Mahabharata — Shalya Parva

[ja]
evaṃ nipatite karṇe samare savyasācinā
alpāvaśiṣṭāḥ kuravaḥ kimakurvata vai davija
udīryamāṇaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā rājā suyòdhanaḥ
pāṇḍavaiḥ parāptakālaṃ ca kiṃ parāpadyata kauravaḥ
etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ tada ācakṣva davijòttama
na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaśa caritaṃ mahata
[vai]
tataḥ karṇe hate rājana dhārtarāṣṭraḥ suyòdhanaḥ
bhṛśaṃ śòkārṇave magnò nirāśaḥ sarvatò 'bhavata
hā karṇa hā karṇa iti śòcamānaḥ punaḥ punaḥ
kṛcchrāta savaśibiraṃ parāyāda dhataśeṣaira nṛpaiḥ saha
sa samāśvāsyamānò 'pi hetubhiḥ śāstraniścitaiḥ
rājabhira nālabhaca charma sūtaputra vadhaṃ samarana
sa divaṃ balavana matvā bhavitavyaṃ ca pārthivaḥ
saṃgrāme niścayaṃ kṛtvā punara yuddhāya niryayau
śalyaṃ senāpatiṃ kṛtvā vidhivada rājapuṃgavaḥ
raṇāyaniryayau rājā hataśeṣaira nṛpaiḥ saha
tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayòḥ
babhūva bharataśreṣṭha devāsuraraṇòpamama
tataḥ śalyò mahārāja kṛtvā kadanama āhave
pāṇḍusainyasya madhyāhne dharmarājena pātitaḥ
tatò duryòdhanò rājā hatabandhū raṇājirāta
apasṛtya haradaṃ ghòraṃ viveśa ripujāda bhayāta
athāparāhṇe tasyāhnaḥ parivārya mahārathaiḥ
haradāda āhūya yògena bhīmasenena pātitaḥ
tasmina hate maheṣvāse hataśiṣṭāsa tarayò rathāḥ
saṃrabhāna niśi rājendra jaghnuḥ pāñcāla sainikāna
tataḥ pūrvāhṇasamaye śibirāda etya saṃjayaḥ
paraviveśa purīṃ dīnò duḥkhaśòkasamanvitaḥ
paraviśya ca puraṃ tūrṇaṃ bhujāva ucchritya duḥkhitaḥ
vepamānasa tatò rājñaḥ paraviveśa niveśanama
ruròda ca naravyāghra hā rājanna iti duḥkhitaḥ
ahò bata vivignāḥ sama nidhanena mahātmanaḥ
ahò subalavāna kālò gatiśa ca paramā tathā
śakratulyabalāḥ sarve yatrāvadhyanta pārthivāḥ
dṛṣṭvaiva ca purò rājaña janaḥ sārvaḥ sa saṃjayama
pararuròda bhṛśòdvignò hā rājanna iti sasvarama
ākumāraṃ naravyāghra tata puraṃ vai samantataḥ
ārtanādaṃ mahaca cakre śarutvā vinihataṃ nṛpama
dhāvataśa cāpya apaśyaca ca tatra tarīna puruṣarṣabhāna
naṣṭacittāna ivònmattāña śòkena bhṛśapīḍitāna
tathā sa vihvalaḥ sūtaḥ paraviśya nṛpatikṣayama
dadarśa nṛpatiśreṣṭhaṃ parajñā cakṣuṣama īśvarama
dṛṣṭvā cāsīnama anaghaṃ samantāta parivāritama
sanuṣābhira bharataśreṣṭha gāndhāryā vidureṇa ca
tathānyaiśa ca suhṛdbhiśa ca jañātibhiśa ca hitaiṣibhiḥ
tama eva cārthaṃ dhayāyantaṃ karṇasya nidhanaṃ parati
rudanna evābravīda vākyaṃ rājānaṃ janamejaya
nātihṛṣṭamanāḥ sūtò bāṣpasaṃdigdhayā girā
saṃjayò 'yaṃ naravyāghra namasa te bharatarṣabha
adrādhipò hataḥ śalyaḥ śakuniḥ saubalasa tathā
ulūkaḥ puruṣavyāghra kaitavyò dṛḍhavikramaḥ
saṃśaptakā hatāḥ sarve kāmbòjāśa ca śakaiḥ saha
malecchāśa ca pārvatīyāśa ca yavanāśa ca nipātitāḥ
parācyā hatā mahārāja dākṣiṇātyāśa ca sarvaśaḥ
udīcyā nihatāḥ sarve paratīcyāśa ca narādhipa
rājānò rājaputrāśa ca sarvatò nihatā nṛpa
duryòdhanò hatò rājana yathòktaṃ pāṇḍavena ca
bhagnasakthò mahārāja śete pāṃsuṣu rūṣitaḥ
dhṛṣṭaddyumnò hatò rājaña śikhāṇḍī cāparājitaḥ
uttamaujā yudhāmanyusa tathā rājana parabhadrakāḥ
pāñcālāśa ca naravyāghrāśa cedayaśa ca niṣūditāḥ
tava putrā hatāḥ sarve daraupadeyāśa ca bhārata
karṇa putrò hataḥ śūrò vṛṣā senò mahābalaḥ
narā vinihatāḥ sarve gajāśa ca vinipātitāḥ
rathinaśa ca naravyāghra hayāśa ca nihatā yudhi
kiṃ cica cheṣaṃ ca śibiraṃ tāvakānāṃ kṛtaṃ vibhò
pāṇḍavānāṃ ca śūrāṇāṃ samāsādya parasparama
parāyaḥ satrī śeṣama abhavaja jagata kālena mòhitama
sāpta pāṇḍavataḥ śeṣā dhārtarāṣṭrāsa tathā tarayaḥ
te caiva bharātaraḥ pañca vāsudevò 'tha sātyakiḥ
kṛpaśa ca kṛtavarmā ca darauṇiśa ca jayatāṃ varaḥ
tavāpya ete mahārāja rathinò nṛpasattama
akṣauhiṇīnāṃ sarvāsāṃ sametānāṃ janeśvara
ete śeṣā mahārāja sarve 'naye nidhanaṃ gatāḥ
kālena nihataṃ sarvaṃ jagada vai bharatarṣabha
duryòdhanaṃ vai purataḥ kṛtvā vairasya bhārata
etaca charutvā vacaḥ karūraṃ dhṛtarāṣṭrò janeśvaraḥ
nipapāta mahārāja gatasattvò mahītale
tasmina nipatite bhūmau vidurò 'pi mahāyaśāḥ
nipapāta mahārāja rājavyasanakarśitaḥ
gāndhārī ca nṛpaśreṣṭha sarvāśa ca kuru yòṣitaḥ
patitāḥ sahasā bhūmau śarutvā karūraṃ vacaśa ca tāḥ
niḥsaṃjñaṃ patitaṃ bhūmau tadāsīda rājamaṇḍalama
paralāpa yuktā mahatī kathā nayastā paṭe yathā
kṛcchreṇa tu tatò rājā dhṛtarāṣṭrò mahīpatiḥ
śanaira alabhata parāṇāna putravyasanakarśitaḥ
labdhvā tu sa nṛpaḥ saṃjñāṃ vepamānaḥ suduḥkhitaḥ
udīkṣya ca diśaḥ sarvāḥ kaṣattāraṃ vākyama abravīta
vidvana kaṣattara mahāprājña tavaṃ gatira bharatarṣabha
mamānāthasya subhṛśaṃ putraira hīnasya sarvaśaḥ
evama uktvā tatò bhūyò visaṃjñò nipapāta ha
taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā bāndhavā ye 'saya ke cana
śītaisa tu siṣicusa tòyaira vivyajura vayajanaira api
sa tu dīrgheṇa kālena paratyāśvastò mahīpatiḥ
tūṣṇīṃ dadhyau mahīpālaḥ putravyasanakarśitaḥ
niḥśvasaña jihmaga iva kumbhakṣiptò viśāṃ pate
saṃjayò 'paya arudata tatra dṛṣṭvā rājānama āturama
tathā sarvāḥ satriyaśa caiva gāndhārī ca yaśasvinī
tatò dīrgheṇa kālena viduraṃ vākyama abravīta
dhṛtarāṣṭrò naravyāghrò muhyamānò muhura muhuḥ
gacchantu yòṣitaḥ sarvā gāndhārī ca yaśasvinī
tatheme suhṛdaḥ sarve bharaśyate me manò bhṛśama
evama uktasa tataḥ kaṣattā tāḥ satriyò bharatarṣabha
visarjayāma āsa śanaira vepamānaḥ punaḥ punaḥ
niścakramusa tataḥ sarvāsa tāḥ satriyò bharatarṣabha
suhṛdaśa ca tataḥ sarve dṛṣṭvā rājānama āturama
tatò narapatiṃ tatra labdhasaṃjñaṃ paraṃtapa
avekṣya saṃjayò dīnò ròdamānaṃ bhṛśāturama
parāñjalira niḥśvasantaṃ ca taṃ narendraṃ muhura muhuḥ
samāśvāsayata kaṣattā vacasā madhureṇa ha
[vai]
visṛṣṭāsva atha nārīṣu dhṛtarāṣṭrò 'mabikā sutaḥ
vilalāpa mahārāja duḥkhāda duḥkhataraṃ gataḥ
sadhūmama iva niḥśvasya karau dhunvana punaḥ punaḥ
vicintya ca mahārāja tatò vacanama abravīta
ahò bata mahada duḥkhaṃ yada ahaṃ pāṇḍavāna raṇe
kaṣemiṇaśa cāvyayāṃśa caiva tavattaḥ sūta śṛṇòmi vai
vajrasāra mayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama
yaca charutvā nihatāna putrāna dīryate na sahasradhā
intayitvā vacasa teṣāṃ bāla karīḍāṃ ca saṃjaya
adya śarutvā hatāna putrāna bhṛśaṃ me dīryate manaḥ
andhatvāda yadi teṣāṃ tu na me rūpanidarśanama
putrasneha kṛtā parītira nityama eteṣu dhāritā
bālabhāvama atikrāntāna yauvanasthāṃśa ca tāna ahama
madhyaprāptāṃsa tathā śarutvā hṛṣṭa āsaṃ tathānagha
tāna adya nihatana śarutvā hṛtaiśvaryāna hṛtaujasaḥ
na labhe vai kava cica chāntiṃ putrādhibhira abhiplutaḥ
ehya ehi putra rājendra mamānāthasya sāṃpratama
tavayā hīnò mahābāhò kāṃ nu yāsyāmya ahaṃ gatima
gatira bhūtvā mahārāja jañātīnāṃ suhṛdāṃ tathā
andhaṃ vṛddhaṃ ca māṃ vīra vihāya kava nu gacchasi
sā kṛpā sā ca te parītiḥ sā ca rājana sumānitā
kathaṃ vinihataḥ pārthaiḥ saṃyugeṣva aparājitaḥ
kathaṃ tavaṃ pṛthivīpālāna bhuktvā tātha samāgatāna
śeṣe vinihatò bhūmau parākṛtaḥ kunṛpò yathā
kò nu māma utthitaṃ kālye tāta tāteti vakṣyati
mahārājeti satataṃ lòkanātheti cāsakṛta
pariṣvajya ca māṃ kaṇṭhe sanehenāklinna lòcanaḥ
anuśādhīti kauravya tata sādhu vada me vacaḥ
nanu nāmāhama aśrauṣaṃ vacanaṃ tava putraka
bhūyasī mama pṛthvīyaṃ yathā pārthasya nò tathā
bhagadattaḥ kṛpaḥ śalya āvantyò 'tha jayadrathaḥ
bhūriśravāḥ sòmadattò mahārājò 'tha bāhlikaḥ
aśvatthāmā ca bhòjaśa ca māgadhaśa ca mahābalaḥ
bṛhadbalaśa ca kāśīśaḥ śakuniśa cāpi saubalaḥ
malecchāśa ca bahusāhasrāḥ śakāśa ca yavanaiḥ saha
sudakṣiṇaśa ca kāmbòjasa tarigartādhipatisa tathā
bhīṣmaḥ pitāmahaśa caiva bhāradvājò 'tha gautamaḥ
śarutāyuśa cācyutāyuśa ca śatāyuśa cāpi vīryavāna
jalasaṃdhò 'thārśyaśṛṅgī rākṣasaśa cāpya alāyudhaḥ
alambusò mahābāhuḥ subāhuśa ca mahārathaḥ
ete cānye ca bahavò rājānò rājasattama
madarthama udyatāḥ sarve parāṇāṃsa tayaktvā raṇe parabhò
yeṣāṃ madhye sathitò yuddhe bharātṛbhiḥ parivāritaḥ
yòdhayiṣyāmya ahaṃ pārthāna pāñcālāṃśa caiva sarvaśaḥ
cedīṃśa ca nṛpaśārdūla daraupadeyāṃśa ca saṃyuge
sātyakiṃ kuntibhòjaṃ ca rākṣasaṃ ca ghaṭòtkacama
ekò 'paya eṣāṃ mahārāja samarthaḥ saṃnivāraṇe
samare pāṇḍaveyānāṃ saṃkruddhò haya abhidhāvatāma
kiṃ punaḥ sahitā vīrāḥ kṛtavairāśa ca pāṇḍavaiḥ
atha vā sarva evaite pāṇḍavasyānuyāyibhiḥ
yòtsyanti saha rājaindra haniṣyanti ca tāna mṛdhe
karṇasa tava ekò mayā sārdhaṃ nihaniṣyati pāṇḍavāna
tatò nṛpatayò vīrāḥ sathāsyanti mama śāsane
yaśa ca teṣāṃ paraṇetā vai vāsudevò mahābalaḥ
na sa saṃnahyate rājanna iti māma abravīda vacaḥ
tasyāhaṃ vadataḥ sūta bahuśò mama saṃnidhau
yuktitò haya anupaśyāmi nihatāna pāṇḍavāna mṛdhe
teṣāṃ madhye sathitā yatra hanyante mama putrakāḥ
vayāyacchamānāḥ samare kima anyada bhāgadheyataḥ
bhīṣmaśa ca nihatò yatra lòkanāthaḥ paratāpavāna
śikhaṇḍinaṃ samāsādya mṛgendra iva jambukama
daròṇaśa ca barāhmaṇò yatra sārva śastrāstrapāragaḥ
nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṃkhye kima anyada bhāgadheyataḥ
bhūri śavarā hatò yatra sòmadattaśa ca sāmyuge
bāhlīkaśa ca mahārāja kima anyāda bhaga dheyataḥ
sudakṣiṇò hatò yatra jalasaṃdhaśa ca kauravaḥ
śarutāyuśa cācyutāyuśa ca kima anyada bhāgadheyataḥ
bṛhadbalò hatò yatra magadhaśa ca mahābalaḥ
āvantyò nihatò yatra tarigartaśa ca janādhipaḥ
saṃśaptakāśa ca bahavaḥ kima anyada bhāgadheyataḥ
alambusasa tathā rājana rākṣāsaśa cāpya alāyudhaḥ
ārśyaśṛṅgaśa ca nihataḥ kima anyada bhāgadheyataḥ
nārāyaṇā hatā yatra gòpālā yuddhadurmadāḥ
malecchāśa ca bahusāhasrāḥ kima anyada bhāgadheyataḥ
śakuniḥ saubalò yatra kaitavyaśa ca mahābalaḥ
nihataḥ sabalò vīraḥ kima anyada bhāgadheyataḥ
rājānò rājaputrāśa ca śūrāḥ parighabāhavaḥ
nihatā bahavò yatra kima anyada bhāgadheyataḥ
nānādeśasamāvṛttāḥ kaṣatriyā yatra saṃjaya
nihatāḥ samare sarve kima anyada bhāgadheyataḥ
putrāśa ca me vinihatāḥ pautrāśa caiva mahābalāḥ
vayasyā bharātaraśa caiva kima anyada bhāgadheyataḥ
bhāgadheya samāyuktò dharuvama utpadyate naraḥ
yaśa ca bhāgyasamāyuktaḥ sa śubhaṃ parāpnuyāna naraḥ
ahaṃ viyuktaḥ savaira bhāgyaiḥ putraiśa caiveha saṃjaya
kathama adya bhaviṣyāmi vṛddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ
nānyada atra paraṃ manye vanavāsāda ṛte parabhò
sò 'haṃ vanaṃ gamiṣyāmi nirbandhura jañātisaṃkṣaye
na hi me 'nayada bhaveca chareyò vanābhyupagamāda ṛte
imāma avasthāṃ parāptasya lūnapakṣasya saṃjaya
duryòdhanò hatò yatra śalyaśa ca nihatò yudhi
duḥśāsanò viśastaśa ca vikarṇaśa ca mahābalaḥ
kathaṃ hi bhīmasenasya śaròṣye 'haṃ śabdama uttamama
ekena samare yena hataṃ putraśataṃ mama
asakṛda vadatasa tasya duryòdhana vadhena ca
duḥkhaśòkābhisaṃtaptò na śaròṣye paruṣā giraḥ
evaṃ sa śòkasaṃtaptaḥ pārthivò hatabāndhavaḥ
muhura muhura muhyamānaḥ putrādhibhira abhiplutaḥ
vilapya suciraṃ kālaṃ dhṛtarāṣṭrò 'mabikā sutaḥ
dīrghama uṣṇaṃ ca niḥśvasya cintayitvā parābhavama
duḥkhena mahatā rājā saṃtaptò bharatarṣabha
punargāvalgaṇiṃ sūtaṃ paryapṛcchada yathātathama
bhīṣmadròṇau hatau śarutvā sūtaputraṃ ca pātitama
senāpatiṃ paraṇetāraṃ kima akurvata māmakāḥ
yaṃ yaṃ senā paraṇetāraṃ yudhi kurvanti māmakāḥ
acireṇaiva kālena taṃ taṃ nighnanti pāṇḍavāḥ
raṇamūrdhni hatò bhīṣmaḥ paśyatāṃ vaḥ kirīṭinā
evama eva hatò daròṇaḥ sarveṣāma eva paśyatāma
evama eva hataḥ karṇaḥ sūtaputraḥ paratāpavāna
sā rājakānāṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ vaḥ kirīṭinā
pūrvama evāhama uktò vai vidureṇa mahātmanā
duryòdhanāparādhena parajeyaṃ vinaśiṣyati
ke cina na samyaka paśyanti mūḍhāḥ samyaka tathāpare
tada idaṃ mama mūḍhasyā tathā bhūtaṃ vacaḥ sama ha
yada abravīna me dharmātmā vidurò dīrghadarśivāna
tata tathā samanuprāptaṃ vacanaṃ satyavādinaḥ
daivòpahatacittena yana mayāpakṛtaṃ purā
anayasya phalaṃ tasya barūhi gāvalgaṇe punaḥ
kò vā mukhama anīkānāma āsīta karṇe nipātite
arjunaṃ vāsudevaṃ ca kò vā paratyudyayau rathī
ke 'rakṣana dakṣiṇaṃ cakraṃ madrarājasya saṃyuge
vāmaṃ ca yòddhukāmasya ke vā vīrasya pṛṣṭhataḥ
kathaṃ ca vaḥ sametānāṃ madrarājò mahābalaḥ
nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṃkhye putrò vā mama saṃjaya
barūhi sarvaṃ yathātattvaṃ bharatānāṃ mahākṣayama
yathā ca nihataḥ saṃkhye putrò duryòdhanò mama
pāñcālāśa ca yathā sarve nihatāḥ sapadānugāḥ
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhāṇḍī ca daraupadyāḥ pañca cātmajāḥ
pāṇḍavāśa ca yathā muktāsa tathòbhau sātvatau yudhi
kṛpaśa ca kṛtavarmā ca bhāradvājasya cātmajaḥ
yada yathā yādṛśaṃ caiva yuddhaṃ vṛttaṃ ca sāṃpratama
ahilaṃ śaròtuma icchāmi kuśalò haya asi saṃjaya
[sa]
śṛṇu rājanna avahitò yathāvṛttò mahāna kaṣayaḥ
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca samāsādya parasparama
nihate sūtaputre tu pāṇḍavena mahātmanā
vidruteṣu ca sainyeṣu samānīteṣu cāsakṛta
vimukhe tava putre tu śòkòpahatacetasi
bhṛśòdvigneṣu sainyeṣu dṛṣṭvā pārthasya vikramama
dhayāyamāneṣu sainyeṣu duḥkhaṃ parāpteṣu bhārata
balānāṃ madhyamānānāṃ śarutvā ninadama uttamama
abhijñānaṃ narendrāṇāṃ vikṛtaṃ parekṣya saṃyuge
patitāna rathanīḍāṃśa ca rathāṃśa cāpi mahātmanāma
raṇe vinihatāna nāgāna dṛṣṭvā pattīṃśa ca māriṣa
āyòdhanaṃ cātighòraṃ rudrasyākrīḍa saṃnibhama
aprakhyātiṃ gatānāṃ tu rājñāṃ śatasahasraśaḥ
kṛpāviṣṭaḥ kṛpò rājana vayaḥ śīlasamanvitaḥ
abravīta tatra tejasvī sò 'bhisṛtya janādhipama
duryòdhanaṃ manyuvaśāda vacanaṃ vacanakṣamaḥ
duryòdhana nibòdhedaṃ yata tavā vakṣyāmi kaurava
śarutvā kuru mahārāja yadi te ròcate 'nagha
na yuddhadharmāca chareyāna vai panthā rājendra vidyate
yaṃ samāśritya yudhyante kaṣatriyāḥ kaṣatriyarṣabha
putrò bharātā pitā caiva savasreyò mātulasa tathā
saṃbandhibandhavāśa caiva yòdhyā vai kaṣatrajīvinā
vadhe caiva parò dharmasa tathādharmaḥ palāyane
te sama ghòrāṃ samāpannā jīvikāṃ jīvitārthinaḥ
tatra tavāṃ parativakṣyāmi kiṃ cida eva hitaṃ vacaḥ
hate bhīṣme ca daròṇe ca karṇe caiva mahārathe
jayadrathe ca nihate tava bharātṛṣu cānagha
lakṣmaṇe tava putre ca kiṃ śeṣaṃ paryupāsmahe
yeṣu bhāraṃ samāsajya rājye matima akurmahi
te saṃtyajya tanūra yātāḥ śūrā barahma vidāṃ gatima
vayaṃ tava iha vinā bhūtā guṇavadbhira mahārathaiḥ
kṛpaṇaṃ vartayiṣyāma pātayitvā nṛpāna bahūna
sarvaira api ca jīvadbhira bībhatsura aparājitaḥ
kṛṣṇa netrò mahābāhura devaira api durāsadaḥ
indra kārmukavajrābhama indraketuma ivòcchritama
vānaraṃ ketuma āsādya saṃcacāla mahācamūḥ
siṃhanādena bhīmasya pāñcajanya savanena ca
gāṇḍīvasya ca nirghòṣāta saṃhṛṣyanti manāṃsi naḥ
carantīva mahāvidyuna muṣṇanti nayanaprabhāma
alātama iva cāviddhaṃ gāṇḍīvaṃ samadṛśyata
jāmbūnadavicitraṃ ca dhūyamānaṃ mahada dhanuḥ
dṛśyate dikṣu sarvāsu vidyuda abhraghaneṣva iva
udyamānaśa ca kṛṣṇena vāyuneva balāhakaḥ
tāvakaṃ tada balaṃ rājanna arjunò 'satravidāṃ varaḥ
gahanaṃ śiśire kakṣaṃ dadāhāgnira ivòtthitaḥ
gāhamānama anīkāni mahendrasadṛśaprabhama
dhanaṃjayama apaśyāma caturdantama iva davipama
vikṣòbhayantaṃ senāṃ te tarāsayantaṃ ca pārthivāna
dhanaṃjayama apaśyāma nalinīma iva kuñjarama
tarāsayantaṃ tathā yòdhāna dhanura ghòṣeṇa pāṇḍavama
bhūya enama apaśyāma siṃhaṃ mṛgagaṇā iva
sarvalòkamaheṣvāsau vṛṣabhau sarvadhanvināma
āmuktakavacau kṛṣṇau lòkamadhye virejatuḥ
adya sapta daśāhāni vartamānasya bhārata
saṃgrāmasyātighòrasya vadhyatāṃ cābhitò yudhi
vāyuneva vidhūtāni tavānīkāni sarvaśaḥ
śarada ambhòda jālāni vayaśīryanta samantataḥ
tāṃ nāvama iva paryastāṃ bharāntavātāṃ mahārṇave
tava senāṃ mahārāja savyasācī vayakampayata
kava nu te sūtaputrò 'bhūta kava nu daròṇaḥ sahānugaḥ
ahaṃ kava ca kava cātmā te hārdikyaśa ca tathā kava nu
duḥśāsanaśa ca bharātā te bharātṛbhiḥ sahitaḥ kava nu
bāṇagòcara saṃpāptaṃ parekṣya caiva jayadrathama
saṃbandhinasa te bharātṝṃśa ca sahāyāna mātulāṃsa tathā
sarvāna vikramya miṣatò lòkāṃśa cākramya mūrdhani
jayadrathò hatò rājana kiṃ nu śeṣama upāsmahe
kò veha sa pumāna asti yò vijeṣyati pāṇḍavama
tasya cāstrāṇi divyāni vividhāni mahātmanaḥ
gāṇḍīvasya ca nirghòṣò vīryāṇi harate hi naḥ
naṣṭacandrā yathā rātriḥ seneyaṃ hatanāyakā
nāgabhagnadrumā śuṣkā nadīvākulatāṃ gatā
dhavajinyāṃ hatanetrāyāṃ yatheṣṭaṃ śavetavāhanaḥ
cariṣyati mahābāhuḥ kakṣe 'ganira iva saṃjvalana
sātyakeśa caiva yò vegò bhīmasenasya còbhayòḥ
darayeta girīna sarvāña śòṣayeta ca sāgarāna
uvāca vākyaṃ yada bhīmaḥ sabhāmadhye viśāṃ pate
kṛtaṃ ta sakalaṃ tena bhūyaśa caiva kariṣyati
paramukhasthe tadā karṇe balaṃ pāṇḍava rakṣitama
durāsadaṃ tathā guptaṃ gūḍhaṃ gāṇḍīvadhanvanā
yuṣmābhisa tāni cīrṇāni yānya asāhūni sādhuṣu
akāraṇakṛtānya eva teṣāṃ vaḥ phalama āgatama
ātmanò 'rathe tavayā lòkò yatnataḥ sarva āhṛtaḥ
sa te saṃśayitasa tāta ātmā ca bharatarṣabha
rakṣa duryòdhanātmānama ātmā sarvasya bhājanama
bhinne hi bhājane tāta diśò gacchati tadgatama
hīyamānena vai saṃdhiḥ paryeṣṭavyaḥ samena ca
vigrahò vardhamānena nītira eṣā bṛhaspateḥ
te vayaṃ pāṇḍuputrebhyò hīnāḥ savabalaśaktitaḥ
atra te pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ saṃdhiṃ manye kaṣamaṃ parabhò
na jānīte hi yaḥ śareyaḥ śareyasaśa cāvamanyate
sa kaṣipraṃ bharaśyate rājyāna na ca śareyò 'nuvindati
paraṇipatya hi rājānaṃ rājyaṃ yadi labhemahi
śareyaḥ sayāna na tu mauḍhyena rājana gantuṃ parābhavama
vaicitravīrya vacanāta kṛpā śīllò yudhiṣṭhiraḥ
viniyuñjīta rājye tavāṃ gòvinda vacanena ca
yada barūyāda dhi hṛṣīkeśò rājānama aparājitama
arjunaṃ bhīmasenaṃ ca sarvaṃ kuryura asaṃśayama
nātikramiṣyate kṛṣṇò vacanaṃ kauravasya ha
dhṛtarāṣṭrasya manye 'haṃ nāpi kṛṣṇasya pāṇḍavaḥ
etata kaṣamama ahaṃ manye tava pārthaira avigrahama
na tava baravīmi kārpaṇyāna na parāṇaparirakṣaṇāta
pathyaṃ rājana baravīmi tavāṃ tatparāsuḥ samariṣyasi
iti vṛddhò vilapyaitata kṛpaḥ śāradvatò vacaḥ
dīrghama uṣṇaṃ ca niḥśvasya śuśòca ca mumòha ca
[sa]
evama uktò 'tò rājā gautamena yaśasvinā
niḥśvasya dīrghama uṣṇaṃ ca tūṣṇīma āsīda viśāṃ pate
tatò muhūrtaṃ sa dhayātvā dhārtarāṣṭrò mahāmanāḥ
kṛpaṃ śāradvataṃ vākyama itya uvāca paraṃtapaḥ
yata kiṃ cita suhṛdā vācyaṃ tata sarvaṃ śarāvitò haya ahama
kṛtaṃ ca bhavatā sarvaṃ parāṇāna saṃtyajya yudhyatā
gāhamānama anīkāni yudhyamānaṃ mahārathaiḥ
pāṇḍavaira atitejòbhira lòkasa tavāma anudṛṣṭavāna
suhṛdā yada idaṃ vācyaṃ bhavatā śarāvitò haya ahama
na māṃ parīṇāti tata sarvaṃ mumūrṣòra iva bheṣajama
hetukāraṇa saṃyuktaṃ hitaṃ vacanama uttamama
ucyamānaṃ mahābāhò na me viprāgrya ròccate
rājyāda vinikṛtò 'samābhiḥ kathaṃ sò 'samāsu viśvaseta
akṣadyūte ca nṛpatira jitò 'samābhira mahādhanaḥ
sa kathaṃ mama vākyāni śaraddadhyāda bhūya eva tu
tathā dautyena saṃprāptaḥ kṛṣṇaḥ pārtha hite rataḥ
paralabdhaśa ca hṛṣīkeśasa taca ca karma viròdhitama
sa ca me vacanaṃ barahmana kathama evābhimaṃsyate
vilalāpa hi yata kṛṣṇā sabhāmadhye sameyuṣī
na tana marṣayate kṛṣṇò na rājyaharaṇaṃ tathā
ekaprāṇāva ubhau kṛṣṇāva anyònyaṃ parati saṃhatau
purā yaca charutama evāsīda adya paśyāmitata parabhò
savasrīyaṃ ca hataṃ śarutvā duḥkhasvapiti keśavaḥ
kṛtāgasò vayaṃ tasya sa madarthaṃ kathaṃ kaṣameta
abhimanyòra vināśena na śarma labhate 'rajunaḥ
sa kathaṃ mada dhite yatnaṃ parakariṣyati yācitaḥ
madhyamaḥ pāṇḍavasa tīkṣṇò bhīmasenò mahābalaḥ
paratijñātma ca tenògraṃ sa bhājyeta na saṃnameta
ubhau tau baddhanistriṃśāva ubhau cābaddha kaṅkaṭau
kṛtavairāva ubhau vīrau yamāva api yamòpamau
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca kṛtavairau mayā saha
tau kathaṃ mada dhite yatnaṃ parakuryātāṃ davijòttama
duḥśāsanena yata kṛṣṇā ekavastrā rajasvalā
parikliṣṭā sabhāmadhye sarvalòkasya paśyataḥ
tathā vivasanāṃ dīnāṃ samarantya adyāpi pāṇḍavāḥ
na nivārayituṃ śakyāḥ saṃgrāmāta te paraṃtapāḥ
yadā ca daraupadī kṛṣṇā mada vināśāya duḥkhitā
ugraṃ tepe tapaḥ kṛṣṇā bhartṝṇāma arthasiddhaye
sathaṇḍile nityadā śete yāvada vairasya yātanā
nikṣipya mānaṃ darpaṃ ca vāsudeva sahòdarā
kṛṣṇāyāḥ parekṣyavada bhūtvā śuśrūṣāṃ kurute sadā
iti sarvaṃ samunnaddhaṃ na nirvāti kathaṃ cana
abhimanyòra vināśena sa saṃdheyaḥ kathaṃ mayā
kathaṃ ca nāma bhuktvemāṃ pṛthivīṃ sāgarāmbarāma
pāṇḍavānāṃ parasādena bhuñjīyāṃ rājyama alpakama
uparya upari rājñāṃ vai javalitò bhāskarò yathā
yudhiṣṭhiraṃ kathaṃ paścāda anuyāsyāmi dāsavata
kathaṃ bhuktvā savayaṃ bhògāna dattvā dāyāṃśa ca puṣkalāna
kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmi kṛpaṇaiḥ saha jīvikāma
nābhyasūyāmi te vākyama uktaṃ sanigdhaṃ hitaṃ tavayā
na tu saṃdhima ahaṃ manye parāptakālaṃ kathaṃ cana
sunītama anupaśyāmi suyuddhena paraṃtapa
nāyaṃ kalībayituṃ kālaḥ saṃyòddhuṃ kāla eva naḥ
iṣṭaṃ me bahubhira yajñaira dattā vipreṣu dakṣṇiṇāḥ
parāptāḥ karamaśrutā vedāḥ śatrūṇāṃ mūrdhni ca sathitama
bhṛtyame subhṛtāsa tāta dīnaśa cābhyuddhṛtò janaḥ
yātāni pararāṣṭrāṇi savarāṣṭrama anupālitama
bhuktāśa ca vividhā bhògāsa tarivargaḥ sevitò mayā
pitṝṇāṃ gatama ānṛṇyaṃ kaṣatradharmasya còbhayòḥ
na dharuvaṃ sukhama astīha kutò rājyaṃ kutò yaśaḥ
iha kīrtira vidhātavyā sā ca yuddhena nānyathā
gṛhe yata kaṣatriyasyāpi nidhanaṃ tada vigarhitama
adharmaḥ sumahāna eṣa yaca chayyā maraṇaṃ gṛhe
araṇye yò vimuñceta saṃgrāme vā tanuṃ naraḥ
karatūna āhṛtya mahatò mahimānaṃ sa gacchati
kṛpaṇaṃ vipalanna ārtò jarayābhipariplutaḥ
mariyate rudatāṃ madhye jañātīnāṃ na sa pūruṣaḥ
tayaktvā tu vividhāna bhògāna parāptānāṃ maramāṃ gatima
apīdānīṃ suyuddhena gaccheyaṃ sata salòkatāma
śūrāṇāma ārya vṛttānāṃ saṃgrameṣva anivartināma
dhīmatāṃ satyasaṃdhānāṃ sarveṣāṃ karatuyājināma
śastrāvabhṛthama āptānāṃ dharuvaṃ vāsasa tariviṣṭape
mudā nūnaṃ parapaśyanti śubhrā haya apsarasāṃ gaṇāḥ
paśyanti nūnaṃ pitaraḥ pūjitāña śakra saṃsadi
apsaròbhiḥ parivṛtāna mòdamānāṃsa tariviṣṭape
panthānama amaraira yātaṃ śūraiśa caivānivartibhiḥ
api taiḥ saṃgataṃ mārgaṃ vayama apya āruhemahi
pitāmahena vṛddhena tathācaryeṇa dhīmatā
jayadrathena karṇena tathā duḥśāsanena ca
ghaṭamānā madarthe 'samina hatāḥ śūrā janādhipāḥ
śerate lòhitāktāṅgāḥ pṛthivyāṃ śaravikṣatāḥ
uttamāstravidaḥ śūrā yathòktakratuyājinaḥ
tayaktvā parāṇāna yathānyāyama indra sadmasu dhiṣṭhitāḥ
taisa tava ayaṃ racitaḥ panthā durgamò hi punara bhaveta
saṃpatadbhira mahāvegaira itò yādbhiśa ca sada gatima
ye madarthe hatāḥ śūrāsa teṣāṃ kṛtama anusmarana
ṛṇaṃ tata paratimuñcānò na rājye mana ādadhe
pātayitvā vayasyāṃśa ca bharātṝna atha pitāmahāna
jīvitaṃ yadi rakṣeyaṃ lòkò māṃ garhayeda dharuvama
kīdṛśaṃ ca bhaveda rājyaṃ mama hīnasya bandhubhiḥ
sakhibhiśa ca suhṛdbhiśa ca paraṇipatya ca pāṇḍavama
sò 'hama etādṛśaṃ kṛtvā jagatò 'saya parābhavama
suyuddhena tataḥ savargaṃ parāpsyāmi na tada anyathā
evaṃ duryòdhanenòktaṃ sarve saṃpūjya tada vacaḥ
sādhu sādhva iti rājānaṃ kaṣatriyāḥ saṃbabhāṣire
parājayama aśòcantaḥ kṛtacittāśa ca vikrame
sarve suniścitā yòddhuma udagramanasò 'bhavana
tatò vāhāna samāśvāsya sarve yuddhābhinandinaḥ
ūne daviyòjane gatvā paratyatiṣṭhanta kauravāḥ
ākāśe vidrume puṇye parasthe himavataḥ śubhe
aruṇāṃ sarasvatīṃ parāpya papuḥ sasnuśa ca taja jalama
tava putrāḥ kṛtòtsāhāḥ paryavartanta te tataḥ
paryavasthāpya cātmānama anyònyena punasa tadā
sarve rājana nayavartanta kaṣatriyāḥ kālacòditāḥ
[sa]
atha haimavate parasthe sathitvā yuddhābhinandinaḥ
sarva eva mahārāja yòdhāsa tatra samāgatāḥ
śalyaśa ca citrasenaśa ca śakuniśa ca mahārathaḥ
aśvatthāmā kṛpaśa caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ
suṣeṇò 'riṣṭasenaśa ca dhṛtasenaśa ca vīryavāna
jayatsenaśa ca rājānasa te rātrima uṣitāsa tataḥ
raṇe karṇe hate vīre tarāsitā jitakāśibhiḥ
nālabhaña śarma te putrā himavantama ṛte girima
te 'baruvana sahitāsa tatra rājānaṃ sainyasaṃnidhau
kṛtayatnā raṇe rājana sāmpūjya vidhivata tadā
kṛtvā senā paraṇetāraṃ parāṃsa tavaṃ yòddhuma arhasi
yenābhiguptāḥ saṃgrāme jayemāsu hṛdò vayama
tatò duryòdhanaḥ sathitvā raṇe rathavaròttamama
sarvayuddhavibhāgajñama antakapratimaṃ yudhi
savaṅgaṃ paracchannaśirasaṃ kambugrīvaṃ pariyaṃvadama
vayākòśapadmābhimukhaṃ vayāghrāsyaṃ merugauravama
sathāṇòra vṛṣasya sadṛśaṃ sakandhanetra gatisvaraiḥ
puṣṭaśliṣṭāyata bhujaṃ suvistīrṇa ghanòrasama
jave bale ca sadṛśama aruṇānuja vātayòḥ
ādityasya taviṣā tulyaṃ buddhyā còśanasā samama
kānti rūpamukhaiśvaryaisa taribhiśa candramasòpamama
kāñcanòpala saṃghātaiḥ sadṛśaṃ śaliṣṭasaṃdhikama
suvṛttòru kaṭī jaṅghaṃ supādaṃ savaṅgulīnakhama
samṛtvā samṛtvaiva ca guṇāna dhātrā yatnāda vinirmitama
sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ nipuṇaṃ śarutisāgarama
jetāraṃ tarasārīṇāma ajeyaṃ śatrubhira balāta
daśāṅgaṃ yaśa catuṣpādama iṣvastraṃ veda tattvataḥ
sāṅgaṃśa ca caturò vedāna samyaga ākhyāna pañcamāna
ārādhya taryambalaṃ yatnāda varataira ugraira mahātapāḥ
ayònijāyāma utpannò daròṇenāyònijena yaḥ
tama apratimakarmāṇaṃ rūpeṇāsadṛśaṃ bhuvi
pāragaṃ sarvavidyānāṃ guṇārṇavama aninditama
tama abhyetyātmajasa tubhyama aśvatthāmānama abravīta
yaṃ purasaḥ kṛtyasahitā yudhi jeṣyāma pāṇḍavāna
guruputrò 'daya sarveṣāma asmākaṃ paramā gatiḥ
bhavāṃsa tasmāna niyògāta te kò 'satu senāpatira mama
[daruṇi]
ayaṃ kulena vīryeṇa tejasā yaśasā śariyā
sarvaira guṇaiḥ samuditaḥ śalyò nò 'satu camūpatiḥ
bhāgineyāna nijāṃsa tayaktvā kṛtajñò 'samāna upāgataḥ
mahāsenò mahābāhura mahāsena ivāparaḥ
enaṃ senāpatiṃ kṛtvā nṛpatiṃ nṛpasattama
śakyaḥ parāptuṃ jayò 'samābhira devaiḥ sakandama ivājitama
tathòkte daròṇaputreṇa sarva eva narādhipāḥ
parivārya sathitāḥ śalyaṃ jayaśabdāṃśa ca cakrire
yuddhāya ca matiṃ cakrūra āveśaṃ ca paraṃ yayuḥ
tatò duryòdhanaḥ śalyaṃ bhūmau sathitvā rathe sathitama
uvāca parāñjalira bhūtvā rāma bhīṣma samaṃ raṇe
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptò mitrāṇāṃ mitravatsala
yatra mitrama amitraṃ vā parīkṣante budhā janāḥ
sa bhavāna astu naḥ śūraḥ paraṇetā vāhinīmukhe
raṇaṃ ca yāte bhavati pāṇḍavā mandacetasaḥ
bhaviṣyanti sahāmātyāḥ pāñcālāśa ca nirudyamāḥ
[ṣalya]
yata tu māṃ manyase rājana kururāja karòmi tata
tavatpriyārthaṃ hi me sarvaṃ parāṇā rājyaṃ dhanāni ca
[dura]
senāpatyena varaye tavāma ahaṃ mātulātulama
sò 'samāna pāhi yudhāṃ śareṣṭha sakāndò devāna ivāhave
abhiṣicyasva rājendra devānāma iva pāvakiḥ
jahi śatrūna raṇe vīra mahendrò dānavāna iva
[sa]
etaca charutvā vacò rājñò madrarājaḥ paratāpavāna
duryòdhanaṃ tadā rājana vākyama etada uvāca ha
duryòdhana mahābāhò śṛṇu vākyavidāṃ vara
yāva etau manyase kṛṣṇau rathasthau rathināṃ varau
na me tulyāva ubhāva etau bāhuvīrye kathaṃ cana
udyatāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sasurāsuramānavāma
yòdhayeyaṃ raṇamukhe saṃkruddhaḥ kima u pāṇḍavāna
vijeṣye ca raṇe pārthāna sòmakāṃśa ca samāgatāna
ahaṃ senā paraṇetā te bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ
taṃ ca vayūhaṃ vidhāsyāmi na tariṣyanti yaṃ pare
iti satyaṃ baravīmya eṣa duryòdhana na saṃśayaḥ
evama uktasa tatò rājā madrādhipatima añjasā
abhyaṣiñcata senāyā madhye bharatasattama
vidhinā śastradṛṣṭena hṛṣṭarūpò viśāṃ pate
abhiṣikte tatasa tasmina siṃhanādò mahāna abhūta
tava sainyeṣva avādyanta vāditrāṇi ca bhārata
hṛṣṭāśa cāsaṃsa tadā yòdhā madrakāśa ca mahārathāḥ
tuṣṭuvuśa caiva rājānaṃ śalyama āhavaśòbhinama
jaya rājaṃśa ciraṃ jīva jahi śatrūna samāgatāna
tava bāhubalaṃ parāpya dhārtarāṣṭrāmahā balāḥ
nikhilāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ paraśāsantu hatadviṣaḥ
tavaṃ hi śaktò raṇe jetuṃ sasurāsuramānavāna
martyadharmāṇa iha tu kima u sòmaka sṛñjayāna
evaṃ saṃstūyamānasa tu madrāṇāma adhipò balī
harṣaṃ parāpa tadā vīrò durāpama akṛtātmabhiḥ
[ṣalya]
adyaivāhaṃ raṇe sarvāna pāñcālāna saha pāṇḍavaiḥ
nihaniṣyāmi rājendra savargaṃ yāsyāmi vā hataḥ
adya paśyantu māṃ lòkā vicarantama abhītavata
adya pāṇḍusutāḥ sarve vāsudevaḥ sasātyakiḥ
pāñcālāśa cedayaśa caiva daraupadeyāśa ca sarvaśaḥ
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sarve cāpi parabhadrakāḥ
vikramaṃ mama paśyantu dhanuṣaśa ca mahada balama
lāghavaṃ cāstravīryaṃ ca bhujayòśa ca balaṃ yudhi
adya paśyantu me pārthāḥ siddhāśa ca sahacāraṇaiḥ
yādṛśaṃ me balaṃ bāhvòḥ sāmpada astreṣu yā ca me
adya me vikramaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ
paratīkāra parā bhūtvā ceṣṭantāṃ vividhāḥ kariyāḥ
adya sainyāni pāṇḍūnāṃ darāvayiṣye samantataḥ
daròṇa bhīṣmāva ati vibhò sūtaputraṃ ca saṃyuge
vicariṣye raṇe yudhyana pariyārthaṃ tava kaurava
[sa]
abhiṣikte tadā śalye tava sainyeṣu mānada
na karṇa vayasanaṃ kiṃ cina menire tatra bhārata
hṛṣṭāḥ sumanasaśa caiva babhūvusa tatra sainikāḥ
menire nihatāna pārthāna madrarājavaśaṃ gatāna
paraharṣaṃ parāpya senā tu tāvakī bharatarṣabha
tāṃ rātriṃ sukhinī suptā savasthacitteva sābhavata
sainyasya tava taṃ śabdaṃ śarutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ
vārṣṇeyama abravīda vākyaṃ sarva kaṣatrasya śṛṇvataḥ
madrarājaḥ kṛtaḥ śalyò dhārtarāṣṭreṇa mādhava
senāpatira maheṣvāsaḥ sarvasainyeṣu pūjitaḥ
etaca charutvā yathā bhūtaṃ kuru mādhava yata kaṣamama
bhavāna netāca gòptā ca vidhatsva yada anantarama
tama abravīna mahārāja vāsudevò janādhipama
ārtāyanima ahaṃ jāne yathātattvena bhārata
vīryavāṃśa ca mahātejā mahātmā ca viśeṣataḥ
kṛtī ca citrayòdhī ca samayuktò lāghavena ca
yādṛga bhīṣmasa tathā daròṇò yādṛka karṇaśa ca saṃyuge
tādṛśasa tada viśiṣṭò vā madrarājò matò mama
yudhyamānasya tasyājau cintayanna eva bhārata
yòddhāraṃ nādhigacchāmi tulyarūpaṃ janādhipa
śikhaṇḍyarjuna bhīmānāṃ sātvatasya ca bhārata
dhṛṣṭadyumnasya ca tathā balenābhyadhikò raṇe
madrarājò mahārāja siṃhadviradavikramaḥ
vicariṣyatya abhīḥ kāle kālaḥ karuddhaḥ parajāsva iva
tasyādya na parapaśyāmi paratiyòddhārama āhave
tavāma ṛte puruṣavyāghra śārdūlasamavikramama
sadevalòke kṛtsne 'samina nānyasa tavattaḥ pumāna bhaveta
madrarājaṃ raṇe karuddhaṃ yò hanyāta kurunandana
ahanya ahani yudhyantaṃ kaṣòbhayantaṃ balaṃ tava
tasmāja jahi raṇe śalyaṃ maghavāna iva śambarama
atipaścāda asau vīrò dhārtarāṣṭreṇa satkṛtaḥ
tavaiva hi jayò nūnaṃ hate madreśvare yudhi
tasmina hate hataṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭra balaṃ mahata
etaca charutvā mahārāja vacanaṃ mama sāṃpratama
paratyudyāhi raṇe pārtha madrarājaṃ mahābalama
jahi cainaṃ mahābāhò vāsavò namuciṃ yathā
na caiva atra dayā kāryā mātulò 'yaṃ mameti vai
kaṣatradharmaṃ puraskṛtya jahi madrajaneśvarama
bhīṣmadròṇārṇavaṃ tīrtvā karṇa pātālasaṃbhavama
mā nimajjasva sagaṇaḥ śalyama āsādya gòṣpadama
yaca ca te tapasò vīryaṃ yaca ca kaṣātraṃ balaṃ tava
tada darśaya raṇe sarvaṃ jahi cainaṃ mahārathama
etāvada uktvā vacanaṃ keśavaḥ paravīrahā
jagāma śibiraṃ sāyaṃ pūjyamānò 'tha pāṇḍavaiḥ
keśave tu tadā yāte dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
visṛjya sarvāna bharātṝṃśa ca pāñcālāna atha sòmakāna
suṣvāpa rajanīṃ tāṃ tu viśalya iva kuñjaraḥ
te ca sarve maheṣvāsāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavāsa tathā
karṇasya nidhane hṛṣṭāḥ suṣupusa tāṃ niśāṃ tadā
gatajvaraṃ maheṣvāsaṃ tīrṇapāraṃ mahārathama
babhūva pāṇḍaveyānāṃ sainyaṃ paramuditaṃ niśi
sūtaputrasya nidhane jayaṃ labdhvā ca māriṣa
[sa]
vayatītāyāṃ rajanyāṃ tu rājā duryòdhanasa tadā
abravīta tāvakāna sarvāna saṃnahyantāṃ mahārathāḥ
rājñasa tu matama ājñāya sāmanahyata sā camūḥ
ayòjayana rathāṃsa tūrṇaṃ paryadhāvaṃsa tathāpare
akalpyanta ca mātaṅgāḥ samanahyanta pattayaḥ
hayāna āstaraṇòpetāṃśa cakrura anye sahāsraśaḥ
vāditrāṇāṃ ca ninadaḥ parādurāsīda viśāṃ pate
bòdhanārthaṃ hi yòdhānāṃ sainyānāṃ cāpya udīryatāma
tatò balāni sarvāṇi senā śiṣṭāni bhārata
saṃnaddhānya eva dadṛśura mṛtyuṃ kṛtvā nivartanama
śalyaṃ senāpatiṃ kṛtvā madrarājaṃ mahārathāḥ
paravibhajya balaṃ sarvama anīkeṣu vayavasthitāḥ
tataḥ sarve samāgamya putreṇa tava sainikāḥ
kṛpaśa ca kṛtavarmā ca darauṇiḥ śalyò 'tha saubalaḥ
anye ca pārthivāḥ śeṣāḥ samayaṃ cakrire tadā
na na ekena yòddhavyaṃ kathaṃ cida api pāṇḍavaiḥ
yò haya ekaḥ pāṇḍavaira yudhyeda yò vā yudhyantama utsṛjeta
sa pañcabhira bhaveda yuktaḥ pātakaiḥ sòpapātakaiḥ
anyònyaṃ parirakṣadbhira yòddhavyaṃ sahitaiśa ca naḥ
evaṃ te samayaṃ kṛtvā sarve tatra mahārathāḥ
madrarājaṃ puraskṛtya tūrṇama abhyadravana parāna
tathaiva pāṇḍavā rājana vayūhya sainyaṃ mahāraṇe
abhyayuḥ kauravāna sarvāna yòtsyamānāḥ samantataḥ
tada balaṃ bharataśreṣṭha kaṣubbdhārṇava samasvanama
samuddhūtārṇavākārama uddhūta rathakuñjarama
[dhṛ]
daròṇasya bhīṣmasya ca vai rādheyasya ca me śarutama
pātanaṃ śaṃsa me bhūyaḥ śalyasyātha sutasya me
kathaṃ raṇe hataḥ śalyò dharmarājena saṃjaya
bhīmena ca mahābāhuḥ putrò duryòdhanò mama
[sa]
kaṣayaṃ manuṣyadehānāṃ rathanāgāśvasaṃkṣayama
śṛṇu rājana sathirò bhūtvā saṃgrāmaṃ śaṃsatò mama
āśā balavatī rājana putrāṇāṃ te 'bhavata tadā
hate bhīṣme ca daròṇe ca sūtaputre ca pātite
śalyaḥ pārthāna raṇe sarvāna nihaniṣyati māriṣa
tāma āśāṃ hṛdaye kṛtvā samāśvāsya ca bhārata
madrarājaṃ ca samare samāśritya mahārathama
nāthavantama athātmānama amanyata sutasa tava
yadā karṇe hate pārthāḥ siṃhanādaṃ paracakrire
tadā rājana dhārtarāṣṭrāna āviveśa mahada bhayama
tāna samāśvāsyatu tadā madrarājaḥ paratāpavāna
vayūhya vayūhaṃ mahārāja sarvatòbhadrama ṛddhimata
paratyudyātò raṇe pārthāna madrarājaḥ paratāpavāna
vidhunvana kārmukaṃ citraṃ bhāraghnaṃ vegavattarama
rathapravarama āsthāya saindhavāśvaṃ mahārathaḥ
tasya sītā mahārāja rathasthāśòbhayada rathama
sa tena saṃvṛtò vīrò rathenāmitrakarśanaḥ
tasthau śūrò mahārāja putrāṇāṃ te bhayapraṇuta
parayāṇe madrarājò 'bhūna mukhaṃ vayūhasya daṃśitaḥ
madrakaiḥ sahitò vīraiḥ karṇa putraiśa ca durjayaiḥ
savye 'bhūta kṛtavarmā ca tarigartaiḥ parivāritaḥ
gautamò dakṣiṇe pārśve śakaiśa ca yavanaiḥ saha
aśvatthāmā pṛṣṭhatò 'bhūta kāmbòjaiḥ parivāritaḥ
duryòdhanò 'bhavana madhye rakṣitaḥ kurupuṃgavaiḥ
hayānīkena mahatā saubalaśa cāpi saṃvṛtaḥ
parayayau sarvasainyena kaitavyaśa ca mahārathaḥ
pāṇḍavāśa ca maheṣvāsā vayūhya sainyama ariṃdamāḥ
taridhā bhūtvā mahārāja tava sainyama upādravana
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca satyakiśa ca mahārathaḥ
śalayasya vāhinīṃ tūrṇama abhidudruvura āhave
tatò yudhiṣṭhirò rājā savenānīkena saṃvṛtaḥ
śalyama evābhidudrāva jighāṃsura bharatarṣabha
hārdikyaṃ tu maheṣvāsama arjunaḥ śatrupūgahā
saṃśaptaka gaṇāṃśa caiva vegatò 'bhividudruve
gautamaṃ bhīmasenò vai sòmakāśa ca mahārathāḥ
abhyadravanta rājendra jighāṃsantaḥ parāna yudhi
mādrīputrau tu śakunima ulūkaṃ ca mahārathau
sasainyau sahasenau tāva upatasthatura āhave
tathaivāyutaśò yòdhāsa tāvakāḥ pāṇḍavāna raṇe
abhyadravanta saṃkruddhā vividhāyudhapāṇayaḥ
[dhṛ]
hate bhīṣme maheṣvāse daròṇe karṇe mahārathe
kuru ṣavalpāvaśiṣṭeṣu pāṇḍaveṣu ca saṃyuge
susaṃrabdheṣu pārtheṣu parākrānteṣu saṃjaya
māmakānāṃ pareṣāṃ ca kiṃ śiṣṭama abhavada balama
[sa]
yathā vayaṃ pare rājana yuddhāya samavasthitāḥ
yāvaca cāsīda balaṃ śiṣṭaṃ saṃgrāme tana nibòdha me
ekādaśa sahasrāṇi rathānāṃ bharatarṣabha
daśa danti sahasrāṇi sapta caiva śatāni ca
pūrṇe śatasahasre dave hayānāṃ bharatarṣabha
narakòṭyasa tathā tisrò balama etata tavābhavata
rathānāṃ ṣaṭa sahasrāṇi ṣaṭa sahasrāśa ca kuñjarāḥ
daśa cāśvasahasrāṇi pattikòṭī ca bhārata
etada balaṃ pāṇḍavānāma abhavaca cheṣama āhave
eta eva samājagmura yuddhāya bharatarṣabha
evaṃ vibhajya rājendra madrarājamate sathitāḥ
pāṇḍavāna paratyudīyāma jaya gṛddhāḥ paramanyavaḥ
tathaiva pāṇḍavāḥ śūrāḥ samare jitakāśinaḥ
upayātā naravyāghrāḥ pāñcālāśa ca yaśasvinaḥ
evama ete balaughena parasparavadhaiṣiṇaḥ
upayātā naravyāghrāḥ pūrvāṃ saṃdhyāṃ parati parabhò
tataḥ paravavṛte yuddhaṃ ghòrarūpaṃ bhayānakama
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatāma itaretarama
[sa]
tatha paravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ bhayavardhanama
sṛñjayaiḥ saha rājendra ghòraṃ devāsuròpamama
narā rathā gajaughāśa ca sādinaśa ca sahasraśaḥ
vājinaśa ca parākrāntāḥ samājagmuḥ parasparama
nāgānāṃ bhīmarūpāṇāṃ daravatāṃ nisvanò mahāna
aśrūyata yathākāle jaladānāṃ nabhastale
nāgaira abhyāhatāḥ ke cita sarathā rathinò 'patana
vayadravanta raṇe vīrā darāvyamāṇā madòtkaṭaiḥ
hayaughāna pādarakṣāṃśa ca rathinasa tatra śikṣitāḥ
śaraiḥ saṃpreṣayāma āsuḥ paralòkāya bhārata
sādinaḥ śikṣitā rājana parivārya mahārathāna
vicarantò raṇe 'bhayaghnana parāsaśaktyṛṣṭibhisa tathā
dhanvinaḥ puruṣāḥ ke cita saṃnivārya mahārathāna
ekaṃ bahava āsādya pareṣayeyura yamakṣayama
nāgaṃ rathavarāṃśa cānye parivārya mahārathāḥ
sòttarāyudhinaṃ jaghnura daravamāṇā mahāravama
tathā ca rathinaṃ karuddhaṃ vikirantaṃ śarāna bahūna
nāgā jaghnura mahārāja parivārya samantataḥ
nāgò nāgama abhidrutya rathī ca rathinaṃ raṇe
śaktò tòmaranārācaira nijaghnusa tatra tatra ha
pādātāna avamṛdnantò rathavāraṇavājinaḥ
raṇamadhye vayadṛśyanta kurvantò mahada ākulama
hayāśa ca paryadhāvanta cāmaraira upaśòbhitāḥ
haṃsā himavataḥ parasthe pibanta iva medinīma
teṣāṃ tu vājināṃ bhūmiḥ khuraiśa citrā viśāṃ pate
aśòbhata yathā nārī karaja kaṣatavikṣatā
vājināṃ khuraśabdena rathe nemisvanena ca
pattīnāṃ cāpi śabdena nāgānāṃ bṛhmitena ca
vāditrāṇāṃ ca ghòṣeṇa śaṅkhānāṃ nisvanena ca
abhavana nāditā bhūmira nirghātira iva bhārata
dhanuṣāṃ kūjamānānāṃ nistriṃśānāṃ ca dīpyatāma
kavacānāṃ parabhābhiśa ca na parājñāyata kiṃ cana
bahavò bāhavaśa chinnā nāgarājakaròpamāḥ
udveṣṭante viveṣṭante vegaṃ kurvanti dāruṇama
śirasāṃ ca mahārāja patatāṃ vasudhātale
cayutānāma iva tālebhyaḥ phalānāṃ śarūyate savanaḥ
śiròbhiḥ patitaira bhāti rudhirārdraira vasuṃdharā
tapanīyanibhaiḥ kāle nalinaira iva bhārata
udvṛttanayanaisa taisa tu gatasattvaiḥ suvikṣataiḥ
vayabhrājata mahārāja puṇḍarīkaira ivāvṛtā
bāhubhiśa candanādigdhaiḥ sakeyūraira mahādhanaiḥ
patitaira bhāti rājendra mahī śakradhvajaira iva
ūrubhiśa ca narendrāṇāṃ vinikṛttaira mahāhave
hastihastòpamaira anyaiḥ saṃvṛtaṃ tada raṇāṅgaṇama
kabandha śatasaṃkīrṇaṃ chattra cāmaraśòbhitama
senā vanaṃ taca chuśubhe vanaṃ puṣpācitaṃ yathā
tatra yòdhā mahārāja vicarantò haya abhītavata
dṛśyante rudhirāktāṅgāḥ puṣpitā iva kiṃśukāḥ
mātaṅgāśa cāpya adṛśyanta śaratòmara pīḍitāḥ
patantasa tatra tatraiva chinnābhra sadṛśā raṇe
gajānīkaṃ mahārāja vadhyamānaṃ mahātmabhiḥ
vayadīryata diśaḥ sarvā vātanunnā ghanā iva
te gajā ghanasaṃkāśāḥ petura uvyāṃ samantataḥ
vajrarugṇā iva babhuḥ parvatā yugasaṃkṣaye
hayānāṃ sādibhiḥ sārdhaṃ patitānāṃ mahītale
rāśayaḥ saṃpradṛśyante girimātrāsa tatasa tataḥ
saṃjajñe raṇabhūmau tu paralòkavahā nadī
śòṇitòdā rathāvartā dhavajavṛkṣāsthi śarkarā
bhujanakrā dhanuḥ saròtā hastiśailā hayòpalā
medò majjā kardaminī chattra haṃsā gadòḍupā
kavacòṣṇīṣa saṃchannā patākā ruciradrumā
cakracakrāvalī juṣṭā tariveṇū daṇḍakāvṛtā
śūrāṇāṃ harṣajananī bhīrūṇāṃ bhayavardhinī
parāvartata nadī raurā kurusṛñjayasaṃkulā
tāṃ nadīṃ pitṛlòkāya vahantīma atibhairavāma
terura vāhana naubhisa te śūrāḥ parighabāhavaḥ
vartamāne tathā yuddhe nirmaryāde viśāṃ pate
caturaṅgakṣaye ghòre pūrvaṃ devāsuròpame
akròśana bāndhavāna anye tatra tatra paraṃtapa
karòśadbhira bāndhavaiśa cānye bhayārtā na nivartire
nirmaryāde tathā yuddhe vartamāne bhayānake
arjunò bhīmasenaśa ca mòhayāṃ cakratuḥ parāna
sā vadhyamānā mahatī senā tava janādhipa
amuhyata tatra tatraiva yòṣina madavaśāda iva
mòhayitvāca tāṃ senāṃ bhima senadhanaṃjayau
dadhmatura vārijau tatra siṃhanādaṃ ca nedatuḥ
śarutvaiva tu mahāśabdaṃ dhṛṣṭadyumna śikhaṇḍinau
dharmarājaṃ puraskṛtya madrarājama abhidrutau
tatrāścaryama apaśyāma ghòrarūpaṃ viśāṃ pate
śalyena saṃgatāḥ śūrā yada ayudhyanta bhāgaśaḥ
mādrīputrau sarabhasau kṛtāstrau yuddhadurmadau
abhyayātāṃ tavarāyuktau jigīṣantau balaṃ tava
tatò nayavartata balaṃ tāvakaṃ bharatarṣabha
śaraiḥ paraṇunnaṃ bahudhā pāṇḍavaira jitakāśibhiḥ
vadyamānā camūḥ sā tu putrāṇāṃ parekṣatāṃ tava
bheje diśò mahārāja paraṇunnā dṛḍhadhanvibhiḥ
hāhākārò mahāña jajñe yòdhānāṃ tava bhārata
tiṣṭha tiṣṭheti vāga āsīda darāvitānāṃ mahātmanāma
kaṣatriyāṇāṃ tadānyònyaṃ saṃyuge jayama icchatāma
ādravanna eva bhagnāsa te pāṇḍavasa tava sainikāḥ
tayaktvā yuddhi pariyāna putrāna bharātṝna atha pitāmahāna
mātulāna bhāgineyāṃśa ca tathā saṃbandhibāndhavāna
hayāna davipāṃsa tavarayantò yòdhā jagmuḥ samantataḥ
ātmatrāṇa kṛtòtsāhāsa tāvakā bharatarṣabha
[sa]
tata parābhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā madrarājaḥ paratāpavāna
uvāca sārathiṃ tūrṇaṃ còdayāśvāna mahājavāna
eṣa tiṣṭhati vai rājā pāṇḍuputrò yudhiṣṭhiraḥ
chattreṇa dhariyamāṇena pāṇḍureṇa virājatā
atra māṃ parāpaya kaṣipraṃ paśyā me sārathe balama
na samarthā hi me kaṣipraṃ paśya me sārathe balama
na samarthā hi me pārthāḥ sathātuma adya purò yudhi
evama uktasa tataḥ parāyāna madrarājasya sārathiḥ
yatra rājā satyasaṃdhò dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
āpatantaṃ ca sahasā pāṇḍavānāṃ mahada balama
dadhāraikò raṇe śalyò velevòddhṛtama arṇavama
pāṇḍavānāṃ balaughasa tu śalyama āsādya māriṣa
vayatiṣṭhata tadā yuddhe sindhòra vega ivācalama
madrarājaṃ tu samare dṛṣṭvā yuddhāya viṣṭhitama
kuravaḥ saṃnyavartanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanāma
teṣu rājana nivṛtteṣu vayūḍhānīkeṣu bhāgaśaḥ
parāvartata mahāraudraḥ saṃgrāmaḥ śòṇitòdakaḥ
samārcchacca citrasenena nakulò yuddhadurmadaḥ
tau parasparama āsādya citrakārmukadhāriṇau
meghāva iva yathòdvṛttau dakṣiṇòttara varṣiṇau
śaratòyaiḥ siṣicatusa tau parasparama āhave
nāntaraṃ tatra paśyāmi pāṇḍavasyetarasya vā
ubhau kṛtāstrau balinau rathacaryā viśāradau
parasparavadhe yattau chidrāna veṣaṇatatparau
citrasenasa tu bhallena pītenā niśitena ca
nakulasya mahārāja muṣṭideśe 'cachinada dhanuḥ
athainaṃ chinnadhanvānaṃ rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ
taribhiḥ śaraira asaṃbhrāntò lalāṭe vai samarpayata
hayāṃśa cāsya śaraisa tīkṣṇaiḥ pareṣayāma āsa mṛtyave
tathā dhavajaṃ sārathiṃ ca taribhisa taribhira apātayata
sa śatrubhuja nirmuktaira lalāṭasthasa taribhiḥ śaraiḥ
nakulaḥ śuśubhe rājaṃsa tariśṛṅga iva parvataḥ
sa chinnadhanvā virathaḥ khaḍgama ādāya carma ca
rathāda avatarada vīraḥ śailāgrāda iva kesarī
padbhyāma āpatatasa tasya śaravṛṣṭima avāsṛjata
nakulò 'paya agrasattāṃ vai carmāṇā laghuvikramaḥ
citrasenarathaṃ parāpya citrayòdhī jitaśramaḥ
āruròha mahābāhuḥ sarvasainyasya paśyataḥ
sakuṇḍalaṃ samukuṭaṃ sunasaṃ savāyatekṣaṇama
citrasenaśiraḥ kāyāda apāharata pāṇḍavaḥ
sa papāta rathòpasthāda divākarasamaprabhaḥ
citrasenaṃ viśastaṃ tu dṛṣṭvā tatra mahārathāḥ
sāddhu vādasvanāṃśa cakruḥ siṃhanādāṃśa ca puṣkalāna
viśastaṃ bharātaraṃ dṛṣṭvā karṇa putrau mahārathau
suṣeṇaḥ satyasenaśa ca muñcantau niśitāña śarāna
tatò 'bhayadhāvatāṃ tūrṇaṃ pāṇḍavaṃ rathināṃ varama
jighāṃsantau yathā nāgaṃ vayāghrau rājana mahāvane
tāva abhyadhāvatāṃ tīkṣṇau davāva apya enaṃ mahārathama
śaraughāna samyaga asyantau jīmūtau salilaṃ yathā
sa śaraiḥ sarvatò viddhaḥ parahṛṣṭa iva pāṇḍavaḥ
anyata kārmukama ādāya rathama āruhya vīryavāna
atiṣṭhata raṇe vīraḥ karuddha rūpa ivāntakaḥ
tasya tau bharātarau rājaña śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
rathaṃ viśakalīkartuṃ samārabdhau viśāṃ pate
tataḥ parahasya nakulaśa caturbhiśa caturò raṇe
jaghāna niśitaisa tīkṣṇaiḥ satyasenasya vājinaḥ
tataḥ saṃdhāya nārācaṃ rukmapuṅkhaṃ śilāśitama
dhanuśa ciccheda rājendra satyasenasya pāṇḍavaḥ
athānyaṃ rathama āsthāya dhanura ādāya cāparama
satyasenaḥ suṣeṇaśa ca pāṇḍavaṃ paryadhāvatāma
avidhyata tāva asaṃbhrāntau mādrīputraḥ paratāpavāna
davābhyāṃ davābhyāṃ mahārāja śarābhyāṃ raṇamūrdhani
suṣeṇasa tu tataḥ karuddhaḥ pāṇḍavasya mahada dhanuḥ
ciccheda parahasana yuddhe kaṣurapreṇa mahārathaḥ
athānyada dhanura ādāya nakulaḥ karòdhamūrcchitaḥ
suṣeṇaṃ pañcabhira viddhvā dhavajama ekena cicchide
satyasenasya ca dhanura hastāvāpaṃ ca māriṣa
ciccheda tarasā yuddhe tata uccukruśura janāḥ
athānyada dhanura ādāya vegaghnaṃ bhārasādhanama
śaraiḥ saṃchādayāma āsa samantāta pāṇḍunandanama
saṃnivārya tu tāna bāṇāna nakulaḥ paravīrahā
satyasenaṃ suṣeṇaṃ ca davābhyāṃ davābhyāma avidhyata
tāva enaṃ paratyavidhyetāṃ pṛthakpṛthaga ajihmagaiḥ
sārathiṃ cāsya rājendra śaraira vivyadhatuḥ śitaiḥ
satyasenò ratheṣāṃ tu nakulasyā dhanusa tathā
pṛthaka śarābhyāṃ ciccheda kṛtahastaḥ paratāpavāna
sa rathe 'tirathasa tiṣṭhana rathaśaktiṃ parāmṛśata
savarṇadaṇḍāma akuṇṭhāgrāṃ tailadhautāṃ sunirmalāma
lelihānāma iva vibhò nāgakanyāṃ mahāviṣāma
samudyamya ca cikṣepa satyasenasya saṃyuge
sā tasya hṛdayaṃ saṃkhye bibheda śatadhā nṛpa
sa papāta rathāda bhūmau gatasattvò 'lapacetanaḥ
bharātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā suṣeṇaḥ karòdhamūrchitaḥ
abhyavarṣaca charaisa tūrṇaṃ padātiṃ pāṇḍunandanama
nakulaṃ virathaṃ dṛṣṭvā daraupadeyò mahābalaḥ
suta sòmò 'bhidudrāva parīpsana pitaraṃ raṇe
tatò 'dhiruhya nakulaḥ suta sòmasya taṃ rathama
śuśubhe bharataśreṣṭhò giristha iva kesarī
sò 'nayata kārmukama ādāya suṣeṇaṃ samayòdhayata
tāva ubhau śaravarṣābhyāṃ samāsādya parasparama
parasparavadhe yatnaṃ cakratuḥ sumahārathau
suṣeṇasa tu tataḥ karuddhaḥ pāṇḍavaṃ viśikhaisa taribhiḥ
suta sòmaṃ ca viṃśatyā bāhvòra urasi cārpayata
tataḥ karuddhò mahārāja nakulaḥ paravīrahā
śaraisa tasya diśaḥ sarvāśa chādayāma āsa vīryavāna
tatò gṛhītvā tīkṣṇāgrama ardhacandraṃ sutejanama
sa vegayuktaṃ cikṣepa karṇa putrasya saṃyuge
tasya tenā śiraḥ kāyāja jahāra nṛpasattama
paśyatāṃ sarvasainyānāṃ tada adbhutama ivābhavata
sa hataḥ parāpatada rājana nakulena mahātmanā
nadīvegāda ivārugṇasa tīrajaḥ pādapò mahāna
karṇa putravadhaṃ dṛṣṭvā nakulasya ca vikramama
paradudrāva bhayāta senā tāvakī bharatarṣabha
tāṃ tu senāṃ mahārāja madrarājaḥ paratāpavāna
apālayada raṇe śūraḥ senāpatira ariṃdamaḥ
vibhīsa tasthau mahārāja vayavasthāpya ca vāhinīma
siṃhanādaṃ bhṛśaṃ kṛtvā dhanuḥ śabdaṃ ca dāruṇama
tāvakāḥ samare rājana rakṣitādṛḍha dhanvanā
paratyudyayura arātīṃsa te samantāda vigatavyathāḥ
madrarājaṃ maheṣvāsaṃ parivārya samantataḥ
sathitā rājana mahāsenā yòddhukāmāḥ samantataḥ
sātyakira bhima senaśa ca mādrīputrau ca pāṇḍavau
yudhiṣṭhiraṃ puraskṛtya harīneṣedhama ariṃdamama
parivārya raṇe vīrāḥ siṃhanādaṃ paracakrire
bāṇaśabdaravāṃśa cògrāna kaṣveḍāṃ ca vividhāna dadhuḥ
tathaiva tāvakāḥ sarve madrādhipatima añjasā
parivārya susaṃrabdhāḥ punara yuddhāma aròccayana
tataḥ paravavṛte yuddhaṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhanama
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca mṛtyuṃ kṛtvā nivartanama
yathā devāsuraṃ yuddhaṃ pūrvama āsīda viśāṃ pate
abhītānāṃ tathā rājana yama rāṣṭravivardhanama
tataḥ kapidhvajò rājana hatvā saṃśaptakāna raṇe
abhyadravata tāṃ senāṃ kauravīṃ pāṇḍunandanaḥ
tathaiva pāṇḍavāḥ śeṣā dhṛṣṭadyumnapurògamāḥ
abhyadhāvanta tāṃ senāṃ visṛjantaḥ śitāña śarāna
pāṇḍavaira avakīrṇānāṃ sāṃmòhaḥ samajāyata
na ca jājñura anīkāni diśò vā paradiśasa tathā
āpūryamāṇā niśitaiḥ śaraiḥ pāṇḍava còditaiḥ
hatapravīrā vidhvastā kīryamāṇā samantataḥ
kauravya avadhyata camūḥ pāṇḍuputraira mahārathaiḥ
tathaiva pāṇḍavī senā śarai rājana samantataḥ
raṇe 'hanyata putraisa te śataśò 'tha sahasraśaḥ
te sene bhṛśasaṃtapte vadhyamāne parasparama
vayākule samapadyetāṃ varṣāsu saritāva iva
āviveśa tatasa tīvraṃ tāvakānāṃ mahada bhayama
pāṇḍavānāṃ ca rājendra tathā bhūte mahāhave
[sa]
tasmina vilulite sainye vadhyamāne parasparama
daravamāṇeṣu yòdheṣu ninadatsu ca dantiṣu
kūjatāṃ satanatāṃ caiva padātīnāṃ mahāhave
vidruteṣu mahārāja hayeṣu bahudhā tadā
parakṣaye dāruṇe jāte saṃhāre sarvadehināma
nānāśastrasamāvāpe vayatiṣakta rathadvipe
harṣaṇe yuddhaśauṇḍānāṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhane
gāhamāneṣu yòdheṣu parasparavadhaiṣiṣu
parāṇādāne mahāghòre vartamāne duròdare
saṃgrāme ghòrarūpe tu yama rāṣṭravivardhane
pāṇḍavāsa tāvakaṃ sainyaṃ vayadhamana niśitaiḥ śaraiḥ
tathaiva tāvakā yòdhā jagnuḥ pāṇḍavasainikāna
tasmiṃsa tathā vartamāne yuddhe bhīru bhayāvahe
pūrvāhṇe caiva saṃprāpte bhāskaròdayanaṃ parati
labdhalakṣāḥ pare rājana rakṣitāśa ca mahātmanā
ayòdhayaṃsa tava balaṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanama
balibhiḥ pāṇḍavaira dṛptaira labdhalakṣaiḥ parahāribhiḥ
kauravya asīdata pṛtanā mṛgīvāgnisamākulā
tāṃ dṛṣṭvā sīdatīṃ senāṃ paṅke gāma iva durbalāma
ujjihīrṣusa tadā śalyaḥ parāyata pāṇḍucamūṃ parati
madrarājasa tu saṃkruddhò gṛhītvā dhanura uttamama
abhyadravata saṃgrāme pāṇḍavāna ātatāyinaḥ
pāṇḍavāśa ca mahārāja samare jitakāśinaḥ
madrarājaṃ samāsādya vivyadhura niśitaiḥ śaraiḥ
tataḥ śaraśataisa tīkṣṇaira madrarājò mahābalaḥ
ardayāma āsa tāṃ senāṃ dharmarājasya paśyataḥ
parādurāsaṃsa tatò rājana nānārūpaṇya anekaśaḥ
cacāla śabdaṃ kurvāṇā mahī cāpi saparvatā
sadaṇḍa śūlā dīptāgrāḥ śīryamāṇāḥ samantataḥ
ulkā bhūmiṃ divaḥ petura āhatya ravimaṇḍalama
mṛgaśa ca māhiṣāśa cāpi pakṣiṇaśa ca viśāṃ pate
apasavyaṃ tadā cakruḥ senāṃ te bahuśò nṛpa
tatasa tada yuddhama atyugrama abhavata saṃghacāriṇāma
tatha sarvāṇya anīkāni saṃnipatya janādhipa
abhyayuḥ kauravā rājana pāṇḍavānāma anīkinīma
śalyasa tu śaravarṣeṇa varṣanna iva sahasradṛka
abhyavarṣada adīnātmā kuntīputraṃ yudhiṣṭhirama
bhīmasenaṃ śaraiśa cāpi rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaḥ
daraupadeyāṃsa tathā sarvāna mādrīputrau ca pāṇḍavau
dhṛṣṭadyumnaṃ ca śaineyaṃ śikhaṇḍinama athāpi ca
ekaikaṃ daśabhira bāṇaira vivyādha ca mahābalaḥ
tatò 'sṛjada bāṇavarṣaṃ gharmānte maghavāna iva
tataḥ parabhadrakā rājana sòmakāśa ca sahasraśaḥ
patitāḥ pātyamānāśa ca dṛśyante śalya sāyakaiḥ
bharamarāṇāma iva varātāḥ śalabhānāma iva varajāḥ
harādinya iva meghebhyaḥ śalyasya nayapataña śarāḥ
daviradāsa turagāśa cārtāḥ pattayò rathinasa tathā
śalyasya bāṇaira nayapatana babhramura vayanadaṃsa tathā
āviṣṭa iva madreśò manyunā pauruṣeṇa ca
parācchādayada arīna saṃkhye kālasṛṣṭa ivāntakaḥ
vinardamānò madreśò meghahrādò mahābalaḥ
sa vadhyamānā śalyena pāṇḍavānāma anīkinī
ajātaśatruṃ kaunteyama abhyadhāvada yudhiṣṭhirama
tāṃ samarpya tataḥ saṃkhye laghuhastaḥ śitaiḥ śaraiḥ
śaravarṣeṇa mahatā yudhiṣṭhirama apīḍayata
tama āpatantaṃ pattyaśvaiḥ karuddhò rājā yudhiṣṭhiraḥ
avārayaca charaisa tīkṣṇaira mattaṃ davipama ivāṅkuśaiḥ
tasya śalyaḥ śaraṃ ghòraṃ mumòcāśīviṣòpamama
sò 'bhayavidhyana mahātmānaṃ vegenābhyapataca ca gāma
tatò vṛkòdaraḥ karuddhaḥ śalyaṃ vivyādha saptabhiḥ
pañcabhiḥ sahadevasa tu nakulò daśabhiḥ śaraiḥ
daraupadeyāśa ca śatrughnaṃ śūrama ārtāyaniṃ śaraiḥ
abhyavarṣana mahābhāgaṃ meghā iva mahīdharama
tatò dṛṣṭvā tudyamānaṃ śalyaṃ pārthaiḥ samantataḥ
kṛtavarmā kṛpaśa caiva saṃkruddhāva abhyadhāvatāma
ulūkaśa ca patatrī ca śakuniśa cāpi saubalaḥ
samayamānaśa ca śanakaira aśvatthāmā mahārathaḥ
tava putrāśa ca kārtsnyena jugupuḥ śalyama āhave
bhīmasenaṃ taribhira viddhvā kṛtavarmā śilīmukhaiḥ
bāṇavarṇeṇa mahatā karuddha rūpama avārayata
dhṛṣṭadyumnaṃ kṛpaḥ karuddhò bāṇavarṇaira apīḍayata
daraupadeyāṃśa ca śakunira yamau ca darauṇira abhyayāta
duryòdhanò yudhāṃ śareṣṭhāva āhave keśavārjunau
samabhyayāda ugratejāḥ śaraiśa cābhyahanada balī
evaṃ davaṃdva śatānya āsaṃsa tavadīyānāṃ pariḥ saha
ghòrarūpāṇi citrāṇi tatra tatra viśāṃ pate
ṛśya varṇāña jaghānāśvāna bhòjò bhīmasya saṃyuge
sò 'vatīrya rathòpasthāda dhatāśvaḥ pāṇḍunandanaḥ
kālò daṇḍama ivòdyamya gadāpāṇira ayudhyata
paramukhe sahadevasya jaghānāśvāṃśa ca madrarāṭa
tataḥ śalyasya tanayaṃ sahadevò 'sināvadhīta
gautamaḥ punara ācāryò dhṛṣṭadyumnama ayòdhayata
asaṃbhrāntama asaṃbhrāntò yatnavāna yatnavattarama
daraupadeyāṃsa tathā vīrāna ekaikaṃ daśabhiḥ śaraiḥ
avidhyada ācārya sutò nātikruddhaḥ samayanna iva
śalyò 'pi rājana saṃkruddhò nighnana sòmaka pāṇḍavāna
punara eva śitaira bāṇaira yudhiṣṭhirama apīḍayata
tasya bhīmò raṇe karuddhaḥ saṃdaṣṭa daśanaca chadaḥ
vināśāyābhisaṃdhāya gadāma ādatta vīryavāna
yamadaṇḍapratīkāśāṃ kalarātrima ivòdyatāma
gajavājimanuṣyāṇāṃ parāṇānta karaṇīma api
hemapaṭṭa parikṣiptāma ulkāṃ parajvalitāma iva
śaikyāṃ vayālīma ivātyugrāṃ vajrakalpāma ayò mayīma
candanāgurupaṅkāktāṃ paramadāma īpsitāma iva
vasā medò mṛgādigdhāṃ jihvāṃ vaivasvatīma iva
paṭu ghaṇṭā rava śatāṃ vāsavīma aśanīma iva
nirmuktāśīviṣākārāṃ pṛktāṃ gajamadaira api
tarāsanīṃ ripusainyānāṃ savasainyapariharṣiṇīma
manuṣyalòke vikhyātāṃ giriśṛṅgavidāriṇīma
yayā kaulāsa bhavane maheśvara sakhaṃ balī
āhvayāma āsa kaunteyaḥ saṃkruddhama alakādhipama
yayā māyāvinò dṛptāna subahūna dhanadālaye
jaghāna guhyakāna karuddhò mandārārthe mahābalaḥ
nivāryamāṇò bahubhira daraupadyāḥ pariyama āsthitaḥ
tāṃ vajraṃ maṇiratnaughāma aṣṭāśriṃ vajragauravāma
samudyamya mahābāhuḥ śalyama abhyaddravada raṇe
gadayā yuddhakuśalasa tayā dāruṇanādayā
pòṭhayāma āsa śalyasya caturò 'śavāna mahājavāna
tataḥ śalyò raṇe karuddhaḥ pīne vakṣasi tòmarama
nicakhāna nadana vīrò varma bhittvā ca sò 'bhayagāta
vṛkòdarasa tava asmabhrātasa tama evòddhṛtya tòmarama
yantāraṃ madrarājasya nirbibheda tatò hṛdi
sa bhinnavarmā rudhiraṃ vamana vitrastamānasaḥ
papātābhimuhò dīnò madrarājasa tava apākramata
kṛtapratikṛtaṃ dṛṣṭvā śalyò vismitamānasaḥ
gadāma āśritya dhīrātmā paratyamitrama avaikṣata
tataḥ sumanasaḥ pārthā bhīmasenama apūjayana
tada dṛṣṭvā karmasaṃgrāme ghòrama akliṣṭakarmaṇaḥ
[sa]
patitaṃ parekṣya yantāraṃ śalyaḥ sarvāyasīṃ gadāma
ādāya tarasā rājaṃsa tasthau girira ivācalaḥ
taṃ dīptama iva kālāgniṃ pāśahastama ivāntakama
saśṛṅgama iva kaulāsaṃ savajrama iva vāsavama
saśūlama iva haryakṣaṃ vane mattama iva davipama
javenābhyapatada bhīmaḥ paragṛhya mahatīṃ gadāma
tataḥ śaṅkhapraṇādaśa ca tūryāṇāṃ ca sahasraśaḥ
siṃhanādaśa ca saṃjajñe śūrāṇāṃ harṣavardhanaḥ
parekṣantaḥ sarvatasa tau hi yòdhā yòdhamahādvipau
tāvakāśa ca pare caiva sādhu sādhva itya athābruvana
na hi madrādhipāda anyò rāmāda vā yadunandanāta
sòḍhuma utsahate vegaṃ bhīmasenasya saṃyuge
tathā madrādhipasyāpi gadā vegaṃ mahātmanaḥ
sòḍhuma utsahate nānyò yòdhò yudhi vṛkòdarāta
tau vṛṣāva iva nardantau maṇḍalāni viceratuḥ
āvalgitau gadāhastau madrarājavṛkòdarau
maṇḍalāvarta mārgeṣu gadā viharaṇeṣu ca
nirviśeṣama abhūda yuddhaṃ tayòḥ puruṣasiṃhayòḥ
taptahemamayaiḥ śubhraira babhūva bhayavardhanī
agnijvālaira ivāviddhā paṭṭaiḥ śalyasya sā gadā
tathaiva caratò mārgāna maṇḍaleṣu mahātmanaḥ
vidyuda abhrapratīkāśā bhīmasya śuśubhe gadā
tāḍitā madrarājena bhīmasya gadayā gadā
dīpyamāneva vai rājana sasṛje pāvakārciṣaḥ
tathā bhīmena śalyasya tāḍitā gadayā gadā
aṅgāravarṣaṃ mumuce tada adbhutama ivābhavata
dantaira iva mahānāgau śṛṅgaira iva maharṣabhau
tòttraira iva tadānyònyaṃ gadā garābhyāṃ nijaghnatuḥ
tau gadā nihataira gātraiḥ kaṣaṇena rudhiròkṣitau
parekṣaṇīyatarāva āstāṃ puṣpitāva iva kiṃśukau
gadayā madrarājena savyadakṣiṇama āhataḥ
bhīmasenò mahābāhura na cacālācalò yathā
tathā bhīma gadā vegaisa tāḍyamānò muhura muhuḥ
śalyò na vivyathe rājana dantinevāhatò giriḥ
śuśruve dikṣu sarvāsu tayòḥ puruṣasiṃhayòḥ
gadā nipātasaṃhrādò vajrayòra iva nisvanaḥ
nivṛtya tu mahāvīryau samucchritagadāva ubhau
punara antaramārgasthau maṇḍalāni viceratuḥ
athābhyetya padānya aṣṭau saṃnipātò 'bhavata tayòḥ
udyamya lòhadaṇḍābhyāma atimānuṣa karmaṇòḥ
parārthayānau tadānyò 'nayaṃ maṇḍalāni viceratuḥ
kariyāviśeṣaṃ kṛtinau darśayāma āsatusa tadā
athòdyamya gade ghòre saśṛṅgāva iva parvatau
tāva ājaghnātura anyònyaṃ yathā bhūmicalò 'calau
tau parasparavegāca ca gadābhyāṃ ca bhṛśāhatau
yugapata petatura vīrāva ubhāva indradhvajāva iva
ubhayòḥ senayòra vīrāsa tadā hāhākṛtò 'bhavana
bhṛśaṃ marmaṇya abhihatāva ubhāva āstāṃ suvihvalau
tataḥ sagadama āròpya madrāṇāma ṛṣabhaṃ rathe
apòvāha kṛpaḥ śalyaṃ tūrṇama āyòdhanāda api
kaṣībavada vihvalatvāta tu nimeṣāta punara utthitaḥ
bhīmasenò gadāpāṇiḥ samāhvayata madrapama
tatasa tu tāvakāḥ śūrā nānāśastrasamāyutāḥ
nānā vāditraśabdena pāṇḍusenāma ayòdhayana
bhujāva ucchritya śastraṃ ca śabdena mahatā tataḥ
abhyadravana mahārāja duryòdhana purògamāḥ
tada anīkama abhiprekṣya tatasa te pāṇḍunandanāḥ
parayayuḥ siṃhanādena duryòdhana vadhepsayā
teṣāma āpatatāṃ tūrṇaṃ putrasa te bharatarṣabha
parāsena cekitānaṃ vai vivyādha hṛdaye bhṛśama
sa papāta rathòpasthe tava putreṇa tāḍitaḥ
rudhiraughapariklinnaḥ paraviśya vipulaṃ tamaḥ
cekitānaṃ hataṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ
parasaktama abhyavarṣanta śaravarṣāṇi bhāgaśaḥ
tāvakānāma anīkeṣu pāṇḍavā jitakāśinaḥ
vayacaranta mahārāja parekṣaṇīyāḥ samantataḥ
kṛpaśa ca kṛtavarmā ca saubalaśa ca mahābalaḥ
ayòdhayana dharmarājaṃ madrarājapuraskṛtāḥ
bhāradvājasya hantāraṃ bhūri vīryaparākramama
duryòdhanò mahārāja dhṛṣṭadyumnama ayòdhayata
tarisāhasrā rathā rājaṃsa tava putreṇa còditāḥ
ayòdhayanta vijayaṃ daròṇaputra puraskṛtāḥ
vijaye dhṛtasaṃkālpāḥ samabhityaktajīvitāḥ
parāviśaṃsa tāvakā rājana haṃsā iva mahata saraḥ
tatò yuddhama abhūda ghòraṃ parasparavadhaiṣiṇāma
anyònyavadhasaṃyuktama anyònyaprītivardhanama
tasmina paravṛtte saṃgrāme rājana vīravarakṣaye
anileneritaṃ ghòrama uttasthau pārthivaṃ rajaḥ
śaravaṇāna nāmadheyānāṃ pāṇḍavānāṃ ca kīrtanāta
parasparaṃ vijānīmò ye cāyudhyanna abhītavata
tada rajaḥ puruṣavyāghra śòṇitena paraśāmitama
diśaśa ca vimalā jajñusa tasmina rajasi śāmite
tathā paravṛtte saṃgrāme ghòrarūpe bhayānake
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nāsīta kaśa cita parāṅmukhaḥ
barahmalòkaparā bhūtvā parārthayantò jayaṃ yudhi
suyuddhena parākrāntā narāḥ savargama abhipsavaḥ
bhartṛpiṇḍa vimòkṣa arthaṃ bhartṛkāryaviniścitāḥ
savargasaṃsaktamanasò yòdhā yuyudhire tadā
nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjantò mahārathāḥ
anyònyama abhigarjantaḥ paraharantaḥ parasparama
hatavidhyata gṛhṇīta paraharadhvaṃ nikṛntata
iti sama vācaḥ śarūyante tava teṣāṃ ca vai bale
tataḥ śalyò mahārāja dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama
vivyādha niśitaira bāṇaira hantukāmò mahārathama
tasya pārthò mahārāja nārācāna vai mahārathama
marmāṇya uddiśya marmajñò nicakhāna hasanna iva
taṃ vārya pāṇḍavaṃ bāṇaira hantukāmò mahāyaśāḥ
vivyādha samare karuddhò bahubhiḥ kaṅkapatribhiḥ
atha bhūyò mahārāja śareṇa nataparvaṇā
yudhiṣṭhiraṃ samājaghne sarvasainyasya paśyataḥ
dharmarājò 'pi saṃkruddhò madrarājaṃ mahāyaśāḥ
vivyādha niśitaira bāṇaiḥ kaṅkabarhiṇa vājitaiḥ
candra senaṃ ca saptatyā sūtaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ
darumasenaṃ catuḥṣaṣṭyā nijaghāna mahārathaḥ
cakrarakṣe hate śalyaḥ pāṇḍavena mahātmanā
nijaghāna tatò rājaṃśa cedīna vai pañcaviṃśatima
sātyakiṃ pañcaviṃśatyā bhīmasenaṃ ca pañcabhiḥ
mādrīputrau śatenājau vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ
evaṃ vicaratasa tasya saṃgrāme rājasattama
saṃpreṣayaca chitāna pārtaḥ śarāna āśīviṣòpamāna
dhavajāgraṃ cāsya samare kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
paramukhe vartamānasya bhallenāpaharada rathāta
pāṇḍuputreṇa vai tasya ketuṃ chinnaṃ mahātmanā
nipatantama apaśyāma giriśṛṅgama ivāhatama
dhavajaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ ca vayavasthitama
saṃkruddhò madrarājò 'bhūca charavarṣaṃ mumòca ha
śalyaḥ sāyakavarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimāna
abhyavarṣada ameyātmā kaṣatriyaṃ kaṣatriyarṣabhaḥ
sātyakiṃ bhīmasenaṃ ca mādrīputrau ca pāṇḍavau
ekaikaṃ pañcabhira viddhvā yudhiṣṭhirama apīḍayata
tatò bāṇamayaṃ jālaṃ vitataṃ pāṇḍavòra asi
apaśyāma mahārāja meghajālama ivòdgatama
tasyā śalyò raṇe karuddhò bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ
diśaḥ paracchādayāma āsa paradiśaśa ca mahārathaḥ
tatò yudhiṣṭhirò rājā bāṇajālena pīḍitaḥ
babhūva hṛtavikrāntò jambhò vṛtra haṇā yathā
[sa]
pīḍite dharmarāje tu madrarājena māriṣa
sātyakira bhīmasenaśa ca mādrīputrau ca pāṇḍavau
parivārya rathaiḥ śalyāṃ pīḍayāma āsura āhave
tama ekaṃ bahubhira dṛṣṭva pīḍyamānaṃ mahārathaiḥ
sādhuvādò mahāña jajñe siddhāśa cāsana paraharṣitāḥ
āśaryama itya abhāṣānta munayaśa cāpi saṃgatāḥ
bhīmasenò raṇe śalyaṃ śalya bhūtaṃ parāṃkrame
ekena viddhvā bāṇena punara vivyādha saptabhiḥ
sātyakiśa ca śatenainaṃ dharmaputra parīpsayā
madreśvarama avākīrya siṃhanādama athānadata
nakulaḥ pañcabhiśa caināṃ sahadevaśa ca saptabhiḥ
viddhvā taṃ tu tatasa tūrṇaṃ punara vivyādha saptabhiḥ
sa tu śūrò raṇe yattaḥ pīḍitasa taira mahārathaiḥ
vikṛṣya kārmukaṃ ghòraṃ vegaghnāṃ bhārasādhanama
sātyakiṃ pañcaviṃśatyā śalyò vivyādha māriṣā
bhīmasenaṃ tarisāptatyā nakulaṃ saptabhisa tathā
tataḥ saviśikhaṃ cāpaṃ sahadevasya dhanvinaḥ
chittvā bhallena samare vivyādhainaṃ tarisaptabhiḥ
sahadevasa tu samare matulaṃ bhūri varcasama
sajyama anyada dhanuḥ kṛtvā pañcabhiḥ samatāḍayata
śaraira āśīviṣākāraira javalaja javalanasaṃnibhaiḥ
sārathiṃ cāsya samare śareṇānataparvaṇā
vīvyādha bhṛśasaṃkruddhasa taṃ ca bhūyasa taribhiḥ śaraiḥ
bhīmasenasa tarisaptatyā sātyakira navabhiḥ śaraiḥ
dharmarājasa tathā ṣaṣṭyā gate śalyaṃ samarpayata
tataḥ śalyò mahārāja nirviddhasa taira mahārathaiḥ
susrāva rudhiraṃ gātraira gairikaṃ parvatò yathā
tāṃśa ca sarvāna maheṣvāsāna pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ
vivyādha tarasā rājaṃsa tada adbhutama ivābhavata
tatò 'pareṇa bhallena dharmaputrasya māriṣa
dhānuśa ciccheda samare sājyāṃ sa sumahārathaḥ
athānyada dhanura ādāya dharmaputrò mahārathaḥ
sāśvasūta dhavajarathaṃ śalyaṃ parācchādayaca charaiḥ
saca chādyamānaḥ samare dharmaputrasya sāyakaiḥ
yudhiṣṭhirama athāvidhyada daśabhira niśitaiḥ śaraiḥ
sātyakisa tu tataḥ karuddhò dharmā putre śarārdite
madrāṇāma adhipaṃ śūraṃ śaraughaiḥ samavārayata
sa sātyakeḥ paraciccheda kaṣurapreṇa mahada dhanuḥ
bhīmasenamukhāṃsa tāṃśa ca taribhisa taribhira atāḍayata
tasya karuddhò mahārāja sātyakiḥ satyavikramaḥ
tòmaraṃ pareṣayāma āsa savarṇā daṇḍaṃ mahādhanama
bhīmasenò 'tha nārācaṃ javalantama iva pannagama
nakulaḥ samare śaktiṃ sahadevò gadāṃ śubhāma
dharmarājaḥ śataghnīṃ tu jigghāṃsuḥ śalyama āhave
tāna āpatata evāśu pañcānāṃ vai bhujacyutāna
sātyakiprahitaṃ śalyò bhallaiśa ciccheda tòmarama
bhīmena parahitaṃ cāpi śaraṃ kanakabhūṣaṇama
davidhā ciccheda samare kṛtahastaḥ paratāpavāna
nakula pareṣitāṃ śaktiṃ hemadaṇḍāṃ bhayāvahāma
gadāṃ ca sahadevena śaraughaiḥ samavārayata
śarāhyāṃ ca śataghnīṃ tāṃ rājñaśa ciccheda bhārata
paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ siṃhanādaṃ nanāda ca
nāmṛṣyata taṃ tu śaineyaḥ śatròra vijayama āhave
athānyada dhanura ādāya sātyakiḥ karòdhamūrchitaḥ
davābhyāṃ madreśvaraṃ viddhvā sārathiṃ ca taribhiḥ śaraiḥ
tataḥ śalyò mahārāja sarvāṃsa tāna daśabhiḥ śaraiḥ
vivyādha subhṛśaṃ karuddhasa tòttraira iva mahādvipāna
te vāryamāṇāḥ samare madrarājñā mahārathāḥ
na śekuḥ paramukhe sathātuṃ tasya śatruniṣūdanāḥ
tatò duryòdhanò rājā dṛṣṭvā śalyasya vikramama
nihatāna pāṇḍavāna mene pāñcālāna atha sṛñjayāna
tatò rājana mahābāhura bhīmasenaḥ paratāpavāna
saṃtyajya manasā parāṇāna madrādhipama ayòdhayata
nakulaḥ sahadevaśa ca sātyakiśa ca mahārathaḥ
parivārya tadā śalyaṃ samantāda vayakiraña śaraiḥ
sa caturbhira maheṣvāsaiḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaiḥ
vṛtasa tāna yòdhayāma āsā madrarājaḥ paratāpavāna
tasya dharmasutò rājana kaṣurapreṇa mahāhave
cakrarakṣaṃ jaghānāśu madrarājasya pārthiva
tasmiṃsa tu nihate śūre cakrarakṣe mahārathe
madrarājò 'tibalavāna sainikāna āstṛṇòca charaiḥ
samācchannāṃsa tatasa tāṃsa tu rājana vīkṣya sa sainikāna
cintayāma āsa samare dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
kathaṃ nu na bhaveta satyaṃ tana mādhava vacò mahata
na hi karuddhò raṇe rājā kaṣapayeta balaṃ mama
tataḥ saratha nāgāśvāḥ pāṇḍavāḥ paṇḍu pūrvaja
madreśvaraṃ samāseduḥ pīḍayantaḥ samantataḥ
nānāśastraughabahulāṃ śastravṛṣṭiṃ samutthitāma
vayadhamata samare rājana mahābhrāṇīva mārutaḥ
tataḥ kanakapuṅkhāṃ tāṃ śalya kaṣiptāṃ viyada gatāma
śaravṛṣṭima apaśyāma śalabhānāma ivātatima
te śarā madrarājena pareṣitā raṇamūrdhani
saṃpatantaḥ sama dṛśyante śalabhānāṃ varajā iva
madrarājadhanura muktaiḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ
nirantarama ivākāśaṃ saṃbabhūva janādhipa
na pāṇḍavānāṃ nāsmākaṃ tatra kaśa cida vayadṛśyata
bāṇāndha kāre mahati kṛte tatra mahābhaye
madrarājena balinā lāghavāca charavṛṣṭibhiḥ
lòḍyamānaṃ tathā dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ balārṇavama
vismayaṃ paramaṃ jagmura devagandharvadānavāḥ
sa tu tāna sarvatò yattāña śaraiḥ saṃpīḍya māriṣa
dharmarājama avacchādya siṃhavada vayanadana muhuḥ
te channāḥ samare tena pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ
na śekusa taṃ tadā yuddhe paratyudyātaṃ mahārathama
dharmarāja purògāsa tu bhīmasenamukhā rathāḥ
na jahuḥ samare śūraṃ śalyama āhavaśòbhinama
[sa]
arjunò darauṇinā viddhò yuddhe bahubhira āyasaiḥ
tasya cānucaraiḥ śūraisa tarigartānāṃ mahārathaiḥ
darauṇiṃ vivyādha samare taribhira eva śilā mukhaiḥ
tathetarāna maheṣvāsāna davābhyāṃ davābhyāṃ dhanaṃjayaḥ
bhūyaśa caiva mahābāhuḥ śaravarṣaira avākirata
śarakaṇṭakitāsa te tu tāvakā bharatarṣabha
na jāhuḥ sāmare pārthaṃ vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ
te 'rajunaṃ rathavaṃśena daròṇaputra purògamāḥ
ayòdhayanta samare parivārya mahārathāḥ
taisa tu kaṣiptāḥ śarā rājana kārtasvaravibhūṣitāḥ
arjunasya rathòpasthaṃ pūrayāma āsura añjasā
tathā kṛṣṇau maheṣvāsau vṛṣabhau sarvadhanvināma
śaraira vīkṣya vitunnāṅgau parahṛṣṭau yuddhadurmadau
kūbaraṃ rathacakrāṇi īṣā yòktrāṇi cābhibhò
yugaṃ caivānukarṣaṃ ca śarabhūtama abhūta tadā
naitādṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ rājana naiva ca naḥ śarutama
yādṛśaṃ tatra pārthasya tāvakāḥ saṃpracakrire
sa rathaḥ sarvatò bhāti citrapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥ
ulkā śataiḥ saṃpradīptaṃ vimānama iva bhūtale
tatò 'rajunò mahārāja śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
avākirata tāṃ pṛtanāṃ meghò vṛṣṭyā yathācalama
te vadhyamānāḥ samare pārthā nāmāṅkitaiḥ śaraiḥ
pārtha bhūtama amanyanta parekṣāmāṇāsa tathāvidhama
tatò 'dabhutaśarajvālò dhanuḥ śabdānilò mahāna
senendhanaṃ dadāhāśu tāvakaṃ pārtha pāvakaḥ
cakrāṇāṃ pātatāṃ caiva yugānāṃ ca dharātale
tūṇīrāṇāṃ patākānāṃ dhavajānāṃ ca rathaiḥ saha
īṣāṇāma anukarṣāṇāṃ tariveṇūnāṃ ca bhārata
akṣāṇāma atha yòktrāṇāṃ paratòdānāṃ ca sarvaśaḥ
śirasāṃ patatāṃ caiva kuṇḍalòṣṇīṣa dhāriṇāma
bhujānāṃ ca mahārāja sakandhānāṃ ca samantataḥ
chattrāṇāṃ vayajanaiḥ sārdhaṃ mukuṭānāṃ ca rāśayaḥ
samadṛśyanta pārthasya rathamārgeṣu bhārata
agamyarūpā pṛthivī māṃsaśòṇitakardamā
babhūva bharataśreṣṭha rudrasyākrīḍanaṃ yathā
bhīrūṇāṃ tarāsajananī śūrāṇāṃ harṣavardhanī
hatvā tu samare pārthaḥ sahasre dave paraṃtapa
rathānāṃ savarūthānāṃ vidhūmò 'ganira iva javalana
yathā hi bhagavāna agnira jagada dagdhvā carācarama
vidhūmò dṛśyate rājaṃsa tathā pārthò mahārathaḥ
darauṇisa tu samare dṛṣṭvā pāṇḍavasya parākramama
rathenātipatākena pāṇḍavaṃ paratyavārayata
tāva ubhau puruṣavyāghrau śavetāśvau dhanvināṃ varau
samīyatusa tadā tūrṇaṃ parasparavadhaiṣiṇau
tayòra āsīna mahārāja bāṇavarṣaṃ sudāruṇama
jīmūtānāṃ yathā vṛṣṭira tapānte bharatarṣabha
anyònyaspardhinau tau tu śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
tatakṣatura mṛdhe 'nayònyaṃ śṛṅgābhyāṃ vṛṣabhāva iva
tayòra yuddhaṃ mahārāja ciraṃ samama ivābhavata
astrāṇāṃ saṃgamaśa caiva ghòrasa tatrābhavana mahāna
tatò 'rajunaṃ davādaśabhī rukmapuṅkhaiḥ sutejanaiḥ
vāsudevaṃ ca daśabhira darauṇira vivyādha bhārata
tataḥ parahasya bībhatsura vayākṣipada gāṇḍivaṃ dhanuḥ
mānayitvā muhūrtaṃ ca guruputraṃ mahāhave
vayaśva sūta rathaṃ cakre savyasācī mahārathaḥ
mṛdupūrvaṃ tataśa cainaṃ taribhira vivyādha sāyakaiḥ
hatāśve tu rathe tiṣṭhana daròṇaputrasa tava ayò mayama
musalaṃ pāṇḍuputrāya cikṣepa parighòpamama
tama āpatantaṃ sahasā hemapaṭṭa vibhūṣitama
ciccheda saptadhā vīraḥ pārtaḥ śatrunibarhaṇaḥ
sa cachinnaṃ musalaṃ dṛṣṭvā darauṇiḥ paramakòpanaḥ
ādade parighaṃ ghòraṃ nagendraśikharòpamama
cikṣepa caiva pārthāya darauṇira yuddhaviśāradaḥ
tama antakama iva karuddhaṃ parighaṃ parekṣya pāṇḍavaḥ
arjunasa tavaritò jaghne pañcabhiḥ sāyakòttamaiḥ
sa cachinnaḥ patitò bhūmau pārtha bāṇaira mahāhave
dārayana pṛthivīndrāṇāṃ manaḥ śabdena bhārata
tatò 'paraisa taribhira bāṇaira darauṇiṃ vivyādha pāṇḍavaḥ
sò 'tividdhò balavatā pārthena sumahābalaḥ
na saṃbhrāntasa tadā darauṇiḥ pauruṣe save vayavasthitaḥ
sudharmā tu tatò rājana bhāradvājaṃ mahārathama
avākiraca charavrātaiḥ sarvakṣatrasya paśyataḥ
tatasa tu surathò 'paya ājau pāñcālānāṃ mahārathaḥ
rathena meghaghòṣeṇa darauṇima evābhyadhāvata
vikarṣana vai dhanuḥśreṣṭhaṃ sarvabhāra sahaṃ dṛḍhama
javalanāśīviṣanibhaiḥ śaraiśa cainama avākirata
surathaṃ tu tataḥ karuddhama āpatantaṃ mahārathama
cukòpa samare darauṇira daṇḍāhata ivòragaḥ
tariśikhāṃ bharukuṭīṃ kṛtvā sṛkkiṇī parilelihana
udvīkṣya surathaṃ ròṣāda dhanurjyāma avamṛjya ca
mumòca tīṣṇaṃ nārācaṃ yamadaṇḍasamadyutima
sa tasya hṛdayaṃ bhittvā paraviveśātivegataḥ
śakrāśanira ivòtsṛṣṭā vidārya dharaṇītalama
tatasa taṃ patitaṃ bhūmau nārācena samāhatama
vajreṇeva yathā śṛṅgaṃ parvatasya mahādhanama
tasmiṃsa tu nihate vīre daròṇaputraḥ paratāpavāna
āruròha rathaṃ tūrṇaṃ tama eva rathināṃ varaḥ
tataḥ sajjò mahārāja darauṇira āhavadurmadaḥ
arjunaṃ yòdhayāma āsa saṃśaptaka vṛtò raṇe
tatra yuddhaṃ mahaca cāsīda arjunasya paraiḥ saha
madhyaṃdinagate sūrye yama rāṣṭravivardhanama
tatrāścaryama apaśyāma dṛṣṭvā teṣāṃ parākramama
yada ekò yugapada vīrāna samayòdhayada arjunaḥ
vimardasa tu mahāna āsīda arjunasya paraiḥ saha
śatakratòra yathāpūrvaṃ mahatyā daitya senayā
[sa]
duryòdhanò mahārāja dhṛṣṭadyumnaśa ca parṣataḥ
cakratuḥ sumahada yuddhāṃ śaraśaktisamākulama
tayòra āsana mahārāja śaradhārāḥ sahasraśaḥ
ambudānāṃ yathākāle jaladhārāḥ samantataḥ
rājā tu pārṣataṃ viddhvā śaraiḥ pañcabhira āyasaiḥ
daròṇa hantārama ugreṣuḥ punara vivyādha saptabhiḥ
dhṛṣṭadyumnasa tu samare balavāna dṛḍhavikramaḥ
saptatyā viśikhānāṃ vai duryòdhanama apīḍayata
pīḍitaṃ parekṣya rājānaṃ sòdaryā bharatarṣabha
mahatyā senayā sārdhaṃ parivavruḥ sama pārṣatama
sa taiḥ parivṛtò śūraiḥ sarvatò 'tirathaira bhṛśama
vayacarata samare rājana darśayana hastalāghavama
śikhaṇḍī kṛtavarmāṇaṃ gautamaṃ ca mahārathama
parabhadrakaiḥ samāyuktò yòdhayāma āsa dhanvinau
tatrāpi sumahada yuddhaṃ ghòrarūpaṃ viśāṃ pate
parāṇāna saṃtyajatāṃ yuddhe parāṇadyūtābhidevane
śalyasa tu śaravarṣāṇi vimuñcana sarvatòdiśama
pāṇḍavāna pīḍayāma āsa sasātyaki vṛkòdarāna
tathòbhau ca yamau yuddhe yama tulyaparākramau
yòdhayāma āsa rājendra vīryeṇa ca balena ca
śalya sāyakanunnānāṃ pāṇḍavānāṃ mahāmṛdhe
tarātāraṃ nādhyagacchanta keca cita tatra mahārathāḥ
tatasa tu nakulaḥ śūrò dharmarāje parapīḍite
abhidudrāva vegena mātulaṃ mādrinandanaḥ
saṃchādya samare śalyaṃ nakulaḥ paravīrahā
vivyādha cainaṃ daśabhiḥ samayamānaḥ satanāntare
sarvapāraśavaira bāṇaiḥ karmāra parimārjitaiḥ
savarṇapuṅkhaiḥ śilā dhautaira dhanura yantrapracòditaiḥ
śalyasa tu pīḍitasa tena savastrīyeṇa mahātmanā
nakulaṃ pīḍayāma āsa savasrīyeṇa mahātmanā
tatò yudhiṣṭhirò rājā bhīmasenò 'tha sātyakiḥ
sahadevaśa ca mādreyò madrarājama upādravana
tāna āpatata evāśu pūrayānāna rataḥ savanaiḥ
diśaśa ca paradiśaśa caiva kampayānāṃśa ca medinīma
paratijagrāha samare senāpatira amitrajita
yudhiṣṭhiraṃ taribhira viddhvā bhīmasenaṃ ca saptabhiḥ
sātyakiṃ ca śatenājau sahadevaṃ taribhiḥ śaraiḥ
tatasa tu saśaraṃ cāpaṃ nakulasya mahātmanaḥ
madreśvaraḥ kaṣurapreṇa tadā ciccheda māriṣa
tada aśīryata vicchinnaṃ dhanuḥ śalyasya sāyakaiḥ
athānyada dhanura ādāya mādrīputrò mahārathaḥ
madrarājarathaṃ tūrṇaṃ pūrayāma āsa patribhiḥ
yudhiṣṭhirasa tu madreśaṃ sahadevaśa ca māriṣa
daśabhira daśabhira bāṇaira urasya enama avidhyatāma
bhīmasenasa tataḥ ṣaṣṭyā sātyakira navabhiḥ śaraiḥ
madrarājama abhidrutya jaghnatuḥ kaṅkapatribhiḥ
madrarājasa tataḥ karuddhaḥ sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ
vivyādha bhūyaḥ saptatyā śarāṇāṃ nataparvaṇāma
athāsya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭau ciccheda māriṣa
hayāṃśa ca caturaḥ saṃkhye pareṣayāma āsa mṛtyave
virathaṃ sātyakiṃ kṛtvā madrarājò mahābalaḥ
viśikhānāṃ śatenainama ājaghāna samantataḥ
mādrīputrau tu saṃrabdhau bhīmasenaṃ ca pāṇḍavama
yudhiṣṭhiraṃ ca kauravya vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ
tatrādbhutama apaśyāma madrarājasya pauruṣama
yada enaṃ sahitāḥ pārthā nābhyavartanta saṃyuge
athānyaṃ rathama āsthāya sātyakiḥ satyavikramaḥ
pīḍitāna pāṇḍavāna dṛṣṭvā madrarājavaśaṃ gatāna
abhidudrāva vegena madrāṇāma adhipaṃ balī
āpatantaṃ rathaṃ tasya śalyaḥ samitiśòbhanaḥ
paratyudyatau rathenaiva mattò mattama iva davipama
sa saṃnipātasa tumulò babhūvādbhutadarśanaḥ
sātyakeśa caiva śūrasya madrāṇāma adhipasya ca
yādṛśò vai purāvṛttaḥ śambarāmara rājayòḥ
sātyakiḥ parekṣya samare madrarājaṃ vayavasthitama
vivyādha daśabhira bāṇaisa tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta
madrarājasa tu subhṛśaṃ viddhasa tena mahātmanā
sātyakimaṃ parativivyādha citrapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥ
tataḥ pārthā maheṣvāsāḥ sātvatābhisṛtaṃ nṛpama
abhyadravana rathaisa tūrṇaṃ mātulaṃ vadhakāmyayā
tata āsīta parāmardasa tumulaḥ śòṇitòdakaḥ
śūrāṇāṃ yudhyamānānāṃ siṃhānāma iva nardatāma
teṣāma āsīna mahārāja vayatikṣepaḥ parasparama
siṃhānāma āmiṣepsūnāṃ kūjatāma iva saṃyuge
teṣāṃ bāṇasahasraughaira ākīrṇā vasudhābhavata
antarikṣaṃ ca sahasā bāṇabhūtama abhūta tadā
śarāndhakāraṃ bahudhā kṛtaṃ tatra samantataḥ
abbhraca chāyeva saṃjajñe śaraira muktaira mahātmabhiḥ
tatra rājaña śaraira muktaira nirmuktaira iva pannagaiḥ
savarṇapuṅkhaiḥ parakāśadbhira vayaròcanta diśasa tathā
tatrādbhutaṃ paraṃ cakre śalyaḥ śatrunibarhaṇaḥ
yada ekaḥ samare śūrò yòdhayāma āsa vai bahūna
madrarājabhujòtsṛṣṭaiḥ kaṅkabarhiṇa vājitaiḥ
saṃpatadbhiḥ śaraira ghòraira avākīryata medinī
tatra śalya rathaṃ rājana vicarantaṃ mahāhave
apaśyāma yathāpūrvaṃ śakrasyāsurasaṃkṣaye
[sa]
tatha sainyāsa tava vibhò madrarājapuraskṛtāḥ
punara abhyadravana pārthāna vegena mahatā raṇe
pīḍitāsa tāvakāḥ sarve paradhāvantò raṇòtkaṭāḥ
kaṣaṇenaiva ca pārthāṃsa te bahutvāta samalòḍayana
te vadhyamānāḥ kurubhiḥ pāṇḍavā nāvatasthire
nivāryamāṇā bhīmena paśyatòḥ kṛṣṇa pārthayòḥ
tatò dhanaṃjayaḥ karuddhāḥ kṛpaṃ saha padānugaiḥ
avākiraca charaugheṇa kṛtavarmāṇama eva ca
śakuniṃ sahadevasa tu saha sainyama avārayata
nakulaḥ pārśvataḥ sathitvā madrarājama avaikṣata
daraupadeyā narendrāṃśa ca bhūyiṣṭhaṃ samavārayana
daròṇaputraṃ ca pāñcālyaḥ śikhāṇḍī samavārayata
bhīmasenasa tu rājānaṃ gadāpāṇira avārayata
śalyaṃ tu saha sainyena kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
tataḥ samabhavada yuddhaṃ saṃsaktaṃ tatra tatra ha
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃgrāmeṣva anivartināma
tatra paśyāmahe karma śalyasyātimahada raṇe
yada ekaḥ sarvasainyāni pāṇḍavānāma ayudhyata
vayadṛśyata tadā śalyò yudhiṣṭhira samīpataḥ
raṇe candrasamò 'bhayāśe śaraiśa cara iva garahaḥ
pīḍayitvā tu rājānaṃ śaraira āśīviṣòpamaiḥ
abhyadhāvata punara bhīmaṃ śaravarṣaira avākirata
tasya tala lāghavaṃ dṛṣṭvā tathaiva ca kṛtāstratāma
apūjayanna anīkāni pareṣāṃ tāvakāni ca
pīḍyamānāsa tu śalyena pāṇḍavā bhṛśavikṣatāḥ
parādravanta raṇaṃ hitvā karòśamāne yudhiṣṭhire
vadhyamāneṣva anīkeṣu madrarājena pāṇḍavaḥ
amarṣavaśama āpannò dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
tataḥ pauruṣama āsthāya madrarājama apīḍayata
jayò vāstu vadhò veti kṛtabuddhira mahārathaḥ
samāhūyābravīta sarvāna bharātṝna kṛṣṇaṃ ca mādhavama
bhīṣmò daròṇaśa ca karṇaśa ca ye cānye pṛthivīkṣitaḥ
kauravārthe parākrāntāḥ saṃgrāme nidhanaṃ gatāḥ
yathābhāgaṃ yathòtsāhaṃ bhavantaḥ kṛtapauruṣāḥ
bhāgò 'vaśiṣṭa ekò 'yaṃ mama śalyò mahārathaḥ
sò 'hama adya yudhā jetuma āśaṃse madrakeśvarama
tatra yana mānasaṃ mahyaṃ tata sārvaṃ nigadāmi vaḥ
cakrarakṣāva imau śūrau mama mādravatīsutau
ajeyau vāsavenāpi samare vīra saṃmatau
sādhva imau mātulaṃ yuddhe kaṣatradharmapuraskṛtau
madarthaṃ paratiyudhyetāṃ mānārhau satyasaṃgarau
māṃ vā śalyò raṇe hantā taṃ vāhaṃ bhadrama astu vaḥ
iti satyāma imāṃ vāṇīṃ lòkavīrā nibòdhata
yòtsye 'haṃ mātulenādya kaṣatradharmeṇa pārthivāḥ
savayaṃ samabhisaṃdhāya vijayāyetarāya vā
tasya me 'bhayadhikaṃ śastraṃ sarvòpakaraṇāni ca
saṃyuñjantu raṇe kaṣipraṃ śāstravada rathayòjakāḥ
śaineyò dakṣiṇaṃ cakraṃ dhṛṣṭadyumnasa tathòttarama
pṛṣṭhagòpò bhavatva adya mama pārthò dhanaṃjayaḥ
puraḥsarò mamādyāstu bhīmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ
evama abhyadhikaḥ śalyāda bhaviṣyāmi mahāmṛdhe
evama uktāsa tathā cakruḥ sarve rājñaḥ pariyaiṣiṇaḥ
tatha paraharṣaḥ sainyānāṃ punara āsīta tadā nṛpa
pāñcālānāṃ sòmakānāṃ matsyānāṃ ca viśeṣataḥ
paratijñāṃ tāṃ ca saṃgrāme dharmarājasya pūrayana
tataḥ śaṅkhāṃśa ca bherīśa ca śataśaśa caiva puṣkarāna
avādayanta pāñcālāḥ siṃhanādāṃśa ca nedire
te 'bhayadhāvanta saṃrabdhā madrarājaṃ tarasvinaḥ
mahatā harṣajenātha nādena kurupuṃgavāḥ
harādena gajaghaṇṭānāṃ śaṅkhānāṃ ninadena ca
tūryaśabdena mahatā nādayantaśa ca medinīma
tāna paratyagṛhṇāta putrasa te madrarājaśa ca vīryavāna
mahāmeghāna iva bahūña śailāva astòdayāva ubhau
śalyasa tu samaraślāghī dharmarājama ariṃdamama
vavarṣa śaravarṣeṇa varṣeṇa maghavāna iva
tathaiva kururājò 'pi paragṛhya ruciraṃ dhanuḥ
daròṇòpadeśāna vividhāna darśayānò mahāmanāḥ
vavarṣā śaravarṣāṇi citraṃ laghu ca suṣṭhu ca
na cāsya vivaraṃ kaśa cida dadarśa caratò raṇe
tāva ubhau vividhaira bāṇaisa tatakṣāte parasparama
śārdūlāva āmiṣa parepṣū parākrāntāva ivāhave
bhīmasa tu tava putreṇa raṇaśauṇḍena saṃgataḥ
pāñcālyaḥ sātyakiśa caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau
śakunipramukhāna vīrāna paratyagṛhṇana samantataḥ
tada āsīta tumulaṃ yuddhaṃ punara eva jayaiṣiṇāma
tāvakātāṃ pareṣāṃ ca rājana durmantrite tava
duryòdhanasa tu bhīmasya śareṇānataparvaṇā
cicchedādiśya saṃgrāme dhavajaṃ hemavibhūṣitama
sakiṅkiṇika jālena mahatā cārudarśanaḥ
papāta ruciraḥ siṃhò bhīmasenasya nānadana
punaśa cāsya dhanuśa citraṃ gajarājakaròpamama
kaṣureṇa śitadhāreṇa paracakarta narādhipaḥ
sacchinnadhanvā tejasvī rathaśaktyā sutaṃ tava
bibhedòrasi vikramya sa rathòpastha āviśata
tasmina mòhama anuprāpte punara eva vṛkòdaraḥ
yantura eva śiraḥ kāyāta kaṣurapreṇāharata tadā
hatasūtā hayāsa tasya rathama ādāya bhārata
vayadravanta diśò rājana hāhākārasa tadābhavata
tama abhyadhāvata tarāṇārthaṃ daròṇaputrò mahārathaḥ
kṛpaśa ca kṛtavarmā ca putraṃ te 'bhiparīpsavaḥ
tasmina vilulite sainye tarastāsa tasya padānugāḥ
gāṇḍīvadhanvā visphārya dhanusa tāna ahanaca charaiḥ
yudhiṣṭhirasa tu madreśama abhyadhāvada amarṣitaḥ
savayaṃ saṃcòdayanna aśvāna dantavarṇāna manòjavāna
tatrādbhutama apaśyāma kuntīputre yudhiṣṭhire
purā bhūtvā mṛdura dāntò yata tadā dāruṇò 'bhavata
vivṛtākṣaśa ca kaunteyò vepamānaśa ca manyunā
ciccheda yòdhāna niśitaiḥ śaraiḥ śatasahasraśaḥ
yāṃ yāṃ paratyudyayau senāṃ tāṃ tāṃ jayeṣṭhaḥ sa pāṇḍavaḥ
śaraira apātayada rājana girīna vajraira ivòttamaiḥ
sāśvasūta dhavajarathāna rathinaḥ pātayana bahūna
ākrīḍada ekò balavāna pavanasa tòyadāna iva
sāśvāròhāṃśa ca turagāna pattīṃśa caiva sahasraśaḥ
vayapòthayata saṃgrāme karuddhò rudraḥ paśūna iva
śūnyama āyòdhanaṃ kṛtvā śaravarṣaiḥ samantataḥ
abhyadravata madreśaṃ tiṣṭha śalyeti cābravīta
tasya taca caritaṃ dṛṣṭvā saṃgrāme bhīmakarmaṇaḥ
vitresusa tāvakāḥ sarve śalyasa tava enaṃ samabhyayāta
tatasa tau tu susaṃrabdhau paradhmāpya salilòdbhavau
sāmāhūya tadānyònyaṃ bhartsayantau samīyatuḥ
śalyasa tu śaravarṣeṇa yudhiṣṭhirama avākirata
madrarājaṃ ca kaunteyaḥ śaravarṣaira avākirata
vayadṛśyetāṃ tadā rājana kaṅkapatribhira āhave
udbhinna rudhirau śūrau madrarājayudhiṣṭhirau
puṣpitāva iva rejāte vane śalmali kiṃśukā
dīpyāmānau mahātmānau parāṇayòra yuddhadurmadau
dṛṣṭvā sarvāṇi sainyāni nādhyavasyaṃsa tayòra jayama
hatvā madrādhipaṃ pārthò bhòkṣyate 'daya vasuṃdharāma
śalyò vā pāṇḍavaṃ hatvā dadyāda duryòdhanāya gāma
itīva niścayò nābhūda yòdhānāṃ tatra bhārata
paradakṣiṇama abhūta sarvaṃ dharmarājasya yudhyataḥ
tataḥ śaraśataṃ śalyò mumòcāśu yudhiṣṭhire
dhanuśa cāsya śitāgreṇa bāṇena nirakṛntata
sò 'nayata kārmukama ādāya śalyaṃ śaraśataisa taribhiḥ
avidhyata kārmukaṃ cāsya kaṣureṇa nirakṛntata
athāsya nijaghānāśvāṃśa caturò nataparvabhiḥ
davābhyāma atha śitāgrābhyāma ubhau ca pārṣṇisārathī
tatò 'saya dīpyamānena pītena niśitena ca
paramukhe vartamānasya bhallenāpāharada dhavajama
tataḥ parabhagnaṃ tata sainyaṃ dauryòdhanama ariṃdama
tatò madrādhipaṃ darauṇira abhyadhāvata tathā kṛtama
āròpya cainaṃ savarathaṃ tavaramāṇaḥ paradudruve
muhūrtama iva tau gatvā nardamāne yudhiṣṭhire
sathitvā tatò madrapatira anyaṃ sayandanama āsthitaḥ
vidhivata kalpitaṃ śubhraṃ mahāmbuda ninādinama
sajjayantròpakaraṇaṃ daviṣatāṃ lòmaharṣaṇama
[sa]
athānyada dhanura ādāya balavada vegavattarama
yudhiṣṭhiraṃ madrapatira viddhvā siṃha ivānadata
tataḥ sa śaravarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimāna
abhyavarṣada ameyātmā kaṣatriyāna kaṣatriyarṣabhaḥ
sātyakiṃ daśabhira viddhvā bhīmasenaṃ taribhiḥ śaraiḥ
sahadevaṃ taribhira viddhvā yudhiṣṭhirama apīḍayata
tāṃsa tāna anyāna maheṣvāsāna sāśvāna saratha kuñjarāna
kuñjarāna kuñjarāròhāna aśvāna aśvaprayāyinaḥ
rathāṃśa ca rathibhiḥ sārdhaṃ jaghāna rathināṃ varaḥ
bāhūṃśa ciccheda ca tathā sāyudhāna ketanāni ca
cakāra ca mahīṃ yòdhaisa tīrṇāṃ vedīṃ kuśaira iva
tathā tama arisainyāni ghanantaṃ mṛtyuma ivāntakama
parivavrura bhṛśaṃ karuddhāḥ pāṇḍupāñcāla sòmakāḥ
taṃ bhīmasenaśa ca śineśa ca naptā; mādhryāśa ca putrau puruṣapravīrau
samāgataṃ bhīmabalena rājñā; paryāpura anyònyama athāhvayantaḥ
tatasa tu śūrāḥ samare narendraṃ; madreśvaraṃ parāpya yudhāṃ variṣṭhama
āvāryā cainaṃ samare nṛvīrā; jaghnuḥ śaraiḥ patribhira ugravegaiḥ
saṃrakṣitò bhīmasenena rājā; mādrī sutābhyāma atha mādhavena
madrādhipaṃ patribhira ugravegaiḥ; satanāntare dhārma sutò nijaghne
tatò raṇe tāvakanāṃ rathaughāḥ; sāmīkṣya madrādhipatiṃ śarārtama
paryāvavruḥ paravarāḥ sarvaśaśa ca; duryòdhanasyānumate samantāta
tatò darutaṃ madrajanādhipò raṇe; yudhiṣṭhiraṃ saptabhira abhyavidhyata
taṃ cāpi pārthò navabhiḥ pṛṣatkaira; vivyādha rājaṃsa tumule mahātmā
ākarṇapūrṇāyata saṃprayuktaiḥ; śaraisa tadā saṃyati tailadhautaiḥ
anyònyama ācchādayatāṃ mahārathau; madrādhipaśa cāpi yudhiṣṭhiraśa ca
tatasa tu tūrṇaṃ samare mahārathau; parasparasyāntarama īkṣamāṇau
śaraira bhṛśaṃ vivyadhatura nṛpòttamau; mahābalau śatrubhira apradhṛṣyau
tayòra dhanurjyātalanisvanò mahāna; mahendravajrāśanitulyanisvanaḥ
parasparaṃ bāṇagaṇaira mahātmanòḥ; paravarṣatòra madrapa pāṇḍuvīrayòḥ
tau ceratura vayāghraśiśu parakāśau; mahāvaneṣva āmiṣa gṛddhināva iva
viṣāṇinau nāgavarāva ivòbhau; tatakṣatuḥ saṃyugajātadarpau
tatasa tu madrādhipatira mahātmā; yudhiṣṭhiraṃ bhīmabalaṃ parasahya
vivyādha vīraṃ hṛdaye 'tivegaṃ; śareṇa sūryāgnisamaprabheṇa
tatò 'tividdhò 'tha yudhiṣṭhirò 'pi; susaṃprayuktena śareṇa rājana
jaghāna madrādhipatiṃ mahātmā; mudaṃ ca lebhe ṛṣabhaḥ kurūṇāma
tatò muhūrtāda iva pārthivendrò; labdhvā saṃjñāṃ karòdhā saṃraktanetraḥ
śatena pārthaṃ tavaritò jaghāna; sahasranetra paratimaprabhāvaḥ
tavaraṃsa tatò dharmasutò mahātmā; śalyasya karuddhò navabhiḥ pṛṣatkaiḥ
bhittvā haya urasa tapanīyaṃ ca varma; jaghāna ṣaḍbhisa tava aparaiḥ pṛṣātkaiḥ
tatasa tu madrādhipatiḥ parahṛṣṭò; dhanura vikṛṣya vayasṛjata pṛṣatkāna
davābhyāṃ kaṣurābhyāṃ ca tathaiva rājñaśa; ciccheda cāpaṃ kurupuṃgavasya
navaṃ tatò 'nayata sāmare paragṛhya; rājā dhanura ghòrataraṃ mahātmā
śalyaṃ tu viddhvā niśitaiḥ samantada; yathā mahendrò namuciṃ śitāgraiḥ
tatasa tu śalyò navabhiḥ pṛṣatkaira; bhīmasya rājñaśa ca yudhiṣṭhirasya
nikṛtya raukme paṭu varmaṇī tayòra; vidārayāma āsa bhujau mahātmā
tatò 'pareṇa javalitārka tejasā; kaṣureṇa rājñò dhanura unmamātha
kṛpaśa ca tasyaiva jaghāna sūtaṃ; ṣaḍbhiḥ śaraiḥ sò 'bhimukhaṃ papāta
madrādhipaśa cāpi yudhiṣṭhirasya; śaraiśa caturbhira nijaghāna vāhāna
vāhāṃśa ca hatvā vayakaròna mahātmā; yòdhakṣayaṃ dharmasutasya rājñaḥ
tathā kṛte rājani bhīmasenò; madrādhipasyāśu tatò mahātmā
chittvā dhanura vegavatā śareṇa; davābhyāma avidhyata subhṛśaṃ narendrama
athāpareṇāsya jahāra yantuḥ; kāyāca chiraḥ saṃnahanīyamadhyāta
jaghāna cāśvāṃśa caturaḥ sa śīghraṃ; tathā bhṛśaṃ kupitò bhīmasenaḥ
tama agraṇīḥ sarvadhanurdharāṇāma; ekaṃ carantaṃ sāmare 'tivegama
bhīmaḥ śatena vayakiraca charāṇāṃ; mādrīputraḥ sahadevasa tathaiva
taiḥ sāyakaira mòhitaṃ vīkṣya śalyaṃ; bhīmaḥ śaraira asya cakarta varma
sa bhīmasenena nikṛttavarmā; madrādhipaśa carma sahasratārama
paragṛhya khaḍgaṃ ca rathāna mahātmā; paraskandya kuntīsutama abhyadhāvata
chittva ratheṣāṃ nakulasya sò 'tha; yudhiṣṭhiraṃ bhīmabalò 'babhyadhāvata
taṃ cāpi rājānama athòtpatantaṃ; karuddhāṃ yathaivāntakama āpatantama
dhṛṣṭadyumnò daraupadeyāḥ śikhaṇḍī; śineśa ca naptā sahasā parīyuḥ
athāsya carmāpratimaṃ nayakṛntada; bhīmò mahātmā daśabhiḥ pṛṣatkaḥ
khaḍgaṃ ca bhallaira nicakarta muṣṭau; nadana parahṛṣṭasa tava sinyamadhye
tata karma bhīmasya samīkṣya hṛṣṭāsa; te pāṇḍavānāṃ paravarā rathaughāḥ
nādaṃ ca cakrura bhṛśama utsmayantaḥ; śaṅkhāṃśa ca dadhmuḥ śaśisaṃnikāśāna
tenātha śabdena vibhīṣaṇena; tavābhitaptaṃ balama aprahṛṣṭama
savedābhibhūtaṃ rudhiròkṣitāṅgaṃ; visaṃjñakalpaṃ ca tathā viṣāṇṇama
sa madrarājaḥ sahasāvakīrṇò; bhīmāgragaiḥ pāṇḍava yòdhamukhyaiḥ
yudhiṣṭhirasyābhimukhaṃ javena; siṃhò yathā mṛgahetòḥ parayātaḥ
sa dharmarājò nihatāśvasūtaṃ; karòdhena dīptajvalana parakāśama
dṛṣṭvā tu madrādhipatiṃ sa tūrṇaṃ; samabhyadhāvata tama ariṃ balena
gòvinda vākyaṃ tavaritaṃ vicintya; dadhre matiṃ śalya vināśanāya
sa dharmarājò nihatāśvasūte; rathe tiṣṭhaña śaktima evābhikāṅkṣana
taca cāpi śalyasyā niśamya karma; mahātmanò bhagama athāvaśiṣṭama
samṛtvā mānaḥ śalya vadhe yatātmā; yathòktama indrāvarajasya cakre
sa dharmarājò maṇihemadaṇḍāṃ; jagrāha śaktiṃ kanakaprakāśāma
netre ca dīpte sahasā vivṛtya; madrādhipaṃ karuddhā manā niraikṣata
nirīkṣitò vai naradeva rājñā; pūtātmanā nirhṛta kalmaṣeṇa
abhūna na yada bhasmasāna madrarājasa; tada adbhutaṃ me paratibhāti rājana
tatasa tu śaktiṃ rucirògra daṇḍāṃ; maṇipravalòjjvalitāṃ paradīptāma
cikṣepa vegāta subhṛśaṃ mahātmā; madrādhipāya paravaraḥ kurūṇāma
dīptāma athaināṃ mahatā balena; savisphu liṅgāṃ sahasā patantīma
paraikṣanta sarve kuravaḥ sametā; yathā yugānte mahatīma ivòlkāma
tāṃ kālarātrīma iva pāśahastāṃ; yamasya dhatrīma iva cògrarūpāma
sabrahma daṇḍapratimāma amòghāṃ; sasarja yattò yudhi dharmarājaḥ
gandhasraga agryāsana pānabhòjanaira; abhyarcitāṃ pāṇḍusutaiḥ parayatnāta
saṃvartakāgnipratimāṃ javalantīṃ; kṛtyāma atharvāṅgirasīma ivògrāma
īśāna hetòḥ paratinirmitāṃ tāṃ; tavaṣṭā ripūṇāma asudeha bhakṣāma
bhūmyantarikṣādi jalāśayāni; parasahya bhūtāni nihantuma īśāma
ghaṇṭā patākā maṇivajra bhājaṃ; vaiḍūrya citrāṃ tapanīyadaṇḍāma
tavaṣṭrā parayatnāna niyamena kḷptāṃ; barahma daviṣāma antakarīma amòghāma
balaprayatnāda adhirūḍha vegāṃ; mantraiśa ca ghòraira abhimantrayitvā
sasarja mārgeṇa ca tāṃ pareṇa; vadhāya madrādhipatera tadānīma
hatò 'saya asāva itya abhigarjamānò; rudrò 'natakāyānta karaṃ yatheṣuma
parasārya bāhuṃ sudṛḍhaṃ supāṇiṃ; karòdhena nṛtyanna ivā dhārma rājaḥ
tāṃ sarvaśaktyā parahitāṃ sa śaktiṃ; yudhiṣṭhireṇāprati vārya vīryāma
paratigrahāyābhinanarda śalyaḥ; samyaga ghutāma agnira ivājya dhārāma
sā tasya marmāṇi vidārya śubhrama; urò viśālaṃ ca tathaiva varma
viveśa gāṃ tòyama ivāprasaktā; yaśò viśālaṃ nṛpatera dahantī
nāsākṣi karṇāsya viniḥsṛtena; parasyandatā ca varaṇasaṃbhavena
saṃsikta gātrò rudhireṇa sò 'bhūta; karauñcò yathā sakanda hatò mahādriḥ
parasārya bāhū sa rathāda gatò gāṃ; saṃchinnavarmā kurunandanena
mahendra vāhapratimò mahātmā; vajrāhataṃ śṛṅgama ivācalasya
bāhū parasāryābhimukhò dharmarājasya madrarāṭa
tatò nipatitò bhūmāva indradhvaja ivòcchritaḥ
sa tathā bhinnasarvāṅgò rudhireṇa samukṣitaḥ
paratyudgata iva paremṇā bhūmyā sā narapuṃgavaḥ
pariyayā kāntayā kāntaḥ patamāna ivòrasi
ciraṃ bhuktvā vasumatīṃ pariyāṃ kāntāma iva parabhuḥ
sarvaira aṅgaiḥ samāśliṣya parasupta iva sò 'bhavata
dharmye dharmātmanā yuddhe nihatò dharmasūnunā
samyaga ghuta iva saviṣṭaḥ paraśāntò 'ganira ivādhvare
śaktyā vibhinnahṛdayaṃ vipra viddhāyudha dhavajama
saṃśāntama api madreśaṃ lakṣmīra naiva vayamuñcata
tatò yudhiṣṭhiraśa cāpama ādāyendra dhanuṣprabhama
vayadhamada daviṣataḥ saṃkhye khaga rāḍa iva pannagāna
dehāsūna niśitaira bhallai ripūṇāṃ nāśayana kaṣaṇāta
tataḥ parārthasya bāṇaughaira āvṛtāḥ sainikāsa tava
nimīlitākṣāḥ kaṣiṇvantò bhṛśama anyònyama arditāḥ
saṃnyastakavacā dehaira vipatrāyudha jīvitāḥ
tataḥ śalye nipatite madrarājānujò yuvā
bharātuḥ sarvaira guṇaisa tulyò rathī pāṇḍavama abhyayāta
vivyādha ca naraśreṣṭhò nārācaira bahubhisa tavarana
hatasyāpacitiṃ bharātuśa cikīrṣura yuddhadurmadaḥ
taṃ vivyādhāśugaiḥ ṣaḍbhira dharmarājasa tavaranna iva
kārmukaṃ cāsya ciccheda kaṣurābhyāṃ dhavajama eva ca
tatò 'saya dīpyamānena sudṛḍhena śitena ca
paramukhe vartamānasya bhallenāpāharaca chiraḥ
sukuṇḍalaṃ tada dadṛśe patamānaṃ śirò rathāta
puṇyakṣayama iva parāpya patantaṃ savargavāsinama
tasyāpakṛṣṭa śīrṣaṃ taca charīraṃ patitaṃ rathāta
rudhireṇāvasiktāṅgaṃ dṛṣṭvā sainyama abhajyata
vicitrakavace tasmina hate madranṛpānuje
hāhākāraṃ vikurvāṇāḥ kuravò vipradudruvuḥ
śalyānujaṃ hataṃ dṛṣṭvā tāvakāsa tayaktajīvitāḥ
vitresuḥ pāṇḍava bhayāda rajòdhvastāssa tathā bhṛṣama
tāṃsa tathā bhajyatasa tarastāna kauravāna bharatarṣabha
śinera naptā kirana bāṇaira abhyavartata sātyakiḥ
tama āyāntaṃ maheṣvāsama aprasahyaṃ durāsadama
hārdikyasa tavaritò rājana paratyagṛhṇāda abhītavata
tau sametau mahātmānau vārṣṇeyāva aparājitau
hārdikyaḥ sātyakiśa caiva siṃhāva iva madòtkaṭau
iṣubhira vimalābhāsaiśa chādayantau parasparama
arcirhira iva sūryasya divākarasamaprabhau
cāpamārgabalòddhūtāna mārgaṇāna vṛṣṇisiṃhayòḥ
ākāśe samapaśyāma pataṃgāna iva śīghragāna
sātyakiṃ daśabhira viddhvā hayāṃśa cāsya taribhiḥ śaraiḥ
cāpama ekena ciccheda hārdikyò nataparvaṇā
tana nikṛttaṃ dhanuḥśreṣṭhama apāsya śinipuṃgavaḥ
anyada ādatta vegena vegavattarama āyudhama
tada ādāya dhanuḥśreṣṭhaṃ variṣṭhaḥ sarvadhanvināma
hārdikyaṃ daśabhira bāṇaiḥ paratyavidhyata satanāntare
tatò rathaṃ yugeṣāṃ ca chittvā bhallaiḥ susaṃyataiḥ
aśvāṃsa tasyāvadhīta tūrṇama ubhau ca pārṣṇisārathī
madrarāje hate rājanvirathe kṛtavarmaṇi
duryòdhana balaṃ sarvaṃ punara āsīta parāṅmukhama
tatpare nāvabudhyanta sainyena rajasā vṛte
balaṃ tu hatabhūyiṣṭhaṃ tata tadāsīta parāṅmukhama
tatò muhūrtāta te 'paśyana rajò bhaumaṃ samutthitama
vividhaiḥ śòṇitasrāvaiḥ paraśāntaṃ puruṣarṣabha
tatò duryòdhanò dṛṣṭvā bhagnaṃ savabalama antikāta
javenāpatataḥ pārthāna ekaḥ sarvāna avārayata
pāṇḍavāna sarathāna dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatama
ānartaṃ ca durādharṣaṃ śitaira bāṇaira avākirata
taṃ pare nābhyavartanta martyā mṛtyuma iva āgatama
athānyaṃ rathama āsthāya hārdikyò 'pi nayavartata
tatò yudhiṣṭhirò rājā tavaramāṇò mahārathaḥ
caturbhira nijaghānāśvāna patribhiḥ kṛtavarmaṇaḥ
vivyādha gautamaṃ cāpi ṣaḍbhira bhallaiḥ sutejanaiḥ
aśvatthāmā tatò rājñā hatāśvaṃ virathī kṛtama
samapòvāha hārdikyaṃ savarathena yudhiṣṭhirāta
tataḥ śāradvatò 'ṣaṭābhiḥ paratyavidhyada yudhiṣṭhirama
vivyādha cāśvāna niśitaisa tasyāṣṭābhiḥ śilīmukhaiḥ
evama etana mahārāja yuddhaśeṣama avartata
tava durmantrite rājana sahaputrasya bhārata
tasmina maheṣvāsa vare viśaste; saṃgrāmamadhye kurupuṃgavena
parthāḥ sametāḥ paramaprahṛṣṭāḥ; śaṅkhāna paradadhmura hatama īkṣya śalyama
yudhiṣṭhiraṃ ca paraśaśaṃsura ājau; purā surā vṛtravadhe yathendrama
cakruśa ca nānāvidha vādya śabdāna; ninādayantò vasudhāṃ samantāta
[sa]
śalye tu nihate rājana madrarājapadānugāḥ
rathāḥ saptaśatā vīrā niryayura mahatò balāta
duryòdhanasa tu daviradama āruhyācalasaṃnibhama
chattreṇa dhariyamāṇena vījyamānaśa ca cāmaraiḥ
na gantavyaṃ na gantavyama iti madrāna avārayata
duryòdhanena te vīrā vāryamāṇāḥ punaḥ punaḥ
yudhiṣṭhiraṃ jighāṃsantaḥ pāṇḍūnāṃ parāviśana balama
te tu śūrā mahārāja kṛtacittāḥ sama yòdhane
dhanuḥ śabdaṃ mahata kṛtvā sahāyudhyanta pāṇḍavaiḥ
śarutvā tu nihataṃ śalyaṃ dharmaputraṃ ca pīḍitama
madrarājapriye yuktaira madrakāṇāṃ mahārathaiḥ
ājagāma tataḥ pārthò gāṇḍīvaṃ vikṣipana dhanuḥ
pūrayana rathaghòṣeṇa diśaḥ sarvā mahārathaḥ
tatò 'rajunaśa ca bhīmaśa ca mādrīputrau ca pāṇḍavau
sātyakiśa ca naravyāghrò daraupadeyāśa ca sarvaśaḥ
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāñcālāḥ saha sòmakaiḥ
yudhiṣṭhiraṃ parīpsantaḥ samantāta paryavārayana
te samantāta parivṛtāḥ pāṇḍavaiḥ puruṣarṣabhāḥ
kaṣòbhayanti sama tāṃ senāṃ makarāḥ sāgaraṃ yathā
purò vātena gaṅgeva kaṣòbhyamānā mahānadī
akṣòbhyata tadā rājana pāṇḍūnāṃ dhavajinī punaḥ
paraskandya senāṃ mahatīṃ tayaktātmānò mahārathāḥ
vṛkṣāna iva mahāvātāḥ kampayanti sama tāvakāḥ
bahavaśa cukruśusa tatra kava sa rājā yudhiṣṭhiraḥ
bharātarò vāsya te śūrā dṛśyante na ha ke cana
pāñcālānāṃ mahāvīryāḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ
dhṛṣṭadyumnò 'tha śaineyò daraupadeyāśa ca sarvaśaḥ
evaṃ tāna vādinaḥ śūrāna daraupadeyā mahārathāḥ
ahyaghnana yuyudhānaśa ca madrarājapadānugāna
cakraira vimathitaiḥ ke cita ke cica chinnaira maha dhavajaiḥ
paratyadṛśyanta samare tāvakā nihatāḥ paraiḥ
ālòkya pāṇḍavāna yuddhe yòdhā rājana samantataḥ
vāryamāṇā yayura vegāta tava putreṇa bhārata
duryòdhanasa tu tāna vīrāna vārayāma āsa sāntvayana
na cāsya śāsanaṃ kaśa cita tatra cakre mahārathaḥ
tatò gāndhārarājasya putraḥ śakunira abravīta
duryòdhanaṃ mahārāja vacanaṃ vacanakṣamaḥ
kiṃ naḥ saṃprekṣamāṇānāṃ madrāṇāṃ hanyate balama
na yuktama etata samare tavayi tiṣṭhati bhārata
sahitaira nāma yòddhavyama itya eṣā samayaḥ kṛtaḥ
atha kasmāta parāna eva ghanatò marṣayase nṛpa
[dura]
vāryamāṇā mayā pūrvaṃ naite cakrura vacò mama
ete hi nihatāḥ sarve paraskannāḥ pāṇḍuvāhinīma
[ṣakuni]
na bhartuḥ śāsanaṃ vīrā raṇe kurvantya amarṣitāḥ
alaṃ karòddhuṃ tathaiteṣāṃ nāyaṃ kāla upekṣituma
yāmaḥ sarve 'tara saṃbhūya savājirathakuñjarāḥ
paritrātuṃ maheṣvāsāna madrarājapadānugāna
anyònyaṃ parirakṣāmò yatnena mahatā nṛpa
evaṃ sarve 'nusaṃcintya parayayura yatra sainikāḥ
[sa]
evama uktasa tatò rājā balenā mahatā vṛtaḥ
parayayau siṃhanādena kampayana vai vasuṃdharāma
hatavidhyata gṛhṇīta paraharadhvaṃ nikṛntata
itya āsīta tumulaḥ śabdasa tava sainyasya bhārata
pāṇḍavāsa tu raṇe dṛṣṭvā madrarājapadānugāna
sahitāna abhyavartanta gulmama āsthāya madhyamama
te muhūrtāda raṇe vīrā hastāhastaṃ viśāṃ pate
nihatāḥ paratyadṛśyanta madrarājapadānugāḥ
tatò naḥ saṃprayātānāṃ hatāmitrāsa tarasvinaḥ
hṛṣṭāḥ kilakilā śabdama akurvana sahitāḥ pare
athòtthitāni ruṇḍāni samadṛśyanta sarvaśaḥ
papāta mahatī còlkā madhyenādhitya maṇḍalama
rathaira bhagnaira yugākṣaiśa ca nihataiśa ca mahārathaiḥ
aśvaira nipatitaiśa caiva saṃchannābhūda vasuṃdharā
vātāyamānaisa turagaira yugāsaktaisa turaṃgamaiḥ
adṛśyanta mahārāja yòdhāsa tatra raṇājire
bhagnacakrāna rathāna ke cida avahaṃsa turagā raṇe
rathārthaṃ ke cida ādāya diśò daśavibabhramuḥ
tatra tatra ca dṛśyante yòktraiḥ śaliṣṭāḥ sama vājinaḥ
rathinaḥ patamānāśa ca vayadṛśyanta naròttama
gaganāta paracyutāḥ siddhāḥ puṇyānāma iva saṃkṣaye
nihateṣu ca śūreṣu madrarājānugeṣu ca
asmāna āpatataśa cāpi dṛṣṭvā pārtha mahārathāḥ
abhyavartanta vegena jaya gṛdhrāḥ parahāriṇaḥ
bāṇaśabdaravāna kṛtvā vimiśrāña śaṅkhanisvanaiḥ
asmāṃsa tu punara āsādya labdhalakṣāḥ parahāriṇaḥ
śarāsanāni dhunvānāḥ siṃhanādāna paracukruśuḥ
tatò hatama abhiprekṣya madrarājabalaṃ mahata
madrarājaṃ ca samare dṛṣṭvā śūraṃ nipātitama
duryòdhana balaṃ sarvaṃ punara āsīta parāṅmukhama
vadhyamānaṃ mahārāja pāṇḍavaira jitakāśibhiḥ
diśò bhede 'tha saṃbhrāntaṃ tarāsitaṃ dṛḍhadhanvibhiḥ
[sa]
pātite yudhi durdharṣò madrarāje mahārathe
tāvakāsa tava putrāśa ca parāyaśò vimukhābhavana
vaṇijò nāvi bhinnāyāṃ yathāgādhe 'palave 'raṇave
apāre pārama icchantò hate śūre mahātmani
madrarāje mahārāja vitrastāḥ śaravikṣatāḥ
anāthā nāthama icchantò mṛgāḥ siṃhārditā iva
vṛṣā yathā bhagnaśṛṅgāḥ śīrṇadantā gajā iva
madhyāhne paratyapāyāma nirjitā dharmasūnunā
na saṃdhātuma anīkāni na ca rājana parākrame
āsīda buddhira hate śalye tava yòdhasya kasya cita
bhīṣme daròṇe ca nihate sūtaputre ca bhārata
yada duḥkhaṃ tava yòdhānāṃ bhayaṃ cāsīda viśāṃ pate
tadbhayaṃ sa ca naḥ śòkò bhūya evābhyavartata
niraśāśa ca jaye tasmina hate śalye mahārathe
hatapravīrā vidhvastā vikṛttāśa ca śitaiḥ śaraiḥ
madrarāje hate rājana yòdhāsa te parādravana bhayāta
aśvāna anye gajāna anye rathāna anye mahārathāḥ
āruhya javasaṃpannāḥ pādātāḥ parādravana bhayāta
davisāhasrāśa ca mātaṅgā girirūpāḥ parahāriṇaḥ
saṃprādravana hate śalye aṅkuśāṅguṣṭha còditāḥ
te raṇāda bharataśreṣṭha tāvakāḥ parādravana diśaḥ
dhāvantaśa cāpya adṛśyanta śavasamānāḥ śarātulāḥ
tāna parabhagnāna darutāna dṛṣṭvā hatòtsāhāna parājitāna
abhyadravanta pāñcālāḥ pāṇḍavāśa ca jayaiṣiṇaḥ
bāṇaśabdaravaśa cāpi siṃhanādaśa ca puṣkalaḥ
śaṅkhaśabdaśa ca śūrāṇāṃ dāruṇaḥ samapadyata
dṛṣṭvā tu kauravaṃ sainyaṃ bhayatrastaṃ paravidrutama
anyònyaṃ samabhāṣanta pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha
adya rājā satyadhṛtira jitāmitrò yudhiṣṭhiraḥ
adya duryòdhanò hīnā dīptayā nṛpatiśriyā
adya śarutvā hataṃ putraṃ dhṛtarāṣṭrò janeśvaraḥ
niḥsaṃjñaḥ patitò bhūmau kilbiṣaṃ paratipadyatāma
adya jānātu kaunteyaṃ samarthaṃ sarvadhanvināma
adyātmānaṃ ca durmedhā garhayiṣyati pāpakṛta
adya kaṣattura vacaḥ satyaṃ samaratāṃ baruvatò hitama
adya parabhṛti pārthāṃśa ca pareṣyabhūta upācarana
vijānātu nṛpò duḥkhaṃ yata parāptaṃ pāṇḍunandanaiḥ
adya kṛṣṇasya māhātmyaṃ jānātu sa mahīpatiḥ
adyārjuna dhanura ghòṣaṃ ghòraṃ jānātu saṃyuge
astrāṇāṃ ca balaṃ sarvaṃ bāhvòśa ca balama āhave
adya jañāsyati bhīmasya balaṃ ghòraṃ mahātmanaḥ
hate duryòdhane yuddhe śakreṇevāsure maye
yatkṛtaṃ bhīmasenena duḥkhāsana vadhe tadā
nānyaḥ kartāsti lòke tada ṛte bhīmaṃ mahābalama
jānītāma adya jayeṣṭhasya pāṇḍavasya parākramama
madrarājaṃ hataṃ śarutvā devaira api suduḥsahama
adya jañāsyati saṃgrāme mādrīputrau mahābalau
nihate saubale śūre gāndhāreṣu ca sarvaśaḥ
kathaṃ teṣāṃ jayò na sayāda yeṣāṃ yòddhā dhanaṃjayaḥ
sātyakira bhīmasenaśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ
daraupadyāsa tanayāḥ pañca mādrīputrau ca pāṇḍavau
śikhaṇḍī ca maheṣvāsò rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ
yeṣāṃ ca jagatāṃ nāthò nāthaḥ kṛṣṇò janārdanaḥ
kathaṃ teṣāṃ jayò na sayāda yeṣāṃ dharmò vayapāśrayaḥ
bhīṣmaṃ daròṇaṃ ca karṇaṃ ca madrarājānama eva ca
tahānyana nṛpatīna vīrāña śataśò 'tha sahasraśaḥ
kò 'nayaḥ śaktò raṇe jetuma ṛte pārthaṃ yudhiṣṭhirama
yasya nāthò hṛṣīkeśaḥ sadā dharmayaśò nidhiḥ
itya evaṃ vadamānāsa te harṣeṇa mahatā yutāḥ
parabhagnāṃsa tāvakāna rājana sṛñjayāḥ pṛṣṭhatò 'navayuḥ
dhanaṃjayò rathānīkama abhyavartata vīryavāna
mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiśa ca mahārathaḥ
tāna parekṣya daravataḥ sarvāna bhīmasenabhayārditāna
duryòdhanasa tadā sūtama abravīda utsmayanna iva
na mātikramate pārthò dhanuṣpāṇima avasthitama
jaghane sarvasainyānāṃ mamāśvāna paratipādaya
jaghane yudhyamānaṃ hi kaunteyò māṃ dhanaṃjayaḥ
nòtsahetābhyatikrāntuṃ velāma iva mahòdadhiḥ
paśya sainyaṃ mahata sūta pāṇḍavaiḥ samabhidrutama
sainyareṇuṃ samuddhūtaṃ paśyasvainaṃ samantataḥ
siṃhanādāṃśa ca bahuśaḥ śṛṇu ghòrāna bhayānakāna
tasmāda yāhi śanaiḥ sūta jaghanaṃ paripālaya
mayi sathite ca samare niruddheṣu ca pāṇḍuṣu
punarāvartate tūrṇaṃ māmakaṃ balama ojasā
taca charutvā tava putrasya śūrāgrya sadṛśaṃ vacaḥ
sārathira hemasaṃchannāña śanaira aśvāna acòdayata
gajāśvarathibhira hīnāsa tayaktātmānaḥ padātayaḥ
ekaviṃśatisāhasrāḥ saṃyugāyāvatasthire
nānādeśasamudbhūtā nāna rañjita vāsasaḥ
avasthitāsa tadā yòdhāḥ parārthayantò mahada yaśaḥ
teṣāma āpatatāṃ tatra saṃhṛṣṭānāṃ parasparama
saṃmardaḥ sumahāña jajñe ghòrarūpò bhayānakaḥ
bhīmasenaṃ tadā rājana ghṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatama
balena caturaṅgeṇa nānādeśyā nayavārayana
bhīmama evābhyavartanta raṇe 'naye tu padātayaḥ
parakṣveḍyāsphòṭya saṃhṛṣṭā vīralòkaṃ yiyāsavaḥ
āsādya bhīmasenaṃ tu saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ
dhārtarāṣṭrā vinedura hi nānyāṃ cākathayana kathāma
parivārya raṇe bhīmaṃ nijaghnura te samantataḥ
sa vadhyamānaḥ samare padātigaṇasaṃvṛtaḥ
na cacāla rathòpasthe maināka iva parvataḥ
te tu karuddhā mahārāja pāṇḍavasya mahārathama
nigrahītuṃ paracakrura hi yòdhāṃśa cānyāna avārayana
akrudhyata raṇe bhīmasa taisa tadā paryavasthitaiḥ
sò 'vatīrya rathāta tūrṇaṃ padātiḥ samavasthitaḥ
jātarūpaparicchannāṃ paragṛhya mahatīṃ gadāma
avadhīta tāvakāna yòdhāna daṇḍapāṇira ivāntakaḥ
rathāśvadvipahīnāṃsa tu tāna bhīmò gadayā balī
ekaviṃśatisāhasrāna padātīna avapòthayata
hatvā tata puruṣānīkaṃ bhīmaḥ satyaparākramaḥ
dhṛṣṭadyumnaṃ puraskṛtya nacirāta paratyadṛśyata
pādātā nihatā bhūmau śiśyire rudhiròkṣitāḥ
saṃbhagnā iva vātena karṇikārāḥ supuṣpitāḥ
nānāpuṣpasrajòpetā nānā kuṇḍaladhāriṇaḥ
nānā jātyā hatāsa tatra nādā deśasamāgatāḥ
patākādhvajasaṃchannaṃ padātīnāṃ mahada balama
nikṛttaṃ vibabhau tatra ghòrarūpaṃ bhayānakama
yudhiṣṭhirapurògāsa tu sarvasainyamahārathāḥ
abhyadhāvana mahātmānaṃ putraṃ duryòdhanaṃ tava
te sarve tāvakāna dṛṣṭvā maheṣvāsāna parāṅmukhāna
nābhyavartanta te putraṃ veleva makalālayama
tada adbhutama apaśyāma tava putrasya pauruṣama
yada ekaṃ sahitāḥ pārthā na śekura ativartituma
nātidūrāpayātaṃ tu kṛtabuddhiṃ palāyane
duryòdhanaḥ savakaṃ sainyama abravīda bhṛśavikṣatama
na taṃ deśaṃ parapaśyāmi pṛthivyāṃ parvateṣu vā
yatra yātāna na vò hanyuḥ pāṇḍavāḥ kiṃ sṛtena vaḥ
alpaṃ ca balama eteṣāṃ kṛṣṇau ca bhṛśavikṣatau
yadi sarve 'tara tiṣṭhāmò dharuvò nò vijayò bhaveta
viprayātāṃsa tu vò bhinnāna pāṇḍavāḥ kṛtakilbiṣāna
anusṛtya haniṣyanti śareyò naḥ samare sathitama
śṛṇudhvaṃ kaṣatriyāḥ sarve yāvantaḥ satha samāgatāḥ
yadā śūraṃ ca bhīruṃ ca mārayatya antakaḥ sadā
kò nu mūḍhò na yudhyeta puruṣaḥ kaṣatriya baruvaḥ
śareyò nò bhīmasenasya karuddhasya paramukhe sathitama
sukhaḥ sāṃgrāmikò mṛtyuḥ kaṣatradharmeṇa yudhyatāma
jitveha sukhama āpnòti hataḥ paretya mahata phalama
na yuddhadharmāca chareyāna vai panthāḥ savargasya kauravāḥ
acireṇa jitā~la lòkāna hatò yuddhe samaśnute
śarutvā tu vacanaṃ tasya pūjayitvā ca pārthivāḥ
punara evānvavartanta pāṇḍavāna ātatāyinaḥ
tāna āpatata evāśu vayūḍhānīkāḥ parahāriṇaḥ
paratyudyayusa tadā pārthā jaya gṛdhrāḥ parahāriṇaḥ
dhanaṃjayò rathenājāva abhyavartata vīryavāna
viśrutaṃ tariṣu lòkeṣu gāṇḍīvaṃ vikṣipana dhanuḥ
mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiśa ca mahābalaḥ
javenābhyapatana hṛṣṭā yatò vai tāvakaṃ balama
[sa]
saṃnivṛtte balaughe tu śālvò maleccha gaṇādhipaḥ
abhyavartata saṃkruddhaḥ pāṇḍūnāṃ sumahada balama
āsthāya sumahānāgaṃ parabhinnaṃ parvatòpamama
dṛptama airāvata parakhyama amitragaṇamardanama
yò 'sau mahābhadra kulaprasūtaḥ; supūjitò dhārtarāṣṭreṇa nityama
sukalpitaḥ śāstraviniścayajñaiḥ; sadòpavāhyaḥ samareṣu rājana
tama āsthitò rājavarò babhūva; yathòdayasthaḥ savitā kaṣapānte
sa tena nāgapravareṇa rājanna; abhyudyayau pāṇḍusutāna samantāta
śitaiḥ pṛṣātkaira vidadāra cāpi; mahendravajrapratimaiḥ sughòraiḥ
tataḥ śarāna vai sṛjatò mahāraṇe; yòdhāṃśa ca rājana nayatò yamāya
nāsyāntaraṃ dadṛśuḥ save pare vā; yathā purā vajradharasya daityāḥ
te pāṇḍavāḥ sòmakāḥ sṛñjayāśa ca; tama eva nāgaṃ dadṛśuḥ samantāta
sahasraśò vai vicarantama ekaṃ; yathā mahendrasya gajaṃ samīpe
saṃdrāvyamāṇaṃ tu balaṃ pareṣāṃ; parītakalpaṃ vibabhau samantāta
naivāvatasthe samare bhṛśaṃ bhayāda; vimardamānaṃ tu parasparaṃ tadā
tataḥ parabhagnā sahasā mahācamūḥ; sā pāṇḍavī tena narādhipena
diśaśa catasraḥ sahasā paradhāvitā; gajendra vegaṃ tama apārayantī
dṛṣṭvā ca tāṃ vegavatā parabhagnāṃ; sarve tavadīyā yudhi yòdhamukhyāḥ
apūjayaṃsa tatra narādhipaṃ taṃ; dadhmuśa ca śaṅkhāña śaśisaṃnikāśāna
śarutvā ninādaṃ tava atha kauravāṇāṃ; harṣāda vimuktaṃ saha śaṅkhaśabdaiḥ
senāpatiḥ pāṇḍava sṛñjayānāṃ; pāñcāla putrò na mamarṣa ròṣāta
tatasa tu taṃ vai daviradaṃ mahātmā; paratyudyayau tavaramāṇau jayāya
jambhò yathā śakrasamāgame vai; nāgendrama airāvaṇama indra vāhyama
tama āpatantaṃ sahasā tu dṛṣṭvā; pāñcālarājaṃ yudhi rājasiṃhaḥ
taṃ vai davipaṃ pareṣayāma āsa tūrṇaṃ; vadhāya rājana darupadātmajasya
sa taṃ davipaṃ sahasābhyāpatantama; avidhyada arkapratimaiḥ pṛṣatkaiḥ
karmāra dhautaira niśitaira javaladbhira; nārācamukhyaisa taribhira ugravegaiḥ
tatò 'parāna pañca śitāna mahātmā; nārācamukhyāna visasarja kumbhe
sa taisa tu viddhaḥ paramadvipò raṇe; tadā parāvṛtya bhṛśaṃ paradudruve
taṃ nāgarājaṃ sahasā paraṇunnaṃ; vidrāvyamāṇaṃ ca nigṛhya śālvaḥ
tòttrāṅkuśaiḥ pareṣayāma āsa tūrṇaṃ; pāñcālarājasya rathaṃ paradiśya
dṛṣṭvāpatantaṃ sahasā tu nāgaṃ; dhṛṣṭadyumnaḥ savarathāca chīghrama eva
gadāṃ paragṛhyāśu javena vīrò; bhūmiṃ parapannò bhayavihvalāṅgaḥ
sa taṃ rathaṃ hemavibhūṣitāṅgaṃ; sāśvaṃ sasūtaṃ sahasā vimṛdya
utkṣipya hastena tadā mahādvipò; vipòthayāma āsa vasuṃdharā tale
pāñcālarājasya sutaṃ sa dṛṣṭvā; tadārditaṃ nāgavareṇa tena
tama abhyadhāvata sahasā javena; bhīmaḥ śikhaṇḍī ca śineśa ca naptā
śaraiśa ca vegaṃ sahasā nigṛhya; tasyābhitò 'bhayāpatatò gajasya
sa saṃgṛhītò rathibhira gajò vai; cacāla taira vāryamāṇaśa ca saṃkhye
tataḥ pṛṣatkāna paravavarṣa rājā; sūryò yathā raśmijālaṃ samantāta
tenāśugaira vadhyamānā rathaughāḥ; paradudruvusa tatra tatasa tu sarve
tata karmaśālvasya samīkṣya sarve; pāñcāla matsyā nṛpa sṛñjayāśa ca
hāhākāraira nādayantaḥ sama yuddhe; davipaṃ samantāda rurudhura narāgryāḥ
pāñcālarājasa tavaritasa tu śūrò; gadāṃ paragṛhyācalaśṛṅgakalpāma
asaṃbhramaṃ bhārata śatrughātī; javena virò 'nusasāra nāgama
tatò 'tha nāgaṃ dharaṇīdharābhaṃ; madaṃ saravantaṃ jaladaprakāśama
gadāṃ samāvidhya bhṛśaṃ jaghāna; pāñcālarājasya sutasa tarasvī
sa bhinnakunbhaḥ sahasā vinadya; mukhāta parabhūtaṃ kaṣatajaṃ vimuñcana
papāta nāgò dharaṇīdharābhaḥ; kaṣitiprakampāca calitò yathādriḥ
nipātyamāne tu tadā gajendre; hāhākṛte tava putrasya sainye
sa śālvarājasya śinipravīrò; jahāra bhallena śiraḥ śitena
hṛtòttamāṅgò yudhi sātvatena; papāta bhūmau saha nāgarajñā
yathādriśṛṅgaṃ sumahata paraṇunnaṃ; vajreṇa devādhipa còditena
[sa]
tasmiṃsa tu nihate śūre śālve samitiśòbhane
tavābhajyada balaṃ vegāda vāteneva mahādrumaḥ
tata parabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kṛtavarmā mahārathaḥ
dadhāra samare śūraḥ śatrusainyaṃ mahābalaḥ
saṃnivṛttāsa tu te śūrā ṛṣṭvā sātvatama āhave
śaulòpamaṃ sathitaṃ rājana kīryamāṇaṃ śaraira yudhi
tatha paravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha
nivṛttānāṃ mahārāja mṛtyuṃ kṛtvā nivartanama
tatrāścaryama abhūda yuddhāṃ sātvatasya paraiḥ saha
yada ekò vārayāma āsa pāṇḍusenāṃ durāsadāma
teṣāma anyònyasuhṛdāṃ kṛte karmaṇi duṣkare
siṃhanādaḥ parahṛṣṭānāṃ divaḥ sapṛka sumahāna abhūta
tena śabdena vitrastāna pāñcālāna bharatarṣabha
śinera naptā mahābāhura anvapadyata sātyakiḥ
sa samāsādya rājānaṃ kaṣemadhūrtiṃ mahābalama
saptabhira niśitaira bāṇaira anayada yamasādanama
tama āyāntaṃ mahābāhuṃ paravapantaṃ śitāña śarāna
javenābhyapatada dhīmāna hārdikyaḥ śinipuṃgavama
tau siṃhāva iva nardantau dhanvinau rathināṃ varau
anyònyama abhyadhāvetāṃ śastrapravara dhāriṇau
pāṇḍavāḥ saha pāñcālaira yòdhāśa cānye nṛpòttamāḥ
parekṣakāḥ samapadyanta tayòḥ puruṣasiṃhayòḥ
nārācaira vatsadantaiśa ca vṛṣṇyandhakamahārathau
abhijaghnatura anyònyaṃ parahṛṣṭāva iva kuñjarau
carantau vividhāna mārgāna hārdikya śinipuṃgavau
muhura antardadhāte tau bāṇavṛṣṭyā parasparama
cāpavegabalòddhūtāna mārgaṇāna vṛṣṇisiṃhayòḥ
ākāśe samapaśyāma pataṃgāna iva śīghragāna
tama ekaṃ satyakarmāṇama āsādya hṛdikātmajaḥ
avidhyana niśitaira bāṇaiśa caturbhiśa aturò hayāna
sa dīrghabāhuḥ saṃkruddhasa tòttrārdita iva davipaḥ
aṣṭābhiḥ kṛtavarmāṇama avidhyata parameṣubhiḥ
tataḥ pūrṇāyatòtsṛṣṭaiḥ kṛtavarmā śilāśitaiḥ
sātyakiṃ taribhira āhatya dhanura ekana cicchide
nikṛttaṃ tada dhanuḥśreṣṭhama apāsya śinipuṃgavaḥ
anyada ādatta vegena śaineyaḥ saśaraṃ dhanuḥ
tada ādāya dhanuḥśreṣṭhaṃ variṣṭhaḥ sarvadhanvināma
āròpya ca mahāvīryò mahābuddhira mahābalaḥ
amṛṣyamāṇò dhanuṣaśa chedanaṃ kṛtavarmaṇā
kupitò 'tirathaḥ śīghraṃ kṛtavarmāṇama abhyayāta
tataḥ suniśitaira bāṇaira daśabhiḥ śinipuṃgavaḥ
jaghāna sūtama aśvāṃśa ca dhavajaṃ ca kṛtavarmaṇaḥ
tatò rājana maheṣvāsaḥ kṛtavarmā mahārathaḥ
hatāśvasūtaṃ saṃprekṣya rathaṃ hemapariṣkṛtama
ròṣeṇa mahatāviṣṭaḥ śūlama udyamya māriṣa
cikṣepa bhujavegena jighāṃsuḥ śinipuṃgavama
taca chūlaṃ sātvatò haya ājau nirbhidya niśitaiḥ śaraiḥ
cūrṇitaṃ pātayāma āsa mòhayanna iva mādhavama
tatò 'pareṇa bhallena hṛdya enaṃ samatāḍayata
sa yuddhe yuyudhānena hatāśvò hatasārathiḥ
kṛtavarmā kṛtāstreṇa dharaṇīma anvapadyata
tasmina sātyakinā vīre davairathe virathī kṛte
samapadyata sarvepṣāṃ sainyānāṃ sumahada bhayama
putrasya tava cātyarthaṃ viṣādaḥ samapadyata
hatasūte hatāśve ca virathe kṛtavarmaṇi
hatāśvaṃ ca samālakṣya hatasūtama ariṃdamama
abhyadhāvata kṛpò rājaña jighāṃsuḥ śinipuṃgavama
tama āròpya rathòpasthe miṣatāṃ sarvadhanvināma
apòvāha mahābāhusa tūrṇama āyòdhanāda api
śaineye 'dhiṣṭhite rājana virathe kṛtavarmaṇi
duryòdhana balaṃ sarvaṃ punara āsīta parāṅmukhama
tatpare nāvabudhyanta sainyena rajasāvṛte
tāvakāḥ paradrutā rājana duryòdhanama ṛte nṛpama
duryòdhanasa tu saṃprekṣya bhagnaṃ savabalama antikāta
javenābhyapatata tūrṇaṃ sarvāṃśa caikò nayavārayata
pāṇḍūṃśa ca sarvāna saṃkruddhò dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatama
śikhaṇḍinaṃ daraupadeyāna pāñcālānāṃ ca ye gaṇāḥ
kekayāna sòmakāṃśa caiva pāñcālāṃśa caiva māriṣa
asaṃbhramaṃ durādharṣaḥ śitaira astraira avārayata
atiṣṭhada āhave yattaḥ putrasa tava mahābalaḥ
yathā yajñe mahāna agnira matra pūtaḥ parakāśayana
taṃ pare nābhyavartanta martyā mṛtyuma ivāhave
athānyaṃ rathama āsthāya hārdikyaḥ samapadyata
[sa]
putrasa tu te mahārāja rathasthò rathināṃ varaḥ
durutsahò babhau yuddhe yathā rudraḥ paratāpavāna
tasya bāṇasahasraisa tu paracchannā haya abhavana mahī
parāṃśa ca siṣice bāṇaira dhārābhira iva parvatāna
na ca sò 'sati pumāna kaśca cina pāṇḍavānāṃ mahāhave
hayò gajò rathò vāpi yò 'saya bāṇaira avikṣataḥ
yaṃ yaṃ hi samare yòdhaṃ parapaśyāmi viśāṃ pate
sa sa bāṇaiśa citò 'bhūda vai putreṇa tava bhārata
yathā sainyena rajasā samuddhūtena vāhinī
paratyadṛśyata saṃchannā tathā bāṇaira mahātmanaḥ
bāṇabhūtāma apaśyāma pṛthivīṃ pṛthivīpate
duryòdhanena parakṛtāṃ kaṣiprahastena dhanvinā
teṣu yòdhasahasreṣu tāvakeṣu pareṣu ca
ekò duryòdhanò haya āsīta pumāna iti matira mama
tatrādbhutama apaśyāma tava putrasya vikramama
yada ekaṃ sahitāḥ pārthā nātyavartanta bhārata
yudhiṣṭhiraṃ śatenājau vivyādha bharatarṣabha
bhīmasenaṃ ca saptatyā sahadevaṃ ca saptabhiḥ
nakulaṃ ca catuḥṣaṣṭyā dhṛṣṭadyumnaṃ ca pañcabhiḥ
saptabhira daraupadeyāṃśa ca taribhira vivyādha sātyakima
dhanuśa ciccheda bhallena sahadevasya māriṣa
tada apāsya dhanuśa chinnaṃ mādrīputraḥ paratāpavāna
abhyadhāvata rājānaṃ paragṛhyānyāna mahada dhanuḥ
tatò duryòdhanaṃ saṃkhye vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ
nakulaśa ca tatò vīrò rājānaṃ navabhiḥ śaraiḥ
ghòrarūpaira maheṣvāsò vivyādha ca nanāda ca
sātyakiśa cāpi rājānaṃ śareṇānataparvaṇā
daraupadeyāsa tarisaptatyā dharmarājaśa ca saptabhiḥ
aśītyā bhīmasenaśa ca śarai rājānama ārdayata
samantāta kīryamāṇasa tu bāṇasaṃghaira mahātmabhiḥ
na cacāla mahārāja sarvasainyasya paśyataḥ
lāghavaṃ sauṣṭhavaṃ cāpi vīryaṃ caiva mahātmanaḥ
ati sarvāṇi bhūtāni dadṛśuḥ sarvamānavāḥ
dhārtarāṣṭrāsa tu rājendra yātvā tu savalpama antarama
apaśyamānā rājānaṃ paryavartanta daṃśitāḥ
teṣāma āpatatāṃ ghòrasa tumulaḥ samajāyata
kaṣubdhasya hi samudrasya parāvṛṭkāle yathā niśi
samāsādya raṇe te tu rājānama aparājitama
paratyudyayura maheṣvāsāḥ pāṇḍavāna ātatāyinaḥ
bhīmasenaṃ raṇe karuddhaṃ daròṇaputrò nayavārayata
tatò bāṇaira mahārāja paramuktaiḥ sarvatòdiśama
nājñāyanta raṇe vīrā na diśaḥ paradiśasa tathā
tāva ubhau karūrakarmāṇāva ubhau bhārata duḥsahau
ghòrarūpama ayudhyetāṃ kṛtapratikṛtaiṣiṇau
tarāsayantau jagata sarvaṃ jayā kaṣepa vihatatvacau
śakunisa tu raṇe vīrò yudhiṣṭhirama apīḍayata
tasyāśvāṃśa caturò hatvā subalasya sutò vibhuḥ
nādaṃ cakāra balavāna sarvasainyāni kampayana
etasminna antare vīraṃ rājānama aparājitama
apòvāha rathenājau sahadevaḥ paratāpavāna
athānyaṃ rathama āsthāya dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
śakuniṃ navabhira viddhvā punara vivyādha pañcabhiḥ
nanāda ca mahānādaṃ paravaraḥ sarvadhanvināma
tada yuddhama abhavaca citraṃ ghòrarūpaṃ ca māriṣa
īkṣitṛprītijananaṃ siddhacāraṇasevitama
ulūkasa tu maheṣvāsaṃ nakulaṃ yuddhadurmadama
abhyadravada ameyātmā śaravarṣaiḥ samantataḥ
tathaiva nakulaḥ śūraḥ saubalasya sutaṃ raṇe
śaravarṣeṇa mahatā samantāta paryavārayata
tau tatra samare vīrau kulaputrau mahārathau
yòdhayantāva apaśyetāṃ parasparakṛtāgasau
tathaiva kṛtavarmā tu śaineyaṃ śatrutāpanama
yòdhayaña śuśubhe rājana balaṃ śakra ivāhave
duryòdhanò dhanuśa chittvā dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge
athainaṃ chinnadhanvānaṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ
dhṛṣṭadyumnò 'pi samare paragṛhya paramāyudhama
rājānaṃ yòdhayāma āsa paśyatāṃ sarvadhanvināma
tayòra yuddhaṃ mahaca cāsīta saṃgrāme bharatarṣabha
parabhinnayòra yathā saktaṃ mattayòra varahastinòḥ
gautamasa tu raṇe karuddhò daraupadeyāna mahābalāna
vivyādha bahubhiḥ śūraḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
tasya taira abhavada yuddhama indriyaira iva dehinaḥ
ghòra rūpama asaṃvāryaṃ nirmaryādama atīva ca
te ca taṃ pīḍayāma āsura indriyāṇīva bāliśama
sa ca tāna paratisaṃrabdhaḥ paratyayòdhayada āhave
evaṃ citrama abhūda yuddhaṃ tasya taiḥ saha bhārata
utthāyòtthāya hi yathā dehināma indriyaira vibhò
narāśa caiva naraiḥ sārdhaṃ dantinò dantibhisa tathā
hayā hayaiḥ samāsaktā rathinò rathibhisa tathā
saṃkulaṃ cābhavada bhūyò ghòrarūpaṃ viśāṃ pate
idaṃ citrama idaṃ ghòrama idaṃ raudrama iti parabhò
yuddhānya āsna mahārāja ghòrāṇi ca bahūni ca
te samāsādya samare parasparama ariṃdamāḥ
vivyadhuśa caiva jaghnuśa ca samāsādya mahāhave
teṣāṃ śatra samudbhūtaṃ rajasa tīvrama adṛśyata
paravātenòddhataṃ rājana dhāvadbhiśa cāśvasādibhiḥ
rathanemi samudbhūtaṃ niḥśvāsaiśa cāpidantināma
rajaḥ saṃdhyābhrakapilaṃ divākarapathaṃ yayau
rajasā tena saṃpṛkte bhāskare niṣprabhī kṛte
saṃchāditābhavada bhūmiste ca śūrā mahārathāḥ
muhūrtāda iva saṃvṛttaṃ nīrajaskaṃ samantatha
vīra śòṇitasiktāyāṃ bhūmau bharatasattama
upāśāmyata tatasa tīvraṃ tada rajò ghòradarśanama
tatò 'paśyaṃ mahārāja davaṃdva yuddhāni bhārata
yathā paragryaṃ yathā jayeṣṭhaṃ madhyāhne vai sudāruṇe
varmaṇāṃ tatra rājendra vayadṛśyantòjjvalāḥ parabhāḥ
śabdaḥ sutumulaḥ saṃkhye śarāṇāṃ patatāma abhūta
mahāveṇuvanasyeva dahyamānasya sarvataḥ
[sa]
vartamāne tathā yuddhe ghòrarūpe bhayānake
abhajyata balaṃ tatra tava putrasya pāṇḍavaiḥ
tāṃsa tu yatnena mahatā saṃnivārya mahārathāna
putrasa te yòdhayāma āsa pāṇḍavānāma anīkinīma
nivṛttāḥ sahasā yòdhāsa tava putra pariyaiṣiṇaḥ
saṃnivṛtteṣu teṣva evaṃ yuddhama āsīta sudāruṇama
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca devāsuraraṇòpamama
pareṣāṃ tava sainye ca nāsīta kaśa cita parāṅmukhaḥ
anumānena yudhyante saṃjñābhiśa ca parasparama
teṣāṃ kaṣayò mahāna āsīda yudhyatāma itaretarama
tatò yudhiṣṭhirò rājā karòdhena mahatā yutaḥ
jigīṣamāṇaḥ saṃgrāme dhārtarāṣṭrāna sarājakāna
taribhiḥ śāradvataṃ viddhvā rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ
caturbhira nijaghānāśvāna kalyāṇāna kṛtavarmaṇaḥ
aśvatthāmā tu hārdikyama apòvāha yaśasvinama
atha śāradvatò 'ṣaṭābhiḥ paratyavidhyada yudhiṣṭhirama
tatò duryòdhanò rājā rathāna saptaśatāna raṇe
pareṣayada yatra rājāsau dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ
te rathā rathibhira yuktā manòmārutaraṃhasaḥ
abhyadravanta saṃgrāme kaunteyasya rathaṃ parati
te samantāna mahārāja parivārya yudhiṣṭhirama
adṛśyaṃ sāyakaiśa cakrura meghā iva divākarama
nāmṛṣyanta susaṃrabdhāḥ śikhaṇḍipramukhā rathāḥ
rathaira agryajavaira yuktaiḥ kiṅkiṇījālasaṃvṛtaiḥ
ājagmura abhirakṣantaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhirama
tathā paravavṛte raudraḥ saṃgrāmaḥ śòṇitòdakaḥ
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca yama rāṣṭravivardhanaḥ
rathāna saptaśatāna hatvā kurūṇāma ātatāyināma
pāṇḍavāḥ saha pāñcālaiḥ punara evābhyavārayana
tatra yuddhaṃ mahaca cāsīta tava putrasya pāṇḍavaiḥ
na ca nasa tādṛśaṃ dṛṣṭaṃ naiva cāpi pariśrutama
vartamāne tathā yuddhe nirmaryāde samantataḥ
vadhyamāneṣu yòdheṣu tāvakeṣva itareṣu ca
ninadatsu ca yòdheṣu śaṅkhavaryaiśa ca pūritaiḥ
utkṛṣṭaiḥ siṃhanādaiśa ca garjitena ca dhanvināma
atipravṛddhe yuddhe ca chidyamāneṣu marmasu
dhāvamāneṣu yòdheṣu jaya gṛddhiṣu māriṣa
saṃhāre sarvatò jāte pṛthivyāṃ śòkasaṃbhave
bahvīnāma uttamastrīṇāṃ sīmantòddharaṇe tathā
nirmaryāde tathā yuddhe vartamāne sudāruṇe
parādurāsana vināśāya tadòtpātāḥ sudāruṇāḥ
cacāla śabdaṃ kurvāṇā saparvatavanā mahī
sadaṇḍāḥ sòlmukā rājaña śīryamāṇāḥ samantataḥ
ulkāḥ petura divò bhūmāva āhatya ravimaṇḍalama
viṣvaga vātāḥ parādurāsana nīcaiḥ śarkara varṣiṇaḥ
aśrūṇi mumucura nāgā vepathuśa cāspṛśada bhṛśama
etāna ghòrāna anādṛtya samutpātāna sudāruṇāna
punara yuddhāya saṃmantrya kaṣatriyāsa tasthura avyathāḥ
ramaṇīye kurukṣetre puṇye savargaṃ yiyāsavaḥ
tatò gāndhārarājasya putraḥ śakunira abravīta
yudhyadhvama agratò yāvata pṛṣṭhatò hanmi pāṇḍavāna
tatò naḥ saṃprayātānāṃ madrayòdhāsa tarasvinaḥ
hṛṣṭāḥ kilakilā śabdama akurvantāpare tathā
asmāṃsa tu punara āsādya labdhalakṣā durāsadāḥ
śarāsanāni dhunvantaḥ śaravarṣaira avākirana
tatò hataṃ paraisa tatra madrarājabalaṃ tadā
duryòdhana balaṃ dṛṣṭvā punara āsīta parāṅmukhama
gāndhārarājasa tu punara vākyama āha tatò balī
nivartadhvama adharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ
anīkaṃ daśasāhasrama aśvānāṃ bharatarṣabha
āsīda gāndhārarājasya vimalaprāsayòdhināma
balena tena vikramya vartamāne janakṣaye
pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānīkama abhyaghnana niśitaiḥ śaraiḥ
tada abhrama iva vātena kaṣipyamāṇaṃ samantataḥ
abhajyata mahārāja pāṇḍūnāṃ sumahada balama
tatò yudhiṣṭhiraḥ parekṣya bhagnaṃ savabalama antikāta
abhyacòdayada avyagraḥ sahadevaṃ mahābalama
asau subala putrò nò jaghanaṃ pīḍya daṃśitaḥ
senāṃ nisūdayantya eṣa paśya pāṇḍava durmatima
gaccha tavaṃ daraupadeyāśa ca śakuniṃ saubalaṃ jahi
rathānīkama ahaṃ rakṣye pāñcāla sahitò 'nagha
gacchantu kuñjarāḥ sarve vājinaśa ca saha tavayā
pādātāśa ca tarisāhasrāḥ śakuniṃ saubalaṃ jahi
tatò gajāḥ saptaśatāśa cāpapāṇibhira āsthitāḥ
pañca cāśvasahasrāṇi sahadevaśa ca vīryavāna
pādātāśa ca tarisāhasrā daraupadeyāśa ca sarvaśaḥ
raṇe haya abhyadravaṃsa te tu śakuniṃ yuddhadurmadama
tatasa tu saubalò rājanna abbhyatikramya pāṇḍavāna
jaghāna pṛṣṭhataḥ senāṃ jaya ghṛdhraḥ paratāpavāna
aśvāròhāsa tu saṃrabdhāḥ pāṇḍavānāṃ tarasvināma
parāviśana saubalānīkama abhyatikramya tāna rathāna
te tatra sadinaḥ śūrāḥ saubalasya mahada balama
gamamadhye 'vatiṣṭhantaḥ śaravarṣaira avākirana
tada udyatagadā parāsama akāpuruṣa sevitama
parāvartata mahada yuddhaṃ rājana durmantrite tava
upāramanta jayāśabdāḥ parekṣakā rathinò 'bhavana
na hi saveṣāṃ pareṣāṃ vā viśeṣaḥ paratyadṛśyata
śūra bāhuvisṛṣṭānāṃ śaktīnāṃ bharatarṣabha
jayòtiṣāma iva saṃpātama apaśyana kurupāṇḍavāḥ
ṛṣṭibhira vimalāhiśa ca tatra tatra viśāṃ pate
saṃpatantībhira ākāśama āvṛtaṃ bahva aśòbhata
parāsānāmpatatāṃ rājana rūpama āsīta samantataḥ
śalabhānāma ivākāśe tadā bharatasattama
rudhiròkṣitasarvāṅgā vipraviddhaira niyantṛbhiḥ
hayāḥ paripatanti sama śataśò 'tha sahasraśaḥ
anyònyaparipiṣṭāśa ca samāsādya parasparama
avikṣatāḥ sama dṛśyante vamantò rudhiraṃ mukhaiḥ
tatò 'bhavata tamò ghòraṃ sainyena rajasā vṛte
tāna apākramatò 'darākṣaṃ tasmāda deśāda ariṃdamāna
aśvāna rājana manuṣyāṃśa ca rajasā saṃvṛte sati
bhūmau nipatitāśa cānye vamantò rudhiraṃ bahu
keśā keśi samālagnā na śekuśa ceṣṭituṃ janāḥ
anyònyama aśvapṛṣṭhebhyò vikarṣantò mahābalāḥ
mallā iva samāsādya nijaghnura itaretarama
aśvaiśa ca vayapakṛṣyanta vahavò 'tara gatāsavaḥ
bhūmau nipatitaśa cānye bahavò vijayaiṣiṇaḥ
tatra tatra vayadṛśyanta puruṣāḥ śūramāninaḥ
raktòkṣitaiśa chinnabhujaira apakṛṣṭa śiròruhaiḥ
vayadṛśyata mahī kīrṇā śataśò 'tha sahasraśaḥ
dūraṃ na śakyaṃ tatrāsīda gantuma aśvena kena cita
sāśvāròhaira hataira aśvaira āvṛte vasudhātale
rudhiròkṣita saṃnāhaira āttaśastraira udāyudhaiḥ
nānāpraharaṇaira ghòraiḥ parasparavadhaiṣibhiḥ
susaṃnikṛṣṭaiḥ saṃgrāme hatabhūyiṣṭha sainikaiḥ
sa muhūrtaṃ tatò yuddhvā saubalò 'tha viśāṃ pate
ṣaṭa sahasraira hayaiḥ śiṣṭaira apāyāca chakunisa tataḥ
tathaiva pāṇḍavānīkaṃ rudhireṇa samukṣitama
ṣaṭa sahasraira hayaiḥ śiṣṭaira apāyāca charāntavāhanama
aśvāròhāsa tu pāṇḍūnāma abruvana rudhiròkṣitāḥ
susaṃnikṛṣṭāḥ saṃgrāme bhūyiṣṭhaṃ tayaktajīvitāḥ
neha śakyaṃ rathaira yòddhuṃ kuta eva mahāgajaiḥ
rathanaiva rathā yāntu kuñjarāḥ kuñjarāna api
paratiyātò hi śakuniḥ savama anīkama avasthitaḥ
na punaḥ saubalò rājā yuddhama abhyāgamiṣyati
tatasa tu daraupadeyāśa ca te ca mattā mahādvipāḥ
parayayura yatra pāñcālyò dhṛṣṭadyumnò mahārathaḥ
sahadevò 'pi kauravya rajòmeghe samutthite
ekākī parayayau tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ
tatasa teṣu parayāteṣu śakuniḥ saubalaḥ punaḥ
pārśvatò 'bhayahanata karuddhò dhṛṣṭadyumnasya vāhinīma
tata punasa tumulaṃ yuddhaṃ parāṇāṃsa tayaktvābhyavartata
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca parasparavadhaiṣiṇāma
te haya anyònyama avekṣanta tasmina vīra samāgame
yòdhāḥ paryapatana rājaña śataśò 'tha sahasraśaḥ
asibhiśa chidyamānānāṃ śirasāṃ lòkasaṃkṣaye
parādurāsīna mahāśabdasa tālānāṃ patatāma iva
vimuktānāṃ śarīrāṇāṃ bhinnānāṃ patatāṃ bhuvi
sāyudhānāṃ ca bāhūnāma urūṇāṃ ca viśāṃ pate
āsīta kaṭakaṭā śabdaḥ sumahā~la lòmaharṣaṇaḥ
nighnantò niśitaiḥ śastraira bharātṝna putrāna sakhīna api
yòdhāḥ paripatanti sama yathāmiṣa kṛte khagāḥ
anyònyaṃ paratisaṃrabdhāḥ samāsādya parasparama
ahaṃ pūrvama ahaṃ pūrvama iti nayaghnana sahasraśaḥ
saṃghātaira āsanabhraṣṭaira aśvāròhaira gatāsubhiḥ
hayāḥ paripatanti sama śataśò 'tha sahasraśaḥ
saphuratāṃ paratipiṣṭānāma aśvānāṃ śīghrasāriṇāma
satanatāṃ ca manuṣyāṇāṃ saṃnaddhānāṃ viśāṃ pate
śaktyṛṣṭi parāsaśabdaśa ca tumulaḥ samajāyata
bhindatāṃ paramarmāṇi rājana durmantrite tava
śaramābhibhūtāḥ saṃrabdhāḥ śarāntavāhāḥ pipāsitāḥ
vikṣatāśa ca śitaiḥ śastraira abhyavartanta tāvakāḥ
mattā rudhiragandhena bahavò 'tara vicetasaḥ
jaghnuḥ parāna savakāṃśa caiva parāptāna parāptāna anantarāna
bahavaśa ca gataprāṇāḥ kaṣatriyā jaya gṛddhinaḥ
bhūmāva abhyapatana rājaña śaravṛṣṭibhira āvṛtāḥ
vṛkagṛdhraśṛgālānāṃ tumule mòdane 'hani
āsīda balakṣayò ghòrasa tava putrasya paśyataḥ
nara aśvakāyasaṃchannā bhūmira āsīda viśāṃ pate
rudhiraudaka citrā ca bhīrūṇāṃ bhayavardhinī
asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūraisa takṣamāṇāḥ punaḥ punaḥ
tāvakāḥ pāṇḍavāśa caiva nābhyavartanta bhārata
paraharantò yathāśakti yāvata parāṇasya dhāraṇama
yòdhāḥ paripatanti sama vamantò rudhiraṃ varaṇaiḥ
śirò gṛhītvā keśeṣu kabandhaḥ samadṛśyata
udyamya niśitaṃ khaḍgaṃ rudhireṇa samukṣitama
athòtthiteṣu bahuṣu kabandheṣu janādhipa
tathā rudhiragandhena yòdhāḥ kaśmalama āviśana
mandī bhūte tataḥ śabde pāṇḍavānāṃ mahada balama
alpāvaśiṣṭaisa turagaira abhyavartata saubalaḥ
tatò 'bhayadhāvaṃsa tavaritāḥ pāṇḍavā jaya gṛddhinaḥ
padātayaśa ca nāgāśa ca sādinaśa còdyatāyudhāḥ
kòṣṭakī kṛtyacāpya enaṃ parikṣipya ca sarvaśaḥ
śastraira nānāvidhaira jaghnura yuddhapāraṃ titīrṣavaḥ
tavadīyāsa tāṃsa tu saṃprekṣya sarvataḥ samabhidrutāna
sāśvapattidviparathāḥ pāṇḍavāna abhidudruvuḥ
ke cita padātayaḥ padbhira muṣṭibhiśa ca parasparama
nijaghnuḥ samare śūrāḥ kaṣīṇaśastrāsa tatò 'patana
rathebhyò rathinaḥ petura davipebhyò hastisādinaḥ
vimānebhya iva bharaṣṭāḥ siddhāḥ puṇyakṣayāda yathā
evama anyònyama āyastā yòdhā jaghnura mahāmṛdhe
pitṝna bharātṝna vayasyāṃśa ca putrāna api tathāpare
evama āsīda amaryādaṃ yuddhaṃ bharatasattama
parāsāsibāṇakalile vartamāne sudāruṇe
[sa]
tasmiña śabde mṛdau jāte pāṇḍavaira nihate bale
aśvaiḥ saptaśataiḥ śiṣṭaira upāvartata saubalaḥ
sa yātvā vāhinīṃ tūrṇama abravīta tavarayana yudhi
yudhyadhvama iti saṃhṛṣṭāḥ punaḥ punara ariṃdamaḥ
apṛcchata kaṣatriyāṃsa tatra kava nu rājā mahārathaḥ
śakunesa tu vacaḥ śarutvā ta ūcura bharatarṣabha
asau tiṣṭhati kauravyò raṇamadhye mahārathaḥ
yatraitata sumahaca chastraṃ pūrṇacandra samaprabhama
yatraite satala tarāṇā rathāsa tiṣṭhanti daṃśitāḥ
yatraiṣa śabdasa tumulaḥ parjanyaninadòpamaḥ
tatra gaccha darutaṃ rājaṃsa tatò darakṣyasi kauravama
evama uktasa tu taiḥ śūraiḥ śakuniḥ saubalasa tadā
parayayau tatra yatrāsau putrasa tava narādhipa
sarvataḥ saṃvṛtò vīraiḥ samareṣva anivartibhiḥ
tatò duryòdhanaṃ dṛṣṭvā rathānīke vayavasthitama
sarathāṃsa tāvakāna sarvāna harṣayaña śakunisa tataḥ
duryòdhanama idaṃ vākyaṃ hṛṣṭarūpò viśāṃ pate
kṛtakāryama ivātmānaṃ manyamānò 'baravīna nṛpama
jahi rājana rathānīkama aśvāḥ sarve jitā mayā
nātyaktvā jīvitaṃ saṃkhye śakyò jetuṃ yudhiṣṭhiraḥ
hate tasmina rathānīke pāṇḍavenābhipālite
gajāna etāna haniṣyāmaḥ padātīṃśa cetarāṃsa tathā
śarutvā tu vacanaṃ tasya tāvakā jayagṛddhinaḥ
javenābhyapatana hṛṣṭāḥ pāṇaḍvānāma anīkinīma
sarve vivṛtatūṇīrāḥ paragṛhītaśarāsanāḥ
śarāsanāni dhunvānāḥ siṃhanādaṃ paracakrire
tatò jayātalanirghòṣaḥ punara āsīda viśāṃ pate
parādurāsīca charāṇāṃ ca sumuktānāṃ sudāruṇaḥ
tāna samīpagatāna dṛṣṭvā javenòdyata kārmukāna
uvāca devakīputraṃ kuntīputrò dhanaṃjayaḥ
còdayāśvāna asaṃbhrāntaḥ paraviśaitada balārṇavama
antama adya gamiṣyāmi śatrūṇāṃ niśitaiḥ śaraiḥ
aṣṭādaśa dinānya adya yuddhasyāsya janārdana
vartamānasya mahataḥ samāsadya parasparama
ananta kalpā dhavajinī bhūtvā haya eṣāṃ mahātmanāma
kaṣayama adya gatā yuddhe paśya daivaṃ yathāvidhama
samudrakalpaṃ tu balaṃ dhārtarāṣṭrasya mādhava
asmāna āsādya saṃjātma gòṣpadòpamama acyuta
hate bhīṣme ca saṃdadhyāca chivaṃ sayāda iha mādhava
na ca tata kṛtavāna mūḍhò dhārtarāṣṭraḥ subāliśaḥ
uktaṃ bhīṣmeṇa yada vākyaṃ hitaṃ pathyaṃ ca mādhava
taca cāpi nāsau kṛtavāna vītabuddhiḥ suyòdhanaḥ
tasmiṃsa tu patite bhīṣme paracyute pṛthivītale
na jāne kāraṇaṃ kiṃ nu yena yuddhama avartata
mūḍhāṃsa tu sarvathā manye dhārtarāṣṭrāna subāliśāna
patite śaṃtanòḥ putre ye 'kārṣuḥ saṃyugaṃ punaḥ
anantaraṃ ca nihate daròṇe barahma vidāṃ vare
rādheye ca vikarṇe ca naivāśāmyata vaiśasama
alpāvaśiṣṭe sainye 'samina sūtaputre ca pātite
saputre vai naravyāghre naivāśāmyata vaiśasama
śarutāyuṣi hate śūre jalasaṃdhe ca paurave
śarutāyudhe ca nṛpatau naivāśāmyata vaiśasama
bhūriśravasi śalye ca śālve caiva janārdana
āvantyeṣu ca vīreṣu naivāśāmyata vaiśasama
jayadrathe ca nihate rākṣase cāpya alāyudhe
bāhlike sòmadatte ca naivāśāmyata vaiśasama
bhagadatte hate śūre kāmbòje ca sudakṣiṇe
duḥśāsane ca nihate naivāśāmyata vaiśasama
dṛṣṭvā ca nihatāña śūrāna pṛthana māṇḍalikāna nṛpāna
balinaśa ca raṇe kṛṣṇa naivāśāmyata vaiśasama
akṣauhiṇīpatīna dṛṣṭvā bhīmasenena pātitāna
mòhāda vā yadi vā lòbhāna naivāśāmyata vaiśasama
kò nu rājakule jātaḥ kauraveyò viśeṣataḥ
nirarthakaṃ mahada vairaṃ kuryāda anyaḥ suyòdhanāta
guṇatò 'bhayadhikaṃ jañatvā balataḥ śauryatò 'pi vā
amūḍhaḥ kò nu yudhyeta janāna parājñò hitāhitama
yana na tasya manò haya āsīta tavayòktasya hitaṃ vacaḥ
paraśame pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ sò 'nayasya śṛṇuyāta kathama
yena śāṃtanavò bhīṣmò daròṇò vidura eva ca
paratyākhyātāḥ śamasyārthe kiṃ nu tasyādya bheṣajama
maurkhyādyena pitā vṛddhaḥ paratyākhyātò janārdana
tathā mātā hitaṃ vākyaṃ bhāṣamāṇā hitaiṣiṇī
paratyākhyātā haya asatkṛtya sa kasmai ròcayeda vacaḥ
kulāntaka raṇò vayaktaṃ jāta eṣa janārdana
tathāsya dṛśyate ceṣṭā nītiśa caiva viśāṃ pate
naiṣa dāsyati nò rājyama iti me matira acyuta
uktò 'haṃ bahuśasa tāta vidureṇa mahātmanā
na jīvana dāsyate bhāgaṃ dhārtarāṣṭraḥ kathaṃ cana
yāvata parāṇā dhamiṣyanti dhārtarāṣṭrasya mānada
tāvada yuṣmāsva apāpeṣu paracariṣyati pātakama
na sa yuktò 'nayathā jetuma ṛte vṛddhena mādhava
itya abravīta sadā māṃ hi viduraḥ satyadarśanaḥ
tata sarvama adya jānāmi vayavasāyaṃ durātmanaḥ
yada uktaṃ vacanaṃ tena vidureṇa mahātmanā
yò hi śarutvā vacaḥ pathyaṃ jāmadagnyāda yathātathama
avāmanyata durbuddhira dharuvaṃ nāśa mukhe sathitaḥ
uktaṃ hi bahubhiḥ siddhaira jātamātre suyòdhane
enaṃ parāpya durātmānaṃ kaṣayaṃ kaṣatraṃ gamiṣyati
tada idaṃ vacanaṃ teṣāṃ niruktaṃ vai janārdana
kaṣayaṃ yātā hi rājānò duryòdhanakṛte bhṛśama
sò 'daya sarvāna raṇe yòdhāna nihaniṣyāmi mādhava
kaṣatriyeṣu hateṣva āśu śūnye ca śibire kṛte
vadhāya cātmanò 'samābhiḥ saṃyugaṃ ròcayiṣyati
tada antaṃ hi bhaveda vairama anumānena mādhava
evaṃ paśyāmi vārṣṇeya cintayana parajñayā savayā
vidurasya ca vākyena ceṣṭayā ca durātmanaḥ
saṃyāhi bharatīṃ vīra yāvaddhanmi śitaiḥ śaraiḥ
duryòdhanaṃ durātmānaṃ vāhinīṃ cāsya saṃyuge
kaṣemama adya kariṣyāmi dharmarājasya mādhava
hatvaitada durbalaṃ sainyaṃ dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ
[sa]
abhīśu hastò dāśārhasa tathòktaḥ savyasācinā
tada balaughama amitrāṇāma abhītaḥ parāviśada raṇe
śarāsanavaraṃ ghòraṃ śaktikaṇṭaka saṃvṛtama
gadāparighapanthānaṃ rathanāgamahādrumama
hayapattilatākīrṇaṃ gāhamānò mahāyaśāḥ
vayaccarata tatra gòvindò rathenātipatākinā
te hayāḥ pāṇḍurā rājana vahantò 'rajunama āhave
diṣku sarvāsva adṛśyanta dāśārheṇa paracòditāḥ
tataḥ parāyāda rathenājau savyasācī paraṃtapaḥ
kiraña śaraśatāṃsa tīkṣṇāna vāridhārā ivāmbudaḥ
parādurāsīna mahāña śabdaḥ śarāṇāṃ nataparvaṇāma
iṣubhiśa chādyamānānāṃ samare savyasācinā
asajjantasa tanutreṣu śaraughāḥ parāpatana bhuvi
indrāśanisamasparśā gāṇḍīvapreṣitāḥ śarāḥ
narāna nāgāna samāhatya hayāṃśa cāpi viśāṃ pate
apatanta raṇe bāṇāḥ pataṃgā iva ghòṣiṇaḥ
āsīta sarvama avacchannaṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ
na parājñāyanta samare diśò vā paradiśò 'pi vā
sarvama āsīja jagata pūrṇaṃ pārtha nāmāṅkitaiḥ śaraiḥ
rukmapuṅkhaisa tailadhautaiḥ karmāra parimārjitaiḥ
te dahyamānāḥ pārthena pāvakeneva kuñjarāḥ
samāsīdanta kauravyā vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ
śaracāpa dharaḥ pārthaḥ parajvajanna iva bhārata
dadāha samare yòdhāna kakṣama agnira iva javalana
yathā vanānte vanapaira visṛṣṭaḥ; kakṣaṃ daheta kṛṣṇa gatiḥ saghòṣaḥ
bhūri darumaṃ śuṣkalatā vitānaṃ; bhṛśaṃ samṛddhò javalanaḥ paratāpī
evaṃ sa nārācagaṇapratāpī; śarārcira uccāvacatigmatejāḥ
dadāha sarvāṃ tava putra senāma; amṛṣyamāṇasa tarasā tarasvī
tasyeṣavaḥ parāṇaharāḥ sumuktā; nāsajjana vai varmasu rukmapuṅkhāḥ
na ca davitīyaṃ paramumòca bāṇaṃ; nare haye vā paramadvipe vā
anekarūpākṛtibhira hi bāṇaira; mahārathānīkama anupraviśya
sa eva ekasa tava putra senāṃ; jaghāna daityāna iva vajrapāṇiḥ
[sa]
asyatāṃ yatamānānāṃ śūrāṇāma anivartināma
saṃkalpama akaròna mòghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ
indrāśanisamasparśāna aviṣahyāna mahaujasaḥ
visṛjana dṛśyate bāṇāna dhārā muñcanna ivāmbudaḥ
tata sainyaṃ bharataśreṣṭha vadhyamānaṃ kirītṭinā
saṃpradudrāva saṃgrāmāta tava putrasya paśyataḥ
hatadhuryā rathāḥ kecida dhatasūtāsa tathāpare
bhagnākṣayugacakreṣāḥ ke cida āsana viśāṃ pate
anyeṣāṃ sāyakāḥ kaṣīṇāsa tathānye śarapīḍitāḥ
akṣatā yugapata ke cita parādravana bhayapīḍitāḥ
ke cita putrāna upādāya hatabhūyiṣṭha vāhanāḥ
vicukruśuḥ pitṝna anye sahāyāna apare punaḥ
bāndhavāṃśa ca naravyāghra bharātṝna saṃbandhinasa tathā
dudruvuḥ ke cida utsṛjya tatra tatra viśāṃ pate
bahavò 'tara bhṛśaṃ viddhā muhyamānā mahārathāḥ
niṣṭanantaḥ sama dṛśyante pārtha bāṇahatā narāḥ
tāna anye rathama āròpya samāśvāsya muhūrtakama
viśrāntāśa ca vitṛṣṇāśa ca punara yuddhāya jagmire
tāna apāsya gatāḥ ke cita punara eva yuyutsavaḥ
kurvantasa tava putrasya śāsanaṃ yuddhadurmadāḥ
pānīyama apare pītvā paryāśvāsya ca vāhanama
varmāṇi ca samāròpya ke cida bharatasattama
samāśvāsyāpare bharātṝna nikṣipya śibire 'pi ca
putrāna anye pitṝna anye punara yuddhama aròcayana
sajjayitvā rathāna ke cida yathāmukhyaṃ viśāṃ pate
āplutya pāṇḍavānīkaṃ punara yuddhama aròcayana
te śūrāḥ kiṅkiṇījālaiḥ samācchannā babhāsire
tarailòkyavijaye yuktā yathā daiteya dānavāḥ
āgamya sahasā ke cida rathaiḥ savarṇavibhūṣitaiḥ
pāṇḍavānāma anīkeṣu dhṛṣṭadyumnama ayòdhayana
dhṛṣṭadyumnò 'pi pāñcālyaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ
nākuliśa ca śatānīkò rathānīkama ayòdhayana
pāñcālyasa tu tataḥ karuddhaḥ sainyena mahatā vṛtaḥ
abhyadravata susaṃrabdhasa tāvakāna hantuma udyataḥ
tatasa tava āpatatasa tasya tava putrò janādhipa
bāṇasaṃghāna anekāna vai pareṣayāma āsa bhārata
dhṛṣṭadyumnasa tatò rājaṃsa tava putreṇa dhanvinā
nārācaira bahubhiḥ kaṣipraṃ bāhvòra urasi cārpitaḥ
sò 'tividdhò maheṣvāsasa tòttrārdita iva davipaḥ
tasyāśvāṃśa caturò bāṇaiḥ pareṣayāma āsa mṛtyave
sāratheśa cāsya bhallena śiraḥ kāyāda apāharata
tatò duryòdhanò rājā pṛṣṭhāma ārudhya vājinaḥ
apākrāmada dhatarathò nātidūrama ariṃdamaḥ
dṛṣṭvā tu hatavikrāntaṃ savama anīkaṃ mahābalaḥ
tava putrò mahārāja parayayau yatra saubalaḥ
tatò ratheṣu bhagneṣu tarisāhasrā mahādvipāḥ
pāṇḍavāna rathinaḥ pañca samantata paryavārayana
te vṛtāḥ samare pañca gajānīkena bhārata
aśòbhanta naravyāghrā garahā vayāptā ghanaira iva
tatò 'rajunò mahārāja labdhalakṣò mahābhujaḥ
vinira yayau rathenaiva śavetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ
taiḥ samantāta parivṛtaḥ kuñjaraiḥ parvatòpamaiḥ
nārācaira vimalaisa tīkṣṇaira gajānīkama apòthayata
tatraikabāṇanihatāna apaśyāma mahāgajāna
patitāna pātyamānāṃśa ca vibhinnāna savyasāccinā
bhīmasenasa tu tāna dṛṣṭvā nāgāna mattagajòpamaḥ
kareṇa gṛhya mahatīṃ gadāma abhyapatada balī
avaplutya rathāta tūrṇaṃ daṇḍapāṇira ivāntakaḥ
tama udyatagadaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahārathama
vitresusa tāvakāḥ sainyāḥ śakṛna mūtraṃ parasusruvuḥ
āvignaṃ ca balaṃ sarvaṃ gadāhaste vṛkòdare
gadayā bhīmasenena bhinnakumbhāna rajasvalāna
dhāvamānāna apaśyāma kunrajāna parvatòpamāna
paradhāvya kuñjarāsa te tu bhīmasenagadā hatāḥ
petura ārtasvaraṃ kṛtvā chinnapakṣā ivādrayaḥ
tāna bhinnakumbhāna subahūna daravamāṇāna itasa tataḥ
patamānāṃśa ca saṃprekṣya vitresusa tava sainikāḥ
yudhiṣṭhirò 'pi saṃkruddhò mādrīputrau ca pāṇḍavau
gṛdhrapakṣaiḥ śitaira bāṇaira jaghnura vai gajayòdhinaḥ
dhṛṣṭadyumnasa tu samare parājitya narādhipama
apakrānte tava sute hayapṛṣṭhaṃ samāśrite
dṛṣṭvā ca pāṇḍavāna sarvāna kuñjaraiḥ parivāritāna
dhṛṣṭadyumnò mahārāja saha sarvaiḥ parabhadrakaiḥ
putraḥ pāñcālarājasya jighāṃsuḥ kuñjarāna yayau
adṛṣṭvā tu rathānīke duryòdhanama ariṃdamama
aśvatthāmā kṛpaśa caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ
apṛcchana kaṣatriyāṃsa tatra kava nu duryòdhanò gataḥ
apaśyamānā rājānaṃ vartamāne janakṣaye
manvānā nihataṃ tatra tava putraṃ mahārathāḥ
viṣaṇṇavadanā bhūtvā paryapṛcchanta te sutama
āhuḥ keccida dhate sūte parayātò yatra saubalaḥ
apare tava abruvaṃsa tatra kaṣatriyā bhṛśavikṣitāḥ
duryòdhanena kiṃ kāryaṃ darakṣyadhvaṃ yadi jīvati
yudhyadhvāṃ sahitāḥ sarve kiṃ vò rājā kariṣyati
te kaṣatriyāḥ kaṣataira gātraira hatabhūyuṣṭha vāhanāḥ
śaraiḥ saṃpīḍyamānāśa ca nātivyaktama ivābruvana
idaṃ sarvaṃ balaṃ hanmò yena sama parivāritāḥ
ete sarve gajāna hatvā upayānti sama pāṇḍavāḥ
śarutvā tu vacanaṃ teṣāma aśvatthāmā mahābalaḥ
hitvā pāñcālarājasya tada anīkaṃ durutsahama
kṛpaśa ca kṛtavarmā ca parayayura yattra saubalaḥ
rathānīkaṃ parityajya śūrāḥ sudṛḍha dhanvinaḥ
tatasa teṣu parayāteṣu dhṛṣṭadyumnapurògamāḥ
āyayuḥ pāṇḍavā rājana vinighnāntaḥ sama tāvakāna
dṛṣṭvā tu tāna āpatataḥ saṃprahṛṣṭāna mahārathāna
parākrāntāṃsa tatò vīrāna nirāśāña jīvite tadā
vivarṇamukha bhūyiṣṭhama abhavata tāvakaṃ balama
parikṣīṇāyudhāna dṛṣṭvā tāna ahaṃ parivāritāna
rājana balena davyaṅgena tayaktvā jīvitama ātmanaḥ
ātmanā pañcamò 'yudhyaṃ pāñcālasya balena ha
tasmina deśe vayavasthāpya yatra śāradvataḥ sathitaḥ
saṃprayuddhā vayaṃ pañca kirīṭiśarapīḍitāḥ
dhṛṣṭādyumnaṃ mahānīkaṃ tatra nò 'bhūda raṇò mahāna
jitāsa tena vayaṃ sarve vayapayāma raṇāta tataḥ
athāpaśyāṃ satyakiṃ tama upāyāntaṃ mahārathama
rathaiśa catuḥśataira vīrò māṃ cābhyadravada āhave
dhṛṣṭadyumnāda ahaṃ muktaḥ kathaṃ cica chānta vāhanaḥ
patitò mādhavānīkaṃ duṣkṛtī narakaṃ yathā
tatra yuddhama abhūda ghòraṃ muhūrtama atidāruṇama
sātyakisa tu mahābāhura mama hatvā paricchadama
jīvagrāhama agṛhṇāna māṃ mūrchitaṃ patitaṃ bhuvi
tatò muhūrtāda iva tada gajānīkama avadhyata
gadayā bhīmasenena nārācaira arjunena ca
paratipiṣṭaira mahānāgaiḥ samantāta parvatòpamaiḥ
nātiprasiddheva gatiḥ pāṇḍavānāma ajāyata
rathamārgāṃsa tataśa cakre bhīmasenò mahābalaḥ
pāṇḍavānāṃ mahārāja vayapakarṣana mahāgajāna
aśvatthāmā kṛpaśa caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ
apaśyantò rathānīke duryòdhanama ariṃdamama
rājānaṃ mṛgayāma āsusa tava putraṃ mahārathama
parityajya ca pāñcālaṃ parayātā yatra saubalaḥ
rājñò 'darśana saṃvignā vartamāne janakṣaye
[sa]
gajānīke hate tasmina pāṇḍuputreṇa bhārata
vadhyamāne bale caiva bhīmasenena saṃyuge
carantaṃ ca tathā dṛṣṭvā bhīmasenama ariṃdamama
daṇḍahastaṃ yathā karudddhama antakaṃ parāṇahāriṇama
sametya samare rājana hataśeṣāḥ sutāsa tava
adṛśyamāne kauravye putre duryòdhane tava
sòdaryāḥ sahitā bhūtvā bhīmasenama upādravana
durmarṣaṇò mahārāja jaitrò bhūri balò raviḥ
itya ete sahitā bhūtvā tatra putrāḥ samantataḥ
bhīmasenama abhidrutya rurudhuḥ savatò diśama
tatò bhīmò mahārāja savarathaṃ punara āsthitaḥ
mumòca niśitāna bāṇāna putrāṇāṃ tava marmasu
te kīryamāṇā bhīmena putrāsa tava mahāraṇe
bhīmasenama apāsedhana paravaṇāda iva kuñjarama
tataḥ karuddhò raṇe bhīmaḥ śirò durmarṣaṇasya ha
kaṣurapreṇa paramathyāśu pātayāma āsa bhūtale
tatò 'pareṇa bhallena sarvāvaraṇabhedinā
śarutāntama avadhīda bhīmasa tava putraṃ mahārathaḥ
jayatsenaṃ tatò viddhvā nārācena hasanna iva
pātayāma āsa kauravyaṃ rathòpasthāda ariṃdamaḥ
sa papāta rathāda rājana bhūmau tūrṇaṃ mamāra ca
śarutarvā tu tatò bhīmaṃ karuddhò vivyādha māriṣa
śatena gṛdhravājānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇāma
tataḥ karuddhò raṇe bhīmò jaitraṃ bhūri balaṃ ravima
tarīna etāṃsa taribhira ānarchada daviṣāgnipratimaiḥ śaraiḥ
te hatā nayapatana bhūmau sayandanebhyò mahārathaḥ
vasante puṣpaśabalā nikṛttā iva kiṃśukāḥ
tatò 'pareṇa tīkṣṇena nārāccena paraṃtapaḥ
durvimòcanama āhatya pareṣayāma āsa mṛtyave
sa hataḥ parāpatada bhūmau savarathāda rathināṃ varaḥ
giresa tu kūṭajò bhagnò māruteneva pādapaḥ
duṣpradharṣaṃ tataśa caiva sujātaṃ ca sutau tava
ekaikaṃ nayavadhīta saṃkhye davābhyāṃ davābhyāṃ camūmukhe
tau śilīmukhaviddhāṅgau petatū rathasattamau
tatò yatantama aparama abhivīkṣya sutaṃ tava
bhallena yudhi vivyādha bhīmò durviṣahaṃ raṇe
sa papāta hatò vāhāta paśyatāṃ sarvadhanvināma
dṛṣṭvā tu nihatāna bharātṝna bahūna ekena saṃyuge
amarṣavaśama āpannaḥ śarutarvā bhīmama abhyayāta
vikṣipana sumahaca cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitama
visṛjana sāyakāṃśa caiva viṣāgnipratimāna bahūna
sa tu rājana dhanuśa chittvā pāṇḍavasya mahāmṛdhe
athainaṃ chinnadhanvānaṃ viṃśatyā samavākirata
tatò 'nayada dhanura ādāya bhīmasenò mahārathaḥ
avākirata tava sutaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta
mahada āsīta tayòra yuddhaṃ citrarūpaṃ bhayānakama
yādṛśaṃ samare pūrvaṃ jambha vāsavayòra abhūta
tayòsa tatra śaraira muktaira yamadaṇḍanibhaiḥ śubhaiḥ
samācchannā dharā sarvā khaṃ ca sarvā diśasa tathā
tataḥ śarutarvā saṃkruddhò dhanura āyamya sāyakaiḥ
bhīmasenaṃ raṇe rājana bāhvòra urasi cārpayata
sò 'tividdhò mahārāja tava putreṇa dhanvinā
bhīmaḥ saṃcukṣubhe karuddhaḥ parvaṇīva mahòdadhiḥ
tatò bhīmò ruṣāviṣṭaḥ putrasya tava māriṣa
sārathiṃ caturaśa cāśvāna bāṇaira ninye yamakṣayama
virathaṃ taṃ samālakṣya viśikhaira lòmavāhibhiḥ
avākirada ameyātmā darśayana pāṇilāghavama
śarutarvā virathò rājanna ādade khaḍga carmaṇī
athāsyādadataḥ khaḍgaṃ śatacandraṃ ca bhānumata
kaṣurapreṇa śiraḥ kāyāta pātayāma āsa pāṇḍavaḥ
chinnòttamāṅgasya tataḥ kaṣurapreṇa mahātmanaḥ
papāta kāyaḥ sa rathāda vasudhāma anunādayana
tasmina nīpatite vīre tāvakā bhayamòhitāḥ
abhyadravanta saṃgrāme bhīmasenaṃ yuyutsavaḥ
tāna āpatata evāśu hataśeṣāda balārṇavāta
daṃśitaḥ paratijagrāha bhīmasenaḥ paratāpavāna
te tu taṃ vai samāsādya parivavruḥ samantataḥ
tatasa tu saṃvṛtò bhīmasa tāvākaira niśitaiḥ śaraiḥ
pīḍayāma āsa tāna sarvāna sahasrākṣa ivāsurāna
tataḥ pañca śatāna hatvā savarūthāna mahārathāna
jaghāna kuñjarānīkaṃ punaḥ saptaśataṃ yudhi
hatvā daśasahasrāṇi pattīnāṃ parameṣubhiḥ
vājināṃ ca śatānya aṣṭau pāṇḍavaḥ sama virājate
bhīmasenasa tu kaunteyò hatvā yuddhe sutāṃsa tava
mene kṛtārtahma ātmānaṃ saphalaṃ janma ca parabhò
taṃ tathā yudhyamānaṃ ca vinighnantaṃ ca tāvakāna
īkṣituṃ nòtsahante sama tava sainyāni bhārata
vidrāvya tu kurūna sarvāṃsa tāṃśa ca hatvā padānugāna
dòrbhyāṃ śabdāṃ tataśa cakre tarāsayānò mahādvipāna
hatabhūyiṣṭha yòdhā tu tava senā viśāṃ pate
kiṃ cica cheṣā mahārāja kṛpaṇā samapadyata
[sa]
duryòdhanò mahārāja sudarśaśa cāpi te sutaḥ
hāta śeṣau tadā saṃkhye vājimadhye vayavasthitau
tatò duryòdhanaṃ dṛṣṭvā vājimadhye vayavasthitama
uvāca devakīputraḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayama
śatravò hatabhūyiṣṭhā jañātayaḥ paripālitāḥ
gṛhītvā saṃjayaṃ cāsau nivṛttaḥ śinipuṃgavaḥ
pariśrāntaśa ca nakulaḥ sahadevaśa ca bhārata
yòdhayitvā raṇe pāpāna dhārtarāṣṭra padānugāna
suyòdhanama abhityajya taraya ete vayavasthitāḥ
kṛpaśa ca kṛpavarmā ca darauṇiśa caiva mahārathaḥ
asau tiṣṭhati pāñcālyaḥ śariyā paramayā yutaḥ
duryòdhana balaṃ hatvā saha sarvaiḥ parabhadrakaiḥ
asau duryòdhanaḥ pārtha vājimadhye vayavasthitaḥ
chattreṇa dhariyamāṇena parekṣamāṇò muhura muhuḥ
parativyūhya balaṃ sarvaṃ raṇamadhye vayavasthitaḥ
enaṃ hatvā śitaira bāṇaiḥ kṛtakṛtyò bhaviṣyasi
gajānīkaṃ hataṃ dṛṣṭvā tavāṃ ca parāptama ariṃdama
yāvana na vidravantya ete tāvaja jahi suyòdhanama
yātu kaśa cita tu pāñcālyaṃ kaṣiprama āgamyatāma iti
pariśrānta balasa tāta naiṣa mucyeta kilbiṣī
tava hatvā balaṃ sarvaṃ saṃgrāme dhṛtarāṣṭrajaḥ
jitāna pāṇḍusutāna matvā rūpaṃ dhārayate mahata
nihataṃ savabalaṃ dṛṣṭvā pīḍitaṃ cāpi pāṇḍavaiḥ
dharuvama eṣyati saṃgrāme vadhāyaivātmanò nṛpaḥ
evama uktaḥ phalgunasa tu kṛṣṇaṃ vacanama abravīta
dhṛtarāṣṭra sutāḥ sarve hatā bhīmena mānada
yāva etāva āsthitau kṛṣṇa tāva adya na bhaviṣyataḥ
hatò bhīṣmò hatò daròṇaḥ karṇò vaikartanò hataḥ
madrarājò hataḥ śalyò hataḥ kṛṣṇa jayadrathaḥ
hayāḥ pañcaśatāḥ śiṣṭāḥ śakuneḥ saubalasya ca
rathānāṃ tu śate śiṣṭe dave eva tu janārdana
dantināṃ ca śataṃ sāgraṃ tarisāhasrāḥ padātayaḥ
aśvatthāmā kṛpaśa caiva tarigartādhipatisa tathā
ulūkaḥ śakuniśa caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ
etada balama abhūca cheṣaṃ dhārtarāṣṭrasya mādhava
mòkṣò na nūnaṃ kālāda dhi vidyate bhuvi kasya cita
tathā vinihate sainye paśya duryòdhanaṃ sathitama
adyāhnā hi mahārājò hatāmitrò bhaviṣyati
na hi me mòkṣyate kaśa cita pareṣāma iti cintaye
ye tava adya samaraṃ kṛṣṇa na hāsyanti raṇòtkaṭāḥ
tāna vai sarvāna haniṣyāmi yadya api sayura amānuṣāḥ
adya yuddhe susaṃkruddhò dīrghaṃ rājñaḥ parajāgarama
apaneṣyāmi gāndhāraṃ pātayitvā śitaiḥ śaraiḥ
nikṛtyā vai durācārò yāni ratnāni saubalaḥ
sabhāyāma aharada dayūte punasa tānya aharāmya ahama
adyā tā api vetsyanti sarvā nāgapurastriyaḥ
śarutvā patīṃśa ca putrāṃśa ca pāṇḍavaira nihatāna yudhi
samāptama adya vai karṇa sarvaṃ kṛṣṇa bhaviṣyati
adya duryòdhanò dīptāṃ śariyaṃ parāṇāṃśa ca tayakṣyati
nāpayāti bhayāta kṛṣṇa saṃgrāmāda yadi cena mama
nihataṃ viddhi vārṣṇeya dhārtarāṣṭraṃ subāliśama
mama haya etada aśaktaṃ vai vājivṛndama ariṃdama
sòḍhuṃ jayātalanirghòṣāṃ yāhi yāvana nihanmya ahama
evama uktasa tu dāśārhaḥ pāṇḍavena yaśasvinā
acòdayada dhayāna rājana duryòdhana balaṃ parati
tada anīkama abhiprekṣya tarayaḥ sajjā mahārathāḥ
bhīmasenò 'rajunaśa caiva sahadevaśa ca māriṣa
parayayuḥ siṃhanādena duryòdhana jighāṃsayā
tāna parekṣya sahitāna sarvāña javenòdyata kārmukāna
saubalò 'bhayadravada yuddhe pāṇḍavāna ātatāyinaḥ
sudarśanasa tava sutò bhīmasenaṃ samabhyayāta
suśarmā śakuniśa caiva yuyudhāte kirīṭinā
sahadevaṃ tava sutò hayapṛṣṭha gatò 'bhayayāta
tatò haya ayatnataḥ kaṣipraṃ tava putrò janādhipa
parāsena sahadevasya śirasi parāharada bhṛśama
sòpāviśada rathòpasthe tava putreṇa tāḍitaḥ
rudhirāpluta sarvāṅga āśīviṣa iva śavasana
paratilabhya tataḥ saṃjñāṃ sahadevò viśāṃ pate
duryòdhanaṃ śaraisa tīkṣṇaiḥ saṃkruddhaḥ samavākirata
pārthò 'pi yudhi vikramya kuntīputrò dhanaṃjayaḥ
śūrāṇāma aśvapṛṣṭhebhyaḥ śirāṃsi nicakarta ha
tada anīkaṃ tadā pārthò vayadhamada bahubhiḥ śaraiḥ
pātayitvā hayāna sarvāṃsa tarigartānāṃ rathāna yayau
tatasa te sahitā bhūtvā tarigartānāṃ mahārathāḥ
arjunaṃ vāsudevaṃ ca śaravarṣaira avākirana
satyakarmāṇama ākṣipya kaṣurapreṇa mahāyaśāḥ
tatò 'saya sayandanasyeṣāṃ cicchide pāṇḍunandanaḥ
śilāśitena ca vibhò kaṣurapreṇa mahāyaśāḥ
śiraśa ciccheda parahasaṃsa taptakuṇḍalabhūṣaṇama
satyeṣuma atha cādatta yòdhānāṃ miṣatāṃ tataḥ
yathā siṃhò vane rājana mṛgaṃ paribubhukṣitaḥ
taṃ nihatya tataḥ pārthaḥ suśarmāṇaṃ taribhiḥ śaraiḥ
viddhvā tāna ahanata sarvāna rathāna rukmavibhūṣitāna
tatasa tu paratvarana pārthò dīrghakālaṃ susaṃbhṛtama
muñcana karòdhaviṣaṃ tīkṣṇaṃ parasthalādhipatiṃ parati
tama arjunaḥ pṛṣātkānāṃ śatena bharatarṣabha
pūrayitvā tatò vāhāna nayahanata tasya dhanvinaḥ
tataḥ śaraṃ samādāya yamadaṇḍòpamaṃ śitama
suśarmāṇaṃ samuddiśya cikṣepāśu hasanna iva
sa śaraḥ pareṣitasa tena karòdhadīptena dhanvinā
suśarmāṇaṃ samāsādya vibheda hṛdayaṃ raṇe
sa gatāsura mahārāja papāta dharaṇītale
nandayana pāṇḍavāna sarvāna vayathayaṃśa cāpi tāvakāna
suśarmāṇaṃ raṇe hatvā putrāna asya mahārathāna
sapta cāṣṭau ca tariṃśaca ca sāyakaira anayata kaṣayama
tatò 'saya niśitaira bāṇaiḥ sarvāna hatvā padānugāna
abhyagāda bhāratīṃ senāṃ hataśeṣāṃ mahārathaḥ
bhīmasa tu samare karuddhaḥ putraṃ tava janādhipa
sudarśanama adṛśyantaṃ śaraiśa cakre hasanna iva
tatò 'sayā parahasana karuddhaḥ śiraḥ kāyāda apāharata
kaṣurapreṇa sutīkṣṇena sa hātaḥ parāpatada bhuvi
tasmiṃsa tu nihate vīre tatasa tasya padānugāḥ
parivavrū raṇe bhīmaṃ kirantò viśikhāña śitāna
tatasa tu niśitaira bāṇaisa tada anīkaṃ vṛkòdaraḥ
indrāśanisamasparśaiḥ samantāta paryavākirata
tataḥ kaṣaṇena tada bhīmò nayahanada bharatarṣabha
teṣu tūtsādyamāneṣu senādhyakṣā mahābalāḥ
bhīmasenaṃ samāsādya tatò 'yudhyanta bhārata
tāṃsa tu sarvāña śaraira ghòraira avākirata pāṇḍavaḥ
tathaiva tāvakā rājana pāṇḍaveyāna mahārathāna
śaravarṣeṇa mahatā samantāta paryavārayana
vayākulaṃ tada abhūta sarvaṃ pāṇḍavānāṃ paraiḥ saha
tāvakānāṃ ca samare pāṇḍaveyaira yuyutsatāma
tatra yòdhāsa tadā petuḥ parasparasamāhatāḥ
ubhayòḥ senayò rājana saṃśòcantaḥ sama bāndhavāna
[sa]
tasmina paravṛtte saṃgrāme naravāji gajakṣaye
śakuniḥ saubalò rājana sahadevaṃ samabhyayāta
tatò 'sayāpatatasa tūrṇaṃ sahadevaḥ paratāpavāna
śaraughāna pareṣayāma āsa pataṅgāna iva śīghragāna
ulūkaśa ca raṇe bhīmaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ
śakunisa tu mahārāja bhīmaṃ viddhvā taribhiḥ śaraiḥ
sāyakānāṃ navatyā vai sahadevama avākirata
te śūrāḥ samare rājana samāsādya parasparama
vivyadhura niśitaira bāṇaiḥ kaṅkabarhiṇa vājitaiḥ
savarṇapuṅkhaiḥ śilā dhautaira ā karṇāta parahitaiḥ śaraiḥ
teṣāṃ cāpā bhujòtsṛṣṭā śaravṛṣṭira viśāṃ pate
ācchādayada diśaḥ sarvā dhārābhira iva tòyadaḥ
tataḥ karuddhò raṇe bhīmaḥ sahadevaśa ca bhārata
ceratuḥ kadanaṃ saṃkhye kurvantau sumahābalau
tābhyāṃ śaraśataiśa channaṃ tada balaṃ tava bhārata
andhakārama ivākāśama abhavata tatra tatra ha
aśvaira viparidhāvadbhiḥ śaraca channaira viśāṃ pate
tatra tatra kṛtò mārgò vikarṣadbhira hatāna bahūna
nihatānāṃ hayānāṃ ca sahaiva hayayòdhibhiḥ
varmabhira vinikṛttaiśa ca parāsaiśa chinnaiśa ca māriṣa
saṃchannā pṛthivī jajñe kusumaiḥ śabalā iva
yòdhāsa tatra mahārāja samāsādya parasparama
vayacaranta raṇe karuddhā vinighnantaḥ parasparama
udvṛttanayanai ròṣāta saṃdaṣṭauṣṭha puṭaira mukhaiḥ
sakuṇḍalaira mahī channā padmakiñjalka saṃnibhaiḥ
bhujaiśa chinaira mahārāja nāgarājakaròpamaiḥ
sāṅgadaiḥ satanutraiśa ca sāsi parāsaparaśvadhaiḥ
kabandhaira utthitaiśa chinnaira nṛtyadbhiśa cāparaira yudhi
karavyādagaṇasaṃkīrṇā ghòrābhuta pṛthivī vibhò
alpāvaśiṣṭe sainye tu kauraveyāna mahāhave
parahṛṣṭāḥ pāṇḍavā bhūtvā ninyire yamasādanama
etasminna antare śūraḥ saubaleyaḥ paratāpavāna
parāsena sāhadevasya śirasi parāharada bhṛśama
sa vihvalò mahārāja rathòpastha upāviśata
sahadevaṃ tathā dṛṣṭvā bhīmasenaḥ paratāpavāna
sarvasainyāni saṃkruddhò vārayāma āsa bhārata
nirbibheda ca nārācaiḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ
vinirbhidyākaròca caiva siṃhanādama ariṃdama
tena śabdena vitrastāḥ sarve sahayavāraṇāḥ
parādravana sahasā bhītāḥ śakuneśa ca padānugāḥ
parabhagnāna atha tāna dṛṣṭvā rājā duryòdhanò 'baravīta
nivartadhvama adharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ
iha kīrtiṃ samādhāya paretya lòkāna samaśnute
parāṇāña jahāti yò vīrò yudhi pṛṣṭhama adarśayana
evama uktāsa tu te rājñā saubalasya padānugāḥ
pāṇḍavāna abhyavartanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanama
daravadbhisa tatra rājendra kṛtaḥ śabdò 'tidāruṇaḥ
kaṣubdhasāgarasaṃkāśaḥ kaṣubhitaḥ sarvatò 'bhavata
tāṃsa tadāpatatò dṛṣṭvā saubalasya padānugāna
paratyudyayura mahārāja pāṇḍavā vijaye vṛtāḥ
paratyāśvasya ca durdharṣaḥ sahadevò viśāṃ pate
śakuniṃ daśabhira viddhvā hayāṃśa cāsya taribhiḥ śaraiḥ
dhanuśa ciccheda ca śaraiḥ saubalasya hasanna iva
athānyada dhanura ādāya śakunira yuddhadurmadaḥ
vivyādha nakulaṃ ṣaṣṭyā bhīmasenaṃ ca saptabhiḥ
ulūkò 'pi mahārāja bhīmaṃ vivyādha saptabhiḥ
sahadevaṃ ca saptatyā parīpsana pitaraṃ raṇe
taṃ bhīmasenaḥ samare vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ
śakuniṃ ca catuḥṣaṣṭyā pārśvasthāṃśa ca taribhisa taribhiḥ
te hanyamānā bhīmena nārācaisa tailapāyitaiḥ
sahadevaṃ raṇe karuddhāśa chādayaña śaravṛṣṭibhiḥ
parvataṃ vāridhārābhiḥ savidyuta ivāmbudāḥ
tatò 'sayāpatataḥ śūraḥ sahadevaḥ paratāpavāna
ulūkasya mahārāja bhallenāpāharaca chiraḥ
sa jagāma rathāda bhūmiṃ sahadevena pātitaḥ
rudhirāpluta sarvāṅgò nandayana pāṇḍavāna yudhi
putraṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā śakunisa tatra bhārata
sāśrukaṇṭhò viniḥśvasya kaṣattura vākyama anusmarana
cintayitvā muhūrtaṃ sabāṣpapūrṇekṣaṇaḥ śavasana
sahadevaṃ samāsādya taribhira vivyādha sāyakaiḥ
tāna apāsya śarāna muktāña śarasaṃghaiḥ paratāpavāna
sahadevò mahārāja dhanuśa ciccheda saṃyuge
chinne dhanuṣi rājendra śakuniḥ saubalasa tadā
paragṛhya vipulaṃ khaḍgaṃ sahadevāya parāhiṇòta
tama āpatantaṃ sahasā ghòrarūpaṃ viśāṃ pate
davidhā ciccheda samare saubalasya hasanna iva
asiṃ dṛṣṭvā davidhā chinnaṃ paragṛhya mahatīṃ gadāma
parāhiṇòta sahasevāya sā mòghā nayapatada bhuvi
tataḥ śaktiṃ mahāghòrāṃ kālarātrima ivòdyatāma
pareṣayāma āsa saṃkruddhaḥ pāṇḍavaṃ parati saubalaḥ
tāma āpatantīṃ sahasā śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ
taridhā ciccheda samare sahadevò hasanna iva
sā papāta taridhā chinnā bhūmau kanakabhūṣaṇā
śīryamāṇā yathā dīptā gaganāda vai śatahradā
śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā saubalaṃ ca bhayārditama
dudruvusa tāvakāḥ sarve bhaye jāte sasaubalāḥ
athòtkruṣṭaṃ mahada dhayāsīta pāṇḍavaira jitakāśibhiḥ
dhārtarāṣṭrāsa tataḥ sarve parāyaśò vimukhābhavana
tāna vai vimanasò dṛṣṭvā mādrīputraḥ paratāpavāna
śaraira anekasāhasraira vārayāma āsa saṃyuge
tatò gāndhārakaira guptaṃ pṛṣṭhaira aśvaira jaye dhṛtama
āsasāda raṇe yāntaṃ sahadevò 'tha saubalama
savama aṃśama avaśiṣṭaṃ sa saṃsmṛtya śakuniṃ nṛpa
rathena kāñcanāṅgena sahadevaḥ samabhyayāta
adhijyaṃ balavata kṛtvā vayākṣipana sumahada dhanuḥ
sa saubalama abhidrutya gṛdhrapatraiḥ śilāśitaiḥ
bhṛśama abhyahanata karuddhasa tòttraira iva mahādvipama
uvāca cainaṃ medhāvī nigṛhya samārayanna iva
kaṣatradharme sathitò bhūtvā yudhyasva puruṣò bhava
yata tadā hṛṣyase mūḍha galahanna akṣaiḥ sabhā tale
phalama adya parapadyasva karmaṇasa tasya durmate
nihatāsa te durātmānò ye 'samāna avahasana purā
duryòdhanaḥ kulāṅgāraḥ śiṣṭasa tavaṃ tasya mātulaḥ
adya te vihaniṣyāmi kaṣureṇònmathitaṃ śiraḥ
vṛkṣāta phalama ivòddhṛtya laguḍena paramāthinā
evama uktvā mahārāja sahadevò mahābalaḥ
saṃkruddhò naraśārdūlò vegenābhijagāma ha
abhigamya tu durdharṣaḥ sahadevò yudhāṃ patiḥ
vikṛṣya balavaca cāpaṃ karòdhena parahasanna iva
śakuniṃ daśabhira viddhvā caturbhiśa cāsya vājinaḥ
chattraṃ dhavajaṃ dhanuśa cāsya chittvā siṃha ivānadata
chinnadhvajadhanuśa chattraḥ sahadevena saubalaḥ
tatò viddhaśa ca bahubhiḥ sarvamarmasu sāyakaiḥ
tatò bhūyò mahārāja sahadevaḥ paratāpavāna
śakuneḥ pareṣayāma āsa śaravṛṣṭiṃ durāsadāma
tatasa tu karuddhaḥ subalasya putrò; mādrī sutaṃ sahadevaṃ vimarde
parāsena jāmbūnadabhūṣaṇena; jighāṃsura ekò 'bhipapāta śīghrama
mādrī sutasa tasya samudyataṃ taṃ; parāsaṃ suvṛttau ca bhujau raṇāgre
bhallaisa taribhira yugapata saṃcakarta; nanāda còccaisa tarasājimadhye
tasyāśu kārī susamāhitena; suvarṇapuṅkhena dṛḍhāyasena
bhallena sarvāvaraṇātigena; śiraḥ śarīrāta paramamātha bhūyaḥ
śareṇa kārtasvarabhūṣitena; divākarābhena susaṃśitena
hṛtòttamāṅgò yudhi pāṇḍavena; papāta bhūmau subalasya putraḥ
sa tacchirò vegavatā śareṇa; suvarṇapuṅkhena śilāśitena
parāverayata kupitaḥ pāṇḍuputrò; yata tata kurūṇāma anayasya mūlama
hṛtòttamāṅgaṃ śakuniṃ samīkṣya; bhūmau śayānaṃ rudhirārdragātrama
yòdhāsa tavadīyā bhayanaṣṭa sattvā; diśaḥ parajagmuḥ paragṛhītaśastrāḥ
vipradrutāḥ śuṣkamukhā visaṃjñā; gāṇḍīvaghòṣeṇa samāhatāśa ca
bhayārditā bhagnarathāśvanāgāḥ; padātayaśa caiva sadhārtarāṣṭrāḥ
tatò rathāca chakuniṃ pātayitvā; mudānvitā bhārata pāṇḍaveyāḥ
śaṅkhāna paradadhmuḥ samare parahṛṣṭāḥ; sakeśavāḥ saiṅkikāna harṣayantaḥ
taṃ cāpi sarve paratipūjayantò; hṛṣṭā baruvāṇāḥ sahadevama ājau
diṣṭyā hatò naikṛtikò durātmā; sahātmajò vīra raṇe tavayeti
[sa]
tataḥ karuddhā mahārāja saubalasyā padānugāḥ
tayaktvā jīvitama ākrande pāṇḍavāna paryavārayana
tāna arjunaḥ paratyagṛhṇāta sahadeva jaye dhṛtaḥ
bhīmasenaśa ca tejasvī karuddhāśīviṣadarśanaḥ
śaktyṛṣṭi parāsahastānāṃ sahasevaṃ jighāṃsatāma
saṃkalpama akaròna mòghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ
paragṛhītāyudhāna bāhūna yòdhānāma abhidhāvatāma
bhallaiśa cicccheda bībhatsuḥ śirāṃsya api hayāna api
te hatā raptyapadyanta vasudhāṃ vigatāsavaḥ
tavaritā lòkavīreṇa parahatāḥ savyasācinā
tatò duryòdhanò rājā dṛṣṭvā savabalasaṃkṣayama
hataśeṣāna samānīya karòddhò rathaśatāna vibhò
kuñjarāṃśa ca hayāṃśa caiva pādātaṃśa ca paraṃtapa
uvāca sahitāna sarvāna dhārtarāṣṭra idaṃ vacaḥ
samāsādya raṇe sarvāna pāṇḍavāna sasuhṛda gaṇāna
pāñcālyaṃ cāpi sabalaṃ hatvā śīghraṃ nivartata
tasya te śirasā gṛhya vacanaṃ yuddhadurmadāḥ
paratyudyayū raṇe pārthāṃsa tava putrasya śāsanāta
tāna abhyāpatataḥ śīghraṃ hataśeṣāna mahāraṇe
śaraira āśīviṣākāraiḥ pāṇḍavāḥ samavākirana
tata sainyaṃ bharataśreṣṭha muhūrtena mahātmabhiḥ
avadhyata raṇaṃ parāpya tarātāraṃ nābhyavindata
paratiṣṭhamānaṃ tu bhayāna nāvatiṣṭhata daṃśitama
aśvaira viparidhāvadbhiḥ sainyena rajasā vṛte
na parājñāyanta samare diśaśa ca paradiśasa tathā
tatasa tu pāṇḍavānīkāna niḥsṛtya bahavò janāḥ
abhyaghnaṃsa tāvakāna yuddhe muhūrtāda iva bhārata
tatò niḥśeṣama abhavata tata sainyaṃ tava bhārata
akṣauhiṇyaḥ sametāsa tu tava putrasya bhārata
ekādaśa hatā yuddhe tāḥ parabhò pāṇḍusṛñjayaiḥ
teṣu rājasahasreṣu tāvakeṣu mahātmasu
ekò duryòdhanò rājanna adṛśyata bhṛśaṃ kaṣataḥ
tatò vīkṣya diśaḥ sarvā dṛṣṭvā śūnyāṃ ca medinīma
vihīnaḥ sarvayòdhaiśa ca pāṇḍavāna vīkṣya saṃyuge
muditāna sarvasiddhārthāna nardamānāna samantataḥ
bāṇaśabdaravāṃśa caiva śarutvā teṣāṃ mahātmanāma
duryòdhanò mahārāja kaśmalenābhisaṃvṛtaḥ
apayāne manaśa cakre vihīnabalavāhanaḥ
[dhṛ]
nihate māmake sainye niḥśeṣe śibire kṛte
pāṇḍavānāṃ balaṃ sūta kiṃ nu śeṣama abhūta tadā
etana me pṛcchatò barūhi kuśalò haya asi saṃjaya
yaca ca duryòdhanò mandaḥ kṛtavāṃsa tanayò mama
balakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā sa ekaḥ pṛthivīpatiḥ
[sa]
rathānāṃ dave sahasre tu sapta nāgaśatāni ca
pañca cāśvasahasrāṇi pattīnāṃ ca śataṃ śatāḥ
etaca cheṣama abhūda rājana pāṇḍavānāṃ mahada balama
parigṛhya hi yada yuddhe dhṛṣṭadyumnò vayavasthitaḥ
ekākī bharataśreṣṭha tatò duryòdhanò nṛpaḥ
nāpaśyata samare kaṃ cita sahāyaṃ rathināṃ varaḥ
nardamānāna parāṃśa caiva savabalasya ca saṃkṣayama
hataṃ savahayama utsṛjya parāṅmukhaḥ parādravada bhayāta
ekādaśa camū bhartā putrò duryòdhanasa tava
gadāma ādāya tejasvī padātiḥ parathitò haradama
nātidūraṃ tatò gatvā padbhyāma eva narādhipaḥ
sasmāra vacanaṃ kaṣattura dharmaśīlasya dhīmataḥ
idaṃ nūnaṃ mahāprājñò vidurò dṛṣṭavāna purā
mahada vaiśasama asmākaṃ kaṣatriyāṇāṃ ca saṃyuge
evaṃ vicintayānasa tu paravivikṣura haradaṃ nṛpaḥ
duḥkhasaṃtapta hṛdayò dṛṣṭvā rājana balakṣayama
pāṇḍavāśa ca mahārāja dhṛṣṭadyumnapurògamāḥ
abhyadhāvanta saṃkruddhāsa tava rājana balaṃ parati
śaktyṛṣṭi parāsahastānāṃ balānāma abhigarjatāma
saṃkalpama akaròna mòghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ
tāna hatva niśitaira bāṇaiḥ sāmātyāna saha bandhubhiḥ
rathe śavetahaye tiṣṭhanna arjunò bahva aśòbhata
subalasyā hate putre savājirathakuñjare
mahāvanama iva chinnama abhavata tāvakaṃ balama
anekaśatasāhasre bale duryòdhanasya ha
nānyò mahārathò rājaña jīvamānò vayadṛśyata
daròṇaputrāda ṛte vīrāta tathaiva kṛtavarmaṇaḥ
kṛpāca ca gautamāda rājana pārthivāca ca tavātmajāta
dhṛṣṭadyumnasa tu māṃ dṛṣṭvā hasana sātyakima abravīta
kima anena gṛhītena nānenārthò 'sati jīvatā
dhṛṣṭadyumna vacaḥ śarutvā śinera naptā mahārathaḥ
udyamya niśitaṃ khaḍgaṃ hantuṃ māmudyatasa tadā
tama āgamya mahāprājñaḥ kṛṣṇadvaipāyanò 'baravīta
mucyatāṃ saṃjayò jīvana na hantavyaḥ kathaṃ cana
davaipāyana vacaḥ śarutvā śinera naptā kṛtāñjaliḥ
tatò māma abravīna muktvā savasti saṃjaya sādhaya
anujñātasa tava ahaṃ tena nayastavarmā nirāyudhaḥ
parātiṣṭhaṃ yena nagaraṃ sāyāhne rudhiròkṣitaḥ
karòśamātrama apakrāntaṃ gadāpāṇima avasthitama
ekaṃ duryòdhanaṃ rājanna apaśyaṃ bhṛśavikṣatama
sa tu māma aśrupūrṇākṣò nāśaknòda abhivīkṣituma
upapraikṣata māṃ dṛṣṭvā tadā dīnama avasthitama
taṃ cāhama api śòcantaṃ dṛṣṭvaikākinama āhave
muhūrtaṃ nāśakaṃ vaktuṃ kiṃ cida duḥkhapariplutaḥ
tatò 'samai tada ahaṃ sarvama uktavāna garahaṇaṃ tadā
davaipāyana parasādāca ca jīvatò mòkṣama āhave
muhūrtama iva ca dhayātvā paratilabhya ca cetanāma
bharātṝṃśa ca sarvasainyāni paryapṛcchata māṃ tataḥ
tasmai tada ahama ācakṣaṃ sarvaṃ paratyakṣadarśivāna
bharātṝṃśa ca nihatāna sarvāna sainyaṃ ca vinipātitama
tarayaḥ kila rathāḥ śiṣṭāsa tāvakānāṃ narādhipa
iti parasthāna kāle māṃ kṛṣṇadvaipāyanò 'baravīta
sa dīrghama iva niḥśvasya viprekṣya ca punaḥ punaḥ
aṃse māṃ pāṇinā sapṛṣṭvā putrasa te paryabhāṣata
tavadanyò neha saṃgrāme kaśa cija jīvati saṃjaya
davitīyaṃ neha paśyāmi sasahāyāśa ca pāṇḍavāḥ
barūyāḥ saṃjaya rājānaṃ parajñā cakṣuṣama īśvarama
duryòdhanasa tava sutaḥ paraviṣṭò haradama itya uta
suhṛdbhisa tādṛśaira hīnaḥ putraira bharātṛbhira eva ca
pāṇḍavaiśa ca hṛte rājye kò nu jīvati mādṛśaḥ
ācakṣethāḥ sarvama idaṃ māṃ ca muktaṃ mahāhavāta
asmiṃsa tòyahrade suptaṃ jīvantaṃ bhṛśavikṣatama
evama uktvā mahārāja parāviśata taṃ haradaṃ nṛpaḥ
astambhayata tòyaṃ ca māyayā manujādhipaḥ
tasmina haradaṃ paraviṣṭe tu tarīna rathāña śarāntavāhanāna
apaśyaṃ sahitāna ekasa taṃ deśaṃ samupeyuṣaḥ
kṛpaṃ śāradvataṃ vīraṃ darauṇiṃ ca rathināṃ varama
bhòjaṃ ca kṛtavarmāṇaṃ sahitāña śaravikṣatāna
te sarve māma abhiprekṣya tūrṇama aśvāna acòdayana
upayāya ca māma ūcura diṣṭyā jīvasi saṃjaya
apṛcchaṃśa caiva māṃ sarve putraṃ tava janādhipama
kaca cida duryòdhanò rājā sa nò jīvati saṃjaya
ākhyātavāna ahaṃ tebhyasa tadā kuśalinaṃ nṛpama
taca caiva sarvama ācakṣaṃ yana māṃ duryòdhanò 'baravīta
haradaṃ caivāhama ācaṣṭa yaṃ paraviṣṭò narādhipaḥ
aśvattāmā tu tada rājana niśamya vacanaṃ mama
taṃ haradaṃ vipulaṃ parekṣya karuṇaṃ paryadevayata
ahò dhina na sa jānāti jīvatò 'samāna narādhipaḥ
paryāptā hi vayaṃ tena saha yòdhayituṃ parāna
te tu tatra ciraṃ kālaṃ vilapya ca mahārathāḥ
parādravana rathināṃ śareṣṭhā dṛṣṭvā pāṇḍusutāna raṇe
te tu māṃ rathama āròpya kṛpasya supariṣkṛtama
senāniveśama ājagmura hataśeṣāsa tarayò rathāḥ
tatra gulmāḥ paritrastāḥ sūrye cāstama ite sati
sarve vicukruśuḥ śarutvā putrāṇāṃ tava saṃkṣayama
tatò vṛddhā mahārāja yòṣitāṃ rakṣaṇò narāḥ
rājadārāna upādāya parayayura nagaraṃ parati
tatra vikròśatīnāṃ ca rudatīnāṃ ca sarvaśaḥ
parādurāsīna mahāña śabdaḥ śarutvā tada balasaṃkṣayama
tatasa tā yòṣitò rājana karandantyò vai muhura muhuḥ
kurarya iva śabdena nādayantyò mahītalama
ājaghnuḥ karajaiśa cāpi pāṇibhiśa ca śirāṃsya uta
luluvuśa ca tadā keśāna karòśantyasa tatra tatra ha
hāhākāravinādinyò vinighnantya urāṃsi ca
karòśantyasa tatra ruruduḥ karandamānā viśāṃ pate
tatò duryòdhanāmātyāḥ sāśrukaṇṭhā hṛśāturāḥ
rājadārāna upādāya parayayura nagaraṃ parati
vetrajarjhara hastāśa ca davārādhyakṣā viśāṃ pate
śayanīyāni śubhrāṇi sapardhyāstaraṇavanti ca
samādāya yayusa tūrṇaṃ nagaraṃ dārarakṣiṇaḥ
āsthāyāśvatarī yuktāna sayandanāna apare janāḥ
savāna savāna dārāna upādāya parayayura nagaraṃ parati
adṛṣṭapūrvā yā nāryò bhāskareṇāpi veśmasu
dādṛśusa tā mahārāja janā yāntīḥ puraṃ parati
tāḥ satriyò bharataśreṣṭha saukumārya samanvitāḥ
parayayura nagaraṃ tūrṇaṃ hatasvajanabāndhavāḥ
ā gòpālāvi pālebhyò daravantò nagaraṃ parati
yayura manuṣyāḥ saṃbhrāntā bhīmasenabhayārditāḥ
api caiṣāṃ bhayaṃ tīvraṃ pārthebhyò 'bhūta sudāruṇama
parekṣamāṇāsa tadānyònyama ādhāvana nagaraṃ parati
tasmiṃsa tadā vartamāne vidrave bhṛśadāruṇe
yuyutsuḥ śòkasaṃmūḍhaḥ parāptakālama acintayata
jitò duryòdhanaḥ saṃkhye pāṇḍavaira bhīmavikramaiḥ
ekādaśa camū bhartā bharātaraśa cāsya sūditāḥ
hatāśa ca kuravaḥ sarve bhīṣmadròṇapuraḥ sarāḥ
ahama ekò vimuktasa tu bhāgyayògāda yadṛcchayā
vidrutāni ca sarvāṇi śibirāṇi samantataḥ
duryòdhanasya sacivā ye ke cida avaśeṣitāḥ
rājadārāna upādāya vayadhāvana nagaraṃ parati
parāptakālama ahaṃ manye paraveśaṃ taiḥ sahābhibhò
yudhiṣṭhirama anujñāpya bhīmasenaṃ tathaiva ca
etama arthaṃ mahābāhura ubhayòḥ sa nayavedayata
tasya parītò 'bhavada rājā nityaṃ karuṇaveditā
pariṣvajya mahābāhura vaiśyāputraṃ vayasarjayata
tataḥ sa rathama āsthāya darutama aśvāna acòdayata
asaṃbhāvitavāṃśa cāpi rājadārāna puraṃ parati
taiśa caiva sahitaḥ kaṣiprama astaṃ gacchati bhāskare
paraviṣṭò hāstinapuraṃ bāṣpa kaṇṭhò 'śarulòcanaḥ
apaśyata mahāprājñaṃ viduraṃ sāśrulòcanama
rājñaḥ samīpāna niṣkrāntaṃ śòkòpahatacetasama
tama abravīta satyadhṛtiḥ paraṇataṃ tava agrataḥ sathitama
asmina kuru kaṣaye vṛtte diṣṭyā tavaṃ putra jīvasi
vinā rājñaḥ paraveśāda vai kima asi tavama ihāgataḥ
etana me kāraṇaṃ sarvaṃ vistareṇa nivedaya
[yu]
nihate śakunau tāta sajñāti sutabāndhave
hataśeṣa parīvārò rājā duryòdhanasa tataḥ
savakaṃ sahayama utsṛjya parāṅmukhaḥ parādravada bhayāta
apakrānte tu nṛpatau sakandhāvāraniveśanāta
bhayavyākulitaṃ sarvaṃ parādravana nagaraṃ parati
tatò rājñaḥ kalatrāṇi bharātṝṇāṃ cāsya sarvaśaḥ
vāhaneṣu samāròpya satryadhyakṣāḥ parādravana bhayāta
tatò 'haṃ samanujñāpya rājānaṃ sahakeśavama
paraviṣṭò hāstinapuraṃ rakṣa~la lòkāda dhi vācyatāma
etaca charutvā tu vacanaṃ vaiśyāputreṇa bhāṣitama
parāptakālama iti jañātvā viduraḥ sarvadharmavita
apūjayada ameyātmā yuyutsuṃ vākyakòvidama
parāptakālama idaṃ sarvaṃ bhavatò bharatakṣaye
adya tavama iha viśrāntaḥ śavò 'bhigantā yudhiṣṭhirama
etāvada uktvā vacanaṃ viduraḥ sarvadharmavita
yuyutsuṃ samanujñāpya paraviveśa nṛpa kaṣayama
yuyutsura api tāṃ rātriṃ savagṛhe nayavasata tadā
[dhṛ]
hateṣu sarvasainyeṣu pāṇḍuputrai raṇājire
mama sainyāvaśiṣṭāsa te kima akurvata saṃjaya
kṛtavarmā kṛpaśa caiva daròṇā putraśa ca vīryavāna
duryòdhanaśa ca mandātmā rājā kima akaròta tadā
[sa]
saṃprādravatsu dāreṣu kaṣatriyāṇāṃ mahātmanāma
vidrute śibire śūnye bhṛśòdvignāsa tarayò rathāḥ
niśamya pāṇḍuputrāṇāṃ tadā vijayināṃ savanama
vidrutaṃ śibiraṃ dṛṣṭvā sāyāhne rājagṛddhinaḥ
sathānaṃ nāròcayaṃsa tatra tatasa te haradama abhyayuḥ
yudhiṣṭhirò 'pi dharmātmā bharātṛbhiḥ sahitò raṇe
hṛṣṭaḥ paryapatada rājana duryòdhana vadhepsayā
mārgamāṇāsa tu saṃkruddhāsa tava putraṃ jayaiṣiṇaḥ
yatnatò 'naveṣamāṇāsa tu naivāpaśyaña janādhipama
sa hi tīvreṇa vegena gadāpāṇira apākramata
taṃ haradaṃ parāviśaca cāpi viṣṭabhyāpaḥ savamāyayā
yadātu pāṇḍavāḥ sarve supariśrāntavāhanāḥ
tataḥ savaśibiraṃ parāpya vayatiṣṭhana sāhasainikāḥ
tataḥ kṛpaśa ca darauṇiśa ca kṛtavarmā ca sātvataḥ
saṃniviṣṭeṣu pārtheṣu parayātāsa taṃ haradaṃ śanaiḥ
te taṃ harada samāsādya yatra śete janādhipaḥ
abhyabhāṣanta durdharṣaṃ rājānaṃ suptama ambhasi
rājanna utthiṣṭha yudhyasva sahāsmābhira yudhiṣṭhirama
jitvā vā pṛthivīṃ bhuṅkṣva hatò vā savargama āpnuhi
teṣāma api balaṃ sarvaṃ hataṃ duryòdhana tavayā
paratirabdhāśa ca bhūyiṣṭhaṃ ye śiṣṭāsa tatra sainikāḥ
na te vegaṃ viṣahituṃ śaktāsa tava viśāṃ pate
asmābhira abhiguptasya tasmāda uttiṣṭha bhārata
[dura]
diṣṭyā paśyāmi vò muktāna īdṛśāta puruṣakṣayāta
pāṇḍukaurava saṃmardāja jīvamānāna nararṣabhāna
vijeṣyāmò vayaṃ sarve viśrāntā vigataklamāḥ
bhavantaśa ca pariśrāntā vayaṃ ca bhṛśavikṣatāḥ
udīrṇaṃ ca balaṃ teṣāṃ tena yuddhaṃ na ròcaye
na tava etada adbhutaṃ vīrā yada vò mahada idaṃ manaḥ
asmāsu ca parā bhaktira na tu kālaḥ parākrame
viśramyaikā niśāma adya bhavadbhiḥ sahitò raṇe
paratiyòtsyāmya ahaṃ śatrūña śavò na me 'saya atra sāṃśayaḥ
[sa]
evama uktò 'baravīda darauṇī rājānaṃ yuddhadurmadama
uttiṣṭha rājana bhadraṃ te vijeṣyāmò raṇe parāna
iṣṭāpūrtena dānena satyena ca japena ca
śape rājana yathā haya adya nihaniṣyāmi sòmakāna
mā sama yajñakṛtāṃ parītiṃ parāpnuyāṃ saja janòcitama
yadīmāṃ rajanīṃ vayuṣṭāṃ na nihanmi parāna raṇe
nāhatvā sarvapāñcālāna vimòkṣye kavacaṃ vibhò
iti satyaṃ baravīmya etata tana me śṛṇu janādhipa
teṣu saṃbhāṣamāṇeṣu vayādhāsa taṃ deśama āyayuḥ
māṃsabhārapariśrāntāḥ pānīyārthaṃ yadṛcchayā
te hi nityaṃ mahārāja bhīmasenasya lubdhakāḥ
māṃsabhārāna upājahrura bhaktyā paramayā vibhò
te tatra viṣṭhitāsa teṣāṃ sarvaṃ tada vacanaṃ rahaḥ
duryòdhana vacaśa caiva śuśruvuḥ saṃgatā mithaḥ
te 'pi sarve maheṣvāsā ayuddhārthini kaurave
nirbandhaṃ paramaṃ cakrusa tadā vai yuddhakāṅkṣiṇaḥ
tāṃsa tathā samudīkṣyātha kauravāṇāṃ mahārathāna
ayuddhamanasaṃ caiva rājānaṃ sathitama ambhasi
teṣāṃ śarutvā ca saṃvādaṃ rājñaśa ca salite sataḥ
vayādhābhyajānana rājendra salilasthaṃ suyòdhanama
te pūrvaṃ pāṇḍuputreṇa pṛṣṭā haya āsana sutaṃ tava
yadṛcchòpagatāsa tatra rājānaṃ parimārgitāḥ
tatasa te pāṇḍuputrasya samṛtvā tada bhāṣitaṃ tadā
anyònyama abruvana rājana mṛgavyādhāḥ śanaira idama
duryòdhanaṃ khayāpayāmò dhanaṃ dāsyati pāṇḍavaḥ
suvyaktama iti naḥ khayātò harade duryòdhanò nṛpaḥ
tasmāda gacchāmahe sarve yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ
ākhyātuṃ salile suptaṃ duryòdhanama amarṣaṇama
dhṛtarāṣṭrātmajaṃ tasmai bhīmasenāya dhīmate
śayānaṃ salile sarve kathayāmò dhanura bhṛte
sa nò dāsyati suprītò dhanāni bahulānya uta
kiṃ nò māṃsena śuṣkeṇa parikliṣṭena śòṣiṇā
evama uktvā tatò vayādhāḥ saṃprahṛṣṭā dhanārthinaḥ
māṃsabhārāna upādāya parayayuḥ śibiraṃ parati
pāṇḍavāśa ca mahārāja labdhalakṣāḥ parahāriṇaḥ
apaśyamānāḥ samare duryòdhanama avasthitama
nikṛtesa tasya pāpasya te pāraṃ gamanepsavaḥ
cārāna saṃpreṣayāma āsuḥ samantāta tada raṇājirama
āgamya tu tataḥ sarve naṣṭaṃ duryòdhanaṃ nṛpama
nayavedayanta sahitā dharmarājasya sainikāḥ
teṣāṃ tada vacanaṃ śarutvā cārāṇāṃ bharatarṣabha
cintāma abhyagamata tīvrāṃ niḥśaśvāsa ca pārthivaḥ
atha sathitānāṃ pāṇḍūnāṃ dīnānāṃ bharatarṣabha
tasmāda deśāda apakramya tavaritā lubdhakā vibhò
ājagmuḥ śibiraṃ hṛṣṭā dṛṣṭvāduryòdhanaṃ nṛpama
vāryamāṇāḥ paraviṣṭāśa ca bhīmasenasya paśyataḥ
te tu pāṇḍavama āsādya bhīmasenaṃ mahābalama
tasmai tata sarvama ācakhyura yadvṛttaṃ yaca ca vai śarutama
tatò vṛkòdarò rājana dattvā teṣāṃ dhanaṃ bahu
dharmarājāya tata sārvama ācacakṣe paraṃtapaḥ
asau duryòdhanò rājana vijñātò mama lubdhakaiḥ
saṃstabhya salilaṃ śete yasyārthe paritapsyase
tada vacò bhīmasenasyā pariyaṃ śarutvā viśāṃ pate
ajātaśatruḥ kaunteyò hṛṣṭò 'bhūta saha sòdaraiḥ
taṃ ca śarutvā maheṣvāsaṃ paraviṣṭaṃ salilahradama
kaṣiprama eva tatò 'gacchata puraskṛtya janārdanama
tataḥ kilakilā śabdaḥ parādurāsīda viśāṃ pate
pāṇḍavānāṃ parahṛṣṭānāṃ pāñcālānāṃ ca sarvaśaḥ
siṃhanādāṃsa tataśa cakruḥ kaṣveḍāṃśa ca bharatarṣabha
tavaritāḥ kaṣatriyā rājaña jagmura davaipāyanaṃ haradama
jañātaḥ pāpò dhārtarāṣṭrò dṛṣṭaśa cetya asakṛda raṇe
parākròśana sòmakāsa tatra hṛṣṭarūpāḥ samantataḥ
teṣāma āśu parayātānāṃ rathānāṃ tatra vegināma
babhūva tumulaḥ śabdò divaspṛka pṛthivīpate
duryòdhanaṃ parīpsantasa tatra tatra yudhiṣṭhirama
anvayusa tavaritāsa te vai rājānaṃ śarāntavāhanāḥ
arjunò bhīmasenaśa ca mādrīputrau ca pāṇḍavau
dhṛṣṭadyumnaśa ca pāñcālyaḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ
uttamaujā yudhāmanyuḥ sātyakiśa cāparājitaḥ
pāñcālānāṃ ca ye śiṣṭā daraupadeyāśa ca bhārata
hayāśa ca sarve nāgāśa ca śataśaśa ca padātayaḥ
tatha parāptò mahārāja dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ
davaipāyana haradaṃ khayātaṃ yatra duryòdhanò 'bhavata
śītāmala jalaṃ hṛdyaṃ davitīyama iva sāgarama
māyayā salilaṃ satabhya yatrābhūta te sutaḥ sathitaḥ
abhyadbhutena vidhinā daivayògena bhārata
salilāntara gataḥ śete durdarśaḥ kasya cita parabhò
mānuṣasya manuṣyendra gadāhastò janādhipaḥ
tatò duryòdhanò rājā salitāntara gatò vasana
śuśruve tumulaṃ śabdaṃ jaladòpama niḥsvanama
yudhiṣṭhirasa tu rājendra haradaṃ taṃ saha sòdaraiḥ
ājagāma mahārāja tava putravadhāya vai
aṃhatā śaṅkhanādena rathanemi savanena ca
uddhunvaṃśa ca mahāreṇuṃ kampayaṃśa cāpi medinīma
yaudhiṣṭhirasya sainyasya śarutvā śabdaṃ mahārathāḥ
kṛtavarmā kṛpò darauṇī rājānama idama abruvana
ime haya āyānti saṃhṛṣṭāḥ pāṇḍavā jitakāśinaḥ
apayāsyāmahe tāvada anujānātu nò bhavāna
duryòdhanasa tu taca charutvā teṣāṃ tatra yaśasvināma
tathetya uktvā haradaṃ taṃ vai māyayāstambhayata parabhò
te tava anujñāpya rājānaṃ bhṛśaṃ śòkaparāyaṇāḥ
jagmura dūraṃ mahārāja kṛpaprabhṛtayò rathāḥ
te gatvā dūrama adhvānaṃ nayagròdhaṃ parekṣya māriṣa
nayaviśanta bhṛśaṃ śarāntāśa cintayantònṛpāṃ parati
viṣṭabhya salilaṃ suptò dhārtarāṣṭrò mahābalaḥ
pāṇḍavāśa cāpi saṃprāptāsa taṃ deśaṃ yuddhama īpsavaḥ
kathaṃ nu yuddhaṃ bhavitā kathaṃ rājā bhaviṣyati
kathaṃ nu pāṇḍavā rājana patipatsyanti kauravama
itya evaṃ cintayantasa te rathebhyò 'śavāna vimucya ha
tatrāsāṃ cakrire rājana kṛpaprabhṛtayò rathāḥ
[sa]
tatasa teṣva apayāteṣu ratheṣu tariṣu pāṇḍavāḥ
taṃ haradaṃ paratyapadyanta yātra duryòdhanò 'bhavata
āsādya ca kuru śareṣṭha tadā davaipāyana haradama
satambhitaṃ dhārtarāṣṭreṇa dṛṣṭvā taṃ salilāśayama
vāsudevama idaṃ vākyama abravīta kurunandanaḥ
paśyemāṃ dhārtarāṣṭreṇa māyāma apsu parayòjitāma
viṣṭabhya salilaṃ śete nāsya mānuṣatò bhayama
daivīṃ māyāma imāṃ kṛtvā salilāntara gatò haya ayama
nikṛtyā nikṛtiprajñò na me jīvana vimòkṣyate
yadya asya samare sāhyaṃ kurute vajrabhṛta savayama
tathāpya enaṃ hataṃ yuddhe lòkò darakṣyati mādhava
[vā]
māyāvina imāṃ māyāṃ māyayā jahi bhārata
māyāvī māyayā vadhyaḥ satyama etada yudhiṣṭhira
kiryābhyupāyaira bahulaira māyāma aspu parayòjya ha
jahi tavaṃ bharataśreṣṭha pāpātmānaṃ suyòdhanama
kiryābhyupāyaira indreṇa nihatā daityadānavāḥ
kariyābhyupāyaira bahubhira balira baddhòmahātmanā
kariyābhyupāyaiḥ pūrvaṃ hi hiraṇyākṣò mahāsuraḥ
hiraṇyakaśipuśa caiva kariyayaiva niṣūditau
vṛtraśa ca nihatò rājana kariyayaiva na saṃśayaḥ
tathā paulastya tanayò rāvaṇò nāma rākṣasaḥ
rāmeṇa nihatò rājana sānubandhaḥ sahānugaḥ
kariyayā yògama āsthāya tathā tavama api vikrama
kariyābhyupāyaira nihatò mayā rājana purātane
tārakaśa ca mahādaityò vipracittiśa ca vīryavāna
vātāpira ilvalaśa caiva tariśirāśa ca tathā vibhò
sundòpasundāva asurau kariyayaiva niṣūditau
kariyābhyupāyaira indreṇa taridivaṃ bhujyate vibhò
kariyā balavatī rājana nānyata kiṃ cida yudhiṣṭhira
daityāśa ca dānavāśa caiva rākṣasāḥ pārthivāsa tathā
kariyābhyupāyaira nihatāḥ kariyāṃ tasmāta samācara
[sa]
itya uktò vāsudevena pāṇḍavaḥ saṃśitavrataḥ
jalasthaṃ taṃ mahārāja tava putraṃ malā balama
abhyabhāṣata kaunteyaḥ parahasanna iva bhārata
suyòdhana kimarthò 'yama ārambhò 'sapu kṛtasa tavayā
sarvaṃ kaṣatraṃ ghātayitvā savakulaṃ ca viśāṃ pate
jalāśayaṃ paraviṣṭò 'daya vāñchaña jīvitama ātmanaḥ
uttiṣṭha rājana yudhyasva sahāsmābhiḥ suyòdhana
sa ca darpò naraśreṣṭha sa ca mānaḥ kava te gataḥ
yasa tavaṃ saṃstabhya salilaṃ bhītò rājana vayavasthitaḥ
sarve tavāṃ śūra itya eva janā jalpanti saṃsadi
vayarthaṃ tada bhavatò manye śauryaṃ salilaśāyinaḥ
uttiṣṭha rājana yudhyasva kaṣatriyò 'si kulòdbhavaḥ
kauraveyò viśeṣeṇa kule janma ca saṃsmara
sa kathaṃ kaurave vaṃśe paraśaṃsaña janma cātmanaḥ
yuddhāda bhītasa tatasa tòyaṃ paraviśya paratitiṣṭhasi
ayuddhama avyavasthānaṃ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ
anāryajuṣṭama asvargyaṃ raṇe rājana palāyanama
kathaṃ pārama agatvā hi yuddhe tavaṃ vai jijīviṣuḥ
imāna nipatitāna dṛṣṭvā putrāna bharātṝna pitṝṃsa tathā
saṃbandhinò vayasyāṃśa ca mātulāna bāndhavāṃsa tathā
ghātayitvā kathaṃ tāta harade tiṣṭhasi sāṃpratama
śūramānī na śūrasa tavaṃ mithyā vadasi bhārata
śūrò 'hama iti durbuddhe sarvalòkasya śṛṇvataḥ
na hi śūrāḥ palāyante śatrūna dṛṣṭvā kathaṃ cana
barūhi vā tavaṃ yayā dhṛtyā śūra tayajasi saṃgarama
sa tavama uttiṣṭha yudhyasva vinīya bhayama ātmanaḥ
ghātayitvā sarvasainyaṃ bharātṝṃśa caiva suyòdhana
nedānīṃ jīvite buddhiḥ kāryā dharmacikīrṣayā
kaṣatradharmama apāśritya tavadvidhena suyòdhana
yata tata karṇama upāśritya śakuniṃ cāpi saubalama
amartya iva saṃmòhāta tavama ātmānaṃ na buddhavāna
tata pāpaṃ sumahata kṛtva paratiyudhyasva bhārata
kathaṃ hi tavadvidhò mòhāda ròcayeta palāyanama
kava te tata pauruṣaṃ yātaṃ kava ca mānaḥ suyòdhana
kava ca vikrāntatā yātā kava ca visphūrjitaṃ mahata
kava te kṛtāstratā yātā kiṃ ca śeṣe jalāśaye
sa tavama uttiṣṭha yudhyasva akṣatra dharmeṇa bhārata
asmāna vā tavaṃ parājitya paraśādhi pṛthivīma imāma
atha vā nihatò 'samābhira bhūmau savapsyasi bhārata
eṣa te parathamò dharmaḥ sṛṣṭò dhātrā mahātmanā
taṃ kuruṣva yathātathyaṃ rājā bhava mahāratha
[dura]
naitaca citraṃ mahārāja yada bhīḥ parāṇinama āviśata
na ca parāṇabhayāda bhītò vayapayātò 'sami bhārata
arathaśa cāniṣaṅgī ca nihataḥ pārṣṇisārathiḥ
ekaśa cāpya agaṇaḥ saṃkhye paratyāśvāsama aròcayama
na parāṇahetòra na bhayāna na viṣādāda viśāṃ pate
idama ambhaḥ paraviṣṭò 'sami śaramāta tava idama anuṣṭhitama
tavaṃ cāśvasihi kaunteya ye cāpya anugatāsa tava
ahama utthāya vaḥ sarvāna paratiyòtsyāmi saṃyuge
[ya]
āśvastā eva sarve sama ciraṃ tavāṃ mṛgayāmahe
tada idānīṃ samuttiṣṭha yudhyasveha suyòdhana
hatvā vā samare pārthāna saphītaṃ rājyama avāpnuhi
nihatò vā raṇe 'samābhira vīralòkama avāpsyasi
[dura]
yadarthaṃ rājyama icchāmi kurūṇāṃ kurunandana
ta ime nihatāḥ sarve bharātarò me janeśvara
kaṣīṇaratnāṃ ca pṛthivīṃ hatakṣatriya puṃgavāma
nābhyutsahāmya ahaṃ bhòktuṃ vidhavāma iva yòṣitama
adyāpi tava ahama āśaṃse tavāṃ vijetuṃ yudhiṣṭhira
bhaṅktvā pāñcāla pāṇḍūnāma utsāhaṃ bharatarṣabha
na tava idānīma ahaṃ manye kāryaṃ yuddhena karhi cita
daròṇe karṇe ca saṃśānte nihate ca pitāmahe
astva idānīma iyaṃ rājana kevalā pṛthivī tava
asahāyò hi kò rājā rājyama iccheta paraśāsituma
suhṛdasa tādṛśāna hitvā putrāna bharātṝna pitṝna api
bhavadbhiśa ca hṛte rājye kò nu jīveta mādṛśaḥ
ahaṃ vanaṃ gamiṣyāmi haya ajinaiḥ parativāsitaḥ
ratira hi nāsti me rājye hatapakṣasya bhārata
hatabāndhava bhūyiṣṭhā hatāśvā hatakuñjarā
eṣā te pṛthivī rājana bhuṅkṣvaināṃ vigatajvaraḥ
vanama eva gamiṣyāmi vasāmò mṛgacarmaṇī
na hi me nirjitasyāsti jīvite 'daya sapṛhā vibhò
gaccha tavaṃ bhuṅkṣva rājendra pṛthivīṃ nihateśvarāma
hatayòdhāṃ naṣṭaratnāṃ kaṣīṇavaprāṃ yathāsukhama
[ya]
ārtapralāpāna mā tāta salilasthaḥ parabhāṣathāḥ
naitana manasi me rājana vāśitaṃ śakunera iva
yadi cāpi samarthaḥ sayāsa tavaṃ dānāya suyòdhana
nāhama iccheyama avaniṃ tavayā dattāṃ paraśāsituma
adharmeṇa na gṛhṇīyāṃ tavayā dattāṃ mahīma imāma
na hi dharmaḥ samṛtò rājana kaṣatriyasya paratigrahaḥ
tavayā dattāṃ na ceccheyaṃ pṛthivīma akhilāma ahama
tavāṃ tu yuddhe vinirjitya bhòktāsmi vasudhāma imāma
anīśvaraśa ca pṛthivīṃ kathaṃ tavaṃ dātuma icchasi
tavayeyaṃ pṛthivī rājana kiṃ na dattā tadaiva hi
dharmatò yācamānānāṃ śamārthaṃ ca kulasya naḥ
vārṣṇeyaṃ parathamaṃ rājana paratyākhyāya mahābalama
kima idānīṃ dadāsi tavaṃ kò hi te cittavibhramaḥ
abhiyuktasa tu kò rājā dātuma iccheda dhi medinīma
na tavama adya mahīṃ dātuma īśaḥ kauravanandana
ācchettuṃ vā balāda rājana sa kathaṃ dātuma icchasi
māṃ tu nirjitya saṃgrāme pālayemāṃ vasuṃdharāma
sūcya agreṇāpi yada bhūmera api dharīyeta bhārata
tana mātrama api nò mahya na dadāti purā bhavāna
sa kathaṃ pṛthivīma etāṃ paradadāsi viśāṃ pate
sūcya agraṃ nātyajaḥ pūrvaṃ sa kathaṃ tayajasi kaṣitima
evama aiśvaryama āsādya paraśāsya pṛthivīma imāma
kò hi mūḍhò vayavasyeta śatròra dātuṃ vasumaṃ dharāma
tavaṃ tu kevalamaurkhyeṇa vimūḍhò nāvabudhyase
pṛthivīṃ dātukāmò 'pi jīvitenādya mòkṣyase
asmāna vā tavaṃ parājitya paraśādhi pṛthivīma imāma
atha vā nihatò 'samābhira varaja lòkāna anuttamāna
āvayòra jīvatò rājana mayi ca tavāyi ca dharuvama
saṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye nò bhaviṣyati
jīvitaṃ tava duṣprajña mayi saṃprati vartate
jīvayeyaṃ tava ahaṃ kāmaṃ na tu tavaṃ jīvituṃ kaṣamaḥ
dahane hi kṛtò yatnasa tavayāsmāsu viśeṣataḥ
āśīviṣaira viṣaiśa cāpi jale cāpi paraveśanaiḥ
tavayā vinikṛtā rājana rājyasya haraṇena ca
etasmāta kāraṇāta pāpajīvitaṃ te na vidyate
uttiṣṭhòttiṣṭha yudhyasva tata te śareyò bhaviṣyati
[sa]
evaṃ tu vividhā vācò jaya yuktāḥ punaḥ punaḥ
kīrtayanti sama te vīrāsa tatra tatra janādhipa
[dhṛ]
evaṃ saṃtarjyamānasa tu mama putrò mahīpatiḥ
parakṛtyā manyumāna vīraḥ kathama āsīta paraṃtapaḥ
na hi saṃtarjanā tena śarutapūrvā kadā cana
rājabhāvena mānyaśa ca sarvalòkasya sò 'bhavata
iyaṃ ca pṛthivī sarvā saṃlecchāṭavikā bhṛśama
parasādāda dhariyate yasya paratyakṣaṃ tava saṃjaya
sa tathā tarjyamānasa tu pāṇḍuputraira viśeṣataḥ
vihīnaśa ca savakaira bhṛtyaira nirjane cāvṛtò bhṛśama
śarutvā sa kaṭukā vācò jaya yuktāḥ punaḥ punaḥ
kima abravīta pāṇḍaveyāṃsa tana mamācakṣva saṃjaya
[sa]
tarjyamānasa tadā rājanna udakasthasa tavātmajaḥ
yudhiṣṭhireṇa rājendra bharātṛbhiḥ sahitena ha
śarutvā sa kaṭukā vācò viṣamasthò janādhipaḥ
dīrghama uṣṇaṃ ca niḥśvasya salilasthaḥ punaḥ punaḥ
salilāntara gatò rājā dhunvana hastau punaḥ punaḥ
manaśa cakāra yuddhāya rājānaṃ cābhyabhāṣata
yūyaṃ sasuhṛdaḥ pārthāḥ sarve saratha vāhanāḥ
ahama ekaḥ paridyūnò virathò hatavāhanaḥ
āttaśastrai rathagataira bahubhiḥ parivāritaḥ
kathama ekaḥ padātiḥ sannaśastrò yòddhuma utsahe
ekaikena tu māṃ yūyaṃ yòdhayadhvaṃ yudhiṣṭhira
na haya ekò bahubhira vīraira nayāyyaṃ yòdhayituṃ yudhi
viśeṣatò vikavacaḥ śarāntaśa cāpaḥ samāśritaḥ
bhṛśaṃ vikṣata gātraśa ca śarāntavāhana sainikaḥ
na me tavattò bhayaṃ rājana na ca pārthāda vṛkòdarāta
phalgunāda vāsudevāda vā pāñcālebhyò 'tha vā punaḥ
yamābhyāṃ yuyudhānāda vā ye cānye tava sainikāḥ
ekaḥ sarvāna ahaṃ karuddhò na tāna yòddhuma ihòtsahe
dharmamūlā satāṃ kīrtira manuṣyāṇāṃ janādhipa
dharmaṃ caiva ha kīrtiṃ ca pālayana parabravīmya ahama
ahama utthāya vaḥ sarvāna paratiyòtsyāmi saṃyuge
anvaṃśābhyāgatāna sarvāna ṛtūna saṃvatsarò yathā
adya vaḥ sarathāna sāśvāna aśastrò virathò 'pi sana
nakṣatrāṇīva sarvāṇi savitā rātrisaṃkṣaye
tejasā nāśayiṣyāmi sathirī bhavata pāṇḍavāḥ
adyānṛṇyaṃ gamiṣyāmi kaṣatriyāṇāṃ yaśāsvināma
bāhlīka daròṇa bhīṣmāṇāṃ karṇasya ca mahātmanaḥ
jayadrathasya śūrasya bhagadattasya còbhayòḥ
madrarājasya śalyasya bhūriśravasa eva ca
putrāṇāṃ bharataśreṣṭha śakuneḥ saubalasya ca
mitrāṇāṃ suhṛdāṃ caiva bāndhavānāṃ tathaiva ca
ānṛṇyama adya gacchāmi hatvā tavāṃ bharatṛbhiḥ saha
etāvada uktvā vacanaṃ virarāma janādhipaḥ
[ya]
diṣṭyā tavama api jānīṣe kaṣatradharmaṃ suyòdhana
diṣṭyā te vartate buddhira yuddhāyaiva mahābhuja
diṣṭyā śūrò 'si kauravya diṣṭyā jānāsi saṃgarama
yasa tavama ekò hi naḥ sarvāna saṃyuge yòddhuma icchasi
eka ekena saṃgamya yata te saṃmatama āyudhama
tata tavama ādāya yudhyasva parekṣakāsa te vayaṃ sathitāḥ
ayama iṣṭaṃ ca te kāmaṃ vīra bhūyò dadāmya ahama
hatvaikaṃ bhavatò rājyaṃ hatò vā savargama āpnuhi
[dura]
ekaśa ceda yòddhuma ākrande varò 'daya mama dīyate
āyudhānāma iyaṃ cāpi vṛtā tavata saṃmate gadā
bharātṝṇāṃ bhavatāma ekaḥ śakyaṃ māṃ yò 'bhimanyate
padātira gadayā saṃkhye sa yudhyatu mayā saha
vṛttāni rathayuddhāni vicitrāṇi pade pade
idama ekaṃ gadāyuddhaṃ bhavatva adyādbhutaṃ mahata
annānāma api paryāyaṃ kartuma icchanti mānavāḥ
yuddhānāma api paryāyò bhavatva anumate tava
gadayā tavāṃ mahābāhò vijeṣyāmi sahānujama
pāñcālāna sṛñjayāṃśa caiva ye cānye tava sainikāḥ
[ya]
uttiṣṭhòttiṣṭha gāndhāre māṃ yòdhaya suyòdhana
eka ekena saṃgamya saṃyuge gadayā balī
puruṣò bhava gāndhāre yudhyasva susamāhitaḥ
adya te jīvitaṃ nāsti yadya api tavaṃ manòjavaḥ
[sa]
etata sa naraśārdūla nāmṛṣyata tavātmajaḥ
salilāntara gataḥ śavabhre mahānāga iva śavasana
tathāsau vāka paratòdena tudyamānaḥ punaḥ punaḥ
vācaṃ na māmṛṣe dhīmāna uttamāśvaḥ kaśāma iva
saṃkṣòbhya salilaṃ vegāda gadāma ādāya vīryavāna
adrisāramayīṃ gurvīṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇāma
antarjalāta samuttasthau nāgendra iva niḥśvasana
sa bhittvā satambhitaṃ tòyaṃ sakandhe kṛtvāyasīṃ gadāma
udatiṣṭhata putrasa te paratapana raśmimāna iva
tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ jātarūpapariṣkṛtāma
gadāṃ parāmṛśada dhīmāna dhārtarāṣṭrò mahābalaḥ
gadāhastaṃ tu taṃ dṛṣṭvā saśṛṅgama iva parvatama
parajānāma iva saṃkruddhaṃ śūlapāṇima avasthitama
sagadò bharatò bhāti paratapana bhāskarò yathā
tama uttīrṇaṃ mahābāhuṃ gadāhastama ariṃdamama
menire sarvabhūtāni daṇḍahastama ivāntakama
vajrahastaṃ yathā śakraṃ śūlahastaṃ yathā harama
dadṛśuḥ sarvapāñcālāḥ putraṃ tava janādhipa
tama uttīrṇaṃ tu saṃprekṣya samahṛṣyanta sarvaśaḥ
pāñcālāḥ pāṇḍaveyāśa ca te 'nayònyasya talāna daduḥ
avahāsaṃ tu taṃ matvā putrò duryòdhanasa tava
udvṛtya nayane karuddhò didhakṣura iva pāṇḍavāna
tariśikhāṃ bharukuṭīṃ kṛtvā saṃdaṣṭa daśanaca chadaḥ
paratyuvāca tatasa tāna vai pāṇḍavāna sahakeśavāna
avahāsasya vò 'sayādya parativaktāsmi pāṇḍavāḥ
gamiṣyatha hatāḥ sadyaḥ sapānālā yamakṣayama
utthitasa tu jalāta tasmāta putrò duryòdhanasa tava
atiṣṭhata gadāpāṇī rudhireṇa samukṣitaḥ
tasya śòṇitadigdhasya salilena samukṣitama
śarīraṃ sama tadā bhāti saravanna iva mahīdharaḥ
tama udyatagadaṃ vīraṃ menire tatra pāṇḍavāḥ
vaivasvatama iva karuddhaṃ kiṃkaròdyata pāṇinama
sa meghaninadò harṣāna nadanna iva ca gòvṛṣaḥ
ājuhāva tataḥ pārthāna gadayā yudhi vīryavāna
[dura]
ekaikena ca māṃ yūyama āsīdata yudhiṣṭhira
na haya ekò bahubhira nayāyyò vīra yòdhayituṃ yudhi
nayastavarmā viśeṣeṇa śarāntaśa cāpsu pariplutaḥ
bhṛśaṃ vikṣata gātraśa ca hatavāhana sainikaḥ
[ya]
nābhūda iyaṃ tava parajñā kāthama evaṃ suyòdhana
yadābhimanyu bahavò jaghnura yudhi mahārathāḥ
āmuñca kavacaṃ vīra mūrdhajāna yamayasva ca
yacca cānyada api te nāsti tada apya ādatsva bhārata
imama ekaṃ ca te kāmaṃ vīra bhūyò dadāmya ahama
pañcānāṃ pāṇḍaveyānāṃ yena yòddhuma ihecchasi
taṃ hatvā vai bhavāna rājā hatò vā savargama āpnuhi
ṛte ca jīvitāda vīra yuddhe kiṃ kurma te pariyama
[sa]
tatasa tava sutò rājana varma jagrāha kāñcanama
vicitraṃ ca śirasa tarāṇaṃ jāmbūnadapariṣkṛtama
sò 'vabaddha śirasa tarāṇaḥ śubhakāñcanavarma bhṛta
rarāja rājana putrasa te kāñcanaḥ śailarāḍa iva
saṃnaddhaḥ sagadī rājana sajjaḥ saṃgrāmamūrdhani
abravīta pāṇḍavāna sarvāna putrò duryòdhanasa tava
bharātṝṇāṃ bhavatāma ekò yudhyatāṃ gadayā mayā
sahadevena vā yòtsye bhīmena nakulena vā
atha vā phalgunenādya tavayā vā bharatarṣabha
yòtsye 'haṃ saṃgaraṃ parāpya vijeṣye ca raṇājite
ahama adya gamiṣyāmi vairasyāntaṃ sudurgamāma
gadayā puruṣavyāghra hemapaṭṭa vinaddhayā
gadāyuddhe na me kaśa cita sadṛśò 'satīti cintaya
gadayā vò haniṣyāmi sarvāna eva samāgatāna
gṛhṇātu sagadāṃ yò vai yudhyate 'daya mayā saha
[sa]
evaṃ duryòdhanò rājana garjamāne muhura muhuḥ
yudhiṣṭhirasya saṃkruddhò vāsudevò 'baravīda idama
yadi nāma haya ayaṃ yuddhe varayeta tavāṃ yudhiṣṭhira
arjunaṃ nakulaṃ vāpi sahadevama athāpi vā
kima idaṃ sāhasaṃ rājaṃsa tavayā vayāhṛtama īdṛśama
ekama eva nihatyājau bhava rājā kuruṣva iti
etena hi kṛtā yògyā varṣāṇīha tarayòdaśa
āyase puruṣe rājana bhīmasenajighāṃsayā
kathaṃ nāma bhaveta kāryama asmābhira bharatarṣabha
sāhasaṃ kṛtavāṃsa tavaṃ tu haya anukròśāna nṛpòttama
nānyama asyānupaśyāmi paratiyòddhārama āhave
ṛte vṛkòdarāta pārthāta sa ca nātikṛta śaramaḥ
tada idaṃ dayūtama ārabdhaṃ punara eva yathā purā
viṣamaṃ śakuneśa caiva tava caiva viśāṃ pate
balī bhīmaḥ samarthaśa ca kṛtī rājā suyòdhanaḥ
balavāna vā kṛtī veti kṛtī rājana viśiṣyate
sò 'yaṃ rāmaṃsa tavayā śatruḥ same pathi niveśitaḥ
nayastaśa cātmā suviṣame kṛcchrama āpāditā vayama
kò nu sarvāna vinirjitya śatrūna ekena vairiṇā
paṇitvā caikapāṇena ròcayeda evama āhavama
na hi paśyāmi taṃ lòke gadāhastaṃ naròttamama
yudhyeda duryòdhanaṃ saṃkhye kṛtitvāda dhi viśeṣayeta
phalgunaṃ vā bhavantaṃ vā mādrīputrāva athāpi vā
na samarthāna ahaṃ manye gadāhastasya saṃyuge
sa kathaṃ vadase śatruṃ yudhyasva gadayeti ha
ekaṃ ca nò nihatyājau bhava rājeti bhārata
vṛkòdaraṃ samāsādya saṃśayò vijaye hi naḥ
nayāyatò yudhyamānānāṃ kṛtī haya eṣa mahābalaḥ
[bhama]
madhusūdana mā kārṣīra viṣādaṃ yadunandana
adya pāraṃ gamiṣyāmi vairasya bhṛśadurgamama
ahaṃ suyòdhanaṃ saṃkhye haniṣyāmi na saṃśayaḥ
vijayò vai dharuvaṃ kṛṣṇa dharmarājasya dṛśyate
adhyardhena puneneyaṃ gadā gurutarī mama
na tathā dhārtarāṣṭrasya mā kārṣīra mādhava vayathāma
sāmarāna api lòkāṃsa tarīna nānāśastradharāna yudhi
yòdhayeyaṃ raṇe hṛṣṭaḥ kima utādya suyòdhanama
[sa]
tathā saṃbhāṣamāṇaṃ tu vāsudevò vṛkòdarama
hṛṣṭaḥ saṃpūjayāma āsa vacanaṃ cedama abravīta
tavāma āśritya mahābāhò dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
nihatāriḥ savakāṃ dīptāṃ śariyaṃ parāptò na saṃśayaḥ
tavayā vinihatāḥ sarve ghṛtarāṣṭra sutā raṇe
rājānò rājaputrāśa ca nāgāśa ca vinipātitāḥ
kaliṅgā māgadhāḥ parācyā gāndhārāḥ kuravasa tathā
tavāma āsādya mahāyuddhe nihatāḥ pāṇḍunandana
hatvā duryòdhanaṃ cāpi parayacchòrvīṃ sasāgarāma
dharmarājasya kaunteya yathā viṣṇuḥ śacīpateḥ
tavāṃ ca parāpya raṇe pāpò dhārtarāṣṭrò vinaṅkṣyati
tavama asya sakthinī bhaṅktvā paratijñāṃ pārayiṣyasi
yatnena tu sadā pārtha yòdddhavyò dhṛtarāṣṭrajaḥ
kṛtī ca balavāṃśa caiva yuddhaśauṇḍaśa ca nityadā
tatasa tu sātyakī rājana pūjayāma āsa pāṇḍavama
vividhābhiśa ca tāṃ vāgbhiḥ pūjayāma āsa mādhavaḥ
pāñcālāḥ pāṇḍaveyāśa ca dharmarāja purògamāḥ
tada vacò bhīmasenasya sarva evābhyapūjayana
tatò bhīmabalò bhīmò yudhiṣṭhirama athābravīta
sṛñjayaiḥ saha tiṣṭhantaṃ tapantama iva bhāskarama
ahama etena saṃgamya saṃyuge yòddhuma utsahe
na hi śaktò raṇe jetuṃ māma eṣa puruṣādhamaḥ
adya karòdhaṃ vimòkṣyāmi nihitaṃ hṛdaye bhṛśama
suyòdhane dhārtarāṣṭre khāṇḍave 'ganima ivārjunaḥ
śalyama adyòddhariṣyāmi tava pāṇḍava hṛccchayama
nihatya gadayā pāpama adya rājana sukhī bhava
adya kīrtimayīṃ mālāṃ paratimòkṣye tavānagha
parāṇāña śariyaṃ ca rājyaṃ ca mòkṣyate 'daya suyòdhanaḥ
rājā ca dhṛtarāṣṭrò 'daya śarutvā putraṃ mayā hatama
samāriṣyatya aśubhaṃ karma yata taca chakuni buddhijama
itya uktvā bharataśreṣṭhò gadāma udyamya vīryavāna
udatiṣṭhata yuddhāya śakrò vṛtrama ivāhvayana
tama ekākinama āsādya dhārtarāṣṭraṃ mahābalama
niryūthama iva mātaṅgaṃ samahṛṣyanta pāṇḍavāḥ
tama udyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsama iva śṛṅgiṇama
bhīmasenasa tadā rājana duryòdhanama athābravīta
rājñāpi dhṛtarāṣṭreṇa tavayā cāsmāsu yatkṛtama
samāra tada duṣkṛtaṃ karma yadvṛttaṃ vāraṇāvate
daraupadī ca parikliṣṭā sabhāmadhye rajasvalā
dayūte yada vijitò rājā śakunera buddhiniścayāta
yāni cānyāni duṣṭātmana pāpāni kṛtavāna asi
anāgaḥsu ca pārtheṣu tasya paśya mahata phalama
tavatkṛte nihataḥ śete śaratalpe mahāyaśāḥ
gāṅgeyò bharataśreṣṭhaḥ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ
hatò daròṇaśa ca kārṇaśa ca hataḥ śalyaḥ paratāpavāna
vairasyā cādi kartāsau śakunira nihatò yudhi
bharātarasa te hatāḥ śūrāḥ putrāśa ca sahasainikāḥ
rājānaśa ca hatāḥ śūrāḥ samareṣva anivartinaḥ
ete cānye ca nihatā bahavaḥ kaṣatriyarṣabhāḥ
parātikāmī tathā pāpò daraupadyāḥ kaleśakṛda dhataḥ
avaśiṣṭasa tavama evaikaḥ kulaghnò 'dhama pūruṣaḥ
tavāma apya adya haniṣyāmi gadayā nātra saṃśayaḥ
adya te 'haṃ raṇe darpaṃ sarvaṃ nāśayitā nṛpa
rājyāśāṃ vipulāṃ rājana pāṇḍaveṣu ca duṣkṛtama
[dura]
kiṃ katthitena bahudhā yudhyasvādya mayā saha
adya te 'haṃ vineṣyāmi yuddhaśraddhāṃ vṛkòdara
kiṃ na paśyasi māṃ pāpagadā yuddhe vayavasthitama
himavacchikharākārāṃ paragṛhya mahatīṃ gadāma
gadinaṃ kò 'daya māṃ pāpajetuma utsahate ripuḥ
nayāyatò yudhyamānasya deveṣva api puraṃdaraḥ
mā vṛthā garja kaunteya śaradābhrama ivājalama
darśayasva balaṃ yuddhe yāvata tata te 'daya vidyate
tasya tada vacanaṃ śarutvā pāñcālāḥ sahasṛñjayāḥ
sarve saṃpūjayāma āsusa tada vacò vijigīṣavaḥ
taṃ mattama iva mātaṅgaṃ talaśabdena mānavāḥ
bhūyaḥ saṃharṣayāma āsū rājana duryòdhanaṃ nṛpama
bṛhanti kuñjarāsa tatra hayā heṣanti cāsakṛta
śastrāṇi saṃpradīpyante pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇāma
[sa]
tasmina yuddhe mahārāja saṃpravṛtte sudāruṇe
upaviṣṭeṣu sarveṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu
tatasa tāladhvajò rāmasa tayòra yuddha upasthite
śarutvā taca chiṣyayò rājanna ājagāma halāyudhaḥ
taṃ dṛṣṭvā marama parītāḥ pūjayitvā narādhipāḥ
śiṣyayòḥ kauśalaṃ yuddhe paśya rāmeti cābruvana
abravīca ca tadā rāmò dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ ca pāṇḍavama
duryòdhanaṃ ca kauravyaṃ gadāpāṇima avasthitama
catvāriṃśada ahānya adya dave ca me niḥsṛtasya vai
puṣyeṇa saṃprayātò 'sami śaravaṇe punarāgataḥ
śiṣyayòra vai gadāyuddhaṃ daraṣṭukāmò 'sami mādhava
tatò yudhiṣṭhirò rājā pariṣvajya halāyudhama
savāgataṃ kuśalaṃ cāsmai paryapṛcchada yathātathama
kṛṣṇau cāpi maheṣvāsāva abhivādya halāyudhama
sasvajāte pariprītau pariyamāṇau yaśasvinau
mādrīputrau tathā śūrau daraupadyāḥ pañca cātmajāḥ
abhivādya sathitā rājana rauhiṇeyaṃ mahābalama
bhīmasenò 'tha balavāna putrasa tava janādhipa
tathaiva còdyata gadau pūjayāma āsatura balama
savāgatena ca te tatra paratipūjya punaḥ punaḥ
paśya yuddhaṃ mahābāhò iti te rāmama abruvana
evama ūcura mahātmānaṃ rauhiṇeyaṃ narādhipāḥ
pariṣvajya tadā rāmaḥ pāṇḍavāna sṛñjayāna api
apṛcchata kuśalaṃ sarvāna pāṇḍavāṃśa cāmitaujasaḥ
tathaiva te samāsādya papracchusa tama anāmayama
paratyabhyarcya halī sarvāna kaṣatriyāṃśa ca mahāmanāḥ
kṛtvā kuśalasaṃyuktāṃ saṃvidaṃ ca yathā vayaḥ
janārdanaṃ satyakiṃ ca paremṇā sa pariṣasvaje
mūrdhni caitāva upāghrāya kuśalaṃ paryapṛcchata
tau cainaṃ vidhivada rājana pūjayāma āsatura guruma
barahmāṇama iva deveśama indròpendrau mudā yutau
tatò 'baravīda dharmasutò rauhiṇeyama ariṃdamama
idaṃ bharātròra mahāyuddhaṃ paśya rāmeti bhārata
teṣāṃ madhye mahābāhuḥ śarīmāna keśava pūrvajaḥ
nayaviśata paramaprītaḥ pūjyamānò mahārathaiḥ
sa babhau rājamadhyasthò nīlavāsāḥ sitaprabhaḥ
divīva nakṣatragaṇaiḥ parikīrṇò niśākaraḥ
tatasa tayòḥ saṃnipātasa tumulò lòmaharṣaṇaḥ
āsīda antakarò rājana vairasya tava putrayòḥ
[ja]
pūrvama eva yadā rāmasa tasmina yuddhe upasthite
āmantrya keśavaṃ yātò vṛṣṇibhiḥ sahitaḥ parabhuḥ
sāhāyyaṃ dhārtarāṣṭrasya na ca kartāsmi keśava
na caiva pāṇḍuputrāṇāṃ gamiṣyāmi yathāgatama
evama uktvā tadā rāmò yātaḥ śatrunibarhaṇaḥ
tasya cāgamanaṃ bhūyò barahmaña śaṃsituma arhasi
ākhyāhi me vistarataḥ kathaṃ rāma upasthitaḥ
kathaṃ ca dṛṣṭavāna yuddhaṃ kuśalò haya asi sattama
[vai]
upaplavye niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu
pareṣitò dhṛtarāṣṭrasya samīpaṃ madhusūdanaḥ
śamaṃ parati mahāvāhò hitārthaṃ sarvadehināma
sa gatvā hāstinapuraṃ dhṛtarāṣṭraṃ sametya ca
uktavāna vacanaṃ tathyaṃ hitaṃ caiva viśeṣataḥ
na ca tata kṛtavāna rājā yathākhyātaṃ hi te purā
anavāpya śamaṃ tatra kṛṣṇaḥ puruṣasattamaḥ
āgacchata mahābāhura upaplavyaṃ janādhipa
tataḥ paratyāgataḥ kṛṣṇò dhārtarāṣṭra visarjitaḥ
akriyāyāṃ naravyāghra pāṇḍavāna idama abravīta
na kurvanti vacò mahyaṃ kuravaḥ kālacòditāḥ
nirgacchadhvaṃ pāṇḍaveyāḥ puṣyeṇa sahitā mayā
tatò vibhajyamāneṣu baleṣu balināṃ varaḥ
paròvāca bharātaraṃ kṛṣṇaṃ rauhiṇeyò mahāmanāḥ
teṣāma api mahābāhò sāhāyyaṃ madhusūdana
kariyatāma iti tata kṛṣṇò nāsya cakre vacasa tadā
tatò manyuparītātmā jagāma yadunandanaḥ
tīrthayātrāṃ haladharaḥ sarasvatyāṃ mahāyaśāḥ
maitre nakṣatrayòge sama sahitaḥ sarvayādavaiḥ
āśrayāma āsa bhòjasa tu duryòdnanama ariṃdamaḥ
yuyudhānena sahitò vāsudevasa tu pāṇḍavāna
rauhiṇeye gate śūre puṣyeṇa madhusūdanaḥ
pāṇḍaveyāna puraskṛtya yayāva abhimukhaḥ kurūna
gacchana eva pathisthasa tu rāmaḥ pareṣyāna uvāca hā
saṃbhārāṃsa tīrthayātrāyāṃ sārvòpakaraṇāni ca
ānayadhvaṃ davārakāyā agnīna vai yājakāṃsa tathā
suvarṇaṃ rajataṃ caiva dhenura vāsāṃsi vājinaḥ
kuñjarāṃśa ca rathāṃśa caiva kharòṣṭraṃ vāhanāni ca
kaṣiprama ānīyatāṃ sarvaṃ tīrthahetòḥ paricchadama
paratisròtaḥ sarasvatyā gachadhvaṃ śīghragāminaḥ
ṛtvijaśa cānayadhvaṃ vai śataśaśa ca davijarṣabhāna
evaṃ saṃdiśya tu pareṣyāna baladevò mahābalaḥ
tīrthayātrāṃ yayau rājana kurūṇāṃ vaiśase tadā
sarasvatīṃ paratisròtaḥ samudrāda abhijagmivāna
ṛtvigbhiśa ca suhṛdbhiśa ca tathānyaira davijasattamaiḥ
rathagarjaisa tathāśvaiśa ca pareṣyaiśa ca bharatarṣabha
gòkharòṣṭra parayuktaiśa ca yānaiśa ca bahubhira vṛtaḥ
śarāntānāṃ kalāntavapuṣāṃ śiśūnāṃ vipulāyuṣāma
tāni yānāni deśeṣu paratīkṣyante sama bhārata
bubhukṣitānāma arthāya kḷptama annaṃ samantataḥ
yò yò yatra davijò bhòktuṃ kāmaṃ kāmayate tadā
tasya tasya tu tatraivama upajahrusa tadā nṛpa
tatra sathitā narā rājana rauhiṇeyasya śāsanāta
bhakṣyapeyasya kurvanti rāśīṃsa tatra samantataḥ
vāsāṃsi ca mahārhāṇi paryaṅkāstaraṇāni ca
pūjārthaṃ tatra kḷptāni viprāṇāṃ sukhama icchatāma
yatra yaḥ savapate vipraḥ kaṣatriyò vāpi bhārata
tatra tatra tu tasyaiva sarvaṃ kḷptama adṛśyata
yathāsukhaṃ janaḥ sarvasa tiṣṭhate yāti vā tadā
yātu kāmasya yānāni pānāni tṛṣitasya ca
bubhukṣitasyā cānnāni savādūni bharatarṣabha
upajahrura narāsa tatra vastrāṇya ābharaṇāni ca
sa panthāḥ parababhau rājana sarvasyaiva sukhāvahaḥ
savargòpamasa tadā vīra narāṇāṃ tatra gacchatāma
nityapramuditòpetaḥ savādu bhakṣaḥ śubhānvitaḥ
vipaṇyāpaṇa paṇyānāṃ nānājanaśataira vṛtaḥ
nānādrumalatòpetò nānāratnavibhūṣitaḥ
tatò mahātmā niyame sathitātmā; puṇyeṣu tīrtheṣu vasūni rājana
dadau davijebhyaḥ karatudakṣiṇāśa ca; yadupravīrò halabhṛta paratītaḥ
dògbhrīśa ca dhenūśa ca sahasraśò vai; suvāsasaḥ kāñcanabaddhaśṛṅgīḥ
hayāṃśa ca nānāvidha deśajātāna; yānāni dāsīśa ca tathā davijebhyaḥ
ratnāni muktāmaṇividrumaṃ ca; śṛṅgī suvarṇaṃ rajataṃ ca śubhrama
ayò mayaṃ tāmramayaṃ ca bhāṇḍaṃ; dadau davijātipravareṣu rāmaḥ
evaṃ sa vittaṃ paradadau mahātmā; sarasvatī tīrthavareṣu bhūri
yayau karameṇāpratima parabhāvasa; tataḥ kurukṣetrama udāravṛttaḥ
[ja]
sārasvatānāṃ tīrthānāṃ guṇòtpattiṃ vadasva me
phalaṃ ca davipadāṃ śareṣṭha karma nirvṛttima eva ca
yathākramaṃ ca bhagavaṃsa tīrthānāma anupūrvaśaḥ
barahmana barahmavidāṃ śareṣṭha paraṃ kautūhalaṃ hi me
[vai]
tīrthānāṃ vistaraṃ rājana guṇòtpattiṃ ca sarvaśaḥ
mayòcyamānāṃ śṛṇu vai puṇyāṃ rājendra kṛtsnaśaḥ
pūrvaṃ mahārāja yadupravīra; ṛtvika suhṛda vipra gaṇaiśa ca sārdhama
puṇyaṃ parabhāsaṃ samupājagāma; yatròḍu rāḍa yakṣmaṇā kaliśyamānaḥ
vimuktaśāpaḥ punara āpya tejaḥ; sarvaṃ jagada bhāsayate narendra
evaṃ tu tīrthapravaraṃ pṛthivyāṃ; parabhāsanāta tasya tataḥ parabhāsaḥ
[ja]
kimarthaṃ bhagavāna sòmò yakṣmaṇā samagṛhyata
kathaṃ ca tīrthapravare tasmiṃśa candrò nayamajjata
kathama āplutya tasmiṃsa tu punara āpyāyitaḥ śaśī
etana me sarvama ācakṣva vistareṇa mahāmune
[vai]
dakṣasya tanayā yāsa tāḥ parādurāsana viśāṃ pate
sa sapta viṃśatiṃ kanyā dakṣaḥ sòmāya vai dadau
nakṣatrayòganiratāḥ saṃkhyānārthaṃ ca bhārata
patnyò vai tasya rājendra sòmasya śubhalakṣaṇāḥ
tāsa tu sarvā viśālākṣyò rūpeṇāpratimā bhuvi
atyaricyata tāsāṃ tu ròhiṇī rūpasaṃpadā
tatasa tasyāṃ sa bhagavāna parītiṃ cakre niśākaraḥ
sāsya hṛdya babhūvādya tasmāta tāṃ bubhuje sadā
purā hi sòmò rājendra ròhiṇyāma avasaca cirama
tatò 'saya kupitānya āsana nakṣatrāṇi mahātmanaḥ
tā gatvā pitaraṃ parāhuḥ parajāpatima atandritāḥ
sòmò vasati nāsmāsu ròhiṇīṃ bhajate sadā
tā vayaṃ sahitāḥ sarvāsa tavatsakāśe parajeśvara
vatsyāmò niyatāhārāsa tapaścaraṇatatparāḥ
śarutvā tāsāṃ tu vacanaṃ dakṣaḥ sòmama athābravīta
samaṃ vartasya bhāryāsu mā tavādharmò mahāna sapṛśeta
tāśa ca sarvābravīda dakṣò gacchadhvaṃ sòmama antikāta
samaṃ vatsyati sarvāsu candramā mama śāsanāta
visṛṣṭāsa tāsa tadā jagmuḥ śītāṃśubhavanaṃ tadā
tathāpi sòmò bhagavāna punara eva mahīpate
ròhiṇīṃ nivasatya eva parīyamāṇò muhura muhuḥ
tatasa tāḥ sahitāḥ sarvā bhūyaḥ pitarama abruvana
tava śuśrūṣaṇe yuktā vatsyāmò hi tavāśrame
sòmò vasati nāsmāsu nākaròda vacanaṃ tava
tāsāṃ tada vacanaṃ śarutvā dakṣaḥ sòmama athābravīta
samaṃ vartasva bhāryāsu mā tavāṃ śapsye viròcana
anādṛtya tu tada vākyaṃ dakṣasya bhagavāña śaśī
ròhiṇyā sārdhama avasata tatasa tāḥ kupitāḥ punaḥ
gatvā ca pitaraṃ parāhuḥ paraṇamya śirasā tadā
sòmò vasati nāsmāsu tasmāna naḥ śaraṇaṃ bhava
ròhiṇyāma eva bhagavana sadā vasati candramāḥ
tasmāna nasa tarāhi sarvā vai yathā naḥ sòma āviśeta
taca charutvā bhagavāna karuddhò yakṣmāṇaṃ pṛthivīpate
sasarva ròṣāta sòmāya sa còḍu patima āviśata
sa yakṣmaṇābhibhūtātmākṣīyatāhara ahaḥ śaśī
yatnaṃ cāpya akaròda rājana mòkṣārthaṃ tasya yakṣmaṇaḥ
iṣṭveṣṭibhira mahārāja vividhābhira niśākaraḥ
na cāmucyata śāpāda vai kaṣayaṃ caivābhyagacchata
kaṣīyamāṇe tataḥ sòme oṣadhyò na parajajñire
nirāsvāda rasāḥ sarvā hatavīryāśa ca sarvaśaḥ
oṣadhīnāṃ kaṣaye jāte parāṇināma api saṃkṣayaḥ
kṛśāśa cāsana parajāḥ sarvāḥ kaṣīyamāṇe niśākare
tatò devāḥ samāgamya sòmama ūcura mahīpate
kima idaṃ bhavatò rūpama īdṛśaṃ na parakāśate
kāraṇaṃ barūhi naḥ sarvaṃ yenedaṃ te mahada bhayama
śarutvā tu vacanaṃ tavattò vidhāsyāmasa tatò vayama
evama uktaḥ paratyuvāca sarvāṃsa tāña śaśalakṣaṇaḥ
śāpaṃ ca kāraṇaṃ caiva yakṣmāṇaṃ ca tathātmanaḥ
devāsa tasya vacaḥ śarutvā gatvā dakṣama athābruvana
parasīda bhagavana sòme śāpaśa caiṣa nivartyatāma
asau hi candramāḥ kaṣīṇaḥ kiṃ cica cheṣò hi lakṣyate
kaṣayāca caivāsya deveśa parajāśa cāpi gatāḥ kaṣayama
vīruda oṣadhayaśa caiva bījāni vividhāni ca
tathā vayaṃ lòkagurò parasādaṃ kartuma arhasi
evama uktasa tadā cintya parāha vākyaṃ parajāpatiḥ
naitaca chakyaṃ mama vacò vayāvartayituma anyathā
hetunā tu mahābhāgā nivartiṣyati kena cita
samaṃ vartatu sarvāsu śaśī bhāryāsu nityaśaḥ
sarasvatyā vare tīrthe unmajjaña śaśalakṣaṇaḥ
punara vardhiṣyate devāsa tada vai satyaṃ vacò mama
māsārdhaṃ ca kaṣayaṃ sòmò nityama eva gamiṣyati
māsārdhaṃ ca tadā vṛddhiṃ satyama etada vacò mama
sarasvatīṃ tataḥ sòmò jagāma ṛṣiśāsanāta
parabhāsaṃ paramaṃ tīrthaṃ sarasvatyā jagāma ha
amāvāsyāṃ mahātejāsa tatrònmajjana mahādyutiḥ
lòkāna parabhāsayāma āsa śītāṃśutvama avāpa ca
devāśa ca sarve rājendra parabhāsaṃ parāpya puṣkalama
sòmena sahitā bhūtvā dakṣasya paramukhe 'bhavana
tataḥ parajāpatiḥ sarvā visasarjātha devatāḥ
sòmaṃ ca bhagavāna parītò bhūyò vacanama abravīta
māvamaṃsthāḥ satriyaḥ putra mā ca viprāna kadā cana
gaccha yuktasadā bhūtvā kuru vai śāsanaṃ mama
sa visṛṣṭò mahārāja jagāmātha savama ālayama
parajāśa ca muditā bhūtvā bhòjane ca yathā purā
etata te sarvama ākhyātaṃ yathā śaptò niśākaraḥ
parabhāsaṃ ca yathā tīrthaṃ tīrthānāṃ paravaraṃ haya abhūta
amāvāsyāṃ mahārāja nityaśaḥ śaśalakṣaṇaḥ
sanātvā haya āpyāyate śarīmāna parabhāse tīrtha uttame
ataśa cainaṃ parajānanti parabhāsama iti bhūmipa
parabhāṃ hi paramāṃ lebhe tasminna unmajjya candramāḥ
tatasa tu camasòdbhedama acyutasa tava agamada balī
camasòdbheda itya evaṃ yaṃ janāḥ kathayantya uta
tatra dattvā ca dānāni viśiṣṭāni halāyudhaḥ
uṣitvā rajanīma ekāṃ sanātvā ca vidhivata tadā
udapānama athāgacchata tavarāvāna keśavāgrajaḥ
ādyaṃ savastyayanaṃ caiva tatrāvāpya mahata phalama
sanigdhatvāda oṣadhīnāṃ ca bhūmeśa ca janamejaya
jānanti siddhā rājendra naṣṭāma api sarasvatīma
[vai]
tasmāna nadī gataṃ cāpi udapānaṃ yaśasvinaḥ
taritasya ca mahārāja jagāmātha halāyudhaḥ
tatra dattvā bahudravyaṃ pūjayitvā tathā davijāna
upaspṛśya ca tatraiva parahṛṣṭò musalāyudhaḥ
tatra dharmaparò haya āsīta taritaḥ sa sumahātapāḥ
kūpe ca vasatā tena sòmaḥ pītò mahātmanā
tatra cainaṃ samutsṛjya bharātarau jagmatura gṛhāna
tatasa tau vai śaśāpātha taritò barāhmaṇasattamaḥ
[ja]
udapānaṃ kathaṃ barahmana kathaṃ ca sumahātapāḥ
patitaḥ kiṃ ca saṃtyaktò bharātṛbhyāṃ davijasattamaḥ
kūpe kathaṃ ca hitvainaṃ bharātarau jagmatura gṛhāna
etada ācakṣva me barahmana yadi śarāvyaṃ hi manyase
[vai]
āsana pūrvayuge rājana munayò bharātarasa tarayaḥ
ekataśa ca davitaśa caiva taritaśa cādityasaṃnibhāḥ
sarve parajāpatisamāḥ parajāvantasa tathaiva ca
barahmalòkajitaḥ sarve tapasā barahmavādinaḥ
teṣāṃ tu tapasā parītò niyamena damena ca
abhavada gautamò nityaṃ pitā dharmarataḥ sadā
sa tu dīrgheṇa kālena teṣāṃ parītima avāpya ca
jagāma bhagavāna sathānama anurūpama ivātmanaḥ
rājānasa tasya ye pūrve yājyā haya āsana mahātmanaḥ
te sarve savargate tasmiṃsa tasya putrāna apūjayana
teṣāṃ tu karmaṇā rājaṃsa tathaivādhyayanena ca
taritaḥ sa śareṣṭhatāṃ parāpa yathaivāsya pitā tathā
taṃ sama sarve mahābhāgā munayaḥ puṇyalakṣaṇāḥ
apūjayana mahābhāgaṃ tathā vidvattayaiva tu
kadācida dhi tatò rājana bharātarāva ekata davitau
yajñārthaṃ cakratuśa cittaṃ dhanārthaṃ ca viśeṣataḥ
tayòśa cintā samabhavata taritaṃ gṛhya paraṃtapa
yājyāna sarvāna upādāya paratigṛhya paśūṃsa tataḥ
sòmaṃ pāsyāmahe hṛṣṭāḥ parāpya yajñaṃ mahāphalama
cakruśa caiva mahārāja bharātarasa taraya eva ha
tathā tu te parikramya yājyāna sarvāna paśūna parati
yājayitvā tatò yājyā~la labdhvā ca subahūna paśūna
yājyena karmaṇā tena paratigṛhya vidhānataḥ
parācīṃ diśaṃ mahātmāna ājagmusa te maharṣayaḥ
taritasa teṣāṃ mahārāja purastāda yāti hṛṣṭavata
ekataśa ca davitaśa caiva pṛṣṭhataḥ kālayana paśūna
tayòśa cintā samabhavada dṛṣṭvā paśugaṇaṃ mahata
kathaṃ na sayura imā gāva āvābhyāṃ vai vinā taritama
tāva anyònyaṃ samābhāṣya ekataśa ca davitaśa ca ha
yada ūcatura mithaḥ pāpau tana nibòdha janeśvara
taritò yajñeṣu kuśalasa taritò vedeṣu niṣṭhitaḥ
anyāsa taritò bahutarā gāvaḥ samupalapsyate
tada āvāṃ sahitau bhūtvā gāḥ parakālya varajāvahe
taritò 'pi gachatāṃ kāmama āvābhyāṃ vai vinākṛtaḥ
teṣāma āgacchatāṃ rātrau pathi sathāne vṛkò 'bhavata
tathā kūpe 'vidūre 'bhūta sarasvatyāsa taṭe mahāna
atha taritò vṛkaṃ dṛṣṭvā pathi tiṣṭhantama agrataḥ
tadbhayāda apasarpana vai tasmina kūpe papāta ha
agādhe sumahāghòre sarvabhūtabhayaṃkare
taritasa tatò mahābhāgaḥ kūpasthò munisattamaḥ
ārtanādaṃ tataśa cakre tau tu śuśruvatura munī
taṃ jañātvā patitaṃ kūpe bharātarāva ekata davitau
vṛkatrāsā ca lòbhāca ca samutsṛjya parajagmatuḥ
bharātṛbhyāṃ paśulubdhābhyāma utsṛṣṭaḥ sa mahātapāḥ
udapāne mahārāja nirjale pāṃsusaṃvṛte
tarita ātmānama ālakṣya kūpe vīruta tṛṇāvṛte
nimagnaṃ bharataśreṣṭha pāpakṛna narake yathā
buddhyā haya agaṇayata parājñò mṛtyòra bhītò haya asòmapaḥ
sòmaḥ kathaṃ nu pātavya ihasthena mayā bhaveta
sa evama anusaṃcintya tasmina kūpe mahātapāḥ
dadarśa vīrudhaṃ tatra lambamānāṃ yadṛcchayā
pāṃsugraste tataḥ kūpe vicintya salilaṃ muniḥ
agnīna saṃkalpayāma āsa hòtre cātmānama eva ca
tatasa tāṃ vīrudhaṃ sòmaṃ saṃkalpya sumahātapāḥ
ṛccò yajūṃṣi sāmāni manasā cintayana muniḥ
garāhāṇaḥ śarkarāḥ kṛtvā paracakre 'bhiṣavaṃ nṛpa
ājyaṃ ca salilaṃ cakre bhāgāṃśa ca taridivaukasāma
sòmasyābhiṣavaṃ kṛtvā cakāra tumulaṃ dhavanima
sa cāviśada divaṃ rājana savaraḥ śaikṣasa taritasya vai
samavāpa ca taṃ yajñaṃ yathòktaṃ barahmavādibhiḥ
vartamāne tathā yajñe taritasya sumahātmanaḥ
āvignaṃ taridivaṃ sarvaṃ kāraṇaṃ ca na budhyate
tataḥ sutumulaṃ śabdaṃ śuśrāvātha bṛhaspatiḥ
śarutvā caivābravīda devāna sarvāna devapuròhitaḥ
taritasya vartate yajñasa tatra gacchāmahe surāḥ
sa hi karuddhaḥ sṛjeda anyāna devāna api mahātapāḥ
taca charutvā vacanaṃ tasya sahitāḥ sarvadevatāḥ
parayayusa tatra yatrāsau tarita yajñaḥ paravartate
te tatra gatvā vibhudhāsa taṃ kūpaṃ yatra sa taritaḥ
dadṛśusa taṃ mahātmānaṃ dīṣkitaṃ yajñakarmasu
dṛṣṭvā cainaṃ mahātmānaṃ śariyā paramayā yutama
ūcuśa cātha mahābhāgaṃ parāptā bhāgārthinò vayama
athābravīda ṛṣira devāna paśyadhvaṃ māṃ divaukasaḥ
asmina paratibhaye kūpe nimagnaṃ naṣṭacetasama
tatasa taritò mahārāja bhāgāṃsa teṣāṃ yathāvidhi
mantrayuktāna samadadāta te ca parītāsa tadābhavana
tatò yathāvidhi parāptāna bhāgāna parāpya divaukasaḥ
parītātmānò dadusa tasmai varāna yāna manasecchati
sa tu vavre varaṃ devāṃsa tarātuma arhatha māma itaḥ
yaśa cehòpaspṛśeta kūpe sa sòmapa gatiṃ labheta
tatra còrmimatī rājanna utpapāta sarasvatī
tayòtkṣiptasa taritasa tasthau pūjayaṃsa taridivaukasaḥ
tatheti còktvā vibudhā jagmū rājana yathāgatama
taritaśa cāpya agamata parītaḥ savama eva nilayaṃ tadā
karuddhaḥ sa tu samāsādya tāva ṛṣī bharātarau tadā
uvāca paruṣaṃ vākyaṃ śaśāpa ca mahātapāḥ
paśulubdhau yuvāṃ yasmāna māma utsṛjya paradhāvitau
tasmāda rūpeṇa teṣāṃ vai daṃṣṭriṇṇāma abhitaśa carau
bhavitārau mayā śaptau pāpenānena karmaṇā
parasavaśa caiva yuvayòra gòlāṅgūlarṣka vānarāḥ
itya ukte tu tadā tena kaṣaṇāda eva viśāṃ pate
tathā bhūtāva adṛśyetāṃ vacanāta satyavādinaḥ
tatrāpya amitavikrāntaḥ sapṛṣṭvā tòyaṃ halāyudhaḥ
dattvā ca vividhāna dāyāna pūjayitvā ca vai davijāna
udapānaṃ ca taṃ dṛṣṭvā paraśasya ca punaḥ punaḥ
nadī gatama adīnātmā parāptò vinaśanaṃ tadā
[vai]
tatò vinaśanaṃ rājanna ājagāma halāyudhaḥ
śūdrābhīrāna parati daveṣāda yatra naṣṭā sarasvatī
yasmāta sā bharataśreṣṭha daveṣāna naṣṭā sarasvatī
tasmāta tada ṛṣayò nityaṃ parāhura vinaśaneti ha
taca cāpya upaspṛśya balaḥ sarasvatyāṃ mahābalaḥ
subhūmikaṃ tatò 'gacchata sarasvatyāsa taṭe vare
tatra cāpsarasaḥ śubhrā nityakālama atandritāḥ
karīḍābhira vimalābhiśa ca karīḍanti vimalānanāḥ
tatra devāḥ sagandharvā māsi māsi janeśvara
abhigacchanti tata tīrthaṃ puṇyaṃ barāhmaṇa sevitama
tatrādṛśyanta gandharvāsa tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ
sametya sahitā rājana yathā parāptaṃ yathāsukhama
tatra mòdanti devāśa ca pitaraśa ca savīrudhaḥ
puṇyaiḥ puṣpaiḥ sadā divyaiḥ kīryamāṇāḥ punaḥ punaḥ
ākrīḍabhūmiḥ sā rājaṃsa tāsāma apsarasāṃ śubhā
subhūmiketi vikhyātā sarasvatyāsa taṭe vare
tatra sanātvā ca dattvā ca vasu vipreṣu mādhavaḥ
śarutvā gītāṃ ca tada divyaṃ vāditrāṇāṃ ca niḥsvanama
chāyāśa ca vipulā dṛṣṭvā devagandharvarakṣasāma
gandharvāṇāṃ tatasa tīrthama āgacchada ròhiṇī sutaḥ
viśvāvasumukhāsa tatra gandharvāsa tapasānvitāḥ
nṛttavāditragītaṃ ca kurvanti sumanòramama
tatra dattvā haladharò viprebhyò vividhaṃ vasu
ajāvikaṃ gòkharòṣṭraṃ suvarṇaṃ rajataṃ tathā
bhòjayitvā davijāna kāmaiḥ saṃtarpya ca mahādhanaiḥ
parayayau sahitò vipraiḥ satūyamānaśa ca mādhavaḥ
tasmāda gandharvatīrthāca ca mahābāhura ariṃdamaḥ
garga saròtò mahātīrthama ājagāmaika kuṇḍalī
yatra gargeṇa vṛddhena tapasā bhāvitātmanā
kālajñānagatiśa caiva jayòtiṣāṃ ca vayatikramaḥ
utpātā dāruṇāśa caiva śubhāśa ca janamejaya
sarasvatyāḥ śubhe tīrthe vihitā vai mahātmanā
tasya nāmnā ca tata tīrthaṃ garga saròta iti samṛtama
tatra garga mahābhāgama ṛṣayaḥ suvratā nṛpa
upāsāṃ cakrire nityaṃ kālajñānaṃ parati parabhò
tatra gatvā mahārāja balaḥ śavetānulepanaḥ
vidhivada dhi dhanaṃ dattvā munīnāṃ bhāvitātmanāma
uccāvacāṃsa tathā bhakṣyāna davijebhyò vipradāya saḥ
nīlavāsāsa tatò 'gacchaca chaṅkhatīrthaṃ mahāyaśāḥ
tatrāpaśyana mahāśaṅkhaṃ mahāmeruma ivòcchritama
śavetaparvata saṃkāśama ṛṣisaṃghaira niṣevitama
sarasvatyāsa taṭe jātaṃ nagaṃ tāladhvajò balī
yakṣā vidyādharāśa caiva rākṣasāśa cāmitaujasaḥ
piśācāśa cāmitabalā yatra siddhāḥ sahasraśaḥ
te sarve haya aśanaṃ tayaktvā phālaṃ tasyā vanaspateḥ
varataiśa ca niyamaiśa caiva kāle kāle sama bhuñjate
parāptaiśa ca niyamaisa taisa taira vicarantaḥ pṛthaka pṛthaka
adṛśyamānā manujaira vayacarana puruṣarṣabha
evaṃ khayātò narapate lòke 'samina sa vanaspatiḥ
tatra tīrthaṃ sarasvatyāḥ pāvanaṃ lòkaviśrutama
tasmiṃśa ca yaduśārdūlò dattvā tīrthe yaśasvināma
tāmrāyasāni bhāṇḍāni vastrāṇi vividhāni ca
pūjāyitvā davijāṃśa caiva pūjitaśa ca tapòdhanaiḥ
puṇyaṃ davaitavanaṃ rājanna ājagāma halāyudhaḥ
tatra gatvā munīna dṛṣṭvā nānāveṣadharāna balaḥ
āplutya salile cāpi pūjayāma āsa vai davijāna
tathaiva dattvā viprebhyaḥ paròbhògāna supuṣkalāna
tataḥ parāyāda balò rājana dakṣiṇena sarasvatīma
gatvā caiva mahābāhura nātidūraṃ mahāyaśāḥ
dharmātmā nāgadhanvānaṃ tīrthama āgamada acyutaḥ
yatra pannagarājasya vāsukeḥ saṃniveśanama
mahādyutera mahārāja bahubhiḥ pannagaira vṛtama
yatrāsanna ṛṣayaḥ siddhāḥ sahasrāṇi caturdaśa
yatra devāḥ samāgamya vāsukiṃ pannagòttamama
sarvapannaga rājānama abhyaṣiñcana yathāvidhi
pannagebhyò bhayaṃ tatra vidyate na sama kaurava
tatrāpi vidhivada dattvā viprebhyò ratnasaṃcayāna
parāyāta parācīṃ diśaṃ rājana dīpyamānaḥ savatejasā
āplutya bahuśò hṛṣṭasa teṣu tīrtheṣu lāṅgalī
dattvā vasu davijātibhyò jagāmāti tapasvinaḥ
tatrasthāna ṛṣisaṃghāṃsa tāna ahivādya halāyudhaḥ
tatò rāmò 'gamata tīrthama ṛṣibhiḥ sevitaṃ mahata
yatra bhūyò nivavṛte parāṅmukhā vai sarasvatī
ṛṣīṇāṃ naimiṣeyāṇāma avekṣārthaṃ mahātmanāma
nivṛttāṃ tāṃ saricchreṣṭhāṃ tatra dṛṣṭvā tu lāṅgalī
babhūva vismitò rājana balāḥ śavetānulepanaḥ
[ja]
kasmāta sārasvatī barahmana nivṛttā parāṅmukhī tataḥ
vayākhyātuma etada icchāmi sarvama adhvaryu sattama
kasmiṃśa ca kāraṇe tatra vismitò yadunandanaḥ
vinivṛttā saricchreṣṭhā kathama etada davijòttama
[vai]
pūrvaṃ kṛtayuge rājana naimiṣeyāsa tapasvinaḥ
vartamāne subahule satre davādaśa vārṣike
ṛṣayò bahavò rājaṃsa tatra saṃpratipedire
uṣitvā ca mahābhāgāsa tasmina satre yathāvidhi
nivṛtte naimiṣeye vai satre davādaśa vārṣike
ājagmura ṛṣayasa tatra bahavasa tīrthakāraṇāta
ṛṣīṇāṃ bahulātvāta tu sarasvatyā viśāṃ pate
tīrthāni nagarāyante kūle vai dakṣiṇe tadā
samantapañcakaṃ yāvata tāvata te davijasattamāḥ
tīrthalòbhāna naravyāghra nadyāsa tīraṃ samāśritāḥ
juhvatāṃ tatra teṣāṃ tu munīnāṃ bhāvitātmanāma
savādhyāyenāpi mahatā babhūvuḥ pūritā diśaḥ
agnihòtraisa tatasa teṣāṃ hūyamānaira mahātmanāma
aśòbhata saricchreṣṭhā dīpyamānaiḥ samantataḥ
vālakhilyā mahārāja aśmakuṭṭāśa ca tāpasāḥ
dantòlūkhalinaśa cānye saṃprakṣālāsa tathāpare
vāyubhakṣā jalāhārāḥ parṇabhakṣāśa ca tāpasāḥ
nānā niyamayuktāśa ca tathā sathaṇḍilaśāyinaḥ
āsana vai munayasa tatra sarasvatyāḥ samīpataḥ
śòbhayantaḥ saricchreṣṭhāṃ gaṅgāma iva divaukasaḥ
tataḥ paścāta samāpetura ṛṣayaḥ satra yājinaḥ
te 'vakāśaṃ na dadṛśuḥ kurukṣetre mahāvratāḥ
tatò yajñòpavītaisa te tata tīrthaṃ nirmimāya vai
juhuvuśa cāgnihòtrāṇi cakruśa ca vividhāḥ kariyāḥ
tatasa tama ṛṣisāṃghātaṃ nirāśaṃ cintayānvitama
darśayāma āsa rājendra teṣāma arthe sarasvatī
tataḥ kuñjāna bahūna kṛtvā saṃnivṛttā sarida varā
ṛṣīṇāṃ puṇyatapasāṃ kāruṇyāja janamejaya
tatò nivṛtya rājendra teṣāma arthe sarasvatī
bhūyaḥ paratīcya abhimukhī susrāva saritāṃ varā
amòghā gamanaṃ kṛtvā teṣāṃ bhūyò varajāmya ahama
itya adbhutaṃ mahaca cakre tatò rājana mahānadī
evaṃ sa kuñjò rājendra naimiṣeya iti samṛtaḥ
kurukṣetre kuruśreṣṭha kuruṣva mahatīḥ kariyāḥ
tatra kuñjāna bahūna dṛṣṭvā saṃnivṛttāṃ ca tāṃ nadīma
babhūva vismayasa tatra rāmasyātha mahātmanaḥ
upaspṛśya tu tatrāpi vidhivada yadunandanaḥ
dattvā dāyāna davijātibhyò bhāṇḍāni vividhāni ca
bhakṣyaṃ peyaṃ ca vividhaṃ barāhmaṇāna paratyapādayata
tataḥ parāyāda balò rājana pūjyamānò davijātibhiḥ
sarasvatī tīrthavaraṃ nānādvija gaṇāyutama
badareṅguda kāśmarya palakṣāśvattha vibhītakaiḥ
panasaiśa ca palāśaiśa ca karīraiḥ pīlubhisa tathā
sarasvatī tīraruhaira bandhanaiḥ sayandanaisa tathā
parūṣaka vanaiśa caiva bilvaira āmrātakaisa tathā
atimukta kaṣaṇḍaiśa ca pārijātaiśa ca śòbhitama
kadalī vanabhūyiṣṭhama iṣṭaṃ kāntaṃ manòramama
vāyvambuphalaparṇādaira dantòlūkhalikaira api
tathāśma kuṭṭaira vāneyaira munibhira bahubhira vṛtama
savādhyāyaghòṣasaṃghuṣṭaṃ mṛgayūthaśatākulama
ahiṃsraira dharmaparamaira nṛtyaira atyantasevitama
sapta sārasvataṃ tīrthama ājagāma halāyudhaḥ
yatra maṅkaṇakaḥ siddhasa tapasa tepe mahāmuniḥ
[ja]
sapta sārasvataṃ kasmāta kaśa ca maṅkaṇakò muniḥ
kathaṃ siddhaśa ca bhagavāna kaśa cāsya niyamò 'bhavata
kasya vaṃśe samutpannaḥ kiṃ cādhītaṃ davijòttama
etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ vidhivada davijasattama
[vai]
rājana sapta sarasvatyò yābhira vayāptama idaṃ jagata
āhūta balavadbhira hi tatra tatra sarasvatī
suprabhā kāñcanākṣī ca viśālā mānasahradā
sarasvatī oghavatī suveṇura vimalòdakāḥ
pitāmahasya mahatò vartamāne mahītale
vitate yajñavāṭe vai sameteṣu davijātiṣu
puṇyāhaghòṣaira vimalaira vedānāṃ ninadaisa tathā
deveṣu caiva vayagreṣu tasmina yajñavidhau tadā
tatra caiva mahārāja dīkṣite parapitāmahe
yajatasa tatra sattreṇa sarvakāmasamṛddhinā
manasā cintitā haya arthā dharmārthakuśalaisa tadā
upatiṣṭhanti rājendra davijātīṃsa tatra tatra ha
jaguśa ca tatra gandharvā nanṛtuśa cāpsarògaṇāḥ
vāditrāṇi ca divyāni vādayāma āsura añjasā
tasya yajñasya saṃpattyā tutuṣura devatā api
vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ kima u mānuṣayònayaḥ
vartamāne tathā yajñe puṣkarasthe pitāmahe
abruvanna ṛṣayò rājana nāyaṃ yajñò mahāphalaḥ
na dṛśyate saricchreṣṭhā yasmāda iha sarasvatī
taca charutvā bhagavāna parītaḥ sasmārātha sarasvatīma
pitāmahena yajatā āhūtā puṣkareṣu vai
suprabhā nāma rājendra nāmnā tatra sarasvatī
tāṃ dṛṣṭvā munayasa tuṣṭā vegayuktāṃ sarasvatīma
pitāmahaṃ mānayantīṃ karatuṃ te bahu menire
evama eṣā saricchreṣṭhā puṣkareṣu sarasvatī
pitāmahārthaṃ saṃbhūtā tuṣṭyarthaṃ ca manīṣiṇāma
naimiṣe munayò rājana samāgamya samāsate
tatra citrāḥ kathā haya āsana vedaṃ parati janeśvara
tatra te munayò haya āsana nānāsvādhyāyavedinaḥ
te samāgamya munayaḥ sasmarura vai sarasvatīma
sā tu dhayātā mahārāja ṛṣibhiḥ satra yājibhiḥ
samāgatānāṃ rājendra sahāyārthaṃ mahātmanāma
ājagāma mahābhāgā tatra puṇyā sarasvatī
naimiṣe kāñcanākṣī tu munīnāṃ satra yājināma
āgatā saritāṃ śareṣṭhā tatra bhārata pūjitā
gayasya yajamānasya gayeṣva evaṃ mahākratuma
āhūtā saritāṃ śareṣṭhā gaya yajñe sarasvatī
viśālāṃ tu gayeṣva āhura ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ
sarita sā himavatpārśvāta parasūtā śīghragāminī
auddālakesa tathā yajñe yajatasa tatra bhārata
samete sarvataḥ saphīte munīnāṃ maṇḍale tadā
uttare kòsalā bhāge puṇye rājana mahātmanaḥ
auddālakena yajatā pūrvaṃ dhayātā sarasvatī
ājagāma saricchreṣṭhā taṃ deśama ṛṣikāraṇāta
pūjyamānā munigaṇaira valkalājinasaṃvṛtaiḥ
manò haradeti vikyātā sā hi taira manasā hṛtā
suveṇura ṛṣabhadvīpe puṇye rājarṣisevite
kuròśa ca yajamānasya kurukṣetre mahātmanaḥ
ājagāma mahābhāgā saricchreṣṭhā sarasvatī
oghavatya api rājendra vasiṣṭhena mahātmanā
samāhūtā kurukṣetre divyatòyā sarasvatī
dakṣeṇa yajatā cāpi gaṅgā davāre sarasvatī
vimalòdā bhagavatī barahmaṇā yajatā punaḥ
samāhūtā yayau tatra puṇye haimavate girau
ekībhūtāsa tatasa tāsa tu tasmiṃsa tīrthe samāgatāḥ
sapta sārasvataṃ tīrthaṃ tatasa tata parathitaṃ bhuvi
iti sapta sarasvatyò nāmataḥ parikīrtitāḥ
sapta sārasvataṃ caiva tīrthaṃ puṇyaṃ tathā samṛtama
śṛṇu maṅkaṇakasyāpi kaumāra barahmacāriṇaḥ
āpagāma avagāḍhasya rājana parakrīḍitaṃ mahata
dṛṣṭvā yadṛcchayā tatra satriyama ambhasi bhārata
sanāyantīṃ rucirāpāṅgīṃ digvāsasama aninditāma
sarasvatyāṃ mahārāja caskande vīryama ambhasi
tada retaḥ sa tu jagrāha kalaśe vai mahātapāḥ
saptadhā paravibhāgaṃ tu kalaśasthaṃ jagāma ha
tatrarṣayaḥ saptajātā jajñire marutāṃ gaṇāḥ
vāyuvegò vāyubalò vāyuhā vāyumaṇḍalaḥ
vāyujvālò vāyuretā vāyucakraśa ca vīryavāna
etama ete samutpannā marutāṃ janayiṣṇavaḥ
idama anyaca ca rājendra śṛṇva āścaryataraṃ bhuvi
maharṣṛśa caritaṃ yādṛka tariṣu lòkeṣu viśrutama
purā maṅkaṇakaḥ siddhaḥ kuśāgreṇeti naḥ śarutama
kaṣataḥ kila kare rājaṃsa tasya śākarasò 'saravata
sa vi śākarasaṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭaḥ paranṛttavāna
tatasa tasmina paranṛtte vai sathāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yata
paranṛttama ubhayaṃ vīra tejasā tasya mòhitama
barahmādibhiḥ surai rājanna ṛṣibhiśa ca tapòdhanaiḥ
vijñaptò vai mahādeva ṛṣera arthe narādhipa
nāyaṃ nṛtyeda yathā deva tathā tavaṃ kartuma arhasi
tatò devò muniṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭama atīva ha
surāṇāṃ hitakāmārthaṃ mahādevò 'bhayabhāṣata
bhò bhò barāhmaṇa dharmajña kimarthaṃ narinartsi vai
harṣasthānaṃ kimarthaṃ vai tavedaṃ munisattama
tapasvinò dharmapathe sathitasya davijasattama
[rasi]
kiṃ na paśyasi me barahmana karāca chāka rasaṃ śarutama
yaṃ dṛṣṭva vai paranṛttò 'haṃ harṣeṇa mahatā vibhò
taṃ parahasyābravīda devò muniṃ rāgeṇa mòhitama
ahaṃ na vismayaṃ vipra gacchāmīti parapaśya māma
evama uktvā muniśreṣṭhaṃ mahādevena dhīmatā
aṅgulyagreṇa rājendra savāṅguṣṭhasa tāḍitò 'bhavata
tatò bhasma kaṣatāda rājana nirgataṃ himasaṃnibhama
tada dṛṣṭvā varīḍitò rājana sa muniḥ pādayòra gataḥ
[rasi]
nānyaṃ devāda ahaṃ manye rudrāta parataraṃ mahata
surāsurasya jagatò gatisa tavama asi śūladhṛka
tavayā sṛṣṭama idaṃ viśvaṃ vadantīha manīṣiṇaḥ
tavāma eva sarvaṃ viśati punara eva yugakṣaye
devaira api na śakyasa tavaṃ parijñātuṃ kutò mayā
tavayi sarve sama dṛśyante surā barahmādayò 'nagha
sarvasa tavama asi devānāṃ kartā kārayitā ca ha
tavatprasādāta surāḥ sarve mòdantīhākutò bhayāḥ
evaṃ satutvā mahādevaṃ sa ṛṣiḥ paraṇatò 'baravīta
bhagavaṃsa tavatprasādāda vai tapò me na kaṣareda iti
tatò devaḥ parītamanāsa tama ṛṣiṃ punara abravīta
tapasa te vardhatāṃ vipra matprasādāta sahasradhā
āśrame ceha vatsyāmi tavayā sārdhama ahaṃ sadā
sapta sārasvatò cāsmina yò māma arciṣyate naraḥ
na tasya durlabhaṃ kiṃ cida bhaviteha paratra ca
sārasvataṃ ca lòkaṃ te gamiṣyanti na saṃśayaḥ
etana maṅkaṇakasyāpi caritaṃ bhūri tejasaḥ
sa hi putraḥ sajanyāyāma utpannò mātariśvanā
[vai]
uṣitvā tatra rāmasa tu saṃpūjyāśramavāsinaḥ
tathā maṅkaṇake parītiṃ śubhāṃ cakre halāyudhaḥ
dattvā dānaṃ davijātibhyò rajanīṃ tāma upòṣya ca
pūjitò munisaṃghaiśa ca parātara utthāya lāṅgalī
anujñāpya munīna sarvāna sapṛṣṭvā tòyaṃ ca bhārata
parayayau tavaritò rājaṃsa tīrthahetòra mahābalaḥ
tata auśanasaṃ tīrthama ājagāma halāyudhaḥ
kapālamòccanaṃ nāma yatra muktò mahāmuniḥ
mahatā śirasā rājana garastajaṅghò mahòdaraḥ
rākṣasasya mahārāja rāma kaṣiptasya vai purā
tatra pūrvaṃ tapasa taptaṃ kāvyena sumahātmanā
yatrāsya nītira akhilā parādurbhūtā mahātmanaḥ
tatrasthaśa cintayāma āsa daityadānava vigrahama
tata parāpya ca balò rājaṃsa tīrthapravarama uttamama
vidhivada dhi dadau vittaṃ barāhmaṇānāṃ mahātmanāma
[ja]
kapālamòcanaṃ barahmana kathaṃ yatra mahāmuniḥ
muktaḥ kathaṃ cāsya śirò lagnaṃ kena ca hetunā
[vai]
purā vai daṇḍakāraṇye rāghaveṇa mahātmanā
vasatā rājaśārdūla rākṣasāsa tatra hiṃsitāḥ
janasthāne śiraśa chinnaṃ rākṣasasya durātmanaḥ
kaṣureṇa śitadhāreṇa tata papāta mahāvane
mahòdarasya tala lagnaṃ jaṅghāyāṃ vai yadṛcchayā
vane vicaratò rājanna asthi bhittvāsphurata tadā
sa tena lagnena tadā davijātira na śaśāka ha
abhigantuṃ mahāprājñasa tīrthānya āyatanāni ca
sa pūtinā visravatā vedanārtò mahāmuniḥ
jagāma sarvatīrthāni pṛthivyāma iti naḥ śarutama
sa gatvā saritaḥ sarvāḥ samudrāṃśa ca mahātapāḥ
kathayāma āsa tata sarvama ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāma
āplutaḥ sarvatīrtheṣu na ca mòkṣama avāptavāna
sa tu śuśrāva viprendrò munīnāṃ vaccanaṃ mahata
sarasvatyāsa tīrthavaraṃ khayātama auśanasaṃ tadā
sarvapāpapraśamanaṃ siddhakṣetrama anuttamama
sa tu gatvā tatasa tatra tīrthama auśanasaṃ davijaḥ
tata auśanase tīrthe tasyòpaspṛśatasa tadā
tacchiraśa caraṇaṃ muktvā papātāntara jale tadā
tataḥ sa virujò rājana pūtātmā vītakalmaṣaḥ
ājagāmāśramaṃ parītaḥ kṛtakṛtyò mahòdaraḥ
sò 'tha gatvāśramaṃ puṇyaṃ vipramuktò mahātapāḥ
kathayāma āsa tata sarvama ṛṣīṇāṃ bhavitātmanāma
te śarutvā vacanaṃ tasya tatasa tīrthasya mānada
kapālamòcanama iti nāma cakruḥ samāgatāḥ
tatra dattvā bahūna dāyāna viprāna saṃpūjya mādhavaḥ
jagāma vṛṣṇipravarò ruṣaṅgòrāśramaṃ tadā
yatra taptaṃ tapò ghòrama ārṣṭiṣeṇena bhārata
barāhmaṇyaṃ labdhavāṃsa tatra viśvāmitrò mahāmuniḥ
tatò haladharaḥ śarīmāna barāhmaṇaiḥ parivāritaḥ
jagāma yatra rājendra ruṣaṅgusa tanuma atyajata
ruṣaṅgura barāhmaṇò vṛddhasa tapònityaśa ca bhārata
dehanyāse kṛtamanā vicintya bahudhā bahu
tataḥ sarvāna upādāya tanayāna vai mahātapāḥ
ruṣaṅgura abravīta tatra nayadhvaṃ mā pṛthūdakama
vijñāyātīta vayasaṃ ruṣaṅguṃ te tapòdhanāḥ
taṃ vai tīrthama upāninyuḥ sarasvatyāsa tapòdhanama
sa taiḥ putraisa tadā dhīmāna ānītò vai sarasvatīma
puṇyāṃ tīrthaśatòpetāṃ vipra saṃghaira niṣevitāma
sa tatra vidhinā rājanna āplutaḥ sumahātapāḥ
jañātvā tīrthaguṇāṃśa caiva parāhedama ṛṣisattamaḥ
suprītaḥ puruṣavyāghra sarvāna putrāna upāsataḥ
sarasvatya uttare tīre yasa tayajeda ātmanasa tanuma
pṛthūdake japyaparò nainaṃ śavò maraṇaṃ tapeta
tatrāplutya sa dharmātmā upaspṛśya halāyudhama
dattvā caiva bahūna dāyāna viprāṇāṃ vipra vatsalaḥ
sasarja tatra bhagavā~la lòkā~la lòkapitāmahaḥ
yatrārṣṭiṣeṇaḥ kauravya barāhmaṇyaṃ saṃśitavrataḥ
tapasā mahatā rājana parāptavāna ṛṣisattamaḥ
sindhudvīpaśa ca rājarṣira devāpiśa ca mahātapāḥ
barāhmaṇyaṃ labdhavāna yatra viśvāmitrò mahāmuniḥ
mahātapasvī bhagavāna ugratejā mahātapāḥ
tatrājagāma balavāna balabhadraḥ paratāpavāna
[ja]
kathama ārṣṭiṣeṇò bhagavāna vipulaṃ taptavāṃsa tapaḥ
sindhudvīpaḥ kathaṃ cāpi barāhmaṇyaṃ labdhavāṃsa tadā
devāpiśa ca kathaṃ barahmana viśvāmitraśa ca sattama
tana mamācakṣva bhagavana paraṃ kautūhalaṃ hi me
[vai]
purā kṛtayuge rājanna ārṣṭiṣeṇò davijòttamaḥ
vasana guru kule nityaṃ nityama adhyayane rataḥ
tasya rājana guru kule vasatò nityama eva ha
samāptiṃ nāgamada vidyā nāpi vedā viśāṃ pate
sa nirviṇṇasa tatò rājaṃsa tapasa tepe mahātapāḥ
tatò vai tapasā tena parāpya vedāna anuttamāna
sa vidvāna veda yuktaśa ca siddhaśa cāpya ṛṣisattamaḥ
tatra tīrthe varāna parādāta tarīna eva sumahātapāḥ
asmiṃsa tīrthe mahānadyā adya parabhṛti mānavaḥ
āplutò vājimedhasya phalaṃ parāpnòti puṣkalama
adya parabhṛti naivātra bhayaṃ vayālāda bhaviṣyati
api cālpena yatnena phalaṃ parāpsyati puṣkalama
evama uktvā mahātejā jagāma taridivaṃ muniḥ
evaṃ siddhaḥ sa bhagavāna ārṣṭiṣeṇaḥ paratāpavāna
tasminna eva tadā tīrthe sindhudvīpaḥ paratāpavāna
devāpiśa ca mahārāja barāhmaṇyaṃ parāpatura mahata
tathā ca kauśikasa tāta tapònityò jitendriyaḥ
tapasā vai sutaptena barāhmaṇatvama avāptavāna
gādhira nāma mahāna āsīta kaṣatriyaḥ parathitò bhuvi
tasya putrò 'bhavada rājana viśvāmitraḥ paratāpavāna
sa rājā kauśikasa tāta mahāyògya abhavata kila
saputrama abhiṣicyātha viśvāmitraṃ mahātapāḥ
dehanyāse manaśa cakre tama ūcuḥ paraṇatāḥ parajāḥ
na gantavyaṃ mahāprājña tarāhi cāsmāna mahābhayāta
evama uktaḥ paratyuvāca tatò gādhiḥ parajāsa tadā
viśvasya jagatò gòptā bhaviṣyati sutò mama
itya uktvā tu tatò gādhira viśvāmitraṃ niveśya ca
jagāma taridivaṃ rājana viśvāmitrò 'bhavana nṛpaḥ
na ca śaknòti pṛthivīṃ yatnavāna api rakṣituma
tataḥ śuśrāva rājā sa rākṣasebhyò mahābhayama
niryayau nagarāca cāpi caturaṅga balānvitaḥ
sa gatvā dūrama adhvānaṃ vasiṣṭhāśramama abhyayāta
tasya te sainikā rājaṃśa cakrusa tatrānayāna bahūna
tatasa tu bhagavāna viprò vasiṣṭhò ''śaramama abhyayāta
dadṛśe ca tataḥ sarvaṃ bhajyamānaṃ mahāvanama
tasya karuddhò mahārāja vasiṣṭhò munisattamaḥ
sṛjasva śabarāna ghòrāna iti savāṃ gāma uvāca ha
tathòktā sāsṛjada dhenuḥ puruṣāna ghòradarśanāna
te ca tada balama āsādya babhañjuḥ sarvatòdiśama
tada dṛṣṭvā vidrutaṃ sainyamaṃ viśvāmitrasa tu gādhijaḥ
tapaḥ paraṃ manyamānasa tapasya eva manò dadhe
sò 'samiṃsa tīrthavare rājana sarasvatyāḥ samāhitaḥ
niyamaiśa còpavāsaiśa ca karśayana dehama ātmanaḥ
jalāhārò vāyubhakṣaḥ parṇāhāraśa ca sò 'bhavata
tathā sathaṇḍilaśāyī ca ye cānye niyamāḥ pṛthaka
asakṛta tasya devāsa tu varatavighnaṃ paracakrire
na cāsya niyamāda buddhira apayātimahātmanaḥ
tataḥ pareṇa yatnena taptvā bahuvidhaṃ tapaḥ
tejasā bhāskarākārò gādhijaḥ samapadyata
tapasā tu tathāyuktaṃ viśvāmitraṃ pitāmahaḥ
amanyata mahātejā varadò varama asya tata
sa tu vavre varaṃ rājana sayāma ahaṃ barāhmaṇasa tava iti
tatheti cābravīda barahmā sarva lòkapitāmahaḥ
sa labdhvā tapasògreṇa barāhmaṇatvaṃ mahāyaśāḥ
vicacāra mahīṃ kṛtsnāṃ kṛtakāmaḥ suròpamaḥ
tasmiṃsa tīrthavare rāmaḥ paradāya vividhaṃ vasu
payasvinīsa tathā dhenūra yānāni śayanāni ca
tathā vastrāṇya alaṃkāraṃ bhakṣyaṃ peyaṃ ca śòbhanama
adadāna muditò rājana pūjayitvā davijòttamāna
yayau rājaṃsa tatò rāmò bakasyāśramama antikāta
yatra tepe tapasa tīvraṃ dālbhyò baka iti śarutiḥ
[vai]
barahmayònibhira ākīrṇaṃ jagāma yadunandanaḥ
yatra dālbhyò bakò rājana paśvarthasumahā tapāḥ
juhāva dhṛtarāṣṭrasya rāṣṭraṃ vaicitravīryiṇaḥ
tapasā ghòrarūpeṇakarśayana dehama ātmanaḥ
karòdhena mahatāviṣṭò dharmātmā vai paratāpavāna
purā hi naimiṣeyāṇāṃ satre davādaśa vārṣike
vṛtte viśvajitò 'nate vai pāñcālāna ṛṣayò 'gamana
tatreśvarama ayācanta dakṣiṇārthaṃ manīṣiṇaḥ
balānvitāna vatsatarāna nirvyādhīna ekaviṃśatima
tāna abravīda bakò vṛddhò vibhajadhvaṃ paśūna iti
paśūna etāna ahaṃ tayaktvā bhikṣiṣye rājasattamama
evama uktvā tatò rājanna ṛṣīna sarvāna paratāpavāna
jagāma dhṛtarāṣṭrasya bhavanaṃ barāhmaṇòttamaḥ
sa samīpagatò bhūtvā dhṛtarāṣṭraṃ janeśvarama
ayācata paśūna dālbhyaḥ sa cainaṃ ruṣitò 'baravīta
yadṛcchayā mṛtā dṛṣṭvā gāsa tadā nṛpasattama
etāna paśūna nayakṣipraṃ barahma bandhò yadīcchasi
ṛṣisa tava atha vacaḥ śarutvā cintayāma āsa dharmavita
ahò bata nṛśaṃsaṃ vai vākyama uktò 'sami saṃsadi
cintayitvā muhūrtaṃ ca ròṣāviṣṭò davijòttamaḥ
matiṃ cakre vināśāya dhṛtarāṣṭrasya bhūpateḥ
sa utkṛtya mṛtānāṃ vai māṃsāni davijasattamaḥ
juhāva dhṛtarāṣṭrasya rāṣṭraṃ narapateḥ purā
avakīrṇe sarasvatyāsa tīrthe parajvālya pāvakama
bakò dālbhyò mahārāja niyamaṃ parama āsthitaḥ
sa taira eva juhāvāsya rāṣṭraṃ māṃsaira mahātapāḥ
tasmiṃsa tu vidhivata satre saṃpravṛtte sudāruṇe
akṣīyata tatò rāṣṭraṃ dhṛtarāṣṭrasya pārthiva
chidyamāna yathānantaṃ vanaṃ paraśunā vibhò
babhūvāpahataṃ taca cāpya avakīrṇama acetanama
dṛṭvā tada avakīrṇaṃ tu rāṣṭraṃ sa manujādhipaḥ
babhūva durmanā rājaṃśa cintayāma āsa ca parabhuḥ
mòkṣārthama akaròda yatnaṃ barāhmaṇaiḥ sahitaḥ purā
athāsau pārthivaḥ khinnasa te ca viprāsa tadā nṛpa
yadā cāpi na śaknòti rāṣṭraṃ mòcayituṃ nṛpa
atha vaiprāśnikāṃsa tatra papraccha janamejaya
tatò vaiprāśnikāḥ parāhuḥ paśuviprakṛtasa tavayā
māṃsaira abhijuhòtīti tava rāṣṭraṃ munira bakaḥ
tena te hūyamānasya rāṣṭrasyāsya kaṣayò mahāna
tasyaitata tapasaḥ karma yena te haya anayò mahāna
apāṃ kuñje sarasvatyāsa taṃ parasādaya pārthiva
sarasvatīṃ tatò gatvā sa rājā bakama abravīta
nipatya śirasā bhūmau parāñjalira bharatarṣabha
parasādaye tavā bhagavanna aparādhaṃ kaṣamasva me
mama dīnasya lubdhasya maurkhyeṇa hatacetasaḥ
tavaṃ gatisa tavaṃ ca me nāthaḥ parasādaṃ kartuma arhasi
taṃ tathā vilapantaṃ tu śòkòpahatacetasama
dṛṣṭvā tasya kṛpā jajñe rāṣṭraṃ taca ca vayamòcayata
ṛṣiḥ parasannasa tasyābhūta saṃrambhaṃ ca vihāya saḥ
mòkṣārthaṃ tasya rāṣṭrasya juhāva punara āhutima
mòkṣayitvā tatò rāṣṭraṃ paratigṛhya paśūna bahūna
hṛṣṭātmā naimiṣāraṇyaṃ jagāma punara eva hi
dhṛtarāṣṭrò 'pi dharmātmā savasthacetā mahāmanāḥ
savama eva nagaraṃ rājā paratipede maharddhimata
tatra tīrthe mahārāja bṛhaspatira udāradhīḥ
asurāṇāma abhāvāya bhāvāya ca divaukasāma
māṃsaira api juhāveṣṭima akṣīyanta tatò 'surāḥ
daivataira api saṃbhagnā jitakāśibhira āhave
tatrāpi vidhivada dattvā barāhmaṇebhyò mahāyaśāḥ
vājinaḥ kuñjarāṃśa caiva rathāṃśa cāśvatarī yutāna
ratnāni ca mahārhāṇi dhanaṃ dhānyaṃ ca puṣkalama
yayau tīrthaṃ mahābāhura yāyātaṃ pṛthivīpate
yatra yajñe yayātesa tu mahārāja sarasvatī
sarpiḥ payaśa ca susrāva nāhuṣasya mahātmanaḥ
tatreṣṭvā puruṣavyāghrò yayātiḥ pṛthivīpatiḥ
ākrāmada ūrdhvaṃ muditò lebhe lòkāṃśa ca puṣkalāna
yayātera yajamānasya yatra rājana sarasvatī
parasṛtā paradadau kāmāna barāhmaṇānāṃ mahātmanāma
yatra yatra hi yò viprò yāna yāna kāmāna abhīpsati
tatra tatra saricchreṣṭhā sasarja subahūna rasāna
tatra devāḥ sagandharvāḥ parītā yajñasya saṃpadā
vismitā mānuṣāśa cāsana dṛṣṭvā tāṃ yajñasaṃpadama
tatasa tālaketura mahādharmasetura; mahātmā kṛtātmā mahādānanityaḥ
vasiṣṭhāpavāhaṃ mahābhīma vegaṃ; dhṛtātmā jitātmā samabhyājagāma
[ja]
vasiṣṭhasyāpavāhò vai bhīmavegaḥ kathaṃ nu saḥ
kimarthaṃ ca saricchreṣṭhā tama ṛṣiṃ paratyavāhayata
kena cāsyābhavada vairaṃ kāraṇaṃ kiṃ ca tata parabhò
śaṃsa pṛṣṭò mahāprājña na hi tṛpyāmi kathyatāma
[vai]
viśvāmitrasya caivarṣera vasiṣṭhasya ca bhārata
bhṛśaṃ vairama abhūda rājaṃsa tapaḥ sapardhā kṛtaṃ mahata
āśramò vai vasiṣṭhasya sathāṇutīrthe 'bhavana mahāna
pūrvataḥ paścimaśa cāsīda viśvāmitrasya dhīmataḥ
yatra sathāṇura mahārāja taptavāna sumahata tapaḥ
yatrāsya karma tada ghòraṃ paravadanti manīṣiṇaḥ
yatreṣṭvā bhagavāna sathāṇuḥ pūjayitvā sarasvatīma
sathāpayāma āsa tata tīrthaṃ sathāṇutīrthama iti parabhò
tatra sarve surāḥ sakandama abhyaṣiñcana narādhipa
senāpatyena mahatā surārivinibarhaṇama
tasmina sarasvatī tīrthe viśvāmitrò mahāmuniḥ
vasiṣṭhaṃ cālayāma āsa tapasògreṇa taca chṛṇu
viśvāmitra vasiṣṭhau tāva ahanya ahani bhārata
sapardhāṃ tapaḥ kṛtāṃ tīvrāṃ cakratusa tau tapòdhanau
tatrāpya adhikasaṃtāpò viśvāmitrò mahāmuniḥ
dṛṣṭvā tejò vasiṣṭhasya cintāma abhijagāma ha
tasya buddhira iyaṃ haya āsīda dharmanityasya bhārata
iyaṃ sarasvatī tūrṇaṃ matsamīpaṃ tapòdhanama
ānayiṣyati vegena vasiṣṭhaṃ japatāṃ varama
ihāgataṃ davijaśreṣṭhaṃ haniṣyāmi na saṃśayaḥ
evaṃ niścitya bhagavāna viśvāmitrò mahāmuniḥ
sasmāra saritāṃ śareṣṭhāṃ karòdhasaṃraktalòcanaḥ
sā dhayātā muninā tena vayākulatvaṃ jagāma ha
jajñe cainaṃ mahāvīryaṃ mahākòpaṃ ca bhāminī
tata enaṃ vepamānā vivarṇā parāñjalisa tadā
upatasthe munivaraṃ viśvāmitraṃ sarasvatī
hatavīrā yathā nārī sābhavada duḥkhitā bhṛśama
barūhi kiṃ karavāṇīti paròvāca munisattamama
tāma uvāca muniḥ karuddhò vasiṣṭhaṃ śīghrama ānaya
yāvada enaṃ nihanmya adya taca charutvā vayathitā nadī
sāñjaliṃ tu tathā kṛtvā puṇḍarīkanibhekṣaṇā
vivyathe suvirūḍheva latā vāyusamīritā
tathāgatāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā vepamānāṃ kṛtāñjalima
viśvāmitrò 'baravīta karòdhò vasiṣṭhaṃ śīghrama ānaya
tatò bhītā saricchreṣṭhā cintayāma āsa bhārata
ubhayòḥ śāpayòra bhītā kathama etada bhaviṣyati
sābhigamya vasiṣṭhaṃ tu imama arthama acòdayata
yada uktā saritāṃ śareṣṭhā viśvāmitreṇa dhīmatā
ubhayòḥ śāpayòra bhītā vepamānā punaḥ punaḥ
cintayitvā mahāśāpama ṛṣivitrāsitā bhṛśama
tāṃ kṛśāṃ ca vivarṇāṃ ca dṛṣṭvā cintā samanvitāma
uvāca rājana dharmātmā vasiṣṭhò davipadāṃ varaḥ
tarāhya ātmānaṃ saricchreṣṭhe vaha māṃ śīghragāminī
viśvāmitraḥ śapeda dhi tavāṃ mā kṛthāsa tavaṃ vicāraṇāma
tasya tada vacanaṃ śarutvā kṛpā śīlasya sā sarita
cintayāma āsa kauravya kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ bhaveta
tasyāśa cintā samutpannā vasiṣṭhò mayya atīva hi
kṛtavāna hi dayāṃ nityaṃ tasya kāryaṃ hitaṃ mayā
atha kūle savake rājaña japantama ṛṣisattamama
juhvānaṃ kauśikaṃ parekṣya sarasvatya abhyacintayata
idama antarama itya eva tataḥ sā saritāṃ varā
kūlāpahārama akaròta savena vegena sā sarita
tena kūlāpahāreṇa maitrāvaruṇira auhyata
uhyamānaśa ca tuṣṭāva tadā rājana sarasvatīma
pitāmahasya sarasaḥ paravṛttāsi sarasvati
vayāptaṃ cedaṃ jagata sarvaṃ tavaivāmbhòbhira uttamaiḥ
tavama evākāśagā devi megheṣūtsṛjase payaḥ
sarvāśa cāpasa tavama eveti tavattò vayama adhīmahe
puṣṭira dayutisa tathā kīrtiḥ siddhira vṛddhira umā tathā
tavama eva vāṇī savāhā tavaṃ tavayya āyattama idaṃ jagata
tavama eva sarvabhūteṣu vasasīha caturvidhā
evaṃ sarasvatī rājana satūyamānā maharṣiṇā
vegenòvāha taṃ vipraṃ viśvāmitrāśramaṃ parati
nayavedayata cābhīkṣṇaṃ viśvāmitrāya taṃ munima
tama ānītaṃ sarasvatyā dṛṣṭvā kòpasamanvitaḥ
athānveṣata paraharaṇaṃ vasiṣṭhānta karaṃ tadā
taṃ tu karuddhama abhiprekṣya barahmahatyā bhayāna nadī
apòvāha vasiṣṭhaṃ tu parācīṃ diśama atandritā
ubhayòḥ kurvatī vākyaṃ vañcayitvā tu gādhijama
tatò 'pavāhitaṃ dṛṣṭvā vasiṣṭhama ṛṣisattamama
abravīda atha saṃkruddhò viśvāmitrò haya amarṣaṇaḥ
yasmāna mā tavaṃ saricchreṣṭhe vañcayitvā punara gatā
śòṇitaṃ vaha kalyāṇi rakṣò garāmaṇi saṃmatama
tataḥ sarasvatī śaptā viśvāmitreṇa dhīmatā
avahaca chòṇitònmiśraṃ tòyaṃ saṃvatsaraṃ tadā
atharṣayaśa ca devāśa ca gandharvāpsarasasa tathā
sarasvatīṃ tathā dṛṣṭvā babhūvura bhṛśaduḥkhitāḥ
evaṃ vasiṣṭhāpavāhò lòke khayātò janādhipa
āgacchaca ca punara mārgaṃ savama eva saritāṃ varā
[sa]
sā śaptā tena karuddhena viśvāmitreṇa dhīmatā
tasmiṃsa tīrthavare śubhre śòṇitaṃ samupāvahata
athājagmusa tatò rājana rākṣasāsa tatra bhārata
tatra te śòṇitaṃ sarve pibantaḥ sukhama āsate
tṛptāśa ca subhṛśaṃ tena sukhitā vigatajvarāḥ
nṛtyantaśa ca hasantaśa ca yathā savargajitasa tathā
kasya cita tava atha kālasya ṛṣayaḥ satapò dhanāḥ
tīrthayātrāṃ samājagmuḥ sarasvatyāṃ mahīpate
teṣu sarveṣu tīrtheṣu āplutya munipuṃgavāḥ
parāpya parītiṃ parāṃ cāpi tapò lubdhā viśāradāḥ
parayayura hi tatò rājana yena tīrthaṃ hi tata tathā
athāgamya mahābhāgāsa tata tīrthaṃ dāruṇaṃ tadā
dṛṣṭvā tòyaṃ sarasvatyāḥ śòṇitena pariplutama
pīyamānaṃ ca rakṣòbhira bahubhira nṛpasattama
tāna dṛṣṭva rākṣasāna rājana munayaḥ saṃśitavratāḥ
pāritrāṇe sarasvatyāḥ paraṃ yatnaṃ paracakrire
te tu sarve mahābhāgāḥ samāgamya mahāvratāḥ
āhūya saritāṃ śareṣṭhāma idaṃ vacanama abruvana
kāraṇaṃ barūhi kalyāṇi kimarthaṃ te haradò haya ayama
evama ākulatāṃ yātaḥ śarutvā pāsyāmahe vayama
tataḥ sā sarvama āccaṣṭa yathāvṛttaṃ paravepatī
duḥkhitāma atha tāṃ dṛṣṭvā ta ūcura vai tapòdhanāḥ
kāraṇaṃ śarutama asmābhiḥ śāpāśa caiva śarutò 'nagha
kariṣyanti tu yata parāptaṃ sarva eva tapòdhanāḥ
evama uktvā saricchreṣṭhāma ūcusa te 'tha parasparama
vimòcayāmahe sarve śāpāda etāṃ sarasvatīma
teṣāṃ tu vacanāda eva parakṛtisthā sarasvatī
parasānna sālilā jajñe yathāpūrvaṃ tathaiva hi
vimuktā ca saricchreṣṭhā vibabhau sā yathā purā
dṛṣṭvā tòyaṃ sarasvatyā munibhisa taisa tathā kṛtama
kṛtāñjalīsa tatò rājana rākṣasāḥ kaṣudhayārditāḥ
ūcusa tāna vai munī sarvāna kṛpā yuktāna punaḥ punaḥ
vayaṃ hi kaṣudhitāśa caiva dhārmāda dhīnāśa ca śāśvatāta
na ca naḥ kāmakārò 'yaṃ yada vayaṃ pāpakāriṇaḥ
yuṣmākaṃ cāpramādena duṣkṛtena ca karmaṇā
pakṣò 'yaṃ vardhate 'samākaṃ yataḥ sama barahmarākṣasāḥ
evaṃ hi vaiśyaśūdrāṇāṃ kaṣatriyāṇāṃ tathaiva ca
ye barāhmaṇāna paradviṣānti te bhavantīha rākṣasāḥ
ācāryama ṛtvijaṃ caiva guruṃ vṛddhajanaṃ tathā
parāṇinò ye 'vamanyante te bhavantīha rākṣasāḥ
yòṣitāṃ caiva pāpānāṃ yònidòṣeṇa vardhate
tata kurudhvama ihāsmākaṃ kāruṇyaṃ davijasattamāḥ
śaktā bhavantaḥ sarveṣāṃ lòkānāma api tāraṇe
teṣāṃ te munayaḥ śarutvā tuṣṭuvusa tāṃ mahānadīma
mòkṣārthaṃ rakṣasāṃ teṣāma ūcuḥ parayata mānasāḥ
kaṣuta kīṭāvapannaṃ ca yaca còcchiṣṭāśitaṃ bhaveta
keśāvapannama ādhūtama ārugṇama api yada bhaveta
śavabhiḥ saṃspṛṣṭama annaṃ ca bhāgò 'sau rakṣasāma iha
tasmāja jañātvā sadā vidvāna etānya annāni varjayeta
rākṣasānnama asau bhuṅkte yò bhuṅkte haya annama īdṛśama
śòdhayitvā tatasa tīrthama ṛṣayasa te tapòdhanāḥ
mòkṣārthaṃ rākṣasānāṃ ca nadīṃ tāṃ paratyacòdayana
maharṣīṇāṃ mataṃ jañātvā tataḥ sā saritāṃ varā
aruṇāma ānayāma āsa savāṃ tanuṃ puruṣarṣabha
tasyāṃ te rākṣasāḥ sanātvā tanūsa tayaktvā divaṃ gatāḥ
aruṇāyāṃ mahārāja barahmahatyāpahā hi sā
etama arthama abhijñāya devarājaḥ śatakratuḥ
tasmiṃsa tīrthavare sanātvā vimuktaḥ pāpmanā kila
[ja]
kimarthaṃ bhagavāña śakrò barahmahatyāma avāptavāna
kathama asmiṃśa ca tīrthe vai āplutyākalmaśò 'bhavata
[vai]
śṛṇuṣvaitada upākhyānaṃ yathāvṛttaṃ janeśvara
yathā bibheda samayaṃ namucera vāsavaḥ purā
namucira vāsavāda bhītaḥ sūryaraśmiṃ samāviśata
tenendraḥ sakhyama akaròta samayaṃ cedama abravīta
nārdreṇa tavā na śuṣkeṇa na rātrau nāpi vāhani
vadhiṣyāmya asuraśreṣṭha sakhe satyena te śape
evaṃ sa kṛtvā samayaṃ sṛṣṭvā nīhārama īśvaraḥ
cicchedāsya śirò rājanna apāṃ phenena vāsavaḥ
tacchirò namuceśa chinnaṃ pṛṣṭhataḥ śakrama anvayāta
he mitrahana pāpa iti baruvāṇaṃ śakrama antikāta
evaṃ sa śirasā tena còdyamānaḥ punaḥ punaḥ
pitāmahāya saṃtapta evama arthaṃ nayavedayata
tama abravīla lòkagurura aruṇāyāṃ yathāvidhi
iṣṭòpaspṛśa devendra barahmahatyāpahā hi sā
itya uktaḥ sā sarasvatyāḥ kuñje vai janamejaya
iṣṭvā yathāvada balabhira aruṇāyāma upāsspṛśata
sa muktaḥ pāpmanā tena barahmahatyā kṛtena ha
jagāma saṃhṛṣṭamanāsa taridivaṃ taridaśeśvaraḥ
śirasa taca cāpi namucesa tatraivāplutya bhārata
lòkāna kāmadughāna parāptama akṣayāna rājasattama
tatrāpya upaspṛśya balò mahātmā; dattvā ca dānāni pṛthagvidhāni
avāpya dharmaṃ paramārya karmā; jagāma sòmasya mahata sa tīrthama
yatrājayada rājasūyena sòmaḥ; sākṣāta purā vidhivata pārthivendra
atrira dhīmāna vipramukhyò babhūva; hòtā yasmina karatumukhye mahātmā
yasyānte 'bhūta sumahāna dānavānāṃ; daiteyānāṃ rākṣasānāṃ ca devaiḥ
sa saṃgrāmasa tārakākhyaḥ sutīvrò; yatra sakandasa tārakākhyaṃ jaghāna
senāpatyaṃ labdhavāna devatānāṃ; mahāsenò yatra daityānta kartā
sākṣāca cātra nayavasata kārttikeyaḥ; sadā kumārò yatra sa palakṣarājaḥ
[ja]
sarasvatyāḥ parabhāvò 'yama uktasa te davijasāttama
kumārasyābhiṣekaṃ tu barahmana vayākhyātuma arhasi
yasmina kāle ca deśe ca yathā ca vadatāṃ vara
yaiśa cābhiṣiktò bhagavāna vidhinā yena ca parabhuḥ
sakandò yathā ca daityānāma akaròta kadanaṃ mahata
tathā me sarvama ācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi me
[vai]
kuruvaṃśasya sadṛśama idaṃ kautūhalaṃ tava
harṣāma utpādayatya etada vacò me janamejaya
hanta te kathayiṣyāmi śṛṇvānasya janādhipa
abhiṣekaṃ kumārasya parabhāvaṃ ca mahātmanaḥ
tejò māheśvaraṃ sakannama agnau parapatitaṃ purā
tata sarvabhakṣò bhagavāna nāśakada dagdhuma akṣayama
tenāsīdati tejasvī dīptimāna havyahāvanaḥ
na caiva dhārayāma āsa garbhaṃ tejòmayaṃ tadā
sā gaṅgāma abhisāṃgamya niyògāda barahmaṇaḥ parabhuḥ
garbhama āhitavāna divyaṃ bhāskaròpama tejasama
atha gaṅgāpi taṃ garbhama asahantī vidhāraṇe
utsasarja girau ramye himavatya amarārcite
sa tatra vavṛdhe lòkāna āvṛtya javalanātmajaḥ
dadṛśura javalanākāraṃ taṃ garbhama atha kṛttikāḥ
śarastambe mahātmānama analātmajama īśvarama
mamāyama iti tāḥ sarvāḥ putrārthinyò 'bhicakramuḥ
tāsāṃ viditvā bhāvaṃ taṃ mātṝṇāṃ bhagavāna parabhuḥ
parasnutānāṃ payaḥ ṣaḍbhira vadanaira apibata tadā
taṃ parabhāvaṃ samālakṣya tasya bālasya kṛttikāḥ
paraṃ vismayama āpannā devyò divyavapura dharāḥ
yatròtsṛṣṭaḥ sa bhagavāna gaṅgayā girimūrdhani
sa śailaḥ kāñcanaḥ sarvaḥ saṃbabhau kurusattama
vardhatā caiva garbheṇa pṛthivī tena rañjitā
ataśa ca sarve saṃvṛttā girayaḥ kāñcanākarāḥ
kumāraśa ca mahāvīryaḥ kārttikeya iti samṛtaḥ
gāṅgeyaḥ pūrvama abhavana mahāyògabalānvitaḥ
sa devasa tapasā caiva vīryeṇa ca samanvitaḥ
vavṛdhe 'tīva rājendra candravata pariyadarśanaḥ
sa tasmina kāñcane divye śarastambe śariyā vṛtaḥ
satūyamānasa tadā śete gandharvaira munibhisa tathā
tathainama anvanṛtyanta devakanyāḥ sahasraśaḥ
divyavāditra nṛttajñāḥ satuvantyaśa cārudarśanāḥ
anvāste ca nadī devaṃ gaṅgā vai saritāṃ varā
dadhāra pṛthivī cainaṃ bibhratī rūpama uttamama
jātakarmādikāsa tasya kariyāśa cakre bṛhaspatiḥ
vedaśa cainaṃ caturmūrtira upatasthe kṛtāñjaliḥ
dhanurvedaśa catuṣpādaḥ śastragrāmaḥ sasaṃgrahaḥ
tathainaṃ samupātiṣṭhāta sākṣāda vāṇī ca kevalā
sa dadarśa mahāvīryaṃ devadevama umāpatima
śailaputryā sahāsīnaṃ bhūtasaṃgha śataira vṛtama
nikāyā bhūtasaṃghānāṃ paraṃmādbhuta darśanāḥ
vikṛtā vikṛtākārā vikṛtābharaṇa dhavajāḥ
vayāghrasiṃharkṣa vadanā biḍāla makarānanāḥ
vṛṣadaṃśa mukhāśa cānye gajòṣṭravadanāsa tathā
ulūka vadanāḥ ke cida gṛdhragòmāyudarśanāḥ
karauñcapārāvata nibhaira vadanai rāṅkavaira api
śavāvita śakyaka gòdhānāṃ kharaiḍaka gavāṃ tathā
sādṛśāni vapūṃṣya anye tatra tatra vayadhārayana
ke cica chailāmbuda parakhyāśa cakrālāta gadāyudhāḥ
keca cida añjana puñjābhāḥ ke cica chavetācalaprabhāḥ
sapta mātṛgaṇāśa caiva samājagmura viśāṃ pate
sādhyā viśve 'tha marutò vasavaḥ pitarasa tathā
rudrādityāsa tathā siddhā bhujagāṃ dānavāḥ khagāḥ
barahmā savayambhūra bhagavāna saputraḥ saha viṣṇunā
śakrasa tathābhyayāda daraṣṭuṃ kumāra varama acyutama
nāradapramukhāśa cāpi devagandharvasattamāḥ
devarṣayaśa ca siddhāśa ca bṛhaspatipurògamāḥ
ṛbbhavò nāma varadā devānāma api devatāḥ
te 'pi tatra samājagmura yāmā dhāmāśa ca sarvaśaḥ
sa tu bālò 'pi bhagavāna mahāyògabalānvitaḥ
abhyājagāma deveśaṃ śūlahastaṃ pinākinama
tama ārajantama ālakṣya śivasyāsīna manògatama
yugapaca chailaputryāśa ca gaṅgāyāḥ pāvakasya ca
kiṃ nu pūrvama ayaṃ bālò gauravāda abhyupaiṣyati
api māma iti sarveṣāṃ teṣāma āsīna manògatama
teṣāma etama abhiprāyaṃ caturṇāma upalakṣya saḥ
yugapada yògama āsthāya sasārja vividhāsa tanūḥ
tatò 'bhavaca caturmūrtiḥ kaṣaṇena bhagavāna parabhuḥ
sakandaḥ śākhò viśākhaśa ca naigameṣaśa ca pṛṣṭhataḥ
evaṃ sa kṛtvā haya ātmānaṃ caturdhā bhagavāna parabhuḥ
yatò rudrasa tataḥ sakandò jagāmādbhuta darśanaḥ
viśākhasa tu yayau yena devī girivarātmajā
śākhò yayau ca bhagavāna vāyumūrtira vibhāvasuma
naigameṣò 'gamada gaṅgāṃ kumāraḥ pāvakaprabhaḥ
sarve bhāsvaradehāsa te catvāraḥ samarūpiṇaḥ
tāna samabhyayura avyagrāsa tada adbhutama ivābhavata
hāhākārò mahāna āsīda devadānavarakṣasāma
tada dṛṣṭvā mahada āścaryama adbhutaṃ lòmaharṣaṇama
tatò rudraśa ca devī ca pāvakaśa ca pitāmahama
gaṅgayā sahitāḥ sarve paraṇipetura jagatpatima
paraṇipatya tatasa te tu vidhivada rājapuṃgava
idama ūcura vacò rājana kārttikeya pariyepsayā
asya bālasya bhagavanna ādhipatyaṃ yathepsitama
asmina pariyārthaṃ deveśa sādṛśaṃ dātuma arhasi
tataḥ sa bhagavāna dhīmāna sarvalòkapitāmahaḥ
manasā cintayāma āsa kima ayaṃ labhatāma iti
aiśvaryāṇi hi sarvāṇi devagandharvarakṣasāma
bhūtayakṣavihaṃgānāṃ pannagānāṃ ca sarvaśaḥ
pūrvama evādideśāsau nikāyeṣu mahātmanāma
samarthaṃ ca tama aiśvarye mahāmatira amanyata
tatò muhūrtaṃ sa dhayātvā devānāṃ śareyasi sathitaḥ
senāpatyaṃ dadau tasmai sarvabhūteṣu bhārata
sarvadeva nikāyānāṃ ye rājānaḥ pariśrutāḥ
tāna sarvāna vayādideśāsmai sarvabhūtapitāmahaḥ
tataḥ kumārama ādāya devā barahmapurògamāḥ
abhiṣekārthama ājagmuḥ śailendraṃ sahitāsa tataḥ
puṇyāṃ haimavatīṃ devīṃ saricchreṣṭhāṃ sarasvatīma
samantapañcake yā vai tariṣu lòkeṣu viśrutā
tatra tīre sarasvatyāḥ puṇye sarvaguṇānvite
niṣedura devagandharvāḥ sarve saṃpūrṇamānasāḥ
[vai]
tatò 'bhiṣekā saṃbhārāna sarvāna saṃbhṛtya śāstrataḥ
bṛhaspatiḥ samiddhe 'ganau juhāvājyaṃ yathāvidhi
tatò himavatā datte maṇipravara śòbhite
dīvya ratnācite divye niṣaṇṇaḥ paramāsane
sarvamaṅgala saṃbhāraira vidhimantrapuraskṛtama
ābhiṣecanikaṃ daravyaṃ gṛhītvā devatā gaṇāḥ
indrāviṣṇū mahāvīryau sūryācandramasau tathā
dhātā caiva vidhātā ca tathā caivānilānalau
pūṣṇā bhagenāryamṇā ca aṃśena ca vivasvatā
rudraśa ca sahitò dhīmāna mitreṇa varuṇena ca
rudraira vasubhira ādityaira aśvibhyāṃ ca vṛtaḥ parabhuḥ
viśve devaira marudbhiśa ca sādhyaiśa ca pitṛbhiḥ saha
gandharvaira apsaròbhiśa ca yakṣarākṣasa pannagaiḥ
devarṣibhira asaṃkhyeyaisa tathā barahmarṣibhira varaiḥ
vaikhānasaira vālakhilyaira vāyvāhāraira marīcipaiḥ
bhṛgubhiśa cāṅgiròbhiśa ca yatibhiśa ca mahātmabhiḥ
sarvaira vidyādharaiḥ puṇyaira yògasiddhaisa tathā vṛtaḥ
pitāmahaḥ pulastyaśa ca pulahaśa ca mahātapāḥ
aṅgirāḥ kaśyapò 'tariśa ca marīcira bhṛgura eva ca
ṛtura haraḥ paracetāśa ca manura dakṣasa tathaiva ca
ṛtavaśa ca garahāśa caiva jayòtīṃṣi ca viśāṃ pate
mūrtimatyaśa ca saritò vedāśa caiva sanātanāḥ
samudrāśa ca haradāśa caiva tīrthāni vividhāni ca
pṛthivī dayaura diśaśa caiva pādapāśa ca janādhipa
aditira deva mātā ca harīḥ śarīḥ savāhā sarasvatī
umā śacī sinīvālī tathā cānumatiḥ kuhūḥ
rākā ca dhiṣaṇā caiva patnyaśa cānyā divaukasāma
himavāṃśa caiva vindhyaśa ca meruśa cāneka śṛṅgavāna
airāvataḥ sānucaraḥ kalāḥ kāṣṭāsa tathaiva ca
māsārdha māsā ṛtavasa tathā rātryahanī nṛpa
uccaiḥśravā hayaśreṣṭhò nāgarājaśa ca vāmanaḥ
aruṇò garuḍaśa caiva vṛkṣāśa cauṣadhibhiḥ saha
dharmaśa ca bhagavāna devaḥ samājagmura hi saṃgatāḥ
kālò yamaśa ca mṛtyuśa ca yamasyānucarāśa ca ye
bahulatvāca ca nòktā ye vividhā devatā gaṇāḥ
te kumārābhiṣekārthaṃ samājagmusa tatasa tataḥ
jagṛhusa te tadā rājana sarva eva divaukasaḥ
ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ maṅgalāni ca sarvaśaḥ
divyasaṃbhāra saṃyuktaiḥ kalaśaiḥ kāñcanaira nṛpa
sarasvatībhiḥ puṇyābhira divyatòyabhira eva tu
abhyaṣiñcana kumāraṃ vai saṃprahṛṣṭā divaukasaḥ
senāpatiṃ mahātmānama asurāṇāṃ bhayāvahama
purā yathā mahārāja varuṇaṃ vai jaleśvarama
tathābhyaṣiñcada bhagavāna barahmā lòkapitāmahaḥ
kaśyapaśa ca mahātejā ye cānye nānukīrtitāḥ
tasmai barahmā dadau parītò balinò vātaraṃhasaḥ
kāmavīryadharāna siddhāna mahāpāriṣadāna parabhuḥ
nandiṣeṇaṃ lòhitākṣaṃ ghaṇḍā karṇaṃ ca saṃmatama
caturthama asyānucaraṃ khayātaṃ kumudamālinama
tataḥ sathāṇuṃ mahāvegaṃ mahāpāriṣaḍaṃ karatuma
māyā śatadharaṃ kāmaṃ kāmavīryabalānvitama
dadau sakandāya rājendra surārivinibarhaṇama
sa hi devāsure yuddhe daityānāṃ bhīmakarmaṇāma
jaghāna dòrbhyāṃ saṃkruddhaḥ parayutāni caturdaśa
tathā deva dadusa tasmai senāṃ nairṛtasāṃkulāma
devaśatrukṣayakarīma ajayyāṃ viśvarūpiṇīma
jayaśabdaṃ tataśa cakrura devāḥ sarve savāsavāḥ
gandharvayakṣā rakṣāṃsi munayaḥ pitarasa tathā
yamaḥ parādāda anucarau yama kālòpamāva ubhau
unmāthaṃ ca paramāthaṃ ca mahāvīryau mahādyutī
subhrājò bhāskaraśa caiva yau tau sūryānuyāyinau
tau sūryaḥ kārttikeyāya dadau parītaḥ paratāpavāna
kailāsaśṛṅgasaṃkāśau śavetamālyānulepanau
sòmò 'paya anucarau parādāna maṇiṃ sumaṇima eva ca
javālā jihvaṃ tathā jayòtira ātmajāya hutāśanaḥ
dadāva anucarau śūrau parasainyapramāthinau
parighaṃ ca vaṭaṃ caiva bhīmaṃ ca sumahābalama
dahatiṃ dahanaṃ caiva paracaṇḍau vīryasaṃmatau
aṃśò 'paya anucarāna pañca dadau sakandāya dhīmate
utkròśaṃ paṅkajaṃ caiva vajradaṇḍadharāva ubhau
dadāva anala putrāya vāsavaḥ paravīrahā
tau hi śatrūna mahendrasya jaghnatuḥ samare bahūna
cakraṃ vikramakaṃ caiva saṃkramaṃ ca mahābalama
sakandāya tarīna anucarāna dadau viṣṇura mahāyaśāḥ
vardhanaṃ nandanaṃ caiva sarvavidyā viśāradau
sakandāya dadatuḥ parītāva aśvinau bharatarṣabha
kundanaṃ kusumaṃ caiva kumudaṃ ca mahāyaśāḥ
ḍambarāḍambarau caiva dadau dhātā mahātmane
vakrānuvakrau balinau meṣavaktrau balòtkaṭau
dadau tavaṣṭā mahāmāyau sakandāyānucarau varau
suvrataṃ satyasaṃdhaṃ ca dadau mitrò mahātmane
kumārāya mahātmānau tapò vidyādharau parabhuḥ
sudarśanīyau varadau tariṣu lòkeṣu viśrutau
suprabhaṃ ca mahātmānaṃ śubhakarmāṇama eva ca
kārttikeyāya saṃprādāda vidhātā lòkaviśrutau
pālitakaṃ kālikaṃ ca mahāmāyāvināva ubhau
pūṣā ca pārṣadau parādāta kārttikeyāya bhārata
balaṃ cātibalaṃ caiva mahāvaktrau mahābalau
paradadau kārttikeyāya vāyura bharatasattama
ghasaṃ cātighasaṃ caiva timivaktrau mahābalau
paradadau kārttikeyāya varuṇaḥ satyasaṃgaraḥ
suvarccasaṃ mahātmānaṃ tathaivāpya ativarcasāma
himavāna paradadau rājana hutāśanasutāya vai
kāñcanaṃ ca mahātmānaṃ meghamālinama eva ca
dadāva ānucarau merura agniputrāya bhārata
sathiraṃ cātisthiraṃ caiva merura evāparau dadau
mahātmane 'ganiputrāya mahābalaparākramau
ucchritaṃ cātiśṛṅgaṃ ca mahāpāṣāṇa yòdhanau
paradadāva agniputrāya vindhyaḥ pāriṣadāva ubhau
saṃgrahaṃ vigrahaṃ caiva samudrò 'pi gadādharau
paradadāva agniputrāya mahāpāriṣadāva ubhau
unmādaṃ puṣpadantaṃ ca śaṅkukarṇaṃ tathaiva ca
paradadāva agniputrāya pārvatī śubhadarśanā
jayaṃ mahājayaṃ caiva nāgau javalanasūnave
paradadau puruṣavyāghra vāsukiḥ pannageśvaraḥ
evaṃ sākhyāśa ca rudrāśa ca vasavaḥ pitarasa tathā
sāgarāḥ saritaśa caiva girayaśa ca mahābalāḥ
daduḥ senāgaṇādhyakṣāña śūlapaṭṭiśadhāriṇaḥ
divyapraharaṇòpetāna nānāveṣavibhūṣitāna
śṛṇu nāmāni cānyeṣāṃ ye 'naye sakandasya sainikāḥ
vividhāyudhasaṃpannāśa citrābharaṇa varmiṇaḥ
śaṅkukarṇò nikumbhaśa ca padmaḥ kumuda eva ca
anantò davādaśa bhujasa tathā kṛṣṇòpakṛṣṇakau
daròṇa śaravāḥ kapiskandhaḥ kāñcanākṣò jalaṃ dhamaḥ
akṣasaṃtarjanò rājana kunadīkasa tamò 'bharakṛta
ekākṣò davādaśākṣaśa ca tathaivaika jaṭaḥ parabhuḥ
sahasrabāhura vikaṭò vayāghrākṣaḥ kaṣitikampanaḥ
puṇyanāmā sunāmā ca suvaktraḥ pariyadarśanaḥ
pariśrutaḥ kòka nadaḥ pariya mālyānulepanaḥ
ajòdarò gajaśirāḥ sakandhākṣaḥ śatalòcanaḥ
javālā jihvaḥ karālaśa ca sitakeśò jaṭī hariḥ
caturdaṃṣṭrò 'ṣaṭa jihvaśa ca meghanādaḥ pṛthuśravāḥ
vidyuda akṣò dhanura vaktrò jaṭharò mārutāśanaḥ
udarākṣò jhaṣākṣaśa ca vajranābhò vasu parabhaḥ
samudravegò rājendra śailakampī tathaiva ca
putra meṣaḥ paravāhaśa ca tathā nandòpanandakau
dhūmraḥ śavetaḥ kaliṅgaśa ca siddhārthò varadasa tathā
pariyakaśa caiva nandaśa ca gònandaśa ca paratāpavāna
ānandaśa ca paramòdaśa ca savastikò dharuvakasa tathā
kaṣemavāpaḥ sujātaśa ca siddhayātraśa ca bhārata
gòvrajaḥ kanakāpīḍò mahāpāriṣadeśvaraḥ
gāyanò hasanaśa caiva bāṇaḥ khaḍgaśa ca vīryavāna
vaitālī cātitālī ca tathā katika vātikau
haṃsajaḥ paṅkadigdhāṅgaḥ samudrònmādanaśa ca ha
raṇòtkaṭaḥ parahāsaśa ca śavetaśīrṣaśa ca nandakaḥ
kālakaṇṭhaḥ parabhāsaśa ca tathā kumbhāṇḍakò 'paraḥ
kālakākṣaḥ sitaśa caiva bhūtalònmathanasa tathā
yajñavāhaḥ paravāhaśa ca deva yājī ca sòmapaḥ
sajālaśa ca mahātejāḥ karatha karāthau ca bhārata
tuhanaśa ca tuhānaśa ca citradevaśa ca vīryavāna
madhuraḥ suprasādaśa ca kirīṭī ca mahābalaḥ
vasavò madhuvarṇaśa ca kalaśòdara eva ca
dhamantò manmathakaraḥ sūcīvaktraśa ca vīryavāna
śavetavaktraḥ suvaktraśa ca cāru vaktraśa ca pāṇḍuraḥ
daṇḍabāhuḥ subāhuśa ca rajaḥ kòkilakasa tathā
acalaḥ kanakākṣaśa ca bālānāma ayikaḥ parabhuḥ
saṃcārakaḥ kòka nadò gṛdhravaktraśa ca jambukaḥ
lòhāśa vaktrò jaṭharaḥ kumbhavaktraśa ca kuṇḍakaḥ
madgugrīvaśa ca kṛṣṇaujā haṃsavaktraśa ca candra bhāḥ
pāṇikūrmā ca śambūkaḥ pañcavaktraśa ca śikṣakaḥ
cāṣa vaktraśa ca jambūkaḥ śākavaktraśa ca kuṇḍakaḥ
yògayuktā mahātmānaḥ satataṃ barāhmaṇa pariyāḥ
paitāmahā mahātmānò mahāpāriṣadāśa ca ha
yauvanasthāśa ca bālāśa ca vṛddhāśa ca janamejaya
sahasraśaḥ pāriṣadāḥ kumārama upatasthire
vaktraira nānāvidhaira ye tu śṛṇu tāña janamejaya
kūrmakukkuṭavaktrāśa ca śaśòlūka mukhāsa tathā
kharòṣṭravadanāśa caiva varāhavadanāsa tathā
manuṣyameṣa vaktrāśa ca sṛgālavadanāsa tathā
bhīmā makara vaktrāśa ca śiśumāra mukhāsa tathā
mārjāraśaśavaktrāśa ca dīrghavaktrāśa ca bhārata
nakulòlūka vatrāśa ca śavavāktrāśa ca tathāpare
ākhu babhruka vaktraśa ca mayūravadanāsa tathā
matsyameṣānanāśa cānye ajāvi mahiṣānanāḥ
ṛkṣaśārdūla vaktrāśa ca davīpisiṃhānanāsa tathā
bhīmā gajānanāśa caiva tathā nakramukhāḥ pare
garuḍānanāḥ khaḍgamukhā vṛkakākamukhāsa tathā
gòkharòṣṭra mukhāśa cānye vṛṣadaṃśa mukhāsa tathā
mahājaṭhara pādāṅgāsa tārakākśāśa ca bhārata
pārāvata mukhāśa cānye tathā vṛṣamukhāḥ pare
kòkilā vadanāśa cānye śayenatittirikānanāḥ
kṛkalāsa mukhāśa caiva virajò'mabaradhāriṇaḥ
vayālavaktrāḥ śūlamukhāśa caṇḍavaktrāḥ śatānanāḥ
āśīviṣāśa cīradharā gònāsāvaraṇāsa tathā
sathūlòdarāḥ kṛśāṅgāśa ca sathūlāṅgaśa ca kṛśòdarāḥ
harasvagrīvā mahākarṇā nānāvyālavibhūṣitāḥ
gajendra carma vasanāsa tathā kṛṣṇājināmbarāḥ
sakandhe mukhā mahārāja tathā haya udaratò mukhāḥ
pṛṣṭhe mukhā hanumukhāsa tathā jaṅghā mukhā api
pārśvānanāśa ca bahavò nānādeśamukhāsa tathā
tathā kīṭa pataṃgānāṃ sadṛśāsyā gaṇeśvarāḥ
nānāvyālamukhāśa cānye bahu bāhuśirò dharāḥ
nānāvṛkṣabhujāḥ keca cita kaṭi śīrṣāsa tathāpare
bhujaṃgabhòga vadanā nānāgulmanivāsinaḥ
cīrasaṃvṛta gātrāśa ca tathā phalakavāsasaḥ
nānāveṣadharāśa caiva carma vāsasa eva ca
uṣṇīṣiṇò mukuṭinaḥ kambugrīvāḥ suvarcasaḥ
kirīṭinaḥ pañca śikhāsa tathā kaṭhina mūrdhajāḥ
tariśiṭhā daviśikhāśa caiva tathā sapta śikhāḥ pare
śikhaṇḍinò mukuṭinò muṇḍāśa ca jaṭilāsa tathā
citramālyadharāḥ keca cita keca cida ròmānanāsa tathā
divyamālyāmbaradharāḥ satataṃ pariyavigrahāḥ
kṛṣṇā nirmāṃsa vaktrāśa ca dīrghapṛṣṭā nirūdarāḥ
sathūlapṛṣṭhā harasvapṛṣṭhāḥ paralambòdara mehanāḥ
mahābhujā harasvabhujā harasvagātraśa ca vāmanāḥ
kubjāśa ca dīrghajaṅghāśa ca hastikarṇa śiròdharāḥ
hastināsāḥ kūrmanāsā vṛkanāsāsa tathāpare
dīrghauṣṭhā dīrghajihvāśa ca vikarālā haya adhòmukhāḥ
mahādaṃṣṭrā harasvadaṃṣṭrāśa caturdaṃṣṭrāsa tathāpare
vāraṇendra nibhāśa cānye bhīmā rājana sahasraśaḥ
suvibhaktaśarīrāśa ca dīptimantaḥ savalaṃkṛtāḥ
piṅgākṣāḥ śaṅkukarṇāśa ca vakranāsāśa ca bhārata
pṛthu daṃṣṭrāmahā daṃṣṭrāḥ sathūlauṣṭhā hari mūrdhajāḥ
nānā pādauṣṭha daṃṣṭrāśa ca nāhā hastaśirò dharāḥ
nānā varmabhira ācchannā nānā bhāṣāśa ca bhārata
kuśalā deśabhāṣāsu jalpantò 'nayònyama īśvarāḥ
hṛṣṭāḥ paripatanti sama mahāpāriṣadāsa tathā
dīrghagrīvā dīrghanakhā dīrghapādaśirò bhujāḥ
piṅgākṣā nīlakaṇṭhāśa ca lambakarṇāśa ca bhārata
vṛkòdara nibhāśa caiva ke cida añjanasaṃnibhāḥ
śavetāṅgā lòhitagrīvāḥ piṅgākṣāśa ca tathāpare
kalmāṣā bahavò rājaṃśa citravarṇāśa ca bhārata
cāmarāpīḍaka nibhāḥ śavetalòhita rājayaḥ
nānāvarṇāḥ savarṇāśa ca mayūrasadṛśaprabhāḥ
punaḥ paraharaṇānya eṣāṃ kīrtyamānāni me śṛṇu
śeṣaiḥ kṛtaṃ pāriṣadaira āyudhānāṃ parigrahama
pāśòdyata karāḥ ke cida vayāditāsyāḥ kharānanāḥ
pṛthva akṣā nīlakaṇṭhāśa ca tathā parighabāhavaḥ
śataghnī cakrahastāśa ca tathā musalapāṇayaḥ
śūlāsihastāśa ca tathā mahākāyā mahābalāḥ
gadā bhuśuṇḍi hastāśa ca tathā tòmarapāṇayaḥ
asi mudgarahastāśa ca daṇḍahastāśa ca bhārata
āyudhaira vividhaira ghòraira mahātmānò mahājavāḥ
mahābalā mahāvegā mahāpāriṣadāsa tathā
abhiṣekaṃ kumārasya dṛṣṭvā hṛṣṭā raṇapriyāḥ
ghaṇṭājālapinaddhāṅgā nanṛtusa te mahaujasaḥ
ete cānye ca bahavò mahāpāriṣadā nṛpa
upatasthura mahātmānaṃ kārttikeyaṃ yaśasvinama
divyāśa cāpya āntarikṣāśa ca pārthivāśa cānilòpamāḥ
vayādiṣṭā daivataiḥ śūrāḥ sakandasyānucarābhavana
tādṛśānāṃ sahasrāṇi parayutānya arbudāni ca
abhiṣiktaṃ mahātmānaṃ parivāryòpatasthire
[vai]
śṛṇu mātṛgaṇāna rājana kumārānucarāna imāna
kīrtyamānāna mayā vīra sapatnagaṇasūdanāna
yaśasvinīnāṃ mātṝṇāṃ śṛṇu nāmāni bhārata
yābhira vayāptāsa tarayò lòkāḥ kalyāṇībhiśa carācarāḥ
parabhāvatī viśālākṣī palitā gònasī tathā
śarīmatī bahulā caiva tathaiva bahuputrikā
apsu jātā ca gòpālī bṛhada ambālikā tathā
jayāvatī mālatikā dharuvaratnā bhayaṃkarī
vasu dāmā sudāmā ca viśòkā nandinī tathā
ekacūḍā mahācūḍā cakranemiśa ca bhārata
uttejanī jayatsenā kamalākṣya atha śòbhanā
śatruṃjayā tathā caiva karòdhanā śalabhī kharī
mādhavī śubhavaktrā ca tīrthanemiśa ca bhārata
gītapriyā ca kalyāṇī kadrulā cāmitāśanā
meghasvanā bhògavatī subhrūśa ca kanakāvatī
alātākṣī vīryavatī vidyujjihvā ca bhārata
padmāvatī sunakṣatrā kandarā bahuyòjanā
saṃtānikā ca kauravya kamalā ca mahābalā
sudāmā bahu dāmā ca suprabhā ca yaśasvinī
nṛtyapriyā ca rājendra śatòlūkhala mekhalā
śataghaṇṭā śatānandā bhaga nandā ca bhāginī
vapuṣmatī candra śītā bhadra kālī ca bhārata
saṃkārikā niṣkuṭikā bharamā catvaravāsinī
sumaṅgalā savastimatī vṛddhikāmā jaya pariyā
dhanadā suprasādā ca bhavadā ca jaleśvarī
eḍī bheḍī sumeḍī ca vetāla jananī tathā
kaṇḍūtiḥ kālikā caiva deva mitrā ca bhārata
lambasī ketakī caiva citrasenā tahā balā
kukkuṭikā śaṅkhanikā tathā jarjarikā nṛpa
kuṇḍārikā kòkalikā kaṇḍarā ca śatòdarī
utkrāthinī jareṇā ca mahāvegā ca kaṅkaṇā
manòjavā kaṇṭakinī paraghasā pūtanā tathā
khaśayā curvyuṭira vāmā karòśanātha taḍita parabhā
maṇḍòdarī ca tuṇḍā ca kòṭarā meghavāsinī
subhagā lambinī lambā vasu cūḍā vikatthanī
ūrdhvaveṇī dharā caiva piṅgākṣī lòhamekhalā
pṛthu vaktrā madhurikā madhu kumbhā tathaiva ca
pakṣālikā manthanikā jarāyura jarjarānanā
khayātā dahadahā caiva tathā dhamadhamā nṛpa
khaṇḍakhaṇḍā ca rājendra pūṣaṇā maṇikuṇḍalā
amòcā caiva kauravya tathā lambapayòdharā
veṇuvīṇā dharā caiva piṅgākṣī lòhamekhalā
śaśòlūka mukhī kṛṣṇā kharajaṅghā mahājavā
śiśumāra mukhī śavetā lòhitākṣī vibhīṣaṇā
jaṭālikā kāmacarī dīrghajihvā balòtkaṭā
kāleḍikā vāmanikā mukuṭā caiva bhārata
lòhitākṣī mahākāyā hari piṇḍī ca bhūmipa
ekākṣarā sukusumā kṛṣṇa karṇī ca bhārata
kaṣura karṇī catuṣkarṇī karṇaprāvaraṇā tathā
catuṣpatha niketā ca gòkarṇī mahiṣānanā
kharakarṇī mahākarṇī bherī savanamahāsvanā
śaṅkhakumbha savanā caiva bhaṅgadā ca mahābalā
gaṇā ca sugaṇā caiva tathābhītya atha kāmadā
catuṣpatha ratā caiva bhūri tīrthā anyagòcarā
paśudā vittadā caiva sukhadā ca mahāyaśāḥ
payòdā gòmahiṣadā suviṣāṇā ca bhārata
paratiṣṭhā supratiṣṭhā ca ròcamānā suròcanā
gòkarṇī ca sukarṇīca sasirā satherikā tathā
ekacakrā megharavā meghamālā viròcanā
etāśa cānyāśa ca bahavò mātarò bharatarṣabha
kārttikeyānuyāyinyò nānārūpāḥ sahasraśaḥ
dīrghanakhyò dīrghadantyò dīrghatuṇḍyaśa ca bhārata
saralā madhurāśa caiva yauvanasthāḥ savalaṃkṛtāḥ
māhātmyena ca saṃyuktāḥ kāmarūpadharāsa tathā
nirmāṃsa gātryaḥ śavetāśa ca tathā kāñcanasaṃnibhāḥ
kṛṣṇameghanibhāśa cānyā dhūmrāśa ca bharatarṣabha
aruṇābhā mahābhāgā dīrghakeśyaḥ sitāmbarāḥ
ūrdhvaveṇī dharāśa caiva piṅgākṣyò lambamekhalāḥ
lambòdaryò lambakarṇāsa tathā lambaparò dharāḥ
tāmrākṣyasa tāmravarṇāśa ca haryakṣyaśa ca tathāpare
varadāḥ kāmacāriṇyò nityapramuditāsa tathā
yāmyò raudryasa tathā saumyāḥ kauberyò 'tha mahābalāḥ
vāruṇyò 'tha ca māhendryasa tathāgneyyaḥ paraṃtapa
vāyavyaśa cātha kaumāryò barāhmyaśa ca bharatarṣabaḥ
rūpeṇāpsarasāṃ tulyā jave vāyusamāsa tathā
parapuṣṭòpamā vākye tatharddhyā dhanadòpamāḥ
śakra vīryòpamāśa caiva dīptyā vahni samāsa tathā
vṛkṣacatvaravāsinyaśa catuṣpatha niketanāḥ
guhā śamaśānavāsinyaḥ śailaprasravaṇālayāḥ
nānābharaṇadhāriṇyò nānā mālyāmbarāsa tathā
nānā viccitra veṣāśa ca nānā bhāṣāsa tathaiva ca
ete cānye ca bahavò gaṇāḥ śatrubhayaṃ karāḥ
anujagmura mahātmānaṃ taridaśendrasya saṃmate
tataḥ śaktyastrama adadada bhagavāna pākaśāsanaḥ
guhāya rājaśārdūla vināśāya suradviṣāma
mahāsvanāṃ mahāghaṇṭāṃ dayòtamānāṃ sitaprabhāma
taruṇādityavarṇāṃ ca patākāṃ bharatarṣabha
dadau paśupatisa tasmai sarvabhūtamahācamūma
ugrāṃ nānāpraharaṇāṃ tapò vīryabalānvitāma
viṣṇura dadau vaijayantīṃ mālāṃ balavivardhinīma
umā dadau cārajasī vāsasī sūryasaprabhe
gaṅgāṃ kamaṇḍaluṃ divyama amṛtòdbhavama uttamama
dadau parītyā kumārāya daṇḍaṃ caiva bṛhaspatiḥ
garuḍò dayitaṃ putraṃ mayūraṃ citrabarhiṇama
aruṇasa tāmracūḍaṃ ca paradadau caraṇāyudhama
paśaṃ tu varuṇò rājā balavīryasamanvitama
kṛṣṇājinaṃ tathā barahmā barahmaṇyāya dadau parabhuḥ
samareṣu jayaṃ caiva paradadau lòkabhāvanaḥ
senāpatyama anuprāpya sakāndò devagaṇasya ha
śuśubhe javalitò 'raciṣmāna davitīyā iva pāvakaḥ
tataḥ pāriṣadaiśa caiva mātṛbhiśa ca samanvitaḥ
sā senā nairṛtī bhīmā saghaṇṭòcchritaketanā
sabherī śaṅkhamurajā sāyudhā sapatākinī
śāradī dayaura ivābhāti jayòtirbhira upaśòbhitā
tatò deva nikāyāsa te bhūtasenā gaṇāsa tathā
vādayāma āsura avyagrā bherīśaṅkhāṃśa ca puṣkalāna
paṭahāña jharjharāṃśa caiva kṛkacāna gòviṣāṇikāna
āḍambarāna gòmukhāṃśa caḍiḍimāṃśa ca mahāsvanāna
tuṣṭuvusa te kumāraṃ ca sarve devāḥ savāsavāḥ
jaguśa ca devagandharvā nanṛtuśa cāpsarògaṇāḥ
tataḥ parītò mahāsenasa taridaśebhyò varaṃ dadau
ripūna hantāsmi samare ye vò vadhacikīrṣavaḥ
paratigṛhya varaṃ devāsa tasmāda vibudhasattamāta
parītātmānò mahātmānò menire nihatāna ripūna
sarveṣāṃ bhūtasāṃghānāṃ harṣāna nādaḥ samutthitaḥ
apūrayata lòkāṃsa tarīna vare datte mahātmanā
sa niryayau mahāsenò mahatyā senayā vṛtaḥ
vadhāya yudhi daityānāṃ rakṣārthaṃ ca divaukasāma
vayavasāyò jayò dharmaḥ siddhira lakṣmīra dhṛtiḥ samṛtiḥ
mahāsenasya sainyānāma agre jagmura narādhipa
sa tayā bhīmayā devaḥ śūlamudgara hastayā
gadāmusalanārācaśaktitòmara hastayā
dṛptasiṃhaninādinyā vinadya parayayau guhaḥ
taṃ dṛṣṭvā sarvadaiteyā rākṣasā dānavāsa tathā
vayadravanta diśaḥ sarvā bhayòdvignāḥ samantataḥ
abhyadravanta devāsa tāna vividhāyudhapāṇayaḥ
dṛṣṭvā ca sa tataḥ karuddhaḥ sakandasa tejòbalānvitaḥ
śaktyastraṃ bhagavāna bhīmaṃ punaḥ punara avāsṛjata
ādadhaca cātmanasa tejò haviṣeddha ivānalaḥ
abhyasyamāne śaktyastre sakandenāmita tejasā
ulkā javālā mahārāja papāta vasudhātale
saṃhrādayantaśa ca tathā nirghātāśa cāpatana kaṣitau
yathānta kālasamaye sughòrāḥ sayusa tathā nṛpa
kaṣiptā haya ekā tathā śaktiḥ sughòrānala sūnunā
tataḥ kòṭyò viniṣpetuḥ śaktīnāṃ bharatarṣabha
sa śaktyastreṇa saṃgrāme jaghāna bhagavāna parabhuḥ
daityendraṃ tārakaṃ nāma mahābalaparākramama
vṛtaṃ daityāyutaira vīraira balibhira daśabhira nṛpa
mahiṣaṃ cāṣṭabhiḥ padmaira vṛtaṃ saṃkhye nijaghnivāna
taripādaṃ cāyuta śataira jaghāna daśabhira vṛtama
haradòdaraṃ nikharvaiśa ca vṛtaṃ daśabhira īśvaraḥ
jaghānānucaraiḥ sārdhaṃ vividhāyudhapāṇibhiḥ
tatrākurvanta vipulaṃ nāddaṃ vadhyatsu śatruṣu
kumārānucarā rājana pūrayantò diśò daśa
śaktyastrasya tu rājendra tatò 'racirbhiḥ samantataḥ
dagdhāḥ sahasraśò daityā nādaiḥ sakandasya cāpare
patākayāvadhūtāśa ca hatāḥ ke cita suradviṣaḥ
keccīda ghaṇṭā rava tarastā nipetura vasudhātale
ke cita paraharaṇaiśa chinnā vinipetura gatāsavaḥ
evaṃ suradviṣò 'nekāna balavāna ātatāyinaḥ
jaghāna samare vīraḥ kārttikeyò mahābalaḥ
bāṇò nāmātha daiteyò baleḥ putrò mahābalaḥ
karauñcaṃ parvatama āsādya devasaṃghāna abādhata
tama abhyayāna mahāsenaḥ suraśatruma udāradhīḥ
sa kārttikeyasya bhayāta karauñcaṃ śaraṇama eyivāna
tataḥ karauñcaṃ mahāmanyuḥ karauñcanāda nināditama
śaktyā bibheda bhagavāna kārttikeyò 'ganidattayā
saśāla sakandhasaralaṃ tarastavānaravāraṇama
pulinatrasta vihagaṃ viniṣpatita pannagama
gòlāṅgūrarkṣa saṃghaiśa ca daravadbhira anunāditama
kuraṅga gatinirghòṣama udbhrāntasṛmarācitama
viniṣpatadbhiḥ śarabhaiḥ siṃhaiśa ca sahasā darutaiḥ
śòcyāma api daśāṃ parāptò rarājaiva sa parvataḥ
vidyādharāḥ samutpetusa tasya śṛṅganivāsinaḥ
kiṃnarāśa ca samudvignāḥ śaktipāta ravòddhatāḥ
tatò daityā viniṣpetuḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ
paradīptāta parvataśreṣṭhāda vicitrābharaṇa sarajaḥ
tāna nijaghnura atikramya kumārānucarā mṛdhe
bibheda śaktyā karauñcaṃ ca pāvakiḥ paravīrahā
bahudhā caikadhā caiva kṛtvātmānaṃ mahātmanā
śaktiḥ kaṣiptā raṇe tasya pāṇima eti punaḥ punaḥ
evaṃ parabhāvò bhagavāna atò bhūyaśa ca pāvakiḥ
karauñcasa tena vinirbhinnò daityāśa ca śataśò hatāḥ
tataḥ sa bhagavāna devò nihatya vibudhadviṣaḥ
sabhājyamānò vibudhaiḥ paraṃ harṣama avāpa ha
tatò dundubhayò rājana neduḥ śaṅkhāśa ca bhārata
mumucura deva yòṣāśa ca puṣpavarṣama anuttamama
divyagandhama upādāya vavau puṇyaśa ca mārutaḥ
gandharvāsa tuṣṭuvuśa cainaṃ yajvānaśa ca maharṣayaḥ
ke cida enaṃ vayavasyanti pitāmahasutaṃ parabhuma
sanatkumāraṃ sarveṣāṃ barahmayòniṃ tama agrajama
ke cina maheśvara sutaṃ ke cita putraṃ vibhāvasòḥ
umāyāḥ kṛttikānāṃ ca gaṅgāyāśa ca vadantya uta
ekadhā ca davidhā caiva caturdhā ca mahābalama
yògināma īśvaraṃ devaṃ śataśò 'tha sahasraśaḥ
etata te kathitaṃ rājana kārttikeyābhiṣecanama
śṛṇu caiva sarasvatyāsa tīrthavaṃśasya puṇyatāma
babhūva tīrthapravaraṃ hateṣu suraśatruṣu
kumāreṇa mahārāja tariviṣṭapama ivāparama
aiśvaryāṇi ca tatrasthò dadāva īśaḥ pṛthaka pṛthaka
tadā nairṛtamukhyebhyasa tarailòkye pāvakātmajaḥ
evaṃ sa bhagavāṃsa tasmiṃsa tīrthe daitya kulāntakaḥ
abhiṣiktò mahārāja deva senāpatiḥ suraiḥ
aujasaṃ nāma tata tīrthaṃ yatra pūrvama apāṃ patiḥ
abhiṣiktaḥ suragaṇaira varuṇò bharatarṣabha
tasmiṃsa tīrthavare sanātvā sakandaṃ cābhyarcya lāṅgalī
barāhmaṇebhyò dadau rukmaṃ vāsāṃsya ābharaṇāni ca
uṣitvā rajanīṃ tatra mādhavaḥ paravīrahā
pūjya tīrthavaraṃ taca ca sapṛṣṭvā tòyaṃ ca lāṅgalī
hṛṣṭaḥ parītamanāśa caiva haya abhavana mādhavòttamaḥ
etata te sarvama ākhyātaṃ yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi
yathābhiṣiktò bhagavāna sakandò devaiḥ samāgataiḥ
[ja]
atyadbhutama idaṃ barahmaña śarutavāna asmi tattvataḥ
abhiṣekaṃ kumārasya vistareṇa yathāvidhi
yaca charutvā pūtama ātmānaṃ vijānāmi tapòdhana
parahṛṣṭāni ca ròmāṇi parasannaṃ ca manò mama
abhiṣekaṃ kumārasya daityānāṃ ca vadhaṃ tathā
śarutvā me paramā parītira bhūyaḥ kautūhalaṃ hi me
apāṃ patiḥ kathaṃ haya asminna abhiṣiktaḥ surāsuraiḥ
tana me barūhi mahāprājña kuśalò haya asi sattama
[vai]
śṛṇu rājanna idaṃ citraṃ pūrvakalpe yathātathama
ādau kṛtayuge tasmina vartamāne yathāvidhi
varuṇaṃ devatāḥ sarvāḥ sametyedama athābruvana
yathāsmāna surarāṭa śakrò bhayebhyaḥ pāti sarvadā
tathā tavama api sarvāsāṃ saritāṃ vai patira bhava
vāsaśa ca te sadā devasāgare makarālaye
samudrò 'yaṃ tava vaśe bhaviṣyati nadīpatiḥ
sòmena sārdhaṃ ca tava hāni vṛddhī bhaviṣyataḥ
evama astva iti tāna devāna varuṇò vākyama abravīta
samāgamya tataḥ sarve varuṇaṃ sāgarālayama
apāṃ patiṃ paracakrura hi vidhidṛṣṭena karmaṇā
abhiṣicya tatò devā varuṇaṃ yādasāṃ pati
jagmuḥ savānya eva sathānāni pūjayitvā jaleśvarama
abhiṣiktasa tatò devaira varuṇò 'pi mahāyaśāḥ
saritaḥ sāgarāṃśa caiva nadāṃśa caiva sarāṃsi ca
pālayāma āsa vidhinā yathā devāña śatakratuḥ
tatasa tatrāpya upaspṛśya dattvā ca vividhaṃ vasu
agnitīrthaṃ mahāprājñaḥ sa jagāma paralambahā
naṣṭò na dṛśyate yatra śamī garbhe hutāśanaḥ
lòkālòka vināśe ca parādurbhūte tadānagha
upatasthura mahātmānaṃ sarvalòkapitāmahama
agniḥ paranaṣṭò bhagavāna kāraṇaṃ ca na vidmahe
sarvalòkakṣayò mā bhūta saṃpādayatu nò 'nalama
[ja]
kimarthaṃ bhagavāna agniḥ paranaṣṭò lòkabhāvanaḥ
vijñātaśa ca kathaṃ devaisa tana mamācakṣva tattvataḥ
[vai]
bhṛgòḥ śāpāda bhṛśaṃ bhītò jātavedāḥ paratāpavāna
śamī garbhama athāsādya nanāśa bhagavāṃsa tataḥ
paranaṣṭe tu tadā vahnau devāḥ sarve savāsavāḥ
anveṣanta tadā naṣṭaṃ javalanaṃ bhṛśaduḥkhitāḥ
tatò 'ganitīrthama āsādya śamī garbhasthama eva hi
dadṛśura javalanaṃ tatra vasamānaṃ yathāvidhi
devāḥ sarve naravyāghra bṛhaspatipurògamāḥ
javalanaṃ taṃ samāsādya parītābhūvana savāsavāḥ
punara yathāgataṃ jagmuḥ sarvabhakṣaśa ca sò 'bhavata
bhṛgòḥ śāpāna mahīpāla yada uktaṃ barahmavādinā
tatrāpya āplutya matimāna barahmayòniṃ jagāma ha
sasarja bhagavāna yatra sarvalòkapitāmahaḥ
tatrāplutya tatò barahmā saha devaiḥ parabhuḥ purā
sasarja cānnāni tathā devatānāṃ yathāvidhi
tatra sanātvā ca dattvā ca vasūni vividhāni ca
kauberaṃ parayayau tīrthaṃ tatra taptvā mahata tapaḥ
dhanādhipatyaṃ saṃprāptò rājanna ailabilaḥ parabhuḥ
tatrasthama eva taṃ rājana dhanāni nidhayasa tathā
upatasthura naraśreṣṭha tata tīrthaṃ lāṅgalī tataḥ
gatvā sanātvā ca vidhivada barāhmaṇebhyò dhanaṃ dadau
dadṛśe tatra tata sathānaṃ kaubere kānanòttame
purā yatra tapasa taptaṃ vipulaṃ sumahātmanā
yatra rājñā kubereṇa varā labdhāśa ca puṣkalāḥ
dhanādhipatyaṃ sakhyaṃ ca rudreṇāmita tejasā
suratvaṃ lòkapālatvaṃ putraṃ ca nalakūbarama
yatra lebhe mahābāhò dhanādhipatira añjasā
abhiṣiktaśa ca tatraiva samāgamya marudgaṇaiḥ
vāhanaṃ cāsya tada dattaṃ haṃsayuktaṃ manòramama
vimānaṃ puṣpakaṃ divyaṃ nairṛtaiśvaryama eva ca
tatrāplutya balò rājana dattvā dāyāṃśa ca puṣkalāna
jagāma tavaritò rāmasa tīrthaṃ śavetānulepanaḥ
niṣevitaṃ sarvasattvaira nāmnā badara pācanama
nānartuka vanòpetaṃ sadā puṣpaphalaṃ śubhama
[vai]
tatasa tīrthavaraṃ rāmò yayau badara pācanama
tapasvisiddhacaritaṃ yatra kanyā dhṛtavratā
bharadvājasya duhitā rūpeṇāpratimā bhuvi
sarucāvatī nāma vibhò kumārī barahmacāriṇī
tapaśa cacāra sātyugraṃ niyamaira bahubhira nṛpa
bhartā me devarājaḥ sayāda iti niścitya bhāminī
samāsa tasyā vayatikrāntā bahvyaḥ kurukulòdvaha
carantyā niyamāṃsa tāṃsa tāna satrībhisa tīvrāna suduścarāna
tasyāsa tu tena vṛttena tapasā ca viśāṃ pate
bhaktyā ca bhagavāna parītaḥ parayā pākaśāsanaḥ
ājagāmāśramaṃ tasyāsa taridaśādhipatiḥ parabhuḥ
āsthāya rūpaṃ viprarṣera vasiṣṭhasya mahātmanaḥ
sā taṃ dṛṣṭvògra tapasaṃ vasiṣṭhaṃ tapatāṃ varama
ācāraira munibhira dṛṣṭaiḥ pūjayāma āsa bhārata
uvāca niyamajñā ca kalyāṇī sā pariyaṃvadā
bhagavana muniśārdūla kima ājñāpayasi parabhò
sarvama adya yathāśakti tava dāsyāmi suvrata
śakra bhaktyā tu te pāṇiṃ na dāsyāmi kathaṃ cana
varataiśa ca niyamaiśa caiva tapasā ca tapòdhana
śakrasa tòṣayitavyò vai mayā taribhuvaneśvaraḥ
itya uktò bhagavāna devaḥ samayanna iva nirīkṣya tāma
uvāca niyamajñāṃ tāṃ sāntvayanna iva bhārata
ugraṃ tapaśa carasi vai viditā me 'si suvrate
yadarthama ayama ārambhasa tava kalyāṇi hṛdgataḥ
taca ca sarvaṃ yathā bhūtaṃ bhaviṣyati varānane
tapasā labhyate sarvaṃ sarvaṃ tapasi tiṣṭhati
yāni sathānāni divyāni vibudhānāṃ śubhānane
tapasā tāni parāpyāni tapò mūlaṃ mahata sukhama
iha kṛtvā tapò ghòraṃ dehaṃ saṃnyasya mānavāḥ
devatvaṃ yānti kalyāṇi śṛṇu cedaṃ vacò mama
pacasvaitāni subhage badarāṇi śubhavrate
pacetya uktvā sa bhagavāña jagāma balasūdanaḥ
āmantrya tāṃ tu kalyāṇīṃ tatò japyaṃ jajāpa saḥ
avidūre tatasa tasmāda āśramāta tīrthama uttame
indra tīrthe mahārāja tariṣu lòkeṣu viśrute
tasyā jijñāsanārthaṃ sa bhagavāna pākaśāsanaḥ
badarāṇāma apacanaṃ cakāra vibudhādhipaḥ
tataḥ sa parayatā rājana vāgyatā vigataklamā
tatparā śuci saṃvītā pāvake samadhiśrayata
apacada rājaśārdūla badarāṇi mahāvratā
tasyāḥ pacantyāḥ sumahāna kālò 'gāta puruṣarṣabha
na ca sama tānya apacyanta dinaṃ ca kaṣayama abhyagata
hutāśanena dagdhaśa ca yasa tasyāḥ kāṣṭhasaṃcayaḥ
akāṣṭhama agniṃ sā dṛṣṭvā savaśarīrama athādahata
pādau parakṣipya sā pūrvaṃ pāvake cārudarśanā
dagdhau dagdhau punaḥ pādāva upāvartayatānaghā
caraṇau dahyamānau ca nācintayada aninditā
duḥkhaṃ kamalapatrākṣī maharṣeḥ pariyakāmyayā
atha tata karma dṛṣṭvāsyāḥ parītasa taribhuvaneśvaraḥ
tataḥ saṃdarśayāma āsa kanyāyai rūpama ātmanaḥ
uvāca ca suraśreṣṭhasa tāṃ kanyāṃ sudṛḍha varatāma
parītò 'sami te śubhe bhaktyā tapasā niyamena ca
tasmāda yò 'bhimataḥ kāmaḥ sa te saṃpatsyate śubhe
dehaṃ tayaktvā mahābhāge taridive mayi vatsyasi
idaṃ ca te tīrthavaraṃ sathiraṃ lòke bhaviṣyati
sarvapāpāpahaṃ subhru nāmnā badara pācanama
vikhyātaṃ tariṣu lòkeṣu barahmarṣibhira abhiplutama
asmina khalu mahābhāge śubhe tīrthavare purā
tayaktvā saptarṣayò jagmura himavantama arundhatīma
tatasa te vai mahābhāgā gatvā tatra susaṃśitāḥ
vṛttyarthaṃ phalamūlāni samāhartuṃ yayuḥ kila
teṣāṃ vṛttyarthināṃ tatra vasatāṃ himavadvane
anāvṛṣṭira anuprāptā tadā davādaśa vārṣikī
te kṛtvā cāśramaṃ tatra nayavasanta tapasvinaḥ
arundhatya api kalyāṇī tapònityābhavata tadā
arundhatīṃ tatò dṛṣṭvā tīvraṃ niyamama āsthitāma
athāgamata tarinayahaḥ suprītò varadasa tadā
barāhmaṃ rūpaṃ tataḥ kṛtvā mahādevò mahāyaśāḥ
tāma abhyetyābravīda devò bhikṣāma icchāmya ahaṃ śubhe
paratyuvāca tataḥ sā taṃ barāhmaṇaṃ cārudarśanā
kaṣīṇò 'nanasaṃcayò vipra badarāṇīha bhakṣaya
tatò 'baravīna mahādevaḥ pacasvaitāni suvrate
itya uktā sāpacata tāni barāhmaṇa pariyakāmyayā
adhiśritya samiddhe 'ganau badarāṇi yaśasvinī
divyā manòramāḥ puṇyāḥ kathāḥ śuśrāva sā tadā
atītā sā tava anāvṛṣṭira ghòrā davādaśa vārṣikī
anaśnantyāḥ pacantyāśa ca śṛṇvantyāśa ca kathāḥ śubhāḥ
ahaḥ samaḥ sa tasyāsa tu kālò 'tītaḥ sudāruṇaḥ
tatasa te munayaḥ parāptāḥ phalānya ādāya parvatāta
tataḥ sa bhagavāna parītaḥ paròvācārundhatīṃ tadā
upasarpasva dharmajñe yathāpūrvama imāna ṛṣīna
parītò 'sami tava dharmajña tapasā niyamena ca
tataḥ saṃdarśayāma āsa savarūpaṃ bhagavāna haraḥ
tatò 'baravīta tadā tebhyasa tasyāsa taca caritaṃ mahata
bhavadbhira himavatpṛṣṭhe yata tapaḥ samupārjitama
asyāśa ca yata tapò viprā na samaṃ tana mataṃ mama
anayā hi tapasvinyā tapasa taptaṃ suduścarama
anaśnantyā pacantyā ca samā davādaśa pāritāḥ
tataḥ paròvāca bhagavāṃsa tāma evārundhatīṃ punaḥ
varaṃ vṛṇīṣva kalyāṇi yata te 'bhilaṣitaṃ hṛdi
sābravīta pṛthu tāmrākṣī devaṃ saptarṣisaṃsadi
bhagavāna yadi me parītasa tīrthaṃ sayāda idama uttamama
siddhadevarṣidayitaṃ nāmnā badara pācanama
tathāsmina devadeveśa tarirātrama uṣitaḥ śuciḥ
parāpnuyāda upavāsena phalaṃ davādaśa vārṣikama
evama astva iti tāṃ còktvā harò yātasa tadā divama
ṛṣayò vismayaṃ jagmusa tāṃ dṛṣṭvā cāpya arundhatīma
aśrāntāṃ cāvi varṇāṃ ca kaṣutpipāsā sahāṃ satīma
evaṃ siddhiḥ parā parāptā arundhatyā viśuddhayā
yathā tavayā mahābhāge madarthaṃ saṃśitavrate
viśeṣò hi tavayā bhadre varate haya asmina samarpitaḥ
tathā cedaṃ dadāmya adya niyamena sutòṣitaḥ
viśeṣaṃ tava kalyāṇi parayacchāmi varaṃ vare
arundhatyā varasa tasyā yò dattò vai mahātmanā
tasya cāhaṃ parasādena tava kalyāṇi tejasā
paravakṣyāmya aparaṃ bhūyò varama atra yathāvidhi
yasa tava ekāṃ rajanīṃ tīrthe vatsyate susamāhitaḥ
sa sanātvā parāpsyate lòkāna dehanyāsāca ca durlabhāna
itya uktvā bhagavāna devaḥ sahasrākṣaḥ paratāpavāna
sarucāvatīṃ tataḥ puṇyāṃ jagāma taridivaṃ punaḥ
gate vajradhare rājaṃsa tatra varṣaṃ papāta ha
puṣpāṇāṃ bharataśreṣṭha divyānāṃ divyagandhināma
nedura dundubhayaśa cāpi samantāta sumahāsvanāḥ
mārutaśa ca vavau yuktyā puṇyagandhò viśāṃ pate
utsṛjya tu śubhaṃ dehaṃ jagāmendrasya bhāryatāma
tapasògreṇa sā labdhvā tena reme sahācyuta
[ja]
kā tasyā bhagavana mātā kava saṃvṛddhā ca śòbhanā
śaròtuma icchāmya ahaṃ barahmana paraṃ kautūhalaṃ hi me
[vai]
bhāradvājasya viprarṣeḥ sakannaṃ retò mahātmanaḥ
dṛṣṭvāpsarasama āyāntīṃ ghṛtācīṃ pṛthulòcanāma
sa tu jagrāha tada retaḥ kareṇa japatāṃ varaḥ
tadāvapata parṇapuṭe tatra sā saṃbhavaca chubhā
tasyāsa tu jata karmādi kṛtvā sarvaṃ tapòdhanaḥ
nāma cāsyāḥ sa kṛtavāna bhāradvājò mahāmuniḥ
sarucāvatīti dharmātmā tadarṣigaṇasaṃsadi
sa ca tāma āśrame nayasya jagāma himavadvanama
tatrāpya upaspṛśya mahānubhāvò; vasūni dattvā ca mahādvijebhyaḥ
jagāma tīrthaṃ susamāhitātmā; śakrasya vṛṣṇipravarasa tadānīma
[vai]
indra tīrthaṃ tatò gatvā yadūnāṃ paravarò balī
viprebhyò dhanaratnāni dadau sanātvā yathāvidhi
tatra haya amara rājò 'sāva īje karatuśatena ha
bṛhaspateśa ca deveśaḥ paradadau vipulaṃ dhanama
nirargalāna sajārūthyāna sarvāna vividhadakṣiṇāna
ājahāra karatūṃsa tatra yathòktāna vedapāragaiḥ
tāna karatūna bharataśreṣṭha śatakṛtvò mahādyutiḥ
pūrayāma āsa vidhivata tataḥ khayātaḥ śatakratuḥ
tasya nāmnā ca tata tīrthaṃ śivaṃ puṇyaṃ sanātanama
indra tīrthama iti khayātaṃ sarvapāpapramòcanama
upaspṛśya ca tatrāpi vidhivana musalāyudhaḥ
barāhmaṇāna pūjayitvā ca pānācchādana bhòjanaiḥ
śubhaṃ tīrthavaraṃ tasmāda rāma tīrthaṃ jagāma ha
yatra rāmò mahābhāgò bhārgavaḥ sumahātapāḥ
asakṛta pṛthivīṃ sarvāṃ hatakṣatriya puṃgavāma
upādhyāyaṃ puraskṛtya kaśyapaṃ munisattamama
ajayada vājapeyena sò 'śavamedha śatena ca
paradadau dakṣiṇārthaṃ ca pṛthivīṃ vai sasāgarāma
rāmò dattvā dhanaṃ tatra davijebhyò janamejaya
upaspṛśya yathānyāyaṃ pūjayitvā tathā davijāna
puṇye tīrthe śubhe deśe vasu dattvā śubhānanaḥ
munīṃśa caivābhivādyātha yamunātīrthama āgamata
yatrānayāma āsa tadā rājasūyaṃ mahīpate
putrò 'ditera mahābhāgò varuṇò vai sitaprabhaḥ
tatra nirjitya saṃgrāme mānuṣāna daivatāṃsa tathā
varaṃ karatuṃ samājahre varuṇaḥ paravīrahā
tasmina karatuvare vṛtte saṃgrāmaḥ samajāyata
devānāṃ dānavānāṃ ca tarailòkyasya kaṣayāvahaḥ
rājasūye karatuśreṣṭhe nivṛtte janamejaya
jāyate sumahāghòraḥ saṃgrāmaḥ kaṣatriyāna parati
sīrāyudhasa tadā rāmasa tasmiṃsa tīrthavare tadā
tatra sanātvā ca dattvā ca davijebhyò vasu mādhavaḥ
vanamālī tatò hṛṣṭaḥ satūyamānò davijātibhiḥ
tasmāda ādityatīrthaṃ ca jagāma kamalekṣaṇaḥ
yatreṣṭvā bhagavāña jayòtira bhāskarò rājasattama
jayòtiṣāma ādhipatyaṃ ca parabhāvaṃ cābhyapadyata
tasyā nadyāsa tu tīre vai sarve devāḥ savāsavāḥ
viśve devāḥ samarutò gandharvāpsarasaśa ca ha
davaipāyanaḥ śukaśa caiva kṛṣṇaśa ca madhusūdanaḥ
yakṣāśa ca rākṣasāśa caiva piśācāśa ca viśāṃ pate
ete cānye ca bahavò yògasiddhāḥ sahasraśaḥ
tasmiṃsa tīrthe sarasvatyāḥ śive puṇye paraṃtapa
tatra hatvā purā viṣṇura asurau madhu kauṭabhau
āplutò bharataśreṣṭha tīrthapravara uttame
davaipāyanaśa ca dharmātmā tatraivāplutya bhārata
saṃprāptaḥ paramaṃ yògaṃ siddhiṃ ca paramāṃ gataḥ
asitò devalaśa caiva tasminna eva mahātapāḥ
paramaṃ yògama āsthāya ṛṣira yògama avāptavāna
[vai]
tasminna eva tu dharmātmā vasati sama tapòdhanaḥ
gārhasthyaṃ dharmama āsthāya asitò devalaḥ purā
dharmanityaḥ śucira dāntò nayastadaṇḍò mahātapāḥ
karmaṇā manasā vācā samaḥ sarveṣu jantuṣu
akròdhanò mahārāja tulyanindā pariyāpriyaḥ
kāñcane lòṣṭake caiva samadarśī mahātapāḥ
devatāḥ pūjayana nityama atithīṃśa ca davijaiḥ saha
barahmacarya ratò nityaṃ sadā dharmaparāyaṇaḥ
tatò 'bhayetya mahārāja yògama āsthaya bhikṣukaḥ
jaigīṣavyò munira dhīmāṃsa tasmiṃsa tīrthe samāhitaḥ
devalasyāśrame rājana nayavasata sa mahādyutiḥ
yòganityò mahārāja siddhiṃ parāptò mahātapāḥ
taṃ tatra vasamānaṃ tu jaigīṣavyaṃ mahāmunima
devalò darśayanna eva naivāyuñjata dharmataḥ
evaṃ tayòra mahārāja dīrghakālò vayatikramata
jaigīṣavyaṃ muniṃ caiva na dadarśātha devalaḥ
āhārakāle matimāna parivrāḍa janamejaya
upātiṣṭhata dharmajñò bhaikṣa kāle sa devalama
sa dṛṣṭvā bhikṣurūpeṇa parāptaṃtatra mahāmunima
gauravaṃ paramaṃ cakre parītiṃ ca vipulāṃ tathā
devalasa tu yathāśakti pūjayāma āsa bhārata
ṛṣidṛṣṭena vidhinā samā bahvyaḥ samāhitaḥ
kadā cita tasya nṛpate devalasya mahātmanaḥ
cintā sumahatī jātā muniṃ dṛṣṭvā mahādyutima
samāsa tu samatikrāntā bahvyaḥ pūjayatò mama
na cāyama alasò bhikṣura abhyabhāṣata kiṃ cana
evaṃ vigaṇayanna eva sa jagāma mahòdadhima
antarikṣacaraḥ śarīmāna kalaśaṃ gṛhya devalaḥ
gacchanna eva sa dharmātmā samudraṃ saritāṃ patima
jaigīṣavyaṃ tatò 'paśyada gataṃ parāga eva bhārata
tataḥ savismayaśa cintāṃ jagāmāthāsitaḥ parabhuḥ
kathaṃ bhikṣura ayaṃ parāptaḥ samudre sanāta eva ca
itya evaṃ cintayāma āsa maharṣira asitasa tadā
sanātvā samudre vidhivaca chucira japyaṃ jajāpa ha
kṛtajapyāhnikaḥ śarīmāna aśramaṃ ca jagāma ha
kalaśaṃ jalapūrṇaṃ vai gṛhītvā janamejaya
tataḥ sa paraviśanna eva savama āśramapadaṃ muniḥ
āsīnama āśrame tatra jaigīṣavyama apaśyata
na vayāharati caivainaṃ jaigīṣavyaḥ kathaṃ cana
kāṣṭhabhūtò ''śarama pade vasati sama mahātapāḥ
taṃ dṛṣṭvā cāplutaṃ tòye sāgare sāgaròpamama
paraviṣṭama āśramaṃ cāpi pūrvama eva dadarśa saḥ
asitò devalò rājaṃśa cintayāma āsa buddhimāna
dṛṣṭaḥ parabhāvaṃ tapasò jaigīṣavyasya yògajama
cintayāma āsa rājendra tadā sa munisattamaḥ
mayā dṛṣṭaḥ samudre ca āśrame ca kathaṃ tava ayama
evaṃ vigaṇayanna eva sa munira mantrapāragaḥ
utpapātāśramāta tasmāda antarikṣaṃ viśāṃ pate
jijñāsārthaṃ tadā bhikṣòra jaigīṣavyasya devalaḥ
sò 'natarikṣacarāna siddhāna samapaśyata samāhitāna
jaigīṣavyaṃ ca taiḥ siddhaiḥ pūjyamānama apaśyata
tatò 'sitaḥ susaṃrabdhò vayavasāyī dṛḍhavrataḥ
apaśyada vai divaṃ yāntaṃ jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ
tasmāca ca pitṛlòkaṃ taṃ varajantaṃ sò 'navapaśyata
pitṛlòkāca ca taṃ yāntaṃ yāmyaṃ lòkama apaśyata
tasmāda api samutpatya sòmalòkama abhiṣṭutama
varajantama anvapaśyata sa jaigīṣavyaṃ mahāmunima
lòkāna samutpatantaṃ ca śubhāna ekāntayājināma
tatò 'ganihòtriṇāṃ lòkāṃsa tebhyaśa cāpya utpapāta ha
darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca ye yajanti tapòdhanāḥ
tebhyaḥ sa dadṛśe dhīmā~la lòkebhyaḥ paśuyājināma
varajantaṃ lòkama amalama apaśyada deva pūjitama
cāturmāsyaira bahuvidhaira yajante ye tapòdhanāḥ
teṣāṃ sathānaṃ tathā yāntaṃ tathāgniṣṭòma yājināma
agniṣṭutena ca tathā ye yajanti tapòdhanāḥ
tata sathānama anusaṃprāptama anvapaśyata devalaḥ
vājapeyaṃ karatuvaraṃ tathā bahusuvarṇakama
āharanti mahāprājñāsa teṣāṃ lòkeṣva apaśyata
yajante puṇḍarīkeṇa rājasūyena caiva ye
teṣāṃ lòkeṣva apaśyaca ca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ
aśvamedhaṃ karatuvaraṃ naramedhaṃ tathaiva ca
āharanti naraśreṣṭhāsa teṣāṃ lòkeṣva apaśyata
sarvamedhaṃ ca duṣprāpaṃ tathā sautrāmaṇiṃ ca ye
teṣāṃ lòkeṣva apaśyaca ca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ
davādaśāhaiśa ca satraira ye yajante vividhaira nṛpa
teṣāṃ lòkeṣva apaśyaca ca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ
mitrā varuṇayòra lòkāna ādityānāṃ tathaiva ca
salòkatāma anuprāptama apaśyata tatò 'sitaḥ
rudrāṇāṃ ca vasūnāṃ ca sathānaṃ yaca ca bṛhaspateḥ
tāni sarvaṇya atītaṃ ca samapaśyata tatò 'sitaḥ
āruhya ca gavāṃ lòkaṃ parayāntaṃ barahma satriṇāma
lòkāna apaśyada gacchantaṃ jaigīṣavyaṃ tatò 'sitaḥ
tarī~la lòkāna aparāna viprama utpatantaṃ savatejasā
pativratānāṃ lòkāṃśa ca varajantaṃ sò 'navapaśyata
tatò munivaraṃ bhūyò jaigīṣavyama athāsitaḥ
nānvapaśyata yògasthama antarhitama ariṃdama
sò 'cintayana mahābhāgò jaigīṣavyasya devalaḥ
parabhāvaṃ suvratatvaṃ ca siddhiṃ yògasya cātulāma
asitò 'pṛcchata tadā siddhā~la lòkeṣu sattamāna
parayataḥ parāñjalira bhūtvā dhīrasa tāna barahma satriṇaḥ
jaigīṣavyaṃ na paśyāmi taṃ śaṃsata mahaujasama
etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me
[siddhāha]
śṛṇu devala bhūtārthaṃ śaṃsatāṃ nò dṛḍhavrata
jaigīṣavyò gatò lòkaṃ śāśvataṃ barahmaṇò 'vayayama
sa śarutvā vacanaṃ teṣāṃ siddhānāṃ barahma satriṇāma
asitò devalasa tūrṇama utpapāta papāta ca
tataḥ siddhāsa ta ūcura hi devalaṃ punara eva ha
na devala gatisa tatra tava gantuṃ tapòdhana
barahmaṇaḥ sadanaṃ vipra jaigīṣavyò yadāptavāna
teṣāṃ tada vacanaṃ śarutvā siddhānāṃ devalaḥ punaḥ
ānupūrvyeṇa lòkāṃsa tāna sarvāna avatatāra ha
savama āśramapadaṃ puṇyama ājagāma pataṃgavata
paraviśanna eva cāpaśyaja jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ
tatò buddhyā vayagaṇayada devalò dharmayuktayā
dṛṣṭvā parabhāvaṃ tapasò jaigīṣavyasya yògajama
tatò 'baravīna mahātmānaṃ jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ
vinayāvanatò rājanna upasarpya mahāmunima
mòkṣadharmaṃ samāsthātuma iccheyaṃ bhagavanna ahama
tasya tada vacanaṃ śarutvā upadeśaṃ cakāra saḥ
vidhiṃ ca yògasya paraṃ kāryākāryaṃ ca śāstrataḥ
saṃnyāsakṛtabuddhiṃ taṃ tatò dṛṣṭvā mahātapāḥ
sarvāśa cāsya kariyāśa cakre vidhidṛṣṭena karmaṇā
saṃnyāsakṛtabuddhiṃ taṃ bhūtāni pitṛbhiḥ saha
tatò dṛṣṭvā pararuruduḥ kò 'samāna saṃvibhajiṣyati
devalasa tu vacaḥ śarutvā bhūtānāṃ karuṇaṃ tathā
diśò daśavyāharatāṃ mòkṣaṃ tayaktuṃ manò dadhe
tatasa tu phalamūlāni pavitrāṇi ca bhārata
puṣpāṇya oṣadhayaśa caiva ròrūyante sahasraśaḥ
punara nò devalaḥ kaṣudrò nūnaṃ chetsyati durmatiḥ
abhayaṃ sarvabhūtebhyò yò dattā nāvabudhyate
tatò bhūyò vayagaṇayata savabuddhyā munisattamaḥ
mòkṣe gārhasthya dharme vā kiṃ nu śareyaḥ karaṃ bhaveta
iti niścitya manasā devalò rājasattama
tayaktvā gārhasthya dharmaṃ sa mòkṣadharmama aròcayata
evamādīni saṃcintya devalò niścayāta tataḥ
parāptavāna paramāṃ siddhimparaṃ yògaṃ ca bhārata
tatò devāḥ samāgamya bṛhaspatipurògamāḥ
jaigīṣavyaṃ tapaśa cāsya paraśaṃsanti tapasvinaḥ
athābravīda ṛṣivarò devāna vai nāradasa tadā
jaigīṣavye tapò nāsti vismāpayati yò 'sitama
tama evaṃ vādinaṃ dhīraṃ paratyūcusa te divaukasaḥ
maivama itya eva śaṃsantò jaigīṣavyaṃ mahāmunima
tatrāpya upaspṛśya tatò mahātmā; dattvā ca vittaṃ halabhṛda davijebhyaḥ
avāpya dharmaṃ paramārya karmā; jagāma sòmasya mahata sa tīrthama
[vai]
yatrejivāna uḍupatī rājasūyena bhārata
tasmina vṛtte mahāna āsīta saṃgrāmasa tārakāmayaḥ
tatrāpya upaspṛśya balò dattvā dānāni cātmavāna
sārasvatasya dharmātmā munesa tīrthaṃ jagāma ha
yatra davādaśa vārṣikyāma anāvṛṣṭyāṃ davijòttamāna
vedāna adhyāpayāma āsa purā sārasvatò muniḥ
[ja]
kathaṃ davādaśa vārṣikyāma anāvṛṣṭyāṃ tapòdhanaḥ
vedāna adhyāpayāma āsa purā sārasvatò muniḥ
[vai]
āsīta pūraṃ mahārāja munira dhīmāna mahātapāḥ
dadhīca iti vikhyātò barahma cārī jitendriyaḥ
tasyātitapasaḥ śakrò bibheti satataṃ vibhò
na sa lòbhayituṃ śakyaḥ phalaira bahuvidhaira api
paralòbhanārthaṃ tasyātha parahiṇòta pākaśāsanaḥ
divyāma apsarasaṃ puṇyāṃ darśanīyāma alambusāma
tasya tarpayatò devāna sarasvatyāṃ mahātmanaḥ
samīpatò mahārāja sòpātiṣṭhata bhāminī
tāṃ divyavapuṣaṃ dṛṣṭvā tasyaiṣera bhāvitātmanaḥ
retaḥ sakannaṃ sarasvatyāṃ tata sā jagrāha nimnagā
kukṣau cāpya adadhada dṛṣṭvā tada retaḥ puruṣarṣabha
sā dadhāra ca taṃ garbhaṃ putra hetòra mahānadī
suṣuve cāpi samaye putraṃ sā sāritāṃ varā
jagāma putrama ādāya tama ṛṣiṃ parati ca parabhò
ṛṣisaṃsadi taṃ dṛṣṭvā sā nadī munisattamama
tataḥ paròvāca rājendra dadatī putrama asya tama
barahmarṣe tava putrò 'yaṃ tavadbhaktyā dhāritò mayā
dṛṣṭvā te 'pasarasaṃ retò yata sakannaṃ parāga alambusāma
tata kukṣiṇā vai barahmarṣe tavadbhaktyā dhṛtavatya ahama
na vināśama idaṃ gaccheta tavata teja iti niścayāta
paratigṛhṇīṣva putraṃ savaṃ mayā dattama aninditama
itya uktaḥ paratijagrāha parītiṃ cāvāpa uttamā
mantravaca còpajighrata taṃ mūrdhni paremṇā davijòttamaḥ
pariṣvajya ciraṃ kālaṃ tadā bharatasattama
sarasvatyai varaṃ parādāta parīyamāṇò mahāmuniḥ
viśve devāḥ sapitarò gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ
tṛptiṃ yāsyanti subhage tarpyamāṇāsa tavāmbhasā
itya uktvā sa tu tuṣṭāva vacòbhira vai mahānadīma
parītaḥ paramahṛṣṭātmā yathāvaca chṛṇu pārthiva
parasṛtāsi mahābhāge sarasò barahmaṇaḥ purā
jānanti tavāṃ saricchreṣṭhe munayaḥ saṃśitavratāḥ
mama pariyakarī cāpi satataṃ pariyadarśane
tasmāta sārasvataḥ putrò mahāṃsa te varavarṇini
tavaiva nāmnā parathitaḥ putrasa te lòkabhāvanaḥ
sārasvata iti khayātò bhaviṣyati mahātapāḥ
eṣa davādaśa vārṣikyāma anāvṛṣṭyāṃ davijarṣabhāna
sārasvatò mahābhāge vedāna adhyāpayiṣyati
puṇyābhyaśa ca saridbhyasa tavaṃ sadā puṇyatamā śubhe
bhaviṣyasi mahābhāge matprasādāta sarasvati
evaṃ sā saṃstutā tena varaṃ labdhvā mahānadī
putrama ādāya muditā jagāma bharatarṣabha
etasminna eva kāle tu viròdhe devadānavaiḥ
śakraḥ paraharaṇānveṣī lòkāṃsa tarīna vicacāra ha
na còpalebhe bhagavāña śakraḥ paraharaṇaṃ tadā
yada vai teṣāṃ bhaveda yògyaṃ vadhāya vibudhadviṣāma
tatò 'baravīta surāña śakrò na me śakyā mahāsurāḥ
ṛte 'sathibhira dadhīcasya nihantuṃ taridaśadviṣaḥ
tasmāda gatvā ṛṣiśreṣṭhò yācyatāṃ surasattamāḥ
dadhīcāsthīni dehīti taira vadhiṣyāmahe ripūna
sa devaira yācitò 'sathīni yatnāda ṛṣivarasa tadā
parāṇatyāgaṃ kuruṣveti cakāraivāvicārayana
sa lòkāna akṣayāna parāptò devapriya karasa tadā
tasyāsthibhira athò śakraḥ saṃprahṛṣṭamanāsa tadā
kārayāma āsa divyāni nānāpraharaṇānya uta
vajrāṇi cakrāṇi gadā guru daṇḍāṃśa ca puṣkalāna
sā hi tīvreṇa tapasā saṃbhṛtaḥ paramarṣiṇā
parajāpatisutenātha bhṛguṇā lòkabhāvanaḥ
atikāyaḥ sa tejasvī lòkasāra vinirmitaḥ
jajñe śailaguruḥ parāṃśura mahimnā parathitaḥ parabhuḥ
nityama udvijate cāsya tejasā pākaśāsanaḥ
tena vajreṇa bhagavāna mantrayuktena bhārata
bhṛśaṃ karòdhaviṣṛṣṭena barahmatejò bhavena ca
daityadānava vīrāṇāṃ jaghāna navatīra nava
atha kāle vayatikrante mahatya atibhayaṃ kare
anāvṛṣṭira anuprāptā rājana davādaśa vārṣikī
tasyāṃ davādaśa vārṣikyāma anāvṛṣṭyāṃ maharṣayaḥ
vṛttyarthaṃ parādravana rājana kaṣudhārtāḥ sārvatò diśama
digbhyasa tāna paradrutāna dṛṣṭvā muniḥ sārasvatasa tadā
gamanāya matiṃ cakre taṃ paròvāca sarasvatī
na gantavyama itaḥ putra tavāhārama ahaṃ sadā
dāsyāmi matsyapravarāna uṣyatāma iha bhārata
itya uktasa tarpayāma āsa sa pitṝna devatāsa tathā
āhārama akaròna nityaṃ parāṇāna vedāṃśa ca dhārayana
atha tasyāma atītāyāma anāvṛṣṭyāṃ maharṣayaḥ
anyònyaṃ paripapracchuḥ punaḥ savādhyāyakāraṇāta
teṣāṃ kaṣudhā parītānāṃ naṣṭā vedā vidhāvatāma
sarveṣāma eva rājendra ana kaśa cita paratibhānavāna
atha kaśa cida ṛṣisa teṣāṃ sārasvatama upeyivāna
kurvāṇaṃ saṃśida ātmānaṃ savādhyāyama ṛṣisattamama
sa gatvācaṣṭa tebhyaśa ca sārasvatama atiprabhama
savādhyāyama amaraprakhyaṃ kurvāṇaṃ vijane jane
tataḥ sarve samājagmusa tatra rājana maharṣayaḥ
sārasvataṃ muniśreṣṭhama idama ūcuḥ samāgatāḥ
asmāna adhyāpayasveti tanòvāca tatò muniḥ
śiṣyatvama upagacchadhvaṃ vidhivada bhò mametya uta
tatò 'baravīda ṛṣigaṇò bālasa tavama asi putraka
sa tāna āha na me dharmò naśyeda iti punara munīna
yò haya adharmeṇa vibrūyāda gṛhṇīyāda vāpya adharmataḥ
mariyatāṃ tāva ubhau kaṣipraṃ sayātāṃ vā vairiṇāva ubhau
na hāyanaira na palitaira na vittena na bandhubhiḥ
ṛṣayaśa cakrire dharmaṃ yò 'nūcānaḥ sa nò mahāna
etaca charutvā vacasa tasya munayasa te vidhānataḥ
tasmāda vedāna anuprāpya punara dharmaṃ paracakrire
ṣaṣṭira munisahasrāṇi śiṣyatvaṃ paratipedire
sārasvatasya viprarṣera veda savādhyāyakāraṇāta
muṣṭiṃ muṣṭiṃ tataḥ sarve darbhāṇāṃ te 'bhayupāharana
tasyāsanārthaṃ viprarṣera bālasyāpi vaśe sathitāḥ
tatrāpi dattvā vasu rauhiṇeyò; mahābalaḥ keśava pūrvajò 'tha
jagāma tīrthaṃ muditaḥ karameṇa; khayātaṃ mahada vṛddhakanyā sama yatra
[ja]
kathaṃ kumārī bhagavaṃsa tapò yuktā haya abhūta purā
kima artahaṃ ca tapasa tepe kò vāsyā niyamò 'bhavata
suduṣkarama idaṃ barahmaṃsa tavattaḥ śarutama anuttamama
ākhyāhi tattvama akhilaṃ yathā tapasi sā sathitā
[vai]
ṛṣira āsīna mahāvīryaḥ kuṇira gārgyò mahāyaśāḥ
sa taptvā vipulaṃ rājaṃsa tapò vai tapatāṃ varaḥ
mānasīṃ sa sutāṃ subhrūṃ samutpāditavāna vibhuḥ
tāṃ ca dṛṣṭvā bhṛśaṃ parītaḥ kuṇira gārgyò mahāyaśāḥ
jagāma taridivaṃ rājana saṃtyajyeha kalevarama
subhrūḥ sā haya atha kalyāṇī puṇḍarīkanibhekṣaṇā
mahatā tapasògreṇa kṛtvāśramama aninditā
upavāsaiḥ pūjayantī pitṝna devaṃśa ca sā purā
tasyāsa tu tapasògreṇa mahāna kātò 'tayagāna nṛpa
sā pitrā dīyamānāpi bhartre naicchada aninditā
ātmanaḥ sadṛśaṃ sā tu bhartāraṃ nānvapaśyata
tataḥ sā tapasògreṇa pīḍayitvātmanasa tanuma
pitṛdevārcana parā babhūva vijane vane
sātmānaṃ manyamānāpi kṛtakṛtyaṃ śaramānvitā
vārdhakena ca rājendra tapasā caiva karśitā
sā nāśakada yadā gantuṃ padāta padama api savayama
cakāra gamane buddhiṃ paralòkāya vai tadā
mòktu kāmāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā śarīraṃ nāradò 'baravīta
asaṃskṛtāyāḥ kanyāyāḥ kutò lòkāsa tavānaghe
evaṃ hi śarutama asmābhira devalòke mahāvrate
tapaḥ paramakaṃ parāptaṃ na tu lòkāsa tavayā jitāḥ
tana nārada vacaḥ śarutvā sābravīda ṛṣisaṃsadi
tapasò 'radhaṃ parayacchāmi pāṇigrāhasya sattamāḥ
itya ukte cāsyā jagrāha pāṇiṃ gālava saṃbhavaḥ
ṛṣiḥ parāka śṛṅgavāna nāma samayaṃ cedama abravīta
samayena tavādyāhaṃ pāṇiṃ saprakṣyāmi śòbhane
yadya ekarātraṃ vastavyaṃ tavayā saha mayeti ha
tatheti sā paratiśrutya tasmai pāṇiṃ dadau tadā
cakre ca pāṇigrahaṇaṃ tasyòdvāhaṃ ca gālaviḥ
sā rātrāva abhavada rājaṃsa taruṇī devavarṇinī
divyābharaṇavastrā ca divyasraga anulepanā
tāṃ dṛṣṭvā gālaviḥ parītò dīpayantīma ivātmanā
uvāsa ca kaṣapāma ekāṃ parabbhāte sābravīca ca tama
yasa tavayā samayò vipra kṛtò me tapatāṃ vara
tenòṣitāsmi bhadraṃ te savasti te 'satu varajāmya ahama
sānujñātābravīda bhūyò yò 'samiṃsa tīrthe samāhitaḥ
vatsyate rajanīma ekāṃ tarpayitvā divaukasaḥ
catvāriṃśatama aṣṭau ca dave cāṣṭau samyaga ācareta
yò barahmacaryaṃ varṣāṇi phalaṃ tasya labheta saḥ
evama uktvā tataḥ sādhvī dehaṃ tayaktvā divaṃ gatā
ṛṣira apya abhavada dīnasa tasyā rūpaṃ vicintayana
samayena tapò 'radhaṃ ca kṛcchrāta paratigṛhītavāna
sādhayitvā tadātmānaṃ tasyāḥ sa gatima anvayāta
duḥkhitò bharataśreṣṭha tasyā rūpabalāta kṛtaḥ
etata te vṛddhakanyāyā vayākhyātaṃ caritaṃ mahata
tatrasthaśa cāpi śuśrāva hataṃ śalyaṃ halāyudhaḥ
tatrāpi dattvā dānāni davijātibhyaḥ paraṃtapa
śuśòca śalyaṃ saṃgrāme nihataṃ pāṇḍavaisa tadā
samantapañcaka davārāta tatò niṣkramya mādhavaḥ
papraccharṣigaṇāna rāmaḥ kurukṣetrasya yata phalama
te pṛṣṭā yadusiṃhena kurukṣetraphalaṃ vibhò
samācakhyura mahātmānasa tasmai sarvaṃ yathātathama
[rasayaha]
parajāpatera uttamavedira ucyate; sanātanā rāma samantapañcakama
samijire yatra purā divaukasò; vareṇa satreṇa mahāvarapradāḥ
purā ca rājarṣivareṇa dhīmatā; bahūni varṣāṇya amitena tejasā
parakṛṣṭama etata kuruṇā mahātmanā; tataḥ kurukṣetrama itīha paprathe
[rāma]
kimarthaṃ kuruṇā kṛṣṭaṃ kaṣetrama etana mahātmanā
etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ kathyamānaṃ tapòdhanāḥ
[rasayaha]
purā kila kuruṃ nāma kṛṣantaṃ satatòtthitama
abhyetya śakrasa taridivāta paryapṛcchata kāraṇama
kima idaṃ vartate rājana parayatnena pareṇa ca
rājarṣe kima abhipretaṃ yeneyaṃ kṛṣyate kaṣitiḥ
[kuru]
iha ye puruṣāḥ kaṣetre mariṣyanti śatakratò
te gamiṣyanti sukṛtā~la lòkāna pāpavivarjitāna
avahasya tataḥ śakrò jagāma taridivaṃ parabhuḥ
rājarṣira apya anirviṇṇaḥ karṣatya eva vasuṃdharāma
āgamyāgamya caivainaṃ bhūyò bhūyò 'vahasya ca
śatakratura anirviṇṇaṃ pṛṣṭvā pṛṣṭvā jagāma ha
yadā tu tapasògreṇa cakarṣa vasudhāṃ nṛpa
tataḥ śakrò 'baravīda devāna rājarṣera yaca cikīrṣitama
taca charutvā cābruvana devāḥ sahasrākṣama idaṃ vacaḥ
vareṇa cachandyatāṃ śakra rājarṣira yadi śakyate
yadi haya atra paramītā vai savargaṃ gacchanti mānavāḥ
asāna aniṣṭvā karatubhira bhāgò nò na bhaviṣyati
āgamya ca tataḥ śakrasa tadā rājarṣima abravīta
alaṃ khedena bhavataḥ kariyatāṃ vacanaṃ mama
mānavā ye nirāhārā dehaṃ tayakṣyantya atandritāḥ
yudhi vā nihatāḥ samyaga api tiryaggatā nṛpa
te savargabhājò rājendra bhavantva ati mahāmate
tathāstva iti tatò rājā kuruḥ śakrama uvāca ha
tatasa tama abhyanujñāpya parahṛṣṭenāntarātmanā
jagāma taridivaṃ bhūyaḥ kaṣipraṃ balaniṣūdanaḥ
evama etada yaduśreṣṭha kṛṣṭaṃ rājarṣiṇā purā
śakreṇa cāpya anujñātaṃ puṇyaṃ parāṇāna vimuñcatāma
api cātra savayaṃ śakrò jagau gāthāṃ surādhipaḥ
kurukṣetraṃ nibaddhāṃ vai tāṃ śṛṇuṣva halāyudha
pāṃsavò 'pi kurukṣetrāda vāyunā samudīritāḥ
api duṣkṛtakarmāṇaṃ nayanti paramāṃ gatima
surarṣābhā barāhmaṇasattamāśa ca; tathā nṛgādyā naradevamukhyāḥ
iṣṭvā mahārhaiḥ karatubhira nṛsiṃha; saṃnyasya dehāna sugatiṃ parapannāḥ
tarantukārantukayòra yada antaraṃ; rāmahradānāṃ ca macakrukasya
etata kurukṣetrasamantapañcakaṃ; parajāpatera uttaravedira ucyate
śivaṃ mahata puṇyama idaṃ divaukasāṃ; susaṃmataṃ savargaguṇaiḥ samanvitama
ataśa ca sarve 'pi vasuṃdharādhipā; hatā gamiṣyanti mahatmanāṃ gatima
[vai]
kurukṣetraṃ tatò dṛṣṭvā dattvā dāyāṃśa ca sātvataḥ
āśramaṃ sumahada divyama agamaja janamejaya
madhukāmra vanòpetaṃ palakṣanyagròdha saṃkulama
ciribilvayutaṃ puṇyaṃ panasārjuna saṃkulama
taṃ dṛṣṭvā yādava śareṣṭhaḥ paravaraṃ puṇyalakṣaṇama
papraccha tāna ṛṣīna sarvāna kasyāśramavarasa tava ayama
te tu sarve mahātmānama ūcū rājana halāyudhama
śṛṇu vistaratò rāma yasyāyaṃ pūrvama āśramaḥ
atra viṣṇuḥ purā devasa taptavāṃsa tapa uttamama
atrāsya vidhivada yajñāḥ sarve vṛttāḥ sanātanāḥ
atraiva barāhmaṇī siddhā kaumāra barahmacāriṇī
yògayuktā divaṃ yātā tapaḥsiddhā tapasvinī
babhūva śarīmatī rājaña śāṇḍilyasya mahātmanaḥ
sutā dhṛtavratā sādhvī niyatā barahmacāriṇī
sā tu parāpya paraṃ yògaṃ gatā savargama anuttamama
bhuktvāśrame 'śavamedhasya phalaṃ phalavatāṃ śubhā
gatā savargaṃ mahābhāgā pūjitā niyatātmabhiḥ
abhigamyāśramaṃ puṇyaṃ dṛṣṭvā ca yadupuṃgavaḥ
ṛṣīṃsa tāna abhivādyātha pārśve himavatò 'cayutaḥ
sakandhāvārāṇi sarvāṇi nivartyāruruhe 'calama
nātidūraṃ tatò gatvā nagaṃ tāladhvajò balī
puṇyaṃ tīrthavaraṃ dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ
parabhavaṃ ca sarasvatyāḥ palakṣaprasravaṇaṃ balaḥ
saṃprāptaḥ kārapacanaṃ tīrthapravarama uttamama
halāyudhasa tatra cāpi dattvā dānaṃ mahābalaḥ
āplutaḥ salile śīte tasmāca cāpi jagāma ha
āśramaṃ paramaprītò mitrasya varuṇasya ca
indrò 'ganira aryamā caiva yatra parāka parītima āpnuvana
taṃ deśaṃ kārapacanāda yamunāyāṃ jagāma ha
sanātvā tatrāpi dharmātmā parāṃ tuṣṭima avāpya ca
ṛṣibhiśa caiva siddhaiśa ca sahitò vai mahābalaḥ
upaviṣṭaḥ kathāḥ śubhrāḥ śuśrāva yadupuṃgavaḥ
tathā tu tiṣṭhatāṃ teṣāṃ nāradò bhagavāna ṛṣiḥ
ājagāmātha taṃ deśaṃ yatra rāmò vayavastthitaḥ
jaṭāmaṇḍalasaṃvītaḥ savarṇacīrī mahātapāḥ
hemadaṇḍadharò rājana kamaṇḍālu dharasa tathā
kacchapīṃ sukhaśabdāṃ tāṃ gṛhya vīṇāṃ manòramāma
nṛtye gīte ca kuśalò deva barāhmaṇa pūjitaḥ
parakartā kalahānāṃ ca nityaṃ ca kalahapriyaḥ
taṃ deśama āgamada yatra śarīmāna rāmò vayavasthitaḥ
paratyutthāya tu te sarve pūjayitvā yatavratama
devarṣira paryapṛcchanta yathāvṛttaṃ kurūna parati
tatò 'sayākathayada rājana nāradaḥ sarvadharmavita
sarvama eva yathāvṛttama atītaṃ kuru saṃkṣayama
tatò 'baravīda rauhiṇeyò nāradaṃ dīnayā girā
kima avastha tu tata kaṣatraṃ ye ca tatrābhavana nṛpāḥ
śarutama etana mayā pūrvaṃ sarvama eva tapòdhana
vistara śaravaṇe jātaṃ kautūhalama atīva me
[nārada]
pūrvama eva hatò bhīṣmò daròṇaḥ sindhupatisa tathā
hatò vaikartanaḥ karṇaḥ putrāśa cāsya mahārathāḥ
bhūriśravā rauhiṇeya madrarājaśa ca vīryavāna
ete cānye ca bahavasa tatra tatra mahābalāḥ
pariyāna parāṇāna parityajya pariyārthaṃ kauravasya vai
rājānò rājaputrāśa ca samareṣva anivartinaḥ
ahatāṃsa tu mahābāhò śṛṇu me tatra mādhava
dhārtarāṣṭra bale śeṣāḥ kṛpò bhòjaśa ca vīryavāna
aśvatthāmā ca vikrāntò bhagnasainyā diśò gatāḥ
duryòdhanò hate sainye paradruteṣu kṛpādiṣu
haradaṃ davaipāyanaṃ nāma viveśa bhṛśaduḥkhitaḥ
śayānaṃ dhārtarāṣṭraṃ tu satambhite salile tadā
pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇena vāgbhira ugrābhira ārdayana
sa tudyamānò balavāna vāgbhī rāma samantataḥ
uttitaḥ parāga gharadāda vīraḥ paragṛhya mahatīṃ gadāma
sa cāpya upagatò yuddhaṃ bhīmena saha sāṃpratama
bhaviṣyati ca tata sadyasa tayò rāma sudāruṇama
yadi kautūhalaṃ te 'sati varaja mādhava mācirama
paśya yuddhaṃ mahāghòraṃ śiṣyayòra yadi manyase
[vai]
nāradasya vacaḥ śarutvā tāna abbhyarcya davijarṣabhāna
sarvāna visarjayāma āsa ye tenābhyāgatāḥ saha
gamyatāṃ davārakāṃ ceti sò 'navaśāda anuyāyinaḥ
sò 'vatīryācalaśreṣṭhāta parakṣa parasvaraṇāca chubhāta
tataḥ parītamanā rāmaḥ śarutvā tīrthaphalaṃ mahata
viprāṇāṃ saṃnidhau śalòkama agāyada idama acyutaḥ
sarasvatī vāsasamā kutò ratiḥ; sarasvatī vāsasamāḥ kutò guṇāḥ
sarasvatīṃ parāpya divaṃ gatā janāḥ; sadā samariṣyanti nadīṃ sarasvatīma
sarasvatī sarvanadīṣu puṇyā; sarasvatī lòkasukhāvahā sadā
sarasvatīṃ parāpya janāḥ suduṣkṛtāḥ; sadā na śòcanti paratra ceha ca
tatò muhura muhuḥ parītyā parekṣamāṇaḥ sarasvatīma
hayaira yuktaṃ rathaṃ śubhrama ātiṣṭhata paraṃtapaḥ
sa śīghragāminā tena rathena yadupuṃgavaḥ
didṛkṣura abhisaṃprāptaḥ śiṣyayuddhama upasthitama
[vai]
evaṃ tada abhavada yuddhaṃ tumulaṃ janamejaya
yatra duḥkhānvitò rājā dhṛtarāṣṭrò 'baravīda idama
rāmaṃ saṃnihitaṃ dṛṣṭvā gadāyuddha upasthite
mama putraḥ kathaṃ bhīmāṃ paratyayudhyata saṃjaya
[sa]
rāma sāṃnidhyama āsādya putrò duryòdhanasa tava
yuddhakāmò mahābāhuḥ samahṛṣyata vīryavāna
dṛṣṭvā lāṅgalinaṃ rājā paratyutthāya ca bhārata
parītyā paramayā yuktò yudhiṣṭhirama athābravīta
samanta pañcakaṃ kaṣiprama itò yāmaviśāṃ pate
parathitòttara vedī sā devalòke parajāpateḥ
tasmina mahāpuṇyatame tarailòkyasya sanātane
saṃgrāme nidhanaṃ parāpya dharuvaṃ savargò bhaviṣyati
tathetya uktvā mahārāja kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
samantapañcakaṃ vīraḥ parāyāda abhimukhaḥ parabhuḥ
tatò duryòdhanò rājā paragṛhya mahatīṃ gadāma
padbhyāma amarṣāda dayutimāna agacchata pāṇḍavaiḥ saha
tathā yāntaṃ gadāhastaṃ varmaṇā cāpi daṃśitama
antarikṣagatā devāḥ sādhu sādhva itya apūjayana
vātikāśa ca narā ye 'tara dṛṣṭvā te harṣama āgatāḥ
sa pāṇḍavaiḥ parivṛtaḥ kururājasa tavātmajaḥ
mattasyeva gajendrasya gatima āsthāya sò 'varajata
tataḥ śaṅkhaninādena bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ
siṃhanādaiśa ca śūrāṇāṃ diśaḥ sarvāḥ parapūritāḥ
paratīcya abhimukhaṃ deśaṃ yathòddiṣṭaṃ sutena te
gatvā ca taiḥ parikṣiptaṃ samantāta sarvatòdiśama
dakṣiṇena sarasvatyāḥ savayanaṃ tīrthama uttamama
tasmina deśe tava aniriṇe tatra yuddhama aròcayana
tatò bhīmò mahākòṭiṃ gadāṃ gṛhyātha varma bhṛta
bibhrada rūpaṃ mahārāja sadṛśaṃ hi garutmataḥ
avabaddha śirasa tarāṇāḥ saṃkhye kāñcanavarma bhṛta
rarāja rājana putrasa te kāñcanaḥ śailarāḍa iva
varmabhyāṃ saṃvṛtau vīrau bhīma duryòdhanāva ubhau
saṃyuge ca parakāśete saṃrabdhāva iva kuñjarau
raṇamaṇḍalamadhyasthau bharatarau tau nararṣabhau
aśòbhetāṃ mahārāja candrasūryāva ivòditau
tāva anyònyaṃ nirīkṣetāṃ karuddhāva iva mahādvipau
dahantau lòcanai rājana parasparavadhaiṣiṇau
saṃprahṛṣṭamanā rājana gadāma ādāya kauravaḥ
sṛkkiṇī saṃlihana rājana karòdharaktekṣaṇaḥ śavasana
tatò duryòdhanò rājā gadāma ādāya vīryavāna
bhīmasenama abhiprekṣya gajò gajama ivāhvayata
adrisāramayīṃ bhīmasa tathaivādāya vīryavāna
āhvayāma āsa nṛpatiṃ siṃhaḥ siṃhaṃ yathā vane
tāva udyatagadāpāṇī duryòdhana vṛkòdarau
saṃyuge sama parakāśete girī saśikharāva iva
tāva ubhāva abhisaṃkruddhāva ubhau bhīmaparākramau
ubhau śiṣyau gadāyuddhe rauhiṇeyasya dhīmataḥ
ubhau sadṛśakarmāṇau yama vāsavayòra iva
tathā sadṛśakarmāṇau varuṇasya mahābalau
vāsudevasya rāmasya tathā vaiśravaṇasya ca
sadṛśau tau mahārāja madhukaiṭabhayòra yudhi
ubhau sadṛśakarmāṇau raṇe sundòpasundayòḥ
tathaiva kālasya samau mṛtyòśa caiva paraṃtapau
anyònyama abhidhāvantau mattāva iva mahādvipau
vāśitā saṃgame dṛptau śaradīva madòtkaṭau
mattāva iva jigīṣantau mātaṅgau bharatarṣabhau
ubhau karòdhaviṣaṃ dīptaṃ vamantāva uragāva iva
anyònyama abhisaṃrabdhau parekṣamāṇāva ariṃdamau
ubhau bharataśārdūlau vikrameṇa samanvitau
siṃhāva iva durādharṣau gadāyuddhe paraṃtapau
nakhadaṃṣṭrāyudhau vīrau vayāghrāva iva durutsahau
parajāsaṃharaṇe kaṣubdhau samudrāva iva dustarau
lòhitāṅgāva iva karuddhau paratapantau mahārathau
raśmimantau mahātmānau dīptimantau mahābalau
dadṛśāte kuruśreṣṭhau kālasūryāva ivòdditau
vayāghrāva iva susaṃrabdhau garjantāva iva tòyadau
jahṛṣāte mahābāhū siṃhau kesariṇāva iva
gajāva iva susaṃrabdhau javalitāva iva pāvakau
dadṛśusa tau mahātmānau saśṛṅgāva iva parvatau
ròṣāta parasphuramāṇauṣṭhau nirīkṣantau parasparama
tau sametau mahātmānau gadāhastau naròttamau
ubhau paramasaṃhṛṣṭāva ubhau paramasaṃmatau
sadaśvāva iva heṣantau bṛṃhantāva iva kuñjarau
vṛṣabhāva iva garjantau duryòdhana vṛkòdarau
daityāva iva balònmattau rejatusa tau naròttamau
tatò duryòdhanò rājanna idama āha yudhiṣṭhirama
sṛñjayaiḥ saha tiṣṭhantaṃ tapantama iva bhāskarama
idaṃ vayavasitaṃ yuddhaṃ mama bhīmasya còbhayòḥ
upòpaviṣṭāḥ paśyadhvaṃ vimardaṃ nṛpasattamāḥ
tataḥ samupaviṣṭaṃ tata sumahada rājamaṇḍalama
virājamānaṃ dadṛśe divīvādityamaṇḍalama
teṣāṃ madhye mahābāhuḥ śarīmāna keśava pūrvajaḥ
upaviṣṭò mahārāja pūjyamānaḥ samantataḥ
śuśubhe rājamadhyasthò nīlavāsāḥ sitaprabhaḥ
nakṣatraira iva saṃpūrṇò vṛtò niśi niśākaraḥ
tau tathā tu mahārāja gadāhastau durāsadau
anyònyaṃ vāgbhira ugrābhisa takṣamāṇau vayavasthitau
apriyāṇi tatò 'nayònyama uktvā tau kurupuṃgavau
udīkṣantau sathitau vīrau vṛtra śakrāva ivāhave
[vai]
tatò vāga yuddhama abhavata tumulaṃ janamejaya
yatra duḥkhānvitò rājā dhṛtarāṣṭrò 'baravīda idama
dhiga astu khalu mānuṣyaṃ yasya niṣṭheyama īdṛśī
ekādaśa camū bhartā yatra putrò mamābhibhūḥ
ājñāpya sarvāna nṛpatīna bhuktvā cemāṃ vasuṃdharāma
gadāma ādāya vegena padātiḥ parathitò raṇama
bhūtvā hi jagatò nāthò haya anātha iva me sutaḥ
gadāma udyamya yò yāti kima anyada bhāgadheyataḥ
ahò duḥkhaṃ mahata parāptaṃ putreṇa mama saṃjaya
evama uktvā sa duḥkhārtò virarāma janādhipaḥ
[sa]
sa meghaninadò harṣāda vinadanna iva gòvṛṣaḥ
ājuhāva tataḥ pārthaṃ yuddhāya yudhi vīryavāna
bhīmama āhvayamāne tu kururāje mahātmani
parādurāsana sughòrāṇi rūpāṇi vividhānya uta
vavura vātāḥ sanirghātāḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca
babhūvuśa ca diśaḥ sarvāsa timireṇa samāvṛtāḥ
mahāsvanāḥ sanirghātāsa tumulā lòmaharṣaṇāḥ
petusa tathòlkāḥ śataśaḥ saphòṭayantyò nabhastalama
rāhuśa cāgrasada ādityama aparvaṇi viśāṃ pate
cakampe ca mahākampaṃ pṛthivī savanadrumā
rūkṣāśa ca vātāḥ paravavura nīcaiḥ śarkara varṣiṇaḥ
girīṇāṃ śikharāṇya eva nayapatanta mahītale
mṛgā bahuvidhākārāḥ saṃpatanti diśò daśa
dīptāḥ śivāśa cāpya anadana ghòrarūpāḥ sudāruṇāḥ
nirghātāśa ca mahāghòrā babhūvura lòmaharṣaṇāḥ
dīptāyāṃ diśi rājendra mṛgāśa cāśubha vādinaḥ
udapānagatāśa cāpò vayavardhanta samantataḥ
aśarīrā mahānādāḥ śarūyante sama tadā nṛpa
evamādīni dṛṣṭvātha nimittāni vṛkòdaraḥ
uvāca bharātaraṃ jayeṣṭhaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama
naiṣa śaktò raṇe jetuṃ mandātmā māṃ suyòdhanaḥ
adya karòdhaṃ vimòkṣyāmi nigūḍhaṃ hṛdaye cirama
suyòdhane kauravendre khāṇḍave pāvakò yathā
śalyama adyòddhariṣyāmi tava pāṇḍava hṛcchayama
nihatya gadayā pāpama imaṃ kuru kulādhamama
adya kīrtimayīṃ mālāṃ paratimòkṣyāmya ahaṃ tavayi
hatvemaṃ pāpakarmāṇaṃ gadayā raṇamūrdhani
adyāsya śatadhā dehaṃ bhinadmi gadayānayā
nāyaṃ paraveṣṭā nagaraṃ punara vāraṇasāhvayama
sarpòtsargasya śayane viṣadānasya bhòjane
paramāṇa kòṭyāṃ pātasyā dāhasya jatu veśmani
sabhāyāma avahāsasya sarvasvaharaṇasya ca
varṣama ajñātavāsasya vanavāsasya cānagha
adyāntama eṣāṃ duḥkhānāṃ gantā bharatasattama
ekāhnā vinihatyemaṃ bhaviṣyāmya ātmanò 'nṛṇaḥ
adyāyura dhārtarāṣṭrasya durmatera akṛtātmanaḥ
samāptaṃ bharataśreṣṭha mātāpitròśa ca darśanama
adyāyaṃ kururājasya śaṃtanòḥ kulapāṃsanaḥ
parāṇāña śariyaṃ ca rājyaṃ ca tayaktvā śeṣyati bhūtale
rājā ca dhṛtarāṣṭrò 'daya śarutvā putraṃ mayā hatama
samariṣyatya aśubhaṃ karma yata taca chakuni buddhijama
itya uktvā rājaśārdūla gadāma ādāya vīryavāna
avātiṣṭhata yuddhāya śakrò vṛtrama ivāhvayana
tama udyatagadāṃ dṛṣṭvā kailāsama iva śṛṅgiṇama
bhīmasenaḥ punaḥ karuddhò duryòdhanama uvāca ha
rājñaśa ca dhṛtarāṣṭrasya tathā tavama api cātmanaḥ
samara tada duṣkṛtaṃ karma yadvṛttaṃ vāraṇāvate
daraupadī ca parikliṣṭā sabhāyāṃ yada rajasvalā
dayūte ca vañcitò rājā yata tavayā saubalena ca
vane duḥkhaṃ ca yata parāptama asmābhisa tavatkṛtaṃ mahata
virāṭanagare caiva yònyantaragataira iva
tata sarvaṃ yātayāmya adya diṣṭyā dṛṣṭò 'si durmate
tavatkṛte 'sau hataḥ śete śaratalpe paratāpavāna
gāṅgeyò rathināṃ śareṣṭhò nihatò yājñaseninā
hatò daròṇaśa ca karṇaśa ca tathā śalyaḥ paratāpavāna
vairāgnera ādikartā ca śakuniḥ saubalò hataḥ
parātikāmī tathā pāpò daraupadyāḥ kaleśakṛda dhataḥ
bharātarasa te hatāḥ sarve śūrā vikrāntayòdhinaḥ
ete cānye ca bahavò nihatāsa tavatkṛte nṛpāḥ
tavāma adya nihaniṣyāmi gadayā nātra saṃśayaḥ
itya evama uccai rājendra bhāṣamāṇaṃ vṛkòdarama
uvāca vītabhī rājana putrasa te satyavikramaḥ
kiṃ katthitena bahudhā yudhyasva tavaṃ vṛkòdara
adya te 'haṃ vineṣyāmi yuddhaśraddhāṃ kulādhama
naiva duryòdhanaḥ kaṣudra kena cita tavadvidhena vai
śaktyasa tarāsayituṃ vācā yathānyaḥ parākṛtò naraḥ
cirakālepsitaṃ diṣṭyā hṛdayasthama idaṃ mama
tavayā saha gadāyuddhaṃ taridaśaira upapāditama
kiṃ vācā bahunòktena katthitena ca durmate
vāṇī saṃpadyatāma eṣā karmaṇā māciraṃ kṛthāḥ
tasyā tada vacanaṃ śarutvā sarva evābhyapūjayana
rājānaḥ sòmakāśa caiva ye tatrāsana samāgatāḥ
tataḥ saṃpūjitaḥ sarvaiḥ saṃprahṛṣṭatanū ruhaḥ
bhūyò dhīraṃ manaśa cakre yuddhāya kurunandanaḥ
taṃ mattama iva mātaṅgaṃ talatālaira narādhipāḥ
bhūyaḥ saṃharṣayāṃ cakrura duryòdhanama amarṣaṇama
taṃ mahātmā mahātmānaṃ gadāma udyamya pāṇḍavaḥ
abhidudrāva vegena dhārtarāṣṭraṃ vṛkòdaraḥ
bṛṃhanti kuñjarāsa tatra hayā heṣanti cāsakṛta
śastrāṇi cāpya adīpyanta pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇāma
[sa]
tatò duryòdhanò dṛṣṭvā bhīmasenaṃ tathāgatama
paratyudyayāva adīnātmā vegena mahatā nadana
samāpetatura ānadya śṛṅgiṇau vṛṣabhāva iva
mahānirghāta ghòṣaśa ca saṃprahārasa tayòra abhūta
abhavaca ca tayòra yuddhaṃ tumulaṃ lòma hārṣaṇama
jigīṣatòra yudhā anyònyama indra parahrādayòra iva
rudhiròkṣitasarvāṅgau gadāhastau manasvinau
dadṛśāte mahātmānau puṣpitāva iva kuṃśukau
tathā tasmina mahāyuddhe vartamāne sudāruṇe
khadyòtasaṃghaira iva khaṃ darśanīyaṃ vayaròcata
tathā tasmina vartamāne saṃkule tumule bhṛśama
ubhāva āpi pariśrāntau yudhyamānāva ariṃdamau
tau muhūrtaṃ samāśvasya punara eva paraṃtapau
abhyahārayatāṃ tatra saṃpragṛhya gade śubhe
tau tu dṛṣṭvā mahāvīryau samāśvastau nararṣabhau
balinau vāraṇau yadvada vāśitārthe madòtkaṭau
apāravīryau saṃprekṣya paragṛhītagadāva ubhau
vismayaṃ paramaṃ jagmura devagandharvadānavāḥ
paragṛhītagadau dṛṣṭvā duryòdhana vṛkòdarau
sāṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye samapadyata
samāgamya tatò bhūyò bharātarau balināṃ varau
anyònyasyāntara parepsū paracakrāte 'nataraṃ parati
yamadaṇḍòpamāṃ gurvīma indrāśanima ivòdyatāma
dadṛśuḥ parekṣakā rājana raudrīṃ viśasanīṃ gadāma
āvidhyatò gadāṃ tasya bhīmasenasya saṃyuge
śabdaḥ sutumulò ghòrò muhūrtaṃ samapadyata
āvidhyantama abhiprekṣya dhārtarāṣṭrò 'tha pāṇḍavama
gadāma alaghu vegāṃ tāṃ vismitaḥ saṃbabhūva ha
caraṃśa ca vividhāna mārgāna maṇḍalāni ca bhārata
aśòbhata tadā vīrò bhūya eva vṛkòdaraḥ
tau parasparama āsādya yata tāva anyònyarakṣaṇe
mārjārāva iva bhakṣārthe tatakṣāte muhura muhuḥ
acarada bhīmasenasa tu mārgāna bahuvidhāṃsa tathā
maṇḍalāni vicitrāṇi sathānāni vividhāni ca
gòmūtrikāṇi citrāṇi gatapratyāgatāni ca
parimòkṣaṃ parahārāṇāṃ varjanaṃ paridhāvanama
abhidravaṇama ākṣepama avasthānaṃ savigrahama
parāvartana saṃvartama avaplutama athāplutama
upanyastama apanyastaṃ gadāyuddhaviśāradau
evaṃ tau vicarantau tu nayaghnatāṃ vai parasparama
vañcayantau punaśa caiva ceratuḥ kurusattamau
vikrīḍantau subalinau maṇḍalāni paraceratuḥ
gadāhastau tatasa tau tu maṇḍalāvasthitau balī
dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ rājana dhārtarāṣṭrò 'bhayavartata
savyaṃ tu maṇḍalaṃ tatra bhīmasenò 'bhayavartata
tathā tu caratasa tasya bhīmasya raṇamūrdhani
duryòdhanò mahārāja pārśvadeśe 'bhayatāḍayata
āhatasa tu tadā bhīmasa tava putreṇa bhārata
āvidhyata gadāṃ gurvīṃ parahāraṃ tama acintayana
indrāśanisamāṃ ghòrāṃ yamadaṇḍama ivòdyatāma
dadṛśusa te mahārāja bhīmasenasya tāṃ gadāma
āvidhyantaṃ gadāṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ tavātmajaḥ
samudyamyā gadāṃ ghòrāṃ paratyavidhyada ariṃdamaḥ
gadā mārutavegena tava putrasya bhārata
śabda āsīta sutumulasa tejaśa ca samajāyata
sa carana vividhāna mārgāna maṇḍalāni ca bhāgaśaḥ
samaśòbhata tejasvī bhūyò bhīmāta suyòdhanaḥ
āviddhā sarvavegena bhīmena mahatī gadā
sadhūmaṃ sārciṣaṃ cāgniṃ mumòcògrā mahāsvanā
ādhūtāṃ bhīmasenena gadāṃ dṛṣṭvā suyòdhanaḥ
adrisāramayīṃ gurvīma āvidhyana bahva aśòbhata
gadā mārutavegaṃ hi dṛṣṭvā tasya mahātmanaḥ
bhayaṃ viveśa pāṇḍūna vai sarvāna eva sasòmakāna
tau darśayantau samare yuddhakrīḍāṃ samantataḥ
gadābhyāṃ sahasānyònyama ājaghnatura ariṃdamau
tau parasparama āsādya daṃṣṭrābhyāṃ daviradau yathā
aśòbhetāṃ mahārāja śòṇitena pariplutau
evaṃ tada abhavada yuddhaṃ ghòrarūpama asaṃvṛtama
parivṛtte 'hani karūraṃ vṛtravāsavayòra iva
dṛṣṭvā vayavasthitaṃ bhīmaṃ tava putrò mahābalaḥ
caraṃśa citratarāna mārgāna kaunteyama abhidudruve
tasya bhīmò mahāvegāṃ jāmbūnadapariṣkṛtāma
abhikruddhasya karuddhasa tu tāḍayāma āsa tāṃ gadāma
savisphuliṅgò nirhrādasa tayòsa tatrābhighātajaḥ
parādurāsīna mahārāja sṛṣṭayòra vajrayòra iva
vegavatyā tayā tatra bhīmasenapramuktayā
nipatantyā mahārāja pṛthivīsamakampata
tāṃ nāmṛṣyata kauravyò gadāṃ paratihatāṃ raṇe
mattò davipa iva karuddhaḥ paratijuñjara darśanāta
sa savyaṃ maṇḍalaṃ rājanna udbhrāmya kṛtaniścayaḥ
ājaghne mūrdhni kaunteyaṃ gadayā bhīmavegayā
tayā tava abhihatò bhīmaḥ putreṇa tava pāṇḍavaḥ
nākampata mahārāja tada adbhutama ivābhavata
āścaryaṃ cāpi tada rājana sarvasainyānya apūjayana
yada gadābhihatò bhīmò nākampata padāta padama
tatò gurutarāṃ dīptāṃ gadāṃ hemapariṣkṛtāma
duryòdhanāya vayasṛjada bhīmò bhīmaparākramaḥ
taṃ parahārama asaṃbhrāntò lāghavena mahābalaḥ
mòghaṃ duryòdhanaśa cakre tatrābhūda vismayò mahāna
sā tu mòghā gadā rājana patantī bhīma còditā
cālayāma āsa pṛthivīṃ mahānirghāta nisvanā
āsthāya kauśikāna mārgāna utpatana sa punaḥ punaḥ
gadā nipātaṃ parajñāya bhīmasenama avañcayata
vañcayitvā tathā bhīmaṃ gadayā kurusattamaḥ
tāḍayāma āsa saṃkruddhò vakṣò deśe mahābalaḥ
gadayābhihatò bhīmò muhyamānò mahāraṇe
nābhyamanyata kartavyaṃ putreṇābhyāhatasa tava
tasmiṃsa tathā vartamāne rājana sòmaka pāṇḍavāḥ
bhṛśòpahata saṃkalpā nahṛṣṭa manasò 'bhavana
sa tu tena parahāreṇa mātaṅga iva ròṣitaḥ
hastivada dhasti saṃkāśama abhidudrāva te sutama
tatasa tu rabhasò bhīmò gadayā tanayaṃ tava
abhidudrāva vegena siṃhò vanagajaṃ yathā
upasṛtya tu rājānaṃ gadā mòkṣaviśāradaḥ
āvidhyata gadāṃ rājana samuddiśya sutaṃ tava
atāḍayada bhīmasenaḥ pārśve duryòdhanaṃ tadā
sa vihvalaḥ parahāreṇa jānubhyāma agamana mahīma
tasmiṃsa tu bharataśreṣṭhe jānubhyāma avanīṃ gate
udatiṣṭhata tatò nādaḥ sṛñjayānāṃ jagatpate
teṣāṃ tu ninadaṃ śarutvā sṛñjayānāṃ nararṣabhaḥ
amarṣāda bharataśreṣṭha putrasa te samakupyata
utthāya tu mahābāhuḥ karuddhò nāga iva śavasana
didhakṣanna iva netrābhyāṃ bhīmasenama avaikṣata
tataḥ sa bharataśreṣṭhò gadāpāṇira abhidravata
paramathiṣyanna iva śirò bhīmasenasya saṃyuge
sa mahātmā mahātmānaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramaḥ
atāḍayaca chaṅkhadeśe sa cacālācalòpamaḥ
sa bhūyaḥ śuśubhe pārthasa tāḍitò gadayā raṇe
udbhinna rudhirò rājana parabhinna iva kuñjaraḥ
tatò gadāṃ vīra haṇīma ayò mayīṃ; paragṛhya vajrāśanitulyanisvanāma
atāḍayaca chatruma amitrakarśanò; balena vikramya dhanaṃjayāgrajaḥ
sa bhīmasenābhihatasa tavātmajaḥ; papāta saṃkampita dehabandhanaḥ
supuṣpitò mārutavegatāḍitò; mahāvane sāla ivāvaghūrṇitaḥ
tataḥ paraṇedura jahṛṣuśa ca pāṇḍavāḥ; samīkṣya putraṃ patitaṃ kaṣitau tava
tatha sutasa te paratilabhya cetanāṃ; samutpapāta daviradò yathā haradāta
sa pārthivò nityama amarṣitasa tadā; mahārathaḥ śikṣitavata paribhramana
atāḍayata pāṇḍavama agrataḥ sathitaṃ; sa vihvalāṅgò jagatīma upāspṛśata
sa samiha nādāna vinanāda kauravò; nipātya bhūmau yudhi bhīmama ojasā
bibheda caivāśani tulyatejasā; gadā nipātena śarīrarakṣaṇama
tatò 'natarikṣe ninadò mahāna abhūda; divaukasāma apsarasāṃ ca neduṣāma
papāta còccara mara paraveritaṃ; vicitrapuṣpòtkara varṣama uttamama
tataḥ parāna āviśada uttamaṃ bhayaṃ; samīkṣya bhūmau patitaṃ naròttamama
ahīyamānaṃ ca balena kauravaṃ; niśamya bhedaṃ ca dṛḍhasya varmaṇaḥ
tatò muhūrtāda upalabhya cetanāṃ; paramṛjya vaktraṃ rudhirārdhama ātmanaḥ
dhṛtiṃ samālambya vivṛttalòcanò; balena saṃstabhya vṛkòdaraḥ sathitaḥ
[sa]
samudīrṇaṃ tatò dṛṣṭvā sāṃgrāmaṃ kurumukhyayòḥ
athābravīda arjunasa tu vāsudevaṃ yaśasvinama
anayòra vīrayòra yuddhe kò jayāyāna bhavatò mataḥ
kasya vā kò guṇò bhūyāna etada vada janārdana
[vā]
upadeśò 'nayòsa tulyò bhīmasa tu balavattaraḥ
kṛtayatnatarasa tava eṣa dhārtarāṣṭrò vṛkòdarāta
bhīmasenasa tu dharmeṇa yudhyamānò na jeṣyati
anyāyena tu yudhyana vai hanyāda eṣa suyòdhanama
māyayā nirjitā devaira asurā iti naḥ śarutama
viròcanaśa ca śakreṇa māyayā nirjitaḥ sakhe
māyayā cākṣipata tejò vṛtrasya balasūdanaḥ
paratijñātaṃ tu bhīmena dayūtakāle dhanaṃjaya
ūrū bhetsyāmi te saṃkhye gadayeti suyòdhanama
sò 'yaṃ paratijñāṃ tāṃ cāpi pārayitvāri karśanaḥ
māyāvinaṃ ca rājānaṃ māyayaiva nikṛntatu
yadya eṣa balama āsthāya nayāyena parahariṣyati
viṣāmasthasa tatò rājā bhaviṣyati yudhiṣṭhiraḥ
punara eva ca vakṣyāmi pāṇḍavedaṃ nibòdha me
dharmarājāparādhena bhayaṃ naḥ punarāgatama
kṛtvā hi sumahata karmahatvā bhīṣma mukhāna kurūna
jayaḥ parāptò yaśaśa cāgryaṃ vairaṃ ca paratiyātitama
tada evaṃ vijayaḥ parāptaḥ punaḥ saṃśayitaḥ kṛtaḥ
abuddhira eṣā mahatī dharmarājasya pāṇḍava
yada ekavijaye yuddhe paṇitaṃ kṛtama īdṛśama
suyòdhanaḥ kṛtī vīra ekāyanagatasa tathā
api còśanasā gītaḥ śarūyate 'yaṃ purātanaḥ
śalòkasa tattvārtha sahitasa tana me nigadataḥ śṛṇu
punarāvartamānānāṃ bhagnānāṃ jīvitaiṣiṇāma
bhatavyama ariśeṣāṇāma ekāyanagatā hi te
suyòdhanama imaṃ bhagnaṃ hatasainyaṃ haradaṃ gatama
parājitaṃ vanaprepsuṃ nirāśaṃ rājyalambhane
kò nava eṣa samayuge parājñaḥ punara davaṃdve samāhvayeta
api vò nirjitaṃ rājyaṃ na hareta suyòdhanaḥ
yasa tarayòdaśa varṣāṇi gadayā kṛtaniśramaḥ
caratya ūrdhvaṃ ca tiryaka ca bhīmasenajighāṃsayā
evaṃ cena na mahābāhura anyāyena haniṣyati
eṣa vaḥ kauravò rājā dhārtarāṣṭrò bhaviṣyati
dhanaṃjayasa tu śarutvaitata keśavasya mahātmanaḥ
parekṣatò bhīmasenasya hastenòruma atāḍayata
gṛhya saṃjñāṃ tatò bhīmò gadayā vayacarada raṇe
maṇḍalāni vicitrāṇi yamakānītarāṇi ca
dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ savyaṃ gòmūtrakama athāpi ca
vayacarata pāṇḍavò rājanna ariṃ saṃmòhayanna iva
tathaiva tava putrò 'pi gadā mārgaviśāradaḥ
vayacarala laghucitraṃ ca bhīmasenajighāṃsayā
ādhunvantau gade ghòre candanāgarurūṣite
vairasyāntaṃ parīpsantau raṇe karuddhāva ivāntakau
anyònyaṃ tau jighāṃsantau paravīrau puruṣarṣabhau
yuyudhāte garutmantau yathā nāgāmiṣaiṣiṇau
maṇḍalāni vicitrāṇi caratòra nṛpa bhīmayòḥ
gadā saṃpātajāsa tatra parajajñuḥ pāvakārciṣaḥ
samaṃ paraharatòsa tatra śūrayòra balinòra mṛdhe
kaṣubdhayòra vāyunā rājana davayòra iva samaudrayòḥ
tayòḥ paraharatòsa tulyaṃ mattakuñjarayòra iva
gadā nirghātasaṃhrādaḥ parahārāṇāma ajāyata
tasmiṃsa tadā saṃprahāre dāruṇe saṃkule bhṛśama
ubhāva api pariśrāntau yudhyamānāva ariṃdamau
tau muhūrtaṃ samāśvasya punara eva paraṃtapau
abhyahārayatāṃ karuddhau paragṛhya mahatī gade
tayòḥ samabhavada yuddhaṃ ghòrarūpama asaṃvṛtama
gadā nipātai rājendra takṣatòra vai parasparama
vayāyāmapradrutau tau tu vṛṣabhākṣau tarasvinau
anyònyaṃ jaghnatura vīrau paṅkasthau mahiṣāva iva
jarjarīkṛtasarvāṅgau rudhireṇābhisaṃplutau
dadṛśāte himavati puṣpitāva iva kiṃśukau
duryòdhanena pārthasa tu vivare saṃpradarśite
īṣada utsmayamānasa tu sahasā parasasāha ha
tama abhyāśagataṃ parājñò raṇe parekṣya vṛkòdaraḥ
avākṣipada gadāṃ tasmai vegena mahatā balī
avakṣepaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putrasa tava viśāṃ pate
apāsarpata tataḥ sathānāta sā mòghā nayapatada bhuvi
mòkṣayitvā parahāraṃ taṃ sutasa tava sa saṃbhramāta
bhīmasenaṃ ca gadayā parāharata kurusattamaḥ
tasya viṣyandamānena rudhireṇāmitaujasaḥ
parahāra guru pātāca ca mūrcheva samajāyata
duryòdhanasa taṃ ca veda pīḍitaṃ pāṇḍavaṃ raṇe
dhārayāma āsa bhīmò 'pi śarīrama atipīḍitama
amanyata sathitaṃ haya enaṃ parahariṣyantama āhave
atò na parāharata tasmai punara eva tavātmajaḥ
tatò muhūrtama āśvasya duryòdhanama avasthitama
vegenābhyadravada rājana bhīmasenaḥ paratāpavāna
tama āpatantaṃ saṃprekṣya saṃrabdhama amitaujasama
mòghama asya parahāraṃ taṃ cikīrṣura bharatarṣabha
avasthāne matiṃ kṛtvā putrasa tava mahāmanāḥ
iyeṣòtpatituṃ rājaṃśa chalayiṣyana vṛkòdarama
abudhyada bhīmasenasa tada rājñasa tasya cikīrṣitama
athāsya samabhidrutya samutkramya ca siṃhavata
sṛtyā vañcayatò rājana punara evòtpatiṣyataḥ
ūrubhyāṃ parāhiṇòda rājaṅgadāṃ vegena pāṇḍavaḥ
sā vajraniṣpeṣa samā parahitā bhīmakarmaṇā
ūrū duryòdhanasyātha babhañje pariyadarśanau
sa papāta naravyāghrò vasudhāma anunādayana
bhagnòrura bhīmasenena putrasa tava mahīpate
vavura vātāḥ sanirghātāḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca
cacāla pṛthivī cāpi savṛkṣakṣupa parvatā
tasmina nipatite vīre patyau sarvamahīkṣitāma
mahāsvanā punara dīptā sanirghātā bhayaṃkarī
papāta còlkā mahatī patite pṛthivīpatau
tathā śòṇitavarṣaṃ ca pāṃsuvarṣaṃ ca bhārata
vavarṣa maghavāṃsa tatra tava putre nipātite
yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca piśācānāṃ tathaiva ca
antarikṣe mahānādaḥ śarūyate bharatarṣabha
tena śabdena ghòreṇa mṛgāṇāma atha pakṣiṇāma
jajñe ghòratamaḥ śabdò bahūnāṃ sarvatòdiśama
ye tatra vājinaḥ śeṣā gajāśa ca manujaiḥ saha
mumucusa te mahānādaṃ tava putre nipātite
bherīśaṅkhamṛdaṅgānāma abhavaca ca savanò mahāna
antarbhūmi gataśa caiva tava putre nipātite
bahu pādaira bahu bhujaiḥ kabandhaira ghòradarśanaiḥ
nṛtyadbhira bhayadaira vayāptā diśasa tatrābhavana nṛpa
dhavajavantò 'satravantaśa ca śastravantasa tathaiva ca
parākampanta tatò rājaṃsa tava putre nipātite
haradāḥ kūpāśa ca rudhirama udvemura nṛpasattama
nadyaśa ca sumahāvegāḥ paratisròtò vahābhavana
pulliṅgā iva nāryasa tu satrīliṅgāḥ puruṣābhavana
duryòdhane tadā rājana patite tanaye tava
dṛṣṭvā tāna adbhutòtpātāna pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha
āvignamanasaḥ sarve babhūvura bharatarṣabha
yayura devā yathākāmaṃ gandharvāpsarasasa tathā
kathayantò 'dabhutaṃ yuddhaṃ sutayòsa tava bhārata
tathaiva siddhā rājendra tathā vātika cāraṇāḥ
narasiṃhau paraśaṃsantau viprajagmura yathāgatama
[sa]
taṃ pātitaṃ tatò dṛṣṭvā mahāśālama ivòdgatama
parahṛṣṭamanasaḥ sarve babhūvusa tatra pāṇḍavāḥ
unmattama iva mātaṅgaṃ siṃhena vinipātitama
dadṛśura hṛṣṭaròmāṇaḥ sarve te cāpi sòmakāḥ
tatò duryòdhanaṃ hatvāṃ bhīmasenaḥ paratāpavāna
patitaṃ kauravendraṃ tama upagamyedama abravīta
gaura gaura iti purā mandadraupadīma ekavāsasāma
yata sabhāyāṃ hasanna asmāṃsa tadā vadasi durmate
tasyāvahāsasya phalama adya tavaṃ samavāpnuhi
evama uktvā sa vāmena padā maulima upāspṛśata
śiraśa ca rājasiṃhasya pādena samalòḍayata
tathaiva karòdhasaṃraktò bhīmaḥ parabalārdanaḥ
punara evābravīda vākyaṃ yata taca chṛṇu narādhipa
ye 'samāna purò 'panṛtyanta punara gaura iti gaura iti
tāna vayaṃ paratinṛtyāmaḥ punara gaura iti gaura iti
nāsmākaṃ nikṛtira vahnira nākṣa dayūtaṃ na vañcanā
savabāhubalama āśritya parabādhāmò vayaṃ ripūna
sò 'vāpya vairasya parasya pāraṃ; vṛkòdaraḥ parāha śanaiḥ parahasya
yudhiṣṭhiraṃ keśava sṛñjayāṃśa ca; dhanaṃjayaṃ mādravatīsutau ca
rajasvalāṃ daraupadīma ānayana ye; ye cāpya akurvanta sadasya vastrāma
tāna paśyadhvaṃ pāṇḍavaira dhārtarāṣṭrāna; raṇe hatāṃsa tapasā yājñasenyāḥ
ye naḥ purā ṣaṇḍhatilāna avòcana; karūrā rājñò dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ
te nò hatāḥ sagaṇāḥ sānubandhāḥ; kāmaṃ savargaṃ narakaṃ vā varajāmaḥ
punaśa ca rājñaḥ patitastya bhūmau; sa tāṃ gadāṃ sakandhagatāṃ nirīkṣya
vāmena pādena śiraḥ paramṛdya; duryòdhanaṃ naikṛtiketya avòcata
hṛṣṭena rājana kuru pārthivasya; kaṣudrātmanā bhīmasenena pādama
dṛṣṭvā kṛtaṃ mūrdhani nābhyanandana; dharmātmānaḥ sòmakānāṃ parabarhāḥ
tava putraṃ tathā hatvā katthamānaṃ vṛkòdarama
nṛtyamānaṃ ca bahuśò dharmarājò 'baravīda idama
mā śirò 'saya padā mardīra mā dharmasa te 'tayagāna mahāna
rājā jañātira hataśa cāyaṃ naitana nayāyyaṃ tavānagha
vidhvastò 'yaṃ hatāmātyò hatabhrātā hataprajaḥ
utsannapiṇḍò bharātā ca naitana nayāyyaṃ kṛtaṃ tavayā
dhārmikò bhīmasenò 'sāva itya āhusa tavāṃ purā janāḥ
sa kasmāda bhīmasena tavaṃ rājānama adhitiṣṭhasi
dṛṣṭvā duryòdhanaṃ rājā kuntīputrasa tathāgatama
netrābhyāma aśrupūrṇābhyāma idaṃ vacanama abravīta
nūnama etada balavatā dhātrādiṣṭaṃ mahātmanā
yada vayaṃ tavāṃ jighāṃsāmasa tavaṃ cāsmāna kurusattama
ātmanò haya aparādhena mahada vayasanama īdṛśama
parāptavāna asi yala lòbhāna madāda bālyāca ca bhārata
ghātayitvā vayasyāṃśa ca bharātṝna atha pitṝṃsa tathā
putrāna pautrāṃsa tathācāryāṃsa tatò 'si nidhanaṃ gataḥ
tavāparādhāda asmābhira bharātarasa te mahārathāḥ
nihatā jañātayaśa cānye diṣṭaṃ manye duratyayama
sanuṣāśa ca parasnuṣāśa caiva dhṛtarāṣṭrasya vihvalāḥ
garhayiṣyanti nò nūnaṃ vidhavāḥ śòkakarśitāḥ
evama uktvā suduḥkhārtò niśaśvāsa sa pārthivaḥ
vilalāpa ciraṃ cāpi dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ
[dhṛ]
adharmeṇa hataṃ dṛṣṭā rājānaṃ mādhavòttamaḥ
kima abravīta tadā sūta baladevò mahābalaḥ
gadāyuddhaviśeṣajñò gadāyuddhaviśāradaḥ
kṛtavāna rauhiṇeyò yata tana mamācakṣva saṃjaya
[sa]
śirasya abhihataṃ dṛṣṭvā bhīmasenena te sutama
rāmaḥ paraharatāṃ śareṣṭhaśa cukròdha balavada balī
tatò madhye narendrāṇāma ūrdhvabāhura halāyudhaḥ
kurvana ārtasvaraṃ ghòraṃ dhiga dhiga bhīmetya uvāca ha
ahò dhòga yada adhò nābheḥ parahṛtaṃ śuddhavikrame
naitada dṛṣṭvaṃ gadāyuddhe kṛtavāna yada vṛkòdaraḥ
adhò nābhyā na hantavyama iti śāstrasya niścayaḥ
ayaṃ tava aśāstravina mūḍhaḥ savacchandāta saṃpravartate
tasya tata tada baruvāṇasya ròṣaḥ samabhavana mahāna
tatò lāṅgalama udyamya bhīmama abhyadravada balī
tasyòrdhva bāhòḥ sadṛśaṃ rūpama āsīna mahātmanaḥ
bahudhātuvicitrasya śavetasyeva mahāgireḥ
tama utpatantaṃ jagrāha keśavò vinayānataḥ
bāhubhyāṃ pīnavṛttābhyāṃ parayatnāda balavada balī
sitāsitau yaduvarau śuśubhāte 'dhikaṃ tataḥ
nabhògatau yathā rājaṃśa candrasūryau dinakṣaye
uvāca cainaṃ saṃrabdhaṃ śamayanna iva keśavaḥ
ātmavṛddhira mitra vṛddhira mitra mitròdayasa tathā
viparītaṃ daviṣatsva etata ṣaḍa vidhā vṛddhira ātmanaḥ
ātmanya api ca mitreṣu viparītaṃ yadā bhaveta
tadā vidyāna manò jayānima āśu śānti karò bhaveta
asmākaṃ sahajaṃ mitraṃ pāṇḍavāḥ śuddhapauruṣāḥ
savakāḥ pitṛṣvasuḥ putrāsa te paraira nikṛtā bhṛśama
paratijñā pāraṇaṃ dharmaḥ kaṣatriyasyeti vettha ha
suyòdhanasya gadayā bhaṅktāsmya ūrū mahāhave
iti pūrvaṃ paratijñātaṃ bhīmena hi sabhā tale
maitreyeṇābhiśaptaśa ca pūrvama eva maharṣiṇā
ūrū bhetsyati te bhīmò gadayeti paraṃtapa
atò dòṣaṃ na paśyāmi mā karudhasa tavaṃ paralambahana
yaunaira hārdairśa ca saṃbandhaiḥ saṃbaddhā sameha pāṇḍavaiḥ
teṣāṃ vṛddhyābhivṛddhira nò mā karudhaḥ puruṣarṣabha
[rāma]
dharmaḥ sucaritaḥ sadbhiḥ saha davābhyāṃ niyacchati
arthaśa cātyartha lubdhasya kāmaśa cātiprasaṅginaḥ
dharmārthau dharmakāmau ca kāmārthau cāpya apīḍayana
dharmārthakāmāna yò 'bhayeti sò 'tayantaṃ sukhama aśnute
tada idaṃ vayākulaṃ sarvaṃ kṛtaṃ dharmasya pīḍanāta
bhīmasenena gòvinda kāmaṃ tavaṃ tu yathāttha māma
[vā]
aròṣaṇò hi dharmātmā satataṃ dharmavatsalaḥ
bhavāna parakhyāyate lòke tasmāta saṃśāmya mā karudhaḥ
parāptaṃ kaliyugaṃ viddhi paratijñāṃ parāṇḍavasya ca
ānṛṇyaṃ yātu vairasya paratijñāyāśa ca pāṇḍavaḥ
[sa]
dharmaca chalama api śarutvā keśavāta sā viśāṃ pate
naiva parītamanā rāmò vacanaṃ parāha saṃsadi
hatvādharmeṇa rājānaṃ dharmātmānaṃ suyòdhanama
jihmayòdhīti lòke 'samina khayātiṃ yāsyati pāṇḍavaḥ
duryòdhanò 'pi dharmātmā gatiṃ yāsyati śāśvatīma
ṛju yòdhī hatò rājā dhārtarāṣṭrò narādhipaḥ
yuddhadīkṣāṃ paraviśyājau raṇayajñaṃ vitatya ca
hutvātmānama amitrāgnau parāpa cāvabhṛthaṃ yaśaḥ
itya uktvā rathama āsthāya rauhiṇeyaḥ paratāpavāna
śavetābhraśikharākāraḥ parayayau davārakāṃ parati
pāñcālāśa ca savārṣṇeyāḥ pāṇḍavāśa ca viśāṃ pate
rāme davāravatīṃ yāte nātipramanasò 'bhavana
tatò yudhiṣṭhiraṃ dīnaṃ cintāparama adhòmukhama
śòkòpahatasaṃkalpaṃ vāsudevò 'baravīda idama
dharmarāja kimarthaṃ tavama adharmama anumanyase
hatabandhòra yada etasya patitasya vicetasaḥ
duryòdhanasya bhīmena mṛdyamānaṃ śiraḥ padā
upaprekṣasi kasmāta tavaṃ dharmajñaḥ sana narādhipa
[ya]
na mamaita pariyaṃ kṛṣṇa yada rājānaṃ vṛkòdaraḥ
padā mūrdhnya aspṛśata karòdhāna na ca hṛṣye kulakṣaye
nikṛtyā nikṛtā nityaṃ dhṛtarāṣṭra sutaira vayama
bahūni paruṣāṇya uktvā vanaṃ parasthāpitāḥ sama ha
bhīmasenasya tadduḥkhama atīva hṛdi vartate
iti saṃcintya vārṣṇeya mayaitata samupekṣitama
tasmāda dhatvākṛta parajñaṃ lubdhaṃ kāmavaśānugama
labhatāṃ pāṇḍavaḥ kāmaṃ dharme 'dharme 'pi vā kṛte
[sa]
itya ukte dharmarājena vāsudevò 'baravīda idama
kāmama astva evama iti vai kṛcchrāda yadukulòdvahaḥ
itya uktò vāsudevena bhīma pariyahitaiṣiṇā
anvamòdata tata sarvaṃ yada bhīmena kṛtaṃ yudhi
bhīmasenò 'pi hatvājau tava putrama amarṣaṇaḥ
abhivādyāgrataḥ sathitvā saṃprahṛṣṭaḥ kṛtāñjaliḥ
paròvāca sumahātejā dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama
harṣāda utphullanayanò jitakāśī viśāṃ pate
tavādya pṛthivī rājana kaṣemā nihatakaṇṭakā
tāṃ paraśādhi mahārāja savadharmama anupālayana
yasa tu kartāsya vairasya nikṛtyā nikṛtipriyaḥ
sò 'yaṃ vinihataḥ śete pṛthivyāṃ pṛthivīpate
duḥśāsanaprabhṛtayaḥ sarve te cògravādinaḥ
rādheyaḥ śakuniśa cāpi nihatāsa tava śatravaḥ
seyaṃ ratnasamākīrṇā mahī savanaparvatā
upāvṛttā mahārāja tavāma adya nihatadviṣama
[ya]
gataṃ vairasya nidhanaṃ hatò rājā suyòdhanaḥ
kṛṣṇasya matama āsthāya vijiteyaṃ vasuṃdharā
diṣṭyā gatasa tavama ānṛṇyaṃ mātuḥ kòpasya còbhayòḥ
diṣṭyā jayasi durdharṣaṃ diṣṭyā śatrura nipātitaḥ
[dhṛ]
hataṃ duryòdhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge
pāṇḍavāḥ sṛñjayāśa caiva kima akurvata saṃjaya
[sa]
hātaṃ duryòdhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge
siṃheneva mahārāja mattaṃ vanagajaṃ vane
parahṛṣṭamanasasa tatra kṛṣṇena saha pāṇḍavāḥ
pāñcālāḥ sṛñjayāśa caiva nihate kurunandane
āvidhyanna uttarīyāṇi siṃhanādāṃśa ca nedire
naitāna harṣasamāviṣṭāna iyaṃ sehe vasuṃdharā
dhanūṃṣya anye vayākṣipanta jayāśa cāpya anye tathākṣipana
dadhmura anye mahāśaṅkhāna anye jaghnuśa ca dundubhīḥ
cikrīḍuśa ca tathaivānye jahasuśa ca tavāhitāḥ
abruvaṃśa cāsakṛda vīrā bhīmasenama idaṃ vacaḥ
duṣkaraṃ bhavatā karma raṇe 'daya sumahata kṛtama
kauravendraṃ raṇe hatvā gadayātikṛta śaramama
indreṇeva hi vṛtrasya vadhaṃ paramasaṃyuge
tavayā kṛtama amanyanta śatròra vadhama imaṃ janāḥ
carantaṃ vividhāna mārgāna maṇḍalāni ca sarvaśaḥ
duryòdhanama imaṃ śūraṃ kò 'nayò hanyāda vṛkòdarāta
vairasya ca gataḥ pāraṃ tavama ihānyaiḥ sudurgamama
aśakyama etada anyena saṃpādayituma īdṛśama
kuñjareṇeva mattena vīra saṃgrāmamūrdhani
duryòdhana śirò diṣṭyā pādena mṛditaṃ tavayā
siṃhena mahiṣasyeva kṛtvā saṃgarama adbhutama
duḥśāsanasya rudhiraṃ diṣṭyā pītaṃ tavayānagha
ye viprakurvana rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhirama
mūrdhni teṣāṃ kṛtaḥ pādò diṣṭyā te savena karmaṇā
amitrāṇāma adhiṣṭhānāda vadhāda duryòdhanasya ca
bhīma diṣṭyā pṛthivyāṃ te parathitaṃ sumahada yaśaḥ
evaṃ nūnaṃ hate vṛtre śakraṃ nandanti bandinaḥ
tathā tavāṃ nihatāmitraṃ vayaṃ nandāma bhārata
duryòdhana vadhe yāni ròmāṇi hṛṣitāni naḥ
adyāpi na vihṛṣyanti tāni tada viddhi bhārata
itya abruvana bhīmasenaṃ vātikāsa tatra sāṃgatāḥ
tāna hṛṣṭāna puruṣavyāghrāna pāñcālāna pāṇḍavaiḥ saha
baruvataḥ sadṛśaṃ tatra paròvāca madhusūdanaḥ
na nayāyyaṃ nihataḥ śatrura bhūyò hantuṃ janādhipāḥ
asakṛda vāgbhira ugrābhira nihatò haya eṣa mandadhīḥ
tadaivaiṣa hataḥ pāpò yadaiva nirapatrapaḥ
lubdhaḥ pāpasahāyaśa ca suhṛdāṃ śāsanātigaḥ
bahuśò vidura daròṇa kṛpa gāṅgeya sṛñjayaiḥ
pāṇḍubhyaḥ paròcyamānò 'pi pitryama aṃśaṃ na dattavāna
naiṣa yògyò 'daya mitraṃ vā śatrura vā puruṣādhamaḥ
kima anenātinunnena vāgbhiḥ kāṣṭhasadharmaṇā
ratheṣva āròhata kaṣipraṃ gacchāmò vasudhādhipāḥ
diṣṭyā hatò 'yaṃ pāpātmā sāmātyajñāti bāndhavaḥ
iti śarutvā tava adhikṣepaṃ kṛṣṇāda duryòdhanò nṛpaḥ
amarṣavaśama āpanna udatiṣṭhada viśāṃ pate
saphiga deśenòpaviṣṭaḥ sa dòrbhyāṃ viṣṭabhya medinīma
dṛṣṭiṃ bharū saṃkaṭāṃ kṛtvā vāsudeve nayapātayata
ardhònnata śarīrasya rūpama āsīna nṛpasya tata
karuddhasyāśīviṣasyevaca chinnapucchasya bhārata
parāṇānta karaṇīṃ ghòrāṃ vedanāma avicintayana
duryòdhanò vāsudevaṃ vāgbhira ugrābhira ārdayata
kaṃsa dāsasya dāyāda na te lajjāstya anena vai
adharmeṇa gadāyuddhe yada ahaṃ vinipātitaḥ
ūrū bhindhīti bhīmasya samṛtiṃ mithyā parayacchatā
kiṃ na vijñātama etana me yada arjunama avòcathāḥ
ghātayitvā mahīpālāna ṛju yuddhāna sahasraśaḥ
jihmaira upāyaira bahubhira na te lajjā na te ghṛṇā
ahanya ahani śūrāṇāṃ kurvāṇaḥ kadanaṃ mahata
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya ghātitasa te pitāmahaḥ
aśvatthāmnaḥ sanāmānaṃ hatvā nāgaṃ sudurmate
ācāryò nayāsitaḥ śastraṃ kiṃ tana na viditaṃ mama
sa cānena nṛśaṃsena dhṛṣṭadyumnena vīryavāna
pātyamānasa tavayā dṛṣṭò na cainaṃ tavama avārayaḥ
vadhārthaṃ pāṇḍuputrasya yācitāṃ śaktima eva ca
ghaṭòtkace vayaṃsayathāḥ kasa tavattaḥ pāpakṛttamaḥ
chinnabāhuḥ parāyagatasa tathā bhūriśravā balī
tavayā nisṛṣṭena hataḥ śaineyena durātmanā
kurvāṇaśa còttamaṃ karma karṇaḥ pārtha jigīṣayā
vayaṃsanenāśvasenasya pannagendrasutasya vai
punaśa ca patite cakre vayasanārtaḥ parājitaḥ
pātitaḥ samare karṇaśa cakravyagrò 'garaṇīra nṛṇāma
yadi māṃ cāpi karṇaṃ ca bhīṣmadròṇau ca saṃyuge
ṛjunā paratiyudhyethā na te sayāda vijayò dharuvama
tavayā punara anāryeṇa jihmamārgeṇa pārthivāḥ
savadharmama anutiṣṭhantò vayaṃ cānye ca ghātitāḥ
[vā]
hatasa tavama asi gāndhāre sabhrātṛsutabāndhavaḥ
sagaṇaḥ sasuhṛca caiva pāpamārgama anuṣṭhitaḥ
tavaiva duṣkṛtaira vīrau bhīṣmadròṇau nipātitau
karṇaśa ca nihataḥ saṃkhye tava śīlānuvartakaḥ
yācyamānò mayā mūḍha pitryama aṃśaṃ na ditsasi
pāṇḍavebhyaḥ savarājyārdhaṃ lòbhāca chakuni niścayāta
viṣaṃ te bhīmasenāya dattaṃ sarve ca pāṇḍavāḥ
paradīpitā jatu gṛhe mātrā saha sudurmate
sabhāyāṃ yājñasenī ca kṛṣṭā dayūte rajasvalā
tadaiva tāvada duṣṭātmana vadhyasa tavaṃ nirapatrapaḥ
anakṣajñaṃ ca dharmajñaṃ saubalenākṣa vedinā
nikṛtyā yata parājaiṣīsa tassmāda asi hatò raṇe
jayadrathena pāpena yata kṛṣṇā kaleśitā vane
yāteṣu mṛgayāṃ teṣu tṛṇabindòra athāśrame
abhimanyuśa ca yada bāla ekò bahubhira āhave
tavada dòṣaira nihataḥ pāpatasmāda asi hatò raṇe
[dura]
adhītaṃ vidhivada dattaṃ bhūḥ paraśāstā sasāgarā
mūrdhni sathitama amitrāṇāṃ kò nu savantatarò mayā
yada iṣṭaṃ kaṣatrabandhūnāṃ savadharmama anupaśyatāma
tada idaṃ nidhanaṃ parāptaṃ kò nu savantatarò mayā
devārhā mānuṣā bhògāḥ parāptā asulabhā nṛpaiḥ
aiśvaryaṃ còttamaṃ parāptaṃ kò nu savantatarò mayā
sasuhṛta sānubandhaśa ca savargaṃ gantāhama acyuta
yūyaṃ vihatasaṃkalpāḥ śòcantò vartayiṣyatha
[sa]
asya vākyasya nidhane kururājasya bhārata
apatata sumahada varṣaṃ puṣpāṇāṃ puṇyagandhināma
avādayanta gandharvā jaguśa cāpsarasāṃ gaṇāḥ
siddhāśa ca mumucura vācaḥ sādhu sādhva iti bhārata
vavau ca surabhira vāyuḥ puṇyagandhò mṛduḥ sukhaḥ
vayarājatāmalaṃ caiva nabhò vaiḍūrya saṃnibhama
atyadbhutāni te dṛṣṭvā vāsudeva purògamāḥ
duryòdhanasya pūjāṃ ca dṛṣṭvā varīḍāma upāgamana
hatāṃśa cādharmataḥ śarutvā śòkārtāḥ śuśucura hi te
bhīṣmaṃ daròṇaṃ tathā karṇaṃ bhūriśravasama eva ca
tāṃsa tu cintāparāna dṛṣṭvā pāṇḍavāna dīnacetasaḥ
paròvācedaṃ vacaḥ kṛṣṇò meghadundubhinisvanaḥ
naiṣa śakyò 'tiśīghrāstrasa te ca sarve mahārathāḥ
ṛju yuddhena vikrāntā hantuṃ yuṣmābhira āhave
upāyā vihitā haya ete mayā tasmāna narādhipāḥ
anyathā pāṇḍaveyānāṃ nābhaviṣyaja jayaḥ kava cita
te hi sarve mahātmānaśa catvārò 'tirathā bhuvi
na śakyā dharmatò hantuṃ lòkapālaira api savayama
tathaivāyaṃ gadāpāṇira dhārtarāṣṭrò gataklamaḥ
na śakyò dharmatò hantuṃ kālenāpīha daṇḍinā
na ca vò hṛdi kartavyaṃ yada ayaṃ ghātitò nṛpaḥ
mithyā vadhyāsa tathòpāyaira bahavaḥ śatravò 'dhikāḥ
pūrvaira anugatò mārgò devaira asuraghātibhiḥ
sadbhiśa cānugataḥ panthāḥ sa sarvaira anugamyate
kṛtakṛtyāḥ sama sāyāhne nivāsaṃ ròcayāmahe
sāśvanāgarathāḥ sarve viśramāmò narādhipāḥ
vāsudeva vacaḥ śarutvā tadānīṃ pāṇḍavaiḥ saha
pāñcālā bhṛśasaṃhṛṣṭā vineduḥ samiha saṃghavata
tataḥ parādhmāpayaña śaṅkhāna pāñcajanyaṃ ca mādhavaḥ
hṛṣṭā duryòdhanaṃ dṛṣṭvā nihataṃ puruṣarṣabhāḥ
[sa]
tatasa te parayayuḥ sarve nivāsāya mahīkṣitaḥ
śaṅkhāna paradhmāpayantò vai hṛṣṭāḥ parighabāhavaḥ
pāṇḍavāna gacchataśa cāpi śibiraṃ nò viśāṃ pate
maheṣvāsò 'navagāta paścāda yuyutsuḥ sātyakisa tathā
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca daraupadeyāśa ca sarvaśaḥ
sarve cānye maheṣvāsā yayuḥ savaśibirāṇya uta
tatasa te parāviśana pārthā hāta taviṭkaṃ hateśvarama
duryòdhanasya śibiraṃ raṅgavada visṛte jane
gada utsavaṃ purama iva hṛtanāgama iva haradama
satrīvarṣavarabhūyiṣṭhaṃ vṛddhāmātyaira adhiṣṭhirama
tatraitāna paryupātiṣṭhana duryòdhana puraḥsarāḥ
kṛtāñjalipuṭā rājana kāṣāyamalināmbarāḥ
śibiraṃ samanuprāpya kururājasya pāṇḍavāḥ
avaterura mahārāja rathebhyò rathasattamāḥ
tatò gāṇḍīvadhanvānama abhyabhāṣata keśavaḥ
sathitaḥ pariha hite nityama atīva bharatarṣabha
avaròpaya gāṇḍīvama akṣayyau ca maheṣudhī
athāhama avaròkṣyāmi paścāda bharatasattama
savayaṃ caivāvaròha tavama eta śareyasa tavānagha
taca cākaròta tathā vīraḥ pāṇḍuputrò dhanaṃjayaḥ
atha paścāta tataḥ kṛṣṇò raśmīna utsṛjya vājināma
avāròhata medhāvī rathāda gāṇḍīvadhanvanaḥ
athāvatīrṇe bhūtānāma īśvare sumahātmani
kapira antardadhe divyò dhavajò gāṇḍīvadhanvanaḥ
sa dagdhò daròṇakarṇābhyāṃ divyaira astraira mahārathaḥ
atha dīptò 'ganinā haya āśu parajajvāla mahīpate
sòpāsaṅgaḥ saraśmiśa ca sāśvaḥ sayuga bandhuraḥ
bhasmībhūte 'patada bhūmau rathe gāṇḍīvadhanvanaḥ
taṃ tathā bhasmabhūtaṃ tu dṛṣṭvā pāṇḍusutāḥ parabhò
abhavana vismitā rājanna arjunaśa cedama abravīta
kṛtāñjaliḥ sapraṇayaṃ paraṇipatyābhivādya ca
gòvinda kasmāda bhagavana rathò dagdhò 'yama agninā
kima etana mahada āścaryama abhavada yadunandana
tana me barūhi mahābāhò śaròtavyaṃ yadi manyase
[vā]
astraira bahuvidhaira dagdhaḥ pūrvama evāyama arjuna
mada adhiṣṭhitatvāta samare na viśīrṇaḥ paraṃtapa
idānīṃ tu viśīrṇò 'yaṃ dagdhò barahmāstra tejasā
mayā vimuktaḥ kaunteya tavayya adya kṛtakarmaṇi
[sa]
īṣada utsmayamānaśa ca bhagavāna keśavò 'rihā
pariṣvajya ca rājānaṃ yudhiṣṭhirama abhāṣata
diṣṭyā jayasi kaunteya diṣṭyā te śatravò jitāḥ
diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca bhīmasenaśa ca pāṇḍavau
muktā vīra kaṣayāda asmāta saṃgrāmāna nihatadviṣaḥ
kaṣiprama uttarakālāni kuru kāryāṇi bhārata
upayātama upaplavyaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā
ānīya madhuparkaṃ māṃ yata purā tavama avòcathāḥ
eṣa bharātā sakhā caiva tava kṛṣṇa dhanaṃjayaḥ
rakṣitavyò mahābāhò sarvāsva āpatsva iti parabhò
tava caivaṃ baruvāṇasya tathetya evāhama abruvama
sa savyasācī guptasa te vijayī ca nareśvara
bharātṛbhiḥ saha rājendra śūraḥ satyaparākramaḥ
muktò vīra kaṣayāda asmāta saṃgrāmāla lòmaharṣaṇāta
evama uktasa tu kṛṣṇena dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
hṛṣṭaròmā mahārāja paratyuvāca janārdanama
paramuktaṃ daròṇakarṇābhyāṃ barahmāstrama arimardana
kasa tavadanyaḥ saheta sākṣāda api vajrī puraṃdaraḥ
bhavatasa tu parasādena saṃgrāme bahavò jitāḥ
mahāraṇagataḥ pārthò yaca ca nāsīta parāṅmukhaḥ
tathaiva ca mahābāhò paryāyaira bahubhira mayā
karmaṇāma anusaṃtānaṃ tejasaśa ca gatiḥ śubhā
upaplavye maharṣira me kṛṣṇadvaipāyanò 'baravīta
yatò dharmasa tataḥ kṛṣṇò yatha kṛṣṇasa tatò jayaḥ
itya evama ukte te vīrāḥ śibiraṃ tava bhārata
paraviśya paratyapadyanta kòśaratnarddhi saṃcayāna
rajataṃ jātarūpaṃ ca maṇīna atha ca mauktikāna
bhūṣaṇānya atha mukhyāni kambalānya ajināni ca
dāsīdāsama asaṃkhyeyaṃ rājyòpakaraṇāni ca
te parāpya dhanama akṣayyaṃ tavadīyaṃ bharatarṣabha
udakròśana maheṣvāsā narendra vijitārayaḥ
te tu vīrāḥ samāśvasya vāhanānya avamucya ca
atiṣṭhanta muhuḥ sarve pāṇḍavāḥ sātyakisa tathā
athābravīna mahārāja vāsudevò mahāyaśāḥ
asmābhira maṅgalārthāya vastavyaṃ śibirāda bahiḥ
tathetya uktvā ca te sarve pāṇḍavāḥ sātyakisa tathā
vāsudevena sahitā maṅgalārthaṃ yayura bahiḥ
te samāsādya saritaṃ puṇyāmòghavatīṃ nṛpa
nayavasanna atha tāṃ rātriṃ pāṇḍavā hataśatravaḥ
tataḥ saṃpreṣayāma āsura yādavaṃ nāgasāhvayama
sa ca parāyāja javenāśu vāsudevaḥ paratāpavāna
dārukaṃ rathama āròpya yena rājāmbikā sutaḥ
tama ūcuḥ saṃprayāsyantaṃ sainyasugrīva vāhanama
paratyāśvāsaya gāndhārīṃ hataputrāṃ yaśasvinīma
sa parāyāta pāṇḍavaira uktasa tata puraṃ sātvatāṃ varaḥ
āsasādayiṣuḥ kaṣipraṃ gāndhārīṃ nihatātmajāma
[ja]
kimarthaṃ rājaśārdūlò dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
gāndhāryāḥ pareṣayāma āsa vāsudevaṃ paraṃtapama
yadā pūrvaṃ gataḥ kṛṣṇaḥ śamārthaṃ kauravāna parati
na ca taṃ labdhavāna kāmaṃ tatò yuddhama abhūda idama
nihateṣu tu yòdheṣu hate duryòdhane tathā
pṛthivyāṃ pāṇḍaveyasya niḥsapatne kṛte yudhi
vidrute śibire śūnye parāpte yaśasi còttame
kiṃ nu tata kāraṇaṃ barahmana yena kṛṣṇò gataḥ punaḥ
na ca tata kāraṇaṃ barahmanna alpaṃ vai paratibhāti me
yatrāgamada ameyātmā savayama eva janārdanaḥ
tattvatò vai samācakṣva sarvama adhvaryu sattama
yaca cātra kāraṇaṃ barahmana kāryasyāsya viniścaye
[vai]
tavada yuktò 'yama anupraśnò yana māṃ pṛcchasi pārthiva
tata te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yathāvada bharatarṣabha
hataṃ duryòdhanaṃ dṛṣṭvā bhima senena saṃyuge
vayutkramya samayaṃ rājana dhārtarāṣṭraṃ mahābalama
anyāyena hataṃ dṛṣṭvā gadāyuddhena bhārata
yudhiṣṭhiraṃ mahārāja mahada bhayama athāviśata
cintayānò mahābhāgāṃ gāndhārīṃ tapasānvitāma
ghòreṇa tapasā yuktāṃ tarailòkyama api sā daheta
tasya cintayamānasya buddhiḥ samabhavata tadā
gāndhāryāḥ karòdhadīptāyāḥ pūrvaṃ paraśamanaṃ bhaveta
sā hi putravadhaṃ śarutvā kṛtama asmābhira īdṛśama
mānasenāgninā karuddhā bhasmasāna naḥ kariṣyati
kathaṃ duḥkhama idaṃ tīvraṃ gāndhārī rapsahiṣyati
śarutvā vinihataṃ putraṃ chalenājihma yòdninama
evaṃ vicintya bahudhā bhayaśòkasamanvitaḥ
vāsudevama idaṃ vākyaṃ dharmarājò 'bhayabhāṣata
tava parasādāda gòvinda rājyaṃ nihatakaṇṭakama
aprāpyaṃ manasāpīha parāptama asmābhira acyuta
paratyakṣaṃ me mahābāhò saṃgrāme lòmaharṣaṇe
vimardaḥ sumahāna parāptasa tavayā yādavanandana
tavayā devāsure yuddhe vadhārthama amara daviṣāma
yathā sāhyaṃ purā dattaṃ hatāśa ca vibudhadviṣaḥ
sāhyaṃ tathā mahābāhò dattama asmākama acyuta
sārathyena ca vārṣṇeya bhavatā yada dhṛtā vayama
yadi na tavaṃ bhavena nāthaḥ phalgunasya mahāraṇe
kathaṃ śakyò raṇe jetuṃ bhaveda eṣa balārṇavaḥ
gadāprahārā vipulāḥ parighaiśa cāpi tāḍanama
śaktibhira bhiṇḍipālaiśa ca tòmaraiḥ saparaśvadhaiḥ
vācaśa ca paruṣāḥ parāptāsa tavayā haya asmaddhitaiṣiṇā
tāśa ca te saphalāḥ sarvā hate duryòdhane 'cayuta
gāndhāryā hi mahābāhò karòdhaṃ budhyasva mādhava
sā hi nityaṃ mahābhāgā tapasògreṇa karśitā
putrapautra vadhaṃ śarutvā dharuvaṃ naḥ saṃpradhakṣyati
tasyāḥ parasādanaṃ vīra parāptakālaṃ mataṃ mama
kaśa ca tāṃ karòdhadīptākṣīṃ putravyasanakarśitāma
vīkṣituṃ puruṣaḥ śaktasa tavāma ṛte puruṣòttama
tatra me gamanaṃ parāptaṃ ròcate tava mādhava
gāndhāryāḥ karòdhadīptāyāḥ paraśamārthama ariṃdama
tavaṃ hi kartā vikartā ca lòkānāṃ parabhavāpyayaḥ
hetukāraṇa saṃyuktaira vākyaiḥ kālasamīritaiḥ
kaṣiprama eva mahāprājña gāndhārīṃ śamayiṣyasi
pitāmahaśa ca bhagavāna kṛṣṇasa tatra bhaviṣyati
sarvathā te mahābāhò gāndhāryāḥ karòdhanāśanama
kartavyaṃ sātvataśreṣṭha pāṇḍavānāṃ hitaiṣiṇā
dharmarājasya vacanaṃ śarutvā yadukulòdvahaḥ
āmantrya dārukaṃ parāha rathaḥ sajjò vidhīyatāma
keśavasya vacaḥ śarutvā tavaramāṇò 'tha dārukaḥ
nayavedayada rathaṃ sajjaṃ keśavāya mahātmane
taṃ rathaṃ yādava śareṣṭhaḥ samāruhya paraṃtapaḥ
jagāma hāstinapuraṃ tavaritaḥ keśavò vibhuḥ
tatha parāyāna mahārāja mādhavò bhagavāna rathī
nāgasāhvayama āsādya paraviveśa ca vīryavāna
paraviśya nagaraṃ vīrò rathaghòṣeṇa nādayana
viditò dhṛtarāṣṭrasya sò 'vatīrya rathòttamāta
abhyagacchada adīnātmā dhṛtarāṣṭra niveśanama
pūrvaṃ cābhigataṃ tatra sò 'paśyada ṛṣisattamama
pādau parapīḍya kṛṣṇasya rājñaśa cāpi janārdanaḥ
abhyavādayada avyagrò gāndhārīṃ cāpi keśavaḥ
tatasa tu yādava śareṣṭhò dhṛtarāṣṭrama adhòkṣajaḥ
pāṇima ālambya rājñaḥ sa sasvanaṃ pararuròda ha
sa muhūrtama ivòtsṛjya bāṣpaṃ śòkasamudbhavama
parakṣālya vāriṇā netre ācamya ca yathāvidhi
uvāca paraśritaṃ vākyaṃ dhṛtarāṣṭrama ariṃdamaḥ
na te 'satya aviditaṃ kiṃ cida bhūtabhavyasya bhārata
kālasya ca yathāvṛttaṃ tata te suviditaṃ parabhò
yada idaṃ pāṇḍavaiḥ sarvaisa tava cittānuròdhibhiḥ
kathaṃ kulakṣayò na sayāta tathā kaṣatrasya bhārata
bharātṛbhiḥ samayaṃ kṛtvā kaṣāntavāna dharmavatsalaḥ
dayūtaca chala jitaiḥ śaktaira vanavāsò 'bhayupāgataḥ
ajñātavāsa caryā ca nānā veśa samāvṛtaiḥ
anye ca bahavaḥ kaleśāsa tava aśaktaira iva nityadā
mayā ca savayama āgamya yuddhakāla upasthite
sarvalòkasya sāṃnidhye garāmāṃsa tavaṃ pañca yācitaḥ
tavayā kālòpasṛṣṭena lòbhatò nāpavarjitāḥ
tavāparādhāna nṛpate sarvaṃ kaṣatraṃ kaṣayaṃ gatama
bhīṣmeṇa sòmadattena bāhlikena kṛpeṇa ca
daròṇena ca saputreṇa vidureṇa ca dhīmatā
yācitasa tavaṃ śamaṃ nityaṃ na ca tata kṛtavāna asi
kālòpahatacittò hi sarvò muhyati bhārata
yathā mūḍhò bhavāna pūrvama asminna arthe samudyate
kima anyata kālayògāda dhi diṣṭama eva parāyaṇama
mā ca dòṣaṃ mahārāja pāṇḍaveṣu niveśaya
alpò 'paya atikramò nāsti pāṇḍavānāṃ mahātmanāma
dharmatò nayāyataśa caiva sanehataśa ca paraṃtapa
etata sarvaṃ tu vijñāya ātmadòṣakṛtaṃ phalama
asūyāṃ pāṇḍuputreṣu na bhavāna kartuma arhati
kulaṃ vaṃśaśa ca piṇḍaśa ca yaca ca putrakṛtaṃ phalama
gāndhāryāsa tava caivādya pāṇḍaveṣu paratiṣṭhitama
etata sarvama anudhyātvā ātmanaśa ca vayatikramama
śivena pāṇḍavāna dhayāhi namasa te bharatarṣabha
jānāsi ca mahābāhò dharmarājasya yā tavayi
bhaktira bharataśārdūla sanehaśa cāpi savabhāvataḥ
etaca ca kadanaṃ kṛtvā śatrūṇāma apakāriṇāma
dahyate sama divārātraṃ na ca śarmādhigacchati
tavāṃ caiva naraśārdūla gāndhārīṃ ca yaśasvinīma
sa śòcana bharataśreṣṭha na śāntima adhigacchati
hariyā ca parayāviṣṭò bhavantaṃ nādhigacchati
putraśòkābhisaṃtaptaṃ buddhivyākulitendriyama
evama uktvā mahārāja dhṛtarāṣṭraṃ yadūttamaḥ
uvāca paramaṃ vākyaṃ gāndhārīṃ śòkakarśitāma
saubaleyi nibòdha tavaṃ yata tavāṃ vakṣyāmi suvrate
tavatsamā nāsti lòke 'saminna adya sīmantinī śubhe
jānāmi ca yathā rājñi sabhāyyāṃ mama saṃnidhau
dharmārthasahitaṃ vākyama ubhayòḥ pakṣayòra hitama
uktavatya asi kalyāṇi na ca te tanayaiḥ śarutama
duryòdhanasa tavayā còktò jayārthī paruṣaṃ vacaḥ
śṛṇu mūḍha vacò mahyaṃ yatò dharmasa tatò jayaḥ
tada idaṃ samanuprāptaṃ tava vākyaṃ nṛpātmaje
evaṃ viditvā kalyāṇi mā sama śòke manaḥ kṛthāḥ
pāṇḍavānāṃ vināśāya mā te buddhiḥ kadā cana
śaktā cāsi mahābhāge pṛthivīṃ sacarācarāma
cakṣuṣā karòdhadīptena nirdagdhuṃ tapasò balāta
vāsudeva vacaḥ śarutvā gāndhārī vākyama abravīta
evama etana mahābāhò yathā vadasi keśava
ādhibhira dahyamānāyā matiḥ saṃcalitā mama
sā me vayavasthitā śarutvā tava vayākyaṃ janārdana
rājñasa tava andhasya vṛddhasya hataputrasya keśava
tavaṃ gatiḥ saha taira vīraiḥ pāṇḍavaira davipadāṃ vara
etāvada uktvā vacanaṃ mukhaṃ paracchādya vāsasā
putraśòkābhisaṃtaptā gāndhārī pararuròda ha
tata enāṃ mahābāhuḥ keśavaḥ śòkakarśitāma
hetukāraṇa saṃyuktaira vākyaira āśvāsayata parabhuḥ
samāśvāsya ca gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca mādhavaḥ
darauṇeḥ saṃkalpitaṃ bhāvama anvabudhyata keśavaḥ
tatasa tavarita utthāya pādau mūrdhnā paraṇamya ca
davaipāyanasya rājendra tatha kauravama abravīta
āpṛcche tavāṃ kuruśreṣṭha mā ca śòke manaḥ kṛthāḥ
darauṇeḥ pāpò 'satya abhiprāyasa tenāsmi sahasòtthitaḥ
pāṇḍavānāṃ vadhe rātrau buddhisa tena paradarśitā
etaca charutvā tu vacanaṃ gāndhāryā sahitò 'baravīta
dhṛtarāṣṭrò mahābāhuḥ keśavaṃ keśi sūdanama
śīghraṃ gaccha mahābāhò pāṇḍavāna paripālaya
bhūyasa tavayā sameṣyāmi kaṣiprama eva janārdana
parāyāta tatasa tu tavaritò dārukeṇa sahācyutaḥ
vāsudeve gate rājana ghṛtarāṣṭraṃ janeśvarama
āśvāsayada ameyātmā vayāsò lòkanamaskṛtaḥ
vāsudevò 'pi dharmātmā kṛtakṛtyò jagāma ha
śibiraṃ hāstinapurāda didṛkṣuḥ pāṇḍavāna nṛpa
āgamya śibiraṃ ratrau sò 'bhayagacchata pāṇḍavāna
taca ca tebhyaḥ samākhyāya sahitasa taiḥ samāviśata
[dhṛ]
adhiṣṭhitaḥ padā mūrdhni bhagnasakthò mahīṃ gataḥ
śauṭīramānī putrò me kānya abhāṣata saṃjaya
atyarthaṃ kòpanò rājā jātavairaśa ca pāṇḍuṣu
vayasanaṃ paramaṃ parāptaḥ kima āha paramāhave
[sa]
śṛṇu rājana paravakṣyāmi yathāvṛttaṃ narādhipa
rājñā yada uktaṃ bhagnena tasmina vayasana āgate
bhagnasakthò nṛpò rājana pāṃsunā sò 'vaguṇṭhitaḥ
yamayana pūrdhajāṃsa tatra vīkṣya caiva diśò daśa
keśāna niyamya yatnena niḥśvasanna uragò yathā
saṃrambhāśru parītābhyāṃ netrābhyāma abhivīkṣya māma
bāhū dharaṇyāṃ niṣpiṣya muhura matta iva davipaḥ
parakīrṇāna mūrdhajāna dhunvana dantaira dantāna upaspṛśana
garhayana pāṇḍavaṃ jayeṣṭhaṃ niḥśvasyedama athābravīta
bhīṣme śāṃtanave nāthe karṇe cāstrabhṛtāṃ vare
gautame śakunau cāpi daròṇe cāstrabhṛtāṃ vare
aśvatthāmni tathā śalye śūre ca kṛtavarmaṇi
imāma avasthāṃ parāptò 'sami kālò hi durita karamaḥ
ekādaśa camū bhartā sò 'hama etāṃ daśāṃ gataḥ
kālaṃ parāpya mahābāhò na kaśa cida ativartate
ākhyātavyaṃ madīyānāṃ ye 'samiña jīvanti saṃgare
yathāhaṃ bhīmasenena vayutkramya samayaṃ hataḥ
bahūni sunṛśaṃsāni kṛtāni khalu pāṇḍavaiḥ
bhūriśravasi karṇe ca bhīṣme daròṇe ca śarīmati
idaṃ cākīrtijaṃ karma nṛśaṃsaiḥ pāṇḍavaiḥ kṛtama
yena te satsu nirvedaṃ gamiṣyantīti me matiḥ
kā parītiḥ sattvayuktasya kṛtvòpadhi kṛtaṃ jayama
kò vā samayabhettāraṃ budhaḥ saṃmantuma arhati
adharmeṇa jayaṃ labdhvā kò nu hṛṣyeta paṇḍitaḥ
yathā saṃhṛṣyate pāpaḥ pāṇḍuputrò vṛkòdaraḥ
kiṃ nu citrama atasa tava adya bhagnasakthasya yana mama
karuddhena bhīmasenena pādena mṛditaṃ śiraḥ
paratapantaṃ śariyā juṣṭaṃ vartamānaṃ ca bandhuṣu
evaṃ kuryāna narò yò hi sa vai saṃjaya pūjitaḥ
abhijñau kaṣatradharmasya mama mātā pitā ca me
tau hi saṃjaya duḥkhārtau vijñāpyau vacanāna mama
iṣṭaṃ bhṛtyā bhṛtāḥ samyaga bhūḥ paraśāstā sasāgarā
mūrdhni sathitama amitrāṇāṃ jīvatāma eva saṃjaya
dattā dāyā yathāśakti mitrāṇāṃ ca pariyaṃ kṛtama
amitrā bādhitāḥ sarve kò nu savantatarò mayā
yātāni pararāṣṭrāṇi nṛpā bhuktāśa ca dāsavata
pariyebhyaḥ parakṛtaṃ sādhu kò nu savantatarò mayā
mānitā bāndhavāḥ sarve mānyaḥ saṃpūjitò janaḥ
taritayaṃ sevitaṃ sarvaṃ kò nu savantatarò mayā
ājñaptaṃ nṛpa mukhyeṣu mānaḥ parāptaḥ sudurlabhaḥ
ājāneyaisa tathā yātaṃ kò nu savantatarò mayā
adhītaṃ vidhivada dattaṃ parāptama āyura nirāmayama
savadharmeṇa jitā lòkkāḥ kò nu savantatarò mayā
diṣṭyā nāhaṃ jitaḥ saṃkhye parāna pareṣyavada āśritaḥ
diṣṭyā me vipulā lakṣmīra mṛte tava anyaṃ gatā vibhò
yada iṣṭaṃ kaṣatrabandhūnāṃ savadharmama anutiṣṭhatāma
nidhanaṃ tana mayā parāptaṃ kò nu savantatarò mayā
diṣṭyā nāhaṃ parāvṛttò vairāta parākṛtavaja jitaḥ
diṣṭyā na vimatiṃ kāṃ cida bhajitvā tu parājitaḥ
suptaṃ vātha paramattaṃ vā yathā hanyāda viṣeṇa vā
evaṃ vayutkrānta dharmeṇa vayutkramya samayaṃ hataḥ
aśvatthāmā mahābhāgaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ
kṛpaḥ śāradvataśa caiva vaktavyā vacanāna mama
adharmeṇa paravṛttānāṃ pāṇḍavānāma anekaśaḥ
viśvāsaṃ samayaghnānāṃ na yūyaṃ gantuma arhatha
vātikāṃśa cābravīda rājā putrasa te satyavikramaḥ
adharmāda bhīmasenena nihatò 'haṃ yathā raṇe
sò 'haṃ daròṇaṃ savargagataṃ śalya karṇāva ubhau tathā
vṛṣasenaṃ mahāvīryaṃ śakuniṃ cāpi saubalama
jalasaṃdhaṃ mahāvīryaṃ bhagadattaṃ ca pārthivama
saumadattiṃ maheṣvāsaṃ saindhavaṃ ca jayadrathama
duḥśāsana purògāṃśa ca bharātṝna ātmasamāṃsa tathā
dauḥśāsaniṃ ca vikrāntaṃ lakṣmaṇaṃ cātmajāva ubhau
etāṃśa cānyāṃśa ca subahūna madīyāṃśa ca sahasraśaḥ
pṛṣṭhatò 'nugamiṣyāmi sārthahīna ivādhvagaḥ
kathaṃ bharātṝna hatāña śarutvā bhartāraṃ ca savasā mama
ròrūyamāṇā duḥkhārtā duḥśalā sā bhaviṣyati
sanuṣābhiḥ parasuṇābhiśa ca vṛddhò rājā pitā mama
gāndhārī sahitaḥ karòśana kāṃ gatiṃ paratipatsyate
nūnaṃ lakṣmaṇa mātāpi hataputrā hateśvarā
vināśaṃ yāsyati kaṣipraṃ kalyāṇī pṛthulòcanā
yadi jānāti cārvākaḥ parivrāḍa vāga viśāradaḥ
kariṣyati mahābhāgò dharuvaṃ sò 'pacitiṃ mama
samantapañcake puṇye tariṣu lòkeṣu viśrute
ahaṃ nidhanama āsādya lòkāna parāpsyāmi śāśvatāna
tatò janasahasrāṇi bāṣpapūrṇāni māriṣa
paralāpaṃ nṛpateḥ śarutvā vidravanti diśò daśa
sasāgaravanā ghòrā pṛthivī sacarācarā
cacālātha sanirhrādā diśaśa caivāvilābhavana
te daròṇaputrama āsādya yathāvṛttaṃ nayavedayana
vayavahāraṃ gadāyuddhe pārthivasya ca ghātanama
tada ākhyāya tataḥ sarve daròṇaputrasya bhārata
dhayātvā ca suciraṃ kālaṃ jagmura ārtā yathāgatama
[sa]
vātikānāṃ sakāśāta tu śarutvā duryòdhanaṃ hatama
hataśiṣṭāsa tatò rājana kauravāṇāṃ mahārathāḥ
vinirbhinnāḥ śitaira bāṇaira gadā tòmaraśaktibhiḥ
aśvatthāmā kṛpaśa caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ
tavaritā javanaira aśvaira āyòdhanama upāgamana
tatrāpaśyana mahātmānaṃ dhārtarāṣṭraṃ nipātitama
parabhagnaṃ vāyuvegena mahāśālaṃ yathā vane
bhūmai viveṣṭamānaṃ taṃ rudhireṇa samukṣitama
mahāgajama ivāraṇye vayādhena vinipātitama
vivartamānaṃ bahuśò rudhiraughapariplutama
yadṛcchayā nipatitaṃ cakrama ādityagòcarama
mahāvātasamutthena saṃśuṣkama iva sāgarama
pūrṇacanrama iva vayòmni tuṣārāvṛta maṇḍalama
reṇudhvastaṃ dīrghabhujaṃ mātaṅgasamavikramama
vṛtaṃ bhūtagaṇaira ghòraiḥ karavyādaiśa ca samantataḥ
yathā dhanaṃ lipsamānaira bhṛtyaira nṛpatisattamama
bharukuṭī kṛtavaktrāntaṃ karòdhāda udvṛttacakṣuṣama
sāmarṣaṃ taṃ naravyāghraṃ vayāghraṃ nipatitaṃ yathā
te tu dṛṣṭvā maheṣvāsā bhūtale patitaṃ nṛpama
mòhama abhyāgamana sarve kṛpaprabhṛtayò rathāḥ
avatīrya rathebhyasa tu rādravana rājasaṃnidhau
duryòdhanaṃ ca saṃprekṣya sarve bhūmāva upāviśana
tatò darauṇira mahārāja bāṣpapūrṇekṣaṇaḥ śavasana
uvāca bharataśreṣṭhaṃ sarvalòkeśvareśvarama
na nūnaṃ vidyate 'sahyaṃ mānuṣye kiṃ cida eva hi
yatra tavaṃ puruṣavyāghra śeṣe pāṃsuṣu rūṣitaḥ
bhūtvā hi nṛpatiḥ pūrvaṃ samājñāpya ca medinīma
kathama ekò 'daya rājendra tiṣṭhase nirjane vane
duḥśāsanaṃ na paśyāmi nāpi karṇaṃ mahārathama
nāpi tāna suhṛdaḥ sarvāna kima idaṃ bharatarṣabha
duḥkhaṃ nūnaṃ kṛtāntasya gatiṃ jañātuṃ kathaṃ cana
lòkānāṃ ca bhavāna yatra śeṣe pāṃsuṣu rūṣitaḥ
eṣa mūrdhāvasiktānāma agre gatvā paraṃtapaḥ
satṛṇaṃ garasate pāṃsuṃ paśya kālasya paryayama
kava te tada amalaṃ chattraṃ vayajanaṃ kava ca pārthiva
sā ca te mahatī senā kava gatā pārthivòttama
durvijñeyā gatira nūnaṃ kāryāṇāṃ kāraṇāntare
yada vai lòkagurura bhūtvā bhavāna etāṃ daśāṃ gataḥ
adhruvā sarvamartyeṣu dharuvaṃ śarīru palakṣyate
bhavatò vayasanaṃ dṛṣṭvā śakra vispardhinò bhṛśama
tasya tada vacanaṃ śarutvā duḥkhitasya viśeṣataḥ
uvāca rājana putrasa te parāptakālama idaṃ vacaḥ
vimṛjya netre pāṇibhyāṃ śòkajaṃ bāṣpama utsṛjana
kṛpādīna sa tadā vīrāna sarvāna eva narādhipaḥ
īdṛśò martyadharmò 'yaṃ dhātrā nirdiṣṭa ucyate
vināśaḥ sarvabhūtānāṃ kālaparyāya kāritaḥ
sò 'yaṃ māṃ samanuprāptaḥ paratyakṣaṃ bhavatāṃ hi yaḥ
pṛthivīṃ pālayitvāhama etāṃ niṣṭāma upāgataḥ
diṣṭyā nāhaṃ parāvṛttò yuddhe kasyāṃ cida āpadi
diṣṭyāhaṃ nihataḥ pāpaiśa chalenaiva viśeṣataḥ
utsāhaśa ca kṛtò nityaṃ mayā diṣṭyā yuyutsatā
diṣṭyā cāsmi hatò yuddhe nihatajñātibāndhavaḥ
diṣṭyā ca vò 'haṃ paśyāmi muktāna asmāña janakṣayāta
savasti yuktāṃśa ca kalyāṃśa ca tana me pariyama anuttamama
mā bhavantò 'nutapyantāṃ sauhṛdāna nidhanena me
yadi vedāḥ paramāṇaṃ vò jitā lòkā mayākṣayāḥ
manyamānaḥ parabhāvaṃ ca kṛṣṇasyāmita tejasaḥ
tena na cayāvitaśa cāhaṃ kaṣatradharmāta savanuṣṭhitāta
sa mayā samanuprāptò nāsmi śòcyaḥ kathaṃ cana
kṛtaṃ bhavadbhiḥ sadṛśama anurūpama ivātmanaḥ
yatitaṃ vijaye nityaṃ daivaṃ tu duratikramama
etāvada uktvā vacanaṃ bāṣpavyākulalòcanaḥ
tūṣṇīṃ babhūva rājendra rujāsau vihvalò bhṛśama
tathā tu dṛṣṭvā rājānaṃ bāṣpaśòkasamanvitama
darauṇiḥ karòdhena jajvāla yathā vahnira jagata kaṣaye
sa tu karòdhasamāviṣṭaḥ pāṇau pāṇiṃ nipīḍya ca
bāṣpavihvalayā vācā rājānama idama abravīta
pitā me nihataḥ kaṣudrauḥ sunṛśaṃsena karmaṇā
na tathā tena tapyāmi yathā rājaṃsa tavayādya vai
śṛṇu cedaṃ vacò mahyaṃ satyena vadataḥ parabhò
iṣṭāpūrtena dānena dharmeṇa sukṛtena ca
adyāhaṃ sarvapāñcālāna vāsudevasya paśyataḥ
sarvòpāyaira hi neṣyāmi paretarājaniveśanama
anujñāṃ tu mahārāja bhavāna me dātuma arhati
iti śarutvā tu vacanaṃ daròṇaputrasya kauravaḥ
manasaḥ parītijananaṃ kṛpaṃ vacanama abravīta
ācārya śīghraṃ kalaśaṃ jalapūrṇaṃ samānaya
sa tada vacanama ājñāya rājñò barāhmaṇasattamaḥ
kalaśaṃ pūrṇama ādāya rājñò 'natikama upāgamata
tama abravīna mahārāja putrasa tava viśāṃ pate
mamājñayā davijaśreṣṭha daròṇaputrò 'bhiṣicyatāma
senāpatyena bhadraṃ te mama ceda icchasi pariyama
rājñò niyògāda yòddhavyaṃ barāhmaṇena viśeṣataḥ
vartatā kaṣatradharmeṇa haya evaṃ dharmavidò viduḥ
rājñasa tu vacanaṃ śarutvā kṛpaḥ śāradvatasa tataḥ
darauṇiṃ rājñò niyògena senāpatye 'bhayaṣecayata
sò 'bhiṣiktò mahārāja pariṣvajya nṛpòttamama
parayayau siṃhanādena diśaḥ sarvā vinādayana
duryòdhanò 'pi rājendra śòṇitaughapariplutaḥ
tāṃ niśāṃ paratipede 'tha sarvabhūtabhayāvahāma
apakramya tu te tūrṇaṃ tasmāda āyòdhanāna nṛpa
śòkasaṃvignamanasaśa cintā dhayānaparābhavana