ
maheṣvāsaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yayau
tataḥ śarasahasrāṇi paramuñcana pāṇḍavò yudhi
bhīṣmaṃ saṃchādayāma āsa yathā meghò divākarama
tena samyaka paraṇītāni śarajālāni bhārata
patijagrāha gāṅgeyaḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ
tathaiva śarajālāni bhīṣmeṇāstāni māriṣa
ākāśe samadṛśyanta khagamānāṃ varajā iva
nimeṣārdhāca ca kauneyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavò yudhi
adṛśyaṃ samare cakre śarajālena bhāgaśaḥ
tatò yudhiṣṭhirò rājā kauravyasya mahātmanaḥ
nārācaṃ pareṣayāma āsa karuddha āśīviṣòpamama
asaṃprāptaṃ tatasa taṃ tu kaṣurapreṇa mahārathaḥ
ciccheda samare rājana bhīṣmasa tasya dhanuścyutama
taṃ tu chittvā raṇe bhīṣmò nārācaṃ kālasaṃmitama
nijaghne kauravendrasya hayāna kāñcanabhūṣaṇāna
hatāśvaṃ tu rathaṃ tayaktvā dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ
āruròha rathaṃ tūrṇaṃ nakulasya mahātmanaḥ
yamāva api susaṃkruddhaḥ samāsādya raṇe tadā
śaraiḥ saṃchādayāma āsa bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ
tau tu dṛṣṭvā mahārāja bhīṣmabāṇaprapīḍitau
jagāmātha parāṃ cintāṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā
tatò yudhiṣṭhirò vaśyāna rājñasa tāna samacòdayata
bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ sarve nihateti suhṛdgaṇāna
tatasa te pārthivāḥ sarve śarutvā pārthasya bhāṣitama
mahatā rathavaṃśena parivavruḥ pitāmahama
sa samantāta parivṛtaḥ pitā devavratasa tava
cikrīda dhanuṣā rājana pātayānò mahārathāna
taṃ carantaṃ raṇe pārthā dadṛśuḥ kauravaṃ yudhi
mṛgamadhyaṃ paraviśyeva yathā siṃhaśiśuṃ vane
tarjayānaṃ raṇe śūrāṃsa tarāsayānaṃ ca sāyakaiḥ
dṛṣṭvā taresura mahārāja siṃhaṃ mṛgagaṇā iva
raṇe bharata siṃhasya dadṛśuḥ kaṣatriyā gatima
agnera vāyusahāyasya yathā kakṣaṃ didhakṣataḥ
śirāṃsi rathināṃ bhīṣmaḥ pātayāma āsa saṃyuge
tālebhya iva pakvāni phalāni kuśalò naraḥ
patadbhiśa ca mahārāja śiròbhira dharaṇītale
babhūva tumulaḥ śabdaḥ patatāma aśmanāma iva
tasmiṃsa tu tumule yuddhe vartamāne sudāruṇe
sarveṣāma eva sainyānāma āsīda vayatikarò mahāna
bhinneṣu teṣu vayūheṣu kaṣatriyā itaretarama
ekama ekaṃ samāhūya yuddhāyaivòpatasthire
śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmahama
abhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta
anādṛtya tatò bhīṣmasa taṃ śikhaṇḍinama āhave
parayayau sṛñjayāna karuddhaḥ satrītvaṃ cintya śikhaṇḍinaḥ
sṛñjayāsa tu tatò hṛṣṭā dṛṣṭvā bhīṣmaṃ mahārathama
siṃhanādāna bahuvidhāṃśa cakruḥ śaṅkhavimiśritāna
tataḥ paravavṛte yuddhaṃ vayatiṣakta rathadvipama
aparāṃ diśama āsthāya sathite savitari parabhò
dhṛṣṭadyumnò 'tha pāñcālyaḥ sātyakiśa ca mahārathaḥ
pīḍayantau bhṛśaṃ sainyaṃ śaktitòmaravṛṣṭibhiḥ
śastraiśa ca bahubhī rājaña jaghnatusa tāvakāna raṇe
te hanyamānāḥ samare tāvakāḥ puruṣarṣabha
āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā na tayajanti sama saṃyugama
yathòtsāhaṃ ca samare jaghnura lòkaṃ mahārathāḥ
tatrākrandò mahāna āsīta tāvakānāṃ mahātmanāma
vadhyatāṃ samare rājana pārṣatena mahātmanā
taṃ śarutvā ninadaṃ ghòraṃ tāvakānāṃ mahārathau
vindānuvindāva āvantyau pārṣataṃ patyupasthitau
tau tasya turagāna hatvā tavaramāṇau mahārathau
chādayāma āsatura ubhau śaravarṣeṇa pārṣatama
avaplutyātha pāñcālyò rathāta tūrṇaṃ mahābalaḥ
āruròha rathaṃ tūrṇaṃ sātyakeḥ sumahātmanaḥ
tatò yudhiṣṭhirò rājā mahatyā senayā vṛtaḥ
āvantyau samare karuddhāva abhyayāta sa paraṃtapau
tathaiva tava putrò 'pi sarvòdyògena māriṣa
vindānuvindāva āvantyau parivāryòpatasthivāna
arjunaśa cāpi saṃkruddhaḥ kaṣatriyāna kaṣatriyarṣabha
ayòdhayata saṃgrāme varja pāṇira ivāsurāna
daròṇaśa ca samare karuddhaḥ putrasya pariyakṛta tava
vayadhamata sarvapāñcālāṃsa tūlarāśima ivānalaḥ
duryòdhana purògāsa tu putrāsa tava viśāṃ pate
parivārya raṇe bhīṣmaṃ yuyudhuḥ pāṇḍavaiḥ saha
tatò duryòdhanò rājā lòhitāyati bhāskare
abravīta tāvakāna sarvāṃsa tavaradhvama iti bhārata
yudhyatāṃ tu tathā teṣāṃ kurvatāṃ karma duṣkarama
astaṃ girima athārūḍhe na parakāśati bhāskare
parāvartata nadī ghòrā śòṇitaughataraṅgiṇī
gòmāyugaṇasaṃkīrṇā kaṣaṇena rajanī mukhe
śivābhira aśivābhiśa ca ruvadbhira bhairavaṃ ravama
ghòrama āyòdhanaṃ jajñe bhūtasaṃgha samākulama
rākṣasāśa ca piśācāśa ca tathānye piśitāśanāḥ
samantatò vayadṛśyanta śataśò 'tha sahasraśaḥ
arjunò 'tha suśarmādīna rājñasa tāna sapadānugāna
vijitya pṛtanā madhye yayau savaśibiraṃ parati
yudhiṣṭhirò 'pi kauravyò bharātṛbhyāṃ sahitasa tadā
yayau savaśibiraṃ rājā niśāyāṃ senayā vṛtaḥ
bhīmasenò 'pi rājendra duryòdhanamukhāna rathāna
avajitya tataḥ saṃkhye yayau savaśibiraṃ parati
duryòdhanò 'pi nṛpatiḥ parivārya mahāraṇe
bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ tūrṇaṃ parayātaḥ śibiraṃ parati
daròṇò darauṇiḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ
parivārya camūṃ sarvāṃ parayayuḥ śibiraṃ parati
tathaiva sātyakī rājana dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ
parivārya raṇe yòdhāna yayatuḥ śibiraṃ parati
evama ete mahārāja tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha
paryavartanta sahitā niśākāle paraṃtapāḥ
tataḥ savaśibiraṃ gatvā pāṇḍavāḥ kuravasa tathā
nayaviśanta mahārāja pūjayantaḥ parasparama
rakṣāṃ kṛtvātmanaḥ śūrā nayasya gulmāna yathāvidhi
apanīya ca śalyāṃsa te sanātvā ca vividhaira jalaiḥ
kṛtasvastyayanāḥ sarve saṃstūyantaśa ca bandibhiḥ
gītavāditraśabdena vayakrīḍanta yaśasvinaḥ
muhūrtama iva tata sarvama abhavata savargasaṃnibhama
na hi yuddhakathāṃ kāṃ cita tatra cakrura mahārathāḥ
te parasupte bale tatra pariśrānta jane nṛpa
hastyaśvabahule rājana parekṣaṇīye babhūvatuḥ
[sa]
pariṇāmya niśāṃ tāṃ tu sukhasuptā janeśvarāḥ
kuravaḥ pāṇḍavāśa caiva punara yuddhāya niryayuḥ
tataḥ śabdò mahāna āsīta senayòra ubhayòra api
nirgacchamānayòra saṃkhye sāgarapratimò mahāna
tatò duryòdhanò rājā citrasenò viviṃśatiḥ
bhīṣmaśa ca rathināṃ śareṣṭhò bhāradvājaśa ca vai davijaḥ
ekībhūtāḥ susaṃyattāḥ kauravāṇāṃ mahācamūḥ
vayūhāya vidadhū rājana pāṇḍavāna parati daṃśitāḥ
bhīṣmaḥ kṛtvā mahāvyūhaṃ pitā tava viśāṃ pate
sāgarapratimaṃ ghòraṃ vāhanòrmitaraṅgiṇama
agrataḥ sarvasainyānāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavò yayau
mālavaira dākṣiṇātyaiśa ca āvantyaiśa ca samanvitaḥ
tatò 'nantarama evāsīda bhāradvājaḥ paratāpavāna
pulindaiḥ pāradaiśa caiva tathā kaṣudrakamālavaiḥ
daròṇāda anantaraṃ yattò bhagadattaḥ paratāpavāna
māgadhaiśa ca kaliṅgaiśa ca piśācaiśa ca viśāṃ pate
parāgjyòtiṣāda anu nṛpaḥ kausalyò 'tha bṛhadbalaḥ
mekalaisa taraipuraiśa caiva cicchilaiśa ca samanvitaḥ
bṛhadbalāta tataḥ śūrasa tarigartaḥ parasthalādhipaḥ
kāmbòjaira bahubhiḥ sārdhaṃ yavanaiśa ca sahasraśaḥ
darauṇisa tu rabhasaḥ śūrasa tarigartāda anu bhārata
parayayau siṃhanādena nādayānò dharātalama
tathā sarveṇa sainyena rājā duryòdhanasa tadā
darauṇera anantaraṃ parāyāta sòdaryaiḥ parivāritaḥ
duryòdhanāda anu kṛpasa tataḥ śāradvatò yayau
evama eṣa mahāvyūhaḥ parayayau sāgaròpamaḥ
rejusa tatra patākāśa ca śavetaca chatrāṇi cābhibhò
aṅgadānya atha citrāṇi mahārhāṇi dhanūṃṣi ca
taṃ tu dṛṣṭvā mahāvyūhaṃ tāvakānāṃ mahārathaḥ
yudhiṣṭhirò 'baravīta tūrṇaṃ pārṣataṃ pṛtanā patima
paśya vayūhaṃ maheṣvāsa nirmitaṃ sāgaròpamama
parativyūhaṃ tavama api hi kuru pārṣata mācirama
tataḥ sa pārṣataḥ śūrò vayūhaṃ cakre sudāruṇama
śṛṅgāṭalaṃ mahārāja paravyūhavināśanama
śṛṅgebhyò bhīmasenaśa ca sātyaktiśa ca mahārathaḥ
rathaira anekasāhasraisa tathā hayapadātibhiḥ
nābhyāma abhūna naraśreṣṭhaḥ śavetāśvò vānaradhvajaḥ
madhye yudhiṣṭhirò rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau
athetare maheṣvāsāḥ saha sainyā narādhipāḥ
vayūhaṃ taṃ pūrayāma āsura vayūha śāstraviśāradāḥ
abhimanyusa tataḥ paścāda virāṭaśa ca mahārathaḥ
daraupadeyāśa ca saṃhṛṣṭā rākṣasaśa ca ghaṭòtkacaḥ
evama etaṃ mahāvyūhaṃ vayūhya bhārata pāṇḍavāḥ
atiṣṭhana samare śūrā yòddhukāmā jayaiṣiṇaḥ
bherīśabdāśa ca tumulā vimiśrāḥ śaṅkhanisvanaiḥ
kaṣveḍitāsphòṭitòtkruṣṭaiḥ subhīmāḥ sarvatòdiśama
tataḥ śūrāḥ samāsādya samare te parasparama
netraira animiśai rājanna avaikṣanta parakòpitāḥ
manòbhisa te manuṣyendra pūrvaṃ yòdhāḥ parasparama
yuddhāya samavartanta samāhūyetaretarama
tataḥ paravavṛte yuddhaṃ ghòrarūpaṃ bhayāvahama
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatāma itaretarama
nārācā niśitāḥ saṃkhye saṃpatanti sama bhārata
vayāttānanā bhayakarā uragā iva saṃghaśaḥ
niṣpetura vimalāḥ śaktyasa tailadhautāḥ sutejanāḥ
ambudebhyò yathā rājana bharājamānāḥ śatahradāha
gadāśa ca vimalaiḥ paṭṭaiḥ pinaddhāḥ savarṇabhūṣitāḥ
patantyasa tatra dṛśyante giriśṛṅgòpamāḥ śubhāḥ
nistriṃśāśa ca vayarājanta vimalāmbarasaṃnibhāḥ
ārṣabhāṇi ca carmāṇi śatacandrāṇi bhārata
aśòbhanta raṇe rājana patamānāni sarvaśaḥ
te 'nayònyaṃ samare sene yudhyamāne narādhipa
aśòbhetāṃ yathā daitya deva sene samudyate
abhyadravanta samare te 'nayònyaṃ vai samantataḥ
rathāsa tu rathibhisa tūrṇaṃ pareṣitāḥ paramāhave
yugaira yugāni saṃśliṣya yuyudhuḥ pārthivarṣabhāḥ
dantināṃ yudhyamānānāṃ saṃgharṣāta pāvakò 'bhavata
danteṣu bharataśreṣṭha sa dhūmaḥ sarvatòdiśama
parāsaira abhihatāḥ ke cida gajayòdhāḥ samantataḥ
patamānāḥ sama dṛśyante giriśṛṅgāna nagā iva
pādātāśa cāpya adṛśyanta nighnantò hi parasparama
citrarūpadharāḥ śūrā nakharaprāsayòdhinaḥ
anyònyaṃ te samāsādya kurupāṇḍavasainikāḥ
śastraira nānāvidhaira ghòrai raṇe ninyura yamakṣayama
tataḥ śāṃtanavò bhīṣmò rathaghòṣeṇa nādayana
abhyāgamada raṇe pāṇḍūna dhanuḥ śabdena mòhayana
pāṇḍavānāṃ rathāśa cāpi nadantò bhairavasvanama
abhyadravanta saṃyattā dhṛṣṭadyumnapurògamāḥ
tataḥ paravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata
narāśvarathanāgānāṃ vayatiṣaktaṃ parasparama
[sa]
bhīṣmaṃ tu samare karuddhaṃ paratapantaṃ samantataḥ
na śekuḥ pāṇḍavā daraṣṭuṃ tapantama iva bhāskarama
tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāta
abhyadravanta gāṅgeyaṃ mardayantaṃ śitaiḥ śaraiḥ
sa tu bhīṣmò raṇaślāghī sòmakāna saha sṛñjayāna
pāñcālāṃśa ca maheṣvāsāna pātayāma āsa sāyakaiḥ
te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ sòmakaiḥ saha
bhīṣmama evābhyayusa tūrṇaṃ tayaktvā mṛtyukṛtaṃ bhayama
sa teṣāṃ rathināṃ vīrò bhīṣmaḥ śāṃtanavò yudhi
ciccheda sahasā rājana bāhūna atha śirāṃsi ca
virathāna rathinaśa cakre pitā devavratasa tava
patitānya uttamāṅgāni hayebhyò hayasādināma
nirmanuṣyāṃśa ca mātaṅgāña śayānāna parvatòpamāna
apaśyāma mahārāja bhīṣmāstreṇa paramòhitāna
na tatrāsīta pumāna kaśa cita pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate
anyatra rathināṃ śareṣṭhāda bhīmasenāna mahābalāta
sa hi bhīṣmaṃ samāsādya tāḍayāma āsa saṃyuge
tatò niṣṭānakò ghòrò bhīṣma bhīmaṃ samāgame
babhūva sarvasainyānāṃ ghòrarūpò bhayānakaḥ
tathaiva pāṇḍavā hṛṣṭāḥ siṃhanādama athānadana
tatò duryòdhanò rājā sòdaryaiḥ parivāritaḥ
bhīṣmaṃ jugòpa samare vartamāne janakṣaye
bhīmasa tu sārathiṃ hatvā bhīṣmasya rathināṃ varaḥ
vidrutāśve rathe tasmina daravamāṇe samantataḥ
sunābhasya śareṇāśu śiraśa ciccheda cārihā
kaṣurapreṇa sutīkṣṇena sa hatò nayapatada bhuvi
hate tasmina mahārāja tava putre mahārathe
nāmṛṣyanta raṇe śūrāḥ sòdaryāḥ sapta saṃyuge
ādityaketura bahva āśīkuṇḍa dhārò mahòdaraḥ
aparājitaḥ paṇḍitakò viśālākṣaḥ sudurjayaḥ
pāṇḍavaṃ citrasaṃnāhā vicitrakavaca dhavajāḥ
abhyadravanta saṃgrāme yòddhukāmārimardanāḥ
mahòdarasa tu samare bhīmaṃ vivyādha patribhiḥ
navabhira vajrasaṃkāśaira namuciṃ vṛtrahā yathā
ādityaketuḥ saptatyā bahva āśīcāpi pañcabhiḥ
navatyā kuṇḍa dhārasa tu viśālākṣaśa ca saptabhiḥ
aparājitò mahārāja parājiṣṇura mahārathaḥ
śaraira bahubhira ānarchada bhīmasenaṃ mahābalama
raṇe paṇḍitakaśa cainaṃ taribhira bāṇaiḥ samardayata
sa tana na mamṛṣe bhīmaḥ śatrubhira vadhama āhave
dhanuḥ parapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ
śiraśa ciccheda samare śareṇa nataparvaṇā
aparājitasya sunasaṃ tava putrasya saṃyuge
parājitasya bhīmena nipapāta śiròmahīma
athāpareṇa bhallena kuṇḍa dhāraṃ mahārathama
parāhiṇòna mṛtyulòkāya sarvalòkasya paśyataḥ
tataḥ punara ameyātmā parasaṃdhāya śilīmukhama
pareṣayāma āsa samare paṇḍitaṃ parati bhārata
sa śaraḥ paṇḍitaṃ hatvā viveśa dharaṇītalama
yathā naraṃ nihatyāśu bhujagaḥ kālacòditaḥ
viśālākṣa śiraśa chittvā pātayāma āsa bhūtale
taribhiḥ śaraira adīnātmā samarana kaleśaṃ purātanama
mahòdaraṃ maheṣvāsaṃ nārācena satanāntare
vivyādha samare rājana sa hatò nayapatada bhuvi
ādityaketòḥ ketuṃ ca chittvā bāṇena saṃyuge
bhallena bhṛśatīkṣṇena śiraśa ciccheda cārihā
bahva āśinaṃ tatò bhīmaḥ śareṇa nataparvaṇā
pareṣayāma āsa saṃkruddhò yamasya sadanaṃ parati
paradudruvusa tatasa te 'naye putrāsa tava viśāṃ pate
manyamānā hi tata satyaṃ sabhāyāṃ tasya bhāṣitama
tatò duryòdhanò rājā bharātṛvyasanakarśitaḥ
abravīta tāvakāna yòdhāna bhīmò 'yaṃ yudhi vadhyatāma
evama eta maheṣvāsāḥ putrāsa tava viśāṃ pate
bharātṝna saṃdṛśya nihatāna parāsmaraṃsa te hi tada vacaḥ
yada uktavāna mahāprājñaḥ kaṣattā hitama anāmayama
tada idaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ divyadarśinaḥ
lòbhamòhasamāviṣṭaḥ putra parītyā janādhipa
na budhyase purā yata tata tathyama uktaṃ vacò mahata
tathaiva hi vadhārthāya putrāṇāṃ pāṇḍavò balī
nūnaṃ jātò mahābāhura yathā hanti sama kauravāna
tatò duryòdhanò rājā bhīṣmama āsādya māriṣa
duḥkhena mahatāviṣṭò vilalāpātikarśitaḥ
nihatā bharātaraḥ śūrā bhīmasenena me yudhi
yatamānāsa tathānye 'pi hanyante sarvasainikāḥ
bhavāṃśa ca madhyasthatayā nityama asmāna upekṣate
sò 'haṃ kāpathama ārūḍhaḥ paśya daivama idaṃ mama
etaca charutvā vacaḥ karūraṃ pitā devavratasa tava
duryòdhanama idaṃ vākyama abravīta sāśrulòcanama
uktama etana mayā pūrvaṃ daròṇena vidureṇa ca
gāndhāryā ca yaśasvinyā tattvaṃ tāta na buddhavāna
samayaśa ca mayā pūrvaṃ kṛtò vaḥ śatrukarśana
nāhaṃ yudhi vimòktavyò nāpya ācāryaḥ kathaṃ cana
yaṃ yaṃ hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ bhīmò darakṣyati saṃyuge
haniṣyati raṇe taṃ taṃ satyama etada baravīmi te
sa tavaṃ rājana sathirò bhūtvā dṛḍhāṃ kṛtvā raṇe matima
yòdhayasva raṇe pārthāna savargaṃ kṛtvā parāyaṇama
na śakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ sendraira api surāsuraiḥ
tasmāda yuddhe matiṃ kṛtvā sathirāṃ yudhyasva bhārata
[dhṛ]
dṛṣṭvā mama hatāna putrāna bahūna ekena saṃśaya
bhīṣmò daròṇaḥ kṛpaśa caiva kima akurvata saṃyuge
ahanya ahani me putrāḥ kaṣayaṃ gacchanti saṃjaya
manye 'haṃ sarvathā sūta daivenaupahatā bhṛśama
yatra me tanayāḥ sarve jīyante na jayantya uta
yatra bhīṣmasya daròṇasya kṛpasya ca mahātmanaḥ
saumadatteśa ca vīrasya bhagadattasya còbhayòḥ
aśvatthāmnasa tathā tāta śūrāṇāṃ sumahātmanāma
anyeṣāṃ caiva vīrāṇāṃ madhyagāsa tanayā mama
yada ahanyanta saṃgrāme kima anyada bhāgadheyataḥ
na hi duryòdhanò mandaḥ purā paròktama abudhyata
vāryamāṇò mayā tāta bhīṣmeṇa vidureṇa ca
gāndhāryā caiva durmedhāḥ satataṃ hitakāmyayā
nāvabudhyata purā mòhāta tasya parāptama idaṃ phalama
yada bhīmasenaḥ samare putrāna mama vicetasaḥ
ahanya ahani saṃkruddhò nayate yamasādanama
[sa]
idaṃ tata samanuprāptaṃ kaṣattura vacanama uttamama
na buddhavāna asi vibhò paròcyamānaṃ hitaṃ tadā
nivāraya sutāna dayūtāta pāṇḍavāna mā daruheti ca
suhṛdāṃ hitakāmānāṃ baruvatāṃ tata tada eva ca
na śuśrūṣasi yada vākyaṃ martyaḥ pathyama ivauṣadhama
tada eva tavāma anuprāptaṃ vacanaṃ sādhu bhāṣitama
vidura daròṇa bhīṣmāṇāṃ tathānyeṣāṃ hitaiṣiṇāma
akṛtvā vacanaṃ pathyaṃ kaṣayaṃ gacchanti kauravāḥ
tada etata samatikrāntaṃ pūrvama eva viśāṃ pate
tasmāna me śṛṇu tattvena yathā yuddhama avartata
madhyāhne sumahāraudraḥ saṃgrāmaḥ samapadyata
lòkakṣayakarò rājaṃsa tana me nigadataḥ śṛṇu
tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāta
saṃrabdhānya abhyadhāvanta bhīṣmama eva jighāṃsayā
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiśa ca mahārathaḥ
yuktānīkā mahārāja bhīṣmama eva samabhyayuḥ
arjunò daraupadeyāśa ca cekitānaśa ca saṃyuge
daruyòdhana samādiṣṭāna rājñaḥ sarvāna samabhyayuḥ
abhimanyusa tathā vīrò haiḍimbaśa ca mahārathaḥ
bhīmasenaśa ca saṃkruddhasa te 'bhayadhāvanta kauravāna
taridhā bhūtaira avadhyanta pāṇḍavaiḥ kauravā yudhi
tathaiva kaurave rājanna avadhyanta pare raṇe
daròṇasa tu rathināṃ śareṣṭhaḥ sòmakāna sṛñjayaiḥ saha
abhyadravata saṃkruddhaḥ pareṣayiṣyana yamakṣayama
tatrākrandò mahāna āsīta sṛñjayānāṃ mahātmanāma
vadhyatāṃ samare rājana bhāradvājena dhanvinā
daròṇena nihatāsa tatra kaṣatriyā bahavò raṇe
viveṣṭantaḥ sama dṛśyante vayādhikliṣṭā narā iva
kūjatāṃ karandatāṃ caiva satanatāṃ caiva saṃyuge
aniśaṃ śarūyate śabdaḥ kaṣuta kṛśānāṃ nṛṇāma iva
tathaiva kauraveyāṇāṃ bhīmasenò mahābalaḥ
cakāra kadanaṃ ghòraṃ karuddhaḥ kāla ivāparaḥ
vadhyatāṃ tatra sainyānāma anyònyena mahāraṇe
parāvartata nadī ghòrā rudhiraughapravāhinī
sa saṃgrāmò mahārāja ghòrarūpò 'bhavana mahāna
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yama rāṣṭravivardhanaḥ
tatò bhīmò raṇe karuddhò rabhasaśa ca viśeṣataḥ
gajānīkaṃ samāsādya pareṣayāma āsa mṛtyave
tatra bhārata bhīmena nārācābhihatā gajāḥ
petuḥ seduśa ca neduśa ca diśaśa ca paribabhramuḥ
chinnahastā mahānāgāśa chinnapādāśa ca māriṣa
karauñcavada vayanadana bhītāḥ pṛthivīma adhiśiśyire
nakulaḥ sahadevaśa ca hayānīkama abhidrutau
te hayāḥ kāñcanāpīḍā rukmabhāṇḍa paricchadāḥ
vadhyamānā vayadṛśyanta śataśò 'tha sahasraśaḥ
patadbhiśa ca hayai rājana samāstīryata medinī
nirjihvairśa ca śavasadbhiśa ca kūjadbhiśa ca gatāsubhiḥ
hayaira babhau naraśreṣṭha nānārūpadharaira dharā
arjunena hataiḥ saṃkhye tathā bhārata vājibhiḥ
parababhau vasudhā ghòrā tatra tatra viśāṃ pate
rathaira bhagnaira dhavajaiśa chinnaiśa chatraiśa ca sumahāprabhaiḥ
hāraira niṣkaiḥ sa keyūraiḥ śiròbhiśa ca sakuṇḍalaiḥ
uṣṇīṣaira apaviddhaiśa ca patākābhiśa ca sarvaṣaḥ
anukarṣaiḥ śubhau rājana yòktraiśa cavyasuraśmibhiha
saṃchannā vasudhā bhāti vasante kusumaira iva
evama eṣa kaṣayò vṛttaḥ pāṇḍūnāma api bhārata
karuddhe śāṃtanave bhīṣme daròṇe ca rathasattame
aśvatthāmni kṛpe caiva tathaiva kṛtavarmaṇi
tathetareṣu karuddheṣu tāvakānāma api kaṣayaḥ
saṃjaya uvāca
vartamāne tathā raudre rājana vīravarakṣaye
śakuniḥ saubalaḥ śarīmāna pāṇḍavāna samupādravata
tathaiva sātvatò rājana hārdikyaḥ paravīrahā
abhyadravata saṃgrāme pāṇḍavānāma anīkinīma
tataḥ kāmbòjamukhyānāṃ nadījānāṃ ca vājināma
āraṭṭānāṃ mahījānāṃ sindhujānāṃ ca sarvaśaḥ
vanāyujānāṃ śubhrāṇāṃ tathā parvatavāsināma
ye cāpare tittirajā javanā vātaraṃhasaḥ
suvarṇālaṃkṛtaira etaira varmavadbhiḥ sukalpitaiḥ
hayaira vātajavaira mukhyaiḥ pāṇḍavasya sutò balī
abhyavartata tata sainyaṃ hṛṣṭarūpaḥ paraṃtapaḥ
arjunasyātha dāyāda irāvāna nāma vīryavāna
sutāyāṃ nāgarājasya jātaḥ pārthena dhīmatā
airāvatena sā dattā anapatyā mahātmanā
patyau hate suparṇena kṛpaṇā dīnacetanā
bhāryārthaṃ tāṃ ca jagrāha pārthaḥ kāmavaśānugāma
evama eṣa samutpannaḥ parakṣetre 'rajunātmajaḥ
sa nāgalòke saṃvṛddhò mātrā ca parirakṣitaḥ
pitṛvyeṇa parityaktaḥ pārthadveṣāda durātmanā
rūpavāna vīryasaṃpannò guṇavāna satyavikramaḥ
indralòkaṃ jagāmāśu śarutvā tatrārjunaṃ gatama
sò 'bhigamya mahātmānaṃ pitaraṃ satyavikramama
abhyavādayada avyagrò vinayena kṛtāñjaliḥ
irāvāna asmi bhadraṃ te putraśa cāhaṃ tavābhibhò
mātuḥ samāgamò yaśa ca tata sarvaṃ paratyavedayata
taca ca sarvaṃ yathāvṛttama anusasmāra pāṇḍavaḥ
pariṣvajya sutaṃ cāpi sò ''tamanaḥ sadṛśaṃ guṇaiḥ
parītimāna abhavata pārthò devarājaniveśane
sò 'rajunena samājñaptò devalòke tadā nṛpa
parītipūrvaṃ mahābāhuḥ savakāryaṃ parati bhārata
yuddhakāle tavayāsmākaṃ sāhyaṃ deyama iti parabhò
bāḍhama itya evama uktvā ca yuddhakāla upāgataḥ
kāmavarṇajavaira aśvaiḥ saṃvṛtò bahubhira nṛpa
te hayāḥ kāñcanāpīḍā nānāvarṇā manòjavāḥ
utpetuḥ sahasā rājana haṃsā iva mahòdadhau
te tavadīyāna samāsādya hayasaṃghāna mahājavāna
karòḍaiḥ karòḍāna abhighnantò ghòṇābhiśa ca parasparama
nipetuḥ sahasā rājana suvegābhihatā bhuvi
nipatadbhisa tathā taiśa ca hayasaṃghaiḥ parasparama
śuśruve dāruṇaḥ śabdaḥ suparṇapatane yathā
tathaiva ca mahārāja sametyānyònyama āhave
parasparavadhaṃ ghòraṃ cakrusa te hayasādinaḥ
tasmiṃsa tathā vartamāne saṃkule tumule bhṛśama
ubhayòra api saṃśāntā hayasaṃghāḥ samantataḥ
parakṣīṇasāyakāḥ śūrā nihatāśvāḥ śaramāturāḥ
vilayaṃ samanuprāptāsa takṣamāṇāḥ parasparama
tataḥ kaṣīṇe hayānīke kiṃ cica cheṣe ca bhārata
saubalasyātmajāḥ śūrā nirgatā raṇamūrdhani
vāyuvegasamasparśā jave vāyusamāṃsa tathā
āruhya śīlasaṃpannāna vayaḥsthāṃsa turagòttamāna
gajò gavākṣò vṛṣakaśa carmavāna ārjavaḥ śukaḥ
ṣaḍa ete balasaṃpannā niryayura mahatò balāta
vāryamāṇāḥ śakuninā savaiśa ca yòdhaira mahābalaiḥ
saṃnaddhā yuddhakuśalā raudrarūpā mahābalāḥ
tada anīkaṃ mahābāhò bhittvā paramadurjayama
balena mahatā yuktāḥ savargāya vijayaiṣiṇaḥ
viviśusa te tadā hṛṣṭā gāndhārā yuddhadurmadāḥ
tāna paraviṣṭāṃsa tadā dṛṣṭvā irāvāna api vīryavāna
abravīta samare yòdhāna vicitrābharaṇāyudhāna
yathaite dhārtarāṣṭrasya yòdhāḥ sānugavāhanāḥ
hanyante samare sarve tathā nītira vidhīyatāma
bāḍhama itya evama uktvā te sarve yòdhā irāvataḥ
jaghnusa te vai parānīkaṃ durjayaṃ samare paraiḥ
tada anīkama anīkena samare vīkṣya pātitama
amṛṣyamāṇāsa te sarve subalasyātmajā raṇe
irāvantama abhidrutya sarvataḥ paryavārayana
tāḍayantaḥ śitaiḥ parāsaiśa còdayantaḥ parasparama
te śūrāḥ paryadhāvanta kurvantò mahada ākulama
irāvāna atha nirbhinnaḥ parāsaisa tīkṣṇaira mahātmabhiḥ
saravatā rudhireṇāktasa tòttraira viddha iva davipaḥ
urasya api ca pṛṣṭhe ca pārśvayòśa ca bhṛśāhataḥ
ekò bahubhira itya arthaṃ dhairyāda rājana na vivyathe
irāvāna atha saṃkruddhaḥ sarvāṃsa tāna niśitaiḥ śaraiḥ
mòhayāma āsa samare viddhvā parapuraṃjayaḥ
parāsāna uddhṛtya sarvāṃśa ca savaśarīrāda ariṃdamaḥ
taira eva tāḍayāma āsa subalasyātmajāna raṇe
nivṛṣya niśitaṃ khaḍgaṃ gṛhītvā ca śarāvarama
padātisa tūrṇama āgacchaja jighāṃsuḥ saubalāna yudhi
tataḥ paratyāgataprāṇāḥ sarve te subalātmajāḥ
bhūyaḥ karòdhasamāviṣṭā irāvantama athādravana
irāvāna api khaḍgena darśayana pāṇilāghavama
abhyavartata tāna sarvāna saubalāna baladarpitaḥ
lāghavenātha carataḥ sarve te subalātmajāḥ
antaraṃ nādhyagacchanta carantaḥ śīghragāminaḥ
bhūmiṣṭhama atha taṃ saṃkhye saṃpradṛśya tataḥ punaḥ
parivārya bhṛśaṃ sarve garahītuma upacakramuḥ
athābhyāśagatānāṃ sa khaḍgenāmitrakarśanaḥ
upahastāvahastābhyāṃ teṣāṃ gātrāṇya akṛntata
āyudhāni ca sarveṣāṃ bāhūna api ca bhūṣitāna
apatanta nikṛttāṅgā gatā bhūmiṃ gatāsavaḥ
vṛṣakasa tu mahārāja bahudhā parivikṣataḥ
amucyata mahāraudrāta tasmāda vīrāvakartanāta
tāna sarvāna patitāna dṛṣṭvā bhītò duryòdhanasa tataḥ
abhyabhāṣata saṃkruddhò rākṣasaṃ ghòradarśanama
ārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsaṃ māyāvinama ariṃdamama
vairiṇaṃ bhīmasenasya pūrvaṃ bakavadhena vai
paśya vīra yathā haya eṣa phalgunasya sutò balī
māyāvī vipriyaṃ ghòrama akārṣīna me balakṣayama
tavaṃ ca kāmagamasa tāta māyāstre ca viśāradaḥ
kṛtavairaśa ca pārthena tasmāda enaṃ raṇe jahi
bāḍhama itya evama uktvā tu rākṣasò ghòradarśanaḥ
parayayau siṃhanādena yatrārjunasutò yuvā
savārūḍhaira yuddhakuśalaira vimalaprāsayòdhibhiḥ
vīraiḥ parahāribhira yuktaḥ savaira anīkaiḥ samāvṛtaḥ
nihantukāmaḥ samare irāvantaṃ mahābalama
irāvāna api saṃkruddhasa tavaramāṇaḥ parākramī
hantukāmama amitraghnò rākṣasaṃ paratyavārayata
tama āpatantaṃ saṃprekṣya rākṣasaḥ sumahābalaḥ
tavaramāṇasa tatò māyāṃ parayòktuma upacakrame
tena māyāmayāḥ kḷptā hayāsa tāvanta eva hi
savārūḍhā rākṣasaira ghòraiḥ śūlapaṭṭiśapāṇibhiḥ
te saṃrabdhāḥ samāgamya davisāhasrāḥ parahāriṇaḥ
acirāda gamayāma āsuḥ paretalòkaṃ parasparama
tasmiṃsa tu nihate sainye tāva ubhau yuddhadurmadau
saṃgrāme vayavatiṣṭhetāṃ yathā vai vṛtravāsavau
ādravantama abhiprekṣya rākṣasaṃ yuddhadurmadama
irāvāna karòdhasaṃrabdhaḥ paratyadhāvana mahābalaḥ
samabhyāśagatasyājau tasya khaḍgena durmateḥ
ciccheda kārmukaṃ dīptaṃ śarāvāpaṃ ca pañcakama
sa nikṛttaṃ dhanura dṛṣṭvā khaṃ javena samāviśata
irāvantama abhikruddhaṃ mòhayanna iva māyayā
tatò 'natarikṣama utpatya irāvāna api rākṣasama
vimòhayitvā māyābhisa tasya gātrāṇi sāyakaiḥ
ciccheda sarvamarmajñaḥ kāmarūpò durāsadaḥ
tathā sa rākṣasaśreṣṭhaḥ śaraiḥ kṛttaḥ punaḥ punaḥ
saṃbabhūva mahārāja samavāpa ca yauvanama
māyā hi sahajā teṣāṃ vayò rūpaṃ ca kāmajama
evaṃ tada rākṣasasyāṅgaṃ chinnaṃ chinnaṃ vayaròhata
irāvāna api saṃkruddhò rākṣasaṃ taṃ mahābalama
paraśvadhena tīkṣṇena ciccheda ca punaḥ punaḥ
sa tena balinā vīraśa chidyamāna iva darumaḥ
rākṣasò vayanadada ghòraṃ sa śabdasa tumulò 'bhavata
paraśvadhakṣataṃ rakṣaḥ susrāva rudhiraṃ bahu
tataśa cukròdha balavāṃśa cakre vegaṃ ca saṃyuge
ārśyaśṛṅgisa tatò dṛṣṭvā samare śatruma ūrjitama
kṛtvā ghòraṃ mahada rūpaṃ garahītuma upacakrame
saṃgrāmaśirasò madhye sarveṣāṃ tatra paśyatāma
tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ māyāṃ rākṣasasya mahātmanaḥ
irāvāna api saṃkruddhò māyāṃ saraṣṭuṃ paracakrame
tasya karòdhābhibhūtasya saṃyugeṣva anivartinaḥ
yò 'navayò mātṛkasa tasya sa enama abhipedivāna
sa nāgaira bahuśò rājana sarvataḥ saṃvṛtò raṇe
dadhāra sumahada rūpama ananta iva bhògavāna
tatò bahuvidhaira nāgaiśa chādayāma āsa rākṣasama
chādyamānasa tu nāgaiḥ sa dhayātvā rākṣasapuṃgavaḥ
sauparṇaṃ rūpama āsthāya bhakṣayāma āsa pannagāna
māyayā bhakṣite tasminna anvaye tasya mātṛke
vimòhitama irāvantama asinā rākṣasò 'vadhīta
sakuṇḍalaṃ samukuṭaṃ padmendusadṛśaprabhama
irāvataḥ śirò rakṣaḥ pātayāma āsa bhūtale
tasmiṃsa tu nihate vīre rākṣasenārjunātmaje
viśòkāḥ samapadyanta dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ
tasmina mahati saṃgrāme tādṛśe bhairave punaḥ
mahāna vayatikarò ghòraḥ senayòḥ samapadyata
hayā gajāḥ padātāśa ca vimiśrā dantibhira hatāḥ
rathāśa ca dantinaśa caiva pattibhisa tatra sūditāḥ
tathā pattirathaughāśa ca hayāśa ca bahavò raṇe
rathibhira nihatā rājaṃsa tava teṣāṃ ca saṃkule
ajānanna arjunaśa cāpi nihataṃ putrama aurasama
jaghāna samare śūrāna rājñasa tāna bhīṣmarakṣiṇaḥ
tathaiva tāvakā rājana sṛñjayāśa ca mahābalāḥ
juhvataḥ samare parāṇāna nijaghnura itaretarama
muktakeśā vikavacā virathāśa chinnakārmukāḥ
bāhubhiḥ samayudhyanta samavetāḥ parasparama
tathā marmātigaira bhīṣmò nijaghāna mahārathāna
kampayana samare senāṃ pāṇḍavānāṃ mahābalaḥ
tena yaudhiṣṭhire sainye bahavò mānavā hatāḥ
dantinaḥ sādinaśa caiva rathinò 'tha hayāsa tathā
tatra bhārata bhīṣmasya raṇe dṛṣṭvā parākramama
atyadbhutama apaśyāma śakrasyeva parākramama
tathaiva bhīmasenasya pārṣatasya ca bhārata
raudrama āsīta tadā yuddhaṃ sātvatasya ca dhanvinaḥ
dṛṣṭvā daròṇasya vikrāntaṃ pāṇḍavāna bhayama āviśata
eka eva raṇe śaktò hantuma asmāna sa sainikāna
kiṃ punaḥ pṛthivī śūraira yòdhavrātaiḥ samāvṛtaḥ
itya abruvana mahārāja raṇe daròṇena pīḍitāḥ
vartamāne tathā raudre saṃgrāme bharatarṣabha
ubhayòḥ senayòḥ śūrā nāmṛṣyanta parasparama
āviṣṭā iva yudhyante rakṣòbhūtā mahābalāḥ
tāvakāḥ pāṇḍaveyāśa ca saṃrabdhāsa tāta dhanvinaḥ
na sama paśyāmahe kaṃ cida yaḥ parāṇāna parirakṣati
saṃgrāme daityasaṃkāśe tasmina yòddhā narādhipa
[dhṛ]
irāvantaṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā pārthā mahārathāḥ
saṃgrāme kima akurvanta tana mamācakṣa saṃjaya
[sa]
irāvantaṃ tu nihataṃ saṃgrāme vīkṣya rākṣasaḥ
vayanadata sumahānādaṃ bhaimasenira ghaṭòtkacaḥ
nadatasa tasya śabdena pṛthivī sāgarāmbarā
sa parvata vanā rājaṃśa cacāla subhṛśaṃ tadā
antarikṣaṃ diśaśa caiva sarvāśa ca paradiśasa tathā
taṃ śarutvā sumahānādaṃ tava sainyasya bhārata
ūrustambhaḥ samabhavada vepathuḥ saveda eva ca
sarva eva ca rājendra tāvakā dīnacetasaḥ
sarpavatsama aveṣṭanta siṃhabhītā gajā iva
ninadata sumahānādaṃ nirghātama iva rākṣasaḥ
javalitaṃ śūlama udyamya rūpaṃ kṛtvā vibhīṣaṇama
nānāpraharaṇaira ghòraira vṛtò rākṣasapuṃgavaiḥ
ājagāma susaṃkruddhaḥ kālāntakayamòpamaḥ
tama āpatantaṃ saṃprekṣya saṃkruddhaṃ bhīmadarśanama
savabalaṃ ca bhayāta tasya parāyaśò vimukhīkṛtama
tatò duryòdhanò rājā ghaṭòtcakama upādravata
paragṛhya vipulaṃ cāpaṃ siṃhavada vinadana muhuḥ
pṛṣṭhatò 'nuyayau cainaṃ saravadbhiḥ parvatòpamaiḥ
kuñjaraira daśasāhasraira vaṅgānāma adhipaḥ savayama
tama āpatantaṃ saṃprekṣya gajānīkena saṃvṛtama
putraṃ tava mahārāja cukòpa sa niśācaraḥ
tataḥ paravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama
rākṣasānāṃ ca rājendra duryòdhana balasya ca
gajānīkaṃ ca saṃprekṣya meghavṛndama ivòdyatama
abhyadhāvanta saṃkruddhā rākṣasāḥ śastrapāṇayaḥ
nadantò vividhāna nādāna meghā iva sa vidyutaḥ
śaraśaktyṛṣṭinārācaira nighnantò gajayòdhinaḥ
bhiṇḍipālaisa tathā śūlaira mudgaraiḥ saparaśvadhaiḥ
parvatāgraiśa ca vṛkṣaiśa ca nijaghnusa te mahāgajāna
bhinnakumbhāna virudhirāna bhinnagātrāṃśa ca vāraṇāna
apaśyāma mahārāja vadhyamānāna niśācaraiḥ
teṣu parakṣīyamāṇeṣu bhagneṣu gajayòdhiṣu
duryòdhanò mahārāja rākṣasāna samupādravata
amarṣavaśama āpannasa tayaktvā jīvitama ātmanaḥ
mumòca niśitāna bāṇāna rākṣaseṣu mahābalaḥ
jaghāna ca maheṣvāsaḥ paradhānāṃsa tatra rākṣasāna
saṃkruddhò bharataśreṣṭha putrò duryòdhanasa tava
vegavantaṃ mahāraudraṃ vidyujjihvaṃ paramāthinama
śaraiśa caturbhiśa caturò nijaghāna mahārathaḥ
tataḥ punara ameyātmā śaravarṣaṃ durāsadama
mumòca bharataśreṣṭha niśācarabalaṃ parati
tata tu dṛṣṭvā mahata karma putrasya tava māriṣa
karòdhenābhiprajajvāla bhaimasenira mahābalaḥ
visphārya ca mahaca cāpama indrāśanisamasvanama
abhidudrāva vegena duryòdhanama ariṃdamama
tama āpatantama udvīkṣya kālasṛṣṭama ivāntakama
na vivyathe mahārāja putrò duryòdhanasa tava
athainama abravīta karuddhaḥ karūraḥ saṃraktalòcanaḥ
ye tavayā sunṛśaṃsena dīrghakālaṃ paravāsitāḥ
yaca ca te pāṇḍavā rājaṃśa chala dayūte parājitāḥ
yaca caiva daraupadī kṛṣṇā ekavastrā rajasvalā
sabhāma ānīya durbuddhe bahudhā kaleśitā tavayā
tava ca pariyakāmena āśramasthā durātmanā
saindhavena parikliṣṭā paribhūya pitṝna mama
eteṣāma avamānānāma anyeṣāṃ ca kulādhama
antama adya gamiṣyāmi yadi nòtsṛjase raṇama
evama uktvā tu haiḍimbò mahada visphārya kārmukama
saṃdaśya daśanaira oṣṭhaṃ sṛkkiṇī parisaṃlihana
śaravarṣeṇa mahatā duryòdhanama avākirata
parvataṃ vāridhārābhiḥ parāvṛṣīva balāhakaḥ
[sa]
tatasa tada bāṇavarṣaṃ tu duḥsahaṃ dānavaira api
dadhāra yudhi rājendrò yathā varṣaṃ mahādvipaḥ
tataḥ karòdhasamāviṣṭò niḥśvasanna iva pannagaḥ
saṃśayaṃ paramaṃ parāptaḥ putrasa te bharatarṣabha
mumòca niśitāṃsa tīkṣṇāna nārācāna pañcaviṃśatima
te 'patana sahasā rājaṃsa tasmina rākṣasapuṃgave
āśīviṣā iva karuddhāḥ parvate gandhamādane
sa taira viddhaḥ saravana raktaṃ parabhinna iva kuñjaraḥ
dadhre matiṃ vināśāya rājñaḥ sa piśitāśanaḥ
jagrāha ca mahāśaktiṃ girīṇāma api dāraṇīma
saṃpradīptāṃ mahòlkābhāma aśanīṃ maghavāna iva
samudyacchana mahābāhura jighāṃsusa tanayaṃ tava
tāma udyatāma abhiprekṣya vaṅgānāma adhipasa tavarana
kuñjaraṃ girisaṃkāśaṃ rākṣasaṃ paratyacòdayata
sa nāgapravareṇājau balinā śīghragāminā
yatò duryòdhana rathasa taṃ mārgaṃ paratyapadyata
rathaṃ ca vārayāma āsa kuñjareṇa sutasya te
mārgama āvāritaṃ dṛṣṭvā rājñā vaṅgena dhīmatā
ghaṭòtkacò mahārāja karòdhasaṃraktalòcanaḥ
udyatāṃ tāṃ mahāśaktiṃ tasmiṃśa cikṣepa vāraṇe
sa tayābhihatò rājaṃsa tena bāhuvimuktayā
saṃjātarudhiròtpīḍaḥ papāta ca mamāra ca
patatya atha gaje cāpi vaṅgānāma īśvarò balī
javena samabhidrutya jagāma dharaṇītalama
duryòdhanò 'pi saṃprekṣya pātitaṃ varavāraṇama
parabhagnaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā jagāma paramāṃ vayathāma
kaṣatradharmaṃ puraskṛtya ātmanaśa cābhimānitāma
parāpte 'pakramaṇe rājā tasthau girira ivācalaḥ
saṃdhāya ca śitaṃ bāṇaṃ kālāgnisamatejasama
mumòca paramakruddhasa tasmina ghòre niśācare
tama āpatantaṃ saṃprekṣya bāṇama indrāśaniprabhama
lāghavāda vañcayāma āsa mahākāyò ghaṭòtkacaḥ
bhūya eva nanādògraḥ karòdhasaṃraktalòcanaḥ
tarāsayana sarvabhūtāni yugānte jaladò yathā
taṃ śarutvā ninadaṃ ghòraṃ tasya bhīṣmasya rakṣasaḥ
ācāryama upasaṃgamya bhīṣmaḥ śāṃtanavò 'baravīta
yathaiṣa ninadò ghòraḥ śarūyate rākṣaseritaḥ
haiḍimbò yudhyate nūnaṃ rājñā duryòdhanena ha
naiṣa śakyò hi saṃgrāme jetuṃ bhūtena kena cita
tatra gacchata bhadraṃ vò rājānaṃ parirakṣata
abhidrutaṃ mahābhāgaṃ rākṣaṣena durātmanā
etada dhi paramaṃ kṛtyaṃ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapaḥ
pitāmahavacaḥ śarutvā tavaramāṇā mahārathāḥ
uttamaṃ javama āsthāya parayayura yatra kauravaḥ
daròṇaśa ca sòmadattaśa ca bāhlikaśa ca jayadrathaḥ
kṛpò bhūrī śaravāḥ śalyaśa citrasenò viviṃśatiḥ
aśvatthāmā vikarṇaśa ca āvantyaśa ca bṛhadbalaḥ
rathāśa cāneka sāhasrā ye teṣāma anuyāyinaḥ
abhidrutaṃ parīpsantaḥ putraṃ duryòdhanaṃ tava
tada anīkama anādhṛṣyaṃ pālitaṃ lòkasattamaiḥ
ātatāyinama āyāntaṃ parekṣya rākṣasasattamaḥ
nākampata mahābāhura maināka iva parvataḥ
paragṛhya vipulaṃ cāpaṃ jañātibhiḥ parivāritaḥ
śūlama udgara hastaiśa ca nānāpraharaṇaira api
tataḥ samabhavada yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama
rākṣasānāṃ ca mukhyasya duryòdhana balasya ca
dhanuṣāṃ kūjatāṃ śabdaḥ sarvatasa tumulò 'bhavata
aśrūyata mahārāja vaṃśānāṃ dahyatāma iva
śastrāṇāṃ pātyamānānāṃ kavaceṣu śarīriṇāma
śabdaḥ samabhavada rājanna adrīṇāma iva dīryatāma
vīrabāhuvisṛṣṭānāṃ tòmarāṇāṃ viśāṃ pate
rūpama āsīda viyata sathānāṃ sarpāṇāṃ sarpatāma iva
tataḥ paramasaṃkruddhò visphārya sumahada dhanuḥ
rākṣasendrò mahābāhura vinadana bhairavaṃ ravama
ācāryasyārdha candreṇa karuddhaśa ciccheda kārmukama
sòmadattasya bhallena dhavajama unmathya cānadata
bāhlikaṃ ca taribhira bāṇaira abhyavidhyata satanāntare
kṛpama ekena vivyādha citrasenaṃ taribhiḥ śaraiḥ
pūrṇāyatavisṛṣṭena samyaka paraṇihitena ca
jatru deśe samāsādya vikarṇaṃ samatāḍayata
nayaṣīdata sa rathòpasthe śòṇitena pariplutaḥ
tataḥ punara ameyātmā nārācāna daśa pañca ca
bhūriśravasi saṃkruddhaḥ parāhiṇòda bharatarṣabha
te varma bhittvā tasyāśu parāviśana medinī talama
viviṃśateśa ca darauṇeśa ca yantārau samatāḍayata
tau petatū rathòpasthe raśmīna utsṛjya vājināma
sindhurājñò 'radhacandreṇa vārāhaṃ savarṇabhūṣitama
unmamātha mahārāja davitīyenāchinada dhanuḥ
caturbhira atha nārācaira āvantyasya mahātmanaḥ
jaghāna caturò vāhāna karòdhasaṃraktalòcanaḥ
pūrṇāyatavisṛṣṭena pītena niśitena ca
nirbibheda mahārāja rājaputraṃ bṛhadbalama
sa gāḍhaviddhò vayathitò rathòpastha upāviśata
bhṛśaṃ karòdhena cāviṣṭò rathasthò rākṣasādhipaḥ
cikṣepa niśitāṃsa tīkṣṇāña śarāna āśīviṣòpamāna
vibhidusa te mahārāja śalyaṃ yuddhaviśāradama
[sa]
vimukhīkṛtya tāna sarvāṃsa tāvakāna yudhi rākṣasaḥ
jighāṃsura bharataśreṣṭha duryòdhanama upādravata
tama āpatantaṃ saṃprekṣya rājānaṃ parati vegitama
abhyadhāvaja jighāṃsantasa tāvakā yuddhadurmadāḥ
tālamātrāṇi cāpāni vikarṣantò mahābalāḥ
tama ekama abhyadhāvanta nadantaḥ siṃhasaṃghavata
athainaṃ śaravarṣeṇa samantāta paryavārayana
parvataṃ vāridhārābhiḥ śaradīva balāhakāḥ
sa gāḍhaviddhò vayathitasa tòttrārdita iva davipaḥ
utpapāta tadākāśaṃ samantāda vainateyavata
vayanadata sumahānādaṃ jīmūta iva śāradaḥ
diśaḥ khaṃ paradiśaśa caiva nādayana bhairavasvanaḥ
rākṣasasya tu taṃ śabdaṃ śarutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ
uvāca bharataśreṣṭhò bhīmasenama idaṃ vacaḥ
yudhyate rākṣasò nūnaṃ dhārtarāṣṭraira mahārathaiḥ
yathāsya śarūyate śabdò nadatò bhairavaṃ savanama
atibhāraṃ ca paśyāmi tatra tāta samāhitama
pitāmahaśa ca saṃkruddhaḥ pāñcālāna hantuma udyataḥ
teṣāṃ ca rakṣaṇārthāya yudhyate phalgunaḥ paraiḥ
etaca charutvā mahābāhò kāryadvayama upasthitama
gaccha rakṣasva haiḍimbaṃ saṃśayaṃ paramaṃ gatama
bharātura vacanama ājñāya tavaramāṇò vṛkòdaraḥ
parayayau siṃhanādena tarāsayana sarvapārthivāna
vegena mahatā rājana parvakāle yathòdadhiḥ
tama anvayāta satyaghṛtiḥ saucittira yuddhadurmadaḥ
śareṇimāna vasu dānaśa ca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ
abhimanyumukhāśa caiva daraupadeyā mahārathāḥ
kaṣatradevaśa ca vikrāntaḥ kaṣatradharmā tathaiva ca
anūpādhipatiśa caiva nīlaḥ savabalama āsthitaḥ
mahatā rathavaṃśena haiḍimbaṃ paryavārayana
kuñjaraiśa ca sadāmattaiḥ ṣaṭa sahasraiḥ parahāribhiḥ
abhyarakṣanta sahitā rākṣasendraṃ ghaṭòtkacama
siṃhanādena mahatā nemighòṣeṇa caiva hi
khuraśabdaninādaiśa ca kampayantò vasuṃdharāma
temāma āpatatāṃ śarutvā śabdaṃ taṃ tāvakaṃ balama
bhīmasena bhayòdvignaṃ vivarṇavadanaṃ tathā
parivṛttaṃ mahārāja parityajya ghaṭòtkacama
tataḥ paravavṛte yuddhaṃ tatra tatra mahātmanāma
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃgrāmeṣva anivartināma
nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjantò mahārathāḥ
anyònyama abhidhāvantaḥ saṃprahāraṃ paracakrire
vayatiṣaktaṃ mahāraudraṃ yuddhaṃ bhīru bhayāvahama
hayā gajaiḥ samājagmuḥ pādātā rathibhiḥ saha
anyònyaṃ samare rājana parārthayānā mahada yaśaḥ
sahasā cābhavata tīvraṃ saṃnipātāna mahada rajaḥ
rathāśvajaga pattīnāṃ padanemi samuddhatama
dhūmrāruṇaṃ rajasa tīvraṃ raṇabhūmiṃ samāvṛṇòta
naiva save na pare rājana samajānana parasparama
pitā putraṃ na jānīte putrò vā pitaraṃ tathā
nirmaryāde tathā bhūte vaiśase lòmaharṣaṇe
śastrāṇāṃ bharataśreṣṭha manuṣyāṇāṃ ca garjatāma
sumahāna abhavaca chabdò vaṃśānāma iva dahyatāma
gajavājimanuṣyāṇāṃ śòṇitāntra taraṅgiṇī
parāvartata nadī tatra keśaśaivalaśādvalā
narāṇāṃ caiva kāyebhyaḥ śirasāṃ patatāṃ raṇe
śuśruve sumahāña śabdaḥ patatāma aśmanāma iva
viśiraskaira manuṣyaiśa ca chinnagātraiśa ca vāraṇaiḥ
aśvaiḥ saṃbhinnadehaiśa ca saṃkīrṇābhūda vasuṃdharā
nānāvidhāni śastrāṇi visṛjantò mahārathāḥ
anyònyama abhidhāvantaḥ saṃprahāraṃ paracakrire
hayā hayāna samāsādya pareṣitā hayasādibhiḥ
samāhatya raṇe 'nayònyaṃ nipetura gatajīvitāḥ
narā narāna samāsādya karòdharaktekṣaṇā bhṛśama
urāṃsya uròbhira anyònyaṃ samāśliṣya nijaghnire
pareṣitāśa ca mahāmātraira vāraṇāḥ paravāraṇāḥ
abhighnanti viṣāṇāgraira vāraṇāna eva saṃyuge
te jātarudhirāpīḍāḥ patākābhira alaṃkṛtāḥ
saṃsaktāḥ paratyadṛśyanta meghā iva sa vidyutaḥ
ke cida bhinnā viṣāṇāgraira bhinnakumbhāśa ca tòmaraiḥ
vinadantò 'bhayadhāvanta garjantò jaladā iva
kecida dhastaira davidhā chinnaiśa chinnagātrāsa tathāpare
nipetusa tumule tasmiṃśa chinnapakṣā ivādrayaḥ
pārśvaisa tu dāritaira anye vāraṇaira varavāraṇāḥ
mumucuḥ śòṇitaṃ bhūri dhātūna iva mahīdharāḥ
nārācābhihatāsa tava anye tathā viddhāśa ca tòmaraiḥ
hatāròhā vayadṛśyanta viśṛṅgā iva parvatāḥ
ke cita karòdhasamāviṣṭā madāndhā niravagrahāḥ
rathāna hayāna padātāṃśa ca mamṛduḥ śataśò raṇe
tathā hayā hayāròhaisa tāḍitāḥ parāsatòmaraiḥ
tena tenābhyavartanta kurvantò vayākulā diśaḥ
rathinò rathibhiḥ sārdhaṃ kulaputrāsa tanutyajaḥ
parāṃ śaktiṃ samāsthāya cakruḥ karmāṇya abhītavata
savayaṃvara ivāmarde parajahrura itaretarama
parārthayānāṃ yaśò rājana savargaṃ vā yuddhaśālinaḥ
tasmiṃsa tathā vartamāne saṃgrāme lòmaharṣaṇe
dhārtarāṣṭraṃ mahata sainyaṃ parāyaśò vimukhīkṛtama
[sa]
savasainyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rājā duryòdhanaḥ savayama
abhyadhāvata saṃkruddhò bhīmasenama ariṃdamama
paragṛhya sumahaca cāpama indrāśanisamasvanama
mahatā śaravarṣeṇa pāṇḍavaṃ samavākirata
ardhacandraṃ ca saṃdhāya sutīkṣṇaṃ lòmavāhinama
bhīmasenasya ciccheda cāpaṃ karòdhasamanvitaḥ
tadantaraṃ ca saṃprekṣya tavaramāṇò mahārathaḥ
saṃdadhe niśitaṃ bāṇaṃ girīṇāma api dāraṇama
tenòrasi mahābāhura bhīmasenama atāḍayata
sa gāḍhaviddhò vayathitaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihana
samālalambe tejasvī dhavajaṃ hemapariṣkṛtama
tathā vimanasaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ ghaṭòtkacaḥ
karòdhenābhiprajajvāla didhakṣanna iva pāvakaḥ
abhimanyumukhāśa caiva pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ
samabhyadhāvana karòśantò rājānaṃ jātasaṃbhramāḥ
saṃprekṣya tāna āpatataḥ saṃkruddhāña jātasaṃbhramāna
bhāradvājò 'baravīda vākyaṃ tāvakānāṃ mahārathāna
kaṣipraṃ gacchata bhadraṃ vò rājānaṃ parirakṣata
saṃśayaṃ paramaṃ parāptaṃ majjantaṃ vayasanārṇave
ete karuddhā maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ
bhīmasenaṃ puraskṛtya duryòdhanama upadrutāḥ
nānāvidhāni śastrāṇi visṛjantò jaye ratāḥ
nadantò bhairavāna nādāṃsa tarāsayantaśa ca bhūma imāma
tada ācārya vacaḥ śarutvā sòmadatta purògamāḥ
tāvakāḥ samavartanta pāṇḍavānāma anīkinīma
kṛpò bhūri śavarāḥ śalyò daròṇaputrò viviṃśatiḥ
citrasenò vikarṇaśa ca saindhavò 'tha bṛhadbalaḥ
āvantyau ca maheṣvāsau kauravaṃ paryavārayana
te viṃśatipadaṃ gatvā saṃprahāraṃ paracakrire
pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśa ca parasparajighāṃsavaḥ
evama uktvā mahābāhura mahada visphārya kārmukama
bhāradbājasa tatò bhīmaṃ ṣaḍviṃśatyā samārpayata
bhūyaśa cainaṃ mahābāhuḥ śaraiḥ śīghrama avākirata
parvataṃ vāridhārābhiḥ śaradīva balāhakaḥ
taṃ patyavidhyada daśabhira bhīmasenaḥ śilīmukhaiḥ
tavaramāṇò maheṣvāsaḥ savye pārśve mahābalaḥ
sa gāḍhaviddhò vayathitò vayòvṛddhaśa ca bhārata
paranaṣṭasaṃjñaḥ sahasā rathòpastha upāviśata
guruṃ paravyathitaṃ dṛṣṭvā rājā duryòdhanaḥ savayama
darauṇāyaniśa ca saṃkruddhau bhīmasenama abhidrutau
tāva āpatantau saṃprekṣya kālāntakayamòpamau
bhīmasenò mahābāhura gadāma ādāya sa tavaraḥ
avaplutya rathāta tūrṇaṃ tasthau girira ivācalaḥ
samudyamya gadāṃ gurvīṃ yamadaṇḍòpamāṃ raṇe
tada udyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsama iva śṛṅgiṇama
kauravò daròṇaputraśa ca sahitāva abhyadhāvatāma
tāva āpatantau sahitau tavaritau balināṃ varau
abhyadhāvata vegena tavaramāṇò vṛkòdaraḥ
tama āpatantaṃ saṃprekṣya saṃkruddhaṃ bhīmadarśanama
samabhyadhāvaṃsa tavaritāḥ kauravāṇāṃ mahārathāḥ
bhāradvāja mukhāḥ sarve bhīmasenajighāṃsayā
nānāvidhāni śastrāṇi bhīmasyòrasya apātayana
sahitāḥ pāṇḍavaṃ sarve pīḍayantaḥ samantataḥ
taṃ dṛṣṭvā saṃśayaṃ parāptaṃ pīḍyamānaṃ mahārathama
abhimanyuprabhṛtayaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ
abhyadhāvana parīpsantaḥ parāṇāṃsa tayaktvā sudustyajāna
anūpādhipatiḥ śūrò bhīmasya dayitaḥ sakhā
nīlò nīlāmbudaprakhyaḥ saṃkruddhò darauṇima abhyayāta
sapardhate hi maheṣvāsò nityaṃ daròṇasutena yaḥ
sa visphārya mahaca cāpaṃ darauṇiṃ vivyādha patriṇā
yathā śakrò mahārāja purā vivyādha dānavama
vipracittiṃ durādharṣaṃ devatānāṃ bhayaṃ kakama
yena lòkatrayaṃ karòdhāta tarāsitaṃ savena tejasā
tathā nīlena nirbhinnaḥ sumukhena patatriṇā
saṃjātarudhiròtpīḍò darauṇiḥ karòdhasamanvitaḥ
sa visphārya dhanuśa citrama indrāśanisamasvanama
dadhre nīlavināśāya matiṃ matimatāṃ varaḥ
tataḥ saṃdhāya vimalāna bhallāna karmārapāyitāna
jaghāna caturò vāhāna pātayāma āsa ca dhavajama
saptamena ca bhallena nīlaṃ vivyādha vakṣasi
sa gāḍhaviddhò vayathitò rathòpastha upāviśata
mòhitaṃ vīkṣya rājānaṃ nīlama abhracayòpamama
ghaṭòtkacò 'pi saṃkruddhò bharātṛbhiḥ parivāritaḥ
abhidudrāva vegena darauṇima āhavaśòbhinama
tathetare abhyadhāvana rākṣasò yuddhadurmadāḥ
tama āpatantaṃ saṃprekṣya rākṣasaṃ ghòradarśanama
abhyadhāvata tejasvī bhāradvājātmajasa tavarana
nijaghāna ca saṃkruddhò rākṣasāna bhīmadarśanāna
yò 'bhavanna agrataḥ karuddhā rākṣasasya puraḥsarāḥ
vimukhāṃśa caiva tāna dṛṣṭvā darauṇicāpacyutaiḥ śaraiḥ
akrudhyata mahākāyò bhaimasenira ghaṭòtkacaḥ
parāduścakre mahāmāyāṃ ghòrarūpāṃ sudāruṇāma
mòhayana samare darauṇiṃ māyāvī rākṣasādhipaḥ
tatasa te tāvakāḥ sarve māyayā vimukhīkṛtāḥ
anyònyaṃ samapaśyanta nikṛttāna medinī tale
viceṣṭamānāna kṛpaṇāña śòṇitena samukṣitāna
daròṇaṃ duryòdhanaṃ śalyama aśvatthāmānama eva ca
parāyaśaśa ca maheṣvāsā ye paradhānāśa ca kauravāḥ
vidhvastā rathinaḥ sarve gajāśa ca vinipātitāḥ
hayāśa ca sahayāròhā vinikṛttāḥ sahasraśaḥ
tada dṛṣṭvā tāvakaṃ sainyaṃ vidrutaṃ śibiraṃ parati
mama parākròśatò rājaṃsa tathā devavratasya ca
yudhyadhvaṃ mā palāyadhvaṃ māyaiṣā rākṣasī raṇe
ghaṭòtkaca parayukteti nātiṣṭhanta vimòhitāḥ
naiva te śaraddadhura bhītā vadatòra āvayòra vacaḥ
tāṃśa ca paradravatò dṛṣṭvā jayaṃ parāptāṃśa ca pāṇḍavāḥ
ghaṭòtkacena sahitāḥ siṃhanādāna paracakrire
śaṅkhadundubhighòṣāśa ca samantāta sasvanura bhṛśama
evaṃ tava balaṃ sarvaṃ haiḍimbena durātmanā
sūryāstamaya velāyāṃ parabhagnaṃ vidrutaṃ diśaḥ
[sa]
tasmina mahati saṃkrande rājā duryòdhanasa tadā
gāṅgeyama upasaṃgamya vinayenābhivādya ca
tasya sarvaṃ yathāvṛttama ākhyātuma upacakrame
ghaṭòtkacasya vijayama ātmanaśa ca parājayama
akthayāma āsa durdharṣò viniḥśvasya punaḥ punaḥ
abravīca ca tadā rājana bhīṣmaṃ kurupitāmahama
bhavantaṃ samupāśritya vāsudevaṃ yathā paraiḥ
pāṇḍavaira vigrahò ghòraḥ samārabdhò mayā parabhò
ekādaśa samākhyātā akṣauhiṇyaśa ca yā mama
nideśe tava tiṣṭhanti mayā sārdhaṃ paraṃtapa
sò 'haṃ bharataśārdūla bhīmasenapurògamaiḥ
ghaṭòtkacaṃ samāśritya pāṇḍavaira yudhi nirjitaḥ
tana me dahati gātrāṇi śuṣkavṛkṣama ivānalaḥ
tada icchāmi mahābhāga tavatprasādāta paraṃtapa
rākṣasāpasadaṃ hantuṃ savayama eva pitāmaha
tavāṃ samāśritya durdharṣaṃ tana me kartuṃ tavama arhasi
etaca charutvā tu vacanaṃ rājñò bharatasattama
duryòdhanama idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavò 'baravīta
śṛṇu rājana mama vacò yata tavā vakṣyāmi kaurava
yathā tavayā mahārāja vartitavyaṃ paraṃtapa
ātmā rakṣyò raṇe tātaḥ sarvāvasthāsva ariṃdamama
dharmarājena saṃgrāmasa tavayā kāryaḥ sadānagha
arjunena yamābhyāṃ vā bhīmasenena vā punaḥ
rājadharmaṃ puraskṛtya rājā rājānama ṛcchati
ahaṃ daròṇaḥ kṛpò darauṇiḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ
śalyaśa ca saumadattiśa ca vikarṇaśa ca mahārathaḥ
tava ca bharātaraḥ śūrā duḥśāsana purògamāḥ
tavadarthaṃ paratiyòtsyāmò rākṣasaṃ taṃ mahābalama
tasmina raudre rākṣasendre yadi te hṛcchayò mahāna
ayaṃ vā gacchatu raṇe tasya yuddhāya durmateḥ
bhagadattò mahīpālaḥ puraṃdarasamò yudhi
etāvada uktvā rājānaṃ bhagadattama athābravīta
samakṣaṃ pārthivendrasya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ
gaccha śīghraṃ mahārāja haiḍimbaṃ yuddhadurmadama
vārayasva raṇe yattò miṣatāṃ sarvadhanvināma
rākṣasaṃ karūrakarmāṇaṃ yathendrasa tārakaṃ purā
tava divyāni cāstrāṇi vikramaśa ca paraṃtapa
samāgamaśa ca bahubhiḥ purābhūda asuraiḥ saha
tavaṃ tasya rājaśārdūla paratiyòddhā mahāhave
savabalena vṛtò rājaña jahi rākṣasapuṃgavama
etaca charutvā tu vacanaṃ bhīṣmasya pṛtanā pateḥ
parayayau siṃhanādena parāna abhimukhò darutama
tama ādravantaṃ saṃprekṣya garjantama iva tòyadama
abhyavartanta saṃkruddhāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ
bhimasenò 'bhimanyuśa ca rākṣasaśa ca ghaṭòtkacaḥ
daraupadeyāḥ satyadhṛtiḥ kaṣatradevaśa ca māriṣa
cedipò vasu dānaśa ca daśārṇādhipatisa tathā
supratīkena tāṃśa cāpi bhagadattò 'paya upādravata
tataḥ samabhavada yuddhaṃ ghòrarūpaṃ bhayānakama
pāṇḍūnāṃ bhagadattena yama rāṣṭravivardhanama
paramuktā rathibhira bāṇā bhīmavegāḥ sutejanāḥ
te nipetura mahārāja nāgeṣu ca ratheṣu ca
parabhinnāśa ca mahānāgā vinītā hastisādibhiḥ
parasparaṃ samāsādya saṃnipetura abhītavata
madāndhā ròṣasaṃrabdhā viṣāṇāgraira mahāhave
vibhidura dantamusalaiḥ samāsādya parasparama
hayāśa ca cāmarāpīḍāḥ parāsapāṇibhira āsthitāḥ
còditāḥ sādibhiḥ kaṣipraṃ nipetura itaretarama
pādātāśa ca padātyòghaisa tāḍitāḥ śaktitòmaraiḥ
nayapatanta tadā bhūmau śataśò 'tha sahasraśaḥ
rathinaśa ca tathā rājana karṇinālīkasāyakaiḥ
nihatya samare vīrāna siṃhanādāna vinedire
tasmiṃsa tathā vartamāne saṃgrāme lòmaharṣaṇe
bhagadattò maheṣvāsò bhīmasenama athādravata
kuñjareṇa parabhinnena saptadhā saravatā madama
parvatena yathā tòyaṃ saravamāṇena sarvataḥ
kiraña śarasahasrāṇi supratīka śirò gataḥ
airāvatasthò maghavāna vāridhārā ivānagha
sa bhīmaṃ śaradhārābhisa tāḍayāma āsa pārthivaḥ
parvataṃ vāridhārābhiḥ parāvṛṣīva balāhakaḥ
bhīmasenasa tu saṃkruddhaḥ pādarakṣāna paraḥśatāna
nijaghāna maheṣvāsaḥ saṃkruddhaḥ śaravṛṣṭibhiḥ
tāna dṛṣṭvā nihatāna karuddhò bhagadattaḥ paratāpavāna
còdayāma āsa nāgendraṃ bhīmasenarathaṃ parati
sa nāgaḥ pareṣitasa tena bāṇò jayā còditò yathā
abhyadhāvata vegena bhīmasenama ariṃdamama
tama āpatantaṃ saṃkrepṣya pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ
abhyavartanta vegena bhīmasenapurògamāḥ
kekayāśa cābhimanyuśa ca daraupadeyāśa ca sarvaśaḥ
daśārṇādhipatiḥ śūraḥ kaṣatradevaśa ca māriṣa
cedipaśa citraketuśa ca saṃkruddhāḥ sarva eva te
uttamāstrāṇi divyāni darśayantò mahābalāḥ
tama ekaṃ kuñjaraṃ karuddhāḥ samantāta paryavārayana
sa viddhò bahubhira bāṇaira vayaròcata mahādvipaḥ
saṃjātarudhiròtpīḍò dhātucitra ivādrirāṭa
daśārṇādhipatiśa cāpi gajaṃ bhūmidharòpamama
samāsthitò 'bhidudrāva bhagadattasya vāraṇama
tama āpatantaṃ samare gajaṃ gajapatiḥ sa ca
dadhāra supratīkò 'pi veleva makarālayama
vāritaṃ parekṣya nāgendraṃ daśārṇasya mahātmanaḥ
sādhu sādhva iti sainyāni pāṇḍaveyānya apūjayana
tataḥ parāga yòtiṣaḥ karuddhasa tòmarāna vai caturdaśa
parāhiṇòta tasya nāgasya paramukhe nṛpasattama
tasya varma mukhatrāṇaṃ śātakumbhapariṣkṛtama
vidārya parāviśana kaṣipraṃ valmīkama iva pannagāḥ
sa gāḍhaviddhò vayathitò nāgò bharatasattama
upāvṛtta madaḥ kaṣipraṃ sa nayavartata vegataḥ
paradudrāva ca vegena paraṇadana bhairavaṃ savanama
sa mardamānaḥ savabalaṃ vāyura vṛkṣāna ivaujasā
tasmina parājite nāge pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ
siṃhanādaṃ vinadyòccaira yuddhāyaivòpatasthire
tatò bhīmaṃ puraskṛtya bhagadattama upādravana
kirantò vividhāna bāṇāña śastrāṇi vividhāni ca
teṣāma āpatatāṃ rājana saṃkruddhānāma amarṣiṇāma
śarutvā sa ninadaṃ ghòrama amarṣāda gatasādhvasaḥ
bhagadattò maheṣvāsaḥ savanāgaṃ paratyacòdayata
aṅkuśāṅguṣṭha nuditaḥ sa gajapravarò yudhi
tasmina kaṣaṇe samabhavata saṃvartaka ivānalaḥ
rathasaṃghāṃsa tathā nāgāna hayāṃśa ca saha sādibhiḥ
pādātāṃśa ca susaṃkruddhaḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ
amṛdnāta samare rājana saṃpradhāvaṃsa tatasa tataḥ
tena saṃlòḍyamānaṃ tu pāṇḍūnāṃ tada valaṃ mahata
saṃcukòpa mahārāja carmevāgnau samāhitama
bhagnaṃ tu savabalaṃ dṛṣṭvā bhagadattena dhīmatā
ghaṭòtkacò 'tha saṃkruddhò bhagadattama upādravata
vikaṭaḥ puruṣò rājana dīptāsyò dīptalòcanaḥ
rūpaṃ vibhīṣaṇaṃ kṛtvā ròṣeṇa parajvalanna iva
jagrāha vipulaṃ śūlaṃ girīṇāma api dāruṇama
nāgaṃ jighāṃsuḥ sahasā cikṣepa ca mahābalaḥ
saviṣphuliṅga javālābhiḥ samantāta pariveṣṭitama
tama āpatantaṃ sahasā dṛṣṭvā javālākulaṃ raṇe
cikṣepa ruciraṃ tīkṣṇama ardhacandraṃ sa pārthivaḥ
ciccheda sumahaca chūlaṃ tena bāṇena vegavata
nipapāta davidhā chinnaṃ śūlaṃ hemapariṣkṛtama
mahāśanira yathā bharaṣṭā śakra muktā nabhògatā
śūlaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā davidhākṛttaṃ sa pārthivaḥ
rukmadaṇḍāṃ mahāśaktiṃ jagrāhāgniśikhòpamāma
cikṣepa tāṃ rākṣasasya tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta
tāma āpatantīṃ saṃprekṣya viyatsthāma aśanīma iva
utpatya rākṣasata tūrṇaṃ jagrāha ca nanāda ca
babhañja caināṃ tavaritò jānunya āròpya bhārata
paśyataḥ pārthivendrasya tada adbhutama ivābhavata
tada avekṣya kṛtaṃ karma rākṣasena balīyasā
divi devāḥ sa gandharvā munayaśa cāpi vismitāḥ
pāṇḍavāśa ca maheṣvāsā bhīmasenapurògamāḥ
sādhu sādhva iti nādena pṛthivīma anunādayana
taṃ tu śarutvā mahānādaṃ parahṛṣṭānāṃ mahātmanāma
nāmṛṣyata maheṣvāsò bhagadattaḥ paratāpavāna
sa visphārya mahaca cāpama indrāśanisamasvanama
abhidudrāva vegena pāṇḍavānāṃ mahārathāna
visṛjana vimalāṃsa tīkṣṇāna nārācāña javalanaprabhāna
bhīmama ekena vivyādha rākṣasaṃ navabhiḥ śaraiḥ
abhimanyuṃ taribhiśa caiva kekayāna pañcabhisa tathā
pūrṇāyatavisṛṣṭena savarṇapuṅkhena patriṇā
bibheda dakṣiṇaṃ bāhuṃ kaṣatradevasya cāhave
papāta sahasā tasya sa śaraṃ dhanura uttamama
daraupadeyāṃsa tataḥ pañca pañcabhiḥ samatāḍayata
bhīmasenasya ca karòdhāna nijaghāna turaṃgamāna
dhavajaṃ kesariṇaṃ cāsya ciccheda viśikhaisa taribhiḥ
nirbibheda taribhiśa cānyaiḥ sāraithiṃ cāsya patribhiḥ
sa gāḍhaviddhò vayathitò rathòpastha upāviśata
viśòkò bharataśreṣṭha bhagadattena saṃyuge
tatò bhīmò mahārāja virathò rathināṃ varaḥ
gadāṃ paragṛhya vegena paracaskanda mahārathāta
tama udyatagadaṃ dṛṣṭvā sa śṛṅgama iva parvatama
tāvakānāṃ bhayaṃ ghòraṃ samapadyata bhārata
etasminna eva kāle tu pāṇḍavaḥ kṛṣṇasārathiḥ
ājagāma mahārāja nighnaña śatrūna sahasraśaḥ
yatra tau puruṣavyāghrau pitā putrau paraṃtapau
parāgjyòtiṣeṇa saṃsaktau bhīmasena ghaṭòtkacau
dṛṣṭvā tu pāṇḍavò rājana yudhyamānāna mahārathāna
tavaritò bharataśreṣṭha tatrāyāda vikiraña śarāna
tatò duryòdhanò rājā tavaramāṇò mahārathaḥ
senāma acòdayata kaṣipraṃ rathanāgāśvasaṃkulāma
tāma āpatantīṃ sahasā kauravāṇāṃ mahācamūma
abhidudrāva vegena pāṇḍavaḥ śavetavāhanaḥ
bhagadattò 'pi samare tena nāgena bhārata
vimṛdna pāṇḍava balaṃ yudhiṣṭhirama upādravata
tadāsīta tumulaṃ yuddhaṃ bhagadattasya māriṣa
pāñcālaiḥ sṛñjayaiśa caiva kekayaiśa còdyatāyudhaiḥ
bhīmasenò 'pi samare tāva ubhau keśavārjunau
āśrāvayada yathāvṛttama irāvada vadhama uttamama
[sa]
putraṃ tu nihataṃ śarutvā irāvantaṃ dhanaṃjayaḥ
duḥkhena mahatāviṣṭò niḥśvasana pannagò yathā
abravīta samare rājana vāsudevama idaṃ vacaḥ
idaṃ nūnaṃ mahāprājñò vidurò dṛṣṭavāna purā
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca kaṣayaṃ ghòraṃ mahāmatiḥ
tatò nivārayitavāna dhṛtarāṣṭraṃ janeśvarama
avadhyā bahavò vīrāḥ saṃgrāme madhusūdana
nihatāḥ kauravaiḥ saṃkhye tathāsmābhiśa ca te hatāḥ
arthahetòra naraśreṣṭha kariyate karma kutsitama
dhiga arthāna yatkṛte haya evaṃ kariyate jañātisaṃkṣayaḥ
adhanasya mṛtaṃ śareyò na ca jañātivadhāda dhanama
kiṃ nu parāpsyāmahe kṛṣṇa hatvā jañātīna samāgatāna
duryòdhanāparādhena śakuneḥ saubalasya ca
kaṣatriyā nidhanaṃ yānti karṇa durmantritena ca
idānīṃ ca vijānāmi sukṛtaṃ madhusūdana
kṛtaṃ rājñā mahābāhò yācatā sama suyòdhanama
rājyārdhaṃ pañca vā garāmāna nākārṣīta sa ca durmatiḥ
dṛṣṭvā hi kaṣatriyāña śūrāña śayānāna dharaṇītale
nindāmi bhṛśama ātmānaṃ dhiga astu kaṣatrajīvikāma
aśaktama iti māma ete jañāsyanti kaṣatriyā raṇe
yuddhaṃ mamābhirucitaṃ jañātibhira madhusūdana
saṃcòdaya hayāna kaṣipraṃ dhārtarāṣṭracamūṃ parati
paratariṣya mahāpāraṃ bhujābhyāṃ samaròdadhima
nāyaṃ kalībayituṃ kālò vidyate mādhava kava cita
evama uktasa tu pārthena keśavaḥ paravīrahā
còdayāma āsa tāna aśvāna pāṇḍurāna vātaraṃhasaḥ
atha śabdò mahāna āsīta tava sainyasya bhārata
mārutòddhūta vegasya sāgarasyeva parvaṇi
aparāhṇe mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata
parjanyasamanirghòṣò bhīṣmasya saha pāṇḍavaiḥ
tatò rājaṃsa tava sutā bhīmasenama upādravana
parivārya raṇe daròṇaṃ vasavò vāsavaṃ yathā
tataḥ śāṃtanavò bhīṣmaḥ kṛpaśa ca rathināṃ varaḥ
bhagadattaḥ suśarmā ca dhanaṃjayama upādravana
hārdikyò bāhlikaśa caiva sātyakiṃ samabhidrutau
ambaṣṭhakasa tu nṛpatira abhimanyuma avārayata
śeṣāsa tava anye mahārāja śeṣāna eva mahārathāna
tataḥ paravavṛte yuddhaṃ ghòrarūpaṃ bhayāvahama
bhīmasenasa tu saṃprekṣya putrāṃsa tava janeśvara
parajajvāla raṇe karuddhò haviṣā havyavāḍa iva
putrāsa tu tava kaunteyaṃ chādayāṃ cakrire śaraiḥ
parāvṛṣīva mahārāja jaladāḥ parvataṃ yathā
sa cachādyamānò bahudhā putraisa tava viśāṃ pate
sṛkkiṇī vilihana vīraḥ śārdūla iva darpitaḥ
vayūḍhòraskaṃ tatò bhīmaḥ pātayāma āsa pārthiva
kaṣurapreṇa sutīkṣṇena sò 'bhavada gatajīvitaḥ
apareṇa tu bhallena pītena niśitena ca
apātayata kuṇḍalinaṃ siṃhaḥ kaṣudramṛgaṃ yathā
tataḥ suniśitāna pītāna samādatta śilīmukhāna
sa sapta tavarayā yuktaḥ putrāṃsa te parāpya māriṣa
pareṣitā bhīmasenena śarāsa te dṛḍhadhanvanā
apātayanta putrāṃsa te rathebhyaḥ sumahārathāna
anādhṛṣṭiṃ kuṇḍa bhedaṃ vairāṭaṃ dīrghalòcanama
dīrghabāhuṃ subāhuṃ ca tathaiva kanakadhvajama
parapatanta sama te vīrā virejura bharatarṣabha
vasante puṣpaśabalāśa cūtāḥ parapatitā iva
tataḥ paradudruvuḥ śeṣāḥ putrāsa tava viśāṃ pate
taṃ kālama iva manyantò bhīmasenaṃ mahābalama
daròṇasa tu samare vīraṃ nirdahantaṃ sutāṃsa tava
yathādriṃ vāridhārābhiḥ samantāda vayakiraca charaiḥ
tatrādbhutama apaśyāma kuntīputrasya pauruṣama
daròṇena vāryamāṇò 'pi nijaghne yata sutāṃsa tava
yathā hi gòvṛṣò varṣaṃ saṃdhārayati khāta patata
bhīmasa tathā daròṇa muktaṃ śaravarṣama adīdharata
adbhutaṃ ca mahārāja tatra cakre vṛkòdaraḥ
yata putrāṃsa te 'vadhīta saṃkhye daròṇaṃ caiva nayayòdhayata
putreṣu tava vīreṣu cikrīḍārjuna pūrvajaḥ
mṛgeṣva iva mahārāja carana vayāghrò mahābalaḥ
yathā vā paśumadhyasthò darāvayeta paśūna vṛkaḥ
vṛkòdarasa tava sutāṃsa tathā vayadrāvayada raṇe
gāṅgeyò bhagadattaśa ca gautamaśa ca mahārathaḥ
pāṇḍavaṃ rabhasaṃ yuddhe vārayāma āsura arjunama
astraira astrāṇi saṃvārya teṣāṃ sò 'tirathò raṇe
paravīrāṃsa tava sainyeṣu pareṣayāma āsa mṛtyave
abhimanyuśa ca rājānama ambaṣṭhaṃ lòkaviśrutama
virathaṃ rathināṃ śareṣṭhaṃ kārayāma āsa sāyakaiḥ
virathò vadhyamānaḥ sa saubhadreṇa yaśasvinā
avaplutya rathāta tūrṇaṃ savrīḍò manujādhipaḥ
asiṃ cikṣepa samare saubhadrasya mahātmanaḥ
āruròha rathaṃ caiva hārdikyasya mahātmanaḥ
āpatantaṃ tu nistriṃśaṃ yuddhamārga viśāradaḥ
lāghavāda vayaṃsayāma āsa saubhadraḥ paravīrahā
vayaṃsitaṃ vīkṣya nistriṃśaṃ saubhadreṇa raṇe tadā
sādhu sādhva iti sainyānāṃ paraṇādò 'bhūda viśāṃ pate
dhṛṣṭadyumnamukhāsa tava anye tava sainyama ayòdhayana
tathaiva tāvakāḥ sarve pāṇḍusainyama ayòdhayana
tatrākrandò mahāna āsīta tava teṣāṃ ca bhārata
nighnatāṃ bhṛśama anyònyaṃ kurvatāṃ karma duṣkarama
anyònyaṃ hi raṇe śūrāḥ keśeṣva ākṣipya māriṣa
nakhaira dantaira ayudhyanta muṣṭibhira jānubhisa tathā
bāhubhiśa ca talaiśa caiva nistriṃśaiśa ca susaṃśitaiḥ
vivaraṃ parāpya cānyònyama anayana yamasādanama
nayahanaca ca pitā putraṃ putraśa ca pitaraṃ raṇe
vayākulīkṛtasaṃkalpā yuyudhusa tatra mānavāḥ
raṇe cārūṇi cāpāni hemapṛṣṭhāni bhārata
hatānāma apaviddhāni kalāpāśa ca mahādhanāḥ
jātarūpamayaiḥ puṅkhai rājataiśa ca śitāḥ śarāḥ
tailadhautā vayarājanta nirmuktabhujagòpamāḥ
hastidanta tasarūna khaḍgāña jātarūpapariṣkṛtāna
carmāṇi cāpaviddhāni rukmapṛṣṭhāni dhanvināma
suvarṇavikṛtaprāsāna paṭṭiśāna hemabhūṣitāna
jātarūpamayāśa carṣṭīḥ śaktyaśa ca kanakòjjvalāḥ
apakṛttāśa ca patitā musalāni gurūṇi ca
parighāna paṭṭiśāṃśa caiva bhiṇḍipālāṃśa ca māriṣa
patitāṃsa tòmarāṃśa cāpi citrā hemapariṣkṛtāḥ
kuthāśa ca bahudhākārāśa cāmaravyajanāni ca
nānāvidhāni śastrāṇi visṛjya patitā narāḥ
jīvanta iva dṛśyante gatasattvā mahārathāḥ
gadā vimathitaira gātraira musalaira bhinnamastakāḥ
gajavājirathakṣuṇṇāḥ śerate sama narāḥ kaṣitau
tathaivāśvanṛnāgānāṃ śarīraira ābabhau tadā
saṃchannā vasudhā rājana parvataira iva sarvataḥ
samare patitaiśa caiva śaktyṛṣṭi śaratòmaraiḥ
nistriṃśaiḥ paṭṭiśaiḥ parāsaira ayaḥ kuntaiḥ paraśvadhaiḥ
parighaira bhiṇḍipālaiśa ca śataghnībhisa tathaiva ca
śarīraiḥ śastrabhinnaiśa ca samāstīryata medinī
niḥśabdaira alpaśabdaiśa ca śòṇitaughapariplutaiḥ
gatāsubhira amitraghna vibabhau saṃvṛtā mahī
sa talatraiḥ sa keyūraira bāhubhiśa candanòkṣitaiḥ
hastihastòpamaiśa chinnaira ūrubhiśa ca tarasvināma
baddhacūḍā maṇidharaiḥ śiròbhiśa ca sakuṇḍalaiḥ
patitaira vṛṣabhākṣāṇāṃ babhau bhārata medinī
kavacaiḥ śòṇitādigdhaira viprakīrṇaiśa ca kāñcanaiḥ
rarāja subhṛśaṃ bhūmiḥ śāntārcibhira ivānalaiḥ
vipraviddhaiḥ kalāpaiśa ca patitaiśa ca śarāsanaiḥ
viprakīrṇaiḥ śaraiśa cāpi rukmapuṅkhaiḥ samantataḥ
rathaiśa ca bahubhira bhagnaiḥ kiṅkiṇījālamālibhiḥ
vājibhiśa ca hataiḥ kīrṇaiḥ sarastajihvaiḥ sa śòṇitaiḥ
anukarṣaiḥ patākābhira upāsaṅgaira dhavajaira api
paravīrāṇāṃ mahāśaṅkhaira viprakīrṇaiśa ca pāṇḍuraiḥ
sarastahastaiśa ca mātaṅgaiḥ śayānaira vibabhau mahī
nānārūpaira alaṃkāraiḥ paramadevābhyalaṃkṛtā
dantibhiśa cāparaisa tatra sa parāsaira gāḍhavedanaiḥ
karaiḥ śabdaṃ vimuñcadbhiḥ śīkaraṃ ca muhura muhuḥ
vibabhau tada raṇasthānaṃ dhamyamānaira ivācalaiḥ
nānā rāgaiḥ kambalaiśa ca paristòmaiśa ca dantināma
vaiḍūya maṇidaṇḍaiśa ca patitaira aṅkuśaiḥ śubhaiḥ
ghaṇṭābhiśa ca gajendrāṇāṃ patitābhiḥ samantataḥ
vighāṭita vicitrābhiḥ kuthābhī rāṅkavaisa tathā
garaiveyaiśa citrarūpaiśa ca rukmakakṣyābhira eva ca
yantraiśa ca bahudhā chinnaisa tòmaraiśa ca sa kampanaiḥ
aśvānāṃ reṇukapilai rukmaca channaira uraśa chadaiḥ
sādināṃ ca bhujaiśa chinnaiḥ patitaiḥ sāṅgadaisa tathā
parāsaiśa ca vimalaisa tīkṣṇaira vimalābhisa tatharṣṭibhiḥ
uṣṇīṣaiśa ca tathā chinnaiḥ paraviddhaiśa ca tatasa tataḥ
vicitraira ardhacandraiśa ca jātarūpapariṣkṛtaiḥ
aśvāstara paristòmai rāṅkavaira mṛditaisa tathā
narendra cūḍāmaṇibhira vicitraiśa ca mahādhanaiḥ
chatraisa tathāpaviddhaiśa ca cāmaravyajanaira api
padmendu dayutibhiśa caiva vadanaiśa cārukuṇḍalaiḥ
kḷpta śamaśrubhira atyarthaṃ vīrāṇāṃ samalaṃkṛtaiḥ
apaviddhaira mahārāja suvarṇòjjvala kuṇḍalaiḥ
garahanakṣatraśabalā dayaura ivāsīda vasuṃdharāḥ
evama ete mahāsene mṛdite tatra bhārata
parasparaṃ samāsādya tava teṣāṃ ca saṃyuge
teṣu śarānteṣu bhagneṣu mṛditeṣu ca bhārata
rātriḥ samabhavada ghòrā nāpaśyāma tatò raṇama
tatò 'vahāraṃ sainyānāṃ paracakruḥ kurupāṇḍavāḥ
ghòre niśāmukhe raudre vartamāne sudāruṇe
avahāraṃ tataḥ kṛtvā sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ
nayaviśanta yathākālaṃ gatvā savaśibiraṃ tadā
[sa]
tatò duryòdhanò rājā śakuniśa cāpi saubalaḥ
duḥśāsanaśa ca putrasa te sūtaputraśa ca durjayaḥ
samāgamya mahārāja mantraṃ cakrūra vivakṣitama
kathaṃ pāṇḍusutā yuddhe jetavyāḥ sagaṇā iti
tatò duryòdhanò rājā sarvāṃsa tāna āha mantriṇaḥ
sūtaputraṃ samābhāṣya saubalaṃ ca mahābalama
daròṇò bhīṣmaḥ kṛpaḥ śalyaḥ saumadattiśa ca saṃyuge
na pārthāna paratibādhante na jāne tatra kāraṇama
avadhyamānāsa te cāpi kaṣapayanti balaṃ mama
sò 'sami kaṣīṇabalaḥ karṇa kaṣīṇaśastraśa ca saṃyuge
nikṛtaḥ pāṇḍavaiḥ śūraira avadhyaira daivataira api
sò 'haṃ saṃśayama āpannaḥ parakariṣye kathaṃ raṇama
tama baravīna mahārāja sūtaputrò narādhipama
mā śucò bharataśreṣṭha parakariṣye pariyaṃ tava
bhīṣmaḥ śāṃtanavasa tūrṇama apayātu mahāraṇāta
nivṛtte yudhi gāṅgeye nayastaśastre ca bhārata
ahaṃ pārthāna haniṣyāmi sanitāna sarvasòmakaiḥ
paśyatò yudhi bhīṣmasya śape satyena te nṛpa
pāṇḍaveṣu dayāṃ rājana sadā bhīṣmaḥ karòti vai
aśaktaśa ca raṇe bhīṣmò jetuma etāna mahārathāna
abhimānī raṇe bhīṣmò nityaṃ cāpi raṇapriyaḥ
sa kathaṃ pāṇḍavāna yuddhe jeṣyate tāta saṃgatāna
sa tavaṃ śīghrama itò gatvā bhīṣmasya śibiraṃ parati
anumānya raṇe bhīṣmaṃ śastraṃ nayāsaya bhārata
nayastaśaste tatò bhīṣme nihatāna paśya pāṇḍavāna
mayaikena raṇe rājana sasuhṛda gaṇabāndhavāna
evama uktasa tu karṇena putrò duryòdhanasa tava
abravīda bharātaraṃ tatra duḥśāsanama idaṃ vacaḥ
anuyātraṃ yathā sajjaṃ sarvaṃ bhavati sarvataḥ
duḥśāsana tathā kaṣipraṃ sarvama evòpapādaya
evama uktvā tatò rājana karṇama āha janeśvaraḥ
anumānya raṇe bhīṣmama itò 'haṃ davipadāṃ varama
āgamiṣye tataḥ kaṣipraṃ tavatsakāśama ariṃdama
tatasa tavaṃ puruṣavyāghra parakariṣyasi saṃyugama
niṣpapāta tatasa tūrṇaṃ putrasa tava viśāṃ pate
sahitò bharātṛbhiḥ sarvaira devaira iva śatakratuḥ
tatasa taṃ nṛpaśārdūlaṃ śārdūlasamavikramama
āròhayada dhayaṃ tūrṇaṃ bharātā duḥśāsanasa tadā
aṅgadī baddhamukuṭò hastābharaṇavāna nṛpaḥ
dhārtarāṣṭrò mahārāja vibabhau sa mahendravata
bhāṇḍī puṣpanikāśena tapanīyanibhena ca
anuliptaḥ parārghyena candanena sugandhinā
arajò 'mabarasaṃvītaḥ siṃhakhela gatira nṛpaḥ
śuśubhe vimalārciṣmaña śaradīva divākaraḥ
taṃ parayāntaṃ naravyāghraṃ bhīṣmasya śibiraṃ parati
anujagmura maheṣvāsāḥ sarvalòkasya dhanvinaḥ
bharātaraśa ca maheṣvāsāsa taridaśā iva vāsavama
hayāna anye samāruhya gajāna anye ca bhārata
rathaira anye naraśreṣṭhāḥ parivavruḥ samantataḥ
āttaśastrāśa ca suhṛdò rakṣaṇārthaṃ mahīpateḥ
parādurbahūvuḥ sahitāḥ śakrasyevāmarā divi
saṃpūjyamānaḥ kurubhiḥ kauravāṇāṃ mahārathaḥ
parayayau sadanaṃ rājana gāṅgeyasya yaśasvinaḥ
anvīyamānaḥ sahitau sòdaraiḥ sarvatò nṛpaḥ
dakṣiṇaṃ dakṣiṇaḥ kāle saṃbhṛtya savabhujaṃ tadā
hastihastòpamaṃ śaikṣaṃ sarvaśatrunibarhaṇama
paragṛhṇanna añjalīna nṝṇāma udyatāna sarvatòdiśama
śuśrāva madhurā vācò nānādeśanivāsināma
saṃstūyamānaḥ sūtaiśa ca māgadhaiśa ca mahāyaśāḥ
pūjayānaśa ca tāna sarvāna sarvalòkeśvareśvaraḥ
paradīpaiḥ kāñcanaisa tatra gandhatailāvasecanaiḥ
parivavrura mahātmānaṃ parajvaladbhiḥ samantataḥ
sa taiḥ parivṛtò rājā paradīpaiḥ kāñcanaiḥ śubhaiḥ
śuśubhe candramā yuktò dīptaira iva mahāgrahaiḥ
kañcukòṣṇīṣiṇasa tatra vetrajharjhara pāṇayaḥ
paròtsārayantaḥ śanakaisa taṃ janaṃ sarvatòdiśama
saṃprāpya tu tatò rājā bhīṣmasya sadanaṃ śubhama
avatīrya hayāca cāpi bhīṣmaṃ parāpya janeśvaraḥ
abhivādya tatò bhīṣmaṃ niṣaṇṇaḥ paramāsane
kāñcane sarvatòbhadre sapardhyāstaraṇa saṃvṛte
uvāca parāñjalira bhīṣmaṃ bāṣpakaṇṭhò 'śarulòcanaḥ
tavāṃ vayaṃ samupāśritya saṃyuge śatrusūdana
utsahema raṇe jetuṃ sendrāna api surāsurāna
kima u pāṇḍusutāna vīrāna sasuhṛda gaṇabāndhavāna
tasmāda arhasi gāṅgeya kṛpāṃ kartuṃ mayi parabhò
jahi pāṇḍusutāna vīrāna mahendra iva dānavāna
pūrvama uktaṃ mahābāhò nihaniṣyāmi sòmakāna
pāñcālāna pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ karūṣāṃśa ceti bhārata
tada vacaḥ satyama evāstu jahi pārthāna samāgatāna
sòmakāṃśa ca maheṣvāsāna satyavāga bhava bhārata
dayayā yadi vā rājana daveṣyabhāvāna mama parabhò
mandabhāgyatayā vāpi mama rakṣasi pāṇḍavāna
anujānīhi samare karṇama āhavaśòbhinama
sa jeṣyati raṇe pārthāna sasuhṛda gaṇabāndhavāna
etāvada uktvā nṛpatiḥ putrò duryòdhanasa tava
nòvāca vacanaṃ kiṃ cida bhīṣmaṃ bhīmaparākramama
[sa]
vākśalyaisa tava putreṇa sò 'tividdhaḥ pitāmahaḥ
duḥkhena mahatāviṣṭò nòvācāpriyama aṇva api
sa dhayātvā suciraṃ kālaṃ duḥkharòṣasamanvitaḥ
śavasamānò yathā nāgaḥ paraṇunnò vai śalākayā
udvṛtya cakṣuṣī kòpāna nirdahanna iva bhārata
sa devāsuragandharvaṃ lòkaṃ lòkavidāṃ varaḥ
abravīta tava putraṃ tu sāmapūrvama idaṃ vacaḥ
kiṃ nu duryòdhanaivaṃ māṃ vākśalyaira upavidhyasi
ghaṭamānaṃ yathāśakti kurvāṇaṃ ca tava pariyama
juhvānaṃ samare parāṇāṃsa tavaiva hitakāmyayā
yadā tu pāṇḍavaḥ śūraḥ khāṇḍave 'ganima atarpayata
parājitya raṇe śakraṃ paryāptaṃ tannidarśanama
yadā ca tavāṃ mahābāhò gandharvaira hṛtama ojasā
amòcayata pāṇḍusutaḥ paryāptaṃ tannidarśanama
daravamāṇeṣu śūreṣu sòdareṣu tathābhibhò
sūtaputre ca rādheye paryāptaṃ tannidarśanama
yaca ca naḥ sahitāna sarvāna virāṭanagare tadā
eka eva samudyātaḥ paryāptaṃ tannidarśanama
daròṇaṃ ca yudhi saṃrabdhaṃ māṃ ca nirjitya saṃyuge
karṇaṃ ca tavāṃ ca darauṇiṃ ca kṛpaṃ ca sumahārathama
vāsāṃsi sa samādatta paryāptaṃ tannidarśanama
nivātakavacāna yuddhe vāsavenāpi durjayāna
jitavāna samare pārthaḥ paryāptaṃ tannidarśanama
kò hi śaktò raṇe jetuṃ pāṇḍavaṃ rabhasaṃ raṇe
tavaṃ tu mòhāna na jānīṣe vācyāvācyaṃ suyòdhana
mumūrṣura hi naraḥ sarvāna vṛkṣāna paśyati kāñcanāna
tathā tavama api gāndhāre viparītāni paśyasi
savayaṃ vairaṃ mahata kṛtvā pāṇḍavaiḥ saha sṛñjayaiḥ
yudhyasva tāna adya raṇe paśyāmaḥ puruṣò bhava
ahaṃ tu sòmakāna sarvāna sapāñcālāna samāgatāna
nihaniṣye naravyāghra varjayitvā śikhaṇḍinama
taira vāhaṃ nihataḥ saṃkhye gamiṣye yamasādanama
tāna vā nihatya saṃgrāme parītiṃ dāsyāmi vai tava
pūrvaṃ hi satrī samutpannā śikhaṇḍī rājaveśmani
varadānāta pumāña jātaḥ saiṣā vai satrī śikhaṇḍinī
tāma ahaṃ na haniṣyāmi parāṇatyāge 'pi bhārata
yāsau parāṅa nirmitā dhātrā saiṣā vai satrī śikhaṇḍinī
sukhaṃ savapihi gāndhāre śavò 'sami kartā mahāraṇama
yaja janāḥ kathayiṣyanti yāvata sathāsyati medinī
evama uktasa tava sutò nirjagāma janeśvara
abhivādya guruṃ mūrdhnā parayayau savaṃ niveśanama
āgamya tu tatò rājā visṛjya ca mahājanama
paraviveśa tatasa tūrṇaṃ kaṣayaṃ śatrukṣayaṃ karaḥ
paraviṣṭaḥ sa niśāṃ tāṃ ca gamayāma āsa pārthivaḥ
[sa]
parabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ parātara utthāya vai nṛpaḥ
rājñaḥ samājñāpayata senāṃ yòjayateti ha
adya bhīṣmò raṇe karuddhò nihaniṣyati sòmakāna
duryòdhanasya taca charutvā rātrau vilapitaṃ bahu
manyamānaḥ sa taṃ rājana paratyādeśama ivātmanaḥ
nirvedaṃ paramaṃ gatvā vinindya paravācyatāma
dīrghaṃ dadhyau śāṃtanavò yòddhukāmò 'rajunaṃ raṇe
iṅgitena tu taja jañātvā gāṅgeyena vicintitama
duryòdhanò mahārāja duḥśāsanama acòdayata
duḥśāsana rathāsa tūrṇaṃ yujyantāṃ bhīṣmarakṣiṇaḥ
davātriṃśata tavama anīkāni sarvāṇya evābhicòdaya
idaṃ hi samanuprāptaṃ varṣapūgābhicintitama
pāṇḍavānāṃ sa sainyānāṃ vadhò rājyasya cāgamaḥ
tatra kāryama ahaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇama
sā nò guptaḥ sukhāya sayāda dhanyāta pārthāṃśa ca saṃyuge
abravīca ca viśuddhātmā nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinama
satrīpūrvakò haya asau jātasa tasmāda varjyò raṇe mayā
lòkasa tada veda yada ahaṃ pituḥ pariyacikīrṣayā
rājyaṃ saphītaṃ mahābāhò satriyaśa ca tayaktavāna purā
naiva cāhaṃ satriyaṃ jātu na satrīpūrvaṃ kathaṃ cana
hanyāṃ yudhi naraśreṣṭha satyama etada baravīmi te
ayaṃ satrīpūrvakò rājaña śikhaṇḍī yadi te śarutaḥ
udyòge kathitaṃ yata tata tathā jātā śikhaṇḍinī
kanyā bhūtvā pumāña jātaḥ sa ca yòtsyati bhārata
tasyāhaṃ paramukhe bāṇāna na muñceyaṃ kathaṃ cana
yuddhe tu kaṣatriyāṃsa tāta pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇaḥ
sarvāna anyāna haniṣyāmi saṃprāptāna bāṇagòcarāna
evaṃ māṃ bharataśreṣṭhò gāṅgeyaḥ parāha śāstravita
tatra sarvātmanā manye bhīṣmasyaivābhipālanama
arakṣyamāṇaṃ hi vṛkò hanyāta siṃhaṃ mahāvane
mā vṛkeṇeva śārdūlaṃ ghātayema śikhaṇḍinā
mātulaḥ śakuniḥ śalyaḥ kṛpò daròṇò viviṃśatiḥ
yattā rakṣantu gāṅgeyaṃ tasmina gupte dharuvò jayaḥ
etaca charutvā tu rājānò duryòdhana vacasa tadā
sarvatò rathavaṃśena gāṅgeyaṃ paryavārayana
putrāśa ca tatra gāṅgeyaṃ parivārya yayura mudā
kampayantò bhuvaṃ dayāṃ ca kaṣòbhayantaśa ca pāṇḍavāna
tai rathaiśa ca susaṃyuktaira dantibhiśa ca mahārathāḥ
parivārya raṇe bhīṣmaṃ daṃśitāḥ samavasthitāḥ
yathā devāsure yuddhe taridaśā vajradhāriṇama
sarve te sama vayatiṣṭhanta rakṣantasa taṃ mahārathama
tatò duryòdhanò rājā punara bharātarama abravīta
savyaṃ cakraṃ yudhāmanyura uttamaujāśa ca dakṣiṇama
gòptārāva arjunasyaitāva arjunò 'pi śikhaṇḍinaḥ
sa rakṣyamāṇaḥ pārthena tathāsmābhira vivarjitaḥ
yathā bhīṣmaṃ na nò hanyāda duḥśāsana tathā kuru
bharātusa tada vacanaṃ śarutvā putrò duḥśāsanasa tava
bhīṣmaṃ paramukhataḥ kṛtvā parayayau senayā saha
bhīṣmaṃ tu rathavaṃśena dṛṣṭvā tama abhisaṃvṛtama
arjunò rathināṃ śareṣṭhò dhṛṣṭadyumnama uvāca ha
śikhaṇḍinaṃ naravyāghra bhīṣmasya paramukhe 'nagha
sathāpayasvādya pāñcālya tasya gòptāhama apya uta
tataḥ śāṃtanavò bhīṣmò niryayau senayā saha
vayūhaṃ cāvyūhata mahata sarvatòbhadrama āhave
kṛpaśa ca kṛtavarmā ca śaibyaśa caiva mahārathaḥ
śakuniḥ saindhavaśa caiva kāmbòjaśa ca sudakṣiṇaḥ
bhīṣmeṇa sahitāḥ sarve putraiśa ca tava bhārata
agrataḥ sarvasainyānāṃ vayūhasya paramukhe sathitāḥ
daròṇò bhūriśravāḥ śalyò bhagadattaśa ca māriṣa
dakṣiṇaṃ pakṣama āśritya sathitā vayūhasya daṃśitāḥ
aśvatthāmā sòmadatta āvantyau ca mahārathau
mahatyā senayā yuktā vāmaṃ pakṣama apālayana
duryòdhanò mahārāja tarigartaiḥ sarvatòvṛtaḥ
vayūhamadhye sathitò rājana pāṇḍavāna parati bhārata
alambusò rathaśreṣṭhaḥ śarutāyuśa ca mahārathaḥ
pṛṣṭhataḥ sarvasainyānāṃ sathitau vayūhasya daṃśitau
evama ete tadā vayūhaṃ kṛtvā bhārata tāvakāḥ
saṃnaddhāḥ samadṛśyanta paratapanta ivāgnayaḥ
tathā yudhiṣṭhirò rājā bhīmasenaśa ca pāṇḍavaḥ
nakulaḥ sahadevaśa ca mādrīputrāva ubhāva api
agrataḥ sarvasainyānāṃ sathitā vayūhasya daṃśitāḥ
dhṛṣṭadyumnò virāṭaśa ca sātyakiśa ca mahārathaḥ
sathitāḥ sainyena mahatā parānīka vināśanāḥ
śikhaṇḍī vijayaśa caiva rākṣasaśa ca ghaṭòtkacaḥ
cekitānò mahābāhuḥ kuntibhòjaśa ca vīryavāna
sathitā raṇe mahārāja mahatyā senayā vṛtāḥ
abhimanyura maheṣvāsò darupadaśa ca mahārathaḥ
kekayā bharātaraḥ pañca sathitā yuddhāya daṃśitāḥ
evaṃ te 'pi mahāvyūhaṃ parativyūhya sudurjayama
pāṇḍavāḥ samare śūrāḥ sathitā yuddhāya māriṣa
tāvakāsa tu raṇe yattāḥ saha senā narādhipāḥ
abhyudyayū raṇe pārthāna bhīṣmaṃ kṛtvāgratò nṛpa
tathaiva pāṇḍavā rājana bhīmasenapurògamāḥ
bhīṣmaṃ yuddhapariprepsuṃ saṃgrāme vijigīṣavaḥ
kaṣveḍāḥ kila kilā śabdāna karakacāna gòviṣāṇikāḥ
bherīmṛdaṅgapaṇavāna nādayantaśa ca puṣkarāna
pāṇḍavā abhyadhāvanta nadantò bhairavāna ravāna
bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ dundubhīnāṃ ca nisvanaiḥ
utkruṣṭa siṃhanādaiśa ca valgitaiśa ca pṛthagvidhaiḥ
vayaṃ paratinadantasa tāna abhyagacchāma sa tavarāḥ
sahasaivābhisaṃkruddhāsa tadāsīta tumulaṃ mahata
tatò 'nayònyaṃ paradhāvantaḥ saṃprahāraṃ paracakrire
tataḥ śabdena mahatā paracakampe vasuṃdharā
pakṣiṇaśa ca mahāghòraṃ vayāharantò vibabhramuḥ
saprabhaśa còditaḥ sūryò niṣprabhaḥ samapadyate
vavuśa ca tumulā vātāḥ śaṃsantaḥ sumahada bhayama
ghòrāśa ca ghòranirhrādāḥ śivāsa tatra vavāśire
vedayantyò mahārāja mahada vaiśasama āgatama
diśaḥ parajvalitā rājana pāṃsuvarṣaṃ papāta ca
rudhireṇa samunmiśrama asthi varṣaṃ tathaiva ca
rudatāṃ vāhanānāṃ ca netrebhyaḥ parāpataja jalama
susruvuśa ca śakṛna mūtraṃ paradhyāyantò viśāṃ pate
antarhitā mahānādāḥ śarūyante bharatarṣabha
rakṣasāṃ puruṣādānāṃ nadatāṃ bhairavāna ravāna
saṃpatantaḥ sama dṛśyante gòmāyubakavāyasāḥ
śavānaśa ca vividhaira nādaira bhaṣantasa tatra tasthire
javalitāśa ca mahòlkā vai samāhatya divākarama
nipetuḥ sahasā bhūmau vedayānā mahada bhayama
mahāntya anīkāni mahāsamucchraye; samāgame pāṇḍava dhārtarāṣṭrayòḥ
parakāśire śaṅkhamṛdaṅga nisvanaiḥ; parakampitānīva vanāni vāyunā
narendra nāgāśvasamākulānāma; abhyāyatīnāma aśive muhūrte
babhūva ghòṣasa tumulaśa camūnāṃ; vātòddhutānāma iva sāgarāṇāma
[sa]
abhimanyū rathòdāraḥ piśaṃgaisa turagòttamaiḥ
abhidudrāva tejasvī duryòdhana balaṃ mahata
vikiraña śaravarṣāṇi vāridhārā ivāmbudaḥ
na śekuḥ samare karuddhaṃ saubhadrama arisūdanama
śastraughiṇaṃ gāhamānaṃ senāsāgarama akṣayama
nivārayituma apya ājau tavadīyāḥ kurupuṃgavāḥ
tena muktā raṇe rājaña śarāḥ śatrunivarhaṇāḥ
kaṣatriyāna anayaña śūrāna paretarājaniveśanama
yamadaṇḍòpamāna ghòrāña javalanāśīviṣòpamāna
saubhadraḥ samare karuddhaḥ pareṣayāma āsa sāyakāna
rathinaṃ ca rathāta tūrṇaṃ hayapṛṣṭhā ca sādinama
gajāròhāṃśa ca sa gajāna pātayāma āsa phālguniḥ
tasya tata kurvataḥ karma mahata saṃkhye 'dabhutaṃ nṛpāḥ
pūjayāṃ cakrire hṛṣṭāḥ paraśaśaṃsuśa ca phālgunima
tānya anīkāni saubhadrò darāvayana bahva aśòbhata
tūlarāśima ivādhūya mārutaḥ sarvatòdiśama
tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni bhārata
tarātāraṃ nādhyagacchanta paṅke magnā iva davipāḥ
vidrāvya sarvasainyāni tāvakāni naròttamaḥ
abhimanyuḥ sathitò rājana vidhūmò 'ganira iva javalana
na cainaṃ tāvakāḥ sarve viṣehura arighātinama
paradīptaṃ pāvakaṃ yadvata pataṃgāḥ kālacòditāḥ
paraharana sarvaśatrubhyaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ
adṛśyata maheṣvāsaḥ savajra iva vajrabhṛta
hemapṛṣṭhaṃ dhanuśa cāsya dadṛśe caratò diśaḥ
tòyadeṣu yathā rājana bharājamānāḥ śatahvadāha
śarāśa ca niśitāḥ pītā niścaranti sama saṃyuge
vanāta phulladrumāda rājana bharamarāṇāma iva varajāḥ
tathaiva caratasa tasya saubhadrasya mahātmanaḥ
rathena meghaghòṣeṇa dadṛśura nāntaraṃ janāḥ
mòhayitvā kṛpaṃ daròṇaṃ darauṇiṃ ca sa bṛhadbalama
saindhavaṃ ca maheṣvāsaṃ vayacarala laghu suṣṭhu ca
maṇḍalīkṛtama evāsya dhanuḥ paśyāma māriṣa
sūryamaṇḍala saṃkāśaṃ tapatasa tava vāhinīma
taṃ dṛṣṭvā kaṣatriyāḥ śūrāḥ paratapantaṃ śarārcibhiḥ
daviphalgunama imaṃ lòkaṃ menire tasya karmabhiḥ
tenārditā mahārāja bhāratī sā mahācamūḥ
babhrāma tatra tatraiva yòṣina madavaśāda iva
darāvayitvā ca tata sainyaṃ kampayitvā mahārathāna
nandayāma āsa suhṛdò mayaṃ jitveva vāsavaḥ
tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni saṃyuge
cakrura ārtasvaraṃ ghòraṃ parjanyaninadòpamama
taṃ śarutvā ninadaṃ ghòraṃ tava sainyasya māriṣa
mārutòddhūta vegasya samudrasyeva parvaṇi
duryòdhanasa tadā rājā ārśya śṛṅgima abhāṣata
eṣa kārṣṇira maheṣvāsò davitīya iva phalgunaḥ
camūṃ darāvayate karòdhāda vṛtrò deva camūma iva
tasya nānyaṃ parapaśyāmi saṃyuge bheṣajaṃ mahata
ṛte tavāṃ rākṣasaśreṣṭha sarvavidyāsu pāragama
sa gatvā tavaritaṃ vīraṃ jahi saubhadrama āhave
vayaṃ pārthāna haniṣyāmò bhīṣmadròṇapuraḥsarāḥ
sa evama uktò balavāna rākṣasendraḥ paratāpavāna
parayayau samare tūrṇaṃ tava putrasya śāsanāta
nardamānò mahānādaṃ parāvṛṣīva balāhakaḥ
tasya śabdena mahatā pāṇḍavānāṃ mahada balama
parācalata sarvatò rājana pūryamāṇa ivārṇavaḥ
bahavaśa ca narā rājaṃsa tasya nādena bhīṣitāḥ
pariyāna parāṇāna parityajya nipetura dharaṇītale
kārṣṇiśa cāpi mudā yuktaḥ paragṛhītaśarāsanaḥ
nṛtyanna iva rathòpasthe tada rakṣaḥ samupādravata
tataḥ sa rākṣasaḥ karuddhaḥ saṃprāpyaivārjuniṃ raṇe
nātidūre sathitasa tasya darāvayāma āsa vai camūma
sā vadhyamānā samare pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ
paratyudyayau raṇe rakṣò deva senā yathābalima
vimardaḥ sumahāna āsīta tasya sainyasya māriṣa
rakṣasā ghòrarūpeṇa vadhyamānasya saṃyuge
tataḥ śarasahasraisa tāṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūma
vayadrāvayada raṇe rakṣò darśayada vai parākramama
sā vādhyamānā ca tathā pāṇḍavānāma anīkinī
rakṣasā ghòrarūpeṇa paradudrāva raṇe bhayāta
tāṃ paramṛdya tataḥ senāṃ padminīṃ vāraṇò yathā
tatò 'bhidudrāva raṇe daraupadeyāna mahābalāna
te tu karuddhā maheṣvāsā daraupadeyāḥ parahāriṇaḥ
rākṣasaṃ dudruvuḥ sarve garahāḥ pañca yathā ravima
vīryavadbhisa tatasa taisa tu pīḍitò rākṣasòttamaḥ
yathā yugakṣaye ghòre candramāḥ pañcabhira garahaiḥ
parativindhyasa tatò rakṣò bibheda niśitaiḥ śaraiḥ
sarvapāraśavaisa tūrṇama akuṇṭhāgraira mahābalaḥ
sa taira bhinnatanu tarāṇaḥ śuśubhe rākṣasòttamaḥ
marīcibhira ivārkasya saṃsyūtò jaladò mahāna
viṣaktaiḥ sa śaraiśa cāpi tapanīyaparicchadaiḥ
ārśyaśṛṅgira babhau rājana dīptaśṛṅga ivācalaḥ
tatasa te bharātaraḥ pañca rākṣasendraṃ mahāhave
vivyadhura niśitaira bāṇaisa tapanīyavibhūṣitaiḥ
sa nirbhinnaḥ śaraira ghòraira bhujagaiḥ kòpitaira iva
alambusò bhṛśaṃ rājana nāgendra iva cukrudhe
sò 'tividdhò mahārāja muhūrtama atha māriṣa
paraviveśa tamò dīrghaṃ pīḍitasa taira mahārathaiḥ
paratilabhya tataḥ saṃjñāṃ karòdhena daviguṇīkṛtaḥ
ciccheda sāyakaisa teṣāṃ dhavajāṃśa caiva dhanūṃṣi ca
ekaikaṃ ca taribhira bāṇaira ājaghāna samayanna iva
alambusò rathòpasthe nṛtyanna iva mahārathaḥ
tavaramāṇaśa ca saṃkruddhò hayāṃsa teṣāṃ mahātmanāma
jaghāna rākṣasaḥ karuddhaḥ sārathīṃśa ca mahābalaḥ
bibheda ca susaṃhṛṣṭaḥ punaśa caināna susaṃśitaiḥ
śaraira bahuvidhākāraiḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ
virathāṃśa ca maheṣvāsāna kṛtvā tatra sa rākṣasaḥ
abhidudrāva vegena hantukāmò niśācaraḥ
tāna arditāna raṇe tena rākṣasena durātmanā
dṛṣṭvārjuna sutaḥ saṃkhye rākṣasaṃ samupādravata
tayòḥ samabhavada yuddhaṃ vṛtravāsavayòra iva
dadṛśusa tāvakāḥ sarve pāṇḍavāśa ca mahārathāḥ
tau sametau mahāyuddhe karòdhadīptau parasparama
mahābalau mahārāja karòdhasaṃraktalòcanau
parasparama avekṣetāṃ kālānalasamau yudhi
tayòḥ samāgamò ghòrò babhūva kaṭukòdayaḥ
yathā devāsure yuddhe śakraśambarayòra iva
[dhṛ]
ārjuniṃ samare śūraṃ vinighnantaṃ mahārathama
alambusaḥ kathaṃ yuddhe paratyayudhyata saṃjaya
ārśyaśṛṅgiṃ kathaṃ cāpi saubhadraḥ paravīrahā
tana mamācakṣva tattvena yathāvṛttaṃ sama saṃyuge
dhanaṃjayaśa ca kiṃ cakre mama sainyeṣu saṃjaya
bhīmò vā balināṃ śareṣṭhò rākṣasò vā ghaṭòtkacaḥ
nakulaḥ sahadevò vā sātyakira vā mahārathaḥ
etada ācakṣva me sarvaṃ kuśalò haya asi saṃjaya
[sa]
hanta te 'haṃ paravakṣyāmi saṃgrāmaṃ lòmaharṣaṇama
yathābhūda rākṣasendrasya saubhadrasya ca māriṣa
arjunaśa ca yathā saṃkhye bhīmasenaśa ca pāṇḍavaḥ
nakulaḥ sahadevaśa ca raṇe cakruḥ parākramama
tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmadròṇapurògamāḥ
adbhutāni vicitrāṇi cakruḥ karmāṇya abhītavata
alambusasa tu samare abhimanyuṃ mahārathama
vinadya sumahānādaṃ tarjayitvā muhura muhuḥ
abhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta
saubhadrò 'pi raṇe rājana siṃhavada vinadana muhuḥ
ārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsaṃ pitura atyantavairiṇama
tataḥ sameyatuḥ saṃkhye tavaritau nararākṣasau
rathābhyāṃ rathināṃ śareṣṭhau yathā vai devadānavau
māyāvī rākṣasaśreṣṭhò divyāstrajñaśa ca phālguniḥ
tataḥ kārṣṇira mahārāja niśitaiḥ sāyakaisa taribhiḥ
ārśyaśṛṅgiṃ raṇe viddhvā punara vivyādha pañcabhiḥ
alambusò 'pi saṃkruddhaḥ kārṣṇiṃ navabhira āśugaiḥ
hṛdi vivyādha vegena tòttraira iva mahādvipama
ataḥ śarasahasreṇa kaṣiprakārī niśācaraḥ
arjunasya sutaṃ saṃkhye pīḍayāma āsa bhārata
abhimanyusa tataḥ karuddhò navatiṃ nataparvaṇāma
cikṣepa niśitāna bāṇāna rākṣasasya mahòrasi
te tasya viviśusa tūrṇaṃ kāyaṃ nirbhidya marmaṇi
sa taira vibhinnasarvāṅgaḥ śuśubhe rākṣasòttamaḥ
puṣpitaiḥ kiṃśukai rājana saṃstīrṇa iva parvataḥ
sa dhārayaña śarāna hemapuṅkhāna api mahābalaḥ
vibabhau rākṣasaśreṣṭhaḥ sa javāla iva parvataḥ
tataḥ karuddhò mahārāja ārśyaśṛṅgira mahābalaḥ
mahendrapratimaṃ kārṣṇiṃ chādayāma āsa patribhiḥ
tena te viśikhā muktā yamadaṇḍòpamāḥ śitāḥ
abhimanyuṃ vinirbhidya parāviśana dharaṇītalama
tathaivārjuninirmuktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ
alambusaṃ vinirbhidya parāviśanta dharātalama
saubhadrasa tu raṇe rakṣaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
cakre vimukhama āsādya mayaṃ śakra ivāhave
vimukhaṃ ca tatò rakṣò vadhyamānaṃ raṇe 'riṇā
parāduścakre mahāmāyāṃ tāmasīṃ paratāpanaḥ
atasa te tamasā sarve hṛtā haya āsana mahītale
nābhimanyuma apaśyanta naiva sayāna na parāna raṇe
abhimanyuśa ca tada dṛṣṭvā ghòrarūpaṃ mahata tamaḥ
parāduścakre 'satrama atyugraṃ bhāskaraṃ kurunandanaḥ
tataḥ parakāśama abhavaja jagata sarvaṃ mahīpate
tāṃ cāpi jaghnivāna māyāṃ rākṣasasya durātmanaḥ
saṃkruddhaśa ca mahāvīryò rākṣasendraṃ naròttamaḥ
chādayāma āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
bahvīsa tathānyā māyāśa ca parayuktāsa tena rakṣasā
sarvāstravida ameyātmā vārayāma āsa phālguniḥ
hatamāyaṃ tatò rakṣò vadhyamānaṃ ca sāyakaiḥ
rathaṃ tatraiva saṃtyajya parādravana mahatò bhayāta
tasmina vinirjite tūrṇaṃ kūṭayòdhini rākṣase
ārjuniḥ samare sainyaṃ tāvakaṃ saṃmamarda ha
madāndhò vanyanāgendraḥ sa padmāṃ padminīma iva
tataḥ śāṃtanavò bhīṣmaḥ sainyaṃ dṛṣṭvābhividrutama
mahatā rathavaṃśena saubhadraṃ paryavārayata
kòṣṭhakī kṛtyataṃ vīraṃ dhārtarāṣṭrā mahārathāḥ
ekaṃ subahavò yuddhe tatakṣuḥ sāyakaira dṛḍhama
sa teṣāṃ rathināṃ vīraḥ pitusa tulyaparākramaḥ
sadṛśò vāsudevasya vikrameṇa balena ca
ubhayòḥ sadṛśaṃ karma sa pitura mātulasya ca
raṇe bahuvidhaṃ cakre sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
tatò dhanaṃjayò rājana vinighnaṃsa tava sainikāna
āsasāda raṇe bhīṣmaṃ putra parepsura amarṣaṇaḥ
tathaiva samare rājana pitā devavratasa tava
āsasāda raṇe pārthaṃ savarbhānura iva bhāskarama
tataḥ sarathanāgāśvāḥ putrāsa tava viśāṃ pate
parivavrū raṇe bhīṣmaṃ jugupuśa ca samantataḥ
tathaiva pāṇḍavā rājana parivārya dhanaṃjayama
raṇāya mahate yuktā daṃśitā bharatarṣabha
śādadvatasa tatò rājana bhīṣmasya paramukhe sathitama
arjunaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samācinòta
patyudgamyātha vivyādha sātyakisa taṃ śitaiḥ śaraiḥ
pāṇḍava pariyakāmārthaṃ śārdūla iva kuñjarama
gautamò 'pi tavarāyuktò mādhavaṃ navabhiḥ śaraiḥ
hṛdi vivyādha saṃkruddhaḥ kaṅkapatra paricchadaiḥ
śaineyò 'pi tataḥ karuddhò bhṛśaṃ viddhò mahārathaḥ
gautamānta karaṃ ghòraṃ samādatta śilīmukhama
tama āpatantaṃ vegena śakrāśanisamadyutima
davidhā ciccheda saṃkruddhò darauṇiḥ paramakòpanaḥ
samutsṛjyātha śaineyò gautamaṃ rathināṃ varama
abhyadravada raṇe darauṇiṃ rāhuḥ khe śaśinaṃ yathā
tasya daròṇasutaśa cāpaṃ davidhā ciccheda bhārata
athainaṃ chinnadhanvānaṃ tāḍayāma āsa sāyakaiḥ
sò 'nayata kārmukama ādāya śatrughnaṃ bhārasādhanama
darauṇiṃ ṣaṣṭyā mahārāja bāhvòra urasi cārpayata
sa viddhò vayathitaśa caiva muhūrtaṃ kaśmalāyutaḥ
niṣasāda rathòpasthe dhavajayaṣṭima upāśritaḥ
paratilabhya tataḥ saṃjñāṃ daròṇaputraḥ paratāpavāna
vārṣṇeyaṃ samare karuddhò nārācena samardayata
śaineyaṃ sa tu nirbhidya parāviśada dharaṇītalama
vasanta kāle balavāna bilaṃ sarvaśiśura yathā
tatò 'pareṇa bhallena mādhavasya dhavajòttamama
ciccheda samare darauṇiḥ siṃhanādaṃ nanāda ca
punara cainaṃ śaraira ghòraiśa chādayāma āsa bhārata
nidāghānte mahārāja yathā meghò divākarama
sātyakiśa ca mahārāja śarajālaṃ nihatya tata
darauṇima abhyapatata tūrṇaṃ śarajālaira anekadhā
tāpayāma āsa ca darauṇiṃ śaineyaḥ paravīrahā
vimuktò meghajālena yathaiva tapanasa tathā
śarāṇāṃ ca sahasreṇa punara enaṃ samudyatama
sātyakiśa chādayāma āsa nanāda ca mahābalaḥ
dṛṣṭvā putraṃ tathā garastaṃ rāhuṇeva niśākarama
abhyadravata śaineyaṃ bhāradvājaḥ paratāpavāna
vivyādha ca pṛṣatkena sutīkṣṇena mahāmṛdhe
parīpsana savasutaṃ rājana vārṣṇeyenābhitāpitama
sātyakisa tu raṇe jitvā guruputraṃ mahārathama
daròṇaṃ vivyādha viṃśatyā sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ
tadantarama ameyātmā kaunteyaḥ śavetavāhanaḥ
abhyadravada raṇe karuddhò daròṇaṃ parati mahārathaḥ
tatò daròṇaśa ca pārthaśa ca sameyātāṃ mahāmṛdhe
yathā budhaśa ca śukraśa ca mahārāja nabhastale
[dhṛ]
kathaṃ daròṇò maheṣvāsaḥ pāṇḍavaśa ca dhanaṃjayaḥ
samīyatū raṇe śūrau tana mamācakṣva saṃjaya
pariyò hi pāṇḍavò nityaṃ bhāradvājasya dhīmataḥ
ācāryaḥśa ca raṇe nityaṃ pariyaḥ pārthasya saṃjaya
tāva ubhau rathinau saṃkhye dṛptau siṃhāva ivòtkaṭau
kathaṃ samīyatura yuddhe bhāradvāja dhanaṃjayau
[sa]
na daròṇaḥ samare pārthaṃ jānīte pariyama ātmanaḥ
kaṣatradharmaṃ puraskṛtya pārthò vā guruma āhave
na kaṣatriyā raṇe rājana varjayanti parasparama
nirmaryādaṃ hi yudhyante pitṛbhira bharātṛbhiḥ saha
raṇe bhārata pārthena daròṇò viddhasa taribhiḥ śaraiḥ
nācintayata tāna bāṇāna pārtha cāpacyutāna yudhi
śaravṛṣṭya punaḥ pārthaśa chādayāma āsa taṃ raṇe
parajajvāla ca ròṣeṇa gahane 'ganira ivòtthitaḥ
tatò 'rajunaṃ raṇe daròṇaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
vārayāma āsa rājendra nacirāda iva bhārata
tatò duryòdhanò rājā suśarmāṇama acòdayata
daròṇasya samare rājana pārṣṇigrahaṇa kāraṇāta
tarigartarāḍa api karuddhò bhṛśama āyamya kārmukama
chādayāma āsa samare pārthaṃ bāṇaira ayòmukhaiḥ
tābhyāṃ muktāḥ śarā rājanna antarikṣe virejire
haṃsā iva mahārāja śaratkāle nabhastale
te śarāḥ parāpya kaunteyaṃ samastā viviśuḥ parabhò
phalabhāra nataṃ yadvata savādu vṛkṣaṃ vihaṃgamāḥ
arjunasa tu raṇe nādaṃ vinadya rathināṃ varaḥ
tarigartarājaṃ samare saputraṃ vivyadhe śaraiḥ
te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye
pārthama evābhyavartanta maraṇe kṛtaniścayāḥ
mumucuḥ śaravṛṣṭiṃ ca pāṇḍavasya rathaṃ parati
śaravṛṣṭiṃ tatasa tāṃ tu śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ
paratijagrāha rājendra tòyavṛṣṭima ivācalaḥ
tatrādbhutama apaśyāma bībhatsòra hastalāghavama
vimuktāṃ bahubhiḥ śūraiḥ śastravṛṣṭiṃ durāsadama
yada ekò vārayāma āsa mārutò 'bharagaṇāna iva
karmaṇā tena pārthasya tutuṣura devadānavāḥ
atha karuddhò raṇe pārthasa tarigartāna parati bhārata
mumòcāstraṃ mahārāja vāyavyaṃ pṛtanā mukhe
parādurāsīta tatò vāyuḥ kaṣòbhayāṇò nabhastalama
pātayana vai tarugaṇāna vinighnaṃśa caiva sainikāna
tatò daròṇò 'bhivīkṣyaiva vāyavyāstraṃ sudāruṇama
śailama anyana mahārāja ghòrama astraṃ mumòca ha
daròṇena yudhi nirmukte tasminna astre mahāmṛdhe
paraśaśāma tatò vāyuḥ parasannāśa cābhavana diśaḥ
tataḥ pāṇḍusutò vīrasa tarigartasya rathavrajāna
nirutsāhāna raṇe cakre vimukhāna viparākramāna
tatò duryòdhanò rājā kṛpaśa ca rathināṃ varaḥ
aśvatthāmā tataḥ śalyaḥ kāmbòjaśa ca sudakṣiṇaḥ
vindānuvindāva āvantyau bāhlikaśa ca sa bāhlikaḥ
mahatā rathavaṃśena pārthasyāvārayana diśaḥ
tathaiva bhagadattaśa ca śarutāyuśa ca mahābalaḥ
gajānīkena bhīmasya tāva avārayatāṃ diśaḥ
bhūriśravāḥ śalaśa caiva saubalaśa ca viśāṃ pate
śaraughaira vividhaisa tūrṇaṃ mādrīputrāva avārayana
bhīṣmasa tu sahitaḥ sarvaira dhārtarāṣṭrasya sainikaiḥ
yudhiṣṭhiraṃ samāsādya sarvataḥ paryavārayata
āpatantaṃ gajānīkaṃ dṛṣṭvā pārthò vṛkòdaraḥ
lelihana sṛkkiṇī vīrò mṛgarāḍa iva kānane
tatasa tu rathināṃ śareṣṭhò gadāṃ gṛhya mahāhave
avaplutya rathāta tūrṇaṃ tava sainyama abhīṣayata
tama udīkṣya gadāhastaṃ tatasa te gajasādinaḥ
parivavrū raṇe yattā bhīmasenaṃ samantataḥ
gamamadhyama anuprāptaḥ pāṇḍavaśa ca vayarājata
meghajālasya mahatò yathā madhyagatò raviḥ
vayadhamata sa gajānīkaṃ gadayā pāṇḍavarṣabhaḥ
mahābhrajālama atulaṃ mātariśveva saṃtatama
te vadhyamānā balinā bhīmasenena dantinaḥ
ārtanādaṃ raṇe cakrura garjantò jaladā iva
bahudhā dāritaśa caiva viṣāṇaisa tatra dantibhiḥ
phullāśòka nibhaḥ pārthaḥ śuśubhe raṇamūrdhani
viṣāṇe dantinaṃ gṛhya nirviṣāṇama athākaròta
viṣāṇena ca tenaiva kumbhe 'bhayāhatya dantinama
pātayāma āsa samare daṇḍahasta ivāntakaḥ
śòṇitāktāṃ gadāṃ bibhrana medò majjā kṛtacchaviḥ
kṛtāṅgadaḥ śòṇitena rudravata paratyadṛśyata
evaṃ te vadhyamānāsa tu hataśeṣā mahāgajāḥ
parādravanta diśò rājana vimṛdnantaḥ savakaṃ balama
daravadbhisa taira mahānāgaiḥ samantāda bharatarṣabha
duryòdhana balaṃ sarvaṃ punara āsīta parāna ukhama
[sa]
madhyāhne tu mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata
lòkakṣayakarò raudrò bhīṣmasya saha sòmakaiḥ
gāṅgeyò rathināṃ śareṣṭhaḥ pāṇḍavānāma anīkinīma
vayadhamana niśitaira bāṇaiḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ
saṃmamarda ca tata sainyaṃ pitā devavratasa tava
dhānyānāma iva lūnānāṃ parakaraṃ gògaṇā iva
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca virāṭò darupadasa tathā
bhīṣmama āsādya samare śaraira jaghnura mahārathama
dhṛṣṭadyumnaṃ tatò viddhvā virāṭaṃ ca taribhiḥ śaraiḥ
darupadasya ca nārācaṃ pareṣayāma āsa bhārata
tena viddhā maheṣvāsā bhīṣmeṇāmitrakarśinā
cukrudhuḥ samare rājana pādaspṛṣṭā ivòragāḥ
śikhaṇḍī taṃ ca vivyādha bharatānāṃ pitāmahama
satrīmayaṃ manasā dhayātvā nāsmai parāharada acyutaḥ
dhṛṣṭadyumnasa tu samare karòdhāda agnira iva javalana
pitāmahaṃ taribhira bāṇaira bāhvòra urasi cārpayata
darupadaḥ pañcaviṃśatyā virāṭò daśabhiḥ śaraiḥ
śikhaṇḍī pañcaviṃśatyā bhīṣmaṃ vivyādha sāyakaiḥ
sò 'tividdhò mahārāja bhīṣmaḥ saṃkhye mahātmabhiḥ
vasante puṣpaśabalò raktāśòka ivābabhau
tāna paratyavidhyada gāṅgeyasa taribhisa taribhira ajihmagaiḥ
darupadasya ca bhallena dhanuśa ciccheda māriṣa
sò 'nayata kārmukama ādāya bhīṣmaṃ vivyādha pañcabhiḥ
sārathiṃ ca taribhira bāṇaiḥ suśitai raṇamūrdhani
tatò bhīmò mahārāja daraupadyāḥ pañca cātmajāḥ
kekayā bharātaraḥ pañca sātyakiśa caiva sātvataḥ
abhyadravanta gāṅgeyaṃ yudhiṣṭhira hitepsayā
rirakṣiṣantaḥ pāñcālyaṃ dhṛṭa dayumna mukhana raṇe
tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmarakṣārthama udyatāḥ
paratyudyayuḥ pāṇḍusenāṃ saha sainyā narādhipa
tatrāsīta sumahada yuddhaṃ tava teṣāṃ ca saṃkulama
narāśvarathanāgānāṃ yama rāṣṭravivardhanama
rathī rathinama āsādya parāhiṇòda yamasādanama
tathetarāna samāsādya naranāgāśvasādinaḥ
anayana paralòkāya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
astraiśa ca vividhaira ghòraisa tatra tatra viśāṃ pate
rathāśa ca rathibhira hīnā hatasārathayasa tathā
vipradrutāśvāḥ samare diśò jagmuḥ samantataḥ
mardamānā narāna rājana hayāṃśa ca subahūna raṇe
vātāyamānā dṛśyante gandharvanagaròpamāḥ
rathinaśa ca rathaira hīnā varmiṇasa tejasā yutāḥ
kuṇḍalòṣṇīṣiṇaḥ sarve niṣkāṅgadavibhūṣitāḥ
devaputrasamā rūpò śaurye śakrasamā yudhi
ṛddhyā vaiśravaṇaṃ cāti nayena ca bṛhaspatima
sarvalòkeśvarāḥ śūrāsa tatra tatra viśāṃ pate
vipradrutā vayadṛśyanta parākṛtā iva mānavāḥ
dantinaśa ca naraśreṣṭha vihīnā varasādibhiḥ
mṛdnantaḥ savānya anīkāni saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ
varmabhiśa cāmaraiśa chatraiḥ patākābhiśa ca māriṣa
kakṣyābhira atha tòttraiśa ca ghaṇṭābhisa tòmaraisa tathā
viśīrṇaira vipradhāvantò dṛśyante sama diśò daśa
nagameghapratīkāśaira jaladòdaya nisvanaiḥ
tathaiva dantibhira hīnāna gajāròhāna viśāṃ pate
paradhāvantò 'navapaśyāma tava teṣāṃ ca saṃkule
nānādeśasamutthāṃśa ca turagāna hemabhūṣitāna
vātāyamānāna adrākṣaṃ śataśò 'tha sahasraśaḥ
aśvāròhāna hataira aśvaira gṛhītāsīna samantataḥ
daravamāṇāna apaśyāma darāvyamāṇāṃśa ca saṃyuge
gajò gajaṃ samāsādya daravamāṇaṃ mahāraṇe
yayau vimṛdnaṃsa tarasā padātīna vājinasa tathā
tathaiva ca rathāna rājana saṃmamarda raṇe gajaḥ
rathaśa caiva samāsādya padātiṃ turagaṃ tathā
vayamṛdnāta samare rājaṃsa turagāṃśa ca narāna raṇe
evaṃ te bahudhā rājana paramṛdnantaḥ parasparama
tasmina raudre tathā yuddhe vartamāne mahābhaye
parāvartata nadī ghòrā śòṇitāntra taraṅgiṇī
asthi saṃcayasaṃghāṭā keśaśaivalaśādvalā
rathahradā śarāvartā hayamīnā durāsadā
śīrṣòpala samākīrṇā hastigrāhasamākulā
kavacòṣṇīṣa phenāḍhyā dhanura davīpāsi kacchapā
patākādhvajavṛkṣāḍhyā martyakūlāpahāriṇī
karavyādasaṃghasaṃkīrṇā yama rāṣṭravivardhinī
tāṃ nadīṃ kaṣatriyāḥ śūrā hayanāgarathaplavaiḥ
paraterura bahavò rājana bhayaṃ tayaktvā mahāhave
apòvāha raṇe bhīrūna kaśmalenābhisaṃvṛtāna
yathā vaitaraṇī paretāna paretarājapuraṃ parati
parākròśana kaṣatriyāsa tatra dṛṣṭvā tada vaiśasaṃ mahata
duryòdhanāparādhena kaṣayaṃ gacchanti kauravāḥ
guṇavatsu kathaṃ daveṣaṃ dhārtarāṣṭrò janeśvaraḥ
kṛtavāna pāṇḍuputreṣu pāpātmā lòbhamòhitaḥ
evaṃ bahuvidhā vācaḥ śarūyante samātra bhārata
pāṇḍava savata saṃyuktāḥ putrāṇāṃ te sudāruṇāḥ
tā niśamya tadā vācaḥ sarvayòdhaira udāhṛtāḥ
āgaskṛta sarvalòkasya putrò duryòdhanasa tava
bhīṣmaṃ daròṇaṃ kṛpaṃ caiva śalyaṃ còvāca bhārata
yudhyadhvama anahaṃkārāḥ kiṃ ciraṃ kurutheti ca
tataḥ paravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha
akṣadyūtakṛtaṃ rājana sughòraṃ vaiśasaṃ tadā
yata purā na nigṛhṇīṣe vāryamāṇò mahātmabhiḥ
vaicitravīrya tasyedaṃ phalaṃ paśya tathāvidhama
na hi pāṇḍusutā rājana sa sainyāḥ sapadānugāḥ
rakṣanti samare parāṇāna kauravā vā viśāṃ pate
etasmāta kāraṇāda ghòrò vartate sama janakṣayaḥ
daivāda vā puruṣavyāghra tava cāpanayāna nṛpa
[sa]
arjunasa tu naravyāghra suśarmapramukhāna nṛpāna
anayata paretarājasya bhavanaṃ sāyakaiḥ śitaiḥ
suśarmāpi tatò bāṇaiḥ pārthaṃ vivyādha saṃyuge
vāsudevaṃ ca saptatyā pārthaṃ ca navabhiḥ punaḥ
tāna nivārya śaraugheṇa śakrasūnura mahārathaḥ
suśarmaṇò raṇe yòdhāna parāhiṇòda yamasādanama
te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye
vayadravanta raṇe rājana bhaye jāte mahārathāḥ
utsṛjya turagāna ke cida rathāna ke cica ca māriṣa
gajāna anye samutsṛjya parādravanta diśò daśa
apare tudyamānāsa tu vājināra rathā raṇāta
tavarayā parayā yuktāḥ parādravanta viśāṃ pate
pādātāśa cāpi śastrāṇi samutsṛjya mahāraṇe
nirapekṣā vayadhāvanta tena tena sama bhārata
vāryamāṇāḥ sama bahuśasa taraigartena suśarmaṇā
tathānyaiḥ pārthivaśreṣṭhaira na vayatiṣṭhanta saṃyuge
tada balaṃ paradrutaṃ dṛṣṭvā putrò duryòdhanasa tava
puraskṛtya raṇe bhīṣmaṃ sarvasainyapuraskṛtama
sarvòdyògena mahatā dhanaṃjayama upādravata
tarigartādhipatera arthe jīvitasya viśāṃ pate
sa ekaḥ samare tasthau kirana bahuvidhāña śarāna
bharātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ śeṣā vipradrutā narāḥ
tathaiva paṇḍavā rājana sarvòdyògena daṃśitāḥ
parayayuḥ phalgunārthāya yatra bhīṣmò vayavasthitaḥ
jānantò 'pi raṇe śauryaṃ ghòraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ
hāhākārakṛtòtsāhā bhīṣmaṃ jagmuḥ samantataḥ
tatasa tāladhvajaḥ śūraḥ pāṇḍavānāma anīkinīma
chādayāma āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
ekībhūtāsa tataḥ sarve kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha
ayudhyanta mahārāja madhyaṃ parāpte divākare
sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ viddhvā pañcabhira āyasaiḥ
atiṣṭhada āhave śūraḥ kirana bāṇāna sahasraśaḥ
tathaiva darupadò rājā daròṇaṃ viddhvā śitaiḥ śaraiḥ
punara vivyādha saptatyā sārathiṃ cāsya saptabhiḥ
bhīmasenasa tu rājānaṃ bāhlikaṃ parapitāmahama
viddhvānadana mahānādaṃ śārdūla iva kānane
ārjuniśa citrasenena viddhò bahubhira āśugaiḥ
citrasenaṃ taribhira bāṇaira vivyādha hṛdaye bhṛśama
samāgatau tau tu raṇe mahāmātrau vayaròcatāma
yathā divi mahāghòrau rājana budha śanaiścarau
tasyāśvāṃśa caturò hatvā sūtaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ
nanāda balavana nādaṃ saubhadraḥ paravīrahā
hatāśvāta tu rathāta tūrṇama avaplutya mahārathaḥ
āruròha rathaṃ tūrṇaṃ durmukhasya viśāṃ pate
daròṇaśa ca darupadaṃ viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
sārathiṃ cāsya vivyādha tavaramāṇaḥ parākramī
pīḍyamānasa tatò rājā darupadò vāhinīmukhe
apāyāja javanaira aśvaiḥ pūrvavairama anusmarana
bhīmasenasa tu rājānaṃ muhūrāda iva bāhlikama
vayaśva sūta rathaṃ cakre sarvasainyasya paśyataḥ
sa saṃbhramò mahārāja saṃśayaṃ paramaṃ gataḥ
avaplutya tatò vāhāda bāhlikaḥ puruṣòttamaḥ
āruròha rathaṃ tūrṇaṃ lakṣmaṇasya mahārathaḥ
sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ vārayitvā mahārathaḥ
śāraira bahuvidhai rājanna āsasāda pitāmahama
sa viddhvā bhārataṃ ṣaṣṭyā niśitaira lòmavāhibhiḥ
nanarteva rathòpasthe vidhunvānò mahada dhanuḥ
tasyāyasīṃ mahāśaktiṃ cikṣepātha pitāmahaḥ
hemacitrāṃ mahāvegāṃ nāgakanyòpamāṃ śubhāma
tāma āpatantīṃ sahasā mṛtyukalpāṃ sutejanāma
dhavaṃsayāma āsa vārṣṇeyò lāghavena mahāyaśāḥ
anāsādya tu vārṣṇeyaṃ śaktiḥ paramadāruṇā
nayapatada dharaṇī pṛṣṭhe mahòlkeva gataprabhā
vārṣṇeyasa tu tatò rājana savāṃ śaktiṃ ghòradarśanāma
vegavada gṛhya cikṣepa pitāmaha rathaṃ parati
vārṣṇeya bhujavegena paraṇunnā sā mahāhave
abhidudrāva vegena kālarātrira yathā narama
tāma āpatantīṃ sahasā davidhā ciccheda bhārata
kaṣuraprābhyāṃ sutīkṣṇābhyāṃ sānvakīryata bhūtale
chittvā tu śaktiṃ gāṅgeyaḥ sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ
ājaghānòrasi karuddhaḥ parahasaña śatrukarśanaḥ
tataḥ sarathanāgāśvāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja
parivavrū raṇe bhīṣmaṃ mādhavatrāṇakāraṇāta
tataḥ paravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca samare vijayaiṣiṇāma
[sa]
dṛṣṭvā bhīṣmaṃ raṇe karuddhaṃ pāṇḍavaira abhisaṃvṛtama
yathā meghaira mahārāja tapānte divi bhāskarama
duryòdhanò mahārāja duḥśāsanama abhāṣata
eṣa śūrò maheṣvāsò bhīṣmaḥ śatruniṣūdanaḥ
chāditaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samantāda bharatarṣabha
tasya kāryaṃ tavayā vīra rakṣaṇaṃ sumahātmanaḥ
rakṣyamāṇò hi samare bhīṣmò 'samākaṃ pitāmahaḥ
nihanyāta samare yattāna pāñcālāna pāṇḍavaiḥ saha
tatra kāryama ahaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇama
gòptā haya eṣa maheṣvāsò bhīṣmò 'samākaṃ pitāmahaḥ
sa bhavāna sarvasainyena parivārya pitāmahama
samare duṣkaraṃ karma kurvāṇaṃ parirakṣatu
evama uktasa tu samare putrò duḥśāsanasa tava
parivārya sathitò bhīṣmaṃ sainyena mahatā vṛtaḥ
tataḥ śatasahasreṇa hayānāṃ subalātmajaḥ
vimalaprāsahastānāma ṛṣṭitòmaradhāriṇāma
darpitānāṃ suvegānāṃ balasthānāṃ patākināma
śikṣitaira yuddhakuśalaira upetānāṃ naròttamaiḥ
nakulaṃ sahadevaṃ ca dharmarājaṃ ca pāṇḍavama
nayavārayana naraśreṣṭhaṃ parivārya samantataḥ
tatò duryòdhanò rājā śūrāṇāṃ hayasādināma
ayutaṃ pareṣayāma āsa pāṇḍavānāṃ nivāraṇe
taiḥ paraviṣṭaira mahāvegaira garutmadbhira ivāhave
khurāhatā dharā rājaṃśa cakampe ca nanāda ca
khuraśabdaśa ca sumahāna vājināṃ śuśruve tadā
mahāvaṃśavanasyeva dahyamānasya parvate
utpatadbhiśa ca taisa tatra samuddhūtaṃ mahada rajaḥ
divākarapathaṃ parāpya chādayāma āsa bhāskarama
vegavadbhira hayaisa taisa tu kaṣòbhitaṃ pāṇḍavaṃ balama
nipatadbhira mahāvegaira haṃsaira iva mahata saraḥ
heṣatāṃ caiva śabdena na parājñāyata kiṃ cana
tatò yudhiṣṭhirò rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau
paratyaghnaṃsa tarasā vegaṃ samare hayasādināma
udvṛttasya mahārāja parāvṛṭkālena pūryataḥ
paurṇamāsyāma ambuvegaṃ yathā velā mahòdadheḥ
tatasa te rathinò rājaña śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
nayakṛntanna uttamāṅgāni kāyebhyò hayasādināma
te nipetura mahārāja nihatā dṛḍhadhanvibhiḥ
nāgaira iva mahānāgā yathā sayura girigahvare
te 'pi parāsaiḥ suniśitaiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
nayakṛntanna uttamāṅgāni vicarantò diśò daśa
atyāsannā hayāròhā ṛṣṭibhira bharatarṣabha
acchinanna uttamāṅgāni phalānīva mahādrumāta
sa sādinò hayā rājaṃsa tatra tatra niṣūditāḥ
patitāḥ pātyamānāśa ca śataśò 'tha sahasraśaḥ
vadhyamānā hayāsa te tu parādravanta bhayārditāḥ
yathā siṃhāna samāsādya mṛgāḥ parāṇaparāyaṇāḥ
pāṇḍavāsa tu mahārāja jitvā śatrūna mahāhave
dadhmuḥ śaṅkhāṃśa ca bherīśa ca tāḍayāma āsura āhave
tatò duryòdhanò dṛṣṭvā dīnaṃ sainyama avasthitama
abravīda bharataśreṣṭha madrarājama idaṃ vacaḥ
eṣa pāṇḍusutò jayeṣṭhò jitvā mātulamāmakāna
paśyatāṃ nò mahābāhò senāṃ darāvayate balī
taṃ vāraya mahābāhò veleva makarālayama
tavaṃ hi saṃśrūyase 'tayarthama asahya balavikramaḥ
putrasya tava tada vākyaṃ śarutvā śalyaḥ paratāpavāna
parayayau rathavaṃśena yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ
tada āpatada vai sahasā śalyasya sumahada balama
mahaughavegaṃ samare vārayāma āsa pāṇḍavaḥ
madrarājaṃ ca samare dharmarājò mahārathaḥ
daśabhiḥ sāyakaisa tūrṇama ājaghāna satanāntare
nakulaḥ sahadevaśa ca taribhisa taribhira ajihmagaiḥ
madrarājò 'pi tāna sarvāna ājaghāna taribhisa taribhiḥ
yudhiṣṭhiraṃ punaḥ ṣaṣṭyā vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ
mādrīputrau ca saṃrabdhau davābhyāṃ davābhyāma atāḍayata
tatò bhīmò mahābāhura dṛṣṭvā rājānama āhave
madrarājavaśaṃ parāptaṃ mṛtyòra āsya gataṃ yathā
abhyadravata saṃgrāme yudhiṣṭhirama amitrajita
tatò yuddhaṃ mahāghòraṃ parāvartata sudāruṇama
aparāṃ diśama āsthāya dayòtamāne divākare
saṃjaya uvāca
tataḥ pitā tava karuddhò niśitaiḥ sāyakòttamaiḥ
ājaghāna raṇe pārthāna sahasenāna samantataḥ
bhīmaṃ davādaśabhira viddhvā sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ
nakulaṃ ca taribhira bāṇaiḥ sahadevaṃ ca saptabhiḥ
yudhiṣṭhiraṃ davādaśabhira bāhvòra urasi cārpayata
dhṛṣṭadyumnaṃ tatò viddhvā vinanāda mahābalaḥ
taṃ davādaśārdhaira nakulò mādhavaśa ca taribhiḥ śaraiḥ
dhṛṣṭadyumnaśa ca saptatyā bhīmasenaśa ca pañcabhiḥ
yudhiṣṭhirò davādaśabhiḥ paratyavidhyata pitāmahama
daròṇasa tu sātyakiṃ viddhvā bhīmasenama avidhyata
ekaikaṃ pañcabhira bāṇaira yamadaṇḍòpamaiḥ śitaiḥ
tau ca taṃ paratyavidhyetāṃ taribhisa taribhira ajihmagaiḥ
tòttraira iva mahānāgaṃ daròṇaṃ barāhmaṇapuṃgavama
sauvīrāḥ kitavāḥ parācyāḥ paratīcyòdīcyamālavāḥ
abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayò 'tha vasātayaḥ
saṃgrāme nājahura bhīṣmaṃ vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ
tathaivānye vadhyamānāḥ pāṇḍaveyaira mahātmabhiḥ
pāṇḍavāna abhyavartanta vividhāyudhapāṇayaḥ
tathaiva pāṇḍavā rājana parivavruḥ pitāmahama
sa samantāta parivṛtò rathaughaira aparājitaḥ
gahane 'ganira ivòtsṛṣṭaḥ parajajvāla dahana parāna
rathāgnyagāraśa cāpārcira asiśaktigadendhanaḥ
śarasphuliṅgò bhīṣmāgnira dadāha kaṣatriyarṣabhāna
suvarṇapuṅkhaira iṣubhira gārdhrapakṣaiḥ sutejanaiḥ
karṇinālīkanārācaiśa chādayāma āsa tada balama
apātayada dhavajāṃśa caiva rathinaśa ca śitaiḥ śaraiḥ
muṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajāna
nirmanuṣyāna rathāna rājana gajāna aśvāṃśa ca saṃyuge
akaròta sa mahābāhuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
tasya jayātalanirghòṣaṃ visphūrjitama ivāśaneḥ
niśamya sarvabhūtāni samakampanta bhārata
amòghā haya apatana bāṇāḥ pitusa te bharatarṣabha
nāsajjanta tanutreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ
hatavīrāna rathāna rājana saṃyuktāña javanaira hayaiḥ
apaśyāma mahārāja hariyamāṇāna raṇājire
cedikāśikarūṣāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa
mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrāsa tanutyajaḥ
aparāvartinaḥ sarve suvarṇavikṛtadhvajāḥ
saṃgrāme bhīṣmama āsādya vayāditāsyama ivāntakama
nimagnāḥ paralòkāya sa vājirathakuñjarāḥ
bhagnākṣòpaskarāna kāṃśa cida bhagnacakrāṃśa ca sarvaśaḥ
apaśyāma rathāna rājaña śataśò 'tha sahasraśaḥ
savarūthai rathaira bhagnai rathibhiśa ca nipātitaiḥ
śaraiḥ sukavacaiśa chinnaiḥ paṭṭiśaiśa ca viśāṃ pate
gadābhira musalaiśa caiva nistriṃśaiśa ca śilīmukhaiḥ
anukarṣaira upāsaṅgaiśa cakraira bhagnaiśa ca māriṣa
bāhubhiḥ kārmukaiḥ khaḍgaiḥ śiròbhiśa ca sakuṇḍalaiḥ
talatraira aṅgulitraiśa ca dhavajaiśa ca vinipātitaiḥ
cāpaiśa ca bahudhā chinnaiḥ samāstīryata medinī
hatāròhā gajā rājana hayāśa ca hatasādinaḥ
paripetura darutaṃ tatra śataśò 'tha sahasraśaḥ
yatamānāśa ca te vīrā daravamāṇāna mahārathāna
nāśaknuvana vārayituṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitāna
mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ
abhajyata mahārāja na ca davau saha dhāvataḥ
āviddharathanāgāśvaṃ patitadhvajakūbarama
anīkaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ hāhābhūtama acetanama
jaghānātra pitā putraṃ putraśa ca pitaraṃ tathā
pariyaṃ sakhāyaṃ cākrande sakhā daivabalātkṛtaḥ
vimucya kavacāna anye pāṇḍuputrasya sainikāḥ
parakīrya keśāna dhāvantaḥ paratyadṛśyanta bhārata
tada gòkulama ivòdbhrāntama udbhrāntarathakuñjarama
dadṛśe pāṇḍuputrasya sainyama ārtasvaraṃ tadā
parabhajyamānaṃ sainyaṃ tu dṛṣṭvā yādavanandanaḥ
uvāca pārthaṃ bībhatsuṃ nigṛhya rathama uttamama
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ pārtha yaḥ kāṅkṣitasa tava
paraharāsmai naravyāghra na cena mòhāta paramuhyase
yata purā kathitaṃ vīra tavayā rājñāṃ samāgame
virāṭanagare pārtha saṃjayasya samīpataḥ
bhīṣmadròṇamukhāna sarvāna dhārtarāṣṭrasya sainikāna
sānubandhāna haniṣyāmi ye māṃ yòtsyanti saṃyuge
iti tata kuru kaunteya satyaṃ vākyama ariṃdama
kaṣatradharmama anusmṛtya yudhyasva bharatarṣabha
itya uktò vāsudevena tiryagdṛṣṭira adhòmukhaḥ
akāma iva bībhatsura idaṃ vacanama abravīta
avadhyānāṃ vadhaṃ kṛtvā rājyaṃ vā narakòttarama
duḥkhāni vanavāse vā kiṃ nu me sukṛtaṃ bhaveta
còdayāśvāna yatò bhīṣmaḥ kariṣye vacanaṃ tava
pātayiṣyāmi durdharṣaṃ vṛddhaṃ kurupitāmahama
tatò 'śavāna rajataprakhyāṃśa còdayāma āsa mādhavaḥ
yatò bhīṣmasa tatò rājana duṣprekṣyò raśmivāna iva
tatasa tata punara āvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahata
dṛṣṭvā pārthaṃ mahābāhuṃ bhīṣmāyòdyantama āhave
tatò bhīṣmaḥ kuruśreṣṭhaḥ siṃhavada vinadana muhuḥ
dhanaṃjayarathaṃ śīghraṃ śaravarṣaira avākirata
kaṣaṇena sa rathasa tasya sahayaḥ sahasārathiḥ
śaravarṣeṇa mahatā na parajñāyata kiṃ cana
vāsudevasa tava asaṃbhrāntò dhairyama āsthāya sātvataḥ
còdayāma āsa tāna aśvāna vitunnāna bhīṣmasāyakaiḥ
tataḥ pārthò dhanura gṛhya divyaṃ jaladanisvanama
pātayāma āsa bhīṣmasya dhanuśa chittvā śitaiḥ śaraiḥ
sa cachinnadhanvā kauravyaḥ punara anyana mahada dhanuḥ
nimeṣāntaramātreṇa sajyaṃ cakre pitā tava
vicakarṣa tatò dòrbhyāṃ dhanura jaladanisvanama
athāsya tada api karuddhaśa ciccheda dhanura arjunaḥ
tasya tata pūjayāma āsa lāghavaṃ śaṃtanòḥ sutaḥ
sādhu pārtha mahābāhò sādhu kuntīsuteti ca
samābhāṣyainama aparaṃ paragṛhya ruciraṃ dhanuḥ
mumòca samare bhīṣmaḥ śarāna pārtharathaṃ parati
adarśayada vāsudevò hayayāne paraṃ balama
mòghāna kurvaña śarāṃsa tasya maṇḍalāni vidarśayana
śuśubhāte naravyāghrau bhīṣmapārthau śarakṣatau
gòvṛṣāva iva saṃrabdhau viṣāṇòllikhitāṅkitau
vāsudevasa tu saṃprekṣya pārthasya mṛduyuddhatāma
bhīṣmaṃ ca śaravarṣāṇi sṛjantama aniśaṃ yudhi
paratapantama ivādityaṃ madhyama āsādya senayòḥ
varāna varāna vinighnantaṃ pāṇḍuputrasya sainikāna
yugāntama iva kurvāṇaṃ bhīṣmaṃ yaudhiṣṭhire bale
nāmṛṣyata mahābāhura mādhavaḥ paravīrahā
utsṛjya rajataprakhyāna hayāna pārthasya māriṣa
karuddhò nāma mahāyògī paracaskanda mahārathāta
abhidudrāva bhīṣmaṃ sa bhujapraharaṇò balī
paratòdapāṇisa tejasvī siṃhavada vinadana muhuḥ
dārayanna iva padbhyāṃ sa jagatīṃ jagatīśvaraḥ
karòdhatāmrekṣaṇaḥ kṛṣṇò jighāṃsura amitadyutiḥ
garasanna iva ca cetāṃsi tāvakānāṃ mahāhave
dṛṣṭvā mādhavama ākrande bhīṣmāyòdyantama āhave
hatò bhīṣmò hatò bhīṣma iti tatra sama sainikāḥ
karòśantaḥ parādravana sarve vāsudevabhayāna narāḥ
pītakauśeyasaṃvītò maṇiśyāmò janārdanaḥ
śuśubhe vidravana bhīṣmaṃ vidyunmālī yathāmbudaḥ
sa siṃha iva mātaṅgaṃ yūtharṣabha ivarṣabhama
abhidudrāva tejasvī vinadana yādavarṣabhaḥ
tama āpatantaṃ saṃprekṣya puṇḍarīkākṣama āhave
asaṃbhramaṃ raṇe bhīṣmò vicakarṣa mahada dhanuḥ
uvāca cainaṃ gòvindama asaṃbhrāntena cetasā
ehya ehi puṇḍarīkākṣa devadeva namò 'satu te
māma adya sātvataśreṣṭha pātayasva mahāhave
tavayā hi deva saṃgrāme hatasyāpi mamānagha
śareya eva paraṃ kṛṣṇa lòke 'muṣminna ihaiva ca
saṃbhāvitò 'sami gòvinda tarailòkyenādya saṃyuge
anvaga eva tataḥ pārthasa tama anudrutya keśavama
nijagrāha mahābāhura bāhubhyāma parigṛhya vai
nigṛhyamāṇaḥ pārthena kṛṣṇò rājīvalòcanaḥ
jagāma cainama ādāya vegena puruṣòttamaḥ
pārthasa tu viṣṭabhya balāca caraṇau paravīrahā
nijaghrāha hṛṣīkeśaṃ kathaṃ cida daśame pade
tata enama uvācārtaḥ karòdhaparyākulekṣaṇama
niḥśvasantaṃ yathā nāgama arjunaḥ paravīrahā
nivartasva mahābāhò nānṛtaṃ kartuma arhasi
yata tavayā kathitaṃ pūrvaṃ na yòtsyāmīti keśava
mithyāvādīti lòkasa tavāṃ kathayiṣyati mādhava
mamaiṣa bhāraḥ sarvò hi haniṣyāmi yatavratama
śape mādhava sakhyena satyena sukṛtena ca
antaṃ yathā gamiṣyāmi śatrūṇāṃ śatrukarśana
adyaiva paśya durdharṣaṃ pātyamānaṃ mahāvratama
tārāpatima ivāpūrṇama antakāle yadṛcchayā
mādhavasa tu vacaḥ śarutvā phalgunasya mahātmanaḥ
na kiṃ cida uktvā sakròdha āruròha rathaṃ punaḥ
tau rathasthau naravyāghrau bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ
vavarṣa śaravarṣeṇa meghò vṛṣṭyā yathācalau
parāṇāṃśa cādatta yòdhānāṃ pitā devavratasa tava
gabhastibhira ivādityasa tejāṃsi śiśirātyaye
yathā kurūṇāṃ sainyāni babhañja yudhi pāṇḍavaḥ
tathā pāṇḍavasainyāni babhañja yudhi te pitā
hatavidrutasainyāsa tu nirutsāhā vicetasaḥ
nirīkṣituṃ na śekusa te bhīṣmama apratimaṃ raṇe
madhyaṃ gatama ivādityaṃ paratapantaṃ savatejasā
te vadhyamānā bhīṣmeṇa kāleneva yugakṣaye
vīkṣāṃ cakrura mahārāja pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ
tarātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ paṅkagatā iva
pipīlikā iva kaṣuṇṇā durbalā balinā raṇe
mahārathaṃ bhārata duṣpradharṣaṃ; śaraughiṇaṃ paratapantaṃ narendrāna
bhīṣmaṃ na śekuḥ parativīkṣituṃ te; śarārciṣaṃ sūryama ivātapantama
vimṛdnatasa tasya tu pāṇḍusenāma; astaṃ jagāmātha sahasraraśmiḥ
tatò balānāṃ śaramakarśitānāṃ; manò 'vahāraṃ parati saṃbabhūva
saṃjaya uvāca
yudhyatāma eva teṣāṃ tu bhāskare 'satama upāgate
saṃdhyā samabhavada ghòrā nāpaśyāma tatò raṇama
tatò yudhiṣṭhirò rājā saṃdhyāṃ saṃdṛśya bhārata
vadhyamānaṃ balaṃ cāpi bhīṣmeṇāmitraghātinā
muktaśastraṃ parāvṛttaṃ palāyanaparāyaṇama
bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdhama anuyāntaṃ mahārathāna
sòmakāṃśa ca jitāna dṛṣṭvā nirutsāhāna mahārathāna
cintayitvā ciraṃ dhayātvā avahārama aròcayata
tatò 'vahāraṃ sainyānāṃ cakre rājā yudhiṣṭhiraḥ
tathaiva tava sainyānāma avahārò haya abhūta tadā
tatò 'vahāraṃ sainyānāṃ kṛtvā tatra mahārathāḥ
nayaviśanta kuruśreṣṭha saṃgrāme kaṣatavikṣatāḥ
bhīṣmasya samare karma cintayānāsa tu pāṇḍavāḥ
nālabhanta tadā śāntiṃ bhṛśaṃ bhīṣmeṇa pīḍitāḥ
bhīṣmò 'pi samare jitvā pāṇḍavāna saha sṛñjayaiḥ
pūjyamānasa tava sutaira vandyamānaśa ca bhārata
nayaviśata kurubhiḥ sārdhaṃ hṛṣṭarūpaiḥ samantataḥ
tatò rātriḥ samabhavata sarvabhūtapramòhinī
tasmina rātrimukhe ghòre pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ saha
sṛñjayāśa ca durādharṣā mantrāya samupāviśana
ātmaniḥśreyasaṃ sarve parāptakālaṃ mahābalāḥ
mantrayāma āsura avyagrā mantraniścayakòvidāḥ
tatò yudhiṣṭhirò rājā mantrayitvā ciraṃ nṛpa
vāsudevaṃ samudvīkṣya vākyama etada uvāca ha
paśya kṛṣṇa mahātmānaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramama
gajaṃ nalavanānīva vimṛdnantaṃ balaṃ mama
na caivainaṃ mahātmānama utsahāmò nirīkṣituma
lelihyamānaṃ sainyeṣu paravṛddhama iva pāvakama
yathā ghòrò mahānāgasa takṣakò vai viṣòlbaṇaḥ
tathā bhīṣmò raṇe kṛṣṇa tīṣkṇaśastraḥ paratāpavāna
gṛhītacāpaḥ samare vimuñcaṃśa ca śitāña śarāna
śakyò jetuṃ yamaḥ karuddhò vajrapāṇiśa ca devarāṭa
varuṇaḥ pāśabhṛda vāpi sagadò vā dhaneśvaraḥ
na tu bhīṣmaḥ susaṃkruddhaḥ śakyò jetuṃ mahāhave
sò 'hama evaṃ gate kṛṣṇa nimagnaḥ śòkasāgare
ātmanò buddhidaurbalyāda bhīṣmama āsādya saṃyuge
vanaṃ yāsyāmi durdharṣa śareyò me tatra vai gatama
na yuddhaṃ ròcaye kṛṣṇa hanti bhīṣmò hi naḥ sadā
yathā parajvalitaṃ vahniṃ pataṃgaḥ samabhidravana
ekatò mṛtyuma abhyeti tathāhaṃ bhīṣmama īyivāna
kaṣayaṃ nītò 'sami vārṣṇeya rājyahetòḥ parākramī
bharātaraśa caiva me śūrāḥ sāyakaira bhṛśapīḍitāḥ
matkṛte bharātṛsauhārdāda rājyāta parabhraṃśanaṃ gatāḥ
parikliṣṭā yathā kṛṣṇā matkṛte madhusūdana
jīvitaṃ bahu manye 'haṃ jīvitaṃ haya adya durlabhama
jīvitasyādya śeṣeṇa cariṣye dharmama uttamama
yadi te 'hama anugrāhyò bharātṛbhiḥ saha keśava
savadharmasyāviròdhena tada udāhara keśava
etaca charutvā vacasa tasya kāruṇyāda bahuvistarama
paratyuvāca tataḥ kṛṣṇaḥ sāntvayānò yudhiṣṭhirama
dharmaputra viṣādaṃ tavaṃ mā kṛthāḥ satyasaṃgara
yasya te bharātaraḥ śūrā durjayāḥ śatrusūdanāḥ
arjunò bhīmasenaśa ca vāyvagnisamatejasau
mādrīputrau ca vikrāntau taridaśānāma iveśvarau
māṃ vā niyuṅkṣva sauhārdāda yòtsye bhīṣmeṇa pāṇḍava
tavatprayuktò haya ahaṃ rājana kiṃ na kuryāṃ mahāhave
haniṣyāmi raṇe bhīṣmama āhūya puruṣarṣabhama
paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ yadi necchati phalgunaḥ
yadi bhīṣme hate rājaña jayaṃ paśyasi pāṇḍava
hantāsmya ekarathenādya kuruvṛddhaṃ pitāmahama
paśya me vikramaṃ rājana mahendrasyeva saṃyuge
vimuñcantaṃ mahāstrāṇi pātayiṣyāmi taṃ rathāta
yaḥ śatruḥ pāṇḍuputrāṇāṃ macchatruḥ sa na saṃśayaḥ
madarthā bhavadarthā ye ye madīyāsa tavaiva te
tava bharātā mama sakhā saṃbandhī śiṣya eva ca
māṃsānya utkṛtya vai dadyāma arjunārthe mahīpate
eṣa cāpi naravyāghrò matkṛte jīvitaṃ tayajeta
eṣa naḥ samayasa tāta tārayema parasparama
sa māṃ niyuṅkṣva rājendra yāvada davīpò bhavāmya ahama
paratijñātama upaplavye yata tata pārthena pūrvataḥ
ghātayiṣyāmi gāṅgeyama itya ulūkasya saṃnidhau
parirakṣyaṃ ca mama tada vacaḥ pārthasya dhīmataḥ
anujñātaṃ tu pārthena mayā kāryaṃ na saṃśayaḥ
atha vā phalgunasyaiṣa bhāraḥ parimitò raṇe
nihaniṣyati saṃgrāme bhīṣmaṃ parapuraṃjayama
aśakyama api kuryāda dhi raṇe pārthaḥ samudyataḥ
taridaśāna vā samudyuktāna sahitāna daityadānavaiḥ
nihanyāda arjunaḥ saṃkhye kima u bhīṣmaṃ narādhipa
viparītò mahāvīryò gatasattvò 'lapajīvitaḥ
bhīṣmaḥ śāṃtanavò nūnaṃ kartavyaṃ nāvabudhyate
yudhiṣṭhira uvāca
evama etana mahābāhò yathā vadasi mādhava
sarve haya ete na paryāptāsa tava veganivāraṇe
niyataṃ samavāpsyāmi sarvama eva yathepsitama
yasya me puruṣavyāghra bhavāna nāthò mahābalaḥ
sendrāna api raṇe devāña jayeyaṃ jayatāṃ vara
tavayā nāthena gòvinda kima u bhīṣmaṃ mahāhave
na tu tavāma anṛtaṃ kartuma utsahe savārthagauravāta
ayudhyamānaḥ sāhāyyaṃ yathòktaṃ kuru mādhava
samayasa tu kṛtaḥ kaśa cida bhīṣmeṇa mama mādhava
mantrayiṣye tavārthāya na tu yòtsye kathaṃ cana
duryòdhanārthe yòtsyāmi satyama etada iti parabhò
sa hi rājyasya me dātā mantrasyaiva ca mādhava
tasmāda devavrataṃ bhūyò vadhòpāyārthama ātmanaḥ
bhavatā sahitāḥ sarve pṛcchāmò madhusūdana
tada vayaṃ sahitā gatvā bhīṣmama āśu naròttamama
rucite tava vārṣṇeya mantraṃ pṛcchāma kauravama
sa vakṣyati hitaṃ vākyaṃ tathyaṃ caiva janārdana
yathā sa vakṣyate kṛṣṇa tathā kartāsmi saṃyuge
sa nò jayasya dātā ca mantrasya ca dhṛtavrataḥ
bālāḥ pitrā vihīnāśa ca tena saṃvardhitā vayama
taṃ ceta pitāmahaṃ vṛddhaṃ hantuma icchāmi mādhava
pituḥ pitarama iṣṭaṃ vai dhiga astu kaṣatrajīvikāma
saṃjaya uvāca
tatò 'baravīna mahārāja vārṣṇeyaḥ kurunandanama
ròcate me mahābāhò satataṃ tava bhāṣitama
devavrataḥ kṛtī bhīṣmaḥ parekṣitenāpi nirdaheta
gamyatāṃ sa vadhòpāyaṃ paraṣṭuṃ sāgaragāsutaḥ
vaktuma arhati satyaṃ sa tavayā pṛṣṭò viśeṣataḥ
te vayaṃ tatra gacchāmaḥ paraṣṭuṃ kurupitāmahama
paraṇamya śirasā cainaṃ mantraṃ pṛcchāma mādhava
sa nò dāsyati yaṃ mantraṃ tena yòtsyāmahe parāna
evaṃ saṃmantrya vai vīrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja
jagmusa te sahitāḥ sarve vāsudevaśa ca vīryavāna
vimuktaśastrakavacā bhīṣmasya sadanaṃ parati
paraviśya ca tadā bhīṣmaṃ śiròbhiḥ paratipedire
pūjayantò mahārāja pāṇḍavā bharatarṣabha
paraṇamya śirasā cainaṃ bhīṣmaṃ śaraṇama anvayuḥ
tāna uvāca mahābāhura bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ
savāgataṃ tava vārṣṇeya savāgataṃ te dhanaṃjaya
savāgataṃ dharmaputrāya bhīmāya yamayòsa tathā
kiṃ kāryaṃ vaḥ karòmya adya yuṣmatprītivivardhanama
sarvātmanā ca kartāsmi yadya api sayāta suduṣkarama
tathā baruvāṇaṃ gāṅgeyaṃ parītiyuktaṃ punaḥ punaḥ
uvāca vākyaṃ dīnātmā dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ
kathaṃ jayema dharmajña kathaṃ rājyaṃ labhemahi
parajānāṃ saṃkṣayò na sayāta kathaṃ tana me vadābhibhò
bhavāna hi nò vadhòpāyaṃ baravītu savayama ātmanaḥ
bhavantaṃ samare rājana viṣahema kathaṃ vayama
na hi te sūkṣmama apya asti randhraṃ kurupitāmaha
maṇḍalenaiva dhanuṣā sadā dṛśyò 'si saṃyuge
nādadānama saṃdadhānaṃ vikarṣantaṃ dhanura na ca
paśyāmasa tavā mahābāhò rathe sūryama iva sathitama
narāśvarathanāgānāṃ hantāraṃ paravīrahana
ka ivòtsahate hantuṃ tavāṃ pumāna bharatarṣabha
varṣatā śaravarṣāṇi mahānti puruṣòttama
kaṣayaṃ nītā hi pṛtanā bhavatā mahatī mama
yathā yudhi jayeyaṃ tavāṃ yathā rājyaṃ bhavena mama
bhaveta sainyasya vā śāntisa tana me barūhi pitāmaha
tatò 'baravīca chāṃtanavaḥ pāṇḍavāna pāṇḍupūrvaja
na kathaṃ cana kaunteya mayi jīvati saṃyuge
yuṣmāsu dṛśyate vṛddhiḥ satyama etada baravīmi vaḥ
nirjite mayi yuddhe tu dharuvaṃ jeṣyatha kauravāna
kaṣipraṃ mayi paraharata yadīcchatha raṇe jayama
anujānāmi vaḥ pārthāḥ paraharadhvaṃ yathāsukhama
evaṃ hi sukṛtaṃ manye bhavatāṃ viditò haya ahama
hate mayi hataṃ sarvaṃ tasmāda evaṃ vidhīyatāma
yudhiṣṭhira uvāca
barūhi tasmāda upāyaṃ nò yathā yuddhe jayemahi
bhavantaṃ samare karuddhaṃ daṇḍapāṇima ivāntakama
śakyò vajradharò jetuṃ varuṇò 'tha yamasa tathā
na bhavāna samare śakyaḥ sendraira api surāsuraiḥ
bhīṣma uvāca
satyama etana mahābāhò yathā vadasi pāṇḍava
nāhaṃ śakyò raṇe jetuṃ sendraira api surāsuraiḥ
āttaśastrò raṇe yattò gṛhītavarakārmukaḥ
nayastaśastraṃ tu māṃ rājana hanyura yudhi mahārathāḥ
niṣkiptaśastre patite vimuktakavacadhvaje
daravamāṇe ca bhīte ca tavāsmīti ca vādini
satriyāṃ satrīnāmadheye ca vikale caikaputrake
aprasūte ca duṣprekṣye na yuddhaṃ ròcate mama
imaṃ ca śṛṇu me pārtha saṃkalpaṃ pūrvacintitama
amaṅgalyadhvajaṃ dṛṣṭvā na yudhyeyaṃ kathaṃ cana
ya eṣa daraupadò rājaṃsa tava sainye mahārathaḥ
śikhaṇḍī samarākāṅkṣī śūraśa ca samitiṃjayaḥ
yathābhavaca ca satrī pūrvaṃ paścāta puṃstvama upāgataḥ
jānanti ca bhavantò 'pi sarvama etada yathātathama
arjunaḥ samare śūraḥ puraskṛtya śikhaṇḍinama
māma eva viśikhaisa tūrṇama abhidravatu daṃśitaḥ
amaṅgalyadhvaje tasmina satrīpūrve ca viśeṣataḥ
na parahartuma abhīpsāmi gṛhīteṣuṃ kathaṃ cana
tada antaraṃ samāsādya pāṇḍavò māṃ dhanaṃjayaḥ
śaraira ghātayatu kaṣipraṃ samantāda bharatarṣabha
na taṃ paśyāmi lòkeṣu yò māṃ hanyāta samudyatama
ṛte kṛṣṇāna mahābhāgāta pāṇḍavāda vā dhanaṃjayāta
eṣa tasmāta puròdhāya kaṃ cida anyaṃ mamāgrataḥ
māṃ pātayatu bībhatsura evaṃ te vijayò bhaveta
etata kuruṣva kaunteya yathòktaṃ vacanaṃ mama
tatò jeṣyasi saṃgrāme dhārtarāṣṭrāna samāgatāna
saṃjaya uvāca
te 'nujñātāsa tataḥ pārthā jagmuḥ savaśibiraṃ parati
abhivādya mahātmānaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmahama
tathòktavati gāṅgeye paralòkāya dīkṣite
arjunò duḥkhasaṃtaptaḥ savrīḍama idama abravīta
guruṇā kulavṛddhena kṛtaprajñena dhīmatā
pitāmahena saṃgrāme kathaṃ yòtsyāmi mādhava
karīḍatā hi mayā bālye vāsudeva mahāmanāḥ
pāṃsurūṣitagātreṇa mahātmā paruṣīkṛtaḥ
yasyāhama adhiruhyāṅkaṃ bālaḥ kila gadāgraja
tātetya avòcaṃ pitaraṃ pituḥ pāṇḍòra mahātmanaḥ
nāhaṃ tātasa tava pitusa tātò 'sami tava bhārata
iti māma abravīda bālye yaḥ sa vadhyaḥ kathaṃ mayā
kāmaṃ vadhyatu me sainyaṃ nāhaṃ yòtsye mahātmanā
jayò vāstu vadhò vā me kathaṃ vā kṛṣṇa manyase
śarīkṛṣṇa uvāca
paratijñāya vadhaṃ jiṣṇò purā bhīṣmasya saṃyuge
kaṣatradharme sathitaḥ pārtha kathaṃ nainaṃ haniṣyasi
pātayainaṃ rathāta pārtha vajrāhatama iva darumama
nāhatvā yudhi gāṅgeyaṃ vijayasa te bhaviṣyati
diṣṭama etata purā devaira bhaviṣyatya avaśasya te
hantā bhīṣmasya pūrvendra iti tana na tada anyathā
na hi bhīṣmaṃ durādharṣaṃ vayāttānanama ivāntakama
tavadanyaḥ śaknuyāda dhantuma api vajradharaḥ savayama
jahi bhīṣmaṃ mahābāhò śṛṇu cedaṃ vacò mama
yathòvāca purā śakraṃ mahābuddhira bṛhaspatiḥ
jayāyāṃsama api ceca chakra guṇaira api samanvitama
ātatāyinama āmantrya hanyāda ghātakama āgatama
śāśvatò 'yaṃ sathitò dharmaḥ kaṣatriyāṇāṃ dhanaṃjaya
yòddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca yaṣṭavyaṃ cānasūyubhiḥ
arjuna uvāca
śikhaṇḍī nidhanaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya bhavitā dharuvama
dṛṣṭvaiva hi sadā bhīṣmaḥ pāñcālyaṃ vinivartate
te vayaṃ paramukhe tasya sathāpayitvā śikhaṇḍinama
gāṅgeyaṃ pātayiṣyāma upāyeneti me matiḥ
ahama anyāna maheṣvāsāna vārayiṣyāmi sāyakaiḥ
śikhaṇḍya api yudhāṃ śareṣṭhò bhīṣmama evābhiyāsyatu
śarutaṃ te kurumukhyasya nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinama
kanyā haya eṣā purā jātā puruṣaḥ samapadyata
saṃjaya uvāca
itya evaṃ niścayaṃ kṛtvā pāṇḍavāḥ sahamādhavāḥ
śayanāni yathāsvāni bhejire puruṣarṣabhāḥ
[dhṛ]
kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeyama abhyavartata saṃyuge
pāṇḍavāśa ca tathā bhīṣmaṃ tana mamācakṣva saṃjaya
[sa]
tataḥ parabhāte vimale sūryasyòdayanaṃ parati
vādyamānāsu bherīṣu mṛdaṅgeṣva ānakeṣu ca
dhamāyatsu dadhi varṇeṣu jalajeṣu samantataḥ
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya niryātāḥ pāṇḍavā yudhi
kṛtvā vayūhaṃ mahārāja sarvaśatrunibarhaṇama
śikhaṇḍī sarvasainyānāma agra āsīda viśāṃ pate
cakrarakṣau tatasa tasya bhimasena dhanaṃjayau
pṛṣṭhatò daraupadeyāśa ca saubhadraśa caiva vīryavāna
sātyakiśa cekitānaśa ca teṣāṃ gòptā mahārathaḥ
dhṛṣṭadyumnasa tataḥ paścāta pāñcālaira abhirakṣitaḥ
tatò yudhiṣṭhirò rājā yamābhyāṃ sahitaḥ parabhuḥ
parayayau siṃhanādena nādayana bharatarṣabha
virāṭasa tu tataḥ paścāta savena sainyena saṃvṛtaḥ
darupadaśa ca mahārāja tataḥ paścāda upādravata
kekayā bharātaraḥ pañca dhṛṣṭaketuśa ca vīryavāna
jaghanaṃ pālayāma āsa pāṇḍusainyasya bhārata
evaṃ vayūhya mahata sainyaṃ pāṇḍavāsa tava vāhinīma
abhyadravanta saṃgrāme tayaktvā jīvitama ātmanaḥ
tathaiva kuravò rājana bhīṣmaṃ kṛtvā mahābalama
agrataḥ sarvasainyānāṃ parayayuḥ pāṇḍavāna parati
putraisa tava durādharṣai rakṣitaḥ sumahābalaiḥ
tatò daròṇò maheṣvāsaḥ putraśa cāsya mahārathaḥ
bhagadattasa tataḥ paścāda gajānīkena saṃvṛtaḥ
kṛpaśa ca kṛpa varmā ca bhagadattama anuvratau
kāmbòjarājò balavāṃsa tataḥ paścāta sudakṣiṇaḥ
māgadhaśa ca jayatsenaḥ saubalaśa ca bṛhadbalaḥ
tathetere maheṣvāsāḥ suśarmapramukhā nṛpāḥ
jaghanaṃ pālayāma āsusa tava sainyasya bhārata
divase divase parāpte bhīṣmaḥ śāṃtanavò yudhi
āsurāna akaròda vayūhāna paiśācāna atha rākṣasāna
tataḥ paravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata
anyònyaṃ nighnatāṃ rājanyama arāṣṭra vivardhanama
arjuna paramukhāḥ pārthāḥ puraskṛtya śikhaṇḍinama
bhīṣmaṃ yuddhe 'bhayavartanta kirantò vividhāña śarāna
tatra bhārata bhīmena pīḍitāsa tāvakāḥ śaraiḥ
rudhiraughapariklinnāḥ paralòkaṃ yayusa tadā
nakulaḥ sahadevaśa ca sātyakiśa ca mahārathaḥ
tava sainyaṃ samāsādya pīḍayāma āsura ojasā
te vadhyamānāḥ samare tāvakā bharatarṣabha
nāśaknuvana vārayituṃ pāṇḍavānāṃ mahada balama
tatasa tu tāvakaṃ sainyaṃ vadhyamānaṃ samantataḥ
saṃprādravada diśò rājana kālyamānaṃ mahārathaiḥ
tarātāraṃ nādhyagacchanta tāvakā bharatarṣabha
vadhyamānāḥ śitaira āṇaiḥ pāṇḍavaiḥ saha sṛñjayaiḥ
[dhṛ]
pīḍyamānaṃ balaṃ pārthaira dṛṣṭvā bhīṣmaḥ parākramī
yada akārṣīda raṇe karuddhasa tana mamācakṣva saṃjaya
kathaṃ vā pāṇḍavāna yuddhe paratyudyātaḥ paraṃtapaḥ
vinighnana sòmakāna vīrāṃsa tana mamācakṣva saṃjaya
[sa]
ācakṣe te mahārāja yada akārṣīta pitāmahaḥ
pīḍite tava putrasya sainye pāṇḍava sṛñjayaiḥ
parahṛṣṭamanasaḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja
abhyavartanta nighnantasa tava putrasya vāhinīma
taṃ vināśaṃ manuṣyendra naravāraṇavājināma
nāmṛṣyata tadā bhīṣmaḥ sainyaghātaṃ raṇe paraiḥ
sa pāṇḍavāna maheṣvāsaḥ pāñcālāṃśa ca sa sṛñjayāna
abhyadravata durdharṣasa tayaktvā jīvitama ātmanaḥ
sa pāṇḍavānāṃ paravarāna pañca rājana mahārathāna
āttaśastrāna raṇe yattāna vārayāma āsa sāyakaiḥ
nārācaira vatsadantaiśa ca śitaira añjalikaisa tathā
nijaghne samare karuddhò hastyaśvama amitaṃ bahu
rathinò 'pātayada rājana rathebhyaḥ puruṣarṣabhaḥ
sādinaśa cāśvapṛṣṭhebhyaḥ padātīṃśa ca samāgatāna
gajāròhāna gajebhyaśa ca pareṣāṃ vidadhada bhayama
tama ekaṃ samare bhīṣmaṃ tavaramāṇaṃ mahārathama
pāṇḍavāḥ samavartanta vajrapāṇima ivāsurāḥ
śakrāśanisamasparśāna vimuñcana niśikāña śarāna
dikṣva adṛśyata sarvāsu ghòraṃ saṃdharayana vapuḥ
maṇḍalīkṛtama evāsya nityaṃ dhanura adṛśyata
saṃgrāme yudhyamānasya śakracāpanibhaṃ mahata
tada dṛṣṭvā samare karma tava putrā viśāṃ pate
vismayaṃ paramaṃ parāptāḥ pitāmahama apūjayana
pārthā vimanasò bhūtvā paraikṣanta pitaraṃ tava
yudhyamānaṃ raṇe śūraṃ vipracītima ivāmarāḥ
na cainaṃ vārayāma āsura vayāttānanama ivāntakama
daśame 'hani saṃprāpte rathānīkaṃ śikhaṇḍinaḥ
adahana niśitaira bāṇaiḥ kṛṣṇa vartmeva kānanama
taṃ śikhaṇḍī taribhira bāṇaira abhyavidhyata satanāntare
āśīviṣama iva karuddhaṃ kālasṛṣṭama ivāntakama
sa tenātibhṛśaṃ viddhaḥ parekṣya bhīṣmaḥ śikhaṇḍinama
anicchanna api saṃkruddhaḥ parahasanna idama abravīta
kāmama abhyāsavā mā vā na tavāṃ yòtsye kathaṃ cana
yaiva hi tavaṃ kṛtā dhātrā saiva hi tavaṃ śikhaṇḍinī
tasya tada vacanaṃ śarutvā śikhaṇḍī karòdhamūrchitaḥ
uvāca bhīṣmaṃ samare sṛkkiṇī parilehihana
jānāmi tavāṃ mahābāhò kaṣatriyāṇāṃ kaṣayaṃ karama
mayā śarutaṃ ca te yuddhaṃ jāmadagnyena vai saha
divyaśa ca te parabhāvò 'yaṃ sa mayā bahuśaḥ śarutaḥ
jānanna api parabhāvaṃ te yòtsye 'dayāhaṃ tavayā saha
pāṇḍavānāṃ pariyaṃ kurvanna ātmanaśa ca naròttama
adya tavā yòdhayiṣyāmi raṇe puruṣasattama
dharuvaṃ ca tavā haniṣyāmi śape satyena te 'garataḥ
etaca charutvā vacò mahyaṃ yata kaṣamaṃ tata samācara
kāmama abhyāsavā mā vā na me jīvana vimòkṣyase
sudṛṣṭaḥ kariyatāṃ bhīṣma lòkò 'yaṃ samitiṃjaya
evama uktvā tatò bhīṣmaṃ pañcabhira nataparvabhiḥ
avidhyata raṇe rājana paraṇunnaṃ vākyasāyakaiḥ
tasya tada vacanaṃ śarutvā savyasācī paraṃtapaḥ
kālò 'yama iti saṃcintya śikhaṇḍinama acòdayata
ahaṃ tavāma anuyāsyāmi parāna vidrāvayaña śaraiḥ
abhidrava susaṃrabdhò bhīṣmaṃ bhīmaparākramama
na hi te saṃyuge pīḍāṃ śaktaḥ kartuṃ mahābalaḥ
tasmāda adya mahābāhò vīra bhīṣmama abhidrava
ahatvā samare bhīṣmaṃ yadi yāsyasi māriṣa
avahāsyò 'saya lòkasya bhaviṣyasi mayā saha
nāvahāsyā yathā vīra bhavema paramāhave
tathā kuru raṇe yatnaṃ sādhayasva pitāmahama
ahaṃ te rakṣaṇaṃ yuddhe kariṣyāmi paraṃtapa
vārayana rathinaḥ sarvāna sādhayasva pitāmahama
daròṇaṃ ca daròṇaputraṃ ca kṛpaṃ cātha suyòdhanama
citrasenaṃ vikarṇaṃ ca saindhavaṃ ca jayadrathama
vindānuvindāva āvantyau kāmbòjaṃ ca sudakṣiṇama
bhagadattaṃ tathā śūraṃ māgadhaṃ ca mahārathama
saumadattiṃ raṇe śūrama ārśyaśṛṅgiṃ ca rākṣasama
tarigartarājaṃ ca raṇe saha sarvaira mahārathaiḥ
ahama āvārayiṣyāmi veleva makarākayama
kurūṃśa ca sahitāna sarvāna ye caiṣāṃ sainikāḥ sathitāḥ
nivārayiṣyāmi raṇe sādhayasva pitāmahama
[dhṛ]
kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeyama abhyadhāvata pitāmahama
pāñcālyaḥ samare karuddhò dharmātmānaṃ yatavratama
ke 'rakṣana pāṇḍavānīke śikhaṇḍinama udāyudhama
tavaramāṇāsa tavarā kāle jigīṣantò mahārathāḥ
kathaṃ śāṃtanavò bhīṣmaḥ sa tasmina damaśe 'hani
ayudhyata mahāvīryaḥ pāṇḍavaiḥ saha sṛñjayaiḥ
na mṛṣyāmi raṇe bhīṣmaṃ paratyudyātaṃ śikhaṇḍinama
kaca cina na rathabhaṅgò 'saya dhanura vāśīryatāsyataḥ
[sa]
nāśīryata dhanusa tasya rathabhaṅgò nacāpya abhūta
yudhyamānasya saṃgrāme bhīṣmasya bharatarṣabha
nighnataḥ samare śatrūña śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
anekaśatasāhasrāsa tāvakānāṃ mahārathāḥ
rathadanti gaṇā rājana hayāśa caiva susajjitāḥ
abhyavartanta yuddhāya puraskṛtya pitāmahama
yathāpratijñaṃ kauravya sa cāpi samitiṃjayaḥ
pārthānāma akaròda bhīṣmaḥ satataṃ samitikṣayama
yudhyamānaṃ maheṣvāsaṃ vinighnantaṃ parāña śaraiḥ
pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ sarva evābhyavārayana
daśame 'hani saṃprāpte tatāpa ripuvāhinīma
kīryamāṇāṃ śitaira bāṇaiḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ
na hi bhīṣmaṃ maheṣvāsaṃ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja
aśaknuvana raṇe jetuṃ pāśahastama ivāntakama
athòpāyāna mahārāja savyasācī paraṃtapaḥ
tarāsayana rathinaḥ sarvāna bībhatsura aparājitaḥ
sinhavada vinadanna uccaira dhanurjyāṃ vikṣipana muhuḥ
śaraughāna visṛjana pārthò vayacarata kālavada raṇe
tasya śabdena vitrastāsa tāvakā bharatarṣabha
siṃhasyeva mṛgā rājana vayadravanta mahābhayāta
jayantaṃ pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā tavata sainyaṃ cābhipīḍitama
duryòdhanasa tatò bhīṣmama abravīda bhṛśapīḍitaḥ
eṣa pāṇḍura utasa tāta śavetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ
dahate māmakāna sarvāna kṛṣṇa vartmeva kānanama
paśya sainyāni gāṅgeya daravamāṇāni sarvaśaḥ
pāṇḍavena yudhāṃ śareṣṭha kālyamānāni saṃyuge
yathā paśugaṇāna ālaḥ saṃkālayati kānane
tathedaṃ māmakaṃ sainyaṃ kālyate śatrutāpana
dhanaṃjaya śaraira bhagnaṃ daravamāṇama itasa tataḥ
bhīmò haya eṣa durādharṣò vidrāvayati me balama
sātyakiśa cekitānaśa ca mādrīputrau ca pāṇḍavau
abhimanyuśa ca vikrāntò vāhinīṃ dahate mama
dhṛṣṭadyumnasa tathā śūrò rākṣasaśa ca ghaṭòtkacaḥ
vayadrāvayetāṃ sahasā sainyaṃ mama mahābalau
vadhyamānasya sainyasya sarvaira etaira mahābalaiḥ
nānyāṃ gatiṃ parapaśyāmi sathāne yuddhe ca bhārata
ṛte tavāṃ puruṣavyāghra devatulyaparākrama
paryāptaśa ca bhavāna kaṣipraṃ pīḍitānāṃ gatira bhava
evama uktò mahārāja pitā devavratasa tava
cintayitvā muhūrtaṃ tu kṛtvā niścayama ātmanaḥ
tava saṃdharayana putrama abravīca chaṃtanòḥ sutaḥ
duryòdhana vijānīhi sathirò bhava viśāṃ pate
pūrvakālaṃ tava mayā paratijñātaṃ mahābala
hatvā daśasahasrāṇi kaṣatriyāṇāṃ mahātmanāma
saṃgrāmāda vayapayātavyama etata karma mamāhnikama
iti tata kṛtavāṃśa cāhaṃ yathòktaṃ bharatarṣabha
adya cāpi mahata karma parakariṣye mahāhave
ahaṃ vā nihataḥ śiṣye haniṣye vādya pāṇḍavāna
adya te puruṣavyāghra paratimòkṣye ṛṇaṃ mahata
bhartṛpiṇḍa kṛtaṃ rājana nihataḥ pṛtanā mukhe
itya uktvā bharataśreṣṭhaḥ kaṣatriyāna paratapaña śaraiḥ
āsasāda durādharṣaḥ pāṇḍavānāma anīkinīma
anīkamadhye tiṣṭhantaṃ gāṅgeyaṃ bharatarṣabha
āśīviṣama iva karuddhaṃ pāṇḍavāḥ paryavārayana
daśame 'hani tasmiṃsa tu darśayaña śaktima ātmanaḥ
rājaña śatasahasrāṇi sò 'vadhīta kurunandana
pañcālānāṃ ca ye śareṣṭhā rājaputrā mahābalāḥ
teṣāma ādatta tejāṃsi jalaṃ sūrya ivāṃśubhiḥ
hatvā daśasahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvināma
sāròhaṇāṃ mahārāja hayānāṃ cāyutaṃ punaḥ
pūrṇe śatasahasre dave padātīnāṃ naròttamaḥ
parajajvāla raṇe bhīṣmò vidhūma iva pāvakaḥ
na cainaṃ pāṇḍaveyānāṃ ke cica chekura nirīkṣituma
uttaraṃ mārgama āsthāya tapantama iva bhāskarama
te pāṇḍaveyāḥ saṃrabdhā maheṣvāsena pīḍitāḥ
vadhāyābhyadravana bhīṣmaṃ sṛñjayāśa ca mahārathāḥ
sa yudhyamānò bahubhira bhīṣmaḥ śāṃtanavasa tadā
avakīrṇò mahābāhuḥ śailò meghaira ivāsitaiḥ
putrāsa tu tava gāṅgeyaṃ samantāta paryavārayana
mahatyā senayā sārdhaṃ tatò yuddhama avartata
[sa]
arjunasa tu raṇe rājana dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramama
śikhaṇḍinama athòvāca samabhyehi pitāmahama
na cāpi bhīsa tavayā kāryā bhīṣmāda adya kathaṃ cana
ahama enaṃ śaraisa tīkṣṇaiḥ pātayiṣye rathòttamāta
evama uktasa tu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabha
abhyadravata gāṅgeyaṃ śarutvā pārthasya bhāṣitama
dhṛṣṭadyumnasa tathā rājana saubhadraśa ca mahārathaḥ
hṛṣṭāva ādravatāṃ bhīṣmaṃ śarutvā pārthasya bhāṣitama
virāṭadrupadau vṛddhau kuntibhòjaśa ca daṃśitaḥ
abhyadravata gāṅgeyaṃ putrasya tava paśyataḥ
nakulaḥ sahadevaśa ca dharmarājaśa ca vīryavāna
tathetarāṇi sainyāni sarvāṇya eva viśāṃ pate
samādravanta gāṅgeyaṃ śarutvā pārthasya bhāṣitama
paratyudyayusa tāvakāśa ca sametāsa tāna mahārathāna
yathāśakti yathòtsāhaṃ tana me nigadataḥ śṛṇu
citrasenò mahārāja cekitānaṃ samabhyayāta
bhīṣma parepsuṃ raṇe yāntaṃ vṛṣaṃ vayāghraśiśura yathā
dhṛṣṭadyumnaṃ mahārāja bhīṣmāntikama upāgamama
tavaramāṇò raṇe yattaṃ kṛtavarmā nayavārayata
bhīmasenaṃ susaṃkruddhaṃ gāṅgeyasya vadhaiṣiṇama
tavaramāṇò mahārāja saumadattira nayavārayata
tathaiva nakulaṃ vīraṃ kirantaṃ sāyakāna bahūna
vikarṇò vārayāma āsa icchana bhīṣmasya jīvitama
sahadevaṃ tathā yāntaṃ yattaṃ bhīṣmarathaṃ parati
vārayāma āsa saṃkruddhaḥ kṛpaḥ śāradvatò yudhi
rākṣasaṃ karūrakarmāṇaṃ bhaimaseniṃ mahābalama
bhīṣmasya nidhanaṃ parepsuṃ durmukhò 'bhayadravada balī
sātyakiṃ samare karuddhama ārśyaśṛṅgira avārayata
abhimanyuṃ mahārāja yāntaṃ bhīṣmarathaṃ parati
sudakṣiṇò mahārāja kāmbòjaḥ paratyavārayata
virāṭadrupadau vṛddhau sametāva arimardanau
aśvatthāmā tataḥ karuddhò vārayāma āsa bhārata
tathā pāṇḍusutaṃ jayeṣṭhaṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇama
bhāradvājò raṇe yattò dharmaputrama avārayata
arjunaṃ rabhasaṃ yuddhe puraskṛtya śikhaṇḍinama
bhīṣma parepsuṃ mahārāja tāpayantaṃ diśò daśa
duḥśāsanò maheṣvāsò vārayāma āsa saṃyuge
anye ca tāvakā yòdhāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāna
bhīṣmāyābhimukhaṃ yātāna vārayāma āsura āhave
dhṛṣṭadyumnasa tu sainyāni parākròśata punaḥ punaḥ
abhidravata saṃrabdhā bhīṣmama ekaṃ mahābalama
eṣò 'rajunò raṇe bhīṣmaṃ parayāti kurunandanaḥ
abhidravata mā bhaiṣṭa bhīṣmò na parāpsyate hi vaḥ
arjunaṃ samare yòddhuṃ nòtsahetāpi vāsavaḥ
kima u bhīṣmò raṇe vīrā gatasattvò 'lapajīvitaḥ
iti senāpateḥ śarutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ
abhyadravanta saṃhṛṣṭā gāṅgeyasya rathaṃ parati
āgacchatasa tāna samare vāryòghāna parabalāna iva
nayavārayanta saṃhṛṣṭāsa tāvakāḥ puruṣarṣabhāḥ
duḥśāsanò mahārāja bhayaṃ tayaktvā mahārathaḥ
bhīṣmasya jīvitākāṅkṣī dhanaṃjayama upādravata
tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā gāṅgeyasya rathaṃ parati
abhyadravanta saṃgrāme tava putrāna mahārathāna
tatrādbhutama apaśyāma citrarūpaṃ viśāṃ pate
duḥśāsana rathaṃ parāptò yata pārthò nātyavartata
yathā vārayate velā kaṣubhitaṃ vai mahārṇavama
tathaiva pāṇḍavaṃ karuddhaṃ tava putrò nayavārayata
ubhau hi rathināṃ śareṣṭhāva ubhau bhārata durjayau
ubhau candrārkasadṛśau kāntyā dīptyā ca bhārata
tau tathā jātasaṃrambhāva anyònyavadhakāṅkṣiṇau
samīyatura mahāsaṃkhye maya śakrau yathā purā
duḥśāsanò mahārāja pāṇḍavaṃ viśikhaisa taribhiḥ
vāsudevaṃ ca viṃśatyā tāḍayāma āsa saṃyuge
tatò 'rajunò śatenājau nārācānāṃ samārpayata
te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śòṇitama āhave
duḥśāsanasa tataḥ karuddhaḥ pārthaṃ vivyādha pañcabhiḥ
lalāṭe bharataśreṣṭha śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
lalaṭasthaisa tu taira bāṇaiḥ śuśubhe pāṇḍavòttamaḥ
yathā merura mahārāja śṛṅgaira atyarthama ucchritaiḥ
sò 'tividdhò maheṣvāsaḥ putreṇa tava dhanvinā
vayarājata raṇe pārthaḥ kiṃśukaḥ puṣpavāna iva
duḥśāsanaṃ tataḥ karuddhaḥ pīḍayāma āsa pāṇḍavaḥ
parvaṇīva susaṃkruddhò rāhura ugrò niśākarama
pīḍyamānò balavatā putrasa tava viśāṃ pate
vivyādha samare pārthaṃ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ
tasya pārthò dhanuśa chittvā tavaramāṇaḥ parākramī
ājaghāna tataḥ paścāta putraṃ te navabhiḥ śaraiḥ
sò 'nayata kārmukama ādāya bhīṣmasya paramukhe sathitaḥ
arjunaṃ pañcaviṃśatyā bāhvòra urasi cārpayata
tasya karuddhò mahārāja pāṇḍavaḥ śatrukarśanaḥ
apraiṣīda viśikhāna ghòrāna yamadaṇḍòpamāna bahūna
aprāptāna eva tāna bāṇāṃśa ciccheda tanayasa tava
yatamānasya pārthasya tada adbhutama ivābhavata
pārthaṃ ca niśitaira bāṇaira avidhyata tanayasa tava
tataḥ karuddhò raṇe pārthaḥ śarāna saṃdhāya kārmuke
pareṣayāma āsa samare savarṇapuṅkhāña śilāśitāna
nayamajjaṃsa te mahārāja tasya kāye mahātmanaḥ
yathā haṃsā mahārāja taḍāgaṃ parāpya bhārata
pīḍitaśa caiva putrasa te pāṇḍavena mahātmanā
hitvā pārthaṃ raṇe tūrṇaṃ bhīṣmasya rathama āśrayata
agādhe majjatasa tasya davīpò bhīṣmò 'bhavata tadā
paratilabhya tataḥ saṃjñāṃ putrasa tava viśāṃ pate
avārayata tataḥ śūrò bhūya eva parākramī
śaraiḥ suniśitaiḥ pārthaṃ yathā vṛtraḥ puraṃdarama
nirbibheda mahāvīryò vivyathe naiva cārjunāta
[sa]
sātyakiṃ daṃśitaṃ yuddhe bhīṣmāyābhyudyataṃ tadā
ārśyaśṛṅgira maheṣvāsò vārayāma āsa saṃyuge
mādhavasa tu susaṃkruddhò rākṣasaṃ navabhiḥ śaraiḥ
ājaghāna raṇe rājana parahasanna iva bhārata
tathaiva rākṣasò rājana mādhavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ
ardayāma āsa rājendra saṃkruddhaḥ śinipuṃgavama
śaineyaḥ śarasaṃghaṃ tu pareṣayāma āsa saṃyuge
rākṣasāya susaṃkruddhò mādhavaḥ pari vīrahā
tatò rakṣò mahābāhuṃ sātyaktiṃ satyavikramama
vivyādha viśikhaira tīkṣṇaiḥ siṃhanādaṃ nanāda ca
mādhavasa tu bhṛśaṃ viddhò rākṣasena raṇe tadā
dhairyama ālambya tejasvī jahāsa ca nanāda ca
bhagadattasa tataḥ karuddhò mādhavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ
tāḍayāma āsa samare tòttraira iva mahāgajama
vihāya rākṣasaṃ yuddhe śaineyò rathināṃ varaḥ
parāgjyòtiṣāya cikṣepa śarāna saṃnataparvaṇaḥ
tasya parāgjyòtiṣò rājā mādhavasya mahada dhanuḥ
ciccheda śitadhāreṇa bhallena hṛtahastavata
athānyada dhanura ādāya vegavata paravīrahā
bhagadattaṃ raṇe karuddhò vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ
sò 'tividdhò maheṣvāsaḥ sṛkkiṇī saṃlihana muhuḥ
śaktiṃ kanakavaiḍūrya bhūṣitāma āyasī dṛḍhāma
yamadaṇḍòpamāṃ ghòrāṃ parāhiṇòta sātyakāya vai
tāma āpatantāṃ sahasā tasya bāhòra baleritāma
sātyakiḥ samare rājaṃsa taridhā ciccheda sāyakaiḥ
sā papāta tadā bhūmau mahòlkeva hataprabhā
śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā putrasa tava viśāṃ pate
mahatā rathavaṃśena vārayāma āsa mādhavama
tathā parivṛtaṃ dṛṣṭvā vārṣṇeyānāṃ mahārathama
duryòdhanò bhṛśaṃ hṛṣṭò bharātṝna sarvāna uvāca ha
tathā kuruta kauravyā yathā vaḥ sātyakò yudhi
na jīvana paratiniryāti mahatò 'samāda rathavrajāta
asmina hate hataṃ manye pāṇḍavānāṃ mahada balama
tata tatheti vacasa tasya parigṛhya mahārathāḥ
śaineyaṃ yòdhayāma āsura bhīṣmasya paramukhe tadā
abhimanyuṃ tadāyāntaṃ bhīṣmāyābhyudyataṃ mṛdhe
kāmbòjarājò balavāna vārayāma āsa saṃyuge
ārjunira nṛpatiṃ viddhvā śairaḥ saṃnataparvabhiḥ
punara eva catuḥṣaṣṭyā rājana vivyādha taṃ nṛpama
sudakṣiṇasa tu samare kārṣṇiṃ vivyādha pañcabhiḥ
sārathiṃ cāsya navabhira icchana bhīṣmasya jīvitama
tada yuddhama āsīta sumahata tayòsa tatra parākrame
yada abhyadhāvada gāṅgeyaṃ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ
virāṭadrupadau vṛddhau vārayantau mahācamūma
bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdhāva ādravantau mahārathau
aśvatthāmā tataḥ karuddhaḥ samāyāda rathasattamaḥ
tataḥ paravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata
virāṭò daśabhira bhallaira ājaghāna paraṃtapa
yatamānaṃ maheṣvāsaṃ darauṇima āhavaśòbhinama
darupadaśa ca taribhira bāṇaira vivyādha niśitaisa tathā
guruputraṃ samāsādya bhīṣmasya purataḥ sathitama
aśvatthāmā tatasa tau tu vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ
virāṭadrupadau vṛddhau bhīṣmaṃ parati samudyatau
tatrādbhutama apaśyāma vṛddhayòśa caritaṃ mahata
yada darauṇeḥ sāyakāna ghòrāna paratyavārayatāṃ yudhi
sahadevaṃ tathā yāntaṃ kṛpaḥ śāradvatò 'bhayayāta
yathā nāgò vane nāgaṃ mattò mattama upādravata
kṛpaśa ca samare rājana mādrīputraṃ mahārathama
ājaghāna śaraisa tūrṇaṃ saptatyā rukmabhūṣaṇaiḥ
tasya mādrī sutaśa cāpaṃ davidhā ciccheda sāyakaiḥ
athainaṃ cinna dhanvānaṃ vivyādha navabhiḥ śaraiḥ
sò 'nayata kārmukama ādāya samare bhārasādhanama
mādrīputraṃ susaṃhṛṣṭò daśabhira niśitaiḥ śaraiḥ
ājaghānòrasi karuddha icchana bhīṣmasya jīvitama
tathaiva pāṇḍavò rājaña śāradvatama amarṣaṇama
ājaghānòrasi karuddhò bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā
tayòra yuddhaṃ samabhavada ghòrarūpaṃ bhayāvahama
nakulaṃ tu raṇe karuddhaṃ vikarṇaḥ śatrutāpanaḥ
vivyādha sāyakaiḥ ṣaṣṭyā rakṣana bhīṣmasya jīvitama
nakulò 'pi bhṛśaṃ viddhasa tava putreṇa dhanvinā
vikarṇaṃ sapta saptatyā nirbibheda śilīmukhaiḥ
tatra tau naraśārdūlau gòṣṭhe gòvṛṣabhāva iva
anyònyaṃ jaghnatura vīrau gòṣṭhe gòvṛṣabhāva iva
ghaṭòtkacaṃ raṇe yattaṃ nighnantaṃ tava vāhinīma
durmukhaḥ samare parāyāda bhīṣmahetòḥ parākramī
haiḍimbasa tu tatò rājana durmukhaṃ śatrutāpanama
ājaghānòrasi karuddhò navatyā niśitaiḥ śaraiḥ
bhīmasena sutaṃ cāpi durmukhaḥ sumukhaiḥ śaraiḥ
ṣaṣṭyā vīrò nadana hṛṣṭò vivyādha raṇamūrdhani
dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe yāntaṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇama
hārdikyò vārayāma āsa rakṣana bhīṣmasya jīvitama
vārṣṇeyaḥ pārṣataṃ śūraṃ viddhvā pañcabhira āyasaiḥ
punaḥ pañcāśatā tūrṇama ājaghāna satanāntare
tathaiva pārṣatò rājana hārdikyaṃ navabhiḥ śaraiḥ
vivyādha niśitaisa tīkṣṇaiḥ kaṅkapatra paricchadaiḥ
tayòḥ samabhavada yuddhaṃ bhīṣmahetòra mahāraṇe
anyònyātiśayaira yuktaṃ yathā vṛtra mahendrayòḥ
bhīmasenama athāyāntaṃ bhīṣmaṃ parati mahābalama
bhūriśravābhyayāta tūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta
saumadattira athò bhīmama ājaghāna satanāntare
nārācena sutīkṣṇena rukmapuṅkhena saṃyuge
uraḥsthena babhau tena bhīmasenaḥ paratāpavāna
sakanda śaktyā yathā karauñcaḥ purā nṛpatisattama
tau śarāna sūryasaṃkāśāna karmāra parimārjitāna
anyònyasya raṇe karuddhau cikṣipāte muhura muhuḥ
bhīmò bhīṣma vadhākānṣkī saumadattiṃ mahārathama
tathā bhīṣma jaye gṛdhnuḥ saumadattiśa ca pāṇḍavama
kṛtapratikṛte yattau yòdhayāma āsatū raṇe
yudhiṣṭhiraṃ mahārāja mahatyā senayā vṛtama
bhīṣmāyābhimukhaṃ yāntaṃ bhāradvājò nayavārayata
daròṇasya rathanirghòṣaṃ parjanyaninadòpamama
śarutvā parabhadrakā rājana samakampanta māriṣa
sā senā mahatī rājana pāṇḍuputrasya saṃyuge
daròṇena vāritā yattā na cacāla padāta padama
cekitānaṃ raṇe karuddhaṃ bhīṣmaṃ parati janeśvara
citrasenasa tava sutaḥ karuddha rūpama avārayata
bhīṣmahetòḥ parākrāntaśa citrasenò mahārathaḥ
cekitānaṃ paraṃ śaktyā yòdhayāma āsa bhārata
tathaiva cekitānò 'pi citrasenama ayòdhayata
tada yuddhama āsīta sumahata tayòsa tatra parākrame
arjunò vāryamāṇasa tu bahuśasa tanayena te
vimukhīkṛtya putraṃ te tava senāṃ mamarda ha
duḥśāsanò 'pi parayā śaktyā pārthama avārayata
kathaṃ bhīṣmaṃ parò hanyāda iti niścitya bhārata
sā vadhyamānā samare putrasya tava vāhinī
lòḍyate rathibhiḥ śareṣṭhaisa tatra tatraiva bhārata
[sa]
atha vīrò maheṣvāsò mattavāraṇavikramaḥ
samādāya mahaca cāpaṃ mattavāraṇavāraṇama
vidhunvānò dhanuḥśreṣṭhaṃ darāvayāṇò mahārathāna
pṛtanāṃ pāṇḍaveyānāṃ pātayānò mahārathaḥ
nimittāni nimittajñaḥ sarvatò vīkṣya vīryavāna
paratapantama anīkāni daròṇaḥ putrama abhāṣata
ayaṃ sa divasasa tāta yatra pārthò mahārathaḥ
jighāṃsuḥ samare bhīṣmaṃ paraṃ yatnaṃ kariṣyati
utpatanti hi me bāṇā dhanuḥ parasphuratīva me
yògama astāṇi gacchanti karūre me vartate matiḥ
dikṣu śāntāsu ghòrāṇi vayāharanti mṛgadvijāḥ
nīcaira gṛdhrā nilīyante bhāratānāṃ camūṃ parati
naṣṭaprabha ivādityaḥ sarvatò lòhitā diśaḥ
rasate vayathate bhūmira anuṣṭanati vāhanama
kaṅkā gṛdhrā balākāśa ca vayāharanti muhura muhuḥ
śivāśa cāśiva nirghòṣā vedayantyò mahada bhayama
papāta mahatī còklā madhyenāditya maṇḍalāta
sa kabandhaśa ca parighò bhānuma āvṛtya tiṣṭhati
pariveṣasa tathā ghòraśa candrabhāskarayòra abhūta
vedayānò bhayaṃ ghòraṃ rājñāṃ dehāvakartanama
devatāyatanasthāśa ca kauravendrasya devatāḥ
kampante ca hasante ca nṛtyanti ca rudanti ca
apasavyaṃ garahāśa cakrura alakṣmāṇaṃ niśākarama
avākśirāśa ca bhagavāna udatiṣṭhata candramāḥ
vapūṃṣi ca narendrāṇāṃ vigatānīva lakṣaye
dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu na ca bharājanti daṃśitaḥ
senayòra ubhayòśa caiva samantāca charūyate mahāna
pāñcajanyasya nirghòṣò gāṇḍīvasya ca nisvanaḥ
dharuvama āsthāya bībhatsura uttamāstrāṇi saṃyuge
apāsyānyāna raṇe yòdhāna abhyasyati pitāmahama
hṛṣyanti ròmakūpāni sīdatīva ca me manaḥ
cintayitvā mahābāhò bhīṣmārjunasamāgamama
taṃ caiva nikṛtiprajñaṃ pāñcālyaṃ pāpacetasama
puraskṛtya raṇe pārthò bhīṣmasyāyòdhanaṃ gataḥ
abravīca ca purā bhīṣmò nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinama
satrī haya eṣā vihitā dhātrā daivāca ca sa punaḥ pumāna
amaṅgalyadhvajaśa caiva yājñasenira mahārathaḥ
na cāmaṅgala ketòḥ sa parahareda āpagā sutaḥ
etada vicintayānasya parajñā sīdati me bhṛśama
adyaiva tu raṇe pārthaḥ kuruvṛddhama upādravata
yudhiṣṭhirasya ca karòdhò bhīṣmārjunasamāgamaḥ
mama cāstrābhisaṃrambhaḥ parajānāma aśubhaṃ dharuvama
manasvī balavāña śūraḥ kṛtāstrò dṛḍhavikramaḥ
dūrapātī dṛḍheṣuśa ca nimittajñaśa ca pāṇḍavaḥ
ajeyaḥ samare caiva devaira api sa vāsavaiḥ
balavāna buddhimāṃśa caiva jitakleśò yudhāṃ varaḥ
vijayī ca raṇe nityaṃ bhairavāstraśa ca pāṇḍavaḥ
tasya mārgaṃ pariharana darutaṃ gaccha yatavratama
paśya caitana mahābāhò vaiśasaṃ samupasthitama
hemacitrāṇi śūrāṇāṃ mahānti ca śubhāni ca
kavacānya avadīryante śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
chidyante ca dhavajāgrāṇi tòmarāṇi dhanūṃṣi ca
parāsāśa ca vimalāsa tīkṣṇāḥ śaktyaśa ca kanakòjjvalāḥ
vaijayantyaśa ca nāgānāṃ saṃkruddhena kirīṭinā
nāyaṃ saṃrakṣituṃ kālaḥ parāṇāna putròpajīvibhiḥ
yāhi savargaṃ puraskṛtya yaśase vijayāya ca
hayanāgarathāvartāṃ mahāghòrāṃ sudustarāma
rathena saṃgrāmanadīṃ taratya eṣa kapidhvajaḥ
barahmaṇyatā damò dānaṃ tapaśa ca caritaṃ mahata
ihaiva dṛśyate rājñò bharātā yasya dhanaṃjayaḥ
bhīmasenaśa ca balavāna mādrīputrau ca pāṇḍavau
vāsudevaśa ca vārṣṇeyò yasya nāthò vayavasthitaḥ
tasyaiṣa manyuprabhavò dhārtarāṣṭrasya durmateḥ
tapò dagdhaśarīrasya kòpò dahati bhāratāna
eṣa saṃdṛśyate pārthò vāsudeva vayapāśrayaḥ
dārayana sarvasainyāni dhārtarāṣṭrāṇi sarvaśaḥ
etada ālòkyate sainyaṃ kaṣòbhyamāṇaṃ kirīṭinā
mahòrminaddhaṃ sumahata timineva nadī mukhama
hāhā kila kilā śabdāḥ śarūyante ca camūmukhe
yāhi pāñcāla dāyādama ahaṃ yāsye yudhiṣṭhirama
durlabhaṃ haya antaraṃ rājñò vayūhasyāmita tejasaḥ
samudrakukṣipatimaṃ sarvatò 'tirathaiḥ sathitaiḥ
sātyakiśa cābhimanyuśa ca dhṛṣṭadyumnavṛkòdarau
parirakṣanti rājānaṃ yamau ca manujeśvarama
upendra sadṛśaḥ śayāmò mahāśāla ivòdgataḥ
eṣa gacchatya anīkāni davitīya iva phalgunaḥ
uttamāstrāṇi cādatsva gṛhītvānyana mahada dhanuḥ
pārśvatò yāhi rājānaṃ yudhyasva ca vṛkòdarama
kò hi neccheta pariyaṃ putraṃ jīvantaṃ śāśvatīḥ samāḥ
kaṣatradharmaṃ puraskṛtya tatasa tavā viniyujmahe
eṣa cāpi raṇe bhīṣmò dahate vai mahācamūma
yuddhe susadṛśasa tāta yamasya varuṇasya ca
[sa]
bhagadattaḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ
vindānuvindāva āvantyau saindhavaśa ca jayadrathaḥ
citrasenò vikarṇaśa ca tathā durmarṣaṇò yuvā
daśaite tāvakā yòdhā bhīmasenama ayòdhayana
mahatyā senayā yuktā nānādeśasamutthayā
bhīṣmasya samare rājana parārthayānā mahada yaśaḥ
śalyasa tu navabhira bāṇaira bhīmasenama atāḍayata
kṛtavarmā taribhira bāṇaiḥ kṛpaśa ca navabhiḥ śaraiḥ
citrasenò vikarṇaśa ca bhagadattaśa ca māriṣa
daśabhira daśabhira bhallaira bhīmasenama atāḍayana
saindhavaśa ca taribhira bāṇaira jatru deśe 'bhayatādayata
vindānuvindāva āvantyau pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ
durmarṣaṇaśa ca viṃśatyā pāṇḍavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ
sa tāna sarvāna mahārāja bharājamānāna pṛthaka pṛthaka
paravīrāna sarvalòkasya dhārtarāṣṭrāna mahārathāna
vivyādha bahubhira bāṇaira bhīmasenò mahābalaḥ
śalyaṃ pañcāśatā viddhvā kṛtavarmāṇama aṣṭabhiḥ
kṛpasya sa śaraṃ cāpaṃ madhye ciccheda bhārata
athainaṃ chinnadhanvānaṃ punara vivyādha pañcabhiḥ
vindānuvindau ca tathā taribhisa taribhira atāṭayata
durmarṣaṇaṃ ca viṃśatyā citrasenaṃ ca pañcabhiḥ
vikarṇaṃ daśabhira bāṇaiḥ pañcabhiśa ca jayadrathama
viddhvā bhīmò 'nadada dhṛṣṭaḥ saindhavaṃ ca punasa taribhiḥ
athānyada dhanura ādāya gautamò rathināṃ varaḥ
bhīmaṃ vivyādha saṃrabdhò daśabhira niśitaiḥ śaraiḥ
sa viddhò bahubhira bāṇaisa tòttraira iva mahādvipaḥ
tataḥ karuddhò mahābāhura bhīmasenaḥ paratāpavāna
gautamaṃ tāḍayāma āsa śaraira bahubhira āhave
saindhavasya tathāśvāṃśa ca sārathiṃ ca taribhiḥ śaraiḥ
parāhiṇòna mṛtyulòkāya kālāntakasamadyutiḥ
hatāśvāta tu rathāta tūrṇama avaplutya mahārathaḥ
śarāṃśa cikṣepa niśitāna bhīmasenasya saṃyuge
tasya bhīmò dhanurmadhye davābhyāṃ ciccheda bhārata
bhallābhyāṃ bharataśreṣṭha saindhavasya mahātmanaḥ
sa chinnadhanvā virathò hatāśvò hatasārathiḥ
citrasenarathaṃ rājanna āruròha tavarānvitaḥ
atyadbhutaṃ raṇe karmakṛtavāṃsa tatra pāṇḍavaḥ
mahārathāña śaraira viddhvā vārayitvā mahārathaḥ
virathaṃ saindhavaṃ cakre sarvalòkasya paśyataḥ
nātīva mamṛṣe śalyò bhīmasenasya vikramama
sa saṃdhāya śarāṃsa tīkṣṇāna karmāra parimārjitāna
bhīmaṃ vivyādha saptatyā tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta
kṛpaśa ca kṛtavarmā ca bhagadattaśa ca māriṣa
vindānuvindāva āvantyau citrasenaśa ca saṃyuge
durmarṣaṇò vikarṇaśa ca sindhurājaśa ca vīryavāna
bhīmaṃ te vivyadhusa tūrṇaṃ śalya hetòra ariṃdamāḥ
sa tu tāna parativivyādha pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ
śalyaṃ vivyādha saptatyā punaśa ca daśabhiḥ śaraiḥ
taṃ śalyò navabhira viddhvā punara vivyādha pañcabhiḥ
sārathiṃ cāsya bhallena gāḍhaṃ vivyādha marmaṇi
viśòkaṃ vīkṣya nirbhinnaṃ bhīmasenaḥ paratāpavāna
madrarājaṃ taribhira bāṇaira bāhvòra urasi cārpayata
tathetarāna maheṣvāsāṃsa taribhira taribhira ajihmagaiḥ
tāḍayāma āsa samare siṃhavaca ca nanāda ca
te hi yattā maheṣvāsāḥ pāṇḍavaṃ yuddhadurmadama
taribhisa taribhira akuṇṭhāgraira bhṛśaṃ marmasva atāḍayana
tò 'tividdhò maheṣvāsò bhīmasenò na vivyathe
parvatò vāridhārābhira varṣamāṇaira ivāmbudaiḥ
śalyaṃ ca navabhira bāṇaira bhṛśaṃ viddhvā mahāyaśāḥ
parāgjyòtiṣaṃ śatenājau rājana vivyādha vai dṛḍhama
tatasa tu sa śaraṃ cāpaṃ sātvatasya mahātmanaḥ
kaṣurapreṇa sutīkṣṇena ciccheda hṛtahastavata
athānyada dhanura ādāya kṛtavarmā vṛkòdarama
ājaghāna bharuvòra madhye nārācena paraṃtapa
bhīmasa tu samare viddhvā śalyaṃ navabhira āyasaiḥ
bhagadattaṃ taribhiśa caiva kṛtavarmāṇama aṣṭabhiḥ
davābhyāṃ davābhyāṃ ca vivyādha gautamaprabhṛtīna rathāna
te tu taṃ samare rājana vivyadhura niśitaiḥ śaraiḥ
sa tathā pīḍyamānò 'pi sarvatasa taira mahārathaiḥ
matvā tṛṇena tāṃsa tulyāna vicacāra gatavyathaḥ
te cāpi rathināṃ śareṣṭhā bhīmāya niśitāña śarāna
pareṣayāma āsura avyagrāḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ
tasya śaktiṃ mahāvegaṃ bhagadattò mahārathaḥ
cikṣepa samare vīraḥ savarṇadaṇḍāṃ mahādhanāma
tòmaraṃ saindhavò rājā paṭṭiṣaṃ ca mahābhuvaḥ
śataghnīṃ ca kṛpò rājaña śaraṃ śalyaśa ca saṃyuge
athetare maheṣvāsāḥ pañca pañca śilīmukhāna
bhīmasenaṃ samuddiśya pareṣayāma āsura ojasā
tòmaraṃ sa davidhā cakre kaṣurapreṇānilātmajaḥ
paṭṭiśaṃ ca taribhira bāṇaiśa ciccheda tilakāṇḍavata
sa bibheda śataghnīṃ ca navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ
madrarājaprayuktaṃ ca śaraṃ chittvā mahābalaḥ
śaktiṃ ciccheda sahasā bhagadatteritāṃ raṇe
tathetarāña śarāna ghòrāña śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
bhīmasenò raṇaślāghī taridhaikaikaṃ samācchinata
tāṃśa ca sarvāna maheṣvāsāṃsa taribhisa taribhira atāḍayata
tatò dhanaṃjayasa tatra vartamāne mahāraṇe
jagāma sa rathenājau bhīmaṃ dṛṣṭvā mahārathama
nighnantaṃ samare śatrūna yòdhayānaṃ ca sāyakaiḥ
tau tu tatra mahātmānau sametau vīkṣya pāṇḍavau
nāśaśaṃsura jayaṃ tatra tāvakāḥ puruṣarṣabha
athārjunò raṇe bhīṣmaṃ yòdhayana vai mahārathama
bhīṣmasya nidhanākāṅkṣī puraskṛtya śikhaṇḍinama
āsasāda raṇe yòdhāṃsa tāvakāna daśa bhārata
ye sama bhīmaṃ raṇe rājana yòdhayantò vayavasthitāḥ
bībhatsusa tāna athāvidhyada bhīmasya pariyakāmyayā
tatò duryòdhanò rājā suśarmāṇama acòdayata
arjunasya vadhārthāya bhīmasenasya còbhayòḥ
suśarmana gaccha śīghraṃ tavaṃ balaughaiḥ parivāritaḥ
jahi pāṇḍusutāva etau dhanaṃjaya vṛkòdarau
taca charutvā śāsanaṃ tasya tarigartaḥ parasthalādhipaḥ
abhidrutya raṇe bhīmama arjunaṃ caiva dhanvinau
rathaira anekasāhasraiḥ parivavre samantataḥ
tataḥ paravavṛte yuddhama arjunasya paraiḥ saha
[sa]
arjunasa tu raṇe śalyaṃ yatamānaṃ mahārathama
chādayāma āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
suśarmāṇaṃ kṛpaṃ caiva taribhisa taribhira avidhyata
parāgjyòtiṣaṃ ca samare saindhavaṃ ca jayadrathama
citrasenaṃ vikarṇaṃ ca kṛtavarmāṇama eva ca
durmarṣaṇaṃ ca rājendra āvantyau ca mahārathau
ekaikaṃ taribhira ānarchata kaṅkabarhiṇa vājitaiḥ
śaraira atirathò yuddhe pīḍayana vāhinīṃ tava
jayadrathò raṇe pārthaṃ bhittvā bhārata sāyakaiḥ
bhīmaṃ vivyādha tarasā citrasena rathe sathitaḥ
śalyaśa ca samare jiṣṇuṃ kṛpaśa ca rathināṃ varaḥ
vivyadhāte mahābāhuṃ bahudhā marmabhedibhiḥ
citrasenādayaśa caiva putrāsa tava viśāṃ pate
pañcabhiḥ pañcabhisa tūrṇaṃ saṃyuge niśitaiḥ śaraiḥ
ājaghnura arjunaṃ saṃkhye bhīmasenaṃ ca māriṣa
tau tatra rathināṃ śareṣṭhau kaunteyau bharatarṣabhau
apīḍayetāṃ samare tarigartānāṃ mahada balama
suśarmāpi raṇe pārthaṃ viddhvā bahubhira āyasaiḥ
nanāda balavana nādaṃ nādayana vai nabhastalama
anye ca rathinaḥ śūrā bhīmasenadhanaṃjayau
vivyadhura niśitaira bāṇai rukmapuṅkhaira ajihmagaiḥ
teṣāṃ tu rathināṃ madhye kaunteyau rathināṃ varau
karīḍamānau rathòdārau citrarūpau vayaròcatāma
āmiṣepsū gavāṃ madhye siṃhāva iva balòtkaṭau
chittvā dhanūṃṣi vīrāṇāṃ śarāṃśa ca bahudhā raṇe
pātayāma āsatura vīrau śirāṃsi śataśò nṛṇāma
rathāśa ca bahavò bhagnā hayāśa ca śataśò hatāḥ
gajāśa ca sa gajāròhāḥ petura urvyāṃ mahāmṛdhe
rathinaḥ sādinaśa caiva tatra tatra nisūditāḥ
dṛśyante bahudhā rājana veṣṭamānāḥ samantataḥ
hataira gajapadātya oghaira vājibhiśa ca nisūditaiḥ
rathaiśa ca bahudhā bhagnaiḥ samāstīryata medinī
chatraiśa ca bahudhā chinnaira dhavajaiśa ca vinipātitaiḥ
aṅkuśaira apaviddhaiśa ca paristòmaiśa ca bhārata
keyūraira aṅgadaira hārai rāṅkavaira mṛditaisa tathā
uṣṇīṣaira apaviddhaiśa ca cāmaravyajanaira api
tatra tatrāpaviddhaiśa ca bāhubhiśa candanòkṣitaiḥ
ūrubhiśa ca narendrāṇāṃ samāstīryata medinī
tatrādbhutama apaśyāma raṇe pārthasya vikramama
śaraiḥ saṃvārya tāna vīrāna nijaghāna balaṃ tava
putrasa tu tava taṃ dṛṣṭvā bhīmārjunasamāgamama
gāṅgeyasya rathābhyāśama upajagme mahābhaye
kṛpaśa ca kṛtavarmā ca saindhavaśa ca jayadrathaḥ
vindānuvindāva āvantyāva ājagmuḥ saṃyugaṃ tadā
tatò bhīmò maheṣvāsaḥ phalgunaśa ca mahārathaḥ
kauravāṇāṃ camūṃ ghòrāṃ bhṛśaṃ dudruvatū raṇe
tatò barhiṇavājānāma ayutānya arbudāni ca
dhanaṃjayarathe tūrṇaṃ pātayanti sama saṃyuge
tatasa tāña śarajālena saṃnivārya mahārathāna
pārthaḥ samantāta samare pareṣayāma āsa mṛtyave
śalyasa tu samare jiṣṇuṃ karīḍanna iva mahārathaḥ
ājaghānòrasi karuddhò bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ
tasya pārthò dhanuśa chittvā hastāvāpaṃ ca pañcabhiḥ
athainaṃ sāyakaisa tīkṣṇaira bhṛśaṃ vivyādha marmaṇi
athānyada dhanura ādāya samare bhara sādhanama
madreśvarò raṇe jiṣṇuṃ tāḍayāma āsa ròṣitaḥ
taribhiḥ śaraira mahārāja vāsudevaṃ ca pañcabhiḥ
bhīmasenaṃ ca navabhira bāhvòra urasi cārpayata
tatò daròṇò mahārāja māgadhaśa ca mahārathaḥ
duryòdhana samādiṣṭau taṃ deśama upajagmatuḥ
yatra pārthò mahārāja bhīmasenaśa ca pāṇḍavaḥ
kauravyasya mahāsenāṃ jaghnatusa tau mahārathau
jayatsenasa tu samare bhīmaṃ bhīmāyudhaṃ yuvā
vivyādha niśitaira bāṇaira aṣṭabhira bharatarṣabha
taṃ bhīmò daśabhira viddhvā punara vivyādha saptabhiḥ
sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍāda apāharata
udbhrāntaisa turagaiḥ sò 'ta daravamāṇaiḥ samantataḥ
māgadhò 'pahṛtò rājā sarvasainyasya paśyataḥ
daròṇasa tu vivaraṃ labdhvā bhīmasenaṃ śilīmukhaiḥ
vivyādha bāṇaiḥ suśitaiḥ pañcaṣaṣṭyā tama āyasaiḥ
taṃ bhīmaḥ samaraślāghī guruṃ pitṛsamaṃ raṇe
vivyādha navabhira bhallaisa tathā ṣaṣṭyā ca bhārata
arjunasa tu suśarmāṇaṃ viddhvā bahubhira āyasaiḥ
vayadhamata tasya tata sainyaṃ mahābhrāṇi yathānilaḥ
tatò bhīṣmaśa ca rājā ca saubalaśa ca bṛhadbalaḥ
abhyadravanta saṃkruddhā bhīmasenadhanaṃjayau
tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ
abhyadravana raṇe bhīṣmaṃ vayāditāsyama ivāntakama
śikhaṇḍī tu samāsādya bhāratānāṃ pitāmahama
abhyadravata saṃhṛṣṭò bhayaṃ tayaktvā yatavratama
yudhiṣṭhira mukhāḥ pārthāḥ puraskṛtya śikhaṇḍinama
ayòdhayana raṇe bhīṣmaṃ saṃhatā saha sṛñjayaiḥ
tathaiva tāvakāḥ sarve puraskṛtya yatavratama
śikhaṇḍipramukhāna pārthāna yòdhayanti sama saṃyuge
tataḥ paravavṛte yuddhaṃ kauravāṇāṃ bhayāvahama
tatra pāṇḍusutaiḥ sārdhaṃ bhīṣmasya vijayaṃ parati
tāvakānāṃ raṇe bhīṣmò galaha āsīda viśāṃ pate
tatra hi dayūtama āyātaṃ vijayāyetarāya vā
dhṛṣṭadyumnò mahārāja sarvasainyānya acòdayata
abhidravata gāṅgeyaṃ mā bhaiṣṭa narasattamāḥ
senāpativacaḥ śarutvā pāṇḍavānāṃ varūthinī
bhīṣmama evābhyayāta tūrṇaṃ parāṇāṃsa tayaktvā mahāhave
bhīṣmò 'pi rathināṃ śareṣṭhaḥ paratijagrāha tāṃ camūma
āpatantīṃ mahārāja velāma iva mahòdadhiḥ
dhṛtarāṣṭra uvāca
kathaṃ śāṃtanavò bhīṣmò daśame 'hani saṃjaya
ayudhyata mahāvīryaiḥ pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ
kuravaśa ca kathaṃ yuddhe pāṇḍavāna paratyavārayana
ācakṣva me mahāyuddhaṃ bhīṣmasyāhavaśòbhinaḥ
saṃjaya uvāca
kuravaḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yathāyudhyanta bhārata
yathā ca tada abhūda yuddhaṃ tata te vakṣyāmi śṛṇvataḥ
pareṣitāḥ paralòkāya paramāstraiḥ kirīṭinā
ahanya ahani saṃprāptāsa tāvakānāṃ rathavrajāḥ
yathāpratijñaṃ kauravyaḥ sa cāpi samitiṃjayaḥ
pārthānāma akaròda bhīṣmaḥ satataṃ samitikṣayama
kurubhiḥ sahitaṃ bhīṣmaṃ yudhyamānaṃ mahārathama
arjunaṃ ca sapāñcālyaṃ dṛṣṭvā saṃśayitā janāḥ
daśame 'hani tasmiṃsa tu bhīṣmārjunasamāgame
avartata mahāraudraḥ satataṃ samitikṣayaḥ
tasminna ayutaśò rājana bhūyaśa ca sa paraṃtapaḥ
bhīṣmaḥ śāṃtanavò yòdhāña jaghāna paramāstravita
yeṣāma ajñātakalpāni nāmagòtrāṇi pārthiva
te hatāsa tatra bhīṣmeṇa śūrāḥ sarve 'nivartinaḥ
daśāhāni tatasa taptvā bhīṣmaḥ pāṇḍavavāhinīma
niravidyata dharmātmā jīvitena paraṃtapaḥ
sa kaṣipraṃ vadhama anvicchanna ātmanò 'bhimukhaṃ raṇe
na hanyāṃ mānavaśreṣṭhāna saṃgrāme 'bhimukhāna iti
cintayitvā mahābāhuḥ pitā devavratasa tava
abhyāśasthaṃ mahārāja pāṇḍavaṃ vākyama abravīta
yudhiṣṭhira mahāprājña sarvaśāstraviśārada
śṛṇu me vacanaṃ tāta dharmyaṃ savargyaṃ ca jalpataḥ
nirviṇṇò 'sami bhṛśaṃ tāta dehenānena bhārata
ghanataśa ca me gataḥ kālaḥ subahūna parāṇinò raṇe
tasmāta pārthaṃ puròdhāya pāñcālāna sṛñjayāṃsa tathā
madvadhe kariyatāṃ yatnò mama ceda icchasi pariyama
tasya tana matama ājñāya pāṇḍavaḥ satyadarśanaḥ
bhīṣmaṃ paratiyayau yattaḥ saṃgrāme saha sṛñjayaiḥ
dhṛṣṭadyumnasa tatò rājana pāṇḍavaśa ca yudhiṣṭhiraḥ
śarutvā bhīṣmasya tāṃ vācaṃ còdayāma āsatura balama
abhidravata yudhyadhvaṃ bhīṣmaṃ jayata saṃyuge
rakṣitāḥ satyasaṃdhena jiṣṇunā ripujiṣṇunā
ayaṃ cāpi maheṣvāsaḥ pārṣatò vāhinīpatiḥ
bhīmasenaśa ca samare pālayiṣyati vò dharuvama
na vai bhīṣmāda bhayaṃ kiṃ cita kartavyaṃ yudhi sṛñjayāḥ
dharuvaṃ bhīṣmaṃ vijeṣyāmaḥ puraskṛtya śikhaṇḍinama
tathā tu samayaṃ kṛtvā daśame 'hani pāṇḍavāḥ
barahmalòkaparā bhūtvā saṃjagmuḥ karòdhamūrchitāḥ
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayama
bhīṣmasya pātane yatnaṃ paramaṃ te samāsthitāḥ
tatasa tava sutādiṣṭā nānājanapadeśvarāḥ
daròṇena sahaputreṇa sahasenā mahābalāḥ
duḥśāsanaśa ca balavāna saha sarvaiḥ sahòdaraiḥ
bhīṣmaṃ samaramadhyasthaṃ pālayāṃ cakrire tadā
tatasa tu tāvakāḥ śūrāḥ puraskṛtya yatavratama
śikhaṇḍipramukhāna pārthāna yòdhayanti sama saṃyuge
cedibhiśa ca sapāñcālaiḥ sahitò vānaradhvajaḥ
yayau śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ puraskṛtya śikhaṇḍinama
daròṇaputraṃ śinera naptā dhṛṣṭaketusa tu pauravama
yudhāmanyuḥ sahāmātyaṃ duryòdhanama ayòdhayata
virāṭasa tu sahānīkaḥ sahasenaṃ jayadrathama
vṛddhakṣatrasya dāyādama āsasāda paraṃtapaḥ
madrarājaṃ maheṣvāsaṃ sahasainyaṃ yudhiṣṭhiraḥ
bhīmasenābhiguptaśa ca nāgānīkama upādravata
apradhṛṣyama anāvāryaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varama
daròṇaṃ parati yayau yattaḥ pāñcālyaḥ saha sòmakaiḥ
karṇikāradhvajaṃ cāpi siṃhaketura ariṃdamaḥ
paratyujjagāma saubhadraṃ rājaputrò bṛhadbalaḥ
śikhaṇḍinaṃ ca putrāsa te pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayama
rājabhiḥ samare sārdhama abhipetura jighāṃsavaḥ
tasminna atimahābhīme senayòra vai parākrame
saṃpradhāvatsva anīkeṣu medinī samakampata
tānya anīkānya anīkeṣu samasajjanta bhārata
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca dṛṣṭvā śāṃtanavaṃ raṇe
tatasa teṣāṃ parayatatāma anyònyama abhidhāvatāma
parādurāsīna mahāña śabdò dikṣu sarvāsu bhārata
śaṅkhadundubhighòṣaiśa ca vāraṇānāṃ ca bṛṃhitaiḥ
siṃhanādaiśa ca sainyānāṃ dāruṇaḥ samapadyata
sā ca sarvanarendrāṇāṃ candrārkasadṛśī parabhā
vīrāṅgadakirīṭeṣu niṣprabhā samapadyata
rajòmeghāśa ca saṃjajñuḥ śastravidyudbhira āvṛtāḥ
dhanuṣāṃ caiva nirghòṣò dāruṇaḥ samapadyata
bāṇaśaṅkhapraṇādāśa ca bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ
rathagòṣaśa ca saṃjagmuḥ senayòra ubhayòra api
parāsaśaktyṛṣṭisaṃghaiśa ca bāṇaughaiśa ca samākulama
niṣprakāśama ivākāśaṃ senayòḥ samapadyata
anyònyaṃ rathinaḥ petura vājinaśa ca mahāhave
kuñjarāḥ kuñjarāña jaghnuḥ padātīṃśa ca padātayaḥ
tada āsīta sumahada yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha
bhīṣmahetòra naravyāghra śayenayòra āmiṣe yathā
tayòḥ samāgamò ghòrò babhūva yudhi bhārata
anyònyasya vadhārthāya jigīṣūṇāṃ raṇājire
[sa]
abhimanyura mahārāja tava putrama ayòdhayata
mahatyā senayā yuktò bhīṣmahetòḥ parākramī
duryòdhanò raṇe kārṣṇiṃ navabhira nava parvabhiḥ
ājaghāna raṇe karuddhaḥ punaśa cainaṃ taribhiḥ śaraiḥ
tasya śaktiṃ raṇe kārṣṇira mṛtyòra ghòrāma iva savasāma
pareṣayāma āsa saṃkruddhò duryòdhana rathaṃ parati
tāma āpatantīṃ sahasā ghòrarūpāṃ viśāṃ pate
davidhā ciccheda te putraḥ kaṣurapreṇa mahārathaḥ
tāṃ śaktiṃ patitāṃ dṛṣṭvā kārṣṇiḥ paramakòpanaḥ
duryòdhanaṃ taribhira bāṇaira bāhvòra urasi cārpayata
punaśa cainaṃ śaraira ghòraira ājaghāna satanāntare
daśabhira bharataśreṣṭha duryòdhanama amarṣaṇama
tada yuddhama abhavada ghòraṃ citrarūpaṃ ca bhārata
īkṣitṛprītijananaṃ sarvapārthivapūjitama
bhīṣmasya nidhanārthāya pārthasya vijayāya ca
yuyudhāte raṇe vīrau saubhadra kurupuṃgavau
sātyakiṃ rabhasaṃ yuddhe darauṇira barāhmaṇapuṃgavaḥ
ājaghānòrasi karuddhò nārācena paraṃtapaḥ
śaineyò 'pi guròḥ putraṃ sarvamarmasu bhārata
atāḍayada ameyātmā navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ
aśvatthāmā tu samare sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ
tariṃśatā ca punasa tūrṇaṃ bāhvòra urasi cārpayata
sò 'tividdhò maheṣvāsò daròṇaputreṇa sātvataḥ
daròṇaputraṃ taribhira bāṇaira ājaghāna mahāyaśāḥ
pauravò dhṛṣṭaketuṃ ca śaraira āsādya saṃyuge
bahudhā dārayāṃ cakre maheṣvāsaṃ mahārathama
tathaiva pauravaṃ yuddhe dhṛṣṭaketura mahārathaḥ
tariṃśatā niśitaira bāṇaira vivyādha sumahābalaḥ
pauravasa tu dhanuśa chittvā dhṛṣṭaketòra mahārathaḥ
nanāda balavana nādaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ
sò 'nayata kārmukama ādāya pauravaṃ niśitaiḥ śaraiḥ
ājaghāna mahārāja tarisaptatyā śilīmukhaiḥ
tau tu tatra maheṣvāsau mahāmātrau mahārathau
mahatā śaravarṣeṇa parasparama avarṣatāma
anyònyasya dhanuśa chittvā hayāna hatvā ca bhārata
virathāva asiyuddhāya saṃgatau tau mahārathau
ārṣabhe carmaṇī citre śatacandra pariṣkṛte
tārakā śatacitrau ca nistriṃśau sumahāprabhau
paragṛhya vimalau rājaṃsa tāva anyònyama abhidrutau
vāśitā saṃgame yattau siṃhāva iva mahāvane
maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni ca
ceratura darśayantau ca parārthayantau parasparama
pauravò dhṛṣṭaketuṃ tu śaṅkhadeśe mahāsinā
tāḍayāma āsa saṃkruddhasa tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta
cedirājò 'pi samare pauravaṃ puruṣarṣabhama
ājaghāna śitāgreṇa jatru deśe mahāsinā
tāva anyònyaṃ mahārāja samāsādya mahāhave
anyònyavegābhihatau nipetatura ariṃdamau
tataḥ savarathama āròpya pauravaṃ tanayasa tava
jayatsenò rathe rājanna apòvāha raṇājirāta
dhṛṣṭaketuṃ ca samare mādrīputraḥ paraṃtapaḥ
apòvāha raṇe rājana sahadevaḥ paratāpavāna
citrasenaḥ suśarmāṇaṃ viddhvā navabhira āśugaiḥ
punara vivyādha taṃ ṣaṣṭyā punaśa ca navabhiḥ śaraiḥ
suśarmā tu raṇe karuddhasa tava putraṃ viśāṃ pate
daśabhira daśabhiśa caiva vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ
citrasenaśa ca taṃ rājaṃsa tariṃśatā nataparvaṇāma
ājaghāna raṇe karuddhaḥ sa ca taṃ paratyavidhyata
bhīṣmasya samare rājana yaśò mānaṃ ca vardhayana
saubhadrò rājaputraṃ tu bṛhadbalama ayòdhayata
ārjuniṃ kòsalendrasa tu viddhvā pañcabhira āyasaiḥ
punara vivyādha viṃśatyā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
bṛhadbalaṃ ca saubhadrò viddhvā navabhira āyasaiḥ
nākampayata saṃgrāme vivyādha ca punaḥ punaḥ
kausalyasya punaśa cāpi dhanuśa ciccheda phālguṇiḥ
ājaghāna śaraiśa caiva tariṃśatā kaṅkapatribhiḥ
sò 'nayata kārmukama ādāya rājaputrò bṛhadbalaḥ
phālguṇiṃ samare karuddhò vivyādhabahubhiḥ śaraiḥ
tayòra yuddhaṃ samabhavada bhīṣmahetòḥ paraṃtapa
saṃrabdhayòra mahārāja samare citrayòdhinòḥ
yathā devāsure yuddhe maya vāsavayòra abhūta
bhīmasenò gajānīkaṃ yòdhayana bahva aśòbhata
yathā śakrò vajrapāṇira dārayana parvatòttamāna
te vadhyamānā bhīmena mātaṅgā girisaṃnibhāḥ
nipetura urvyāṃ sahitā nādayantò vasuṃdharāma
girimātrā hi te nāgā bhinnāñjanacayòpamāḥ
virejura vasudhāṃ parāpya vikīrṇā iva parvataḥ
yudhiṣṭhirò maheṣvāsò madrarājānama āhave
mahatyā senayā guptaṃ pīḍayāma āsa saṃgataḥ
madreśvaraśa ca samare dharmaputraṃ mahārathama
pīḍayāma āsa saṃrabdhò bhīṣmahetòḥ parākramī
virāṭaṃ saindhavò rājā viddhvā saṃnataparvabhiḥ
navabhiḥ sāyakaisa tīkṣṇaisa tariṃśatā punara ardayata
virāṭaśa ca mahārāja saindhavaṃ vāhinīmukhe
tariṃśatā niśitaira bāṇaira ājaghāna satanāntare
citrakārmukanistriṃśau citravarmāyudha dhavajau
rejatuśa citrarūpau tau saṃgrāme matsyasaindhavau
daròṇaḥ pāñcāla putreṇa samāgamya mahāraṇe
mahāsamudayaṃ cakre śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
tatò daròṇò mahārāja pārṣatasya mahada dhanuḥ
chittvā pañcāśateṣūṇāṃ pārṣataṃ samavidhyata
sò 'nayata kārmukama ādāya pārṣataḥ paravīrahā
daròṇasya miṣatò yuddhe pareṣayāma āsa sāyakāna
tāña śarāña śarasaṃghaisa tu saṃnivārya mahārathaḥ
daròṇò darupadaputrāya parāhiṇòta pañca sāyakāna
tasya karuddhò mahārāja pārṣataḥ paravīrahā
daròṇāya cikṣepa gadāṃ yamadaṇḍòpamaṃ raṇe
tāma āpatantīṃ sahasā hemapaṭṭa vibhūṣitāma
śaraiḥ pañcāśatā daròṇò vārayāma āsa saṃyuge
sā chinnā bahudhā rājana daròṇa cāpacyutaiḥ śaraiḥ
cūrṇīkṛtā viśīryantī papāta vasudhātale
gadāṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā pārṣataḥ śatrusūdanaḥ
daròṇāya śaktiṃ cikṣepa sarvapāraśavīṃ śubhāma
tāṃ daròṇò navabhira bāṇaiśa ciccheda yudhi bhārata
pārṣataṃ ca maheṣvāsaṃ pīḍayāma āsa saṃyuge
evama etana mahada yuddhaṃ daròṇa pārṣatayòra abhūta
bhīṣmaṃ parati mahārāja ghòrarūpāṃ bhayānakama
arjunaḥ parāpya gāṅgeyaṃ pīḍayana niśitaiḥ śaraiḥ
abhyadravata saṃyattaṃ vane mattama iva davipama
paratyudyayau ca taṃ pārthaṃ bhagadattaḥ paratāpavāna
taridhā bhinnena nāgena madāndhena mahābalaḥ
tama āpatantaṃ sahasā mahendra gajasaṃnibhama
paraṃ yatnaṃ samāsthāya bībhatsuḥ paratyapadyata
tatò gajagatò rājā bhagadattaḥ paratāpavāna
arjunaṃ śaravarṣeṇa vārayāma āsa saṃyuge
arjunasa tu raṇe nāgama āyāntaṃ rajatòpamama
vimalaira āyasaisa tīkṣṇaira avidhyata mahāraṇe
śikhaṇḍinaṃ ca kaunteyò yāhi yāhītya acòdayata
bhīṣmaṃ parati mahārāja jahya enama iti cābravīta
parāgjyòtiṣasa tatò hitvā pāṇḍavaṃ pāṇḍupūrvaja
parayayau tavaritò rājana darupadasya rathaṃ parati
tatò 'rajunò mahārāja bhīṣmama abhyadravada darutama
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya tatò yuddhama avartata
tatasa te tāvakāḥ śūrāḥ pāṇḍavaṃ rabhasaṃ raṇe
sarve 'bhayadhāvana karòśantasa tada adbhutama ivābhavata
nānāvidhānya anīkāni putrāṇāṃ te janādhipa
arjunò vayadhamata kāle divīvābhrāṇi mārutaḥ
śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmahama
iṣubhisa tūrṇama avyagrò bahubhiḥ sa samācinòta
sòmakāṃśa ca raṇe bhīṣmò jaghne pārtha padānugāna
nayavārayata sainyaṃ ca pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ
rathāgnyagāraśa cāpārcira asiśaktigadendhanaḥ
śarasaṃgha mahājvālaḥ kaṣatriyāna samare 'dahata
yathā hi sumahāna agniḥ kakṣe carati sānilaḥ
tathā jajvāla bhīṣmò 'pi divyānya astrāṇya udīrayana
suvarṇapuṅkhaira iṣubhiḥ śitaiḥ saṃnataparvabhiḥ
nādayana sa diśò bhīṣmaḥ paradiśaśa ca mahāyaśāḥ
pātayana rathinò rājana gajāṃśa ca saha sādibhiḥ
muṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajāna
nirmanuṣyāna rathāna rājana gajāna aśvāṃśa ca saṃyuge
cakāra sa tadā bhīṣmaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
tasya jayātalanirghòṣaṃ visphūrjitama ivāśaneḥ
niśamya sarvatò rājana samakampanta sainikāḥ
amòghā haya apatana bāṇāḥ pitusa te manujeśvara
nāsajjanta śarīreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ
nirmanuṣyāna rathāna rājana suyuktāña javanaira hayaiḥ
vātāyamānāna paśyāma hariyamāṇāna viśāṃ pate
cedikāśikarūṣāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa
mahārathāḥ samākhyātāḥ kulu putrāsa tanutyajaḥ
aparāvartinaḥ śūrāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ
saṃgrāme bhīṣmama āsādya sa vājirathakuñjarāḥ
jagmusa te paralòkāya vayāditāsyama ivāntakama
na tatrāsīna mahārāja sòmakānāṃ mahārathaḥ
yaḥ saṃprāpya raṇe bhīṣmaṃ jīvite sama manò dadhe
tāṃśa ca sarvāna raṇe yòdhāna paretarājapuraṃ parati
nītāna amanyanta janā dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramama
na kaśa cida enaṃ samare paratyudyāti mahārathaḥ
ṛte pāṇḍusutaṃ vīraṃ śavetāśvaṃ kṛṣṇasārathima
śikhaṇḍinaṃ ca samare pāñcālyama amitaujasama
śikhaṇḍī tu raṇe bhīṣmama āsādya bharatarṣabha
daśabhira daśabhira bāṇaira ājaghāna mahāhave
śikhaṇḍinaṃ tu gāṅgeyaḥ karòdhadīptena cakṣuṣā
avaikṣata kaṭākṣeṇa nirdahanna iva bhārata
satrītvaṃ tata saṃsmarana rājana sarvalòkasya paśyataḥ
na jaghāna raṇe bhīṣmaḥ sa ca taṃ nāvabuddhavāna
arjunasa tu mahārāja śikhaṇḍinama abhāṣata
abhitvarasva tavaritò jahi cainaṃ pitāmahama
kiṃ te vivakṣayā vīra jahi bhīṣmaṃ mahārathama
na haya anyama anupaśyāmi kaṃ cida yaudhiṣṭhire bale
yaḥ śaktaḥ samare bhīṣmaṃ yòdhayeta pitāmahama
ṛte tavāṃ puruṣavyāghra satyama etada baravīmi te
evama uktasa tu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabha
śanaira nānāvidhaisa tūrṇaṃ pitāmahama upādravata
acintayitvā tāna bāṇāna pitā devavratasa tava
arjunaṃ samare karuddhaṃ vārayāma āsa sāyakaiḥ
tathaiva ca camūṃ sarvāṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ
apraiṣīta samare tīkṣṇaiḥ paralòkāya māriṣa
tathaiva pāṇḍavā rājana sainyena mahatā vṛtāḥ
bhīṣmaṃ paracchādayāma āsura meghā iva divākarama
sa samantāta parivṛtò bhāratò bharatarṣabha
nirdadāha raṇe śūrāna vanaṃ vahnira iva javalana
tatādbhutama apaśyāma tava putrasya pauruṣama
ayòdhayata yata pārthaṃ jugòpa ca yatavratama
karmaṇā tena samare tava putrasya dhanvinaḥ
duḥśāsanasya tutuṣuḥ sarve lòkā mahātmanaḥ
yada ekaḥ samare pārthāna sānugāna samayòdhayata
na cainaṃ pāṇḍavā yuddhe vāyarāma āsura ulbaṇama
duḥśāsanena samare rathinò virathī kṛtāḥ
sādinaśa ca mahārāja dantinaśa ca mahābalāḥ
vinirbhinnāḥ śaraisa tīkṣṇaira nipetura dharaṇītale
śarāturāsa tathaivānye dantinò vidrutā diśaḥ
yathāgnira indhanaṃ parāpya javaleda dīptārcira ulbaṇaḥ
tathā jajvāla putrasa te pāṇḍavāna vai vinirdahana
taṃ bhārata mahāmātraṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ
jetuṃ nòtsahate kaśa cina nāpya udyātuṃ kathaṃ cana
ṛte mahendra tanayaṃ śavetāśvaṃ kṛṣṇasārathima
sa hi taṃ samare rājana vijitya vijayò 'rajunaḥ
bhīṣmama evābhidudrāva sarvasainyasya paśyataḥ
vijitasa tava putrò 'pi bhīṣma bāhuvyapāśrayaḥ
punaḥ punaḥ samāśvasya parāyudhyata raṇòtkaṭaḥ
arjunaṃ ca raṇe rājana yòdhayana sa vayarājata
śikhaṇḍī tu raṇe rājana vivyādhaiva pitāmahama
śaraira aśanisaṃsparśaisa tathā sarpaviṣòpamaiḥ
na ca te 'saya rujaṃ cakruḥ pitusa tava janeśvara
samayamānaśa ca gāṅgeyasa tāna bāṇāña jagṛhe tadā
uṣṇārthò hi narò yadvaja jaladhārāḥ patīcchati
tathā jagrāha gāṅgeyaḥ śaradhārāḥ śikhaṇḍinaḥ
taṃ kaṣatriyā mahārāja dadṛśura ghòrama āhave
bhīṣmaṃ dahantaṃ sainyāni pāṇḍavānāṃ mahātmanāma
tatò 'baravīta tava sutaḥ sarvasainyāni māriṣa
abhidravata saṃgrāme phalgunaṃ sarvatò rathaiḥ
bhīṣmò vaḥ samare sarvāna palayiṣyati dharmavita
te bhayaṃ sumahata tavaktvā pāṇḍavāna paratiyudhyata
eṣa tālena dīptena bhīṣmasa tiṣṭhati pālayana
sarveṣāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ raṇe śarma ca varma ca
taridaśāpi samudyuktā nālaṃ bhīṣmaṃ samāsituma
kima u pārthā mahātmānaṃ martyabhūtāsa tathābalāḥ
tasmāda daravata he yòdhāḥ phalgunaṃ parāpya saṃyuge
ahama adya raṇe yattò yòdhayiṣyāmi phalgunama
sahitaḥ sarvatò yattaira bhavadbhira vasudhādhipāḥ
taca charutvā tu vacò rājaṃsa tava putrasya dhanvinaḥ
arjunaṃ parati saṃyattā balavanti mahārathāḥ
te videhāḥ kaliṅgāśa ca dāśeraka gaṇaiḥ saha
abhipetura niṣādāśa ca sauvīrāśa ca mahāraṇe
bāhlikā daradāśa caiva parācyòdīcyāśa ca mālavāḥ
abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayò 'tha vasātayaḥ
śālvāśrayāsa tarigartāśa ca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha
abhipetū raṇe pārthaṃ pataṃgā iva pāvakama
sa tāna sarvāna sahānīkāna mahārāja mahārathāna
divyānya astrāṇi saṃcintya parasaṃdhāya dhanaṃjayaḥ
sa taira astraira mahāvegaira dadāhāśu mahābalaḥ
śarapratāpaira bībhatsuḥ pataṃgāna iva pāvakaḥ
tasya bāṇasahasrāṇi sṛjatò dṛḍhadhanvinaḥ
dīpyamānama ivākāśe gāṇḍīvaṃ samadṛśyata
te śarārtā mahārāja viprakīrṇarathadhvajāḥ
nābyavartanta rājānaḥ sahitā vānaradhvajama
sa dhavajā rathinaḥ petura hayāròhā hayaiḥ saha
gajāḥ saha gajāròhaiḥ kirīṭiśaratāḍitāḥ
tatò 'rajuna bhujòtsṛṣṭaira āvṛtāsīda vasuṃdharā
vidravadbhiśa ca bahudhā balai rājñāṃ samantataḥ
atha pārthò mahābāhura darāvayitvā varūthinīma
duḥśāsanāya samare pareṣayāma āsa sāyakāna
te tu bhittvā tava sutaṃ duḥṣāsanama ayòmukhāḥ
dharaṇīṃ viviśuḥ sarve valmīkama iva pannagāḥ
hayāṃśa cāsya tatò jaghne sārathiṃ canyapātayata
viviṃśatiṃ ca viṃśatyā virathaṃ kṛtavāna parabhò
ājaghāna bhṛśaṃ caiva pañcabhira nataparvabhiḥ
kṛpaṃ śalyaṃ vikarṇaṃ ca viddhvā bahubhira āyasaiḥ
cakāra virathāṃśa caiva kaunteyaḥ śavetavāhanaḥ
evaṃ te virathāḥ pañca kṛpaḥ śalyaśa ca māriṣa
duḥśāsanò vikarṇaśa ca tathaiva ca viviṃśatiḥ
saṃprādravanta samare nirjitāḥ savyasācinā
pūrvāhṇe tu tathā rājana parājitya mahārathāna
parajajvāla raṇe pārthò vidhūma iva pāvakaḥ
tathaiva śaravarṣeṇa bhāskarò raśmivāna iva
anyāna api mahārāja pātayāma āsa pārthivāna
parāṅmukhī kṛtyatadā śaravarṣaira mahārathāna
parāvartayata saṃgrāme śòṇitòdāṃ mahānadīma
madhyena kurusainyānāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhārata
gajāśa ca rathasaṃghāśa ca bahudhā rathibhira hatāḥ
rathāśa ca nihatā nāgaira nāgā hayapadātibhiḥ
antarā chidhyamānāni śarīrāṇi śirāṃsi ca
nipetura dikṣu sarvāsu gajāśvarathayòdhināma
channama āyòdhanaṃ reje kuṇḍalāṅgada dhāribhiḥ
patitaiḥ pātyamānaiśa ca rājaputraira mahārathaiḥ
rathanemi nikṛttāśa ca gajaiśa caivāvapòthitāḥ
pādātāśa cāpya adṛśyanta sāśvāḥ sahayasādinaḥ
gajāśvarathasaṃghāśa ca paripetuḥ samantataḥ
viśīrṇāśa ca rathā bhūmau bhagnacakrayugadhvajāḥ
tada gajāśvarathaughānāṃ rudhireṇa samukṣitama
channama āyòdhanaṃ reje raktābhrama iva śāradama
śavānaḥ kākāśa ca gṛdhrāśa ca vṛkā gòmāyubhiḥ saha
paraṇedura bhakṣyama āsādya vikṛtāśa ca mṛgadvijāḥ
vavura bahuvidhāśa caiva dikṣu sarvāsu mārutāḥ
dṛśyamāneṣu rakṣaḥsu bhūteṣu vinadatsu ca
kāñcanāni ca dāmāni patākāśa ca mahādhanāḥ
dhūmāyamānā dṛśyante sahasā māruteritāḥ
śavetaca chatrasahasrāṇi sa dhavajāśa ca mahārathāḥ
vinikīrṇāḥ sama dṛśyante śataśò 'tha sahasraśaḥ
sa patākāśa ca mātaṅgā diśò jagmuḥ śarāturāḥ
kaṣatriyāśa ca manuṣyendra gadā śaktidhanurdharāḥ
samantatò vayadṛśyanta patitā dharaṇītale
tatò bhīṣmò mahārāja divyama astrama udīrayana
abhyadhāvata kaunteyaṃ miṣatāṃ sarvadhanvināma
taṃ śikhaṇḍī raṇe yattama abhyadhāvata daṃśitaḥ
saṃjahāra tatò bhīṣmasa tada astraṃ pāvakòpamama
etasminna eva kāle tu kaunteyaḥ śavetavāhanaḥ
nijaghne tāvakaṃ sainyaṃ mòhayitvā pitāmahama
[sa]
evaṃ vayūḍheṣva anīkeṣu bhūyiṣṭhama anuvartiṣu
barahmalòkaparāḥ sarve samapadyanta bhārata
na haya anīkama anīkena samasajjata saṃkule
na rathā rathibhiḥ sārdhaṃ na padātāḥ padātibhiḥ
aśvā nāśvaira ayudhyanta na gajā gajayòdhibhiḥ
mahāna vayatikarò raudraḥ senayòḥ samapadyata
naranāgaratheṣva evaṃ vayavakīrṇeṣu sarvaśaḥ
kaṣaye tasmina mahāraudre nirviśeṣama ajāyata
tataḥ śalyaḥ kṛpaśa caiva citrasenaśa ca bhārata
duḥśāsanò vikarṇaśa ca rathāna āsthāya sa tavarāḥ
pāṇḍavānāṃ raṇe śūrā dhavajinīṃ samakampayana
sā vadhyamānā samare pāṇḍusenā mahātmabhiḥ
tarātāraṃ nādhyagacchada vai majjamāneva naira jale
yathā hi śaiśiraḥ kālò gavāṃ marmāṇi kṛntati
tathā pāṇḍusutānāṃ vai bhīṣmò marmāṇya akṛntata
atīva tava sainyasya pārthena ca mahātmanā
nagameghapratīkāśāḥ patitā bahudhā gajāḥ
mṛdyamānāśa ca dṛśyante pārthena narayūthapāḥ
iṣubhisa tāḍyamānāśa ca nārācaiśa ca sahasraśaḥ
petura ārtasvaraṃ kṛtvā tatra tatra mahāgajāḥ
ābaddhābharaṇaiḥ kāyaira nihatānāṃ mahātmanāma
channama āyòdhanaṃ reje śiròbhiśa ca sakuṇḍalaiḥ
tasminna atimahābhīme rājana vīravarakṣaye
bhīṣme ca yudhi vikrānte pāṇḍave ca dhanaṃjaye
te parākrāntama ālòkya rājana yudhi pitāmahama
na nayavartanta kauravyā barahmalòkapuraskṛtāḥ
icchantò nidhanaṃ yuddhe savargaṃ kṛtvā parāyaṇama
pāṇḍavāna abhyavartanta tasmina vīravarakṣaye
pāṇḍavāpi mahārāja samarantò vividhāna bahūna
kaleśāna kṛtāna saputreṇa tavayā pūrvaṃ narādhipa
bhayaṃ tayaktvā raṇe śūrā barahmalòkapuraskṛtāḥ
tāvakāṃsa tava putrāṃśa ca yòdhayanti sama hṛṣṭavata
senāpatisa tu samare parāha senāṃ mahārathaḥ
abhidravata gāṅgeyaṃ sòmakāḥ sṛñjayaiḥ saha
senāpativacaḥ śarutvā sòmakāḥ saha sṛñjayaiḥ
abhyadravanta gāṅgeyaṃ śastravṛṣṭyā samantataḥ
vadhyamānasa tatò rājana pitā śāṃtanavasa tava
amarṣavaśama āpannò yòdhayāma āsa sṛñjayāna
tasya kīrtimatasa tāta purā rāṇema dhīmatā
saṃpradattāstra śikṣā vai parānīka vināśinī
sa tāṃ śikṣāma adhiṣṭhāya kṛtvā parabalakṣayama
ahanya ahani pārthānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ
bhīṣmò daśasahasrāṇi jaghāna paravīrahā
tasmiṃsa tu divase parāpte daśame bharatarṣabha
bhīṣmeṇaikena matsyeṣu pāñcāleṣu ca saṃyuge
gajāśvama amitaṃ hatvā hatāḥ sapta mahārathāḥ
hatvā pañca sahasrāṇi rathināṃ parapitāmahaḥ
narāṇāṃ ca mahāyuddhe sahasrāṇi caturdaśa
tathā danti sahasraṃ ca hayānāma ayutaṃ punaḥ
śikṣā balena nihataṃ pitrā tava viśāṃ pate
tataḥ sarvamahīpānāṃ kaṣòbhayitvā varūthinīma
virāṭasya pariyò bharātā śatānīkò nipātitaḥ
śatānīkaṃ ca samare hatvā bhīṣmaḥ paratāpavāna
sahasrāṇi mahārāja rājñāṃ bhallaira nayapātayata
ye ca ke cana pārthānāma abhiyātā dhanaṃjayama
rājānò bhīṣmama āsādya gatāsa te yamasādanama
evaṃ daśa diśò bhīṣmaḥ śarajālaiḥ samantataḥ
atītya senāṃ pārthānāma avatasthe camūmukhe
sa kṛtā sumahata karma tasmina vai daśame 'hani
senayòra antare tiṣṭhana paragṛhītaśarāsanaḥ
na cainaṃ pāthivā rājaña śekuḥ ke cina nirīkṣituma
madhyaṃ parāptaṃ yathā garīṣme tapantaṃ bhāskaraṃ divi
yathā daitya camūṃ śakrasa tāpayāma āsa saṃyuge
tathā bhīṣmaḥ pāṇḍaveyāṃsa tāpayāma āsa bhārata
tathā ca taṃ parākrāntama ālòkya madhusūdanaḥ
uvāca devakīputraḥ parīyamāṇò dhanaṃjayama
eṣa śāṃtanavò bhīṣmaḥ senayòra antare sathitaḥ
nānihatya balāda enaṃ vijayasa te bhaviṣyati
yattaḥ saṃstambhayasvainaṃ yatraiṣā bhidyate camūḥ
na hi bhīṣma śarāna anyaḥ sòḍhuma utsahate vibhò
tatasa tasmina kaṣaṇe rājaṃśa còditò vānaradhvajaḥ
sa dhavajaṃ sa rathaṃ sāśvaṃ bhīṣmama antardadhe śaraiḥ
sa cāpi kurumukhyānāma ṛṣabhaḥ pāṇḍaveritāna
śaravrātaiḥ śaravrātāna bahudhā vidudhāva tāna
tena pāñcālarājaśa ca dhṛṣṭaketuśa ca vīryavāna
pāṇḍavò bhīmasenaśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ
yamau ca cekitānaśa ca kekayāḥ pañca caiva ha
sātyakiśa ca mahārāja saubhadrò 'tha ghaṭòtkacaḥ
daraupadeyāḥ śikhaṇḍī ca kuntibhòjaśa ca vīryavāna
suśarmā ca virāṭaśa ca pāṇḍaveyā mahābalāḥ
eta cānye ca bahavaḥ pīḍitā bhīṣmasāyakaiḥ
samuddhṛtāḥ phalgunena nimagnāḥ śòkasāgare
tataḥ śikhaṇḍī vegena paragṛhya paramāyudhama
bhīṣmama evābhidudrāva rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā
tatò 'sayānucarāna hatva sarvāna raṇavibhāgavita
bhīṣmama evābhidudrāva bībhatsura aparājitaḥ
sātyakiśa cekitānaśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ
virāṭò darupadaśa caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau
dudruvura bhīṣmama evājau rakṣitā dṛḍhadhanvanā
abhimanyuśa ca samare daraupadyāḥ pañca cātmajāḥ
dudruvuḥ samare bhīṣmaṃ samudyatamahāyudhāḥ
te sarve dṛḍhadhanvānaḥ saṃyugeṣva apalāyinaḥ
bahudhā bhīṣmama ānarchana mārgaṇaiḥ kṛtamārgaṇāḥ
vidhūya tāna bāṇagaṇāna ye muktāḥ pārthivòttamaiḥ
pāṇḍavānāma adīnātmā vayagāhata varūthinīma
kṛtvā śaravighātaṃ ca karīḍanna iva pitāmahaḥ
nābhisaṃdhatta pāñcālyaṃ samayamānò muhura muhuḥ
satrītvaṃ tasyānusaṃsmṛtya bhīṣmò bāṇāña śikhaṇḍinaḥ
jaghāna darupadānīke rathāna sapta mahārathaḥ
tataḥ kila kilā śabdaḥ kaṣaṇena samapadyata
matsyapāñcāla cedīnāṃ tama ekama abhidhāvatāma
te varāśvarathavrātaira vāraṇaiḥ sa padātibhiḥ
tama ekaṃ chādayāma āsura meghā iva divākarama
bhīṣmaṃ bhāgirathī putraṃ paratapantaṃ raṇe ripūna
tatasa tasya ca teṣāṃ ca yuddhe devāsuròpame
kirīṭī bhīṣmama ānarchata puraskṛtya śikhaṇḍinama
saṃjaya uvāca
evaṃ te paṇḍavāḥ sarve puraskṛtya śikhaṇḍinama
vivyadhuḥ samare bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ
śataghnībhiḥ sughòrābhiḥ paṭṭiśaiḥ saparaśvadhaiḥ
mudgaraira musalaiḥ parāsaiḥ kaṣepaṇībhiśa ca sarvaśaḥ
śaraiḥ kanakapuṅkhaiśa ca śaktitòmarakampanaiḥ
nārācaira vatsadantaiśa ca bhuśuṇḍībhiśa ca bhārata
atāḍayana raṇe bhīṣme sahitāḥ sarvasṛñjayāḥ
sa viśīrṇātanutrāṇaḥ pīḍitò bahubhisa tadā
vivyathe naiva gāṅgeyò bhidyamāneṣu marmasu
sa dīptaśaracāpārcira astraprasṛtamārutaḥ
neminirhrādasaṃnādò mahāstròdayapāvakaḥ
citracāpamahājvālò vīrakṣayamahendhanaḥ
yugāntāgnisamò bhīṣmaḥ pareṣāṃ samapadyata
nipatya rathasaṃghānāma antareṇa viniḥsṛtaḥ
dṛśyate sama narendrāṇāṃ punara madhyagataśa carana
tataḥ pāñcālarājaṃ ca dhṛṣṭaketuma atītya ca
pāṇḍavānīkinīmadhyama āsasāda sa vegitaḥ
tataḥ sātyakibhīmau ca pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayama
darupadaṃ ca virāṭaṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatama
bhīmaghòṣaira mahāvegaira vairivāraṇabhedibhiḥ
ṣaḍa etāna ṣaḍbhira ānarchada bhāskarapratimaiḥ śaraiḥ
tasya te niśitāna bāṇāna saṃnivārya mahārathāḥ
daśabhira daśabhira bhīṣmama ardayāma āsura ojasā
śikhaṇḍī tu raṇe bāṇāna yāna mumòca mahāvrate
te bhīṣmaṃ viviśusa tūrṇaṃ savarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ
tataḥ kirīṭī saṃrabdhò bhīṣmama evābhyavartata
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuśa cāsya samācchinata
bhīṣmasya dhanuṣaśa chedaṃ nāmṛṣyanta mahārathāḥ
daròṇaśa ca kṛtavarmā ca saindhavaśa ca jayadrathaḥ
bhūriśravāḥ śalaḥ śalyò bhagadattasa tathaiva ca
saptaite paramakruddhāḥ kirīṭinama abhidrutāḥ
uttamāstrāṇi divyāni darśayantò mahārathāḥ
abhipetura bhṛśaṃ karuddhāśa chādayanta sama pāṇḍavāna
teṣāma āpatatāṃ śabdaḥ śuśruve phalgunaṃ parati
udvṛttānāṃ yathā śabdaḥ samudrāṇāṃ yugakṣaye
hatānayata gṛhṇīta yudhyatāpi ca kṛntata
itya āsīta tumulaḥ śabdaḥ phalgunasya rathaṃ parati
taṃ śabdaṃ tumulaṃ śarutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ
abhyadhāvana parīpsantaḥ phalgunaṃ bharatarṣabha
sātyakira bhīmasenaśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ
virāṭadrupadau còbhau rākṣasaśa ca ghaṭòtkacaḥ
abhimanyuśa ca saṃkruddhaḥ saptaite karòdhamūrchitāḥ
samabhyadhāvaṃsa tavaritāśa citrakārmukadhāriṇaḥ
teṣāṃ samabhavada yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama
saṃgrāme bharataśreṣṭha devānāṃ dānavaira iva
śikhaṇḍī tu rathaśreṣṭhò rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā
avidhyada daśabhira bhīṣmaṃ chinnadhanvānama āhave
sārathiṃ daśabhiśa cāsya dhavajaṃ caikena cicchide
sò 'nayata kārmukama ādāya gāṅgeyò vegavattarama
tada apya asya śitaira bhallaisa taribhiśa ciccheda phalgunaḥ
evaṃ sa pāṇḍavaḥ karuddha āttama āttaṃ punaḥ punaḥ
dhanura bhīṣmasya ciccheda savyasācī paraṃtapaḥ
sa cachinnadhanvā saṃkruddhaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihana
śaktiṃ jagrāha saṃkruddhò girīṇāma api dāraṇīma
tāṃ ca cikṣepa saṃkruddhaḥ phalgunasya rathaṃ parati
tāma āpatantīṃ saṃprekṣya javalantīma aśanīma iva
samādatta śitāna bhallāna pañca pāṇḍavanandanaḥ
tasya ciccheda tāṃ śaktiṃ pañcadhā pañcabhiḥ śaraiḥ
saṃkruddhò bharataśreṣṭha bhīṣmabāhubaleritāma
sā papāta paricchinnā saṃkruddhena kirīṭinā
meghavṛndaparibhraṣṭā vicchinneva śatahradā
chinnāṃ tāṃ śaktima ālòkya bhīṣmaḥ karòdhasamanvitaḥ
acintayada raṇe vīrò buddhyā parapuraṃjayaḥ
śaktò 'haṃ dhanuṣaikena nihantuṃ sarvapāṇḍavāna
yadya eṣāṃ na bhaveda gòptā viṣvaksenò mahābalaḥ
kāraṇadvayama āsthāya nāhaṃ yòtsyāmi pāṇḍavaiḥ
avadhyatvāca ca pāṇḍūnāṃ satrībhāvāca ca śikhaṇḍinaḥ
pitrā tuṣṭena me pūrvaṃ yadā kālīma udāvahata
savacchandamaraṇaṃ dattama avadhyatvaṃ raṇe tathā
tasmāna mṛtyuma ahaṃ manye parāptakālama ivātmanaḥ
evaṃ jañātvā vayavasitaṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ
ṛṣayò vasavaśa caiva viyatsthā bhīṣmama abruvana
yata te vayavasitaṃ vīra asmākaṃ sumahata pariyama
tata kuruṣva maheṣvāsa yuddhāda buddhiṃ nivartaya
tasya vākyasya nidhane parādura āsīca chivò 'nilaḥ
anulòmaḥ sugandhī ca pṛṣataiśa ca samanvitaḥ
devadundubhayaśa caiva saṃpraṇedura mahāsvanāḥ
papāta puṣpavṛṣṭiśa ca bhīṣmasyòpari pārthiva
na ca taca chuśruve kaśa cita teṣāṃ saṃvadatāṃ nṛpa
ṛte bhīṣmaṃ mahābāhuṃ māṃ cāpi munitejasā
saṃbhramaśa ca mahāna āsīta taridaśānāṃ viśāṃ pate
patiṣyati rathāda bhīṣme sarvalòkapriye tadā
iti devagaṇānāṃ ca śarutvā vākyaṃ mahāmanāḥ
tataḥ śāṃtanavò bhīṣmò bībhatsuṃ nābhyavartata
bhidyamānaḥ śitaira bāṇaiḥ sarvāvaraṇabhedibhiḥ
śikhaṇḍī tu mahārāja bharatānāṃ pitāmahama
ājaghānòrasi karuddhò navabhira niśitaiḥ śaraiḥ
sa tenābhihataḥ saṃkhye bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ
nākampata mahārāja kaṣitikampe yathācalaḥ
tataḥ parahasya bībhatsura vayākṣipana gāṇḍivaṃ dhanuḥ
gāṅgeyaṃ pañcaviṃśatyā kaṣudrakāṇāṃ samarpayata
punaḥ śaraśatenaivaṃ tavaramāṇò dhanaṃjayaḥ
sarvagātreṣu saṃkruddhaḥ sarvamarmasva atāḍayata
evama anyaira api bhṛśaṃ vadhyamānò mahāraṇe
na cakrusa te rujaṃ tasya rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ
tataḥ kirīṭī saṃrabdhò bhīṣmama evābhyavartata
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuśa cāsya samācchinata
athainaṃ daśabhira viddhvā dhavajama ekena cicchide
sārathiṃ viśikhaiśa cāsya daśabhiḥ samakampayata
sò 'nayata kārmukama ādatta gāṅgeyò balavattarama
tada apya asya śitaira bhallaisa taridhā taribhira upānudata
nimeṣāntaramātreṇa āttama āttaṃ mahāraṇe
evama asya dhanūṃṣya ājau ciccheda subahūnya api
tataḥ śāṃtanavò bhīṣmò bībhatsuṃ nābhyavartata
athainaṃ pañcaviṃśatyā kaṣudrakāṇāṃ samardayata
sò 'tividdhò maheṣvāsò duḥśāsanama abhāṣata
eṣa pārthò raṇe karuddhaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ
śaraira anekasāhasraira māma evābhyasate raṇe
na caiṣa śakyaḥ samare jetuṃ vajrabhṛtā api
na cāpi sahitā vīrā devadānavarākṣasāḥ
māṃ caiva śaktā nirjetuṃ kima u martyāḥ sudurbalāḥ
evaṃ tayòḥ saṃvadatòḥ phalgunò niśitaiḥ śaraiḥ
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya bhīṣmaṃ vivyādha saṃyuge
tatò duḥśāsanaṃ bhūyaḥ samayamānò 'bhayabhāṣata
atividdhaḥ śitaira bāṇaira bhṛśaṃ gāṇḍīvadhanvanā
vajrāśanisamasparśāḥ śitāgrāḥ saṃpraveśitāḥ
vimuktā avyavacchinnā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ
nikṛntamānā marmāṇi dṛḍhāvaraṇabhedinaḥ
musalānīva me ghananti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ
barahmadaṇḍasamasparśā vajravegā durāsadāḥ
mama parāṇāna ārujanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ
bhujagā iva saṃkruddhā lelihānā viṣòlbaṇāḥ
mamāviśanti marmāṇi neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ
nāśayantīva me parāṇāna yamadūtā ivāhitāḥ
gadāparighasaṃsparśā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ
kṛntanti mama gātrāṇi māghamāse gavāma iva
arjunasya ime bāṇā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ
sarve haya api na me duḥkhaṃ kuryura anye narādhipāḥ
vīraṃ gaṇḍīvadhanvānama ṛte jiṣṇuṃ kapidhvajama
iti baruvaña śāṃtanavò didhakṣura iva pāṇḍavama
saviṣphuliṅgāṃ dīptāgrāṃ śaktiṃ cikṣepa bhārata
tāma asya viśikhaiśa chittvā taridhā taribhira apātayata
paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ sarveṣāṃ tatra bhārata
carmāthādatta gāṅgeyò jātarūpapariṣkṛtama
khaḍgaṃ cānyataraṃ parepsura mṛtyòra agre jayāya vā
tasya taca chatadhā carma vayadhamada daṃśitātmanaḥ
rathāda anavarūḍhasya tada adbhutama ivābhavata
vinadyòccaiḥ siṃha iva savānya anīkānya acòdayata
abhidravata gāṅgeyaṃ māṃ vò 'satu bhayama aṇva api
atha te tòmaraiḥ parāsaira bāṇaughaiśa ca samantataḥ
paṭṭiśaiśa ca sanistriṃśaira nānāpraharaṇaisa tathā
vatsadantaiśa ca bhallaiśa ca tama ekama abhidudruvuḥ
siṃhanādasa tatò ghòraḥ pāṇḍavānāma ajāyata
tathaiva tava putrāśa ca rājana bhīṣmajayaiṣiṇaḥ
tama ekama abhyavartanta siṃhanādāṃśa ca nedire
tatrāsīta tumulaṃ yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha
daśame 'hani rājendra bhīṣmārjunasamāgame
āsīda gāṅga ivāvartò muhūrtama udadhera iva
sainyānāṃ yudhyamānānāṃ nighnatāma itaretarama
agamyarūpā pṛthivī śòṇitāktā tadābhavata
samaṃ ca viṣamaṃ caiva na parājñāyata kiṃ cana
yòdhānāma ayutaṃ hatvā tasmina sa daśame 'hani
atiṣṭhada āhave bhīṣmò bhidyamāneṣu marmasu
tataḥ senāmukhe tasmina sathitaḥ pārthò dhanaṃjayaḥ
madhyena kurusainyānāṃ darāvayāma āsa vāhinīma
vayaṃ śavetahayāda bhītāḥ kuntīputrāda dhanaṃjayāta
pīḍyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ paradravāma mahāraṇāta
sauvīrāḥ kitavāḥ parācyāḥ paratīcyòdīcyamālavāḥ
abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayò 'tha vasātayaḥ
śālvāśrayāsa tarigartāśa ca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha
davādaśaite janapadāḥ śarārtā varaṇapīḍitāḥ
saṃgrāme na jahura bhīṣmaṃ yudhyamānaṃ kirīṭinā
tatasa tama ekaṃ bahavaḥ parivārya samantataḥ
parikālya kurūna sarvāña śaravarṣaira avākirana
nipātayata gṛhṇīta vidhyatātha ca karṣata
itya āsīta tumulaḥ śabdò rājana bhīṣmarathaṃ parati
abhihatya śaraughaisa taṃ śataśò 'tha sahasraśaḥ
na tasyāsīda anirbhinnaṃ gātreṣva aṅgulamātrakama
evaṃvibhò tava pitā śaraira viśakalī kṛtaḥ
śitāgraiḥ phalgunenājau parākśirāḥ parāpatada rathāta
kiṃciccheṣe dinakare putrāṇāṃ tava paśyatāma
hāheti divi devānāṃ pārthivānāṃ ca sarvaśaḥ
patamāne rathāda bhīṣme babhūva sumahāna savanaḥ
taṃ patantama abhiprekṣya mahātmānaṃ pitāmahama
saha bhīṣmeṇa sarveṣāṃ parāpatana hṛdayāni naḥ
sa papāta mahābāhura vasudhāma anunādayana
indradhvaja ivòtsṛṣṭaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatāma
dharaṇīṃ nāspṛśaca cāpi śarasaṃghaiḥ samācitaḥ
śaratalpe maheṣvāsaṃ śayānaṃ puruṣarṣabhama
rathāta parapatitaṃ cainaṃ divyò bhāvaḥ samāviśata
abhyavarṣata parjanyaḥ parākampata ca medinī
patana sa dadṛśe cāpi kharvitaṃ ca divākarama
saṃjñāṃ caivālabhada vīraḥ kālaṃ saṃcintya bhārata
antarikṣe ca śuśrāva divyāṃ vācaṃ samantataḥ
kathaṃ mahātmā gāṅgeyaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
kālaṃ kartā naravyāghraḥ saṃprāpte dakṣiṇāyane
sathitò 'samīti ca gāṅgeyasa taca charutvā vākyama abravīta
dhārayāma āsa ca parāṇāna patitò 'pi hi bhūtale
uttarāyaṇama anvicchana bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ
tasya tana matama ājñāya gaṅgā himavataḥ sutā
maharṣīna haṃsarūpeṇa pareṣayāma āsa tatra vai
tataḥ saṃpātinò haṃsāsa tavaritā mānasaukasaḥ
ājagmuḥ sahitā daraṣṭuṃ bhīṣmaṃ kurupitāmahama
yatra śete naraśreṣṭhaḥ śaratalpe pitāmahaḥ
te tu bhīṣmaṃ samāsādya munayò haṃsarūpiṇaḥ
apaśyaña śaratalpasthaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmahama
te taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ kṛtvā cāpi paradakṣiṇama
gāṅgeyaṃ bharataśreṣṭhaṃ dakṣiṇena ca bhāskarama
itaretarama āmantrya parāhusa tatra manīṣiṇaḥ
bhīṣma eva mahātmā sana saṃsthātā dakṣiṇāyane
itya uktvā parasthitāna haṃsāna dakṣiṇāma abhitò diśama
saṃprekṣya vai mahābuddhiśa cintayitvā ca bhārata
tāna abravīca chāṃtanavò nāhaṃ gantā kathaṃ cana
dakṣiṇāvṛtta āditya etana mama manaiḥ sathitama
gamiṣyāmi savakaṃ sathānama āsīda yana me purātanama
udagāvṛtta āditye haṃsāḥ satyaṃ baravīmi vaḥ
dhārayiṣyāmya ahaṃ parāṇāna uttarāyaṇakāṅkṣayā
aiśvaryabhūtaḥ parāṇānāma utsarge niyatò haya ahama
tasmāta parāṇāna dhārayiṣye mumūrṣura udagāyane
yaśa ca dattò varò mahyaṃ pitrā tena mahātmanā
chandatò mṛtyura itya evaṃ tasya cāstu varasa tathā
dhārayiṣye tataḥ parāṇāna utsarge niyate sati
itya uktvā tāṃsa tadā haṃsāna aśeta śaratalpagaḥ
evaṃ kurūṇāṃ patite śṛṅge bhīṣme mahaujasi
pāṇḍavāḥ sṛñjayāśa caiva siṃhanādaṃ paracakrire
tasmina hate mahāsattve bharatānāma amadhyame
na kiṃ cita paratyapadyanta putrāsa te bharatarṣabha
saṃmòhaśa caiva tumulaḥ kurūṇāma abhavata tadā
nṛpā duryòdhanamukhā niḥśvasya rurudusa tataḥ
viṣādāca ca ciraṃ kālama atiṣṭhana vigatendriyāḥ
dadhyuśa caiva mahārāja na yuddhe dadhire manaḥ
ūrugrāhagṛhītāśa ca nābhyadhāvanta pāṇḍavāna
avadhye śaṃtanòḥ putre hate bhīṣme mahaujasi
abhāvaḥ sumahāna rājana kurūna āgāda atandritaḥ
hatapravīrāśa ca vayaṃ nikṛttāśa ca śitaiḥ śaraiḥ
kartavyaṃ nābhijānīmò nirjitāḥ savyasācinā
pāṇḍavāsa tu jayaṃ labdhvā paratra ca parāṃ gatima
sarve dadhmura mahāśaṅkhāña śūrāḥ parighabāhavaḥ
sòmakāśa ca sapañcālāḥ parāhṛṣyanta janeśvara
tatasa tūryasahasreṣu nadatsu sumahābalaḥ
āsphòṭayāma āsa bhṛśaṃ bhīmasenò nanarta ca
senayòra ubhayòśa cāpi gāṅgeye vinipātite
saṃnyasya vīrāḥ śastrāṇi parādhyāyanta samantataḥ
parākròśana parāpataṃśa cānye jagmura mòhaṃ tathāpare
kaṣatraṃ cānye 'bhayanindanta bhīṣmaṃ caike 'bhayapūjayana
ṛṣayaḥ pitaraśa caiva paraśaśaṃsura mahāvratama
bharatānāṃ ca ye pūrve te cainaṃ paraśaśaṃsire
mahòpaniṣadaṃ caiva yògama āsthāya vīryavāna
japaña śāṃtanavò dhīmāna kālākāṅkṣī sathitò 'bhavata
dhṛtarāṣṭra uvāca
kathama āsaṃsa tadā yòdhā hīnā bhīṣmeṇa saṃjaya
balinā devakalpena gurvarthe barahmacāriṇā
tadaiva nihatāna manye kurūna anyāṃśa ca pārthivāna
na parāharada yadā bhīṣmò ghṛṇitvāda darupadātmaje
tatò duḥkhataraṃ manye kima anyata parabhaviṣyati
yada adya pitaraṃ śarutvā nihataṃ mama durmateḥ
aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama saṃjaya
śarutvā vinihataṃ bhīṣmaṃ śatadhā yana na dīryate
punaḥ punara na mṛṣyāmi hataṃ devavrataṃ raṇe
na hatò jāmadagnyena divyaira astraiḥ sama yaḥ purā
yada adya nihatenājau bhīṣmeṇa jayama icchatā
ceṣṭitaṃ narasiṃhena tana me kathaya saṃjaya
saṃjaya uvāca
sāyāhne nayapatada bhūmau dhārtarāṣṭrāna viṣādayana
pāñcālānāṃ dadada dharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ
sa śete śaratalpasthò medinīma aspṛśaṃsa tadā
bhīṣmò rathāta parapatitaḥ paracyutò dharaṇītale
hāheti tumulaḥ śabdò bhūtānāṃ samapadyata
sīmāvṛkṣe nipatite kurūṇāṃ samitikṣaye
ubhayòḥ senayò rājana kaṣatriyāna bhayama āviśata
bhīṣmaṃ śaṃtanavaṃ dṛṣṭvā viśīrṇakavacadhvajama
kuravaḥ paryavartanta pāṇḍavāśa ca viśāṃ pate
khaṃ tamòvṛtama āsīca ca nāsīda bhānumataḥ parabhā
rarāsa pṛthivī caiva bhīṣme śāṃtanave hate
ayaṃ barahmavidāṃ śareṣṭhò ayaṃ barahmavidāṃ gatiḥ
itya abhāṣanta bhūtāni śayānaṃ bharatarṣabhama
ayaṃ pitarama ājñāya kāmārtaṃ śaṃtanuṃ purā
ūrdhvaretasama ātmānaṃ cakāra puruṣarṣabhaḥ
iti sama śaratalpasthaṃ bharatānāma amadhyamama
ṛṣayaḥ paryadhāvanta sahitāḥ siddhacāraṇaiḥ
hate śāṃtanave bhīṣme bharatānāṃ pitāmahe
na kiṃ cita paratyapadyanta putrāsa tava ca bhārata
vivarṇavadanāśa cāsana gataśrīkāśa ca bhārata
atiṣṭhana varīḍitāśa caiva hariyā yuktā haya adhòmukhāḥ
pāṇḍavāśa ca jayaṃ labdhvā saṃgrāmaśirasi sathitāḥ
sarve dadhmura mahāśaṅkhāna hemajālapariṣkṛtāna
bhṛśaṃ tūryaninādeṣu vādyamāneṣu cānagha
apaśyāma raṇe rājana bhīmasenaṃ mahābalama
ākrīḍamānaṃ kaunteyaṃ harṣeṇa mahatā yutama
nihatya samare śatrūna mahābalasamanvitāna
saṃmòhaśa cāpi tumulaḥ kurūṇāma abhavata tadā
karṇaduryòdhanau cāpi niḥśvasetāṃ muhura muhuḥ
tathā nipatite bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare
hāhākārama abhūta sarvaṃ nirmaryādama avartata
dṛṣṭvā ca patitaṃ bhīṣmaṃ putrò duḥśāsanasa tava
uttamaṃ javama āsthāya daròṇānīkaṃ samādravata
bharātrā parasthāpitò vīraḥ savenānīkena daṃśitaḥ
parayayau puruṣavyāghraḥ savasainyama abhicòdayana
tama āyāntama abhiprekṣya kuravaḥ paryavārayana
duḥśāsanaṃ mahārāja kima ayaṃ vakṣyatīti vai
tatò daròṇāya nihataṃ bhīṣmama ācaṣṭa kauravaḥ
daròṇasa tada apriyaṃ śarutvā sahasā nayapatada rathāta
sa saṃjñāma upalabhyātha bhāradvājaḥ paratāpavāna
nivārayāma āsa tadā savānya anīkāni māriṣa
vinivṛttāna kurūna dṛṣṭvā pāṇḍavāpi savasainikāna
dūtaiḥ śīghrāśvasaṃyuktaira avahārama akārayana
vinivṛtteṣu sainyeṣu pāramparyeṇa sarvaśaḥ
vimuktakavacāḥ sarve bhīṣmama īyura narādhipāḥ
vayupāramya tatò yuddhāda yòdhāḥ śatasahasraśaḥ
upatasthura mahātmānaṃ parajāpatima ivāmarāḥ
te tu bhīṣmaṃ samāsādya śayānaṃ bharatarṣabhama
abhivādya vayatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha
atha pāṇḍūna kurūṃśa caiva paraṇipatyāgrataḥ sathitāna
abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ śāṃtanavasa tadā
savāgataṃ vò mahābhāgāḥ savāgataṃ vò mahārathāḥ
tuṣyāmi darśanāca cāhaṃ yuṣmākama amaròpamāḥ
abhinandya sa tāna evaṃ śirasā lambatābravīta
śirò me lambate 'tayarthama upadhānaṃ paradīyatāma
tatò nṛpāḥ samājahrusa tanūni ca mṛdūni ca
upadhānāni mukhyāni naicchata tāni pitāmahaḥ
abravīca ca naravyāghraḥ parahasanna iva tāna nṛpāna
naitāni vīraśayyāsu yuktarūpāṇi pārthivāḥ
tatò vīkṣya naraśreṣṭhama abhyabhāṣata pāṇḍavama
dhanaṃjayaṃ dīrghabāhuṃ sarvalòkamahārathama
dhanaṃjaya mahābāhò śirasò me 'saya lambataḥ
dīyatāma upadhānaṃ vai yada yuktama iha manyase
sa saṃnyasya mahaca cāpama abhivādya pitāmahama
netrābhyāma aśrupūrṇābhyāma idaṃ vacanama abravīta
ājñāpaya kuruśreṣṭha sarvaśastrabhṛtāṃ vara
pareṣyò 'haṃ tava durdharṣa kariyatāṃ kiṃ pitāmaha
tama abravīca chāṃtanavaḥ śirò me tāta lambate
upadhānaṃ kuruśreṣṭha phalgunòpanayasva me
śayanasyānurūpaṃ hi śīghraṃ vīra parayaccha me
tavaṃ hi pārtha mahābāhò śareṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatāma
kaṣatradharmasya vettā ca buddhisattvaguṇānvitaḥ
phalgunasa tu tathetya uktvā vayavasāyapuròjavaḥ
paragṛhyāmantrya gāṇḍīvaṃ śarāṃśa ca nataparvaṇaḥ
anumānya mahātmānaṃ bharatānāma amadhyamama
taribhisa tīkṣṇaira mahāvegaira udagṛhṇāca chiraḥ śaraiḥ
abhiprāye tu vidite dharmātmā savyasācinā
atuṣyada bharataśreṣṭhò bhīṣmò dharmārthatattvavita
upadhānena dattena paratyanandada dhanaṃjayama
kuntīputraṃ yudhāṃ śareṣṭhaṃ suhṛdāṃ parītivardhanama
anurūpaṃ śayānasya pāṇḍavòpahitaṃ tavayā
yadya anyathā paravartethāḥ śapeyaṃ tavāma ahaṃ ruṣā
evama etana mahābāhò dharmeṣu pariniṣṭhitama
savaptavyaṃ kaṣatriyeṇājau śaratalpagatena vai
evama uktvā tu bībhatsuṃ sarvāṃsa tāna abravīda vacaḥ
rājñaśa ca rājaputrāṃśa ca pāṇḍavenābhi saṃsthitāna
śayeyama asyāṃ śayyāyāṃ yāvada āvartanaṃ raveḥ
ye tadā pārayiṣyanti te māṃ darakṣyanti vai nṛpāḥ
diśaṃ vaiśravaṇākrāntāṃ yadā gantā divākaraḥ
arciṣmāna paratapa~la lòkāna rathenòttamatejasā
vimòṣkye 'haṃ tadā parāṇāna suhṛdaḥ supriyāna api
parikhā khanyatāma atra mamāvasadane nṛpāḥ
upāsiṣye vivasvantama evaṃ śaraśatācitaḥ
upāramadhvaṃ saṃgrāmāda vairāṇya utsṛjya pārthivāḥ
upātiṣṭhanna athò vaidyāḥ śalyòddharaṇakòvidāḥ
sarvòpakaraṇaira yuktāḥ kuśalāsa te suśikṣitāḥ
tāna dṛṣṭvā jāhnavīputraḥ paròvāca vacanaṃ tadā
dattadeyā visṛjyantāṃ pūjayitvā cikitsakāḥ
evaṃgate na hīdānīṃ vaidyaiḥ kāryama ihāsti me
kaṣatradharmapraśastāṃ hi parāptò 'sami paramāṃ gatima
naiṣa dharmò mahīpālāḥ śaratalpagatasya me
etaira eva śaraiśa cāhaṃ dagdhavyò 'nate narādhipāḥ
taca charutvā vacanaṃ tasya putrò duryòdhanasa tava
vaidyāna visarjayāma āsa pūjayitvā yathārhataḥ
tatasa te vismayaṃ jagmura nānājanapadeśvarāḥ
sathitiṃ dharme parāṃ dṛṣṭvā bhīṣmasyāmitatejasaḥ
upadhānaṃ tatò dattvā pitusa tava janeśvara
sahitāḥ pāṇḍavāḥ sarve kuravaśa ca mahārathāḥ
upagamya mahātmānaṃ śayānaṃ śayane śubhe
te 'bhivādya tatò bhīṣmaṃ kṛtvā cābhipradakṣiṇama
vidhāya rakṣāṃ bhīṣmasya sarva eva samantataḥ
vīrāḥ savaśibirāṇya eva dhayāyantaḥ paramāturāḥ
niveśāyābhyupāgacchana sāyāhne rudhiròkṣitāḥ
niviṣṭāna pāṇḍavāṃśa cāpi parīyamāṇāna mahārathāna
bhīṣmasya patanāda dhṛṣṭāna upagamya mahārathāna
uvāca yādavaḥ kāle dharmaputraṃ yudhiṣṭhirama
diṣṭyā jayasi kauravya diṣṭyā bhīṣmò nipātitaḥ
avadhyò mānuṣaira eṣa satyasaṃdhò mahārathaḥ
atha vā daivataiḥ pārtha sarvaśastrāstrapāragaḥ
tavāṃ tu cakṣurhaṇaṃ parāpya dagdhò ghòreṇa cakṣuṣā
evama uktò dharmarājaḥ paratyuvāca janārdanama
tava parasādāda vijayaḥ karòdhāta tava parājayaḥ
tavaṃ hi naḥ śaraṇaṃ kṛṣṇa bhaktānāma abhayaṃkaraḥ
anāścaryò jayasa teṣāṃ yeṣāṃ tavama asi keśava
raṣkitā samare nityaṃ nityaṃ cāpi hite rataḥ
sarvathā tavāṃ samāsādya nāścaryama iti me matiḥ
evama uktaḥ paratyuvāca samayamānò janārdanaḥ
tavayya evaitada yuktarūpaṃ vacanaṃ pārthivòttama
saṃjaya uvāca
vayuṣṭāyāṃ tu mahārāja rajanyāṃ sarvapārthivāḥ
pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśa ca abhijagmuḥ pitāmahama
taṃ vīraśayane vīraṃ śayānaṃ kurusattamama
abhivādyòpatasthura vai kaṣatriyāḥ kaṣatriyarṣabhama
kanyāśa candanacūrṇaiśa ca lājaira mālyaiśa ca sarvaśaḥ
satriyò bālāsa tathā vṛddhāḥ parekṣakāśa ca pṛthagjanāḥ
samabhyayuḥ śāṃtanavaṃ bhūtānīva tamònudama
tūryāṇi gaṇikā vārāsa tathaiva naṭanartakāḥ
upānṛtyaña jaguśa caiva vṛddhaṃ kurupitāmahama
upāramya ca yuddhebhyaḥ saṃnāhāna vipramucya ca
āyudhāni ca nikṣipya sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ
anvāsata durādharṣaṃ devavratama ariṃdamama
anyònyaṃ parītimantasa te yathāpūrvaṃ yathāvayaḥ
sā pārthivaśatākīrṇā samitira bhīṣmaśòbhitā
śuśubhe bhāratī dīptā divīvādityamaṇḍalama
vibabhau ca nṛpāṇāṃ sā pitāmahama upāsatāma
devānāma iva deveśaṃ pitāmahama upāsatāma
bhīṣmasa tu vedanāṃ dhairyāna nigṛhya bharatarṣabha
abhitaptaḥ śaraiśa caiva nātihṛṣṭamanābravīta
śarābhitaptakāyò 'haṃ śarasaṃtāpamūrchitaḥ
pānīyama abhikāṅkṣe 'haṃ rājñasa tāna paratyabhāṣata
tatasa te kaṣatriyā rājana samājahruḥ samantataḥ
bhakṣyāna uccāvacāṃsa tatra vārikumbhāṃśa ca śītalāna
upanītaṃ ca tada dṛṣṭvā bhīṣmaḥ śāṃtanavò 'baravīta
nādya tāta mayā śakyaṃ bhògāna kāṃśa cana mānuṣāna
upabhòktuṃ manuṣyebhyaḥ śaraśayyāgate haya ahama
paratīkṣamāṇasa tiṣṭhāmi nivṛttiṃ śaśisūryayòḥ
evama uktvā śāṃtanavò dīnavāka sarvapārthivāna
dhanaṃjayaṃ mahābāhuma abhyabhāṣata bhārata
athòpetya mahābāhura abhivādya pitāmahama
atiṣṭhata parāñjaliḥ parahvaḥ kiṃ karòmīti cābravīta
taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ rājanna abhivādyāgrataḥ sathitama
abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ parītò dhanaṃjayama
dahyate 'daḥ śarīraṃ me saṃsyūtò 'sami maheṣubhiḥ
marmāṇi paridūyante vadanaṃ mama śuṣyati
halādanārthaṃ śarīrasya parayacchāpò mamārjuna
tavaṃ hi śaktò maheṣvāsa dātuma ambhò yathāvidhi
arjunasa tu tathetya uktvā rathama āruhya vīryavāna
adhijyaṃ balavata kṛtvā gāṇḍīvaṃ vayākṣipada dhanuḥ
tasya jayātalanirghòṣaṃ visphūrjitama ivāśaneḥ
vitresuḥ sarvabhūtāni śarutvā sarve ca pārthivāḥ
tataḥ paradakṣiṇaṃ kṛtvā rathena rathināṃ varaḥ
śayānaṃ bharataśreṣṭhaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varama
saṃdhāya ca śaraṃ dīptama abhimantrya mahāyaśāḥ
parjanyāstreṇa saṃyòjya sarvalòkasya paśyataḥ
avidhyata pṛthivīṃ pārthaḥ pārśve bhīṣmasya dakṣiṇe
utpapāta tatò dhārā vimalā vāriṇaḥ śivā
śītasyāmṛtakalpasya divyagandharasasya ca
atarpayata tataḥ pārthaḥ śītayā vāridhārayā
bhīṣmaṃ kurūṇāma ṛṣabhaṃ divyakarmaparākramaḥ
karmaṇā tena pārthasya śakraṣyeva vikurvataḥ
vismayaṃ paramaṃ jagmusa tatasa te vasudhādhipāḥ
tata karma parekṣya bībhatsòra atimānuṣama adbhutama
saṃprāvepanta kuravò gāvaḥ śītārditā iva
vismayāca còttarīyāṇi vayāvidhyana sarvatò nṛpāḥ
śaṅkhadundubhinirghòṣaisa tumulaṃ sarvatò 'bhavata
tṛptaṃ śāṃtanavaśa cāpi rājana bībhatsuma abravīta
sarvapārthivavīrāṇāṃ saṃnidhau pūjayanna iva
naitaca citraṃ mahābāhò tavayi kauravanandana
kathitò nāradenāsi pūrvarṣira amitadyutiḥ
vāsudevasahāyasa tavaṃ mahata karma kariṣyasi
yana nòtsahati devendraḥ saha devaira api dharuvama
vidusa tavāṃ nidhanaṃ pārtha sarvakṣatrasya tadvidaḥ
dhanurdharāṇāma ekasa tavaṃ pṛthivyāṃ paravarò nṛṣu
manuṣyā jagati śareṣṭhāḥ pakṣiṇāṃ garuḍò varaḥ
sarasāṃ sāgaraḥ śareṣṭhò gaura variṣṭhā catuṣpadāma
ādityasa tejasāṃ śareṣṭhò girīṇāṃ himavāna varaḥ
jātīnāṃ barāhmaṇaḥ śareṣṭhaḥ śareṣṭhasa tavama asi dhanvināma
na vai śarutaṃ dhārtarāṣṭreṇa vākyaṃ; saṃbòdhyamānaṃ vidureṇa caiva
daròṇena rāmeṇa janārdanena; muhura muhuḥ saṃjayenāpi còktama
parītabuddhira hi visaṃjñakalpò; duryòdhanò nābhyanandada vacò me
sa śeṣyate vai nihataśa cirāya; śāstātigò bhīmabalābhibhūtaḥ
tataḥ śarutvā tada vacaḥ kauravendrò; duryòdhanò dīnamanā babhūva
tama abravīca chāṃtanavò 'bhivīkṣya; nibòdha rājana bhava vītamanyuḥ
dṛṣṭaṃ duryòdhanedaṃ te yathā pārthena dhīmatā
jalasya dhārā janitā śītasyāmṛtagandhinaḥ
etasya kartā lòke 'samina nānyaḥ kaśa cana vidyate
āgneyaṃ vāruṇaṃ saumyaṃ vāyavyama atha vaiṣṇavama
aindraṃ pāśupataṃ barāhmaṃ pārameṣṭhyaṃ parajāpateḥ
dhātusa tavaṣṭuśa ca savitura divyānya astrāṇi sarvaśaḥ
sarvasmina mānuṣe lòke vettya ekò hi dhanaṃjayaḥ
kṛṣṇò vā devakīputrò nānyò vai veda kaśa cana
na śakyāḥ pāṇḍavāsa tāta yuddhe jetuṃ kathaṃ cana
amānuṣāṇi karmāṇi yasyaitāni mahātmanaḥ
tena sattvavatā saṃkhye śūreṇāhavaśòbhinā
kṛtinā samare rājana saṃdhisa te tāta yujyatāma
yāvata kṛṣṇò mahābāhuḥ savādhīnaḥ kurusaṃsadi
tāvata pārthena śūreṇa saṃdhisa te tāta yujyatāma
yāvaca camūṃ na te śeṣāṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
nāśayatya arjunasa tāvata saṃdhisa te tāta yujyatāma
yāvata tiṣṭhanti samare hataśeṣāḥ sahòdarāḥ
nṛpāśa ca bahavò rājaṃsa tāvata saṃdhiḥ parayujyatāma
na nirdahati te yāvata karòdhadīptekṣaṇaśa camūma
yudhiṣṭhirò hi tāvada vai saṃdhisa te tāta yujyatāma
nakulaḥ sahadevaśa ca bhīmasenaśa ca pāṇḍavaḥ
yāvaca camūṃ mahārāja nāśayanti na sarvaśaḥ
tāvata te pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ saubhrātraṃ tāta ròcatāma
yuddhaṃ madantama evāstu tāta saṃśāmya pāṇḍavaiḥ
etata te ròcatāṃ vākyaṃ yada uktò 'si mayānagha
etata kaṣemama ahaṃ manye tava caiva kulasya ca
tayaktvā manyuma upaśāmyasva pārthaiḥ; paryāptama etada yata kṛtaṃ phalgunena
bhīṣmasyāntāda astu vaḥ sauhṛdaṃ vā; saṃpraśleṣaḥ sādhu rājana parasīda
rājyasyārdhaṃ dīyatāṃ pāṇḍavānāma; indraprasthaṃ dharmarājò 'nuśāstu
mā mitradhruka pārthivānāṃ jaghanyaḥ; pāpāṃ kīrtiṃ parāpsyase kauravendra
mamāvasānāca chāntira astu parajānāṃ; saṃgacchantāṃ pārthivāḥ parītimantaḥ
pitā putraṃ mātulaṃ bhāgineyò; bharātā caiva bharātaraṃ paraitu rājana
na ceda evaṃ parāptakālaṃ vacò me; mòhāviṣṭaḥ paratipatsyasya abuddhyā
bhīṣmasyāntāda etadantāḥ satha sarve; satyāma etāṃ bhāratīma īrayāmi
etada vākyaṃ sauhṛdāda āpageyò; madhye rājñāṃ bhārataṃ śarāvayitvā
tūṣṇīma āsīca chalyasaṃtaptamarmā; yatvātmānaṃ vedanāṃ saṃnigṛhya
[sa]
tatasa te pārthivāḥ sarve jagmuḥ savāna ālayāna punaḥ
tūṣṇīṃbhūte mahārāje bhīṣme śaṃtanunandane
śarutvā tu nihataṃ bhīṣmaṃ rādheyaḥ puruṣarṣabhaḥ
īṣada āgatasaṃtrāsasa tavarayòpajagāma ha
sa dadarśa mahātmānaṃ śaratalpagataṃ tadā
janma śayyā gataṃ devaṃ kārttikeyama iva parabhuma
nimīlitākṣaṃ taṃ vīraṃ sāśrukaṇṭhasa tadā vṛṣaḥ
abhyetya pādayòsa tasya nipapāta mahādyutiḥ
rādheyò 'haṃ kuruśreṣṭha nityaṃ cāṣki gatasa tava
daveṣyò 'tayantama anāgāḥ sanna iti cainama uvāca ha
taca charutvā kuruvṛddhaḥ sabalāta saṃvṛtta lòcanaḥ
śanaira udvīkṣya sa sanehama idaṃ vacanama abravīta
rahitaṃ dhiṣṇyama ālòkya samutsārya ca rakṣiṇaḥ
piteva putraṃ gāṅgeyaḥ pariṣvajyaika bāhunā
ehya ehi me vipratīpa sapardhase tavaṃ mayā saha
yadi māṃ nābhigacchethā na te śareyò bhaveda dharuvama
kaunteyasa tavaṃ na rādheyò viditò nāradāna mama
kṛṣṇadvaipāyanāca caiva keśavāca ca na saṃśayaḥ
na ca daveṣò 'sati me tāta tavayi satyaṃ baravīmi te
tejòvadhanimittaṃ tu paruṣāṇya ahama uktavāna
akasmāta pāṇḍavāna hi tavaṃ daviṣasīti matira mama
yenāsi bahuṣò rūkṣaṃ còditaḥ sūryanandana
jānāmi samare vīryaṃ śatrubhira duḥsahaṃ tava
barahmaṇyatāṃ ca śauryaṃ ca dāne ca paramāṃ gatima
na tavayā sadṛśaḥ kaśa cita puruṣeṣva amaròpama
kulabhedaṃ ca matvāhaṃ sadā paruṣama uktavāna
iṣvaste bhārasaṃdhāne lāghave 'satrabale tathā
sadṛśaḥ phalgunenāsi kṛṣṇena ca mahātmanā
karṇa rājapuraṃ gatvā tavayaikena dhanuṣmatā
tasyārthe kururājasya rājānò mṛditā yudhi
tathā ca balavāna rājā jalā saṃdhò durāsadaḥ
samare samaraślāghī tavayā na sadṛśò 'bhavata
barahmaṇyaḥ satyavādī ca tejasārka ivāparaḥ
devagarbhò 'jitaḥ saṃkhye manuṣyaira adhikò bhuvi
vayapanītò 'daya manyura me yasa tavāṃ parati purā kṛtaḥ
daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyama ativartituma
sòdaryāḥ pāṇḍavā vīrā bharātarasa te 'risūdana
saṃgaccha taira mahābāhò mama ceda icchasi pariyama
mayā bhavatu nirvṛttaṃ vairama ādityanandana
pṛthivyāṃ sarvarājānò bhavantva adya nirāmayāḥ
[karṇa]
jānāmya ahaṃ mahāprājña sarvama etana na saṃśayaḥ
yathā vadasi durdharṣa kaunteyò 'haṃ na sūtajaḥ
avakīrṇasa tava ahaṃ kuntyā sūtena ca vivardhitaḥ
bhuktvā duryòdhanaiśvaryaṃ na mithyā kartuma utsahe
vasu caiva śarīraṃ ca yada udāraṃ tathā yaśaḥ
sarvaṃ duryòdhanasyārthe tayaktaṃ me bhūridakṣiṇa
kòpitāḥ pāṇḍavā nityaṃ mayāśritya suyòdhanama
avaśya bhāvī vai yò 'rathò na sa śakyònivartituma
daivaṃ puruṣakāreṇa kò nivartituma utsaheta
pṛthivī kaṣayaśaṃsīni nimittāni pitāmaha
bhavadbhira upalabdhāni kathitāni ca saṃsadi
pāṇḍavā vāsudevaśa ca viditā mama sarvaśaḥ
ajeyāḥ puruṣaira anyaira iti tāṃśa còtsahāmahe
anujānīṣva māṃ tāta yuddhe parītamanāḥ sadā
anujñātasa tavayā vīra yudhyeyama iti me matiḥ
duruktaṃ vipratīpaṃ vā saṃrambhāca cāpalāta tathā
yana mayāpakṛtaṃ kiṃ cita tada anukṣantuma arhasi
[bhasa]
na ceca chakyama athòtsraṣṭuṃ vairama etata sudāruṇama
anujānāmi karṇa tavāṃ yudhyasva savargakāmyayā
vimanyura gatasaṃrambhaḥ kuru karma nṛpasya hi
yathāśakti yathòtsāhaṃ satāṃ vṛtteṣu vṛttavāna
ahaṃ tavāma anujānāmi yada icchasi tada āpnuhi
kaṣatradharmajitā~la lòkāna saṃprāpsyasi na saṃśayaḥ
yudhyasva nirahaṃkārò balavīrya vayapāśrayaḥ
dharmò hi yuddhāca chareyò 'nayata kaṣatriyasya na vidyate
paraśame hi kṛtò yatnaḥ sucirāta suciraṃ mayā
na caiva śakitaḥ kartuṃ yatò dharmasa tatò jayaḥ
[sa]
evaṃ baruvantaṃ gāṅgeyama abhivādya parasādya ca
rādheyò rathama āruhya parāyāta tava sutaṃ parati

About this parayana

Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.

How to chant

Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.

daily-pujasanskritparayanadevotionalmahabharatascriptureepicitihasa