Mahabharata — Mausala Parva

[vai]
ṣaṭa tariṃśe tava atha saṃprāpte varṣe kauravanandana
dadarśa viparītāni nimittāni yudhiṣṭhiraḥ
vavura vātāḥ sanirghātā rūkṣāḥ śarkara varṣiṇaḥ
apasavyāni śakunā maṇḍalāni paracakrire
paratyagūhura mahānadyò diśò nīhārasaṃvṛtāḥ
ulkāśa cāṅgāra varṣiṇyaḥ parapetura gaganāda bhuvi
ādityò rajasā rājana samavacchanna maṇḍalaḥ
viraśmira udaye nityaṃ kabandhaiḥ samadṛśyata
pariveṣāśa ca dṛśyante dāruṇāśa candrasūryayòḥ
tarivarṇāḥ śayāma rūkṣāntāsa tathā bhasmāruṇa parabhāḥ
ete cānye ca bahava utpātā bhayasaṃsinaḥ
deśyante 'hara ahò rājana hṛdayòdvega kārakāḥ
kasya cita tava atha kālasya kururājò yudhiṣṭhiraḥ
śuśrāva vṛṣṇicakrasya mausale kadanaṃ kṛtama
vimuktaṃ vāsudevaṃ ca śarutvā rāmaṃ ca pāṇḍavaḥ
samānīyābravīda bharātṝna kiṃ kariṣyāma itya uta
parasparaṃ samāsādya barahmadaṇḍabalata kṛtāna
vṛṣṇīna vinaṣṭāṃsa te śarutvā vayathitāḥ pāṇḍavābhavana
nidhanaṃ vāsudevasya samudrasyeva śòṣaṇama
vīrā na śaraddadhusa tasya vināśaṃ śārṅgadhanvanaḥ
mausalaṃ te pariśrutya duḥkhaśòkasamanvitāḥ
viṣaṇṇā hatasaṃkalpāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśana
[ja]
kathaṃ vinaṣṭā bhagavanna andhakā vṛṣṇibhiḥ saha
paśyatò vāsudevasya bhòjāśa caiva mahārathāḥ
[vai]
ṣaṭa tariṃśe 'tha tatò varṣe vṛṣṇīnāma anayò mahāna
anyònyaṃ musalaisa te tu nijaghnuḥ kālacòditāḥ
[ja]
kenānuśaptāsa te vīrāḥ kaṣayaṃ vṛṣṇyandhakā yayuḥ
bhòjāśa ca davijavaryatvaṃ vistareṇa vadasva me
[vai]
viśvāmitraṃ ca kaṇvaṃ ca nāradaṃ ca tapòdhanama
sāraṇa paramukhā vīrā dadṛśura davārakāgatāna
te vai sāmbaṃ puraskṛtya bhūṣayitvā satriyaṃ yathā
abruvanna upasaṃgamya daivadaṇḍanipīḍitāḥ
iyaṃ satrī putra kāmasya babhròra amitatejasaḥ
ṛṣayaḥ sādhu jānīta kima iyaṃ janayiṣyati
itya uktāsa te tadā rājana vipralambha paradharṣitāḥ
paratyabruvaṃsa tāna munayò yata taca chṛṇu narādhipa
vṛṣṇyandhakavināśāya musalaṃ ghòrama āyasama
vāsudevasya dāyādāḥ sāmbò 'yaṃ janayiṣyati
yena yūyaṃ sudurvṛttā nṛśaṃsā jātamanyavaḥ
ucchetāraḥ kulaṃ kṛtsnama ṛte rāma janārdanau
samudraṃ yāsyati śarīmāṃsa tayaktvā dehaṃ halāyudhaḥ
jarā kṛṣṇaṃ mahātmānaṃ śayānaṃ bhuvi bhetsyati
itya abruvanta te rājana paralabdhāsa taira durātmabhiḥ
munayaḥ karòdharaktākṣāḥ samīkṣyātha parasparama
tathòktā munayasa te tu tataḥ keśavama abhyayuḥ
athābravīta tadā vṛṣṇīña śarutvaivaṃ madhusūdanaḥ
antajñò matimāṃsa tasya bhavitavyaṃ tatheti tāna
evama uktvā hṛṣīkeśaḥ paraviveśa punara gṛhāna
kṛtāntama anyathā naicchata kartuṃ sa jagataḥ parabhuḥ
śavòbhūte 'tha tataḥ sāmbò musālaṃ tada asūta vai
vṛṣṇyandhāka vināśāya kiṃkarapratimaṃ mahata
parasūtaṃ śāpajaṃ ghòraṃ taca ca rājñe nayavedayana
viṣaṇṇarūpasa tada rājā sūkṣmaṃ cūrṇama akārayata
parākṣipana sāgare taca ca puruṣā rājaśāsanāta
aghòṣayaṃśa ca nagare vacanāda āhukasya ca
adya parabhṛti sarveṣu vṛṣṇyandhakagṛheṣva iha
surāsavò na kartavyaḥ sarvaira nagaravāsibhiḥ
yaśa ca nò 'viditaṃ kuryāta peyaṃ kaśa cina naraḥ kava cita
jīvana sa śūlama āròheta savayaṃ kṛtvā sabāndhavaḥ
tatò rājabhayāta sarve niyamaṃ cakrire tadā
narāḥ śāsanama ājñāya tasya rājñò mahātmanaḥ
[vai]
evaṃ parayatamānānāṃ vṛṣṇīnāma andhakaiḥ saha
kālò gṛhāṇi sārveṇāṃ paricakrāma nityaśaḥ
karālò vikaṭò muṇḍaḥ puruṣaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ
gṛhāṇya avekṣya vṛṣṇīnāṃ nādṛśyata punaḥ kava cita
utpedire mahāvātā dāruṇāśa cā dine dine
vṛṣṇyandhakavināśāya bahavò ròmaharṣaṇāḥ
vivṛddhamūṣakā rathyā vibhinnamaṇikāsa tathā
cīcī kūcīti vāśyantyaḥ sārikā vṛṣṇiveśmasu
nòpaśāmyati śabdaśa ca sa divārātrama eva hi
anukurvanna ulūkānāṃ sārasā virutaṃ tathā
ajāḥ śivānāṃ ca rutama anvakurvata bhārata
pāṇḍurā raktapādāśa ca vihagāḥ kālacòditāḥ
vṛṣṇyandhakānāṃ geheṣu kapòtā vayacaraṃsa tadā
vayajāyanta kharā gòṣu karabhāśvatarīṣu ca
śunīṣva api biḍālāśa ca mūṣakā nakulīṣu ca
nāpatrapanta pāpāni kurvantò vṛṣṇayasa tadā
parādviṣana barāhmaṇāṃśa cāpi pitṝna devāṃsa tathaiva ca
gurūṃśa cāpya avamanyanta na tu rāma janārdanau
patnyaḥ patīna vayuccaranta patnīśa ca patayasa tathā
vibhāvasuḥ parajvalitò vāmaṃ viparivartate
nīlalòhita māñjiṣṭhā visṛjanna arciṣaḥ pṛthaka
udayāsta mane nityaṃ puryāṃ tasyāṃ divākaraḥ
vayadṛśyatāsakṛta pumbhiḥ kabandhaiḥ parivāritaḥ
mahānaseṣu siddhe 'nane saṃskṛte 'tīva bhārata
āhāryamāṇe kṛmayò vayadṛśyanta narādhipa
puṇyāhe vācyamāne ca japatsu ca mahātmasu
abhidhāvantaḥ śarūyante na cādṛśyata kaśa cana
parasparaṃ ca nākṣatraṃ hanyamānaṃ punaḥ punaḥ
garahaira apaśyana sārve te nātmānasa tu kathaṃ cana
nadantaṃ pāñcajanyaṃ ca vṛṣṇyandhakaniveśane
samantata paratyavāśyanta rāsabhā dāruṇasvarāḥ
evaṃ paśyana hṛṣīkeśaḥ saṃprāptaṃ kālaparyayama
tarayòdaśyāma amāvāsyāṃ tāna dṛṣṭvā parābravīda idama
caturdaśī pañcadaśī kṛteyaṃ rāhuṇā punaḥ
tadā ca bharate yuddhe parāptā cādya kaṣayāya naḥ
vimṛśanna eva kālaṃ taṃ paricintya janārdanaḥ
mene parāptaṃ sa ṣaṭtriṃśaṃ varvaṃ vai keśi sūdanaḥ
putraśòkābhisaṃtaptā gāndhārī hatabāndhavā
yada anuvyājahārārtā tada idaṃ samupāgatama
idaṃ ca tada anuprāptama abravīda yada yudhiṣṭhiraḥ
purā vayūṭheṣva anīkeṣu dṛṣṭvòtpātāna sudāruṇāna
itya uktvā vāsudevasa tu cikīrṣana satyama eva tata
ājñāpayāma āsa tadā tīrthayātrama ariṃdama
aghòṣayanta puruṣāsa tatra keśava śāsanāta
tīrthayātrā samudre vaḥ kāryeti puruṣarṣabhāḥ
[vai]
kālī satrī pāṇḍuraira dantaiḥ paraviśya hasatī niśi
satriyaḥ savapneṣu muṣṇantī davārakāṃ paridhāvati
alaṃkārāśa ca chattraṃ ca dhavajāśa ca kavacāni ca
hariyamāṇānya adṛśyanta rakṣòbhiḥ subhayānakaiḥ
taca cāggni dattaṃ kṛṣṇasya vajranābhama ayò mayama
divama ācakrame cakraṃ vṛṣṇīnāṃ paśyatāṃ tadā
yuktaṃ rathaṃ divyama ādityavarṇaṃ; hayāharana paśyatò dārukasya
te sāgarasyòpariṣṭhāda avartana; manòjavāśa caturò vājimukhyāḥ
tālaḥ suparṇaśa ca mahādhvajau tau; supūjitau rāma janārdanābhyāma
uccaira jahrura apsarasò divāniśaṃ; vācaśa còcura gamyatāṃ tīrthayātrā
tatò jigamiṣantasa te vṛṣṇyandhakamahārathāḥ
sāntaḥpurāsa tadā tīrthayātrāma aicchana nararṣabhāḥ
tatò bhòjyaṃ ca bhakṣyāṃ ca peyaṃ cāndhakavṛṣṇayaḥ
bahu nānāvidhaṃ cakrura madyaṃ māṃsama anekaśaḥ
tataḥ sīdhuṣu saktāśa ca niryāyura nagarāda bahiḥ
yānaira aśvaira gajaiśa caiva śarīmantasa tigmatejasaḥ
tataḥ parabhāse nayavasana yathòddeśaṃ yathā gṛhama
parabhūtabhakṣyapeyasa te sadārā yādavāsa tadā
niviṣṭāṃsa tāna niśamyātha sāṃdurānte sa yògavita
jagāmāmantrya tāna vīrāna uddhavò 'rathaviśāradaḥ
taṃ parasthitaṃ mahātmānama abhivādya kṛtāñjalima
jānana vināśaṃ vṛṣṇīnāṃ naicchada vārayituṃ hariḥ
tataḥ kālaparītāsa te vṛṣṇyandhakamahārathāḥ
apaśyanna uddhavaṃ yāntaṃ tejasāvṛtya ròdasī
barāhmaṇārtheṣu yata siddhama annaṃ teṣāṃ mahātmanāma
tada vānarebhyaḥ paradaduḥ surā gandhasamanvitama
tatasa tūryaśatākīrṇaṃ naṭanartaka saṃkulama
parāvartata mahāpānaṃ parabhāse tigmatejasāma
kṛṣṇasya saṃnidhau rāmaḥ sahitaḥ kṛtavarmaṇā
apibada yuyudhānaśa ca gadò babhrusa tathaiva ca
tataḥ pariṣadò madhye yuyudhānò madòtkaṭaḥ
abravīta kṛtavarmāṇama avahasyāvamanya ca
kaḥ kaṣatriyò manyamānaḥ suptāna hanyāna mṛtāna iva
na tana mṛṣyanti hārdikya yādavā yata tavayā kṛtama
itya ukte yuyudhānena pūjayāma āsa tada vacaḥ
paradyumnò rathināṃ śareṣṭhò hārdikyama avamanya ca
tataḥ paramasaṃkruddhaḥ kṛtavarmā tama abravīta
nirdiśanna iva sāvajñaṃ tadā savyena pāṇinā
bhūriśravāśa chinnabāhura yuddhe parāyagatasa tavayā
vadhena sunṛśaṃsena kathaṃ vīreṇa pātitaḥ
iti tasyā vacaḥ śarutvā keśavaḥ paravīrahā
tiryaka saròṣayā dṛṣṭyā vīkṣāṃ cakre sa manyumāna
maṇiḥ sayamantakaśa caiva yaḥ sa satrājitò 'bhavata
tāṃ kathāṃ samārayāma āsa sātyakira madhusūdanama
taca charutvā keśavasyāṅgama agamada rudatī tadā
satyabhāmā parakupitā kòpayantī janārdanama
tata utthāya sakròdhaḥ sātyakira vākyama abravīta
pañcānāṃ daraupadeyānāṃ dhṛṣṭadyumna śikhaṇḍinòḥ
eṣa gacchāmi padavīṃ satyena ca tathā śape
sauptike ye ca nihatāḥ suptānena durātmanā
daròṇaputra sahāyena pāpena kṛtavarmaṇā
samāptama āyura asyādya yaśaśa cāpi sumadhyame
itīdama uktvā khaḍgena keśavasya samīpataḥ
abhidrutya śiraḥ karuddhaśa ciccheda kṛtavarmaṇaḥ
tathānyāna api nighnantaṃ yuyudhānaṃ samantataḥ
abhyadhāvada dhṛṣīkeśò vinivārayiṣusa tadā
ekībhūtāsa tataḥ sarve kālaparyāya còditāḥ
bhòjāndhakā mahārāja śaineyaṃ paryavārayana
tāna dṛṣṭvā patatasa tūrṇama abhikruddhāña janārdanaḥ
na cukròdha mahātejā jānana kālasya paryayama
te tu pānamadāviṣṭāśa còditāśa caiva manyunā
yuyudhānama athābhyaghnanna ucciṣṭaira bhājanaisa tadā
hanyamāne tu śaineye karuddhò rukmiṇinandanaḥ
tadantarama upādhāvana mòkṣayiṣyaña śineḥ sutama
sa bhòjaiḥ saha saṃyuktaḥ sātyakiśa cāndhakaiḥ saha
bahutvāna nihatau tatra ubhau kṛṣṇasya paśyataḥ
hataṃ dṛṣṭvā tu śaineyaṃ putraṃ ca yadunandanaḥ
erakāṇāṃ tadā muṣṭiṃ kòpāja jagrāha keśavaḥ
tada abhūna musalaṃ ghòraṃ vajrakalpama ayò mayama
jaghāna tena kṛṣṇasa tāna ye 'saya paramukhatò 'bhavana
tatò 'nadhakāśa ca bhòjāśa ca śaineyā vṛṣṇayasa tathā
jaghnura anyònyama ākrande musalaiḥ kālacòditāḥ
yasa teṣāma erakāṃ kaśa cija jagrāha ruṣitò nṛpa
vajrabhūteva sā rājanna adṛśyata tadā vibhò
tṛṇaṃ ca musalī bhūtama api tatra vayadṛśyata
barahmā daṇḍakṛtaṃ sarvama iti tada viddhi pārthiva
āvidhyāvidhya te rājana parakṣipanti sama yata tṛṇama
tada vajrabhūtaṃ musalaṃ vayadṛśyanta tadā dṛḍhama
avadhīta pitaraṃ putraḥ pitā putraṃ ca bhārata
mattāḥ paripatanti sama pòthayantaḥ parasparama
pataṃgā iva cāgnau te nayapatana kukurāndhakāḥ
nāsīta palāyane buddhira vadhyamānasya kasya cita
taṃ tu paśyana mahābāhura jānana kālasya paryayama
musalaṃ sāmavaṣṭabhya tasthau sa madhusūdanaḥ
sāmbaṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā cārudeṣṇaṃ ca mādhavaḥ
paradyumnaṃ cāniruddhaṃ ca tataśa cukròdha bhārata
gadaṃ vīkṣya śayānaṃ ca bhṛśaṃ kòpasamanvitaḥ
sa niḥśeṣaṃ tadā cakre śārṅgacakragadādharaḥ
taṃ nighnantaṃ mahātejā babhruḥ parapuraṃjayaḥ
dārukaśa caiva dāśārhama ūcatura yana nibòdha tata
bhagavana saṃhṛtaṃ sarvaṃ tavayā bhūyiṣṭhama acyuta
rāmasya padama anviccha tatra gacchāma yatra saḥ
[vai]
tatò yayura dārukaḥ keśavaśa ca; babhruśa ca rāmasya padaṃ patantaḥ
athāpaśyana rāmama anantavīryaṃ; vṛkṣe sathitaṃ cintayānaṃ vivikte
tataḥ samāsādya mahānubhāvaḥ; kṛṣṇasa tadā dārukama anvaśāsata
gatvā kurūña śīghrama imaṃ mahāntaṃ; pārthāya śaṃsasva vadhaṃ yadūnāma
tatò 'rajunaḥ kaṣiprama ihòpayātu; śarutvā mṛtāna yādavāna barahmaśāpāta
itya evama uktaḥ sā yayau rathena; kurūṃsa tadā dārukò naṣṭacetāḥ
tatò gate dāruke keśavò 'tha; dṛṣṭvāntike babhruma uvāca vākyama
satriyò bhavāna rakṣatu yātu śīghraṃ; naitā hiṃsyura dasyavò vittalòbhāta
sā parasthitaḥ keśavenānuśiṣṭò; madāturò jañātivadhārditaśa ca
taṃ vai yāntaṃ saṃnidhau keśavasya; tavarantama ekaṃ sahasaiva babhruma
barahmānuśaptama avadhīna mahada vai; kūṭònmuktaṃ musalaṃ lubdhakasya
tatò dṛṣṭvā nihataṃ babhruma āha; kṛṣṇò vākyaṃ bharātarama agrajaṃ tu
ihaiva tavaṃ māṃ paratīkṣasva rāma; yāvata satriyò jañātivaśāḥ karòmi
tataḥ purīṃ davāravatīṃ paraviśya; janārdanaḥ pitaraṃ parāha vākyama
satriyò bhavāna rakṣatu naḥ samagrā; dhanaṃjayasyāgamanaṃ paratīkṣana
rāmò vanānte paratipālayana māma; āste 'dayāhaṃ tena samāgamiṣye
dṛṣṭaṃ mayedaṃ nidhanaṃ yadūnāṃ; rājñāṃ ca pūrvaṃ kurupuṃgavānāma
nāhaṃ vinā yadubhira yādavānāṃ; purīma imāṃ daraṣṭuma ihādya śaktaḥ
tapaśa cariṣyāmi nibòdha tana me; rāmeṇa sārdhaṃ vanama abhyupetya
itīdama uktvā śirasāsya pādau; saṃspṛśya kṛṣṇasa tavaritò jagāma
tatò mahāna ninadaḥ parādurāsīta; sastrī kumārasya purasya tasya
athābravīta keśavaḥ saṃnivartya; śabdāṃ śarutvā yòṣitāṃ karòśatīnāma
purīma imāma eṣyati sāvya sācī; sa vò duḥkhāna mòcayitā narāgryaḥ
tatò gatvā keśavasa taṃ dadarśa; rāmaṃ vane sathitama ekaṃ vivikte
athāpaśyada yògayuktasya tasya; nāgaṃ mukhāna niḥsārantaṃ mahāntama
śavetaṃ yayau sa tataḥ parekṣyamāṇò; mahārṇavò yena mahānubhāvaḥ
sahasraśīrṣaḥ parvatābhògavarṣmā; raktānanaḥ savāṃ tanuṃ tāṃ vimucya
samyaka ca taṃ sāgaraḥ paratyagṛhṇāna; nāgadivyāḥ saritaśa caiva puṇyāḥ
karkòṭakò vasukisa takṣakaśa ca; pṛthuśravā varuṇaḥ kuñjaraśa ca
miśrī śaṅkhaḥ kumudaḥ puṇḍarīkasa; tathā nāgò dhṛtarāṣṭrò mahātmā
harādaḥ karāthaḥ śitikaṇṭhò 'garatejāsa; tathā nāgau cakramandātiṣāṇḍau
nāgaśreṣṭhò durmukhaśa cāmbarīṣaḥ; savayaṃ rājā varuṇaśa cāpi rājana
paratyudgamya savāgatenābhyanandaṃsa; te 'pūjayaṃśa cārghya pādya kariyābhiḥ
tatò gate bharātari vāsudevò; jānana sarvā gatayò divyadṛṣṭiḥ
vane śūnye vicaraṃśa cintayānò; bhūmau tataḥ saṃviveśāgrya tejāḥ
sarvaṃ hi tena parāka tadā vittama āsīda; gāndhāryā yada vākyama uktaḥ sa pūrvama
durvāsasā pāyasòcchiṣṭa lipte; yaca cāpya uka taca ca sasmāra kṛṣṇaḥ
sa cintayānò 'nadhakavṛṣṇināśaṃ; kuru kaṣayaṃ caiva mahānubhāvaḥ
mene tataḥ saṃkramaṇasya kālaṃ; tataśa cakārendriya saṃniròdhama
sa saṃniruddhendriya vāna manāsa tu; śiśye mahāyògama upetya kṛṣṇaḥ
jarātha taṃ deśama upājagāma; lubdhasa tadānīṃ mṛgalipsura ugraḥ
sa keśavaṃ yògayuktaṃ śayānaṃ; mṛgāśaṅkī lubdhakaḥ sāyakena
jarāvidhyata pādatale tavarāvāṃsa; taṃ cābhitasa taja jighṛkṣura jagāma
athāpaśyata puruṣaṃ yògayuktaṃ; pītāmbaraṃ lubdhakò 'nekabāhuma
matvātmānama aparādhaṃ sa tasya; jagrāha pādau śirasā cārtarūpaḥ
āśvāsayata taṃ mahātmā tadānīṃ; gacchanna ūrdhvaṃ ròdasī vayāpya lakṣmyā
divaṃ parāptaṃ vāsavò 'thāśvinau ca; rudrādityā vasavaśa cātha viśve
paratyudyayura munayaśa cāpi siddhā; gandharvamukhyāśa ca sahāpsaròbhiḥ
tatò rājana bhagavāna ugratejā; nārāyaṇaḥ parabhavaśa cāvyayaśa ca
yògācāryò ròdasī vayāpya lakṣmyā; sathānaṃ parāpa savaṃ mahātmāprameyama
tatò devaira ṛṣibhiśa cāpi kṛṣṇaḥ; samagataśa cāraṇaiśa caiva rājana
gandharvāgryaira apsaròbhira varābhiḥ; siddhaiḥ sādhyaiśa cānataiḥ pūjyamānaḥ
te vai devāḥ paratyanandanta rājana; muniśreṣṭhā vāgbhira ānarcura īśama
gandharvāśa cāpya upatasthuḥ satuvantaḥ; parītyā cainaṃ puruhūtò 'bhayanandata
[vai]
dārukò 'pi kurūna gatvā dṛṣṭvā pārthāna mahārathāna
ācaṣṭa mausāle vṛṣṇīna anyònyenòpasaṃhṛtāna
śarutvā vinaṣṭāna vārṣṇeyāna sabhòjakukurāndhakāna
pāṇḍavāḥ śòkasaṃtaptā vitrastamanasò 'bhavana
tatò 'rajunasa tāna āmantrya keśavasya pariyaḥ sakhā
parayayau mātulaṃ daraṣṭuṃ nedama astīti cābravīta
sā vṛṣṇinilayaṃ gatvā dārukeṇa saha parabhò
dadarśa davārakāṃ vīrò mṛtanāthāma iva satriyama
yāḥ sama tā lòkanāthena nāthavatyaḥ purābhavana
tāsa tava anāthāsa tadā nāthaṃ pārthaṃ dṛṣṭvā vicukruśuḥ
ṣòḍaśastrīsahasrāṇi vāsudeva parigrahaḥ
tāsāma āsīna mahāna nādò dṛṣṭvaivārjunama āgatama
tāsa tu dṛṣṭvaiva kauravyò bāṣpeṇa pihitò 'rajunaḥ
hīnāḥ kṛṣṇena putraiśa ca nāśakāta sò 'bhivīkṣituma
tāṃ sa vṛṣṇyandhakajalāṃ hayamīnāṃ rathòḍupāma
vāditrarathaghòṣaughāṃ veśma tīrthamahāgrahāma
ratnaśaivala saṃghāṭāṃ vajraprākāramālinīma
rathyā saròtò jalāvartāṃ catvarastimitahradāma
rāma kṛṣṇa mahāgrāhāṃ davārakā saritaṃ tadā
kālapāśagrahāṃ ghòrāṃ nadīṃ vaitaraṇīma iva
tāṃ dadarśārjunò dhīmāna vihīnāṃ vṛṣṇipuṃgavaiḥ
gataśriyaṃ nirānandāṃ padminīṃ śiśire yathā
tāṃ dṛṣṭvā davārakāṃ pārthasa tāśa ca kṛṣṇasya yòṣitaḥ
sasvanaṃ bāṣpama utsṛjya nipapāta mahītale
satrājitī tataḥ satyā rukmiṇī ca viśāṃ pate
abhipatya pararuruduḥ parivārya dhanaṃjayama
tatasa tāḥ kāñcane pīṭhe samutthāyòpaveśya ca
abruvantyò mahātmānaṃ parivāryòpatasthire
tataḥ saṃstūya gòvindaṃ kathayitvā ca pāṇḍavaḥ
āśvāsya tāḥ satriyaśa cāpi mātulaṃ daraṣṭuma abhyagāta
[vai]
taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ vīrama ānaka dundubhima
putraśòkābhisaṃtaptaṃ dadarśa kurupuṃgavaḥ
tasyāśru paripūrṇākṣò vayūḍhòraskò mahābhujaḥ
ārtasyārtataraḥ pārthaḥ pādau jagrāha bhārata
samāliṅgyārjunaṃ vṛddhaḥ sa bhujābhyāṃ mahābhujaḥ
rudana putrāna samarana sārvāna vilalāpa suvihvalaḥ
bharātṝna putrāṃśa ca pautrāṃśa ca dauhitrāṃśa ca sakhīna api
[vāsu]
yaira jitā bhūmipālāśa ca daityāśa ca śataśò 'rajuna
tāna dṛṣṭvā neha paśyāmi jīvāmya arjuna durmaraḥ
yau tāva arjuna śiṣyau te pariyau bahumatau sadā
tayòra apanayāta pārtha vṛṣṇayò nidhanaṃ gatāḥ
yau tau vṛṣṇipravīrāṇāṃ davāva evātirathau matau
paradyumnò yuyudhānaśa ca kathayana katthase ca yau
nityaṃ tavaṃ kuruśārdūla kṛṣṇaśa ca mama putrakaḥ
tāva ubhau vṛṣṇināśasya mukhama āstāṃ dhanaṃjaya
na tu garhāmi śaineyaṃ hārdikyāṃ cāhama arjuna
akrūraṃ raukmiṇeyaṃ ca śāpò haya evātra kāraṇama
keśinaṃ yasa tu kaṃsaṃ ca vikramya jagataḥ parabhuḥ
videhāva akaròta pārtha caidyaṃ ca bala garvitama
naiṣādima ekalavyaṃ ca cakre kāliṅgamāgadhāna
gāndhārāna kāśirājaṃ ca maru bhūmau ca pārthivāna
parācyāṃśa ca dākṣiṇātyaṃśa ca pārvatīyāṃsa tathā nṛpāna
sò 'bhayupekṣitavāna etama anayaṃ madhusūdanaḥ
tataḥ putrāṃśa ca pautrāṃśa ca bharātṝna atha sakhīna api
śayānāna nihatāna dṛṣṭvā tatò māma abravīda idama
saṃprāptò 'dayāyama asyantaḥ kulasya puruṣarṣabha
āgamiṣyati bībhatsura imāṃ davaravatīṃ purīma
ākhyeyaṃ tasya yadvṛttaṃ vṛṣṇīnāṃ vaiśasaṃ mahata
sa tu śarutvā mahātejā yadūnāma anayaṃ parabhò
āgantā kaṣiprama eveha na me 'tarāsti vicāraṇā
yò 'haṃ tama arjunaṃ viddhi yò 'rajunaḥ sò 'hama eva tu
yada barūyāta tata tathā kāryama iti budhyasva mādhava
sa satrīṣu parāptakālaṃ vaḥ pāṇḍavò bālakeṣu ca
paratipatsyati bībhatsura bhavataśa caurdhva dehikama
imāṃ ca nagarīṃ sadyaḥ paratiyāte dhanaṃjaye
parākārāṭṭākalòpetāṃ samudraḥ palāvayiṣyati
ahaṃ hi deśe kasmiṃśa cita puṇye niyamama āsthitaḥ
kālaṃ kartā sadya eva rāmeṇa saha dhīmatā
evama uktvā hṛṣīkeśò māma acintyaparākramaḥ
hitvā māṃ bālakaiḥ sārdhaṃ diśaṃ kāma apya agāta parabhuḥ
sò 'haṃ tau ca mahātmānau cintayana bharātarau tava
ghòraṃ jañātivadhaṃ caiva na bhuñje śòkakarśitaḥ
na ca bhòkṣye na jīviṣye diṣṭyā parāptò 'si pāṇḍava
yada uktaṃ pārtha kṛṣṇena tata sarvama akhilaṃ kuru
etata te pārtha rājyaṃ ca satriyò ratnāni caiva ha
iṣṭāna parāṇāna ahaṃ hīmāṃsa tayakṣyāmi ripusūdana
[vai]
evama uktaḥ sa bībhatsura mātulena paraṃtapaḥ
durmanā dīnamanasaṃ vasudevama uvāca ha
nāhaṃ vṛṣṇipravīreṇa madhubhiśa caiva mātula
vihīnāṃ pṛthivīṃ daraṣṭuṃ śaktaśa cirama iha parabhò
rājā ca bhīmasenaśa ca sahadevaśa ca pāṇḍavaḥ
nakulò yājñasenī ca ṣaḍa ekamanasò vayama
rājñaḥ saṃkramaṇe cāpi kālò 'yaṃ vartate dharuvama
tama imaṃ viddhi saṃprāptaṃ kālaṃ kālavidāṃ vara
sarvathā vṛṣṇidārāṃsa tu bālavṛddhāṃsa tathaiva ca
nayiṣye parigṛhyāhama indraprasthama ariṃdama
itya uktvā dārukama idaṃ vākyama āha dhanaṃjayaḥ
amātyāna vṛṣṇivīrāṇāṃ daraṣṭuma icchāmi mācirama
itya evama uktvā vacanaṃ sudharmāṃ yādavīṃ sabhāma
paraviveśārjunaḥ śūraḥ śòcamānò mahārathāna
tama āsanagataṃ tatra sarvāḥ parakṛtayasa tathā
barāhmaṇā naigamāśa caiva parivāryòpatasthire
tāna dīnamanasaḥ sarvāna nibhṛtāna gatacetasaḥ
uvācedaṃ vacaḥ pārthaḥ savayaṃ dīnatarasa tadā
śakra parasthama ahaṃ neṣye vṛṣṇyandhakajanaṃ savayama
idaṃ tu nagaraṃ sarvaṃ samudraḥ palāvayiṣyati
sajjīkuruta yānāni ratnāni vividhāni ca
vajrò 'yaṃ bhavatāṃ rājā śakra parasthe bhaviṣyati
saptame divase caiva ravau vimala udgate
bahira vatsyāmahe sarve sajjībhavata mācirama
itya uktāsa tena te paurāḥ pārthenākliṣṭa karmaṇā
sajjama āśu tataśa cakruḥ savasiddhyarthasamutsukāḥ
tāṃ rātrima avasata pārthaḥ keśavasya niveśane
mahatā śòkamòhena sahasābhipariplutaḥ
śavòbhūte 'tha tataḥ śaurira vasudevaḥ paratāpavāna
yuktvātmānaṃ mahātejā jagāma gatima uttamāma
tataḥ śabdò mahāna āsīda vasudevasya veśmani
dāruṇaḥ karòśatīnāṃ ca rudātīnāṃ ca yòṣitāma
parakīrṇamūrdhajāḥ sarvā vimuktābharaṇa varajaḥ
urāṃsi pāṇibhira ghanantyò vayalapana karuṇaṃ satriyaḥ
taṃ devakī ca bhadrā ca ròhiṇī madirā tathā
anvaròḍhuṃ vayavasitā bhartāraṃ yòṣitāṃ varāḥ
tataḥ śauriṃ nṛyuktena bahu mālyena bhārata
yānena mahatā pārthò bahira niṣkrāmayata tadā
tama anvayusa tatra tatra duḥkhaśòkasamāhitāḥ
davārakāvāsinaḥ paurāḥ sarva eva nararṣabha
tasyāśvamedhikaṃ chatraṃ dīpyamānāśa ca pāvakāḥ
purastāta tasya yānasya yājakāśa ca tatò yayuḥ
anujagmuśa ca taṃ vīraṃ devyasa tā vai savalaṃkṛtāḥ
satrīsahasraiḥ parivṛtā vadhūbhiśa ca sahasraśaḥ
yasa tu deśaḥ pariyasa tasya jīvatò 'bhūna mahātmanaḥ
tatrainama upasaṃkalya pitṛmedhaṃ paracakrire
taṃ citāgnigataṃ vīraṃ śūra putraṃ varāṅganāḥ
tatò 'navāruruhuḥ patnyaśa catasraḥ patilòkagāḥ
taṃ vai catasṛbhiḥ satrībhira anvitaṃ pāṇḍunandanaḥ
adāhayaca candānaiśa ca gandhaira uccāvacaira api
tataḥ parādurabhūca chabdaḥ samiddhasya vibhāvasòḥ
samagānāṃ ca nirghòṣò narāṇāṃ rudatāma api
tatò vajrapradhānāsa te vṛṣṇivīra kumārakāḥ
sarva evòdakaṃ cakruḥ satriyaśa caiva mahātmanaḥ
alupta dharmasa taṃ dharmaṃ kārayitvā saphalgunaḥ
jagāma vṛṣṇayò yatra vinaṣṭā bharatarṣabha
sa tāna dṛṣṭvā nipatitāna kadane bhṛśaduḥkhitaḥ
babbhūvātīva kauravyaḥ parāptakālaṃ cakāra ca
yathā paradhānataśa caiva cakre sārvāḥ kariyāsa tadā
ye hatā barahmaśāpena musalaira erakòdbhavaiḥ
tataḥ śarīre rāmasya vāsudevasya còbhayòḥ
anviṣya dāhayāma āsa puruṣaira āptakāribhiḥ
sa teṣāṃ vidhivata kṛtvā paretakāryāṇi pāṇḍavaḥ
saptame divase parāyāda rathama āruhya satvaraḥ
aśvayuktai rathaiśa cāpi gòkharòṣṭra yutaira api
satriyasa tā vṛṣṇivīrāṇāṃ rudatyaḥ śòkakarśitāḥ
anujagmura mahātmānaṃ pāṇḍuputraṃ dhanaṃjayama
bhṛtyāsa tava andhakavṛṣṇīnāṃ sadinò rathinaśa ca ye
vīra hīnaṃ vṛddhabālaṃ paurajānapadāsa tathā
yayusa te parivaryātha kalatraṃ pārtha śāsanāta
kuñjaraiśa ca gajāròhā yayuḥ śailanibhaisa tathā
sapāda rakṣaiḥ saṃyuktāḥ sòttarāyudhikā yayuḥ
putrāśa cāndhakavṛṣṇīnāṃ save pārthama anuvratāḥ
barāhmaṇāḥ kaṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśa caiva mahādhanāḥ
daśa ṣaṭa ca sahasrāṇi vāsudevāvaròdhanama
puraskṛtya yayura vajraṃ pautraṃ kṛṣṇasya dhīmataḥ
bahūni ca sahasrāṇi parayutānya arbudāni ca
bhòjavṛṣṇyandhakastrīṇāṃ hatanāthāni nira yayuḥ
tata sāgarasamaprakhyaṃ vṛṣṇicakraṃ maharddhimata
uvāha rathināṃ śareṣṭhaḥ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ
niryāte tu jane tasmina sāgarò makarālayaḥ
davārakāṃ ratnasaṃpūrṇāṃ jalenāplāvayata tadā
tada adbhutama abhiprekṣya davārakāvāsinò janāḥ
tūrṇāta tūrṇataraṃ jagmura ahò daivama iti baruvana
kānaneṣu ca ramyeṣu parvateṣu nadīṣu ca
nivasanna ānayāma āsa vṛṣṇidārāna dhanaṃjayaḥ
sa pañcanadama āsādya dhīmāna atisamṛddhimata
deśe gòpaśudhānyāḍhye nivāsama akaròta parabhuḥ
tatò lòbhaḥ samabhavada dasyūnāṃ nihateśvarāḥ
dṛṣṭvā satriyò nīyamānāḥ pārthenaikena bhārata
tatasa te pāpakarmāṇò lòbhòpahatacetasaḥ
ābhīrā mantrayāma āsuḥ sametyāśubhadarśanāḥ
ayama ekò 'rajunò yòddhā vṛddhabālaṃ hateśvarama
nayatya asmāna atikramya yòdhāśa ceme hataujasaḥ
tatò yaṣṭipraharaṇā dasyavasa te sahasraśaḥ
abhyadhāvanta vṛṣṇīnāṃ taṃ janaṃ lòptra hāriṇaḥ
mahatā siṃhanādena darāvayantaḥ pṛthagjanama
abhipetura dhanārthaṃ te kālaparyāya còditāḥ
tatò nivṛttaḥ kaunteyaḥ sahasā sapadānugaḥ
uvāca tāna mahābāhura arjunaḥ parahasanna iva
nivartadhvama adharmajñā yadi satha na mumūrṣavaḥ
nedānīṃ śaranirbhinnāḥ śòcadhvaṃ nihatā mayā
tathòktāsa tena vīreṇa kadarthī kṛtyatada vacaḥ
abhipetura janaṃ mūḍhā vāryamāṇāḥ punaḥ punaḥ
tatò 'rajunò dhanura divyaṃ gāṇḍīvama ajaraṃ mahata
āròpayituma ārebhe yatnāda iva kathaṃ cana
cakāra sajyaṃ kṛcchreṇa saṃbhrame tumule sati
cintayāma āsa cāstrāṇi na ca sasmāra tānya api
vaikṛtyaṃ tana mahada dṛṣṭvā bhujavīrye tathā yudhi
divyānāṃ ca mahāstrāṇāṃ vināśāda varīḍitò 'bhavata
vṛṣṇiyòdhāśa ca te sarve gajāśvarathayāyinaḥ
na śekura āvartayituṃ hariyamāṇaṃ ca taṃ janama
kalatrasya bahutvāta tu saṃpatatsu tatasa tataḥ
parayatnama akaròta pārthò janasya parirakṣaṇe
miṣatāṃ sarvayòdhānāṃ tatasa tāḥ paramadòttamāḥ
samantatò 'vakṛṣyanta kāmācca cānyāḥ paravavrajuḥ
tatò gāṇḍīvanirmuktaiḥ śaraira pārthò dhanaṃjayaḥ
jaghāna dasyūna sòdvegò vṛṣṇibhṛtyaiḥ saha parabhuḥ
kaṣaṇena tasya te rājana kaṣayaṃ jagmura ajihmagāḥ
akṣayā hi purā bhūtvā kaṣīṇāḥ kaṣatajabhòjanāḥ
sa śarakṣayama āsādya duḥkhaśòkasamāhataḥ
dhanuṣa kòṭyā tadā dasyūna avadhita pākaśāsaniḥ
parekṣatasa tava eva pārthasya vṛṣṇyandhakavarastriyaḥ
jagmura ādāya te malecchāḥ samantāja janamejaya
dhanaṃjayasa tu daivaṃ tana manassācintayata parabhuḥ
duḥkhaśòkasamāviṣṭò niḥśvāsaparamò 'bhavata
astrāṇāṃ ca paraṇāśena bāhuvīryasya saṃkṣayāta
dhanuṣaśa cāvidheyatvāca charāṇāṃ saṃkṣayeṇa ca
babhūva vimanāḥ pārthò daivama itya anucintayana
nayavartata tatò rājana nedama astīti cābravīta
tataḥ sa śeṣama ādāya kalatrasya mahāmatiḥ
hṛtabhūyiṣṭha ratnasya kurukṣetrama avātarata
evaṃ kalatrama ānīya vṛṣṇīnāṃ hṛtaśeṣitama
nayaveśayata kauravyasa tatra tatra dhanaṃjayaḥ
hārdikya tanayaṃ pārthò nagaraṃ mārtikāvatama
bhòjarājakalatraṃ ca hṛtaśeṣaṃ naròttamaḥ
tatò vṛddhāṃśa ca bālāṃśa ca satriyaśa cādāya pāṇḍavaḥ
vīraira vihīnāna sarvāṃsa tāña śakra parasthe nayaveśayata
yauyudhāniṃ sarasvatyāṃ putraṃ sātyakinaḥ pariyama
nayaveśayata dharmātmā vṛddhā bāla puraskṛtama
inra parasthe dadau rājyaṃ vajrāya paravīrahā
vajreṇākrura dārāsa tu vāryamāṇāḥ paravavrajuḥ
rukmiṇī tava atha gāndhārī śaibyā haimavatītya api
devī jāmbavatī caiva viviśura jātavedasama
satyabhāmā tathaivānyā devyāḥ kṛṣṇasya saṃmatāḥ
vanaṃ paraviviśū rājaṃsa tāpasye kṛtaniścayāḥ
davārakāvāsinò ye tu puruṣāḥ pārthama anvayuḥ
yathārhaṃ saṃvibhajyaināna vajre paryadadaja jayaḥ
sa tata kṛtvā parāptakālaṃ bāṣpeṇāpihitò 'rajunaḥ
kṛṣṇadvaipāyanaṃ rājana dadarśāsīnama āśrame
[vai]
paraviśanna arjunò rājanna āśramaṃ satyavādinaḥ
dadarśāsīnama ekānte muniṃ satyavatī sutama
sa tama āsādya dharmajñama upatasthe mahāvratama
arjunò 'samīti nāmāsmai nivedyābhyavadata tataḥ
savāgataṃ te 'satva iti parāha muniḥ satyavatīsutaḥ
āsyatāma iti còvāca parasannātmā mahāmuniḥ
tama apratīta manasaṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ
nirviṇṇa manasaṃ dṛṣṭvā pārthaṃ vayāsò 'baravīda idama
avīrajò 'bhighātasa te barāhmaṇò vā hatasa tavayā
yuddhe parājitò vāsigataśrīra iva lakṣyase
na tavā paratyabhijānāmi kima idaṃ bharatarṣabha
śaròtavyaṃ cena mayā pārtha kaṣiprama ākhyātuma arhasi
[arja]
yaḥ sa medhavapuḥ śarīmāna bṛhata paṅkaja lòcanaḥ
sa kṛṣṇaḥ saha rāmeṇa tayaktvā dehaṃ divaṃ gataḥ
mausale vṛṣṇivīrāṇāṃ vināśò barahmaśāpajaḥ
babhūva vīrānta karaḥ parabhāse ròmaharṣaṇaḥ
ye ye śūrā mahātmānaḥ siṃhadarpā mahābalāḥ
bhòjavṛṣṇyandhakā barahmanna anyònyaṃ taira hataṃ yudhi
gadāparighaśaktīnāṃ sahāḥ parighabāhavaḥ
ta erakābhira nihatāḥ paśya kālasya paryayama
hataṃ pañcaśataṃ teṣāṃ sahasraṃ bāhuśālinama
nidhanaṃ samanuprāptaṃ samāsādyetaretarama
punaḥ punara na mṛśyāmi vināśama amitaujasāma
cintayānò yadūnāṃ ca kṛṣṇasya ca yaśasvinaḥ
śòṣaṇaṃ sāgarasyeva parvatasyeva cālanama
nabhasaḥ patanaṃ caiva śaityama agnesa tathaiva ca
aśraddheyama ahaṃ manye vināśaṃ śārṅgadhanvanaḥ
na ceha sathātuma icchāmi lòke keṣṇa vinākṛtaḥ
itaḥ kaṣṭataraṃ cānyaca chṛṇu tada vai tapòdhana
manò me dīryate yena cintayānasya vai muhuḥ
paśyatò vṛṣṇidārāśa ca mama barahmana sahasraśaḥ
ābhīraira anusṛtyājau hṛtāḥ pañcanadālayaiḥ
dhanura ādāya tatrāhaṃ nāśakaṃ tasya pūraṇe
yathā purā ca me vīryaṃ bhujayòra na tathābhavata
astrāṇi me paranaṣṭāni vividhāni mahāmune
śarāśa ca kaṣayama āpannāḥ kaṣaṇenaiva samantataḥ
puruṣaśa cāprameyātmā śaṅkhacakragadādharaḥ
caturbhujaḥ pītavāsā śayāmaḥ padmāyatekṣaṇaḥ
yaḥ sa yātī purastāna me rathasya sumahādyutiḥ
paradahana ripusainyāni na paśyāmya ahama adya tama
yena pūrvaṃ paradagdhāni śatrusainyāni tejasā
śaraira gāṇḍīvanirmuktaira ahaṃ paścāda vayanāśayama
tama apaśyana viṣīdāmi ghūrṇāmīva ca sattama
parinirviṇṇa cetāśa ca śāntiṃ nòpalabhe 'pi ca
vinā janārdanaṃ vīraṃ nāhaṃ jīvituma utsahe
śarutvaiva hi gataṃ viṣṇuṃ mamāpi mumuhura diśaḥ
paranaṣṭajñātivīryasya śūnyasya paridhāvataḥ
upadeṣṭuṃ mama śareyò bhavāna arhati sattama
[vayāsa]
barahmaśāpavinirdagdhā vṛṣṇyandhakamahārathāḥ
vinaṣṭāḥ kuruśārdūla na tāña śòcituma arhasi
bhavitavyaṃ tathā tada dhi diṣṭama etana mahātmanāma
upekṣitaṃ ca kṛṣṇena śaktenāpi vayapòhituma
tarailòkyama api kṛṣṇò hi kṛtsnaṃ sathāvarajaṅgamama
parasaheda anyathā kartuṃ kima u śāpaṃ manīṣiṇāma
rathasya puratò yāti yaḥ sacakragadādharaḥ
tava sanehāta purāṇarṣira vāsudevaśa caturbhujaḥ
kṛtvā bhārāvataraṇaṃ pṛthivyāḥ pṛthulòcanaḥ
mòkṣayitvā jagata sarvaṃ gataḥ savasthānama uttamama
tavayā tava iha mahata karma devānāṃ puruṣarṣabha
kṛtaṃ bhīma sahāyena yamābhyāṃ ca mahābhuja
kṛtakṛtyāṃśa ca vò manye saṃsiddhāna kuru puṃggava
gamanaṃ parāptakālaṃ ca tada dhi śareyò mataṃ mama
balaṃ buddhiśa ca tejaśa ca paratipattiśa ca bhārata
bhavanti bhava kāleṣu vipadyante viparyaye
kālamūlama idaṃ sarvaṃ jagada bījaṃ dhanaṃjaya
kāla eva samādatte punara eva yadṛcchayā
sa eva balavāna bhūtvā punara bhavati durbalaḥ
sa eveśaśa ca bhūtveha paraira ājñāpyate punaḥ
kṛtakṛtyāni cāstrāṇi gatānya adya yathāgatama
punara eṣyanti te hastaṃ yadā kālò bhaviṣyati
kālò gantuṃ gatiṃ mukhyāṃ bhavatāma api bhārata
etaca chareyò hi vò manye paramaṃ bharatarṣabha
etada vacanama ājñāya vayāsasyāmita tejasaḥ
anujñātò yayau pārthò nagaraṃ nāgasāhvayama
paraviśya ca purīṃ vīraḥ samāsādya yudhiṣṭhirama
ācaṣṭa tada yathāvṛttaṃ vṛṣṇyandhakajanaṃ parati