Mahabharata — Sauptika Parva

[samjaya]
tatasa te sahitā vīrāḥ parayātā dakṣiṇāmukhāḥ
upāstamaya velāyāṃ śibirābhyāśama āgatāḥ
vimucya vāhāṃsa tavaritā bhītāḥ samabhavaṃsa tadā
gahanaṃ deśama āsādya paracchannā nayaviśanta te
senāniveśama abhitò nātidūrama avasthitāḥ
nivṛttā niśitaiḥ śastraiḥ samantāta kaṣatavikṣatāḥ
dīrghama uṣṇaṃ ca niḥśvasya pāṇḍavāna anvacintayana
śarutvā ca ninadaṃ ghòraṃ pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇāma
anusāra bharāda bhītāḥ parāṅmukhā parādravana punaḥ
te muhūrtaṃ tatò gatvā śarāntavāhāḥ pipāsitāḥ
nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ karòdhāmarṣavaśaṃ gatāḥ
rājñò vadhena saṃtaptā muhūrtaṃ samavasthitāḥ
[dhṛ]
aśraddheyama idaṃ karmakṛtaṃ bhīmena saṃjaya
yata sa nāgāyuta parāṇaḥ putrò mama nipātitaḥ
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ vajrasaṃhananò yuvā
pāṇḍavaiḥ samare putrò nihatò mama saṃjaya
na diṣṭama abhyatikrāntuṃ śakyaṃ gāvalgaṇe naraiḥ
yata sametya raṇe pārthaiḥ putrò mama nipātitaḥ
adrisāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama saṃjaya
hataṃ putraśataṃ śarutvā yana na dīrṇaṃ sahasradhā
kathaṃ hi vṛddhamithunaṃ hataputraṃ bhaviṣyati
na haya ahaṃ pāṇḍaveyasya viṣaye vastuma utsahe
kathaṃ rājñaḥ pitā bhūtvā savayaṃ rājā ca saṃjaya
pareṣyabhūtaḥ paravarteyaṃ pāṇḍaveyasya śāsanāta
ājñāpya pṛthivīṃ sarvāṃ sathitvā mūrdhni ca saṃjaya
kathama adya bhaviṣyāmi pareṣyabhūtò duranta kṛta
kathaṃ bhīmasya vākyāni śaròtuṃ śakṣyāmi saṃjaya
yena putraśataṃ pūrṇama ekena nihataṃ mama
kṛtaṃ satyaṃ vacasa tasya vidurasya mahātmanaḥ
akurvatā vacasa tena mama putreṇa saṃjaya
adharmeṇa hate tāta putre duryòdhane mama
kṛtavarmā kṛpò darauṇiḥ kima akurvata saṃjaya
[sa]
gatvā tu tāvakā rājana nātidūrama avasthitāḥ
apaśyanta vanaṃ ghòraṃ nānādrumalatākulama
te muhūrtaṃ tu viśramya labdhatòyaira hayòttamaiḥ
sūryāstamaya velāyāma āseduḥ sumahada vanama
nānāmṛgagaṇaira juṣṭaṃ nānāpakṣisamākulama
nānādrumalatācchannaṃ nānāvyālaniṣevitama
nānā tòyasamākīrṇaṃ taḍāgaira upaśòbhitama
padminī śatasaṃchannaṃ nīlòtpalasamāyutama
paraviśya tada vanaṃ ghòraṃ vīkṣamāṇāḥ samantataḥ
śākhā sahasrasaṃchannaṃ nayagròdhaṃ dadṛśusa tataḥ
upetya tu tadā rājana nayagròdhaṃ te mahārathāḥ
dadṛśura davipadāṃ śareṣṭhāḥ śareṣṭhaṃ taṃ vai vanaspatima
te 'vatīrya rathebhyasa tu vipramucya ca vājinaḥ
upaspṛśya yathānyāyaṃ saṃdhyāma anvāsata parabhò
tatò 'sataṃ parvataśreṣṭhama anuprāpte divākare
sarvasya jagatò dhātrī śarvarī samapadyata
garahanakṣatratārābhiḥ parakīrṇābhira alaṃkṛtama
nabhò'ṃśukama ivābhāti parekṣaṇīyaṃ samantataḥ
īṣaca cāpi paravalganti ye sattvā rātricāriṇaḥ
divā carāśa ca ye sattvāsa te nidrāvaśama āgatāḥ
rātriṃcarāṇāṃ sattvānāṃ ninādò 'bhūta sudāruṇaḥ
karavyādāśa ca paramuditā ghòrā parāptā ca śarvarī
tasmina rātrimukhe ghòre duḥkhaśòkasamanvitāḥ
kṛtavarmā kṛpò darauṇira upòpaviviśuḥ samama
tatròpaviṣṭāḥ śòcantò nayagròdhasya samantataḥ
tama evārthama atikrāntaṃ kurupāṇḍavayòḥ kaṣayama
nidrayā ca parītāṅgā niṣedura dharaṇītale
śarameṇa sudṛḍhaṃ yuktā vikṣatā vividhaiḥ śaraiḥ
tatò nidrāvaśaṃ parāptau kṛpa bhòjau mahārathau
sukhòcitāva aduḥkhārhau niṣaṇṇau dharaṇītale
tau tu suptau mahārāja śaramaśòkasamanvitau
karòdhāmarṣavaśaṃ parāptò daròṇaputrasa tu bhārata
naiva sama sa jagāmātha nidrāṃ sarpa iva śavasana
na lebhe sa tu nidrāṃ vai dahyamānò 'timanyunā
vīkṣāṃ cakre mahābāhusa tada vanaṃ ghòradarśanama
vīkṣamāṇò vanòddeśaṃ nānā sattvaira niṣevitama
apaśyata mahābāhura nayagròdhaṃ vāyasāyutama
tatra kākasahasrāṇi tāṃ niśāṃ paryaṇāmayana
sukhaṃ savapantaḥ kauravya pṛthakpṛthaga apāśrayāḥ
supteṣu teṣu kākeṣu visrabdheṣu samantataḥ
sò 'paśyata sahasāyāntama ulūkaṃ ghòradarśanama
mahāsvanaṃ mahākāyaṃ haryakṣaṃ babhru piṅgalama
sudīrghaghòṇā nakharaṃ suparṇama iva veginama
sò 'tha śabdaṃ mṛduṃ kṛtvā līyamāna ivāṇḍajaḥ
nayagròdhasya tataḥ śākhāṃ parārthayāma āsa bhārata
saṃnipatya tu śākhāyāṃ nayagròdhasya vihaṃgamaḥ
suptāña jaghāna subahūna vāyasāna vāyasāntakaḥ
keṣāṃ cida acchinata pakṣāña śirāṃsi ca cakarta ha
caraṇāṃśa caiva keṣāṃ cida babhañja caraṇāyudhaḥ
kaṣaṇenāhana sabalavāna ye 'saya dṛṣṭipathe sathitāḥ
teṣāṃ śarīrāvayavaiḥ śarīraiśa ca viśāṃ pate
nayagròdhamaṇḍalaṃ sarvaṃ saṃchannaṃ sarvatò 'bhavata
tāṃsa tu hatvā tataḥ kākāna kauśikò muditò 'bhavata
paratikṛtya yathākāmaṃ śatrūṇāṃ śatrusūdanaḥ
tada dṛṣṭvā sòpadhaṃ karma kauśikena kṛtaṃ niśi
tadbhāvakṛtasaṃkalpò darauṇira ekò vayacintayata
upadeśaḥ kṛtò 'nena pakṣiṇā mama saṃyuge
śatruṇāṃ kaṣapaṇe yuktaḥ parāptakālaśa ca me mataḥ
nādya śakyā mayā hantuṃ pāṇḍavā jitakāśinaḥ
balavantaḥ kṛtòtsāhā labdhalakṣāḥ parahāriṇaḥ
rājñaḥ sakāśe teṣāṃ ca paratijñātò vadhò mayā
pataṃgāgnisamāṃ vṛttima āsthāyātma vināśinīma
nayāyatò yudhyamānasya parāṇatyāgò na saṃśayaḥ
chadmanā tu bhaveta siddhiḥ śatrūṇāṃ ca kaṣayò mahāna
tatra saṃśayitāda arthāda yò 'rathò niḥsaṃśayò bhaveta
taṃ janā bahu manyante ye 'rathaśāstraviśāradāḥ
yaca cāpya atra bhaveda vācyaṃ garhitaṃ lòkaninditama
kartavyaṃ tana manuṣyeṇa kaṣatradharmeṇa vartatā
ninditāni ca sarvāṇi kutsitāni pade pade
sòpadhāni kṛtānya eva pāṇḍavaira akṛtātmabhiḥ
asminna arthe purā gītau śarūyete dharmacintakaiḥ
śalòkau nayāyama avekṣadbhisa tattvārthaṃ tattvadarśibhiḥ
pariśrānte vidīrṇe ca bhuñjāne cāpi śatrubhiḥ
parasthāne ca paraveśe ca parahartavyaṃ ripòra balama
nidrārtama ardharātre ca tathā naṣṭapraṇāyakama
bhinnayòdhaṃ balaṃ yaca ca davidhā yuktaṃ ca yada bhaveta
itya evaṃ niścayaṃ cakre suptānāṃ yudhi māraṇe
pāṇḍūnāṃ saha pāñcālaira daròṇaputraḥ paratāpavāna
sa karūrāṃ matima āsthāya viniścitya muhura muhuḥ
suptau parābòdhayata tau tu mātulaṃ bhòjama eva ca
nòttaraṃ paratipede ca tatra yuktaṃ hariyā vṛtaḥ
sa muhūrtama iva dhayātvā bāṣpavihvalama abravīta
hatò duryòdhanò rājā ekavīrò mahābalaḥ
yasyārthe vairama asmābhira āsaktaṃ pāṇḍavaiḥ saha
ekākī bahubhiḥ kaṣudraira āhave śuddhavikramaḥ
pātitò bhīmasenena ekādaśa camūpatiḥ
vṛkòdareṇa kaṣudreṇa sunṛśaṃsama idaṃ kṛtama
mūrdhābhiṣiktasya śiraḥ pādena parimṛdnatā
vinardanti sama pāñcālāḥ kaṣveḍanti ca hasanti ca
dhamanti śaṅkhāña śataśò hṛṣṭā ghananti ca dundubhīna
vāditraghòṣasa tumulò vimiśraḥ śaṅkhanisvanaiḥ
anileneritò ghòrò diśaḥ pūrayatīva hi
aśvānāṃ heṣamāṇānāṃ gajānāṃ caiva bṛṃhatāma
siṃhanādaśa ca śūrāṇāṃ śarūyate sumahāna ayama
diśaṃ parācīṃ samāśritya hṛṣṭānāṃ garjatāṃ bhṛśama
rathanemi savanāśa caiva śarūyante lòmaharṣaṇāḥ
pāṇḍavaira dhārtarāṣṭrāṇāṃ yada idaṃ kadanaṃ kṛtama
vayama eva tarayaḥ śiṣṭāsa tasmina mahati vaiśase
ke cina nāgaśataprāṇāḥ ke cita sarvāstrakòvidāḥ
nihatāḥ pāṇḍaveyaiḥ sama manye kālasya paryayama
evama etena bhāvyaṃ hi nūnaṃ kāryeṇa tattvataḥ
yathā haya asyedṛśī niṣṭhā kṛte kārye 'pi duṣkare
bhavatòsa tu yadi parajñā na mòhāda apacīyate
vayāpanne 'samina mahatya arthe yana naḥ śareyasa tada ucyatāma
[kṛpa]
śarutaṃ te vacanaṃ sarvaṃ hetuyuktaṃ mayā vibhò
mamāpi tu vacaḥ kiṃ cica chṛṇuṣvādya mahābhuja
ābaddhā mānuṣāḥ sarve nirbandhāḥ karmaṇòra davayòḥ
daive puruṣakāre ca paraṃ tābhyāṃ na vidyate
na hi daivena sidhyanti karmāṇya ekena sattama
na cāpi karmaṇaikena davābhyāṃ siddhisa tu yògataḥ
tābhyāma ubhābhyāṃ sarvārthā nibaddhā haya adhamòttamāḥ
paravṛttāśa caiva dṛśyante nivṛttāśa caiva sarvaśaḥ
parjanyaḥ parvate varṣana kiṃ nu sādhayate phalama
kṛṣṭe kaṣatre tathāvarṣana kiṃ nu sādhayate phalama
utthānaṃ cāpya adaivasya haya anutthānasya daivatama
vayarthaṃ bhavati sarvatra pūrvaṃ kasa tatra niścayaḥ
paravṛṣṭe ca yathā deve samyaka kaṣetre ca karṣite
bījaṃ mahāguṇaṃ bhūyāta tathā siddhira hi mānuṣī
tayòra daivaṃ viniścitya savavaśenaiva vartate
parājñāḥ puruṣakāraṃ tu ghaṭante dākṣyama āsthitāḥ
tābhyāṃ sarve hi kāryārthā manuṣyāṇāṃ nararṣabha
viceṣṭantaśa ca dṛśyante nivṛttāśa ca tathaiva hi
kṛtaḥ puruṣakāraḥ sana sò 'pi daivena sidhyati
tathāsya karmaṇaḥ kartura abhinirvartate phalama
utthānaṃ tu manuṣyāṇāṃ dakṣāṇāṃ daivavarjitama
aphalaṃ dṛśyate lòke samyaga apya upapāditama
tatrālasā manuṣyāṇāṃ ye bhavantya amanasvinaḥ
utthānaṃ te vigarhanti parājñānāṃ tana na ròcate
parāyaśò hi kṛtaṃ karma aphalaṃ dṛśyate bhuvi
akṛtvā ca punara duḥkhaṃ karma dṛśyena mahāphalama
ceṣṭāma akurva~la labhate yadi kiṃ cida yadṛcchayā
yò vā na labhate kṛtvā durdaśau tāva ubhāva api
śaknòti jīvituṃ dakṣò nālasaḥ sukhama edhate
dṛśyante jīvalòke 'samina dakṣāḥ parāyò hitaiṣiṇaḥ
yadi dakṣaḥ samārambhāta karmaṇāṃ nāśnute phalama
nāsya vācyaṃ bhaveta kiṃ cita tattvaṃ cāpya adhigacchati
akṛtvā karma yò lòke phalaṃ vindati viṣṭhitaḥ
sa tu vaktavyatāṃ yāti daveṣyò bhavati parāyaśaḥ
evama etada anādṛtya vartate yasa tava atò 'nayathā
sa karòtya ātmanò 'narthāna naiṣa buddhimatāṃ nayaḥ
hīnaṃ puruṣakāreṇa yadā daivena vā punaḥ
kāraṇābhyāma athaitābhyāma utthānama aphalaṃ bhaveta
hīnaṃ puruṣakāreṇa karma tava iha na sidhyati
daivatebhyò namaskṛtya yasa tava arthāna samyaga īhate
dakṣò dākṣiṇyasaṃpannò na sa mòghaṃ vihanyate
samyaga īhā punara iyaṃ yò vṛddhāna upasevate
āpṛcchati ca yaca chareyaḥ karòti ca hitaṃ vacaḥ
utthāyòtthāya hi sadā paraṣṭavyā vṛddhasaṃmatāḥ
te 'saya yòge paraṃ mūlaṃ tana mūlā siddhira ucyate
vṛddhānāṃ vacanaṃ śarutvā yò haya utthānaṃ parayòjayeta
utthānasya phalaṃ samyaka tadā sa labhate 'cirāta
rāgāta karòdhāda bhayāla lòbhāda yò 'rathāna īheta mānavaḥ
anīśaśa cāvamānīca sa śīghraṃ bharaśyate śariyaḥ
sò 'yaṃ duryòdhanenārthò lubdhenādīrgha darśinā
asamarthya samārabdhò mūḍhatvāda avicintitaḥ
hitabuddhīna anādṛtya saṃmantryāsādhubhiḥ saha
vāryamāṇò 'karòda vairaṃ pāṇḍavaira guṇavattaraiḥ
pūrvama apya atiduḥśīlò na dainyaṃ kartuma arhati
tapatya arthe vipanne hi mitrāṇāma akṛtaṃ vacaḥ
anvāvartāmahi vayaṃ yata tu taṃ pāpapūruṣama
asmāna apya anayasa tasmāta parāptò 'yaṃ dāruṇò mahāna
anena tu mamādyāpi vayasanenòpatāpitā
buddhiśa cintayataḥ kiṃ cita savaṃ śareyò nāvabudhyate
muhyatā tu manuṣyeṇa paraṣṭavyāḥ suhṛdò budhāḥ
te ca pṛṣṭā yathā barūyusa tata kartavyaṃ tathā bhaveta
te vayaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca gāndhārīṃ ca sametya ha
upapṛcchāmahe gatvā viduraṃ ca mahāmatima
te pṛṣṭāśa ca vadeyura yaca chareyò naḥ samanantarama
tada asmābhiḥ punaḥ kāryama iti me naiṣṭhikī matiḥ
anārambhāta tu kāryāṇāṃ nārthasaṃpadyate kava cita
kṛte puruṣakāre ca yeṣāṃ kāryaṃ na sidhyati
daivenòpahatāsa te tu nātra kāryā vicāraṇā
[sa]
kṛpasya vacanaṃ śarutvā dharmārthasahitaṃ śubhama
aśvatthāmā mahārāja duḥkhaśòkasamanvitaḥ
dahyamānasa tu śòkena paradīptenāgninā yathā
karūraṃ manasa tataḥ kṛtvā tāva ubhau paratyabhāṣata
puruṣe puruṣe buddhiḥ sā sā bhavati śòbhanā
tuṣyanti ca pṛthaka sarve parajñayā te savayā savayā
sarvò hi manyate lòka ātmānaṃ buddhimattarama
sarvasyātmā bahumataḥ sarvātmānaṃ paraśaṃsati
sarvasya hi savakā parajñā sādhuvāde paratiṣṭhitā
parabuddhiṃ ca nindanti savāṃ paraśaṃsanti cāsakṛta
kāraṇāntara yògena yòge yeṣāṃ samā matiḥ
te 'nayònyena ca tuṣyanti bahu manyanti cāsakṛta
tasyaiva tu manuṣyasya sā sā buddhisa tadā tadā
kālayògaviparyāsaṃ parāpyānyònyaṃ vipadyate
acintyatvāda dhi cittānāṃ manuṣyāṇāṃ viśeṣataḥ
cittavaikalyama āsādya sā sā buddhiḥ parajāyate
yathā hi vaidyaḥ kuśalò jañātvā vayādhiṃ yathāvidhi
bheṣajaṃ kurute yògāta paraśamārthama ihābhibhò
evaṃ kāryasya yògārthaṃ buddhiṃ kurvanti mānavāḥ
parajñayā hi savayā yuktāsa tāṃ ca nindati mānavāḥ
anyayā yauvane martyò buddhyā bhavati mòhitaḥ
madhye 'nayayā jarāyāṃ tu sò 'nayāṃ ròcayate matima
vayasanaṃ vā punara ghòraṃ samṛddhiṃ vāpi tādṛśīma
avāpya puruṣò bhòja kurute buddhivaikṛtama
ekasminna eva puruṣe sā sā buddhisa tadā tadā
bhavatya anitya parajñatvāta sā tasyaiva na ròcate
niścitya tu yathā parajñaṃ yāṃ matiṃ sādhu paśyati
tasyāṃ parakurute bhāvaṃ sā tasyòdyòga kārikā
sarvò hi puruṣò bhòja sādhva etada iti niścitaḥ
kartuma ārabhate parītò maraṇādiṣu karmasu
sarve hi yuktiṃ vijñāya parajñāṃ cāpi savakāṃ narāḥ
ceṣṭante vividhāśa ceṣṭā hitama itya eva jānate
upajātā vayasanajā yeyama adya matira mama
yuvayòsa tāṃ paravakṣyāmi mama śòkavināśinīma
parajāpatiḥ parajāḥ sṛṣṭvā karma tāsu vidhāya ca
varṇe varṇe samāddhatta ekaikaṃ guṇavattarama
barāhmaṇe damama avyagraṃ kaṣatriye teja uttamama
dākṣyaṃ vaiśye ca śūdre ca sarvavarṇānukūlatāma
adāntò barāhmaṇò 'sādhura nistejāḥ kaṣatriyò 'dhamaḥ
adakṣò nindyate vaiśyaḥ śūdraśa ca paratikūlavāna
sò 'sami jātaḥ kule śareṣṭhe barāhmaṇānāṃ supūjite
mandabhāgyatayāsmya etaṃ kaṣatradharmama anu ṣaṭhitaḥ
kaṣatradharmaṃ viditvāhaṃ yadi barāhmaṇya asaṃśritama
parakuryāṃ sumahata karma na me tata sādhu saṃmatama
dhārayitvā dhanura vidyaṃ divyānya astrāṇi cāhave
pitaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā kiṃ nu vakṣyāmi saṃsadi
sò 'hama adya yathākāmaṃ kaṣatradharmama upāsya tama
gantāsmi padavīṃ rājñaḥ pituśa cāpi mahādyuteḥ
adya savapsyanti pāñcālā viśvastā jitakāśinaḥ
vimuktayugya kavacā harṣeṇa ca samanvitāḥ
vayaṃ jitā matāśa caiṣāṃ śarāntā vayāyama anena ca
teṣāṃ niśi parasuptānāṃ savasthānāṃ śibire savake
avaskandaṃ kariṣyāmi śibirasyādya duṣkarama
tāna avaskandya śibire paretabhūtāna vicetasaḥ
sūdayiṣyāmi vikramya maghavāna iva dānavāna
adya tāna sahitāna sarvāna dhṛṣṭadyumnapurògamāna
sūdayiṣyāmi vikramya kakṣaṃ dīpta ivānalaḥ
nihatya caiva pāñcālāña śāntiṃ labdhāsmi sattama
pāñcāleṣu cariṣyāmi sūdayanna adya saṃyuge
pināka pāṇiḥ saṃkruddhaḥ savayaṃ rudraḥ paśuṣva iva
adyāhaṃ sarvapāñcālāna nihatya ca nikṛtya ca
ardayiṣyāmi saṃkruddhò raṇe pāṇḍusutāṃsa tathā
adyāhaṃ sarvapāñcālaiḥ kṛtvā bhūmiṃ śarīriṇīma
parahṛtyaikaikaśasa tebhyò bhaviṣyāmya anṛṇaḥ pituḥ
duryòdhanasya karṇasya bhīṣma saindhavayòra api
gamayiṣyāmi pāñcālāna padavīma adya durgamāma
adya pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumnasya vai niśi
virātre paramathiṣyāmi paśòra iva śirò balāta
adya pāñcāla pāṇḍūnāṃ śayitāna ātmajāna niśi
khaḍgena niśitenājau paramathiṣyāmi gautama
adya pāñcāla senāṃ tāṃ nihatya niśi sauptike
kṛtakṛtyaḥ sukhī caiva bhaviṣyāmi mahāmate
[kṛpa]
diṣṭyā te paratikartavye matira jāteyama acyuta
na tavā vārayituṃ śaktò vajrapāṇira api savayama
anuyāsyāvahe tavāṃ tu parabhāte sahitāva ubhau
adya rātrau viśramasva vimuktakavacadhvajaḥ
ahaṃ tavāma anuyāsmyāmi kṛtavarmā ca sātvataha
parāna abhimukhaṃ yāntaṃ rathāva āsthāya daṃśitau
āvābhyāṃ sahitaḥ śatrūña śavò 'si hantā samāgame
vikramya rathināṃ śareṣṭha pāñcālāna sapadānugāna
śaktasa tavama asi vikrāntuṃ viśramasva niśāma imāma
ciraṃ te jāgratasa tāta savapa tāvana niśāma imāma
viśrāntaśa ca vinidraśa ca savasthacittaśa ca mānada
sametya samare śatrūna vadhiṣyasi na saṃśayaḥ
na hi tavā rathināṃ śareṣṭha paragṛhītavayāyudhama
jetuma utsahate kaśa cida api deveṣu pāvakiḥ
kṛpeṇa sahitaṃ yāntaṃ yuktaṃ ca kṛtavarmaṇā
kò darauṇiṃ yudhi saṃrabdhaṃ yòdhayeda api devarāṭa
te vayaṃ pariviśrāntā vinidrā vigatajvarāḥ
parabhātāyāṃ rajanyāṃ vai nihaniṣyāma śātravāna
tava haya astrāṇi divyāni mama caiva na saṃśayaḥ
sātvatò 'pi maheṣvāsò nityaṃ yuddheṣu kòvidaḥ
te vayaṃ sahitāsa tāta sarvāña śatrūna samāgatāna
parasahya samare hatvā parītiṃ parāpsyāma puṣkalāma
viśramasva tavama avyagraḥ savapa cemāṃ niśāṃ sukhama
ahaṃ ca kṛtavarmā ca parayāntaṃ tavāṃ naròttama
anuyāsyāva sahitau dhanvinau paratāpinau
rathinaṃ tavarayā yāntaṃ rathāva āsthāya daṃśitau
sa gatvā śibiraṃ teṣāṃ nāma viśrāvya cāhave
tataḥ kartāsi śatrūṇāṃ yudhyatāṃ kadanaṃ mahata
kṛtvā ca kadanaṃ teṣāṃ parabhāte vimale 'hani
viharasva yathā śakraḥ sūdayitvā mahāsurāna
tavaṃ hi śaktò raṇe jetuṃ pāñcālānāṃ varūthinīma
daitya senāma iva karuddhaḥ sarvadānava sūdanaḥ
mayā tavāṃ sahitaṃ saṃkhye guptaṃ ca kṛtavartmaṇā
na saheta vibhuḥ sākṣāda vajrapāṇira api savayama
na cāhaṃ samare tāta kṛtavarmā tathaiva ca
anirjitya raṇe pāṇḍdūna vayapayāsyāva karhi cita
hatvā ca samare kaṣudrāna pāñcālāna pāṇḍubhiḥ saha
nivartiṣyāmahe sarve hatā vā savargagā vayama
sarvòpāyaiḥ sahāyāsa te parabhāte vayama eva hi
satyama etana mahābāhò parabravīmi tavānagha
evama uktasa tatò darauṇira mātulena hitaṃ vacaḥ
abravīna mātulaṃ rājana karòdhāda udvṛtya lòcane
āturasya kutò nidrā narasyāmarṣitasya ca
arthāṃśa cintayataśa cāpi kāmayānasya vā punaḥ
tada idaṃ samanuprāptaṃ paśya me 'daya catuṣṭayama
yasya bhāgaśa caturthò me savapnama ahnāya nāśayeta
kiṃnāma duḥkhaṃ lòke 'samina pitura vadhama anusmarana
hṛdayaṃ nirdahana me 'daya rātryahāni na śāmyati
yathā ca nihataḥ pāpaiḥ pitā mama viśeṣataḥ
paratyakṣama api te sarvaṃ tana me marmāṇi kṛntati
kathaṃ hi mādṛśò lòke muhūrtama api jīvati
daròṇò hateti yada vācaḥ pāñcālānāṃ śṛṇòmya ahama
dṛṣṭadyumnama ahatvājau nāhaṃ jīvituma utsahe
sa me pitṛvadhāda vadhyaḥ pāñcālā ye ca saṃgatāḥ
vilāpò bhagnasakthasya yasa tu rājñò mayā śarutaḥ
sa punara hṛdayaṃ kasya karūrasyāpi na nirdaheta
kasya haya akaruṇasyāpi netrābhyāma aśnu nāvrajeta
nṛpatera bhagnasakthasya śarutvā tādṛga vacaḥ punaḥ
yaśa cāyaṃ mitra pakṣò me mayi jīvati nirjitaḥ
śòkaṃ me vardhayatya eṣa vārivega ivārṇavama
ekāgramanasò me 'daya kutò nidrā kutaḥ sukhama
vāsudevārjunābhyāṃ hi tāna ahaṃ parirakṣitāna
aviṣahyatamāna manye mahendreṇāpi mātula
na cāsmi śakyaḥ saṃyantuma asmāta kāryāta kathaṃ cana
na taṃ paśyāmi lòke 'samina yò māṃ kāryāna nivartayeta
iti me niścitā buddhira eṣā sādhumatā ca me
vārttikaiḥ kathyamānasa tu mitrāṇāṃ me parābhavaḥ
pāṇḍavānāṃ ca vijayò hṛdayaṃ dahatīva me
ahaṃ tu kadanaṃ kṛtvā śatrūṇāma adya sauptike
tatò viśramitā caiva savaptā ca vigatajvaraḥ
[ka]
śuśrūṣura api durmedhāḥ puruṣò 'niyatendriyaḥ
nālaṃ vedayituṃ kṛtsnau dharmārthāva iti me matiḥ
tathaiva tāvana medhāvī vinayaṃ yò na śikṣati
na ca kiṃ cana jānāti sò 'pi dharmārthaniścayama
śuśrūṣusa tava eva medhāvī puruṣò niyatendriyaḥ
jānīyāda āgamāna sarvāna garāhyaṃ ca na viròdhayeta
aneyasa tava avamānī yò durātmā pāpapūruṣaḥ
diṣṭama utsṛjya kalyāṇaṃ karòti bahu pāpakama
nāthavantaṃ tu suhṛdaḥ paratiṣedhanti pātakāta
nivartate tu lakṣmīvāna nālakṣmīvāna nivartate
yathā haya uccāvacaira vākyaiḥ kaṣiptacittò niyamyate
tathaiva suhṛdā śakyò na śakyasa tava avasīdati
tathaiva suhṛdaṃ parājñaṃ kurvāṇaṃ karma pāpakama
parājñāḥ saṃpratiṣedhante yathāśakti punaḥ punaḥ
sa kalyāṇe matiṃ kṛtvā niyamyātmānama ātmanā
kuru me vacanaṃ tāta yena paścāna na tapyase
na vadhaḥ pūjyate lòke suptānāma iha dharmataḥ
tathaiva nayastaśastrāṇāṃ vimuktarathavājināma
ye ca barūyusa tavāsmīti ye ca sayuḥ śaraṇāgatāḥ
vimuktamūrdhajā ye ca ye cāpi hatavāhanāḥ
adya savapsyanti pāñcālā vimuktakavacā vibhò
viśvastā rajanīṃ sarve paretā iva vicetasaḥ
yasa teṣāṃ tadavasthānāṃ daruhyeta puruṣò 'nṛjuḥ
vayaktaṃ sa narake majjeda agādhe vipule 'palave
sarvāstraviduṣāṃ lòke śareṣṭhasa tavama asi viśrutaḥ
na ca te jātu lòke 'samina susūkṣmama api kilbiṣama
tavaṃ punaḥ sūryasaṃkāśaḥ śavòbhūta udite ravau
parakāśe sarvabhūtānāṃ vijetā yudhi śātravāna
asaṃbhāvita rūpaṃ hi tavayi karma vigarhitama
śukle raktama iva nayastaṃ bhaveda iti matira mama
[aṣva]
evama etada yathāttha tavama anuśāsmīha mātula
taisa tu pūrvamayaṃ setuḥ śatadhā vidalī kṛtaḥ
paratyakṣaṃ bhūmipālānāṃ bhavatāṃ cāpi saṃnidhau
nayastaśastrò mama pitā dhṛṣṭadyumnena pātitaḥ
karṇaśa ca patite cakre rathasya rathināṃ varaḥ
uttame vayasane sannò hatò gāṇḍīvadhanvanā
tathā śāṃtanavò bhīṣmò nayastaśastrò nirāyudhaḥ
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya hatò gāṇḍīvadhanvanā
bhūriśravā maheṣvāsasa tathā parāya gatò raṇe
karòśatāṃ bhūmipālānāṃ yuyudhānena pātitaḥ
duryòdhanaśa ca bhīmena sametya gadayā mṛdhe
paśyatāṃ bhūmipālānāma adharmeṇa nipātitaḥ
ekākī bahubhisa tatra parivārya mahārathaiḥ
adharmeṇa naravyāghrò bhīmasenena pātitaḥ
vilāpò bhagnasakthasya yò me rājñaḥ pariśrutaḥ
vārttikānāṃ kathayatāṃ sa me marmāṇi kṛntati
evama adhārmikāḥ pāpāḥ pāñcālā bhinnasetavaḥ
tāna evaṃ bhinnamaryādāna kiṃ bhavāna na vigarhati
pitṛhantṝna ahaṃ hatvā pāñcālāna niśi sauptike
kāmaṃ kīṭaḥ pataṃgò vā janma parāpya bhavāmi vai
tavare cāhama anenādya yada idaṃ me cikīrṣitama
tasya me tavaramāṇasya kutò nidrā kutaḥ sukhama
na sa jātaḥ pumā~la lòke kaśa cina na ca bhaviṣyati
yò me vayāvartayeda etāṃ vadhe teṣāṃ kṛtāṃ matima
[sa]
evama uktvā mahārāja daròṇaputraḥ paratāpavāna
ekānte yòjayitvāśvāna parāyāda abhimukhaḥ parāna
tama abrūtāṃ mahātmānau bhòjaśāradvatāva ubhau
kima ayaṃ sayandanò yuktaḥ kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣitama
ekasārthaṃ parayātau savasa tavayā saha nararṣabha
samaduḥkhasukhau caiva nāvāṃ śaṅkituma arhasi
aśvatthāmā tu saṃkruddhaḥ pitura vadhama anusmarana
tābhyāṃ tathyaṃ tadācakhyau yada asyātma cikīrṣitama
hatvā śatasahasrāṇi yòdhānāṃ niśitaiḥ śaraiḥ
nayastaśastrò mama pitā dhṛṣṭadyumnena pātitaḥ
taṃ tathaiva haniṣyāmi nayastavarmāṇama adya vai
putraṃ pāñcālarājasya pāpaṃ pāpena karmaṇā
kathaṃ ca nihataḥ pāpaḥ pāñcālaḥ paśuvana mayā
śastrāhava jitāṃ lòkāna parāpnuyāda iti me matiḥ
kaṣipraṃ saṃnaddha kavacau sakhaḍgāva āttakārmukau
samāsthāya paratīkṣetāṃ rathavaryau paraṃtapau
itya uktvā rathama āsthāya parāyāda abhimukhaḥ parāna
tama anvagāta kṛpò rājana kṛtavarmā ca sātvataḥ
te parayātā vayaròcanta parāna abhimukhāsa tarayaḥ
hūyamānā yathā yajñe samiddhā havyavāhanāḥ
yayuśa ca śibiraṃ teṣāṃ saṃprasupta janaṃ vibhò
davāradeśaṃ tu saṃprāpya darauṇisa tasthau rathòttame
[dhṛ]
davāradeśe tatò darauṇima avasthitama avekṣya tau
akurvatāṃ bhòjakṛpau kiṃ saṃjaya vadasva me
[sa]
kṛtavarmāṇama āmantrya kṛpaṃ ca sa mahārathama
darauṇira manyuparītātmā śibira davārama āsadata
tatra bhūtaṃ mahākāyaṃ candrārkasadṛśadyutima
sò 'paśyada davārama āvṛtya tiṣṭhantaṃ lòmaharṣaṇama
vasānaṃ carmavaiyāghraṃ mahārudhiravisravama
kṛṣṇājinòttarāsaṅgaṃ nāgayajñòpavītinama
bāhubhiḥ savāyataiḥ pīnaira nānāpraharaṇòdyataiḥ
baddhāṅgada mahāsarpaṃ javālāmālā kulānanama
daṃṣṭrākarāla vadanaṃ vayāditāsyaṃ bhayāvahama
nayanānāṃ sahasraiśa ca vicitraira abhibhūṣitama
naiva tasya vapuḥ śakyaṃ paravaktuṃ veṣa eva vā
sarvathā tu tada ālakṣya saphuṭeyura api parvatāḥ
tasyāsyāna nāsikābhyāṃ ca śaravaṇābhyāṃ ca sarvaśaḥ
tebhyaśa cākṣi sahasrebhyaḥ parādurāsana mahārciṣaḥ
tathā tejò marīcibhyaḥ śaṅkhacakragadādharāḥ
parādurāsana hṛṣīkeśāḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ
tada atyadbhutama ālòkya bhūtaṃ lòkabhayaṃkarama
darauṇira avyathitò divyaira astravarṣaira avākirata
darauṇimuktāña śarāṃsa tāṃsa tu tada bhūtaṃ mahada agrasata
udadhera iva vāryòghāna pāvakò vaḍavāmukhaḥ
aśvatthāmā tu saṃprekṣya tāña śaraughāna nirarthakāna
rathaśaktiṃ mumòcāsmai dīptāma agniśikhāma iva
sā tadāhatya dīptāgrā rathaśaktira aśīryata
yugānte sūryama āhatya mahòkleva divaśa cayutā
atha hematsaruṃ divyaṃ khaḍgama ākāśavarcasama
kòśāta samudbabarhāśu bilāda dīptama ivòragama
tataḥ khaḍgavaraṃ dhīmāna bhūtāya parāhiṇòta tadā
sa tadāsādya bhūtaṃ vai vilayaṃ tūlavada yayau
tataḥ sa kupitò darauṇira indraketunibhāṃ gadāma
javalantīṃ parāhiṇòta tasmai bhūtaṃ tāma api cāgrasata
tataḥ sarvāyudhābhāve vīkṣamāṇasa tatasa tataḥ
apaśyata kṛtama ākāśama anākāśaṃ janārdanaiḥ
tada adbhutatamaṃ dṛṣṭvā daròṇaputrò nirāyudhaḥ
abravīda abhisaṃtaptaḥ kṛpa vākyama anusmarana
baruvatāma apriyaṃ pathyaṃ suhṛdāṃ na śṛṇòti yaḥ
sa śòcatya āpadaṃ parāpya yathāhama ativartya tau
śāstradṛṣṭāna avadhyāna yaḥ samatītya jighāṃsati
sa pathaḥ paracyutò dharmyāta kupathaṃ paratipadyate
gòbrāhmaṇa nṛpa satrīṣu sakhyura mātura guròsa tathā
vṛddhabāla jaḍāndheṣu supta bhītòtthiteṣu ca
mattònmatta paramatteṣu na śastrāṇya upadhārayeta
itya evaṃ gurubhiḥ pūrvama upadiṣṭaṃ nṛṇāṃ sadā
sò 'hama utkramya panthānaṃ śāstradṛṣṭaṃ sanātanama
amārgeṇaivama ārabhya ghòrāma āpadama āgataḥ
tāṃ cāpadaṃ ghòratarāṃ paravadanti manīṣiṇaḥ
yada udyamya mahata kṛtyaṃ bhayāda api nivartate
aśakyaṃ caiva kaḥ kartuṃ śaktaḥ śaktibalāda iha
na hi daivāda garīyò vai mānuṣaṃ karma kathyate
mānuṣaṃ kurvataḥ karma yadi daivāna na sidhyati
sa pathaḥ paracyutò dharmyāda vipadaṃ paratipadyate
paratighātaṃ haya avijñātaṃ paravadanti manīṣiṇaḥ
yada ārabhya kariyāṃ kāṃ cida bhayāda iha nivartate
tada idaṃ duṣpraṇītena bhayaṃ māṃ samupasthitama
na hi daròṇa sutaḥ saṃkhye nivarteta kathaṃ cana
idaṃ ca sumahada bhūtaṃ daivadaṇḍama ivòdyatama
na caitada abhijānāmi cintayanna api sarvathā
dharuvaṃ yeyama adharme me paravṛttā kaluṣā matiḥ
tasyāḥ phalama idaṃ ghòraṃ paratighātāya dṛśyate
tada idaṃ daivavihitaṃ mama saṃkhye nivartanama
nānyatra daivāda udyantuma iha śakyaṃ kathaṃ cana
sò 'hama adya mahādevaṃ parapadye śaraṇaṃ parabhuma
daivadaṇḍama imaṃ ghòraṃ sa hi me nāśayiṣyati
kapardinaṃ parapadyātha devadevama umāpatima
kapālamālinaṃ rudraṃ bhaga netraharaṃ harama
sa hi devò 'tayagāda devāṃsa tapasā vikrameṇa ca
tasmāca charaṇama abhyeṣye giriśaṃ śūlapāṇinama
[sa]
sa evaṃ cintayitvā tu daròṇaputrò viśāṃ pate
avatīrya rathòpasthāda dadhyau saṃprayataḥ sathitaḥ
[da]
ugraṃ sathāṇuṃ śivaṃ rudraṃ śarvama īśānama īśvarama
giriśaṃ varadaṃ devaṃ bhavaṃ bhāvanama avyayama
śitikaṇṭhama ajaṃ śakraṃ karathaṃ karatuharaṃ harama
viśvarūpaṃ virūpākṣaṃ bahurūpama umāpatima
śamaśānavāsinaṃ dṛptaṃ mahāgaṇapatiṃ parabhuma
khaṭvāṅgadhāriṇaṃ muṇḍaṃ jaṭilaṃ barahmacāriṇama
manasāpya asucintyena duṣkareṇālpa cetasā
sò 'hama ātmòpahāreṇa yakṣye taripuraghātinama
satutaṃ satutyaṃ satūyamānama amòghaṃ carma vāsasama
vilòhitaṃ nīlakaṇṭhama apṛkthaṃ durnivāraṇama
śukraṃ viśvasṛjaṃ barahma barahmacāriṇama eva ca
varatavantaṃ tapònityama anantaṃ tapatāṃ gatima
bahurūpaṃ gaṇādhyakṣaṃ tayakṣaṃ pāriṣada pariyama
gaṇādhyakṣekṣita mukhaṃ gaurī hṛdayaballabhama
kumāra pitaraṃ piṅgaṃ gòvṛṣòttama vāhanama
tanu vāsasama atyugrama umā bhūṣaṇatatparama
paraṃ parebhyaḥ paramaṃ paraṃ yasmāna na vidyate
iṣvastròttamabhartāraṃ diga antaṃ caiva dakṣiṇama
hiraṇyakavacaṃ devaṃ candra maulivibhūṣitama
parapadye śaraṇaṃ devaṃ parameṇa samādhinā
imāṃ cāpya āpadaṃ ghòrāṃ tarāmya adya sudustarāma
sarvabhūtòpahāreṇa yakṣye 'haṃ śucinā śucima
iti tasya vayavasitaṃ jañātvā tayāgātmakaṃ manaḥ
purastāta kāñcanī vediḥ parādurāsīna mahātmanaḥ
tasyāṃ vedyāṃ tadā rājaṃśa citrabhānura ajāyata
dayāṃ diśò vidiśaḥ khaṃ ca javālābhira abhipūrayana
dīptāsya nayanāśa cātra naikapādaśirò bhujāḥ
davipaśailapratīkāśāḥ parādurāsana mahānanāḥ
śavavarāhòṣṭra rūpāśa ca hayagòmāyu gòmukhāḥ
ṛkṣamārjāra vadanā vayāghradvīpimukhāsa tathā
kākavaktrāḥ palava mukhāḥ śukavaktrāsa tathaiva ca
mahājagara vaktrāśa ca haṃsavaktrāḥ sitaprabhāḥ
dārvāghāṭa mukhāśa caiva cāṣa vaktrāśa ca bhārata
kūrmanakramukhāśa caiva śiśumāra mukhāsa tathā
mahāmakara vaktrāśa ca timivaktrāsa tathaiva ca
hari vaktrāḥ karauñcamukhāḥ kapòtebha mukhāsa tathā
pārāvata mukhāśa caiva madguvaktrāsa tathaiva ca
pāṇikarṇāḥ sahasrākṣāsa tathaiva ca śatòdarāḥ
nirmāṃsāḥ kòka vatrāśa ca śayenavaktrāśa ca bhārata
tathaivāśirasò rājanna ṛkṣavatrāśa ca bhīṣaṇāḥ
paradīptanetrajihvāśa ca javālā vaktrāsa tathaiva ca
meṣavaktrāsa tathaivānye tahā chāga mukhā nṛpa
śaṅkhābhāḥ śaṅkhavaktrāśa ca śaṅkhakarṇāsa tathaiva ca
śaṅkhamālā parikarāḥ śaṅkhadhvani samasvanāḥ
jaṭādharāḥ pañca śikhāsa tathā muṇḍāḥ kṛśòdarāḥ
caturdaṃṣṭrāśa caturjihvāḥ śaṅkukarṇāḥ kirīṭinaḥ
maulī dharāśa ca rājendra tathākuñcita mūrdhajāḥ
uṣṇīṣiṇò mukuṭinaśa cāru vaktrāḥ savalaṃkṛtāḥ
padmòtpalāpīḍa dharāsa tathā kumudadhāriṇaḥ
māhātmyena ca saṃyuktāḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ
śataghnī cakrahastāśa ca tathā musalapāṇayaḥ
bhuśuṇḍī pāśahastāśa ca gadāhastāśa ca bhārata
pṛṣṭheṣu baddhòṣudhayaśa citrabāṇā raṇòtkaṭāḥ
sadhvajāḥ sapatākāśa ca saghaṇṭāḥ saparaśvadhāḥ
mahāpāśòdyata karāsa tathā laguḍa pāṇayaḥ
sathūṇā hastāḥ khaḍgahastāḥ sarpòcchritakirīṭinaḥ
mahāsarpāṅgada dharāśa citrābharaṇa dhāriṇaḥ
rajòdhvastāḥ paṅkadigdhāḥ sarve śuklāmbara sarajaḥ
nīlāṅgāḥ kamalāṅgāśa ca muṇḍavaktrāsa tathaiva ca
bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃsa te jharjharānaka gòmukhāna
avādayana pāriṣadāḥ parahṛṣṭāḥ kanakaprabhāḥ
gāyamānāsa tathaivānye nṛtyamānāsa tathāpare
laṅghayantaḥ palavantaśa ca valgantaśa ca mahābalāḥ
dhāvantò javanāśa caṇḍāḥ pavanòddhūta mūrdhajāḥ
mattā iva mahānāgā vinadantò muhura muhuḥ
subhīmā ghòrarūpāśa ca śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ
nānā virāga vasanāśa citramālyānulepanāḥ
ratnacitrāṅgada dharāḥ samudyatakarāsa tathā
hantārò daviṣatāṃ śūrāḥ parasahyāsahya vikramāḥ
pātārò 'sṛga vasādyānāṃ māṃsāntra kṛtabhòjanāḥ
cūḍālāḥ karṇikālāśa ca parakṛśāḥ piṭharòdarāḥ
atihrasvātidīrghāśa ca parabalāśa cātibhairavāḥ
vikaṭāḥ kālalambauṣṭhā bṛhaca chephāsthi piṇḍikāḥ
mahārhanānā mukuṭā muṇḍāśa ca jaṭilāḥ pare
sārkendu garahanakṣatrāṃ dayāṃ kuryura ye mahītale
utsaheraṃśa ca ye hantuṃ bhūtagrāmaṃ caturvidhama
ye ca vītabhayā nityaṃ harasya bharukuṭī bhaṭāḥ
kāmakāra karāḥ siddhāsa tarailòkyasyeśvareśvarāḥ
nityānanda paramuditā vāga īśā vītamatsarāḥ
parāpyāṣṭa guṇama aiśvaryaṃ ye na yānti ca vismayama
yeṣāṃ vismayate nityaṃ bhagavāna karmabhira haraḥ
manòvāka karmabhira bhaktaira nityama ārādhitaśa ca yaiḥ
manòvāka karmabhira bhaktāna pāti putrāna ivaurasāna
pibantò 'sṛga vasāsa tava anye karuddhā barahma daviṣāṃ sadā
catuviṃśātmakaṃ sòmaṃ ye pibanti ca nityadā
śarutena barahmacaryeṇa tapasā ca damena ca
ye samārādhya śūlāṅkaṃ bhava sāyujyama āgatāḥ
yaira ātmabhūtaira bhagavāna pārvatyā ca maheśvaraḥ
saha bhūtagaṇāna bhuṅkte bhūtabhavya bhavata parabhuḥ
nānā vicitrahasita kaṣveḍitòtkruṣṭa garjitaiḥ
saṃnādayantasa te viśvama aśvatthāmānama abhyayuḥ
saṃstuvantò mahādevaṃ bhāḥ kurvāṇāḥ suvarcasaḥ
vivardhayiṣavò darauṇera mahimānaṃ mahātmanaḥ
jijñāsamānāsa tata tejaḥ sauptikaṃ ca didṛkṣavaḥ
bhīmògraparighālātaśūlapaṭṭiśapāṇayaḥ
ghòrarūpāḥ samājagmura bhūtasaṃghāḥ samantataḥ
janayeyura bhayaṃ ye sama tarailòkyasyāpi darśanāta
tāna parekṣamāṇò 'pi vayathāṃ na cakāra mahābalaḥ
atha darauṇira dhanuṣpāṇira baddhagòdhāṅguli taravāna
savayama evātmanātmānama upahārama upāharata
dhanūṃṣi samidhasa tatra pavitrāṇi śitāḥ śarāḥ
havira ātmavataśa cātmā tasmina bhārata karmaṇi
tataḥ saumyena mantreṇa daròṇaputraḥ paratāpavāna
upahāraṃ mahāmanyura athātmānama upāharata
taṃ rudraṃ raudrakarmāṇaṃ raudraiḥ karmabhira acyutama
abhiṣṭutya mahātmānama itya uvāca kṛtājñjaliḥ
imama ātmānama adyāhaṃ jātama āṅgirase kule
agnau juhòmi bhagavana paratigṛhṇīṣva māṃ balima
bhavadbhaktyā mahādeva parameṇa samādhinā
asyāma āpadi viśvātnanna upākurmi tavāgrataḥ
tavayi sarvāṇi bhūtāni sarvabhūteṣu cāsi vai
guṇānāṃ hi paradhānānāma ekatvaṃ tavayi tiṣṭhati
sarvabhūtāśayavibhò havira bhūtama upasthitama
paratigṛhāṇa māṃ devayadya aśakyāḥ pare mayā
itya uktvā darauṇira āsthāya tāṃ vedīṃ dīptapāvakāma
saṃtyaktātmā samāruhya kṛṣṇavartmanya upāviśata
tama ūrdhvabāhuṃ niśceṣṭaṃ dṛṣṭvā havira upasthitama
abravīda bhagavāna sākṣāna mahādevò hasanna iva
satyaśaucārjava tayāgaisa tapasā niyamena ca
kaṣāntyā bhaktyā ca dhṛtyā ca buddhyā ca vacasā tathā
yathāvada ahama ārāddhaḥ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā
tasmāda iṣṭatamaḥ kṛṣṇāda anyò mama na vidyate
kurvatā tasya saṃmānaṃ tavāṃ ca jijñāsatā mayā
pāñcālāḥ sahasā guptā māyāśa ca bahuśaḥ kṛtāḥ
kṛtasa tasyaiṣa saṃmānaḥ pāñcālāna rakṣatā mayā
abhibhūtāsa tu kālena naiṣāma adyāsti jīvitama
evama uktvā maheṣvāsaṃ bhagavāna ātmanasa tanuma
āviveśa dadau cāsmai vimalaṃ khaḍgama uttamama
athāviṣṭò bhagavatā bhūyò jajvāla tejasā
varṣmavāṃśa cābhavada yuddhe deva sṛṣṭena tejasā
tama adṛśyāni bhūtāni rakṣāṃsi ca samādravana
abhitaḥ śatruśibiraṃ yāntaṃ sākṣāda iveśvarama
[dhṛ]
tathā parayāte śibiraṃ daròṇaputre mahārathe
kaca cita kṛpaśa ca bhòjaśa ca bhayārtau na nayavartatāma
kaca cina na vāritau kaṣudrai rakṣibhira nòpalakṣitau
asahyama iti vā matvā na nivṛttau mahārathau
kaca cita paramathya śibiraṃ hatvā sòmaka pāṇḍavāna
duryòdhanasya padavīṃ gatau paramikāṃ raṇe
pāñcālaira vā vinihatau kaca cina nāsvapatāṃ kaṣitau
kaca cita tābhyāṃ kṛtaṃ karma tana mamācakṣva saṃjaya
[sa]
tasmina parayāte śibiraṃ daròṇaputre mahātmani
kṛpaśa ca kṛtavarmā ca śibira davārya atiṣṭhatāma
aśvatthāmā tu tau dṛṣṭvā yatnavantau mahārathau
parahṛṣṭaḥ śanakai rājanna idaṃ vacanama abravīta
yattau bhavantau paryāptau sarvakṣatrasya nāśane
kiṃ punara yòdhaśeṣasya parasuptasya viśeṣataḥ
ahaṃ paravekṣye śibiraṃ cariṣyāmi ca kālavata
yathā na kaśa cida api me jīvana mucyeta mānavaḥ
itya uktvā parāviśada darauṇiḥ pārthānāṃ śibiraṃ mahata
advāreṇābhyavaskandya vihāya bhayama ātmanaḥ
sa paraviśya mahābāhura uddeśajñaśa ca tasya ha
dhṛṣṭadyumnasya nilayaṃ śanakaira abhyupāgamata
te tu kṛtvā mahata karma śarāntāśa ca balavada raṇe
parasuptā vai suviśvastāḥ savasainyaparivāritāḥ
atha paraviśya tada veśma dhṛṣṭadyumnasya bhārata
pāñcālyaṃ śayane darauṇira apaśyata suptama antikāta
kaṣaumāvadāte mahati sapardhyāstaraṇa saṃvṛte
mālyapravara saṃyukte dhūpaiśa cūrṇaiśa ca vāsite
taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ visrabdhama akutòbhayama
parābòdhayata pādena śayanasthaṃ mahīpate
sa buddhvā caraṇasparśama utthāya raṇadurmadaḥ
abhyajānada ameyātmā daròṇaputraṃ mahārathama
tama utpatantaṃ śayanāda aśvatthāmā mahābalaḥ
keśeṣva ālambya pāṇibhyāṃ niṣpipeṣa mahī take
sabalāta tena niṣpiṣṭaḥ sādhvasena ca bhārata
nidrayā caiva pāñcālyò nāśakaca ceṣṭituṃ tadā
tama ākramya tadā rājana kaṇṭhe còrasi còbhayòḥ
nadantaṃ visphurantaṃ ca paśumārama amārayata
tudana nakhaisa tu sa darauṇiṃ nātivyaktama udāharata
ācārya putra śastreṇa jahi mā māṃ ciraṃ kṛthāḥ
tavatkṛte sukṛtā~la lòkāna gaccheyaṃ davipadāṃ vara
tasyāvyaktāṃ tu tāṃ vācaṃ saṃśrutya darauṇira abravīta
ācārya ghātināṃ lòkā na santi kulapāṃsana
tasmāca chastreṇa nidhanaṃ na tavama arhasi durmate
evaṃ baruvāṇasa taṃ vīraṃ siṃhò mattama iva davipama
marmasva abhyavadhīta karuddhaḥ pādāṣṭhīlaiḥ sudāruṇaiḥ
tasya vīrasya śabdena māryamāṇasya veśmani
abudhyanta mahārāja satriyò ye cāsya rakṣiṇaḥ
te dṛṣṭvā varṣmavantaṃ tama atimānuṣa vikramama
bhūtama eva vayavasyantò na sama paravyāharana bhayāta
taṃ tu tena bhayupāyena gamayitvā yamakṣayama
adhyatiṣṭhata sa tejasvī rathaṃ parāpya sudarśanama
sa tasya bhavanāda rājana niṣkramyānādayana diśaḥ
rathena śibiraṃ parāyāja jighāṃsura daviṣatò balī
apakrānte tatasa tasmina daròṇaputre mahārathe
saha tai rakṣibhiḥ sarvaiḥ paraṇedura yòṣitasa tadā
rājānaṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ śòkaparāyaṇāḥ
vayākròśana kaṣatriyāḥ sarve dhṛṣṭadyumnasya bhārata
tāsāṃ tu tena śabdena samīpe kaṣatriyarṣabhāḥ
kaṣipraṃ ca samanahyanta kima etada iti cābruvana
satriyasa tu rājana vitrastā bharadvājaṃ nirīkṣya tama
abruvana dīnakaṇṭhena kaṣiprama ādravateti vai
rākṣasò vā manuṣyò vā nainaṃ jānīmahe vayama
hatvā pāñcālarājaṃ yò rathama āruhya tiṣṭhati
tatasa te yòdhamukhyāsa taṃ sahasā paryavārayana
sa tāna āpatataḥ sarvāna rudrāstreṇa vayapòthayata
dhṛṣṭadyumnaṃ ca hatvā sa tāṃśa caivāsya padānugāna
apaśyaca chayane suptama uttamaujasama antike
tama apya ākramya pādena kaṇṭhe còrasi caujasā
tathaiva mārayāma āsa vinardantama ariṃdamama
yudhāmanyusa tu saṃprāptò mattvā taṃ rakṣasā hatama
gadāma udyamya vegena hṛdi darauṇima atāḍayata
tama abhidrutya jagrāha kaṣitau cainama apātayata
visphurantaṃ ca paśuvata tathaivainama amārayata
tathā sa vīrò hatvā taṃ tatò 'nayāna samupādravata
saṃsuptāna eva rājendra tatra tatra mahārathāna
saphuratò vepamānāṃśa ca śamiteva paśūna makhe
tatò nistriṃśama ādāya jaghānānyāna pṛthagjanāna
bhāgaśò vicarana mārgāna asiyuddhaviśāradaḥ
tathaiva gulme saṃprekṣya śayānāna madhyagaulmikāna
śarāntāna nayastāyudhāna sarvāna kaṣaṇenaiva vayapòthayata
yòdhāna aśvāna davipāṃśa caiva parācchinata sa varāsinā
rudhiròkṣitasarvāṅgaḥ kālasṛṣṭa ivāntakaḥ
visphuradbhiśa ca taira daraiṇira nistriṃśasyòdyamena ca
ākṣepeṇa tathaivāsesa taridhā raktòkṣitò 'bhavata
tasya lòhitasiktasya dīptakhaḍgasya yudhyataḥ
amānuṣa ivākārò babhau paramabhīṣaṇaḥ
ye tava ajāgrata kauravya te 'pi śabdena mòhitāḥ
nirīkṣyamāṇā anyònyaṃ darauṇiṃ dṛṣṭvā paravivyathuḥ
tada rūpaṃ tasya te dṛṣṭvā kaṣatriyāḥ śatrukarśanāḥ
rākṣasaṃ manyamānāsa taṃ nayanāni nayamīlayana
sa ghòrarūpò vayacarata kālavaca chibire tataḥ
apaśyada daraupadīputrāna avaśiṣṭāṃśa ca sòmakāna
tena śabdena vitrastā dhanura hastā mahārathāḥ
dhṛṣṭadyumnaṃ hataṃ śarutvā daraupadeyā vipāṃ pate
avākiraña śaravrātaira bhāradvājama abhītavata
tatasa tena ninādena saṃprabuddhāḥ parabhadrakāḥ
śilī mikhaiḥ śikhaṇḍī ca daròṇaputraṃ samārdayana
bharadvājasa tu tāna dṛṣṭvā śaravarṣāṇi varṣataḥ
nanāda balavāna nādaṃ jighāṃsusa tāna sudurjayāna
tataḥ paramasaṃkruddhaḥ pitura vadhama anusmarana
avaruhya rathòpasthāta tavaramāṇò 'bhidudruve
sahasracandraṃ vipulaṃ gṛhītvā carma saṃyuge
khaḍgaṃ ca vipulaṃ divyaṃ jātarūpapariṣkṛtama
daraupadeyāna abhidrutya khaḍgena vayacarada balī
tataḥ sa naraśārdūlaḥ paratibindhyaṃ tama āhave
kukṣi deśe 'vadhīda rājana sa hatò nayapatada bhuvi
parāsena viddhvā darauṇiṃ tu suta sòmaḥ paratāpavāna
punaśa cāsiṃ samudyamya daròṇaputrama upādravata
suta sòmasya sāsiṃ tu bāhuṃ chittvā nararṣabhaḥ
punara abhyahanata pārśve sa bhinnahṛdayò 'patata
nākulisa tu śatānīkò rathacakreṇa vīryavāna
dòrbhyāma utkṣipya vegena vakṣasya enama atāḍayata
atāḍayaca chatānīkaṃ muktacakraṃ davijasa tu saḥ
sa vihvalò yayau bhūmiṃ tatò 'sayāpāharaca chiraḥ
śarutakarmā tu parighaṃ gṛhītvā samatāḍayata
abhidrutya tatò darauṇiṃ savye saphalake bhṛśama
sa tu taṃ śarutakarmāṇama āsye jaghne varāsinā
sa hatò nayapatada bhūmau vimūḍhò vikṛtānanaḥ
tena śabdena vīrasa tu śarutakīrtira mahādhanuḥ
aśvatthāmānama āsādya śaravarṣaira avākirata
tasyāpi śaravarṣāṇi carmaṇā parativārya saḥ
sakuṇḍalaṃ śiraḥ kāyāda bharājamānama apāharata
tatò bhīṣma nihantā taṃ saha sarvaiḥ parabhadrakaiḥ
ahanata sarvatò vīraṃ nānāpraharaṇaira balī
śilīmukhena cāpya enaṃ bharuvòra madhye samārdayata
sa tu karòdhasamāviṣṭò daròṇaputrò mahābalaḥ
śikhaṇḍinaṃ samāsādya davidhā ciccheda sò 'sinā
śikhaṇḍinaṃ tatò hatvā karòdhāviṣṭaḥ paraṃtapaḥ
parabhadraka gaḍāna sarvāna abhidudrāva vegavāna
yaca ca śiṣṭaṃ virāṭasya balaṃ taca ca samādravata
darupadasya ca putrāṇāṃ pautrāṇāṃ suhṛdāma api
cakāra kadanaṃ ghòraṃ dṛṣṭvā dṛṣṭvā mahābalaḥ
anyāna anyāṃśa ca puruṣāna abhisṛtyābhisṛtya ca
nayakṛntada asinā darauṇira asi mārgaviśāradaḥ
kālīṃ raktāsyanayanāṃ raktamālyānulepanāma
raktāmbaradharāma ekāṃ pāśahastāṃ śikhaṇḍinīma
dadṛśuḥ kālarātriṃ te samayamānāma avasthitāma
narāśvakuñjarāna pāśaira baddhvā ghòraiḥ paratasthuṣīma
harantīṃ vividhāna paretāna pāśabaddhāna vimūrdhajāna
savapne suptāna nayantīṃ tāṃ rātriṣva anyāsu māriṣa
dadṛśura yòdhamukhyāsa te ghanantaṃ darauṇiṃ ca nityadā
yataḥ paravṛttaḥ saṃgrāmaḥ kurupāṇḍavasenayòḥ
tataḥ parabhṛti tāṃ kṛtyāma apaśyana darauṇima eva ca
tāṃsa tu daivahatāna pūrvaṃ paścāda darauṇira nayapātayata
tarāsayana sarvabhūtāni vinadana bhairavāna ravāna
tada anusmṛtya te vīrā darśanaṃ paurvakālikama
idaṃ tada itya amanyanta daivenòpanipīḍitāḥ
tatasa tena ninādena paratyabudhyanta dhanvinaḥ
śibire pāṇḍaveyānāṃ śataśò 'tha sahasraśaḥ
sò 'cachinata kasya cita pādau jaghanaṃ caiva kasya cita
kāṃśa cida bibheda pārśveṣu kālasṛṣṭa ivāntakaḥ
atyugra paratipiṣṭaiśa ca nadadbhiśa ca bhṛśāturaiḥ
gajāśvamathitaiśa cānyaira mahī kīrṇābhavata parabhò
karòśatāṃ kima idaṃ kò 'yaṃ kiṃ śabdaḥ kiṃ nu kiṃ kṛtama
evaṃ teṣāṃ tadā darauṇira antakaḥ samapadyata
apetaśastrasaṃnāhāna saṃrabdhāna pāṇḍusṛñjayāna
parāhiṇòna mṛtyulòkāya darauṇiḥ paraharatāṃ varaḥ
tatasa taca chastra vitrastā utpatantò bhayāturāḥ
nidrāndhā naṣṭasaṃjñāśa ca tatra tatra nililyire
ūrustambhagṛhītāśa ca kaśmalābhihataujasaḥ
vinadantò bhṛśaṃ tarastāḥ saṃnyapeṣana parasparama
tatò rathaṃ punara darauṇira āsthitò bhīmanisvanama
dhanuṣpāṇiḥ śaraira anyāna pareṣayada vai yamakṣayama
punara utpatataḥ kāṃśa cida dūrāda api naròttamāna
śūrāna saṃpatataśa cānyāna kālarātryai nayavedayata
tathaiva sayandanāgreṇa paramathana sa vidhāvati
śaravarṣaiśa ca vividhaira avarṣaca chātravāṃsa tataḥ
punaśa ca suvicitreṇa śatacandreṇa carmaṇā
tena cākāśavarṇena tadācarata sò 'sinā
tathā sa śibiraṃ teṣāṃ darauṇira āhavadurmadaḥ
vayakṣòbhayata rājendra mahāhradama iva davipaḥ
utpetusa tena śabdena yòdhā rājana vicetasaḥ
nidrārtāśa ca bhayārtāśa ca vayadhāvanta tatasa tataḥ
visvaraṃ cukruśuśa cānye bahvabaddhaṃ tathāvadana
na ca sama paratipadyante śastrāṇi vasanāni ca
vimuktakeśāśa cāpya anye nābhyajānana parasparama
utpatantaḥ pare bhītāḥ ke cita tatra tathābhramana
purīṣama asṛjana ke cita ke cina mūtraṃ parasusruvuḥ
bandhanāni ca rājendra saṃchidya turagā davipāḥ
samaṃ paryapataṃśa cānye kurvantò mahada ākulama
tatra ke cina narā bhītā vayalīyanta mahītale
tathaiva tāna nipatitāna apiṃṣana gajavājinaḥ
tasmiṃsa tathā vartamāne rakṣāṃsi puruṣarṣabha
tṛptāni vayanadanna uccaira mudā bharatasattama
sa śabdaḥ pareritò rājana bhūtasaṃghaira mudā yutaiḥ
apūrayada diśaḥ sarvā divaṃ cāpi mahāsvanaḥ
teṣāma ārtasvaraṃ śarutvā vitrastā gajavājinaḥ
muktāḥ paryapatana rājana mṛdnantaḥ śibire janama
taisa tatra paridhāvadbhiśa caraṇòdīritaṃ rajaḥ
akaròca chibire teṣāṃ rajanyāṃ daviguṇaṃ tamaḥ
tasmiṃsa tamasi saṃjāte paramūḍhāḥ sarvatò janāḥ
nājānana pitaraḥ putrāna bharātṝna bharātara eva ca
gajā gajāna atikramya nirmanuṣyā hayā hayāna
atāḍayaṃsa tathābhañjaṃsa tathāmṛdnaṃśa ca bhārata
te bhagnāḥ parapatantaśa ca nighnantaśa ca parasparama
nayapātayanta ca parāna pātayitvā tathāpiṣana
vicetasaḥ sanidrāśa ca tamasā cāvṛtā narāḥ
jaghnuḥ savāna eva tatrātha kālenābhipracòditāḥ
tayaktvā davārāṇi ca davāḥsthāsa tathā gulmāṃśa ca gaulmikāḥ
parādravanta yathāśakti kāṃdiśīkā vicetasaḥ
vipranaṣṭāśa ca te 'nayònyaṃ nājānanta tadā vibhò
karòśantasa tāta putreti daivòpahatacetasaḥ
palāyatāṃ diśasa teṣāṃ savāna apya utsṛjya bāndhavāna
gòtra nāmabhira anyònyama ākrandanta tatò janāḥ
hāhākāraṃ ca kurvāṇāḥ pṛthivyāṃ śerate pare
tāna buddhvā raṇamattò 'sau daròṇaputrò vayapòthayata
tatrāpare vadhyamānā muhura muhura acetasaḥ
śibirāna niṣpatanti sama kaṣatriyā bhayapīḍitāḥ
tāṃsa tu niṣpatatasa tarastāña śibirāña jīvitaiṣiṇaḥ
kṛtavarmā kṛpaśa caiva davāradeśe nijaghnatuḥ
viśastra yantrakavacāna muktakeśāna kṛtāñjalīna
vepamānāna kaṣitau bhītāna naiva kāṃśa cida amuñcatāma
nāmucyata tayòḥ kaśa cina niṣkrāntaḥ śibirāda bahiḥ
kṛpasya ca mahārāja hārdikyasya ca durmateḥ
bhūyaśa caiva cikīrṣantau daròṇaputrasya tau pariyama
tariṣu deśeṣu dadatuḥ śibirasya hutāśanama
tataḥ parakāśe śibire khaḍgena pitṛnandanaḥ
aśvatthāmā mahārāja vayacarata kṛtahastavata
kāṃśa cida āpatatò vīrāna aparāṃśa ca paradhāvataḥ
vayayòjayata khaḍgena parāṇaira davija varò narāna
kāṃśa cida yòdhāna sa khaḍgena madhye saṃchidya vīryavāna
apātayada daròṇasutaḥ saṃrabdhasa tilakāṇḍavata
vinadadbhira bhṛśāyāsa taira narāśvadviradòttamaiḥ
patitaira abhavata kīrṇā medinī bharatarṣabha
mānuṣāṇāṃ sahasreṣu hateṣu patiteṣu ca
udatiṣṭhana kabandhāni bahūnya utthāya cāpatana
sāyudhāna sāṅgadāna bāhūna nicakarta śirāṃsi ca
hastihastòpamāna ūrūna hastāna pādāṃśa ca bhārata
pṛṣṭhaca chinnāña śiraśa chinnāna pārśvaca chinnāṃsa tathāparāna
samāsādyākaròda darauṇiḥ kāṃśa cica cāpi parāṅmukhāna
madhyakāyāna narāna anyāṃśa cichedānyāṃśa ca karṇataḥ
aṃsadeśe nihatyānyāna kāye parāveśayaca chiraḥ
evaṃ vicaratasa tasya nighnataḥ subahūna narāna
tamasā rajanī ghòrā babhau dāruṇadarśanā
kiṃ cita parāṇaiśa ca puruṣaira hataiśa cānyaiḥ sahasraśaḥ
bahunā ca gajāśvena bhūra abhūda bhīmadarśanā
yakṣarakṣaḥsamākīrṇe rathāśvadvipadāruṇe
karuddhena daròṇaputreṇa saṃchinnāḥ parāpatana bhuvi
mātṝra anye pitṝna anye bharātṝna anye vicukruśuḥ
ke cida ūcura na tata karuddhaira dhārtarāṣṭraiḥ kṛtaṃ raṇe
yatkṛtaṃ naḥ parasuptānāṃ rakṣòbhiḥ karūrakarmabhiḥ
asāṃnidhyāda dhi pārthānāma idaṃ naḥ kadanaṃ kṛtama
na devāsuragandharvaira na yakṣaira na ca rākṣasaiḥ
śakyò vijetuṃ kaunteyò gòptā yasya janārdanaḥ
barahmaṇyaḥ satyavāga dāntaḥ sarvabhūtānukampakaḥ
na ca suptaṃ paramattaṃ vā nayastaśastraṃ kṛtāñjalima
dhāvantaṃ muktakeśaṃ vā hanti pārthò dhanaṃjayaḥ
tada idaṃ naḥ kṛtaṃ ghòraṃ rakṣòbhiḥ karūrakarmabhiḥ
iti lālapyamānāḥ sama śerate bahavò janāḥ
satanatāṃ ca manuṣyāṇāma apareṣāṃ ca kūjatāma
tatò muhūrtāta parāśāmyata sa śabdasa tumulò mahāna
śòṇitavyatiṣiktāyāṃ vasudhāyāṃ ca bhūmipa
tada rajasa tumulaṃ ghòraṃ kaṣaṇenāntara adhīyata
saṃveṣṭamānāna udvignāna nirutsāhāna sahasraśaḥ
nayapātayana narāna karuddhaḥ paśūna paśupatira yathā
anyònyaṃ saṃpariṣvajya śayānāna daravatò 'parāna
saṃlīnāna yudhyamānāṃśa ca sarvāna darauṇira apòthayata
dahyamānā hutāśena vadhyamānāśa ca tena te
parasparaṃ tadā yòdhā anayana yamasādanama
tasyā rajanyāsa tava ardhena pāṇḍavānāṃ mahada balama
gamayāma āsa rājendra darauṇira yama niveśanama
niśācarāṇāṃ sattvānāṃ sa rātrira harṣavardhinī
āsīna naragajāśvānāṃ raudrī kaṣayakarī bhṛśama
tatrādṛśyanta rakṣāṃsi piśācāśa ca pṛthagvidhāḥ
khādantò naramāṃsāni pibantaḥ śòṇitāni ca
karālāḥ piṅgalā raudrāḥ śailadantā rajasvalāḥ
jaṭilā dīrghasakthāśa ca pañca pādā mahòdarāḥ
paścāda aṅgulayò rūkṣā virūpā bhairavasvanāḥ
ghaṭajānavò 'tihrasvāśa ca nīlakaṇṭhā vibhīṣaṇāḥ
saputradārāḥ sukrūrā durdarśana sunirghṛṇāḥ
vividhāni ca rūpāṇi tatrādṛśyanta rakṣasāma
pītvā ca śòṇitaṃ hṛṣṭāḥ parānṛtyana gaṇaśò 'pare
idaṃ varama idaṃ medhyama idaṃ savādva iti cābruvana
medò majjāsthi raktānāṃ vasānāṃ ca bhṛśāsitāḥ
paramāṃsāni khādantaḥ karavyādā māṃsajīvinaḥ
vasāṃ cāpya apare pītvā paryadhāvana vikukṣilāḥ
nānā vaktrāsa tathā raudrāḥ karavyādāḥ piśitāśinaḥ
ayutāni ca tatrāsana parayutānya arbudāni ca
rakṣasāṃ ghòrarūpāṇāṃ mahatāṃ karūrakarmaṇāma
muditānāṃ vitṛptānāṃ tasmina mahati vaiśase
sametāni bahūnya āsana bhūtāni ca janādhipa
paratyūṣakāle śibirāta paratigantuma iyeṣa saḥ
nṛśòṇitāvasiktasya darauṇera āsīda asi tasaruḥ
pāṇinā saha saṃśliṣṭa ekībhūta iva parabhò
sa niḥśeṣāna arīna kṛtvā virarāja janakṣaye
yugānte sarvabhūtāni bhasmakṛtveva pāvakaḥ
yathāpratijñaṃ tata karmakṛtvā darauṇāyaniḥ parabhò
durgamāṃ padavīṃ kṛtvā pitura āsīda gatajvaraḥ
yathaiva saṃsupta jane śibire parāviśana niśi
tathaiva hatvā niḥśabde niścakrāma nararṣabhaḥ
niṣkramya śibirāta tasmāta tābhyāṃ saṃgamya vīryavāna
ācakhyau karma tata sarvaṃ hṛṣṭaḥ saṃharṣayana vibhò
tāva apya ācakhyatusa tasmai pariyaṃ pariyakarau tadā
pāñcālāna sṛñjayāṃśa caiva vinikṛttāna sahasraśaḥ
parītyā còccaira udakròśaṃsa tathaivāsphòṭayaṃsa talāna
evaṃvidhā hi sā rātriḥ sòmakānāṃ janakṣaye
parasuptānāṃ paramattānāma āsīta subhṛśadāruṇā
asaṃśayaṃ hi kālasya paryāyò duratikramaḥ
tādṛśā nihatā yatra kṛtvāsmākaṃ janakṣayama
[dhṛ]
parāga eva sumahata karma darauṇira etana mahārathaḥ
nākaròda īdṛśaṃ kasmāna mata putra vijaye dhṛtaḥ
atha kasmāda dhate kaṣatre karmedaṃ kṛtavāna asau
daròṇaputrò maheṣvāsasa tana me śaṃsituma arhasi
[sa]
teṣāṃ nūnaṃ bhayāna nāsau kṛtavāna kurunandana
asāṃnidhyāda dhi pārthānāṃ keśavasya ca dhīmataḥ
sātyakeśa cāpi karmedaṃ daròṇaputreṇa sādhitama
na hi teṣāṃ samakṣaṃ tāna hanyāda api marutpatiḥ
etada īdṛśakaṃ vṛttaṃ rājana supta jane vibhò
tatò janakṣayaṃ kṛtvā pāṇḍavānāṃ mahātyayama
diṣṭyā diṣṭyeti cānyònyaṃ sametyòcura mahārathāḥ
paryaṣvajata tatò darauṇisa tābhyāṃ ca paratinanditaḥ
idaṃ harṣāca ca sumahada ādade vākyama uttamama
pāñcālā nihatāḥ sarve daraupadeyāśa ca sarvaśaḥ
sòmakā matsyaśeṣāśa ca sarve vinihatā mayā
idānīṃ kṛtakṛtyāḥ sama yāmatatraiva mācirama
yadi jīvati nò rājā tasmai śaṃsāmahe pariyama
[sa]
te hatvā sarvapāñcālāna daraupadeyāṃśa ca sarvaśaḥ
agacchana sahitāsa tatra yatra duryòdhanò hataḥ
gatvā cainama apaśyaṃsa te kiṃ cita parāṇaṃ narādhipama
tatò rathebhyaḥ paraskandya parivavrusa tavātmajama
taṃ bhagnasakthaṃ rājendra kṛcchraprāṇama acetasama
vamantaṃ rudhiraṃ vaktrāda apaśyana vasudhātale
vṛtaṃ samantāda bahubhiḥ śavāpadaira ghòradarśanaiḥ
śālā vṛkagaḍaiśa caiva bhakṣayiṣyadbhira antikāta
nivārayantaṃ kṛcchrāta tāña śavāpadāna saṃcikhādiṣūna
viveṣṭamānaṃ mahyāṃ ca subhṛśaṃ gāḍhavedanama
taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ bhūmau savarudhiròkṣitama
hataśiṣṭāsa tarayò vīrāḥ śòkārtāḥ paryavārayana
aśvatthāmā kṛpaśa caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ
taisa taribhiḥ śòṇitādigdhaira niḥśvasadbhira mahārathaiḥ
śuśubhe saṃvṛtò rājā vedī taribhira ivāgnibhiḥ
te taṃ śayānaṃ saṃprekṣya rājānama atathòcitama
aviṣahyena duḥkhena tatasa te rurudusa tarayaḥ
tatasa te rudhiraṃ hastaira mukhāna nirmṛjya tasya ha
raṇe rājñaḥ śayānasya kṛpaṇaṃ paryadevayana
[kṛpa]
na daivasyātibhārò 'sati yada ayaṃ rudhiròkṣitaḥ
ekādaśa camū bhartā śete duryòdhanò hataḥ
paśya cāmīkarābhasya cāmīkaravibhūṣitāma
gadāṃ gadā pariyasyemāṃ samīpe patitāṃ bhuvi
iyama enaṃ gadā śūraṃ na jahāti raṇe raṇe
savargāyāpi varajantaṃ hi na jahāti yaśasvinama
paśyemāṃ saha vīreṇa jāmbūnadavibhūṣitāma
śayānāṃ śayane dharme bhāryāṃ parītimatīma iva
yò vai mūrdhāvasiktānāma agre yātaḥ paraṃtapaḥ
sa hatò garasate pāṃsūna paśya kālasya paryayama
yenājau nihatā bhūmāva aśerata purā daviṣaḥ
sa bhūmau nihataḥ śete kururājaḥ paraira ayama
bhayāna namanti rājānò yasya sama śatasaṃghaśaḥ
sa vīraśayane śete karavyādbhiḥ parivāritaḥ
upāsata nṛpāḥ pūrvama arthahetòra yama īśvarama
dhika sadyò nihataḥ śete paśya kālasya paryayama
[sa]
taṃ śayānaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ tatò bharatasattama
aśvatthāmā samālòkya karuṇaṃ paryadevayata
āhusa tavāṃ rājaśārdūla mukhyaṃ sarvadhanuṣmatāma
dhanādhyakṣòpamaṃ yuddhe śiṣyaṃ saṃkarṣaṇasya ha
kathaṃ vivarama adrākṣīda bhīmasenasa tavānagha
balinaḥ kṛtinò nityaṃ sa ca pāpātmavāna nṛpa
kālò nūnaṃ mahārāja lòke 'samina balavattaraḥ
paśyāmò nihataṃ tavāṃ ceda bhīmasenena saṃyuge
kathaṃ tavāṃ sarvadharmajñaṃ kaṣudraḥ pāpò vṛkòdaraḥ
nikṛtyā hatavāna mandò nūnaṃ kālò duratyayaḥ
dharmayuddhe haya adharmeṇa samāhūyaujasā mṛdhe
gadayā bhīmasenena nirbhinne sakthinī tava
adharmeṇa hatasyājau mṛdyamānaṃ padā śiraḥ
yada upekṣitavāna kaṣudrò dhika tama astu yudhiṣṭhirama
yuddheṣva apavadiṣyanti yòdhā nūnaṃ vṛkòdarama
yāvata sathāsyanti bhūtāni nikṛtyā haya asi pātitaḥ
nanu rāmò 'baravīda rājaṃsa tavāṃ sadā yadunandanaḥ
duryòdhana samò nāsti gadayā iti vīryavāna
śalāghate tavāṃ hi vārṣṇeyò rājana saṃsatsu bhārata
suśiṣyò mama kauravyò gadāyuddha iti parabhò
yāṃ gatiṃ kaṣatriyasyāhuḥ paraśastāṃ paramarṣayaḥ
hatasyābhimukhasyājau parāptasa tavama asi tāṃ gatima
duryòdhana na śòcāmi tavāma ahaṃ puruṣarṣabha
hataputrāṃ tu śòcāmi gāndhārīṃ pitaraṃ ca te
bhikṣukau vicariṣyete śòcantau pṛthivīma imāma
dhiga astu kṛṣṇaṃ vārṣṇeyama arjunaṃ cāpi durmatima
dharmajña māninau yau tavāṃ vadhyamānama upekṣatāma
pāṇḍavāśa cāpi te sarve kiṃ vakṣyanti narādhipāna
kathaṃ duryòdhanò 'samābhira hata itya anapatrapāḥ
dhanyasa tavama asi gāndhāre yasa tavama āyòdhane hataḥ
parayātò 'bhimukhaḥ śatrūna dharmeṇa puruṣarṣabha
hataputrā hi gāndhārī nihatajñātibāndhavā
parajñā cakṣuśa ca durdharṣaḥ kāṃ gatiṃ paratipatsyate
dhiga astu kṛtavarmāṇaṃ māṃ kṛpaṃ ca mahārathama
ye vayaṃ na gatāḥ savargaṃ tavāṃ puraskṛtya pārthivama
dātāraṃ sarvakāmānāṃ rakṣitāraṃ parajāhitama
yada vayaṃ nānugacchāmasa tavāṃ dhiga asmāna narādhamāna
kṛpasya tava vīryeṇa mama caiva pituśa ca me
sabhṛtyānāṃ naravyāghra ratnavanti gṛhāṇi ca
bhavatprasādāda asmābhiḥ samitraiḥ saha bāndhavaiḥ
avāptāḥ karatavò mukhyā bahavò bhūridakṣiṇāḥ
kutaśa cāpīdṛśaṃ sārthama upalapsyāmahe vayama
yādṛśena puraskṛtya tavaṃ gataḥ sarvapārthivāna
vayama eva tarayò rājana gacchantaṃ paramāṃ gatima
yada vai tavāṃ nānugacchāmasa tena tapsyāmahe vayama
tavata savargahīnā hīnārthāḥ samarantaḥ sukṛtasya te
kiṃnāma tada bhaveta karma yana tavānuvrajema vai
duḥkhaṃ nūnaṃ kuruśreṣṭha cariṣyāmò mahīma imāma
hīnānāṃ nasa tavayā rājana kutaḥ śāntiḥ kutaḥ sukhama
gatvaitāṃsa tu mahārāja sametya tavaṃ mahārathāna
yathā śareṣṭhaṃ yathā jayeṣṭhaṃ pūjayera vacanāna mama
ācāryaṃ pūjayitvā ca ketuṃ sarvadhanuṣmatāma
hataṃ mayādya śaṃsethā dhṛṣṭadyumnaṃ narādhipa
pariṣvajethā rājānaṃ bāhlikaṃ sumahārathama
saindhavaṃ sòmadattaṃ ca bhūriśravasama eva ca
tathā pūrvagatāna anyāna savargaṃ pārthiva sattamāna
asmada vākyāta pariṣvajya pṛcchethāsa tavama anāmayama
itya evama uktvā rājānaṃ bhagnasakthama acetasama
aśvatthāmā samudvīkṣya punara vacanama abravīta
duryòdhana jīvasi ceda vācaṃ śaròtrasukhāṃ śṛṇu
sapta pāṇḍavataḥ śeṣā dhārtarāṣṭrāsa tarayò vayama
te caiva bharātaraḥ pañca vāsudevò 'tha sātyakiḥ
ahaṃ ca kṛtavarmā ca kṛpaḥ śāradvatasa tathā
daraupadeyā hatāḥ sarve dhṛṣṭadyumnasya cātmajāḥ
pāñcālā nihatāḥ sarve matsyaśeṣaṃ ca bhārata
kṛte paratikṛtaṃ paśya hataputrā hi pāṇḍavāḥ
sauptike śibiraṃ teṣāṃ hataṃ sanara vāhanama
mayā ca pāpakarmāsau dhṛṣṭadyumnò mahīpate
paraviśya śibiraṃ rātrau paśumāreṇa māritaḥ
duryòdhanasa tu tāṃ vācaṃ niśamya manasaḥ pariyāma
paratilabhya punaśa ceta idaṃ vacanama abravīta
na me 'karòta tada gāneyò na karṇò na ca te pitā
yata tavayā kṛpa bhòjābhyāṃ sahitenādya me kṛtama
sa ceta senāpatiḥ kaṣudrò hataḥ sārdhaṃ śikhaṇḍinā
tena manye maghavatā samama ātmānama adya vai
savasti parāpnuta bhadraṃ vaḥ savarge naḥ saṃgamaḥ punaḥ
itya evama uktvā tūṣṇīṃ sa kururājò mahāmanāḥ
parāṇāna udasṛjada vīraḥ suhṛdāṃ śòkama ādadhata
tatheti te pariṣvaktāḥ pariṣvajya ca taṃ nṛpama
punaḥ punaḥ parekṣamāṇāḥ savakāna āruruhū rathāna
itya evaṃ tava putrasya niśamya karuṇāṃ girama
paratyūṣakāle śòkārtaḥ parādhāvaṃ nagaraṃ parati
tava putre gate savarge śòkārtasya mamānagha
ṛṣidattaṃ paranaṣṭaṃ tada divyadarśitvama adya vai
[va]
iti śarutvā sa nṛpatiḥ putra jañātivadhaṃ tadā
niḥśvasya dīrghama uṣṇaṃ ca tataśa cintāparò 'bhavata
[va]
tasyāṃ rātryāṃ vayatītāyāṃ dhṛṣṭadyumnasya sārathiḥ
śaśaṃsa dharmarājāya sauptike kadanaṃ kṛtama
daraupadeyā mahārāja darupadasyātmajaiḥ saha
paramattā niśi viśvastāḥ savapantaḥ śibire savake
kṛtavarmaṇā nṛśaṃsena gautamena kṛpeṇa ca
aśvatthāmnā ca pāpena hataṃ vaḥ śibiraṃ niśi
etaira naragajāśvānāṃ parāsaśaktiparaśvadhaiḥ
sahasrāṇi nikṛntadbhira niḥśeṣaṃ te balaṃ kṛtama
chidyamānasya mahatò vanasyeva paraśvadhaiḥ
śuśruve sumahāña śabdò balasya tava bhārata
ahama ekò 'vaśiṣṭasa tu tasmāta sainyāna mahīpate
muktaḥ kathaṃ cida dharmātmana vayagrasya kṛtavarmaṇaḥ
taca charutvā vākyama aśivaṃ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
papāta mahyāṃ durdharṣaḥ putraśòkasamanvitaḥ
taṃ patantama abhikramya parijagrāha sātyakiḥ
bhīmasenò 'rajunaśa caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau
labdhacetāsa tu kaunteyaḥ śòkavihvalayā girā
jitvā śatrūña jitaḥ paśyāta paryadevayada āturaḥ
durvidā gatira arthānāma api ye divyacakṣuṣaḥ
jīyamānā jayantya anye jayamānā vayaṃ jitāḥ
hatvā bharātṝna vayasyāṃśa ca pitṝna putrāna suhṛdgaṇāna
bandhūna amātyāna pautrāṃśa ca jitvā sarvāña jitā vayama
anarthò haya arthasaṃkāśasa tathārthò 'narthadarśanaḥ
jayò 'yama ajayākārò jayasa tasmāta parājayaḥ
yaṃ hitvā tapyate paścāda āpanna iva durmatiḥ
akthaṃ manyeta vijayaṃ tatò jitataraḥ paraiḥ
yeṣāma arthāya pāpasya dhiga jayasya suhṛda vadhe
nirjitaira apramattaira hi vijitā jitakāśinaḥ
karṇinālīkadaṃṣṭrasya khaḍgajihvasya saṃyuge
cāpavyāttasya raudrasya jayātalasvananādinaḥ
karuddhasya narasiṃhasya saṃgrāmeṣva apalāyinaḥ
ye vayamucyanta karṇasya paramādāta ta ime hatāḥ
rathahradaṃ śaravarṣòrmi mantaṃ; ratnācitaṃ vāhana rājiyuktama
śaktyṛṣṭi mīnadhvajanāganakraṃ; śarāsanāvarta maheṣu phenama
saṃgrāmacandròdaya vegavelaṃ; daròṇārṇavaṃ jayātalanemi ghòṣama
ye terura uccāvacaśastranaubhisa; te rājaputrā nihatāḥ paramādāta
na hi paramādāta paramò 'sati kaśa cida; vadhò narāṇāma iha jīvalòke
paramattama arthā hi naraṃ samantāta; tayajantya anarthāśa ca samāviśanti
dhavajòttama garòcchritadhūmaketuṃ; śarārciṣaṃ kòpamahāsamīrama
mahādhanura jayātalanemi ghòṣaṃ; tanutra nānāvidha śastrahòmama
mahācamū kakṣavarābhipannaṃ; mahāhave bhīṣma mahādavāgnima
ye sehura āttāyata śastravegaṃ; te rājaputrā nihatāḥ paramādāta
na hi paramattena nareṇa labhyā; vidyā tapaḥ śarīra vipulaṃ yaśò vā
paśyāpramādena nihatya śatrūna; sarvāna mahendraṃ sukhama edhamānama
indròpamāna pārthiva putrapautrāna; paśyāviśeṣeṇa hatāna paramādāta
tīrtvā samudraṃ vaṇijaḥ samṛddhāḥ; sannāḥ ku nadyāma iva helamānāḥ
amarṣitaira ye nihatāḥ śayānā; niḥsaṃśayaṃ te taridivaṃ parapannāḥ
kṛṣṇāṃ nu śòcāmi kathaṃ na sādhvīṃ; śòkārṇave sādya vinaṅkṣyatīti
bharātṝṃśa ca putrāṃśa ca hatāna niśamya; pāñcālarājaṃ pitaraṃ ca vṛddhama
dharuvaṃ visaṃjñā patitā pṛthivyāṃ; sā śeṣyate śòkakṛśāṅgayaṣṭiḥ
taca chòkajaṃ duḥkhama apārayantī; kathaṃ bhaviṣyatya ucitā sukhānāma
putrakṣayabhrātṛvadha paraṇunnā; paradahyamāneva hutāśanena
itya evama ārtaḥ paridevayana sa; rājā kurūṇāṃ nakulaṃ babhāṣe
gacchānayaināma iha mandabhāgyāṃ; samātṛpakṣāma iti rājaputrīma
mādrīra utasa tatparigṛhya vākyaṃ; dharmeṇa dharmapratimasya rājñaḥ
yayau rathenālayama āśu devyāḥ; pāñcālarājasya ca yatra dārāḥ
parasthāpya mādrīsutama ājamīḍhaḥ; śòkārditasa taiḥ sahitaḥ suhṛdbhiḥ
ròrūyamāṇaḥ parayayau sutānāma; āyòdhanaṃ bhūtagaṇānukīrṇama
sa tata paraviśāśivama ugrarūpaṃ; dadarśa putrāna suhṛdaḥ sakhīṃśa ca
bhūmau śayānāna rudhirārdragātrāna; vibhinnabhagnāpahṛtòttamāṅgāna
sa tāṃsa tu dṛṣṭvā bhṛśama ārtarūpò; yudhiṣṭhirò dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ
uccaiḥ pacukròśa ca kauravāgryaḥ; papāta còrvyāṃ sagaṇò visaṃjñaḥ
[va]
sa dṛṣṭvā nihatāna saṃkhye putrāna bharātṝna sakhīṃsa tathā
mahāduḥkhaparītātmā babhūva janamejaya
tatasa tasya mahāña śòkaḥ parādurāsīna mahātmanaḥ
samarataḥ putrapautrāṇāṃ bharātṝṇāṃ savajanasya ha
tama aśruparipūrṇākṣaṃ vepamānama acetasama
suhṛdò bhṛśasaṃvignāḥ sāntvayāṃ cakrire tadā
tatasa tasmina kaṣaṇe kālye rathenādityavarcasā
nakulaḥ kṛṣṇayā sārdhama upāyāta paramārtayā
upaplavya gatā sā tu śarutvā sumahada apriyama
tadā vināśaṃ putrāṇāṃ sarveṣāṃ vayathitābhavata
kampamāneva kadalī vātenābhisamīritā
kṛṣṇā rājānama āsādya śòkārtā nayapatada bhuvi
babhūva vadanaṃ tasyāḥ sahasā śòkakarśitama
phullapadmapalāśākṣyāsa tamò dhavasta ivāṃśumāna
tatasa tāṃ patitāṃ dṛṣṭvā saṃrambhī satyavikramaḥ
bāhubhyāṃ parijagrāha samupetya vṛkòdaraḥ
sā samāśvāsitā tena bhīmasenena bhāminī
rudatī pāṇḍavaṃ kṛṣṇā saha bharātarama abravīta
diṣṭyā rājaṃsa tavama adyemāma akhilāṃ bhòkṣyase mahīma
ātmajāna kaṣatradharmeṇa saṃpradāya yamāya vai
diṣṭyā tavaṃ pārtha kuśalī mattamātaṅgagāminama
avāpya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ saubhadraṃ na samariṣyasi
ātmajāṃsa tena dharmeṇa śarutvā śūrāna nipātitāna
upaplavye mayā sārdhaṃ diṣṭyā tavaṃ na samariṣyasi
parasuptānāṃ vadhaṃ śarutvā darauṇinā pāpakarmaṇā
śòkasa tapati māṃ pārtha hutāśana ivāśayama
tasya pāpakṛtò darauṇera na ceda adya tavayā mṛdhe
hariyate sānubandhasya yudhi vikramya jīvitama
ihaiva parāyama āsiṣye tana nibòdhata pāṇḍavāḥ
na ceta phalama avāpnòti darauṇiḥ pāpasya karmaṇaḥ
evama uktvā tataḥ kṛṣṇā pāṇḍavaṃ paratyupāviśata
yudhiṣṭhiraṃ yājñasenī dharmarājaṃ yaśasvinī
dṛṣṭvòpaviṣṭāṃ rājarṣiḥ pāṇḍavò mahiṣīṃ pariyāma
paratyuvāca sa dharmātmā daraupadīṃ cārudarśanāma
dharmyaṃ dharmeṇa dharmajñe parāptāsa te nidhanaṃ śubhe
putrāsa te bharātaraśa caiva tāna na śòcituma arhasi
daròṇaputraḥ sa kalyāṇi vanaṃ dūrama itò gataḥ
tasya tavaṃ pātanaṃ saṃkhye kathaṃ jañāsyasi śòbhane
[darau]
daròṇaputrasya sahajò maṇiḥ śirasi me śarutaḥ
nihatya saṃkhye taṃ pāpaṃ paśyeyaṃ maṇima āhṛtama
rājaña śirasi taṃ kṛtvā jīveyama iti me matiḥ
[va]
itya uktvā pāṇḍavaṃ kṛṣṇā rājānaṃ cārudarśanā
bhīmasenama athābhyetya kupitā vākyama abravīta
tarātuma arhasi māṃ bhīmakṣatradharmama anusmarana
jahi taṃ pāpakarmāṇaṃ śambaraṃ maghavāna iva
na hi te vikrame tulyaḥ pumāna astīha kaśa cana
śarutaṃ tata sarvalòkeṣu paramavyasane yathā
davīpò 'bhūsa tavaṃ hi pārthānāṃ nagare vāraṇāvate
hiḍimbadarśane caiva tathā tavama abhavò gatiḥ
tathā virāṭanagare kīcakena bhṛśārditāma
māma apya uddhṛtavāna kṛcchrāta paulòmīṃ maghavāna iva
yathaitānya akṛthāḥ pārtha mahākarmāṇi vai purā
tathā darauṇima amitraghna vinihatya sukhī bhava
tasyā bahuvidhaṃ duḥkhāna niśamya paridevitama
nāmarṣayata kaunteyò bhīmasenò mahābalaḥ
sa kāñcanavicitrāṅgama āruròha mahārathama
ādāya ruciraṃ citraṃ samārgaṇa guṇaṃ dhanuḥ
nakulaṃ sārathiṃ kṛtvā daròṇaputra vadhe vṛtaḥ
visphārya saśaraṃ cāpaṃ tūrṇama aśvāna acòdayata
te hayāḥ puruṣavyāghra còditā vātaraṃhasaḥ
vegena tavaritā jagmura harayaḥ śīghragāminaḥ
śibirāta savāda gṛhītvā sa rathasya padama acyutaḥ
daròṇaputra rathasyāśu yayau mārgeṇa vīryavāna
[va]
tasmina parayāte durdharṣe yadūnāma ṛṣabhasa tataḥ
abravīta puṇḍarīkākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhirama
eṣa pāṇḍava te bharātā putraśòkama apārayana
jighāṃsura darauṇima ākrande yāti bhārata bhārataḥ
bhīmaḥ pariyasa te sarvebhyò bharātṛbhyò bharatarṣabha
taṃ kṛcchragatama adya tavaṃ kasmāna nābhyavapadyase
yata tada ācaṣṭa putrāya daròṇaḥ parapuraṃjayaḥ
astraṃ barahmaśirò nāma daheda yata pṛthivīma api
tana mahātmā mahābhāgaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatāma
paratyapādayada ācāryaḥ parīyamāṇò dhanaṃjayama
tata putrò 'sayaivama evainama anvayācada amarṣaṇaḥ
tataḥ paròvāca putrāya nātihṛṣṭamanā iva
viditaṃ cāpalaṃ haya āsīda ātmajasya mahātmanaḥ
sarvadharmavida ācāryò nānviṣata satataṃ sutama
paramāpada gatenāpi na sama tāta tavayā raṇe
idama astraṃ parayòktavyaṃ mānuṣeṣu viśeṣataḥ
itya uktavāna guruḥ putraṃ daròṇaḥ paścāda athòktavāna
na tavaṃ jātu satāṃ mārge sathāteti puruṣarṣabha
sa tada ājñāya duṣṭātmā pitura vacanama apriyama
nirāśaḥ sarvakalyāṇaiḥ śòcana paryapatana mahīma
tatasa tadā kuruśreṣṭha vanasthe tavayi bhārata
avasada davārakāma etya vṛṣṇibhiḥ paramārcitaḥ
sa kadā cita samudrānte vasana darāravatīma anu
eka ekaṃ samāgamya māma uvāca hasanna iva
yata tada ugraṃ tapaḥ kṛṣṇa carana satyaparākramaḥ
agasyāda bhāratācāryaḥ paratyapadyata me pitā
astraṃ barahmaśirò nāma devagandharvapūjitama
tada adya mayi dāśārha yathā pitari me tathā
asmattasa tada upādāya vidyama astraṃ yadūttama
mamāpya astraṃ parayaccha tavaṃ cakraṃ ripuharaṃ raṇe
sa rājana parīyamāṇena mayāpya uktaḥ kṛtāñjaliḥ
yācamānaḥ parayatnena mattò 'satraṃ bharatarṣabha
devadānavagandharvamanuṣyapatagòragāḥ
na samā mama vīryasya śatāṃśenāpi piṇḍitāḥ
idaṃ dhanura iyaṃ śaktira idaṃ cakrama iyaṃ gadā
yada yada icchasi ceda astraṃ mattasa tata tada dadāni te
yaca chaknòṣi samudyantuṃ parayòktuma api vā raṇe
tadgṛhāṇa vināstreṇa yana me dātuma abhīpsasi
sa sunābhaṃ sahasrāraṃ vajranābhama ayasmayama
vavre cakraṃ mahābāhò sapardhamānò mayā saha
gṛhāṇa cakrama itya uktò mayā tu tadanantarama
jagrāhòpetya sahasā cakraṃ savyena pāṇinā
na caitada aśakata sathānāta saṃcālayituma acyuta
atha tada dakṣiṇenāpi garahītuma upacakrame
sarvayatnena tenāpi gṛhṇanna etada akalpayata
tataḥ sarvabalenāpi yaca caitana na śaśāka saḥ
uddhartuṃ vā cālayituṃ darauṇiḥ paramadurmanāḥ
kṛtvā yatnaṃ paraṃ śarāntaḥ sa nayavartata bhārata
nivṛttama atha taṃ tasmāda abhiprāyāda vicetasama
ahama āmantrya susnigdhama aśvatthāmānama abruvama
yaḥ sa devamanuṣyeṣu paramāṇaṃ paramaṃ gataḥ
gāṇḍīvadhanvā śavetāśvaḥ kapipravara ketanaḥ
yaḥ sākṣāda devadeveśaṃ śitikaṇṭhama umāpatima
davaṃdva yuddhe parājiṣṇusa tòṣayāma āsa śaṃkarama
yasmāta pariyatarò nāsti mamānyaḥ puruṣò bhuvi
nādeyaṃ yasya me kiṃ cida api dārāḥ sutāsa tathā
tenāpi suhṛdā barahmana pārthenākliṣṭa karmaṇā
nòktapurvama idaṃ vākyaṃ yata tavaṃ māma abhibhāṣase
barahmacaryaṃ mahada ghòraṃ cīrtvā davādaśa vārṣikama
himavatpārśvama abhyetya yò mayā tapasārcitaḥ
samānavratacāriṇyāṃ rukmiṇyāṃ yò 'navajāyata
sanatkumārasa tejasvī paradyumnò nāma me sutaḥ
tenāpya etana mahada divyaṃ cakrama apratimaṃ mama
na parārthitama abhūna mūḍha yada idaṃ parārthitaṃ tavayā
rāmeṇātibalenaitana nòktapūrvaṃ kadā cana
na gadena na sāmbena yada idaṃ parārthitaṃ tavayā
davārakāvāsibhiśa cānyaira vṛṣṇyandhakamahārathaiḥ
nòktapūrvama idaṃ jātu yada idaṃ parārthitaṃ tavayā
bhāratācārya putraḥ sana mānitaḥ sarvayādavaiḥ
cakreṇa rathināṃ śareṣṭha kiṃ nu tāta yuyutsase
evama uktò mayā darauṇira māma idaṃ paratyuvāca ha
parayujya bhavate pūjāṃ yòtsye kṛṣṇa tavayetya uta
tatasa te parārthitaṃ cakraṃ devadānava pūjitama
ajeyaḥ sayāma iti vibhò satyama etada baravīmi te
tavattò 'yaṃ durlabhaṃ kāmama anavāpyaiva keśava
paratiyāsyāmi gòvinda śivenābhivadasva māma
etata sunābhaṃ vṛṣṇīnāma ṛṣabheṇa tavayā dhṛtama
cakrama apraticakreṇa bhuvi nānyò 'bhipadyate
etāvada uktvā darauṇira māṃ yugmama aśvāna dhanāni ca
ādāyòpayayau bālò ratnāni vividhāni ca
sa saṃrambhī durātmā ca capalaḥ karūra eva ca
veda cāstraṃ barahmaśirasa tasmāda rakṣyò vṛkòdaraḥ
[va]
evama uktvā yudhāṃ śareṣṭhaḥ sarvayādavanandanaḥ
sarvāyudhavaròpetama āruròha mahārathama
yuktaṃ paramakāmbòjaisa turagaira hemamālibhiḥ
ādityòdayavarṇasya duraṃ rathavarasya tu
dakṣiṇāma avahata sainyaḥ sugrīvaḥ savyatò 'vahata
pārṣṇivāhau tu tasyāstāṃ meghapuṣpabalāhakau
viśvakarma kṛtā divyā nānāratnavibhūṣitā
ucchriteva rathe māyā dhavajayaṣṭira adṛśyata
vainateyaḥ sathitasa tasyāṃ parabhā maṇḍalaraśmivāna
tasya satyavataḥ ketura bhujagārira adṛśyata
anvāròhada da dhṛṣīkeśaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatāma
arjunaḥ satyakarmā ca kururājò yudhiṣṭhiraḥ
aśòbhetāṃ mahātmānau dāśārhama abhitaḥ sathitau
rathasthaṃ śārṅgadhanvānama aśvināva iva vāsavama
tāva upāròpya dāśārhaḥ sayandanaṃ lòkapūjitama
paratòdena javòpetāna paramāśvāna acòdayata
te hayāḥ sahasòtpetura gṛhītvā sayandanòttamama
āsthitaṃ pāṇḍaveyābhyāṃ yadūnāma ṛṣabheṇa ca
vahatāṃ śārṅgadhanvānama aśvānāṃ śīghragāmināma
parādurāsīna mahāña śabdaḥ pakṣiṇāṃ patatāma iva
te samārchana naravyāghrāḥ kaṣaṇena bharatarṣabha
bhīmasenaṃ maheṣvāsaṃ samanudrutya vegitāḥ
karòdhadīptaṃ tu kaunteyaṃ daviṣada arthe samudyatama
nāśaknuvana vārayituṃ sametyāpi mahārathāḥ
sa teṣāṃ parekṣatāma eva śarīmatāṃ dṛḍhadhanvināma
yayau bhāgirathī kacchaṃ haribhira bhṛśavegitaiḥ
yatra sama śarūyate darauṇiḥ putra hantā mahātmanāma
sa dadarśa mahātmānama udakānte yaśasvinama
kṛṣṇadvaipāyanaṃ vayāsama āsīnama ṛṣibhiḥ saha
taṃ caiva karūrakarmāṇaṃ ghṛtāktaṃ kuśacīriṇama
rajasā dhavastakeśāntaṃ dadarśa darauṇima antike
tama abhyadhāvata kaunteyaḥ paragṛhya saśaraṃ dhanuḥ
bhīmasenò mahābāhusa tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta
sa dṛṣṭvā bhīmadhanvānaṃ paragṛhītaśarāsanama
bharātarau pṛṣṭhataśa cāsya janārdana rathe sathitau
vayathitātmābhavada darauṇiḥ parāptaṃ cedama amanyata
sa tada divyama adīnātmā paramāstrama acintayata
jagrāha ca sa caiṣīkāṃ darauṇiḥ savyena pāṇinā
sa tāma āpadama āsādya vidyama astrama udīrayata
amṛṣyamāṇasa tāña śūrāna divyāyudha dharāna sathitāna
apāṇḍdavāyeti ruṣā vayasṛjada dāruṇaṃ vacaḥ
itya uktvā rājaśārdūla daròṇaputraḥ paratāpavāna
sarvalòkapramòhārthaṃ tada astraṃ paramumòca ha
tatasa tasyāma iṣīkāyāṃ pāvakaḥ samajāyata
paradhakṣyanna iva lòkāṃsa tarīna kālāntakayamòpamaḥ
[va]
iṅgitenaiva dāśārhasa tama abhiprāyama āditaḥ
darauṇera buddhvā mahābāhura arjunaṃ paratyabhāṣata
arjunārjuna yada divyama astraṃ te hṛdi vartate
daròpòpadiṣṭaṃ tasyāyaṃ kālaḥ saṃprati pāṇḍava
bharātṝṇāma ātmanaśa caiva paritrāṇāya bhārata
visṛjaitata tavama apya ājāva astrama astranivāraṇama
keśavenaivama uktasa tu pāṇḍavaḥ paravīrahā
avātarada rathāta tūrṇaṃ paragṛhya saśaraṃ dhanuḥ
pūrvama ācārya putrāya tatò 'nantarama ātmane
bharātṛbhyaśa caiva sarvebhyaḥ savastītya uktvā paraṃtapaḥ
devatābhyò namaskṛtya gurubhyaśa ceva sarvaśaḥ
utsasarja śivaṃ dhayāyanna astrama astreṇa śāmyatāma
tatasa tada astraṃ sahasā sṛṣṭaṃ gāṇḍīvadhanvanā
parajajvāla mahārciṣmada yugāntānala saṃnibhama
tathaiva daròṇaputrasya tada astraṃ tigmatejasaḥ
parajajvāla mahājvālaṃ tejò maṇḍalasaṃvṛtama
nirghātā bahavaśa cāsana petura ulkāḥ sahasraśaḥ
mahada bhayaṃ ca bhūtānāṃ sarveṣāṃ samajāyata
saśabdama abhavada vayòma javālāmālā kulaṃ bhṛśama
cacāla ca mahīkṛtsnā saparvatavanadrumā
te astre tejasā lòkāṃsa tāpayantī vayavasthite
maharṣī sahitau tatra darśayāma āsatusa tadā
nāradaḥ sa ca dharmātmā bharatānāṃ pitāmahaḥ
ubhau śamayituṃ vīrau bhāradvāja dhanaṃjayau
tau munī sarvadharmajñau sarvabhūtahitaiṣiṇau
dīptayòra astrayòra madhye sathitau paramatejasau
tadantarama anādhṛṣyāva upagamya yaśasvinau
āstāma ṛṣivarau tatra javalitāva iva pāvakau
parāṇabhṛdbhira anādhṛṣyau devadānava saṃmatau
astratejaḥ śamayituṃ lòkānāṃ hitakāmyayā
[rasī]
nānāśastravidaḥ pūrve ye 'paya atītā mahārathāḥ
naitada astraṃ manuṣyeṣu taiḥ parayuktaṃ kathaṃ cana
[va]
dṛṣṭvaiva naraśārdūlasa tāva agnisamatejasau
saṃjahāra śaraṃ divyaṃ tavaramāṇò dhanaṃjayaḥ
uvāca vadatāṃ śareṣṭhasa tāva ṛṣī parāñjalisa tadā
parayuktama astrama astreṇa śāmyatāma iti vai mayā
saṃhṛte paramāstre 'samina sarvāna asmāna aśeṣataḥ
pāpakarmā dharuvaṃ darauṇiḥ paradhakṣyatya astratejasā
atra yada dhitama asmākaṃ lòkānāṃ caiva sarvathā
bhavantau devasaṃkāśau tathā saṃhartuma arhataḥ
itya uktvā saṃjahārāstraṃ punara eva dhanaṃjayaḥ
saṃhārò duṣkarasa tasya devaira api hi saṃyuge
visṛṣṭasya raṇe tasya paramāstrasya saṃgrahe
na śaktaḥ pāṇḍavāda anyaḥ sākṣāda api śatakratuḥ
barahmatejò bhavaṃ tada dhi visṛṣṭama akṛtātmanā
na śakyama āvartayituṃ barahma cāri varatāda ṛte
acīrṇa barahmacaryò yaḥ sṛṣṭvāvartayate punaḥ
tada astraṃ sānubandhasya mūrdhānaṃ tasya kṛntati
barahma cārī varatī cāpi duravāpama avāpya tata
paramavyasanārtò 'pi nārjunò 'satraṃ vayamuñcata
satyavratadharaḥ śūrò barahma cārī ca pāṇḍavaḥ
guruvartī ca tenāstraṃ saṃjahārārjunaḥ punaḥ
darauṇira apya atha saṃprekṣya tāva ṛṣī purataḥ sathitau
na śaśāka punara ghòrama astraṃ saṃhartuma āhave
aśaktaḥ paratisaṃhāre paramāstrasya saṃyuge
darauṇira dīnamanā rājana davaipāyanama abhāṣata
uktama avyasanārtena parāṇatrāṇama abhīpsunā
mayaitada astrama utsṛṣṭaṃ bhīmasena bhayāna mune
adharmaśa ca kṛtò 'nena dhārtarāṣṭraṃ jighāṃsatā
mithyācāreṇa bhagavana bhīmasenena saṃyuge
ataḥ sṛṣṭama idaṃ barahmana mayāstrama akṛtātmanā
tasya bhūyò 'daya saṃhāraṃ kartuṃ nāhama ihòtsahe
visṛṣṭaṃ hi mayā divyama etada astraṃ durāsadama
apāṇḍavāyeti mune vahni tejò 'numantrya vai
tada idaṃ pāṇḍaveyānāma antakāyābhisaṃhitama
adya pāṇḍusutāna sarvāña jīvitāda bharaṃśayiṣyati
kṛtaṃ pāpama idaṃ barahmana ròṣāviṣṭena cetasā
vadhama āśāsya pārthānāṃ mayāstraṃ sṛjatā raṇe
[va]
astraṃ barahmaśirasa tāta vidvāna pārthò dhanaṃjayaḥ
utsṛṣṭavāna na ròṣeṇa na vadhāya tavāhave
astrama astreṇa tu raṇe tava saṃśamayiṣyatā
visṛṣṭama arjunenedaṃ punaśa ca paratisaṃhṛtama
barahmāstrama apya avāpyaitada upadeśāta pitusa tava
kaṣatradharmāna mahābāhura nākampata dhanaṃjayaḥ
evaṃ dhṛtimataḥ sādhòḥ sarvāstraviduṣaḥ sataḥ
sabhrātṛbandhòḥ kasmāta tavaṃ vadhama asya cikīrṣasi
astraṃ barahmaśirò yatra paramāstreṇa vadhyate
samā davādaśa parjanyasa tada rāṣṭraṃ nābhivarṣati
etadarthaṃ mahābāhuḥ śaktimāna api pāṇḍavaḥ
na vihantya etada astraṃ te parajāhitacikīrṣayā
pāṇḍavāsa tavaṃ ca rāṣṭraṃ ca sadā saṃrakṣyama eva naḥ
tasmāta saṃhara divyaṃ tavama astrama etana mahābhuja
aròṣasa tava caivāstu pārthāḥ santu nirāmayāḥ
na haya adharmeṇa rājarṣiḥ pāṇḍavò jetuma icchati
maṇiṃ caitaṃ parayacchaibhyò yasa te śirasi tiṣṭhati
etada ādāya te parāṇāna paratidāsyanti pāṇḍavāḥ
[darauḍi]
pāṇḍavaira yāni ratnāni yaca cānyata kauravaira dhanama
avāptānīha tebhyò 'yaṃ maṇira mama viśiṣyate
yama ābadhya bhayaṃ nāsti śastravyādhikṣudhāśrayama
devebhyò dānavebhyò vā nāgebhyò vā kathaṃ cana
na ca rakṣògaṇabhayaṃ na taskara bhayaṃ tathā
evaṃ vīryò maṇira ayaṃ na me tayājyaḥ kathaṃ cana
yata tu me bhagavāna āha tana me kāryama anantarama
ayaṃ maṇira ayaṃ cāhama iṣīkā nipatiṣyati
garbheṣu pāṇḍaveyānāma amòghaṃ caitada udyatama
[va]
evaṃ kuru na cānyā te buddhiḥ kāryā kadā cana
garbheṣu pāṇḍaveyānāṃ visṛjyaitada upārama
[va]
tataḥ paramama astraṃ tada aśvatthāmā bhṛśāturaḥ
davaipāyana vacaḥ śarutvā garbheṣu paramumòca ha
[va]
tada ājñāya hṛṣīkeśò visṛṣṭaṃ pāpakarmaṇā
hṛṣyamāṇa idaṃ vākyaṃ darauṇiṃ paratyabravīta tadā
virāṭasya sutāṃ pūrvaṃ sanuṣāṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ
upaplavya gatāṃ dṛṣṭvā varatavāna barāhmaṇò 'baravīta
parikṣīṇeṣu kuruṣu putrasa tava janiṣyati
etada asya parikṣita tavaṃ garbhasthasya bhaviṣyati
tasya tada vacanaṃ sādhòḥ satyama eva bhaviṣyati
parikṣida bhavitā haya eṣāṃ punara vaṃśakaraḥ sutaḥ
evaṃ baruvāṇaṃ gòvindaṃ sātvata paravaraṃ tadā
darauṇiḥ paramasaṃrabdhaḥ paratyuvācedama uttarama
naitada evaṃ yathāttha tavaṃ pakṣapātena keśava
vacanaṃ puṇḍarīkākṣa na ca madvākyama anyathā
patiṣyatya etada astraṃ hi garbhe tasyā mayòdyatama
virāṭa duhituḥ kṛṣṭayāṃ tavaṃ rakṣituma icchasi
[vāsudeva]
amòghaḥ paramāstrasya pātasa tasya bhaviṣyati
sa tu garbhò mṛtò jātò dīrghama āyura avāpsyati
tavāṃ tu kāpuruṣaṃ pāpaṃ viduḥ sarve manīṣiṇaḥ
asakṛta pāpakarmāṇaṃ bāla jīvitaghātakama
tasmāta tavama asya pāpasya karmaṇaḥ phalama āpnuhi
tarīṇi varṣasahasrāṇi cariṣyasi mahīma imāma
aprāpnuvana kava cita kāṃ cita saṃvidaṃ jātu kena cita
nirjanāna asahāyasa tavaṃ deśāna paravicariṣyasi
bhavitrī nahi te kaṣudrajanamadhyeṣu saṃsthitiḥ
pūya śòṇitagandhī ca durga kāntārasaṃśrayaḥ
vicariṣyasi pāpātmana sarvavyādhisamanvitaḥ
vayaḥ parāpya parikṣita tu veda varatama avāpya ca
kṛpāca chāradvatāda vīraḥ sarvāstrāṇya upalapsyate
viditvā paramāstrāṇi kaṣatradharmavrate sathitaḥ
ṣaṣṭiṃ varṣāṇi dharmātmā vasudhāṃ pālayiṣyati
itaśa còrdhvaṃ mahābāhuḥ kururājò bhaviṣyati
parikṣina nāma nṛpatira miṣatasa te sudurmate
paśya me tapasò vīryaṃ satyasya ca narādhama
[vayāsa]
yasmāda anādṛtya kṛtaṃ tavayāsmāna karma dāruṇama
barāhmaṇasya sataśa caiva yasmāta te vṛttama īdṛśama
tasmāda yada devakīputra uktavāna uttamaṃ vacaḥ
asaṃśayaṃ te tadbhāvi kaṣudrakarmana varajāśva itaḥ
[aṣvattāmana]
sahaiva bhavatā barahmana sathāsyāmi puruṣeṣva ahama
satyavāga astu bhagavāna ayaṃ ca puruṣòttamaḥ
[va]
paradāyātha maṇiṃ darauṇiḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanāma
jagāma vimanāsa teṣāṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ vanama
pāṇḍavāśa cāpi gòvindaṃ puraskṛtya hatadviṣaḥ
kṛṣṇadvaipāyanaṃ caiva nāradaṃ ca mahāmunima
daròṇaputrasya sahajaṃ maṇima ādāya satvarāḥ
daraupadīma abhyadhāvanta parāyòpetāṃ manasvinīma
tatasa te puruṣavyāghrāḥ sadaśvaira anilòpamaiḥ
abhyayuḥ saha dāśārhāḥ śibiraṃ punara eva ha
avatīrya rathābhyāṃ tu tavaramāṇā mahārathāḥ
dadṛśura daraupadīṃ kṛṣṇāma ārtāma ārtatarāḥ savayama
tāma upetya nira ānandāṃ duḥkhaśòkasamanvitāma
parivārya vayatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ saha keśavāḥ
tatò rājñābhyanujñātò bhīmasenò mahābalaḥ
paradadau tu maṇiṃ divyaṃ vacanaṃ cedama abravīta
ayaṃ bhadre tava maṇiḥ putra hantā jitaḥ sa te
uttiṣṭha śòkama utsṛjya kaṣatradharmama anusmara
parayāṇe vāsudevasya śamārthama asitekṣaṇe
yānya uktāni tavayā bhīru vākyāni madhu ghātinaḥ
naiva me patayaḥ santi na putrā bharātarò na ca
naiva tavama api gòvinda śamama icchati rājani
uktavatya asi ghòrāṇi vākyāni puruṣòttamama
kaṣatradharmānurūpāṇi tāni saṃsmartuma arhasi
hatò duryòdhanaḥ pāpò rājyasya paripanthakaḥ
duḥśāsanasya rudhiraṃ pītaṃ visphuratò mayā
vairasya gatama ānṛṇyaṃ na sama vācyā vivakṣatāma
jitvā muktò daròṇaputrò barāhmaṇyāda gauraveṇa ca
yaśò 'saya pātitaṃ devi śarīraṃ tava avaśeṣitama
viyòjitaśa ca maṇinā nayāsitaśa cāyudhaṃ bhuvi
[daraupadī]
kevalānṛṇyama āptāsmi guruputrò gurura mama
śirasya etaṃ maṇiṃ rājā paratibadhnātu bhārata
[va]
taṃ gṛhītvā tatò rājā śirasya evākaròta tadā
gurura ucchiṣṭama itya eva daraupadyā vacanāda api
tatò divyaṃ maṇivaraṃ śirasā dhārayana parabhuḥ
śuśubhe sa mahārājaḥ sacandra iva parvataḥ
uttasthau putraśòkārtā tataḥ kṛṣṇā manasvinī
kṛṣṇaṃ cāpi mahābāhuṃ paryapṛcchata dharmarāṭa
[va]
hateṣu sarvasainyeṣu sauptike tai rathaisa taribhiḥ
śòcana yudhiṣṭhirò rājā dāśārhama idama abravīta
kathaṃ nu kṛṣṇa pāpena kaṣudreṇākliṣṭa karmaṇā
darauṇinā nihatāḥ sarve mama putrā mahārathāḥ
tathā kṛtāstrā vikrāntāḥ sahasraśatayòdhinaḥ
darupadasyātmajāśa caiva daròṇaputreṇa pātitāḥ
yasya daròṇò maheṣvāsò na parādāda āhave mukhama
taṃ jaghne rathināṃ śareṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ kathaṃ nu saḥ
kiṃ nu tena kṛtaṃ karma tathāyuktaṃ nararṣabha
yada ekaḥ śibiraṃ sarvama avadhīna nò guròḥ sutaḥ
[vāsudeva]
nūnaṃ sa deva denānāma īśvareśvarama avyayama
jagāma śaraṇaṃ darauṇira ekasa tenāvadhīda bahūna
parasannò hi mahādevò dadyāda amaratāma api
vīryaṃ ca giriśò dadyāda yenendrama api śātayeta
vedāhaṃ hi mahādevaṃ tattvena bharatarṣabha
yāni cāsya purāṇāni karmāṇi vividhānya uta
ādira eṣa hi bhūtānāṃ madhyama antaśa ca bhārata
viceṣṭate jagaca cedaṃ sarvama asyaiva karmaṇā
evaṃ sisṛkṣura bhūtāni dadarśa parathamaṃ vibhuḥ
pitā mahò 'baravīca cainaṃ bhūtāni sṛja mācirama
hari keśasa tathetya uktvā bhūtānāṃ dòṣadarśivāna
dīrghakālaṃ tapasa tepe magnò 'mabhasi mahātapāḥ
sumahāntaṃ tataḥ kālaṃ paratīkṣyainaṃ pitāmahaḥ
saraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ sasarja manasāparama
sò 'baravīta pitaraṃ dṛṣṭvā giriśaṃ bhagnama ambhasi
yadi me nāgrajasa tava anyasa tataḥ sarakṣyāmya ahaṃ parajāḥ
tama abravīta pitā nāsti tavadanyaḥ puruṣò 'garajaḥ
sathāṇura eṣa jale magnò visrabdhaḥ kuru vai kṛtima
sa bhūtānya asṛjata sapta dakṣādīṃsa tu parajāpatīna
yaira imaṃ vayakaròta sarvaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidhama
tāḥ sṛṣṭa mātrāḥ kaṣudhitāḥ parajāḥ sarvāḥ parajāpatima
bibhakṣayiṣavò rājana sahasā parādravaṃsa tadā
sa bhakṣyamāṇasa tarāṇārthī pitāmahama upādravata
ābhyò māṃ bhagavāna pātu vṛttira āsāṃ vidhīyatāma
tatasa tābhyò dadāva annama oṣadhīḥ sathāvarāṇi ca
jaṅgamāni ca bhūtāni durbalāni balīyasāma
vihitānnāḥ parajāsa tāsa tu jagmusa tuṣṭā yathāgatama
tatò vavṛdhire rājana parītimatyaḥ savayòniṣu
bhūtagrāme vivṛddhe tu tuṣṭe lòkagurāva api
udatiṣṭhaja jalāja jayeṣṭhaḥ parajāśa cemā dadarśa saḥ
bahurūpāḥ parajā dṛṣṭvā vivṛddhāḥ savena tejasā
cukròdha bhagavāna rudrò liṅgaṃ savaṃ cāpya avidhyata
tata paraviddhaṃ tadā bhūmau tathaiva paratyatiṣṭhata
tama uvācāvyayò barahmā vacòbhiḥ śamayanna iva
kiṃ kṛtaṃ salile śarva cirakālaṃ sathitena te
kimarthaṃ caitada utpāṭya bhūmau liṅgaṃ paraveritama
sò 'baravīja jātasaṃrambhasa tadā lòkagurura guruma
parajāḥ sṛṣṭāḥ pareṇemāḥ kiṃ kariṣyāmya anena vai
tapasādhigataṃ cānnaṃ parajārthaṃ me pitāmaha
oṣadhyaḥ parivarterana yathaiva satataṃ parajāḥ
evama uktvā tu saṃkruddhò jagāma vimanā bhavaḥ
girera muñjavataḥ pādaṃ tapasa taptuṃ mahātapāḥ
[vāsudeva]
tatò devayuge 'tīte devā vai samakalpayana
yajñaṃ veda paramāṇena vidhivada yaṣṭuma īpsavaḥ
kalpayāma āsura avyagrā deśāna yajñòcitāṃsa tataḥ
bhāgārhā devatāśa caiva yajñiyaṃ daravyama eva ca
tā vai rudrama ajānantyò yāthā tathyena devatāḥ
nākalpayanta devasya sathāṇòra bhāgaṃ narādhipa
sò 'kalpyamāne bhāge tu kṛtti vāsā makhe 'maraiḥ
tarasā bhāgama anvicchana dhanura ādau sasarja ha
lòkayajñaḥ kariyā yajñò gṛhayajñaḥ sanātanaḥ
pañca bhūtamayò yajñò nṛyajñaśa caiva pañcamaḥ
lòkayajñena yajñaiṣī kapardī vidadhe dhanuḥ
dhanuḥ sṛṣṭama abhūta tasya pañca kiṣku paramāṇataḥ
vaṣaṭkārò 'bhavaja jayā tu dhanuṣasa tasya bhārata
yajñāṅgāni ca catvāri tasya saṃhanane 'bhavana
tataḥ karuddhò mahādevasa tada upādāya kārmukama
ājagāmātha tatraiva yatra devāḥ samījire
tama āttakārmukaṃ dṛṣṭvā barahmacāriṇama avyayama
vivyathe pṛthivī devī parvatāśa ca cakampire
na vavau pavanaśa caiva nāgnira jajvāla caidhitaḥ
vayabhramaca cāpi saṃvignaṃ divi nakṣatramaṇḍalama
na babhau bhāskaraśa cāpi sòmaḥ śarīmuktamaṇḍalaḥ
timireṇākulaṃ sarvama ākāśaṃ cābhavada vṛtama
abhibhūtāsa tatò devā viṣayāna na parajajñire
na paratyabhāca ca yajñasa tāna vedā babhraṃśire tadā
tataḥ sa yajñaṃ raudreṇa vivyādha hṛdi patriṇā
apakrāntasa tatò yajñò mṛgò bhūtvā sapāvakaḥ
sa tu tenaiva rūpeṇa divaṃ parāpya vayaròcata
anvīyamānò rudreṇa yudhiṣṭhira nabhastale
apakrānte tatò yajñe saṃjñā na paratyabhāta surāna
naṣṭasaṃjñeṣu deveṣu na parajñāyata kiṃ cana
taryambakaḥ savitura bāhū bhagasya nayane tathā
pūṣṇaśa ca daśanāna karuddhò dhanuṣkòṭyā vayaśātayata
parādravanta tatò devā yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ
ke cita tatraiva ghūrṇantò gatāsava ivābhavana
sa tu vidrāvya tata sarvaṃ śitikaṇṭhò 'vahasya ca
avaṣṭabhya dhanuṣkòṭiṃ ruròdha vibudhāṃsa tataḥ
tatò vāga amaraira uktā jayāṃ tasya dhanuṣò 'cachinata
atha tata sahasā rājaṃśa chinnajyaṃ visphurada dhanuḥ
tatò vidhanuṣaṃ devā deva śareṣṭhama upāgamana
śaraṇaṃ sahayajñena parasādaṃ cākaròta parabhuḥ
tataḥ parasannò bhagavāna parāsyata kòpaṃ jalāśaye
sa jalaṃ pāvakò bhūtvā śòṣayatya aniśaṃ parabhò
bhagasya nayane caiva bāhū ca savitusa tathā
parādāta pūṣṇaśa ca daśanāna punara yajñaṃ ca pāṇḍava
tataḥ sarvama idaṃ savasthaṃ babhūva punara eva ha
sarvāṇi ca havīṃṣya asya devā bhāgama akalpayana
tasmina karuddhe 'bhavata sarvama asvasthaṃ bhuvanaṃ vibhò
parasanne ca punaḥ savasthaṃ sa parasannò 'saya vīryavāna
tatasa te nihatāḥ sarve tava putrā mahārathāḥ
anye ca bahavaḥ śūrāḥ pāñcālāśa ca sahānugāḥ
na tana manasi kartavyaṃ na hi tada darauṇinā kṛtama
mahādeva parasādaḥ sa kuru kāryama anantarama