Mahabharata — Sabha Parva
Mahabharata — Sabha Parva
Text in Roman script
Devotional text
[va] tatò 'baravīna mayaḥ pārthaṃ vāsudevasya saṃnidhau parāñjaliḥ śalakṣṇayā vācā pūjayitvā punaḥ punaḥ asmāca ca kṛṣṇāta saṃkruddhāta pāvakāca ca didhakṣataḥ tavayā tarātò 'sami kaunteya barūhi kiṃ karavāṇi te [ārja] kṛtama eva tavayā sarvaṃ savasti gaccha mahāsura parītimāna bhava me nityaṃ parītimantò vayaṃ ca te [maya] yuktama etata tavayi vibhò yathāttha puruṣarṣabha parītipūrvama ahaṃ kiṃ cita kartuma icchāmi bhārata ahaṃ hi viśvakarmā vai dānavānāṃ mahākaviḥ sò 'haṃ vai tavatkṛte kiṃ cita kartuma icchāmi pāṇḍava [ara] parāṇakṛcchrāda vimuktaṃ tavama ātmānaṃ manyase mayā evaṃgate na śakṣyāmi kiṃ cita kārayituṃ tavayā na cāpi tava saṃkalpaṃ mòghama icchāmi dānava kṛṣṇasya kariyatāṃ kiṃ cita tathā paratikṛtaṃ mayi [va] còditò vāsudevasa tu mayena bharatarṣabha muhūrtama iva saṃdadhyau kima ayaṃ còdyatāma iti còdayāma āsa taṃ kṛṣṇaḥ sabhā vai kariyatāma iti dharmarājasya daiteya yādṛśīma iha manyase yāṃ kṛtāṃ nānukuryusa te mānavāḥ parekṣya vismitāḥ manuṣyalòke kṛtsne 'samiṃsa tādṛśīṃ kuru vai sabhāma yatra divyāna abhiprāyāna paśyema vihitāṃsa tavayā āsurāna mānuṣāṃśa caiva tāṃ sabhāṃ kuru vai maya paratigṛhya tu tada vākyaṃ saṃprahṛṣṭò mayasa tadā vimānapratimāṃ cakre pāṇḍavasya sabhāṃ mudā tataḥ kṛṣṇaśa ca pārthaśa ca dharmarāje yudhiṣṭhire sarvama etada yathāvedya darśayāma āsatura mayama tasmai yudhiṣṭhiraḥ pūjāṃ yathārhama akaròta tadā sa tu tāṃ paratijagrāha mayaḥ satkṛtya satkṛtaḥ sa pūrvadeva caritaṃ tatra tatra viśāṃ pate kathayāma āsa daiteyaḥ pāṇḍuputreṣu bhārata sa kālaṃ kaṃ cida āśvasya viśvakarmā paracintya ca sabhāṃ paracakrame kartuṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanāma abhiprāyeṇa pārthānāṃ kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ puṇye 'hani mahātejāḥ kṛtakautuka maṅgalaḥ tarpayitvā davijaśreṣṭhāna pāyasena sahasraśaḥ dhanaṃ bahuvidhaṃ dattvā tebhya eva ca vīryavāna sarvartuguṇasaṃpannāṃ divyarūpāṃ manòramāma daśa kiṣku sahasrāṃ tāṃ māpayāma āsa sarvataḥ [va] uṣitvā khāṇḍava parasthe sukhavāsaṃ janārdanaḥ pārthaiḥ parītisamāyuktaiḥ pūjanārhò 'bhipūjitaḥ gamanāya matiṃ cakre pitura darśanalālasaḥ dharmarājama athāmantrya pṛthāṃ ca pṛthulòcanaḥ vavande caraṇau mūrdhnā jagada vandyaḥ pitṛsvasuḥ sa tayā mūrdhnya upāghrātaḥ pariṣvaktaśa ca keśavaḥ dadarśānantaraṃ kṛṣṇò bhaginīṃ savāṃ mahāyaśāḥ tāma upetya hṛṣīkeśaḥ parītyā bāṣpasamanvitaḥ arthyaṃ tathyaṃ hitaṃ vākyaṃ laghu yuktama anuttamama uvāca bhagavāna bhadrāṃ subhadrāṃ bhadra bhāṣiṇīma tayā savajanagāmīni śarāvitò vacanāni saḥ saṃpūjitaśa cāpya asakṛca chirasā cābhivāditaḥ tāma anujñāpya vārṣṇeyaḥ paratinandya ca bhāminīma dadarśānantaraṃ kṛṣṇāṃ daumyaṃ cāpi janārdanaḥ vavande ca yathānyāyaṃ dhaumyaṃ puruṣasattamaḥ daraupadīṃ sāntvayitvā ca āmantrya ca janārdanaḥ bharātṝna abhyagamada dhīmāna pārthena sahitò balī bharātṛbhiḥ pañcabhiḥ kṛṣṇò vṛtaḥ śakra ivāmaraiḥ arcayāma āsa devāṃśa ca davijāṃśa ca yadupuṃgavaḥ mālyajapya namaḥ kāraira gandhaira uccāvacaira api sa kṛtvā sarvakāryāṇi paratasthe tasthuṣāṃ varaḥ savasti vācyārhatò viprāna dadhi pātraphalākṣataiḥ vasu paradāya ca tataḥ paradakṣiṇama avartata kāñcanaṃ rathama āsthāya tārkṣya ketanama āśugama gadā cakrāsiśārṅgādyaira āyudhaiśa ca samanvitama tithāva atha ca nakṣatre muhūrte ca guṇānvite parayayau puṇḍarīkākṣaḥ sainyasugrīva vāhanaḥ anvāruròha cāpya enaṃ paremṇā rājā yudhiṣṭhiraḥ apāsya cāsya yantāraṃ dārukaṃ yantṛsattamama abhīṣūna saṃprajagrāha savayaṃ kurupatisa tadā upāruhyārjunaśa cāpi cāmaravyajanaṃ sitama rukmadaṇḍaṃ bṛhana mūrdhni dudhāvābhipradakṣiṇama tathaiva bhīmasenò 'pi yamābhyāṃ sahitò vaśī pṛṣṭhatò 'nuyayau kṛṣṇama ṛtvika paurajanaira vṛtaḥ sa tathā bharātṛbhiḥ sārdhaṃ keśavaḥ paravīrahā anugamyamānaḥ śuśubhe śiṣyaira iva guruḥ pariyaiḥ pārthama āmantrya gòvindaḥ pariṣvajya ca pīḍitama yudhiṣṭhiraṃ pūjayitvā bhīmasenaṃ yamau tathā pariṣvaktò bhṛśaṃ tābhyāṃ yamābhyāma abhivāditaḥ tatasa taiḥ saṃvidaṃ kṛtvā yathāvana madhusūdanaḥ nivartayitvā ca tadā pāṇḍavāna sapadānugāna savāṃ purīṃ parayayau kṛṣṇaḥ puraṃdara ivāparaḥ lòcanaira anujagmusa te tama ādṛṣṭi pathāta tadā manòbhira anujagmusa te kṛṣṇaṃ parītisamanvayāta atṛpta manasāma eva teṣāṃ keśava darśane kaṣiprama antardadhe śauriśa cakṣuṣāṃ pariyadarśanaḥ akāmā iva pārthāsa te gòvinda gatamānasāḥ nivṛtyòpayayuḥ sarve savapuraṃ puruṣarṣabhāḥ sayandanenātha kṛṣṇò 'pi samaye davārakāma agāta [va] athābravīna mayaḥ pārthama arjunaṃ jayatāṃ varama āpṛcche tavāṃ gamiṣyāmi kaṣiprama eṣyāmi cāpya ahama uttareṇa tu kailāsaṃ mainākaṃ parvataṃ parati yakṣyamāṇeṣu sarveṣu dānaveṣu tadā mayā kṛtaṃ maṇimayaṃ bhāṇḍaṃ ramyaṃ bindusaraḥ parati sabhāyāṃ satyasaṃdhasya yada āsīda vṛṣaparvaṇaḥ āgamiṣyāmi tadgṛhya yadi tiṣṭhati bhārata tataḥ sabhāṃ kariṣyāmi pāṇḍavāya yaśò vine manaḥ parahlādinīṃ citrāṃ sarvaratra vibhūṣitāma asti bindusarasya eva gadā śareṣṭhā kurūdvaha nihitā yauvanāśvena rājñā hatvā raṇe ripūna suvarṇabindubhiśa citrā gurvī bhārasahā dṛḍhā sā vai śatasahasrasya saṃmitā sarvaghātinī anurūpā ca bhīmasya gāṇḍīvaṃ bhavatò yathā vāruṇaśa ca mahāśaṅkhò devadattaḥ sughòṣavāna sarvama etata paradāsyāmi bhavate nātra saṃśayaḥ itya uktvā sò 'suraḥ pārthaṃ parāga udīcīma agāda diśama uttareṇa tu kailāsaṃ mainākaṃ parvataṃ parati hiraṇyaśṛṅgò bhagavāna mahāmaṇimayò giriḥ ramyaṃ bindusarò nāma yatra rājā bhagīrathaḥ dṛṣṭvā bhāgīrathīṃ gaṅgāma uvāsa bahulāḥ samāḥ yatreṣṭvā sarvabhūtānāma īśvareṇa mahātmanā āhṛtāḥ karatavò mukhyāḥ śataṃ bharatasattama yatra yūpā maṇimayāśa cityāśa cāpi hirana mayāḥ śòbhārthaṃ vihitāsa tatra na tu dṛṣṭāntataḥ kṛtāḥ yatreṣṭvā sa gataḥ siddhiṃ sahasrākṣaḥ śacīpatiḥ yatra bhūtapatiḥ sṛṣṭvā sarvalòkāna sanātanaḥ upāsyate tigmatejā vṛtò bhūtaiḥ sahasraśaḥ naranārāyaṇau barahmā yamaḥ sathāṇuśa ca pañcamaḥ upāsate yatra satraṃ sahasrayugaparyaye yatreṣṭaṃ vāsudevena sarvaira varṣasahasrakaiḥ śaraddadhānena satataṃ śiṣṭasaṃpratipattaye suvarṇamālinò yūpāśa cityāśa cāpya ati bhāsvarāḥ dadau yatra sahasrāṇi parayutāni ca keśavaḥ tatra gatvā sa jagrāha gadāṃ śaṅkhaṃ ca bhārata saphāṭikaṃ ca sabhā daravyaṃ yada āsīda vṛṣaparvaṇaḥ kiṃkaraiḥ saha rakṣòbhira agṛhṇāta sarvama eva tata tada āhṛtya tu tāṃ cakre sò 'surò 'paratimāṃ sabhāma viśrutāṃ tariṣu lòkeṣu divyāṃ maṇimayīṃ śubhāma gadāṃ ca bhīmasenāya paravarāṃ paradadau tadā devadattaṃ ca pārthāya dadau śaṅkhama anuttamama sabhā tu sā mahārāja śātakumbhamaya darumā daśa kiṣku sahasrāṇi samantāda āyatābhavata yathā vahnera yathārkasya sòmasya ca yathaiva sā bharājamānā tathā divyā babhāra paramaṃ vapuḥ paratighnatīva parabhayā parabhāma arkasya bhāsvarāma parababhau javalamāneva divyā divyena varcasā nagameghapratīkāśā divama āvṛtya viṣṭhitā āyatā vipulā śalakṣṇā vipāpmā vigataklamā uttamadravyasaṃpannā maṇiprākāramālinī bahuratnā bahudhanā sukṛtā viśvakarmaṇā na dāśārhī sudharmā vā barahmaṇò vāpi tādṛśī āsīda rūpeṇa saṃpannā yāṃ cakre 'paratimāṃ mayaḥ tāṃ sama tatra mayenòktā rakṣanti ca vahanti ca sabhāma aṣṭau sahasrāṇi kiṃkarā nāma rākṣasāḥ antarikṣacarā ghòrā mahākāyā mahābalāḥ raktākṣāḥ piṅgalākṣāśa ca śuktikarṇāḥ parahāriṇaḥ tasyāṃ sabhāyāṃ nalinīṃ cakārāpratimāṃ mayaḥ vaiḍūrya patravitatāṃ maṇināla mayāmbujāma padmasaugandhika vatīṃ nānādvija gaṇāyutāma puṣpitaiḥ paṅkajaiśa citrāṃ kūrmamatsyaiśa ca śòbhitāma sūpatīrthāma akaluṣāṃ sarvartusalilāṃ śubhāma mārutenaiva còddhūtaira muktā bindubhira ācitāma maṇiratnacitāṃ tāṃ tu ke cida abhyetya pārthivāḥ dṛṣṭvāpi nābhyajānanta te 'jañānāta parapatantya uta tāṃ sabhāma abhitò nityaṃ puṣpavantò mahādrumāḥ āsana nānāvidhā nīlāḥ śītaca chāyā manòramāḥ kānanāni sugandhīni puṣkariṇyaśa ca sarvaśaḥ haṃsakāraṇḍava yutāśa cakravākòpaśòbhitāḥ jalajānāṃ ca mālyānāṃ sathalajānāṃ ca sarvaśaḥ mārutò gandhama ādāya pāṇḍavāna sama niṣevate īdṛśīṃ tāṃ sabhāṃ kṛtvā māsaiḥ pari caturdaśaiḥ niṣṭhitāṃ dharmarājāya mayò rājñe nayavedayata [va] tataḥ paraveśanaṃ cakre tasyāṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ ayutaṃ bhòjayāma āsa barāhmaṇānāṃ narādhipaḥ ghṛtapāyasena madhunā bhakṣyaira mūlaphalaisa tathā ahataiśa caiva vāsòbhira mālyaira uccāvacaira api dadau tebhyaḥ sahasrāṇi gavāṃ paratyekaśaḥ parabhuḥ puṇyāhaghòṣasa tatrāsīda divaspṛga iva bhārata vāditraira vividhaira gītaira gandhaira uccāvacaira api pūjayitvā kuruśreṣṭhò daivatāni niveśya ca tatra mallā naṭā jhallāḥ sūtā vaitālikāsa tathā upatasthura mahātmānaṃ saptarātraṃ yudhiṣṭhirama tathā sa kṛtvā pūjāṃ tāṃ bharātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ tasyāṃ sabhāyāṃ ramyāyāṃ reme śakrò yathā divi sabhāyāma ṛṣayasa tasyāṃ pāṇḍavaiḥ saha āsate āsāṃ cakrura narendrāśa ca nānādeśasamāgatāḥ asitò devalaḥ satyaḥ sarpamālī mahāśirāḥ arvāvasuḥ sumitraśa ca maitreyaḥ śunakò baliḥ bakò dālbhyaḥ sathūlaśirāḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ śukaḥ sumantura jaiminiḥ pailò vayāsa śiṣyāsa tathā vayama tittirira yājñavalkyaśa ca sasutò lòmaharṣaṇaḥ apsu hòmyaśa ca dhaumyaśa ca āṇī māṇḍavya kauśikau dāmòṣṇīṣasa taraivaṇiśa ca parṇādò ghaṭajānukaḥ mauñjāyanò vāyubhakṣaḥ pārāśaryaśa ca sārikau balavākaḥ śinī vākaḥ satyapālaḥ kṛtaśramaḥ jātū karṇaḥ śikhāvāṃśa ca subalaḥ pārijātakaḥ parvataśa ca mahābhāgò mārkaṇḍeyasa tathā muniḥ pavitrapāṇiḥ sāvarṇira bhālukira gālavasa tathā jaṅghā bandhuśa ca raibhyaśa ca kòpavegaśravā bhṛguḥ hari babhruśa ca kauṇḍinyò babhru mālī sanātanaḥ kakṣīvāna auśijaśa caiva nāciketò 'tha gautamaḥ paiṅgò varāhaḥ śunakaḥ śāṇḍilyaśa ca mahātapāḥ karkarò veṇujaṅghaśa ca kalāpaḥ kaṭha eva ca munayò dharmasahitā dhṛtātmānò jitendriyāḥ ete cānye ca bahavò vedavedāṅgapāragāḥ upāsate mahātmānaṃ sabhāyāma ṛṣisattamāḥ kathayantaḥ kathāḥ puṇyā dharmajñāḥ śucayò 'malāḥ tathaiva kaṣatriya śareṣṭhā dharmarājama upāsate śarīmāna mahātmā dharmātmā muñja ketura vivardhanaḥ saṃgrāmajida durmukhaśa ca ugrasenaśa ca vīryavāna kakṣasenaḥ kaṣitipatiḥ kaṣemakaśa cāparājitaḥ kāmbòjarājaḥ kamalaḥ kampanaśa ca mahābalaḥ satataṃ kampayāma āsa yavanāna eka eva yaḥ yathāsurāna kālakeyāna devò vajradharasa tathā jaṭāsurò madrakāntaśa ca rājā; kuntiḥ kuṇindaśa ca kirāta rājaḥ tathāṅgavaṅgau saha puṇḍrakeṇa; pāṇḍyòḍra rājau saha cāndhrakeṇa kirāta rājaḥ sumanā yavanādhipatisa tathā cāṇūrò devarātaśa ca bhòjò bhīma rathaśa ca yaḥ śarutāyudhaśa ca kāliṅgò jayatsenaśa ca māgadhaḥ suśarmā cekitānaśa ca surathò 'mitrakarṣaṇaḥ ketumāna vasu dānaśa ca vaidehò 'tha kṛtakṣaṇaḥ sudharmā cāniruddhaśa ca śarutāyuśa ca mahābalaḥ anūpa rājò durdharṣaḥ kaṣemajica ca sudakṣiṇaḥ śiśupālaḥ sahasutaḥ karūṣādhipatisa tathā vṛṣṇīnāṃ caiva durdharṣāḥ kumārā devarūpiṇaḥ āhukò vi pṛthuśa caiva gadaḥ sāraṇa eva ca akrūraḥ kṛtavarmā ca sātyakiśa ca śineḥ sutaḥ bhīṣmakò 'thāhṛtiśa caiva dayumata senaśa ca vīryavāna kekayāśa ca maheṣvāsā yajñasenaśa ca saumakiḥ arjunaṃ cāpi saṃśritya rājaputrā mahābalāḥ aśikṣanta dhanurvedaṃ rauravājinavāsasaḥ tatraiva śikṣitā rājana kumārā vṛṣṇinandanāḥ raukmiṇeyaśa ca sāmbaśa ca yuyudhānaśa ca sātyakiḥ ete cānye ca bahavò rājānaḥ pṛthivīpate dhanaṃjaya sakhā cātra nityama āste sama tumburuḥ citrasenaḥ sahāmātyò gandharvāpsarasasa tathā gītavāditrakuśalāḥ śamyā tālaviśāradāḥ paramāṇe 'tha layasthāne kiṃnarāḥ kṛtaniśramāḥ saṃcòditāsa tumburuṇā gandharvāḥ sahitā jaguḥ gāyanti divyatānaisa te yathānyāyaṃ manasvinaḥ pāṇḍuputrāna ṛṣīṃśa caiva ramayanta upāsate tasyāṃ sabhāyāma āsīnāḥ suvratāḥ satyasaṃgarāḥ divīva devā barahmāṇaṃ yudhiṣṭhirama upāsate [va] tatra tatròpaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu mahatsu còpaviṣṭeṣu gandharveṣu ca bhārata lòkāna anucarana sarvāna āgamata tāṃ sabhāma ṛṣiḥ nāradaḥ sumahātejā ṛṣibhiḥ sahitasa tadā pārijātena rājendra raivatena ca dhīmatā sumukhena ca saumyena devarṣira amitadyutiḥ sabhāsthāna pāṇḍavāna daraṣṭuṃ parīyamāṇò manòjavaḥ tama āgatama ṛṣiṃ dṛṣṭvā nāradaṃ sarvadharmavita sahasā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ paratyutthāyānujaiḥ saha abhyavādayata parītyā vinayāvanatasa tadā tada arhama āsanaṃ tasmai saṃpradāya yathāvidhi arcayāma āsa ratnaiśa ca sarvakāmaiśa ca dharmavita sò 'racitaḥ pāṇḍavaiḥ sarvaira maharṣira vedapāragaḥ dharmakāmārtha saṃyuktaṃ papracchedaṃ yudhiṣṭhirama [na] kaca cida arthāśa ca kalpante dharme ca ramate manaḥ sukhāni cānubhūyante manaśa ca na vihanyate kaca cida ācaritāṃ pūrvaira naradeva pitā mahaiḥ vartase vṛttima akṣīṇāṃ dharmārthasahitāṃ nṛṣu kaca cida arthena vā dharmaṃ dharmeṇārthama athāpi vā ubhau vā parītisāreṇa na kāmena parabādhase kaca cida arthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara vibhajya kāle kālajña sadā varada sevase kaca cida rājaguṇaiḥ ṣaḍbhiḥ saptòpāyāṃsa tathānagha balābalaṃ tathā samyaka caturdaśa parīkṣase kaca cida ātmānama anvīkṣya parāṃśa ca jayatāṃ vara tathā saṃdhāya karmāṇi aṣṭau bhārata sevase kaca cita parakṛtayaḥ ṣaṭa te na luptā bharatarṣabha āḍhyāsa tathāvyasaninaḥ savanuraktāśa ca sarvaśaḥ kaca cina na tarkaira dūtaira vā ye cāpya apariśaṅkitāḥ tavattò vā tava vāmātyaira bhidyate jātu mantritama kaca cita saṃdhiṃ yathākālaṃ vigrahaṃ còpasevase kaca cida vṛttima udāsīne madhyame cānuvartase kaca cida ātmasamā buddhyā śucayò jīvitakṣamāḥ kulīnāśa cānuraktāśa ca kṛtāsa te vīra mantriṇaḥ vijayò mantramūlò hi rājñāṃ bhavati bhārata susaṃvṛtò mantradhanaira amātyaiḥ śāstrakòvidaiḥ kaca cina nidrāvaśaṃ naiṣi kaca cita kāle vibudhyase kaca cica cāpararātreṣu cintayasya arthama arthavita kaca cina mantrayase naikaḥ kaca cina na bahubhiḥ saha kaca cita te mantritò mantrò na rāṣṭrama anudhāvati kaca cida arthāna viniścitya laghumūlāna mahòdayāna kaṣiprama ārabhase kartuṃ na vighnayasi tādṛśāna kaca cina na sarve karmāntāḥ paròkṣāsa te viśaṅkitāḥ sarve vā punara utsṛṣṭāḥ saṃsṛṣṭaṃ haya atra kāraṇama kaca cida rājana kṛtānya eva kṛtaprāyāni vā punaḥ vidusa te vīrakarmāṇi nānavāptāni kāni cita kaca cita kāraṇikāḥ sarve sarvaśāstreṣu kòvidāḥ kārayanti kumārāṃśa ca yòdhamukhyāṃśa ca sarvaśaḥ kaca cita sahasraira mūrkhāṇāma ekaṃ karīṇāsi paṇḍitama paṇḍitò haya arthakṛcchreṣu kuryāna niḥśreyasaṃ parama kaca cida durgāṇi sarvāṇi dhanadhānyāyudhòdakaiḥ yantraiśa ca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ ekò 'paya amātyò medhāvī śūrò dāntò vicakṣaṇaḥ rājānaṃ rājaputraṃ vā parāpayena mahatīṃ śariyama kaca cida aṣṭā daśānyeṣu savapakṣe daśa pañca ca taribhisa taribhira avijñātaira vetsi tīrthāni cārakaiḥ kaca cida daviṣāma aviditaḥ paratiyattaśa ca sarvadā nityayuktò ripūna sarvāna vīkṣase ripusūdana kaca cida vinayasaṃpannaḥ kulaputrò bahuśrutaḥ anasūyura anupraṣṭā satkṛtasa te puròhitaḥ kaca cida agniṣu te yuktò vidhijñò matimāna ṛjuḥ hutaṃ ca hòṣyamānaṃ ca kāle vedayate sadā kaca cida aṅgeṣu niṣṇātò jayòtiṣāṃ paratipādakaḥ utpāteṣu ca sarveṣu daivajñaḥ kuśalasa tava kaca cina mukhyā mahatsva eva madhyameṣu ca madhyamāḥ jaghanyāśa ca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yòjitāḥ amātyāna upadhātītāna pitṛpaitāmahāña śucīna śareṣṭhāña śareṣṭheṣu kaca cita tavaṃ niyòjayasi karmasu kaca cina nògreṇa daṇḍena bhṛśama udvejita parajāḥ rāṣṭraṃ tavānuśāsanti mantriṇò bharatarṣabha kaca cita tavāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā ugrapratigrahītāraṃ kāmayānama iva satriyaḥ kaca cida dhṛṣṭaśa ca śūraśa ca matimāna dhṛtimāña śuciḥ kulīnaśa cānuraktaśa ca dakṣaḥ senāpatisa tava kaca cida balasya te mukhyāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ dṛṣṭāpadānā vikrāntāsa tavayā satkṛtya mānitāḥ kaca cida balasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathòcitama saṃprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vikarṣasi kālātikramaṇāda dhayete bhakta vetanayòra bhṛtāḥ bhartuḥ kupyanti daurgatyāta sò 'narthaḥ sumahāna samṛtaḥ kaca cita sarve 'nuraktāsa tavāṃ kulaputrāḥ paradhānataḥ kaca cita parāṇāṃsa tavārtheṣu saṃtyajanti sadā yudhi kaca cina naikò bahūna arthāna sarvaśaḥ sāmparāyikāna anuśāssi yathākāmaṃ kāmātmā śāsanātigaḥ kaca cita puruṣakāreṇa puruṣaḥ karmaśòbhayana labhate mānama adhikaṃ bhūyò vā bhakta vetanama kaca cida vidyāvinītāṃśa ca narāña jañānaviśāradāna yathārhaṃ guṇataśa caiva dānenābhyavapadyase kaca cida dārāna manuṣyāṇāṃ tavārthe mṛtyuma eyuṣāma vayasanaṃ cābhyupetānāṃ bibharṣi bharatarṣabha kaca cida bhayāda upanataṃ kalībaṃ vā ripuma āgatama yuddhe vā vijitaṃ pārtha putravata parirakṣasi kaca cita tavama eva sarvasyāḥ pṛthivyāḥ pṛthivīpate samaśa ca nābhiśaṅkyaśa ca yathā mātā yathā pitā kaca cida vayasaninaṃ śatruṃ niśamya bharatarṣabha abhiyāsi javenaiva samīkṣya tarividhaṃ balama pārṣṇimūlaṃ ca vijñāya vayavasāyaṃ parājayama balasya ca mahārāja dattvā vetanama agrataḥ kaca cica ca balamukhyebhyaḥ pararāṣṭre paraṃtapa upacchannāni ratnāni parayacchasi yathārhataḥ kaca cida ātmānama evāgre vijitya vijitendriyaḥ parāña jigīṣase pārtha paramattāna ajitendriyāna kaca cita te yāsyataḥ śatrūna pūrvaṃ yānti savanuṣṭhitāḥ sāmaṃ dānaṃ ca bhedaśa ca daṇḍaśa ca vidhivada guṇāḥ kaca cina mūlaṃ dṛḍhaṃ kṛtvā yātrāṃ yāsi viśāṃ pate tāṃśa ca vikramase jetuṃ jitvā ca parirakṣasi kaca cida aṣṭāṅgasaṃyuktā caturvidha balā camūḥ balamukhyaiḥ sunītā te daviṣatāṃ paratibādhanī kaca cila lavaṃ ca muṣṭiṃ ca pararāṣṭre paraṃtapa avihāya mahārāja vihaṃsi samare ripūna kaca cita savapararāṣṭreṣu bahavò 'dhikṛtāsa tava arthāna samanutiṣṭhanti rakṣanti ca parasparama kaca cida abhyavahāryāṇi gātrasaṃsparśakāni ca ghareyāṇi ca mahārāja rakṣantya anumatāsa tava kaca cita kòśaṃ ca kòṣṭthaṃ ca vāhanaṃ davārama āyudhama āyaśa ca kṛtakalyāṇaisa tava bhaktaira anuṣṭhitaḥ kaca cida ābhyantarebhyaśa ca bāhyebhyaśa ca viśāṃ pate rakṣasya ātmānama evāgre tāṃśa ca savebhyò mithaśa ca tāna kaca cina na pāne dayūte vā karīḍāsu paramadāsu ca paratijānanti pūrvāhṇe vayayaṃ vayasanajaṃ tava kaca cida āyasya cārdhena caturbhāgena vā punaḥ pādabhāgaisa taribhira vāpi vayayaḥ saṃśòdhyate tava kaca cija jañātīna gurūna vṛddhāna vaṇijaḥ śilpinaḥ śaritāna abhīkṣṇama anugṛhṇāsi dhanadhānyena durgatāna kaca cida āyavyaye yuktāḥ sarve gaṇaka lekhakāḥ anutiṣṭhanti pūrvāhṇe nityama āyavyayaṃ tava kaca cida artheṣu saṃprauḍhāna hitakāmāna anupriyāna nāpakarṣasi karmabhyaḥ pūrvama aprāpya kilbiṣama kaca cida viditvā puruṣāna uttamādhamamadhyamāna tavaṃ karmasva anurūpeṣu niyòjayasi bhārata kaca cina na lubdhāśa caurā vā vairiṇò vā viśāṃ pate aprāptavyavahārā vā tava karmasva anuṣṭhitāḥ kaca cina na lubdhaiśa cauraira vā kumāraiḥ satrī balena vā tavayā vā pīḍyate rāṣṭraṃ kaca cita puṣṭāḥ kṛṣī valāḥ kaca cida rāṣṭre taḍāgāni pūrṇāni ca mahānti ca bhāgaśò viniviṣṭāni na kṛṣira deva mātṛkā kaca cida bījaṃ ca bhaktaṃ ca karṣakāyāvasīdate paratikaṃ ca śataṃ vṛddhyā dadāsya ṛṇama anugrahama kaca cita savanuṣṭhitā tāta vārttā te sādhubhira janaiḥ vārttāyāṃ saṃśritasa tāta lòkò 'yaṃ sukhama edhate kaca cica chucikṛtaḥ parājñāḥ pañca pañca savanuṣṭhitāḥ kaṣemaṃ kurvanti saṃhatya rājaña janapade tava kaca cina nagaraguptya arthaṃ garāmā nagaravata kṛtāḥ garāmavaca ca kṛtā rakṣā te ca sarve tada arpaṇāḥ kaca cida balenānugatāḥ samāni viṣamāṇi ca purāṇacaurāḥ sādhyakṣāśa caranti viṣaye tava kaca cita satriyaḥ sāntvayasi kaca cita tāśa ca surakṣitāḥ kaca cina na śaraddadhāsya āsāṃ kaca cida guhyaṃ na bhāṣase kaca cica cārāna niśi śarutvā tata kāryama anucintya ca pariyāṇya anubhavaña śeṣe viditvābhyantaraṃ janama kaca cida davau parathamau yāmau rātryāṃ suptvā viśāṃ pate saṃcintayasi dharmārthau yāma utthāya paścime kaca cida darśayase nityaṃ manuṣyāna samalaṃkṛtāna utthāya kāle kālajñaḥ saha pāṇḍava mantribhiḥ kaca cida raktāmbaradharāḥ khaḍgahastāḥ savalaṃ kṛtāḥ abhitasa tavāma upāsante rakṣaṇārthama ariṃdama kaca cida daṇḍyeṣu yamavata pūjyeṣu ca viśāṃ pate parīkṣya vartase samyaga apriyeṣu pariyeṣu ca kaca cica chārīrama ābādhama auṣadhaira niyamena vā mānasaṃ vṛddhasevābhiḥ sadā pārthāpakarṣasi kaca cida vaidyāśa cikitsāyāma aṣṭāṅgāyāṃ viśāradāḥ suhṛdaśa cānuraktāśa ca śarīre te hitāḥ sadā kaca cina na mānāna mòhāda vā kāmāda vāpi viśāṃ pate arthi paratyarthinaḥ parāptāna apāsyasi kathaṃ cana kaca cina na lòbhāna mòhāda vā viśrambhāta paraṇayena vā āśritānāṃ manuṣyāṇāṃ vṛttiṃ tavaṃ saṃruṇatsi ca kaca cita paurā na sahitā ye ca te rāṣṭravāsinaḥ tavayā saha virudhyante paraiḥ karītāḥ kathaṃ cana kaca cita te durbalaḥ śatrura balenòpanipīḍitaḥ mantreṇa balavāna kaśa cida ubhābhyāṃ vā yudhiṣṭhira kaca cita sarve 'nuraktāsa tavāṃ bhūmipālāḥ paradhānataḥ kaca cita parāṇāṃsa tavadartheṣu saṃtyajanti tavayā hṛtāḥ kaca cita te sarvavidyāsu guṇatò 'racā paravartate barāhmaṇānāṃ ca sādhūnāṃ tava niḥśreyase śubhā kaca cida dharme tarayī mūle pūrvaira ācarite janaiḥ vartamānasa tathā kartuṃ tasmina karmaṇi vartase kaca cita tava gṛhe 'nanāni savādūnya aśnanti vai davijāḥ guṇavanti guṇòpetāsa tavādhyakṣaṃ sadakṣiṇama kaca cita karatūna ekacittò vājapeyāṃśa ca sarvaśaḥ puṇḍarīkāṃśa ca kārtsnyena yatase kartuma ātmavāna kaca cija jañātīna gurūna vṛddhāna daivatāṃsa tāpasāna api caityāṃśa ca vṛkṣāna kalyāṇāna barāhmaṇāṃśa ca namasyasi kaca cida eṣā ca te buddhira vṛttira eṣā ca te 'nagha āyuṣyā ca yaśasyā ca dharmakāmārtha darśinī etayā vartamānasya buddhyā rāṣṭraṃ na sīdati vijitya ca mahīṃ rājā sò 'tayantaṃ sukhama edhate kaca cida āryò viśuddhātmā kaṣāritaśa caura karmaṇi adṛṣṭaśāstrakuśalaira na lòbhāda vadhyate śuciḥ pṛṣṭò gṛhītasa tatkārī tajjñaira dṛṣṭaḥ sa kāraṇaḥ kaca cina na mucyate satenò daravyalòbhāna nararṣabha vayutpanne kaca cida āḍhyasya daridrasya ca bhārata arthāna na mithyā paśyanti tavāmātyā hṛtā dhanaiḥ nāstikyama anṛtaṃ karòdhaṃ paramādaṃ dīrghasūtratāma adarśanaṃ jañānavatāma ālasyaṃ kaṣiptacittatāma ekacintanama arthānāma anarthajñaiśa ca cintanama niścitānāma anārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇama maṅgalyasyāprayògaṃ ca parasaṅgaṃ viṣayeṣu ca kaca cita tavaṃ varjayasya etāna rājadòṣāṃśa caturdaśa kaca cita te saphalā vedāḥ kaca cita te saphalaṃ dhanama kaca cita te saphalā dārāḥ kaca cita te saphalaṃ śarutama [ya] kathaṃ vai saphalā vedāḥ kathaṃ vai saphalaṃ dhanama kathaṃ vai saphalā dārāḥ kathaṃ vai saphalaṃ śarutama [na] agnihòtraphalā vedā dattabhukta phalaṃ dhanama ratiputra phalā dārāḥ śīlavṛttaphalaṃ śarutama [va] etada ākhyāya sa munira nāradaḥ sumahātapāḥ papracchānantarama idaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhirama [na] kaca cida abhyāgatā dūrāda vaṇijò lābhakāraṇāta yathòktama avahāryante śulkaṃ śulkòpajīvibhiḥ kaca cita te puruṣā rājana pure rāṣṭre ca mānitāḥ upānayanti paṇyāni upadhābhira avañcitāḥ kaca cica chṛṇòṣi vṛddhānāṃ dharmārthasahitā giraḥ nityama arthavidāṃ tāta tathā dharmānudarśināma kaca cita te kṛṣitantreṣu gòṣu puṣpaphaleṣu ca dharmārthaṃ ca davijātibhyò dīyate madhusarpiṣī daravyòpakaraṇaṃ kaca cita sarvadā sarvaśilpināma cāturmāsyāvaraṃ samyaṅa niyataṃ saṃprayacchasi kaca cita kṛtaṃ vijānīṣe kartāraṃ ca paraśaṃsasi satāṃ madhye mahārāja sata karòṣi ca pūjayana kaca cita sūtrāṇi sarvāṇi gṛhṇāsi bharatarṣabha hastisūtrāśvasūtrāṇi rathasūtrāṇi cābhibhò kaca cida abhyasyate śaśvada gṛhe te bharatarṣabha dhanurvedasya sūtraṃ ca yantrasūtraṃ ca nāgarama kaca cida astrāṇi sarvāṇi barahmadaṇḍaśa ca te 'nagha viṣayògāśa ca te sarve viditāḥ śatrunāśanāḥ kaca cida agnibhayāca caiva sarpavyāla bhayāta tathā rògarakṣòbhayāca caiva rāṣṭraṃ savaṃ parirakṣasi kaca cida andhāṃśa ca mūkāṃśa ca paṅgūna vayaṅgāna abāndhavāna piteva pāsi dharmajña tathā paravrajitāna api [va] etāḥ kurūṇāma ṛṣabhò mahātmā; śarutvā girò barāhmaṇasattamasya paraṇamya pādāva abhivādya hṛṣṭò; rājābravīna nāradaṃ devarūpama evaṃ kariṣyāmi yathā tavayòktaṃ; parajñā hi me bhūya evābhivṛddhā uktvā tathā caiva cakāra rājā; lebhe mahīṃ sāgaramekhalāṃ ca [na] evaṃ yò vartate rājā cāturvarṇyasya rakṣaṇe sa vihṛtyeha susukhī śakrasyaiti salòkatāma [va] saṃpūjyāthābhyanujñātò maharṣera vacanāta parama paratyuvācānupūrvyeṇa dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ bhagavana nayāyyama āhaitaṃ yathāvada dharmaniścayama yathāśakti yathānyāyaṃ kariyate 'yaṃ vidhira mayā rājabhira yada yathā kāryaṃ purā tata tana na saṃśayaḥ yathānyāyòpanītārthaṃ kṛtaṃ hetumada arthavata vayaṃ tu satpathaṃ teṣāṃ yātuma icchāmahe parabhò na tu śakyaṃ tathā gantuṃ yathā taira niyatātmabhiḥ evama uktvā sa dharmātmā vākyaṃ tada abhipūjya ca muhūrtāta parāptakālaṃ ca dṛṣṭvā lòkacaraṃ munima nāradaṃ savasthama āsīnama upāsīnò yudhiṣṭhiraḥ apṛcchata pāṇḍavasa tatra rājamadhye mahāmatiḥ bhavāna saṃcarate lòkāna sadā nānāvidhāna bahūna barahmaṇā nirmitāna pūrvaṃ parekṣamāṇò manòjavaḥ īdṛśī bhavatā kā cida dṛṣṭapūrvā sabhā kava cita itò vā śareyasī barahmaṃsa tana mamācakṣva pṛcchataḥ taca charutvā nāradasa tasya dharmarājasya bhāṣitama pāṇḍavaṃ paratyuvācedaṃ samayana madhurayā girā mānuṣeṣu na me tāta dṛṣṭapūrvā na ca śarutā sabhā maṇimayī rājana yatheyaṃ tava bhārata sabhāṃ tu pitṛrājasya varuṇasya ca dhīmataḥ kathayiṣye tathendrasya kailāsanilayasya ca barahmaṇaśa ca sabhāṃ divyāṃ kathayiṣye gataklamāma yadi te śaravaṇe buddhira vartate bharatarṣabha nāradenaivama uktasa tu dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ parāñjalira bharātṛbhiḥ sārdhaṃ taiśa ca sarvaira nṛpaira vṛtaḥ nāradaṃ paratyuvācedaṃ dharmarājò mahāmanāḥ sabhāḥ kathaya tāḥ sarvāḥ śaròtuma icchāmahe vayama kiṃ daravyāsa tāḥ sabhā barahmana kiṃ vistārāḥ kima āyatāḥ pitāmahaṃ ca ke tasyāṃ sabhāyāṃ paryupāsate vāsavaṃ devarājaṃ ca yamaṃ vaivasvataṃ ca ke varuṇaṃ ca kuberaṃ ca sabhāyāṃ paryupāsate etata sarvaṃ yathātattvaṃ devarṣe vadatasa tava śaròtuma icchāma sahitāḥ paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ evama uktaḥ pāṇḍavena nāradaḥ paratyuvāca tama karameṇa rājana divyāsa tāḥ śarūyantāma iha naḥ sabhāḥ [na] śakrasya tu sabhā divyā bhāsvarā karmabhira jitā savayaṃ śakreṇa kauravya nirmitārka samaprabhā vistīrṇā yòjanaśataṃ śatama adhyardhama āyatā vaihāyasī kāmagamā pañcayòjanama ucchritā jarā śòkaklamāpetā nirātaṅkā śivā śubhā veśmāsanavatī ramyā divyapādapa śòbhitā tasyāṃ deveśvaraḥ pārtha sabhāyāṃ paramāsane āste śacyā mahendrāṇyā śariyā lakṣmyā ca bhārata bibhrada vapura anirdeśyaṃ kirīṭī lòhitāṅgadaḥ virajò'mabaraśa citramālyò harīkīrtidyutibhiḥ saha tasyāma upāsate nityaṃ mahātmānaṃ śatakratuma marutaḥ sarvatò rājana sarve ca gṛhamedhinaḥ siddhā devarṣayaśa caiva sādhyā devagaṇāsa tathā ete sānucarāḥ sarve divyarūpāḥ savalaṃkṛtāḥ upāsate mahātmānaṃ devarājama ariṃdamama tathā devarṣayaḥ sarve pārtha śakrama upāsate amalā dhūtapāpmānò dīpyamānā ivāgnayaḥ tejasvinaḥ sòmayujò vipāpā vigataklamāḥ parāśaraḥ parvataśa ca tathā sāvarṇi gālavau śaṅkhaśa ca likhitaśa caiva tathā gaura śirā muniḥ durvāsāśa ca dīrghatapā yājñavalkyò 'tha bhālukiḥ uddālakaḥ śavetaketusa tathā śāṭyāyanaḥ parabhuḥ haviṣmāṃśa ca gaviṣṭhaśa ca hariśa candraśa ca pārthivaḥ hṛdyaśa còdara śāṇḍilyaḥ pārāśaryaḥ kṛṣī havalaḥ vātaskandhò viśākhaśa ca vidhātā kāla eva ca ananta dantasa tavaṣṭā ca viśvakarmā ca tumburuḥ ayònijā yònijāśa ca vāyubhakṣā hutāśinaḥ īśānaṃ sarvalòkasya vajriṇaṃ samupāsate sahadevaḥ sunīthaśa ca vālmīkiśa ca mahātapāḥ samīkaḥ satyavāṃśa caiva paracetāḥ satyasaṃgaraḥ medhātithira vāmadevaḥ pulastyaḥ pulahaḥ karatuḥ maruttaśa ca marīciśa ca sathāṇuśa cātrira mahātapāḥ kakṣīvāna gautamasa tārkṣyasa tathā vaiśvānarò muniḥ muniḥ kālaka vṛkṣīya āśrāvyò 'tha hiraṇyadaḥ saṃvartò deva havyaśa ca viṣvaksenaśa ca vīryavāna divyā āpasa tathauṣadhyaḥ śaraddhā medhā sarasvatī arthò dharmaśa ca kāmaśa ca vidyutaśa cāpi pāṇḍava jalavāhāsa tathā meghā vāyavaḥ satanayitnavaḥ parācī diga yajñavāhāśa ca pāvakāḥ sapta viṃśatiḥ agnī ṣòmau tathendrāgnī mitrò 'tha savitāryamā bhagò viśve ca sādhyāśa ca śukrò manthī ca bhārata yajñāśa ca dakṣiṇāśa caiva garahāḥ satòbhāśa ca sarvaśaḥ yajñavāhāśa ca ye mantrāḥ sarve tatra samāsate tathaivāpsarasò rājana gandharvāśa ca manòramāḥ nṛtyavāditragītaiśa ca hāsyaiśa ca vividhaira api ramayanti sama nṛpate devarājaṃ śatakratuma satutibhira maṅgalaiśa caiva satuvantaḥ karmabhisa tathā vikramaiśa ca mahātmānaṃ balavṛtraniṣūdanama barahma rājarṣayaḥ sarve sarve devarṣayasa tathā vimānaira vividhaira divyaira bharājamānaira ivāgnibhiḥ saragviṇò bhūṣitāśa cānye yānti cāyānti cāpare bṛhaspatiśa ca śukraśa ca tasyāma āyayatuḥ saha ete cānye ca bahavò yatātmānò yatavratāḥ vimānaiśa candrasaṃkāśaiḥ sòmavata pariyadarśanāḥ barahmaṇò vacanāda rājana bhṛguḥ saptarṣayasa tathā eṣā sabhā mayā rājana dṛṣṭā puṣkara mālinī śatakratòra mahārāja yāmyāṃ śṛṇu mamānagha [na] kathayiṣye sabhāṃ divyāṃ yudhiṣṭhira nibòdha tāma vaivasvatasya yāma arthe viśvakarmā cakāra ha taijasī sā sabhā rājana babhūva śatayòjanā vistārāyāma saṃpannā bhūyasī cāpi pāṇḍava arkaprakāśā bharājiṣṇuḥ sarvataḥ kāmacāriṇī naivātiśītā nātyuṣṇā manasaśa ca paraharṣiṇī na śòkò na jarā tasyāṃ kaṣutpipāse na cāpriyama na ca dainyaṃ kalamò vāpi paratikūlaṃ na cāpya uta sarve kāmāḥ sathitāsa tasyāṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ rasavaca ca parabhūtaṃ ca bhakṣyabhòjyama ariṃdama puṇyagandhāḥ sarajasa tatra nityapuṣpaphaladrumāḥ rasavanti ca tòyāni śītānya uṣṇāni caiva ha tasyāṃ rājarṣayaḥ puṇyāsa tathā barahmarṣayò 'malāḥ yamaṃ vaivasvataṃ tāta parahṛṣṭāḥ paryupāsate yayātira nahuṣaḥ pūrura māndhātā sòmakò nṛgaḥ tarasadasyuśa ca turayaḥ kṛtavīryaḥ śarutaśravāḥ aripraṇuta susiṃhaśa ca kṛtavegaḥ kṛtira nimiḥ paratardanaḥ śibira matsyaḥ pṛthva akṣò 'tha bṛhadrathaḥ aiḍò maruttaḥ kuśikaḥ sāṃkāśyaḥ sāṃkṛtira bhavaḥ caturaśvaḥ sadaśvòrmiḥ kārtavīryaśa ca pārthivaḥ bharatasa tathā surathaḥ sunīthò naiṣadhò nalaḥ divòdāsò 'tha sumanā ambarīṣò bhagīrathaḥ vayaśvaḥ sadaśvò vadhrya aśvaḥ pañca hastaḥ pṛthuśravāḥ ruṣadgura vṛṣasenaśa ca kaṣupaśa ca sumahābalaḥ ruṣada aśvò vasu manāḥ puru kutsò dhavajī rathī ārṣṭiṣeṇò dilīpaśa ca mahātmā cāpya uśīnaraḥ auśīnaraḥ puṇḍarīkaḥ śaryātiḥ śarabhaḥ śuciḥ aṅgò 'riṣṭaśa ca venaśa ca duḥṣantaḥ saṃjayò jayaḥ bhāṅgāsvariḥ sunīthaśa ca niṣadhò 'tha taviṣī rathaḥ karaṃdhamò bāhlikaśa ca sudyumnò balavāna madhuḥ kapòta ròmā tṛṇakaḥ sahadevārjunau tathā rāmò dāśarathiśa caiva lakṣmaṇò 'tha paratardanaḥ alarkaḥ kakṣasenaśa ca gayò gaurāśva eva ca jāmadagnyò 'tha rāmò 'tara nābhāga sagarau tathā bhūri dayumnò mahāśvaśa ca pṛthva aśvò janakasa tathā vainyò rājā vāri ṣeṇaḥ purujò janamejayaḥ barahmadattasa tarigartaśa ca rājòpari carasa tathā indra dayumnò bhīma jānura gayaḥ pṛṣṭhò nayò 'nagha padmò 'tha mucukundaśa ca bhūri dayumnaḥ parasenajita ariṣṭanemiḥ paradyumnaḥ pṛthaga aśvò 'jakasa tathā śataṃ matsyā nṛpatayaḥ śataṃ nīpāḥ śataṃ hayāḥ dhṛtarāṣṭrāśa caikaśatama aśītira janamejayāḥ śataṃ ca barahmadattānāma īriṇāṃ vairiṇāṃ śatama śaṃtanuśa caiva rājarṣiḥ pāṇḍuśa caiva pitā tava uśada gavaḥ śatarathò devarājò jayadrathaḥ vṛṣā darbhiśa ca rājarṣira dhāmnā saha samantriṇā athāpare sahasrāṇi ye gatāḥ śaśabindavaḥ iṣṭvāśvamedhaira bahubhira mahadbhira bhūridakṣiṇaiḥ ete rājarṣayaḥ puṇyāḥ kīrtimantò bahuśrutāḥ tasyāṃ sabhāyāṃ rājarṣe vaivasvatama upāsate agastyò 'tha mataṅgaśa ca kālò mṛtyusa tathaiva ca yajvānaśa caiva siddhāśa ca ye ca yògaśarīriṇaḥ agniṣva āttāśa ca pitaraḥ phenapāśa còṣmapāśa ca ye savadhāvantò barhi ṣadò mūrtimantasa tathāpare kālacakraṃ ca sākṣāca ca bhagavāna havyavāhanaḥ narā duṣkṛtakarmāṇò dakṣiṇāyana mṛtyavaḥ kālasya nayane yuktā yamasya puruṣāśa ca ye tasyāṃ śiṃśapa pālāśāsa tathā kāśakuśādayaḥ upāsate dharmarājaṃ mūrtimantò nirāmayāḥ ete cānye ca bahavaḥ pitṛrāja sabhā sadaḥ aśakyāḥ parisaṃkhyātuṃ nāmabhiḥ karmabhisa tathā asaṃbādhā hi sā pārtha ramyā kāmagamā sabhā dīrghakālaṃ tapasa taptvā nirmitā viśvakarmaṇā parabhāsantī javalantīva tejasā savena bhārata tāma ugratapasò yānti suvratāḥ satyavādinaḥ śāntāḥ saṃnyāsinaḥ siddhā pūtāḥ puṇyena karmaṇā sarve bhāsvaradehāśa ca sarve ca virajò'mabarāḥ citrāṅgadāśa citramālyāḥ sarve javalitakuṇḍalāḥ sukṛtaiḥ karmabhiḥ puṇyaiḥ paribarhaira vibhūṣitāḥ gandharvāśa ca mahātmānaḥ śataśaśa cāpsarògaṇāḥ vāditraṃ nṛttagītaṃ ca hāsyaṃ lāsyaṃ ca sarvaśaḥ puṇyāśa ca gandhāḥ śabdāśa ca tasyāṃ pārtha samantataḥ divyāni mālyāni ca tāma upatiṣṭhanti sarvaśaḥ śataṃ śatasahasrāṇi dharmiṇāṃ taṃ parajeśvarama upāsate mahātmānaṃ rūpayuktā manasvinaḥ īdṛśī sā sabhā rājana pitṛrājñò mahātmanaḥ varuṇasyāpi vakṣyāmi sabhāṃ puṣkara mālinīma [na] yudhiṣṭhira sabhā divyā varuṇasya sitaprabhā paramāṇena yathā yāmyā śubhaprākāratòraṇā antaḥ salilama āsthāya vihitā viśvakarmaṇā divyaratnamayaira vṛkṣaiḥ phalapuṣpapradaira yutā nīlapītāsita śayāmaiḥ sitaira lòhitakaira api avatānaisa tathā gulmaiḥ puṣpamañjari dhāribhiḥ tathā śakunayasa tasyāṃ nānārūpā mṛdu savarāḥ anirdeśyā vapuṣmantaḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ sā sabhā sukhasaṃsparśā na śītā na ca gharmadā veśmāsanavatī ramyā sitā varuṇapālitā yasyāma āste sa varuṇò vāruṇyā saha bhārata divyaratnāmbara dharò bhūṣaṇaira upaśòbhitaḥ saragviṇò bhūṣitāśa cāpi divyamālyānukarṣiṇaḥ ādityāsa tatra varuṇaṃ jaleśvarama upāsate vāsukisa takṣakaśa caiva nāgaśa cairāvatasa tathā kṛṣṇaśa ca lòhitaśa caiva padmaśa citraśa ca vīryavāna kambalāśvatarau nāgau dhṛtarāṣṭra balāhakau maṇimāna kuṇḍaladharaḥ karkòṭaka dhanaṃjayau parahlādò mūṣikādaśa ca tathaiva janamejayaḥ patākinò maṇḍalinaḥ phaṇavantaśa ca sarvaśaḥ ete cānye ca bahavaḥ sarpāsa tasyāṃ yudhiṣṭhira upāsate mahātmānaṃ varuṇaṃ vigataklamāḥ balira vairòcanò rājā narakaḥ pṛthivīṃ jayaḥ parahlādò vipra cittiśa ca kālakhañjāśa ca sarvaśaḥ suhanura durmukhaḥ śaṅkhaḥ sumanāḥ sumatiḥ savanaḥ ghaṭòdarò mahāpārśvaḥ karathanaḥ piṭharasa tathā viśvarūpaḥ surūpaśa ca virūpò 'tha mahāśirāḥ daśagrīvaśa ca bālī ca meghavāsā daśāvaraḥ kaiṭabhò viṭaṭūtaśa ca saṃhrādaśa cendra tāpanaḥ daityadānava saṃghāśa ca sarve rucirakuṇḍalāḥ saragviṇò maulinaḥ sarve tathā divyaparicchadāḥ sarve labdhavarāḥ śūrāḥ sarve vigatamṛtyavaḥ te tasyāṃ varuṇaṃ devaṃ dharmapāśasthitāḥ sadā upāsate mahātmānaṃ sarve sucaritavratāḥ tathā samudrāśa catvārò nadī bhāgīrathī ca yā kālindī vidiśā veṇṇā narmadā vegavāhinī vipāśā ca śatadruśa ca candra bhāgā sarasvatī irāvatī vitastā ca sindhura deva nadasa tathā gòdāvarī kṛṣṇa veṇṇā kāverī ca sarida varā etāśa cānyāśa ca saritasa tīrthāni ca sarāṃsi ca kūpāśa ca saprasravaṇā dehavantò yudhiṣṭhira palvalāni taḍāgāni dehavantya atha bhārata diśasa tathā mahī caiva tathā sarve mahīdharāḥ upāsate mahātmānaṃ sarve jalacarāsa tathā gītavāditravantaśa ca gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ satuvantò varuṇaṃ tasyāṃ sarva eva samāsate mahīdharā ratnavantò rasā yeṣu paratiṣṭhitāḥ sarve vigrahavantasa te tama īśvarama upāsate eṣā mayā saṃpatatā vāruṇī bharatarṣabha dṛṣṭapūrvā sabhā ramyā kuberasya sabhāṃ śṛṇu [na] sabhā vaiśravaṇī rājaña śatayòjanama āyatā vistīrṇā saptatiśa caiva yòjanāni sitaprabhā tapasā nirmitā rājana savayaṃ vaiśravaṇena sā śaśiprabhā khecarīṇāṃ kailāsaśikharòpamā guhyakaira uhyamānā sā khe viṣakteva dṛśyate divyā hemamayaira uccaiḥ pādapaira upaśòbhitā raśmivatī bhāsvarā ca divyagandhā manòramā sitābhraśikharākārā palavamāneva dṛśyate tasyāṃ vaiśravaṇò rājā vicitrābharaṇāmbaraḥ satrīsahasrāvṛtaḥ śarīmāna āste javalitakuṇḍalaḥ divākaranibhe puṇye divyāstaraṇa saṃvṛte divyapādòpadhāne ca niṣaṇṇaḥ paramāsane mandārāṇāma udārāṇāṃ vanāni surabhīṇi ca saugandhikānāṃ cādāya gandhāna gandhavahaḥ śuciḥ nalinyāśa cālakākhyāyāśa candanānāṃ vanasya ca manò hṛdayasaṃhlādī vāyusa tama upasevate tatra devāḥ sagandharvā gaṇaira apsarasāṃ vṛtāḥ divyatānena gītāni gānti divyāni bhārata miśrakeśī ca rambhā ca citrasenā śucismitā cārunetrā ghṛtācī ca menakā puñjikasthalā viśvācī saha janyā ca paramlòcā urvaśī irā vargā ca saurabheyī ca samīcī budbudā latā etāḥ sahasraśaśa cānyā nṛttagītaviśāradāḥ upatiṣṭhanti dhanadaṃ pāṇḍavāpsarasāṃ gaṇāḥ aniśaṃ divyavāditraira nṛttaira gītaiśa ca sā sabhā aśūnyā rucirā bhāti gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ kiṃnarā nāma gandharvā narā nāma tathāpare maṇibhadrò 'tha dhanadaḥ śavetabhadraśa ca guhyakaḥ kaśerakò gaṇḍakaṇḍuḥ paradyòtaśa ca mahābalaḥ kustumburuḥ piśācaśa ca gajakarṇò viśālakaḥ varāhakarṇaḥ sāndrauṣṭhaḥ phalabhakṣaḥ phalòdakaḥ aṅgacūḍaḥ śikhāvartò hemanetrò vibhīṣaṇaḥ puṣpānanaḥ piṅgalakaḥ śòṇitòdaḥ paravālakaḥ vṛkṣavāsya niketaśa ca cīravāsāśa ca bhārata ete cānye ca bahavò yakṣāḥ śatasahasraśaḥ sadā bhagavatī ca śarīsa tathaiva nalakūbaraḥ ahaṃ ca bahuśasa tasyāṃ bhavantya anye ca madvidhāḥ ācāryāśa cābhavaṃsa tatra tathā devarṣayò 'pare bhagavāna bhūtasaṃghaiśa ca vṛtaḥ śatasahasraśaḥ umāpatiḥ paśupatiḥ śūladhṛga bhaga netrahā taryambakò rājaśārdūla devī ca vigataklamā vāmanaira vikaṭaiḥ kubjaiḥ kaṣatajākṣaira manòjavaiḥ māṃsamedò vasāhāraira ugraśravaṇa darśanaiḥ nānāpraharaṇaira ghòraira vātaira iva mahājavaiḥ vṛtaḥ sakhāyama anvāste sadaiva dhanadaṃ nṛpa sā sabhā tādṛśī rājana mayā dṛṣṭāntarikṣagā pitāmaha sabhāṃ rājana kathayiṣye gataklamāma [na] purā devayuge rājanna ādityò bhagavāna divaḥ āgacchana mānuṣaṃ lòkaṃ didṛkṣura vigataklamaḥ carana mānuṣarūpeṇa sabhāṃ dṛṣṭvā savayaṃ bhuvaḥ sabhāma akathayana mahyaṃ barāhmīṃ tattvena pāṇḍava aprameyaprabhāṃ divyāṃ mānasīṃ bharatarṣabha anirdeśyāṃ parabhāvena sarvabhūtamanòramāma śarutvā guṇāna ahaṃ tasyāḥ sabhāyāḥ pāṇḍunandana darśanepsusa tathā rājanna ādityama ahama abruvama bhagavana daraṣṭuma icchāmi pitāmaha sabhāma ahama yena sā tapasā śakyā karmaṇā vāpi gòpate auṣadhaira vā tathāyuktaira uta vā māyayā yayā tana mamācakṣva bhagavana paśyeyaṃ tāṃ sabhāṃ kathama tataḥ sa bhagavāna sūryò māma upādāya vīryavāna agacchata tāṃ sabhāṃ barāhmīṃ vipāpāṃ vigataklamāma evaṃrūpeti sā śakyā na nirdeṣṭuṃ janādhipa kaṣaṇena hi bibhartya anyada anirdeśyaṃ vapusa tathā na veda parimānaṃ vā saṃsthānaṃ vāpi bhārata na ca rūpaṃ mayā tādṛga dṛṣṭapūrvaṃ kadā cana susukhā sā sabhā rājana na śītā na ca gharmadā na kaṣutpipāse na galāniṃ parāpya tāṃ parāpnuvantya uta nānārūpaira iva kṛtā suvicitraiḥ subhāsvaraiḥ satambhaira na ca dhṛtā sā tu śāśvatī na ca sā kaṣarā ati candraṃ ca sūryaṃ ca śikhinaṃ ca savayaṃprabhā dīpyate nākapṛṣṭhasthā bhāsayantīva bhāskarama tasyāṃ sa bhagavāna āste vidadhada deva māyayā savayama ekò 'niśaṃ rāja~la lòkā~la lòkapitā mahaḥ upatiṣṭhanti cāpya enaṃ parajānāṃ patayaḥ parabhuma dakṣaḥ paracetāḥ pulahò marīciḥ kaśyapasa tathā bhṛgura atrira vasiṣṭhaśa ca gautamaśa ca tathāṅgirāḥ manò 'natarikṣaṃ vidyāśa ca vāyusa tejò jalaṃ mahī śabdaḥ saparśasa tathārūpaṃ rasò gandhaśa ca bhārata parakṛtiśa ca vikāraśa ca yaca cānyata kāraṇaṃ bhuvaḥ candramāḥ saha nakṣatraira ādityaśa ca gabhastimāna vāyavaḥ karatavaśa caiva saṃkalpaḥ parāṇa eva ca ete cānye ca bahavaḥ savayambhuvama upasthitāḥ arthò dharmaśa ca kāmaśa ca harṣò daveṣasa tapò damaḥ āyānti tasyāṃ sahitā gandharvāpsarasasa tathā viṃśatiḥ sapta caivānye lòkapālāśa ca sarvaśaḥ śukrò bṛhaspatiśa caiva budhò 'ṅagāraka eva ca śanaiścaraśa ca rāhuśa ca garahāḥ sarve tathaiva ca mantrò rathaṃtaraśa caiva harimāna vasumāna api ādityāḥ sādhirājānò nānā davaṃdvaira udāhṛtāḥ marutò viśvakarmā ca vasavaśa caiva bhārata tathā pitṛgaṇāḥ sarve sarvāṇi ca havīṃsya atha ṛga vedaḥ sāmavedaśa ca yajurvedaśa ca pāṇḍava atharvavedaśa ca tathā parvāṇi ca viśāṃ pate itihāsòpavedāśa ca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ garahā yajñāśa ca sòmaśa ca daivatāni ca sarvaśaḥ sāvitrī durga taraṇī vāṇī sapta vidhā tathā medhā dhṛtiḥ śarutiśa caiva parajñā buddhira yaśò kaṣamā sāmāni satutiśastrāṇi gāthāśa ca vividhāsa tathā bhāṣyāṇi tarka yuktāni dehavanti viśāṃ pate kaṣaṇā lavā muhūrtāśa ca divārātrisa tathaiva ca ardhamāsāśa ca māsāśa ca ṛtavaḥ ṣaṭa ca bhārata saṃvatsarāḥ pañca yugama ahòrātrāśa caturvidhā kālacakraṃ ca yada divyaṃ nityama akṣayama avyayama aditira ditira danuśa caiva surasā vinatā irā kālakā surabhira devī saramā cātha gautamī ādityā vasavò rudrā marutaśa cāśvināva api viśve devāśa ca sādhyāśa ca pitaraśa ca manòjavāḥ rākṣasāśa ca piśācāśa ca dānavā guhyakāsa tathā suparṇanāgapaśavaḥ pitāmahama upāsate devò nārāyaṇasa tasyāṃ tathā devarṣayaśa ca ye ṛṣayò vālakhilyāśa ca yònijāyònijāsa tathā yaca ca kiṃ cita tarilòke 'samina dṛśyate sathāṇujaṅgamama sarvaṃ tasyāṃ mayā dṛṣṭaṃ tada viddhi manujādhipa aṣṭāśīti sahasrāṇi yatīnāma ūrdhvaretasāma parajāvatāṃ ca pañcāśada ṛṣīṇāma api pāṇḍava te sama tatra yathākāmaṃ dṛṣṭvā sarve divaukasaḥ paraṇamya śirasā tasmai paratiyānti yathāgatama atithīna āgatāna devāna daityāna nāgāna munīṃsa tathā yakṣāna suparṇāna kāleyāna gandharvāpsarasasa tathā mahābhāgāna amitadhīra barahmā lòkapitā mahaḥ dayāvāna sarvabhūteṣu yathārhaṃ paratipadyate paratigṛhya ca viśvātmā savayambhūra amitaprabhaḥ sāntvamānārtha saṃbhògaira yunakti manujādhipa tathā taira upayātaiśa ca paratiyātaiśa ca bhārata ākulā sā sabhā tāta bhavati sama sukhapradā sarvatejòmayī divyā barahmarṣigaṇasevitā barāhmyā śariyā dīpyamānā śuśubhe vigataklamā sā sabhā tādṛṣī dṛṣṭā sarvalòkeṣu durlabhā sabheyaṃ rājaśārdūla manuṣyeṣu yathā tava etā mayā dṛṣṭapūrvāḥ sabhā deveṣu pāṇḍava taveyaṃ mānuṣe lòke sarvaśreṣṭhatamā sabhā [ya] parāyaśò rājalòkasa te kathitò vadatāṃ vara vaivasvatasabhāyāṃ tu yathā vadasi vai parabhò varuṇasya sabhāyāṃ tu nāgāsa te kathitā vibhò daityendrāśa caiva bhūyiṣṭhāḥ saritaḥ sāgarāsa tathā tathā dhanapatera yakṣā guhyakā rākṣasāsa tathā gandharvāpsarasaśa caiva bhagavāṃśa ca vṛṣadhvajaḥ pitāmaha sabhāyāṃ tu kathitāsa te maharṣayaḥ sarvadeva nikāyāśa ca sarvaśāstrāṇi caiva hi śatakratusabhāyāṃ tu devāḥ saṃkīrtitā mune uddeśataśa ca gandharvā vividhāśa ca maharṣayaḥ eka eva tu rājarṣira hariśa candrò mahāmune kathitasa te sabhā nityò devendrasya mahātmanaḥ kiṃ karma tenācaritaṃ tapò vā niyatavratama yenāsau saha śakreṇa sapardhate sama mahāyaśāḥ pitṛlòkagataśa cāpi tavayā vipra pitā mama dṛṣṭaḥ pāṇḍura mahābhāgaḥ kathaṃ cāsi samāgataḥ kima uktavāṃśa ca bhagavanna etada icchāmi vedituma tavattaḥ śaròtuma ahaṃ sarvaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me [na] yana māṃ pṛcchasi rājendra hariśa candraṃ parati parabhò tata te 'haṃ saṃpravakṣyāmi māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ sa rājā balavāna āsīta samrāṭa sarvamahīkṣitāma tasya sarve mahīpālāḥ śāsanāvanatāḥ sathitāḥ tenaikaṃ rathama āsthāya jaitraṃ hemavibhūṣitama śastrapratāpena jitā davīpāḥ sapta nareśvara sa vijitya mahīṃ sarvāṃ sa śailavanakānanāma ājahāra mahārāja rājasūyaṃ mahākratuma tasya sarve mahīpālā dhanānya ājahrura ājñayā davijānāṃ pariveṣṭārasa tasmina yajñe ca te 'bhavana parādāca ca daraviṇaṃ parītyā yājakānāṃ nareśvaraḥ yathòktaṃ tatra taisa tasmiṃsa tataḥ pañca guṇādhikama atarpayaca ca vividhaira vasubhira barāhmaṇāṃsa tathā parāsarpa kāle saṃprāpte nānādigbhyaḥ samāgatāna bhakṣyaira bhòjyaiśa ca vividhaira yathā kāmapuraskṛtaiḥ ratnaughatarpitaisa tuṣṭaira davijaiśa ca samudāhṛtama tejasvī ca yaśasvī ca nṛpebhyò 'bhayadhikò 'bhavata etasmāta kāraṇāta pārtha hariśa candrò virājate tebhyò rājasahasrebhyasa tada viddhi bharatarṣabha samāpya ca hariśa candrò mahāyajñaṃ paratāpavāna abhiṣiktaḥ sa śuśubhe sāmrājyena narādhipa ye cānye 'pi mahīpālā rājasūyaṃ mahākratuma yajante te mahendreṇa mòdante saha bhārata ye cāpi nidhanaṃ parāptāḥ saṃgrāmeṣva apalāyinaḥ te tata sadò samāsādya mòdante bharatarṣabha tapasā ye ca tīvreṇa tayajantīha kalevarama te 'pi tata sathānama āsādya śarīmantò bhānti nityaśaḥ pitā ca tava āha kaunteya pāṇḍuḥ kauravanandanaḥ hariśa candre śariyaṃ dṛṣṭvā nṛpatau jātavismayaḥ samarthò 'si mahīṃ jetuṃ bharātarasa te vaśe sathitāḥ rājasūyaṃ karatuśreṣṭhama āharasveti bhārata tasya tavaṃ puruṣavyāghra saṃkalpaṃ kuru pāṇḍava gantārasa te mahendrasya pūrvaiḥ saha salòkatāma bahuvighnaśa ca nṛpate karatura eṣa samṛtò mahāna chidrāṇya atra hi vāñchanti yajñaghnā barahmarākṣasāḥ yuddhaṃ ca pṛṣṭhagamanaṃ pṛthivī kaṣayakārakama kiṃ cida eva nimittaṃ ca bhavatya atra kaṣayāvahama etata saṃcintya rājendra yata kaṣamaṃ tata samācara apramattòtthitò nityaṃ cāturvarṇyasya rakṣaṇe bhava edhasva mòdasva dānaisa tarpaya ca davijāna etata te vistareṇòktaṃ yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi āpṛcche tavāṃ gamiṣyāmi dāśārha nagarīṃ parati [va] evama ākhyāya pārthebhyò nāradò janamejaya jagāma taira vṛtò rājanna ṛṣibhira yaiḥ samāgataḥ gate tu nārade pārthò bharātṛbhiḥ saha kaurava rājasūyaṃ karatuśreṣṭhaṃ cintayāma āsa bhārata [va] ṛṣesa tada vacanaṃ śarutvā niśaśvāsa yudhiṣṭhiraḥ cintayana rājasūyāptiṃ na lebhe śarma bhārata rājarṣīṇāṃ hi taṃ śarutvā mahimānaṃ mahātmanāma yajvanāṃ karmabhiḥ puṇyaira lòkaprāptiṃ samīkṣya ca hariśa candraṃ ca rājarṣiṃ ròcamānaṃ viśeṣataḥ yajvānaṃ yajñama āhartuṃ rājasūyama iyeṣa saḥ yudhiṣṭhirasa tataḥ sarvāna arcayitvā sabhā sadaḥ paratyarcitaśa ca taiḥ sarvaira yajñāyaiva manò dadhe sa rājasūyaṃ rājendra kurūṇāma ṛṣabhaḥ karatuma āhartuṃ paravaṇaṃ cakre manò saṃcintya sò 'sakṛta bhūyò cādbhutavīryaujā dharmama evānupālayana kiṃ hitaṃ sarvalòkānāṃ bhaveda iti manò dadhe anugṛhṇana parajāḥ sarvāḥ sarvadharmavidāṃ varaḥ aviśeṣeṇa sarveṣāṃ hitaṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ evaṃgate tatasa tasmina pitarīvāśvasaña janāḥ na tasya vidyate daveṣṭā tatò 'sayājāta śatrutā sa mantriṇaḥ samānāyya bharātṝṃśa ca vadatāṃ varaḥ rājasūyaṃ parati tadā punaḥ punara apṛcchata te pṛcchyamānāḥ sahitā vacò 'rathyaṃ mantriṇasa tadā yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ yiyakṣuma idama abruvana yenābhiṣiktò nṛpatira vāruṇaṃ guṇama ṛcchati tena rājāpi sana kṛtsnaṃ samrāḍa guṇama abhīpsati tasya samrāḍa guṇārhasya bhavataḥ kurunandana rājasūyasya samayaṃ manyante suhṛdasa tava tasya yajñasya samayaḥ savādhīnaḥ kaṣatrasaṃpadā sāmnā ṣaḍa agnayò yasmiṃśa cīyante saṃśitavrataiḥ darvī hòmāna upādāya sarvāna yaḥ parāpnute karatūna abhiṣekaṃ ca yajñānte sarvajita tena còcyate samarthò 'si mahābāhò sarve te vaśagā vayama avicārya mahārāja rājasūye manò kuru itya evaṃ suhṛdaḥ sarve pṛthaka ca saha cābruvana sa dharmyaṃ pāṇḍavasa teṣāṃ vacò śarutvā viśāṃ pate dhṛṣṭama iṣṭaṃ variṣṭhaṃ ca jagrāha manasārihā śarutvā suhṛda vacasa taca ca jānaṃśa cāpya ātmanaḥ kaṣamama punaḥ punara manò dadhre rājasūyāya bhārata sa bharātṛbhiḥ punara dhīmāna ṛtvigbhiśa ca mahātmabhiḥ dhaumya davaipāyanādyaiśa ca mantrayāma āsa mantribhiḥ [ya] iyaṃ yā rājasūyasya samrāḍa arhasya sukratòḥ śaraddadhānasya vadataḥ sapṛhā me sā kathaṃ bhaveta [va] evama uktāsa tu te tena rājñā rājīvalòcana idama ūcura vacò kāle dharmātmānaṃ yudhiṣṭhirama arhasa tavama asi dharmajña rājasūyaṃ mahākratuma athaivama ukte nṛpatāva ṛtvigbhira ṛṣibhisa tathā mantriṇò bharātaraśa cāsya tada vacò paratyapūjayana sa tu rājā mahāprājñaḥ punara evātmanātmavāna bhūyò vimamṛśe pārthò lòkānāṃ hitakāmyayā sāmarthya yògaṃ saṃprekṣya deśakālau vayayāgamau vimṛśya samyaka ca dhiyā kurvana parājñò na sīdati na hi yajñasamārambhaḥ kevalātma vipattaye bhavatīti samājñāya yatnataḥ kāryama udvahana sa niścayārthaṃ kāryasya kṛṣṇama eva janārdanama sarvalòkāta paraṃ matvā jagāma manasā harima aprameyaṃ mahābāhuṃ kāmāja jātama ajaṃ nṛṣu pāṇḍavasa tarkayāma āsa karmabhira deva saṃmitaiḥ nāsya kiṃ cida avijñātaṃ nāsya kiṃ cida akarmajama na sa kiṃ cina na viṣaheda iti kṛṣṇama amanyata sa tu tāṃ naiṣṭhikīṃ buddhiṃ kṛtvā pārthò yudhiṣṭhiraḥ guruvada bhūtagurave parāhiṇòda dūtama añjasā śīghragena rathenāśu sa dūtaḥ parāpya yādavāna davārakāvāsinaṃ kṛṣṇaṃ davāravatyāṃ samāsadata darśanākāṅkṣiṇaṃ pārthaṃ darśanākāṃkṣayācyutaḥ indrasenena sahita indraprasthaṃ yayau tadā vayatītya vividhāna deśāṃsa tavarāvāna kaṣipravāhanaḥ indraprasthagataṃ pārthama abhyagacchaja janārdanaḥ sa gṛhe bharātṛvada bharātrā dharmarājena pūjitaḥ bhīmena ca tatò 'paśyata savasāraṃ parītimāna pituḥ parītaḥ pariyeṇa suhṛdā reme sa sahitasa tadā arjunena yamābhyāṃ ca guruvata paryupasthitaḥ taṃ viśrāntaṃ śubhe deśe kaṣaṇinaṃ kalyama acyutama dharmarājaḥ samāgamya jañāpayata savaṃ parayòjanama [ya] parārthitò rājasūyò me na cāsau kevalepsayā parāpyate yena tata te ha viditaṃ kṛṣṇa sarvaśaḥ yasmina sarvaṃ saṃbhavati yaśa ca sarvatra pūjyate yaśa ca sarveśvarò rājā rājasūyaṃ sa vindati taṃ rājasūyaṃ suhṛdaḥ kāryama āhuḥ sametya me tatra me niścitatamaṃ tava kṛṣṇagirā bhaveta kecida dhi sauhṛdāda eva dòṣaṃ na paricakṣate arthahetòsa tathaivānye pariyama eva vadantya uta pariyama eva parīpsante ke cida ātmaṇi yada dhitama evaṃ parāyāśa ca dṛśyante janavādāḥ parayòjane tavaṃ tu hetūna atītyaitāna kāmakròdhau vayatītya ca paramaṃ naḥ kaṣamaṃ lòke yathāvada vaktuma arhasi [ka] sarvaira guṇaira mahārāja rājasūyaṃ tavama arhasi jānatasa tava eva te sarvaṃ kiṃ cida vakṣyāmi bhārata jāmadagnyena rāmeṇa kaṣatraṃ yada avaśeṣitama tasmāda avarajaṃ lòke yada idaṃ kaṣatrasaṃjñitama kṛtò 'yaṃ kulasaṃkalpaḥ kaṣatriyaira vasudhādhipa nideśavāgbhisa tata te ha viditaṃ bharatarṣabha ailasyekṣvāku vaṃśasya parakṛtiṃ paricakṣate rājānaḥ śareṇi baddhāśa ca tatò 'naye kaṣatriyā bhuvi aila vaṃśyāsa tu ye rājaṃsa tathaivekṣvākavò nṛpāḥ tāni caikaśataṃ viddhi kulāni bharatarṣabha yayātesa tava eva bhòjānāṃ vistarò 'tiguṇò mahāna bhajate ca mahārāja vistaraḥ sa caturdaśama teṣāṃ tathaiva tāṃ lakṣmīṃ sarvakṣatrama upāsate sò 'vanīṃ madhyamāṃ bhuktvā mithò bhedeṣva amanyata caturyusa tava aparò rājā yasminna ekaśatò 'bhavata sa sāmrājyaṃ jarāsaṃdhaḥ parāptò bhavati yònitaḥ taṃ sa rājā mahāprājña saṃśritya kila sarvaśaḥ rājana senāpatira jātaḥ śiśupālaḥ paratāpavāna tama eva ca mahārāja śiṣyavata samupasthitaḥ vakraḥ karūṣādhipatira māyā yòdhī mahābalaḥ aparau ca mahāvīryau mahātmānau samāśritau jarāsaṃdhaṃ mahāvīryaṃ tau haṃsaḍibhakāva ubhau dantavakraḥ karūṣaśa ca kalabhò meghavāhanaḥ mūrdhnā divyaṃ maṇiṃ bibhrada yaṃ taṃ bhūtamaṇiṃ viduḥ muraṃ ca narakaṃ caiva śāsti yò yavanādhipau aparyanta balò rājā paratīcyāṃ varuṇò yathā bhagadattò mahārāja vṛddhasa tava pituḥ sakhā sa vācā paraṇatasa tasya karmaṇā caiva bhārata sanehabaddhasa tu pitṛvana manasā bhaktimāṃsa tavayi paratīcyāṃ dakṣiṇaṃ cāntaṃ pṛthivyāḥ pāti yò nṛpaḥ mātulò bhavataḥ śūraḥ purujita kuntivardhanaḥ sa te saṃnatimāna ekaḥ sanehataḥ śatrutāpanaḥ jarāsaṃdhaṃ gatasa tava evaṃ purā yò na mayā hataḥ puruṣòttama vijñātò yò 'sau cediṣu durmatiḥ ātmānaṃ paratijānāti lòke 'samina puruṣòttamama ādatte satataṃ mòhāda yaḥ sa cihnaṃ ca māmakama vaṅga puṇḍra kirāteṣu rājā balasamanvitaḥ pauṇḍrakò vāsudeveti yò 'sau lòkeṣu viśrutaḥ caturyuḥ sa mahārāja bhòja indra sakhò balī vidyā balāda yò vayajayata pāṇḍya karathaka kaiśikāna bharātā yasyāhṛtiḥ śūrò jāmadagnya samò yudhi sa bhaktò māgadhaṃ rājā bhīṣmakaḥ paravīrahā pariyāṇya ācarataḥ parahvāna sadā saṃbandhinaḥ sataḥ bhajatò na bhajatya asmāna apriyeṣu vayavasthitaḥ na kulaṃ na balaṃ rājanna abhijānaṃsa tathātmanaḥ paśyamānò yaśò dīptaṃ jarāsaṃdhama upāśritaḥ udīcyabhòjāśa ca tathā kulānya aṣṭā daśābhibhò jarāsaṃdha bhayāda eva paratīcīṃ diśama āśritāḥ śūrasenā bhadra kārā bòdhāḥ śālvāḥ pataca carāḥ sustharāśa ca sukuṭṭāśa ca kuṇindāḥ kuntibhiḥ saha śālveyānāṃ ca rājānaḥ sòdaryānucaraiḥ saha dakṣiṇā ye ca pāñcālāḥ pūrvāḥ kuntiṣu kòśalāḥ tathòttarāṃ diśaṃ cāpi parityajya bhayārditāḥ matsyāḥ saṃnyastapādāśa ca dakṣiṇāṃ diśama āśritāḥ tathaiva sarvapāñcālā jarāsaṃdha bhayārditāḥ savarāṣṭraṃ saṃparityajya vidrutāḥ sarvatòdiśama kasya cita tava atha kālasya kaṃsò nirmathya bāndhavāna bārhadratha sute devyāva upāgacchada vṛthā matiḥ astiḥ parāptiśa ca nāmnā te sahadevānuje 'bale balena tena sa jañātīna abhibhūya vṛthā matiḥ śaraiṣṭhyaṃ parāptaḥ sa tasyāsīda atīvāpanayò mahāna bhòjarājanya vṛddhaisa tu pīḍyamānaira durātmanā jañātitrāṇama abhīpsadbhira asmata saṃbhāvanā kṛtā dattvākrūrāya sutanuṃ tāma āhuka sutāṃ tadā saṃkarṣaṇa davitīyena jañātikāryaṃ mayā kṛtama hatau kaṃsa sunāmānau mayā rāmeṇa cāpya uta bhaye tu samupakrānte jarāsaṃdhe samudyate mantrò 'yaṃ mantritò rājana kulaira aṣṭā daśāvaraiḥ anāramantò nighnantò mahāstraiḥ śataghātibhiḥ na hanyāma vayaṃ tasya taribhira varṣaśataira balama tasya haya amarasaṃkāśau baleṇa balināṃ varau nāmabhyāṃ haṃsaḍibhakāva itya āstāṃ yòdhasattamau tāva ubhau sahitau vīrau jarāsaṃdhaśa ca vīryavāna tarayasa tarayāṇāṃ lòkānāṃ paryāptā iti me matiḥ na hi kevalama asmākaṃ yāvantò 'naye ca pārthivāḥ tathaiva teṣāma āsīca ca buddhira buddhimatāṃ vara atha haṃsa iti khayātaḥ kaśa cida āsīna mahāna nṛpaḥ sa cānyaiḥ sahitò rājana saṃgrāme 'ṣaṭā daśāvaraiḥ hatò haṃsa iti paròktama atha kenāpi bhārata taca charutvā ḍibhakò rājana yamunāmbhasya amajjata vinā haṃsena lòke 'samina nāhaṃ jīvituma utsahe itya etāṃ matima āsthāya ḍibhakò nidhanaṃ gataḥ tathā tu ḍibhakaṃ śarutvā haṃsaḥ parapuraṃjayaḥ parapede yamunāma eva sò 'pi tasyāṃ nayamajjata tau sa rājā jarāsaṃdhaḥ śarutvāpsu nidhanaṃ gatau savapuraṃ śūrasenānāṃ parayayau bharatarṣabha tatò vayama amitraghna tasmina paratigate nṛpe punara ānanditāḥ sarve mathurāyāṃ vasāmahe yadā tava abhyetya pitaraṃ sā vai rājīvalòcanā kaṃsa bhāryā jarāsaṃdhaṃ duhitā māgadhaṃ nṛpama còdayatya eva rājendra pativyasanaduḥkhitā patighnaṃ me jahītya evaṃ punaḥ punara arina dama tatò vayaṃ mahārāja taṃ mantraṃ pūrvamantritama saṃsmarantò vimanasò vayapayātā narādhipa pṛthaktvena darutā rājana saṃkṣipya mahatīṃ śariyama parapatāmò bhayāta tasya sadhana jañātibāndhavāḥ iti saṃcintya sarve sama paratīcīṃ diśama āśritāḥ kuśa sathalīṃ purīṃ ramyāṃ raivatenòpaśòbhitāma punara niveśanaṃ tasyāṃ kṛtavantò vayaṃ nṛpa tathaiva durga saṃskāraṃ devaira api durāsadama satriyò 'pi yasyāṃ yudhyeyuḥ kiṃ punara vṛṣṇipuṃgavāḥ tasyāṃ vayama amitraghna nivasāmò 'kutòbhayāḥ ālòkya girimukhyaṃ taṃ mādhavī tīrthama eva ca mādhavāḥ kuruśārdūla parāṃ mudama avāpnuvana evaṃ vayaṃ jarāsaṃdhāda āditaḥ kṛtakilbiṣāḥ sāmarthyavantaḥ saṃbandhāda bhavantaṃ samupāśritāḥ tariyòjanāyataṃ sadma tariskandhaṃ yòjanāda adhi yòjanānte śatadvāraṃ vikramakramatòraṇama aṣṭā daśāvaraira naddhaṃ kaṣatriyaira yuddhadurmadaiḥ aṣṭā daśasahasrāṇi varatānāṃ santi naḥ kule āhukasya śataṃ putrā ekaikasa tariśatāvaraḥ cāru deṣṇaḥ saha bharātrā cakradevò 'tha sātyakiḥ ahaṃ ca rauhiṇeyaśa ca sāmbaḥ śauri samò yudhi evama ete rathā sapta rājanna anyāna nibòdha me kṛtavarmā anādhṛṣṭiḥ samīkaḥ samitiṃjayaḥ kahvaḥ śaṅkura nidāntaśa ca saptaivaite mahārathāḥ putrau cāndhakabhòjasya vṛddhò rājā ca te daśa lòkasaṃhananā vīrā vīryavantò mahābalāḥ samarantò madhyamaṃ deśaṃ vṛṣṇimadhye gatavyathāḥ sa tavaṃ samrāḍa guṇaira yuktaḥ sadā bharatasattama kaṣatre samrājama ātmānaṃ kartuma arhasi bhārata na tu śakyaṃ jarāsaṃdhe jīvamāne mahābale rājasūyasa tavayā parāptuma eṣā rājana matira mama tena ruddhā hi rājānaḥ sarve jitvā girivraje kandarāyāṃ girīndrasya siṃheneva mahādvipāḥ sò 'pi rājā jarāsaṃdhò yiyakṣura vasudhādhipaiḥ ārādhya hi mahādevaṃ nirjitāsa tena pārthivāḥ sa hi nirjitya nirjitya pārthivāna pṛtanā gatāna purama ānīya baddhvā ca cakāra puruṣavrajama vayaṃ caiva mahārāja jarāsaṃdha bhayāta tadā mathurāṃ saṃparityajya gatā davāravatīṃ purīma yadi tava enaṃ mahārāja yajñaṃ parāptuma ihecchasi yatasva teṣāṃ mòkṣāya jarāsaṃdha vadhāya ca samārambhò hi śakyò 'yaṃ nānyathā kurunandana rājasūyasya kārtsnyena katruṃ matimatāṃ vara itya eṣā me matī rājana yathā vā manyase 'nagha evaṃgate mamācakṣva savayaṃ niścitya hetubhiḥ [ya] uktaṃ tavayā buddhimatā yana nānyò vaktuma arhati saṃśayānāṃ hi nirmòktā tavana nānyò vidyate bhuvi gṛhe gṛhe hi rājānaḥ savasya savasya pariyaṃ karāḥ na ca sāmrājyama āptāsa te samrāṭa śabdò hi kṛtsnabhāka kathaṃ parānubhāvajñaḥ savaṃ paraśaṃsituma arhati pareṇa samavetasa tu yaḥ paraśastaḥ sa pūjyate viśālā bahulā bhūmira bahuratnasamācitā dūraṃ gatvā vijānāti śareyò vṛṣṇikulòdvaha śamama eva paraṃ manye na tu mòkṣāda bhaveca chamaḥ ārambhe pārameṣṭhyaṃ tu na parāpyama iti me matiḥ evama evābhijānanti kule jātā manasvinaḥ kaśa cita kadā cida eteṣāṃ bhaveca chareyò janārdana [bha] anārambha parò rājā valmīka iva sīdati durbalaśa cānupāyena balinaṃ yò 'dhitiṣṭhati atandritasa tu parāyena durbalò balinaṃ ripuma jayeta samyaṅa nayò rājana nītyārthāna ātmanò hitāna kṛṣṇe nayò mayi balaṃ jayaḥ pārthe dhanaṃjaye māgadhaṃ sādhayiṣyāmò vayaṃ taraya ivāgnayaḥ [ka] ādatte 'rathaparò bālò nānubandhama avekṣate tasmāda ariṃ na mṛṣyanti bālama arthaparāyaṇama hitvā karāna yauvanāśvaḥ pālanāca ca bhagīrathaḥ kārtavīryasa tapòyògāda balāta tu bharatò vibhuḥ ṛddhyā maruttasa tāna pañca samrāja iti śuśrumaḥ nigrāhya lakṣaṇaṃ parāptò dharmārthanaya lakṣaṇaiḥ bārhadrathò jarāsaṃdhasa tada viddhi bharatarṣabha na cainama anurudhyante kulānya ekaśataṃ nṛpāḥ tasmāda etada balāda eva sāmrājyaṃ kurute 'daya saḥ ratnabhājò hi rājānò jarāsaṃdhama upāsate na ca tuṣyati tenāpi bālyāda anayama āsthitaḥ mūrdhābhiṣiktaṃ nṛpatiṃ paradhānapuruṣaṃ balāta ādatte na ca nò dṛṣṭò 'bhāgaḥ puruṣataḥ kava cita evaṃ sarvāna vaśe cakre jarāsaṃdhaḥ śatāvarāna taṃ durbalatarò rājā kathaṃ pārtha upaiṣyati paròkṣitānāṃ paramṛṣṭānāṃ rājñāṃ paśupatera gṛhe paśūnāma iva kā parītira jīvite bharatarṣabha kaṣatriyaḥ śastramaraṇò yadā bhavati satkṛtaḥ nanu sama māgadhaṃ sarve paratibādhema yada vayama ṣaḍa aśītiḥ samānītāḥ śeṣā rājaṃśa caturdaśa jarāsaṃdhena rājānasa tataḥ karūraṃ parapatsyate parāpnuyāta sa yaśò dīptaṃ tatra yò vighnama ācareta jayeda yaśa ca jarāsaṃdhaṃ sa samrāṇa niyataṃ bhaveta [ya] samrāḍa guṇama abhīpsana vai yuṣmāna savārthaparāyaṇaḥ kathaṃ parahiṇuyāṃ bhīmaṃ balāta kevalasāhasāta bhīmārjunāva ubhau netre manò manye janārdanama manaśa cakṣura vihīnasya kīdṛśaṃ jīvitaṃ bhaveta jarāsaṃdha balaṃ parāpya duṣpāraṃ bhīmavikramama śaramò hi vaḥ parājayyāta kima u tatra viceṣṭitama asminna arthāntare yuktama anarthaḥ paratipadyate yathāhaṃ vimṛśāmya ekasa tata tāvaca charūyatāṃ mama saṃnyāsaṃ ròcaye sādhukāryasyāsya janārdana paratihanti manò me 'daya rājasūyò durāsadaḥ [va] pārthaḥ parāpya dhanuḥśreṣṭhama akṣayyau ca maheṣudhī rathaṃ dhavajaṃ sabhāṃ caiva yudhiṣṭhirama abhāṣata dhanura astraṃ śarā vīryaṃ pakṣò bhūmira yaśòbalama parāptama etana mayā rājana duṣprāpaṃ yada abhīpsitama kule janma paraśaṃsanti vaidyāḥ sādhu suniṣṭhitāḥ balena sadṛśaṃ nāsti vīryaṃ tu mama ròcate kṛtavīryakule jātò nirvīryaḥ kiṃ kariṣyati kaṣatriyaḥ sarvaśò rājana yasya vṛttiḥ parājaye sarvaira api guṇaira hīnò vīryavāna hi tareda ripūna sarvaira api guṇaira yuktò nirvīryaḥ kiṃ kariṣyati daravyabhūtā guṇāḥ sarve tiṣṭhanti hi parākrame jayasya hetuḥ siddhira hi karma daivaṃ ca saṃśritama saṃyuktò hi balaiḥ kaśa cita paramādāna nòpayujyate tena davāreṇa śatrubhyaḥ kaṣīyate sabalò ripuḥ dainyaṃ yathābalavati tathā mòhò balānvite tāva ubhau nāśakau hetū rājñā tayājyau jayārthinā jarāsaṃdha vināśaṃ ca rājñāṃ ca parimòkṣaṇama yadi kuryāma yajñārthaṃ kiṃ tataḥ paramaṃ bhaveta anārambhe tu niyatò bhaveda aguṇa niścayaḥ guṇāna niḥsaṃśayāda rājana nairguṇyaṃ manyase kathama kāṣāyaṃ sulabhaṃ paścāna munīnāṃ śamama icchatāma sāmrājyaṃ tu tavecchantò vayaṃ yòtsyāmahe paraiḥ [vā] jātasya bhārate vaṃśe tathā kuntyāḥ sutasya ca yā vai yuktā matiḥ seyama arjunena paradarśitā na mṛtyòḥ samayaṃ vidma rātrau vā yadi vā divā na cāpi kaṃ cida amarama ayuddhenāpi śuśrumaḥ etāvada eva puruṣaiḥ kāryaṃ hṛdayatòṣaṇama nayena vidhidṛṣṭena yada upakramate parāna sunayasyānapāyasya saṃyuge paramaḥ karamaḥ saṃśayò jāyate sāmye sāmyaṃ ca na bhaveda davayòḥ te vayaṃ nayama āsthāya śatrudehasamīpagāḥ kathama antaṃ na gacchema vṛkṣasyeva nadīrayāḥ pararandhre parākrāntāḥ savarandhrāvaraṇe sathitāḥ vayūḍhānīkaira anubalaira nòpeyāda balavattarama iti buddhimatāṃ nītisa tana mamāpīha ròcate anavadyā haya asaṃbuddhāḥ paraviṣṭāḥ śatrusadma tata śatrudehama upākramya taṃ kāmaṃ parāpnuyāmahe ekò haya eva śariyaṃ nityaṃ bibharti puruṣarṣabha antarātmeva bhūtānāṃ tata kaṣaye vai balakṣayaḥ atha ceta taṃ nihatyājau śeṣeṇābhisamāgatāḥ parāpnuyāma tataḥ savargaṃ jañātitrāṇa parāyanāḥ [ya] kṛṣṇa kò 'yaṃ jarāsaṃdhaḥ kiṃ vīryaḥ kiṃ parākramaḥ yasa tavāṃ sapṛṣṭvāgnisadṛśaṃ na dagdhaḥ śalabhò yathā [ka] śṛṇu rājaña jarāsaṃdhò yada vīryò yata parākramaḥ yathā còpekṣitò 'samābhira bahuśaḥ kṛtavipriyaḥ akṣauhiṇīnāṃ tisṛṇāma āsīta samaradarpitaḥ rājā bṛhadrathò nāma magadhādhipatiḥ patiḥ rūpavāna vīryasaṃpannaḥ śarīmāna atulavikramaḥ nityaṃ dīkṣā kṛśa tanuḥ śatakratura ivāparaḥ tejasā sūryasadṛśaḥ kaṣamayā pṛthivīsamaḥ yamāntakasamaḥ kòpe śariyā vaiśravaṇòpamaḥ tasyābhijana saṃyuktaira guṇaira bharatasattama vayāpteyaṃ pṛthivī sarvā sūryasyeva gabhastibhiḥ sa kāśirājasya sute yamaje bharatarṣabha upayeme mahāvīryò rūpadraviṇa saṃmate tayòśa cakāra samayaṃ mithaḥ sa puruṣarṣabhaḥ nātivartiṣya itya evaṃ patnībhyāṃ saṃnidhau tadā sa tābhyāṃ śuśubhe rājā patnībhyāṃ manujādhipa pariyābhyāma anurūpābhyāṃ kareṇubhyāma iva davipaḥ tayòra madhyagataśa cāpi rarāja vasudhādhipaḥ gaṅgāyamunayòra madhye mūrtimāna iva sāgaraḥ viṣayeṣu nimagnasya tasya yauvanama atyagāta na ca vaṃśakaraḥ putrasa tasyājāyata kaśa cana maṅgalaira bahubhira hòmaiḥ putra kāmābhira iṣṭibhiḥ nāsasāda nṛpaśreṣṭhaḥ putraṃ kulavivardhanama atha kākṣīvataḥ putraṃ gautamasya mahātmanaḥ śuśrāva tapasi śarāntama udāraṃ caṇḍakauśikama yadṛcchayāgataṃ taṃ tu vṛkṣamūlama upāśritama patnībhyāṃ sahitò rājā sarvaratnaira atòṣayata tama abravīta satyadhṛtiḥ satyavāga ṛṣisattamaḥ parituṣṭò 'sami te rājana varaṃ varaya suvrata tataḥ sabhāryaḥ paranaṭasa tama uvāca bṛhadrathaḥ putradarśananairāśyāda bāṣpagadgadayā girā [ba] bhagavana rājyama utsṛjya parasthitasya tapòvanama kiṃ vareṇālpa bhāgyasya kiṃ rājyenāprajasya me [ka] etaca charutvā munira dhayānama agamata kaṣubhitendriyaḥ tasyaiva cāmra vṛkṣasya chāyāyāṃ samupāviśata tasyòpaviṣṭasya munera utsaṅge nipapāta ha avātama aśukādaṣṭama ekama āmraphalaṃ kila tata paragṛhya muniśreṣṭhò hṛdayenābhimantrya ca rājñe dadāva apratimaṃ putrasaṃprāpti kārakama uvāca ca mahāprājñasa taṃ rājānaṃ mahāmuniḥ gaccha rājana kṛtārthò 'si nivarta manujādhipa yathā samayama ājñāya tadā sa nṛpasattamaḥ davābhyāma ekaṃ phalaṃ parādāta patnībhyāṃ bharatarṣabha te tada āmraṃ davidhākṛtvā bhakṣayāma āsatuḥ śubhe bhāvitvāda api cārthasya satyavākyāta tathā muneḥ tayòḥ samabhavada garbhaḥ phalaprāśana saṃbhavaḥ te ca dṛṣṭvā narapatiḥ parāṃ mudama avāpa ha atha kāle mahāprājña yathā samayama āgate parajāyetāma ubhe rājaña śarīraśakale tadā ekākṣibāhucaraṇe ardhòdara mukhasphije dṛṣṭvā śarīraśakale paravepāte ubhe bhṛśama udvigne saha saṃmantrya te bhaginyau tadābale sajīve parāṇiśakale tatyajāte suduḥkhite tayòra dhātryau susaṃvīte kṛtvā te garbhasaṃplave nirgamyāntaḥ puradvārāta samutsṛjyāśu jagmatuḥ te catuṣpatha nikṣipte jarā nāmātha rākṣasī jagrāha manujavyāghramāṃsaśòṇitabhòjanā kartukāmā sukhavahe śakale sā tu rākṣasī saṃghaṭṭayāma āsa tadā vidhānabalacòditā te samānīta mātre tu śakale puruṣarṣabha ekamūrti kṛte vīraḥ kumāraḥ samapadyata tataḥ sā rākṣasī rājana vismayòtphullalòcanā na śaśāka samudvòdhuṃ vajrasāra mayaṃ śiśuma bālasa tāmratalaṃ muṣṭiṃ kṛtvā cāsye nidhāya saḥ parākròśada atisaṃrambhāta satòya iva tòyadaḥ tena śabdena saṃbhrāntaḥ sahasāntaḥ pure janaḥ nirjagāma naravyāghra rājñā saha paraṃtapa te cābale pariglāne payaḥ pūrṇapayòdhare nirāśe putralābhāya sahasaivābhyagacchatāma atha dṛṣṭvā tathā bhūte rājānaṃ ceṣṭa saṃtatima taṃ ca bālaṃ subalinaṃ cintayāma āsa rākṣasī nārhāmi viṣaye rājñò vasantī putragṛddhinaḥ bālaṃ putrama upādātuṃ meghalekheva bhāskarama sā kṛtvā mānuṣaṃ rūpama uvāca manujādhipama bṛhadrathasutasa te 'yaṃ maddattaḥ paratigṛhyatāma tava patnī davaye jātò davijātivaraśāsanāta dhātrī janaparityaktò mamāyaṃ parirakṣitaḥ tatasa te bharataśreṣṭha kāśirājasute śubhe taṃ bālama abhipatyāśu parasnavaira abhiṣiñcatāma tataḥ sa rājā saṃhṛṣṭaḥ sarvaṃ tada upalabhya ca apṛcchana navahemābhāṃ rākṣasīṃ tāma arākṣasīma kā tavaṃ kamalagarbhābhe mama putra paradāyinī kāmayā barūhi kalyāṇi devatā paratibhāsi me [ra] jarā nāmāsmi bhadraṃ te rākṣasī kāmarūpiṇī tava veśmani rājendra pūjitā nayavasaṃ sukhama sāhaṃ paratyupakārārthaṃ cintayantya aniśaṃ nṛpa taveme putra śakale dṛṣṭavatya asmi dhārmika saṃśleṣite mayā daivāta kumāraḥ samapadyata tava bhāgyaira mahārāja hetumātrama ahaṃ tava iha [ka] evama uktvā tu sā rājaṃsa tatraivāntaradhīyata sa gṛhya ca kumāraṃ taṃ parāviśata savagṛhaṃ nṛpaḥ tasya bālasya yatkṛtyaṃ taca cakāra nṛpasa tadā ājñāpayaca ca rākṣasyā māgadheṣu mahòtsavama tasya nāmākaròta tatra parajāpatisamaḥ pitā jarayā saṃdhitò yasmāja jarāsaṃdhasa tatò 'bhavata sò 'vardhata mahātejā magadhādhipateḥ sutaḥ paramāṇa balasaṃpannò hutāhutira ivānalaḥ kasya cita tava atha kālasya punara eva mahātapāḥ magadhāna upacakrāma bhagavāṃśa caṇḍakauśikaḥ tasyāgamanasaṃhṛṣṭaḥ sāmātyaḥ sapuraḥsaraḥ sabhāryaḥ saha putreṇa nirjagāma bṛhadrathaḥ pādyārghyācamanīyaisa tama arcayāma āsa bhārata sa nṛpò rājyasahitaṃ putraṃ cāsmai nayavedayata paratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ pārthivāda bhagavāna ṛṣiḥ uvāca māgadhaṃ rājana parahṛṣṭenāntarātmanā sarvama etana mayā rājana vijñātaṃ jañānacakṣuṣā putrasa tu śṛṇu rājendra yādṛśò 'yaṃ bhaviṣyati asya vīryavatò vīryaṃ nānuyāsyanti pārthivāḥ devaira api visṛṣṭāni śastrāṇya asya mahīpate na rujaṃ janayiṣyanti girera iva nadīrayāḥ sarvamūrdhābhiṣiktānāma eṣa mūrdhni javaliṣyati sarveṣāṃ niṣprabha karò jayòtiṣāma iva bhāskaraḥ enama āsādya rājānaḥ samṛddhabalavāhanāḥ vināśama upayāsyanti śalabhā iva pāvakama eṣa śariyaṃ samuditāṃ sarvarājñāṃ garahīṣyati varṣāsva ivòddhata jalā nadīra nadanadīpatiḥ eṣa dhārayitā samyaka cāturvarṇyaṃ mahābalaḥ śubhāśubhama iva saphītā sarvasasya dharādharā asyājñā vaśagāḥ sarve bhaviṣyanti narādhipāḥ sarvabhūtātmabhūtasya vāyòra iva śarīriṇaḥ eṣa rudraṃ mahādevaṃ taripurānta karaṃ harama sarvalòkeṣva ati balaḥ savayaṃ darakṣyati māgadhaḥ evaṃ baruvanna eva muniḥ savakāryārthaṃ vicintayana visarjayāma āsa nṛpaṃ bṛhadrathama athārihana paraviśya nagaraṃ caiva jañātisaṃbandhibhira vṛtaḥ abhiṣicya jarāsaṃdhaṃ magadhādhipatisa tadā bṛhadrathò narapatiḥ parāṃ nirvṛtima āyayau abhiṣikte jarāsaṃdhe tadā rājā bṛhadrathaḥ patnī davayenānugatasa tapòvanaratò 'bhavata tapòvanasthe pitari mātṛbhyāṃ saha bhārata jarāsaṃdhaḥ savavīryeṇa pāthivāna akaròda vaśe atha dīrghasya kālasya tapòvanagatò nṛpaḥ sabhāryaḥ savargama agamata tapasa taptvā bṛhadrathaḥ tasyāstāṃ haṃsaḍibhakāva aśastranidhanāva ubhau mantre matimatāṃ śareṣṭhau yuddhaśāstraviśāradau yau tau mayā te kathitau pūrvama eva mahābalau tarayasa tarayāṇāṃ lòkānāṃ paryāptā iti me matiḥ evama eṣa tadā vīra balibhiḥ kukurāndhakaiḥ vṛṣṇibhiśa ca mahārāja nītihetòra upekṣitaḥ [vā] patitau haṃsaḍibhakau kaṃsāmātyau nipātitau jarāsaṃdhasya nidhane kālò 'yaṃ samupāgataḥ na sa śakyò raṇe jetuṃ sarvaira api surāsuraiḥ parāṇayuddhena jetavyaḥ sa itya upalabhāmahe mayi nītira balaṃ bhīme rakṣitā cāvayò 'rajunaḥ sādhayiṣyāmi taṃ rājana vayaṃ taraya ivāgnayaḥ taribhira āsāditò 'samābhira vijane sa narādhipaḥ na saṃdehò yathā yuddhama ekenābhyupayāsyati avamānāca ca lòkasya vayāyatatvāca ca dharṣitaḥ bhīmasenena yuddhāya dharuvama abhyupayāsyati alaṃ tasya mahābāhura bhīmasenò mahābalaḥ lòkasya samudīrṇasya nidhanāyāntakò yathā yadi te hṛdayaṃ vetti yadi te paratyayò mayi bhīmasenārjunau śīghraṃ nayāsabhūtau parayaccha me [vai] evama uktò bhagavatā paratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ bhīma pārthau samālòkya saṃprahṛṣṭamukhau sathitau acyutācyuta mā maivaṃ vayāharāmitra karṣaṇa pāṇḍavānāṃ bhavāna nāthò bhavantaṃ cāśritā vayama yathā vadasi gòvinda sarvaṃ tada upapadyate na hi tavama agratasa teṣāṃ yeṣāṃ lakṣmīḥ parāṅmukhī nihataśa ca jarāsaṃdhò mòkṣitāśa ca mahīkṣitaḥ rājasūyaśa ca me labdhò nideśe tava tiṣṭhataḥ kaṣiprakārina yathā tava etata kāryaṃ samupapadyate mama kāryaṃ jagata kāryaṃ tathā kuru naròttama taribhira bhavadbhira hi vinā nāhaṃ jīvituma utsahe dharmakāmārtha rahitò rògārta iva durgataḥ na śauriṇā vinā pārthò na śauriḥ pāṇḍavaṃ vinā nājeyò 'satya anayòra lòke kṛṣṇayòra iti me matiḥ ayaṃ ca balināṃ śareṣṭhaḥ śarīmāna api vṛkòdaraḥ yuvābhyāṃ sahitò vīraḥ kiṃ na kuryāna mahāyaśāḥ supraṇītò balaughò hi kurute kāryama uttamama andhaṃ jaḍaṃ balaṃ parāhuḥ paraṇetavyaṃ vicakṣaṇaiḥ yatò hi nimnaṃ bhavati nayantīha tatò jalama yataśa chidraṃ tataśa cāpi nayante dhīdhanā balama tasmāna nayavidhānajñaṃ puruṣaṃ lòkaviśrutama vayama āśritya gòvindaṃ yatāmaḥ kāryasiddhaye evaṃ parajñā nayabalaṃ kariyòpāya samanvitama puraskurvīta kāryeṣu kṛṣṇa kāryārthasiddhaye evama eva yaduśreṣṭhaṃ pārthaḥ kāryārthasiddhaye arjunaḥ kṛṣṇama anvetu bhīmò 'navetu dhanaṃjayama nayò jayò balaṃ caiva vikrame siddhima eṣyati evama uktāsa tataḥ sarve bharātarò vipulaujasaḥ vārṣṇeyaḥ pāṇḍaveyau ca paratasthura māgadhaṃ parati varcasvināṃ barāhmaṇānāṃ sanātakānāṃ paricchadāna ācchādya suhṛdāṃ vākyaira manòjñaira abhinanditāḥ amarṣāda abhitaptānāṃ jañātyarthaṃ mukhyavāsasāma ravisòmāgnivapuṣāṃ bhīmama āsīta tadā vapuḥ hataṃ mene jarāsaṃdhaṃ dṛṣṭvā bhīma purògamau ekakāryasamudyuktau kṛṣṇau yuddhe 'parājitau īśau hi tau mahātmānau sarvakāryapravartane dharmārthakāmakāryāṇāṃ kāryāṇāma iva nigrahe kurubhyaḥ parasthitāsa te tu madhyena kurujāṅgalama ramyaṃ padmasarò gatvā kālakūṭama atītya ca gaṇḍakīyāṃ tathā śòṇaṃ sadā nīrāṃ tathaiva ca ekaparvatake nadyaḥ karameṇaitya varajanti te saṃtīrya sarayūṃ ramyāṃ dṛṣṭvā pūrvāṃśa ca kòsalāna atītya jagmura mithilāṃ mālāṃ carmaṇvatīṃ nadīma uttīrya gaṅgāṃ śòṇaṃ ca sarve te parāṅmukhāsa tarayaḥ kuravòraśa chadaṃ jagmura māgadhaṃ kaṣetrama acyutāḥ te śaśvada gòdhanākīrṇama ambumantaṃ śubhadrutama gòrathaṃ girima āsādya dadṛśura māgadhaṃ purama [vā] eṣa pārtha mahāna savāduḥ paśumāna nityama ambumāna nirāmayaḥ suveśmāḍhyò niveśò māgadhaḥ śubhaḥ vaihārò vipulaḥ śailò varāhò vṛṣabhasa tathā tathaivarṣigirisa tāta śubhāśa caityaka pañcamāḥ ete pañca mahāśṛṅgāḥ parvatāḥ śītaladrumāḥ rakṣantīvābhisaṃhatya saṃhatāṅgā girivrajama puṣpaveṣṭita śākhāgraira gandhavadbhira manòramaiḥ nigūḍhā iva lòdhrāṇāṃ vanaiḥ kāmi janapriyaiḥ śūdrāyāṃ gautamò yatra mahātmā saṃśitavrataḥ auśīnaryāma ajanayata kākṣīvādīna sutāna ṛṣiḥ gautamaḥ kaṣayaṇāda asmāda athāsau tatra veśmani bhajate māgadhaṃ vaṃśaṃ sa nṛpāṇāma anugrahāta aṅgavaṅgādayaśa caiva rājānaḥ sumahābalāḥ gautama kaṣayama abhyetya ramante sama purārjuna vanarājīsa tu paśyemāḥ pariyālānāṃ manòramāḥ lòdhrāṇāṃ ca śubhāḥ pārtha gautamaukaḥ samīpajāḥ arbudaḥ śakra vāpī ca pannagau śatrutāpanau savastikasyālayaśa cātra maṇināgasya còttamaḥ aparihāryā meghānāṃ māgadheyaṃ maṇeḥ kṛte kauśikò maṇimāṃśa caiva vavṛdhāte haya anugrahama arthasiddhiṃ tava anapagāṃ jarāsaṃdhò 'bhimanyate vayama āsādane tasya darpama adya nihanmi hi [va] evama uktvā tataḥ sarve bharātarò vipulaujasaḥ vārṣṇeyaḥ pāṇḍaveyau ca paratasthura māgadhaṃ purama tuṣṭapuṣṭajanòpetaṃ cāturvarṇyajanākulama saphītòtsavama anādhṛṣyama āseduśa ca girivrajama te 'tha davārama anāsādya purasya girima ucchritama bārhadrathaiḥ pūjyamānaṃ tathā nagaravāsibhiḥ yatra māṣādama ṛṣabhama āsasāda bṛhadrathaḥ taṃ hatvā māṣanālāśa ca tisrò bherīra akārayata ānahya carmaṇā tena sathāpayāma āsa save pure yatra tāḥ parāṇadana bheryò divyapuṣpāvacūrṇitāḥ māgadhānāṃ suruciraṃ caityakāntaṃ samādravana śirasīva jighāṃsantò jarāsaṃdha jighānsavaḥ sathiraṃ suvipulaṃ śṛṅgaṃ sumahāntaṃ purātanama arcitaṃ mālyadāmaiśa ca satataṃ supratiṣṭhitama vipulaira bāhubhira vīrāsa te 'bhihatyābhyapātayana tatasa te māgadhaṃ dṛṣṭvā puraṃ paraviviśusa tadā etasminna eva kāle tu jarāsaṃdhaṃ samarcayana parya agnikurvaṃśa ca nṛpaṃ daviradasthaṃ puròhitāḥ sanātaka varatinasa te tu bāhuśastrā nirāyudhāḥ yuyutsavaḥ paraviviśura jarāsaṃdhena bhārata bhakṣyamālyāpaṇānāṃ ca dadṛśuḥ śariyama uttamāma saphītāṃ sarvaguṇòpetāṃ sarvakāmasamṛddhinīma tāṃ tu dṛṣṭvā samṛddhiṃ te vīthyāṃ tasyāṃ naròttamāḥ rājamārgeṇa gacchantaḥ kṛṣṇa bhīma dhanaṃjayāḥ balāda gṛhītvā mālyāni mālākārāna mahābalāḥ virāga vasanāḥ sarve saragviṇò mṛṣṭakuṇḍalāḥ niveśanama athājagmura jarāsaṃdhasya dhīmataḥ gòvāsama iva vīkṣantaḥ siṃhā haimavatā yathā śailastambhanibhāsa teṣāṃ candanāgurubhūṣitāḥ aśòbhanta mahārāja bāhavò bāhuśālināma tāna dṛṣṭvā daviradaprakhyāña śālaskandhāna ivòdgatāna vayūḍhòraskāna māgadhānāṃ vismayaḥ samajāyata te tava atītya janākīrṇāsa tisraḥ kakṣyā nararṣabhāḥ ahaṃ kāreṇa rājānama upatasthura mahābalāḥ tāna pādya madhuparkārhāna mānārhāna satkṛtiṃ gatāna paratyutthāya jarāsaṃdha upatasthe yathāvidhi uvāca caitāna rājāsau savāgataṃ vò 'satva iti parabhuḥ tasya haya etada varataṃ rājana babhūva bhuvi viśrutama sanātakāna barāhmaṇāna parāptāña śarutvā sa samitiṃjayaḥ apya ardharātre nṛpatiḥ paratyudgacchati bhārata tāṃsa tava apūrveṇa veṣeṇa dṛṣṭvā nṛpatisattamaḥ upatasthe jarāsaṃdhò vismitaśa cābhavata tadā te tu dṛṣṭvaiva rājānaṃ jarāsaṃdhaṃ nararṣabhāḥ idama ūcura amitraghnāḥ sarve bharatasattama savastya astu kuśalaṃ rājanna iti sarve vayavasthitāḥ taṃ nṛpaṃ nṛpaśārdūla vipraikṣanta parasparama tāna abravīja jarāsaṃdhasa tadā yādava pāṇḍavāna āsyatāma iti rājendra barāhmaṇaca chadma saṃvṛtāna athòpaviviśuḥ sarve tarayasa te puruṣarṣabhāḥ saṃpradīptāsa tarayò lakṣmyā mahādhvara ivāgnayaḥ tāna uvāca jarāsaṃdhaḥ satyasaṃdhò narādhipaḥ vigarhamāṇaḥ kauravya veṣagrahaṇakāraṇāta na sanātaka varatā viprā bahira mālyānulepanāḥ bhavantīti nṛlòke 'samina viditaṃ mama sarvaśaḥ te yūyaṃ puṣpavantaśa ca bhujaira jayāghāta lakṣaṇaiḥ bibhrataḥ kaṣātrama ojò ca barāhmaṇyaṃ paratijānatha evaṃ virāga vasanā bahira mālyānulepanāḥ satyaṃ vadata ke yūyaṃ satyaṃ rājasu śòbhate caityakaṃ ca gireḥ śṛṅgaṃ bhittvā kima iva sadma naḥ advāreṇa paraviṣṭāḥ satha nirbhayā rājakilbiṣāta karma caitada viliṅgasya kiṃ vādya parasamīkṣitama vadadhvaṃ vāci vīryaṃ ca barāhmaṇasya viśeṣataḥ evaṃ ca māma upasthāya kasmāca ca vidhinārhaṇāma paraṇītāṃ nò na gṛhṇīta kāryaṃ kiṃ cāsmada āgame evama uktasa tataḥ kṛṣṇaḥ paratyuvāca mahāmanāḥ sanigdhagambhīrayā vācā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ sanātaka varatinò rājana barāhmaṇāḥ kaṣatriyā viśaḥ viśeṣaniyamāśa caiṣāma aviśeṣāśa ca santya uta viśeṣavāṃśa ca satataṃ kaṣatriyaḥ śariyama archati puṣpavatsu dharuvā śarīśa ca puṣpavantasa tatò vayama kaṣatriyò bāhuvīryasa tu na tathā vākyavīryavāna apragalbhaṃ vacasa tasya tasmāda bārhadrathe samṛtama savavīryaṃ kaṣatriyāṇāṃ ca bāhvòra dhātā nayaveśayata tada didṛkṣasi ceda rājana daraṣṭāsya adya na saṃśayaḥ advāreṇa ripòra gehaṃ davāreṇa suhṛdò gṛhama paraviśanti sadā santò davāraṃ nò varjitaṃ tataḥ kāryavantò gṛhāna etya śatrutò nārhaṇāṃ vayama paratigṛhṇīma tada viddhi etana naḥ śāśvataṃ varatama [ja] na samareyaṃ kadā vairaṃ kṛtaṃ yuṣmābhira itya uta cintayaṃśa ca na paśyāmi bhavatāṃ parati vaikṛtama vaikṛte cāsati kathaṃ manyadhvaṃ māma anāgasama ariṃ vibrūta tada viprāḥ satāṃ samaya eṣa hi atha dharmòpaghātāda dhi manaḥ samupatapyate yò 'nāgasi parasṛjati kaṣatriyò 'pi na saṃśayaḥ atò 'nayathācara~la lòke dharmajñaḥ sana mahāvrataḥ vṛjināṃ gatima āpnòti śareyasò 'paya upahanti ca tarailòkye kaṣatradharmāda dhi śareyāṃsaṃ sādhu cāriṇāma anāgasaṃ parajānānāḥ paramādāda iva jalpatha [vāsu] kulakāryaṃ mahārāja kaśa cida ekaḥ kulòdvahaḥ vahate tanniyògāda vai vayama abhyutthitāsa tarayaḥ tavayā còpahṛtā rājana kaṣatriyā lòkavāsinaḥ tada āgò karūrama utpādya manyase kiṃ tava anāgasama rājā rājñaḥ kathaṃ sādhūna hiṃsyāna nṛpatisattama tada rājñaḥ saṃnigṛhya tavaṃ rudrāyòpajihīrṣasi asmāṃsa tada enò gaccheta tavayā bārhadrathe kṛtama vayaṃ hi śaktā dharmasya rakṣaṇe dharmacāriṇaḥ manuṣyāṇāṃ samālambhò na ca dṛṣṭaḥ kadā cana sa kathaṃ mānuṣaira devaṃ yaṣṭuma icchasi śaṃkarama savarṇò hi savarṇānāṃ paśusaṃjñāṃ kariṣyati kò 'naya evaṃ yathā hi tavaṃ jarāsaṃdha vṛthā matiḥ te tavāṃ jañātikṣayakaraṃ vayama ārtānusāriṇaḥ jañātivṛddhi nimittārthaṃ viniyantuma ihāgatāḥ nāsti lòke pumāna anyaḥ kaṣatriyeṣva iti caiva yata manyase sa ca te rājana sumahāna buddhiviplavaḥ kò hi jānanna abhijanama ātmanaḥ kaṣatriyò nṛpa nāviśeta savargama atulaṃ raṇānantarama avyayama savargaṃ haya eva samāsthāya raṇayajñeṣu dīkṣitāḥ yajante kaṣatriyā lòkāṃsa tada viddhi magadhādhipaḥ savargayònira jayò rājana savargayònira mahada yaśaḥ savargayònisa tapò yuddhe mārgaḥ sò 'vayabhicāravāna eṣa haya aindrò vaijayantò guṇò nityaṃ samāhitaḥ yenāsurāna parājitya jagata pāti śatakratuḥ savargama āsthāya kasya sayāda vigrahitvaṃ yathā tava māgadhaira vipulaiḥ sainyaira bāhulya baladarpitaiḥ māvamansthāḥ parāna rājana nāsti vīryaṃ nare nare samaṃ tejasa tavayā caiva kevalaṃ manujeśvara yāvada eva na saṃbuddhaṃ tāvada eva bhaveta tava viṣahyama etada asmākama atò rājana baravīmi te jahi tavaṃ sadṛśeṣva eva mānaṃ darpaṃ ca māgadha mā gamaḥ sasutāmātyaḥ sabalaśa ca yamakṣayama dambhòdbhavaḥ kārtavīrya uttaraśa ca bṛhadrathaḥ śareyasò haya avamanyeha vineśuḥ sabalā nṛpāḥ mumukṣamāṇāsa tavattaśa ca na vayaṃ barāhmaṇa baruvāḥ śaurira asmi hṛṣīkeśò nṛvīrau pāṇḍavāva imau tavāma āhvayāmahe rājana sathirò yudhyasva māgadha muñca vā nṛpatīna sarvāna mā gamasa tavaṃ yamakṣayama [ja] nājitāna vai narapatīna ahama ādadmi kāṃśa cana jitaḥ kaḥ paryavasthātā kò 'tara yò na mayā jitaḥ kaṣatriyasyaitada evāhura dharmyaṃ kṛṣṇòpajīvanama vikramya vaśama ānīya kāmatò yata samācareta devatārthama upākṛtya rājñaḥ kṛṣṇa kathaṃ bhayāta ahama adya vimuñceyaṃ kaṣātraṃ varatama anusmarana sainyaṃ sainyena vayūḍhena eka ekena vā punaḥ davābhyāṃ taribhira vā yòtsye 'haṃ yugapata pṛthaga eva vā [va] evama uktvā jarāsaṃdhaḥ sahadevābhiṣecanama ājñāpayata tadā rājā yuyutsura bhīmakarmabhiḥ sa tu senāpatī rājā sasmāra bharatarṣabha kauśikaṃ citrasenaṃ ca tasmina yuddha upasthite yayòsa te nāmanī lòke haṃseti ḍibhaketi ca pūrvaṃ saṃkathite pumbhira nṛlòke lòkasatkṛte taṃ tu rājana vibhuḥ śaurī rājānaṃ balināṃ varama samṛtvā puruṣaśārdūla śārdūlasamavikramama satyasaṃdhò jarāsaṃdhaṃ bhuvi bhīmaparākramama bhāgama anyasya nirdiṣṭaṃ vadhyaṃ bhūmibhṛda acyutaḥ nātmanātmavatāṃ mukhya iyeṣa madhusūdanaḥ barahmaṇa ājñāṃ puraskṛtya hantuṃ haladharānujaḥ [va] tatasa taṃ niścitātmānaṃ yuddhāya yadunandanaḥ uvāca vāgmī rājānaṃ jarāsaṃdhama adhòkṣajaḥ tarayāṇāṃ kena te rājana yòddhuṃ vitarate manaḥ asmada anyatameneha sajjībhavatu kò yudhi evama uktaḥ sa kṛṣṇena yuddhaṃ vavre mahādyutiḥ jarāsaṃdhasa tatò rājana bhīmasenena māgadhaḥ dhārayanna agadāna mukhyāna nirvṛtīra vedanāni ca upatasthe jarāsaṃdhaṃ yuyutsuṃ vai puròhitaḥ kṛtasvastyayanò vidvāna barāhmaṇena yaśasvinā samanahyaja jarāsaṃdhaḥ kaṣatradharmama anuvrataḥ avamucya kirīṭaṃ sa keśāna samanumṛjya ca udatiṣṭhaja jarāsaṃdhò velātiga ivārṇavaḥ uvāca matimāna rājā bhīmaṃ bhīmaparākramama bhīma yòtsye tavayā sārdhaṃ śareyasā nirjitaṃ varama evama uktvā jarāsaṃdhò bhīmasenama ariṃdamaḥ paratyudyayau mahātejāḥ śakraṃ balira ivāsuraḥ tataḥ saṃmantrya kṛṣṇena kṛtasvastyayanò balī bhīmasenò jarāsaṃdhama āsasāda yuyutsayā tatasa tau naraśārdūlau bāhuśastrau samīyatuḥ vīrau paramasaṃhṛṣṭāva anyònyajaya kāṅkṣiṇau tayòra atha bhujāghātāna nigrahapragrahāta tathā āsīta subhīma saṃhrādò vajraparvatayòra iva ubhau paramasaṃhṛṣṭau balenātibalāva ubhau anyònyasyāntaraṃ parepsū parasparajayaiṣiṇau tada bhīmama utsārya janaṃ yuddhama āsīda upahvare balinòḥ saṃyuge rājana vṛtravāsavayòra iva parakarṣaṇākarṣaṇābhyāma abhyākarṣa vikarṣaṇaiḥ ākarṣetāṃ tathānyònyaṃ jānubhiśa cābhijaghnatuḥ tataḥ śabdena mahatā bhartsayantau parasparama pāṣāṇa saṃghātanibhaiḥ parahāraira abhijaghnatuḥ vayūḍhòraskau dīrghabhujau niyuddha kuśalāva ubhau bāhubhiḥ samasajjetāma āyasaiḥ parighaira iva kārttikasya tu māsasya paravṛttaṃ parathame 'hani anārataṃ divārātrama aviśrāntama avartata tadvṛttaṃ tu tarayòdaśyāṃ samavetaṃ mahātmanòḥ caturdaśyāṃ niśāyāṃ tu nivṛttò māgadhaḥ kalamāta taṃ rājānaṃ tathā kalāntaṃ dṛṣṭvā rājaña janārdanaḥ uvāca bhīmakarmāṇaṃ bhīmaṃ saṃbòdhayanna iva kalāntaḥ śatrura na kaunteya labhyaḥ pīḍayituṃ raṇe pīḍyamānò hi kārtsnyena jahyāja jīvitama ātmanaḥ tasmāta te naiva kaunteya pīḍanīyò narādhipaḥ samama etena yudhyasva bāhubhyāṃ bharatarṣabha evama uktaḥ sa kṛṣṇena pāṇḍavaḥ paravīrahā jarāsaṃdhasya tada randhraṃ jañātvā cakre matiṃ vadhe tatasa tama ajitaṃ jetuṃ jarāsaṃdhaṃ vṛkòdaraḥ saṃrabhya balināṃ mukhyò jagrāha kurunandanaḥ [va] bhīmasenasa tataḥ kṛṣṇama uvāca yadunandanama buddhima āsthāya vipulāṃ jarāsaṃdha jighāṃsayā nāyaṃ pāpò mayā kṛṣṇa yuktaḥ sayāda anuròdhituma parāṇena yaduśārdūla baddhavaṅkṣaṇa vāsasā evama uktasa tataḥ kṛṣṇaḥ paratyuvāca vṛkòdarama tavarayana puruṣavyāghrò jarāsaṃdha vadhepsayā yata te daivaṃ paraṃ sattvaṃ yaca ca te mātariśvanaḥ balaṃ bhīma jarāsaṃdhe darśayāśu tada adya naḥ evama uktasa tadā bhīmò jarāsaṃdhama ariṃdamaḥ utkṣipya bharāmayada rājana balavantaṃ mahābalaḥ bharāmayitvā śataguṇaṃ bhujābhyāṃ bharatarṣabha babhañja pṛṣṭhe saṃkṣipya niṣpiṣya vinanāda ca tasya niṣpiṣyamāṇasya pāṇḍavasya ca garjataḥ abhavata tumulò nādaḥ sarvaprāṇi bhayaṃkaraḥ vitresura māgadhāḥ sarve satrīṇāṃ garbhāśa ca susruvuḥ bhīmasenasya nādena jarāsaṃdhasya caiva ha kiṃ nu savida dhimavāna bhinnaḥ kiṃ nu savida dīryate mahī iti sama māgadhā jajñura bhīmasenasya nisvanāta tatò rājakuladvāri parasuptama iva taṃ nṛpama rātrau parāsuma utsṛjya niścakramura ariṃdamāḥ jarāsaṃdha rathaṃ kṛṣṇò yòjayitvā patākinama āròpya bharātarau caiva mòkṣayāma āsa bāndhavāna te vai ratnabhujaṃ kṛṣṇaṃ ratnārhaṃ pṛthivīśvarāḥ rājānaśa cakrura āsādya mòkṣitā mahatò bhayāta akṣataḥ śastrasaṃpannò jitāriḥ saha rājabhiḥ rathama āsthāya taṃ divyaṃ nirjagāma girivrajāta yaḥ sasòdaryavāna nāma daviyòdhaḥ kṛṣṇasārathiḥ abhyāsaghātī saṃdṛśyò durjayaḥ sarvarājabhiḥ bhīmārjunābhyāṃ yòdhābhyāma āsthitaḥ kṛṣṇasārathiḥ śuśubhe rathavaryò 'sau durjayaḥ sarvadhanvibhiḥ śakra viṣṇū hi saṃgrāme ceratusa tārakā maye rathena tena taṃ kṛṣṇa upāruhya yayau tadā taptacāmīkarābheṇa kiṅkiṇījālamālinā meghanirghòṣanādena jaitreṇāmitra ghātinā yena śakrò dānavānāṃ jaghāna navatīra nava taṃ parāpya samahṛṣyanta rathaṃ te puruṣarṣabhāḥ tataḥ kṛṣṇaṃ mahābāhuṃ bharātṛbhyāṃ sahitaṃ tadā rathasthaṃ māgadhā dṛṣṭvā samapadyanta vismitāḥ hayaira divyaiḥ samāyuktò rathò vāyusamò jave adhiṣṭhitaḥ sa śuśubhe kṛṣṇenātīva bhārata asaṅgī deva vihitasa tasmina rathavare dhavajaḥ yòjanāda dadṛśe śarīmāna indrāyudhasamaprabhaḥ cintayāma āsa kṛṣṇò 'tha garutmantaṃ sa cābhyayāta kaṣaṇe tasmina sa tenāsīca caityayūpa ivòcchritaḥ vayāditāsyaira mahānādaiḥ saha bhūtaira dhavajālayaiḥ tasthau rathavare tasmina garutmāna pannagāśanaḥ durnirīkṣyò hi bhūtānāṃ tejasābhyadhikaṃ babhau āditya iva madhyāhne sahasrakiraṇāvṛtaḥ na sa sajjati vṛkṣeṣu śastraiśa cāpi na riṣyate divyò dhavajavarò rājana dṛśyate deva mānuṣaiḥ tama āsthāya rathaṃ divyaṃ parjanyasamanisvanama niryayau puruṣavyāghraḥ pāṇḍavābhyāṃ sahācyutaḥ yaṃ lebhe vāsavāda rājā vasusa tasmāda bṛhadrathaḥ bṛhadrathāta karameṇaiva parāptò bārhadrathaṃ nṛpama sa niryayau mahābāhuḥ puṇḍarīkekṣaṇasa tataḥ girivrajāda bahisa tasthau same deśe mahāyaśāḥ tatrainaṃ nāgarāḥ sarve satkāreṇābhyayusa tadā barāhmaṇa paramukhā rājana vidhidṛṣṭeṇa karmaṇā bandhanāda vipramuktāśa ca rājānò madhusūdanama pūjayāma āsura ūcuśa ca sāntvapūrvama idaṃ vacaḥ naitaca citraṃ mahābāhò tavayi devakinandana bhīmārjunabalòpete dharmasya paripālanama jarāsaṃdha harade ghòre duḥkhapaṅke nimajjatāma rājñāṃ samabhyuddharaṇaṃ yada idaṃ kṛtama adya te viṣṇò samavasannānāṃ giridurge sudāruṇe diṣṭyā mòkṣāda yaśò dīptama āptaṃ te puruṣòttama kiṃ kurmaḥ puruṣavyāghra baravīhi puruṣarṣabha kṛtama itya eva taja jañeyaṃ nṛpaira yadya api duṣkarama tāna uvāca hṛṣīkeśaḥ samāśvāsya mahāmanāḥ yudhiṣṭhirò rājasūyaṃ karatuma āhartuma icchati tasya dharmapravṛttasya pārthiva tavaṃ cikīrṣataḥ sarvaira bhavadbhira yajñārthe sāhāyyaṃ dīyatāma iti tataḥ paratītamanasasa te nṛpā bharatarṣabha tathetya evābruvana sarve paratijajñuśa ca tāṃ girama ratnabhājaṃ ca dāśārhaṃ cakrusa te pṛthivīśvarāḥ kṛcchrāja jagrāha gòvindasa teṣāṃ tada anukampayā jarāsaṃdhātmajaśa caiva sahadevò mahārathaḥ niryayau sajanāmātyaḥ puraskṛtya puròhitama sa nīcaiḥ paraśritò bhūtvā bahuratnapurògamaḥ sahadevò nṛṇāṃ devaṃ vāsudevama upasthitaḥ bhayārtāya tatasa tasmai kṛṣṇò dattvābhayaṃ tadā abhyaṣiñcata tatraiva jarāsaṃdhātmajaṃ tadā gatvaikatvaṃ ca kṛṣṇena pārthābhyāṃ caiva satkṛtaḥ viveśa rājā matimāna punara bārhadrathaṃ purama kṛṣṇasa tu saha pārthābhyāṃ śariyā paramayā javalana ratnānya ādāya bhūrīṇi parayayau puṣkarekṣaṇaḥ indraprasthama upāgamya pāṇḍavābhyāṃ sahācyutaḥ sametya dharmarājānaṃ parīyamāṇò 'bhayabhāṣata diṣṭyā bhīmena balavāña jarāsaṃdhò nipātitaḥ rājānò mòkṣitāśa ceme bandhanāna nṛpasattama diṣṭyā kuśalinau cemau bhīmasenadhanaṃjayau punaḥ savanagaraṃ parāptāva akṣatāva iti bhārata tatò yudhiṣṭhiraḥ kṛṣṇaṃ pūjayitvā yathārhataḥ bhīmasenārjunau caiva parahṛṣṭaḥ pariṣasvaje tataḥ kaṣīṇe jarāsaṃdhe bharātṛbhyāṃ vihitaṃ jayama ajātaśatrura āsādya mumude bharātṛbhiḥ saha yathā vayaḥ samāgamya rājabhisa taiśa ca pāṇḍavaḥ satkṛtya pūjayitvā ca visasarja narādhipāna yudhiṣṭhirābhyanujñātāsa te nṛpā hṛṣṭamānasāḥ jagmuḥ savadeśāṃsa tavaritā yānaira uccāvacaisa tataḥ evaṃ puruṣaśārdūlò mahābuddhira janārdanaḥ pāṇḍavaira ghātayāma āsa jarāsaṃdhama ariṃ tadā ghātayitvā jarāsaṃdhaṃ buddhipūrvama ariṃdamaḥ dharmarājama anujñāpya pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca bhārata subhadrāṃ bhīmasenaṃ ca phālguṇaṃ yamajau tathā dhaumyama āmantrayitvā ca parayayau savāṃ purīṃ parati tenaiva rathamukhyena taruṇādityavarcasā dharmarāja visṛṣṭena divyenānādayana diśaḥ tatò yudhiṣṭhira mukhāḥ pāṇḍavā bharatarṣabha paradakṣiṇama akurvanta kṛṣṇama akliṣṭakāriṇama tatò gate bhagavati kṛṣṇe devakinandane jayaṃ labdhvā suvipulaṃ rājñāma abhayadāsa tadā saṃvardhitaujasò bhūyò karmaṇā tena bhārata daraupadyāḥ pāṇḍavā rājana parāṃ parītima avardhayana tasmina kāle tu yada yuktaṃ dharmakāmārtha saṃhitama tada rājā dharmataśa cakre rājyapālana kīrtimāna [va] pārthaḥ parāpya dhanuḥśreṣṭhama akṣayyau ca maheṣudhī rathaṃ dhavajaṃ sabhāṃ caiva yudhiṣṭhirama abhāṣata dhanura astraṃ śarā vīryaṃ pakṣò bhūmira yaśòbalama parāptama etana mayā rājana duṣprāpaṃ yada abhīpsitama tatra kṛtyama ahaṃ manye kòśasyāsya vivardhanama karama āhārayiṣyāmi rājñaḥ sarvāna nṛpòttama vijayāya parayāsyāmi diśaṃ dhanada rakṣitāma tithāva atha muhūrte ca nakṣatre ca tathā śive dhanaṃjaya vacò śarutvā dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ sanigdhagambhīra nādinyā taṃ girā paratyabhāṣata savasti vācyārhatò viprāna parayāhi bharatarṣabha durhṛdāma apraharṣāya suhṛdāṃ nandanāya ca vijayasa te dharuvaṃ pārtha pariyaṃ kāmama avāpnuhi itya uktaḥ parayayau pārthaḥ sainyena mahatā vṛtaḥ agnidattena divyena rathenādbhutakarmaṇā tathaiva bhīmasenò 'pi yamau ca puruṣarṣabhau sa sainyāḥ parayayuḥ sarve dharmarājābhi pūjitāḥ diśaṃ dhanapatera iṣṭāma ajayata pākaśāsaniḥ bhīmasenasa tathā parācīṃ sahadevasa tu dakṣiṇāma paratīcīṃ nakulò rājana diśaṃ vayajayada astravita khāṇḍava parasthama adhyāste dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ [ja] diśāma abhijayaṃ barahmana vistareṇānukīrtaya na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaśa caritaṃ mahata [vai] dhanaṃjayasya vakṣyāmi vijayaṃ pūrvama eva te yaugapadyena pārthaira hi vijiteyaṃ vasuṃdharā pūrvaṃ kuṇinda viṣaye vaśe cakre mahīpatīna dhanaṃjayò mahābāhura nātitīvreṇa karmaṇā ānartāna kālakūṭāṃśa ca kuṇindāṃśa ca vijitya saḥ sumaṇḍalaṃ pāpajitaṃ kṛtavāna anu sainikama sa tena sahitò rājana savyasācī paraṃtapaḥ vijigye sakalaṃ davīpaṃ parativindhyaṃ ca pārthivama sakala davīpavāsāṃśa ca sapta davīpe ca ye nṛpāḥ arjunasya ca sainyānāṃ vigrahasa tumulò 'bhavata sa tāna api maheṣvāsò vijitya bharatarṣabha taira eva sahitaḥ sarvaiḥ parāgjyòtiṣama upādravata tatra rājā mahāna āsīda bhagadattò viśāṃ pate tenāsīta sumahada yuddhaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ sa kirātaiśa ca cīnaiśa ca vṛtaḥ parāgjyòtiṣò 'bhavata anyaiśa ca bahubhira yòdhaiḥ sāgarānūpavāsibhiḥ tataḥ sa divasāna aṣṭau yòdhayitvā dhanaṃjayama parahasanna abravīda rājā saṃgrāme vigataklamaḥ upapannaṃ mahābāhò tavayi pāṇḍavanandana pākaśāsanadāyāde vīryama āhavaśòbhini ahaṃ sakhā surendrasya śakrāda anavamò raṇe na ca śaknòmi te tāta sathātuṃ paramukhatò yudhi kima īpsitaṃ pāṇḍaveya barūhi kiṃ karavāṇi te yada vakṣyasi mahābāhò tata kariṣyāmi putraka [ara] kurūṇāma ṛṣabhò rājā dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ tasya pārthivatāma īpse karasa tasmai paradīyatāma bhavāna pitṛsakhā caiva parīyamāṇò mayāpi ca tatò nājñāpayāmi tavāṃ parītipūrvaṃ paradīyatāma [bha] kuntī mātara yathā me tavaṃ tathā rājā yudhiṣṭhiraḥ sarvama etata kariṣyāmi kiṃ cānyata karavāṇi te [vai] taṃ vijitya mahābāhuḥ kuntīputrò dhanaṃjayaḥ parayayāva uttarāṃ tasmāda diśaṃ dhanada pālitama antara giriṃ ca kaunteyasa tathaiva ca bahira girima tathòpari giriṃ caiva vijigye puruṣarṣabhaḥ vijitya parvatāna sarvāna ye ca tatra narādhipāḥ tāna vaśe sathāpayitvā sa ratnānya ādāya sarvaśaḥ taira eva sahitaḥ sarvaira anurajya ca tāna nṛpāna kulūtavāsinaṃ rājana bṛhantama upajagmivāna mṛdaṅgavaranādena rathanemi savanena ca hastināṃ ca ninādena kampayana vasudhāma imāma tatò bṛhantasa taruṇò balena caturaṅginā niṣkramya nagarāta tasmāda yòdhayāma āsa pāṇḍavama sumahāna saṃnipātò 'bhūda dhanaṃjaya bṛhantayòḥ na śaśāka bṛhantasa tu sòḍhuṃ pāṇḍava vikramama sò 'viṣahyatamaṃ jañātvā kaunteyaṃ parvateśvaraḥ upāvartata durmedhā ratnānya ādāya sarvaśaḥ sa tada rājyama avasthāpya kulūta sahitò yayau senā binduma athò rājana rājyāda āśu samākṣipata mòdā puraṃ vāmadevaṃ sudāmānaṃ susaṃkulama kulūtāna uttarāṃśa caiva tāṃśa ca rājñaḥ samānayata tatrasthaḥ puruṣaira eva dharmarājasya śāsanāta vayajayada dhanaṃjayò rājana deśāna pañca paramāṇataḥ sa divaḥ parasthama āsādya senā bindòḥ puraṃ mahata balena caturaṅgeṇa niveśama akaròta parabhuḥ sa taiḥ parivṛtaḥ sarvaira viṣvaga aśvaṃ narādhipama abhyagacchana mahātejāḥ pauravaṃ puruṣarṣabhaḥ vijitya cāhave śūrāna pārvatīyāna mahārathāna dhavajinyā vayajayada rājana puraṃ pauravarakṣitama pauravaṃ tu vinirjitya dasyūna parvatavāsinaḥ gaṇāna utsava saṃketāna ajayata sapta pāṇḍavaḥ tataḥ kāśmīrakāna vīrāna kaṣatriyāna kaṣatriyarṣabhaḥ vayajayala lòhitaṃ caiva maṇḍalaira daśabhiḥ saha tatasa tarigartāna kaunteyò dārvāna kòka nadāśa ca ye kaṣatriyā bahavò rājanna upāvartanta sarvaśaḥ abhisārīṃ tatò ramyāṃ vijigye kurunandanaḥ uragāvāsinaṃ caiva ròcamānaṃ raṇe 'jayata tataḥ siṃhapuraṃ ramyaṃ citrāyudhasurakṣitama parāmathada balama āsthāya pākaśāsanira āhave tataḥ suhmāṃśa ca còlāṃśa ca kirīṭī pāṇḍavarṣabhaḥ sahitaḥ sarvasainyena parāmathata kurunandanaḥ tataḥ paramavikrāntò bāhlīkāna kurunandanaḥ mahatā parimardena vaśe cakre durāsadāna gṛhītvā tu balaṃ sāraṃ phalgu còtsṛjya pāṇḍavaḥ daradāna saha kāmbòjaira ajayata pākaśāsaniḥ parāguttarāṃ diśaṃ ye ca vasantya āśritya dasyavaḥ nivasanti vane ye ca tāna sarvāna ajayata parabhuḥ lòhāna paramakāmbòjāna ṛṣikāna uttarāna api sahitāṃsa tāna mahārāja vayajayata pākaśāsaniḥ ṛṣikeṣu tu saṃgrāmò babhūvātibhayaṃ karaḥ tārakā maya saṃkāśaḥ paramarṣika pārthayòḥ sa vijitya tatò rājanna ṛṣikāna raṇamūrdhani śukòdara samaprakhyāna hayāna aṣṭau samānayata mayūrasadṛśāna anyāna ubhayāna eva cāparāna sa vinirjitya saṃgrāme himavantaṃ sa niṣkuṭama śavetaparvatama āsādya nayavasata puruṣarṣabhaḥ [va] sa śavetaparvataṃ vīraḥ samatikramya bhārata deśaṃ kiṃ puruṣāvāsaṃ darumaputreṇa rakṣitama mahatā saṃnipātena kaṣatriyāntakareṇa ha vayajayata pāṇḍavaśreṣṭhaḥ kare caiva nayaveśayata taṃ jitvā hāṭakaṃ nāma deśaṃ guhyaka rakṣitama pākaśāsanira avyagraḥ saha sainyaḥ samāsadata tāṃsa tu sāntvena nirjitya mānasaṃ sara uttamama ṛṣikulyāśa ca tāḥ sarvā dadarśa kurunandanaḥ sarò mānasama āsādya hāṭakāna abhitaḥ parabhuḥ gandharvarakṣitaṃ deśaṃ vayajayata pāṇḍavasa tataḥ tatra tittiri kalmāṣāna maṇḍūkākṣāna hayòttamāna lebhe sa karama atyantaṃ gandharvanagarāta tadā uttaraṃ harivarṣaṃ tu samāsādya sa pāṇḍavaḥ iyeṣa jetuṃ taṃ deśaṃ pākaśāsananandanaḥ tata enaṃ mahākāyā mahāvīryā mahābalāḥ davārapālāḥ samāsādya hṛṣṭā vacanama abruvana pārtha nedaṃ tavayā śakyaṃ puraṃ jetuṃ kathaṃ cana upāvartasva kalyāṇa paryāptama idama acyuta idaṃ puraṃ yaḥ paraviśeda dharuvaṃ sa na bhavena naraḥ parīyāmahe tavayā vīra paryāptò vijayasa tava na cāpi kiṃ cija jetavyama arjunātra paradṛśyate uttarāḥ kuravò haya ete nātra yuddhaṃ paravartate paraviṣṭaśa cāpi kaunteya neha darakṣyasi kiṃ cana na hi mānuṣadehena śakyama atrābhivīkṣituma atheha puruṣavyāghra kiṃ cida anyaca cikīrṣasi tada baravīhi kariṣyāmò vacanāta tava bhārata tatasa tāna abravīda rājanna arjunaḥ pākaśāsaniḥ pārthivatvaṃ cikīrṣāmi dharmarājasya dhīmataḥ na paravekṣyāmi vò deśaṃ bādhyatvaṃ yadi mānuṣaiḥ yudhiṣṭhirāya tata kiṃ cita karavana naḥ paradīyatāma tatò divyāni vastrāṇi divyānya ābharaṇāni ca mòkājināni divyāni tasmai te paradaduḥ karama evaṃ sa puruṣavyāghrò vijigye diśama uttarāma saṃgrāmāna subahūna kṛtvā kaṣatriyaira dasyubhisa tathā sa vinirjitya rājñasa tāna kare ca viniveśya ha dhanānya ādhāya sarvebhyò ratnāni vividhāni ca hayāṃsa tittiri kalmāṣāña śukapatranibhāna api mayūrasadṛśāṃśa cānyāna sarvāna anilaraṃhasaḥ vṛtaḥ sumahatā rājana balena caturaṅgiṇā ājagāma punara vīraḥ śakra parasthaṃ puròttamama [va] etasminna eva kāle tu bhīmasenò 'pi vīryavāna dharmarājama anujñāpya yayau parācīṃ diśaṃ parati mahatā balacakreṇa pararāṣṭrāvamardinā vṛtò bharataśārdūlò daviṣaca chòkavivardhanaḥ sa gatvā rājaśārdūlaḥ pāñcālānāṃ puraṃ mahata pāñcālāna vividhòpāyaiḥ sāntvayāma āsa pāṇḍavaḥ tataḥ sagaṇḍakīṃ śūrò videhāṃśa ca nararṣabhaḥ vijityālpena kālena daśārṇāna agamata parabhuḥ tatra dāśārhakò rājā sudharmā lòmaharṣaṇama kṛtavāna karma bhīmena mahada yuddhaṃ nirāyudhama bhīmasenasa tu tada dṛṣṭvā tasya karma paraṃtapaḥ adhisenā patiṃ cakre sudharmāṇaṃ mahābalama tataḥ parācīṃ diśaṃ bhīmò yayau bhīmaparākramaḥ sainyena mahatā rājana kampayanna iva medinīma sò 'śavamedheśvaraṃ rājana ròcamānaṃ sahānujama jigāya samare vīrò balena balināṃ varaḥ sa taṃ nirjitya kaunteyò nātitīvreṇa karmaṇā pūrvadeśaṃ mahāvīryò vijigye kurunandanaḥ tatò dakṣiṇama āgamya pulinda nagaraṃ mahata sukumāraṃ vaśe cakre sumitraṃ ca narādhipama tatasa tu dharmarājasya śāsanāda bharatarṣabhaḥ śiśupālaṃ mahāvīryama abhyayāja janamejaya cedirājò 'pi taca charutvā pāṇḍavasya cikīrṣitama upaniṣkramya nagarāta paratyagṛhṇāta paraṃtapaḥ tau sametya mahārāja kuru cedivṛṣau tadā ubhayòra ātmakulayòḥ kauśalyaṃ paryapṛcchatāma tatò nivedya tada rāṣṭraṃ cedirājò viśāṃ pate uvāca bhīmaṃ parahasana kima idaṃ kuruṣe 'nagha tasya bhīmasa tadācakhyau dharmarāja cikīrṣitama sa ca tata paratigṛhyaiva tathā cakre narādhipaḥ tatò bhīmasa tatra rājanna uṣitvā taridaśāḥ kaṣapāḥ satkṛtaḥ śiśupālena yayau sabalavāhanaḥ [va] tataḥ kumāra viṣaye śareṇimantama athājayata kòsalādhipatiṃ caiva bṛhadbalama ariṃdamaḥ ayòdhyāyāṃ tu dharmajñaṃ dīrghaprajñaṃ mahābalama ajayata pāṇḍavaśreṣṭhò nātitīvreṇa karmaṇā tatò gòpāla kacchaṃ ca sòttamāna api còttarāna mallānāma adhipaṃ caiva pārthivaṃ vayajayata parabhuḥ tatò himavataḥ pārśve samabhyetya jarada gavama sarvama alpena kālena deśaṃ cakre vaśe balī evaṃ bahuvidhāna deśāna vijitya puruṣarṣabhaḥ unnāṭama abhitò jigye kukṣimantaṃ ca parvatama pāṇḍavaḥ sumahāvīryò balena balināṃ varaḥ sa kāśirājaṃ samare subandhama anivartinama vaśe cakre mahābāhura bhīmò bhīmaparākramaḥ tataḥ supārśvama abhitasa tathā rājapatiṃ karathama yudhyamānaṃ balāta saṃkhye vijigye pāṇḍavarṣabhaḥ tatò matsyāna mahātejā malayāṃśa ca mahābalāna anavadyāna gayāṃśa caiva paśubhūmiṃ ca sarvaśaḥ nivṛtya ca mahābāhura madarvīkaṃ mahīdharama sòpadeśaṃ vinirjitya parayayāva uttarā mukhaḥ vatsabhūmiṃ ca kaunteyò vijigye balavāna balāta bhargāṇāma adhipaṃ caiva niṣādādhipatiṃ tathā vijigye bhūmipālāṃśa ca maṇimata paramukhāna bahūna tatò dakṣiṇamallāṃśa ca bhògavantaṃ ca pāṇḍavaḥ tarasaivājayada bhīmò nātitīvreṇa karmaṇā śarmakāna varmakāṃśa caiva sāntvenaivājayata parabhuḥ vaidehakaṃ ca rājānaṃ janakaṃ jagatīpatima vijigye puruṣavyāghrò nātitīvreṇa karmaṇā vaidehasthasa tu kaunteya indra parvatama antikāta kirātānāma adhipatīna vayajayata sapta pāṇḍavaḥ tataḥ suhmāna parācya suhmāna samakṣāṃśa caiva vīryavāna vijitya yudhi kaunteyò māgadhāna upayāda balī daṇḍaṃ ca daṇḍadhāraṃ ca vijitya pṛthivīpatīna taira eva sahitaḥ sarvaira girivrajama upādravata jārā saṃdhiṃ sāntvayitvā kare ca viniveśya ha taira eva sahitò rājana karṇama abhyadravada balī sa kampayanna iva mahīṃ balena caturaṅgiṇā yuyudhe pāṇḍavaśreṣṭhaḥ karṇenāmitra ghātinā sa karṇaṃ yudhi nirjitya vaśe kṛtvā ca bhārata tatò vijigye balavāna rājñaḥ parvatavāsinaḥ atha mòdā giriṃ caiva rājānaṃ balavattarama pāṇḍavò bāhuvīryeṇa nijaghāna mahābalama tataḥ pauṇḍrādhipaṃ vīraṃ vāsudevaṃ mahābalama kauśikī kaccha nilayaṃ rājānaṃ ca mahaujasama ubhau balavṛtau vīrāva ubhau tīvraparākramau nirjityājau mahārāja vaṅga rājama upādravata samudrasenaṃ nirjitya candra senaṃ ca pārthivama tāmraliptaṃ ca rājānaṃ kācaṃ vaṅgādhipaṃ tathā suhmānāma adhipaṃ caiva ye ca sāgaravāsinaḥ sarvāna maleccha gaṇāṃśa caiva vijigye bharatarṣabhaḥ evaṃ bahuvidhāna deśāna vijitya pavanātmajaḥ vasu tebhya upādāya lauhityama agamada balī sa sarvāna maleccha nṛpatina sāgaradvīpavāsinaḥ karama āhārayāma āsa ratnāni vividhāni ca candanāguruvastrāṇi maṇimuktama anuttamama kāñcanaṃ rajataṃ vajraṃ vidrumaṃ ca mahādhanama sa kòṭiśatasaṃkhyena dhanena mahatā tadā abhyavarṣada ameyātmā dhanavarṣeṇa pāṇḍavama indraprasthama athāgamya bhīmò bhīmaparākramaḥ nivedayāma āsa tadā dharmarājāya tada dhanama [va] tathaiva sahadevò 'pi dharmarājena pūjitaḥ mahatyā senayā sārdhaṃ parayayau dakṣiṇāṃ diśama sa śūrasenāna kārtsnyena pūrvama evājayata parabhuḥ matsyarājaṃ ca kauravyò vaśe cakre balāda balī adhirājādhipaṃ caiva dantavakraṃ mahāhave jigāya karadaṃ caiva savarājye saṃnyaveśayata sukumāraṃ vaśe cakre sumitraṃ ca narādhipama tathaivāparamatsyāṃśa ca vayajayata sa paṭaca carāna niṣādabhūmiṃ gòśṛṅgaṃ parvata paravaraṃ tathā tarasā vayajayada dhīmāña śareṇimantaṃ ca pārthivama nava rāṣṭraṃ vinirjitya kuntibhòjama upādravata parītipūrvaṃ ca tasyāsau paratijagrāha śāsanama tataśa carmaṇvatī kūle jambhakasyātmajaṃ nṛpama dadarśa vāsudevena śeṣitaṃ pūrvavairiṇā cakre tatra sa saṃgrāmaṃ saha bhòjena bhārata sa tama ājau vinirjitya dakṣiṇābhimukhò yayau karāṃsa tebhya upādāya ratnāni vividhāni ca tatasa taira eva sahitò narmadāma abhitò yayau vindānuvindāva āvantyau sainyena mahatā vṛtau jigāya samare vīrāva āśvineyaḥ paratāpavāna tatò ratnānya upādāya purīṃ māhiṣmatīṃ yayau tatra nīlena rājñā sacakre yuddhaṃ nararṣabhaḥ pāṇḍavaḥ paravīraghnaḥ sahadevaḥ paratāpavāna tatò 'saya sumahada yuddhama āsīda bhīru bhayaṃkarama sainyakṣayakaraṃ caiva parāṇānāṃ saṃśayāya ca cakre tasya hi sāhāyyaṃ bhagavāna havyavāhanaḥ tatò hayā rathā nāgāḥ puruṣāḥ kavacāni ca paradīptāni vayadṛśyanta sahadeva bale tadā tataḥ susaṃbhrānta manā babhūva kurunandanaḥ nòttaraṃ parativaktuṃ ca śaktò 'bhūja janamejaya [ja] kimarthaṃ bhagavāna agniḥ paratyamitrò 'bhavada yudhi sahadevasya yajñārthaṃ ghaṭamānasya vai davija [va] tatra māhiṣmatī vāsī bhagavāna havyavāhanaḥ śarūyate nigṛhītò vai purastata pāradārikaḥ nīlasya rājñaḥ pūrveṣāma upanītaśa ca sò 'bhavata tadā barāhmaṇarūpeṇa caramāṇò yadṛcchayā taṃ tu rājā yathāśāstrama anvaśāda dhārmikasa tadā parajajvāla tataḥ kòpāda bhagavāna havyavāhanaḥ taṃ dṛṣṭvā vismitò rājā jagāma śirasā kavima cakre parasādaṃ ca tadā tasya rājñò vibhāvasuḥ vareṇa chandayāma āsa taṃ nṛpaṃ saviṣṭakṛttamaḥ abhayaṃ ca sa jagrāha savasainye vai mahīpatiḥ tataḥ parabhṛti ye ke cida ajñānāta tāṃ purīṃ nṛpāḥ jigīṣanti balāda rājaṃsa te dahyantīha vahninā tasyāṃ puryāṃ tadā caiva māhiṣmatyāṃ kurūdvaha babhūvura anabhigrāhyā yòṣitaśa chandataḥ kila evama agnira varaṃ parādāta satrīṇāma aprativāraṇe savairiṇyasa tatra nāryò hi yatheṣṭaṃ paracarantya uta varjayanti ca rājānasa tada rāṣṭraṃ puruṣòttama bhayāda agnera mahārāja tadā parabhṛti sarvadā sahadevasa tu dharmātmā sainyaṃ dṛṣṭvā bhayārditama parītama agninā rājana nākampata yathā giriḥ upaspṛśya śucira bhūtvā sò 'baravīta pāvakaṃ tataḥ tavadarthò 'yaṃ samārambhaḥ kṛṣṇavartmana namò 'satu te mukhaṃ tavama asi devānāṃ yajñasa tavama asi pāvaka pāvanāta pāvakaśa cāsi vahanāda dhavyavāhanaḥ vedāsa tavadarthaṃ jātāśa ca jātavedāsa tatò haya asi yajñavighnama imaṃ kartuṃ nārhasa tavaṃ havyavāhana evama uktvā tu mādreyaḥ kuśaira āstīrya medinīma vidhivata puruṣavyāghraḥ pāvakaṃ paratyupāviśata paramukhe sarvasainyasya bhītòdvignasya bhārata na cainama atyagāda vahnira velāma iva mahòdadhiḥ tama abhyetya śanaira vahnira uvāca kurunandanama sahadevaṃ nṛṇāṃ devaṃ sāntvapūrvama idaṃ vacaḥ uttiṣṭhòttiṣṭha kauravya jijñāseyaṃ kṛtā mayā vedmi sarvama abhiprāyaṃ tava dharmasutasya ca mayā tu rakṣitavyeyaṃ purī bharatasattama yāvada rājñò 'saya nīlasya kulavaṃśadharā iti īpsitaṃ tu kariṣyāmi manasasa tava pāṇḍava tata utthāya hṛṣṭātmā parāñjaliḥ śirasānataḥ pūjayāma āsa mādreyaḥ pāvakaṃ puruṣarṣabhaḥ pāvake vinivṛtte tu nīlò rājābhyayāta tadā satkāreṇa naravyāghraṃ sahadevaṃ yudhāṃ patima paratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ kare ca viniveśya tama mādrī sutasa tataḥ parāyāda vijayī dakṣiṇāṃ diśama taraipuraṃ sa vaśe kṛtvā rājānama amitaujasama nijagrāha mahābāhusa tarasā pòtaneśvarama āhṛtiṃ kauśikācāryaṃ yatnena mahatā tataḥ vaśe cakre mahābāhuḥ surāṣṭrādhipatiṃ tathā surāṣṭra viṣayasthaśa ca pareṣayāma āsa rukmiṇe rājñe bhòjakaṭasthāya mahāmātrāya dhīmate bhīṣmakāya sa dharmātmā sākṣāda indra sakhāya vai sa cāsya sasutò rājana paratijagrāha śāsanama parītipūrvaṃ mahābāhura vāsudevama avekṣya ca tataḥ sa ratnānya ādāya punaḥ parāyāda yudhāṃ patiḥ tataḥ śūrpārakaṃ caiva gaṇaṃ còpakṛtāhvayama vaśe cakre mahātejā daṇḍakāṃśa ca mahābalaḥ sāgaradvīpavāsāṃśa ca nṛpatīna maleccha yònijāna niṣādāna puruṣādāṃśa ca karṇaprāvaraṇāna api ye ca kālamukhā nāma narā rākṣasayònayaḥ kṛtsnaṃ kòlla giriṃ caiva muracī pattanaṃ tathā davīpaṃ tāmrāhvayaṃ caiva parvataṃ rāmakaṃ tathā timiṅgilaṃ ca nṛpatiṃ vaśe cakre mahāmatiḥ ekapādāṃśa ca puruṣāna kevalāna vanavāsinaḥ nagarīṃ saṃjayantīṃ ca picchaṇḍaṃ karahāṭakama dūtaira eva vaśe cakre karaṃ caināna adāpayata pāṇḍyāṃśa ca daravidāṃśa caiva sahitāṃśa còdra keralaiḥ andhrāṃsa talavanāṃśa caiva kaliṅgāna oṣṭra karṇikāna antākhīṃ caiva ròmāṃ ca yavanānāṃ puraṃ tathā dūtaira eva vaśe cakre karaṃ caināna adāpayata bharu kacchaṃ gatò dhīmāna dūtāna mādravatīsutaḥ pareṣayāma āsa rājendra paulastyāya mahātmane vibhīṣaṇāya dharmātmā parītipūrvama ariṃdamaḥ sa cāsya paratijagrāha śāsanaṃ parītipūrvakama taca ca kālakṛtaṃ dhīmāna anvamanyata sa parabhuḥ tataḥ saṃpreṣayāma āsa ratnāni vividhāni ca candanāgurumukhyāni divyānya ābharaṇāni ca vāsāṃsi ca mahārhāṇi maṇīṃśa caiva mahādhanāna nayavartata tatò dhīmāna sahadevaḥ paratāpavāna evaṃ nirjitya tarasā sāntvena vijayena ca karadāna pārthivāna kṛtvā paratyāgacchada ariṃdamaḥ dharmarājāya tata sarvaṃ nivedya bharatarṣabha kṛtakarmā sukhaṃ rājanna uvāsa janamejaya [va] nakulasya tu vakṣyāmi karmāṇi vijayaṃ tathā vāsudeva jitāma āśāṃ yathāsau vayajayata parabhuḥ niryāya khāṇḍava parasthāta paratīcīma abhitò diśama uddiśya matimāna parāyāna mahatyā senayā saha siṃhanādena mahatā yòdhānāṃ garjitena ca rathanemi ninādaiśa ca kampayana vasudhāma imāma tatò bahudhanaṃ ramyaṃ gavāśvadhanadhānyavata kārtikeyasya dayitaṃ ròhītakama upādravata tatra yuddhaṃ mahada vṛttaṃ śūraira mattamayūrakaiḥ maru bhūmiṃ ca kārtsnyena tathaiva bahu dhānyakama śairīṣakaṃ mahecchaṃ ca vaśe cakre mahādyutiḥ śibīṃsa tarigartāna ambaṣṭhāna mālavāna pañca karpaṭāna tathā madhyamikāyāṃśa ca vāṭadhānāna davijāna atha punaśa ca parivṛtyātha puṣkarāraṇyavāsinaḥ gaṇāna utsava saṃketāna vayajayata puruṣarṣabha sindhukūlāśritā ye ca garāmaṇeyā mahābalāḥ śūdrābhīra gaṇāśa caiva ye cāśritya sarasvatīma vartayanti ca ye matsyaira ye ca parvatavāsinaḥ kṛtsnaṃ pañcanadaṃ caiva tathaivāparaparyaṭama uttarajyòtikaṃ caiva tathā vṛṇḍāṭakaṃ purama davārapālaṃ ca tarasā vaśe cakre mahādyutiḥ ramaṭhāna hārahūṇāṃśa ca paratīcyāśa caiva ye nṛpāḥ tāna sarvāna sa vaśe cakre śāsanāda eva pāṇḍavaḥ tatrasthaḥ pareṣayāma āsa vāsudevāya cābhibhuḥ sa cāsya daśabhī rājyaiḥ paratijagrāha śāsanama tataḥ śākalama abhyetya madrāṇāṃ puṭabhedanama mātulaṃ parītipūrveṇa śalyaṃ cakre vaśe balī sa tasmina satkṛtò rājñā satkārārhò viśāṃ pate ratnāni bhūrīṇya ādāya saṃpratasthe yudhāṃ patiḥ tataḥ sāgarakukṣisthāna malecchāna paramadāruṇāna pahlavāna barbarāṃśa caiva tāna sarvāna anayada vaśama tatò ratnānya upādāya vaśe kṛtvā ca pārthivāna nayavartata naraśreṣṭhò nakulaśa citramārgavita karabhāṇāṃ sahasrāṇi kòśaṃ tasya mahātmanaḥ ūhura daśa mahārāja kṛcchrāda iva mahādhanama indraprasthagataṃ vīrama abhyetya sa yudhiṣṭhirama tatò mādrī sutaḥ śarīmāna dhanaṃ tasmai nayavedayata evaṃ paratīcīṃ nakulò diśaṃ varuṇapālitāma vijigye vāsudevena nirjitāṃ bharatarṣabhaḥ [va] rakṣaṇāda dharmarājasya satyasya paripālanāta śatrūṇāṃ kaṣapaṇāca caiva savakarmaniratāḥ parajāḥ balīnāṃ samyaga ādānāda dharmataśa cānuśāsanāta nikāmavarṣī parjanyaḥ saphītò janapadò 'bhavata sarvārambhāḥ supravṛttā gòrakṣaṃ karṣaṇaṃ vanika viśeṣāta sarvama evaitata saṃjajñe rājakarmaṇaḥ dasyubhyò vañcakebhyò vā rājana parati parasparama rājavallabhataśa caiva nāśrūyanta mṛṣā giraḥ avarṣaṃ cātivarṣaṃ ca vayādhipāvaka mūrchanama sarvama etata tadā nāsīda dharmanitye yudhiṣṭhire pariyaṃ kartuma upasthātuṃ balikarma savabhāvajama abhihartuṃ nṛpā jagmura nānyaiḥ kāryaiḥ pṛthaka pṛthaka dharmyaira dhanāgamaisa tasya vavṛdhe nicayò mahāna kartuṃ yasya na śakyeta kaṣayò varṣaśataira api savakòśasya parīmāṇaṃ kòṣṭhasya ca mahīpatiḥ vijñāya rājā kaunteyò yajñāyaiva manò dadhe suhṛdaśa caiva taṃ sarve pṛthaka ca saha cābruvana yajñakālasa tava vibhò kariyatāma atra sāṃpratama athaivaṃ baruvatāma eva teṣāma abhyāyayau hariḥ ṛṣiḥ purāṇò vedātmā dṛśyaśa cāpi vijānatāma jagatasa tasthuṣāṃ śareṣṭhaḥ parabhavaśa cāpyayaśa ca ha bhūtabhavya bhavana nāthaḥ keśavaḥ keśi sūdanaḥ parākāraḥ sarvavṛṣṇīnāma āpatsva abhayadò 'rihā balādhikāre nikṣipya saṃhatyānaka dundubhima uccāvacama upādāya dharmarājāya mādhavaḥ dhanaughaṃ puruṣavyāghrò balena mahatā vṛtaḥ taṃ dhanaughama aparyantaṃ ratnasāgarama akṣayama nādayana rathaghòṣeṇa paraviveśa puròttamama asūryama iva sūryeṇa nivātama iva vāyunā kṛṣṇena samupetena jahṛṣe bhārataṃ purama taṃ mudābhisamāgamya satkṛtya ca yathāvidhi saṃpṛṣṭvā kuśalaṃ caiva sukhāsīnaṃ yudhiṣṭhiraḥ dhaumya davaipāyana mukhaira ṛtvigbhiḥ puruṣarṣabha bhīmārjunayamaiśa cāpi sahitaḥ kṛṣṇama abravīta tavatkṛte pṛthivī sarvā mada vaśe kṛṣṇa vartate dhanaṃ ca bahu vārṣṇeya tavatprasādāda upārjitama sò 'hama icchāmi tata sarvaṃ vidhivada devakī suta upayòktuṃ davijāgryeṣu havyavāhe ca mādhava tada ahaṃ yaṣṭuma icchāmi dāśārha sahitasa tavayā anujaiśa ca mahābāhò tana mānujñātuma arhasi sa dīkṣāpaya gòvinda tavama ātmānaṃ mahābhuja tavayīṣṭavati dāśārha vipāpmā bhavitā haya ahama māṃ vāpya abhyanujānīhi sahaibhira anujaira vibhò anujñātasa tavayā kṛṣṇa parāpnuyāṃ karatuma uttamama taṃ kṛṣṇaḥ paratyuvācedaṃ bahūktvā guṇavistarama tavama eva rājaśārdūla samrāḍa arhò mahākratuma saṃprāpnuhi tavayā parāpte kṛtakṛtyāsa tatò vayama yajasvābhīpsitaṃ yajñaṃ mayi śareyasya avasthite niyuṅkṣva cāpi māṃ kṛtye sarvaṃ kartāsmi te vacaḥ [ya] saphalaḥ kṛṣṇa saṃkalpaḥ siddhiśa ca niyatā mama yasya me tavaṃ hṛṣīkeśayathepsitama upasthitaḥ [va] anujñātasa tu kṛṣṇena pāṇḍavò bharātṛbhiḥ saha īhituṃ rājasūyāya sādhanānya upacakrame tata ājñāpayāma āsa pāṇḍavò 'rinibarhaṇaḥ sahadevaṃ yudhāṃ śareṣṭhaṃ mantriṇaśa caiva sarvaśaḥ asmina karatau yathòktāni yajñāṅgāni davijātibhiḥ tathòpakaraṇaṃ sarvaṃ maṅgalāni ca sarvaśaḥ adhiyajñāṃśa ca saṃbhārāna dhaumyòktāna kaṣiprama eva hi samānayantu puruṣā yathāyògaṃ yathākramama indrasenò viśòkaśa ca pūruśa cārjuna sārathiḥ annādyāharaṇe yuktāḥ santu matpriyakāmyayā sarvakāmāśa ca kāryantāṃ rasagandhasamanvitāḥ manòharāḥ parītikarā davijānāṃ kurusattama tada vākyasamakālaṃ tu kṛtaṃ sarvama avedayata sahadevò yudhāṃ śareṣṭhò dharmarāje mahātmani tatò davaipāyanò rājanna ṛtvijaḥ samupānayata vedāna iva mahābhāgāna sākṣāna mūrtimatò davijāna savayaṃ barahmatvama akaròta tasya satyavatī sutaḥ dhanaṃjayānāma ṛṣabhaḥ susāmā sāmagò 'bhavata yājñavalkyò babhūvātha barahmiṣṭhò 'dhavaryu sattamaḥ pailò hòtā vasòḥ putrò dhaumyena sahitò 'bhavata eteṣāṃ śiṣyavargāśa ca putrāśa ca bharatarṣabha babhūvura hòtragāḥ sarve vedavedāṅgapāragāḥ te vācayitvā puṇyāhama īhayitvā ca taṃ vidhima śāstròktaṃ yòjayāma āsusa tada devayajanaṃ mahata tatra cakrura anujñātāḥ śaraṇānya uta śilpinaḥ ratnavanti viśālāni veśmānīva divaukasāma tata ājñāpayāma āsa sa rājā rājasattamaḥ sahadevaṃ tadā sadyò mantriṇaṃ kurusattamaḥ āmantraṇārthaṃ dūtāṃsa tavaṃ pareṣayasvāśugāna darutama upaśrutya vacò rājñò sa dūtāna parāhinòta tadā āmantrayadhvaṃ rāṣṭreṣu barāhmaṇāna bhūmipāna api viśaśa ca mānyāña śūdrāṃśa ca sarvāna ānayateti ca te sarvāna pṛthivīpālāna pāṇḍaveyasya śāsanāta āmantrayāṃ babhūvuśa ca pareṣayāma āsa cāparāna tatasa te tu yathākālaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhirama dīkṣayāṃ cakrire viprā rājasūyāya bhārata dīkṣitaḥ sa tu dharmātmā dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ jagāma yajñāyatanaṃ vṛtò vipraiḥ sahasraśaḥ bharātṛbhira jañātibhiśa caiva suhṛdbhiḥ sacivaisa tathā kaṣatriyaiśa ca manuṣyendra nānādeśasamāgataiḥ amātyaiśa ca nṛpaśreṣṭhò dharmò vigrahavāna iva ājagmura barāhmaṇāsa tatra viṣayebhyasa tatasa tataḥ sarvavidyāsu niṣṇātā vedavedāṅgapāra gāḥ teṣāma āvasathāṃśa cakrura dharmarājasya śāsanāta bahva annāña śayanaira yuktāna sagaṇānāṃ pṛthaka pṛthaka sarvartuguṇasaṃpannāña śilpinò 'tha sahasraśaḥ teṣu te nayavasana rājana barāhmaṇā bhṛśasatkṛtāḥ kathayantaḥ kathā bahvīḥ paśyantò naṭanartakāna bhuñjatāṃ caiva viprāṇāṃ vadatāṃ ca mahāsvanaḥ aniśaṃ śarūyate samātra muditānāṃ mahātmanāma dīyatāṃ dīyatāma eṣāṃ bhujyatāṃ bhujyatāma iti evaṃ parakārāḥ saṃjalpāḥ śarūyante samātra nityaśaḥ gavāṃ śatasahasrāṇi śayanānāṃ ca bhārata rukmasya yòṣitāṃ caiva dharmarājaḥ pṛthaga dadau parāvartataivaṃ yajñaḥ sa pāṇḍavasya mahātmanaḥ pṛthivyāma ekavīrasya śakrasyeva tariviṣṭape tatò yudhiṣṭhirò rājā pareṣayāma āsa pāṇḍavama nakulaṃ hāstinapuraṃ bhīṣmāya bharatarṣabha daròṇāya dhṛtarāṣṭrāya vidurāya kṛpāya ca bharātṝṇāṃ caiva sarveṣāṃ ye 'nuraktā yudhiṣṭhira [va] sa gatvā hāstinapuraṃ nakulaḥ samitiṃjayaḥ bhīṣmama āmantrayāma āsa dhṛtarāṣṭraṃ ca pāṇḍavaḥ parayayuḥ parītamanasò yajñaṃ barahma puraḥsarāḥ saṃśrutya dharmarājasya yajñaṃ yajñavidasa tadā anye ca śataśasa tuṣṭaira manòbhira manujarṣabha daraṣṭukāmāḥ sabhāṃ caiva dharmarājaṃ ca pāṇḍavama digbhyaḥ sarve samāpetuḥ pārthivāsa tatra bhārata samupādāya ratnāni vividhāni mahānti ca dhṛtarāṣṭraśa ca bhīṣmaśa ca viduraśa ca mahāmatiḥ duryòdhana purògāśa ca bharātaraḥ sarva eva te satkṛtyāmantritāḥ sarve ācārya paramukhā nṛpāḥ gāndhārarājaḥ subalaḥ śakuniśa ca mahābalaḥ acalò vṛṣakaśa caiva karṇaśa ca rathināṃ varaḥ ṛtaḥ śalyò madrarājò bāhlikaśa ca mahārathaḥ sòmadattò 'tha kauravyò bhūrira bhūriśravāḥ śalaḥ aśvatthāmā kṛpò daròṇaḥ saindhavaśa ca jayadrathaḥ yajñasenaḥ saputraśa ca śālvaśa ca vasudhādhipaḥ parāgjyòtiṣaśa ca nṛpatira bhagadattò mahāyaśāḥ saha sarvaisa tathā malecchaiḥ sāgarānūpavāsibhiḥ pārvatīyāśa ca rājānò rājā caiva bṛhadbalaḥ pauṇḍrakò vāsudevaśa ca vaṅgaḥ kāliṅgakasa tathā ākarṣaḥ kuntalaśa caiva vānavāsyāndhrakāsa tathā daraviḍāḥ siṃhalāśa caiva rājā kāśmīrakasa tathā kuntibhòjò mahātejāḥ suhmaśa ca sumahābalaḥ bāhlikāśa cāpare śūrā rājānaḥ sarva eva te virāṭaḥ saha putraiśa ca mācellaśa ca mahārathaḥ rājānò rājaputrāśa ca nānājanapadeśvarāḥ śiśupālò mahāvīryaḥ saha putreṇa bhārata āgacchata pāṇḍaveyasya yajñaṃ saṃgrāmadurmadaḥ rāmaśa caivāniruddhaśa ca babhruśa ca sahasā raṇaḥ gada paradyumna sāmbāśa ca cāru deṣṇaśa ca vīryavāna ulmukò niśaṭhaśa caiva vīraḥ parādyumnira eva ca vṛṣṇayò nikhilenānye samājagmura mahārathāḥ ete cānye ca bahavò rājānò madhyadeśajāḥ ājagmuḥ pāṇḍuputrasya rājasūyaṃ mahākratuma dadusa teṣāma āvasathāna dharmarājasya śāsanāta bahu kakṣyānvitāna rājana dīrghikā vṛkṣaśòbhitāna tathā dharmātmajasa teṣāṃ cakre pūjāma anuttamāma satkṛtāśa ca yathòddiṣṭāña jagmura āvasathāna nṛpāḥ kailāsaśikharaprakhyāna manòjñāna daravyabhūṣitāna sarvataḥ saṃvṛtāna uccaiḥ parākāraiḥ sukṛtaiḥ sitaiḥ suvarṇajālasaṃvītāna maṇikuṭṭima śòbhitāna sukhāròhaṇa sòpānāna mahāsanaparicchadāna saragdāma samavachannāna uttamāguru gandhinaḥ haṃsāṃśu varṇasadṛśāna āyòjanasudarśanāna asaṃbādhāna samadvārāna yutāna uccāvacaira guṇaiḥ bahudhātupinaddhāṅgāna himavacchikharāna iva viśrāntāsa te tatò 'paśyana bhūmipā bhūridakṣiṇama vṛtaṃ sadasyaira bahubhira dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama tata sadò pārthivaiḥ kīrṇaṃ barāhmaṇaiśa ca mahātmabhiḥ bharājate sama tadā rājana nākapṛṣṭhama ivāmaraiḥ [va] pitā mahaṃ guruṃ caiva paratyudgamya yudhiṣṭhiraḥ abhivādya tatò rājanna idaṃ vacanama abravīta bhīṣmaṃ daròṇaṃ kṛpaṃ darauṇiṃ duryòdhana viviṃśatī asmina yajñe bhavantò māma anugṛhṇantu sarvaśaḥ idaṃ vaḥ savama ahaṃ caiva yada ihāsti dhanaṃ mama parīṇayantu bhavantò māṃ yatheṣṭama aniyantritāḥ evama uktvā sa tāna sarvāna dīkṣitaḥ pāṇḍavāgrajaḥ yuyòja ha yathāyògama adhikāreṣva anantarama bhakṣyabhòjyādhikāreṣu duḥśāsanama ayòjayata parigrahe barāhmaṇānāma aśvatthāmānama uktavāna rājñāṃ tu paratipūjārthaṃ saṃjayaṃ saṃnyayòjayata kṛtākṛta parijñāne bhīṣmadròṇau mahāmatī hiraṇyasya suvarṇasya ratnānāṃ cānvavekṣaṇe dakṣiṇānāṃ ca vai dāne kṛpaṃ rājā nayayòjayata tathānyāna puruṣavyāghrāṃsa tasmiṃsa tasmina nayayòjayata bāhlikò dhṛtarāṣṭraśa ca sòmadattò jayadrathaḥ nakulena samānītāḥ savāmivata tatra remire kaṣattā vayayakarasa tava āsīda viduraḥ sarvadharmavita duryòdhanasa tava arhaṇāni paratijagrāha sarvaśaḥ sarvalòkaḥ samāvṛttaḥ piprīṣuḥ phalama uttamama daraṣṭukāmaḥ sabhāṃ caiva dharmarājaṃ ca pāṇḍavama na kaśa cida āharata tatra sahasrāvarama arhaṇama ratnaiśa ca bahubhisa tatra dharmarājama avardhayana kathaṃ nu mama kauravyò ratnadānaiḥ samāpnuyāta yajñama itya eva rājānaḥ sapardhamānā dadura dhanama bhavanaiḥ savimānāgraiḥ sòdarkaira balasaṃvṛtaiḥ lòkarāja vimānaiśa ca barāhmaṇāvasathaiḥ saha kṛtaira āvasathaira divyaira vimānapratimaisa tathā vicitrai ratnavadbhiśa ca ṛddhyā paramayā yutaiḥ rājabhiśa ca samāvṛttaira atīva śarīsamṛddhibhiḥ aśòbhata sadò rājana kaunteyasya mahātmanaḥ ṛddyā ca varuṇaṃ devaṃ sapardhamānò yudhiṣṭhiraḥ ṣaḍa agninātha yajñena sò 'yajada dakṣiṇāvatā sarvāña janāna sarvakāmaiḥ samṛddhaira samatarpayata annavāna bahubhakṣyaśa ca bhuktavaja janasaṃvṛtaḥ ratnòpahāra karmaṇyò babhūva sa samāgamaḥ iḍājya hòmāhutibhira mantraśikṣā samanvitaiḥ tasmina hi tatṛpura devāsa tate yajñe maharṣibhiḥ yathā devāsa tathā viprā dakṣiṇānna mahādhanaiḥ tatṛpuḥ sarvavarṇāśa ca tasmina yajñe mudānvitāḥ [va] tatò 'bhiṣecanīye 'hani barāhmaṇā rājabhiḥ saha antara vedīṃ paraviviśuḥ satkārārthaṃ maharṣayaḥ nāradapramukhāsa tasyāma antara vedyāṃ mahātmanaḥ samāsīnāḥ śuśubhire saha rājarṣibhisa tadā sametā barahmabhavane devā devarṣayò yathā karmāntarama upāsantò jajalpura amitaujasaḥ idama evaṃ na cāpya evama evama etana na cānyathā itya ūcura bahavasa tatra vitaṇḍānāḥ parasparama kṛśāna arthāṃsa tathā ke cida akṛśāṃsa tatra kurvate akṛśāṃśa ca kṛśāṃśa cakrura hetubhiḥ śāstraniścitaiḥ tatra medhāvinaḥ ke cida arthama anyaiḥ parapūritama vicikṣipura yathā śayenā nabhògatama ivāmiṣama ke cida dharmārthasaṃyuktāḥ kathāsa tatra mahāvratāḥ remire kathayantaśa ca sarvavedavidāṃ varāḥ sā vedira vedasaṃpannaira devadvija maharṣibhiḥ ābabhāse samākīrṇā nakṣatraira dayaura ivāmalā na tasyāṃ samidhau śūdraḥ kaśa cida āsīna na cāvrataḥ antara vedyāṃ tadā rājana yudhiṣṭhira niveśane tāṃ tu lakṣmīvatò lakṣmīṃ tadā yajñavidhānajāma tutòṣa nāradaḥ paśyana dharmarājasya dhīmataḥ atha cintāṃ samāpede sa munira manujādhipa nāradasa taṃ tadā paśyana sarvakṣatrasamāgamama sasmāra ca purāvṛttāṃ kathāṃ tāṃ bharatarṣabha aṃśāvataraṇe yāsau barahmaṇò bhavane 'bhavata devānāṃ saṃgamaṃ taṃ tu vijñāya kurunandana nāradaḥ puṇḍarīkākṣaṃ sasmāra manasā harima sākṣāta sa vibudhārighnaḥ kaṣatre nārāyaṇò vibhuḥ paratijñāṃ pālayana dhīmāña jātaḥ parapuraṃjayaḥ saṃdideśa purā yò 'sau vibudhāna bhūtakṛta savayama anyònyama abhinighnantaḥ punara lòkāna avāpsyatha iti nārāyaṇaḥ śambhura bhagavāña jagataḥ parabhuḥ ādiśya vibudhāna sarvāna ajāyata yadukṣaye kaṣitāva andhakavṛṣṇīṇāṃ vaṃśe vaṃśabhṛtāṃ varaḥ parayā śuśubhe lakṣmyā nakṣatrāṇāma ivòḍurāṭa yasya bāhubalaṃ sendrāḥ surāḥ sarva upāsate sò 'yaṃ mānuṣavana nāma harira āste 'rimardanaḥ ahò bata mahada bhūtaṃ savayambhūra yada idaṃ savayama ādāsyati punaḥ kaṣatrama evaṃ balasamanvitama itya etāṃ nāradaśa cintāṃ cintayāma āsa dharmavita hariṃ nārāyaṇaṃ jañātvā yajñaira īḍyaṃ tama īśvarama tasmina dharmavidāṃ śareṣṭhò dharmarājasya dhīmataḥ mahādhvare mahābuddhisa tasthau sa bahumānataḥ tatò bhīṣmò 'baravīda rājana dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama kariyatāma arhaṇaṃ rājñāṃ yathārhama iti bhārata ācāryama ṛtvijaṃ caiva saṃyuktaṃ ca yudhiṣṭhira sanātakaṃ ca pariyaṃ cāhuḥ ṣaḍa arghyārhāna nṛpaṃ tathā etāna arhāna abhigatāna āhuḥ saṃvatsaròṣitāna ta ime kālapūgasya mahatò 'samāna upāgatāḥ eṣāma ekaikaśò rājanna arghyama ānīyatāma iti atha caiṣāṃ variṣṭhāya samarthāyòpanīyatāma [ya] kasmai bhavāna manyate 'raghama ekasmai kurunandana upanīyamānaṃ yuktaṃ ca tana me barūhi pitāmaha [va] tatò bhīṣmaḥ śāṃtanavò buddhyā niścitya bhārata vārṣṇeyaṃ manyate kṛṣṇama arhaṇīyatamaṃ bhuvi eṣa haya eṣāṃ sametānāṃ tejòbalaparākramaiḥ madhye tapanna ivābhāti jayòtiṣāma iva bhāskaraḥ asūryama iva sūryeṇa nivātama iva vāyunā bhāsitaṃ halāditaṃ caiva kṛṣṇenedaṃ sadò hi naḥ tasmai bhīṣmābhyanujñātaḥ sahadevaḥ paratāpavāna upajahre 'tha vidhivada vārṣṇeyāyārghyama uttamama paratijagrāha tata kṛṣṇaḥ śāsra dṛṣṭena karmaṇā śiśupālasa tu tāṃ pūjāṃ vāsudeve na cakṣame sa upālabhya bhīmaṃ ca dharmarājaṃ ca saṃsadi apākṣipada vāsudevaṃ cedirājò mahābalaḥ [ṣa] nāyama arhati vārṣṇeyasa tiṣṭhatsva iha mahātmasu mahīpatiṣu kauravya rājavata pārthivārhaṇama nāyaṃ yuktaḥ samācāraḥ pāṇḍaveṣu mahātmasu yata kāmāta puṇḍarīkākṣaṃ pāṇḍavārcitavāna asi bālā yūyaṃ na jānīdhvaṃ dharmaḥ sūkṣmò hi pāṇḍavāḥ ayaṃ tatrābhyatikrānta āpageyò 'lapadarśanaḥ tavādṛśò dharmayuktò hi kurvāṇaḥ pariyakāmyayā bhavatya abhyadhikaṃ bhīṣmò lòkeṣva avamataḥ satāma kathaṃ haya arājā dāśārhò madhye sarvamahīkṣitāma arhaṇāma arhati tathā yathā yuṣmābhira arcitaḥ atha vā manyase kṛṣṇaṃ sathaviraṃ bharatarṣabha vasudeve sathite vṛddhe kathama arhati tata sutaḥ atha vā vāsudevò 'pi pariyakāmò 'nuvṛttavāna darupade tiṣṭhati kathaṃ mādhavò 'rahati pūjanama ācāryaṃ manyase kṛṣṇama atha vā kurupuṃgava daròṇe tiṣṭhati vārṣṇeyaṃ kasmāda arcitavāna asi ṛtvijaṃ manyase kṛṣṇama atha vā kurunandana davaipāyane sathite vipre kathaṃ kṛṣṇò 'racitasa tavayā naiva ṛtvina na cācāryò na rājā madhusūdanaḥ arcitaśa ca kuruśreṣṭha kima anyata pariyakāmyayā atha vāpya arcanīyò 'yaṃ yuṣmākaṃ madhusūdanaḥ kiṃ rājabhira ihānītaira avamānāya bhārata vayaṃ tu na bhayāda asya kaunteyasya mahātmanaḥ parayacchāmaḥ karāna sarve na lòbhāna na ca sāntvanāta asya dharmapravṛttasya pārthiva tavaṃ cikīrṣataḥ karāna asmai parayacchāmaḥ sò 'yama asmāna na manyate kima anyada avamānāda dhi yada imaṃ rājasaṃsadi aprāptalakṣaṇaṃ kṛṣṇama arghyeṇārcitavāna asi akasmāda dharmaputrasya dharmātmeti yaśò gatama kò hi dharmacyute pūjāma evaṃ yuktāṃ parayòjayeta yò 'yaṃ vṛṣṇikule jātò rājānaṃ hatavāna purā adya dharmātmatā caiva vayapakṛṣṭā yudhiṣṭhirāta kṛpaṇatvaṃ niviṣṭaṃ ca kṛṣṇe 'raghyasya nivedanāta yadi bhītāśa ca kaunteyāḥ kṛpaṇāśa ca tapasvinaḥ nanu tavayāpi bòddhavyaṃ yāṃ pūjāṃ mādhavò 'rahati atha vā kṛpaṇaira etāma upanītāṃ janārdana pūjāma anarhaḥ kasmāta tavama abhyanujñātavāna asi ayuktāma ātmanaḥ pūjāṃ tavaṃ punara bahu manyase haviṣaḥ parāpya niṣyandaṃ parāśituṃ śaveva nirjane na tava ayaṃ pārthivendrāṇāma avamānaḥ parayujyate tavāma eva kuravò vayaktaṃ paralambhante janārdana kalībe dārakriyā yādṛga andhe vā rūpadarśanama arājñò rājavata pūjā tathā te madhusūdana dṛṣṭò yudhiṣṭhirò rājā dṛṣṭò bhīṣmaśa ca yādṛśaḥ vāsudevò 'paya ayaṃ dṛṣṭaḥ sarvama etada yathātathama itya uktvā śiśupālasa tāna utthāya paramāsanāta niryayau sadasasa tasmāta sahitò rājabhisa tadā [va] tatò yudhiṣṭhirò rājā śiśupālama upādravata uvāca cainaṃ madhuraṃ sāntvapūrvama idaṃ vacaḥ nedaṃ yuktaṃ mahīpāla yādṛśaṃ vai tavama uktavāna adharmaśa ca parò rājana pāruṣyaṃ ca nirarthakama na hi dharmaṃ paraṃ jātu nāvabudhyeta pārthiva bhīṣmaḥ śāṃtanavasa tava enaṃ māvamaṃsthā atò 'nayathā paśya cemāna mahīpālāṃsa tavattò vṛddhatamāna bahūna mṛṣyante cārhaṇāṃ kṛṣṇe tadvata tavaṃ kaṣantuma arhasi veda tattvena kṛṣṇaṃ hi bhīṣmaśa cedipate bhṛśama na haya enaṃ tavaṃ tathā vettha yathainaṃ veda kauravaḥ [bhasa] nāsmā anunayò deyò nāyama arhati sāntvanama lòkavṛddhatame kṛṣṇe yò 'rahaṇāṃ nānumanyate kaṣatriyaḥ kaṣatriyaṃ jitvā raṇe raṇakṛtāṃ varaḥ yò muñcati vaśe kṛtvā gurura bhavati tasya saḥ asyāṃ ca samitau rājñāma ekama apya ajitaṃ yudhi na paśyāmi mahīpālaṃ sātvatī putra tejasā na hi kevalama asmākama ayama arcyatamò 'cayutaḥ tarayāṇāma api lòkānāma arcanīyò janārdanaḥ kṛṣṇena hi jitā yuddhe bahavaḥ kaṣatriyarṣabhāḥ jagata sarvaṃ ca vārṣṇeye nikhilena paratiṣṭhitama tasmāta satsva api vṛddheṣu kṛṣṇama arcāma netarāna evaṃ vaktuṃ na cārhasa tavaṃ mā bhūta te buddhira īdṛśī jañānavṛddhā mayā rājana bahavaḥ paryupāsitāḥ teṣāṃ kathayatāṃ śaurera ahaṃ guṇavatò guṇāna samāgatānāma aśrauṣaṃ bahūna bahumatāna satāma karmāṇya api ca yānya asya janmaprabhṛti dhīmataḥ bahuśaḥ kathyamānāni naraira bhūyò śarutāni me na kevalaṃ vayaṃ kāmāca cedirājajanārdanama na saṃbandhaṃ puraskṛtya kṛtārthaṃ vā kathaṃ cana arcāmahe 'racitaṃ sadbhira bhuvi bhauma sukhāvahama yaśò śaucaṃ jayaṃ cāsya vijñāyārcāṃ parayujmahe na hi kaśa cida ihāsmābhiḥ subālò 'paya aparīkṣitaḥ guṇaira vṛddhāna atikramya harira arcyatamò mataḥ jañānavṛddhò davijātīnāṃ kaṣatriyāṇāṃ balādhikaḥ pūjye tāva iha gòvinde hetū davāva api saṃsthitau vedavedāṅgavijñānaṃ balaṃ cāpya amitaṃ tathā nṛṇāṃ hi lòke kasyāsti viśiṣṭaṃ keśavāda ṛte dānaṃ dākṣyaṃ śarutaṃ śauryaṃ harīḥ kīrtira buddhira uttamā saṃnatiḥ śarīra dhṛtisa tuṣṭiḥ puṣṭiśa ca niyatācyute tama imaṃ sarvasaṃpannama ācāryaṃ pitaraṃ guruma arcyama arcitama arcārhaṃ sarve saṃmantuma arthatha ṛtviga gurura vivāhyaśa ca sanātakò nṛpatiḥ pariyaḥ sarvama etada dhṛṣī keśe tasmāda abhyarcitò 'cayutaḥ kṛṣṇa eva hi lòkānāma utpattira api cāpyayaḥ kṛṣṇasya hi kṛte bhūtama idaṃ viśvaṃ samarpitama eṣa parakṛtira avyaktā kartā caiva sanātanaḥ paraśa ca sarvabhūtebhyasa tasmāda vṛddhatamò 'cayutaḥ buddhira manò mahāna vāyusa tejò 'mabhaḥ khaṃ mahī ca yā caturvidhaṃ ca yada bhūtaṃ sarvaṃ kṛṣṇe paratiṣṭhitama ādityaśa candramāśa caiva nakṣatrāṇi garahāśa ca ye diśaśa còpadiśaśa caiva sarvaṃ kṛṣṇe paratiṣṭhitama ayaṃ tu puruṣò bālaḥ śiśupālò na budhyate sarvatra sarvadā kṛṣṇaṃ tasmāda evaṃ parabhāṣate yò hi dharmaṃ vicinuyāda utkṛṣṭaṃ matimāna naraḥ sa vai paśyeda yathā dharmaṃ na tathā cedirāḍa ayama sa vṛddhabāleṣva atha vā pārthiveṣu mahātmasu kò nārhaṃ manyate kṛṣṇaṃ kò vāpya enaṃ na pūjayeta athemāṃ duṣkṛtāṃ pūjāṃ śiśupālò vayavasyati duṣkṛtāyāṃ yathānyāyaṃ tathāyaṃ kartuma arhati [va] evama uktvā tatò bhīṣmò virarāma mahāyaśāḥ vayājahāròttaraṃ tatra sahadevò 'rathavada vacaḥ keśavaṃ keśi hantārama aprameyaparākramama pūjyamānaṃ mayā yò vaḥ kṛṣṇaṃ na sahate nṛpāḥ sarveṣāṃ balināṃ mūrdhni mayedaṃ nihitaṃ padama evama ukte mayā samyaga uttaraṃ parabravītu saḥ matimantasa tu ye ke cida ācāryaṃ pitaraṃ guruma arcyama arcitama arcārhama anujānantu te nṛpāḥ tatò na vayājahāraiṣāṃ kaśa cida buddhimatāṃ satāma mānināṃ balināṃ rājñāṃ madhye saṃdarśite pade tatò 'patata puṣpavṛṣṭiḥ sahadevasya mūrdhani adṛśya rūpā vācaśa cāpya abruvana sādhu sādhva iti āvidhyada ajinaṃ kṛṣṇaṃ bhaviṣyada bhūtajalpakaḥ sarvasaṃśaya nirmòktā nāradaḥ sarvalòkavita tatrāhūtāgatāḥ sarve sunītha paramukhā gaṇāḥ saṃprādṛśyanta saṃkruddhā vivarṇavadanāsa tathā yudhiṣṭhirābhiṣekaṃ ca vāsudevasya cārhaṇama abruvaṃsa tatra rājānò nirvedāda ātmaniścayāta suhṛdbhira vāryamāṇānāṃ teṣāṃ hi vapura ābabhau āmiṣāda apakṛṣṭānāṃ siṃhānāma iva garjatāma taṃ balaughama aparyantaṃ rājasāgarama akṣayama kurvāṇaṃ samayaṃ kṛṣṇò yuddhāya bubudhe tadā pūjayitvā tu pūjārhaṃ barahmakṣatraṃ viśeṣataḥ sahadevò nṛṇāṃ devaḥ samāpayata karma tata tasminna abhyarcite kṛṣṇe sunīthaḥ śatrukarṣaṇaḥ atitāmrekṣaṇaḥ kòpāda uvāca manujādhipāna sathitaḥ senāpatira vò 'haṃ manyadhvaṃ kiṃ nu sāṃpratama yudhi tiṣṭhāma saṃnahya sametāna vṛṣṇipāṇḍavāna iti sarvāna samutsāhya rājñasa tāṃśa cedipuṃgavaḥ yajñòpaghātāya tataḥ sò 'mantrayata rājabhiḥ [va] tataḥ sāgarasaṃkāśaṃ dṛṣṭvā nṛpatisāgarama ròṣāta paracalitaṃ sarvama idama āha yudhiṣṭhiraḥ bhīṣmaṃ matimatāṃ śareṣṭhaṃ vṛddhaṃ kuru pitā mahama bṛhaspatiṃ bṛhata tejāḥ puruhūtā ivārihā asau ròṣāta paracalitò mahāna nṛpatisāgaraḥ atra yata paratipattavyaṃ tana me barūhi pitāmaha yajñasya ca na vighnaḥ sayāta parajānāṃ ca śivaṃ bhaveta yathā sarvatra tata sarvaṃ barūhi me 'daya pitāmaha itya uktavati dharmajñe dharmarāje yudhiṣṭhire uvācedaṃ vacò bhīṣmasa tataḥ kuru pitā mahaḥ mā bhaisa tavaṃ kuruśārdūla śavā siṃhaṃ hantuma arhati śivaḥ panthāḥ sunītò 'tara mayā pūrvataraṃ vṛtaḥ parasupte hi yathā siṃhe śavānasa tatra samāgatāḥ bhaṣeyuḥ sahitāḥ sarve tatheme vasudhādhipāḥ vṛṣṇisiṃhasya suptasya tatheme paramukhe sathitāḥ bhaṣante tāta saṃkruddhāḥ śavānaḥ siṃhasya saṃnidhau na hi saṃbudhyate tāvata suptaḥ siṃha ivācyutaḥ tena siṃhī karòtya etāna nṛsiṃhaśa cedipuṃgavaḥ pārthivāna pārthivaśreṣṭha śiśupālò 'lapacetanaḥ sarvāna sarvātmanā tāta netu kāmò yamakṣayama nūnama etata samādātuṃ punara icchatya adhò 'kaṣajaḥ yada asya śiśupālasthaṃ tejasa tiṣṭhati bhārata viplutā cāsya bhadraṃ te buddhira buddhimatāṃ vara cedirājasya kaunteya sarveṣāṃ ca mahīkṣitāma ādātuṃ hi naravyāghrò yaṃ yama icchatya ayaṃ yadā tasya viplavate buddhira evaṃ cedipatera yathā caturvidhānāṃ bhūtānāṃ tariṣu lòkeṣu mādhavaḥ parabhavaśa caiva sarveṣāṃ nidhanaṃ ca yudhiṣṭhira iti tasya vacò śarutvā tataśa cedipatira nṛpaḥ bhīṣmaṃ rūkṣākṣarā vācaḥ śarāvayāma āsa bhārata śiśupāla uvāca vibhīṣikābhira bahvībhira bhīṣayana sarvapārthivāna na vayapatrapase kasmāda vṛddhaḥ sana kulapāṃsanaḥ yuktama etata tṛtīyāyāṃ parakṛtau vartatā tavayā vaktuṃ dharmāda apetārthaṃ tavaṃ hi sarvakurūttamaḥ nāvi naura iva saṃbaddhā yathāndhò vāndhama anviyāta tathābhūtā hi kauravyā bhīṣma yeṣāṃ tavama agraṇīḥ pūtanāghātapūrvāṇi karmāṇya asya viśeṣataḥ tavayā kīrtayatāsmākaṃ bhūyaḥ paracyāvitaṃ manaḥ avaliptasya mūrkhasya keśavaṃ satòtuma icchataḥ kathaṃ bhīṣma na te jihvā śatadheyaṃ vidīryate yatra kutsā parayòktavyā bhīṣma bālataraira naraiḥ tama imaṃ jañānavṛddhaḥ sana gòpaṃ saṃstòtuma icchasi yadya anena hatā bālye śakuniśa citrama atra kima tau vāśvavṛṣabhau bhīṣma yau na yuddhaviśāradau cetanārahitaṃ kāṣṭhaṃ yadya anena nipātitama pādena śakaṭaṃ bhīṣma tatra kiṃ kṛtama adbhutama valmīkamātraḥ saptāhaṃ yadya anena dhṛtò 'calaḥ tadā gòvardhanò bhīṣma na taca citraṃ mataṃ mama bhuktama etena bahva annaṃ karīḍatā nagamūrdhani iti te bhīṣma śṛṇvānāḥ paraṃ vismayama āgatāḥ yasya cānena dharmajña bhuktama annaṃ balīyasaḥ sa cānena hataḥ kaṃsa itya etana na mahādbhutama na te śarutama idaṃ bhīṣma nūnaṃ kathayatāṃ satāma yada vakṣye tavāma adharmajña vākyaṃ kurukulādhama satrīṣu gòṣu na śastrāṇi pātayeda barāhmaṇeṣu ca yasya cānnāni bhuñjīta yaśa ca sayāca charaṇāgataḥ iti santò 'nuśāsanti sajjanā dharmiṇaḥ sadā bhīṣma lòke hi tata sarvaṃ vitathaṃ tavayi dṛśyate jañānavṛddhaṃ ca vṛddhaṃ ca bhūyāṃsaṃ keśavaṃ mama ajānata ivākhyāsi saṃstuvana kurusattama gòghnaḥ satrīghnaśa ca sana bhīṣma kathaṃ saṃstavama arhati asau matimatāṃ śareṣṭhò ya eṣa jagataḥ parabhuḥ saṃbhāvayati yadya evaṃ tavadvākyāca ca janārdanaḥ evama etata sarvama iti sarvaṃ tada vitathaṃ dharuvama na gāthā gāthinaṃ śāsti bahu ceda api gāyati parakṛtiṃ yānti bhūtāni bhūliṅgaśakunira yathā nūnaṃ parakṛtira eṣā te jaghanyā nātra saṃśayaḥ ataḥ pāpīyasī caiṣāṃ pāṇḍavānāma apīṣyate yeṣāma arcyatamaḥ kṛṣṇasa tavaṃ ca yeṣāṃ paradarśakaḥ dharmavāka tavama adharmajñaḥ satāṃ mārgāda avaplutaḥ kò hi dharmiṇama ātmānaṃ jānaña jañānavatāṃ varaḥ kuryāda yathā tavayā bhīṣma kṛtaṃ dharmama avekṣatā anyakāmā hi dharmajña kanyakā parājñamāninā ambā nāmeti bhadraṃ te kathaṃ sāpahṛtā tavayā yāṃ tavayāpahṛtāṃ bhīṣma kanyāṃ naiṣitavāna nṛpaḥ bharātā vicitravīryasa te satāṃ vṛttama anuṣṭhitaḥ dārayòra yasya cānyena miṣataḥ parājñamāninaḥ tava jātānya apatyāni sajjanācarite pathi na hi dharmò 'sati te bhīṣma barahmacaryama idaṃ vṛthā yada dhārayasi mòhāda vā kalībatvāda vā na saṃśayaḥ na tava ahaṃ tava dharmajña paśyāmya upacayaṃ kava cita na hi te sevitā vṛddhā ya evaṃ dharmama abruvana iṣṭaṃ dattama adhītaṃ ca yajñāśa ca bahudakṣiṇāḥ sarvama etada apatyasya kalāṃ nārhati ṣòḍaśīma varatòpavāsaira bahubhiḥ kṛtaṃ bhavati bhīṣma yata sarvaṃ tada anapatyasya mòghaṃ bhavati niścayāta sò 'napatyaśa ca vṛddhaśa ca mithyādharmānuśāsanāta haṃsavata tavama apīdānīṃ jañātibhyaḥ parāpnuyā vadhama evaṃ hi kathayantya anye narā jañānavidaḥ purā bhīṣma yata tada ahaṃ samyaga vakṣyāmi tava śṛṇvataḥ vṛddhaḥ kila samudrānte kaśa cida dhaṃsò 'bhavata purā dharmavāga anyathāvṛttaḥ pakṣiṇaḥ sò 'nuśāsti ha dharmaṃ carata mādharmama iti tasya vacaḥ kila pakṣiṇaḥ śuśruvura bhīṣma satataṃ dharmavādinaḥ athāsya bhakṣyama ājahruḥ samudrajalacāriṇaḥ aṇḍajā bhīṣma tasyānye dharmārthama iti śuśruma tasya caiva samabhyāśe nikṣipyāṇḍāni sarvaśaḥ samudrāmbhasya amòdanta carantò bhīṣma pakṣiṇaḥ teṣāma aṇḍāni sarveṣāṃ bhakṣayāma āsa pāpakṛta sa haṃsaḥ saṃpramattānāma apramattaḥ savakarmaṇi tataḥ parakṣīyamāṇeṣu teṣva aṇḍeṣva aṇḍajò 'paraḥ aśaṅkata mahāprājñasa taṃ kadā cida dadarśa ha tataḥ sa kathayāma āsa dṛṣṭvā haṃsasya kilbiṣama teṣāṃ paramaduḥkhārtaḥ sa pakṣī sarvapakṣiṇāma tataḥ paratyakṣatò dṛṣṭvā pakṣiṇasa te samāgatāḥ nijaghnusa taṃ tadā haṃsaṃ mithyāvṛttaṃ kurūdvaha te tavāṃ haṃsasadharmāṇama apīme vasudhādhipāḥ nihanyura bhīṣma saṃkruddhāḥ pakṣiṇasa tama ivāṇḍajama gāthāma apya atra gāyanti ye purāṇavidò janāḥ bhīṣma yāṃ tāṃ ca te samyaka kathayiṣyāmi bhārata antarātmani vinihite; rauṣi patraratha vitathama aṇḍabhakṣaṇama aśuci te; karma vācama atiśayate [ṣiṣu] sa me bahumatò rājā jarāsaṃdhò mahābalaḥ yò 'nena yuddhaṃ neyeṣa dāsò 'yama iti saṃyuge keśavena kṛtaṃ yata tu jarāsaṃdha vadhe tadā bhīmasenārjunābhyāṃ ca kasa tata sādhva iti manyate advāreṇa paraviṣṭena chadmanā barahmavādinā dṛṣṭaḥ parabhāvaḥ kṛṣṇena jarāsaṃdhasya dhīmataḥ yena dharmātmanātmānaṃ barahmaṇyama abhijānatā naiṣitaṃ pādyama asmai tada dātuma agre durātmane bhujyatāma iti tenòktāḥ kṛṣṇa bhīma dhanaṃjayāḥ jarāsaṃdhena kauravya kṛṣṇena vikṛtaṃ kṛtama yadya ayaṃ jagataḥ kartā yathainaṃ mūrkha manyase kasmāna na barāhmaṇaṃ samyaga ātmānama avagacchati idaṃ tava āścaryabhūtaṃ me yada ime pāṇḍavāsa tavayā apakṛṣṭāḥ satāṃ mārgāna manyante taca ca sādhva iti atha vā naitada āścaryaṃ yeṣāṃ tavama asi bhārata satrī sadharmā ca vṛddhaśa ca sarvārthānāṃ paradarśakaḥ [va] tasya tada vacanaṃ śarutvā rūkṣaṃ rūkṣākṣaraṃ bahu cukòpa balināṃ śareṣṭhò bhīmasenaḥ paratāpavāna tasya padmapratīkāśe savabhāvāyata vistṛte bhūyò karòdhābhitāmrānte rakte netre babhūvatuḥ tariśikhāṃ bharukuṭīṃ cāsya dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ lalāṭasthāṃ tarikūṭasthāṃ gaṅgāṃ taripathagāma iva dantāna saṃdaśatasa tasya kòpāda dadṛśura ānanama yugānte sarvabhūtāni kālasyeva didhakṣataḥ utpatantaṃ tu vegena jagrāhainaṃ manasvinama bhīṣma eva mahābāhura mahāsenama iveśvaraḥ tasya bhīmasya bhīṣmeṇa vāryamāṇasya bhārata guruṇā vividhaira vākyaiḥ karòdhaḥ paraśamama āgataḥ nāticakrāma bhīṣmasya sa hi vākyama ariṃdamaḥ samuddhūtò ghanāpāye velāma iva mahòdadhiḥ śiśupālasa tu saṃkruddhe bhīmasene narādhipa nākampata tadā vīraḥ pauruṣe save vayavasthitaḥ utpatantaṃ tu vegena punaḥ punara ariṃdamaḥ na sa taṃ cintayāma āsa siṃhaḥ kaṣudramṛgaṃ yathā parahasaṃśa cābravīda vākyaṃ cedirājaḥ paratāpavāna bhīmasenama atikruddhaṃ dṛṣṭvā bhīmaparākramama muñcainaṃ bhīṣma paśyantu yāvada enaṃ narādhipāḥ mata paratāpāgninirdagdhaṃ pataṃgama iva vahninā tataśa cedipatera vākyaṃ taca charutvā kurusattamaḥ bhīmasenama uvācedaṃ bhīṣmò matimatāṃ varaḥ [bha] cedirājakule jātasa taryakṣa eṣa caturbhujaḥ rāsabhārāva sadṛśaṃ rurāva ca nanāda ca tenāsya mātā pitarau taresatusa tau sa bāndhavau vaikṛtaṃ taca ca tau dṛṣṭvā tayāgāya kurutāṃ matima tataḥ sabhāryaṃ nṛpatiṃ sāmātyaṃ sapuròhitama cintā saṃmūḍhahṛdayaṃ vāga uvācāśarīriṇī eṣa te nṛpate putraḥ śarīmāña jātò mahābalaḥ tasmāda asmāna na bhetavyama avyagraḥ pāhi vai śiśuma na caivaitasya mṛtyusa tavaṃ na kālaḥ paratyupasthitaḥ mṛtyura hantāsya śastreṇa sa còtpannò narādhipa saṃśrutyòdāhṛtaṃ vākyaṃ bhūtama antarhitaṃ tataḥ putrasnehābhisaṃtaptā jananī vākyama abravīta yenedama īritaṃ vākyaṃ mamaiva tanayaṃ parati parāñjalisa taṃ namasyāmi baravītu sa punara vacaḥ śaròtuma icchāmi putrasya kò 'saya mṛtyura bhaviṣyati antarhitaṃ tatò bhūtama uvācedaṃ punara vacaḥ yenòtsaṅge gṛhītasya bhujāva abhyadhikāva ubhau patiṣyataḥ kaṣititale pañcaśīrṣāva ivòragau tṛtīyama etada bālasya lalāṭasthaṃ ca lòcanama nimajjiṣyati yaṃ dṛṣṭvā sò 'saya mṛtyura bhaviṣyati taryakṣaṃ caturbhujaṃ śarutvā tathā ca samudāhṛtama dharaṇyāṃ pārthivāḥ sarve abhyagacchana didṛkṣavaḥ tāna pūjayitvā saṃprāptāna yathārhaṃ sa mahīpatiḥ ekaikasya nṛpasyāṅke putrama āròpayata tadā evaṃ rājasahasrāṇāṃ pṛthaktvena yathākramama śiśura aṅke samārūḍhò na tata parāpa nidarśanama tataśa cedipuraṃ parāptau saṃkarṣaṇa janārdanau yādavau yādavīṃ darastuṃ savasāraṃ tāṃ pitusa tadā abhivādya yathānyāyaṃ yathā jayeṣṭhaṃ nṛpāṃśa ca tāna kuśalānāmayaṃ pṛṣṭvā niṣaṇṇau rāma keśavau abhyarcitau tadā vīrau parītyā cābhyadhikaṃ tataḥ putraṃ dāmòdaròtsaṅge devī saṃnyadadhāta savayama nayastamātrasya tasyāṅke bhujāva abhyadhikāva ubhau petatusa taca ca nayanaṃ nimamajja lalāṭajama tada dṛṣṭvā vayathitā tarastā varaṃ kṛṣṇama ayācata dadasva me varaṃ kṛṣṇa bhayārtāya mahābhuja tavaṃ haya ārtānāṃ samāśvāsò bhītānāma abhayaṃkaraḥ pitṛsvasāraṃ mā bhaiṣīra itya uvāca janārdanaḥ dadāni kaṃ varaṃ kiṃ vā karavāṇi pitṛsvasaḥ śakyaṃ vā yadi vāśakyaṃ kariṣyāmi vacasa tava evama uktā tataḥ kṛṣṇama abravīda yadunandanama śiśupālasyāparādhāna kaṣamethāsa tavaṃ mahābala [ka] aparādhaśataṃ kaṣāmyaṃ mayā haya asya pitṛṣvasaḥ putrasya te vadhārhāṇāṃ mā tavaṃ śòke manaḥ kṛthāḥ [bhasa] evama eṣa nṛpaḥ pāpaḥ śiśupālaḥ sumandadhīḥ tavāṃ samāhvayate vīra gòvinda varadarpitaḥ [bhasa] naiṣā cedipatera buddhira yayā tava āhvayate 'cayutama nūnama eṣa jagada bhartuḥ kṛṣṇasyaiva viniścayaḥ kò hi māṃ bhīmasenādya kaṣitāva arhati pārthivaḥ kaṣeptuṃ daivaparītātmā yathaiṣa kulapāṃsanaḥ eṣa haya asya mahābāhò tejò 'ṃśaśa ca harera dharuvama tama eva punara ādātuma icchata pṛthu yaśā hariḥ yenaiṣa kuruśārdūla śārdūla iva cedirāṭa garjatya atīva durbuddhiḥ sarvāna asmāna acintayana [va] tatò na mamṛṣe caidyasa tada bhīṣma vacanaṃ tadā uvāca cainaṃ saṃkruddhaḥ punara bhīṣmama athòttarama [ṣa] daviṣatāṃ nò 'satu bhīṣmaiṣa parabhāvaḥ keśavasya yaḥ yasya saṃstava vaktā tavaṃ bandivata satatòtthitaḥ saṃstavāya manò bhīṣma pareṣāṃ ramate sadā yadi saṃstauṣi rājñasa tavama imaṃ hitvā janārdanama daradaṃ satuhi bāhlīkama imaṃ pārthiva sattamama jāyamānena yeneyama abhavada dāritā mahī vaṅgāṅgaviṣayādhyakṣaṃ sahasrākṣasamaṃ bale satuhi karṇama imaṃ bhīṣma mahācāpa vikarṣaṇama daròṇaṃ darauṇiṃ ca sādhu tavaṃ pitā putrau mahārathau satuhi satutyāva imau bhīṣma satataṃ davijasattamau yayòra anyatarò bhīṣma saṃkruddhaḥ sa carācarāma imāṃ vasumatīṃ kuryāda aśeṣāma iti me matiḥ daròṇasya hi samaṃ yuddhe na paśyāmi narādhipama aśvatthāmnasa tathā bhīṣma na caitau satòtuma icchasi śalyādīna api kasmāta tavaṃ na satauṣi vasudhādhipāna satavāya yadi te buddhira vartate bhīṣma sarvadā kiṃ hi śakyaṃ mayā kartuṃ yada vṛddhānāṃ tavayā nṛpa purā kathayatāṃ nūnaṃ na śarutaṃ dharmavādināma ātmanindātmapūjā ca paranindā parastavaḥ anācaritama āryāṇāṃ vṛttama etaca caturvidhama yada astavyama imaṃ śaśvana mòhāta saṃstauṣi bhaktitaḥ keśavaṃ taca ca te bhīṣma na kaśa cida anumanyate kathaṃ bhòjasya puruṣe varga pāle durātmani samāveśayase sarvaṃ jagata kevalakāmyayā atha vaiṣā na te bhaktiḥ pakṛtiṃ yāti bhārata mayaiva kathitaṃ pūrvaṃ bhūliṅgaśakunira yathā bhūliṅgaśakunira nāma pārśve himavataḥ pare bhīṣma tasyāḥ sadā vācò śarūyante 'rathavigarhitāḥ mā sāhasama itīdaṃ sā satataṃ vāśate kila sāhasaṃ cātmanātīva carantī nāvabudhyate sā hi māṃsārgalaṃ bhīṣma mukhāta siṃhasya khādataḥ dantāntara vilagnaṃ yata tada ādatte 'lapacetanā icchataḥ sā hi siṃhasya bhīṣma jīvatya asaṃśayama tadvata tavama apya adharmajña sadā vācò parabhāṣase icchatāṃ pārthivendrāṇāṃ bhīṣma jīvasya asaṃśayama lòkavidviṣṭa karmā hi nānyò 'sati bhavatā samaḥ [va] tataśa cedipateḥ śarutvā bhīṣmaḥ sakaṭukaṃ vacaḥ uvācedaṃ vacò rājaṃśa cedirājasya śṛṇvataḥ icchatāṃ kila nāmāhaṃ jīvāmya eṣāṃ mahīkṣitāma yò 'haṃ na gaṇayāmya etāṃsa tṛṇānīva narādhipāna evama ukte tu bhīṣmeṇa tataḥ saṃcukrudhura nṛpāḥ ke cija jahṛṣire tatra ke cida bhīṣmaṃ jagarhire ke cida ūcura maheṣvāsāḥ śarutvā bhīṣmasya tada vacaḥ pāpò 'valiptò vṛddhaśa ca nāyaṃ bhīṣmò 'rahati kaṣamāma hanyatāṃ durmatira bhīṣmaḥ paśuvata sādhva ayaṃ nṛpaiḥ sarvaiḥ sametya saṃrabdhaira dahyatāṃ vā kaṭāgninā iti teṣāṃ vacò śarutvā tataḥ kuru pitā mahaḥ uvāca matimāna bhīṣmasa tāna eva vasudhādhipāna uktasyòktasya nehāntama ahaṃ samupalakṣaye yata tu vakṣyāmi tata sarvaṃ śṛṇudhvaṃ vasudhādhipāḥ paśuvada ghātanaṃ vā me dahanaṃ vā kaṭāgninā kariyatāṃ mūrdhni vò nayastaṃ mayedaṃ sakalaṃ padama eṣa tiṣṭhati gòvindaḥ pūjitò 'samābhira acyutaḥ yasya vasa tavarate buddhira maraṇāya sa mādhavama kṛṣṇama āhvayatāma adya yuddhe śārṅgagadādharama yāvada asyaiva devasya dehaṃ viśatu pātitaḥ [va] tataḥ śarutvaiva bhīṣmasya cedirāḍa uruvikramaḥ yuyutsura vāsudevena vāsudevama uvāca ha āhvaye tavāṃ raṇaṃ gaccha mayā sārdhaṃ janārdana yāvada adya nihanmi tavāṃ sahitaṃ sarvapāṇḍavaiḥ saha tavayā hi me vadhyāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇa sarvathā nṛpatīna samatikramya yaira arājā tavama arcitaḥ ye tavāṃ dāsama arājānaṃ bālyāda arcanti durmatima anarhama arhavata kṛṣṇa vadhyāsa ta iti me matiḥ itya uktvā rājaśārdūlasa tasthau garjanna amarṣaṇaḥ evama ukte tataḥ kṛṣṇò mṛdupūrvama idaṃ vacaḥ uvāca pārthivāna sarvāṃsa tatsamakṣaṃ ca pāṇḍavāna eṣa naḥ śatrura atyantaṃ pārthivāḥ sātvatī sutaḥ sātvatānāṃ nṛśaṃsātmā na hitò 'napakāriṇāma parāgjyòtiṣa puraṃ yātāna asmāña jañātvā nṛśaṃsakṛta adahada davārakāma eṣa savasrīyaḥ sana narādhipāḥ karīḍatò bhòjarājanyāna eṣa raivatake girau hatvā baddhvā ca tāna sarvāna upāyāta savapuraṃ purā aśvamedhe hayaṃ medhyama utsṛṣṭaṃ rakṣibhira vṛtama pitura me yajñavighnārthama aharata pāpaniścayaḥ suvīrāna paratipattau ca babhròra eṣa yaśasvinaḥ bhāryāma abhyaharana mòhāda akāmāṃ tāma itò gatāma eṣa māyā paraticchannaḥ karūṣārthe tapasvinīma jahāra bhadrāṃ vaiśālīṃ mātulasya nṛśaṃsakṛta pitṛsvasuḥ kṛte duḥkhaṃ sumahana marṣayāmya ahama diṣṭyā tava idaṃ sarvarājñāṃ saṃnidhāva adya vartate paśyanti hi bhavantò 'daya mayya atīva vayatikramama kṛtāni tu paròkṣaṃ me yāni tāni nibòdhata imaṃ tava asya na śakṣyāmi kaṣantuma adya vayatikramama avalepāda vadhārhasya samagre rājamaṇḍale rukmiṇyāma asya mūḍhasya parārthanāsīna mumūrṣataḥ na ca tāṃ parāptavāna mūḍhaḥ śūdrò vedaśrutiṃ yathā evamādi tataḥ sarve sahitāsa te narādhipāḥ vāsudeva vacò śarutvā cedirājaṃ vayagarhayana tatasa tada vacanaṃ śarutvā śiśupālaḥ paratāpavāna jahāsa savanavada dhāsaṃ parahasyedama uvāca ha mata pūrvāṃ rukmiṇīṃ kṛṣṇa saṃsatsu parikīrtayana viśeṣataḥ pārthiveṣu varīḍāṃ na kuruṣe kathama manyamānò hi kaḥ satsu puruṣaḥ parikīrtayeta anyapūrvāṃ satriyaṃ jātu tavadanyò madhusūdana kaṣama vā yadi te śaraddhā mā vā kṛṣṇa mama kaṣama karuddhāda vāpi parasannāda vā kiṃ me tavattò bhaviṣyati tathā baruvata evāsya bhagavāna madhusūdanaḥ vayapāharaca chirò karuddhaśa cakreṇāmitra karṣaṇaḥ sa papāta mahābāhura vajrāhata ivācalaḥ tataśa cedipatera dehāta tejò 'garyaṃ dadṛśura nṛpāḥ utpatantaṃ mahārāja gagaṇāda iva bhāskarama tataḥ kamalapatrākṣaṃ kṛṣṇaṃ lòkanamaskṛtama vavande tata tadā tejò viveśa ca narādhipa tada adbhutama amanyanta dṛṣṭvā sarve mahīkṣitaḥ yada viveśa mahābāhuṃ tata tejò puruṣòttamama anabhre paravavarṣa dayauḥ papāta javalitāśaniḥ kṛṣṇena nihate caidye cacāla ca vasuṃdharā tataḥ ke cina mahīpālā nābruvaṃsa tatra kiṃ cana atītavākpathe kāle parekṣamāṇā janārdanama hastaira hastāgrama apare paratyapīṣanna amarṣitāḥ apare daśanaira oṣṭhāna adaśana karòdhamūrchitāḥ rahasa tu ke cida vārṣṇeyaṃ paraśaśaṃsura narādhipāḥ ke cida eva tu saṃrabdhā madhyasthāsa tava apare 'bhavana parahṛṣṭāḥ keśavaṃ jagmuḥ saṃstuvantò maharṣayaḥ barāhmaṇāśa ca mahātmānaḥ pārthivāśa ca mahābalāḥ pāṇḍavasa tava abravīda bharātṝna satkāreṇa mahīpatima damaghòṣātmajaṃ vīraṃ saṃsādhayata mācirama tathā ca kṛtavantasa te bharātura vai śāsanaṃ tadā cedīnāma ādhipatye ca putrama asya mahīpatima abhyasiñcata tadā pārthaḥ saha taira vasudhādhipaiḥ tataḥ sa kururājasya karatuḥ sarvaṃ samṛddhimāna yūnāṃ parītikarò rājana saṃbabhau vipulaujasaḥ śāntavighnaḥ sukhārambhaḥ parabhūtadhanadhānyavāna annavāna bahubhakṣyaśa ca keśavena surakṣitaḥ samāpayāma āsa ca taṃ rājasūyaṃ mahākratuma taṃ tu yajñaṃ mahābāhura ā samāptera janārdanaḥ rarakṣa bhagavāña śauriḥ śārṅgacakragadādharaḥ tatasa tava avabhṛtha sanātaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama samastaṃ pārthivaṃ kaṣatrama abhigamyedama abravīta diṣṭyā vardhasi dharmajña sāmrājyaṃ parāptavāna vibhò ājamīḍhājamīḍhānāṃ yaśò saṃvardhitaṃ tavayā karmaṇaitena rājendra dharmaśa ca sumahāna kṛtaḥ āpṛcchāmò naravyāghra sarvakāmaiḥ supūjitāḥ savarāṣṭrāṇi gamiṣyāmasa tadanujñātuma arhasi śarutvā tu vacanaṃ rājñāṃ dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ yathārhaṃ pūjya nṛpatīna bharātṝna sarvāna uvāca ha rājānaḥ sarva evaite parītyāsmāna samupāgatāḥ parasthitāḥ savāni rāṣṭrāṇi māma āpṛcchya paraṃtapāḥ te 'nuvrajata bhadraṃ te viṣayāntaṃ nṛpòttamāna bharātura vacanama ājñāya pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ yathārhaṃ nṛpa mukhyāṃsa tāna ekaikaṃ samanuvrajana virāṭama anvayāta tūrṇaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ paratāpavāna dhanaṃjayò yajñasenaṃ mahātmānaṃ mahārathaḥ bhīṣmaṃ ca dhṛtarāṣṭraṃ ca bhīmasenò mahābalaḥ daròṇaṃ ca sa sutaṃ vīraṃ sahadevò mahārathaḥ nakulaḥ subalaṃ rājana saha putraṃ samanvayāta daraupadeyāḥ sa saubhaudrāḥ pārvatīyāna mahīpatīna anvagacchaṃsa tathaivānyāna kaṣatriyāna kaṣatriyarṣabhāḥ evaṃ saṃpūjitāsa te vai jagmura viprāśa ca sarvaśaḥ gateṣu pārthivendreṣu sarveṣu bharatarṣabha yudhiṣṭhirama uvācedaṃ vāsudevaḥ paratāpavāna āpṛcche tavāṃ gamiṣyāmi davārakāṃ kurunandana rājasūyaṃ karatuśreṣṭhaṃ diṣṭyā tavaṃ parāptavāna asi tama uvācaivama uktasa tu dharmarāṇa madhusūdanama tava parasādāda gòvinda parāptavāna asmi vai karatuma samastaṃ pārthivaṃ kaṣatraṃ tavatprasādāda vaśānugama upādāya baliṃ mukhyaṃ māma eva samupasthitama na vayaṃ tavāma ṛte vīra raṃsyāmeha kathaṃ cana avaśyaṃ cāpi gantavyā tavayā davāravatī purī evama uktaḥ sa dharmātmā yudhiṣṭhira sahāyavāna abhigamyābravīta parītaḥ pṛthāṃ pṛthu yaśā hariḥ sāmrājyaṃ samanuprāptāḥ putrāsa te 'daya pitṛṣvasaḥ siddhārthā vasumantaśa ca sā tavaṃ parītima ivāpnuhi anujñātasa tavayā cāhaṃ davārakāṃ gantuma utsahe subhadrāṃ daraupadīṃ caiva sabhājayata keśavaḥ niṣkramyāntaḥpurāca caiva yudhiṣṭhira sahāyavāna sanātaśa ca kṛtajapyaśa ca barāhmaṇāna savasti vācya ca tatò meghavaraprakhyaṃ sayandanaṃ vai sukalpitama yòjayitvā mahārāja dārukaḥ paratyupasthitaḥ upasthitaṃ rathaṃ dṛṣṭvā tārkṣya paravara ketanama paradakṣiṇama upāvṛtya samāruhya mahāmanāḥ parayayau puṇḍarīkākṣasa tatò davāravatīṃ purīma taṃ padbhyāma anuvavrāja dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ bharātṛbhiḥ sahitaḥ śarīmāna vāsudevaṃ mahābalama tatò muhūrtaṃ saṃgṛhya sayandanapravaraṃ hariḥ abravīta puṇḍarīkākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhirama apramattaḥ sathitò nityaṃ parajāḥ pāhi viśāṃ pate parjanyama iva bhūtāni mahādrumama ivāṇḍajāḥ bāndhavāsa tavòpajīvantu sahasrākṣama ivāmarāḥ kṛtvā paraspareṇaiva saṃvidaṃ kṛṣṇa pāṇḍavau anyònyaṃ samanujñāpya jagmatuḥ savagṛhāna parati gate davāravatīṃ kṛṣṇe sātvata paravare nṛpa ekò duryòdhanò rājā śakuniśa cāpi saubalaḥ tasyāṃ sabhāyāṃ divyāyāma ūṣatusa tau nararṣabhau [va] vasana duryòdhanasa tasyāṃ sabhāyāṃ bharatarṣabha śanaira dadarśa tāṃ sarvāṃ sabhāṃ śakuninā saha tasyāṃ divyāna abhiprāyāna dadarśa kurunandanaḥ na dṛṣṭapūrvā ye tena nagare nāgasāhvaye sa kadā cita sabhāmadhye dhārtarāṣṭrò mahīpatiḥ saphāṭikaṃ talama āsādya jalama itya abhiśaṅkayā savavastròtkarṣaṇaṃ rājā kṛtavāna buddhimòhitaḥ durmanā vimukhaśa caiva paricakrāma tāṃ sabhāma tataḥ saphāṭikatòyāṃ vai saphāṭikāmbuja śòbhitāma vāpīṃ matvā sathalama iti sa vāsāḥ parāpataja jale jale nipatitaṃ dṛṣṭvā kiṃ karā jahasura bhṛśama vāsāṃsi ca śubhānya asmai paradadū rājaśāsanāta tathāgataṃ tu taṃ dṛṣṭvā bhīmasenò mahābalaḥ arjunaśa ca yamau còbhau sarve te parāhasaṃsa tadā nāmarṣayata tatasa teṣāma avahāsama amarṣaṇaḥ ākāraṃ rakṣamāṇasa tu na sa tāna samudaikṣata punara vasanama utkṣipya paratariṣyanna iva sathalama āruròha tataḥ sarve jahasusa te punara janāḥ davāraṃ ca vivṛtākāraṃ lalāṭena samāhanata saṃvṛtaṃ ceti manvānò davāradeśāda upāramata evaṃ paralambhāna vividhāna parāpya tatra viśāṃ pate pāṇḍaveyābhyanujñātasa tatò duryòdhanò nṛpaḥ aprahṛṣṭena manasā rājasūye mahākratau parekṣyatāma adbhutāma ṛddhiṃ jagāma gajasāhvayama pāṇḍava śarīprataptasya dhayānaglānasya gacchataḥ duryòdhanasya nṛpateḥ pāpā matira ajāyata pārthāna sumanasò dṛṣṭvā pārthivāṃśa ca vaśānugāna kṛtsnaṃ cāpihitaṃ lòkama ā kumāraṃ kurūdvaha mahimānaṃ paraṃ cāpi pāṇḍavānāṃ mahātmanāma duryòdhanò dhārtarāṣṭrò vivarṇaḥ samapadyata sa tu gacchanna anekāgraḥ sabhāma evānucintayana śariyaṃ ca tāma anupamāṃ dharmarājasya dhīmataḥ paramattò dhṛtarāṣṭrasya putrò duryòdhanasa tadā nābhyabhāṣata subalajaṃ bhāṣamāṇaṃ punaḥ punaḥ anekāgraṃ tu taṃ dṛṣṭvā śakuniḥ paratyabhāṣata duryòdhana kutò mūlaṃ niḥśvasanna iva gacchasi [da] dṛṣṭvemāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ yudhiṣṭhira vaśānugāma jitāma astrapratāpena śavetāśvasya mahātmanaḥ taṃ ca yajñaṃ tathā bhūtaṃ dṛṣṭvā pārthasya mātula yathā śakrasya deveṣu tathā bhūtaṃ mahādyute amarṣeṇa susaṃpūrṇò dahyamānò divāniśama śuci śukrāgame kāle śuṣye tòyama ivālpakama paśya sātvata mukhyena śiśupālaṃ nipātitama na ca tatra pumāna āsīta kaśa cita tasya padānugaḥ dahyamānā hi rājānaḥ pāṇḍavòtthena vahninā kaṣāntavantò 'parādhaṃ taṃ kò hi taṃ kaṣantuma arhati vāsudevena tata karma tathāyuktaṃ mahata kṛtama siddhaṃ ca pāṇḍaveyānāṃ paratāpena mahātmanāma tathā hi ratnānya ādāya vividhāni nṛpā nṛpama upatiṣṭhanti kaunteyaṃ vaiśyā iva karapradāḥ śariyaṃ tathāvidhāṃ dṛṣṭvā javalantīma iva pāṇḍave amarṣavaśama āpannò dahye 'hama atathòcitaḥ vahnima eva paravekṣyāmi bhakṣayiṣyāmi vā viṣama apò vāpi paravekṣyāmi na hi śakṣyāmi jīvituma kò hi nāma pumā~la lòke marṣayiṣyati sattvavāna sapatnāna ṛdhyatò dṛṣṭvā hānima ātmana eva ca sò 'haṃ na satrī na cāpya astrī na pumāna nāpumāna api yò 'haṃ tāṃ marṣayāmya adya tādṛśīṃ śariyama āgatāma īśvaratvaṃ pṛthivyāśa ca vasumattāṃ ca tādṛśīma yajñaṃ ca tādṛśaṃ dṛṣṭvā mādṛśaḥ kò na saṃjvareta aśaktaśa caika evāhaṃ tāma āhartuṃ nṛpa śariyama sahāyāṃśa ca na paśyāmi tena mṛtyuṃ vicintaye daivama eva paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakama dṛṣṭvā kuntīsute śubhrāṃ śariyaṃ tāma āhṛtāṃ tathā kṛtò yatnò mayā pūrvaṃ vināśe tasya saubala taca ca sarvama atikramya savṛddhò 'pasva iva paṅkajama tena daivaṃ paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakama dhārtarāṣṭrā hi hīyante pārthā vardhanti nityaśaḥ sò 'haṃ śariyaṃ ca tāṃ dṛṣṭvā sabhāṃ tāṃ ca tathāvidhāma rakṣibhiśa cāvahāsaṃ taṃ paritapye yathāgninā sa māma abhyanujānīhi mātulādya suduḥkhitama amarṣaṃ ca samāviṣṭaṃ dhṛtarāṣṭre nivedaya [ṣa] duryòdhana na te 'marṣaḥ kāryaḥ parati yudhiṣṭhirama bhāgadheyāni hi savāni pāṇḍavā bhuñjate sadā anekaira abhyupāyaiśa ca tavayārabdhāḥ purāsakṛta vimuktāśa ca naravyāghrā bhāgadheya puraskṛtāḥ taira labdhā daraupadī bhāryā darupadaśa ca sutaiḥ saha sahāyaḥ pṛthivī lābhe vāsudevaśa ca vīryavāna labdhaśa ca nābhibhūtò 'rathaḥ pitryò 'ṃśaḥ pṛthivīpate vivṛddhasa tejasā teṣāṃ tatra kā paridevanā dhanaṃjayena gāṇḍīvama akṣayyau ca maheṣudhī labdhānya astrāṇi divyāni tarpayitvā hutāśanama tena kārmukamukhyena bāhuvīryeṇa cātmanaḥ kṛtā vaśe mahīpālāsa tatra kā paridevanā agnidāhāna mayaṃ cāpi mòkṣayitvā sadānavama sabhāṃ tāṃ kārayāma āsa savyasācī paraṃtapaḥ tena caiva mayenòktāḥ kiṃ karā nāma rākṣasāḥ vahanti tāṃ sabhāṃ bhīmāsa tatra kā paridevanā yaca cāsahāyatāṃ rājanna uktavāna asi bhārata tana mithyā bharātarò hīme sahāyāsa te mahārathāḥ daròṇasa tava maheṣvāsaḥ saha putreṇa dhīmatā sūtaputraśa ca rādheyò gautamaśa ca mahārathaḥ ahaṃ ca saha sòdaryaiḥ saumadattiśa ca vīryavāna etaisa tavaṃ sahitaḥ sarvaira jaya kṛtsnāṃ vasuṃdharāma [da] tavayā ca sahitò rājanna etaiśa cānyaira mahārathaiḥ etāna eva vijeṣyāmi yadi tavama anumanyase eteṣu vijiteṣva adya bhaviṣyati mahī mama sarve ca pṛthivīpālāḥ sabhā sā ca mahādhanā [ṣa] dhanaṃjayò vāsudevò bhīmasenò yudhiṣṭhiraḥ nakulaḥ sahadevaśa ca darupadaśa ca sahātma jaiḥ naite yudhi balāja jetuṃ śakyāḥ suragaṇaira api mahārathā maheṣvāsāḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ ahaṃ tu tada vijānāmi vijetuṃ yena śakyate yudhiṣṭhiraṃ savayaṃ rājaṃsa tana nibòdha juṣasva ca [da] apramādena suhṛdāma anyeṣāṃ ca mahātmanāma yadi śakyā vijetuṃ te tana mamācakṣva mātula [ṣa] dayūtapriyaśa ca kaunteyò na ca jānāti devituma samāhūtaśa ca rājendrò na śakṣyati nivartituma devane kuśalaśa cāhaṃ na me 'sati sadṛśò bhuvi tariṣu lòkeṣu kaunteyaṃ taṃ tavaṃ dayūte samāhvaya tasyākṣakuśalò rājanna ādāsye 'hama asaṃśayama rājyaṃ śariyaṃ ca tāṃ dīptāṃ tavadarthaṃ puruṣarṣabha idaṃ tu sarvaṃ tavaṃ rājñe duryòdhana nivedaya anujñātasa tu te pitrā vijeṣye taṃ na saṃśayaḥ [da] tavama eva kurumukhyāya dhṛtarāṣṭrāya saubala nivedaya yathānyāyaṃ nāhaṃ śakṣye niśaṃsituma [va] anubhūya tu rājñasa taṃ rājasūyaṃ mahākratuma yudhiṣṭhirasya nṛpatera gāndhārī putra saṃyutaḥ pariyakṛna matama ājñāya pūrvaṃ duryòdhanasya tata parajñā cakṣuṣama āsīnaṃ śakuniḥ saubalasa tadā duryòdhana vacò śarutvā dhṛtarāṣṭraṃ janādhipama upagamya mahāprājñaṃ śakunira vākyama abravīta duryòdhanò mahārāja vivarṇò hariṇaḥ kṛśaḥ dīnaśa cintāparaśa caiva tada viddhi bharatarṣabha na vai parīkṣase samyaga asahyaṃ śatrusaṃbhavama jayeṣṭhaputrasya śòkaṃ tavaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase [dha] duryòdhana kutò mūlaṃ bhṛśama ārtò 'si putraka śaròtavyaśa cena mayā sò 'rathò barūhi me kurunandana ayaṃ tavāṃ śakuniḥ parāha vivarṇaṃ hariṇaṃ kṛśama cintayaṃśa ca na paśyāmi śòkasya tava saṃbhavama aiśvaryaṃ hi mahata putra tavayi sarvaṃ samarpitama bharātaraḥ suhṛdaśa caiva nācaranti tavāpriyama ācchādayasi parāvārāna aśnāsi piśitaudanama ājāneyā vahanti tavāṃ kenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ śayanāni mahārhāṇi yòṣitaśa ca manòramāḥ guṇavanti ca veśmāni vihārāśa ca yathāsukhama devānāma iva te sarvaṃ vāci baddhaṃ na saṃśayaḥ sadīna iva durdharṣaḥ kasmāca chòcasi putraka [da] aśnāmya ācchādaye cāhaṃ yathā kupuruṣasa tathā amarṣaṃ dhāraye cògraṃ titikṣana kālaparyayama amarṣaṇaḥ savāḥ parakṛtīra abhibhūya pare sathitāḥ kaleśāna mumukṣuḥ parajāna sa vai puruṣa ucyate saṃtòṣò vai śariyaṃ hanti abhimānaśa ca bhārata anukròśa bhaye còbhe yaira vṛtò nāśnute mahata na māma avati tada bhuktaṃ śariyaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhire javalantīma iva kaunteye vivarṇakaraṇīṃ mama sapatnāna ṛdhyata ātmānaṃ hīyamānaṃ niśāmya ca adṛśyāma api kaunteye sathitāṃ paśyanna ivòdyatāma tasmāda ahaṃ vivarṇaśa ca dīnaśa ca hariṇaḥ kṛśaḥ aṣṭāśīti sahasrāṇi sanātakā gṛhamedhinaḥ tariṃśada dāsīka ekaikò yāna bibharti yudhiṣṭhiraḥ daśānyāni sahasrāṇi nityaṃ tatrānnama uttamama bhuñjate rukmapātrībhira yudhiṣṭhira niveśane kadalī mṛgamòkāni kṛṣṇa śayāmāruṇāni ca kāmbòjaḥ parāhiṇòta tasmai parārdhyāna api kambalāna rathayòṣida gavāśvasya śataśò 'tha sahasraśaḥ tariṃśataṃ còṣṭra vāmīnāṃ śatāni vicarantya uta pṛthagvidhāni ratnāni pārthivāḥ pṛthivīpate āharana karatumukhye 'samina kuntīputrāya bhūriśaḥ na kavacida dhi mayā dṛṣṭasa tādṛśò naiva ca śarutaḥ yādṛga dhanāgamò yajñe pāṇḍuputrasya dhīmataḥ aparyantaṃ dhanaughaṃ taṃ dṛṣṭvā śatròra ahaṃ nṛpa śarma naivādhigacchāmi cintayānò 'niśaṃ vibhò barāhmaṇā vāṭadhānāśa ca gòmantaḥ śatasaṃghaśaḥ taraikharvaṃ balima ādāya davāri tiṣṭhanti vāritāḥ kamaṇḍalūna upādāya jātarūpamayāña śubhāna evaṃ baliṃ samādāya paraveśaṃ lebhire tataḥ yana naiva madhu śakrāya dhārayantya amara satriyaḥ tada asmai kāṃsyama āhārṣīda vāruṇaṃ kalaśòdadhiḥ śaikyaṃ rukmasahasrasya bahuratnavibhūṣitama dṛṣṭvā ca mama tata sarvaṃ javara rūpama ivābhavata gṛhītvā tata tu gacchanti samudrau pūrvadakṣiṇau tathaiva paścimaṃ yānti gṛhītvā bharatarṣabha uttaraṃ tu na gacchanti vinā tāta patatribhiḥ idaṃ cādbhutama atrāsīta tana me nigadataḥ śṛṇu pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ pariviṣyatāma sathāpitā tatra saṃjñābhūca chaṅkhò dhamāyati nityaśaḥ muhura muhuḥ paranadatasa tasya śaṅkhasya bhārata uttamaṃ śabdama aśrauṣaṃ tatò ròmāṇi me 'hṛṣana pārthivaira bahubhiḥ kīrṇama upasthānaṃ didṛkṣubhiḥ sarvaratnānya upādāya pārthivā vai janeśvara yajñe tasya mahārāja pāṇḍuputrasya dhīmataḥ vaiśyā iva mahīpālā davijātipariveṣakāḥ na sā śarīra devarājasya yamasya varuṇasya vā guhyakādhipatera vāpi yā śarīrājana yudhiṣṭhire tāṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputrasya śariyaṃ paramikāma ahama śāntiṃ na parigacchāmi dahyamānena cetasā [ṣa] yāma etāma uttamāṃ lakṣmīṃ dṛṣṭavāna asi pāṇḍave tasyāḥ parāptāva upāyaṃ me śṛṇu satyaparākrama ahama akṣeṣva abhijñātaḥ pṛthivyāma api bhārata hṛdayajñaḥ paṇajñaśa ca viśeṣajñaśa ca devane dayūtapriyaśa ca kaunteyò na ca jānāti devituma āhūtaśa caiṣyati vayaktaṃ dīvyāvetya āhvayasva tama [va] evama uktaḥ śakuninā rājā duryòdhanasa tadā dhṛtarāṣṭrama idaṃ vākyama apadāntarama abravīta ayama utsahate rājaña śariyama āhartuma akṣavita dayūtena pāṇḍuputrasya tadanujñātuma arhasi [dha] kaṣattā mantrī mahāprājñaḥ sathitò yasyāsmi śāsane tena saṃgamya vetsyāmi kāryasyāsya viniścayama sa hi dharmaṃ puraskṛtya dīrghadarśī paraṃ hitama ubhayòḥ pakṣayòra yuktaṃ vakṣyatya arthaviniścayama [da] nivartayiṣyati tavāsau yadi kaṣattā sameṣyati nivṛtte tavayi rājendra mariṣye 'hama asaṃśayama sa mayi tavaṃ mṛte rājana vidureṇa sukhī bhava bhòkṣyase pṛthivīṃ kṛtsnāṃ kiṃ mayā tavaṃ kariṣyasi [va] ārtavākyaṃ tu tata tasya paraṇayòktaṃ niśamya saḥ dhṛtarāṣṭrò 'baravīta pareṣyāna duryòdhana mate sathitaḥ sathūṇā sahasraira bṛhatīṃ śatadvārāṃ sabhāṃ mama manòramāṃ darśanīyāma āśu kurvantu śilpinaḥ tataḥ saṃstīrya ratnaisa tāma akṣāna āvāpya sarvaśaḥ sukṛtāṃ supraveśāṃ ca nivedayata me śanaiḥ duryòdhanasya śāntya arthama iti niścitya bhūmipaḥ dhṛtarāṣṭrò mahārāja parāhiṇòda vidurāya vai apṛṣṭvā viduraṃ haya asya nāsīta kaśa cida viniścayaḥ dayūtadòṣāṃśa ca jānana saputrasnehāda akṛṣyata taca charutvā vidurò dhīmāna kalidvārama upasthitama vināśamukhama utpannaṃ dhṛtarāṣṭrama upādravata sò 'bhigamya mahātmānaṃ bharātā bharātarama agrajama mūrdhnā paraṇamya caraṇāva idaṃ vacanama abravīta nābhinandāmi te rājana vayavasāyama imaṃ parabhò putraira bhedò yathā na sayāda dayūtahetòsa tathā kuru [dhṛ] kaṣattaḥ putreṣu putraira me kalahò na bhaviṣyati divi devāḥ parasādaṃ naḥ kariṣyanti na saṃśayaḥ aśubhaṃ vā śubhaṃ vāpihitaṃ vā yadi vāhitama paravartatāṃ suhṛda dayūtaṃ diṣṭama etana na saṃśayaḥ mayi saṃnihite caiva bhīṣme ca bharatarṣabhe anayò daivavihitò na kathaṃ cida bhaviṣyati gaccha tavaṃ rathama āsthāya hayaira vātasamaira jave khāṇḍava parasthama adyaiva samānaya yudhiṣṭhirama na vāryò vayavasāyò me viduraitada baravīmi te daivama eva paraṃ manye yenaitada upapadyate itya uktò vidurò dhīmāna naitada astīti cintayana āpageyaṃ mahāprājñama abhyagacchata suduḥkhitaḥ [ja] kathaṃ samabhavada dayūtaṃ bharātṝṇāṃ tana mahātyayama yatra tada vayasanaṃ parāptaṃ pāṇḍavaira me pitāmahaiḥ ke ca tatra sabhāstārā rājānò barahmavittama ke cainama anvamòdanta ke cainaṃ paratyaṣedhayana vistareṇaitada icchāmi kathyamānaṃ tavayā davija mūlaṃ haya etada vināśasya pṛthivyā davijasattama [sūta] evama uktasa tadā rājñā vayāsa śiṣyaḥ paratāpavāna ācacakṣe yathāvṛttaṃ tata sarvaṃ sarvavedavita [va] śṛṇu me vistareṇemāṃ kathāṃ bharatasattama bhūya eva mahārāja yadi te śaravaṇe matiḥ vidurasya mataṃ jañātvā dhṛtarāṣṭrò 'mabikā sutaḥ duryòdhanama idaṃ vākyama uvāca vijane punaḥ alaṃ dayūtena gāndhāre vidurò na paraśaṃsati na haya asau sumahābuddhira ahitaṃ nò vadiṣyati hitaṃ hi paramaṃ manye vidurò yata parabhāṣate kariyatāṃ putra tata sarvama etana manye hitaṃ tava devarṣira vāsava gurura devarājāya dhīmate yata parāha śāstraṃ bhagavāna bṛhaspatira udāradhīḥ tada veda viduraḥ sarvaṃ sarahasyaṃ mahākaviḥ sathitaśa ca vacane tasya sadāhama api putraka vidurò vāpi medhāvī kurūṇāṃ paravarò mataḥ uddhavò vā mahābuddhira vṛṣṇīṇāma arcitò nṛpa dayūtena tada alaṃ putra dayūte bhedò hi dṛśyate bhede vināśò rājyasya tata putra parivarjaya pitrā mātrā ca putrasya yada vai kāryaṃ paraṃ samṛtama parāptasa tavama asi tata tāta pitṛpaitāmahaṃ padama adhītavāna kṛtī śāstre lālitaḥ satataṃ gṛhe bharātṛjyeṣṭhaḥ sathitò rājye vindase kiṃ na śòbhanama pṛthagjanaira alabhyaṃ yada bhòjanācchādanaṃ parama tata parāptò 'si mahābāhò kasmāca chòcasi putraka saphītaṃ rāṣṭraṃ mahābāhò pitṛpaitāmahaṃ mahata nityama ājñāpayana bhāsi divi deveśvarò yathā tasya te viditaprajña śòkamūlama idaṃ kathama samutthitaṃ duḥkhataraṃ tana me śaṃsituma arhasi [da] aśnāmya ācchādayāmīti parapaśyana pāpapūruṣaḥ nāmarṣaṃ kurute yasa tu puruṣaḥ sò 'dhamaḥ samṛtaḥ na māṃ parīṇāti rājendra lakṣmīḥ sādhāraṇā vibhò javalitāma iva kaunteye śariyaṃ dṛṣṭvā ca vivyathe sarvāṃ hi pṛthivīṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhira vaśānugāma sathirò 'sami yò 'haṃ jīvāmi duḥkhāda etada baravīmi te āvarjitā ivābhānti nighnāśa caitraki kaukurāḥ kāraḥ karā lòhajaṅghā yudhiṣṭhira niveśane himavatsāgarānūpāḥ sarvaratnākarāsa tathā antyāḥ sarve paryudastā yudhiṣṭhira niveśane jayeṣṭhò 'yama iti māṃ matvā śareṣṭhaśa ceti viśāṃ pate yudhiṣṭhireṇa satkṛtya yuktò ratnaparigrahe upasthitānāṃ ratnānāṃ śareṣṭhānāma argha hāriṇāma nādṛśyata paraḥ parāntò nāparasa tatra bhārata na me hastaḥ samabhavada vasu tata paratigṛhṇataḥ parātiṣṭhanta mayi śarānte gṛhya dūrāhṛtaṃ vasu kṛtāṃ bindusarò ratnaira mayena saphāṭikaca chadāma apaśyaṃ nalinīṃ pūrṇāma udakasyeva bhārata vastrama utkarṣati mayi parāhasata sa vṛkòdaraḥ śatròra ṛddhiviśeṣeṇa vimūḍhaṃ ratnavarjitama tatra sama yadi śaktaḥ sayāṃ pātayeyaṃ vṛkòdarama sapatnenāvahāsò hi sa māṃ dahati bhārata punaśa ca tādṛśīma eva vāpīṃ jalaja śālinīma matvā śilā samāṃ tòye patitò 'sami narādhipa tatra māṃ parāhasata kṛṣṇaḥ pārthena saha sasvanama daraupadī ca saha satrībhira vayathayantī manò mama kalinnavastrasya ca jale kiṃ karā rājacòditāḥ dadura vāsāṃsi me 'nayāni taca ca duḥkhataraṃ mama paralambhaṃ ca śṛṇuṣvānyaṃ gadatò me narādhipa advāreṇa vinirgacchana davārasaṃsthāna rūpiṇā abhihatya śilāṃ bhūyò lalāṭenāsmi vikṣataḥ tatra māṃ yamajau dūrāda ālòkya lalitau kila bāhubhiḥ parigṛhṇītāṃ śòcantau sahitāva ubhau uvāca sahadevasa tu tatra māṃ vismayanna iva idaṃ davārama itò gaccha rājanna iti punaḥ punaḥ nāmadheyāni ratnānāṃ purastāna na śarutāni me yāni dṛṣṭāni me tasyāṃ manasa tapati taca ca me [da] yana mayā pāṇḍavānāṃ tu dṛṣṭaṃ taca chṛṇu bhārata āhṛtaṃ bhūmipālaira hi vasu mukhyaṃ tatasa tataḥ na vinde dṛḍhama ātmāmaṃ dṛṣṭvāhaṃ tada arera dhanama phalatò bhūmitò vāpi paratipadyasva bhārata aiḍāṃśa cailāna vārṣadaṃśāña jātarūpapariṣkṛtāma parāvārājina mukhyāṃśa ca kambòjaḥ paradadau vasu aśvāṃsa tittiri kalmāṣāṃsa tariśataṃ śukanāsikāna uṣṭravāmīsa tariśataṃ ca puṣṭāḥ pīlu śamīṅgudaiḥ gòvāsanā barāhmaṇāśa ca dāsamīyāśa ca sarvaśaḥ parītyarthaṃ te mahābhāgā dharmarājñò mahātmanaḥ tarikharvaṃ balima ādāya davāri tiṣṭhanti vāritāḥ kamaṇḍalūna upādāya jātarūpamayāña śubhāna evaṃ baliṃ paradāyātha paraveśaṃ lebhire tataḥ śataṃ dāsī sahasrāṇāṃ kārpāsika nivāsināma śayāmāsa tanvyò dīrghakeśyò hemābharaṇa bhūṣitāḥ śūdrā vipròttamārhāṇi rāṅkavānya ajināni ca baliṃ ca kṛtsnama ādāya bharu kaccha nivāsinaḥ upaninyura mahārāja hayāna gāndhāradeśajāna indra kṛṣṭaira vartayanti dhānyaira nadī mukhaiśa ca ye samudraniṣkuṭe jātāḥ parisindu ca mānavāḥ te vairāmāḥ pāradāśa ca vaṅgāśa ca kitavaiḥ saha vividhaṃ balima ādāya ratnāni vividhāni ca ajāvikaṃ gòhiraṇyaṃ kharòṣṭraṃ phalajaṃ madhu kambalāna vividhāṃśa caiva davāri tiṣṭhanti vāritāḥ parāgjyòtiṣādhipaḥ śūrò malecchānāma adhipò balī yanavaiḥ sahitò rājā bhagadattò mahārathaḥ ājāneyāna hayāña śīghrāna ādāyānila raṃhasaḥ baliṃ ca kṛtsnama ādāya davāri tiṣṭhati vāritaḥ aśmasāramayaṃ bhāṇḍaṃ śuddhadantatsarūna asīna parāgjyòtiṣò 'tha tada dattvā bhagadattò 'varajata tadā davyakṣāṃsa taryakṣā~la lalāṭākṣāna nānādigbhyaḥ samāgatāna auṣṇīṣāna anivāsāṃśa ca bāhukāna puruṣādakāna ekapādāṃśa ca tatrāhama apaśyaṃ davāri vāritāna balyarthaṃ dadatasa tasmai hiraṇyaṃ rajataṃ bahu indra gòpa kavarṇābhāña śukavarṇāna manòjavāna tathaivendrāyudha nibhāna saṃdhyābhrasadṛśāna api anekavarṇāna āraṇyāna gṛhītvāśvāna manòjavāna jātarūpama anarghyaṃ ca dadusa tasyaika pādakāḥ cīnāna hūnāña śakāna oḍūna parvatāntaravāsinaḥ vārṣṇeyāna hārahūṇāṃśa ca kṛṣṇāna haimavatāṃsa tathā na pārayāmya abhigatāna vividhāna davāri vāritāna balyarthaṃ dadatasa tasya nānārūpāna anekaśaḥ kṛṣṇa garīvāna mahākāyāna rāsabhāña śatapātinaḥ āhārṣura daśasāhasrāna vinītāna dikṣu viśrutāna paramāṇa rāgasparśāḍhyaṃ bāhlī cīna samudbhavama aurṇaṃ ca rāṅkavaṃ caiva kīṭajaṃ paṭṭajaṃ tathā kuṭṭī kṛtaṃ tathaivānyata kamalābhaṃ sahasraśaḥ śalakṣṇaṃ vastrama akārpāsama āvikaṃ mṛdu cājinama niśitāṃśa caiva dīrghāsīna ṛṣṭiśaktiparaśvadhāna aparānta samudbhūtāṃsa tathaiva paraśūña śitāna rasāna gandhāṃśa ca vividhāna ratnāni ca sahasraśaḥ baliṃ ca kṛtsnama ādāya davāri tiṣṭhanti vāritāḥ śakāsa tukhārāḥ kaṅkāśa ca ròmaśāḥ śṛṅgiṇò narāḥ mahāgamāna dūragamāna gaṇitāna arbudaṃ hayāna kòṭiśaśa caiva bahuśaḥ suvarṇaṃ padmasaṃmitama balima ādāya vividhaṃ davāri tiṣṭhanti vāritāḥ āsanāni mahārhāṇi yānāni śayanāni ca maṇikāñcanacitrāṇi gajadanta mayāni ca rathāṃśa ca vividhākārāña jātarūpapariṣkṛtāna hayaira vinītaiḥ saṃpannāna vaiyāghraparivāraṇāna vicitrāṃśa ca paristòmāna ratnāni ca sahasraśaḥ nārācāna ardhanārācāña śastrāṇi vividhāni ca etada dattvā mahada daravyaṃ pūrvadeśādhipò nṛpaḥ paraviṣṭò yajñasadanaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ [da] dāyaṃ tu tasmai vividhaṃ śṛṇu me gadatò 'nagha yajñārthaṃ rājabhira dattaṃ mahāntaṃ dhanasaṃcayama merumandarayòra madhye śailòdāma abhitò nadīma ye te kīcaka veṇūnāṃ chāyāṃ ramyāma upāsate khaśā ekāśanājyòhāḥ paradarā dīrghavenavaḥ paśupāśa ca kuṇindāśa ca taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ te vai pipīlikaṃ nāma varadattaṃ pipīlikaiḥ jātarūpaṃ daròṇa meyama ahārṣuḥ puñjaśò nṛpāḥ kṛṣṇā~la lalāmāṃśa camarāña śuklāṃśa cānyāña śaśiprabhāna himavatpuṣpajaṃ caiva savādu kaṣaudraṃ tathā bahu uttarebhyaḥ kurubhyaśa cāpya apòḍhaṃ mālyama ambubhiḥ uttarāda api kailāsāda oṣadhīḥ sumahābalāḥ pārvatīyā baliṃ cānyama āhṛtya paraṇatāḥ sathitāḥ ajātaśatròra nṛpatera davāri tiṣṭhanti vāritāḥ ye parārdhe himavataḥ sūryòdayagirau nṛpāḥ vāri ṣeṇa samudrānte lòhityama abhitaśa ca ye phalamūlāśanā ye ca kirātāśa carma vāsasaḥ candanāgurukāṣṭhānāṃ bhārāna kālīyakasya ca carma ratnasuvarṇānāṃ gandhānāṃ caiva rāśayaḥ kairātikānāma ayutaṃ dāsīnāṃ ca viśāṃ pate āhṛtya ramaṇīyārthāna dūrajāna mṛgapakṣiṇaḥ nicitaṃ parvatebhyaśa ca hiraṇyaṃ bhūri varcasama baliṃ ca kṛtsnama ādāya davāri tiṣṭhanti vāritāḥ kāyavyā daradā dārvāḥ śūrā vaiyamakāsa tathā audumbarā durvibhāgāḥ pāradā bāhlikaiḥ saha kāśmīrāḥ kundamānāśa ca paurakā haṃsakāyanāḥ śibitrigartayaudheyā rājanyā madrakekayāḥ ambaṣṭhāḥ kaukurāsa tārkṣyā vastrapāḥ pahlavaiḥ saha vasātayaḥ samauleyāḥ saha kaṣudrakamālavaiḥ śauṇḍikāḥ kukkurāśa caiva śakāśa caiva viśāṃ pate aṅgā vaṅgāśa ca puṇḍrāśa ca śānavatyā gayāsa tathā sujātayaḥ śareṇimantaḥ śareyāṃsaḥ śastrapāṇayaḥ āhārṣuḥ kaṣatriyā vittaṃ śataśò 'jātaśatrave vaṅgāḥ kaliṅga patayasa tāmraliptāḥ sapuṇḍrakāḥ dukūlaṃ kauśikaṃ caiva patròrṇaṃ parāvarāna api tatra sama davārapālaisa te paròcyante rājaśāsanāta kṛtakārāḥ subalayasa tatò davārama avāpsyatha īṣā dantāna hemakakṣāna padmavarṇāna kuthāvṛtāna śailābhāna nityamattāṃśa ca abhitaḥ kāmyakaṃ saraḥ dattvaikaikò daśaśatāna kuñjarāna kavacāvṛtāna kaṣamāvataḥ kulīnāṃśa ca davāreṇa parāviśaṃsa tataḥ ete cānye ca bahavò gaṇā digbhyaḥ samāgatāḥ anyaiśa còpāhṛtānya atra ratnānīha mahātmabhiḥ rājā citrarathò nāma gandharvò vāsavānugaḥ śatāni catvārya adadada dhayānāṃ vātaraṃhasāma tumburusa tu paramuditò gandharvò vājināṃ śatama āmrapatra savarṇānāma adadada dhemamālināma kṛtī tu rājā kauravya śūkarāṇāṃ viśāṃ pate adadada gajaratnānāṃ śatāni subahūnya api virāṭena tu matsyena balyarthaṃ hemamālināma kuñjarāṇāṃ sahasre dave mattānāṃ samupāhṛte pāṃśurāṣṭrāda vasu dānò rājā ṣaḍa viṃśatiṃ gajāna aśvānāṃ ca sahasre dave rājana kāñcanamālināma javasattvòpapannānāṃ vayaḥsthānāṃ narādhipa baliṃ ca kṛtsnama ādāya pāṇḍavebhyò nayavedayata yajñasenena dāsīnāṃ sahasrāṇi caturdaśa dāsānāma ayutaṃ caiva sadārāṇāṃ viśāṃ pate gajayuktā mahārāja rathāḥ ṣaḍa viṃśatisa tathā rājyaṃ ca kṛtsnaṃ pārthebhyò yajñārthaṃ vai niveditama samudrasāraṃ vaiḍūryaṃ muktāḥ śaṅkhāṃsa tathaiva ca śataśaśa ca kuthāṃsa tatra sinhalāḥ samupāharana saṃvṛtā maṇicīraisa tu śayāmāsa tāmrānta lòcanāḥ tāna gṛhītvā narāsa tatra davāri tiṣṭhanti vāritāḥ parītyarthaṃ barāhmaṇaiśa caiva kaṣatriyāśa ca vinirjitāḥ upājahrura viśaśa caiva śūdrāḥ śuśrūṣavò 'pi ca parītyā ca bahumānāca ca abhyagacchana yudhiṣṭhirama sarve malecchāḥ sarvavarṇā ādimadhyāntajāsa tathā nānādeśasamutthaiśa ca nānā jātibhira āgataiḥ paryasta iva lòkò 'yaṃ yudhiṣṭhira niveśane uccāvacāna upagrāhāna rājabhiḥ parahitāna bahūna śatrūṇāṃ paśyatò duḥkhāna mumūrṣā me 'daya jāyate bhṛtyāsa tu ye pāṇḍavānāṃ tāṃsa te vakṣyāmi bhārata yeṣāma āmaṃ ca pakvaṃ ca saṃvidhatte yudhiṣṭhiraḥ ayutaṃ tarīṇi padmāni gajāròhāḥ sasādinaḥ rathānāma arbudaṃ cāpi pādātā bahavasa tathā paramīyamānama ārabdhaṃ pacyamānaṃ tathaiva ca visṛjyamānaṃ cānyatra puṇyāhasvana eva ca nābhuktavantaṃ nāhṛṣṭaṃ nāsubhikṣaṃ kathaṃ cana apaśyaṃ sarvavarṇānāṃ yudhiṣṭhira niveśane aṣṭāśīti sahasrāṇi sanātakā gṛhamedhinaḥ tariṃśada dāsīka ekaikò yāna bibharti yudhiṣṭhiraḥ suprītāḥ parituṣṭāśa ca te 'paya āśaṃsantya arikṣayama daśānyāni sahasrāṇi yatīnāma ūrdhvaretasāma bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhira niveśane bhuktābhuktaṃ kṛtākṛtaṃ sarvama ā kubja vāmanama abhuñjānā yājñasenī paratyavaikṣada viśāṃ pate davau karaṃ na parayacchetāṃ kuntīputrāya bhārata vaivāhikena pāñcālāḥ sakhyenāndhakavṛṣṇayaḥ [da] āryāsa tu ye vai rājānaḥ satyasaṃdhā mahāvratāḥ paryāptavidyā vaktārò vedāntāvabhṛthāplutāḥ dhṛtimantò harīniṣedhā dharmātmānò yaśasvinaḥ mūrḍhābhiṣiktāsa te cainaṃ rājānaḥ paryupāsate dakṣiṇārthaṃ samānītā rājabhiḥ kāṃsyadòhanāḥ āraṇyā bahusāhasrā apaśyaṃ tatra tatra gāḥ ājahrusa tatra satkṛtya savayama udyamya bhārata abhiṣekārthama avyagrā bhāṇḍama uccāvacaṃ nṛpāḥ bāhlīkò rathama āhārṣīja jāmbūnadapariṣkṛtama sudakṣiṇasa taṃ yuyuje śavetaiḥ kāmbòjajaira hayaiḥ sunīthò 'paratimaṃ tasya anukarṣaṃ mahāyaśāḥ dhavajaṃ cedipatiḥ kaṣiprama ahārṣīta savayama udyatama dākṣiṇātyaḥ saṃnahanaṃ saraga uṣṇīṣe ca māgadhaḥ vasu dānò maheṣvāsò gajendraṃ ṣaṣṭihāyanama matsyasa tava akṣāna avābadhnāda ekalavya upānahau āvantyasa tava abhiṣekārthama āpò bahuvidhāsa tathā cekitāna upāsaṅgaṃ dhanuḥ kāśya upāharata asiṃ rukmatsaruṃ śalyaḥ śaikyaṃ kāñcanabhūṣaṇama abhyaṣiñcata tatò dhaumyò vayāsaśa ca sumahātapāḥ nāradaṃ vai puraskṛtya devalaṃ cāsitaṃ munima parītimanta upātiṣṭhanna abhiṣekaṃ maharṣayaḥ jāmadagnyena sahitāsa tathānye vedapāragāḥ abhijagmura mahātmānaṃ mantravada bhūridakṣiṇama mahendrama iva devendraṃ divi saptarṣayò yathā adhārayaca chatrama asya sātyakiḥ satyavikramaḥ dhanaṃjayaśa ca vayajane bhīmasenaśa ca pāṇḍavaḥ upāgṛhṇāda yama indrāya purākalpe parajāpatiḥ tama asmai śaṅkhama āhārṣīda vāruṇaṃ kalaśòdadhiḥ siktaṃ niṣkasahasreṇa sukṛtaṃ viśvakarmaṇā tenābhiṣiktaḥ kṛṣṇena tatra me kaśmalò 'bhavata gacchanti pūrvāda aparaṃ samudraṃ cāpi dakṣiṇama uttaraṃ tu na gacchanti vinā tāta patatribhiḥ tatra sama dadhmuḥ śataśaḥ śaṅkhāna maṅgalya kāraṇāta parāṇadaṃsa te samādhmātāsa tatra ròmāṇi me 'hṛṣana paraṇatā bhūmipāśa cāpi petura īnāḥ savatejasā dhṛṣṭadyumnaḥ pāṇḍavāśa ca sātyakiḥ keśavò 'ṣaṭamaḥ sattvasthāḥ śauryasaṃpannā anyònyapriyakāriṇaḥ visaṃjñāna bhūmipāna dṛṣṭvā māṃ ca te parāhasaṃsa tadā tataḥ parahṛṣṭò bībhatsuḥ parādāda dhemaviṣāṇināma śatānya anaḍuhāṃ pañca davijamukhyeṣu bhārata naivaṃ śambara hantābhūda yauvanāśvò manura na ca na ca rājā pṛthura vainyò na cāpya āsīda bhagīrathaḥ yathātimātraṃ kaunteyaḥ śariyā paramayā yutaḥ rājasūyama avāpyaivaṃ hariśa candra iva parabhuḥ etāṃ dṛṣṭvā śariyaṃ pārthe hariśa candre yathā vibhò kathaṃ nu jīvitaṃ śareyò mama paśyasi bhārata andheneva yugaṃ naddhaṃ viparyastaṃ narādhipa kanīyāṃsò vivardhante jayeṣṭhā hīyanti bhārata evaṃ dṛṣṭvā nābhivindāmi śarma; parīkṣamāṇò 'pi kurupravīra tenāhama evaṃ kṛṣatāṃ gataśa ca; vivarṇatāṃ caiva sa śòkatāṃ ca [da] tavaṃ vai jayeṣṭhò jayaiṣṭhineyaḥ putra mā pāṇḍavāna daviṣaḥ daveṣṭā haya asukhama ādatte yathaiva nidhanaṃ tathā avyutpannaṃ samānārthaṃ tulyamitraṃ yudhiṣṭhirama adviṣantaṃ kathaṃ daviṣyāta tavādṛśò bharatarṣabha tulyābhijanavīryaśa ca kathaṃ bharātuḥ śariyaṃ nṛpa putra kāmayase mòhāna maivaṃ bhūḥ śāmya sādhva iha atha yajñavibhūtiṃ tāṃ kāṅkṣase bharatarṣabha ṛtvijasa tava tanvantu sapta tantuṃ mahādhvarama āhariṣyanti rājānasa tavāpi vipulaṃ dhanama parītyā ca bahumānāca ca ratnānya ābharaṇāni ca anarthācaritaṃ tāta parasvaspṛhaṇaṃ bhṛśama savasaṃtuṣṭaḥ savadharmasthò yaḥ sa vai sukhama edhate avyāpāraḥ parārtheṣu nityòdyògaḥ savakarmasu udyamò rakṣaṇe saveṣāma etada vaibhava lakṣaṇama vipattiṣva avyathò dakṣò nityama utthānavāna naraḥ apramattò vinītātmā nityaṃ bhadrāṇi paśyati antara vedyāṃ dadada vittaṃ kāmāna anubhavana pariyāna karīḍana satrībhira nirātaṅkaḥ paraśāmya bharatarṣabha [da] jānana vai mòhayasi māṃ nāvi naura iva saṃyatā savārthe kiṃ nāvadhānaṃ te utāhò daveṣṭi māṃ bhavāna na santīme dhārtarāṣṭrā yeṣāṃ tavama anuśāsitā bhaviṣyama arthama ākhyāsi sadā tavaṃ kṛtyama ātmanaḥ parapraṇeyò 'garaṇīra hi yaśa ca mārgāta paramuhyati panthānama anugaccheyuḥ kathaṃ tasya padānugāḥ rājana parigata parajñò vṛddhasevī jitendriyaḥ paratipannāna savakāryeṣu saṃmòhayasi nò bhṛṣama lòkavṛttāda rājavṛttama anyada āha bṛhaspatiḥ tasmāda rājñā parayatnena savārthaśa cintyaḥ sadaiva hi kaṣatriyasya mahārāja jaye vṛttiḥ samāhitā sa vai dharmò 'satva adharmò vā savavṛttau bharatarṣabha parakālayeda diśaḥ sarvāḥ paratòdeneva sārathiḥ paratya amitraśriyaṃ dīptāṃ bubhūṣura bharatarṣabha paracchannò vā parakāśò vā yò yògò ripubāndhanaḥ tada vai śastraṃ śastravidāṃ na śastraṃ chedanaṃ samṛtama asaṃtòṣaḥ śariyò mūlaṃ tasmāta taṃ kāmayāmya ahama samucchraye yò yatate sa rājana paramò nayī mama tavaṃ hi na kartavyama aiśvarye vā dhane 'pi vā pūrvāvāptaṃ harantya anye rājadharmaṃ hi taṃ viduḥ adròhe samayaṃ kṛtvā ciccheda namuceḥ śiraḥ śakraḥ sā hi matā tasya ripau vṛttiḥ sanātanī davāva etau garasate bhūmiḥ sarpò bilaśayāna iva rājānaṃ cāviròddhāraṃ barāhmaṇaṃ cāpravāsinama nāsti vai jātitaḥ śatruḥ puruṣasya viśāṃ pate yena sādhāraṇī vṛttiḥ sa śatrura netarò janaḥ śatrupakṣaṃ samṛdhyantaṃ yò mòhāta samupekṣate vayādhira āpyāyita iva tasya mūlaṃ chinatti saḥ alpò 'pi haya arira atyantaṃ vardhamānaparākramaḥ valmīkò mūlaja iva garasate vṛkṣama antikāta ājamīḍha ripòra lakṣmīra mā te ròciṣṭa bhārata eṣa bhāraḥ sattvavatāṃ nayaḥ śirasi dhiṣṭhitaḥ janma vṛddhima ivārthānāṃ yò vṛddhima abhikāṅkṣate edhate jañātiṣu sa vai sadyò vṛddhira hi vikramaḥ nāprāpya pāṇḍavaiśvaryaṃ saṃśayò me bhaviṣyati avāpsye vā śariyaṃ tāṃ hi śeṣye vā nihatò yudhi atādṛśasya kiṃ me 'daya jīvitena viśāṃ pate vardhante pāṇḍavā nityaṃ vayaṃ tu sathiravṛddhayaḥ [ṣa] yāṃ tavama etāṃ śariyaṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputre yudhiṣṭhire tapyase tāṃ hariṣyāmi dayūtenāhūyatāṃ paraḥ agatvā saṃśayama ahama ayuddhvā ca camūmukhe akṣāna kaṣipanna akṣataḥ sana vidvāna aviduṣò jaye galahāna dhanūṃsi me viddhi śarāna akṣāṃśa ca bhārata akṣāṇāṃ hṛdayaṃ me jayāṃ rathaṃ viddhi mamāstarama [da] ayama utsahate rājaña śariyama āhartuma akṣavita dayūtena pāṇḍuputrebhyasa tata tubhyaṃ tāta ròcatāma [dha] sathitò 'sami śāsane bharātura vidurasya mahātmanaḥ tena saṃgamya vetsyāmi kāryasyāsya viniścayama [da] vihaniṣyati te buddhiṃ vidurò muktasaṃśayaḥ pāṇḍavānāṃ hite yuktò na tathā mama kaurava nārabheta parasāmarthyāta puruṣaḥ kāryama ātmanaḥ matisāmyaṃ davayòra nāsti kāryeṣu kurunandana bhayaṃ pariharana manda ātmānaṃ paripālayana varṣāsu kalinnakaṭavata tiṣṭhanna evāvasīdati na vayādhayò nāpi yamaḥ śareyaḥ parāptiṃ paratīkṣate yāvada eva bhaveta kalpasa tāvaca chareyò samācareta [dha] sarvathā putrabalibhira vigrahaṃ te na ròcaye vairaṃ vikāraṃ sṛjati tada vai śastrama anāyasama anarthama arthaṃ manyase rājaputra; saṃgranthanaṃ kalahasyātighòrama tada vai paravṛttaṃ tu yathā kathaṃ cida; vimòkṣayeca cāpya asi sāyakāṃśa ca [dura] dayūte purāṇaira vayavahāraḥ paranītasa; tatrātyayò nāsti na saṃprahāraḥ tada ròcatāṃ śakunera vākyama adya sabhāṃ; kaṣipraṃ tavama ihājñāpayasva savargadvāraṃ dīvyatāṃ nò viśiṣṭaṃ; tada vartināṃ cāpi tathaiva yuktama bhaveda evaṃ haya ātmanā tulyama eva; duròdaraṃ pāṇḍavaisa tavaṃ kuruṣva [dhṛ] vākyaṃ na me ròcate yata tavayòktaṃ; yata te pariyaṃ tata kariyatāṃ narendra paścāta tapyase tada upākramya vākyaṃ; na hīdṛśaṃ bhāvi vacò hi dharmyama dṛṣṭaṃ haya etada vidurenaivama eva; sarvaṃ pūrvaṃ buddhividyānugena tada evaitada avaśasyābhyupaiti; mahada bhayaṃ kaṣatriya bījaghāti [va] evama uktvā dhṛtarāsthrò manīṣī; daivaṃ matvā paramaṃ dustaraṃ ca śaśāsòccaiḥ puruṣāna putra vākye; sathitò rājā daivasaṃmūḍhacetāḥ sahasrastambhāṃ hemavaiḍūrya citrāṃ; śatadvārāṃ tòraṇasphāṭi śṛṅgāma sabhāma agryāṃ karòśamātrāyatāṃ; me tada vistārāma āśu kurvantu yuktāḥ śarutvā tasya tavaritā nirviśaṅkāḥ; parājñā dakṣāsa tāṃ tathā cakrura āśu sarvadravyāṇya upajahruḥ sabhāyāṃ; sahasraśaḥ śilpinaśa cāpi yuktāḥ kālenālpenātha niṣṭhāṃ gatāṃ; tāṃ sabhāṃ ramyāṃ bahuratnāṃ vicitrāma citraira hemaira āsanaira abhyupetāma; ācakhyusa te tasya rājñaḥ paratītāḥ tatò vidvāna viduraṃ mantrimukhyama; uvācedaṃ dhṛtarāṣṭrò narendraḥ yudhiṣṭhiraṃ rājaputraṃ hi gatvā; madvākyena kaṣiprama ihānayasva sabheyaṃ me bahuratnā vicitrā; śayyāsanaira upapannā mahārhaiḥ sā dṛśyatāṃ bharātṛbhiḥ sārdhama etya; suhṛda dayūtaṃ vartatāma atra ceti matama ājñāya putrasya dhṛtarāṣṭrò narādhipaḥ matvā ca dustaraṃ daivama etada rājā cakāra ha anyāyena tathòktasa tu vidurò viduṣāṃ varaḥ nābhyanandada vacò bharātura vacanaṃ cedama abravīta nābhinandāmi nṛpate paraiṣama etaṃ; maivaṃ kṛthāḥ kulanāśāda bibhemi putraira bhinnaiḥ kalahasa te dharuvaṃ sayāda; etaca chaṅke dayūtakṛte narendra [dha] neha kaṣattaḥ kalahasa tapsyate māṃ; na ceda daivaṃ paratilòmaṃ bhaviṣyata dhātrā tu diṣṭasya vaśe kiledaṃ sarvaṃ; jagaca ceṣṭati na savatantrama tada adya vidura parāpya rājānaṃ mama śāsanāta kaṣiprama ānaya durdharṣaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhirama [va] tataḥ parāyāda vidurò 'śavaira udāraira; mahājavaira balibhiḥ sādhu dāntaiḥ balāna niyuktò dhṛtarāṣṭreṇa rājñā; manīṣiṇāṃ pāṇḍavānāṃ sakāśama sò 'bhipatya tada adhvānama āsādya nṛpateḥ purama paraviveśa mahābuddhiḥ pūjyamānò davijātibhiḥ sa rājagṛhama āsādya kuvera bhavanòpamama abhyagacchata dharmātmā dharmaputraṃ yudhiṣṭhirama taṃ vai rājā satyadhṛtira mahātmā; ajātaśatrura viduraṃ yathāvata pūjā pūrvaṃ paratigṛhyājamīḍhasa; tatò 'pṛcchada dhṛtarāṣṭraṃ saputrama [ya] vijñāyate te manasò na paraharṣaḥ; kaca cita kaṣattaḥ kuśalenāgatò 'si kaca cita putrāḥ sathavirasyānulòmā; vaśānugāśa cāpi viśò 'pi kaca cita [vi] rājā mahātmā kuśalī saputra; āste vṛtò jañātibhira indrakalpaiḥ parītò rājana putra gaṇaira vinītaira; viśòka evātma ratira dṛḍhātmā idaṃ tu tavāṃ kururājò 'bhayuvāca; pūrvāṃ pṛṣṭvā kuśalaṃ cāvyayaṃ ca iyaṃ sabhā tavata sabhā tulyarūpā; bharātṝṇāṃ te paśyatāma etya putra samāgamya bharātṛbhiḥ pārtha tasyāṃ; suhṛda dayūtaṃ kariyatāṃ ramyatāṃ ca parīyāmahe bhavataḥ saṃgamena; samāgatāḥ kuravaśa caiva sarve duròdarā vihitā ye tu tatra; mahātmanā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā tāna darakṣyase kitavāna saṃniviṣṭāna; itya āgatò 'haṃ nṛpate taja juṣasva [ya] dayūte kaṣattaḥ kalahò vidyate; naḥ kaśa vai dayūtaṃ ròcayeda yudhyamānaḥ kiṃ vā bhavāna manyate yuktarūpaṃ; bhavadvākye sarva eva sathitāḥ sama [vi] jānāmya ahaṃ dayūtama anarthamūlaṃ; kṛtaśa ca yatnò 'saya mayā nivāraṇe rājā tu māṃ parāhinòta tavatsakāśaṃ; śarutvā vidvaña śareya ihācarasva [ya] ke tatrānye kitavā dīvyamānā; vinā rājñò dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ pṛcchāmi tavāṃ vidura barūhi nasa tāna; yaira dīvyāmaḥ śataśaḥ saṃnipatya [vi] gāndhārarājaḥ śakunira viśāṃ pate; rājātidevī kṛtahastò matākṣaḥ viviṃśatiśa citrasenaśa ca rājā; satyavrataḥ purumitrò jayaśa ca [ya] mahābhayāḥ kitavāḥ saṃniviṣṭā; māyòpadhā devitārò 'tara santi dhātrā tu diṣṭasya vaśe kiledaṃ; nādevanaṃ kitavaira adya taira me nāhaṃ rājñò dhṛtarāṣṭrasya śāsanāna; na gantuma icchāmi kave duròdarama iṣṭò hi putrasya pitā sadaiva; tada asmi kartā vidurāttha māṃ yathā na cākāmaḥ śakuninā devitāhaṃ; na cena māṃ dhṛṣṇura āhvayitā sabhāyāma āhūtò 'haṃ na nivarte kadā cita; tada āhitaṃ śāśvataṃ vai varataṃ me [va] evama uktvā viduraṃ dharmarājaḥ; parāyātrikaṃ sarvama ājñāpya tūrṇama parāyāca chavò bhūte sagaṇaḥ sānuyātraḥ; saha satrībhira daraupadīma ādi kṛtvā daivaṃ parajñāṃ tu muṣṇāti tejaśa cakṣura ivāpatata dhātuśa ca vaśama anveti pāśaira iva naraḥ sitaḥ itya uktvā parayayau rājā saha kaṣattrā yudhiṣṭhiraḥ amṛṣyamāṇasa tata pārthaḥ samāhvānama ariṃdamaḥ bāhlikena rathaṃ dattama āsthāya paravīrahā paricchannò yayau pārthò bharātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ rājaśriyā dīpyamānò yayau barahma puraḥsaraḥ dhṛtarāṣṭreṇa cāhūtaḥ kālasya samayena ca sa hāstinapuraṃ gatvā dhṛtarāṣṭra gṛhaṃ yayau samiyāya ca dharmātmā dhṛtarāṣṭreṇa pāṇḍavaḥ tathā daròṇena bhīṣmeṇa karṇena ca kṛpeṇa ca samiyāya yathānyāyaṃ darauṇinā ca vibhuḥ saha sametya ca mahābāhuḥ sòmadattena caiva ha duryòdhanena śalyena saubalena ca vīryavāna ye cānye tatra rājānaḥ pūrvama eva samāgatāḥ jayadrathena ca tathā kurubhiśa cāpi sarvaśaḥ tataḥ sarvaira mahābāhura bharātṛbhiḥ parivāritaḥ paraviveśa gṛhaṃ rājñò dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ dadarśa tatra gāndhārīṃ devīṃ patima anuvratāma sanuṣābhiḥ saṃvṛtāṃ śaśvata tārābhira iva ròhiṇīma abhivādya sa gāndhārīṃ tayā ca paratinanditaḥ dadarśa pitaraṃ vṛddhaṃ parajñā cakṣuṣama īśvarama rājñā mūrdhanya upāghrātāsa te ca kauravanandanāḥ catvāraḥ pāṇḍavā rājana bhīmasenapurògamāḥ tatò harṣaḥ samabhavata kauravāṇāṃ viśāṃ pate tāna dṛṣṭvā puruṣavyāghrāna pāṇḍavāna pariyadarśanāna viviśusa te 'bhayanujñātā ratnavanti gṛhāṇya atha dadṛśuśa còpayātāsa tāna daraupadī paramukhāḥ satriyaḥ yājñasenyāḥ parāma ṛddhiṃ dṛṣṭvā parajvalitāma iva sanuṣāsa tā dhṛtarāṣṭrasya nātipramanasò 'bhavana tatasa te puruṣavyāghrā gatvā satrībhisa tu saṃvidama kṛtvā vayāyāmapūrvāṇi kṛtyāni paratikarma ca tataḥ kṛtāhnikāḥ sarve divyacandana rūṣitāḥ kalyāṇa manasaśa caiva barāhmaṇāna savasti vācya ca manòjñama aśanaṃ bhuktvā viviśuḥ śaraṇānya atha upagīyamānā nārībhira asvapana kurunandanāḥ jagāma teṣāṃ sā rātriḥ puṇyā rativihāriṇāma satūyamānāśa ca viśrāntāḥ kāle nidrāma athātyajana sukhòṣitāsa tāṃ rajanīṃ parātaḥ sarve kṛtāhnikāḥ sabhāṃ ramyāṃ paraviviśuḥ kitavaira abhisaṃvṛtāma [ṣa] upastīrṇā sabhā rājana rantuṃ caite kṛtakṣaṇāḥ akṣāna uptvā devanasya samayò 'satu yudhiṣṭhira [ya] nikṛtira devanaṃ pāpaṃ na kaṣātrò 'tara parākramaḥ na ca nītira dharuvā rājana kiṃ tavaṃ dayūtaṃ paraśaṃsasi na hi mānaṃ paraśaṃsanti nikṛtau kitavasya ha śakune maiva nò jaiṣīra amārgeṇa nṛśaṃsavata [ṣa] yò 'naveti saṃkhyāṃ nikṛtau vidhijñaśa; ceṣṭāsva akhinnaḥ kitavò 'kaṣajāsu mahāmatira yaśa ca jānāti dayūtaṃ; sa vai sarvaṃ sahate parakriyāsu akṣaglahaḥ sò 'bhibhaveta paraṃ; nasa tenaiva kālò bhavatīdama āttha dīvyāmahe pārthiva mā viśaṅkāṃ; kuruṣva pāṇaṃ ca ciraṃ ca mā kṛthāḥ [ya] evama āhāyama asitò devalò munisattamaḥ imāni lòkadvārāṇi yò vai saṃcarate sadā idaṃ vai devanaṃ pāpaṃ māyayā kitavaiḥ saha dharmeṇa tu jayò yuddhe tatparaṃ sādhu devanama nāryā malecchanti bhāṣābhira māyayā na carantya uta ajihmama aśaṭhaṃ yuddhama etata satpuruṣavratama śaktitò barāhmaṇāna vandyāña śikṣituṃ parayatāmahe tada vai vittaṃ mātidevīra mā jaiṣīḥ śakune parama nāhaṃ nikṛtyā kāmaye sukhānya uta dhanāni vā kitavasyāpya anikṛtera vṛttama etana na pūjyate [ṣa] śaròtriyò 'śaròtriyama uta nikṛtyaiva yudhiṣṭhira vidvāna aviduṣò 'bhayeti nāhusa tāṃ nikṛtiṃ janāḥ evaṃ tavaṃ māma ihābhyetya nikṛtiṃ yadi manyase devanāda vinivartasva yadi te vidyate bhayama [ya] āhūtò na nivarteyama iti me varatama āhitama vidhiśa ca balavāna rājana diṣṭasyāsmi vaśe sathitaḥ asmina samāgame kena devanaṃ me bhaviṣyati paratipāṇaśa ca kò 'nayò 'sati tatò dayūtaṃ paravartatāma [da] ahaṃ dātāsmi ratnānāṃ dhanānāṃ ca viśāṃ pate madarthe devitā cāyaṃ śakunira mātulò mama [ya] anyenānyasya viṣamaṃ devanaṃ paratibhāti me etada vidvanna upādatsva kāmama evaṃ paravartatāma [va] upòhyamāne dayūte tu rājānaḥ sarva eva te dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya viviśusa te sabhāṃ tataḥ bhīṣmò daròṇaḥ kṛpaśa caiva viduraśa ca mahāmatiḥ nātīva parītimanasasa te 'navavartanta bhārata te davandvaśaḥ pṛthaka caiva siṃhagrīvā mahaujasaḥ siṃhāsanāni bhūrīṇi vicitrāṇi ca bhejire śuśubhe sā sabhā rājana rājabhisa taiḥ samāgataiḥ devaira iva mahābhāgaiḥ samavetaisa tariviṣṭapama sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve bhāsvaramūrtayaḥ parāvartata mahārāja suhṛda dayūtama anantarama [ya] ayaṃ bahudhanò rājana sāgarāvarta saṃbhavaḥ maṇira hāròttaraḥ śarīmāna kanakòttama bhūṣaṇaḥ etada rājana dhanaṃ mahyaṃ paratipāṇasa tu kasa tava bhavatva eṣa karamasa tāta jayāmya enaṃ duròdarama [da] santi me maṇayaśa caiva dhanāni vividhāni ca matsaraśa ca na me 'ratheṣu jayāmya enaṃ duròdarama [va] tatò jagrāha śakunisa tāna akṣāna akṣatattvavita jitama itya eva śakunira yudhiṣṭhirama abhāṣata [ya] mattaḥ kaitavakenaiva yaja jitò 'sami duròdarama śakune hanta dīvyāmò galahamānāḥ sahasraśaḥ ime niṣkasahasrasya kuṇḍinò bharitāḥ śatama kòśò hiraṇyama akṣayyaṃ jātarūpama anekaśaḥ etada rājana dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmya ahaṃ tavayā [va] itya uktaḥ śakuniḥ parāha jitama itya eva taṃ nṛpama [ya] ayaṃ sahasrasamitò vaiyāghraḥ supravartitaḥ sucakròpaskaraḥ śarīmāna kiṅkiṇījālamaṇḍitaḥ saṃhrādanò rājarathò ya ihāsmāna upāvahata jaitrò rathavaraḥ puṇyò meghasāgara niḥsvanaḥ aṣṭau yaṃ kuraraca chāyāḥ sadaśvā rāṣṭrasaṃmatāḥ vahanti naiṣāma ucyeta padā bhūmima upaspṛśana etada rājana dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmya ahaṃ tavayā [va] etaca charutvā vayavasitò nikṛtiṃ samupāśritaḥ jitama itya eva śakunira yudhiṣṭhirama abhāṣata [ya] sahasrasaṃkhyā nāgā me mattāsa tiṣṭhanti saubala hemakakṣāḥ kṛtāpīḍāḥ padminò hemamālinaḥ sudāntā rājavahanāḥ sarvaśabdakṣamā yudhi īṣā dantā mahākāyāḥ sarve cāṣṭa kareṇavaḥ sarve ca purabhettārò nagameghanibhā gajāḥ etada rājana dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmya ahaṃ tavayā [va] tama evaṃ vādinaṃ pārthaṃ parahasanna iva saubalaḥ jitama itya eva śakunira yudhiṣṭhirama abhāsata [ya] śataṃ dāsī sahasrāṇi taruṇyò me parabhadrikāḥ kambukeyūra dhāriṇyò niṣkakanthyaḥ savalaṃ kṛtāḥ mahārhamālyābharaṇāḥ suvastrāśa candanòkṣitāḥ maṇīna hemaca bibhratyaḥ sarvā vai sūkṣmavāsasaḥ anusevāṃ carantīmāḥ kuśalā nṛtyasāmasu sanātakānāma amātyānāṃ rājñāṃ ca mama śāsanāta etada rājana dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmya ahaṃ tavayā [va] etaca charutvā vayavasitò nikṛtiṃ samupāśritaḥ jitama itya eva śakunira yudhiṣṭhirama abhāṣata [ya] etāvantya eva dāsānāṃ sahasrāṇya uta santi me paradakṣiṇānulòmāśa ca parāvāra vasanāḥ sadā parājñā medhāvinò dakṣā yuvānò mṛṣṭakuṇḍalāḥ pātrī hastā divārātrama atithīna bhòjayantya uta etada rājana dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmya ahaṃ tavayā [va] etaca charutvā vayavasitò nikṛtiṃ samupāśritaḥ jitama itya eva śakunira yudhiṣṭhirama abhāṣata [ya] rathāsa tāvanta eveme hemabhāṇḍāḥ patākinaḥ hayaira vinītaiḥ saṃpannā rathibhiśa citrayòdhibhiḥ ekaikò yatra labhate sahasraparamāṃ bhṛtima yudhyatò 'yudhyatò vāpi vetanaṃ māsakālikama etada rājana dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmya ahaṃ tavayā [va] itya evama ukte pārthena kṛtavairò durātmavāna jitama itya eva śakunira yudhiṣṭhirama abhāṣata [ya] aśvāṃsa tittiri kalmāṣāna gāndharvāna hemamālinaḥ dadau citrarathasa tuṣṭò yāṃsa tāna gāṇḍīvadhanvane etada rājana dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmya ahaṃ tavayā [va] etaca charutvā vayavasitò nikṛtiṃ samupāśritaḥ jitama itya eva śakunira yudhiṣṭhirama abhāṣata [ya] rathānāṃ śakaṭānāṃ ca hayānāṃ cāyutāni me yuktānāma eva tiṣṭhanti vāhaira uccāvacaira vṛtāḥ evaṃ varṇasya varṇasya samuccīya sahasraśaḥ kaṣīraṃ pibantasa tiṣṭhanti bhuñjānāḥ śālitaṇḍulāna ṣaṣṭisa tāni sahasrāṇi sarve pṛthula vakṣasaḥ etada rājana dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmya ahaṃ tavayā [va] etaca charutvā vayavasitò nikṛtiṃ samupāśritaḥ jitama itya eva śakunira yudhiṣṭhirama abhāṣata [ya] tāmralòhaira parivṛtā nidhayò me caturśatāḥ pañca darauṇika ekaikaḥ suvarṇasyāhatasya vai etada rājana dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmya ahaṃ tavayā [va] etaca charutvā vayavasitò nikṛtiṃ samupāśritaḥ jitama itya eva śakunira yudhiṣṭhirama abhāṣata [vidura] mahārāja vijānīhi yata tavāṃ vakṣyāmi taca chṛṇu mumūrṣòra auṣadhama iva na ròcetāpi te śarutama yada vai purā jātamātrò rurāva; gòmāyuvada visvaraṃ pāpacetāḥ duryòdhanò bhāratānāṃ kulaghnaḥ; sò 'yaṃ yuktò bhavitā kālahetuḥ gṛhe vasantaṃ gòmāyuṃ tavaṃ vai matvā na budhyase duryòdhanasya rūpeṇa śṛṇu kāvyāṃ giraṃ mama madhu vai mādhvikò labdhvā parapātaṃ nāvabudhyate āruhya taṃ majjati vā patanaṃ vādhigacchati sò 'yaṃ mattò 'kaṣadevena madhuvana na parīkṣate parapātaṃ budhyate naiva vairaṃ kṛtvā mahārathaiḥ viditaṃ te mahārāja rājasva evāsamañjasama andhakā yādavā bhòjāḥ sametāḥ kaṃsama atyajana niyògāca ca hate tasmina kṛṣṇenāmitra ghātinā evaṃ te jañātayaḥ sarve mòdamānāḥ śataṃ samāḥ tavana niyuktaḥ savyasācī nigṛhṇātu suyòdhanama nigrahāda asya pāpasya mòdantāṃ kuravaḥ sukhama kākenemāṃśa citrabarhāña śārdūlāna karòṣṭukena ca karīṇīṣva pāṇḍavāna rājana mā majjīḥ śòkasāgare tayajeta kulārthe puruṣaṃ garāmasyārthe kulaṃ tayajeta garāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tayajeta sarvajñaḥ sarvabhāvajñaḥ sarvaśatrubhayaṃ karaḥ iti sama bhāṣate kāvyò jambha tayāge mahāsurāna hiraṇyaṣṭhīvinaḥ kaśa cita pakṣiṇò vanagòcarāna gṛhe kila kṛtāvāsā~la lòbhāda rājanna apīḍayata sadòpabhòjyā~la lòbhāndhò hiraṇyārthe paraṃtapa āyātiṃ ca tadā tavaṃ ca ubhe sadyò vayanāśayata tadātva kāmaḥ pāṇḍūṃsa tavaṃ mā daruhò bharatarṣabha mòhātmā tapyase paścāta pakṣihā puruṣò yathā jātaṃ jātaṃ pāṇḍavebhyaḥ puṣpama ādatsva bhārata mālā kāra ivārāme sanehaṃ kurvana punaḥ punaḥ vṛkṣāna aṅgārakārīva maināna dhākṣīḥ samūlakāna mā gamaḥ sasutāmātyaḥ sabalaśa ca parābhavama samavetāna hi kaḥ pārthāna paratiyudhyeta bhārata marudbhiḥ sahitò rājanna api sākṣāna marutpatiḥ [vi] dayūtaṃ mūlaṃ kalahasyānupāti; mithò bhedāya mahate vā raṇāya yada āsthitò 'yaṃ dhṛtarāṣṭrasya putrò; duryòdhanaḥ sṛjate vairama ugrama parātipīyāḥ śāṃtanavā bhaimasenāḥ sa bāhlikāḥ duryòdhanāparādhena kṛcchraṃ parāpsyanti sarvaśaḥ duryòdhanò madenaiva kaṣemaṃ rāṣṭrāda apòhati viṣāṇaṃ gaura iva madāta savayama ārujate balāta yaśa cittama anveti parasya rājana; vīraḥ kaviḥ savāma atipatya dṛṣṭima nāvaṃ samudra iva bāla netrāma; āruhya ghòre vayasane nimajjeta duryòdhanò galahate pāṇḍavena; pariyāyase tavaṃ jayatīti taca ca atinarmāja jāyate saṃprahārò; yatò vināśaḥ samupaiti puṃsāma ākarṣasa te 'vākphalaḥ ku paraṇītò; hṛdi parauḍhò mantrapadaḥ samādhiḥ yudhiṣṭhireṇa saphalaḥ saṃstavò 'satu; sāmnaḥ suriktò 'rimateḥ sudhanvā parātipīyāḥ śāṃtanavāśa ca rājana; kāvyāṃ vācaṃ śṛṇuta mātyagāda vaḥ vaiśvānaraṃ parajvalitaṃ sughòrama; ayuddhena paraśamayatòtpatantama yadā manyuṃ pāṇḍavò 'jātaśatrura; na saṃyaccheda akṣamayābhibhūtaḥ vṛkòdaraḥ savyasācī yamau ca; kò 'tara davīpaḥ sayāta tumule vasa tadānīma mahārāja parabhavasa tavaṃ dhanānāṃ; purā dayūtāna manasā yāvada iccheḥ bahu vittaṃ pāṇḍavāṃśa ceja jayesa tavaṃ; kiṃ tena sayāda vasu vindeha pārthāna jānīmahe devitaṃ saubalasya; veda dayūte nikṛtiṃ pārvatīyaḥ yataḥ parāptaḥ śakunisa tatra yātu; māyā yòdhī bhārata pārvatīyaḥ [dura] pareṣāma eva yaśasā śalāghase tavaṃ; sadā channaḥ kutsayana dhārtarāṣṭrāna jānīmasa tavāṃ vidura yata pariyasa tavaṃ; bālāna ivāsmāna avamanyase tavama suvijñeyaḥ puruṣò 'nayatra kāmò; nindā paraśaṃse hi tathā yunakti jihvā manasa te hṛdayaṃ nirvyanakti; jayāyò nirāha manasaḥ parātikūlyama utsaṅgena vayāla ivāhṛtò 'si; mārjāravata pòṣakaṃ còpahaṃsi bhartṛghnatvāna na hi pāpīya āhusa; tasmāta kaṣattaḥ kiṃ na bibheṣi pāpāta jitvā śatrūna phalama āptaṃ mahana nò; māsmāna kaṣattaḥ paruṣāṇīha vòcaḥ daviṣadbhisa tavaṃ saṃprayògābhinandī; muhura daveṣaṃ yāsi naḥ saṃpramòhāta amitratāṃ yāti narò 'kaṣamaṃ baruvana; nigūhate guhyama amitrasaṃstave tada āśritāpatrapā kiṃ na bādhate; yada icchasi tavaṃ tada ihādya bhāṣase mā nò 'vamansthā vidma manasa tavedaṃ; śikṣasva buddhiṃ sathavirāṇāṃ sakāśāta yaśò rakṣasva vidura saṃpraṇītaṃ; mā vayāpṛtaḥ parakāryeṣu bhūsa tavama ahaṃ karteti vidura māvamansthā; mā nò nityaṃ paruṣāṇīha vòcaḥ na tavāṃ pṛcchāmi vidura yada dhitaṃ me; savasti kaṣattara mā titikṣūna kaṣiṇu tavama ekaḥ śāstā na davitīyò 'sati śāstā; garbhe śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstā tenānuśiṣṭaḥ paravaṇāda ivāmbhò; yathā niyuktò 'sami tathā vahāmi bhinatti śirasā śailama ahiṃ bhòjayate ca yaḥ sa eva tasya kurute kāryāṇāma anuśāsanama yò balāda anuśāstīha sò 'mitraṃ tena vindati mitratāma anuvṛttaṃ tu samupekṣeta paṇḍitaḥ paradīpya yaḥ paradīptāgniṃ parāka tavarana nābhidhāvati bhasmāpi na sa vindeta śiṣṭaṃ kava cana bhārata na vāsayeta pāravargyaṃ daviṣantaṃ; viśeṣataḥ kaṣattara ahitaṃ manuṣyama sa yatrecchasi vidura tatra gaccha; susāntvitāpi haya asatī satrī jahāti [vi] etāvatā ye puruṣaṃ tayajanti; teṣāṃ sakhyama antavada barūhi rājana rājñāṃ hi cittāni pariplutāni; sāntvaṃ dattvā musalaira ghātayanti abālasa tavaṃ manyase rājaputra; bālò 'hama itya eva sumandabuddhe yaḥ sauhṛde puruṣaṃ sathāpayitvā; paścāda enaṃ dūṣayate sa bālaḥ na śareyase nīyate mandabuddhiḥ; satrī śaròtriyasyeva gṛhe paraduṣṭā dharuvaṃ na ròceda bharatarṣabhasya; patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ anupriyaṃ ceda anukāṅkṣase tavaṃ; sarveṣu kāryeṣu hitāhiteṣu satriyaśa ca rājaña jada paṅgukāṃśa ca; pṛccha tavaṃ vai tādṛśāṃśa caiva mūḍhāna labhyaḥ khalu parātipīya narò 'nupriya vāga iha apriyasya tu pathyasya vaktā śaròtā ca durlabhaḥ yasa tu dharme parāśvasya hitvā bhartuḥ pariyāpriye apriyāṇya āha pathyāni tena rājā sahāyavāna avyādhijaṃ kaṭukaṃ tīkṣṇama uṣṇaṃ; yaśò muṣaṃ paruṣaṃ pūti gandhi satāṃ peyaṃ yana na pibantya asantò; manyuṃ mahārāja piba paraśāmya vaicitravīryasya yaśò dhanaṃ ca; vāñchāmya ahaṃ sahaputrasya śaśvata yathātathā vò 'satu namaśa ca vò 'satu; mamāpi ca savasti diśantu viprāḥ āśīviṣāna netraviṣāna kòpayena na tu paṇḍitaḥ evaṃ te 'haṃ vadāmīdaṃ parayataḥ kurunandana [ṣa] bahu vittaṃ parājaiṣīḥ pāṇḍavānāṃ yudhiṣṭhira ācakṣva vittaṃ kaunteya yadi te 'satya aparājitama [ya] mama vittama asaṃkhyeyaṃ yada ahaṃ veda saubala atha tavaṃ śakune kasmāda vittaṃ samanupṛcchasi ayutaṃ parayutaṃ caiva kharvaṃ padmaṃ tathārbudama śaṅkhaṃ caiva nikharvaṃ ca samudraṃ cātra paṇyatāma etana mama dhanaṃ rājaṃsa tena dīvyāmya ahaṃ tavayā [va] etaca charutvā vayavasitò nikṛtiṃ samupāśritaḥ jitama itya eva śakunira yudhiṣṭhirama abhāṣata [ya] gavāśvaṃ bahudhenūkama asaṃkhyeyama ajāvikama yata kiṃ cida anuvarṇānāṃ parāka sindhòra api saubala etana mama dhanaṃ rājaṃsa tena dīvyāmya ahaṃ tavayā [va] etaca charutvā vayavasitò nikṛtiṃ samupāśritaḥ jitama itya eva śakunira yudhiṣṭhirama abhāṣata [ya] puraṃ janapadò bhūmira abrāhmaṇa dhanaiḥ saha abrāhmaṇāśa ca puruṣā rājaña śiṣṭaṃ dhanaṃ mama etada rājana dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmya ahaṃ tavayā [va] etaca charutvā vayavasitò nikṛtiṃ samupāśritaḥ jitama itya eva śakunira yudhiṣṭhirama abhāṣata [ya] rājaputrā ime rājaña śòbhante yena bhūṣitāḥ kuṇḍalāni ca niṣkāśa ca sarvaṃ cāṅgavibhūṣaṇama etaṃ mama dhanaṃ rājaṃsa tena dīvyāmya ahaṃ tavayā [va] etaca charutvā vayavasitò nikṛtiṃ samupāśritaḥ jitama itya eva śakunira yudhiṣṭhirama abhāṣata [ya] śayāmò yuvā lòhitākṣaḥ siṃhaskandhò mahābhujaḥ nakulò galaha ekò me yaca caitata savagataṃ dhanama [ṣa] pariyasa te nakulò rājana rājaputrò yudhiṣṭhira asmākaṃ dhanatāṃ parāptò bhūyasa tavaṃ kena dīvyasi [va] evama uktvā tu śakunisa tāna akṣāna paratyapadyata jitama itya eva śakunira yudhiṣṭhirama abhāṣata [ya] ayaṃ dharmāna sahadevò 'nuśāsti; lòke haya asmina paṇḍitākhyāṃ gataśa ca anarhatā rājaputreṇa tena; tavayā dīvyāmya apriyavata pariyeṇa [va] etaca charutvā vayavasitò nikṛtiṃ samupāśritaḥ jitama itya eva śakunira yudhiṣṭhirama abhāṣata [ṣa] mādrīputrau pariyau rājaṃsa tavemau vijitau mayā garīyāṃsau tu te manye bhīmasenadhanaṃjayau [ya] adharmaṃ carase nūnaṃ yò nāvekṣasi vai nayama yò naḥ sumanasāṃ mūḍha vibhedaṃ kartuma icchasi [ṣa] garte mattaḥ parapatati paramattaḥ sathāṇuma ṛcchati jayeṣṭhò rājana variṣṭhò 'si namasa te bharatarṣabha savapne na tāni paśyanti jāgratò vā yudhiṣṭhira kitavā yāni dīvyantaḥ paralapantya utkaṭā iva [ya] yò naḥ saṃkhye naura iva pāranetā; jetā ripūṇāṃ rājaputrasa tarasvī anarhatā lòkavīreṇa tena; dīvyāmya ahaṃ śakune phalgunena [va] etaca charutvā vayavasitò nikṛtiṃ samupāśritaḥ jitama itya eva śakunira yudhiṣṭhirama abhāṣata [ṣa] ayaṃ mayā pāṇḍavānāṃ dhanurdharaḥ; parājitaḥ pāṇḍavaḥ savyasācī bhīmena rājana dayitena dīvya; yata kaivavyaṃ pāṇḍava te 'vaśiṣṭama [ya] yò nò netā yò yudhāṃ naḥ paraṇetā; yathā vajrī dānava śatrura ekaḥ tiryaka parekṣī saṃhatabhrūra mahātmā; siṃhaskandhò yaśa ca sadātyamarṣī balena tulyò yasya pumāna na vidyate; gadā bhṛtāma agrya ihāri mardanaḥ anarhatā rājaputreṇa tena; dīvyāmya ahaṃ bhīmasenena rājana [va] etaca charutvā vayavasitò nikṛtiṃ samupāśritaḥ jitama itya eva śakunira yudhiṣṭhirama abhāṣata [ṣa] bahu vittaṃ parājaiṣīra bharātṝṃśa ca sahayadvipāna ācakṣva vittaṃ kaunteya yadi te 'satya aparājitama [ya] ahaṃ viśiṣṭaḥ sarveṣāṃ bharātṝṇāṃ dayitasa tathā kuryāmasa te jitāḥ karma savayama ātmanya upaplave [va] etaca charutvā vayavasitò nikṛtiṃ samupāśritaḥ jitama itya eva śakunira yudhiṣṭhirama abhāṣata [ṣa] etata pāpiṣṭhama akaròra yada ātmānaṃ parājitaḥ śiṣṭe sati dhane rājana pāpa ātmaparājayaḥ [va] evama uktvā matākṣasa tāna galahe sarvāna avasthitāna parājayala lòkavīrāna ākṣepeṇa pṛthaka pṛthaka [ṣa] asti vai te pariyā devī galaha ekò 'parājitaḥ paṇasva kṛṣṇāṃ pāñcālīṃ tayātmānaṃ punara jaya [ya] naiva harasvā na mahatī nātikṛṣṇā na ròhiṇī sarāga raktanetrā ca tayā dīvyāmya ahaṃ tavayā śāradòtpala patrākṣyā śāradòtpala gandhayā śāradòtpala sevinyā rūpeṇa śarīsamānayā tathaiva sayāda ānṛśaṃsyāta tathā sayāda rūpasaṃpadā tathā sayāca chīla saṃpattyā yāma iccheta puruṣaḥ satriyama caramaṃ saṃviśati yā parathamaṃ paratibudhyate ā gòpālāvi pālebhyaḥ sarvaṃ veda kṛtākṛtama ābhāti padmavada vaktraṃ sasvedaṃ mallikeva ca vedīmadhyā dīrghakeśī tāmrākṣī nātiròmaśā tayaivaṃ vidhayā rājana pāñcālyāhaṃ sumadhyayā galahaṃ dīvyāmi cārva aṅgyā daraupadyā hanta saubala [va] evama ukte tu vacane dharmarājena bhārata dhiga dhiga itya eva vṛddhānāṃ sabhyānāṃ niḥsṛtā giraḥ cukṣubhe sā sabhā rājana rājñāṃ saṃjajñire kathāḥ bhīṣmadròṇakṛpādīnāṃ savedaśa ca samajāyata śirò gṛhītvā vidurò gatasattva ivābhavata āste dhayāyanna adhò vaktrò niḥśvasana pannagò yathā dhṛtarāṣṭrasa tu saṃhṛṣṭaḥ paryapṛcchata punaḥ punaḥ kiṃ jitaṃ kiṃ jitama iti haya ākāraṃ nābhyalakṣata jaharṣa karṇò 'tibhṛśaṃ saha duḥśāsanādibhiḥ itareṣāṃ tu sabhyānāṃ netrebhyaḥ parāpataja jalama saubalasa tava avicāryaiva jitakāśī madòtkaṭaḥ jitama itya eva tāna akṣāna punara evānvapadyata [dūṛ] ehi kaṣattara daraupadīma ānayasva; pariyāṃ bhāryāṃ saṃmatāṃ pāṇḍavānāma saṃmārjatāṃ veśma paraitu śīghrama; ānandò naḥ saha dāsībhira astu [va] durvibhāvyaṃ bhavati tavādṛśena; na mandasaṃbudhyasi pāśabaddhaḥ parapāte tavaṃ lambamānò na vetsi; vayāghrāna mṛgaḥ kòpayase 'tibālyāta āśīviṣāḥ śirasi te pūrṇakòśā mahāviṣāḥ mā kòpiṣṭhāḥ sumandātmana mā gamasa tavaṃ yamakṣayama na hi dāsītvama āpannā kṛṣṇā bhavati bhārata anīśena hi rājñaiṣā paṇe nayasteti me matiḥ ayaṃ dhatte veṇura ivātmaghātī; phalaṃ rājā dhṛtarāṣṭrasya putraḥ dayūtaṃ hi vairāya mahābhayāya; pakvò na budhyatya ayama antakāle nāruṃ tudaḥ sayāna na nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ parama abhyādadīta yayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vadeda ruśatīṃ pāpalòkyāma samuccarantya ativādā hi vaktrāda; yaira āhataḥ śòcati rātryahāni parasya nāmarmasu te patanti; tāna paṇḍitò nāvasṛjeta pareṣāma ajò hi śastrama akhanata kilaikaḥ; śastre vipanne padbhira apāsya bhūmima nikṛntanaṃ savasya kaṇṭhasya ghòraṃ; tadvada vairaṃ mā khanīḥ pāṇḍuputraiḥ na kiṃ cida īḍyaṃ paravadanti pāpaṃ; vanecaraṃ vā gṛhamedhinaṃ vā tapasvinaṃ saṃparipūrṇa vidyaṃ; bhaṣanti haivaṃ śavanarāḥ sadaiva davāraṃ sughòraṃ narakasya jihmaṃ; na budhyase dhṛtarāṣṭrasya putra tavāma anvetārò bahavaḥ kurūṇāṃ; dayūtòdaye saha duḥśāsanena majjantya alābūni śilāḥ palavante; muhyanti nāvò 'mabhasi śaśvada eva mūḍhò rājā dhṛtarāṣṭrasya putrò; na me vācaḥ pathyarūpāḥ śṛṇòti antò nūnaṃ bhavitāyaṃ kurūṇāṃ; sudāruṇaḥ sarvaharò vināśaḥ vācaḥ kāvyāḥ suhṛdāṃ pathyarūpā; na śarūyante vardhate lòbha eva [vai] dhiga astu kaṣattārama iti baruvāṇò; darpeṇa mattò dhṛtarāṣṭrasya putraḥ avaikṣata parātikāmīṃ sabhāyāma; uvāca cainaṃ paramāryamadhye tavaṃ parātikāmina daraupadīma ānayasva; na te bhayaṃ vidyate pāṇḍavebhyaḥ kaṣattā haya ayaṃ vivadatya eva bhīrura; na cāsmākaṃ vṛddhikāmaḥ sadaiva evama uktaḥ parātikāmī sasūtaḥ; parāyāca chīghraṃ rājavacò niśamya paraviśya ca śaveva sa siṃhagòṣṭhaṃ; samāsadana mahiṣīṃ pāṇḍavānāma [para] yudhiṣṭhire dayūtamadena matte; duryòdhanò daraupadi tavāma ajaiṣīta sā parapadya tavaṃ dhṛtarāṣṭrasya veśma; nayāmi tavāṃ karmaṇe yājñaseni [da] kathaṃ tava evaṃ vadasi parātikāmina; kò vai dīvyeda bhāryayayā rājaputraḥ mūḍhò rājā dayūtamadena matta; āhò nānyata kaitavama asya kiṃ cita [pa] yadā nābhūta kaitavama anyada asya; tadādevīta pāṇḍavò 'jātaśatruḥ nayastāḥ pūrvaṃ bharātarasa tena rājñā; savayaṃ cātmā tavama athò rājaputri [da] gaccha tavaṃ kitavaṃ gatvā sabhāyāṃ pṛccha sūtaja kiṃ nu pūrvaṃ parājaiṣīra ātmānaṃ māṃ nu bhārata etaja jañātvā tavama āgaccha tatò māṃ nayasūtaja [va] sabhāṃ gatvā sa còvāca daraupadyāsa tada vacasa tadā kasyeśò naḥ parājaiṣīra iti tavāma āha daraupadī kiṃ nu pūrvaṃ parājaiṣīra ātmānama atha vāpi māma yudhiṣṭhirasa tu niśceṣṭò gatasattva ivābhavata na taṃ sūtaṃ paratyuvāca vacanaṃ sādhva asādhu vā [dura] ihaitya kṛṣṇā pāñcālī paraśnama etaṃ parabhāṣatāma ihaiva sarve śṛṇvantu tasyā asya ca yada vacaḥ [va] sa gatvā rājabhavanaṃ duryòdhana vaśānugaḥ uvāca daraupadīṃ sūtaḥ parātikāmī vayathanna iva sabhyāsa tava amī rājaputrya āhvayanti; manye parāptaḥ saṃkṣayaḥ kauravāṇāma na vai samṛddhiṃ pālayate laghīyāna; yata tavaṃ sabhāma eṣyasi rājaputri [darau] evaṃ nūnaṃ vayadadhāta saṃvidhātā; saparśāva ubhau sapṛśatò vīra bālau dharmaṃ tava ekaṃ paramaṃ parāha lòke; sa naḥ śamaṃ dhāsyati gòpyamānaḥ [vai] yudhiṣṭhirasa tu taca charutvā duryòdhana cikīrṣitama daraupadyā saṃmataṃ dūtaṃ parāhiṇòda bharatarṣabha ekavastrā adhò nīvī ròdamānā rajasvalā sabhāma āgamya pāñcālī śavaśurasyāgratò 'bhavata tatasa teṣāṃ mukhama ālòkya rājā; duryòdhanaḥ sūtama uvāca hṛṣṭaḥ ihaivaitāma ānaya parātikāmina; paratyakṣama asyāḥ kuravò baruvantu tataḥ sūtasa tasya vaśānugāmī; bhītaśa ca kòpāda darupadātmajāyāḥ vihāya mānaṃ punara eva sabhyāna; uvāca kṛṣṇāṃ kima ahaṃ baravīmi [dura] duḥśāsanaiṣa mama sūtaputrò; vṛkòdarāda udvijate 'lapacetāḥ savayaṃ paragṛhyānaya yājñasenīṃ; kiṃ te kariṣyantya avaśāḥ sapatnāḥ tataḥ samutthāya sa rājaputraḥ; śarutvā bharātuḥ kòpavirakta dṛṣṭiḥ paraviśya tada veśma mahārathānāma; itya abravīda daraupadīṃ rājaputrīma ehya ehi pāñcāli jitāsi kṛṣṇe; duryòdhanaṃ paśya vimuktalajjā kurūna bhajasvāyata padmanetre; dharmeṇa labdhāsi sabhāṃ paraihi tataḥ samutthāya sudurmanāḥ sā; vivarṇama āmṛjya mukhaṃ kareṇa ārtā paradudrāva yataḥ satriyasa tā; vṛddhasya rājñaḥ kurupuṃgavasya tatò javenābhisasāra ròṣāda; duḥśāsanasa tāma abhigarjamānaḥ dīrgheṣu nīleṣva atha còrmi matsu; jagrāha keśeṣu narendrapatnīma ye rājasūyāvabhṛthe jalena; mahākratau mantrapūtena siktāḥ te pāṇḍavānāṃ paribhūya vīryaṃ; balāta paramṛṣṭā dhṛtarāṣṭra jena sa tāṃ parāmṛśya sabhā samīpama; ānīya kṛṣṇāma atikṛṣṇa keśīma duḥśāsanò nāthavatīma anāthavaca; cakarṣa vāyuḥ kadalīma ivārtāma sā kṛṣyamāṇā namitāṅgayastiḥ; śanaira uvācādya rajasvalāsmi ekaṃ ca vāsò mama mandabuddhe; sabhāṃ netuṃ nārhasi māma anārya tatò 'baravīta tāṃ parasabhaṃ nigṛhya; keśeṣu kṛṣṇeṣu tadā sa kṛṣṇāma kṛṣṇaṃ ca jiṣṇuṃ ca hariṃ naraṃ ca; tarāṇāya vikròśa nayāmi hi tavāma rajasvalā vā bhava yājñaseni; ekāmbarā vāpya atha vā vivastrā dayūte jitā cāsi kṛtāsi dāsī; dāsīṣu kāmaśa ca yathòpajòṣama parakīrṇakeśī patitārdha vastrā; duḥśāsanena vayavadhūyamānā harīmatya amarṣeṇa ca dahyamānā; śanaira idaṃ vākyama uvāca kṛṣṇā ime sabhāyāma upadiṣṭa śāstrāḥ; kariyāvantaḥ sarva evendra kalpāḥ guru sathānā guravaśa caiva sarve; teṣāma agre nòtsahe sathātuma evama nṛśaṃsakarmaṃsa tavama anārya vṛtta; mā māṃ vivastrāṃ kṛdhi mā vikārṣīḥ na marṣayeyusa tava rājaputrāḥ; sendrāpi devā yadi te sahāyāḥ dharme sathitò dharmasutaśa ca rājā; dharmaśa ca sūkṣmò nipuṇòpalabhyaḥ vācāpi bhartuḥ paramāṇu mātraṃ; necchasi dòṣaṃ savaguṇāna viṣṛjya idaṃ tava anāryaṃ kuruvīramadhye; rajasvalāṃ yata parikarṣase māma na cāpi kaśa cita kurute 'tara pūjāṃ; dharuvaṃ tavedaṃ matama anvapadyana dhiga astu naṣṭaḥ khalu bhāratānāṃ; dharmasa tathā kaṣatravidāṃ ca vṛttama yatrābhyatītāṃ kuru dharmavelāṃ; parekṣanti sarve kuravaḥ sabhāyāma daròṇasya bhīṣmasya ca nāsti sattvaṃ; dharuvaṃ tathaivāsya mahātmanò 'pi rājñasa tathā hīmama adharmama ugraṃ; na lakṣayante kuruvṛddha mukhyāḥ tathā baruvantī karuṇaṃ sumadhyamā; kākṣeṇa bhartṝna kupitāna apaśyata sā pāṇḍavāna kòpaparīta dehāna; saṃdīpayāma āsa kaṭākṣa pātaiḥ hṛtena rājyena tathā dhanena; ratnaiśa ca mukhyaira na tathā babhūva yathārtayā kòpasamīritena; kṛṣṇā kaṭākṣeṇa babhūva duḥkhama duḥśāsanaśa cāpi samīkṣya kṛṣṇāma; avekṣamāṇāṃ kṛpaṇāna patīṃsa tāna ādhūya vegena visaṃjñakalpāma; uvāca dāsīti hasanna ivògraḥ karṇasa tu tada vākyama atīva hṛṣṭaḥ; saṃpūjayāma āsa hasana saśabdama gāndhārarājaḥ subalasya putrasa; tathaiva duḥśāsanama abhyanandata sabhyāsa tu ye tatra babhūvura anye; tābhyāma ṛte dhārtarāṣṭreṇa caiva teṣāma abhūda duḥkhama atīva kṛṣṇāṃ; dṛṣṭvā sabhāyāṃ parikṛṣyamāṇāma [bhīsma] na dharmasaukṣmyāta subhage vivaktuṃ; śaknòmi te paraśnama imaṃ yathāvata asvò haya aśaktaḥ paṇituṃ parasvaṃ; satriyaśa ca bhartura vaśatāṃ samīkṣya tayajeta sarvāṃ pṛthivīṃ samṛddhāṃ; yudhiṣṭhiraḥ satyama athò na jahyāta uktaṃ jitò 'samīti ca pāṇḍavena; tasmāna na śaknòmi vivektuma etata dayūte 'davitīyaḥ śakunira nareṣu; kuntīsutasa tena nisṛṣṭakāmaḥ na manyate tāṃ nikṛtiṃ mahātmā; tasmāna na te paraśnama imaṃ baravīmi [da] āhūya rājā kuśalaiḥ sabhāyāṃ; duṣṭātmabhira naikṛtikaira anāryaiḥ dayūtapriyaira nātikṛta parayatnaḥ; kasmāda ayaṃ nāma nisṛṣṭakāmaḥ sa śuddhabhāvò nikṛtipravṛttima; abudhyamānaḥ kurupāṇḍavāgryaḥ saṃbhūya sarvaiśa ca jitò 'pi yasmāta; paścāca ca yata kaitavama abhyupetaḥ tiṣṭhanti ceme kuravaḥ sabhāyāma; īśāḥ sutānāṃ ca tathā sanuṣāṇāma samīkṣya sarve mama cāpi vākyaṃ; vibrūta me paraśnama imaṃ yathāvata [va] tathā baruvantīṃ karuṇaṃ rudantīma; avekṣamāṇāma asakṛta patīṃsa tāna duḥśāsanaḥ paruṣāṇya apriyāṇi; vākyānya uvācāmadhurāṇi caiva tāṃ kṛṣyamāṇāṃ ca rajasvalāṃ ca; sarastòttarīyāma atadarhamāṇāma vṛkòdaraḥ parekṣya yudhiṣṭhiraṃ ca; cakāra kòpaṃ paramārtarūpaḥ [bhama] bhavanti deśe bandhakyaḥ kitavānāṃ yudhiṣṭhira na tābhira uta dīvyanti dayā caivāsti tāsva api kāśyò yada balima āhārṣīda daravyaṃ yaca cānyada uttamama tathānye pṛthivīpālā yāni ratnānya upāharana vāhanāni dhanaṃ caiva kavacānya āyudhāni ca rājyama ātmā vayaṃ caiva kaitavena hṛtaṃ paraiḥ na ca me tatra kòpò 'bhūta sarvasyeśò hi nò bhavāna idaṃ tava atikṛtaṃ manye daraupadī yatra paṇyate eṣā haya anarhatī bālā pāṇḍavāna parāpya kauravaiḥ tavatkṛte kaliśyate kaṣudraira nṛśaṃsaira nikṛtipriyaiḥ asyāḥ kṛte manyura ayaṃ tavayi rājana nipātyate bāhū te saṃpradhakṣyāmi sahadevāgnima ānaya [ara] na purā bhīmasena tavama īdṛśīra vaditā giraḥ paraisa te nāśitaṃ nūnaṃ nṛśaṃsaira dharmagauravama na sakāmāḥ pare kāryā dharmama evācaròttamama bharātaraṃ dhārmikaṃ jayeṣṭhaṃ nātikramituma arhati āhūtò hi parai rājā kaṣātra dharmama anusmarana dīvyate parakāmena tana naḥ kīrtikaraṃ mahata [bhama] evama asmi kṛtaṃ vidyāṃ yadya asyāhaṃ dhanaṃjaya dīpte 'ganau sahitau bāhū nirdayeyaṃ balāda iva [va] tathā tāna duḥkhitāna dṛṣṭvā pāṇḍavāna dhṛtarāṣṭrajaḥ kaliśyamānāṃ ca pāñcālīṃ vikarṇa idama abravīta yājñasenyā yada uktaṃ tada vākyaṃ vibrūta pārthivāḥ avivekena vākyasya narakaḥ sadya eva naḥ bhīṣmaśa ca dhṛtarāṣṭraśa ca kuruvṛddha tamāva ubhau sametya nāhatuḥ kiṃ cida viduraśa ca mahāmatiḥ bharadvājò 'pi sarveṣāma ācāryaḥ kṛpa eva ca ata etāva api paraśnaṃ nāhatura davijasattamau ye tava anye pṛthivīpālāḥ sametāḥ sarvatòdiśaḥ kāmakròdhau samutsṛjya te baruvantu yathāmati yada idaṃ daraupadī vākyama uktavatya asakṛca chubhā vimṛśya kasya kaḥ pakṣaḥ pārthivā vadatòttarama evaṃ sa bahuśaḥ sarvāna uktavāṃsa tāna sabhā sadaḥ na ca te pṛthivīpālāsa tama ūcuḥ sādhva asādhu vā uktvā tathāsakṛta sarvāna vikarṇaḥ pṛthivīpatīna pāṇiṃ pāṇau viniṣpiṣya niḥśvasanna idama abravīta vibrūta pṛthivīpālā vākyaṃ mā vā kathaṃ cana manye nayāyyaṃ yada atrāhaṃ tada dhi vakṣyāmi kauravāḥ catvārya āhura naraśreṣṭhā vayasanāni mahīkṣitāma mṛgayāṃ pānama akṣāṃśa ca garāmye caivātisaktatāma eteṣu hi naraḥ saktò dharmama utsṛjya vartate tathāyuktena ca kṛtāṃ kariyāṃ lòkò na manyate tada ayaṃ pāṇḍuputreṇa vayasane vartatā bhṛśama samāhūtena kitavaira āsthitò daraupadī paṇaḥ sādhāraṇī ca sarveṣāṃ pāṇḍavānāma aninditā jitena pūrvaṃ cānena pāṇḍavena kṛtaḥ paṇaḥ iyaṃ ca kīrtitā kṛṣṇā saubalena paṇārthinā etata sarvaṃ vicāryāhaṃ manye na vijitāma imāma etaca charutvā mahāna nādaḥ sabhyānāma udatiṣṭhata vikarṇaṃ śaṃsamānānāṃ saubalaṃ ca vinindatāma tasminna uparate śabde rādheyaḥ karòdhamūrchitaḥ paragṛhya ruciraṃ bāhuma idaṃ vacanama abravīta dṛśyante vai vikarṇe hi vaikṛtāni bahūnya api tajjasa tasya vināśāya yathāgnira araṇi parajaḥ ete na kiṃ cida apya āhuśa còdyamānāpi kṛṣṇayā dharmeṇa vijitāṃ manye manyante darupadātmajāma tavaṃ tu kevalabālyena dhārtarāṣṭra vidīryase yada baravīṣi sabhāmadhye bālaḥ sathavira bhāṣitama na ca dharmaṃ yathātattvaṃ vetsi duryòdhanāvara yada baravīṣi jitāṃ kṛṣṇāma ajiteti sumandadhīḥ kathaṃ haya avijitāṃ kṛṣṇāṃ manyase dhṛtarāṣṭraja yadā sabhāyāṃ sarvasvaṃ nayastavāna pāṇḍavāgrajaḥ abhyantarā ca sarvasve daraupadī bharatarṣabha evaṃ dharmajitāṃ kṛṣṇāṃ manyase na jitāṃ kathama kīrtitā daraupadī vācā anujñātā ca pāṇḍavaiḥ bhavatya avijitā kena hetunaiṣā matā tava manyase vā sabhāma etāma ānītāma ekavāsasama adharmeṇeti tatrāpi śṛṇu me vākyama uttarama ekò bhartā satriyā devaira vihitaḥ kurunandana iyaṃ tava anekavaśagā bandhakīti viniścitā asyāḥ sabhāma ānayanaṃ na citrama iti me matiḥ ekāmbara dharatvaṃ vāpya atha vāpi vivastratā yaca caiṣāṃ daraviṇaṃ kiṃ cida yā caiṣā ye ca pāṇḍavāḥ saubaleneha tata sarvaṃ dharmeṇa vijitaṃ vasu duḥśāsana subālò 'yaṃ vikarṇaḥ parājñavādikaḥ pāṇḍavānāṃ ca vāsāṃsi daraupadyāśa cāpya upāhara taca charutvā pāṇḍavāḥ sarve savāni vāsāṃsi bhārata avakīryòttarīyāṇi sabhāyāṃ samupāviśata tatò duḥśāsanò rājana daraupadyā vasanaṃ balāta sabhāmadhye samākṣipya vayapakraṣṭuṃ paracakrame ākṛṣyamāṇe vasane daraupadyāsa tu viśāṃ pate tada rūpama aparaṃ vastraṃ parādurāsīda anekaśaḥ tatò halahalāśabdasa tatrāsīda ghòranisvanaḥ tada adbhutatamaṃ lòke vīkṣya sarvamahīkṣitāma śaśāpa tatra bhīmasa tu rājamadhye mahāsvanaḥ karòdhāda visphuramāṇauṣṭhò viniṣpiṣya kare karama idaṃ me vākyama ādaddhvaṃ kaṣatriyā lòkavāsinaḥ nòktapūrvaṃ naraira anyaira na cānyò yada vadiṣyati yadya etada evama uktvā tu na kuryāṃ pṛthivīśvarāḥ pitāmahānāṃ sarveṣāṃ nāhaṃ gatima avāpnuyāma asya pāpasya durjātera bhāratāpasadasya ca na pibeyaṃ balāda vakṣò bhittvā ceda rudhiraṃ yudhi tasya te vacanaṃ śarutvā sarvalòkapraharṣaṇama paracakrura bahulāṃ pūjāṃ kutsantò dhṛtarāṣṭrajama yadā tu vāsasāṃ rāśiḥ sabhāmadhye samācitaḥ tatò duḥśāsanaḥ śarāntò varīḍitaḥ samupāviśata dhika śabdasa tu tatasa tatra samabhūla lòmaharṣaṇaḥ sabhyānāṃ naradevānāṃ dṛṣṭvā kuntīsutāṃsa tadā na vibruvanti kauravyāḥ paraśnama etama iti sama ha sajanaḥ karòśati samātra dhṛtarāṣṭraṃ vigarhayana tatò bāhū samucchritya nivārya ca sabhā sadaḥ viduraḥ sarvadharmajña idaṃ vacanama abravīta [vi] daraupadī paraśnama uktvaivaṃ ròravīti haya anāthavata na ca vibrūta taṃ paraśnaṃ sabhyā dharmò 'tara pīḍyate sabhāṃ parapadyate haya ārtaḥ parajvalanna iva havyavāṭa taṃ vai satyena dharmeṇa sabhyāḥ paraśamayantya uta dharmapraśnama athò barūyāda ārtaḥ sabhyeṣu mānavaḥ vibrūyusa tatra te paraśnaṃ kāmakròdhavaśātigāḥ vikarṇena yathā parajñama uktaḥ paraśnò narādhipāḥ bhavantò 'pi hi taṃ paraśnaṃ vibruvantu yathāmati yò hi paraśnaṃ na vibrūyāda dharmadarṣī sabhāṃ gataḥ anṛte yā phalāvāptisa tasyāḥ sò 'radhaṃ samaśnute yaḥ punara vitathaṃ barūyāda dharmadarśī sabhāṃ gataḥ anṛtasya phalaṃ kṛtsnaṃ saṃprāpnòtīti niścayaḥ atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama parahlādasya ca saṃvādaṃ munera āṅgirasasya ca parahlādò nāma daityendrasa tasya putrò viròcanaḥ kanyā hetòra āṅgirasaṃ sudhanvānama upādravata ahaṃ jayāyāna ahaṃ jayāyāna iti kanyepsayā tadā tayòra devanama atrāsīta parāṇayòra iti naḥ śarutama tayòḥ paraśna vivādò 'bhūta parahlādaṃ tāva apṛcchatāma jayāyāna ka āvayòra ekaḥ paraśnaṃ parabrūhi mā mṛṣā sa vai vivadanāda bhītaḥ sudhanvānaṃ vayalòkayata taṃ sudhanvābravīta karuddhò barahmadaṇḍa iva javalana yadi vai vakṣyasi mṛṣā parahlādātha na vakṣyasi śatadhā te śirò vajrī vajreṇa parahariṣyati sudhanvanā tathòktaḥ sana vayathitò 'śavattha parṇavata jagāma kaśyapaṃ daityaḥ paripraṣṭuṃ mahaujasama [paraha] tavaṃ vai dharmasya vijñātā daivasyehāsurasya ca barāhmaṇasya mahāprājña dharmakṛcchrama idaṃ śṛṇu yò vai paraśnaṃ na vibrūyāda vitathaṃ vāpi nirdiśeta ke vai tasya pare lòkāsa tana mamācakṣva pṛcchataḥ [kaṣa] jānana na vibruvana paraśnaṃ kāmāta karòdhāta tathā bhayāta sahasraṃ vāruṇāna pāśāna ātmani paratimuñcati tasya saṃvatsare pūrṇe pāśa ekaḥ paramucyate tasmāta satyaṃ tu vaktavyaṃ jānatā satyama añjasā viddhò dharmò haya adharmeṇa sabhāṃ yatra parapadyate na cāsya śalyaṃ kṛntanti viddhāsa tatra sabhā sadaḥ ardhaṃ harati vai śareṣṭhaḥ pādò bhavati kartṛṣu pādaśa caiva sabhāsatsu ye na nindanti ninditama anenò bhavati śareṣṭhò mucyante ca sabhā sadaḥ enò gacchati kartāraṃ nindārhò yatra nindyate vitathaṃ tu vadeyura ye dharmaṃ parahlāda pṛcchate iṣṭāpūrtaṃ ca te ghananti sapta caiva parāvarāna hṛtasvasya hi yada duḥkhaṃ hataputrasya cāpi yata ṛṇinaṃ parati yaca caiva rājñā garastasya cāpi yata satriyāḥ patyā vihīnāyāḥ sārthāda bharaṣṭasya caiva yata adhyūḍhāyāśa ca yada duḥkhaṃ sākṣibhira vihatasya ca etāni vai samānya āhura duḥkhāni taridaśeśvarāḥ tāni sarvāṇi duḥkhāni parāpnòti vitathaṃ baruvana samakṣa darśanāta sākṣyaṃ śaravaṇāca ceti dhāraṇāta tasmāta satyaṃ baruvana sākṣī dharmārthābhyāṃ na hīyate [vi] kaśyapasya vacò śarutvā parahlādaḥ putrama abravīta śareyāna sudhanvā tavattò vai mattaḥ śareyāṃsa tathāṅgirāḥ mātā sudhanvanaśa cāpi śareyasī mātṛtasa tava viròcana sudhanvāyaṃ parāṇānāma īśvarasa tava [sudhanvana] putrasnehaṃ parityajya yasa tavaṃ dharme paratiṣṭhitaḥ anujānāmi te putraṃ jīvatva eṣa śataṃ samāḥ [vi] evaṃ vai paramaṃ dharmaṃ śarutvā sarve sabhā sadaḥ yathā paraśnaṃ tu kṛṣṇāyā manyadhvaṃ tatra kiṃ parama [va] vidurasya vacò śarutvā nòcuḥ kiṃ cana pārthivāḥ karṇò duḥśāsanaṃ tava āha kṛṣṇāṃ dāsīṃ gṛhāna naya tāṃ vepamānāṃ savrīḍāṃ paralapantīṃ sama pāṇḍavāna duḥśāsanaḥ sabhāmadhye vicakarṣa tapasvinīma [darau] purastāta karaṇīyaṃ me na kṛtaṃ kāryama uttarama vihvalāsmi kṛtānena karṣatā balinā balāta abhivādaṃ karòmya eṣāṃ gurūṇāṃ kurusaṃsadi na me sayāda aparādhò 'yaṃ yada idaṃ na kṛtaṃ mayā [vai] sā tena ca samuddhūtā duḥkhena ca tapasvinī patitā vilalāpedaṃ sabhāyāma atathòcitā [darau] savayaṃvare yāsmi nṛpaira dṛṣṭā raṅge samāgataiḥ na dṛṣṭapūrvā cānyatra sāhama adya sabhāṃ gatā yāṃ na vāyura na cādityò dṛṣṭavantau purā gṛhe sāhama adya sabhāmadhye dṛśyāmi kurusaṃsadi yāṃ na mṛṣyanti vātena sapṛśyamānāṃ purā gṛhe sapṛśyamānāṃ sahante 'daya pāṇḍavāsa tāṃ durātmanā mṛṣyante kuravaśa ceme manye kālasya paryayama sanuṣāṃ duhitaraṃ caiva kaliśyamānāma anarhatīma kiṃ tava ataḥ kṛpaṇaṃ bhūyò yada ahaṃ satrī satī śubhā sabhāmadhyaṃ vigāhe 'daya kava nu dharmò mahīkṣitāma dharmyāḥ satriyaḥ sabhāṃ pūrvaṃ na nayantīti naḥ śarutama sa naṣṭaḥ kauraveyeṣu pūrvò dharmaḥ sanātanaḥ kathaṃ hi bhāryā pāṇḍūnāṃ pārṣatasya savasā satī vāsudevasya ca sakhī pārthivānāṃ sabhāma iyāma tāma imāṃ dharmarājasya bhāryāṃ sadṛśavarṇajāma barūta dāsīma adāsīṃ vā tata kariṣyāmi kauravāḥ ayaṃ hi māṃ dṛḍhaṃ kaṣudraḥ kauravāṇāṃ yaśòharaḥ kaliśnāti nāhaṃ tata sòḍhuṃ ciraṃ śakṣyāmi kauravāḥ jitāṃ vāpya ajitāṃ vāpi manyadhvaṃ vā yathā nṛpāḥ tathā paratyuktama icchāmi tata kariṣyāmi kauravāḥ [bhasa] uktavāna asmi kalyāṇi dharmasya tu parāṃ gatima lòke na śakyate gantuma api vipraira mahātmabhiḥ balavāṃsa tu yathā dharmaṃ lòke paśyati pūruṣaḥ sa dharmò dharmavelāyāṃ bhavatya abhihitaḥ paraiḥ na vivektuṃ ca te paraśnama etaṃ śaknòmi niścayāta sūkṣmatvāda gahanatvāca ca kāryasyāsya ca gauravāta nūnama antaḥ kulasyāsya bhavitā nacirāda iva tathā hi kuravaḥ sarve lòbhamòhaparāyaṇāḥ kuleṣu jātāḥ kalyāṇi vayasanābhyāhatā bhṛśama dharmyāna mārgāna na cayavante yathā nasa tavaṃ vadhūḥ sathitā upapannaṃ ca pāñcāli tavedaṃ vṛttama īdṛśama yata kṛcchrama api saṃprāptā dharmama evānvavekṣase ete daròṇādayaśa caiva vṛddhā dharmavidò janāḥ śūnyaiḥ śarīraisa tiṣṭhanti gatāsava ivānatāḥ yudhiṣṭhirasa tu paraśne 'samina paramāṇama iti me matiḥ ajitāṃ vā jitāṃ vāpi savayaṃ vayāhartuma arhati [va] tathā tu dṛṣṭvā bahu tata tada evaṃ; ròrūyamāṇāṃ kurarīma ivārtāma nòcura vacaḥ sādhva atha vāpya asādhu; mahīkṣitò dhārtarāṣṭrasya bhītāḥ dṛṣṭvā tu tāna pārthiva putrapautrāṃsa; tūṣṇīṃbhūtāna dhṛtarāṣṭrasya putraḥ samayanna ivedaṃ vacanaṃ babhāṣe; pāñcālarājasya sutāṃ tadānīma tiṣṭhatva ayaṃ paraśna udārasattve; bhīme 'rajune sahadeve tathaiva patyau ca te nakule yājñaseni; vadantva ete vacanaṃ tavata parasūtama anīśvaraṃ vibruvantva āryamadhye; yudhiṣṭhiraṃ tava pāñcāli hetòḥ kurvantu sarve cānṛtaṃ dharmarājaṃ; pāñcāli tavaṃ mòkṣyase dāsabhāvāta dharme sathitò dharmarājò mahātmā; savayaṃ cedaṃ kathayatva indrakalpaḥ īśò vā te yadya anīśò 'tha vaiṣa; vākyāda asya kaṣiprama ekaṃ bhajasva sarve hīme kauraveyāḥ sabhāyāṃ; duḥkhāntare vartamānāsa tavaiva na vibruvantya ārya sattvā yathāvata; patīṃśa ca te samavekṣyālpa bhāgyāna [va] tataḥ sabhyāḥ kururājasya tatra; vākyaṃ sarve paraśaśaṃsusa tadòccaiḥ celāvedhāṃśa cāpi cakrura nadantò; hāhetya āsīda api caivātra nādaḥ sarve cāsana pārthivāḥ parītimantaḥ; kuruśreṣṭhaṃ dhārmikaṃ pūjayantaḥ yudhiṣṭhiraṃ ca te sarve samudaikṣanta pārthivāḥ kiṃ nu vakṣyati dharmajña iti sācī kṛtānanāḥ kiṃ nu vakṣyati bībhatsura ajitò yudhi pāṇḍavaḥ bhīmasenò yamau ceti bhṛśaṃ kautūhalānvitāḥ tasminna uparate śabde bhīmasenò 'baravīda idama paragṛhya vipulaṃ vṛttaṃ bhujaṃ candanarūṣitama yadya eṣa gurura asmākaṃ dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ na parabhuḥ sayāta kulasyāsya na vayaṃ marṣayemahi īśò naḥ puṇyatapasāṃ parāṇānāma api ceśvaraḥ manyate jitama ātmānaṃ yadya eṣa vijitā vayama na hi mucyeta jīvana me padā bhūmima upaspṛśana martyadharmā parāmṛśya pāñcālyā mūrdhajāna imāna paśyadhvama āyatau vṛttau bhujau me parighāva iva naitayòra antaraṃ parāpya mucyetāpi śatakratuḥ dharmapāśasitasa tava evaṃ nādhigacchāmi saṃkaṭama gauraveṇa niruddhaśa ca nigrahāda arjunasya ca dharmarāja nisṛṣṭasa tu siṃhaḥ kaṣudramṛgāna iva dhārtarāṣṭrāna imāna pāpāna niṣpiṣeyaṃ talāsibhiḥ tama uvāca tadā bhīṣmò daròṇò vidura eva ca kaṣamyatāma evama itya evaṃ sarvaṃ saṃbhavati tavayi [karṇa] tarayaḥ kileme adhanā bhavanti; dāsaḥ śiṣyaśa cāsvatantrā ca nārī dāsasya patnī tavaṃ dhanama asya bhadre; hīneśvarā dāsadhanaṃ ca dāsī paraviśya sā naḥ paricāraira bhajasva; tata te kāryaṃ śiṣṭama āveśya veśma īśāḥ sama sarve tava rājaputri; bhavanti te dhārtarāṣṭrā na pārthāḥ anyaṃ vṛṇīṣva patima āśu bhāmini; yasmāda dāsyaṃ na labhase devanena anavadyā vai patiṣu kāmavṛttira; nityaṃ dāsye viditaṃ vai tavāstu parājitò nakulò bhīmasenò; yudhiṣṭhiraḥ sahadevò 'rajunaśa ca dāsī bhūtā paraviśa yājñaseni; parājitāsa te patayò na santi parayòjanaṃ cātmani kiṃ nu manyate; parākramaṃ pauruṣaṃ ceha pārthaḥ pāñcālyasya darupadasyātmajāma imāṃ; sabhāmadhye yò 'tidevīda galaheṣu [va] tada vai śarutvā bhīmasenò 'taya amarṣī; bhṛśaṃ niśaśvāsa tadārtarūpaḥ rājānugò dharmapāśānubaddhò; dahanna ivainaṃ kòpavirakta dṛṣṭiḥ [bhama] nāhaṃ kupye sūtaputrasya rājanna; eṣa satyaṃ dāsadharmaḥ paraviṣṭaḥ kiṃ vidviṣò vādya māṃ dhārayeyura; nādevīsa tavaṃ yadya anayā narendra [vai] rādheyasya vacò śarutvā rājā duryòdhanasa tadā yudhiṣṭhirama uvācedaṃ tūṣṇīṃbhūtama acetasama bhīmārjunau yamau caiva sathitau te nṛpaśāsane paraśnaṃ parabrūhi kṛṣṇāṃ tavama ajitāṃ yadi manyase evama uktvā sa kaunteyama apòhya vasanaṃ savakama samayanna ivaikṣata pāñcālīma aiśvaryamadamòhitaḥ kadalī daṇḍasadṛśaṃ sarvalakṣaṇapūjitama gajahastapratīkāśaṃ vajrapratima gauravama abhyutsmayitvā rādheyaṃ bhīmama ādharṣayanna iva daraupadyāḥ parekṣamāṇāyāḥ savyama ūruma adarśayata vṛkòdarasa tada ālòkya netre utphālya lòhite paròvāca rājamadhye taṃ sabhāṃ viśrāvayanna iva pitṛbhiḥ saha sālòkyaṃ mā sama gaccheda vṛkòdaraḥ yadya etama ūruṃ gadayā na bhindyāṃ te mahāhave karuddhasya tasya saròtòbhyaḥ sarvebhyaḥ pāvakārciṣaḥ vṛkṣasyeva viniśceruḥ kòṭarebhyaḥ paradahyataḥ [vi] paraṃ bhayaṃ paśyata bhīmasenāda; budhyadhvaṃ rājñò varuṇasyeva pāśāta daiveritò nūnama ayaṃ purastāta; parò 'nayò bharateṣūdapādi ati dayūtaṃ kṛtama idaṃ dhārtarāṣṭrā; ye 'sayāṃ satriyaṃ vivadadhvaṃ sabhāyāma yògakṣemò dṛśyate vò mahābhayaḥ; pāpāna mantrāna kuravò mantrayanti imaṃ dharmaṃ kuravò jānatāśu; durdṛṣṭe 'samina pariṣata saṃpraduṣyeta imāṃ ceta pūrvaṃ kitavò 'galahīṣyada; īśò 'bhaviṣyada aparājitātmā savapne yathaitada dhi dhanaṃ jitaṃ sayāta; tada evaṃ manye yasya dīvyatya anīśaḥ gāndhāri putrasya vacò niśamya; dharmāda asmāta kuravò māpayāta [dura] bhīmasya vākye tadvada evārjunasya; sathitò 'haṃ vai yamayòśa caivama eva yudhiṣṭhiraṃ ceta paravadantya anīśama; athò dāsyāna mòkṣyase yājñaseni [ara] īśò rājā pūrvama āsīda galahe; naḥ kuntīputrò dharmarājò mahātmā īśasa tava ayaṃ kasya parājitātmā; taja jānīdhvaṃ kuravaḥ sarva eva [va] tatò rājñò dhṛtarāṣṭrasya gehe; gòmāyura uccaira vayāharada agnihòtre taṃ rāsabhāḥ paratyabhāṣanta rājana; samantataḥ pakṣiṇaśa caiva raudrāḥ taṃ ca śabdaṃ vidurasa tattvavedī; śuśrāva ghòraṃ subalātmajā ca bhīṣmadròṇau gautamaśa cāpi vidvāna; savasti savastītya api caivāhura uccaiḥ tatò gāndhārī viduraśa caiva vidvāṃsa; tama utpātaṃ ghòrama ālakṣya rājñe nivedayāma āsatura ārtavata tadā; tatò rājā vākyama idaṃ babhāṣe hatò 'si duryòdhana mandabuddhe; yasa tavaṃ sabhāyāṃ kurupuṃgavānāma satriyaṃ samābhāṣasi durvinīta; viśeṣatò daraupadīṃ dharmapatnīma evama uktvā dhṛtarāṣṭrò manīṣī; hitānveṣī bāndhavānāma apāyāta kṛṣṇāṃ pāñcālīma abravīta sāntvapūrvaṃ; vimṛśyaitata parajñayā tattvabuddhiḥ [dha] varaṃ vṛṇīṣva pāñcāli mattò yada abhikāṅkṣasi vadhūnāṃ hi viśiṣṭā me tavaṃ dharmaparamā satī [dara] dadāsi ceda varaṃ mahyaṃ vṛṇòmi bharatarṣabha sarvadharmānugaḥ śarīmāna adāsò 'satu yudhiṣṭhiraḥ manasvinama ajānantò mā vai barūyuḥ kumārakāḥ eṣa vai dāsaputreti parativindhyaṃ tama āgatama rājaputraḥ purā bhūtvā yathā nānyaḥ pumāna kava cita lālitò dāsaputratvaṃ paśyana naśyeda dhi bhārata [dha] davitīyaṃ te varaṃ bhadre dadāmi varayasva māma manò hi me vitarati naikaṃ tavaṃ varama arhasi [dara] sarathau sadhanuṣkau ca bhīmasenadhanaṃjayau nakulaṃ sahadevaṃ ca davitīyaṃ varaye vayama [dha] tṛtīyaṃ varayāsmattò nāsi davābhyāṃ susata kṛtā tavaṃ hi sarvasnuṣāṇāṃ me śareyasī dharmacāriṇī [dara] lòbhò dharmasya nāśāya bhagavana nāhama utsahe anarhā varama ādātuṃ tṛtīyaṃ rājasattama ekama āhura vaiśya varaṃ davau tu kaṣatrastriyā varau tarayasa tu rājñò rājendra barāhmaṇasya śataṃ varāḥ pāpīyāṃsa ime bhūtvā saṃtīrṇāḥ patayò mama vetsyanti caiva bhadrāṇi rājana puṇyena karmaṇā [karṇa] yā naḥ śarutā manuṣyeṣu satriyò rūpeṇa saṃmatāḥ tāsāma etādṛśaṃ karma na kasyāṃ cana śuśrumaḥ karòdhāviṣṭeṣu pārtheṣu dhārtarāṣṭreṣu cāpya ati daraupadī pāṇḍuputrāṇāṃ kṛṣṇā śāntira ihābhavata aplave 'mabhasi magnānāma apratiṣṭhe nimajjatāma pāñcālī pāṇḍuputrāṇāṃ naura eṣā pāragābhavata [va] tada vai śarutvā bhīmasenaḥ kurumadhye 'taya amarṣaṇaḥ satrī gatiḥ pāṇḍuputrāṇāma itya uvāca sudurmanāḥ tarīṇi jayòtīṃṣi puruṣa iti vai devalò 'baravīta apatyaṃ karma vidyā ca yataḥ sṛṣṭāḥ parajāsa tataḥ amedhye vai gataprāṇe śūnye jañātibhira ujjhite dehe taritayama evaitata puruṣasyòpajāyate tana nò jayòtira abhihataṃ dārāṇāma abhimarśanāta dhanaṃjaya kathaṃsvita sayāda apatyama abhimṛṣṭajama [ara] na caivòktā na cānuktā hīnataḥ paruṣā giraḥ bhāratāḥ paratijalpanti sadā tūttama pūruṣāḥ samaranti sukṛtānya eva na vairāṇi kṛtāni ca santaḥ parativijānantò labdhvā paratyayama ātmanaḥ [bha] ihaivaitāṃsa turā sarvāna hanmi śatrūna samāgatāna atha niṣkramya rājendra samūlāna kṛndhi bhārata kiṃ nò vivaditeneha kiṃ naḥ kaleśena bhārata adyaivaitāna nihanmīha paraśādhi vasudhāma imāma [va] itya uktvā bhīmasenasa tu kaniṣṭhaira bharātṛbhira vṛtaḥ mṛgamadhye yathā siṃhò muhuḥ parighama aikṣata sāntvyamānò vījyamānaḥ pārthenākliṣṭa karmaṇā savidyate ca mahābāhura antardāhena vīryavāna karuddhasya tasya saròtòbhyò karṇādibhyò narādhipa sadhūmaḥ sasphuliṅgācriḥ pāvakaḥ samajāyata bharukuṭī puṭaduṣprekṣyama abhavata tasya tanmukhama yugāntakāle saṃprāpte kṛtāntasyeva rūpiṇaḥ yudhiṣṭhirasa tama āvārya bāhunā bāhuśālinama maivama itya abravīca cainaṃ jòṣama āssveti bhārata nivārya taṃ mahābāhuṃ kòpasaṃrakta lòcanama pitaraṃ samupātiṣṭhada dhṛtarāṣṭraṃ kṛtāñjaliḥ [ya] rājana kiṃ karavāmasa te paraśādhya asmāṃsa tavama īśvaraḥ nityaṃ hi sathātuma icchāmasa tava bhārata śāsane [dhṛ] ajātaśatrò bhadraṃ te ariṣṭaṃ savasti gacchata anujñātāḥ sahadhanāḥ savarājyama anuśāsata idaṃ tava evāvabòddhavyaṃ vṛddhasya mama śāsanama dhiyā nigaditaṃ kṛtsnaṃ pathyaṃ niḥśreyasaṃ parama vettha tavaṃ tāta dharmāṇāṃ gatiṃ sūkṣmāṃ yudhiṣṭhira vinītò 'si mahāprājña vṛddhānāṃ paryupāsitā yatò buddhisa tataḥ śāntiḥ paraśamaṃ gaccha bhārata nādārau karamate śastraṃ dārau śastraṃ nipātyate na vairāṇya abhijānanti guṇāna paśyanti nāguṇāna viròdhaṃ nādhigacchanti ye ta uttamapūruṣāḥ saṃvāde paruṣāṇya āhura yudhiṣṭhira narādhamāḥ paratyāhura madhyamāsa tava etāna uktāḥ paruṣama uttarama naivòktā naiva cānuktā ahitāḥ paruṣā giraḥ paratijalpanti vai dhīrāḥ sadā uttamapūruṣāḥ samaranti sukṛtānya eva na vairāṇi kṛtānya api santaḥ parativijānantò labdhvā paratyayama ātmanaḥ tathācaritama āryeṇa tavayāsmina sata samāgame duryòdhanasya pāruṣyaṃ tata tāta hṛdi mā kṛthāḥ mātaraṃ caiva gāndhārīṃ māṃ ca tavada guṇakāṅkṣiṇama upasthitaṃ vṛddhama andhaṃ pitaraṃ paśya bhārata parekṣāpūrvaṃ mayā dayūtama idama āsīda upekṣitama mitrāṇi daraṣṭukāmena putrāṇāṃ ca balābalama aśòcyāḥ kuravò rājana yeṣāṃ tavama anuśāsitā mantrī ca vidurò dhīmāna sarvaśāstraviśāradaḥ tavayi dharmò 'rajune vīryaṃ bhīmasene parākramaḥ śaraddhā ca guruśuśrūṣā yamayòḥ puruṣāgryayòḥ ajātaśatrò bhadraṃ te khāṇḍava parasthama āviśa bharātṛbhisa te 'satu saubhrātraṃ dharme te dhīyatāṃ manaḥ [va] itya uktò bharataśreṣṭhò dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ kṛtvārya samayaṃ sarvaṃ paratasthe bharātṛbhiḥ saha te rathāna meghasaṃkāśāna āsthāya saha kṛṣṇayā parayayura hṛṣṭamanasa indraprasthaṃ puròttamama janamejaya uvāca anujñātāṃsa tāna viditvā saratnadhanasaṃcayāna pāṇḍavāna dhārtarāṣṭrāṇāṃ kathama āsīna manasa tadā vaiśaṃpāyana uvāca anujñātāṃsa tāna viditvā dhṛtarāṣṭreṇa dhīmatā rājana duḥśāsanaḥ kaṣipraṃ jagāma bharātaraṃ parati duryòdhanaṃ samāsādya sāmātyaṃ bharatarṣabha duḥkhārtò bharataśreṣṭha idaṃ vacanama abravīta duḥkhenaitata samānītaṃ sathavirò nāśayatya asau śatrusāda gamayada daravyaṃ tada budhyadhvaṃ mahārathāḥ atha duryòdhanaḥ karṇaḥ śakuniśa cāpi saubalaḥ mithaḥ saṃgamya sahitāḥ pāṇḍavāna parati māninaḥ vaicitravīryaṃ rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇama abhigamya tavarāyuktāḥ śalakṣṇaṃ vacanama abruvana duryòdhana uvāca na tavayedaṃ śarutaṃ rājana yaja jagāda bṛhaspatiḥ śakrasya nītiṃ paravadana vidvāna devapuròhitaḥ sarvòpāyaira nihantavyāḥ śatravaḥ śatrukarṣaṇa purā yuddhāda balāda vāpi parakurvanti tavāhitama te vayaṃ pāṇḍavadhanaiḥ sarvāna saṃpūjya pārthivāna yadi tāna yòdhayiṣyāmaḥ kiṃ vā naḥ parihāsyati ahīna āśīviṣāna karuddhāna daṃśāya samupasthitāna kṛtvā kaṇṭhe ca pṛṣṭhe ca kaḥ samutsraṣṭuma arhati āttaśastrā rathagatāḥ kupitāsa tāta pāṇḍavāḥ niḥśeṣaṃ naḥ kariṣyanti karuddhā haya āśīviṣā yathā saṃnaddhò haya arjunò yāti vivṛtya parameṣudhī gāṇḍīvaṃ muhura ādatte niḥśvasaṃśa ca nirīkṣate gadāṃ gurvīṃ samudyamya tavaritaśa ca vṛkòdaraḥ savarathaṃ yòjayitvāśu niryāta iti naḥ śarutama nakulaḥ khaḍgama ādāya carma cāpya aṣṭacandrakama sahadevaśa ca rājā ca cakrura ākārama iṅgitaiḥ te tava āsthāya rathāna sarve bahuśastraparicchadāna abhighnantò rathavrātāna senāyògāya niryayuḥ na kaṣaṃsyante tathāsmābhira jātu viprakṛtā hi te daraupadyāśa ca parikleśaṃ kasa teṣāṃ kaṣantuma arhati punara dīvyāma bhadraṃ te vanavāsāya pāṇḍavaiḥ evama etāna vaśe kartuṃ śakṣyāmò bharatarṣabha te vā davādaśa varṣāṇi vayaṃ vā dayūtanirjitāḥ paraviśema mahāraṇyama ajinaiḥ parativāsitāḥ tarayòdaśaṃ ca sajane ajñātāḥ parivatsarama jañātāśa ca punara anyāni vane varṣāṇi davādaśa nivasema vayaṃ te vā tathā dayūtaṃ paravartatāma akṣāna uptvā punardyūtama idaṃ dīvyantu pāṇḍavāḥ etata kṛtyatamaṃ rājanna asmākaṃ bharatarṣabha ayaṃ hi śakunira veda savidyāma akṣasaṃpadama dṛḍhamūlā vayaṃ rājye mitrāṇi parigṛhya ca sāravada vipulaṃ sainyaṃ satkṛtya ca durāsadama te ca tarayòdaśe varṣe pārayiṣyanti ceda varatama jeṣyāmasa tāna vayaṃ rājana ròcatāṃ te paraṃtapa dhṛtarāṣṭra uvāca tūrṇaṃ paratyānayasvaitāna kāmaṃ vayadhvagatāna api āgacchantu punardyūtama idaṃ kurvantu pāṇḍavāḥ vaiśaṃpāyana uvāca tatò daròṇaḥ sòmadattò bāhlīkaśa ca mahārathaḥ vidurò daròṇaputraśa ca vaiśyāputraśa ca vīryavāna bhūriśravāḥ śāṃtanavò vikarṇaśa ca mahārathaḥ mā dayūtama itya abhāṣanta śamò 'satva iti ca sarvaśaḥ akāmānāṃ ca sarveṣāṃ suhṛdāma arthadarśināma akaròta pāṇḍavāhvānaṃ dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ athābravīna mahārāja dhṛtarāṣṭraṃ janeśvarama putrahārdāda dharmayuktaṃ gāndhārī śòkakarśitā jāte duryòdhane kaṣattā mahāmatira abhāṣata nīyatāṃ paralòkāya sādhva ayaṃ kulapāṃsanaḥ vayanadaja jātamātrò hi gòmāyura iva bhārata antò nūnaṃ kulasyāsya kuravasa tana nibòdhata mā bālānāma aśiṣṭānāma abhimaṃsthā matiṃ parabhò mā kulasya kaṣaye ghòre kāraṇaṃ tavaṃ bhaviṣyasi baddhaṃ setuṃ kò nu bhindyāda dhameca chāntaṃ ca pāvakama śame dhṛtāna punaḥ pārthāna kòpayeta kò nu bhārata samarantaṃ tavāma ājamīḍha samārayiṣyāmya ahaṃ punaḥ śāstraṃ na śāsti durbuddhiṃ śareyase vetarāya vā na vai vṛddhò bālamatira bhaveda rājana kathaṃ cana tavannetrāḥ santu te putrā mā tavāṃ dīrṇāḥ parahāsiṣuḥ śamena dharmeṇa parasya buddhyā; jātā buddhiḥ sāstu te mā paratīpā paradhvaṃsinī karūrasamāhitā śarīra; mṛduprauḍhā gacchati putrapautrāna athābravīna mahārājò gāndhārīṃ dharmadarśinīma antaḥ kāmaṃ kulasyāstu na śakṣyāmi nivārituma yathecchanti tathaivāstu paratyāgacchantu pāṇḍavāḥ punardyūtaṃ parakurvantu māmakāḥ pāṇḍavaiḥ saha vaiśaṃpāyana uvāca tatò vayadhvagataṃ pārthaṃ parātikāmī yudhiṣṭhirama uvāca vacanāda rājñò dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ upastīrṇā sabhā rājanna akṣāna uptvā yudhiṣṭhira ehi pāṇḍava dīvyeti pitā tavāma āha bhārata yudhiṣṭhira uvāca dhātura niyògāda bhūtāni parāpnuvanti śubhāśubhama na nivṛttisa tayòra asti devitavyaṃ punara yadi akṣadyūte samāhvānaṃ niyògāta sathavirasya ca jānanna api kaṣayakaraṃ nātikramituma utsahe vaiśaṃpāyana uvāca iti baruvana nivavṛte bharātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ jānaṃśa ca śakunera māyāṃ pārthò dayūtama iyāta punaḥ viviśusa te sabhāṃ tāṃ tu punara eva mahārathāḥ vayathayanti sama cetāṃsi suhṛdāṃ bharatarṣabhāḥ yathòpajòṣama āsīnāḥ punardyūtapravṛttaye sarvalòkavināśāya daivenòpanipīḍitāḥ śakunira uvāca amuñcata sathavirò yada vò dhanaṃ pūjitama eva tata mahādhanaṃ galahaṃ tava ekaṃ śṛṇu me bharatarṣabha vayaṃ davādaśa varṣāṇi yuṣmābhira dayūtanirjitāḥ paraviśema mahāraṇyaṃ rauravājinavāsasaḥ tarayòdaśaṃ ca sajane ajñātāḥ parivatsarama jañātāśa ca punara anyāni vane varṣāṇi davādaśa asmābhira vā jitā yūyaṃ vane varṣāṇi davādaśa vasadhvaṃ kṛṣṇayā sārdhama ajinaiḥ parativāsitāḥ tarayòdaśe ca nirvṛtte punara eva yathòcitama savarājyaṃ paratipattavyama itaraira atha vetaraiḥ anena vayavasāyena sahāsmābhira yudhiṣṭhira akṣāna uptvā punardyūtama ehi dīvyasva bhārata sabhāsada ūcuḥ ahò dhiga bāndhavā nainaṃ bòdhayanti mahada bhayama buddhyā bòdhyaṃ na budhyante savayaṃ ca bharatarṣabhāḥ vaiśaṃpāyana uvāca janapravādāna subahūna iti śṛṇvana narādhipaḥ hariyā ca dharmasaṅgāca ca pārthò dayūtama iyāta punaḥ jānanna api mahābuddhiḥ punardyūtama avartayata apya ayaṃ na vināśaḥ sayāta kurūṇāma iti cintayana yudhiṣṭhira uvāca kathaṃ vai madvidhò rājā savadharmama anupālayana āhūtò vinivarteta dīvyāmi śakune tavayā śakunira uvāca gavāśvaṃ bahudhenūkama aparyantama ajāvikama gajāḥ kòśò hiraṇyaṃ ca dāsīdāsaṃ ca sarvaśaḥ eṣa nò galaha evaikò vanavāsāya pāṇḍavāḥ yūyaṃ vayaṃ vā vijitā vasema vanama āśritāḥ anena vayavasāyena dīvyāma bharatarṣabha samutkṣepeṇa caikena vanavāsāya bhārata vaiśaṃpāyana uvāca paratijagrāha taṃ pārthò galahaṃ jagrāha saubalaḥ jitama itya eva śakunira yudhiṣṭhirama abhāṣata vaiśaṃpāyana uvāca vanavāsāya cakrusa te matiṃ pārthāḥ parājitāḥ ajinānya uttarīyāṇi jagṛhuśa ca yathākramama ajinaiḥ saṃvṛtāna dṛṣṭvā hṛtarājyāna ariṃdamāna parasthitāna vanavāsāya tatò duḥśāsanò 'baravīta paravṛttaṃ dhārtarāṣṭrasya cakraṃ rājñò mahātmanaḥ parābhūtāḥ pāṇḍuputrā vipattiṃ paramāṃ gatāḥ adya devāḥ saṃprayātāḥ samaira vartmabhira asthalaiḥ guṇajyeṣṭhāsa tathā jayeṣṭhā bhūyāṃsò yada vayaṃ paraiḥ narakaṃ pātitāḥ pārthā dīrghakālama anantakama sukhāca ca hīnā rājyāca ca vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ balena mattā ye te sama dhārtarāṣṭrāna parahāsiṣuḥ te nirjitā hṛtadhanā vanama eṣyanti pāṇḍavāḥ citrāna saṃnāhāna avamuñcantu caiṣāṃ; vāsāṃsi divyāni ca bhānumanti nivāsyantāṃ rurucarmāṇi sarve; yathā galahaṃ saubalasyābhyupetāḥ na santi lòkeṣu pumāṃsa īdṛśā; itya eva ye bhāvitabuddhayaḥ sadā jañāsyanti te tamānama ime 'daya pāṇḍavā; viparyaye ṣaṇḍhatilā ivāphalāḥ ayaṃ hi vāsòdaya īdṛśānāṃ; manasvināṃ kaurava mā bhaveda vaḥ adīkṣitānāma ajināni yadvada; balīyasāṃ paśyata pāṇḍavānāma mahāprājñaḥ sòmakò yajñasenaḥ; kanyāṃ pāñcālīṃ pāṇḍavebhyaḥ paradāya akārṣīda vai duṣkṛtaṃ neha santi; kalībāḥ pārthāḥ patayò yājñasenyāḥ sūkṣmāna parāvārāna ajināni còditāna; dṛṣṭvāraṇye nirdhanāna apratiṣṭhāna kāṃ tavaṃ parītiṃ lapsyase yājñaseni; patiṃ vṛṇīṣva yama ihānyama icchasi ete hi sarve kuravaḥ sametāḥ; kaṣāntā dāntāḥ sudraviṇòpapannāḥ eṣāṃ vṛṇīṣvaikatamaṃ patitve; na tavāṃ tapeta kālaviparyayò 'yama yathāphalāḥ ṣaṇḍhatilā yathā carmamayā mṛgāḥ tathaiva pāṇḍavāḥ sarve yathā kākayavā api kiṃ pāṇḍavāṃsa tavaṃ patitāna upāsse; mòghaḥ śaramaḥ ṣaṇḍhatilāna upāsya evaṃ nṛśaṃsaḥ paruṣāṇi pārthāna; aśrāvayada dhṛtarāṣṭrasya putraḥ tada vai śarutvā bhīmasenò 'tayamarṣī; nirbhartsyòccaisa taṃ nigṛhyaiva ròṣāta uvācedaṃ sahasaivòpagamya; siṃhò yathā haimavataḥ śṛgālama bhīmasena uvāca karūra pāpajanaira juṣṭama akṛtārthaṃ parabhāṣase gāndhāravidyayā hi tavaṃ rājamadhye vikatthase yathā tudasi marmāṇi vākśaraira iha nò bhṛśama tathā samārayitā te 'haṃ kṛntana marmāṇi saṃyuge ye ca tavāma anuvartante kāmalòbhavaśānugāḥ gòptāraḥ sānubandhāṃsa tāna neṣyāmi yamasādanama vaiśaṃpāyana uvāca evaṃ baruvāṇama ajinaira vivāsitaṃ; duḥkhābhibhūtaṃ parinṛtyati sama madhye kurūṇāṃ dharmanibaddhamārgaṃ; gaura gaura iti samāhvayana muktalajjaḥ bhīmasena uvāca nṛśaṃsaṃ paruṣaṃ karūraṃ śakyaṃ duḥśāsana tavayā nikṛtyā hi dhanaṃ labdhvā kò vikatthituma arhati mā ha sama sukṛtā~la lòkāna gaccheta pārthò vṛkòdaraḥ yadi vakṣasi bhittvā te na pibeca chòṇitaṃ raṇe dhārtarāṣṭrāna raṇe hatvā miṣatāṃ sarvadhanvināma śamaṃ gantāsmi nacirāta satyama etada baravīmi vaḥ vaiśaṃpāyana uvāca tasya rājā siṃhagateḥ sakhelaṃ; duryòdhanò bhīmasenasya harṣāta gatiṃ savagatyānucakāra mandò; nirgacchatāṃ pāṇḍavānāṃ sabhāyāḥ naitāvatā kṛtama itya abravīta taṃ; vṛkòdaraḥ saṃnivṛttārdhakāyaḥ śīghraṃ hi tavā nihataṃ sānubandhaṃ; saṃsmāryāhaṃ parativakṣyāmi mūḍha etata samīkṣyātmani cāvamānaṃ; niyamya manyuṃ balavāna sa mānī rājānugaḥ saṃsadi kauravāṇāṃ; viniṣkramana vākyama uvāca bhīmaḥ ahaṃ duryòdhanaṃ hantā karṇaṃ hantā dhanaṃjayaḥ śakuniṃ cākṣakitavaṃ sahadevò haniṣyati idaṃ ca bhūyò vakṣyāmi sabhāmadhye bṛhada vacaḥ satyaṃ devāḥ kariṣyanti yana nò yuddhaṃ bhaviṣyati suyòdhanama imaṃ pāpaṃ hantāsmi gadayā yudhi śiraḥ pādena cāsyāhama adhiṣṭhāsyāmi bhūtale vākyaśūrasya caivāsya paruṣasya durātmanaḥ duḥśāsanasya rudhiraṃ pātāsmi mṛgarāḍa iva arjuna uvāca naiva vācā vayavasitaṃ bhīma vijñāyate satāma itaśa caturdaśe varṣe daraṣṭārò yada bhaviṣyati duryòdhanasya karṇasya śakuneśa ca durātmanaḥ duḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śòṇitama asūyitāraṃ vaktāraṃ parasraṣṭāraṃ durātmanāma bhīmasena niyògāta te hantāhaṃ karṇama āhave arjunaḥ paratijānīte bhīmasya pariyakāmyayā karṇaṃ karṇānugāṃśa caiva raṇe hantāsmi patribhiḥ ye cānye paratiyòtsyanti buddhimòhena māṃ nṛpāḥ tāṃśa ca sarvāña śataira bāṇaira netāsmi yamasādanama caleda dhi himavāna sathānāna niṣprabhaḥ sayāda divākaraḥ śaityaṃ sòmāta paraṇaśyeta matsatyaṃ vicaleda yadi na paradāsyati ceda rājyama itò varṣe caturdaśe duryòdhanò hi satkṛtya satyama etada bhaviṣyati vaiśaṃpāyana uvāca itya uktavati pārthe tu śarīmāna mādravatīsutaḥ paragṛhya vipulaṃ bāhuṃ sahadevaḥ paratāpavāna saubalasya vadhaṃ parepsura idaṃ vacanama abravīta karòdhasaṃraktanayanò niḥśvasanna iva pannagaḥ akṣāna yāna manyase mūḍha gāndhārāṇāṃ yaśòhara naite 'kaṣā niśitā bāṇāsa tavayaite samare vṛtāḥ yathā caivòktavāna bhīmasa tavāma uddiśya sabāndhavama kartāhaṃ karmaṇasa tasya kuru kāryāṇi sarvaśaḥ hantāsmi tarasā yuddhe tavāṃ vikramya sabāndhavama yadi sathāsyasi saṃgrāme kaṣatradharmeṇa saubala sahadevavacaḥ śarutvā nakulò 'pi viśāṃ pate darśanīyatamò nṝṇāma idaṃ vacanama abravīta suteyaṃ yajñasenasya dayūte 'samina dhṛtarāṣṭrajaiḥ yaira vācaḥ śarāvitā rūkṣāḥ sathitaira duryòdhanapriye tāna dhārtarāṣṭrāna durvṛttāna mumūrṣūna kālacòditāna darśayiṣyāmi bhūyiṣṭhama ahaṃ vaivasvatakṣayama nideśāda dharmarājasya daraupadyāḥ padavīṃ carana nirdhārtarāṣṭrāṃ pṛthivīṃ kartāsmi nacirāda iva evaṃ te puruṣavyāghrāḥ sarve vayāyatabāhavaḥ paratijñā bahulāḥ kṛtvā dhṛtarāṣṭrama upāgamana [ya] āmantrayāmi bharatāṃsa tathā vṛddhaṃ pitā mahama rājānaṃ sòmadattaṃ ca mahārājaṃ ca bāhlikama daròṇaṃ kṛpaṃ nṛpāṃśa cānyāna aśvatthāmānama eva ca viduraṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca dhārtarāṣṭrāṃśa ca sarvaśaḥ yuyutsuṃ saṃjayaṃ caiva tathaivānyāna sabhā sadaḥ sarvāna āmantrya gacchāmi daraṣṭāsmi punara etya vaḥ [va] na ca kiṃ cita tadòcusa te hariyā santò yudhiṣṭhirama manòbhira eva kalyāṇaṃ dadhyusa te tasya dhīmataḥ [vi] āryā pṛthā rājaputrī nāraṇyaṃ gantuma arhati sukumārī ca vṛddhā ca nityaṃ caiva sukhòcitā iha vatsyati kalyāṇī satkṛtā mama veśmani iti pārthā vijānīdhvama agadaṃ vò 'satu sarvaśaḥ yudhiṣṭhira vijānīhi mamedaṃ bharatarṣabha nādharmeṇa jitaḥ kaśa cida vayathate vai parājayāta tavaṃ vai dharmāna vijānīṣe yudhāṃ vettā dhanaṃjayaḥ hantārīṇāṃ bhīmasenò nakulasa tava arthasaṃgrahī saṃyantā sahadevasa tu dhaumyò barahmavida uttamaḥ dharmārthakuśalā caiva daraupadī dharmacāriṇī anyònyasya pariyāḥ sarve tathaiva pariyavādinaḥ paraira abhedyāḥ saṃtuṣṭāḥ kò vò na sapṛhayeda iha eṣa vai sarvakalyāṇaḥ samādhisa tava bhārata nainaṃ śatrura viṣahate śakreṇāpi samò 'cayuta himavatya anuśiṣṭò 'si merusāvarṇinā purā davaipāyanena kṛṣṇena nagare vāraṇāvate bhṛgutuṅge ca rāmeṇa dṛṣadvatyāṃ ca śambhunā aśrauṣīra asitasyāpi maharṣera añjanaṃ parati daraṣṭā sadā nāradasya dhaumyasa te 'yaṃ puròhitaḥ mā hārṣīḥ sāmparāye tavaṃ buddhiṃ tāma ṛṣipūjitāma purūravasama ailaṃ tavaṃ buddhyā jayasi pāṇḍava śaktyā jayasi rājñò 'nayāna ṛṣīna dharmòpasevayā aindre jaye dhṛtamanā yāmye kòpavidhāraṇe visarge caiva kaubere vāruṇe caiva saṃyame ātmapradānaṃ saumya tavama adbhyaśa caivòpajīvanama bhūmeḥ kaṣamā ca tejò ca samagraṃ sūryamaṇḍalāta vāyòra balaṃ viddhi sa tavaṃ bhūtebhyaśa cātmasaṃbhavama agadaṃ vò 'satu bhadraṃ vò darakṣyāmi punarāgatāna āpada dharmārthakṛcchreṣu sarvakāryeṣu vā punaḥ yathāvata paratipadyethāḥ kāle kāle yudhiṣṭhira āpṛṣṭò 'sīha kaunteya savasti parāpnuhi bhārata kṛtārthaṃ savastimantaṃ tavāṃ darakṣyāmaḥ punarāgatama [va] evama uktasa tathetya uktvā pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ bhīṣmadròṇau namaskṛtya parātiṣṭhata yudhiṣṭhiraḥ [va] tasmina saṃprasthite kṛṣṇā pṛthāṃ parāpya yaśasvinīma āpṛcchada bhṛśaduḥkhārtā yāśa cānyāsa tatra yòṣitaḥ yathārhaṃ vandanāśleṣāna kṛtvā gantuma iyeṣa sā tatò ninādaḥ sumahāna pāṇḍavāntaḥ pure 'bhavata kuntī ca bhṛśasaṃtaptā daraupadīṃ parekṣya gacchatīma śòkavihvalayā vācā kṛcchrāda vacanama abravīta vatse śòkò na te kāryaḥ parāpyedaṃ vayasanaṃ mahata satrī dharmāṇāma abhijñāsi śīlācāravatī tathā na tavāṃ saṃdeṣṭuma arhāmi bhartṝna parati śucismite sādhvī guṇasamādhānaira bhūṣitaṃ te kuladvayama sabhāgyāḥ kuravaśa ceme ye na dagdhāsa tavayānage ariṣṭaṃ varaja panthānaṃ mada anudhyāna bṛṃhitā bhāvinya arthe hi sata satrīṇāṃ vaiklavyaṃ nòpajāyate gurudharmābhiguptā ca śareyò kaṣiprama avāpsyasi sahadevaśa ca me putraḥ sadāvekṣyò vane vasana yathedaṃ vayasanaṃ parāpya nāsya sīdena mahana manaḥ tathetya uktvā tu sā devī saravana netrajalāvilā śòṇitāktaika vasanā muktakeśya abhiniryayau tāṃ karòśantīṃ pṛthā duḥkhāda anuvavrāja gacchatīma athāpaśyata sutāna sarvāna hṛtābharaṇa vāsasaḥ rurucarmāvṛta tanūna hariyā kiṃ cida avāṅmukhāna paraiḥ parītāna saṃhṛṣṭaiḥ suhṛdbhiśa cānuśòcitāna tadavasthāna sutāna sarvāna upasṛtyātivatsalā sasvajānāvadaca chòkāta tata tada vilapatī bahu kathaṃ sada dharmacāritravṛttasthiti vibhūṣitāna akṣudrāna dṛḍhabhaktāṃśa ca daivatejyā parāna sadā vayasanaṃ vaḥ samabhyāgāta kò 'yaṃ vidhiviparyayaḥ kasyāpadhyānajaṃ cedama āgò paśyāmi vò dhiyā sayāta tu madbhāgyadòṣò 'yaṃ yāhaṃ yuṣmāna ajījanama duḥkhāyāsa bhujò 'tayarthaṃ yuktāna apya uttamaira guṇaiḥ kathaṃ vatsyatha durgeṣu vaneṣva ṛddhivinākṛtāḥ vīryasattvabalòtsāha tejòbhira akṛśāḥ kṛśāḥ yadya etada ahama ajñāsyaṃ vanavāsò hi vò dharuvama śataśṛṅgāna mṛte pāṇḍau nāgamiṣyaṃ gajāhvayama dhanyaṃ vaḥ pitaraṃ manye tapò medhānvitaṃ tathā yaḥ putrādhima asaṃprāpya savargecchāma akaròta pariyāma dhanyāṃ cātīndriyajñānāma imāṃ parāptāṃ parāṃ gatima manye 'daya mādrīṃ dharmajñāṃ kalyāṇīṃ sarvathaiva hi ratyā matyā ca gatyā ca yayāhama abhisaṃdhitā jīvitapriyatāṃ mahyaṃ dhiga imāṃ kaleśabhāginīma evaṃ vilapatīṃ kuntīma abhisāntvya paranamya ca pāṇḍavā vigatānandā vanāyaiva paravavrajuḥ vidurādayaśa ca tāma ārtāṃ kuntīma āśvāsya hetubhiḥ parāveśayana gṛhaṃ kaṣattuḥ savayama ārtatarāḥ śanaiḥ rājā ca dhṛtarāṣṭraḥ sa śòkākulita cetanaḥ kaṣattuḥ saṃpreṣayāma āsa śīghrama āgamyatāma iti tatò jagāma vidurò dhṛtarāṣṭra niveśanama taṃ paryapṛcchata saṃvignò dhṛtarāṣṭrò narādhipaḥ [dha] kathaṃ gacchati kaunteyò dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ bhīmasenaḥ savyasācī mādrīputrau ca tāva ubhau dhaumyaśa caiva kathaṃ kaṣattara daraupadī vā tapasvinī śaròtuma icchāmya ahaṃ sarvaṃ teṣāma aṅgaviceṣṭitama [vi] vastreṇa saṃvṛtya mukhaṃ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ bāhū viśālau kṛtvā tu bhīmò gacchati pāṇḍavaḥ sikatā vapana savyasācī rājānama anugacchati mādrīputraḥ sahadevò mukhama ālipya gacchati pāṃsūpalipta sarvāṅgò nakulaśa cittavihvalaḥ darśanīyatamò lòke rājānama anugacchati kṛṣṇā keśaiḥ paraticchādya mukhama āyatalòcanā darśanīyā pararudatī rājānama anugacchati dhaumyò yāmyāni sāmāni raudrāṇi ca viśāṃ pate gāyana gacchati mārgeṣu kuśāna ādāya pāṇinā [dhṛ] vividhānya iha rūpāṇi kṛtvā gacchanti pāṇḍavāḥ tana mamācakṣva vidura kasmāda evaṃ varajanti te [vi] nikṛtasyāpi te putraira hṛte rājye dhaneṣu ca na dharmāca calate buddhira dharmarājasya dhīmataḥ yò 'sau rājā ghṛṇī nityaṃ dhārtarāṣṭreṣu bhārata nikṛtyā karòdhasaṃtaptò nònmīlayati lòcane nāhaṃ janaṃ nirdaheyaṃ dṛṣṭvā ghòreṇa cakṣuṣā sa pidhāya mukhaṃ rājā tasmāda gacchati pāṇḍavaḥ yathā ca bhīmò varajati tana me nigadataḥ śṛṇu bāhvòra bale nāsti samò mameti bharatarṣabha bāhū viśālau kṛtvā tu tena bhīmò 'pi gacchati bāhū darśayamānò hi bāhudraviṇa darpitaḥ cikīrṣana karma śatrubhyò bāhudravyānurūpataḥ paradiśaña śarasaṃpātāna kuntīputrò 'rajunasa tadā sikatā vapana savyasācī rājānama anugacchati asaktāḥ sikatāsa tasya yathā saṃprati bhārata asaktaṃ śaravarṣāṇi tathā mòkṣyati śatruṣu na me kaśa cida vijānīyāna mukhama adyeti bhārata mukhama ālipya tenāsau sahadevò 'pi gacchati nāhaṃ manāṃsya ādadeyaṃ mārge satrīṇāma iti parabhò pāṃsūpacita sargāṅgò nakulasa tena gacchati ekavastrā tu rudatī muktakeśī rajasvalā śònitāktārdra vasanā daraupadī vākyama abravīta yatkṛte 'hama imāṃ parāptā teṣāṃ varṣe caturdaśe hatapatyò hatasutā hatabandhujanapriyāḥ bandhuśònita digdhāṅgyò muktakeśyò rajasvalāḥ evaṃ kṛtòdakā nāryaḥ paravekṣyanti gajāhvayama kṛtvā tu nairṛtāna darbhāna ghòrò dhaumyaḥ puròhitaḥ sāmāni gāyana yāmyāni puratò yāti bhārata hateṣu bhārateṣva ājau kurūṇāṃ guravasa tadā evaṃ sāmāni gāsyantītya uktvā dhaumyò 'pi gacchati hāhā gacchanti nò nāthāḥ samavekṣadhvama īdṛśama iti paurāḥ suduḥkhārtāḥ karòśanti sama samantataḥ evama ākāra liṅgaisa te vayavasāyaṃ manògatama kathayantaḥ sama kaunteyā vanaṃ jagmura manasvinaḥ evaṃ teṣu narāgryeṣu niryatsu gajasāhvayāta anabhre vidyutaśa cāsana bhūmiśa ca samakampata rāhura agrasada ādityama aparvaṇi viśāṃ pate ulkā cāpya apasavyaṃ tu puraṃ kṛtvā vayaśīryata paravyāharanti karavyādā gṛdhragòmāyuvāyasāḥ devāyatanacaityeṣu parākārāṭṭālakeṣu ca evama ete mahòtpātā vanaṃ gacchati pāṇḍave bhāratānāma abhāvāya rājana durmantrite tava nāradaśa ca sabhāmadhye kurūṇāma agrataḥ sathitaḥ maharṣibhiḥ parivṛtò raudraṃ vākyama uvāca ha itaśa caturdaśe varṣe vinaṅkṣyantīha kauravāḥ duryòdhanāparādhena bhīmārjunabalena ca itya uktvā divama ākramya kaṣiprama antaradhīyata barāhmīṃ śariyaṃ suvipulāṃ bibhrada devarṣisattamaḥ tatò duryòdhanaḥ karṇaḥ śakuniśa cāpi saubalaḥ daròṇaṃ davīpama amanyanta rājyaṃ cāsmai nayavedayana athābravīta tatò daròṇò duryòdhanama amarṣaṇama duḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca sarvāna eva ca bhāratāna avadhyāna pāṇḍavāna āhura devaputrāna davijātayaḥ ahaṃ tu śaraṇaṃ parāptāna vartamānò yathābalama gatāna sarvātmanā bhaktyā dhārtarastrāna sarājakāna nòtsahe samabhityaktuṃ daivamūlama ataḥ parama dharmataḥ pāṇḍuputrā vai vanaṃ gacchanti nirjitāḥ te ca davādaśa varṣāṇi vane vatsyanti kauravāḥ caritabrahma caryāśa ca karòdhāmarṣavaśānugāḥ vairaṃ paratyānayiṣyanti mama duḥkhāya pāṇḍavāḥ mayā tu bharaṃśitò rājyāda darupadaḥ sakhivigrahe putrārthama ayajata karòdhāda vadhāya mama bhārata yājòpayāja tapasā putraṃ lebhe sa pāvakāta dhṛṣṭadyumnaṃ daraupadīṃ ca vedīmadhyāta sumadhyamāma javālā varṇò devadattò dhanuṣmāna kavacī śarī martyadharmatayā tasmāda iti māṃ bhayama āviśata gatò hi pakṣatāṃ teṣāṃ pārṣataḥ puruṣarṣabhaḥ sṛṣṭa parāṇò bhṛśataraṃ tasmāda yòtsye tavāribhiḥ madvadhāya śarutò haya eṣa lòke cāpya ativiśrutaḥ nūnaṃ sò 'yama anuprāptasa tavatkṛte kālaparyayaḥ tavaritāḥ kuruta śareyò naitada etāvatā kṛtama muhūrtaṃ sukhama evaitata tālaca chāyeva haimanī yajadhvaṃ ca mahāyajñaira bhògāna aśnīta dattaca itaśa caturdaśe varṣe mahata parāpsyatha vaiśasama duryòdhana niśamyaitata paratipadya yathecchasi sāma vā pāṇḍaveyeṣu parayuṅkṣva yadi manyase [va] daròṇasya vacanaṃ śarutvā dhṛtarāṣṭrò 'baravīda idama samyaga āha guruḥ kaṣattara upāvartaya pāṇḍavāna yadi vā na nivartante satkṛtā yāntu pāṇḍavāḥ sa śastrarathapādātā bhògavantaśa ca putrakāḥ [va] vanaṃ gateṣu pārtheṣu nirjiteṣu duròdare dhṛtarāṣṭraṃ mahārāja tadā cintā samāviśata taṃ cintayānama āsīnaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janeśvarama niḥśvasantama anekāgrama iti hòvāca saṃjayaḥ avāpya vasusaṃpūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipa paravrājya pāṇḍavāna rājyāda rājana kima anuśòcasi [dha] aśòcyaṃ tu kutasa teṣāṃ yeṣāṃ vairaṃ bhaviṣyati pāṇḍavaira yuddhaśauṇḍaira hi mitravadbhira mahārathaiḥ [sa] tavedaṃ sukṛtaṃ rājana mahada vairaṃ bhaviṣyati vināśaḥ sarvalòkasya sānubandhò bhaviṣyati vāryamāṇò 'pi bhīṣmeṇa daròṇena vidureṇa ca pāṇḍavānāṃ pariyāṃ bhāryāṃ daraupadīṃ dharmacāriṇīma parāhiṇòda ānayeheti putrò duryòdhanasa tava sūtaputraṃ sumandātmā nirlajjaḥ parātikāminama [dhṛ] yasmai devāḥ parayacchanti puruṣāya parābhavama buddhiṃ tasyāpakarṣanti sò 'pācīnāni paśyati buddhau kaluṣa bhūtāyāṃ vināśe paratyupasthite anayò nayasaṃkāśò hṛdayāna nāpasarpati anarthāśa cārtharūpeṇa arthāśa cānartha rūpiṇaḥ uttiṣṭhanti vināśānte naraṃ taca cāsya ròcate na kālò daṇḍama udyamya śirò kṛntati kasya cita kālasya balama etāvada viparītārtha darśanama āsāditama idaṃ ghòraṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama pāñcālīma apakarṣadbhiḥ sabhāmadhye tapasvinīma ayònijāṃ rūpavatīṃ kule jātāṃ vibhāvarīma kò nu tāṃ sarvadharmajñāṃ paribhūya yaśasvinīma paryānayeta sabhāmadhyama ṛte durdyūta devinama satrī dharmiṇīṃ varāròhāṃ śònitena samukṣitā ekavastrāṃ ca pāñcālīṃ pāṇḍavāna abhyavekṣatīma hṛtasvāna bharaṣṭacittāṃsa tāna hṛtadārāna hṛtaśriyaḥ vihīnāna sarvakāmebhyò dāsabhāvavaśaṃ gatāna dharmapāśaparikṣiptāna aśaktāna iva vikrame karuddhāma amarṣitāṃ kṛṣṇāṃ duḥkhitāṃ kurusaṃsadi duryòdhanaśa ca karṇaśa ca kaṭukānya abhyabhāṣatāma tasyāḥ kṛpaṇa cakṣura bhayāṃ paradahyetāpi medinī api śeṣaṃ bhaveda adya putrāṇāṃ mama saṃjaya bhāratānāṃ satriyaḥ sarvā gāndhāryā saha saṃgatāḥ parākròrśana bhairavaṃ tatra dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ sabhā gatāma agnihòtrāṇi sāyāhne na cāhūyanta sarvaśaḥ barāhmaṇāḥ kupitāśa cāsana daraupadyāḥ parikarṣaṇe āsīna niṣṭānakò ghòrò nirghātaśa ca mahāna abhūta divòlkāśa cāpatana ghòrā rāhuśa cārkama upāgrasata aparvaṇi mahāghòraṃ parajānāṃ janayana bhayama tathaiva rathaśālāsu parādurāsīda dhutāśanaḥ dhavajāśa ca vayavaśīryanta bharatānāma abhūtaye duryòdhanasyāgnihòtre parākròśana bhairavaṃ śivāḥ tāsa tadā paratyabhāṣanta rāsabhāḥ sarvatòdiśama parātiṣṭhata tatò bhīṣmò daròṇena saha saṃjaya kṛpaśa ca sòmadattaśa ca bāhlīkaśa ca mahārathaḥ tatò 'hama abruvaṃ tatra vidureṇa paracòditaḥ varaṃ dadāni kṛṣṇāyai kānskitaṃ yada yada icchati avṛṇòta tatra pāñcālī pāṇḍavāna amitaujasaḥ sarathāna sadhanuṣkāṃśa cāpya anujñāsiṣama apya ahama athābravīna mahāprājñò viduraḥ sarvadharmavita etada antāḥ satha bharatā yada vaḥ kṛṣṇā sabhāṃ gatā eṣā pāñcālarājasya sutaiṣā śarīra anuttamā pāñcālī pāṇḍavāna etāna daivasṛṣṭòpasarpati tasyāḥ pārthāḥ parikleśaṃ na kaṣaṃsyante 'tayamarṣaṇāḥ vṛṣṇayò vā maheṣvāsāḥ pāñcālā vā mahaujasaḥ tena satyābhisaṃdhena vāsudevena rakṣitāḥ āgamiṣyati bībhatsuḥ pāñcālaira abhirakṣitaḥ teṣāṃ madhye maheṣvāsò bhīmasenò mahābalaḥ āgamiṣyati dhunvānò gadāṃ daṇḍama ivāntakaḥ tatò gāṇḍīvanirghòṣaṃ śarutvā pārthasya dhīmataḥ gadā vegaṃ ca bhīmasya nālaṃ sòḍhuṃ narādhipāḥ tatra me ròcate nityaṃ pārthaira sārdhaṃ na vigrahaḥ kurubhyò hi sadā manye pāṇḍavāña śaktimattarāna tathā hi balavāna rājā jarāsaṃdhò mahādyutiḥ bāhupraharaṇenaiva bhīmena nihatò yudhi tasya te śama evāstu pāṇḍavaira bharatarṣabha ubhayòḥ pakṣayòra yuktaṃ kariyatāma aviśaṅkayā evaṃ gāvalgaṇe kaṣattā dharmārthasahitaṃ vacaḥ uktavāna na gṛhītaṃ ca mayā putra hitepsayā
About this parayana
Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.
How to chant
Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.