Mahabharata — Shanti Parva
Mahabharata — Shanti Parva
Text in Roman script
Devotional text
[vaiṣampāyana] kṛtòdakāsa te suhṛdaṃ sarveṣāṃ pāṇḍunandanāḥ vidurò dhṛtarāṣṭraśa ca sarvāśa ca bharata satriyaḥ tatra te sumahātmānò nayavasana kurunandanāḥ śaucaṃ nivartayiṣyantò māsama ekaṃ bahiḥ purāta kṛtòdakaṃ tu rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhirama abhijagmura mahātmānaḥ siddhā barahmarṣisattamāḥ davaipāyanò nāradaśa ca devalaśa ca mahāna ṛṣiḥ devasthānaśa ca kaṇvaśa ca teṣāṃ śiṣyāśa ca sattamāḥ anye ca veda vidvāṃsaḥ kṛtaprajñā davijātayaḥ gṛhasthāḥ sanātakāḥ sarve dadṛśuḥ kurusattamama abhigamya mahātmānaḥ pūjitāśa ca yathāvidhi āsaneṣu mahārheṣu viviśusa te maharṣayaḥ paratigṛhya tataḥ pūjāṃ tata kālasadṛśīṃ tadā paryupāsana yathānyāyaṃ parivārya yudhiṣṭhirama puṇye bhāgīrathī tīre śòkavyākula cetasama āśvāsayantò rājānaṃ viprāḥ śatasahasraśaḥ nāradasa tava abravīta kāle dharmātmānaṃ yudhiṣṭhirama vicārya munibhiḥ sārdhaṃ tata kālasadṛśaṃ vacaḥ bhavatò bāhuvīryeṇa parasādāna mādhavasya ca jiteyama avaniḥ kṛtsnā dharmeṇa ca yudhiṣṭhiraḥ diṣṭyā muktāḥ sama saṃgrāmāda asmāla lòkabhayaṃkarāta kaṣatradharmarataśa cāpi kaca cina mòdasi pāṇḍava kaca cica ca nihatāmitraḥ parīṇāsi suhṛdò nṛpa kaca cica chariyama imāṃ parāpya na tavāṃ śòkaḥ parabādhate [yudhisṭhira] vijiteyaṃ mahīkṛtsnā kṛṣṇa bāhubalāśrayāta barāhmaṇānāṃ parasādena bhīmārjunabalena ca idaṃ tu me mahada duḥkhaṃ vartate hṛdi nityadā kṛtvā jañātikṣayama imaṃ mahāntaṃ lòbhakāritama saubhadraṃ daraupadeyāṃśa ca ghātayitvā pariyāna sutāna jayò 'yama ajayākārò bhagavana paratibhāti me kiṃ nu vakṣyati vārṣṇeyī vadhūra me madhusūdanama davārakāvāsinī kṛṣṇama itaḥ paratigataṃ harima daraupadī hataputreyaṃ kṛpaṇā hatabāndhavā asmatpriyahite yuktā bhūyò pīḍayatīva māma idama anyaca ca bhagavana yata tavāṃ vakṣyāmi nārada mantrasaṃvaraṇenāsmi kuntyā duḥkhena yòjitaḥ yò 'sau nāgāyuta balò lòke 'paratirathò raṇe siṃhakhela gatira dhīmāna ghṛṇī dāntò yatavrataḥ āśramò dhārtarāṣṭrāṇāṃ mānī tīkṣṇaparākramaḥ amarṣī nityasaṃrambhī kaṣeptāsmākaṃ raṇe raṇe śīghrāstraśa citrayòdhī ca kṛtī cādbhutavikramaḥ gūḍhòtpannaḥ sutaḥ kuntyā bharātāsmākaṃ ca sòdaraḥ tòyakarmaṇi yaṃ kuntī kathayāma āsa sūryajama putraṃ sarvaguṇòpetama avakīrṇaṃ jale purā yaṃ sūtaputraṃ lòkò 'yaṃ rādheyaṃ cāpya amanyata sa jayeṣṭhaputraḥ kuntyā vai bharātāsmākaṃ ca mātṛjaḥ ajānatā mayā saṃkhye rājyalubdhena ghātitaḥ tana me dahati gātrāṇi tūlarāśima ivānalaḥ na hi taṃ veda pārthò 'pi bharātaraṃ śavetavāhanaḥ nāhaṃ na bhīmò na yamau sa tava asmāna veda suvrataḥ gatā kila pṛthā tasya sakāśama iti naḥ śarutama asmākaṃ śama kāmā vai tavaṃ ca putrò mametya atha pṛthāyā na kṛtaḥ kāmasa tena cāpi mahātmanā ati paścāda idaṃ mātarya avòcada iti naḥ śarutama na hi śakṣyāmya ahaṃ tayaktuṃ nṛpaṃ duryòdhanaṃ raṇe anāryaṃ ca nṛśaṃsaṃ ca kṛtaghnaṃ ca hi me bhaveta yudhiṣṭhireṇa saṃdhiṃ cayadi kuryāṃ mate tava bhītò raṇe śavetavāhāda iti māṃ maṃsyate janaḥ sò 'haṃ nirjitya samare vijayaṃ saha keśavama saṃdhāsye dharmaputreṇa paścāda iti ca sò 'baravīta tama avòcata kila pṛthā punaḥ pṛthula vakṣasama caturṇāma abhayaṃ dehi kāmaṃ yudhyasva phalgunama sò 'baravīna mātaraṃ dhīmāna vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ parāptāna viṣahyāṃśa caturò na haniṣyāmi te sutāna pañcaiva hi sutā mātara bhaviṣyanti hi te dharuvama sa karṇā vā hate pārthe sārjunā vā hate mayi taṃ putragṛddhinī bhūyò mātāputrama athābravīta bharātṝṇāṃ savasti kurvīthā yeṣāṃ savasti cikīrṣasi tama evama uktvā tu pṛthā visṛjyòpayayau gṛhāna sò 'rajunena hatò vīrò bharātā bharātrā sahòdaraḥ na caiva vivṛtò mantraḥ pṛthāyāsa tasya vā mune atha śūrò maheṣvāsaḥ pārthenāsau nipātitaḥ ahaṃ tava ajñāsiṣaṃ paścāta savasòdaryaṃ davijòttama pūrvajaṃ bharātaraṃ karṇaṃ pṛthāyā vacanāta parabhò tena me dūyate 'tīva hṛdayaṃ bharātṛghātinaḥ karṇārjuna sahāyò 'haṃ jayeyama api vāsavama sabhāyāṃ kaliśyamānasya dhārtarāṣṭraira durātmabhiḥ sahasòtpatitaḥ karòdhaḥ karṇaṃ dṛṣṭvā paraśāmyati yadāya haya asya girò rūkṣāḥ śṛṇòmi kaṭukòdayāḥ sabhāyāṃ gadatò dayūte duryòdhanahitaiṣiṇaḥ tadā naśyati me karòdhaḥ pādau tasya nirīkṣya ha kuntyā hi sadṛśau pādau karṇasyeti matira mama sādṛśya hetuma anvicchana pṛthāyāsa tava caiva ha kāraṇaṃ nādhigacchāmi kathaṃ cida api cintayana kathaṃ nu tasya saṃgrāme pṛthivī cakrama agrasata kathaṃ ca śaptò bharātā me tata tavaṃ vaktuma ihārhasi śaròtuma icchāmi bhagavaṃsa tavattaḥ sarvaṃ yathātathama bhavāna hi sarvavida vidvā~la lòke veda kṛtākṛtama [vaiṣampāyana] sa evama uktasa tu munira nāradò vadatāṃ varaḥ kathayāma āsa tata sarvaṃ yathā śaptaḥ sasūtajaḥ evama etana mahābāhò yathā vadasi bhārata na karṇārjunayòḥ kiṃ cida aviṣahyaṃ bhaveda raṇe guhyama etata tu devānāṃ kathayiṣyāmi te nṛpa tana nibòdha mahārāja yathāvṛttama idaṃ purā kaṣatraṃ savargaṃ kathaṃ gaccheca chastra pūtama iti parabhò saṃgharṣajananasa tasmāta kanyā garbhò vinirmitaḥ sa bālasa tejasā yuktaḥ sūtaputratvama āgataḥ cakārāṅgirasāṃ śareṣṭhe dhanurvedaṃ gurau tava sabalaṃ bhīmasenasya phalgunasya ca lāghavama buddhiṃ ca tava rājendra yamayòra vinayaṃ tathā sakhyaṃ ca vāsudevena bālye gāṇḍivadhanvanaḥ parajānāma anurāgaṃ ca cintayānò vayadahyata sa sakhyama agamada bālye rājñā duryòdhanena vai yuṣmābhira nityasaṃdviṣṭò daivāca cāpi savabhāvataḥ vidyādhikama athālakṣya dhanurvede dhanaṃjayama daròṇaṃ rahasya upāgamya karṇò vacanama abravīta barahmāstaṃ vettuma icchāmi sa rahasyanivartanama arjunena samò yuddhe bhaveyama iti me matiḥ samaḥ putreṣu ca sanehaḥ śiṣyeṣu ca tava dharuvama tavatprasādāna na māṃ barūyura akṛtāstraṃ vicakṣaṇāḥ daròṇasa tathòktaḥ karṇena sāpekṣaḥ phalgunaṃ parati daurātmyaṃ cāpi karṇasya viditvā tama uvāca ha barahmāstaṃ barāhmaṇò vidyāda yathāvaca caritavrataḥ kaṣatriyò vā tapasvī yò nānyò vidyāta kathaṃ cana itya uktò 'ṅagirasāṃ śareṣṭhama āmantrya paratipūjya ca jagāma sahasā rāmaṃ mahendraṃ parvataṃ parati sa tu rāmama upāgamya śirasābhipraṇamya ca barāhmaṇò bhārgavò 'samīti gauraveṇābhyagacchata rāmasa taṃ paratijagrāha pṛṣṭvā gòtrādi sarvaśaḥ uṣyatāṃ savāgataṃ ceti parītimāṃśa cābhavada bhṛśama tatra karṇasya vasatò mahendre parvatòttame gandharvai rākṣasaira yakṣaira devaiśa cāsīta samāgamaḥ sa tatreṣva astrama akaròda bhṛguśreṣṭhāda yathāvidhi pariyaśa cābhavada atyarthaṃ devagandharvarakṣasāma sa kadā cita samudrānte vicaranna āśramāntike ekaḥ khaḍgadhanuḥ pāṇiḥ paricakrāma sūta jaḥ sò 'ganihòtraprasaktasya kasya cida barahmavādinaḥ jaghānājñānataḥ pārtha hòmadhenuṃ yadṛcchayā tada ajñānakṛtaṃ matvā barāhmaṇāya nayavedayata karṇaḥ parasādayaṃśa cainama idama itya abravīda vacaḥ abuddhi pūrvaṃ bhagavana dhenura eṣā hatā tava mayā tatra parasādaṃ me kuruṣveti punaḥ punaḥ taṃ sa viprò 'baravīta karuddhò vācā nirbhartsayanna iva durācāra vadhārhasa tavaṃ phalaṃ parāpnuhi durmate yena vispardhase nityaṃ yadarthaṃ ghaṭase 'niśama yudhyatasa tena te pāpabhūmiśa cakraṃ garasiṣyati tataśa cakre mahī garaste mūrdhānaṃ te vicetasaḥ pātayiṣyati vikramya śatrura gaccha narādhama yatheyaṃ gaura hatā mūḍha paramattena tavayā mama paramattasyaivama evānyaḥ śirasa te pātayiṣyati tataḥ parasādayāma āsa punasa taṃ davijasattamama gòbhira dhanaiśa ca ratnaiśa ca sa cainaṃ punara abravīta nedaṃ mada vayāhṛtaṃ kuryāta sarvalòkò 'pi vai mṛṣā gaccha vā tiṣṭha vā yada vā kāryaṃ te tata samācara itya uktò barāhmaṇenātha karṇò dainyāda adhòmukhaḥ rāmama abhyāgamada bhītasa tada eva manasā samarana [nārada] karṇasya bāhuvīryeṇa paraśrayeṇa damena ca tutòṣa bhṛguśārdūlò guruśuśrūṣayā tathā tasmai sa vidhivata kṛtsnaṃ barahmāstraṃ sa nivartanama paròvācākhilama avyagraṃ tapasvī sutapasvine viditāstrasa tataḥ karṇò ramamāṇò ''śarame bhṛgòḥ cakāra vai dhanurvede yatnama adbhutavikramaḥ tataḥ kadā cida rāmasa tu caranna āśramama antikāta karṇena sahitò dhīmāna upavāsena karśitaḥ suṣvāpa jāmadagnyò vai visrambhòtpanna sauhṛdaḥ karṇasyòtsaṅga ādhāya śirò kalāntamanā guruḥ atha kṛmiḥ śaleṣma mayò māṃsaśòṇitabhòjanaḥ dāruṇò dāruṇasparśaḥ karṇasyābhyāśama āgamata sa tasyòruma athāsādya bibheda rudhirāśanaḥ na cainama aśakata kaṣeptuṃ hantuṃ vāpi guròra bhayāta saṃdaśyamānò 'pi tathā kṛmiṇā tena bhārata guru parabòdha śaṅkī ca tama upaikṣata sūta jaḥ karṇasa tu vedanāṃ dhairyāda asahyāṃ vinigṛhya tāma akampanna avyathaṃśa caiva dhārayāma āsa bhārgavama yadā tu ridhireṇāṅge parispṛṣṭò bhṛgūdvahaḥ tadābudhyata tejasvī saṃtaptaśa cedama abravīta ahò 'samya aśucitāṃ parāptaḥ kima idaṃ kariyate tavayā kathayasva bhayaṃ tayaktvā yāthātathyama idaṃ mama tasya karṇasa tadācaṣṭa kṛmiṇā paribhakṣaṇama dadarśa rāmasa taṃ cāpi kṛmiṃ sūkara saṃnibhama aṣṭa pādaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ sūcībhira iva saṃvṛtama ròmabhiḥ saṃniruddhāṅgama alarkaṃ nāma nāmataḥ sa dṛṣṭamātrò rāmeṇa kṛmiḥ parāṇāna avāsṛjata tasminna evāsṛka saṃklinne tada adbhutama ivābhavata tatò 'natarikṣe dadṛśe viśvarūpaḥ karālavāna rākṣasò lòhitagrīvaḥ kṛṣṇāṅgò meghavāhanaḥ sa rāma parāñjalira bhūtvā babhāṣe pūrṇamānasaḥ savasti te bhṛguśārdūla gamiṣyāmi yathāgatama mòkṣitò narakāda asmi bhavatā munisattama bhadraṃ ca te 'su nandiśa ca pariyaṃ me bhavatā kṛtama tama uvācaṃ mahābāhura jāmadagnyaḥ paratāpavāna kasa tavaṃ kasmāca ca narakaṃ paratipannò baravīhi tata sò 'baravīda ahama āsaṃ parāga gṛtsò nāma mahāsuraḥ purā devayuge tāta bhṛgòsa tulyavayā iva sò 'haṃ bhṛgòra sudayitāṃ bhāryāma apaharaṃ balāta maharṣera abhiśāpena kṛmibhūtò 'pataṃ bhuvi abravīta tu sa māṃ karòdhāta tava pūrvapitāmahaḥ mūtra śaleṣmāśanaḥ pāpanirayaṃ paratipatsyase śāpasyāntò bhaveda barahmanna itya evaṃ tama athābruvama bhavitā bhārgave rāma iti māma abravīda bhṛguḥ sò 'hama etāṃ gatiṃ parāptò yathā na kuśalaṃ tathā tavayā sādhò samāgamya vimuktaḥ pāpayònitaḥ evama uktvā namaskṛtya yayau rāmaṃ mahāsuraḥ rāmaḥ karṇaṃ tu sa karòdama idaṃ vacanama abravīta ati duḥkhama idaṃ mūḍha na jātu barāhmaṇaḥ saheta kaṣatriyasyaiva te dhairyaṃ kāmayā satyama ucyatāma tama uvāca tataḥ karṇaḥ śāpabhītaḥ parasādayana barahmakṣatrāntare sūtaṃ jātaṃ māṃ viddhi bhārgava rādheyaḥ karṇa iti māṃ paravadanti janā bhuvi parasādaṃ kuru me barahmanna astralubdhasya bhārgava pitā gurura na saṃdehò veda vidyā paradaḥ parabhuḥ atò bhārgava itya uktaṃ mayā gòtraṃ tavāntike tama uvāca bhṛguśreṣṭhaḥ saròṣaḥ parahasanna iva bhūmau nipatitaṃ dīnaṃ vepamāna kṛtāñjalima yasmāna mithyòpacaritò astralòbhāda iha tavayā tasmāda etada dhi te mūḍha barahmāstraṃ paratibhāsyati anyatra vadhakālāta te sadṛśena sameyuṣaḥ abrāhmaṇe na hi barahma dharuvaṃ tiṣṭheta kadā cana gacchedānīṃ na te sathānama anṛtasyeha vidyate na tavayā sadṛśò yuddhe bhavitā kaśatriyò bhuvi evama uktasa tu rāmeṇa nayāyenòpajagāma saḥ duryòdhanama upāgamya kṛtāstrò 'samīti cābravīta [nārada] karṇasa tu samavāpyaitada astraṃ bhārgavanandanāta duryòdhanena sahitò mumude bharatarṣabha tataḥ kadā cida rājānaḥ samājagmuḥ savayaṃvare kaliṅga viṣaye rājana rājñaśa citrāṅgadasya ca śarīmadrājapuraṃ nāma nagaraṃ tatra bhārata rājānaḥ śataśasa tatra kanyārthaṃ samupāgamana śutvā duryòdhanasa tatra sametāna sarvapārthivāna rathena kāñcanāṅgena karṇena sahitò yayau tataḥ savayaṃvare tasmina saṃpravṛtte mahòtsave samāpetura nṛpatayaḥ kanyārthe nṛpasattama śiśupālò jarāsaṃdhò bhīṣmakò vakra eva ca kapòta ròmā nīlaśa ca rukmī ca dṛḍhavikramaḥ sṛgālaśa ca mahārāja satrī rājyādhipatiśa ca yaḥ aśòkaḥ śatadhanvā ca bhòjò vīraśa ca nāmataḥ ete cānye ca bahavò dakṣiṇāṃ diśama āśritāḥ malecchācāryāśa ca rājānaḥ parācyòdīcyaśa ca bhārata kāñcanāṅgadinaḥ sarve baddhajāmbūnada sarajaḥ sarve bhāsvaradehāśa ca vayāghrā iva madòtkaṭāḥ tataḥ samupaviṣṭeṣu teṣu rājasu bhārata viveśa raṅgaṃ sā kanyā dhātrī varṣadharānvitā tataḥ saṃśrāvyamāṇeṣu rājñāṃ nāmasu bhārata atyakrāmada dhārtarāṣṭraṃ sā kanyā varavarṇinī duryòdhanasa tu kauravyò nāmarṣayata laṅghanama paratyaṣedhaca ca tāṃ kanyāma asatkṛtya narādhipāna sa vīryamadamattatvāda bhīṣmadròṇāva upāśritaḥ rathama āròpya tāṃ kanyāma ājuhāva narādhipāna tama anvayāda rathī khaḍgī bhaddha gòdhāṅgulitravāna karṇaḥ śasta bhṛtāṃ śareṣṭhaḥ pṛṣṭhataḥ puruṣarṣabha tatò vimardaḥ sumahāna rājñāma āsīda yudhiṣṭhiraḥ saṃnahyatāṃ tanutrāṇi rathāna yòjayatāma api te 'bhayadhāvanta saṃkruddhāḥ karṇaduryòdhanāva ubhau śaravarṣāṇi muñcantò meghāḥ parvatayòra iva karṇasa teṣāma āpatatāma ekaikena kaṣureṇa ha dhanūṃṣi sa śarāvāpānya apātayata bhūtale tatò vidhanuṣaḥ kāṃśa cita kāṃśa cida udyatakārmukāna kāṃśa cida udvahatò bāṇāna rathaśakti gadāsa tathā lāghavāda ākulī kṛtyakarṇaḥ paraharatāṃ varaḥ hatasūtāṃśa ca bhūyiṣṭhāna avajigye narādhipāna te savayaṃ tavarayantò 'śavāna yāhi yāhīti vādinaḥ vayapeyusa te raṇaṃ hitvā rājānò bhagnamānasāḥ duryòdhanasa tu karṇena pālyamānò 'bhayayāta tadā hṛṣṭaḥ kanyāma upādāya naragaṃ nāgasāhvayama [nārada] āviṣa kṛtabalaṃ karṇaṃ jañātvā rājā tu māgadhaḥ āhvayada davairathenājau jarāsaṃdhò mahīpatiḥ tayòḥ samabhavada yuddhaṃ divyāstraviduṣòra davayòḥ yudhi nānāpraharaṇaira anyònyama abhivarṣatòḥ kaṣīṇabāṇau vi dhanuṣau bhagnakhaḍgau mahīṃ gatau bāhubhiḥ samasañjetāma ubhāva api balānvitau bāhukaṇṭaka yuddhena tasya karṇò 'tha yudhyataḥ bibheda saṃdhiṃ dehasya jarayā śaleṣitasya ha sa vikāraṃ śarīrasya dṛṣṭvā nṛpatira ātmanaḥ parītò 'samītya abravīta karṇaṃ vairama utsṛjya bhārata parītyā dadau sa karṇāya mālinīṃ nagarīma atha aṅgeṣu naraśārdūla sa rājāsīta sapatnajita pālayāma āsa campāṃ tu karṇaḥ parabalārdanaḥ duryòdhanasyānumate tavāpi viditaṃ tathā evaṃ śastrapratāpena parathitaḥ sò 'bhavata kaṣitau tavaddhitārthaṃ surendreṇa bhikṣitò varma kuṇḍale sa divye sahaje parādāta kuṇḍale paramārcite sahajaṃ kavacaṃ caiva mòhitò deva māyayā vimuktaḥ kuṇḍalābhyāṃ ca sahajena ca varmaṇā nihatò vijayenājau vāsudevasya paśyataḥ barāhmaṇasyābhiśāpena rāmasya ca mahātmanaḥ kuntyāśa ca varadānena māyayā ca śatakratòḥ bhīṣmāvamānāta saṃkhyāyāṃ rathānāma ardhakīrtanāta śalyāta tejòvadhāca cāpi vāsudeva nayena ca rudrasya devarājasya yamasya varuṇasya ca kubera daròṇayòśa caiva kṛpasya ca mahātmanaḥ astrāṇi divyānya ādāya yudhi gāṇḍīvadhanvanā hatò vaikartanaḥ karṇò divākarasamadyutiḥ evaṃ śaptasa tava bharātā bahubhiśa cāpi vañcitaḥ na śòcyaḥ sa naravyāghrò yuddhe hi nidhanaṃ gataḥ [vaiṣampāyana] etāvada uktvā devarṣira virarāma sa nāradaḥ yudhiṣṭhirasa tu rājarṣira dadhyau śòkapariplutaḥ taṃ dīnamanasaṃ vīrama adhò vadanama ātulama niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ paryaśrunayanaṃ tathā kuntī śòkaparītāṅgī duḥkhòpahata cetanā abravīna madhurābhāṣā kāle vacanama arthavata yudhiṣṭhira mahābāhò nainaṃ śòcituma arhasi jahi śòkaṃ mahāprājña śṛṇu cedaṃ vacò mama yatitaḥ sa mayā pūrvaṃ bharātryaṃ jañāpayituṃ tava bhāskareṇa ca devena pitrā dharmabhṛtāṃ vara yada vācyaṃ hitakāmena suhṛdā bhūtima icchatā tathā divākareṇòktaḥ savapnānte mama cāgrataḥ na cainama aśakada bhānura ahaṃ vā sanehakāraṇaiḥ purā paratyanunetuṃ vā netuṃ vāpya ekatāṃ tavayā tataḥ kālaparītaḥ sa vairasyòddhukṣaṇe rataḥ paratīpa kārī yuṣmākama iti còpekṣitò mayā itya uktò dharmarājasa tu mātrā bāṣpākulekṣaṇaḥ uvāca vākyaṃ dharmātmā śòkavyākula cetanaḥ bhavatyā gūḍhamantratvāta pīḍitò 'samītya uvāca tāma śaśāpa ca mahātejāḥ sarvalòkeṣu ca satriyaḥ na guhyaṃ dhārayiṣyantītya atiduḥkha samanvitaḥ sa rājā putrapautrāṇāṃ saṃbandhisuhṛdāṃ tathā samaranna udvignahṛdayò babhūvāsvastha cetanaḥ tataḥ śòkaparītātmā sa dhūma iva pāvakaḥ nirvedama akaròda dhīmāna rājā saṃtāpapīḍitaḥ [vaiṣampāyana] yudhiṣṭhirasa tu dharmātmā śòkavyākula cetanaḥ śuśòca duḥkhasaṃtaptaḥ samṛtvā karṇaṃ mahārathama āviṣṭò duḥkhaśòkābhyāṃ niḥśvasaṃśa ca punaḥ punaḥ dṛṣṭvārjunama uvācedaṃ vacanaṃ śòkakarśitaḥ yada bhaikṣama ācariṣyāma vṛṣṇyandhakapure vayama jañātīna niṣpuruṣāna kṛtvā nemāṃ parāpsyāma durgatima amitrā naḥ samṛddhārthā vṛttārthāḥ kuravaḥ kila ātmānama ātmanā hatvā kiṃ dharmaphalama āpnumaḥ dhiga astu kaṣātrama ācāraṃ dhiga astu balama aurasama dhiga astva amarṣaṃ yenemāma āpadaṃ gamitā vayama sādhu kaṣamā damaḥ śaucama avairòdhyama amatsaraḥ ahiṃsā satyavacanaṃ nityāni vanacāriṇāma vayaṃ tu lòbhāna mòhāca ca satambhaṃ mānaṃ ca saṃśritāḥ imāma avasthāma āpannā rājyaleśa bubhukṣayā tarailòkyasyāpi rājyena nāsmāna kaśa cita paraharṣayeta bāndhavāna nihatāna dṛṣṭvā pṛthivyāma āmiṣaiṣiṇaḥ te vayaṃ pṛthivī hetòra avadhyāna pṛthivīsamāna saṃparityajya jīvāmò hīnārthā hatabāndhavāḥ āmiṣe gṛdhyamānānāma aśunāṃ naḥ śunāma iva āmiṣaṃ caiva nò naṣṭama āmiṣasya ca bhòjinaḥ na pṛthivyā sakalayā na suvarṇasya rāśibhiḥ na gavāśvena sarveṇa te tayājyā ya ime hatāḥ saṃyuktāḥ kāmamanyubhyāṃ karòdhāmarṣasamanvitāḥ mṛtyuyānaṃ samāruhya gatā vaivasvatakṣayama bahukalyāṇama icchanta īhante pitaraḥ sutāna tapasā barahmacaryeṇa vandanena titikṣayā upavāsaisa tathejyābhira varatakautuka maṅgalaiḥ labhante mātarò garbhāṃsa tāna māsāna daśa bibhrati yadi savasti parajāyante jātā jīvanti vā yadi saṃbhāvitā jātabalāsa te dadyura yadi naḥ sukhama iha cāmutra caiveti kṛpaṇāḥ phalahetukāḥ tāsāma ayaṃ samārambhò nivṛttaḥ kevalò 'phalaḥ yada āsāṃ nihatāḥ putrā yuvānò mṛṣṭakuṇḍalāḥ abhuktvā pārthivāna bhògāna ṛṇānya anavadāya ca pitṛbhyò devatābhyaśa ca gatā vaivasvatakṣayama yadaiṣāma aṅgapitarau jātau kāmamayāva iva saṃjātabalarūpeṣu tadaiva nihatā nṛpāḥ saṃyuktāḥ kāmamanyubhyāṃ karòdhaharṣāsamañjasāḥ na te janma phalaṃ kiṃ cida bhòktārò jātu karhi cita pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca hatā eva hi ye 'hatāḥ te vayaṃ tava adhamā~la lòkāna parapadyema savakarmabhiḥ vayama evāsya lòkasya vināśe kāraṇaṃ samṛtāḥ dhṛtarāṣṭrasya putreṇa nikṛtyā paratyapatsmahi sadaiva nikṛtiprajñò daveṣṭā māyòpajīvanaḥ mithyavṛttaḥ sa satatama asmāsva anapakāriṣu aṃśakāmā vayaṃ te ca na cāsmābhira na taira jitama na taira bhukteyama avanira na nāryò gītavāditama nāmātya samitau kathyaṃ na ca śarutavatāṃ śarutama na ratnāni parārdhyāni na bhūra na daraviṇāgamaḥ ṛddhima asmāsu tāṃ dṛṣṭvā vivarṇò hariṇaḥ kṛśaḥ dhṛtarāṣṭrasya nṛpateḥ saubalena niveditaḥ taṃ pitā putragṛddhitvāda anumene 'naye sathitama anavekṣyaiṣa pitaraṃ gāṅgeyaṃ viduraṃ tathā asaṃśayaṃ dhṛtarāṣṭrò yathaivāhaṃ tathāgataḥ aniyamyāśuciṃ lubdhaṃ putraṃ kāmavaśānugama patitò yaśasò dīptāda ghātayitvā sahòdarāna imau vṛddhau ca śòkāgnau parakṣipya sa suyòdhanaḥ asmata paradveṣa saṃyuktaḥ pāpabuddhiḥ sadaiva hi kò hi bandhuḥ kulīnaḥ saṃsa tathā barūyāta suhṛjjane yathāsāva uktavāna kaṣudrò yuyutsura vṛṣṇisaṃnidhau ātmanò hi vayaṃ dòṣāda vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ paradahantò diśaḥ sarvāsa tejasā bhāskarā iva sò 'samākaṃ vairapuruṣò durmantri paragrahaṃ gataḥ duryòdhanakṛte haya etata kulaṃ nò vinipātitama avadhyānāṃ vadhaṃ kṛtvā lòke parāptāḥ sama vācyatāma kulasyāsyānta karaṇaṃ durmatiṃ pāpakāriṇama rājā rāṣṭreśvaraṃ kṛtvā dhṛtarāṣṭrò 'daya śòcati hatāḥ śūrāḥ kṛtaṃ pāpaṃ viṣayaḥ savò vināśitaḥ hatvā nò vigatò manyuḥ śòkò māṃ rundhayatya ayama dhanaṃjaya kṛtaṃ pāpaṃ kalyāṇenòpahanyate tayāgavāṃśa ca punaḥ pāpaṃ nālaṃ kartuma iti śarutiḥ tayāgavāña janma maraṇe nāpnòtīti śarutira yadā parāptavarmā kṛtamatira barahma saṃpadyate tadā sadhanaṃjaya nirdvaṃdvò munira jañānasamanvitaḥ vanama āmantrya vaḥ sarvāna gamiṣyāmi paraṃtapa na hi kṛtsnatamò dharmaḥ śakyaḥ parāptuma iti śarutiḥ parigrahavatā tana me paratyakṣama arisūdana mayā nisṛṣṭaṃ pāpaṃ hi parigrahama abhīpsatā janma kaṣayanimittaṃ ca śakyaṃ parāptuma iti śarutiḥ sa parigrahama utsṛjya kṛtsnaṃ rājyaṃ tathaiva ca gamiṣyāmi vinirmuktò viśòkò vi javarasa tathā paraśādhi tavama imāma urvīṃ kaṣemāṃ nihatakaṇṭakāma na mamārthò 'sati rājyena na bhògaira vā kurūttama etāvada uktvā vacanaṃ dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ vayupāramata tataḥ pārthaḥ kanīyāna paratyabhāṣata [vaiṣampāyana] athārjuna uvācedama adhikṣipta ivākṣamī abhinītataraṃ vākyaṃ dṛḍhavādaparākramaḥ darśayanna aindrira ātmānama ugrama ugraparākramaḥ samayamānò mahātejāḥ sṛkkiṇī saṃlihana muhuḥ ahò duḥkhama ahò kṛcchrama ahò vaiklavyama uttamama yatkṛtvāmānuṣaṃ karma tayajethāḥ śariyama uttamāma śatrūna hatvā mahīṃ labdhvā savadharmeṇòpapāditāma hatāmitraḥ kathaṃ sarvaṃ tayajethā buddhilāghavāta kalībasya hi kutò rājyaṃ dīrghasūtrasya vā punaḥ kimarthaṃ ca mahīpālāna avadhīḥ karòdhamūrchitaḥ yò haya ājijīviṣeda bhaikṣyaṃ karmaṇā naiva kena cita samārambhāna bubhūṣeta hatasvastira akiṃcanaḥ sarvalòkeṣu vikhyātò na putrapaśusaṃhitaḥ kāpālīṃ nṛpa pāpiṣṭhāṃ vṛttima āsthāya jīvataḥ saṃtyajya rājyama ṛddhaṃ te lòkò 'yaṃ kiṃ vadiṣyati sarvārambhāna samutsṛjya hatasvastira akiṃcanaḥ kasmāda āśaṃsase bhaikṣyaṃ cartuṃ parākṛtavata parabhò asmina rājakule jātò jitvā kṛtsnāṃ vasuṃdharāma dharmārthāva akhilau hitvā vanaṃ mauḍhyāta paratiṣṭhase yadīmāni havīṃṣīha vimathiṣyantya asādhavaḥ bhavatā viprahīṇāni parāptaṃ tavāma eva kilbiṣama ākiṃcanyama anāśāsyama iti vai nahuṣò 'baravīta kṛtyā nṛśaṃsā haya adhane dhiga astva adhanatāma iha aśvastanama ṛṣīṇāṃ hi vidyate veda tada bhavāna yaṃ tava imaṃ dharmama itya āhura dhanāda eṣa paravartate dharmaṃ saṃharate tasya dhanaṃ harati yasya yaḥ hariyamāṇe dhane rājana vayaṃ kasya kaṣamemahi abhiśastavata parapaśyanti daridraṃ pārśvataḥ sathitama dāridryaṃ pātakaṃ lòke kasa taca chaṃsituma arhati patitaḥ śòcyate rājana nirdhanaśa cāpi śòcyate viśeṣaṃ nādhigacchāmi patitasyādhanasya ca arthebhyò hi vivṛddhebhyaḥ saṃbhṛtebhyasa tatasa tataḥ kariyāḥ sarvāḥ paravartante parvatebhya ivāpa gāḥ ardhāda dharmaśa ca kāmaśa ca savargaśa caiva narādhipa parāṇayātrā hi lòkasya vinārthaṃ na parasidhyati arthena hi vihīnasya puruṣasyālpamedhasaḥ vayucchidyante kariyāḥ sarvā garīṣme ku saritò yathā yasyārthāsa tasya mitrāṇi yasyārthāsa tasya bāndhavāḥ yasyārthāḥ sa pumā~la lòke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyò vivitsatā arthaira arthā nibadhyante gajaira iva mahāgajāḥ dharmaḥ kāmaśa ca savargaśa ca harṣaḥ karòdhaḥ śarutaṃ damaḥ arthāda etāni sarvāṇi paravartante narādhipa dhanāta kulaṃ parabhavati dhanāda dharmaḥ paravartate nādhanasyāstya ayaṃ lòkò na paraḥ puruṣòttama nādhanò dharmakṛtyāni yathāvada anutiṣṭhati dhanāda dhi dharmaḥ saravati śailāda girinadī yathā yaḥ kṛśāśvaḥ kṛśa gavaḥ kṛśa bhṛtyaḥ kṛśātithiḥ sa vai rājana kṛśò nāma na śarīrakṛśaḥ kṛśaḥ avekṣasva yathānyāyaṃ paśya devāsuraṃ yathā rājana kima anyaja jañātīnāṃ vadhāda ṛdhyanti devatāḥ na ceda dhartavyama anyasya kathaṃ tada dharmama ārabheta etāvāna eva vedeṣu niścayaḥ kavibhiḥ kṛtaḥ adhyetavyā tarayī vidyā bhavitavyaṃ vipaścitā sarvathā dhanama āhāryaṃ yaṣṭavyaṃ cāpi yatnataḥ karòhāda devaira avāptāni divi sathānāni sarvaśaḥ iti devā vayavasitā vedavādāśa ca śāśvatāḥ adhīyante tapasyanti yajante yājayanti ca kṛtsnaṃ tada eva ca śareyò yada apya ādadate 'nayataḥ na paśyāmò 'napahṛtaṃ dhanaṃ kiṃ cita kava cida vayama evama eva hi rājānò jayanti pṛthivīma imāma jitvā mamatvaṃ baruvate putrā iva pitura dhane rājarṣayò jitasvargā dharmò haya eṣāṃ nigadyate yathaiva pūrṇāda udadheḥ sayandantya āpò diśò daśa evaṃ rājakulāda vittaṃ pṛthivīṃ paratitiṣṭhati āsīda iyaṃ dilīpasya nṛgasya nahuṣasya ca ambarīṣasya māndhātuḥ pṛthivī sā tavayi sathitā sa tavāṃ daravyamayò yajñaḥ saṃprāptaḥ sarvadakṣiṇaḥ taṃ cena na yajase rājana parāptasa tavaṃ devakilbiṣama yeṣāṃ rājāśvamedhena yajate dakṣiṇāvatā upetya tasyāvabhṛthaṃ pūtāḥ sarve bhavanti te viśvarūpò mahādevaḥ sarvamedhe mahāmakhe juhāva sarvabhūtāni tathaivātmānama ātmanā śāśvatò 'yaṃ bhūtipathò nāsyāntama anuśuśruma mahāna dāśarathaḥ panthā mā rājana kāpathaṃ gamaḥ [yudhisṭhira] muhūrtaṃ tāvada ekāgrò manaḥ śaròtre 'natarātmani dhārayitvāpi te śarutvā ròcatāṃ vacanaṃ mama sārthagamyama ahaṃ mārgaṃ na jātu tavatkṛte punaḥ gaccheyaṃ tada gamiṣyāmi hitvā garāmyasukhānya uta kaṣemyaśa caikākinā gamyaḥ panthāḥ kò 'satīti pṛccha māma atha vā necchasi paraṣṭuma apṛcchanna api me śṛṇu hitvā garāmyasukhācāraṃ tapyamānò mahata tapaḥ araṇye phalamūlāśī cariṣyāmi mṛgaiḥ saha juhvānò 'ganiṃ yathākālama ubhau kālāva upaspṛśana kṛśaḥ parimitāhāraśa carma cīrajaṭā dharaḥ śītavātātapa sahaḥ kaṣutpipāsāśramakṣamaḥ tapasā vidhidṛṣṭena śarīrama upaśòṣayana manaḥkarṇasukhā nityaṃ śṛṇvanna uccāvacā giraḥ muditānāma araṇyeṣu vasatāṃ mṛgapakṣiṇāma ājighrana peśalāna gandhāna phullānāṃ vṛkṣavīrudhāma nānārūpāna vane paśyana ramaṇīyāna vanaukasaḥ vāna parasthajanasyāpi darśanaṃ kulavāsinaḥ nāpriyāṇya ācariṣyāmi kiṃ punara garāmavāsināma ekāntaśīlī vimṛśana pakvāpakvena vartayana pitṝna devāṃśa ca vanyena vāgbhira adbhiśa ca tarpayana evama āraṇya śāstrāṇāma ugrama ugrataraṃ vidhima sevamānaḥ paratīkṣiṣye dehasyāsya samāpanama atha vaikò 'hama ekāhama ekaikasmina vanaspatau carana bhaikṣyaṃ munira muṇḍaḥ kaṣapayiṣye kalevarama pāṃsubhiḥ samavacchannaḥ śūnyāgāra paratiśrayaḥ vṛkṣamūlaniketò vā tayaktasarvapriyāpriyaḥ na śòcana na parahṛṣyaṃśa ca tulyanindātmasaṃstutiḥ nirāśīra nirmamò bhūtvā nirdvaṃdvò niṣparigrahaḥ ātmārāmaḥ parasannātmā jaḍāndhabadhirākṛtiḥ akurvāṇaḥ paraiḥ kāṃ cita saṃvidaṃ jātu kena cita jaṅgamājaṅgamāna sarvāna na vihiṃsaṃśa caturvidhāna parajāḥ sarvāḥ savadharmasthāḥ samaḥ parāṇabhṛtaḥ parati na cāpya avahasana kaṃ cina na kurvana bharukuṭīṃ kava cita parasannavadanò nityaṃ sarvendriyasusaṃyataḥ apṛcchana kasya cina mārgaṃ varajana yenaiva kena cita na deśaṃ na diśaṃ kāṃ cida gantuma icchana viśeṣataḥ gamane nirapekṣaśa ca paścāda anavalòkayana ṛjuḥ paraṇihitò gacchaṃsa tarasa sathāvaravarjakaḥ savabhāvasa tu parayātya agre parabhavantya aśanānya api davaṃdvāni ca viruddhāni tāni sarvāṇya acintayana alpaṃ vāsvādu vā bhòjyaṃ pūrvālābhena jātucita anyeṣva api cara~la lābhama alābhe sapta pūrayana vi dhūme nayastamusale vayaṅgāre bhuktavaja jane atītapātra saṃcāre kāle vigatabhikṣuke ekakālaṃ carana bhaikṣyaṃ gṛhe dave caiva pañca ca sapṛhā pāśāna vimucyāhaṃ cariṣyāmi mahīma imāma na jijīviṣuvata kiṃ cina na mumūrṣuvada ācarana jīvitaṃ maraṇaṃ caiva nābhinandana na ca daviṣana vāsyaikaṃ takṣatò bāhuṃ candanenaikama ukṣataḥ nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ cintayanna ubhayòsa tayòḥ yāḥ kāśa cija jīvatā śakyāḥ kartuma abhyudaya kariyāḥ sarvāsa tāḥ samabhityajya nimeṣādi vayavasthitaḥ teṣu nityama asaktaśa ca tayaktasarvendriyakriyaḥ suparityakta saṃkalpaḥ sunirṇiktātma kalmaṣaḥ vimuktaḥ sarvasaṅgebhyò vayatītaḥ sarvavāgurāḥ na vaśe kasya cita tiṣṭhana sa dharmā mātariśvanaḥ vītarāgaśa caranna evaṃ tuṣṭiṃ parāpsyāmi śāśvatīma tṛṣṇayā hi mahata pāpama ajñānāda asmi kāritaḥ kuśalākuśalānya eke kṛtvā karmāṇi mānavāḥ kāryakāraṇa saṃśliṣṭaṃ savajanaṃ nāma abibhratī āyuṣò 'nate parahāyedaṃ kaṣīṇaprāyaṃ kalevarama paratigṛhṇāti tata pāpaṃ kartuḥ karmaphalaṃ hi tata evaṃ saṃsāracakre 'samina vayāviddhe rathacakravata sameti bhūtagrāmò 'yaṃ bhūtagrāmeṇa kāryavāna janmamṛtyujarāvyādhivedanābhira upadrutama asārama imama asvantaṃ saṃsāraṃ tayajataḥ sukhama divaḥ patatsu deveṣu sathānebhyaśa ca maharṣiṣu kò hi nāma bhavenārthī bhaveta kāraṇatattvavita kṛtvā hi vividhaṃ karma tata tada vividhalakṣaṇama pārthivaira nṛpatiḥ savalpaiḥ kāraṇaira eva badhyate tasmāta parajñāmṛtama idaṃ cirāna māṃ paratyupasthitama tata parāpya parārthaye sathānama avyayaṃ śāśvataṃ dharuvama etayā satataṃ vṛttyā caranna evaṃ parakārayā dehaṃ saṃsthāpayiṣyāmi nirbhayaṃ mārgama āsthitaḥ [bhīma] śaròtriyasyeva te rājana mandakasyāvipaścitaḥ anuvāka hatā buddhira naiṣā tattvārtha darśinī ālasye kṛtacittasya rājadharmānasūyataḥ vināśe dhārtarāṣṭrāṇāṃ kiṃ phalaṃ bharatarṣabha kaṣamānukampā kāruṇyama ānṛśaṃsyaṃ na vidyate kaṣātrama ācaratò mārgama api bandhòsa tavada antare yadīmāṃ bhavatò buddhiṃ vidyāma vayama īdṛśīma śastraṃ naiva garahīṣyāmò na vadhiṣyāma kaṃ cana bhaikṣyama evācariṣyāma śarīrasyā vimòkṣaṇāta na cedaṃ dāruṇaṃ yuddhama abhaviṣyana mahīkṣitāma parāṇasyānnama idaṃ sarvama iti vai kavayò viduḥ sathāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva sarvaṃ parāṇasya bhòjanama ādadānasya ceda rājyaṃ ye ke cita paripanthinaḥ hantavyāsa ta iti parājñāḥ kaṣatradharmavidò viduḥ te sa dòṣā hatāsmābhī rājyasya paripanthinaḥ tāna hatvā bhuṅkṣva dharmeṇa yudhiṣṭhira mahīma imāma yathā hi puruṣaḥ khātvā kūpama aprāpya còdakama paṅkadigdhò nivarteta karmedaṃ nasa tathòpamama yathāruhya mahāvṛkṣama apahṛtya tatò madhu aprāśya nidhanaṃ gaccheta karmedaṃ nasa tathòpamama yathā mahāntama adhvānama āśayā puruṣaḥ patana sa nirāśò nivarteta karmedaṃ nasa tathòpamama yathā śatrūna ghātayitvā puruṣaḥ kurusattama ātmānaṃ ghātayeta paścāta karmedaṃ nasa tathāvidhama yathānnaṃ kaṣudhitò labdhvā na bhuñjīta yadṛcchayā kāmī ca kāminīṃ labdhvā karmedaṃ nasa tathāvidhama vayama evātra garhyā hi ye vayaṃ mandacetasaḥ tavāṃ rājanna anugacchāmò jayeṣṭhò 'yama iti bhārata vayaṃ hi bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥ kalībasya vākye tiṣṭhāmò yathaivāśaktayasa tathā agatīna kāgatīna asmāna naṣṭārthāna arthasiddhaye kathaṃ vai nānupaśyeyura janāḥ paśyanti yādṛśama āpatkāle hi saṃnyāsaḥ kartavya iti śiṣyate jarayābhiparītena śatrubhira vayaṃsitena ca tasmāda iha kṛtaprajñāsa tayāgaṃ na paricakṣate dharmavyatikramaṃ cedaṃ manyante sūkṣmadarśinaḥ kathaṃ tasmāta samutpannasa tanniṣṭhasa tada upāśrayaḥ tada eva nindanna āsīta śaraddhā vānyatra gṛhyate śariyā vihīnaira adhanaira nāstikaiḥ saṃpravartitama vedavādasya vijñānaṃ satyābhāsama ivānṛtama śakyaṃ tu mauṇḍyama āsthāya bibhratātmānama ātmanā dharmaca chadma samāsthāya āsituṃ na tu jīvituma śakyaṃ punara araṇyeṣu sukhama ekena jīvituma abibhratā putrapautrāna devarṣīna atithīna pitṝna neme mṛgāḥ savargajitò na varāhā na pakṣiṇaḥ athaitena parakāreṇa puṇyama āhura na tāña janāḥ yadi saṃnyāsataḥ siddhiṃ rājana kaśa cida avāpnuyāta parvatāśa ca darumāśa caiva kaṣipraṃ siddhima avāpnuyuḥ ete hi nityasaṃnyāsā dṛśyante nirupadravāḥ aparigrahavantaśa ca satataṃ cātmacāriṇaḥ atha ceda ātmabhāgyeṣu nānyeṣāṃ siddhima aśnute tasmāta karmaiva kartavyaṃ nāsti siddhira akarmaṇaḥ audakāḥ sṛṣṭayaśa caiva jantavaḥ siddhima āpnuyuḥ yeṣāma ātmaiva bhartavyò nānyaḥ kaśa cana vidyate avekṣasva yathā savaiḥ savaiḥ karmabhira vayāpṛtaṃ jagata tasmāta karmaiva kartavyaṃ nāsti siddhira akarmaṇaḥ [arjuna] atraivòdāharantīmama itihāsaṃ purātanama tāpasaiḥ saha saṃvādaṃ śakrasya bharatarṣabha ke cida gṛhāna parityajya vanama abhyagamana davijāḥ ajātaśmaśravò mandāḥ kule jātāḥ paravavrajuḥ dharmò 'yama iti manvānā barahmacarye vayavasthitāḥ tayaktvā gṛhāna pitṝṃśa caiva tāna indrò 'navakṛpāyata tāna ābabhāṣe bhagavāna pakṣī bhūtvā hirana mayaḥ suduṣkaraṃ manuṣyaiśa ca yatkṛtaṃ vighasāśibhiḥ puṇyaṃ ca bata karmaiṣāṃ paraśastaṃ caiva jīvitama saṃsiddhāsa te gatiṃ mukhyāṃ parāptā dharmaparāyaṇāḥ [rasaraha] ahò batāyaṃ śakunira vighasāśāna paraśaṃsati asmāna nūnama ayaṃ śāsti vayaṃ ca vighasāśinaḥ [ṣakuni] nāhaṃ yuṣmāna paraśaṃsāmi paṅkadigdhāna rajasvalāna ucchiṣṭa bhòjinò mandāna anye vai vighasāśinaḥ [rasayaha] idaṃ śareyò parama iti vayama evābhyupāsmahe śakune barūhi yaca chareyò bhṛśaṃ vai śaraddadhāma te [ṣakuni] yadi māṃ nābhiśaṅkadhvaṃ vibhājyātmānama ātmanā tatò 'haṃ vaḥ paravakṣyāmi yāthā tathyaṃ hitaṃ vacaḥ [rasayaha] śṛṇumasa te vacasa tāta panthānò viditāsa tava niyòge caiva dharmātmana sathātuma icchāmi śādhi naḥ [ṣakuni] catuṣa padāṃ gauḥ paravarā lòhānāṃ kāñcanaṃ varama śabdānāṃ paravarò mantrò barāhmaṇò davipadāṃ varaḥ mantrāyaṃ jātakarmādi barāhmaṇasya vidhīyate jīvatò yò yathākālaṃ śamaśānanidhanāda iti karmāṇi vaidikānya asya savargyaḥ panthāsa tava anuttamaḥ atha sarvāṇi karmāṇi mantrasiddhāni cakṣate āmnāyadṛḍhavādīni tathā siddhira iheṣyate māsārdha māsā ṛtava āditya śaśitārakama īhante sarvabhūtāni tada ṛtaṃ karmasaṅgināma siddhikṣetrama idaṃ puṇyama ayama evāśramò mahāna atha ye karma nindantò manuṣyāḥ kāpathaṃ gatāḥ mūḍhānāma arthahīnānāṃ teṣāma enasa tu vidyate deva vaṃśāna pitṛvaṃśāna barahma vaṃśāṃśa ca śāśvatāna saṃtyajya mūḍhā vartante tatò yāntya aśrutī pathama etada vò 'satu tapò yuktaṃ dadānītya ṛṣicòditama tasmāta tada adhyavasatasa tapasvitapa ucyate deva vaṃśāna pitṛvaṃśāna barahma vaṃśāṃśa ca śāśvatāna saṃvibhajya guròśa caryāṃ tada vai duṣkarama ucyate devā vai duṣkaraṃ kṛtvā vibhūtiṃ paramāṃ gatāḥ tasmāda gārhasthyama udvòḍhuṃ duṣkaraṃ parabravīmi vaḥ tapò śareṣṭhaṃ parajānāṃ hi mūlama etana na saṃśayaḥ kuṭumba vidhinānena yasmina sarvaṃ paratiṣṭhitama etada vidusa tapò viprā davaṃdvātītā vimatsarāḥ tasmāda vanaṃ madhyamaṃ ca lòkeṣu tapa ucyate durādharṣaṃ padaṃ caiva gacchanti vighasāśinaḥ sāyaṃprātara vibhajyānnaṃ savakuṭumbe yathāvidhi dattvātithibhyò devaibhyaḥ pitṛbhyaḥ savajanasya ca avaśiṣṭāni ye 'śanāti tāna āhura vighasāśinaḥ tasmāta savadharmama āsthāya suvratāḥ satyavādinaḥ lòkasya guravò bhūtvā te bhavantya anupaskṛtāḥ taridivaṃ parāpya śakrasya savargalòke vimatsarāḥ vasanti śāśvatīra varṣā janā duṣkarakāriṇaḥ tatasa te tada vacò śarutvā tasya dharmārthasaṃhitama utsṛjya nāstika gatiṃ gārhasthyaṃ dharmama āśritāḥ tasmāta tavama api durdharṣa dhairyama ālambya śāśvatama paraśādhi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ hatāmitrāṃ naròttama [vaiṣampāyana] arjunasya vacò śarutvā nakulò vākyama abravīta rājānama abhisaṃprekṣya sarvadharmabhṛtāṃ varama anurudhya mahāprājñò bharātuśa cittama ariṃdamaḥ vayūḍhòraḥ kò mahābāhusa tāmrāsyò mita bhāṣitā viśākha yūpe devānāṃ sarveṣāma agnayaśa citāḥ tasmāda viddhi mahārāja devāna karma pathi sathitāna anāstikāna āstikānāṃ parāṇadāḥ pitaraśa ca ye te 'pi karmaiva kurvanti vidhiṃ paśyasva pārthiva vedavādāpaviddhāṃsa tu tāna viddhi bhṛśanāstikāna na hi vedòktama utsṛjya vipraḥ sarveṣu karmasu deva yānena nākasya pṛṣṭhama āpnòti bhārata atya āśramāna ayaṃ sarvāna itya āhura veda niścayāḥ barāhmaṇāḥ śarutisaṃpannāsa tāna nibòdha janādhipa vittāni dharmalabdhāni karatumukhyeṣva avāsṛjana kṛtātmasu mahārāja sa vai tayāgī samṛtò naraḥ anavekṣya sukhādānaṃ tathevòrdhvaṃ paratiṣṭhitaḥ ātmatyāgī mahārāja sa tayāgī tāmasaḥ parabhò aniketaḥ paripatana vṛkṣamūlāśrayò muniḥ apācakaḥ sadā yògī sa tayāgī pārtha bhikṣukaḥ karòdhaharṣāva anādṛtya paiśunyaṃ ca viśāṃ pate viprò vedāna adhīte yaḥ sa tayāgī guru pūjakaḥ āśramāṃsa tulayā sarvāna dhṛtāna āhura manīṣiṇaḥ ekatasa te tarayò rājana gṛhasthāśrama ekataḥ samīkṣate tu yò 'rathaṃ vai kāmasvargaṃ ca bhārata ayaṃ panthā maharṣīṇāma iyaṃ lòkavidāṃ gatiḥ iti yaḥ kurute bhāvaṃ sa tayāgī bharatarṣabha na yaḥ parityajya gṛhāna vanama eti vimūḍhavata yadā kāmāna samīkṣeta dharmavaitaṃsikò 'nṛjuḥ athainaṃ mṛtyupāśena kaṇṭhe badhnāti mṛtyurāja abhimāna kṛtaṃ karma naitata phalavada ucyate tayāgayuktaṃ mahārāja sarvama eva mahāphalama śamò damasa tapò dānaṃ satyaṃ śaucama athārjavama yajñò dhṛtiśa ca dharmaśa ca nityama ārṣò vidhiḥ samṛtaḥ pitṛdevātithi kṛte samārambhò 'tara śasyate atraiva hi mahārāja tarivargaḥ kevalaṃ phalama etasmina vartamānasya vidhau vipraniṣevite tayāginaḥ parakṛtasyeha nòcchittira vidyate kava cita asṛjada dhi parajā rājana parajāpatira akalmaṣaḥ māṃ yakṣyantīti śāntātmā yajñaira vividhadakṣiṇaiḥ vīrudhaśa caiva vṛkṣāṃśa ca yajñārthaṃ ca tathauṣadhīḥ paśūṃśa caiva tathā medhyāna yajñārthāni havīṃṣi ca gṛhasthāśramiṇasa taca ca yajñakarma viròdhakama tasmāda gārhasthyama eveha duṣkaraṃ durlabhaṃ tathā tata saṃprāpya gṛhasthā ye paśudhānya samanvitāḥ na yajante mahārāja śāśvataṃ teṣu kilbiṣama savādhyāyayajñā ṛṣayò jañānayajñāsa tathāpare athāpare mahāyajñāna manasaiva vitanvate evaṃ dānasamādhānaṃ mārgama ātiṣṭhatò nṛpa davijātera barahmabhūtasya sapṛhayanti divaukasaḥ sa ratnāni vicitrāṇi saṃbhṛtāni tatasa tataḥ makheṣva anabhisaṃtyajya nāstikyama abhijalpasi kuṭumbama āsthite tayāgaṃ na paśyāmi narādhipa rājasūyāśvamedheṣu sarvamedheṣu vā punaḥ ya cānye karatavasa tāta barāhmaṇaira abhipūjitāḥ taira yajasva mahārāja śakrò devapatira yathā rājñaḥ paramādadòṣeṇa dasyubhiḥ parimuṣyatāma aśaraṇyaḥ parajānāṃ yaḥ sa rājā kalira ucyate aśvāna gāśa caiva dāsīśa ca kareṇūśa ca savalaṃ kṛtāḥ garāmāña janapadāṃśa caiva kaṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca apradāya davijātibhyò mātsaryāviṣṭa cetasaḥ vayaṃ te rājakalayò bhaviṣyāmò viśāṃ pate adātārò 'śaraṇyāśa ca rājakilbiṣa bhāginaḥ duḥkhānāma eva bhòktārò na sukhānāṃ kadā cana aniṣṭvā ca mahāyajñaira akṛtvāca pitṛsvadhāma tīrtheṣva anabhisaṃtyajya paravrajiṣyasi ceda atha chinnābhrama iva gantāsi vilayaṃ māruteritama lòkayòra ubhayòra bharaṣṭò haya antarāle vayavasthitaḥ antara bahiśa ca yata kiṃ cina manò vayāsaṅga kārakama parityajya bhaveta tayāgī na yò hitvā paratiṣṭhate etasmina vartamānasya vidhau vipraniṣevite barāhmaṇasya mahārāja nòcchittira vidyate kava cita nihatya śatrūṃsa tarasā samṛddhāna; śakrò yathā daitya balāni saṃkhye kaḥ pārtha śòcena nirataḥ savadharme; pūrvaiḥ samṛte pārthiva śiṣṭajuṣṭe kaṣātreṇa dharmeṇa parākrameṇa; jitvā mahīṃ mantravidbhyaḥ paradāya nākasya pṛṣṭhe 'si narendra gantā; na śòcitavyaṃ bhavatādya pārtha [sahadeva] na bāhyaṃ daravyama utsṛjya siddhira bhavati bhārata śārīraṃ daravyama utsṛjya siddhira bhavati vā na vā bāhyadravyavimuktasya śarīreṣu ca gṛdhyataḥ yò dharmò yata sukhaṃ vā sayāda daviṣatāṃ tata tathāstu naḥ śārīraṃ daravyama utsṛjya pṛthivīma anuśāsataḥ yò dharmò yata sukhaṃ vā sayāta suhṛdāṃ tata tathāstu naḥ davyakṣarasa tu bhavena mṛtyusa taryakṣaraṃ barahma śāśvatama mameti ca bhavena mṛtyura na mameti ca śāśvatama barahma mṛtyū ca tau rājanna ātmanya eva samāśritau adṛśyamānau bhūtāni yòdhayetāma asaṃśayama avināśò 'saya sattvasya niyatò yadi bhārata bhittvā śarīraṃ bhūtānāṃ na hiṃsā paratipatsyate athāpi ca sahòtpattiḥ sattvasya paralayasa tathā naṣṭe śarīre naṣṭaṃ sayāda vṛthā ca sayāta kariyā pathaḥ tasmāda ekāntama utsṛjya pūrvaiḥ pūrvataraiśa ca yaḥ panthā niṣevitaḥ sadbhiḥ sa niṣevyò vijānatā labdhvāpi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ sahasthāvarajaṅgamāma na bhuṅkte yò nṛpaḥ samyaṅa niṣphalaṃ tasya jīvitama atha vā vasatò rājana vane vanyena jīvataḥ daravyeṣu yasya mamatā mṛtyòra āsye sa vartate bāhyābhyantara bhūtānāṃ savabhāvaṃ paśya bhārata ye tu paśyanti tadbhāvaṃ mucyante mahatò bhayāta bhavāna pitā bhavāna mātā bhavāna bharātā bhavāna guruḥ duḥkhapralāpāna ārtasya tasmāna me kaṣantuma arhasi tathyaṃ vā yadi vātathyaṃ yana mayaitata parabhāṣitama tada viddhi pṛthivīpāla bhaktyā bharatasattama [vaiṣampāyana] avyāharati kaunteye dharmarāje yudhiṣṭhire bharātṝṇāṃ baruvatāṃ tāṃsa tāna vividhāna veda niścayāna mahābhijana saṃpannā śarīmatya āyatalòcanā abhyabhāṣata rājendraṃ daraupadīṃ yòṣitāṃ varā āsīnama ṛṣabhaṃ rājñāṃ bharātṛbhiḥ parivāritama siṃhaśārdūlasadṛśaira vāraṇaira iva yūthapama abhimānavatī nityaṃ viśeṣeṇa yudhiṣṭhire lālitā satataṃ rājñā dharmajñā dharmadarśinī āmantrya vipulaśròṇī sāmnā paramavalgunā bhartārama abhisaṃprekṣya tatò vacanama abravīta ime te bharātaraḥ pārtha śuṣyanta satòkakā iva vāvāśyamānāsa tiṣṭhanti na caināna abhinandase nandayaitāna mahārāja mattāna iva mahādvipāna upapannena vākyena satataṃ duḥkhabhāginaḥ kathaṃ davaitavane rājana pūrvama uktvā tathā vacaḥ bharātṝna etāna sama sahitāña śītavātātapārditāna vayaṃ duryòdhanaṃ hatvā mṛdhe bhòkṣyāma medinīma saṃpūrṇāṃ sarvakāmānāma āhave vijayaiṣiṇaḥ virathāśa ca rathāna kṛtvā nihatya ca mahāgajāna saṃstīrya ca rathaira bhūmiṃ sa sādibhira ariṃdamāḥ yajatāṃ vividhaira yajñaiḥ samṛddhaira āptadakṣiṇaiḥ vanavāsa kṛtaṃ duḥkhaṃ bhaviṣyati sukhāya naḥ itya etāna evama uktvā tavaṃ savayaṃ dharmabhṛtāṃ vara kathama adya punara vīra vinihaṃsi manāṃsya uta na kalībò vasudhāṃ bhuṅkte na kalībò dhanama aśnute na kalībasya gṛhe putrā matsyāḥ paṅka ivāsate nādaṇḍaḥ kaṣatriyò bhāti nādaṇḍò bhūtima aśnute nādaṇḍasya parajā rājṇaḥ sukhama edhanti bhārata mitratā sarvabhūteṣu dānama adhyayanaṃ tapaḥ barāhmaṇasyaiṣa dharmaḥ sayāna na rājñò rājasattama asatāṃ paratiṣedhaśa ca satāṃ ca paripālayana eṣa rājñāṃ parò dharmaḥ samare cāpalāyanama yasmina kaṣamā ca karòdhaśa ca dānādāne bhayābhaye nigrahānugrahau còbhau sa vai dharmavida ucyate na śarutena na dānena na sāntvena na cejyayā tavayeyaṃ pṛthivī labdhā nòtkòcena tathāpya uta yata tada balama amitrāṇāṃ tathā vīra samudyatama hastyaśvarathasaṃpannaṃ taribhira aṅgaira mahattarama rakṣitaṃ daròṇakarṇābhyāma aśvatthāmnā kṛpeṇa ca tata tavayā nihataṃ vīra tasmāda bhuṅkṣva vasuṃdharāma jambūdvīpò mahārāja nānājanapadāyutaḥ tavayā puruṣaśārdūla daṇḍena mṛditaḥ parabhò jambūdvīpena sadṛśaḥ karauñcadvīpò narādhipa apareṇa mahāmeròra daṇḍena mṛditasa tavayā karauñcadvīpena sadṛśaḥ śākadvīpò narādhipa pūrveṇa tu mahāmeròra daṇḍena mṛditasa tavayā uttareṇa mahāmeròḥ śākadvīpena saṃmitaḥ bhadrāśvaḥ puruṣavyāghra daṇḍena mṛditasa tavayā davīpāśa ca sāntaradvīpā nānājanapadālayāḥ vigāhya sāgaraṃ vīra daṇḍena mṛditāsa tavayā etānya apratimāni tavaṃ kṛtvā karmāṇi bhārata na parīyase mahārāja pūjyamānò davijātibhiḥ sa tavaṃ bharātṝna imāna dṛṣṭvā paratinandasva bhārata ṛṣabhāna iva saṃmattāna gajendrāna ūrjitāna iva amara paratimāḥ sarve śatrusāhāḥ paraṃtapāḥ ekò 'pi hi sukhāyaiṣāṃ kaṣamaḥ sayāda iti me matiḥ kiṃ punaḥ puruṣavyāghrāḥ patayò me nararṣabhāḥ samastānīndriyāṇīva śarīrasya viceṣṭane anṛtaṃ mābravīca chavaśrūḥ sarvajñā sarvadarśinī yudhiṣṭhirasa tavāṃ pāñcāli sukhe dhāsyatya anuttame hatvā rājasahasrāṇi bahūnya āśu parākramaḥ tada vayarthaṃ saṃprapaśyāmi mòhāta tava janādhipa yeṣāma unmattakò jayeṣṭhaḥ sarve tasyòpacāriṇaḥ tavònmādena rājendra sònmādāḥ sarvapāṇḍavāḥ yadi hi sayura anunmattā bharātarasa te janādhipa baddhvā tavāṃ nāstikaiḥ sārdhaṃ paraśāseyura vasuṃdharāma kurute mūḍhama evaṃ hi yaḥ śareyò nādhigacchati dhūpaira añjana yògaiśa ca nasya karmabhira eva ca bheṣajaiḥ sa cikitsyaḥ sayāda ya unmārgeṇa gacchati sāhaṃ sarvādhamā lòke satrīṇāṃ bharatasattama tathā vinikṛtāmitraira yāhama icchāmi jīvituma eteṣāṃ yatamānānāma utpadyante tu saṃpadaḥ tavaṃ tu sarvāṃ mahīṃ labdhvā kuruṣe savayama āpadama yathāstāṃ saṃmatau rājñāṃ pṛthivyāṃ rājasattamau māndhātā cāmbarīṣaśa ca tathā rājana virājase paraśādhi pṛthivīṃ devīṃ parajā dharmeṇa pālayana sa parvata vanadvīpāṃ mā rājana vimanā bhava yajasva vividhaira yajñaira juhvanna agnīna parayaccha ca purāṇi bhògāna vāsāṃsi davijātibhyò nṛpòttama [vaiṣampāyana] yājñasenyā vacò śarutvā punara evārjunò 'baravīta anumānya mahābāhuṃ jayeṣṭhaṃ bharātarama īśvarama daṇḍaḥ śāsti parajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidura budhāḥ dharmaṃ saṃrakṣate daṇḍasa tathevārthaṃ narādhipa kāmaṃ saṃrakṣate daṇḍasa tarivargò daṇḍa ucyate daṇḍena rakṣyate dhānyaṃ dhanaṃ daṇḍena rakṣyate etada vidvanna upādatsva savabhāvaṃ paśya laukikama rājadaṇḍabhayāda eke pāpāḥ pāpaṃ na kurvate yamadaṇḍabhayāda eke paralòkabhayāda api parasparabhayāda eke pāpāḥ pāpaṃ na kurvate evaṃ sāṃsiddhike lòke sarvaṃ daṇḍe paratiṣṭhitama daṇḍasyaiva bhayāda eke na khādanti parasparama andhe tamasi majjeyura yadi daṇḍò na pālayeta yasmāda adāntāna damayatya aśiṣṭāna daṇḍayatya api damanāda daṇḍanāca caiva tasmāda daṇḍaṃ vidura budhāḥ vāci daṇḍò barāhmaṇānāṃ kaṣatriyāṇāṃ bhujārpaṇama dānadaṇḍaḥ samṛtò vaiśyò nirdaṇḍaḥ śūdra ucyate asaṃmòhāya martyānāma arthasaṃrakṣaṇāya ca maryādā sathāpitā lòke daṇḍasaṃjñā viśāṃ pate yatra śayāmò lòhitākṣò daṇḍaśa carati sūnṛtaḥ parajāsa tatra na muhyanti netā ceta sādhu paśyati barahma cārī gṛhasthaśa ca vānaprasthò 'tha bhikṣukaḥ daṇḍasyaiva bhayāda ete manuṣyā vartmani sathitāḥ nābhītò yajate rājana nābhītò dātuma icchati nābhītaḥ puruṣaḥ kaśa cita samaye sathātuma icchati nācchittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇama nāhatvā matsyaghātīva parāpnòti mahatīṃ śariyama nāghnataḥ kīrtira astīha na vittaṃ na punaḥ parajāḥ indrò vṛtravadhenaiva mahendraḥ samapadyata ya eva devā hantārasa tā~la lòkò 'racayate bhṛśama hantā rudrasa tathā sakandaḥ śakrò 'ganira varuṇò yamaḥ hantā kālasa tathā vāyura mṛtyura vaiśravaṇò raviḥ vasavò marutaḥ sādhyā viśve devāśa ca bhārata etāna devāna namasyanti paratāpa paraṇatā janāḥ na barahmāṇaṃ na dhātāraṃ na pūṣāṇaṃ kathaṃ cana madhyasthāna sarvabhūteṣu dāntāña śama parāyaṇāna yajante mānavāḥ ke cita paraśāntāḥ sarvakarmasu na hi paśyāmi jīvantaṃ lòke kaṃ cida ahiṃsayā sattvaiḥ sattvāni jīvanti durbalaira balavattarāḥ nakulò mūṣakāna atti biḍālò nakulaṃ tathā biḍālama atti śavā rājaña śavānaṃ vayālamṛgasa tathā tāna atti puruṣaḥ sarvāna paśya dharmò yathāgataḥ parāṇasyānnama idaṃ sarvaṃ jaṅgamaṃ sathāvaraṃ ca yata vidhānaṃ deva vihitaṃ tatra vidvāna na muhyate yathā sṛṣṭò 'si rājendra tathā bhavituma arhasi vinītakròdhaharṣā hi mandā vanama upāśritāḥ vinā vadhaṃ na kurvanti tāpasāḥ parāṇayāpanama udake bahavaḥ parāṇāḥ pṛthivyāṃ ca phaleṣu ca na ca kaśa cina na tāna hanti kima anyata parāṇayāpanāta sūkṣmayònīni bhūtāni tarka gamyāni kāni cita pakṣmaṇò 'pi nipātena yeṣāṃ sayāta sakandhaparyayaḥ garāmāna niṣkramya munayò vigatakròdhamatsarāḥ vane kuṭumba dharmāṇò dṛśyante parimòhitāḥ bhūmiṃ bhittvauṣadhīśa chittvā vṛkṣādīna aṇḍajāna paśūna manuṣyāsa tanvate yajñāṃsa te savargaṃ parāpnuvanti ca daṇḍanītyāṃ paraṇītāyāṃ sarve sidhyantya upakramāḥ kaunteya sarvabhūtānāṃ tatra me nāsti saṃśayaḥ daṇḍaśa cena na bhavela lòke vayanaśiṣyanna imāḥ parajāḥ śūle matsyāna ivāpakṣyana durbalāna balavattarāḥ satyaṃ cedaṃ barahmaṇā pūrvama uktaṃ; daṇḍaḥ parajā rakṣati sādhu nītaḥ paśyāgnayaśa ca paratiśāmyantya abhītāḥ; saṃtarjitā daṇḍabhayāja javalanti andhaṃ tama ivedaṃ sayāna na parajñāyeta kiṃ cana daṇḍaśa cena na bhavela lòke vibhajana sādhvasādhunī ye 'pi saṃbhinnamaryādā nāstikā veda nindakāḥ te 'pi bhògāya kalpante daṇḍenòpanipīḍitāḥ sarvò daṇḍajitò lòkò durlabhò hi śucira naraḥ daṇḍasya hi bhayāda bhītò bhògāyeha parakalpate cāturvarṇyāpramòhāya sunīta nayanāya ca daṇḍò vidhātrā vihitò dharmārthāvva abhirakṣituma yadi daṇḍāna na bibhyeyura vayāṃsi śavāpadāni ca adyuḥ paśūna manuṣyāṃśa ca yajñārthāni havīṃṣi ca na barahmacarya adhīyīta kalyāṇī gaura na duhyate na kanyòdvahanaṃ gaccheda yadi daṇḍò na pālayeta viśvalòpaḥ paravarteta bhidyerana sarvasetavaḥ mamatvaṃ na parajānīyura yadi daṇḍò na pālayeta na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyura akutòbhayāḥ vidhivada dakṣiṇāvanti yadi daṇḍò na pālayeta careyura nāśrame dharmaṃ yathòktaṃ vidhima āśritāḥ na vidyāṃ parāpnuyāta kaśa cida yadi daṇḍò na pālayeta na còṣṭrā na balīvardā nāśvāśvatara gardabhāḥ yuktā vaheyura yānāni yadi daṇḍò na pālayeta na pareṣyā vacanaṃ kuryura na bālò jātu karhi cita tiṣṭheta pitṛmate dharme yadi daṇḍò na pālayeta daṇḍe sathitāḥ parajāḥ sarvā bhayaṃ daṇḍaṃ vidura budhāḥ daṇḍe savargò manuṣyāṇāṃ lòkò 'yaṃ ca paratiṣṭhitaḥ na tatra kūṭaṃ pāpaṃ vā vañcanā vāpi dṛṣyate yatra daṇḍaḥ suvihitaśa caratya arivināśanaḥ haviḥ śavā parapibeda dhṛṣṭò daṇḍaśa cena nòdyatò bhaveta hareta kākaḥ puròḍāśaṃ yadi daṇḍò na pālayeta yada idaṃ dharmatò rājyaṃ vihitaṃ yadya adharmataḥ kāryasa tatra na śòkò vai bhuṅkṣva bhògāna yajasva ca sukhena dharmaṃ śarīmantaśa caranti śuci vāsasaḥ saṃvasantaḥ pariyaira dāraira bhuñjānāśa cānnama uttamama arthe sarve samārambhāḥ samāyattā na saṃśayaḥ sa ca daṇḍe samāyattaḥ paśya daṇḍasya gauravama lòkayātrārthama eveha dharmapravacanaṃ kṛtama ahiṃsā sādhu hiṃseti śareyāna dharmaparigrahaḥ nātyanta guṇavāna kaśa cina na cāpya atyantanirguṇaḥ ubhayaṃ sarvakāryeṣu dṛśyate sādhva asādhu ca paśūnāṃ vṛṣaṇaṃ chittvā tatò bhindanti nastakāna kṛṣanti bahavò bhārāna badhnanti damayanti ca evaṃ paryākule lòke vipathe jarjarīkṛte taisa taira nayāyaira mahārāja purāṇaṃ dharmama ācara jaya dehi parajā rakṣa dharmaṃ samanupālaya amitrāña jahi kaunteya mitrāṇi paripālaya mā ca te nighnataḥ śatrūna manyura bhavatu bhārata na tatra kilbiṣaṃ kiṃ cita kartuṃ bhavati bhārata ātatāyī hi yò hanyāda ātatāyinama āgatama na tena bharūṇahā sa sayāna manyusa taṃ manyuma ṛcchati avadhyaḥ sarvabhūtānāma antarātmā na saṃśayaḥ avadhye cātmani kathaṃ vadhyò bhavati kena cita yathā hi puruṣaḥ śālāṃ punaḥ saṃpraviśena navāma evaṃ jīvaḥ śarīrāṇi tāni tāni parapadyate dehāna purāṇāna utsṛjya navāna saṃpratipadyate evaṃ mṛtyumukhaṃ parāhura ye janāsa tattvadarśinaḥ [vaiṣampāyana] arjunasya vacò śarutvā bhīmasenò 'taya amarṣaṇaḥ dhairyama āsthāya tejasvī jayeṣṭhaṃ bharātarama abravīta rājana viditadharmò 'si na te 'satya aviditaṃ bhuvi upaśikṣāma te vṛttaṃ sadaiva na ca śaknumaḥ na vakṣyāmi na vakṣyāmītya evaṃ me manasi sathitama ati duḥkhāta tu vakṣyāmi tana nibòdha janādhipa bhavatasa tu paramòhena sarvaṃ saṃśayitaṃ kṛtama viklavatvaṃ ca naḥ parāptama abalatvaṃ tathaiva ca kathaṃ hi rājā lòkasya sarvaśāstraviśāradaḥ mòhama āpadyate dainyāda yathā ku puruṣasa tathā āgatiśa ca gatiśa caiva lòkasya viditā tava āyatyāṃ ca tadātve ca na te 'satya aviditaṃ parabhò evaṃgate mahārāja rājyaṃ parati janādhipa hetuma atra paravakṣyāmi tada ihaikamanāḥ śṛṇu davididhò jāyate vayādhiḥ śārīrò mānasasa tathā parasparaṃ tayòra janma nirdvaṃdvaṃ nòpalabhyate śārīrāja jāyate vayādhira mānasò nātra saṃśayaḥ mānasāja jāyate vayādhiḥ śārīra iti niścayaḥ śārīra mānase duḥkhe yò 'tīte anuśòcati duḥkhena labhate duḥkhaṃ davāva anarthau parapadyate śītòṣṇe caiva vāyuśa ca tarayaḥ śārīra jā guṇāḥ teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ ca tada āhuḥ savasthalakṣaṇama teṣāma anyatamòtseke vidhānama upadiṣyate uṣṇena bādhyate śītaṃ śītenòṣṇaṃ parabādhyate sattvaṃ rajò tamò caiva mānasāḥ sayusa tarayò guṇāḥ harṣeṇa bādhyate śòkò harṣaḥ śòkena bādhyate kaśa cita sukhe vartamānò duḥkhasya samartuma icchati kaśa cida duḥkhe vartamānaḥ sukhasya samartuma icchati sa tavaṃ na duḥkhī duḥkhasya na sukhī ca sukhasya ca na duḥkhī sukhajātasya na sukhī duḥkhajasya vā samartuma arhasi kauravya diṣṭaṃ tu balavattarama atha vā te savabhāvò 'yaṃ yena pārthiva kṛṣyase dṛṣṭvā sabhā gatāṃ kṛṣṇāma ekavastrāṃ rajasvalāma miṣatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ na tasya samartuma arhasi paravrājanaṃ ca nagarāda ajinaiśa ca nivāsanama mahāraṇyanivāsaśa ca na tasya samartuma arhasi jaṭāsurāta parikleśaṃ citrasenena cāhavama saindhavāca ca parikleśaṃ kathaṃ vismṛtavāna asi punara ajñātacaryāyāṃ kīcakena padā vadhama yaca ca te daròṇa bhīṣmābhyāṃ yuddhama āsīda ariṃdama manasaikena te yuddhama idaṃ ghòrama upasthitama yatra nāsti śaraiḥ kāryaṃ na mitraira na ca bandhubhiḥ ātmanaikena yòddhavyaṃ tata te yuddhama upasthitama tasminna anirjite yuddhe paraṇāna yadi ha mòkṣyase anyaṃ dehaṃ samāsthāya punasa tenaiva yòtsyase tasmāda adyaiva gantavyaṃ yuddhasya bharatarṣabha etaja jitvā mahārāja kṛtakṛtyò bhaviṣyasi etāṃ buddhiṃ viniścitya bhūtānāma āgatiṃ gatima pitṛpaitāmahe vṛtte śādhi rājyaṃ yathòcitama diṣṭyā duryòdhanaḥ pāpò nihataḥ sānugò yudhi daraupadyāḥ keśapakṣasya diṣṭyā tavaṃ padavīṃ gataḥ yajasva vājimedhena vidhivada dakṣiṇāvatā vayaṃ te kiṃkarāḥ pārtha vāsudevaśa ca vīryavāna [yudhisṭhira] asaṃtòṣaḥ paramādaśa ca madò rāgò 'paraśāntatā balaṃ mòhò 'bhimānaśa ca udvegaśa cāpi sarvaśaḥ ebhiḥ pāpmabhira āviṣṭò rājyaṃ tavama abhikāṅkṣasi nirāmiṣò vinirmuktaḥ paraśāntaḥ susukhī bhava ya imāma akhilāṃ bhūmiṃ śiṣyāda ekò mahīpatiḥ tasyāpya udarama evaikaṃ kima idaṃ tavaṃ paraśaṃsasi nāhnā pūrayituṃ śakyā na māsena nararṣabha apūryāṃ pūrayanna icchāma āyuṣāpi na śaknuyāta yatheddhaḥ parajvalatya agnira asamiddhaḥ paraśāmyati alpāhāratayā tava agniṃ śamayaudaryama utthitama jayòdaraṃ pṛthivyā te śareyò nirjitayā jitama mānuṣāna kāmabhògāṃsa tavama aiśvaryaṃ ca paraśaṃsasi abhòginò 'balāśa caiva yānti sathānama anuttamama yògakṣemau ca rāṣṭrasya dharmādharmau tavayi sathitau mucyasva mahatò bhārāta tayāgama evābhisaṃśraya ekòdara kṛte vayāghraḥ karòti vighasaṃ bahu tama anye 'paya upajīvanti mandavegaṃ carā mṛgāḥ viṣayāna paratisaṃhṛtya saṃnyāsaṃ kurute yatiḥ na ca tuṣyanti rājānaḥ paśya buddhyantaraṃ yathā patrāhāraira aśmakuṭṭaira dantòlūkhalikaisa tathā abbhakṣaira vāyubhakṣaiśa ca taira ayaṃ narakò jitaḥ yaśa cemāṃ vasudhāṃ kṛtsnāṃ paraśāseda akhilāṃ nṛpaḥ tulyāśma kāñcanò yaśa ca sa kṛtārthò na pārthivaḥ saṃkalpeṣu nirārambhò nirāśò nirmamò bhava viśòkaṃ sathānama ātiṣṭha iha cāmutra cāvyayama nirāmiṣā na śòcanti śòcasi tavaṃ kima āmiṣama parityajyāmiṣaṃ sarvaṃ mṛṣāvādāta paramòkṣyase panthānau pitṛyānaśa ca deva yānaśa ca viśrutau ījānāḥ pitṛyānena deva yānena mòkṣiṇaḥ tapasā barahmacaryeṇa savādhyāyena ca pāvitāḥ vimucya dehāna vai bhānti mṛtyòra aviṣayaṃ gatāḥ āmiṣaṃ bandhanaṃ lòke karmehòktaṃ tathāmiṣama tābhyāṃ vimuktaḥ pāśābhyāṃ padama āpnòti tatparama api gāthāma imāṃ gītāṃ janakena vadantya uta nirdvandvena vimuktena mòkṣaṃ samanupaśyatā anantaṃ bata me vittaṃ yasya me nāsti kiṃ cana mithilāyāṃ paradīptāyāṃ na me dahyati kiṃ cana parajñā parasādama āruhya na śòcyāña śòcatò janāna jagatīsthāna ivādristhò mandabuddhīna avekṣate dṛśyaṃ paśyati yaḥ paśyana sa cakṣuṣmāna sa buddhimāna ajñātānāṃ ca vijñānāta saṃbòdhāda buddhira ucyate yasa tu vācaṃ vijānāti bahumānama iyāta sa vai barahma bhāvaprasūtānāṃ vaidyānāṃ bhāvitātmanāma yadā bhūtapṛthagbhāvama ekasthama anupaśyati tata eva ca vistāraṃ barahma saṃpadyate tadā te janānāṃ gatiṃ yānti nāvidvāṃsò 'lapacetasaḥ nābuddhayò nātapasaḥ sarvaṃ buddhau paratiṣṭhitama [vaiṣampāyana] tūṣṇīṃbhūtaṃ tu rājānaṃ punara evārjunò 'baravīta saṃtaptaḥ śòkaduḥkhābhyāṃ rājñò vākśalya pīḍitaḥ kathayanti purāvṛttama itihāsama imaṃ janāḥ videharājñaḥ saṃvādaṃ bhāryayā saha bhārata utsṛjya rājyaṃ bhaikṣārthaṃ kṛtabuddhiṃ janeśvarama videharājaṃ mahiṣī duḥkhitā paratyabhāṣata dhanāya apatyaṃ mitrāṇi ratnāni vividhāni ca panthānaṃ pāvanaṃ hitvā janakò mauṇḍyama āsthitaḥ taṃ dadarśa pariyā bhāryā bhaikṣya vṛttima akiṃcanama dhānā muṣṭima upāsīnaṃ nirīhaṃ gatamatsarama tama uvāca samāgamya bhartārama akutòbhayama karuddhā manasvinī bhāryā vivikte hetumada vacaḥ kathama utsṛjya rājyaṃ savaṃ dhanadhānya samācitama kāpālīṃ vṛttima āsthāya dhānā muṣṭira vane 'caraḥ paratijñā te 'nayathā rājana viceṣṭā cānyathā tava yada rājyaṃ mahada utsṛjya savalpe tuṣyasi pārthiva naitenātithayò rājana devarṣipitarasa tathā śakyama adya tavayā bhartuṃ mòghasa te 'yaṃ pariśramaḥ devatātithibhiśa caiva pitṛbhiśa caiva pārthiva sarvaira etaiḥ parityaktaḥ parivrajasi niṣkriyaḥ yasa tavaṃ taraividya vṛddhānāṃ barāhmaṇānāṃ sahasraśaḥ bhartā bhūtvā ca lòkasya sò 'dayānyaira bhṛtima icchasi śariyaṃ hitvā paradīptāṃ tavaṃ śavavata saṃprati vīkṣyase aputrā jananī te 'daya kausalyā cāpatisa tavayā aśītira dharmakāmāsa tavāṃ kaṣatriyāḥ paryupāsate tavada āśāma abhikāṅkṣantyaḥ kṛpaṇāḥ phalahetukāḥ tāśa ca tavaṃ viphalāḥ kurvana kālaṃ lòkāna nu gamiṣyasi rājana saṃśayite mòkṣe paratantreṣu dehiṣu naiva te 'sati parò lòkò nāparaḥ pāpakarmaṇaḥ dharmyāna dārāna parityajya yasa tavama icchasi jīvituma sarajò gandhāna alaṃ kārāna vāsāṃsi vividhāni ca kimarthama abhisaṃtyajya parivrajasi niṣkriyaḥ nipānaṃ sarvabhūtānāṃ bhūtvā tavaṃ pāvanaṃ mahata āḍhyò vanaspatira bhūtvā sò 'dayānyāna paryupāsase khādanti hastinaṃ nayāse karavyādā bahavò 'paya uta bahavaḥ kṛmayaśa caiva kiṃ punasa tavāma anarthakama ya imāṃ kuṇḍikāṃ bhindyāna tariviṣṭabdhaṃ ca te hareta vāsò cāpahareta tasmina kathaṃ te mānasaṃ bhaveta yasa tava ayaṃ sarvama utsṛjya dhānā muṣṭiparigrahaḥ yadānena samaṃ sarvaṃ kima idaṃ mama dīyate dhānā muṣṭira ihārthaśa ceta paratijñā te vinaśyati kā vāhaṃ tava kò me tavaṃ kò 'daya te mayya anugrahaḥ paraśādhi pṛthivīṃ rājana yatra te 'nugrahò bhaveta parāsādaṃ śayanaṃ yānaṃ vāsāṃsya ābharaṇāni ca śariyā nirāśaira adhanaisa tayaktamitraira akiṃcanaiḥ saukhikaiḥ saṃbhṛtāna arthāna yaḥ saṃtyajasi kiṃ nu tata yò 'tayantaṃ paratigṛhṇīyāda yaśa ca dadyāta sadaiva hi tayòsa tavama antaraṃ viddhi śareyāṃsa tābhyāṃ ka ucyate sadaiva yācamāneṣu satsu dambhavivarjiṣu eteṣu dakṣiṇā dattā dāvāgnāva iva durhutama jātavedā yathā rājanna ādagdhvaivòpaśāmyati sadaiva yācamānò vai tathā śāmyati na davijaḥ satāṃ ca vedā annaṃ ca lòke 'samina parakṛtira dharuvā na ceda dātā bhaveda dātā kutaḥ sayura mòkṣakāṅkṣiṇaḥ annāda gṛhasthā lòke 'samina bhikṣavasa tata eva ca annāta parāṇaḥ parabhavati annadaḥ parāṇadò bhaveta gṛhasthaibhyò 'bhinirvṛttā gṛhasthāna eva saṃśritāḥ parabhavaṃ ca paratiṣṭhāṃ ca dāntā nindanta āsate tayāgāna na bhikṣukaṃ vidyāna na mauṇḍyāna na ca yācanāta ṛjusa tu yò 'rathaṃ tayajati taṃ sukhaṃ viddhi bhikṣukama asaktaḥ saktavada gacchana niḥsaṅgò muktabandhanaḥ samaḥ śatrau ca mitre ca sa vai muktò mahīpate parivrajanti dānārthaṃ muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ sitā bahuvidhaiḥ pāśaiḥ saṃcinvantò vṛthāmiṣama tarayīṃ ca nāma vārtāṃ ca tayaktvā putrāṃsa tayajanti ye tariviṣṭabdhaṃ ca vāsò ca paratigṛhṇantya abuddhayaḥ aniṣkaṣāye kāṣāyama īhārthama iti viddhi tata dharmadhvajānāṃ muṇḍānāṃ vṛttyarthama iti me matiḥ kāṣāyaira ajinaiśa cīraira nagnāna muṇḍāña jaṭādharāna bibhrata sādhūna mahārāja jaya lòkāña jitendriyaḥ agnyādheyāni gurvarthāna karatūna sa paśudakṣiṇāna dadātya ahara ahaḥ pūrvaṃ kò nu dharmatarasa tataḥ tattvajñò janakò rājā lòke 'saminna iti gīyate sò 'paya āsīna mòhasaṃpannò mā mòhavaśama anvagāḥ evaṃ dharmama anukrāntaṃ sadā dānaparaira naraiḥ ānṛśaṃsya guṇòpetaiḥ kāmakròdhavivarjitāḥ pālayantaḥ parajāśa caiva dānama uttamama āsthitāḥ iṣṭā~la lòkāna avāpsyāmò barahmaṇyāḥ satyavādinaḥ [yudhisṭhira] vedāhaṃ tāta śāstrāṇi aparāṇi parāṇi ca ubhayaṃ veda vacanaṃ kuru karma tayajeti ca ākulāni ca śāstrāṇi hetubhiśa citritāni ca niścayaśa caiva yana mātrò vedāhaṃ taṃ yathāvidhi tavaṃ tu kevalama astrajñò vīravratama anuṣṭhitaḥ śāstrārthaṃ tattvatò gantuṃ na samarthaḥ kathaṃ cana śāstrārthasūkṣma darśī yò dharmaniścaya kòvidaḥ tenāpya evaṃ na vācyò 'haṃ yadi dharmaṃ parapaśyasi bharātṛsauhṛdama āsthāya yada uktaṃ vacanaṃ tavayā nayāyyaṃ yuktaṃ ca kaunteya parītò 'haṃ tena te 'rajuna yuddhadharmeṣu sarveṣu kariyāṇāṃ naipuṇeṣu ca na tavayā sadṛśaḥ kaśa cita tariṣu lòkeṣu vidyate dharmasūkṣmaṃ tu yada vākyaṃ tatra duṣprataraṃ tavayā dhanaṃjaya na me buddhima abhiśaṅkituma arhasi yuddhaśāstravida eva tavaṃ na vṛddhāḥ sevitāsa tavayā samāsa vistara vidāṃ na teṣāṃ vetṣi niścayama tapasa tayāgò vidhira iti niścayasa tāpadhīmatāma paraṃ paraṃ jayāya eṣāṃ saiṣā naiḥśreyasī gatiḥ na tava etana manyase pārtha na jayāyò 'sati dhanāda iti atra te vartayiṣyāmi yathā naitata paradhānataḥ tapaḥsvādhyāyaśīlā hi dṛśyante dhārmikā janāḥ ṛṣayasa tapasā yuktā yeṣāṃ lòkāḥ sanātanāḥ ajātaśmaśravò dhīrāsa tathānye vanavāsinaḥ anantā adhanā eva savādhyāyena divaṃ gatāḥ uttareṇa tu panthānama āryā viṣayanigrahāta abuddhi jaṃ tamasa tayaktvā lòkāṃsa tayāgavatāṃ gatāḥ dakṣiṇena tu panthānaṃ yaṃ bhāsvantaṃ parapaśyasi ete kariyāvatāṃ lòkā ye śamaśānāni bhejire anirdeśyā gatiḥ sā tu yāṃ parapaśyanti mòkṣiṇaḥ tasmāta tayāgaḥ paradhāneṣṭaḥ sa tu duḥkhaḥ paravedituma anusṛtya tu śāstrāṇi kavayaḥ samavasthitāḥ apīha sayāda apīha sayāta sārāsāra didṛṣkayā vedavādāna atikramya śāstrāṇya āraṇyakāni ca vipāṭya kadalī sakandhaṃ sāraṃ dadṛśire na te athaikānta vayudāsena śarīre pañca bhautike icchā daveṣasamāyuktama ātmānaṃ parāhura iṅgitaiḥ agrāhyaśa cakṣuṣā sò 'pi anirdeśyaṃ ca tada girā karmahetupuraskāraṃ bhūteṣu parivartate kalyāṇa gòcaraṃ kṛtvā manasa tṛṣṇāṃ nigṛhya ca karma saṃtatima utsṛjya sayāna nirālambanaḥ sukhī asminna evaṃ sūkṣmagamye mārge sadbhira niṣevite kathama arthama anarthāḍhyama arjuna tavaṃ paraśaṃsasi pūrvaśāstravidò haya evaṃ janāḥ paśyanti bhārata kariyāsu niratā nityaṃ dāne yajñe ca karmaṇi bhavanti sudurāvartā hetumantò 'pi paṇḍitāḥ dṛḍhapūrvaśrutā mūḍhā naitada astīti vādinaḥ amṛtasyāvamantārò vaktārò janasaṃsadi caranti vasudhāṃ kṛtsnāṃ vāvadūkā bahuśrutāḥ yāna vayaṃ nābhijānīmaḥ kasa tāña jañātuma ihārhati evaṃ parājñāna sataśa cāpi mahataḥ śāstravittamāna tapasā mahada āpnòti buddhyā vai vindate mahata tayāgena sukhama āpnòti sadā kaunteya dharmavita [vaiṣampāyana] tasmina vākyāntare vaktā devasthānò mahātapāḥ abhinītataraṃ vākyama itya uvāca yudhiṣṭhirama yada vacò phalgunenòktaṃ na jayāyò 'sati dhanāda iti atra te vartayiṣyāmi tada ekāgramanāḥ śṛṇu ajātaśatrò dharmeṇa kṛtsnā te vasudhā jitā tāṃ jitvā na vṛthā rājaṃsa tavaṃ parityaktuma arhasi catuṣpadī hi niḥśreṇī karmaṇya eṣā paratiṣṭhitā tāṃ karameṇa mahābāhò yathāvaja jaya pārthiva tasmāta pārtha mahāyajñaira yajasva bahu dakṣiṇaiḥ savādhyāyayajñā ṛṣayò jañānayajñāsa tathāpare karma niṣṭhāṃsa tu budhyethāsa tapò niṣṭhāṃśa ca bhārata vaikhānasānāṃ rājendra vacanaṃ śarūyate yathā īhate dhanahetòra yasa tasyānīhā garīyasī bhūyāna dòṣaḥ paravardheta yasa taṃ dhanama apāśrayeta kṛcchrāca ca daravyasaṃhāraṃ kurvanti dhanakāraṇāta dhanena tṛṣitò 'buddhyā bharūṇa hatyāṃ na budhyate anarhate yada dadāti na dadāti yada arhate anarhārhāparijñānāda dānadharmò 'pi duṣkaraḥ yajñāya sṛṣṭāni dhanāni dhātrā; yaṣṭādiṣṭaḥ puruṣò rakṣitā ca tasmāta sarvaṃ yajña evòpayòjyaṃ; dhanaṃ tatò 'nantara eva kāmaḥ yajñaira indrò vividhaira annavadbhira; devāna sarvāna abhyayāna mahaujāḥ tenendratvaṃ parāpya vibhrājate 'sau; tasmāda yajñe sarvama evòpayòjyama mahādevaḥ sarvamedhe mahātmā; hutvātmānaṃ devadevò vibhūtaḥ viśvā~la lòkāna vayāpya viṣṭabhya kīrtyā; viròcate dayutimāna kṛtti vāsāḥ āvikṣitaḥ pārthivò vai maruttaḥ; savṛddhyā martyò yò 'yajada devarājama yajñe yasya śarīḥ savayaṃ saṃniviṣṭā; yasmina bhāṇḍaṃ kāñcanaṃ sarvama āsīta hariścandraḥ pārthivendraḥ śarutasa te; yajñaira iṣṭvā puṇyakṛda vītaśòkaḥ ṛddhyā śakraṃ yò 'jayana mānuṣaḥ saṃsa; tasmāda yajñe sarvama evòpayòjyama [devasthāna] atraivòdāharantīmama itihāsaṃ purātanama indreṇa samaye pṛṣṭò yada uvāca bṛhaspatiḥ saṃtòṣò vai savargatamaḥ saṃtòṣaḥ paramaṃ sukhama tuṣṭera na kiṃ cita parataḥ susamyaka paritiṣṭhati yadā saṃharate kāmāna kūrmò 'ṅagānīva sarvaśaḥ tadātma jayòtira ātmaiva savātmanaiva parasīdati na bibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmāna na bibhyati kāmadveṣau ca jayati tadātmānaṃ parapaśyati yadāsau sarvabhūtānāṃ na karudhyati na duṣyati karmaṇā manasā vācā barahma saṃpadyate tadā evaṃ kaunteya bhūtāni taṃ taṃ dharmaṃ tathā tathā tadā tadā parapaśyanti tasmāda budhyasva bhārata anye śamaṃ paraśaṃsanti vayāyāmama apare tathā naikaṃ na cāparaṃ ke cida ubhayaṃ ca tathāpare yajñama eke paraśaṃsanti saṃnyāsama apare janāḥ dānama eke paraśaṃsanti ke cida eva paratigrahama ke cita sarvaṃ parityajya tūṣṇīṃ dhayāyanta āsate rājyama eke paraśaṃsanti sarveṣāṃ paripālanama hatvā bhittvā ca chittvā ca ke cida ekāntaśīlinaḥ etata sarvaṃ samālòkya budhānāma eṣa niścayaḥ adròheṇaiva bhūtānāṃ yò dharmaḥ sa satāṃ mataḥ adròhaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgò dhṛtiḥ kaṣamā parajanaḥ saveṣu dāreṣu mārdavaṃ harīra acāpalama dhanaṃ dharmapradhāneṣṭaṃ manuḥ savāyambhuvò 'baravīta tasmāda evaṃ parayatnena kaunteya paripālaya yò hi rājye sathitaḥ śaśvada vaśītulyapriyāpriyaḥ kaṣatriyò yajñaśiṣṭāśī rājaśāstrārtha tattvavita asādhu nigraharataḥ sādhūnāṃ paragrahe rataḥ dharme vartmani saṃsthāpya parajā varteta dharmavita putra saṃkrāmita śarīsa tu vane vanyena vartayana vidhinā śarāmaṇenaiva kuryāta kālama atandritaḥ ya evaṃ vartate rājā rājadharmaviniścitaḥ tasyāyaṃ ca paraśa caiva lòkaḥ sayāta saphalò nṛpa nirvāṇaṃ tu suduṣpāraṃ bahuvighnaṃ ca me matama evaṃ dharmama anukrāntāḥ satyadānatapaḥ parāḥ ānṛśaṃsya guṇaira yuktāḥ kāmakròdhavivarjitāḥ parajānāṃ pālane yuktā damama uttamama āsthitāḥ gòbrāhmaṇārthaṃ yuddhena saṃprāptā gatima uttamāma evaṃ rudrāḥ sa vasavasa tathādityāḥ paraṃtapa sādhyā rājarṣisaṃghāśa ca dharmama etaṃ samāśritāḥ apramattāsa tataḥ savargaṃ parāptāḥ puṇyaiḥ savakarmabhiḥ [vaiṣampāyana] tasmina vākyāntare vākyaṃ punara evārjunò 'baravīta viṣaṇṇamanasaṃ jayeṣṭhama idaṃ bharātarama īśvarama kaṣatradharmeṇa dharmajña parāpya rājyama anuttamama jitvā cārīna naraśreṣṭha tapyate kiṃ bhavāna bhṛśama kaṣatriyāṇāṃ mahārāja saṃgrāme nidhanaṃ samṛtama viśiṣṭaṃ bahubhira yajñaiḥ kaṣatradharmama anusmara barāhmaṇānāṃ tapasa tayāgaḥ paretya dharmavidhiḥ samṛtaḥ kaṣatriyāṇāṃ ca vihitaṃ saṃgrāme nidhanaṃ vibhò kaṣatradharmò mahāraudraḥ śastranitya iti samṛtaḥ vadhaśa ca bharataśreṣṭha kāle śastreṇa saṃyuge barāhmaṇasyāpi ceda rājana kaṣatradharmeṇa tiṣṭhataḥ paraśastaṃ jīvitaṃ lòke kaṣatraṃ hi barahma saṃsthitama na tayāgò na punara yācñā na tapò manujeśvara kaṣatriyasya vidhīyante na parasvòpajīvanama sa bhavāna sarvadharmajñaḥ sarvātmā bharatarṣabha rājā manīṣī nipuṇò lòke dṛṣṭaparāvaraḥ tayaktvā saṃtāpajaṃ śòkaṃ daṃśitò bhava karmaṇi kaṣatriyasya viśeṣeṇa hṛdayaṃ vajrasaṃhatama jitvārīna kaṣatradharmeṇa parāpya rājyama akaṇṭakama vijitātmā manuṣyendra yajñadānaparò bhava indrò vai barahmaṇaḥ putraḥ karmaṇā kaṣatriyò 'bhavata jañātīnāṃ pāpavṛttīnāṃ jaghāna navatīra nava taca cāsya karma pūjyaṃ hi paraśasyaṃ ca viśāṃ pate tena cendratvama āpede devānāma iti naḥ śarutama sa tavaṃ yajñaira mahārāja yajasva bahu dakṣiṇaiḥ yathaivendrò manuṣyendra cirāya vigatajvaraḥ mā tavama evaṃgate kiṃ cita kaṣatriyarṣabha śòcithāḥ gatāsa te kaṣatradharmeṇa śastrapūtāḥ parāṃ gatima bhavitavyaṃ tathā taca ca yadvṛttaṃ bharatarṣabha diṣṭaṃ hi rājaśārdūla na śakyama ativartituma [vaiṣampāyana] evama uktasa tu kaunteya guḍākeśena bhārata nòvāca kiṃ cita kauravyasa tatò davaipāyanò 'baravīta bībhatsòra vacanaṃ samyaka satyama etada yudhiṣṭhira śāstradṛṣṭaḥ parò dharmaḥ samṛtò gārhasthya āśramaḥ savadharmaṃ cara dharmajña yathāśāstraṃ yathāvidhi na hi gārhasthyama utsṛjya tavāraṇyaṃ vidhīyate gṛhasthaṃ hi sadā devāḥ pitara ṛṣayasa tathā bhṛtyāśa caivòpajīvanti tāna bhajasva mahīpate vayāṃsi paśavaśa caiva bhūtāni ca mahīpate gṛhasthaira eva dhāryante tasmāja jayeṣṭhāśramò gṛhī sò 'yaṃ caturṇāma eteṣāma āśramāṇāṃ durācaraḥ taṃ carāvimanāḥ pārtha duścaraṃ durbalendriyaiḥ veda jañānaṃ ca te kṛtsnaṃ tapò ca caritaṃ mahata pitṛpaitāmahe rājye dhurama udvòḍhuma arhasi tapòyajñasa tathā vidyā bhaikṣama indriyanigrahaḥ dhayānama ekāntaśīlatvaṃ tuṣṭira dānaṃ ca śaktitaḥ barāhmaṇānāṃ mahārāja ceṣṭāḥ saṃsiddhi kārikāḥ kaṣatriyāṇāṃ ca vakṣyāmi tavāpi viditaṃ punaḥ yajñò vidyā samutthānama asaṃtòṣaḥ śariyaṃ parati daṇḍadhāraṇama atyugraṃ parajānāṃ paripālanama veda jañānaṃ tathā kṛtsnaṃ tapò sucaritaṃ tathā daraviṇòpārjanaṃ bhūri pātreṣu paratipādanama etāni rājñāṃ karmāṇi sukṛtāni viśāṃ pate imaṃ lòkama amuṃ lòkaṃ sādhayantīti naḥ śarutama teṣāṃ jayāyasa tu kaunteya daṇḍadhāraṇama ucyate balaṃ hi kaṣatriye nityaṃ bale daṇḍaḥ samāhitaḥ etāśa ceṣṭāḥ kaṣatriyāṇāṃ rājana saṃsiddhi kārikāḥ api gāthāma imāṃ cāpi bṛhaspatira abhāṣata bhūmira etau nigirati sarpò bilaśayāna iva rājānaṃ cāviròddhāraṃ barāhmaṇaṃ cāpravāsinama sudyumnaśa cāpi rājarṣiḥ śarūyate daṇḍadhāraṇāta parāptavāna paramāṃ siddhiṃ dakṣaḥ parācetasò yathā [yudhisṭhira] bhagavana karmaṇā kena sudyumnò vasudhādhipaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ parāptaḥ śaròtuma icchāmi taṃ nṛpama [vayāsa] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama śaṅkhaśa ca likhitaśa cāstāṃ bharātarau saṃyata varatau tayòra āvasathāva āstāṃ ramaṇīyau pṛthaka pṛthaka nityapuṣpaphalaira vṛkṣaira upetau bāhudāma anu tatasa tadācila likhitaḥ śaṅkhasyāśramama āgamata yadṛcchayāpi śaṅkhò 'tha niṣkrāntò 'bhavada āśramāta sò 'bhigamyāśramaṃ bharātuḥ śaṅkhasya likhitasa tadā phalāni śātayāma āsa samyaka pariṇatānya uta tānya upādāya visrabdhò bhakṣayāma āsa sa davijaḥ tasmiṃśa ca bhakṣayatya eva śaṅkhò 'paya āśramama āgamata bhakṣayantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā śaṅkhò bharātarama abravīta kutaḥ phalānya avāptāni hetunā kena khādasi sò 'baravīda bharātaraṃ jayeṣṭhama upaspṛśyābhivādya ca ita eva gṛhītāni mayeti parahasanna iva tama abravīta tadā śaṅkhasa tīvrakòpasamanvitaḥ sateyaṃ tavayā kṛtama idaṃ phalānya ādadatā savayama gaccha rājānama āsādya savakarma parathayasva vai adattādānama evedaṃ kṛtaṃ pārthiva sattama satenaṃ māṃ tavaṃ viditvā ca savadharmama anupālaya śīghraṃ dhāraya caurasya mama daṇḍaṃ narādhipa itya uktasa tasya vacanāta sudyumnaṃ vasudhādhipama abhyagacchana mahābāhò likhitaḥ saṃśitavrataḥ sudyumnasa tavānta pālaibhyaḥ śarutvā likhitama āgatama abhyagacchata sahāmātyaḥ padbhyāma eva nareśvaraḥ tama abravīta samāgatya sa rājā barahma vittamama kima āgamanama ācakṣva bhagavana kṛtama eva tata evama uktaḥ sa viprarṣiḥ sudyumnama idama abravīta paratiśrauṣi kariṣyeti śarutvā tata kartuma arhasi anisṛṣṭāni guruṇā phalāni puruṣarṣabha bhakṣitāni mayā rājaṃsa tatra māṃ śādhi mācirama [sudyumna] paramāṇaṃ cena matò rājā bhavatò daṇḍadhāraṇe anujñāyāma api tathā hetuḥ sayāda barāhmaṇarṣabha sa bhavāna abhyanujñātaḥ śuci karmā mahāvrataḥ barūhi kāmāna atò 'nayāṃsa tavaṃ kariṣyāmi hi te vacaḥ [vayāsa] chandyamānò 'pi barahmarṣiḥ pārthivena mahātmanā nānyaṃ vai varayāma āsa tasmāda daṇḍāda ṛte varama tataḥ sa pṛthivīpālò likhitasya mahātmanaḥ karau paracchedayāma āsa dhṛtadaṇḍò jagāma saḥ sa gatvā bharātaraṃ śaṅkhama ārtarūpò 'baravīda idama dhṛtadaṇḍasya durbhuddhera bhagavana kaṣantuma arhasi [ṣankha] na kupye tava dharmajña na ca dūṣayase mama dharmò tu te vayatikrāntasa tatasa te niṣkṛtiḥ kṛtā sa gatvā bāhudāṃ śīghraṃ tarpayasva yathāvidhi devāna pitṝna ṛṣīṃśa caiva mā cādharme manò kṛthāḥ [vayāsa] tasya tada vacanaṃ śarutvā śaṅkhasya likhitasa tadā avagāhyāpagāṃ puṇyāma udakārdhaṃ paracakrame parādurāstāṃ tatasa tasya karau jalaja saṃnibhau tataḥ sa vismitò bharātura darśayāma āsa tau karau tatasa tama abravīca chaṅkhasa tapasedaṃ kṛtaṃ mayā mā ca te 'tara vi śaṅkā bhūda daivama eva vidhīyate [lihita] kiṃ nu nāhaṃ tavayā pūtaḥ pūrvama eva mahādyute yasya te tapasò vīryama īdṛśaṃ davijasattama [ṣankha] evama etana mayā kāryaṃ nāhaṃ daṇḍadharasa tava sa ca pūtò narapatisa tavaṃ cāpi pitṛbhiḥ saha [vayāsa] sa rājā pāṇḍavaśreṣṭha śareṣṭhò vai tena karmaṇā parāptavāna paramāṃ siddhiṃ dakṣaḥ parācetasò yathā eṣa dharmaḥ kaṣatriyāṇāṃ parajānāṃ paripālanama utpathe 'samina mahārāja mā ca śòke manò kṛthāḥ bharātura asya hitaṃ vākyaṃ śṛṇu dharmajña sattama daṇḍa eva hi rājendra kaṣatradharmò na muṇḍanama [vaiṣampāyana] punara eva maharṣisa taṃ kṛṣṇadvaipāyanò 'baravīta ajātaśatruṃ kaunteyama idaṃ vacanama arthavata araṇye vasatāṃ tāta bharātṝṇāṃ te tapasvināma manòrathā mahārāja ye tatrāsana yudhiṣṭhira tāna ime bharataśreṣṭha parāpnuvantu mahārathāḥ paraśādhi pṛthivīṃ pārtha yayātira iva nāhuṣaḥ araṇye duḥkhavasatira anubhūtā tapasvibhiḥ duḥkhasyānte naravyāghrāḥ sukhaṃ tava anubhavantva ime dharmama arthaṃ ca kāmaṃ ca bharātṛbhiḥ saha bhārata anubhūya tataḥ paścāta parasthātāsi viśāṃ pate atithīnāṃ ca pitṝṇāṃ devatānāṃ ca bhārata ānṛṇyaṃ gaccha kaunteya tataḥ savargaṃ gamiṣyasi sarvamedhāśvamedhābhyāṃ yajasva kurunandana tataḥ paścāna mahārāja gamiṣyasi parāṃ gatima bharātṝṃśa ca sarvāna karatubhiḥ saṃyòjya bahu dakṣiṇaiḥ saṃprāptaḥ kīrtima atulāṃ pāṇḍaveya bhaviṣyasi vidma te puruṣavyāghra vacanaṃ kurunandana śṛṇu maca ca yathā kurvana dharmāna na cayavate nṛpaḥ ādadānasya ca dhanaṃ nigrahaṃ ca yudhiṣṭhira samānaṃ dharmakuśalāḥ sathāpayanti nareśvara deśakālapratīkṣe yò dasyòra darśayate nṛpaḥ śāstrajāṃ buddhima āsthāya nainasā sa hi yujyate ādāya baliṣaḍa bhāgaṃ yò rāṣṭraṃ nābhirakṣati paratigṛhṇāti tata pāpaṃ caturthāṃśena pārthivaḥ nibòdha ca yathātiṣṭhana dharmāna na cayavate nṛpaḥ nigrahāda dharmaśāstrāṇāma anurudhyanna apetabhīḥ kāmakròdhāva anādṛtya piteva samadarśanaḥ daivenòpahate rājā karmakāle mahādyute paramādayati tata karma na tatrāhura ati karamama tarasā buddhipūrvaṃ vā nigrāhyā eva śatravaḥ pāpaiḥ saha na saṃdadhyāda rāṣṭraṃ paṇyaṃ na kārayeta śūrāśa cāryāśa ca satkāryā vidvāṃsaśa ca yudhiṣṭhira gòmatò dhaninaśa caiva paripālyā viśeṣataḥ vayavahāreṣu dharmyeṣu niyòjyāśa ca bahuśrutāḥ guṇayukte 'pi naikasmina viśvasyāca ca vicakṣaṇaḥ arakṣitā durvinītò mānī satabdhò 'bhayasūyakaḥ enasā yujyate rājā durdānta iti còcyate ye 'rakṣyamāṇā hīyante daivenòpahate nṛpe taskaraiśa cāpi hanyante sarvaṃ tada rājakilbiṣama sumantrite sunīte ca vidhivaca còpapādite pauruṣe karmaṇi kṛte nāstya adharmò yudhiṣṭhira vipadyante samārambhāḥ sidhyantya api ca daivataḥ kṛte puruṣakāre tu nainò sapṛśati pārthivama atra te rājaśārdūla vartayiṣye kathāma imāma yadvṛttaṃ pūrvarājarṣera hayagrīvasya pārthiva śatrūna hatvā hatasyājau śūrasyākliṣṭa karmaṇaḥ asahāyasya dhīrasya nirjitasya yudhiṣṭhira yata karma vai nigrahe śātravāṇāṃ; yògaśa cāgryaḥ pālane mānavānāma kṛtvā karma parāpya kīrtiṃ suyuddhe; vājigrīvò mòdate devalòke saṃtyaktātmā samareṣva ātatāyī; śastraiśa chinnò dasyubhira ardyamānaḥ aśvagrīvaḥ karma śīlò mahātmā; saṃsiddhātmā mòdate devalòke dhanura yūpò raśanā jayā śaraḥ saruka; saruvaḥ khaṅgò rudhiraṃ yatra cājyama rathò vedī kāmagò yuddhama agniśa; cāturhòtraṃ caturò vājimukhyāḥ hutvā tasmina yajñavahnāva athārīna; pāpāna muktò rājasiṃhasa tarasvī parāṇāna hutvā cāvabhṛthe raṇe sa; vājigrīvò mòdate devalòke rāṣṭraṃ rakṣana buddhipūrvaṃ nayena; saṃtyaktātmā yajñaśīlò mahātmā sarvā~la lòkāna vayāpya kīrtyā manasvī; vājigrīvò mòdate devalòke daivīṃ siddhiṃ mānuṣīṃ daṇḍanītiṃ; yòganyāyaiḥ pālayitvā mahīṃ ca tasmāda rājā dharmaśīlò mahātmā; hayagrīvò mòdate savargalòke vidvāṃsa tayāgī śaraddadhānaḥ kṛtajñasa; tayaktvā lòkaṃ mānuṣaṃ karmakṛtvā medhāvināṃ viduṣāṃ saṃmatānāṃ; tanutyajāṃ lòkama ākramya rājā samyaga vedāna parāpya śāstrāṇya adhītya; samyaga rāṣṭraṃ pālayitvā mahātmā cāturvarṇyaṃ sathāpayitvā savadharme; vājigrīvò mòdate devalòke jitvā saṃgrāmāna pālayitvā parajāśa ca; sòmaṃ pītvā tarpayitvā davijāgryāna yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā parajānāṃ; yuddhe kaṣīṇò mòdate devalòke vṛttaṃ yasya śalāghanīyaṃ manuṣyāḥ; santò vidvāṃsaśa cārhayantya arhaṇīyāḥ savargaṃ jitvā vīralòkāṃśa ca gatvā; siddhiṃ parāptaḥ puṇyakīrtira mahātmā [vaiṣampāyana] davaipāyana vacò śarutvā kupite ca dhanaṃjaye vayāsama āmantrya kaunteyaḥ paratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ na pārthivama idaṃ rājyaṃ na ca bhògāḥ pṛthagvidhāḥ parīṇayanti manò me 'daya śòkò māṃ nardayatya ayama śarutvā ca vīra hīnānāma aputrāṇāṃ ca yòṣitāma paridevayamānānāṃ śāntiṃ nòpalabhe mune itya uktaḥ paratyuvācedaṃ vayāsò yògavidāṃ varaḥ yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ dharmajñò veda pāragaḥ na karmaṇā labhyate cintayā vā; nāpya asya dātā puruṣasya kaśa cita paryāya yògāda vihitaṃ vidhātrā; kālena sarvaṃ labhate manuṣyaḥ na buddhiśāstrādhyayanena śakyaṃ; parāptuṃ viśeṣaira manujaira akāle mūrkhò 'pi parāpnòti kadā cida arthāna; kālò hi kāryaṃ parati nirviśeṣaḥ nābhūti kāle ca phalaṃ dadāti; śilpaṃ na mantrāśa ca tathauṣadhāni tānya eva kālena samāhitāni; sidhyanti cedhyanti ca bhūtakāle kālena śīghrāḥ paravivānti vātāḥ; kālena vṛṣṭira jaladāna upaiti kālena padmòtpalavaja jalaṃ ca; kālena puṣyanti nagā vaneṣu kālena kṛṣṇāśa ca sitāśa ca rātryaḥ; kālena candraḥ paripūrṇabimbaḥ nākālataḥ puṣpaphalaṃ nagānāṃ; nākālavegāḥ saritò vahanti nākālamattāḥ khaga pannagāśa ca; mṛgadvipāḥ śailamahāgrahāśa ca nākālataḥ satrīṣu bhavanti garbhā; nāyāntya akāle śiśiròṣṇa varṣāḥ nākālatò mariyate jāyate vā; nākālatò vayāharate ca bālaḥ nākālatò yauvanama abhyupaiti; nākālatò ròhati bījama uptama nākālatò bhānura upaiti yògaṃ; nākālatò 'sataṃ girima abhyupaiti nākālatò vardhate hīyate ca; candraḥ samudraśa ca mahòrmimālī atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama gītaṃ rājñā senajitā duḥkhārtena yudhiṣṭhira sarvāna evaiṣa paryāyò martyāna sapṛśati dustaraḥ kālena paripakvā hi mariyante sarvamānavāḥ ghananti cānyāna narā rājaṃsa tāna apya anye narāsa tathā saṃjñaiṣā laukikī rājana na hinasti na hanyate hantīti manyate kaśa cina na hantītya api cāpare savabhāvatasa tu niyatau bhūtānāṃ parabhavāpyayau naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte ahò kaṣṭama iti dhayāyaña śòkasyāpacitiṃ careta sa kiṃ śòcasi mūḍhaḥ saña śòcyaḥ kima anuśòcasi paśya duḥkheṣu duḥkhāni bhayeṣu ca bhayānya api ātmāpi cāyaṃ na mama sarvāpi pṛthivī mama yathā mama tathānyeṣāma iti paśyana na muhyati śòkasthāna sahasrāṇi harṣasthāna śatāni ca divase divase mūḍhama āviśanti na paṇḍitama evama etāni kālena pariya daveṣyāṇi bhāgaśaḥ jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca duḥkhama evāsti na sukhaṃ tasmāta tada upalabhyate tṛṣṇārti parabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārti parabhavaṃ sukhama sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukhama na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukhama sukhama ante hi duḥkhānāṃ duḥkhama ante sukhasya ca tasmāda etada davayaṃ jahyāda ya iccheca chāśvataṃ sukhama yannimittaṃ bhaveca chòkasa tāpò vā duḥkhamūrchitaḥ āyasò vāpi yana mūlasa tada ekāṅgama api tayajeta sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ pariyaṃ vā yadi vāpriyama parāptaṃ parāptama upāsīta hṛdayenāparājitaḥ īṣada apya aṅgadārāṇāṃ putrāṇāṃ vā carāpriyama tatò jañāsyasi kaḥ kasya kena vā kathama eva vā ye ca mūḍhatamā lòke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ ta eva sukhama edhante madhyaḥ kaleśena yujyate itya abravīna mahāprājñò yudhiṣṭhira sa senajita parāvarajñò lòkasya dharmavita sukhaduḥkhavita sukhī parasya yò duḥkhe na jātu sa sukhī bhaveta duḥkhānāṃ hi kaṣayò nāsti jāyate haya aparāta parama sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca; lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca paryāyaśaḥ sarvama iha sapṛśanti; tasmāda dhīrò naiva hṛṣyena na kupyeta dīkṣāṃ yajñe pālanaṃ yuddhama āhura; yògaṃ rāṣṭre daṇḍanītyā ca samyaka vittatyāgaṃ dakṣiṇānāṃ ca yajñe; samyaga jañānaṃ pāvanānīti vidyāta rakṣana rāṣṭraṃ buddhipūrvaṃ nayena; saṃtyaktātmā yajñaśīlò mahātmā sarvā~la lòkāna dharmamūrtyā caraṃśa cāpya; ūrdhvaṃ dehāna mòdate devalòke jitvā saṃgrāmāna pālayitvā ca rāṣṭraṃ; sòmaṃ pītvā vardhayitvā parajāśa ca yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā parajānāṃ; yuddhe kaṣīṇò mòdate devalòke samyaga vedāna parāpya śāstrāṇya adhītya; samyaga rāṣṭraṃ pālayitvā ca rājā cāturvarṇyaṃ sathāpayitvā savadharme; pūtātmā vai mòdate devalòke yasya vṛttaṃ namasyanti savargasthasyāpi mānavāḥ paurajānapadāmātyāḥ sa rājā rājasattamaḥ [yudhisṭhira] abhimanyau hate bāle daraupadyāsa tanayeṣu ca dhṛṣṭadyumne virāte ca darupade ca mahīpatau vasuṣeṇe ca dharmajñe dhṛṣṭaketau ca pārthive tathānyeṣu narendreṣu nānādeśyeṣu saṃgame na vimuñcati māṃ śòkò jañātighātinama āturama rājyakāmukama atya ugraṃ savavaṃśòccheda kārakama yasyāṅke karīḍamānena mayā vai parivartitama sa mayā rājyalubdhena gāṅgeyò vinipātitaḥ yadā haya enaṃ vighūrṇantama apaśyaṃ pārtha sāyakaiḥ kampamānaṃ yathā vajraiḥ parekṣamāṇaṃ śikhaṇḍinama jīrṇaṃ siṃhama iva parāṃśuṃ narasiṃhaṃ pitāmahama kīryamāṇaṃ śaraisa tīkṣṇaira dṛṣṭvā me vayathitaṃ manaḥ parāṅmukhaṃ sīdamānaṃ ca rathāda apacyutaṃ śaraiḥ ghūrṇamānaṃ yathā śailaṃ tadā me kaśmalò 'bhavata yaḥ sa bāṇadhanuṣa pāṇira yòdhayāma āsa bhārgavama bahūnya ahāni kauravyaḥ kurukṣetre mahāmṛdhe sametaṃ pārthivaṃ kaṣatraṃ vāraṇasyāṃ nadī sutaḥ kanyārthama āhvayada vīrò rathenaikena saṃyuge yena cògrāyudhò rājā cakravartī durāsadaḥ dagdhaḥ śastrapratāpena sa mayā yudhi ghātitaḥ savayaṃ mṛtyuṃ rakṣamāṇaḥ pāñcālyaṃ yaḥ śikhaṇḍinama na bāṇaiḥ pātayāma āsa sò 'rajunena nipātitaḥ yadainaṃ patitaṃ bhūmāva apaśyaṃ rudhiròkṣitama tadaivāviśada atya ugrò javarò me munisattama yena saṃvardhitā bālā yena sama parirakṣitāḥ sa mayā rājyalubdhena pāpena guru ghātinā alpakālasya rājyasya kṛte mūḍhena ghātitaḥ ācāryaśa ca maheṣvāsaḥ sarvapārthivapūjitaḥ abhigamya raṇe mithyā pāpenòktaḥ sutaṃ parati tana me dahati gātrāṇi yana māṃ gurura abhāṣata satyavākyò hi rājaṃsa tavaṃ yadi jīvati me sutaḥ satyaṃ mā marśayana viprò mayi tatparipṛṣṭavāna kuñjaraṃ cāntaraṃ kṛtvā mithyòpacaritaṃ mayā subhṛśaṃ rājyalubdhena pāpena guru ghātinā satyakañcukama āsthāya mayòktò gurura āhave aśvatthāmā hata iti kuñjare vinipātite kāna nu lòkāna gamiṣyāmi kṛtvā tata karma dāruṇama aghātayaṃ ca yata karṇaṃ samareṣva apalāyinama jayeṣṭhaṃ bharātarama atya ugraṃ kò mattaḥ pāpakṛttamaḥ abhimanyuṃ ca yada bālaṃ jātaṃ siṃhama ivādriṣu parāveśayama ahaṃ lubdhò vāhinīṃ daròṇa pālitāma tadā parabhṛti bībhatsuṃ na śaknòmi nirīkṣituma kṛṣṇaṃ ca puṇḍarīkākṣaṃ kilbiṣī bharūṇa hā yathā daraupadīṃ cāpya aduḥkhārhāṃ pañca putra vinākṛtāma śòcāmi pṛthivīṃ hīnāṃ pañcabhiḥ parvataira iva sò 'hama āgaḥ karaḥ pāpaḥ pṛthivī nāśa kārakaḥ āsīna evama evedaṃ śòṣayiṣye kalevarama parāyòpaviṣṭaṃ jānīdhvama adya māṃ guru ghātinama jātiṣva anyāsva api yathā na bhaveyaṃ kulānta kṛta na bhòkṣye na ca pānīyama upayòkṣye kathaṃ cana śòṣayiṣye pariyāna parāṇāna iha sathò 'haṃ tapòdhana yatheṣṭaṃ gamyatāṃ kāmama anujāne parasādya vaḥ sarve māma anujānīta tayakṣyāmīdaṃ kalevarama [vaiṣampāyana] tama evaṃ vādinaṃ pārthaṃ bandhuśòkena vihvalama maivama itya abravīda vayāsò nigṛhya munisattamaḥ ati velaṃ mahārāja na śòkaṃ kartuma arhasi punara uktaṃ paravakṣyāmi diṣṭama etada iti parabhò saṃyògā viprayògāśa ca jātānāṃ parāṇināṃ dharuvama budbudā iva tòyeṣu bhavanti na bhavanti ca sarve kaṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ saṃyògā viprayògāntā maraṇāntaṃ hi jīvitama sukhaṃ duḥkhāntama ālasyaṃ dākṣyaṃ duḥkhaṃ sukhòdayama bhūtiḥ śarīra harīra dhṛtiḥ siddhira nādakṣe nivasantya uta nālaṃ sukhāya suhṛdò nālaṃ duḥkhāya durhṛdaḥ na ca parajñālama arthaibhyò na sukhaibhyò 'paya alaṃ dhanama yathā sṛṣṭò 'si kaunteya dhātrā karmasu tata kuru ata eva hi siddhisa te neśasa tavama ātmanā nṛpa [vaiṣampāyana] jañātiśòkābhitaptasya parāṇāna abhyutsikṛkṣataḥ jayeṣṭhasya pāṇḍuputrasya vayāsaḥ śòkama apānudata [vayāsa] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama aśmagītaṃ naravyāghra tana nibòdha yudhiṣṭhira aśmānaṃ barāhmaṇaṃ parājñaṃ vaidehò janakò nṛpaḥ saṃśayaṃ paripapraccha duḥkhaśòka pariplutaḥ [janaka] āgame yadi vāpāye jañātīnāṃ daraviṇasya ca nareṇa paratipattavyaṃ kalyāṇaṃ kathama icchatā [aṣmana] utpannama imama ātmānaṃ narasyānantaraṃ tataḥ tāni tānya abhivartante duḥkhāni ca sukhāni ca teṣāma anyatarāpattau yada yada evòpasevate tata tada dhi cetanāma asya haratya abhrama ivānilaḥ abhijātò 'sami siddhò 'sami nāsmi kevalamānuṣaḥ itya evaṃ hetubhisa tasya taribhiśa cittaṃ parasicyati sa parasikta manā bhògāna visṛjya pitṛsaṃcitāna parikṣīṇaḥ parasvānāma ādānaṃ sādhu manyate tama atikrānta maryādama ādadānama asāṃpratama paratiṣedhanti rājānò lubdhā mṛgama iveṣubhiḥ ye ca viṃśativarṣā vā tariṃśadvarṣāśa ca mānavāḥ pareṇa te varṣaśatāna na bhaviṣyanti pārthiva teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bheṣajama ādiśeta sarvaprāṇabhṛtāṃ vṛttaṃ parekṣamāṇasa tatasa tataḥ mānasānāṃ punara yònira duḥkhānāṃ cittavibhramaḥ aniṣṭòpanipātò vā tṛtīyaṃ nòpapadyate evama etāni duḥkhāni tāni tānīha mānavama vividhānya upavartante tathā sāṃsparśakāni ca jarāmṛtyū ha bhūtāni khāditārau vṛkāva iva balināṃ durbalānāṃ ca harasvānāṃ mahatāma api na kaśa cija jātva atikrāmeja jarāmṛtyū ha mānavaḥ api sāgaraparyantāṃ vijityemāṃ vasuṃdharāma sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ bhūtānāṃ paryupasthitama parāptavyama avaśaiḥ sarvaṃ parihārò na vidyate pūrve vayasi madhye vāpya uttame vā narādhipa avarjanīyāsa te 'rathā vai kāṅkṣitāśa ca tatò 'nayathā supriyaira viprayògaśa ca saṃprayògasa tathāpriyaiḥ arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ vidhānama anuvartate parādurbhāvaśa ca bhūtānāṃ dehanyāsasa tathaiva ca parāpti vayāyāmayògaśa ca sarvama etata paratiṣṭhitama gandhavarṇarasasparśā nivartante savabhāvataḥ tathaiva sukhaduḥkhāni vidhānama anuvartate āsanaṃ śayanaṃ yānama utthānaṃ pānabhòjanama niyataṃ sarvabhūtānāṃ kālenaiva bhavantya uta vaidyāśa cāpya āturāḥ santi balavantaḥ sudurbalāḥ satrīmantaśa ca tathā ṣaṇḍhā vicitraḥ kālaparyayaḥ kule janma tathā vīryama ārògyaṃ dhairyama eva ca saubhagyama upabhògaśa ca bhavitavyena labhyate santi putrāḥ subahavò daridrāṇāma anicchatāma bahūnāma icchatāṃ nāsti samṛddhānāṃ viceṣṭatāma vayādhira agnira jalaṃ śastraṃ bubhukṣā śavāpadaṃ viṣama rajjvā ca maraṇaṃ jantòra uccācca patanaṃ tathā niryāṇaṃ yasya yada diṣṭaṃ tena gacchati hetunā dṛśyate nābhyatikrāmanna atikrāntò na vā punaḥ dṛśyate hi yuvaiveha vinaśyana vasumāna naraḥ daridraśa ca parikliṣṭaḥ śatavarṣò janādhipa akiṃcanāśa ca dṛśyante puruṣāśa cirajīvinaḥ samṛddhe ca kule jātā vinaśyanti pataṅgavata parāyeṇa śarīmatāṃ lòke bhòktuṃ śaktira na vidyate kāṣṭhānya api hi jīrvante daridrāṇāṃ narādhipa ahama etata karòmīti manyate kālacòditaḥ yada yada iṣṭama asaṃtòṣāda durātmā pāpama ācarana satriyò 'kaṣā mṛgayā pānaṃ parasaṅgāna ninditā budhaiḥ dṛśyante cāpi bahavaḥ saṃprasaktā bahuśrutāḥ iti kālena sarvārthānīpsitānīpsitāni ca sapṛśanti sarvabhūtāni nimittaṃ nòpalabhyate vāyuma ākāśama agniṃ ca candrādityāva ahaḥ kaṣape jayòtīṃṣi saritaḥ śailāna kaḥ karòti bibharti vā śītama uṣṇaṃ tathā varṣaṃ kālena parivartate evama eva manuṣyāṇāṃ sukhaduḥkhe nararṣabha nauṣadhāni na śāstrāṇi na hòmā na punara japāḥ tarāyante mṛtyunòpetaṃ jarayā vāpi mānavama yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahòdadhau sametya ca vayatīyātāṃ tadvada bhūtasamāgamaḥ ye cāpi puruṣaiḥ satrībhira gītavādyaira upasthitāḥ ye cānāthāḥ parānnādāḥ kālasa teṣu samakriyaḥ mātṛpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca saṃsāreṣva anubhūtāni kasya te kasya vā vayama naivāsya kaśa cida bhavitā nāyaṃ bhavati kasya cita pathi saṃgatama evedaṃ dārabandhusuhṛda gaṇaiḥ kavāsaṃ kavāsmi gamiṣyāmi kò nava ahaṃ kima ihāsthitaḥ kasmāta kama anuśòceyama itya evaṃ sathāpayena manaḥ anitye pariya saṃvāse saṃsāre cakravada gatau na dṛṣṭapūrvaṃ paratyakṣaṃ paralòkaṃ vidura budhāḥ āgamāṃsa tava anatikramya śaraddhātavyaṃ bubhūṣatā kurvīta pitṛdaivatyaṃ dharmāṇi ca samācareta yajeca ca vidvāna vidhivata tarivargaṃ cāpya anuvrajeta saṃnimajjaja jagada idaṃ gambhīre kālasāgare jarāmṛtyumahāgrāhe na kaśa cida avabudhyate āyura vedama adhīyānāḥ kevalaṃ sa parigrahama dṛśyante bahavò vaidyā vayādhibhiḥ samabhiplutāḥ te pibantaḥ kaṣāyāṃśa ca sarpīṃṣi vividhāni ca na mṛtyuma ativartante velāma iva mahòdadhiḥ rasāyana vidaśa caiva suprayukta rasāyanāḥ dṛśyante jarayā bhagnā nagā nāgaira ivòttamaiḥ tathaiva tapasòpetāḥ savādhyāyābhyasane ratāḥ dātārò yajñaśīlāśa ca na taranti jarāntakau na haya ahāni nivartante na māsā na punaḥ samāḥ jātānāṃ sarvabhūtānāṃ na pakṣā na punaḥ kaṣapāḥ sò 'yaṃ vipulama adhvānaṃ kālena dharuvama adhruvaḥ narò 'vaśaḥ samabhyeti sarvabhūtaniṣevitama dehò vā jīvatò 'bhayeti jīvò vābhyeti dehataḥ pathi saṃgatama evedaṃ dāraira anyaiśa ca bandhubhiḥ nāyama atyantasaṃvāsò labhyate jātu kena cita api savena śarīreṇa kima utānyena kena cita kava nu te 'daya pitā rājana kava nu te 'daya pitāmahaḥ na tavaṃ paśyasi tāna adya na tavāṃ paśyanti te 'pi ca na haya eva puruṣò daraṣṭā savargasya narakasya vā āgamasa tu satāṃ cakṣura nṛpate tama ihācara caritabrahma caryò hi parajāyeta yajeta ca pitṛdeva maharṣīṇāma ānṛṇyāyānasūyakaḥ sa yajñaśīlaḥ parajane niviṣṭaḥ; parāga barahma cārī paravibhakta pakṣaḥ ārādhayana savargama imaṃ ca lòkaṃ; paraṃ ca muktvā hṛdayavyalīkama samyaga ghi dharmaṃ caratò nṛpasya; daravyāṇi cāpya āharatò yathāvata paravṛtta cakrasya yaśò 'bhivardhate; sarveṣu lòkeṣu carācareṣu [vayāsa] itya evama ājñāya videharājò; vākyaṃ samagraṃ paripūrṇahetuḥ aśmānama āmantrya viśuddhabuddhira; yayau gṛhaṃ savaṃ parati śāntaśòkaḥ tathā tavama apya acyuta muñca śòkama; uttiṣṭha śakròpama harṣama ehi kaṣātreṇa dharmeṇa mahī jitā te; tāṃ bhuṅkṣva kuntīsuta mā viṣādīḥ [vaiṣampāyana] avyāharati kaunteye dharmaputre yudhiṣṭhire guḍākeśò hṛṣīkeśama abhyabhāṣata pāṇḍavaḥ jañātiśòkābhisaṃtaptò dharmarājaḥ paraṃtapaḥ eṣa śòkārṇave magnasa tama āśvāsaya mādhava sarve sama te saṃśayitāḥ punara eva janārdana asya śòkaṃ mahābāhò paraṇāśayituma arhasi evama uktasa tu gòvindò vijayena mahātmanā paryavartata rājānaṃ puṇḍarīkekṣaṇò 'cayutaḥ anatikramaṇīyò hi dharmarājasya keśavaḥ bālyāta parabhṛti gòvindaḥ parītyā cābhyadhikò 'rajunāta saṃpragṛhya mahābāhura bhujaṃ candanabhūṣitama śailastambhòpamaṃ śaurira uvācābhivinòdayana śuśubhe vadanaṃ tasya sudaṃṣṭraṃ cārulòcanama vayākòśama iva vispaṣṭaṃ padmaṃ sūryavibòdhitama mā kṛthāḥ puruṣavyāghra śòkaṃ tavaṃ gātraśòṣaṇama na hi te sulabhā bhūyò ye hatāsmina raṇājire savapnalabdhā yathā lābhā vi tathāḥ paratibòdhane evaṃ te kaṣatriyā rājana ye vayatītā mahāraṇe sarve haya abhimukhāḥ śūrā vigatā raṇaśòbhinaḥ naiṣāṃ kaśa cita pṛṣṭhatò vā palāyana vāpi pātitaḥ sarve tayaktvātmanaḥ parāṇāna yuddhvā vīrā mahāhave śastrapūtā divaṃ parāptā na tāña śòcituma arhasi atraivòdāharantīmama itihāsaṃ purātanama sṛñjayaṃ putraśòkārtaṃ yathāyaṃ parāha nāradaḥ sukhaduḥkhaira ahaṃ tavaṃ ca parajāḥ sarvāśa ca sṛñjaya avimuktaṃ cariṣyāmasa tatra kā paridevanā mahābhāgyaṃ paraṃ rājñāṃ kīrtyamānaṃ mayā śṛṇu gacchāvadhānaṃ nṛpate tatò duḥkhaṃ parahāsyasi mṛtāna mahānubhāvāṃsa tavaṃ śarutvaiva tu mahīpatīna śarutvāpanaya saṃtāpaṃ śṛṇu vistaraśaśa ca me āvikṣitaṃ maruttaṃ me mṛtaṃ sṛñjaya śuśruhi yasya sendrāḥ sa varuṇā bṛhaspatipurògamāḥ devā viśvasṛjò rājñò yajñama īyura mahātmanaḥ yaḥ sapardhāma anayaca chakraṃ devarājaṃ śatakratuma śakra pariyaiṣī yaṃ vidvāna paratyācaṣṭa bṛhaspatiḥ saṃvartò yājayāma āsa yaṃ pīḍārthaṃ bṛhaspateḥ yasmina paraśāsati satāṃ nṛpatau nṛpasattama akṛṣṭapacyā pṛthivī vibabhau caityamālinī āvikṣitasya vai satre viśve devāḥ sabhā sadaḥ marutaḥ pariveṣṭāraḥ sādhyāśa cāsana mahātmanaḥ marudgaṇā maruttasya yata sòmama apibanta te devāna manuṣyāna gandharvāna atyaricyanta dakṣiṇāḥ sa cena mamāra sṛñjaya caturbhadratarasa tavayā putrāta puṇyataraśa caiva mā putrama anutapyathāḥ suhòtraṃ ceda vaitithinaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma yasmai hiraṇyaṃ vavṛṣe magahvāna parivatsarama satyanāmā vasumatī yaṃ parāpyāsīja janādhipa hiraṇyama avahana nadyasa tasmiña janapadeśvare kūrmāna karkaṭakāna nakrāna makarāña śiṃśukāna api nadīṣva apātayada rājana maghavā lòkapūjitaḥ hairaṇyāna patitāna dṛṣṭvā matsyāna makarakacchapāna sahasraśò 'tha śataśasa tatò 'samayata vaitithiḥ tada dhiraṇyama aparyantama āvṛttaṃ kurujāṅgale ījānò vitate yajñe barāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ sa cena mamāra sṛñjaya caturbhadratarasa tavayā putrāta puṇyataraśa caiva mā putrama anutapyathāḥ adakṣiṇama ayajvānaṃ śavaitya saṃśāmya mā śucaḥ aṅgaṃ bṛhadrathaṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ śavetāna aśvāna avāsṛjata sahasraṃ ca sahasrāṇāṃ kanyā hemavibhūṣitāḥ ījānò vitate yajñe dakṣiṇāma atyakālayata śataṃ śatasahasrāṇāṃ vṛṣāṇāṃ hemamālināma gavāṃ sahasrānucaraṃ dakṣiṇāma atyakālayata aṅgasya yajamānasya tadā viṣṇupade girau amādyada indraḥ sòmena dakṣiṇābhira davijātayaḥ yasya yajñeṣu rājendra śatasaṃkhyeṣu vai punaḥ devāna manuṣyāna gandharvāna atyaricyanta dakṣiṇāḥ na jātò janitā cānyaḥ pumāna yasa tata paradāsyati yada aṅgaḥ paradadau vittaṃ sòmasaṃsthāsu saptasu sa cena mamāra sṛñjaya caturbhadratarasa tavayā putrāta puṇyataraśa caiva mā putrama anutapyathāḥ śibima auśīnaraṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ carmavata samaveṣṭayata mahatā rathaghòṣeṇa pṛthivīma anunādayana ekachatrāṃ mahīṃ cakre jaitreṇaika rathena yaḥ yāvada adya gavāśvaṃ sayāda āraṇyaiḥ paśubhiḥ saha tāvatīḥ paradadau gāḥ sa śibira auśīnarò 'dhavare nòdyantāraṃ dhuraṃ tasya kaṃ cina mene parajāpatiḥ na bhūtaṃ na bhaviṣyantaṃ sarvarājasu bhārata anyatrauśīnarāca chaibyāda rājarṣera indra vikramāta sa cena mamāra sṛñjaya caturbhadratarasa tavayā putrāta puṇyataraśa caiva mā putrama anutapyathāḥ adakṣiṇama ayajvānaṃ taṃ vai saṃśāmya mā śucaḥ bharataṃ caiva dauḥṣantiṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma śākuntaliṃ maheṣvāsaṃ bhūri daraviṇa tejasama yò baddhvā tariṃśatò haya aśvāna devaibhyò yamunāma anu sarasvatīṃ viṃśatiṃ ca gaṅgāma anu caturdaśa aśvamedha sahasreṇa rājasūya śatena ca iṣṭavāna sa mahātejā dauḥṣantira bharataḥ purā bharatasya mahata karma sarvarājasu pārthivāḥ khaṃ martyā iva bāhubhyāṃ nānugantuma aśaknuvana paraṃ sahasrāda yò baddhvā hayāna vedīṃ vicitya ca sahasraṃ yatra padmānāṃ kaṇvāya bharatò dadau sa cena mamāra sṛñjaya caturbhadratarasa tavayā putrāta puṇyataraśa caiva mā putrama anutapyathāḥ rāmaṃ dāśarathiṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya yò 'navakampata vai nityaṃ parajāḥ putrāna ivaurasāna vidhavā yasya viṣaye nānāthāḥ kāśa canābhavana sarvasyāsīta pitṛsamò rāmò rājyaṃ yadānvaśāta kālavarṣāśa ca parjanyāḥ sasyāni rasavanti ca nityaṃ subhikṣama evāsīda rāme rājyaṃ paraśāsati parāṇinò nāpsu majjanti nānarthe pāvakò 'dahata na vayālajaṃ bhayaṃ cāsīda rāme rājyaṃ paraśāsati āsana varṣasahasrāṇi tathā putrasahasrikāḥ arògāḥ sarvasiddhārthāḥ parajā rāme paraśāsati nānyònyena vivādò 'bhūta satrīṇāma api kutò nṛṇāma dharmanityāḥ parajāśa cāsana rāme rājyaṃ paraśāsati nityapuṣpaphalāśa caiva pādapā nirupadravāḥ sarvā daròṇa dughā gāvò rāme rājyaṃ paraśāsati sa caturdaśa varṣāṇi vane paròṣya mahātapāḥ daśāśvamedhāña jārūthyāna ājahāra nirargalāna śayāmò yuvā lòhitākṣò mattavāraṇavikramaḥ daśavarṣasahasrāṇi rāmò rājyama akārayata sa cena mamāra sṛñjaya caturbhadratarasa tavayā putrāta puṇyataraśa caiva mā putrama anutapyathāḥ bhagīrathaṃ ca rājānaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya yasyednrò vitate yajñe sòmaṃ pītvā madòtkaṭaḥ asurāṇāṃ sahasrāṇi bahūni surasattamaḥ ajayada bāhuvīryeṇa bhagavāna pākaśāsanaḥ yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ kanyā hemavibhūṣitāḥ ījānò vitate yajñe dakṣiṇāma atyakālayata sarvā rathagatāḥ kanyā rathāḥ sarve caturyujaḥ rathe rathe śataṃ nāgāḥ padminò hemamālinaḥ sahasrama aśvā ekaikaṃ hastinaṃ pṛṣṭhatò 'navayuḥ gavāṃ sahasrama aśve 'śave sahasraṃ gavya ajāvikama upahvare nivasatò yasyāṅke niṣasāda ha gaṅgā bhāgīrathī tasmāda urvaśī haya abhavata purā bhūridakṣiṇama ikṣvākuṃ yajamānaṃ bhagīrathama tarilòkapatha gā gaṅgā duhitṛtvama upeyiṣī sa cena mamāra sṛñjaya caturbhadratarasa tavayā putrāta puṇyataraśa caiva mā putrama anutapyathāḥ dilīpaṃ caivailavilaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya yasya karmāṇi bhūrīṇi kathayanti davijātayaḥ imāṃ vai vasu saṃpannāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ dadau tasmina mahāyajñe barāhmaṇaibhyaḥ samāhitaḥ tasyeha yajamānasya yajñe yajñe puròhitaḥ sahasraṃ vāraṇāna haimāna dakṣiṇāma atyakālayata yasya yajñe mahāna āsīda yūpaḥ śarīmāna hiraṇmayaḥ taṃ devāḥ karma kurvāṇāḥ śakra jayeṣṭhā upāśrayana caṣālò yasya sauvarṇasa tasmina yūpe hiraṇmaye nanṛtura devagandharvāḥ ṣaṭa sahasrāṇi saptadhā avādayata tatra vīṇāṃ madhye viśvāvasuḥ savayama sarvabhūtānya amanyanta mama vādayatītya ayama etada rājñò dilīpasya rājānò nānucakrire yata satriyò hemasaṃpannāḥ pathi mattāḥ sama śerate rājānama ugradhanvānaṃ dilīpaṃ satyavādinama ye 'paśyana sumahātmānaṃ te 'pi savargajitò narāḥ tarayaḥ śabdā na jīryante dilīpasya niveśane savādhyāyaghòṣò jayāghòṣò dīyatāma iti caiva hi sa cena mamāra sṛñjaya caturbhadratarasa tavayā putrāta puṇyataraśa caiva mā putrama anutapyathāḥ māṃdhātāraṃ yauvanāśvaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya yaṃ devā marutò garbhaṃ pituḥ pārśvāda apāharana saṃvṛddhò yuvanāśvasya jaṭhare yò mahātmanaḥ pṛṣada ājyòdbhavaḥ śarīmāṃsa tarilòkavijayī nṛpaḥ yaṃ dṛṣṭvā pitura utsaṅge śayānaṃ devarūpiṇama anyònyama abruvana devāḥ kama ayaṃ dhāsyatīti vai māma eva dhāsyatītya evama indrò abhyavapadyata māṃdhāteti tatasa tasya nāma cakre śatakratuḥ tatasa tu payasò dhārāṃ puṣṭi hetòra mahātmanaḥ tasyāsye yauvanāśvasya pāṇira indrasya cāsravata taṃ pibana pāṇima indrasya samāma ahnā vayavardhata sa āsīda davādaśa samò davādaśāhena pārthiva tama iyaṃ pṛthivī sarvā ekāhnā samapadyata dharmātmānaṃ mahātmānaṃ śūrama indrasamaṃ yudhi ya āṅgāraṃ hi nṛpatiṃ maruttama asitaṃ gayama aṅgaṃ bṛhadrathaṃ caiva māṃdhātā samare 'jayata yauvanāśvò yadāṅgāraṃ samare samayòdhayata visphāraira dhanuṣò devā dayaura abhedīti menire yataḥ sūrya udeti sama yatra ca paratitiṣṭhati sarvaṃ tada yauvanāśvasya māṃdhātuḥ kaṣetrama ucyate aśvamedha śateneṣṭvā rājasūya śatena ca adadāda ròhitāna matsyāna barāhmaṇaibhyò mahīpatiḥ hairaṇyāna yòjanòtsedhāna āyatāna daśayòjanama atiriktāna davijātibhyò vayabhajanna itare janāḥ sa cena mamāra sṛñjaya caturbhadratarasa tavayā putrāta puṇyataraśa caiva mā putrama anutapyathāḥ yayātiṃ nāhuṣaṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya ya imāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ vijitya saha sāgarāma śamyā pātenābhyatīyāda vedībhiśa citrayana nṛpa ījānaḥ karatubhiḥ puṇyaiḥ paryagacchada vasuṃdharāma iṣṭvā karatusahasreṇa vājimedhaśatena ca tarpayāma āsa devendraṃ taribhiḥ kāñcanaparvataiḥ vayūḍhe devāsure yuddhe hatvā daiteya dānavāna vayabhajata pṛthivīṃ kṛtsnāṃ yayātira nahuṣātmajaḥ anteṣu putrāna nikṣipya yadudruhyu purògamāna pūruṃ rājye 'bhiṣicya save sadāraḥ parasthitò vanama sa cena mamāra sṛñjaya caturbhadratarasa tavayā putrāta puṇyataraśa caiva mā putrama anutapyathāḥ ambarīṣaṃ ca nābhāgaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya yaṃ parajā vavrire puṇyaṃ gòptāraṃ nṛpasattama yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ rājñāma ayuta yājināma ījānò vitate yajñe barāhmaṇaibhyaḥ samāhitaḥ naitata pūrve janāśa cakrura na kariṣyanti cāpare itya ambarīṣaṃ nābhāgama anvamòdanta dakṣiṇāḥ śataṃ rājasahasrāṇi śataṃ rājaśatāni ca sarve 'śavamedhaira ījānāsa te 'bhayayura dakṣiṇāyanama sa cena mamāra sṛñjaya caturbhadra tarasa tavayā putrāta puṇyataraśa caiva mā putrama anutapyathāḥ śaśabinduṃ caitrarathaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya yasya bhāryā sahasrāṇāṃ śatama āsīna mahātmanaḥ sahasraṃ tu sahasrāṇāṃ yasyāsaña śāśa bindavaḥ hiraṇyakavacāḥ sarve sarve còttamadhanvinaḥ śataṃ kanyā rājaputrama ekaikaṃ pṛṣṭhatò 'navayuḥ kanyāṃ kanyāṃ śataṃ nāgā nāgaṃ nāgaṃ śataṃ rathāḥ rathaṃ rathaṃ śataṃ cāśvā deśajā hemamālinaḥ aśvama aśvaṃ śataṃ gāvò gāṃ gāṃ tadvada ajāvikama etada dhanama aparyantama aśvamedhe mahāmakhe śaśabindura mahārāja barāhmaṇaibhyaḥ samādiśata sa cena mamāra sṛñjaya caturbhadratarasa tavayā putrāta puṇyataraśa caiva mā putrama anutapyathāḥ gayama āmūrtarayasaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya yaḥ sa varṣaśataṃ rājā hutaśiṣṭāśanò 'bhavata yasmai vahnira varāna parādāta tatò vavre varāna gayaḥ dadatò me 'kaṣayā cāstu dharme śaraddhā ca vardhatāma manò me ramatāṃ satye tavatprasādāda dhutāśana lebhe ca kāmāṃsa tāna sarvāna pāvakāda iti naḥ śarutama darśena paurṇamāsena cāturmāsyaiḥ punaḥ punaḥ ayajata sa mahātejāḥ sahasraṃ parivatsarāna śataṃ gavāṃ sahasrāṇi śatama aśvaśatāni ca utthāyòtthāya vai parādāta sahasraṃ parivatsarāna tarpayāma āsa sòmena devāna vittaira davijāna api pitṝna savadhābhiḥ kāmaiśa ca satriyaḥ savāḥ puruṣarṣabha sauvarṇāṃ pṛthivīṃ kṛtvā daśavyāmāṃ davira āyatāma dakṣimāma adadada rājā vājimedhamahāmakhe yāvatyaḥ sikatā rājana gaṅgāyāḥ puruṣarṣabha tāvatīra eva gāḥ parādāda āmūrtarayasò gayaḥ sa cena mamāra sṛñjaya caturbhadratarasa tavayā putrāta puṇyataraśa caiva mā putrama anutapyathāḥ ranti devaṃ ca sāṅkṛtyaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya samyaga ārādhya yaḥ śakraṃ varaṃ lebhe mahāyaśāḥ annaṃ ca nò bahu bhaveda atithīṃśa ca labhemahi śaraddhā ca nò mā vayagamana mā ca yāciṣma kaṃ cana upātiṣṭhanta paśavaḥ savayaṃ taṃ saṃśitavratama garāmyāraṇyā mahātmānaṃ ranti devaṃ yaśasvinama mahānadī carma rāśera utkledāta susruve yataḥ tataśa carmaṇvatītya evaṃ vikhyātā sā mahānadī barāhmaṇaibhyò dadau niṣkāna sadasi paratate nṛpaḥ tubhyaṃ tubhyaṃ niṣkama iti yatrākròśanti vai davijāḥ sahasraṃ tubhyama itya uktvā barāhmaṇāna sama parapadyate anvāhāryòpakaraṇaṃ daravyòpakaraṇaṃ ca yata ghaṭāḥ sathālyaḥ kaṭāhāśa ca pātryaśa ca piṭharā api na tata kiṃ cida asauvarṇaṃ ranti devasya dhīmataḥ sāṅkṛte ranti devasya yāṃ rātrima avasada gṛhe ālabhyanta śataṃ gāvaḥ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ tatra sama sūdāḥ karòśanti sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ sūpabhūyiṣṭhama aśnīdhvaṃ nādya māṃsaṃ yathā purā sa cena mamāra sṛñjaya caturbhadratarasa tavayā putrāta puṇyataraśa caiva mā putrama anutapyathāḥ sagaraṃ ca mahātmānaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya aikṣvākaṃ puruṣavyāghrama ati mānuṣavikramama ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi yaṃ yāntaṃ pṛṣṭhatò 'navayuḥ nakṣatrarājaṃ varṣānte vayabhre jayòtira gaṇā iva ekachatrā mahī yasya paraṇatā haya abhavata purā yò 'śavamedha sahasreṇa tarpayāma āsa devatāḥ yaḥ parādāta kāñcanastambhaṃ parāsādaṃ sarvakāñcanama pūrṇaṃ padmadalākṣīṇāṃ satrīṇāṃ śayanasaṃkulama davijātibhyò 'nurūpaibhyaḥ kāmāna uccāvacāṃsa tathā yasyādeśena tada vittaṃ vayabhajanta davijātayaḥ khānayāma āsa yaḥ kòpāta pṛthivīṃ sāgarāṅkitāma yasya nāmnā samudraśa ca sāgaratvama upāgataḥ sa cena mamāra sṛñjaya caturbhadratarasa tavayā putrāta puṇyataraśa caiva mā putrama anutapyathāḥ rājānaṃ ca pṛthuṃ vainyaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya yama abhyaṣiñcana saṃbhūya mahāraṇye maharṣayaḥ parathayiṣyati vai lòkāna pṛthura itya eva śabditaḥ kaṣatāca ca nasa tarāyatīti sa tasmāta kaṣatriyaḥ samṛtaḥ pṛthuṃ vainyaṃ parajā dṛṣṭvā raktāḥ sameti yada abruvana tatò rājeti nāmāsya anurāgāda ajāyata akṛṣṭapacyā pṛthivī puṭake puṭake madhu sarvā daròṇa dughā gāvò vainyasyāsana paraśāsataḥ arògāḥ sarvasiddhārthā manuṣyā akutòbhayāḥ yathābhikāmama avasana kaṣetreṣu ca gṛheṣu ca āpaḥ saṃstambhire yasya samudrasya yiyāsataḥ saritaśa cānudīryanta dhavajasaṅgaśa ca nābhavata hairaṇyāṃsa tarinalòtsedhāna parvatāna ekaviṃśatima barāhmaṇaibhyò dadau rājā yò 'śavamedhe mahāmakhe sa cena mamāra sṛñjaya caturbhadratarasa tavayā putrāta puṇyataraśa caiva mā putrama anutapyathāḥ kiṃ vai tūṣṇīṃ dhayāyasi sṛñjaya tavaṃ; na me rājana vācama imāṃ śṛṇòṣi na cena mòghaṃ vipralaptaṃ mayedaṃ; pathyaṃ mumūrṣòra iva samyaga uktama [sṛnjaya] śṛṇòmi te nārada vācama etāṃ; vicitrārthāṃ sarajama iva puṇyagandhāma rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtāṃ mahātmanāṃ; kīrtyā yuktāṃ śòkanirṇāśanārthama na te mòghaṃ vipralaptaṃ maharṣe; dṛṣṭvaiva tavāṃ nāradāhaṃ vi śòkaḥ śuśrūṣe te vacanaṃ barahmavādina; na te tṛpyāmya amṛtasyeva pānāta amòghadarśina mama ceta parasādaṃ; sutāgha dagdhasya vibhò parakuryāḥ mṛtasya saṃjīvanama adya me sayāta; tava parasādāta suta saṃgamaśa ca [nārada] yasa te putrò dayitò 'yaṃ viyātaḥ; savarṇaṣṭhīvī yama adāta parvatasa te punasa te taṃ putrama ahaṃ dadāmi; hiraṇyanābhaṃ varṣasahasriṇaṃ ca [yudhisṭhira] sa kathaṃ kāñcanaṣṭhīvī sṛñjayasya sutò 'bhavata parvatena kimarthaṃ ca dattaḥ kena mamāra ca yadā varṣasahasrāyusa tadā bhavati mānavaḥ kathama aprāptakaumāraḥ sṛñjayasya sutò mṛtaḥ utāhò nāmamātraṃ vai suvarṇaṣṭhīvinò 'bhavata tathyaṃ vā kāñcanaṣṭhīvītya etada icchāmi vedituma [vāsudeva] atra te kathayiṣyāmi yathāvṛttaṃ janeśvara nāradaḥ parvataśa caiva parāga ṛṣī lòkapūjitau mātulò bhāgineyaśa ca devalòkāda ihāgatau vihartu kāmau saṃprītyā mānuṣyeṣu purā parabhū haviḥ pavitrabhòjyena deva bhòjyena caiva ha nāradò mātulaśa caiva bhāgineyaśa ca parvataḥ tāva ubhau tapasòpetāva avanī talacāriṇau bhuñjānau mānuṣāna bhògāna yathāvata paryadhāvatāma parītimantau mudā yuktau samayaṃ tatra cakratuḥ yò bhaveda dhṛdi saṃkalpaḥ śubhò vā yadi vāśubhaḥ anyònyasya sa ākhyeyò mṛṣā śāpò 'nayathā bhaveta tau tatheti paratijñāya maharṣī lòkapūjitau sṛñjayaṃ śavaityama abhyetya rājānama idama ūcatuḥ āvāṃ bhavati vatsyāvaḥ kaṃ cita kālaṃ hitāya te yathāvata pṛthivīpālāvayòḥ paraguṇī bhava tatheti kṛtvā tau rājā satkṛtyòpacacāra ha tataḥ kadā cita tau rājā mahātmānau tathāgatau abravīta paramaprītaḥ suteyaṃ varavarṇinī ekaiva mama kanyaiṣā yuvāṃ paricariṣyati darśanīyānavadyāṅgī śīlavṛttasamanvitā sukumārī kumārī ca padmakiñjalka saṃnibhā paramaṃ saumya itya uktasa tābhyāṃ rājā śaśāsa tāma kanye viprāva upacara devavata pitṛvaca ca ha sā tu kanyā tathetya uktvā pitaraṃ dharmacāriṇī yathānideśaṃ rājñasa tau satkṛtyòpacacāra ha tasyāsa tathòpacāreṇa rūpeṇāpratimena ca nāradaṃ hṛcchayasa tūrṇaṃ sahasaivānvapadyata vavṛdhe ca tatasa tasya hṛdi kāmò mahātmanaḥ yathā śuklasya pakṣasya paravṛttāva uḍurāṭa śanaiḥ na ca taṃ bhāgineyāya parvatāya mahātmane śaśaṃsa manmathaṃ tīvraṃ varīḍamānaḥ sa dharmavita tapasā ceṅgitenātha parvatò 'tha bubòdha tata kāmārtaṃ nāradaṃ karuddhaḥ śaśāpainaṃ tatò bhṛśama kṛtvā samayama avyagrò bhavāna vai sahitò mayā yò bhaveda dhṛdi saṃkalpaḥ śubhò vā yadi vāśubhaḥ anyònyasya sa ākhyeya iti tada vai mṛṣā kṛtama bhavatā vacanaṃ barahmaṃsa tasmāda etada vadāmya ahama na hi kāmaṃ paravartantaṃ bhavāna ācaṣṭa me purā sukumāryāṃ kumāryāṃ te tasmāda eṣa śapāmya ahama barahmavādī gurura yasmāta tapasvī barahmaṇaśa ca sana akārṣīḥ samayabhraṃśama āvābhyāṃ yaḥ kṛtò mithaḥ śapsye tasmāta susaṃkruddhò bhavantaṃ taṃ nibòdha me sukumārī ca te bhāryā bhaviṣyati na saṃśayaḥ vānaraṃ caiva kanyā tavāṃ vivāhāta parabhṛti parabhò saṃdrakṣyanti narāśa cānye savarūpeṇa vinākṛtama sa tada vākyaṃ tu vijñāya nāradaḥ parvatāta tadā aśapata tama api karòdhāda bhāgineyaṃ sa mātulaḥ tapasā barahmacaryeṇa satyena ca damena ca yuktò 'pi dharmanityaśa ca na savargavāsama āpsyasi tau tu śaptvā bhṛśaṃ karuddhau parasparama amarṣaṇau paratijagmatura anyònyaṃ karuddhā iva gajòttamau parvataḥ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ vicacāra mahāmuniḥ pūjyamānò yathānyāyaṃ tejasā savena bhārata atha tāma alabhata kanyāṃ nāradaḥ sṛñjayātma jāma dharmeṇa dharmapravaraḥ sukumārīma aninditāma sā tu kanyā yathā śāpaṃ nāradaṃ taṃ dadarśa ha pāṇigrahaṇa mantrāṇāṃ parayògāda eva vānarama sukumārī ca devarṣiṃ vānarapratimānanama naivāvamanyata tadā parītimatya eva cābhavata upatasthe ca bhartāraṃ na cānyaṃ manasāpya agāta devaṃ muniṃ vā yakṣaṃ vā patitve pativatsalā tataḥ kadā cida bhagavāna parvatò 'nusasāra ha vanaṃ virahitaṃ kiṃ cita tatrāpaśyata sa nāradama tatò 'bhivādya paròvāca nāradaṃ parvatasa tadā bhavāna parasādaṃ kurutāṃ savargā deśāya me parabhò tama uvāca tatò dṛṣṭvā parvataṃ nāradasa tadā kṛtāñjalima upāsīnaṃ dīnaṃ dīnataraḥ savayama tavayāhaṃ parathamaṃ śaptò vānarò tavaṃ bhaviṣyasi itya uktena mayā paścāca chaptasa tavama api matsarāta adya parabhṛti vai vāsaṃ savarge nāvāpsyasīti ha tava naitada dhi sadṛśaṃ putra sathāne hi me bhavāna nivartayetāṃ tau śāpama anyò 'nayena tadā munī śarīsamṛddhaṃ tadā dṛṣṭvā nāradaṃ devarūpiṇama sukumārī paradudrāva parapatya abhiśaṅkayā tāṃ parvatasa tatò dṛṣṭvā paradravantīma aninditāma abravīta tava bhartaiṣa nātra kāryā vicāraṇā ṛṣiḥ paramadharmātmā nāradò bhagavāna parabhuḥ tavaivābhedya hṛdayò mā te bhūda atra saṃśayaḥ sānunītā bahuvidhaṃ parvatena mahātmanā śāpadòṣaṃ ca taṃ bhartuḥ śarutvā savāṃ parakṛtiṃ gatā parvatò 'tha yayau savargaṃ nāradò 'tha yayau gṛhāna paratyakṣakarmā sarvasya nāradò 'yaṃ mahāna ṛṣiḥ eṣa vakṣyati vai pṛṣṭò yathāvṛttaṃ naròttama [vaiṣampāyana] tatò rājā pāṇḍusutò nāradaṃ paratyabhāṣata bhagavaña śaròtuma icchāmi suvarṇaṣṭhīvi saṃbhavama evama uktaḥ sa ca munira dharmarājena nāradaḥ ācacakṣe yathāvṛttaṃ suvarṇaṣṭhīvinaṃ parati evama etana mahārāja yathāyaṃ keśavò 'baravīta kāryasyāsya tu yaca cheṣaṃ tata te vakṣyāmi pṛcchataḥ ahaṃ ca parvataśa caiva savasrīyò me mahāmuniḥ vastu kāmāva abhigatau sṛñjayaṃ jayatāṃ varama tatra saṃpūjitau tena vidhidṛṣṭena karmaṇā sarvakāmaiḥ suvihitau nivasāvò 'saya veśmani vayatikrāntāsu varṣāsu samaye gamanasya ca parvatò māma uvācedaṃ kāle vacanama arthavata āvāma asya narendrasya gṛhe paramapūjitau uṣitau samaye barahmaṃśa cintyatāma atra sāṃpratama tatò 'hama abruvaṃ rājana parvataṃ śubhadarśanama sarvama etata tavayi vibhò bhāgineyòpapadyate vareṇa chandyatāṃ rājā labhatāṃ yada yada icchati āvayòsa tapasā siddhiṃ parāpnòtu yadi manyase tata āhūya rājānaṃ sṛñjayaṃ śubhadarśanama parvatò 'numataṃ vākyama uvāca munipuṃgavaḥ parītau savò nṛpa satkāraisa tava haya ārjavasaṃbhṛtaiḥ āvābhyāma abhyanujñātò varaṃ nṛvara cintaya devānāma avihiṃsāyāṃ yada bhavena mānuṣakṣamama tadgṛhāṇa mahārāja pūjārhò nau matò bhavāna [sṛnjaya] parītau bhavantau yadi me kṛtama etāvatā mama eṣa eva parò lābhò nirvṛttò me mahāphalaḥ [nārada] tama evaṃ vādinaṃ bhūyaḥ parvataḥ paratyabhāṣata vṛṇīṣva rājana saṃkalpò yasa te hṛdi ciraṃ sathitaḥ [sṛnjaya] abhīpsāmi sutaṃ vīraṃ vīryavantaṃ dṛḍhavratama āyuṣmantaṃ mahābhāgaṃ devarājasamadyutima [parvata] bhaviṣyatya eṣa te kāmò na tava āyuṣmāna bhaviṣyati devarājābhibhūtya arthaṃ saṃkalpò haya eṣa te hṛdi suvarṇaṣṭhīvanāca caiva savarṇaṣṭhīvī bhaviṣyati rakṣyaśa ca devarājāta sa devarājasamadyutiḥ [nārada] taca charutvā sṛñjayò vākyaṃ parvatasya mahātmanaḥ parasādayāma āsa tadā naitada evaṃ bhaveda iti āyuṣmāna me bhaveta putrò bhavatasa tapasā mune na ca taṃ parvataḥ kiṃ cida uvācendra vayapekṣayā tama ahaṃ nṛpatiṃ dīnama abruvaṃ punara eva tu samartavyò 'haṃ mahārāja darśayiṣyāmi te samṛtaḥ ahaṃ te dayitaṃ putraṃ paretarājavaśaṃ gatama punara dāsyāmi tada rūpaṃ mā śucaḥ pṛthivīpate evama uktvā tu nṛpatiṃ parayātau savò yathepsitama sṛñjayaśa ca yathākāmaṃ paraviveśa savamandirama sṛñjayasyātha rājarṣeḥ kasmiṃśa cita kālaparyaye jajñe putrò mahāvīryasa tejasā parajvalanna iva vavṛdhe sa yathākālaṃ sarasīva mahòtpalama babhūva kāñcanaṣṭhīvī yathārthaṃ nāma tasya tata tada adbhutatamaṃ lòke paprathe kurusattama bubudhe taca ca devendrò varadānaṃ mahātmanòḥ tatasa tava abhibhavāda bhītò bṛhaspatimate sathitaḥ kumārasyāntara parekṣī babhūva balavṛtra hā còdayāma āsa vajraṃ sa divyāstraṃ mūrti saṃsthitama vayāghrò bhūtvā jahīmaṃ tavaṃ rājaputrama iti parabhò vivṛddhaḥ kila vīryeṇa māma eṣò 'bhibhaviṣyati sṛñjayasya sutò vajrayathainaṃ parvatò dadau evama uktasa tu śakreṇa varjò bara puraṃjayaḥ kumārasyāntara parekṣī nityama evānvapadyata sṛñjayò 'pi sutaṃ parāpya devarājasamadyutima hṛṣṭaḥ sāntaḥpurò rājā vananityò 'bhavata tadā tatò bhāgīrathī tīre kadā cida vananirjhare dhātrī davitīyò bālaḥ sa karīḍārthaṃ paryadhāvata pañcavarṣaka deśīyò bālò nāgendra vikramaḥ sahasòtpatitaṃ vayāghrama āsasāda mahābalaḥ tena caiva viniṣpiṣṭò vepamānò nṛpātma jaḥ vayasuḥ papāta medinyāṃ tatò dhātrī vicukruśe hatvā tu rājaputraṃ sa tatraivāntaradhīyata śārdūlò devarājasya māyayāntara hitasa tadā dhātryāsa tu ninadaṃ śarutvā rudatyāḥ paramārtavata abhyadhāvata taṃ deśaṃ savayama eva mahīpatiḥ sa dadarśa gatāsuṃ taṃ śayānaṃ pītaśòṇitama kumāraṃ vigatānandaṃ niśākarama iva cayutama sa tama utsaṅgama āròpya paripīḍita vakṣasama putraṃ rudhirasaṃsiktaṃ paryadevayada āturaḥ tatasa tā mātarasa tasya rudantyaḥ śòkakarśitāḥ abhyadhāvanta taṃ deśaṃ yatra rājā sa sṛñjayaḥ tataḥ sa rājā sasmāra māma antargatamānasaḥ taca cāhaṃ cintitaṃ jañātvā gatavāṃsa tasya darśanama sa mayaitāni vākyāni śarāvitaḥ śòkalālasaḥ yāni te yaduvīreṇa kathitāni mahīpate saṃjīvitaśa cāpi mayā vāsavānumate tadā bhavitavyaṃ tathā taca ca na taca chakyama atò 'nayathā ata ūrdhvaṃ kumāraḥ sasvarṇa ṣaṭhīvī mahāyaśāḥ cittaṃ parasādayāma āsa pitura mātuśa ca vīryavāna kārayāma āsa rājyaṃ sa pitari savargate vibhuḥ varṣāṇāma ekaśatavata sahasraṃ bhīmavikramaḥ tata iṣṭvā mahāyajñaira bahubhira bhūridakṣiṇaiḥ tarpayāma āsa devāṃśa ca pitṝṃśa caiva mahādyutiḥ utpādya ca bahūna putrāna kulasaṃtāna kāriṇaḥ kālena mahatā rājana kāladharmama upeyivāna sa tavaṃ rājendra saṃjātaṃ śòkama etana nivartaya yathā tavāṃ keśavaḥ parāha vayāsaśa ca sumahātapāḥ pitṛpaitāmahaṃ rājyama āsthāya durama udvaha iṣṭvā puṇyaira mahāyajñaira iṣṭā~la lòkāna avāpsyasi [vaiṣampāyana] tūṣṇīṃbhūtaṃ tu rājānaṃ śòcamānaṃ yudhiṣṭhirama tapasvī dharmatattvajñaḥ kṛṣṇadvaipāyanò 'baravīta parajānāṃ pālanaṃ dharmò rājñāṃ rājīvalòcana dharmaḥ paramāṇaṃ lòkasya nityaṃ dharmānuvartanama anutiṣṭhasva vai rājana pitṛpaitāmahaṃ padama barāhmaṇeṣu ca yò dharmaḥ sa nityò veda niścitaḥ tata paramāṇaṃ paramāṇānāṃ śāśvataṃ bharatarṣabha tasya dharmasya kṛtsnasya kaṣatriyaḥ parirakṣitā tathā yaḥ paratihantya asya śāsanaṃ viṣaye naraḥ sa bāhubhyāṃ vinigrāhyò lòkayātrā vighātakaḥ paramāṇama apramāṇaṃ yaḥ kuryāna mòhavaśaṃ gataḥ bhṛtyò va yadi vā putrasa tapasvī vāpi kaśa cana pāpāna sarvaira upāyaisa tāna niyaccheda ghātayeta vā atò 'nayathā vartamānò rājā parāpnòti kilbiṣama dharmaṃ vinaśyamānaṃ hi yò na rakṣeta sa dharmahā te tavayā dharmahantārò nihatāḥ sapadānugāḥ savadharme vartamānasa tavaṃ kiṃ nu śòcasi pāṇḍava rājā hi hanyāda dadyāca ca parajā rakṣeca ca dharmataḥ [yudhisṭhira] na te 'bhiśaṅke vacanaṃ yada baravīṣi tapòdhana aparòkṣò hi tedharmaḥ sarvadharmabhṛtāṃ vara mayā haya avadhyā bahavò ghātitā rājyakāraṇāta tānya akāryāṇi me barahmana dananti ca tapanti ca [vayāsa] īśvarò vā bhaveta kartā puruṣò vāpi bhārata haṭhò vā vartate lòke karma jaṃ vā phalaṃ samṛtama īśvareṇa niyuktā hi sādhva asādhu ca pārthiva kurvanti puruṣāḥ karmaphalama īśvara gāmi tata yathā hi puruṣaśa chindyāda vṛkṣaṃ paraśunā vane chettura eva bhaveta pāpaṃ paraśòra na kathaṃ cana atha vā tada upādānāta parāpnuyuḥ karmaṇaḥ phalama daṇḍaśastrakṛtaṃ pāpaṃ puruṣe tana na vidyate na caitada iṣṭaṃ kaunteya yada anyena phalaṃ kṛtama parāpnuyāda iti tasmāca ca īśvare tana niveśaya atha vā puruṣaḥ kartā karmaṇòḥ śubhapāpayòḥ na paraṃ vidyate tasmāda evama anyaca chubhaṃ kuru na hi kaśa cita kava cida rājana diṣṭāta paratinivartate daṇḍaśastrakṛtaṃ pāpaṃ puruṣe tana na vidyate yadi vā manyase rājana haṭhe lòkaṃ paratiṣṭhitama evama apya aśubhaṃ karma na bhūtaṃ na bhaviṣyati athābhipattira lòkasya kartavyā śubhapāpayòḥ abhipannatamaṃ lòke rājñāma udyatadaṇḍanama athāpi lòke karmāṇi samāvartanta bhārata śubhāśubhaphalaṃ ceme parāpnuvantīti me matiḥ evaṃ satyaṃ śubhādeśaṃ karmaṇasa tata phalaṃ dharuvama tayaja tada rājaśārdūla maivaṃ śòke manò kṛthāḥ savadharme vartamānasya sāpavāde 'pi bhārata evama ātmaparityāgasa tava rājana na śòbhanaḥ vihitānīha kaunteya parāyaścittāni karmiṇāma śarīravāṃsa tāni kuryāda aśarīraḥ parābhaveta tada rājaña jīvamānasa tavaṃ parāyaścittaṃ cariṣyasi parāyaścittama akṛtvā tu paretya taptāsi bhārata [yudhisṭhira] hatāḥ putrāśa ca pautrāśa ca bharātaraḥ pitarasa tathā śavaśurā guravaśa caiva mātulāḥ sapitāmahāḥ kaṣatriyāśa ca mahātmānaḥ saṃbandhisuhṛdasa tathā vayasyā jañātayaśa caiva bharātaraśa ca pitāmaha bahavaśa ca manuṣyendrā nānādeśasamāgatāḥ ghātitā rājyalubdhena mayaikena pitāmaha tāṃsa tādṛśāna ahaṃ hatvā dharmanityāna mahīkṣitaḥ asakṛta sòmapāna vīrāna kiṃ parāpsyāmi tapòdhana dahyāmya aniśama adyāhaṃ cintayānaḥ punaḥ punaḥ hīnāṃ pārthiva siṃhaisa taiḥ śarīmadbhiḥ pṛthivīma imāma dṛṣṭvā jañātivadhaṃ ghòraṃ hatāṃśa ca śataśaḥ parāna kòṭiśaśa ca narāna anyāna paritapye pitāmaha kā nu tāsāṃ varastrīṇāma avasthādya bhaviṣyati vihīnānāṃ savatanayaiḥ patibhira bharātṛbhisa tathā asmāna antakarāna ghòrāna pāṇḍavāna vṛṣṇisaṃhitāna ākròśantyaḥ kṛśā dīnā nipatantyaśa ca bhūtale apaśyantyaḥ pitṝna bharātṝna patīna putrāṃśa ca yòṣitaḥ tayaktvā parāṇāna pariyāna sarvā gamiṣyanti yamakṣayama vatsalatvāda davijaśreṣṭha tatra me nāsti saṃśayaḥ vayaktaṃ saukṣmyāca ca dharmasya parāpsyāmaḥ satrīvadhaṃ vayama te vayaṃ suhṛdò hatvā kṛtvā pāpama anantakama narake nipatiṣyāmò haya adhaḥśirasa eva ca śarīrāṇi vimòkṣyāmasa tapasògreṇa sattama āśramāṃśa ca viśeṣāṃsa tavaṃ mamācakṣva pitāmaha [vaiṣampāyana] yudhiṣṭhirasya tada vākyaṃ śarutvā davaipāyanasa tadā samīkṣya nipuṇaṃ buddhyā ṛṣiḥ paròvāca pāṇḍavama mā viṣādaṃ kṛthā rājana kaṣatradharmama anusmara savadharmeṇa hatā haya ete kaṣatriyāḥ kaṣatriyarṣabha kāṅkṣamāṇāḥ śariyaṃ kṛtsnāṃ pṛthivyāṃ ca mahada yaśaḥ kṛtāntavidhisaṃyuktāḥ kālena nidhanaṃ gatāḥ na tavaṃ hantā na bhīmò 'pi nārjunò na yamāva api kālaḥ paryāya dharmeṇa parāṇāna ādatta dehināma na yasya mātā pitarau nānugrāhyò 'sati kaśa cana karma sākṣī parajānāṃ yasa tena kālena saṃhṛtāḥ hetumātrama idaṃ tasya kālasya puruṣarṣabha yada dhanti bhūtaira bhūtāni tada asmai rūpama aiśvarama karma mūrtya ātmakaṃ viddhi sākṣiṇaṃ śubhapāpayòḥ sukhaduḥkhaguṇòdarkaṃ kālaṃ kālaphalapradama teṣāma api mahābāhò karmāṇi paricintaya vināśahetukāritve yaisa te kālavaśaṃ gatāḥ ātmanaśa ca vijānīhi niyamavrataśīlatāma yadā tavama īdṛśaṃ karma vidhinākramya kāritaḥ tavaṣṭeva vihitaṃ yantraṃ yathā sathāpayitura vaśe karmaṇā kālayuktena tathedaṃ bharāmyate jagata puruṣasya hi dṛṣṭvemāma utpattima animittataḥ yadṛcchayā vināśaṃ ca śòkaharṣāva anarthakau vayalīkaṃ cāpi yata tava atra cittavaitaṃsikaṃ tava tadarthama iṣyate rājana parāyaścittaṃ tada ācara idaṃ ca śarūyate pārtha yuddhe devāsure purā asurā bharātarò jayeṣṭhā devāśa cāpi yavīyasaḥ teṣāma api śarīnimittaṃ mahāna āsīta samucchrayaḥ yuddhaṃ varṣasahasrāṇi davātriṃśada abhavata kila ekārṇavāṃ mahīṃ kṛtvā rudhireṇa pariplutāma jaghnura daityāṃsa tadā devāsa taridivaṃ caiva lebhire tathaiva pṛthivīṃ labdhvā barāhmaṇā veda pāragāḥ saṃśritā dānavānāṃ vai sāhyārthe darpamòhitāḥ śālā vṛkā iti khayātāsa tariṣu lòkeṣu bhārata aṣṭāśīti sahasrāṇi te cāpi vibudhaira hatāḥ dharmavyucchittima icchantò ye 'dharmasya paravartakāḥ hantavyāsa te durātmānò devaira daityā ivòlvaṇāḥ ekaṃ hatvā yadi kule śiṣṭānāṃ sayāda anāmayama kulaṃ hatvātha rāṣṭraṃ vā na tadvṛttòpaghātakama adharmarūpò dharmò hi kaśa cida asti narādhipa dharmaśa cādharmarūpò 'sati taca ca jañeyaṃ vipaścitā tasmāta saṃstambhayātmānaṃ śarutavāna asi pāṇḍava devaiḥ pūrvagataṃ mārgama anuyātò 'si bhārata na hīdṛśā gamiṣyanti narakaṃ pāṇḍavarṣabha bharātṝna āśvāsayaitāṃsa tavaṃ suhṛdaśa ca paraṃtapa yò hi pāpasamārambhe kārye tadbhāvabhāvitaḥ kurvanna api tathaiva sayāta kṛtvā ca nirapatrapaḥ tasmiṃsa tata kaluṣaṃ sarvaṃ samāptama iti śabditama parāyaścittaṃ na tasyāsti harāsò vā pāpakarmaṇaḥ tavaṃ tu śuklābhijātīyaḥ paradòṣeṇa kāritaḥ anicchamānaḥ karmedaṃ kṛtvā ca paritapyase aśvamedhò mahāyajñaḥ parāyaścittama udāhṛtama tama āhara mahārāja vi pāpmaivaṃ bhaviṣyasi marudbhiḥ saha jitvārīna maghavāna pākaśāsanaḥ ekaikaṃ karatuma āhṛtya śatakṛtvaḥ śatakratuḥ pūtapāpmā jitasvargò lòkāna parāpya sukhòdayāna marudgaṇavṛtaḥ śakraḥ śuśubhe bhāsayana diśaḥ savargalòke mahīyantama apsaròbhiḥ śacīpatima ṛṣayaḥ paryupāsante devāśa ca vibudheśvarama sò 'yaṃ tavama iha saṃkrāntò vikrameṇa vasuṃdharāma nirjitāśa ca mahīpālā vikrameṇa tavayānagha teṣāṃ purāṇi rāṣṭrāṇi gatvā rājana suhṛdvṛtaḥ bharātṝna putrāṃśa ca pautrāṃśa ca save save rājye 'bhiṣecaya bālāna api ca garbhasthāna sāntvāni samudācarana rañjayana parakṛtīḥ sarvāḥ paripāhi vasuṃdharāma kumārò nāsti yeṣāṃ ca kanyāsa tatrābhiṣecaya kāmāśayò hi satrī vargaḥ śòkama evaṃ parahāsyati evama āśvāsanaṃ kṛtvā sarvarāṣṭreṣu bhārata yajasva vājimedhena yathendrò vijayī purā aśòcyāsa te mahātmānaḥ kaṣatriyāḥ kaṣatriyarṣabha savakarmabhira gatā nāśaṃ kṛtāntabalamòhitāḥ avāptaḥ kaṣatradharmasa te rājyaṃ parāptama akalmaṣama carasva dharmaṃ kaunteya śareyāna yaḥ paretya bhāvikaḥ [yudhisṭhira] kāni kṛtveha karmāṇi parāyaścittīyate naraḥ kiṃ kṛtvā caiva mucyeta tana me barūhi pitāmahaḥ [vayāsa] akurvana vihitaṃ karma paratiṣiddhāni cācarana parāyaścittīyate haya evaṃ narò mithyā ca vartayana sūryeṇābhyuditò yaśa ca barahma cārī bhavatya uta tathā sūryābhinirmuktaḥ kunakhī śayāvadanna api parivittiḥ parivettā barahmòjjhò yaśa ca kutsakaḥ didhiṣū patisa tathā yaḥ sayāda agre didhiṣura eva ca avakīrṇī bhaveda yaśa ca davijātivadhakasa tathā atīrthe barahmaṇasa tayāgī tīrthe cāpratipādakaḥ garāmayājī ca kaunteya rājñaśa ca parivikrayī śūdra satrīvadhakò yaśa ca pūrvaḥ pūrvasa tu garhitaḥ vṛthā paśusamālambhī vanadāhasya kārakaḥ anṛtenòpacartā ca paratiròddhā guròsa tathā yaśa cāgnīna apavidhyeta tathaiva barahma vikrayī etānya enāṃsi sarvāṇi vayutkrānta samayaśa ca yaḥ akāryāṇya api vakṣyāmi yāni tāni nibòdha me lòkaveda viruddhāni tānya ekāgramanāḥ śṛṇu savadharmasya parityāgaḥ paradharmasya ca kariyā ayājya yājanaṃ caiva tathābhakṣyasya bhakṣaṇama śaraṇāgata saṃtyāgò bhṛtyasyābharaṇaṃ tathā rasānāṃ vikrayaśa cāpi tiryagyònivadhasa tathā ādhānādīni karmāṇi śaktimāna na karòti yaḥ aprayacchaṃśa ca sarvāṇi nityaṃ deyāni bhārata dakṣiṇānāma adānaṃ ca barāhmaṇa savābhimarśanama sarvāṇya etānya akāryāṇi parāhura dharmavidò janāḥ pitrā vibhajate putrò yaśa ca sayāda guru talpa gaḥ aprajāyanna adharmeṇa bhavatya ādharmikò janaḥ uktānya etāni karmāṇi vistareṇetareṇa ca yāni kurvanna akurvaṃśa ca parāyaścittīyate janaḥ etānya eva tu karmāṇi kariyamāṇāni mānavāna yeṣu yeṣu nimitteṣu na limpantya atha taca chṛṇu paragṛhya śastrama āyāntama api vedāntagaṃ raṇe jighāṃsantaṃ nihatyājau na tena barahma hā bhaveta api cāpya atra kaunteya mantrò vedeṣu paṭhyate veda paramāṇa vihitaṃ taṃ dharmaṃ parabravīmi te apetaṃ barāhmaṇaṃ vṛttāda yò hanyāda ātatāyinama na tena barahma hā sa sayāna manyusa taṃ manyuma ṛcchati parāṇātyaye tathājñānāda ācarana madirāma api acòditò dharmaparaḥ punaḥ saṃskārama arhati etata te sarvama ākhyātaṃ kaunteyābhakṣya bhakṣaṇama parāyaścīta vidhānena sarvama etena śudhyati guru talpaṃ hi gurvarthe na dūṣayati mānavama uddālakaḥ śavetaketuṃ janayāma āsa śiṣyataḥ sateyaṃ kurvaṃsa tu gurvarthama āpatsu na nibadhyate bahuśaḥ kāmakāreṇa na ceda yaḥ saṃpravartate anyatra barāhmaṇa savebhya ādadānò na duṣyati savayama aprāśitā yaśa ca na sa pāpena lipyate parāṇatrāṇe 'nṛtaṃ vācyama ātmanò vā parasya vā gurvarthe satrīṣu caiva sayāda vivāha karaṇeṣu ca nāvartate varataṃ savapne śukramòkṣe kathaṃ cana ājyahòmaḥ samiddhe 'ganau parāyaścittaṃ vidhīyate pārivittyaṃ ca patite nāsti paravrajite tathā bhikṣite pāradāryaṃ ca na tada dharmasya dūṣakama vṛthā paśusamālambhaṃ naiva kuryāna na kārayeta anugrahaḥ paśūṇāṃ hi saṃskārò vidhicòditaḥ anarhe barāhmaṇe dattama ajñānāta tana na dūṣakama sa kāraṇaṃ tathā tīrthe 'tīrthe vā paratipādanama satriyasa tathāpacāriṇyò niṣkṛtiḥ sayāda adūṣikā api sā pūyate tena na tu bhartā paraduṣyate tattvaṃ jañātvā tu sòmasya vikrayaḥ sayāda adūṣakaḥ asamarthasya bhṛtyasya visargaḥ sayāda adòṣavāna vanadāhò gavāma arthe kariyamāṇò na dūṣakaḥ uktānya etāni karmāṇi yāni kurvana na duṣyati parāyaścittāni vakṣyāmi vistareṇaiva bhārata [vayāsa] tapasā karmabhiśa caiva paradānena ca bhārata punāti pāpaṃ puruṣaḥ pūtaśa cena na paravartate ekakālaṃ tu bhuñjānaśa carana bhaikṣaṃ savakarmakṛta kapālapāṇiḥ khaṭvāṅgī barahma cārī sadòtthitaḥ anasūyura adhaḥ śāyī karma lòke parakāśayana pūrṇaira davādaśabhira varṣaira barahma hā vipramucyate ṣaḍbhira varṣaiḥ kṛcchrabhòjī barahma hā pūyate naraḥ māse māse samaśnaṃsa tu taribhira varṣaiḥ paramucyate saṃvatsareṇa māsāśī pūyate nātra saṃśayaḥ tathaivòparamana rājana savalpenāpi paramucyate karatunā cāśvamedhena pūyate nātra saṃśayaḥ ya cāsyāvabhṛthe sanānti ke cida evaṃvidhā narāḥ te sarve pūtapāpmānò bhavantīti parā śarutiḥ barāhmaṇārthe hatò yuddhe mucyate barahmahatyayā gavāṃ śatasahasraṃ tu pātrebhyaḥ paratipādayana barahma hā vipramucyeta sarvapāpebhya eva ca kapilānāṃ sahasrāṇi yò dadyāta pañcaviṃśatima dògdhrīṇāṃ sa ca pāpebhyaḥ sarvebhyò vipramucyate gòsahasraṃ sa vatsānāṃ dògdhrīṇāṃ parāṇasaṃśaye sādhubhyò vai daridrebhyò dattvā mucyeta kilbiṣāta śataṃ tai yasa tu kāmbòjāna barāhmaṇebhyaḥ parayacchati niyatebhyò mahīpāla sa ca pāpāta paramucyate manòrathaṃ tu yò dadyāda ekasmā api bhārata na kīrtayeta dattvā yaḥ sa ca pāpāta paramucyate surā pānaṃ sakṛta pītvā yò 'ganivarṇāṃ pibeda davijaḥ sa pāvayatya athātmānama iha lòke paratra ca meruprapātaṃ parapataña javalanaṃ vā samāviśana mahāprasthānama ātiṣṭhana mucyate sarvakilbiṣaiḥ bṛhaspatisaveneṣṭvā surā pò barāhmaṇaḥ punaḥ samitiṃ barāhmaṇaira gaccheda iti vai barāhmaṇī śarutiḥ bhūmipradānaṃ kuryāda yaḥ surāṃ pītvā vimatsaraḥ punara na ca pibeda rājana saṃskṛtaḥ śudhyate naraḥ guru talpī śilāṃ taptāma āyasīma adhisaṃviśeta pāṇāva ādhāya vā śephaṃ paravrajeda ūrdhvadarśanaḥ śarīrasya vimòkṣeṇa mucyate karmaṇò 'śubhāta karmabhyò vipramucyante yattāḥ saṃvatsaraṃ satriyaḥ mahāvrataṃ careda yasa tu dadyāta sarvasvama eva tu gurvarthe vā hatò yuddhe sa mucyeta karmaṇò 'śubhāta anṛtenòpacartā ca paratiròddhā guròsa tathā upahṛtya pariyaṃ tasmai tasmāta pāpāta paramucyate avakīrṇi nimittaṃ tu barahmahatyā varataṃ careta kharacarma vāsāḥ ṣaṇa māsaṃ tathā mucyeta kilbiṣāta paradārāpahārī ca parasyāpaharana vasu saṃvatsaraṃ varatī bhūtvā tathā mucyeta kilbiṣāta sateyaṃ tu yasyāpahareta tasmai dadyāta samaṃ vasu vividhenābhyupāyena tena mucyeta kilbiṣāta kṛcchrāda davādaśa rātreṇa savabhyastena daśāvarama parivettā bhaveta pūtaḥ parivittiśa ca bhārata niveśyaṃ tu bhaveta tena sadā tārayitā pitṝna na tu satriyā bhaveda dòṣò na tu sā tena lipyate bhajane haya ṛtunā śuddhaṃ cāturmāsyaṃ vidhīyate satriyasa tena viśudhyanti iti dharmavidò viduḥ satriyasa tava āśaṅkitāḥ pāpaira nòpagamyā hi jānatā rajasā tā viśudhyante bhasmanā bhājanaṃ yathā catuṣpāta sakalò dharmò barāhmaṇānāṃ vidhīyate pādāvakṛṣṭò rājanye tathā dharmò vidhīyate tathā vaiśye ca śūdre ca pādaḥ pādò vidhīyate vidyāda evaṃvidhenaiṣāṃ gurulāghava niścayama tiryagyònivadhaṃ kṛtvā darumāṃśa chittvetarāna bahūna tarirātraṃ vāyubhakṣaḥ sayāta karma ca parathayena naraḥ agamyā gamane rājana parāyaścittaṃ vidhīyate ārdra vastreṇa ṣaṇa māsaṃ vihāryaṃ bhasmaśāyinā eṣa eva tu sarveṣāma akāryāṇāṃ vidhira bhaveta barāhmaṇòktena vidhinā dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ sāvitrīma apya adhīyānaḥ śucau deśe mitāśanaḥ ahiṃsrò 'mandakò 'jalpana mucyate sarvakilbiṣaiḥ ahaḥsu satataṃ tiṣṭheda abhyākāśaṃ niśi savapeta tarira ahnasa tarira niśāyāśa ca sa vāsā jalama āviśeta satrī śūdra patitāṃśa cāpi nābhibhāṣeda varatānvitaḥ pāpānya ajñānataḥ kṛtvā mucyeda evaṃ varatò davijaḥ śubhāśubhaphalaṃ paretya labhate bhūtasākṣikaḥ atiricyeta tayòra yata tu tata kartā labhate phalama tasmāda dānena tapasā karmaṇā ca śubhaṃ phalama vardhayeda aśubhaṃ kṛtvā yathā sayāda atirekavāna kuryāca chubhāni karmāṇi nimitte pāpakarmaṇāma dadyāna nityaṃ ca vittāni tathā mucyeta kilbiṣāta anurūpaṃ hi pāpasya parāyaścittama udāhṛtama mahāpātaka varjaṃ tu parāyaścittaṃ vidhīyate bhakṣyābhakṣyeṣu sarveṣu vācyāvācye tathaiva ca ajñānajñānayò rājana vihitānya anujānate jānatā tu kṛtaṃ pāpaṃ guru sarvaṃ bhavatya uta ajñānāta sakhalite dòṣe parāyaścittaṃ vidhīyate śakyate vidhinā pāpaṃ yathòktena vayapòhituma āstike śaraddadhāne tu vidhira eṣa vidhīyate nāstikāśraddadhāneṣu puruṣeṣu kadā cana dambhadòṣapradhāneṣu vidhira eṣa na dṛśyate śiṣṭācāraśa ca śiṣṭaśa ca dharmò dharmabhṛtāṃ vara sevitavyò naravyāghra paretya ceha sukhārthinā sa rājana mòkṣyase pāpāta tena pūrveṇa hetunā tarāṇārthaṃ vā vadhenaiṣāma atha vā nṛpa karmaṇā atha vā te ghṛṇā kā cita parāyaścittaṃ cariṣyasi mā tava evānārya juṣṭena karmaṇā nidhanaṃ gamaḥ [vaiṣampāyana] evama uktò bhagavatā dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ cintayitvā muhūrtaṃ tu paratyuvāca tapòdhanama kiṃ bhakṣyaṃ kima abhakṣyaṃ ca kiṃ ca deyaṃ paraśasyate kiṃ ca pātrama apātraṃ vā tana me barūhi pitāmaha [vayāsa] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama siddhānāṃ caiva saṃvādaṃ manòśa caiva parajāpateḥ siddhāsa tapòvrataparāḥ samāgamya purā vibhuma dharmaṃ papracchura āsīnama ādi kāle parajāpatima kathama annaṃ kathaṃ dānaṃ kathama adhyayanaṃ tapaḥ kāryākāryaṃ ca naḥ sarvaṃ śaṃsa vai tavaṃ parajāpate taira evama uktò bhagavāna manuḥ savāyambhuvò 'baravīta śuśrūṣadhvaṃ yathāvṛttaṃ dharmaṃ vayāsa samāsataḥ adattasyānupādānaṃ dānama adhyayanaṃ tapaḥ ahiṃsā satyama akròdhaḥ kaṣamejyā dharmalakṣaṇama ya eva dharmaḥ sò 'dharmò 'deśe 'kāle paratiṣṭhitaḥ ādānama anṛtaṃ hiṃsā dharmò vayāvasthikaḥ samṛtaḥ davividhau cāpya ubhāva etau dharmādharmau vijānatāma apravṛttiḥ paravṛttiśa ca davaividhyaṃ lòkavedayòḥ apravṛttera amartyatvaṃ martyatvaṃ karmaṇaḥ phalama aśubhasyāśubhaṃ vidyāca chubhasya śubhama eva ca etayòśa còbhayòḥ sayātāṃ śubhāśubhatayā tathā daivaṃ ca daivayuktaṃ ca parāṇaśa ca paralayaśa ca ha aprekṣā pūrvakaraṇāda aśubhānāṃ śubhaṃ phalama ūrdhvaṃ bhavati saṃdehāda iha dṛṣṭārthama eva vā aprekṣā pūrvakaraṇāta parāyaścittaṃ vidhīyate karòdhamòhakṛte caiva dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ śarīrāṇāma upakleśò manasaśa ca pariyāpriye tada auṣadhaiśa ca mantraiśa ca parāyaścittaiśa ca śāmyati jātiśreṇya adhivāsānāṃ kuladharmāṃśa ca sarvataḥ varjayena na hi taṃ dharmaṃ yeṣāṃ dharmò na vidyate daśavā veda śāstrajñāsa tarayò vā dharmapāṭhakāḥ yada barūyuḥ kārya utpanne sa dharmò dharmasaṃśaye aruṇā mṛttikā caiva tathā caiva pipīlakāḥ śareṣmātakasa tathā vipraira abhakṣyaṃ viṣama eva ca abhakṣyā barāhmaṇaira matsyāḥ śakalaira ye vivarjitāḥ catuṣpāta kacchapāda anyò maṇḍūkā jalajāśa ca ye bhāsā haṃsāḥ suparṇāśa ca cakravākā bakāḥ palavāḥ kaṅkò madguśa ca gṛdhrāśa ca kālòlūkaṃ tathaiva ca karavyādāḥ pakṣiṇaḥ sarve catuṣpādāśa ca daṃṣṭriṇaḥ yeṣāṃ còbhayatò dantāśa caturdaṃṣṭrāśa ca sarvaśaḥ eḍakāśvakharòṣṭrīṇāṃ sūtikānāṃ gavāma api mānuṣīṇāṃ mṛgīṇāṃ ca na pibeda barāhmaṇaḥ payaḥ paretānnaṃ sūtikānnaṃ ca yaca ca kiṃ cida anirdaśama abhòjyaṃ cāpya apeyaṃ ca dhenvā dugdhama anirdaśama takṣṇaśa carmāvakartuśa ca puṃśa calyā rajakasya ca cikitsakasya yaca cānnama abhòjyaṃ rakṣiṇasa tathā gaṇagrāmābhiśastānāṃ raṅga satrī jīvinaśa ca ye parivitti napuṃṣāṃ ca bandi dayūtavidāṃ tathā vāryamāṇāhṛtaṃ cānnaṃ śuktaṃ paryuṣitaṃ ca yata surānugatama ucchiṣṭama abhòjyaṃ śeṣitaṃ ca yata piṣṭa māṃsekṣu śākānāṃ vikārāḥ payasasa tathā saktu dhānā karambhāśa ca nòpabhòjyāśa cirasthitāḥ pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsama apūpāśa ca vṛthā kṛtāḥ abhòjyāśa cāpya abhakṣyāśa ca barāhmaṇaira gṛhamedhibhiḥ devāna pitṝna manuṣyāṃśa ca munīna gṛhyāśa ca devatāḥ pūjayitvā tataḥ paścāda gṛhasthò bhòktuma arhati yathā paravrajitò bhikṣura gṛhasthaḥ savagṛhe vaseta evaṃvṛttaḥ pariyaira dāraiḥ saṃvasana dharmama āpnuyāta na dadyāda yaśase dānaṃ na bhayāna nòpakāriṇe na nṛttagītaśīleṣu hāsakeṣu ca dhārmikaḥ na matte naiva cònmatte na satene na cikitsake na vāga ghīne vivarṇe vā nāṅgahīne na vāmane na durjane dauṣkule vā varataira vā yò na saṃskṛtaḥ aśròtriye mṛtaṃ dānaṃ barāhmaṇe 'barahma vādini asamyaka caiva yada dattama asamyaka ca paratigrahaḥ ubhayòḥ sayāda anarthāya dātura ādātura eva ca yathā khadirama ālambya śilāṃ vāpya arṇavaṃ tarana majjate majjate tadvada dātā yaśa ca paratīcchakaḥ kāṣṭhaira ārdraira yathā vahnira upastīrṇò na dīpyate tapaḥsvādhyāyacāritraira evaṃ hīnaḥ paratigrahī kapāle yadvada āpaḥ sayuḥ śavadṛtau vā yathā payaḥ āśrayasthānadòṣeṇa vṛttahīne tathā śarutama nirmantrò nirvratò yaḥ sayāda aśāstrajñò 'nasūyakaḥ anukròśāta paradātavyaṃ dīneṣva eva nareṣva api na vai deyama anukròśāda dīnāyāpya apakāriṇe āptācaritama itya eva dharma itya eva vā punaḥ niṣkāraṇaṃ sama tada dattaṃ barāhmaṇe dharmavarjite bhaveda apātra dòṣeṇa na me 'tarāsti vicāraṇā yathā dāru mayò hastī yathā carmamayò mṛgaḥ barāhmaṇaśa cānadhīyānasa tarayasa te nāma dhārakāḥ yathā ṣaṇḍhò 'phalaḥ satrīṣu yathā gaura gavi cāphalā śakunira vāpya apakṣaḥ sayāna nirmantrò barāhmaṇasa tathā garāmadhānyaṃ yathā śūnyaṃ yathā kūpaśa ca nirjalaḥ yathā hutama anagnau ca tathaiva sayāna nirākṛtau devatānāṃ pitṝṇāṃ ca havyakavya vināśanaḥ śatrura arthaharò mūrkhò na lòkāna parāptuma arhati etata te kathitaṃ sarvaṃ yathāvṛttaṃ yudhiṣṭhira samāsena mahada dhayetaca charòtavyaṃ bharatarṣabha [yudhisṭhira] śaròtuma icchāmi bhagavana vistareṇa mahāmune rājadharmāna davijaśreṣṭha cāturvarṇyasya cākhilāna āpatsu ca yathā nītira vidhātavyā mahīkṣitā dharmyama ālambya panthānaṃ vijayeyaṃ kathaṃ mahīma parāyaścitta kathā haya eṣā bhakṣyābhakṣya vivardhitā kautūhalānupravaṇā harṣaṃ janayatīva me dharmacaryā ca rājyaṃ ca nityama eva virudhyate yena muhyati me cetaśa cintayānasya nityaśaḥ [vaiṣampāyana] tama uvāca mahātejā vayāsò veda vidāṃ varaḥ nāradaṃ samabhiprekṣya sarvaṃ jānana purātanama śaròtuma icchasi ceda dharmāna akhilena yudhiṣṭhira paraihi bhīṣmaṃ mahābāhò vṛddhaṃ kurupitāmahama sa te sarvarahasyeṣu saṃśayāna manasi sathitāna chettrā bhāgīrathī putraḥ sarvajñaḥ sarvadharmavita janayāma āsa yaṃ devī divyā taripatha gā nadī sākṣāda dadarśa yò devāna sarvāña śakrapurògamāna bṛhaspatipurò gāṃśa ca devarṣīna asakṛta parabhuḥ tòṣayitvòpacāreṇa rājanītima adhītavāna uśanā veda yaca chāstraṃ devāsuragurura davijaḥ taca ca sarvaṃ sa vaiyākhyaṃ parāptavāna kurusattamaḥ bhārgavāca cayavanāca cāpi vedāna aṅgòpabṛṃhitāna paratipede mahābuddhira vasiṣṭhāca ca yatavratāta pitāmahasutaṃ jayeṣṭhaṃ kumāraṃ dīptatejasama adhyātmagatitattvajñama upāśikṣata yaḥ purā mārkaṇḍeya mukhāta kṛtsnaṃ yati dharmama avāptavāna rāmāda astrāṇi śakrāca ca parāptavāna bharatarṣabha mṛtyura ātmecchayā yasya jātasya manujeṣva api tathānapatyasya sataḥ puṇyalòkā divi śarutāḥ yasya barahmarṣayaḥ puṇyā nityama āsana sabhā sadaḥ yasya nāviditaṃ kiṃ cija jañānajñeyeṣu vidyate sa te vakṣyati dharmajñaḥ sūkṣmadharmārthatattvavita tama abhyehi purā parāṇāna sa vimuñcati dharmavita evama uktasa tu kaunteyò dīrghaprajñò mahādyutiḥ uvāca vadatāṃ śareṣṭhaṃ vayāsaṃ satyavatī sutama vaiśasaṃ sumahata kṛtvā jañātīnāṃ lòmaharṣaṇama āgaḥ kṛta sarvalòkasya pṛthivī nāśa kārakaḥ ghātayitvā tama evājau chalenājihma yòdhinama upasaṃpraṣṭuma arhāmi tama ahaṃ kena hetunā tatasa taṃ nṛpatiśreṣṭhaṃ cāturvarṇyahitepsayā punara āha mahābāhura yaduśreṣṭhò mahādyutiḥ nedānīma atinirbandhaṃ śòke kartuma ihārhasi yada āha bhagavāna vayāsasa tata kuruṣva nṛpòttama barāhmaṇāsa tavāṃ mahābāhò bharātaraśa ca mahaujasaḥ parjanyama iva gharmārtā āśaṃsānā upāsate hataśiṣṭāśa ca rājānaḥ kṛtsnaṃ caiva samāgatama cāturvarṇyaṃ mahārāja rāṣṭraṃ te kurujāṅgalama pariyārthama api caiteṣāṃ barāhmaṇānāṃ mahātmanāma niyògāda asya ca guròra vayāsasyāmita tejasaḥ suhṛdāṃ cāsmada ādīnāṃ daraupadyāśa ca paraṃtapa kuru pariyama amitraghna lòkasya ca hitaṃ kuru evama uktasa tu kṛṣṇena rājā rājīvalòcanaḥ hitārthaṃ sarvalòkasya samuttasthau mahātapāḥ sò 'nunītò naravyāghrò viṣṭara śaravasā savayama davaipāyanena ca tathā devasthānena jiṣṇunā etaiśa cānyaiśa ca bahubhira anunītò yudhiṣṭhiraḥ vayajahāna mānasaṃ duḥkhaṃ saṃtāpaṃ ca mahāmanāḥ śarutavākyaḥ śarutanidhiḥ śarutaśravya viśāradaḥ vayavasya manasaḥ śāntima agacchata pāṇḍunandanaḥ sa taiḥ parivṛtò rājā nakṣatraira iva candramāḥ dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya savapuraṃ paraviveśa ha paravivikṣuḥ sa dharmajñaḥ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ arcayāma āsa devāṃśa ca barāhmaṇāṃśa ca sahasraśaḥ tatò rathaṃ navaṃ śubhraṃ kambalājina saṃvṛtama yuktaṃ ṣòḍaśabhira gòbhiḥ pāṇḍuraiḥ śubhalakṣaṇaiḥ mantraira abhyarcitaḥ puṇyaiḥ satūyamānò maharṣibhiḥ āruròha yathā devaḥ sòmò 'mṛtamayaṃ rathama jagrāha raśmīna kaunteyò bhīmò bhīmaparākramaḥ arjunaḥ pāṇḍuraṃ chatraṃ dhārayāma āsa bhānumata dhariyamāṇaṃ tu taca chatraṃ pāṇḍuraṃ tasya mūrdhani śuśubhe tārakā rājasitama abhrama ivāmbare cāmaravyajane cāsya vīrau jagṛhatusa tadā candraraśmiprabhe śubhre mādrīputrāva alaṃ kṛte te pañca rathama āsthāya bharātaraḥ samalaṃ kṛtāḥ bhūtānīva samastāni rājana dadṛśire tadā āsthāya tu rathaṃ śubhraṃ yuktama aśvaira mahājavaiḥ anvayāta pṛṣṭhatò rājana yuyutsuḥ pāṇḍavāgra jama rathaṃ hemamayaṃ śubhraṃ sainyasugrīva yòjitama saha sātyakinā kṛṣṇaḥ samāsthāyānvayāta kurūna narayānena tu jayeṣṭhaḥ pitrā pārthasya bhārata agratò dharmarājasya gāndhārī sahitò yayau kuru satriyaśa ca tāḥ sarvāḥ kuntī kṛṣṇā ca daraupadī yānaira uccāvacaira jagmura vidureṇa puraskṛtāḥ tatò rathāśa ca bahulā nāgāśa ca samalaṃ kṛtāḥ pādātāśa ca hayāśa caiva pṛṣṭhataḥ samanuvrajana tatò vaitālikaiḥ sūtaira māgadhaiśa ca subhāṣitaiḥ satūyamānò yayau rājā nagaraṃ nāgasāhvayama tata parayāṇaṃ mahābāhòra babhūvāpratimaṃ bhuvi ākulākulama utsṛṣṭaṃ hṛṣṭapuṣṭa janānvitama abhiyāne tu pārthasya naraira nagaravāsibhiḥ nagaraṃ rājamārgaśa ca yathāvata samalaṃ kṛtama pāṇḍureṇa ca mālyena patākābhiśa ca vedibhiḥ saṃvṛtò rājamārgaśa ca dhūpanaiśa ca sudhūpitaḥ atha cūrṇaiśa ca gandhānāṃ nānāpuṣpaiḥ pariyaṅgubhiḥ mālyadāmabhira āsaktai rājaveśmābhisaṃvṛtama kumbhāśa ca nagaradvāri vāripūrṇā dṛḍhā navāḥ kanyāḥ sumanasaśa chāgāḥ sathāpitāsa tatra tatra ha tathā savalaṃ kṛtadvāraṃ nagaraṃ pāṇḍunandanaḥ satūyamānaḥ śubhaira vākyaiḥ paraviveśa suhṛdvṛtaḥ [vaiṣampāyana] paraveśane tu pārthānāṃ janasya puravāsinaḥ didṛkṣūṇāṃ sahasrāṇi samājagmura bahūnya atha sa rājamārgaḥ śuśubhe samalaṃ kṛtacatvaraḥ yathā candròdaye rājana vardhamānò mahòdadhiḥ gṛhāṇi rājamārge tu ratnavanti bṛhanti ca parākampanteva bhāreṇa satrīṇāṃ pūrṇāni bhārata tāḥ śanaira iva savrīḍaṃ paraśaśaṃsura yudhiṣṭhirama bhīmasenārjunau caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau dhanyā tavama asi pāñcāli yā tavaṃ puruṣasattamāna upatiṣṭhasi kalyāṇi maharṣīna iva gautamī tava karmāṇya amòghāni varatacaryā ca bhāmini iti kṛṣṇāṃ mahārāja paraśaśaṃsusa tadā satriyaḥ paraśaṃsā vacanaisa tāsāṃ mithaḥ śabdaiśa ca bhārata parītijaiśa ca tadā śabdaiḥ purama āsīta samākulama tama atītya yathā yuktaṃ rājamārgaṃ yudhiṣṭhira alaṃ kṛtaṃ śòbhamānama upāyāda rājaveśma ha tataḥ parakṛtayaḥ sarvāḥ paurajānapadāsa tathā ūcuḥ kathāḥ karṇasukhāḥ samupetya tatasa tataḥ diṣṭyā jayasi rājendra śatrūña śatrunisūdana diṣṭyā rājyaṃ punaḥ parāptaṃ dharmeṇa ca balena ca bhava nasa tavaṃ mahārāja rājeha śaradāṃ śatama parajāḥ pālaya dharmeṇa yathendrasa taridivaṃ nṛpa evaṃ rājakuladvāri maṅgalaira abhipūjitaḥ āśīrvādāna davijaira uktāna paratigṛhya samantataḥ paraviśya bhavanaṃ rājā devarājagṛhòpamama śarutvā vijayasaṃyuktaṃ rathāta paścāda avātarata paraviśyābhyantaraṃ śarīmāna daivatānya abhigamya ca pūjayāma āsa ratnaiśa ca gandhaira mālyaiśa ca sarvaśaḥ niścakrāma tataḥ śarīmāna punara eva mahāyaśāḥ dadarśa barāhmaṇāṃśa caiva sò 'bhirūpāna upasthitāna sa saṃvṛtasa tadā vipraira āśīrvādavivakṣubhiḥ śuśubhe vimalaśa candrasa tārāgaṇavṛtò yathā tāna sa saṃpūjayāma āsa kaunteyò vidhivada davijāna dhaumyaṃ guruṃ puraskṛtya jayeṣṭhaṃ pitarama eva ca sumanòmòdakai ratnaira hiraṇyena ca bhūriṇā gòbhira vastraiśa ca rājendra vividhaiśa ca kima icchakaiḥ tataḥ puṇyāhaghòṣò 'bhūda divaṃ satabdhveva bhārata suhṛdāṃ harṣajananaḥ puṇyaḥ śarutisukhāvahaḥ haṃsavana neduṣāṃ rājana davijānāṃ tatra bhāratī śuśruve vedaviduṣāṃ puṣkalārtha padākṣarā tatò dundubhinirghòṣaḥ śaṅkhānāṃ ca manòramaḥ jayaṃ paravadatāṃ tatra savanaḥ parādurabhūna nṛpa niḥśabde ca sathite tatra tatò viprajane punaḥ rājānaṃ barāhmaṇa chadmā cārvākò rākṣasò 'baravīta tatra duryòdhana sakhā bhikṣurūpeṇa saṃvṛtaḥ sāṃkhyaḥ śikhī taridaṇḍī ca dhṛṣṭò vigatasādhvasaḥ vṛtaḥ sarvaisa tadā vipraira āśīrvādavivakṣubhiḥ paraṃ sahasrai rājendra tapò niyamasaṃsthitaiḥ sa duṣṭaḥ pāpama āśaṃsana pāṇḍavānāṃ mahātmanāma anāmantryaiva tāna viprāṃsa tama uvāca mahīpatima ime parāhura davijāḥ sarve samāròpya vacò mayi dhiga bhavantaṃ ku nṛpatiṃ jañātighātinama astu vai kiṃ te rājyena kaunteya kṛtvemaṃ jañātisaṃkṣayama ghātayitvā gurūṃśa caiva mṛtaṃ śareyò na jīvitama iti te vai davijāḥ śarutvā tasya ghòrasya rakṣasaḥ vivyathuśa cukruśuśa caiva tasya vākyapradharṣitāḥ tatasa te barāhmaṇāḥ sarve sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ varīḍitāḥ paramòdvignāsa tūṣṇīma āsana viśāṃ pate [yudhisṭhira] parasīdantu bhavantò me paraṇatasyābhiyācataḥ paratyāpannaṃ vayasaninaṃ na māṃ dhika kartuma arhatha [vaiṣampāyana] tatò rājana barāhmaṇāsa te sarva eva viśāṃ pate ūcura naitada vacò 'samākaṃ śarīra astu tava pārthiva jajñuśa caiva mahātmānasa tatasa taṃ jañānacakṣuṣā barāhmaṇā veda vidvāṃsasa tapòbhira vimalī kṛtāḥ [barāhmaṇāha] eṣa duryòdhana sakhā cārvākò nāma rākṣasaḥ parivrājakarūpeṇa hitaṃ tasya cikīrṣati na vayaṃ barūma dharmātmana vayetu te bhayama īdṛśama upatiṣṭhatu kalyāṇaṃ bhavantaṃ bharātṛbhiḥ saha [vaiṣampāyana] tatasa te barāhmaṇāḥ sarve huṃkāraiḥ karòdhamūrchitāḥ nirbhartsayantaḥ śucayò nijaghnuḥ pāparākṣasama sa papāta vinirdagdhasa tejasā barahmavādināma mahendrāśaninirdagdhaḥ pādapò 'ṅakuravāna iva pūjitāśa ca yayura viprā rājānama abhinandya tama rājā ca harṣama āpede pāṇḍavaḥ sa suhṛjjanaḥ [vāsudeva] barāhmaṇāsa tāta lòke 'saminna arcanīyāḥ sadā mama ete bhūmicarā devā vāga viṣāḥ suprasādakāḥ purā kṛtayuge tāta cārvākò nāma rākṣasaḥ tapasa tepe mahābāhò badaryāṃ bahu vatsarama chandyamānò vareṇātha barāhmaṇā sa punaḥ punaḥ abhayaṃ sarvabhūtebhyò varayāma āsa bhārata davijāvamānāda anyatra parādāda varamama uttamama abhayaṃ sarvabhūtebhyasa tatasa tasmai jagata parabhuḥ sa tu labdhavaraḥ pāpò devāna amitavikramaḥ rākṣasasa tāpayāma āsa tīvrakarmā mahābalaḥ tatò devāḥ sametyātha barāhmaṇama idama abruvana vadhāya rakṣasasa tasya balaviprakṛtāsa tadā tāna uvācāvyayò devò vihitaṃ tatra vai mayā yathāsya bhavitā mṛtyura acireṇaiva bhārata rājā duryòdhanò nāma sakhāsya bhavitā nṛpa tasya sanehāvabaddhò 'sau barāhmaṇāna avamasyate tatrainaṃ ruṣitā viprā viprakārapradharṣitāḥ dhakṣyanti vāgbalāḥ pāpaṃ tatò nāśaṃ gamiṣyati sa eṣa nihataḥ śete barahmadaṇḍena rākṣasaḥ cārvākò nṛpatiśreṣṭha mā śucò bharatarṣabha hatāsa te kaṣatradharmeṇa jañātayasa tava pārthiva savargatāśa ca mahātmānò vīrāḥ kaṣatriya puṃgavāḥ sa tavama ātiṣṭha kalyāṇaṃ mā te bhūda galānira acyuta śatrūña jahi parajā rakṣa davijāṃśa ca paratipālaya [vaiṣampāyana] tataḥ kuntīsutò rājā gatamanyura gatajvaraḥ kāñcane parāṅmukhò hṛṣṭò nayaṣīdata paramāsane tama evābhimukhau pīṭhe sevyāstaraṇa saṃvṛte sātyakira vāsudevaśa ca niṣīdatura ariṃdamau madhye kṛtvā tu rājānaṃ bhīmasenārjunāva ubhau niṣīdatura mahātmānau śalakṣṇayòra maṇipīṭhayòḥ dānte śayyāsane śubhre jāmbūnadavibhūṣite pṛthāpi sahadevena sahāste nakulena ca sudharmā vidurò dhaumyò dhṛtarāṣṭraśa ca kauravaḥ niṣedura javalanākāreṣva āsaneṣu pṛthaka pṛthaka yuyutsuḥ saṃjayaśa caiva gāndhārī ca yaśasvinī dhṛtarāṣṭrò yatò rājā tataḥ sarva upāviśana tatròpaviṣṭò dharmātmā śavetāḥ sumanasò 'sapṛśata savastikāna akṣatāna bhūmiṃ suvarṇaṃ rajataṃ maṇīna tataḥ parakṛtayaḥ sarvāḥ puraskṛtya puròhitama dadṛśura dharmarājānama ādāya bahu maṅgalama pṛthivīṃ ca suvarṇaṃ ca ratnāni vividhāni ca ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ sarvasaṃbhāra saṃbhṛtama kāñcanaudumbarāsa tatra rājatāḥ pṛthivī mayāḥ pūrṇakumbhāḥ sumanasò lājā barhīṃṣi gòrasāḥ śamī palāśapuṃnāgāḥ samidhò madhusarpiṣī saruva audumbaraḥ śaṅkhāsa tathā hemavibhūṣitāḥ dāśārheṇābhyanujñātasa tatra dhaumyaḥ puròhitaḥ parāgudaka paravaṇāṃ vedīṃ lakṣaṇenòpalipya ha vayāghracarmòttare śalakṣṇe sarvatòbhadra āsane dṛḍhapādapratiṣṭhāne hutāśanasamatviṣi upaveśya mahātmānaṃ kṛṣṇāṃ ca darupadātma jāma juhāva pāvakaṃ dhīmāna vidhimantrapuraskṛtama abhyaṣiñcata patiṃ pṛthvyāḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhirama dhṛtarāṣṭraśa ca rājarṣiḥ sarvāḥ parakṛtayasa tathā tatò 'nuvādayāma āsuḥ paṇavānakadundubhīḥ dharmarājò 'pi tata sarvaṃ paratijagrāha dharmataḥ pūjayāma āsa tāṃśa cāpi vidhivada bhūridakṣiṇaḥ tatò niṣkasahasreṇa barāhmaṇāna savasti vācayata vedādhyayanasaṃpannāña śīlavṛttasamanvitāna te parītā barāhmaṇā rājana savastya ūcura jayama eva ca haṃsā iva ca nardantaḥ paraśaśaṃsura yudhiṣṭhirama yudhiṣṭhira mahābāhò diṣṭyā jayasi pāṇḍava diṣṭyā savadharmaṃ parāptò 'si vikrameṇa mahādyute diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca bhīmasenaśa ca pāṇḍavaḥ tavaṃ cāpi kuśalī rājana mādrīputrau ca pāṇḍavau muktā vīra kaṣayāda asmāta saṃgrāmāna nihatadviṣaḥ kaṣiprama uttarakālāni kuru kāryāṇi pāṇḍava tataḥ paratyarcitaḥ sadbhira dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ paratipede mahada rājyaṃ suhṛdbhiḥ saha bhārata [vaiṣampāyana] parakṛtīnāṃ tu tada vākyaṃ deśakālòpasaṃhitama śarutvā yudhiṣṭhirò rājāthòttaraṃ paratyabhāṣata dhanyāḥ pāṇḍusutā lòke yeṣāṃ barāhmaṇapuṃgavāḥ tathyāna vāpya atha vātathyāna guṇāna āhuḥ samāgatāḥ anugrāhyā vayaṃ nūnaṃ bhavatāma iti me matiḥ yatraivaṃ guṇasaṃpannāna asmāna barūtha vimatsarāḥ dhṛtarāṣṭrò mahārājaḥ pitā nò daivataṃ parama sāśane 'saya pariye caiva satheyaṃ matpriya kāṅkṣibhiḥ etadarthaṃ hi jīvāmi kṛtvā jañātivadhaṃ mahata asya śuśrūṣaṇaṃ kāryaṃ mayā nityama atandriṇā yadi cāhama anugrāhyò bhavatāṃ suhṛdāṃ tataḥ dhṛtarāṣṭre yathāpūrvaṃ vṛttiṃ vartituma arhatha eṣa nāthò hi jagatò bhavatāṃ ca mayā saha asyaiva pṛthivī kṛtsnā pāṇḍavāḥ sarva eva ca etana manasi kartavyaṃ bhavadbhira vacanaṃ mama anugamya ca rājānaṃ yatheṣṭaṃ gamyatāma iti paurajānapadāna sarvāna visṛjya kurunandanaḥ yauvarājyena kauravyò bhīmasenama ayòjayata mantre ca niścaye caiva ṣāṅguṇyasya ca cintane viduraṃ buddhisaṃpannaṃ parītimāna vai samādiśata kṛtākṛta parijñāne tathāya vayayacintane saṃjayaṃ yòjayāma āsa ṛddhama ṛddhaira guṇaira yutama balasya parimāṇe ca bhakta vetanayòsa tathā nakulaṃ vayādiśada rājā karmiṇāma anvavekṣaṇe paracakròparòdhe ca dṛptānāṃ cāvamardane yudhiṣṭhirò mahārājaḥ phalgunaṃ vayādideśa ha davijānāṃ veda kāryeṣu kāryeṣva anyeṣu caiva hi dhaumyaṃ puròdhasāṃ śareṣṭhaṃ vayādideśa paraṃtapaḥ sahadevaṃ samīpasthaṃ nityama eva samādiśata tena gòpyò hi nṛpatiḥ sarvāvasthò viśāṃ pate yāna yāna amanyada yògyāṃśa ca yeṣu yeṣva iha karmasu tāṃsa tāṃsa teṣva eva yuyuje parīyamāṇò mahīpatiḥ viduraṃ saṃjayaṃ caiva yuyutsuṃ ca mahāmatima abravīta paravīra ghanò dharmātmā dharmavatsalaḥ utthāyòtthāya yata kāryama asya rājñaḥ pitura mama sarvaṃ bhavadbhiḥ kartavyama apramattaira yathātathama paurajānapadānāṃ ca yāni kāryāṇi nityaśaḥ rājānaṃ samanujñāpya tāni kāryāṇi dharmataḥ [vaiṣampāyana] tatò yudhiṣṭhirò rājā jañātīnāṃ ye hatā mṛdhe śarāddhāni kārayāma āsa teṣāṃ pṛthaga udāradhīḥ dhṛtarāṣṭrò dadau rājā putrāṇāma aurdhvadehikama sarvakāmaguṇòpetama annaṃ gāśa ca dhanāni ca ratnāni ca vicitrāṇi mahārhāṇi mahāyaśāḥ yudhiṣṭhirasa tu karṇasya daròṇasya ca mahātmanaḥ dhṛṣṭadyumnābhimanyubhyāṃ haiḍimbasya ca rakṣasaḥ virāṭaprabhṛtīnāṃ ca suhṛdāma upakāriṇāma darupada daraupadeyānāṃ daraupadyā sahitò dadau barāhmaṇānāṃ sahasrāṇi pṛthaga ekaikama uddiśana dhanaiśa ca vastrai ratnaiśa ca gòbhiśa ca samatarpayata ye cānye pṛthivīpālā yeṣāṃ nāsti suhṛjjanaḥ uddiśyòddiśya teṣāṃ ca cakre rājaurdhvadaihikama sabhāḥ parapāśa ca vividhāsa taḍāgāni ca pāṇḍavaḥ suhṛdāṃ kārayāma āsa sarveṣāma aurdhvadaihikama sa teṣāma anṛṇò bhūtvā gatvā lòkeṣva avācyatāma kṛtakṛtyò 'bhavada rājā parajā dharmeṇa pālayana dhṛtarāṣṭraṃ yathāpūrvaṃ gāndhārīṃ viduraṃ tathā sarvāṃśa ca kauravāmātyāna bhṛtyāṃśa ca samapūjayata yāśa ca tatra satriyaḥ kāśa cida dhatavīrā hatātma jāḥ sarvāsa tāḥ kauravò rājā saṃpūjyāpālayada ghṛṇī dīnāndha kṛpaṇānāṃ ca gṛhācchādana bhòjanaiḥ ānṛśaṃsya parò rājā cakārānugrahaṃ parabhuḥ sa vijitya mahīṃ kṛtsnāma ānṛṇyaṃ parāpya vairiṣu niḥsapatnaḥ sukhī rājā vijahāra yudhiṣṭhiraḥ [vaiṣampāyana] abhiṣiktò mahāprājñò rājyaṃ parāpya yudhiṣṭhiraḥ dāśārhaṃ puṇḍarīkākṣama uvāca parāñjaliḥ śuciḥ tava kṛṣṇa parasādena nayena ca balena ca buddhyā ca yaduśārdūla tathā vikramaṇena ca punaḥ parāptama idaṃ rājyaṃ pitṛpaitāmahaṃ mayā namasa te puṇḍarīkākṣa punaḥ punara ariṃdama tavāma ekama āhuḥ puruṣaṃ tavāma āhuḥ sātvatāṃ patima nāmabhisa tavāṃ bahuvidhaiḥ satuvanti paramarṣayaḥ viśvakarmana namasa te 'satu viśvātmana viśvasaṃbhava viṣṇò jiṣṇò hare kṛṣṇa vaikuṇṭha puruṣòttama adityāḥ saptarātraṃ tu purāṇe garbhatāṃ gataḥ pṛśni garbhasa tavama evaikasa tariyugaṃ tavāṃ vadantya api śuci śaravā hṛṣīkeśò ghṛtārcira haṃsa ucyase taricakṣuḥ śambhura ekasa tavaṃ vibhura dāmòdarò 'pi ca varāhò 'ganira bṛhada bhānura vṛṣaṇasa tārkṣya lakṣaṇaḥ anīka sāhaḥ puruṣaḥ śipi viṣṭa uru karamaḥ vāciṣṭha ugraḥ senānīḥ satyò vājasanira guhaḥ acyutaśa cayāvanò 'rīṇāṃ saṃkṛtira vikṛtira vṛṣaḥ kṛtavartmā tavama evādrira vṛṣagarbhò vṛṣā kapiḥ sindhukṣida ūrmisa tarikakuta taridhāmā tarivṛda acyuta saṃrāda virāṭa savarāṭa caiva surarāḍa dharmadò bhavaḥ vibhura bhūra abhibhūḥ kṛṣṇaḥ kṛṣṇavartmā tavama eva ca saviṣṭakṛda bhiṣaga āvartaḥ kapilasa tavaṃ ca vāmanaḥ yajñò dharuvaḥ pataṃgaśa ca jayatsenasa tavama ucyase śikhaṇḍī nahuṣò babhrura divaspṛka tavaṃ punara vasuḥ subabhrura ukṣò rukmasa tavaṃ suṣeṇò dundubhisa tathā gabhastinemiḥ śarīpadmaṃ puṣkaraṃ puṣpadhāraṇaḥ ṛbhura vibhuḥ sarvasūkṣmasa tavaṃ sāvitraṃ ca paṭhyase ambhònidhisa tavaṃ barahmā tavaṃ pavitraṃ dhāma dhanva ca hiraṇyagarbhaṃ tavāma āhuḥ savadhā savāhā ca keśava yònisa tavama asya paralayaśa ca kṛṣṇa; tavama evedaṃ sṛjasi viśvama agre viśvaṃ cedaṃ tavadvaśe viśvayòne; namò 'satu te śārṅgacakrāsi pāṇe evaṃ satutò dharmarājena kṛṣṇaḥ; sabhāmadhye parītimāna puṣkarākṣaḥ tama abhyanandada bhārataṃ puṣkalābhira; vāgbhira jayeṣṭhaṃ pāṇḍavaṃ yādavāgryaḥ [vaiṣampāyana] tatò visarjayāma āsa sarvāḥ parakṛtayò nṛpaḥ viviśuśa cābhyanujñātā yathā savāni gṛhāṇi ca tatò yudhiṣṭhirò rājā bhīmaṃ bhīmaparākramama sāntvayanna abravīda dhīmāna arjunaṃ yamajau tathā śatrubhira vividhaiḥ śastraiḥ kṛttadehā mahāraṇe śarāntā bhavantaḥ subhṛśaṃ tāpitāḥ śòkamanyubhiḥ araṇye duḥkhavasatīra matkṛte puruṣòttamāḥ bhavadbhira anubhūtāśa ca yathā ku puruṣaisa tathā yathāsukhaṃ yathājòṣaṃ jayò 'yama anubhūyatāma viśrāntā~la labdhavijñānāña śavaḥ sametāsi vaḥ punaḥ tatò duryòdhana gṛhaṃ parāsādaira upaśòbhitama bahuratnasamākīrṇaṃ dāsīdāsa samākulama dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaṃ bharātrā dattaṃ vṛkòdaraḥ paratipede mahābāhura mandaraṃ maghavāna iva yathā duryòdhana gṛhaṃ tathā duḥśāsanasya ca parāsādamālā saṃyuktaṃ hematòraṇa bhīṣitama dāsīdāsa susaṃpūrṇaṃ parabhūtadhanadhānyavata paratipede mahābāhura arjunò rājaśāsanāta durmarṣaṇasya bhavanaṃ duḥśāsana gṛhāda varama kuberabhavanaprakhyaṃ maṇihemavibhūṣitama nakulāya varārhāya karśitāya mahāvane dadau parītò mahārāja dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ durmukhasya ca veśmāgryaṃ śarīmata kanakabhūṣitama pūrṇaṃ padmadalākṣīṇāṃ satrīṇāṃ śayanasaṃkulama paradadau sahadevāya satataṃ pariyakāriṇe mumude taca ca labdhvā sa kailāsaṃ dhanadò yathā yuyutsura viduraśa caiva saṃjayaśa ca mahādyutiḥ sudharmā caiva dhaumyaśa ca yathā savaṃ jagmura ālayāna saha sātyakinā śaurira arjunasya niveśanama viveśa puruṣavyāghrò vayāghrò giriguhāma iva tatra bhakṣānna pānaisa te samupetāḥ sukhòṣitāḥ sukhaprabuddhā rājānama upatasthura yudhiṣṭhirama [janamejaya] parāpya rājyaṃ mahātejā dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ yada anyada akaròda vipra tana me vaktuma ihārhasi bhagavāna vā hṛṣīkeśasa tarailòkyasya parò guruḥ ṛṣe yada akaròda vīrasa taca ca vayākhyātuma arhasi [vaiṣampāyana] śṛṇu rājendra tattvena kīrtyamānaṃ mayānagha vāsudevaṃ puraskṛtya yada akurvata pāṇḍavāḥ parāpya rājyaṃ mahātejā dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ cāturvarṇyaṃ yathāyògaṃ save save dharme nayaveśayata barāhmaṇānāṃ sahasraṃ ca sanātakānāṃ mahātmanāma sahasraniṣkama ekaikaṃ vācayāma āsa pāṇḍavaḥ tathānujīvinò bhṛtyāna saṃśritāna atithīna api kāmaiḥ saṃtarpayāma āsa kṛpaṇāṃsa tarkakāna api puròhitāya dhaumyāya parādāda ayutaśaḥ sa gāḥ dhanaṃ suvarṇaṃ rajataṃ vāsāṃsi vividhāni ca kṛpāya ca mahārāja guruvṛttama avartata vidurāya ca dharmātmā pūjāṃ cakre yatavrataḥ bhakṣānna pānaira vividhaira vāsòbhiḥ śayanāsanaiḥ sarvāna saṃtòṣayāma āsa saṃśritāna dadatāṃ varaḥ labdhapraśamanaṃ kṛtvā sa rājā rājasattama yuyutsòra dhātarāṣṭrasya pūjāṃ cakre mahāyaśāḥ dhṛtarāṣṭrāya tada rājyagāndhāryai vidurāya ca nivedya savasthavada rājanna āste rājā yudhiṣṭhiraḥ tathā sarvaṃ sa nagaraṃ parasādya janamejaya vāsudevaṃ mahātmānama abhyagacchata kṛtāñjaliḥ tatò mahati paryaṅke maṇikāñcanabhūṣite dadarśa kṛṣṇama āsīnaṃ nīlaṃ merāva ivāmbudama jājvalyamānaṃ vapuṣā divyābharaṇabhūṣitama pītakauśeyasaṃvītaṃ hemnīvòpahitaṃ maṇima kaustubhena uraḥsthena maṇinābhi virājitama udyatevòdayaṃ śailaṃ sūryeṇāpta kirīṭinama naupamyaṃ vidyate yasya tariṣu lòkeṣu kiṃ cana sò 'bhigamya mahātmānaṃ viṣṇuṃ puruṣavigrahama uvāca madhurābhāṣaḥ samitapūrvama idaṃ tadā sukhena te niśā kaca cida vayuṣṭā buddhimatāṃ vara kaca cija jañānāni sarvāṇi parasannāni tavācyuta tava haya āśritya tāṃ devīṃ buddhiṃ buddhimatāṃ vara vayaṃ rājyama anuprāptāḥ pṛthivī ca vaśe sathitā bhavatprasādāda bhagavaṃsa tarilòkagativikrama jayaḥ parāptò yaśaśa cāgryaṃ na ca dharmāca cayutā vayama taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama nòvāca bhagavāna kiṃ cida dhayānama evānvapadyata [yudhisṭhira] kima idaṃ paramāścaryaṃ dhayāyasya amitavikrama kaca cila lòkatrayasyāsya savasti lòkaparāyaṇa caturthaṃ dhayānamārgaṃ tavama ālambya puruṣòttama apakrāntò yatò deva tena me vismitaṃ manaḥ nigṛhītò hi vāyusa te pañca karmā śarīragaḥ indriyāṇi ca sarvāṇi manasi sathāpitāni te indriyāṇi manaśa caiva buddhau saṃveśitāni te sarvaśa caiva gaṇò devakṣetrajñe te niveśitaḥ neṅganti tava ròmāṇi sathirā buddhisa tathā manaḥ sathāṇukuḍya śilā bhūtò nirīhaśa cāsi mādhava yathā dīpò nivātasthò niriṅgò javalate 'cayuta tathāsi bhagavana deva niścalò dṛḍhaniścayaḥ yadi śaròtuma ihārhāmi na rahasyaca te yadi chindhi me saṃśayaṃ deva parapannāyābhiyācate tavaṃ hi kartā vikartā ca tavaṃ kaṣaraṃ cākṣaraṃ ca hi anādi nidhanaśa cādyasa tavama eva puruṣòttama tavata parapannāya bhaktāya śirasā paraṇatāya ca dhayānasyāsya yathātattvaṃ barūhi dharmabhṛtāṃ vara [vaiṣampāyana] tataḥ savagòcare nayasya manò buddhīndriyāṇi ca samitapūrvama uvācedaṃ bhagavāna vāsavānujaḥ śaratalpagatò bhīṣmaḥ śāmyanna iva hutāśanaḥ māṃ dhayāti puruṣavyāghrasa tatò me tadgataṃ manaḥ yasya jayātalanirghòṣaṃ visphūrjitama ivāśaneḥ na saheda devarājò 'pi tama asmi manasā gataḥ yenābhidrutya tarasā samastaṃ rājamaṇḍalama ūḍhāsa tisraḥ purā kanyāsa tama asmi manasā gatāḥ tarayò viṃśatirātraṃ yò yòdhayāma āsa bhārgavama na ca rāmeṇa nistīrṇasa tama asmi manasā gataḥ yaṃ gaṅgā garbhavidhinā dhārayāma āsa pārthivama vasiṣṭha śiṣyaṃ taṃ tāta manasāsmi gatò nṛpa divyāstrāṇi mahātejā yò dhārayati buddhimāna sāṅgāṃśa ca caturò vedāṃsa tama asmi manasā gataḥ rāmasya dayitaṃ śiṣyaṃ jāmadagnyasya pāṇḍava ādhāraṃ sarvavidyānāṃ tama asmi manasā gataḥ ekīkṛtyendriya garāmaṃ manaḥ saṃyamya medhayā śaraṇaṃ māma upāgacchata tatò me tadgataṃ manaḥ sa hi bhūtaṃ ca bhavyaṃ ca bhavaca ca puruṣarṣabha vetti dharmabhṛtāṃ śareṣṭhasa tatò me tadgataṃ manaḥ tasmina hi puruṣavyāghre karmabhiḥ savaira divaṃ gate bhaviṣyati mahī pārtha naṣṭacandreva śarvarī tada yudhiṣṭhira gāṅgeyaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramama abhigamyòpasaṃgṛhya pṛccha yata te manògatama cāturvedyaṃ cāturhòtraṃ cātura āśramyama eva ca cātura varṇyasya dharmaṃ ca pṛcchainaṃ pṛthivīpate tasminna astamite bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare jañānānya alpī bhaviṣyanti tasmāta tavāṃ còdayāmya ahama taca charutvā vāsudevasya tathyaṃ vacanama uttamama sāśrukaṇṭhaḥ sa dharmajñò janārdanama uvāca ha yada bhavāna āha bhīṣmasya parabhāvaṃ parati mādhava tathā tana nātra saṃdehò vidyate mama mānada mahābhāgyaṃ hi bhīṣmasya parabhāvaśa ca mahātmanaḥ śarutaṃ mayā kathayatāṃ barāhmaṇānāṃ mahātmanāma bhavāṃśa ca kartā lòkānāṃ yada varavītya aru sūdana tathā tada anabhidhyeyaṃ vākyaṃ yādavanandana yatasa tava anugraha kṛtā buddhisa te mayi mādhava tavāma agrataḥ puraskṛtya bhīṣmaṃ paśyāmahe vayama āvṛtte bhagavatya arke sa hi lòkāna gamiṣyati tavaddarśanaṃ mahābāhò tasmāda arhati kauravaḥ tava haya ādyasya devasya kaṣarasyaivākṣarasya ca darśanaṃ tasya lābhaḥ sayāta tavaṃ hi barahma mayò nidhiḥ śarutvaitada dharmarājasya vacanaṃ madhusūdanaḥ pārśvasthaṃ sātyakiṃ parāha rathò me yujyatāma iti sātyakisa tūpaniṣkramya keśavasya samīpataḥ dārukaṃ parāha kṛṣṇasya yujyatāṃ ratha itya uta sa sātyakera āśu vacò niśamya; rathòttamaṃ kāñcanabhīṣitāṅgama masāragalva arkamayaira vibhaṅgaira; vibhūṣitaṃ hemapinaddha cakrama divākarāṃśu parabhama āśu gāminaṃ; vicitranānā maṇiratnabhūṣitama navòditaṃ sūryama iva paratāpinaṃ; vicitratārkṣya dhavajinaṃ patākinama sugrīva sainyapramukhaira varāśvaira; manòjavaiḥ kāñcanabhūṣitāṅgaiḥ suyuktama āvedayada acyutāya; kṛtāñjalira dārukò rājasiṃha [janamejaya] śaratalpe śayānasa tu bharatānāṃ pitāmahaḥ kathama utsṛṣṭavāna dehaṃ kaṃ ca yògama adhārayata [vaiṣampāyana] śṛṇuṣvāvahitò rājaña śucira bhūtvā samāhitaḥ bhīṣmasya kuruśārdūla dehòtsargaṃ mahātmanaḥ nivṛttamātre tava ayana uttare vai divākare samāveśayada ātmānama ātmanya eva samāhitaḥ vikīrṇāṃśura ivādityò bhīṣmaḥ śaraśataiśa citaḥ śiśye paramayā lakṣmyā vṛtò barāhmaṇasattamaiḥ vayāsena veda śaravasā nāradena surarṣiṇā devasthānena vātsyena tathāśmaka sumantunā etaiśa cānyaira munigaṇaira mahābhāgaira mahātmabhiḥ śaraddhā damapuraskāraira vṛtaśa candra iva garahaiḥ bhīṣmasa tu puruṣavyāghraḥ karmaṇā manasā girā śaratalpagataḥ kṛṣṇaṃ paradadhyau parāñjaliḥ sathitaḥ savareṇa puṣṭanādena tuṣṭāva madhusūdanama yògeśvaraṃ padmanābhaṃ viṣṇuṃ jiṣṇuṃ jagatpatima kṛtāñjaliḥ śucira bhūtvā vāga vidāṃ paravaraḥ parabhuma bhīṣmaḥ paramadharmātmā vāsudevama athāstuvata ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṃ vācaṃ jigamiṣāmi yāma tayā vayāsa samāsinyā parīyatāṃ puruṣòttamaḥ śuciḥ śuci ṣadaṃ haṃsaṃ tatparaḥ parameṣṭhinama yuktvā sarvātmanātmānaṃ taṃ parapadye parajāpatima yasmina viśvāni bhūtāni tiṣṭhanti ca viśanti ca guṇabhūtāni bhūteśe sūtre maṇigaṇā iva yasmina nitye tate tantau dṛḍhe saraga iva tiṣṭhati sadasada garathitaṃ viśvaṃ viśvāṅge viśvakarmaṇi hariṃ sahasraśirasaṃ sahasracaraṇekṣaṇama parāhura nārāyaṇaṃ devaṃ yaṃ viśvasya parāyaṇama aṇīyasāma aṇīyāṃsaṃ sathaviṣṭhaṃ ca sathavīyasāma garīyasāṃ gariṣṭhaṃ ca śareṣṭhaṃ ca śareyasāma api yaṃ vākeṣva anuvākeṣu niṣatsūpaniṣatsu ca gṛṇanti satyakarmāṇaṃ satyaṃ satyeṣu sāmasu caturbhiśa caturātmānaṃ sattvasthaṃ sātvatāṃ patima yaṃ divyaira devama arcanti guhyaiḥ paramanāmabhiḥ yaṃ devaṃ devakī devī vasudevāda ajījanata bhaumasya barahmaṇò guptyai dīptama agnima ivāraṇiḥ yama ananyò vayapetāśīra ātmānaṃ vītakalmaṣama iṣṭvānantyāya gòvindaṃ paśyatya ātmanya avasthitama purāṇe puruṣaḥ paròktò barahmā paròktò yugādiṣu kaṣaye saṃkarṣaṇaḥ paròktasa tama upāsyama upāsmahe ati vāyvindra karmāṇama ati sūryāgnitejasama ati buddhīndriyātmānaṃ taṃ parapadye parajāpatima yaṃ vai viśvasya kartāraṃ jagatasa tasthuṣāṃ patima vadanti jagatò 'dhayakṣama akṣaraṃ paramaṃ padama hiraṇyavarṇaṃ yaṃ garbhama aditira daitya nāśanama ekaṃ davādaśadhā jajñe tasmai sūryātmane namaḥ śukle devāna pitṝna kṛṣṇe tarpayatya amṛtena yaḥ yaśa ca rājā davijātīnāṃ tasmai sòmātmane namaḥ mahatasa tamasaḥ pāre puruṣaṃ javalanadyutima yaṃ jañātvā mṛtyuma atyeti tasmai jañeyātmane namaḥ yaṃ bṛhantaṃ bṛhatya ukthe yama agnau yaṃ mahādhvare yaṃ viprasaṃghā gāyanti tasmai vedātmane namaḥ ṛga yajuḥ sāma dhāmānaṃ daśārdha havira ākṛtima yaṃ sapta tantuṃ tanvanti tasmai yajñātmane namaḥ yaḥ suparṇò yajura nāma chandò gātrasa tarivṛca chirāḥ rathaṃtara bṛhatya akṣasa tasmai satòtrātmane namaḥ yaḥ sahasrasave satre jajñe viśvasṛjāma ṛṣiḥ hiraṇyavarṇaḥ śakunisa tasmai haṃsātmane namaḥ padāṅgaṃ saṃdhiparvāṇaṃ savaravyañjana lakṣaṇama yama āhura akṣaraṃ nityaṃ tasmai vāga ātmane namaḥ yaśa cinòti satāṃ setuma ṛtenāmṛta yòninā dharmārthavyavahārāṅgaisa tasmai satyātmane namaḥ yaṃ pṛthaga dharmacaraṇāḥ pṛthaga dharmaphalaiṣiṇaḥ pṛthaga dharmaiḥ samarcanti tasmai dharmātmane namaḥ yaṃ taṃ vayaktasthama avyaktaṃ vicinvanti maharṣayaḥ kaṣetre kaṣetrajñama āsīnaṃ tasmai kaṣetrātmane namaḥ yaṃ dṛga ātmānama ātmasthaṃ vṛtaṃ ṣòḍaśabhira guṇaiḥ parāhuḥ sapta daśaṃ sāṃkhyāsa tasmai sāṃkhyātmane namaḥ yaṃ vinidrā jitaśvāsāḥ sattvasthāḥ saṃyatendriyāḥ jayòtiḥ paśyanti yuñjānāsa tasmai yògātmane namaḥ apuṇya puṇyòparame yaṃ punara bhava nirbhayāḥ śāntāḥ saṃnyāsinò yānti tasmai mòkṣātmane namaḥ yò 'sau yugasahasrānte paradīptārcira vibhāvasu saṃbhakṣayati bhūtāni tasmai ghòrātmane namaḥ saṃbhakṣya sarvabhūtāni kṛtvā caikārṇavaṃ jagata bālaḥ savapiti yaśa caikasa tasmai māyātmane namaḥ sahasraśirase tasmai puruṣāyāmitātmane catuḥsamudraparyāya yòganidrātmane namaḥ ajasya nābhāva adhyekaṃ yasmina viśvaṃ paratiṣṭhitama puṣkaraṃ puṣkarākṣasya tasmai padmātmane namaḥ yasya keśeṣu jīmūtā nadyaḥ sarvāṅgasaṃdhiṣu kukṣau samudrāśa catvārasa tasmai tòyātmane namaḥ yugeṣva āvartate yò 'ṃśaira dinartva anaya hāyanaiḥ sarga paralayayòḥ kartā tasmai kālātmane namaḥ barahma vaktraṃ bhujau kaṣatraṃ kṛtsnama ūrūdaraṃ viśaḥ pādau yasyāśritāḥ śūdrāsa tasmai varṇātmane namaḥ yasyāgnira āsyaṃ dayaura mūrdhā khaṃ nābhiśa caraṇau kaṣitiḥ sūryaśa cakṣura diśaḥ śaròtre tasmai lòkātmane namaḥ viṣaye vartamānānāṃ yaṃ taṃ vaiśeṣikaira guṇaiḥ parāhura viṣayagòptāraṃ tasmai gòptra ātmane namaḥ annapānendhana mayò rasaprāṇavivardhanaḥ yò dhārayati bhūtāni tasmai parāṇātmane namaḥ paraḥ kālāta parò yajñāta paraḥ sada asatòśa ca yaḥ anādira ādira viśvasya tasmai viśvātmane namaḥ yò mòhayati bhūtāni saneharāgānubandhanaiḥ sargasya rakṣaṇārthāya tasmai mòhātmane namaḥ ātmajñānama idaṃ jañānaṃ jañātvā pañcasva avasthitama yaṃ jañāninò 'dhigacchanti tasmai jañānātmane namaḥ aprameyaśarīrāya sarvatò 'nanta cakṣuṣe apāraparimeyāya tasmai cintyātmane namaḥ jaṭine daḍine nityaṃ lambòdara śarīriṇe kamaṇḍaluniṣaṅgāya tasmai barahmātmane namaḥ śūline taridaśeśāya taryambakāya mahātmane bhasma digdhòrdhva liṅgāya tasmai rudrātmane namaḥ pañca bhūtātmabhūtāya bhūtādi nidhanātmane akròdha daròha mòhāya tasmai śāntātmane namaḥ yasmina sarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataśa ca yaḥ yaśa ca sarvamayò nityaṃ tasmai sarvātmane namaḥ viśvakarmana namasa te 'satu viśvātmana viśvasaṃbhava apavargò 'si bhūtānāṃ pañcānāṃ parataḥ sathitaḥ namasa te tariṣu lòkeṣu namasa te paratastriṣu namasa te dikṣu sarvāsu tavaṃ hi sarvaparāyaṇama namasa te bhagavana viṣṇò lòkānāṃ parabhavāpyaya tavaṃ hi kartā hṛṣīkeśa saṃhartā cāparājitaḥ tena paśyāmi te divyāna bhāvāna hi tariṣu vartmasu taca ca paśyāmi tattvena yata te rūpaṃ sanātanama divaṃ te śirasā vayāptaṃ padbhyāṃ devī vasuṃdharā vikrameṇa tarayò lòkāḥ puruṣò 'si sanātanaḥ atasī puṣpasaṃkāśaṃ pītavāsasama acyutama ye namasyanti gòvindaṃ na teṣāṃ vidyate bhayama yathā viṣṇumayaṃ satyaṃ yathā viṣṇumayaṃ haviḥ yathā viṣṇumayaṃ sarvaṃ pāpmā me naśyatāṃ tathā tavāṃ parapannāya bhaktāya gatima iṣṭāṃ jigīṣave yaca chareyaḥ puṇḍarīkākṣa tada dhayāyasva suròttama iti vidyā tapò yònira ayònira viṣṇura īḍitaḥ vāga yajñenārcitò devaḥ parīyatāṃ mejanārdanaḥ etāvada uktvā vacanaṃ bhīṣmastada gatamānasaḥ nama itya eva kṛṣṇāya paraṇāmama akaròta tadā abhigamya tu yògena bhaktiṃ bhīṣmasya mādhavaḥ taraikālya darśanaṃ jañānaṃ divyaṃ dātuṃ yayau hariḥ tasminna uparate śabde tatasa te barahmavādinaḥ bhīṣmaṃ vāgbhira bāṣpakaṇṭhāsa tama ānarcura mahāmatima te satuvantaśa ca viprāgryāḥ keśavaṃ puruṣòttamama bhīṣmaṃ ca śanakaiḥ sarve paraśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ viditvā bhaktiyògaṃ tu bhīṣmasya puruṣòttamaḥ sahasòtthāya saṃhṛṣṭò yānama evānvapadyata keśavaḥ sātyakiśa caiva rathenaikena jagmatuḥ apareṇa mahātmānau yudhiṣṭhira dhanaṃjayau bhīmasenò yamau còbhau rathama ekaṃ samāsthitau kṛpò yuyutsuḥ sūtaśa ca saṃjayaśa cāparaṃ rathama te rathaira nagarākāraiḥ parayātāḥ puruṣarṣabhāḥ nemighòṣeṇa mahatā kampayantò vasuṃdharāma tatò giraḥ puruṣavarasa tavānvitā; davijeritāḥ pathi sumanāḥ sa śuśruve kṛtāñjaliṃ paraṇatama athāparaṃ janaṃ; sa keśi hā muditamanābhyanandata [vaiṣampāyana] tataḥ sa ca hṛṣīkeśaḥ sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ kṛpādayaśa ca te sarve catvāraḥ pāṇḍavāśa ca ha rathaisa te nagarākāraiḥ patākādhvajaśòbhitaiḥ yayura āśu kurukṣetraṃ vājibhiḥ śīghragāmibhiḥ te 'vatīrya kurukṣetraṃ keśamajjāsthi saṃkulama dehanyāsaḥ kṛtò yatra kaṣatriyaisa taira mahātmabhiḥ gajāśvadehāsthi cayaiḥ parvataira iva saṃcitama naraśīrṣa kapālaiśa ca śaṅkhaira iva samācitama citā sahasraira nicitaṃ varma śastrasamākulama āpānabhūmiṃ kālasya tadā bhuktòjjhitāma iva bhūtasaṃghānucaritaṃ rakṣògaṇaniṣevitama paśyantasa te kurukṣetraṃ yayura āśu mahārathāḥ gacchanna eva mahābāhuḥ sarvayādavanandanaḥ yudhiṣṭhirāya paròvāca jāmadagnyasya vikramama amī rāmahradāḥ pañca dṛśyante pārtha dūrataḥ yeṣu saṃtarpayāma āsa pūrvāna kaṣatriya śòṇitaiḥ tarisapta kṛtvò vasudhāṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ parabhuḥ ihedānīṃ tatò rāmaḥ karmaṇò virarāma ha [yudhisthira] tariḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā tadā rāmeṇeti yada āttha tavama atra me saṃśayò mahāna kaṣatrabījaṃ yadā dagdhaṃ rāmeṇa yadupuṃgava kathaṃ bhūyaḥ samutpattiḥ kaṣatrasyāmita vikrama mahātmanā bhagavatā rāmeṇa yadupuṃgava kathama utsāditaṃ kaṣatraṃ kathaṃ vṛtthiṃ punara gatama mahābhārata yuddhe hi kòṭiśaḥ kaṣatriyā hatāḥ tathābhūca ca mahī kīrṇā kaṣatriyaira vadatāṃ vara evaṃ me chindhi vārṣṇeya saṃśayaṃ tārkṣya ketana āgamò hi paraḥ kṛṣṇa tavattò nò vāsavānuja [vaiṣampāyana] tatò varajanna eva gadāgra jaḥ parabhuḥ; śaśaṃsa tasmai nikhilena tattvataḥ yudhiṣṭhirāyāpratimaujase tadā; yathābhavata kaṣatriya saṃkulā mahī [vāsudeva] śṛṇu kaunteya rāmasya mayā yāvata pariśrutama maharṣīṇāṃ kathayatāṃ kāraṇaṃ tasya janma ca yathā ca jāmadagnyena kòṭiśaḥ kaṣatriyā hatāḥ udbhūtā rājavaṃśeṣu ye bhūyò bhārate hatāḥ jahnòra ajahnusa tanayò ballavasa tasya cātmajaḥ kuśikò nāma dharmajñasa tasya putrò mahīpatiḥ ugraṃ tapaḥ samātiṣṭhata sahasrākṣasamò bhuvi putraṃ labheyama ajitaṃ tarilòkeśvarama itya uta tama ugratapasaṃ dṛṣṭvā sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ samarthaḥ putra janane savayama evaitya bhārata putratvama agamada rājaṃsa tasya lòkeśvareśvaraḥ gādhira nāmābhavata putraḥ kauśikaḥ pākaśāsanaḥ tasya kanyābhavada rājana nāmnā satyavatī parabhò tāṃ gādhiḥ kavi putrāya sa ṛcīkāya dadau parabhuḥ tataḥ parītasa tu kaunteya bhārgavaḥ kurunandana putrārthe śarapayāma āsa caruṃ gādhesa tathaiva ca āhūya cāha tāṃ bhāryāma ṛcīkò bhārgavasa tadā upayòjyaśa carura ayaṃ tavayā mātrāpya ayaṃ tava tasyā janiṣyate putrò dīptimāna kaṣatriyarṣabhaḥ ajayyaḥ kaṣatriyaira lòke kaṣatriyarṣabha sūdanaḥ tavāpi putraṃ kalyāṇi dhṛtimantaṃ tapò'navitama śamātmakaṃ davijaśreṣṭhaṃ carura eṣa vidhāsyati itya evama uktvā tāṃ bhāryāma ṛcīkò bhṛgunandanaḥ tapasya abhiratò dhīmāña jagāmāraṇyama eva ha etasminna eva kāle tu tīrthayātrā parò nṛpaḥ gādhiḥ sadāraḥ saṃprāpta ṛcīkasyāśramaṃ parati carudvayaṃ gṛhītvā tu rājana satyavatī tadā bhartura vākyāda athāvyagrā mātre hṛṣṭā nayavedayata mātā tu tasyāḥ kaunteya duhitre savaṃ caruṃ dadau tasyāśa caruma athājñātama ātmasaṃsthaṃ cakāra ha atha satyavatī garbhaṃ kaṣatriyāntakaraṃ tadā dhārayāma āsa dīptena vapuṣā ghòradarśanama tāma ṛcīkasa tadā dṛṣṭvā dhayānayògena vai tataḥ abravīda rājaśārdūla savāṃ bhāryāṃ varavarṇinīma mātrāsi vayaṃsitā bhadre caruvyatyāsa hetunā janiṣyate hi te putraḥ karūrakarmā mahābalaḥ janiṣyate hi te bharātā barahmabhūtasa tapòdhanaḥ viśvaṃ hi barahma tapasā mayā tatra samarpitama saivama uktā mahābhāgā bhartrā satyavatī tadā papāta śirasā tasmai vepantī cābravīda idama nārhò 'si bhagavanna adya vaktuma evaṃvidhaṃ vacaḥ barāhmaṇāpasadaṃ putraṃ parāpsyasīti mahāmune [racīka] naiṣa saṃkalpitaḥ kāmò mayā bhadre tathā tavayi ugrakarmā bhaveta putraśa carura mātā ca kāraṇama [savyavatī] iccha~la lòkāna api mune sṛjethāḥ kiṃ punara mama śamātmakama ṛjuṃ putraṃ labheyaṃ japatāṃ vara [racīka] nòktapūrvaṃ mayā bhadre savaireṣva apya anṛtaṃ vacaḥ kima utāgniṃ samādhāya mantravaca carusādhane [satyavatī] kāmama evaṃ bhaveta pautrò mameha tava caiva ha śamātmakama ṛjuṃ putraṃ labheyaṃ japatāṃ vara [racīka] putre nāsti viśeṣò me pautre vā varavarṇini yathā tavayòktaṃ tu vacasa tathā bhadre bhaviṣyati [vāsudeva] tataḥ satyavatī putraṃ janayāma āsa bhārgavama tapasya abhirataṃ śāntaṃ jamadagniṃ śamātmakama viśvāmitraṃ ca dāyādaṃ gādhiḥ kuśikanandanaḥ parāpa barahmarṣisamitaṃ viśvena barahmaṇā yutama ārcīkò janayāma āsa jamadagniṃ sudāruṇama savra vidyānta gaṃ śareṣṭhaṃ dhanurvede ca pāragama rāmaṃ kaṣatriya hantāraṃ paradīptama iva pāvakama etasminna eva kāle tu kṛtavīryātma jò balī arjunò nāma tejasvī kaṣatriyò haihayānvayaḥ dadāha pṛthivīṃ sarvāṃ sapta davīpāṃ sa pattanāma savabāhvastrabalainājau dharmeṇa parameṇa ca tṛṣitena sa kauravya bhikṣitaśa citrabhānunā sahasrabāhura vikrāntaḥ parādāda bhikṣāma athāgnaye garāmāna purāṇi ghòṣāṃśa ca pattanāni ca vīryavāna jajvāla tasya bāṇaisa tu citrabhānura didhakṣayā sa tasya puruṣendrasya parabhāvena mahātapāḥ dadāha kārtavīryasya śailāna atha vanāni ca sa śūnyama āśramāraṇyaṃ varuṇasyātma jasya tata dadāha pavaneneddhaśa citrabhānuḥ sa haihayaḥ āpavasa taṃ tatò ròṣāca chaśāpārjunama acyuta dagdhe ''śarame mahārāja kārtavīryeṇa vīryavāna tavayā na varjitaṃ mòhāda yasmāda vanama idaṃ mama dagdhaṃ tasmāda raṇe rāmò bāhūṃsa te chetsyate 'rajuna arjunasa tu mahārāja balī nityaṃ śamātmakaḥ barahmaṇyaśa ca śaraṇyaśa ca dātā śūraśa ca bhārata tasya putrāḥ subalinaḥ śāpenāsana pitura vadhe nimittama avaliptā vai nṛśaṃsāśa caiva nityadā jamadagnidhenvāsa te vatsama āninyura bharatarṣabha ajñātaṃ kārtavīryasya haihayendrasya dhīmataḥ tatò 'rajunasya bāhūṃsa tu chittvā vai pauruṣānvitaḥ taṃ ruvantaṃ tatò vatsaṃ jāmadagnyaḥ savama āśramama paratyānayata rājendra teṣāma antaḥpurāta parabhuḥ arjunasya sutāsa te tu saṃbhūyābuddhayasa tadā gatvāśramama asaṃbuddhaṃ jamadagnera mahātmanaḥ apātayanta bhallāgraiḥ śiraḥ kāyāna narādhipa samita kuśārthaṃ rāmasya nirgatasya mahātmanaḥ tataḥ pitṛvadhāmarṣāda rāmaḥ paramamanyumāna niḥkṣatriyāṃ paratiśrutya mahīṃ śastrama agṛhṇata tataḥ sa bhṛguśārdūlaḥ kārtavīryasya vīryavāna vikramya nijaghānāśu putrāna pautrāṃśa ca sarvaśaḥ sa haihaya sahasrāṇi hatvā paramamanyumāna cakāra bhārgavò rājana mahīṃ śòṇitakardamāma sa tathā sumahātejāḥ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ mahīma kṛpayā parayāviṣṭò vanama eva jagāma ha tatò varṣasahasreṣu samatīteṣu keṣu cita kaṣòbhaṃ saṃprāptavāṃsa tīvraṃ parakṛtyā kòpanaḥ parabhuḥ viśvāmitasya pautrasa tu raibhya putrò mahātapāḥ parāvasura mahārāja kaṣiptvāha janasaṃsadi ye te yayāti patane yajñe santaḥ samāgatāḥ paratardanaprabhṛtayò rāma kiṃ kaṣatriyā na te mithyāpratijñò rāma tavaṃ katthase janasaṃsadi bhayāta kaṣatriya vīrāṇāṃ parvataṃ samupāśritaḥ sa punaḥ kaṣatriya śataiḥ pṛthivīma anusaṃtatāma parāvasòsa tadā śarutvā śastraṃ jagrāha bhārgavaḥ tatò ye kaṣatriyā rājaña śataśasa tena jīvitāḥ te vivṛddhā mahāvīryāḥ pṛthivīpatayò 'bhavana sa punasa tāña jaghānāśu bālāna api narādhipa garbhasthaisa tu mahī vayāptā punara evābhavata tadā jātaṃ jātaṃ sa garbhaṃ tu punara eva jaghāna ha arakṣaṃśa ca sutāna kāṃśa cita tadā kaṣatriya yòṣitaḥ tariḥ saptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ parabhuḥ dakṣiṇāma aśvamedhānte kaśyapāyādadata tataḥ kaṣatriyāṇāṃ tu śeṣārthaṃ kareṇòddiśya kaśyapaḥ saruka paragraha vatā rājaña śarīmāna vākyama athābravīta gaccha pāraṃ samudrasya dakṣiṇasya mahāmune na te madviṣaye rāma vastavyama iha karhi cita tataḥ śūrpārakaṃ deśaṃ sāgarasa tasya nirmame saṃtrāsāja jāmadagnyasya sò 'parāntaṃ mahītalama kaśyapasa tu mahārāja paratigṛhya mahīma imāma kṛtvā barāhmaṇa saṃsthāṃ vai paraviveśa mahāvanama tataḥ śūdrāśa ca vaiśyāśa ca yathā savaira apracāriṇaḥ avartanta davijāgryāṇāṃ dāreṣu bharatarṣabha arājake jīvalòke durbalā balavattaraiḥ bādhyante na ca vitteṣu parabhutvama iha kasya cita tataḥ kālena pṛthivī paraviveśa rasātalama arakṣyamāṇā vidhivata kaṣatriyaira dharmarakṣibhiḥ ūruṇā dhārayāma āsa kaśyapaḥ pṛthivīṃ tataḥ nimajjantīṃ tadā rājaṃsa tenòrvīti mahī samṛtā rakṣiṇaśa ca samuddiśya parāyācata pṛthivī tadā parasādya kaśyapaṃ devī kaṣatriyāna bāhuśālinaḥ santi barahmana mayā guptā nṛṣu kaṣatriya puṃgavāḥ haihayānāṃ kule jātāsa te saṃrakṣantu māṃ mune asti paurava dāyādò viḍūratha sutaḥ parabhò ṛkṣaiḥ saṃvardhitò vipra ṛkṣavatya eva parvate tathānukampamānena yajvanāthāmitaujasā parāśareṇa dāyādaḥ saudāsasyābhirakṣitaḥ sarvakarmāṇi kurute tasyarṣeḥ śūdravada dhi saḥ sarvakarmetya abhikhyātaḥ sa māṃ rakṣatu pārthiva śibeḥ putrò mahātejā gòpatira nāma nāmataḥ vane saṃrakṣitò gòbhiḥ sò 'bhirakṣatu māṃ mune paratardanasya putrasa tu vatsò nāma mahāyaśāḥ vatsaiḥ saṃvardhitò gòṣṭhe sa māṃ rakṣatu pārthivaḥ dadhi vāhana pautrasa tu putrò divi rathasya ha aṅgaḥ sa gautamenāpi gaṅgākūle 'bhirakṣitaḥ bṛhadrathò mahābāhura bhuvi bhūtipuraskṛtaḥ gòlāṅgūlaira mahābhāgò gṛdhrakūṭe 'bhirakṣitaḥ maruttasyānvavāye tu kaṣatriyāsa turvasòsa tarayaḥ marutpatisamā vīrye samudreṇābhirakṣitāḥ ete kaṣatriya dāyādāsa tatra tatra pariśrutāḥ samyaṅa māma abhirakṣantu tataḥ sathāsyāmi niścalā eteṣāṃ pitaraśa caiva tathaiva ca pitāmahāḥ madarthaṃ nihatā yuddhe rāmeṇākliṣṭakarmaṇā teṣāma apacitiśa caiva mayā kāryā na saṃśayaḥ na haya ahaṃ kāmaye nityama avikrāntena rakṣaṇama tataḥ pṛthivyā nirdiṣṭāṃsa tāna samānīya kaśyapaḥ abhyaṣiñcana mahīpālāna kaṣatriyāna vīryasaṃmatāna teṣāṃ putrāśa ca pautrāśa ca yeṣāṃ vaṃśāḥ paratiṣṭhitāḥ evama etata purāvṛttaṃ yana māṃ pṛcchasi pāṇḍava [va] evaṃ baruvanna eva yadupravirò; yudhiṣṭhiraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhama rathena tenāśu yayau yathārkò; viśana parabhābhira bhagavāṃsa tarilòkama [vaiṣampāyana] tatò rāmasya tata karma śarutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ vismayaṃ paramaṃ gatvā paratyuvāca janārdanama ahò rāmasya vārṣṇeya śakrasyeva mahātmanaḥ vikramò yena vasudhā karòdhāna niḥkṣatriyā kṛtā gòbhiḥ samudreṇa tathā gòlāṅgūlarkṣa vānaraiḥ guptā rāma bhayòdvignāḥ kaṣatriyāṇāṃ kulòdvahāḥ ahò dhanyò hi lòkò 'yaṃ sa bhāgyāśa ca narā bhuvi yatra karmedṛśaṃ dharmyaṃ davijena kṛtama acyuta tathā yāntau tadā tāta tāva acyutayudhiṣṭhirau jagmatura yatra gāṅgeyaḥ śaratalpagataḥ parabhuḥ tatasa te dadṛśura bhīṣmaṃ śaraprastara śāyinama savaraśmi jālasaṃvītaṃ sāyaṃ sūryama ivānalama upāsyamānaṃ munibhira devaira iva śatakratuma deśe paramadharmiṣṭhe nadī mòghavatīma anu dūrāda eva tama ālòkya kṛṣṇò rājā ca dharmarāṭa catvāraḥ pāṇḍavāśa caiva te ca śāradvatādayaḥ avaskandyātha vāhebhyaḥ saṃyamya paracalaṃ manaḥ ekīkṛtyendriya garāmama upatasthura mahāmunīna abhivādya ca gòvindaḥ sātyakisa te ca kauravāḥ vayāsādīṃsa tāna ṛṣīna paścāda gāṅgeyama upatasthire tapòvṛddhiṃ tataḥ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ yadukauravāḥ parivārya tataḥ sarve niṣeduḥ puruṣarṣabhāḥ tatò niśamya gāṅgeyaṃ śāmyamānama ivānalama kiṃ cida dīnamanā bhīṣmama iti hòvāca keśavaḥ kaca cija jañānāni te rājana parasannāni yathā purā kaca cida avyā kulā caiva buddhisa te vadatāṃ vara śarābhighātaduḥ khāta te kaca cida gātraṃ na dūyate mānasāda api duḥkhāda dhi śārīraṃ balavata tarama varadānāta pituḥ kāmaṃ chanda mṛtyura asi parabhò śaṃtanòra dharmaśīlasya na tava etaca chama kāraṇama susūkṣmò 'pīha dehe vai śalyò janayate rujama kiṃ punaḥ śarasaṃghātaiśa citasya tava bhārata kāmaṃ naitata tavākhyeyaṃ parāṇināṃ parabhavāpyayau bhavāna haya upadiśeca chareyò devānāma api bhārata yada dhi bhūtaṃ bhaviṣyaca ca bhavaca ca puruṣarṣabha sarvaṃ taja jañānavṛddhasya tava pāṇāva ivāhitama saṃsāraśa caiva bhūtānāṃ dharmasya ca phalòdayaḥ viditasa te mahāprājña tavaṃ hi barahma mayò nidhiḥ tavāṃ hi rājye sathitaṃ saphīte samagrāṅgama arògiṇama satrīsahasraiḥ parivṛtaṃ paśyāmīhòrdhva retasama ṛte śāṃtanavāda bhīṣmāta tariṣu lòkeṣu pārthiva satyasaṃdhāna mahāvīryāca chūrāda dharmaika tatparāta mṛtyuma āvārya tarasā śaraprastara śāyinaḥ nisarga parabhavaṃ kiṃ cina na ca tātānuśuśruma satye tapasi dāne ca yajñādhikaraṇe tathā dhanurvede ca vede ca nityaṃ caivānvavekṣaṇe anṛśaṃsaṃ śuciṃ dāntaṃ sarvabhūtahite ratama mahārathaṃ tavata sadṛśaṃ na kaṃ cida anuśuśruma tavaṃ hi devāna sa gandharvāna sa surāsurarākṣasāna śakta ekarathenaiva vijetuṃ nātra saṃśayaḥ tavaṃ hi bhīṣma mahābāhò vasūnāṃ vāsavòpamaḥ nityaṃ vipraiḥ samākhyātò navamò 'navamò guṇaiḥ ahaṃ hi tavābhijānāmi yasa tavaṃ puruṣasattama taridaśeṣva api vikhyātaḥ savaśaktyā sumahābalaḥ manuṣyeṣu manuṣyendra na dṛṣṭò na ca me śarutaḥ bhavatò yò guṇaisa tulyaḥ pṛthivyāṃ puruṣaḥ kava cita tavaṃ hi sarvaira guṇai rājana devāna apya atiricyase tapasā hi bhavāña śaktaḥ saraṣṭuṃ lòkāṃśa carācarāna tada asya tapyamānasya jañātīnāṃ saṃkṣayeṇa vai jayeṣṭhasya pāṇḍuputrasya śòkaṃ bhīṣma vayapānuda ye hi dharmāḥ samākhyātāśa cāturvarṇyasya bhārata cātura āśramya saṃsṛṣṭāsa te sarve viditāsa tava cātura vedye ca ye paròktāśa cātura hòtre ca bhārata sāṃkhye yòge ca niyatā ye ca dharmāḥ sanātanāḥ cāturvarṇyena yaśa caikò dharmò na sama virudhyate sevyamānaḥ sa caivādyò gāṅgeya viditasa tava itihāsa purāṇaṃ ca kārtsnyena viditaṃ tava dharmaśāstraṃ ca sakalaṃ nityaṃ manasi te sathitama ye ca ke cana lòke 'saminna arthāḥ saṃśaya kārakāḥ teṣāṃ chettā nāsti lòke tavadanyaḥ puruṣarṣabha sa pāṇḍaveyasya manaḥ samutthitaṃ; narendra śòkaṃ vayapakarṣa medhayā bhavadvidhā haya uttamabuddhivistarā; vimuhyamānasya janasya śāntaye [vaiṣampāyana] śarutvā tu vacanaṃ bhīṣmò vāsudevasya dhīmataḥ kiṃ cida unnāmya vadanaṃ parāñjalira vākyama abravīta namasa te bhagavana viṣṇò lòkānāṃ nidhanòdbhava tavaṃ hi kartā hṛṣīkeśa saṃhartā cāparājitaḥ viśvakarmana namasa te 'satu viśvātmana viśvasaṃbhava apavargò 'si bhūtānāṃ pañcānāṃ parataḥ sathitaḥ namasa te tariṣu lòkeṣu namasa te paratantriṣu yògeśvara namasa te 'satu tavaṃ hi sarvaparāyaṇama mata saṃśritaṃ yada āttha tavaṃ vacaḥ puruṣasattama tena paśyāmi te divyāna bhāvāna hi tariṣu vartmasu taca ca paśyāmi tattvena yata te rūpaṃ sanātanama sapta mārgā niruddhāsa te vāyòra amitatejasaḥ divaṃ te śirasā vayāptaṃ padbhyāṃ devī vasuṃdharā diśò bhujau raviśa cakṣura vīrye śakraḥ paratiṣṭhitaḥ atasī puṣpasaṃkāśaṃ pītavāsasama acyutama vapura haya anumimīmasa te meghasyeva sa vidyutaḥ tavata parapannāya bhaktāya gatima iṣṭāṃ jigīṣave yaca chareyaḥ puṇḍarīkākṣa tada dhayāyasva suròttama [vāsudeva] yataḥ khalu parā bhaktira mayi te puruṣarṣabha tatò vapura mayā divyaṃ tava rājana paradarśitama na haya abhaktāya rājendra bhaktāyānṛjave na ca darśayāmya ahama ātmānaṃ na cādāntāya bhārata bhavāṃsa tu mama bhaktaśa ca nityaṃ cārjavama āsthitaḥ dame tapasi satye ca dāne ca nirataḥ śuciḥ arhasa tavaṃ bhīṣma māṃ daraṣṭuṃ tapasā savena pārthiva tava haya upasthitā lòkā yebhyò nāvartate punaḥ pañcā śataṃ ṣaṭa ca kurupravīra; śeṣaṃ dinānāṃ tava jīvitasya tataḥ śubhaiḥ karmaphalòdayaisa tavaṃ; sameṣyase bhīṣma vimucya dehama ete hi devā vasavò vimānānya; āsthāya sarve javalitāgnikalpāḥ antarhitāsa tavāṃ paratipālayanti; kāṣṭhāṃ parapadyantama udaka pataṃgama vayāvṛttamātre bhagavatya udīcīṃ; sūrye diśaṃ kālavaśāta parapanne gantāsi lòkāna puruṣapravīra; nāvartate yāna upalabhya vidvāna amuṃ ca lòkaṃ tavayi bhīṣma yāte; jañānāni naṅkṣyantya akhilena vīra ataḥ sama sarve tavayi saṃnikarṣaṃ; samāgatā dharmavivecanāya taja jañātiśòkòpahataśrutāya; satyābhisaṃdhāya yudhiṣṭhirāya parabrūhi dharmārthasamādhi yuktama; arthyaṃ vacò 'sayāpanudāsya śòkama [vaiṣampāyana] tataḥ kṛṣṇasya tada vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitama śarutvā śāṃtanavò bhīṣmaḥ paratyuvāca kṛtāñjaliḥ lòkanātha mahābāhò śiva nārāyaṇācyuta tava vākyama abhiśrutya harṣeṇāsmi pariplutaḥ kiṃ cāhama abhidhāsyāmi vāka pate tava saṃnidhau yadā vācò gataṃ sarvaṃ tava vāci samāhitama yada dhi kiṃ cita kṛtaṃ lòke kartavyaṃ kariyate ca yata tavattasa tana niḥsṛtaṃ devalòkā buddhimayā hi te kathayeda devalòkaṃ yò devarājasamīpataḥ dharmakāmārtha śāstrāṇāṃ sò 'rathāna barūyāta tavāgrataḥ śarābhighātāda vayathitaṃ manò me madhusūdana gātrāṇi cāvasīdanti na ca buddhiḥ parasīdati na ca me paratibhā kā cida asti kiṃ cita parabhāṣituma pīḍyamānasya gòvinda viṣānala samaiḥ śaraiḥ balaṃ medhāḥ parajarati parāṇāḥ saṃtvarayanti ca marmāṇi paritapyante bharāntaṃ cetasa tathaiva ca daurbālyāta sajjate vāna me sa kathaṃ vaktuma utsahe sādhu me tavaṃ parasīdasva dāśārha kulanandana tatkṣamasva mahābāhò na barūyāṃ kiṃ cida acyuta tavatsaṃnidhau casīdeta vācaḥ patira api baruvana na diśaḥ saṃprajānāmi nākāśaṃ na ca medinīma kevalaṃ tava vīryeṇa tiṣṭhāmi madhusūdana savayama eva parabhò tasmāda dharmarājasya yada dhitama tada baravīhya āśu sarveṣāma āgamānāṃ tavama āgamaḥ kathaṃ tavayi sathite lòke śāśvate lòkakartari parabrūyāna madvidhaḥ kaśa cida gurau śiṣya iva sathite [vāsudeva] upapannama idaṃ vākyaṃ kauravāṇāṃ dhuraṃdhare mahāvīrye mahāsattve sathite sarvārthadarśini yaca ca māma āttha gāṅgeya bāṇaghāta rujaṃ parati gṛhāṇātra varaṃ bhīṣma matprasāda kṛtaṃ vibhò na te galānira na te mūrchā na dāhò na ca te rujā parabhaviṣyanti gāṅgeya kaṣutpipāse na cāpya uta jañānāni ca samagrāṇi paratibhāsyanti te 'nagha na ca te kava cida āsaktira buddheḥ parādurbhaviṣyati sattvasthaṃ ca manò nityaṃ tava bhīṣma bhaviṣyati rajasa tamòbhyāṃ rahitaṃ ghanaira mukta ivòdu rāṭa yada yaca ca dharmasaṃyuktama arthayuktama athāpi vā cintayiṣyasi tatrāgryā buddhisa tava bhaviṣyati imaṃ ca rājaśārdūla bhūtagrāmaṃ caturvidhama cakṣura divyaṃ samāśritya darakṣyasya amitavikrama caturvidhaṃ parajā jālaṃ saṃyuktò jañānacakṣuṣā bhīṣma darakṣyasi tattvena jale mīna ivāmale [vaiṣampāyana] tatasa te vayāsa sahitāḥ sarva eva maharṣayaḥ ṛga yajuḥ sāma saṃyuktaira vacòbhiḥ kṛṣṇama arcayana tataḥ sarvārtavaṃ divyaṃ puṣpavarṣaṃ nabhastalāta papāta yatra vārṣṇeyaḥ sa gāṅgeyaḥ sa pāṇḍavaḥ vāditrāṇi ca divyāni jaguśa cāpsarasāṃ gaṇāḥ na cāhitama aniṣṭaṃ vā kiṃ cita tatra vayadṛśyata vavau śivaḥ sukhò vāyuḥ sarvagandhavahaḥ śuciḥ śāntāyāṃ diśi śāntāśa ca parāvadana mṛgapakṣiṇaḥ tatò muhūrtāda bhagavāna sahasrāṃśura divākaraḥ dahana vanama ivaikānte paratīcyāṃ paratyadṛśyata tatò maharṣayaḥ sarve samutthāya janārdanama bhīṣmama āmantrayāṃ cakrū rājānaṃ cayudhiṣṭhirama tataḥ paraṇāmama akaròta keśavaḥ pāṇḍavasa tathā sātyakiḥ saṃjayaśa caiva sa ca śāradvataḥ kṛpaḥ tatasa te dharmaniratāḥ samyaka taira abhipūjitāḥ śavaḥ sameṣyāma itya uktvā yatheṣṭaṃ tavaritā yayuḥ tathaivāmantrya gāṅgeyaṃ keśavasa te ca pāṇḍavāḥ paradakṣiṇama upāvṛtya rathāna āruruhuḥ śubhāna tatò rathaiḥ kāñcanadanta kūbaraira; mahīdharābhaiḥ sa madaiśa ca dantibhiḥ hayaiḥ suparṇaira iva cāśugāmibhiḥ; padātibhiśa cātta śarāsanādibhiḥ yayau rathānāṃ puratò hi sā camūsa; tathaiva paścāda ati mātrasāriṇī puraśa ca paścāca ca yathā mahānadī; purarkṣa vantaṃ girima etya narmadā tataḥ purastāda bhagavāna niśākaraḥ; samutthitasa tāma abhiharṣayaṃśa camūma divākarāpīta rasāsa tathauṣadhīḥ; punaḥ savakenaiva guṇena yòjayana tataḥ puraṃ surapurasaṃnibha dayuti; paraviśya te yaduvṛṣapāṇḍavāsa tadā yathòcitāna bhavanavarāna samāviśaña; śaramānvitā mṛgapatayò guhā iva [vaiṣampāyana] tataḥ paraviśya bhavanaṃ parasuptò madhusūdanaḥ yāmamātrāvaśeṣāyāṃ yāminyāṃ paratyabudhyata sa dhayānapathama āśritya sarvajñānāni mādhavaḥ avalòkya tataḥ paścāda dadhyau barahma sanātanama tataḥ śarutipurāṇa jañāḥ śikṣitā raktakaṇṭhinaḥ astuvana viśvakarmāṇaṃ vāsudevaṃ parajāpatima paṭhanti pāṇisvanikāsa tathā gāyanti gāyanāḥ śaṅkhānaka mṛdaṅgāṃśa ca paravādyanta sahasraśaḥ vīṇā paṇavaveṇūnāṃ savanaśa cāti manòramaḥ parahāsa iva vistīrṇaḥ śuśruve tasya veśmanaḥ tathā yudhiṣṭhirasyāpi rājñò maṅgalasaṃhitāḥ uccerura madhurā vācò gītavāditrasaṃhitāḥ tata utthāya dāśārhaḥ sanātaḥ parāñjalira acyutaḥ japtvā guhyaṃ mahābāhura agnīna āśritya tasthivāna tataḥ sahasraviprāṇāṃ caturveda vidāṃ tathā gavāṃ sahasreṇaikaikaṃ vācayāma āsa mādhavaḥ maṅgalālambhanaṃ kṛtvā ātmānama avalòkya ca ādarśe vimale kṛṣṇasa tataḥ sātyakima abravīta gaccha śaineya jānīhi gatvā rājaniveśanama api sajjò mahātejā bhīṣmaṃ daraṣṭuṃ yuthiṣṭhiraḥ tataḥ kṛṣṇasya vacanāta sātyakisa tavaritò yayau upagamya ca rājānaṃ yudhiṣṭhirama uvāca ha yuktò rathavarò rājana vāsudevasya dhīmataḥ samīpama āpageyasya parayāsyati janārdanaḥ bhavata paratīkṣaḥ kṛṣṇò 'sau dharmarāja mahādyute yada atrānantaraṃ kṛtyaṃ tada bhavāna kartuma arhati [yudhisṭhira] yujyatāṃ me rathavaraḥ phalgunāpratima dayute na sainikaiśa ca yātavyaṃ yāsyāmò vayama eva hi na ca pīḍayitavyò me bhīṣmò dharmabhṛtāṃ varaḥ ataḥ puraḥsarāśa cāpi nivartantu dhanaṃjaya adya parabhṛti gāṅgeyaḥ paraṃ guhyaṃ paravakṣyati tatò necchāmi kaunteya pṛthagjanasamāgamama [vaiṣampāyana] tada vākyama ākarṇya tathā kuntīputrò dhanaṃjayaḥ yuktaṃ rathavaraṃ tasmā ācacakṣe nararṣabha tatò yudhiṣṭhirò rājā yamau bhīmārjunāva api bhūtānīva samastāni yayuḥ kṛṣṇa niveśanama āgacchatsva atha kṛṣṇò 'pi pāṇḍaveṣu mahātmasu śaineya sahitò dhīmāna rathama evānvapadyata rathasthāḥ saṃvidaṃ kṛtvā sukhāṃ pṛṣṭvā ca śarvarīma meghaghòṣai rathavaraiḥ parayayusa te mahārathāḥ meghapuṣpaṃ balāhaṃ ca sainyaṃ sugrīvama eva ca dārukaśa còdayāma āsa vāsudevasya vājinaḥ te hayā vāsudevasya dārukeṇa paracòditāḥ gāṃ khurāgraisa tathā rāja~la likhantaḥ parayayusa tadā te garasanta ivākāśaṃ vegavantò mahābalāḥ kaṣetraṃ dharmasya kṛtsnasya kurukṣetrama avātarana tatò yayura yatra bhīṣmaḥ śaratalpagataḥ parabhuḥ āste barahmarṣibhiḥ sārdhaṃ barahmā devagaṇaira yathā tatò 'vatīrya gòvindò rathāta sa ca yudhiṣṭhiraḥ bhīmò gāṇḍīvadhanvā ca yamau sātyakira eva ca ṛṣīna abhyarcayāma āsuḥ karāna udyamya dakṣiṇāna sa taiḥ parivṛtò rājā nakṣatraira iva candramāḥ abhyājagāma gāṅgeyaṃ barahmāṇama iva vāsavaḥ śaratalpe śayānaṃ tama ādityaṃ patitaṃ yathā dadarśa sa mahābāhura bhayāda āgatasādhvasaḥ [janamejaya] dharmātmani mahāsattve satyasaṃdhe jitātmani devavrate mahābhāge śaratalpagate 'cayute śayāne vīraśayane bhīṣme śaṃtanunandane gāṅgeye puruṣavyāghre pāṇḍavaiḥ paryupasthite kāḥ kathāḥ samavartanta tasmina vīra samāgame hateṣu sarvasainyeṣu tana me śaṃsa mahāmune [vaiṣa] śaratalpagate bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare ājagmura ṛṣayaḥ siddhā nāradapramukhā nṛpa hataśiṣṭāśa ca rājānò yudhiṣṭhirapurògamāḥ dhṛtarāṣṭraśa ca kṛṣṇaśa ca bhīmārjunayamāsa tathā te 'bhigamya mahātmānò bharatānāṃ pitā mahama anvaśòcanta gāṅgeyama ādityaṃ patitaṃ yathā muhūrtama iva ca dhayātvā nāradò deva darśanaḥ uvāca pāṇḍavāna sarvāna hataśiṣṭāṃśa ca pārthivāna parāptakālaṃ ca ācakṣe bhīṣmò 'yama anuyujyatāma astama eti hi gāṅgeyò bhānumāna iva bhārata ayaṃ parāṇāna utsisṛkṣusa taṃ sarve 'bhayetya pṛcchata kṛtsnāna hi vividhāna dharmāṃśa cāturvarṇyasya vettya ayama eṣa vṛddhaḥ purā lòkāna saṃprāpnòti tanutyajāma taṃ śīghrama anuyuñjadhvaṃ saṃśayāna manasi sathitāna evama uktā nāradena bhīṣmama īyura narādhipāḥ paraṣṭuṃ cāśaknuvantasa te vīkṣāṃ cakruḥ parasparama athòvāca hṛṣīkeśaṃ pāṇḍuputrò yudhiṣṭhiraḥ nānyasa tavada devakīputra śaktaḥ paraṣṭuṃ pitā mahama paravyāharaya durdharṣa tavama agre madhusūdana tavaṃ hi nasa tāta sarveṣāṃ sarvadharmavida uttamaḥ evama uktaḥ pāṇḍavena bhagavāna keśavasa tadā abhigamya durādharṣaṃ paravyāharayada acyutaḥ kaca cita sukhena rajanī vayuṣṭā te rājasattama vispaṣṭa lakṣaṇā buddhiḥ kaca cica còpasthitā tava kaca cija jañānani sarvāṇi paratibhānti ca te 'nagha na galāyate ca hṛdayaṃ na ca te vayākulaṃ manaḥ dāhò mòhaḥ śaramaśa caiva kalamò galānisa tathā rujā tava parasādāda gòvinda sadyò vayapagatānagha yaca ca bhūtaṃ bhaviṣyaca ca bhavaca ca paramadyute tata sarvama anupaśyāmi pāṇau phalama ivāhitama vedòktāśa caiva ye dharmā vedāntanihitāśa ca ye tāna sarvāna saṃprapaśyāmi varadānāta tavācyuta śiṣṭaiśa ca dharmò yaḥ paròktaḥ sa ca me hṛdi vartate deśajātikulānāṃ ca dharmajñò 'sami janārdana caturṣva āśramadharmeṣu yò 'rathaḥ sa ca hṛdi sathitaḥ rājadharmāṃśa ca sakalāna avagacchāmi keśava yatra yatra ca vaktavyaṃ tada vakṣyāmi janārdana tava parasādāda dhi śubhā manò me buddhira āviśata yuveva cāsmi saṃvṛttasa tavada anudhyāna bṛṃhitaḥ vaktuṃ śareyaḥ samarthò 'sami tavatprasādāja janārdana savayaṃ kimarthaṃ tubhavāña śareyò na parāha pāṇḍavama kiṃ te vivakṣitaṃ cātra tada āśu vada mādhava yaśasaḥ śareyasaśa caiva mūlaṃ māṃ viddhi kaurava mattaḥ sarve 'bhinirvṛttā bhāvāḥ sadasada ātmakāḥ śītāṃśuśa candra itya ukte kò lòke vismayiṣyati tathaiva yaśasā pūrṇe mayi kò vismayiṣyati ādheyaṃ tu mayā bhūyò yaśasa tava mahādyute tatò me vipulā buddhisa tavayi bhīṣma samāhitā yāvada dhi pṛtivī pāla pṛthivī sathāsyate dharuvā tāvata tavākṣayā kīrtira lòkāna anu cariṣyati yaca ca tavaṃ vakṣyase bhīṣma pāṇḍavāyānupṛcchate veda paravādā iva te sathāsyanti vasudhātale yaśa caitena paramāṇena yòkṣyatya ātmānama ātmanā saphalaṃ sarvapuṇyānāṃ paretya cānubhaviṣyati etasmāta kāraṇāda bhīṣma matira divyā mahāhite dattā yaśò vipratheta kathaṃ bhūyasa taveti ha yāvada dhi parathate lòke puruṣasya yaśò bhuvi tāvata tasyākṣayaṃ sathānaṃ bhavatīti viniścitama rājānò hataśiṣṭāsa tavāṃ rājanna abhita āsate dharmāna anuyuyukṣantasa tebhyaḥ parabrūhi bhārata bhavāna hi vayasā vṛddhaḥ śarutācāra samanvitaḥ kuśalò rājadharmāṇāṃ pūrveṣāma aparāśa ca ye janmaprabhṛti te kaśa cida vṛjinaṃ na dadarśa ha jañātārama anudharmāṇāṃ tavāṃ viduḥ sarvapārthivāḥ tebhyaḥ piteva putrebhyò rājana barūhi paraṃ nayama ṛṣayaśa ca hi devāśa ca tavayā nityama upāsitāḥ tasmāda vaktavyama eveha tavayā paśyāmya aśeṣataḥ dharmāña śuśrūṣamāṇebhyaḥ pṛṣṭena ca satā punaḥ vaktavyaṃ viduṣā ceti dharmama āhura manīṣiṇaḥ apratibruvataḥ kaṣṭò dòṣò hi bhavati parabhò tasmāta putraiśa ca pautraiśa ca dharmāna pṛṣṭaḥ sanātanāna vidvāña jijñāsamānaisa tavaṃ parabrūhi bharatarṣabha [vaiṣampāyana] athābravīna mahātejā vākyaṃ kauravanandanaḥ hanta dharmāna paravakṣyāmi dṛḍhe vāna manasī mama tava parasādāda gòvinda bhūtātmā haya asi śāśvataḥ yudhiṣṭhirasa tu māṃ rājā dharmāna samanupṛcchatu evaṃ parītò bhaviṣyāmi dharmāna vakṣyāmi cānagha yasmina rājarṣayaḥ sarve sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ sarveṣāṃ dīptayaśasāṃ kurūṇāṃ dharmacāriṇāma yasya nāsti samaḥ kaśa cita sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ dhṛtira damò barahmacaryaṃ kaṣamā dharmaśa ca nityadā yasminna ojaśa ca tejaśa ca sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ satyaṃ dānaṃ tapaḥ śaucaṃ śāntira dākṣyama asaṃbhramaḥ yasminna etāni sarvāṇi sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ yò na kāmāna na saṃrambhāna na bhayāna nārthakāraṇāta kuryāda adharmaṃ dharmātmā sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ saṃbandhinò 'tithīna bhṛtyāna saṃśritòpāśritāṃśa ca yaḥ saṃmānayati satkṛtya sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ satyanityaṃ kaṣamā nityò jañānanityò 'tithipriyaḥ yò dadāti satāṃ nityaṃ sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ ijyādhyayana nityaśa ca dharme ca nirataḥ sadā śāntaḥ śarutarahasyaśa ca sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ lajjayā parayòpetò dharmātmā sa yudhiṣṭhiraḥ abhiśāpabhayāda bhītò bhavantaṃ nòpasarpati lòkasya kadanaṃ kṛtvā lòkanāthò viśāṃ pate abhiśāpabhayāda bhītò bhavantaṃ nòpasarpati pūjyāna mānyāṃśa ca bhaktāṃśa ca gurūna saṃbandhibāndhavāna arghyārhāna iṣubhira hatvā bhavantaṃ nòpasarpati barāhmaṇānāṃ yathā dharmò dānama adhyayanaṃ tapaḥ kaṣatriyāṇāṃ tathā kṛṣṇa samare dehapātanama pitṝna pitā mahāna putrāna gurūna saṃbandhibāndhavāna mithyā paravṛttāna yaḥ saṃkhye nihanyāda dharma eva saḥ samayatyāginò lubdhāna gurūna api ca keśava nihanti samare pāpāna kaṣatriyò yaḥ sa dharmavita āhūtena raṇe nityaṃ yòddhavyaṃ kaṣatrabandhunā dharmyaṃ savargyaṃ ca lòkyaṃ ca yuddhaṃ hi manura abravīta evama uktasa tu bhīṣmeṇa dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ vinītavada upāgamya tasthau saṃdarśane 'garataḥ athāsya pādau jagrāha bhīṣmaśa cābhinananda tama mūrdhni cainama upāghrāya niṣīdetya abravīta tadā tama uvācātha gāṅgeya ṛṣabhaḥ sarvadhanvināma pṛccha māṃ tāta visrabdhaṃ mā bhaisa tavaṃ kurusattama paraṇipatya hṛṣīkeśama abhivādya pitā mahama anumānya gurūna sarvāna paryapṛcchada yudhiṣṭhiraḥ rājyaṃ vai paramò dharma iti dharmavidò viduḥ mahāntama etaṃ bhāraṃ ca manye tada barūhi pārthiva rājadharmāna viśeṣeṇa kathayasva pitā maha sarvasya jīvalòkasya rājadharmāḥ parāyaṇama tarivargò 'tara samāsaktò rājadharmeṣu kaurava mòkṣadharmaśa ca vispaṣṭaḥ sakalò 'tara samāhitaḥ yathā hi raśmayò 'śavasya daviradasyāṅkuśò yathā narendra dharmò lòkasya tathā paragrahaṇaṃ samṛtama atra vai saṃpramūḍhe tu dharme rājarṣisevite lòkasya saṃsthā na bhaveta sarvaṃ ca vayākulaṃ bhaveta udayana hi yathā sūryò nāśayatya āsuraṃ tapaḥ rājadharmāsa tathālòkyāma ākṣipantya aśubhāṃ gatima tadagre rājadharmāṇāma arthatattvaṃ pitā maha parabrūhi bharataśreṣṭha tavaṃ hi buddhimatāṃ varaḥ āgamaśa ca parasa tavattaḥ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapa bhavantaṃ hi paraṃ buddhau vāsudevò 'bhimanyate namò dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase barāhmaṇebhyò namaskṛtya dharmāna vakṣyāmi śāśvatāna śṛṇu kārtsnyena mattasa tavaṃ rājadharmāna yudhiṣṭhira nirucyamānāna niyatò yaca cānyada abhivāñchasi ādāva eva kuruśreṣṭha rājñā rañjana kāmyayā devatānāṃ davijānāṃ ca vartitavyaṃ yathāvidhi daivatānya arcayitvā hi barāhmaṇāṃśa ca kurūdvaha ānṛṇyaṃ yāti dharmasya lòkena ca sa mānyate utthāne ca sadā putra parayatethā yudhiṣṭhira na haya utthānama ṛte daivaṃ rājñāma arthaprasiddhaye sādhāraṇaṃ davayaṃ haya etada daivama utthānama eva ca pauruṣaṃ hi paraṃ manye daivaṃ niścityama ucyate vipanne ca samārambhe saṃtāpaṃ mā sama vai kṛthāḥ ghaṭate vinayasa tāta rājñāma eṣa nayaḥ paraḥ na hi satyāda ṛte kiṃ cida rājñāṃ vai siddhikāraṇama satye hi rājā nirataḥ paretya ceha hi nandati ṛṣīṇāma api rājendra satyama eva paraṃ dhanama tathā rājñaḥ paraṃ satyāna nānyada viśvāsakāraṇama guṇavāña śīlavāna dāntò mṛdura dharmyò jitendriyaḥ sudarśaḥ sathūlalakṣyaśa ca na bharaśyeta sadā śariyaḥ ārjavaṃ sarvakāryeṣu śarayethāḥ kurunandana punara nayavicāreṇa tarayī saṃvaraṇena ca mṛdura hi rājā satataṃ laṅghyò bhavati sarvaśaḥ tīkṣṇāca còdvijate lòkasa tasmāda ubhayama ācara adaṇḍyāśa caiva te nityaṃ viprāḥ sayura dadatāṃ vara bhūtama etata paraṃ lòke barāhmaṇā nāma bhārata manunā cāpi rājendra gītau śalòkau mahātmanā dharmeṣu saveṣu kauravya hṛdi tau kartuma arhasi adbhyò 'ganira barahmataḥ kaṣatrama aśmanò lòhama utthitama teṣāṃ sarvatra gaṃ tejaḥ savāsu yòniṣu śāmyati ayò hanti yadāśmānama agniśa cāpò 'bhipadyate barahma ca kaṣatriyò daveṣṭi tadā sīdanti te tarayaḥ etaja jañātvā mahārāja namasyā eva te davijāḥ bhaumaṃ barahma davijaśreṣṭhā dhārayanti śamānvitāḥ evaṃ caiva naravyāghra lòkatantra vighātakāḥ nigrāhyā eva satataṃ bāhubhyāṃ ye sayura īdṛśāḥ śalòkau còśanasā gītau purā tāta maharṣiṇā tau nibòdha mahāprājña tavama ekāgramanā nṛpa udyamya śastramāyāntama api vedāntagaṃ raṇe nigṛhṇīyāta savadharmeṇa dharmāpekṣī nareśvaraḥ vinaśyamānaṃ dharmaṃ hi yò rakṣati sa dharmavita na tena bharūṇa hā sa sayāna manyusa taṃ manuma ṛcchati evaṃ caiva naraśreṣṭha rakṣyā eva davijātayaḥ savaparādhāna api hi tāna viṣayānte samutsṛjeta abhiśastama api haya eṣāṃ kṛpāyīta viśāṃ pate barahmaghne guru talpe ca bharūṇahatye tathaiva ca rājadveṣṭe ca viprasya viṣayānte visarjanama vidhīyate na śārīraṃ bhayama eṣāṃ kadā cana dayitāśa ca narāsa te sayura nityaṃ puruṣasattama na kòśaḥ paramò haya anyò rājñāṃ puruṣasaṃcayāta durgeṣu ca mahārāja ṣaṭsu ye śāstraniścitāḥ sarveṣu teṣu manyante naradurgaṃ sudustarama tasmāna nityaṃ dayā kāryā cāturvarṇye vipaścitā dharmātmā satyavāka caiva rājā rañjayati parajāḥ na ca kaṣāntena te bhāvyaṃ nityaṃ puruṣasattama adharmyò hi mṛdū rājā kaṣamā vāna iva kuñjaraḥ bārhaspatye ca śāstre vai śalòkā viniyatāḥ purā asminna arthe mahārāja tana me nigadataḥ śṛṇu kaṣamamāṇaṃ nṛpaṃ nityaṃ nīcaḥ paribhaveja janaḥ hastiyantā gajasyeva śira evārurukṣati tasmāna naiva mṛdura nityaṃ tīkṣṇò vāpi bhavena nṛpaḥ vasante 'raka iva śarīmāna na śītò na ca gharmadaḥ paratyakṣeṇānumānena tathaupamyòpadeśataḥ parīkṣyāsa te mahārāja save pare caiva sarvadā vayasanāni ca sarvāṇi tayajethā bhūridakṣiṇa na caiva na parayuñjīta saṅgaṃ tu parivarjayeta nityaṃ hi vayasanī lòke paribhūtò bhavatya uta udvejayati lòkaṃ cāpya ati daveṣī mahīpatiḥ bhavitavyaṃ sadā rājñā garbhiṇī sahadharmiṇā kāraṇaṃ ca mahārāja śṛṇu yenedama iṣyate yathā hi garbhiṇī hitvā savaṃ pariyaṃ manasò 'nugama garbhasya hitama ādhatte tathā rājñāpya asaṃśayama vartitavyaṃ kuruśreṣṭha nityaṃ dharmānuvartinā savaṃ pariyaṃ samabhityajya yada yala lòkahitaṃ bhaveta na saṃtyājyaṃ ca te dhairyaṃ kadā cida api pāṇḍava dhīrasya sapaṣṭa daṇḍasya na haya ājñā paratihanyate parihāsaśa ca bhṛtyaisa te na nityaṃ vadatāṃ vara kartavyò rājaśārdūla dòṣama atra hi me śṛṇu avamanyanti bhartāraṃ saṃharṣāda upajīvinaḥ save sathāne na ca tiṣṭhanti laṅghayanti hi tada vacaḥ pareṣyamāṇā vikalpante guhyaṃ cāpya anuyuñjate ayācyaṃ caiva yācante 'bhòjyānya āhārayanti ca karudhyanti paridīpyanti bhīmama adhyāsate 'saya ca utkòcaira vañcanābhiśa ca kāryāṇya anuvihanti ca jarjaraṃ cāsya viṣayaṃ kurvanti paratirūpakaiḥ satrīra akṣibhiśa ca sajjante tulyaveṣā bhavanti ca vātaṃ ṣaṣṭhīvanaṃ caiva kurvate cāsya saṃnidhau nirlajjā naraśārdūla vayāharanti ca tada vacaḥ hayaṃ vā dantinaṃ vāpi rathaṃ nṛpatisaṃmatama adhiròhantya anādṛtya harṣule pārthive mṛdau idaṃ te duṣkaraṃ rājanna idaṃ te durviceṣṭitama itya evaṃ suhṛdò nāma baruvanti pariṣadgatāḥ karuddhe cāsmina hasantya eva na ca hṛṣyanti pūjitāḥ saṃgharṣaśīlāśa ca sadā bhavantya anyònyakāraṇāta visraṃsayanti mantraṃ ca vivṛṇvanti ca duṣkṛtama līlayā caiva kurvanti sāvajñāsa tasya śāsanama alaṃ karaṇa bhòjyaṃ ca tathā sanānānulepanama helamānā naravyāghra savasthāsa tasyòpaṣṛṇvate nindanti savāna adhīkārāna saṃtyajanti ca bhārata na vṛttyā parituṣyanti rājadeyaṃ haranti ca karīḍituṃ tena cecchanti sasūtreṇeva pakṣiṇā asmata paraṇeyò rājeti lòke caiva vadantya uta ete caivāpare caiva dòṣāḥ parādurbhavantya uta nṛpatau mārdavòpete harṣule ca yudhiṣṭhira [bhīsma] nityòdyuktena vai rājñā bhavitavyaṃ yudhiṣṭhira paraśāmyate ca rājā hi nārīvòdyama varjitaḥ bhagavāna uśanā cāha śalòkama atra viśāṃ pate tama ihaikamanā rājana gadatasa tavaṃ nibòdha me davāva etau garasate bhūmiḥ sarpò bilaśayāna iva rājānaṃ cāviròddhāraṃ barāhmaṇaṃ cāpravāsinama tada etana naraśārdūla hṛdi tavaṃ kartuma arhasi saṃdheyāna api saṃdhatsva viròdhyāṃśa ca viròdhaya saptāṅge yaśa ca te rājye vaiparītyaṃ samācareta gurura vā yadi vā mitraṃ paratihantavya eva saḥ maruttena hi rājñāyaṃ gītaḥ śalòkaḥ purātanaḥ rājyādhikāre rājendra bṛhaspatimataḥ purā guròra apya avaliptasya kāryākāryama ajānataḥ utpathapratipannasya parityāgò vidhīyate bāhòḥ putreṇa rājñā ca sagareṇeha dhīmatā asamañjāḥ sutò jayeṣṭhasa tayaktaḥ paurahitaiṣiṇā asamañjāḥ sarayvāṃ parāka paurāṇāṃ bālakāna nṛpa nayamajjayada ataḥ pitrā nirbhartsya sa vivāsitaḥ ṛṣiṇòddālakenāpi śavetaketura mahātapāḥ mithyā viprāna upacarana saṃtyaktò dayitaḥ sutaḥ lòkarañjanama evātra rājñāṃ dharmaḥ sanātanaḥ satyasya rakṣaṇaṃ caiva vayavahārasya cārjavama na hiṃsyāta paravittāni deyaṃ kāle ca dāpayeta vikrāntaḥ satyavāka kaṣāntò nṛpò na calate pathaḥ guptamantrò jitakròdhò śāstrārthagataniścayaḥ dharme cārthe ca kāme ca mòkṣe ca satataṃ rataḥ tarayyā saṃvṛtarandhraśa ca rājā bhavituma arhati vṛjinasya narendrāṇāṃ nānyata saṃvaraṇāta parama cāturvarṇyasya dharmāśa ca rakṣitavyā mahīkṣitā dharmasaṃkararakṣā hi rājñāṃ dharmaḥ sanātanaḥ na viśvaseca ca nṛpatira na cātyarthaṃ na viśvaseta ṣāḍguṇya guṇadòṣāṃśa ca nityaṃ buddhyāvalòkayeta daviṭa chidradarśi nṛpatira nityama eva paraśasyate tarivargaviditārthaśa ca yuktacāròpadhiśa ca yaḥ kòśasyòpārjana ratira yama vaiśravaṇòpamaḥ vettā ca daśavargasya sathānavṛddhi kaṣayātmanaḥ abhṛtānāṃ bhaveda bhartā bhṛtānāṃ cānvavekṣakaḥ nṛpatiḥ sumukhaśa ca sayāta samitapūrvābhibhāṣitā upāsitā ca vṛddhānāṃ jitatandrīra alòlupaḥ satāṃ vṛtte sathitamatiḥ santò haya ācāra darśinaḥ na cādadīta vittāni satāṃ hastāta kadā cana asadbhyasa tu samādadyāta sadbhyaḥ saṃpratipādayeta savayaṃ parahartādātā ca vaśyātmā vaśya sādhanaḥ kāle dātā ca bhòktā ca śuddhācārasa tathaiva ca śūrāna bhaktāna asaṃhāryāna kule jātāna arògiṇaḥ śiṣṭāña śiṣṭābhisaṃbandhāna māninò nāvamāninaḥ vidyā vidò lòkavidaḥ paralòkānvavekṣakāna dharmeṣu niratāna sādhūna acalāna acalāna iva sahāyāna satataṃ kuryāda rājā bhūtipuraskṛtaḥ taisa tulyaśa ca bhaveda bhògaiśa chatramātrā jañayādhikaḥ paratyakṣā ca paròkṣā ca vṛttiśa cāsya bhaveta sadā evaṃ kṛtvā narendrò hi na khedama iha vindati sarvāti śaṅkī nṛpatira yaśa ca sarvaharò bhaveta sa kaṣiprama anṛjura lubdhaḥ savajanenaiva bādhyate śucisa tu pṛthivīpālò lòkacittagrahe rataḥ na patatya aribhira garastaḥ patitaśa cāvatiṣṭhate akròdhanò 'thāvyasanī mṛdu daṇḍò jitendriyaḥ rājā bhavati bhūtānāṃ viśvāsyò himavāna iva parājñò nayāyaguṇòpetaḥ pararandhreṣu tatparaḥ sudarśaḥ sarvavarṇānāṃ nayāpanayavita tathā kaṣiprakārī jitakròdhaḥ suprasādò mahāmanāḥ aròga parakṛtira yuktaḥ kariyā vāna avikatthanaḥ ārabdhānya eva kāryāṇi na paryavasitāni ca yasya rājñaḥ paradṛśyante sa rājā rājasattamaḥ putrā iva pitura gehe viṣaye yasya mānavāḥ nirbhayā vicariṣyanti sa rājā rājasattamaḥ agūḍha vibhavā yasya paurā rāṣṭranivāsinaḥ nayāpanayavettāraḥ sa rājā rājasattamaḥ savakarmaniratā yasya janā viṣayavāsinaḥ asaṃghāta ratā dāntāḥ pālyamānā yathāvidhi vaśyā neyā vinītāśa ca na ca saṃgharṣaśīlinaḥ viṣaye dānarucayò narā yasya sa pārthivaḥ na yasya kūṭakapaṭaṃ na māyā na ca matsaraḥ viṣaye bhūmipālasya tasya dharmaḥ sanātanaḥ yaḥ sata karòti jañānāni neyaḥ paurahite rataḥ satāṃ dharmānugasa tayāgī sa rājā rājyama arhati yasya cāraśa ca mantraśa ca nityacaiva kṛtākṛte na jañāyate hi ripubhiḥ sa rājā rājyama arhati śalòkaśa cāyaṃ purā gītò bhārgaveṇa mahātmanā ākhyāte rāmacarite nṛpatiṃ parati bhārata rājānaṃ parathamaṃ vindeta tatò bhāryāṃ tatò dhanama rājanya asati lòkasya kutò bhāryā kutò dhanama tada rājana rājasiṃhānāṃ nānyò dharmaḥ sanātanaḥ ṛte rakṣāṃ suvispaṣṭāṃ rakṣā lòkasya dhāraṇama parācetasena manunā śalòkau cemāva udāhṛtau rājadharmeṣu rājendra tāva ihaikamanāḥ śṛṇu ṣaḍa etāna puruṣò jahyāda bhinnāṃ nāvama ivārṇave apravaktārama ācāryama anadhīyānama ṛtvijama arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriya vādināma garāmakāmaṃ ca gòpālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitama [bhīsma] etata te rājadharmāṇāṃ nava nītaṃ yudhiṣṭhira bṛhaspatira hi bhagavāna nānyaṃ dharmaṃ paraśaṃsati viśālākṣaśa ca bhagavāna kāvyaśa caiva mahātapāḥ sahasrākṣò mahendraśa ca tathā parācetasò manuḥ bharadvājaśa ca bhagavāṃsa tathā gaura śirā muniḥ rājaśāstrapraṇetārò barahmaṇyā barahmavādinaḥ rakṣāma eva paraśaṃsanti dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara rājñāṃ rājīvatāmrākṣa sādhanaṃ cātra vai śṛṇu cāraśa ca paraṇidhiśa caiva kāle dānama amatsaraḥ yuktyādānaṃ na cādānama ayògena yudhiṣṭhira satāṃ saṃgrahaṇaṃ śauryaṃ dākṣyaṃ satyaṃ parajāhitama anārjavaira ārjavaiśa ca śatrupakṣasya bhedanama sādhūnāma aparityāgaḥ kulīnānāṃ ca dhāraṇama nicayaśa ca niceyānāṃ sevā buddhimatāma api balānāṃ harṣaṇaṃ nityaṃ parajānāma anvavekṣaṇama kāryeṣva akhedaḥ kòśasya tathaiva ca vivardhanama puraguptira aviśvāsaḥ paurasaṃghāta bhedanama ketanānāṃ ca jīrṇānāma avekṣā caiva sīdatāma davividhasya ca daṇḍasya parayògaḥ kālacòditaḥ arimadhya satha mitrāṇāṃ yathāvaca cānvavekṣaṇama upajāpaśa ca bhṛtyānāma ātmanaḥ paradarśanāta aviśvāsaḥ savayaṃ caiva parasyāśvāsanaṃ tathā nītidharmānusaraṇaṃ nityama utthānama eva ca ripūṇāma anavajñānaṃ nityaṃ cānārya varjanama utthānaṃ hi narendrāṇāṃ bṛhaspatira abhāṣata rājadharmasya yana mūlaṃ śalòkāṃśa cātra nibòdha me utthānenāmṛtaṃ labdhama utthānenāsurā hatāḥ utthānena mahendreṇa śaraiṣṭhyaṃ parāptaṃ divīha ca utthāna dhīraḥ puruṣò vāga dhīrāna adhitiṣṭhati utthāna dhīraṃ vāga dhīrā ramayanta upāsate utthāna hīnò rājā hi buddhimāna api nityaśaḥ dharṣaṇīyò ripūṇāṃ satyāda bhujaṃga iva nirviṣaḥ na ca śatrura avajñeyò durbalò 'pi balīyasā alpò 'pi hi dahatya agnira viṣama alpaṃ hinasti ca ekāśvenāpi saṃbhūtaḥ śatrura durga samāśritaḥ taṃ taṃ tāpayate deśama api rājñaḥ samṛddhinaḥ rājñò rahasyaṃ yada vākyaṃ jayārthaṃ lòkasaṃgrahaḥ hṛdi yaca cāsya jihmaṃ sayāta kāraṇārthaṃ ca yada bhaveta yaca cāsya kāryaṃ vṛjinama ārjavenaiva dhāryate dambhanārthāya lòkasya dharmiṣṭhāma ācareta kariyāma rājyaṃ hi sumahata tantraṃ durdhāryama akṛtātmabhiḥ na śakyaṃ mṛdunā vòḍhuma āghāta sathānama uttamama rājyaṃ sarvāmiṣaṃ nityama ārjaveneha dhāryate tasmāna miśreṇa satataṃ vartitavyaṃ yudhiṣṭhira yadya apya asya vipattiḥ sayāda rakṣamāṇasya vai parajāḥ sò 'paya asya vipulò dharma evaṃvṛttā hi bhūmipāḥ eṣa te rājadharmāṇāṃ leśaḥ samanuvarṇitaḥ bhūyasa te yatra saṃdehasa tada barūhi vadatāṃ vara tatò vayāsaśa ca bhagavāna devasthānò 'śamanā saha vāsudevaḥ kṛpaśa caiva sātyakiḥ saṃjayasa tathā sādhu sādhva iti saṃhṛṣṭāḥ puṣyamāṇaira ivānanaiḥ astuvaṃsa te naravyāghraṃ bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varama tatò dīnamanā bhīṣmama uvāca kurusattamaḥ netrābhyāma aśrupūrṇābhyāṃ pādau tasya śanaiḥ sapṛśana śava idānīṃ savasaṃdehaṃ parakṣyāmi tavaṃ pitā maha upaiti savitāpya astaṃ rasama āpīya pārthivama tatò davijātīnāma ivādya keśavaḥ; kṛpaśa ca te caiva yudhiṣṭhirādayaḥ paradakṣiṇīkṛtya mahānadī sutaṃ; tatò rathāna āruruhura mudā yutāḥ dṛṣada vatīṃ cāpya avagāhya suvratāḥ; kṛtòda kāryāḥ kṛtajapya maṅgalāḥ upāsya saṃdhyāṃ vidhivata paraṃtapāsa; tataḥ puraṃ te viviśura gajāhvayama tataḥ kālyaṃ samutthāya kṛtapaurvāhṇika kariyāḥ yayusa te nagarākārai rathaiḥ pāṇḍava yādavāḥ parapadya ca kurukṣetraṃ bhīṣmama āsādya cānaghama sukhāṃ ca rajanīṃ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ rathināṃ varama vayāsādīna abhivādyarṣīna sarvaisa taiśa cābhinanditāḥ niṣedura abhitò bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ tatò rājā mahātejā dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ abravīta parāñjalira bhīṣmaṃ paratipūjyābhivādya ca ya eṣa rājā rājeti śabdaśa carati bhārata kathama eṣa samutpannasa tana me barūhi pitā maha tulyapāṇiśirògrīvasa tulyabuddhīndriyātmakaḥ tulyaduḥkhasukhātmā ca tulyapṛṣṭha bhujòdaraḥ tulyaśukrāsthi majjaśa ca tulyamāṃsāsṛga eva ca niḥśvāsòcchāva tulyaśa ca tulyaprāṇaśarīravāna samānajanma maraṇaḥ samaḥ sarvaguṇaira nṛṇāma viśiṣṭa buddhīña śūrāṃśa ca kathama ekò 'dhitiṣṭhati kathama ekò mahīṃ kṛtsnāṃ vīra śūrārya saṃkulāma rakṣatya api ca lòkò 'saya parasādama abhivāñchati ekasya ca parasādena kṛtsnò lòkaḥ parasīdati vayākulenākulaḥ sarvò bhavatīti viniścayaḥ etada icchāmya ahaṃ sarvaṃ tattvena bharatarṣabha śaròtuṃ tana me yathā vata tavaṃ parabrūhi vadatāṃ vara naitata kāraṇama alpaṃ hi bhaviṣyati viṣāṃ pate yada ekasmiña jagata sarvaṃ deva vada yāti saṃnatima [bhīsma] niyatasa tavaṃ naraśreṣṭha śṛṇu sarvama aśeṣataḥ yathā rājyasamutpannama ādau kṛtayuge 'bhavata naiva rājyaṃ na rājāsīna na daṇḍò na ca dāṇḍikaḥ dharmeṇaiva parajāḥ sarvā rakṣanti ca parasparama pālayānāsa tathānyònyaṃ narā dharmeṇa bhārata khedaṃ paramama ājagmusa tatasa tāna mòha āviśata te mòhavaśama āpannā mānavā manujarṣabha paratipattivimòhāca ca dharmasa teṣāma anīnaśata naṣṭāyāṃ paratipattau tu mòhavaśyā narāsa tadā lòbhasya vaśama āpannāḥ sarve bhāratasattama aprāptasyābhimarśaṃ tu kurvantò manujāsa tataḥ kāmò nāmāparasa tatra samapadyata vai parabhò tāṃsa tu kāmavaśaṃ parāptāna rāgò nāma samaspṛśata raktāśa ca nābhyajānanta kāryākāryaṃ yudhiṣṭhira agamyāgamanaṃ caiva vācyāvācyaṃ tathaiva ca bhakṣyābhakṣyaṃ ca rājendra dòṣādòṣaṃ ca nātyajana viplute naralòke 'samiṃsa tatò barahma nanāśa ha nāśāca ca barahmaṇò rājana dharmò nāśama athāgamata naṣṭe barahmaṇi dharme ca devāsa tarāsama athāgamana te tarastā naraśārdūla barahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ parapadya bhagavantaṃ te devā lòkapitā mahama ūcuḥ parāñjalayaḥ sarve duḥkhaśòkabhayārditāḥ bhagavana naralòkasthaṃ naṣṭaṃ barahma sanātanama lòbhamòhādibhira bhāvaisa tatò nò bhayama āviśata barahmaṇaśa ca paraṇāśena dharmò 'paya anaśada īśvara tataḥ sama samatāṃ yātā martyaisa taribhuvaneśvara adhò hi varṣama asmākaṃ martyāsa tūrdhva paravarṣiṇaḥ kariyā vayuparamāta teṣāṃ tatò 'gacchāma saṃśayama atra niḥśreyasaṃ yana nasa tada dhayāyasva pitā maha tavata parabhāvasamutthò 'sau parabhāvò nò vinaśyati tāna uvāca surāna sarvāna savayaṃ bhūra bhagavāṃsa tataḥ śareyò 'haṃ cintayiṣyāmi vayetu vò bhīḥ surarṣabhāḥ tatò 'dhayāyasahasrāṇāṃ śataṃ cakre savabuddhijama yatra dharmasa tathaivārthaḥ kāmaśa caivānuvarṇitaḥ tarivarga iti vikhyātò gaṇa eṣa savayaṃ bhuvā caturthò mòkṣa itya eva pṛthaga arthaḥ pṛthaga gaṇaḥ mòkṣasyāpi tarivargò 'nayaḥ paròktaḥ sattvaṃ rajastamaḥ sathānaṃ vṛddhiḥ kaṣayaśa caiva tarivargaśa caiva daṇḍajaḥ ātmā deśaśa ca kālaśa cāpya upāyāḥ kṛtyama eva ca sahāyāḥ kāraṇaṃ caiva ṣaḍa vargò nītijaḥ samṛtaḥ tarayī cānvīkṣikī caiva vārtā ca bharatarṣabha daṇḍanītiśa ca vipulā vidyāsa tatra nidarśitāḥ amātyarakṣā paraṇidhī rājaputrasya rakṣaṇama cāraśa ca vividhòpāyaḥ paraṇidhiśa ca pṛthagvidhaḥ sāma còpapradānaṃ ca bhedò daṇḍaśa ca pāṇḍava upekṣā pañcamī cātra kārtsnyena samudāhṛtā mantraśa ca varṇitaḥ kṛtsnasa tathā bhedārtha eva ca vibhraṃśaśa caiva mantrasya siddhyasiddhyòśa ca yata phalama saṃdhiśa ca vividhābhikhyò hīnò madhyasa tathòttamaḥ bhayasatkāra vittākhyaḥ kārtsnyena parivarṇitaḥ yātrā kālāśa ca catvārasa tarivargasya ca vistaraḥ vijayò dharmayuktaśa ca tathārtha vijayaśa ca ha āsuraśa caiva vijayasa tathā kārtsnyena varṇitaḥ lakṣaṇaṃ pañcavargasya tarividhaṃ cātra varṇitama parakāśaśa cāprakāśaśa ca daṇḍò 'tha pariśabditaḥ parakāśò 'ṣaṭa vidhasa tatra guhyasa tu bahuvistaraḥ rathā nāgā hayāśa caiva pādātāśa caiva pāṇḍava viṣṭira nāvaśa carāśa caiva deśikāḥ pathi cāṣṭakama aṅgānya etāni kauravya parakāśāni balasya tu jaṅgamājaṅgamāśa còktāśa cūrṇayògā viṣādayaḥ saparśe cābhyavahārye cāpya upāṃśura vividhaḥ samṛtaḥ arimitrama udāsīna itya ete 'paya anuvarṇitāḥ kṛtsnā mārgaguṇāśa caiva tathā bhūmiguṇāśa ca ha ātmarakṣaṇama āśvāsaḥ sapaśānāṃ cānvavekṣaṇama kalpanā vividhāśa cāpi nṛnāgarathavājināma vayūhāśa ca vividhābhikhyā vicitraṃ yuddhakauśalama utpātāśa ca nipātāśa ca suyuddhaṃ supalāyanama śastrāṇāṃ pāyana jañānaṃ tathaiva bharatarṣabha balavyasanama uktaṃ ca tathaiva balaharṣaṇama pīḍanāskanda kālaśa ca bhayakālaśa ca pāṇḍava tathā khāta vidhānaṃ ca yògasaṃcāra eva ca caurāṭavya abalaiśa cògraiḥ pararāṣṭrasya pīḍanama agnidaira garadaiśa caiva paratirūpaka cārakaiḥ śareṇi mukhyòpajāpena vīrudhaśa chedanena ca dūṣaṇena ca nāgānāma āśaṅkā jananena ca āròdhanena bhaktasya pathaśa còpārjanena ca saptāṅgasya ca rājyasya harāsa vṛddhisamañjasama dūta sāmarthya yògaśa ca rāṣṭrasya ca vivardhanama arimadhya satha mitrāṇāṃ samyaka còktaṃ parapañcanama avamardaḥ paratīghātasa tathaiva ca balīyasāma vayavahāraḥ susūkṣmaśa ca tathā kaṇṭaka śòdhanama śamò vayāyāmayògaśa ca yògò daravyasya saṃcayaḥ abhṛtānāṃ ca bharaṇaṃ bhṛtānāṃ cānvavekṣaṇama arthakāle paradānaṃ ca vayasaneṣva aprasaṅgitā tathā rājaguṇāśa caiva senāpatiguṇāśa ca ye kāraṇasya ca kartuśa ca guṇadòṣāsa tathaiva ca duṣṭeṅgitaṃ ca vividhaṃ vṛttiśa caivānujīvināma śaṅkitatvaṃ ca sarvasya paramādasya ca varjanama alabdhalipsā labdhasya tathaiva ca vivardhanama paradānaṃ ca vivṛddhasya pātrebhyò vidhivata tathā visargò 'rathasya dharmārthama arthārthaṃ kāmahetunā caturthò vayasanāghāte tathaivātrānuvarṇitaḥ karòdhajāni tathògrāṇi kāmajāni tathaiva ca daśòktāni kuruśreṣṭha vayasanānya atra caiva ha mṛgayākṣāsa tathā pānaṃ satriyaśa ca bharatarṣabha kāmajānya āhura ācāryāḥ paròktānīha savayaṃ bhuvā vāka pāruṣyaṃ tathògratvaṃ daṇḍapāruṣyama eva ca ātmanò nigrahasa tayāgò 'thārtha dūṣaṇama eva ca yantrāṇi vividhānya eva kariyāsa teṣāṃ ca varṇitāḥ avamardaḥ paratīghātaḥ ketanānāṃ ca bhañjanama caityadrumāṇāma āmardò ròdhaḥ karmānta nāśanama apaskarò 'tha gamanaṃ tathòpāsyā ca varṇitā paṇavānakaśaṅkhānāṃ bherīṇāṃ ca yudhāṃ vara upārjanaṃ ca daravyāṇāṃ paramarma ca tāni ṣaṭa labdhasya ca paraśamanaṃ satāṃ caiva hi pūjanama vidvadbhira ekībhāvaśa ca parātara hòmavidhijñatā maṅgalālambhanaṃ caiva śarīrasya paratikriyā āhārayòjanaṃ caiva nityama āstikyama eva ca ekena ca yathòttheyaṃ satyatvaṃ madhurā giraḥ utsavānāṃ samājānāṃ kariyāḥ ketana jāsa tathā paratyakṣā ca paròkṣā ca sarvādhikaraṇeṣu ca vṛttira bharataśārdūla nityaṃ caivānvavekṣaṇama adaṇḍyatvaṃ ca viprāṇāṃ yuktyā daṇḍanipātanama anujīvi savajātibhyò guṇeṣu parirakṣaṇama rakṣaṇaṃ caiva paurāṇāṃ savarāṣṭrasya vivardhanama maṇḍalasthā ca yā cintā rājana davādaśa rājikā davā saptati matiśa caiva paròktā yā ca savayaṃ bhuvā deśajātikulānāṃ ca dharmāḥ samanuvarṇitāḥ dharmaśa cārthaśa ca kāmaśa ca mòkṣaśa cātrānuvarṇitaḥ upāyaśa cārthalipsā ca vividhā bhūridakṣiṇāḥ mūlakarma kariyā cātra māyāyògaśa ca varṇitaḥ dūṣaṇaṃ saròtasāma atra varṇitaṃ ca sathirāmbhasāma yaira yaira upāyaira lòkaśa ca na caleda ārya vartmanaḥ tata sarvaṃ rājaśārdūla nītiśāstre 'nuvarṇitama etata kṛtvā śubhaṃ śāstraṃ tataḥ sa bhagavāna parabhuḥ devāna uvāca saṃhṛṣṭaḥ sarvāña śakrapurògamāna upakārāya lòkasya tarivargasthāpanāya ca nava nītaṃ sarasvatyā buddhira eṣā parabhāvitā daṇḍena sahitā haya eṣā lòkarakṣaṇa kārikā nigrahānugraha ratā lòkāna anu cariṣyati daṇḍena nīyate ceyaṃ daṇḍaṃ nayati cāpya uta daṇḍanītira iti paròktā tarī~la lòkāna anuvartate ṣāḍguṇya guṇasāraiṣā sathāsyatya agre mahātmasu mahattvāta tasya daṇḍasya nītira vispaṣṭa lakṣaṇā nayacāraśa ca vipulò yena sarvama idaṃ tatama āgamaśa ca purāṇānāṃ maharṣīṇāṃ ca saṃbhavaḥ tīrthavaṃśaśa ca vaṃśaśa ca nakṣatrāṇāṃ yudhiṣṭhira sakalaṃ cāturāśramyaṃ cāturhòtraṃ tathaiva ca cāturvarṇyaṃ tathaivātra cāturvedyaṃ ca varṇitama itihāsòpavedāśa ca nayāyaḥ kṛtsnaśa ca varṇitaḥ tapò jañānama ahiṃsā ca satyāsatye nayaḥ paraḥ vṛddhòpasevā dānaṃ ca śaucama utthānama eva ca sarvabhūtānukampā ca sarvama atròpavarṇitama bhuvi vācò gataṃ yaca ca taca ca sarvaṃ samarpitama tasmina paitāmahe śāstre pāṇḍavaitada asaṃśayama dharmārthakāmamòkṣaśa ca sakalā haya atra śabditāḥ tatasa tāṃ bhagavāna nītiṃ pūrvaṃ jagrāha śaṃkaraḥ bahurūpò viśālākṣaḥ śivaḥ sathāṇura umāpatiḥ yugānāma āyuṣò harāsaṃ vijñāya bhagavāña śivaḥ saṃcikṣepa tataḥ śāstraṃ mahārthaṃ barahmaṇā kṛtama vaiśālākṣama iti paròktaṃ tada indraḥ paratyapadyata daśa dhayāya sahasrāṇi subrahmaṇyò mahātapāḥ bhagavāna api taca chāstraṃ saṃcikṣepa puraṃdaraḥ sahasraiḥ pañcabhisa tāta yada uktaṃ bāhudantakama adhyāyānāṃ sahasraisa tu taribhira eva bṛhaspatiḥ saṃcikṣepeśvarò buddhyā bārhaspatyaṃ tada ucyate adhyāyānāṃ sahasreṇa kāvyaḥ saṃkṣepama abravīta taca chāstrama amitaprajñò yògācāryò mahātapāḥ evaṃ lòkānuròdhena śāstrama etana maharṣibhiḥ saṃkṣiptama āyura vijñāya martyānāṃ harāsi pāṇḍava atha devāḥ samāgamya viṣṇuma ūcuḥ parajāpatima ekò yò 'rahati martyebhyaḥ śaraiṣṭhyaṃ taṃ vai samādiśa tataḥ saṃcintya bhagavāna devò nārāyaṇaḥ parabhuḥ taijasaṃ vai virajasaṃ sò 'sṛjana mānasaṃ sutama virājāsa tu mahābhāga vibhutvaṃ bhuvi naicchata nayāsāyaivābhavada buddhiḥ paraṇītā tasya pāṇḍava kīrtimāṃsa tasya putrò 'bhūta sò 'pi pañcātigò 'bhavata kardamasa tasya ca sutaḥ sò 'paya atapyana mahata tapaḥ parajāpateḥ kardamasya anaṅgò nāma vai sutaḥ parajānāṃ rakṣitā sādhura daṇḍanīti viśāradaḥ anaṅga putrò 'ti balò nītimāna adhigamya vai abhipede mahī rājyama athendriya vaśò 'bhavata mṛtyòsa tu duhitā rājana sunīthā nāma mānasī parakhyātā tariṣu lòkeṣu yā sā venama ajījanata taṃ parajāsu vidharmāṇaṃ rāgadveṣavaśānugama mantrapūtaiḥ kuśaira jaghnura ṛṣayò barahmavādinaḥ mamanthura dakṣiṇaṃ còruma ṛṣayasa tasya mantrataḥ tatò 'saya vikṛtò jajñe harasvāṅgaḥ puruṣò bhuvi dagdhasthāṇupratīkāśò raktākṣaḥ kṛṣṇa mūrdha jaḥ niṣīdetya evama ūcusa tama ṛṣayò barahmavādinaḥ tasmāna niṣādāḥ saṃbhūtāḥ karūrāḥ śailavanāśrayāḥ ye cānye vindhyanilayā malecchāḥ śatasahasraśaḥ bhūyò 'saya dakṣiṇaṃ pāṇiṃ mamanthusa te maharṣayaḥ tataḥ puruṣa utpannò rūpeṇendra ivāparaḥ kavacī baddhanistriṃśaḥ sa śaraḥ sa śarāsanaḥ vedavedāṅgavica caiva dhanurvede ca pāragaḥ taṃ daṇḍanītiḥ sakalā śaritā rājana naròttamama tataḥ sa parāñjalira vainyò maharṣīṃsa tāna uvāca ha susūkṣmā me samutpannā buddhira dharmārthadarśinī anayā kiṃ mayā kāryaṃ tana me tattvena śaṃsata yana māṃ bhavantò vakṣyanti kāryama arthasamanvitama tada ahaṃ vai kariṣyāmi nātra kāryā vicāraṇā tama ūcura atha devāsa te te caiva paramarṣayaḥ niyatò yatra dharmò vai tama aśaṅkaḥ samācara pariyāpriye parityajya samaḥ sarveṣu jantuṣu kāmakròdhau ca lòbhaṃ ca mānaṃ còtsṛjya dūrataḥ yaśa ca dharmāta paravicalela lòke kaśa cana mānavaḥ nigrāhyasa te sa bāhubhyāṃ śaśvada dharmama avekṣataḥ paratijñāṃ cādhiròhasva manasā karmaṇā girā pālayiṣyāmya ahaṃ bhaumaṃ barahma itya eva cāsakṛta yaśa cātra dharmanītya uktò daṇḍanīti vayapāśrayaḥ tama aśaṅkaḥ kariṣyāmi savavaśò na kadā cana adaṇḍyā me davijāśa ceti paratijānīṣva cābhibhò lòkaṃ ca saṃkarāta kṛtsnāta tarātāsmīti paraṃtapa vainyasa tatasa tāna uvāca devāna ṛṣipurògamāna barāhmaṇā me sahāyāśa ceda evama astu surarṣabhāḥ evama astva iti vainyasa tu taira uktò barahmavādibhiḥ puròdhāśa cābhavata tasya śukrò barahma mayò nidhiḥ mantriṇò vālakhilyāsa tu sārasvatyò gaṇò haya abhūta maharṣira bhagavāna gargasa tasya sāṃvatsarò 'bhavata ātmanāṣṭama itya eva śarutira eṣā parā nṛṣu utpannau bandinau cāsya tatpūrvau sūtamāgadhau samatāṃ vasudhāyāśa ca sa samyaga upapādayata vaiṣamyaṃ hi paraṃ bhūmera āsīda iti ha naḥ śarutama sa viṣṇunā ca devena śakreṇa vibudhaiḥ saha ṛṣibhiśa ca parajāpālye barahmaṇā cābhiṣecitaḥ taṃ sākṣāta pṛthivī bheje ratnānya ādāya pāṇḍava sāgaraḥ saritāṃ bhartā himavāṃśa cācalòttamaḥ śakraśa ca dhanama akṣayyaṃ parādāta tasya yudhiṣṭhira rukmaṃ cāpi mahāmeruḥ savayaṃ kanakaparvataḥ yakṣarākṣasa bhartā ca bhagavāna naravāhanaḥ dharme cārthe ca kāme ca samarthaṃ paradadau dhanama hayā rathāśa ca nāgāśa ca kòṭiśaḥ puruṣāsa tathā parādurbabhūvura vainyasya cintanāda eva pāṇḍava na jarā na ca durbhikṣaṃ nādhanò vayādhayasa tathā sarīsṛpebhyaḥ satenebhyò na cānyònyāta kadā cana bhayama utpadyate tatra tasya rājñò 'bhirakṣaṇāta teneyaṃ pṛthivī dugdhā sasyāni daśa sapta ca yakṣarākṣasa nāgaiśa cāpīpṣitaṃ yasya yasya yata tena dharmòttaraśa cāyaṃ kṛtò lòkò mahātmanā rañjitāśa ca parajāḥ sarvāsa tena rājeti śabdyate barāhmaṇānāṃ kaṣatatrāṇāta tataḥ kaṣatriya ucyate parathitā dhanataśa ceyaṃ pṛthivī sādhubhiḥ samṛtā sathāpanaṃ cākaròda viṣṇuḥ savayama eva satātanaḥ nātivartiṣyate kaśa cida rājaṃsa tavāma iti pārthiva tapasā bhagavāna viṣṇura āviveśa ca bhūmipama deva vana naradevānāṃ namate yaja jagana nṛpa daṇḍanītyā ca satataṃ rakṣitaṃ taṃ nareśvara nādharṣayata tataḥ kaśa cica cāranityāca ca darśanāta ātmanā karaṇaiśa caiva samasyeha mahīkṣitaḥ kò hetura yada vaśe tiṣṭhela lòkò daivāda ṛte guṇāta viṣṇòra lalāṭāta kamalaṃ sauvarṇama abhavata tadā śarīḥ saṃbhūtā yatò devī patnī dharmasya dhīmataḥ śariyaḥ sakāśāda arthaśa ca jātò dharmeṇa pāṇḍava atha dharmasa tathaivārthaḥ śarīśa ca rājye paratiṣṭhitā sukṛtasya kaṣayāca caiva savarlòkāda etya medinīma pārthivò jāyate tāta daṇḍanīti vaśānugaḥ mahattvena ca saṃyuktò vaiṣṇavena narò bhuvi buddhyā bhavati saṃyuktò māhātmyaṃ cādhigacchati sathāpanāma atha devānāṃ na kaśa cida ativartate tiṣṭhatya ekasya ca vaśe taṃ ceda anuvidhīyate śubhaṃ hi karma rājendra śubhatvāyòpakalpate tulyasyaikasya yasyāyaṃ lòkò vacasi tiṣṭhati yò haya asya mukhama adrākṣīta sòmya sò 'saya vaśānugaḥ subhagaṃ cārthavantaṃ ca rūpavantaṃ ca paśyati tatò jagati rājendra satataṃ śabditaṃ budhaiḥ devāśa ca naradevāśa ca tulyā iti viśāṃ pate etata te sarvama ākhyātaṃ mahattvaṃ parati rājasu kārtsnyena bharataśreṣṭha kima anyada iha vartatāma [vaiṣampāyana] tataḥ punaḥ sa gāṅgeyama abhivādya pitā mahama parāñjalira niyatò bhūtvā paryapṛcchada yudhiṣṭhira ke dharmāḥ sarvavarṇānāṃ cāturvarṇyasya ke pṛthaka caturṇāma āśramāṇāṃ ca rāja dharmāśa ca ke matāḥ kena savida vardhate rāṣṭraṃ rājā kena vivardhate kena paurāśa ca bhṛtyāśa ca vardhane bharatarṣabha kòśaṃ daṇḍaṃ ca durgaṃ ca sahāyāna mantriṇasa tathā ṛtvika puròhitācāryāna kīdṛśāna varjayena nṛpaḥ keṣu viśvasitavyaṃ sayāda rājñāṃ kasyāṃ cida āpadi kutò vātmā dṛḍhò rakṣyasa tana me barūhi pitā maha namò dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase barāhmaṇebhyò namaskṛtvā dharmāna vakṣyāmi śāśvatāna akròdhaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgaḥ kaṣamā tathā parajanaḥ saveṣu dāreṣu śaucama adròha eva ca ārjavaṃ bhṛtyabharaṇaṃ navaite sārvavarṇikāḥ barāhmaṇasya tu yò dharmasa taṃ te vakṣyāmi kevalama damama eva mahārāja dharmama āhuḥ purātanama savādhyāyò 'dhayāpanaṃ caiva tatra karma samāpyate taṃ ceda vittama upāgaccheda vartamānaṃ savakarmaṇi akurvāṇaṃ vikarmāṇi śāntaṃ parajñāna tarpitama kurvītāpatya saṃtānama athò dadyāda yajeta ca saṃvibhajya hi bhòktavyaṃ dhanaṃ sadbhira itīṣyate pariniṣṭhita kāryasa tu savādhyāyenaiva barāhmaṇaḥ kuryāda anyana na vā kuryāna maitrò barāhmaṇa ucyate kaṣatriyasyāpi yò dharmasa taṃ te vakṣyāmi bhārata dadyāda rājā na yāceta yajeta na tu yājayeta nādhyāpayeda adhīyīta parajāśa ca paripālayeta nityòdyuktò dasyu vadhe raṇe kuryāta parākramama ye ca karatubhira ījānāḥ śarutavantaśa ca bhūmipāḥ ya evāhava jetārasa ta eṣāṃ lòkajita tamāḥ avikṣatena dehena samarāda yò nivartate kaṣatriyò nāsya tata karma paraśaṃsanti purā vidaḥ vadhaṃ hi kaṣatrabandhūnāṃ dharmama āhuḥ paradhānataḥ nāsya kṛtyatamaṃ kiṃ cida anyada dasyu nibarhaṇāta dānama adhyayanaṃ yajñò yògaḥ kaṣemò vidhīyate tasmāda rājñā viśeṣeṇa yòddhavyaṃ dharmama īpṣatā saveṣu dharmeṣva avasthāpya parajāḥ sarvā mahīpatiḥ dharmeṇa sarvakṛtyāni samaniṣṭhāni kārayeta pariniṣṭhita kāryaḥ sayāna nṛpatiḥ paripālanāta kuryāda anyana na vā kuryāda aindrò rājanya ucyate vaiśyasyāpīha yò dharmasa taṃ te vakṣyāmi bhārata dānama adhyayanaṃ yajñaḥ śaucena dhanasaṃcayaḥ pitṛvata pālayeda vaiśyò yuktaḥ sarvapaśūna iha vikarma tada bhaveda anyata karma yada yata samācareta rakṣayā sa hi teṣāṃ vai mahata sukhama avāpnuyāta parajāpatira hi vaiśyāya sṛṣṭvā paridade paśūna barāhmaṇāya ca rājñe ca sarvāḥ paridade parajāḥ tasya vṛttiṃ paravakṣyāmi yaca ca tasyòpajīvanama ṣaṇṇāma ekāṃ pibeda dhenuṃ śatāca ca mithunaṃ hareta laye ca saptamò bhāgasa tathā śṛṅge kalā khure sasyasya sarvabījānāma eṣā sāṃvatsarī bhṛtiḥ na ca vaiśyasya kāmaḥ sayāna na rakṣeyaṃ paśūna iti vaiśye cecchati nānyena rakṣitavyāḥ kathaṃ cana śūdrasyāpi hi yò dharmasa taṃ te vakṣyāmi bhārata parajāpatira hi varṇānāṃ dāsaṃ śūdrama akalpayata tasmāca chūdrasya varṇānāṃ paricaryā vidhīyate teṣāṃ śuśrūṣaṇāca caiva mahata sukhama avāpnuyāta śūdra etāna paricareta tarīna varṇāna anasūyakaḥ saṃcayāṃśa ca na kurvīta jātu śūdraḥ kathaṃ cana pāpīyāna hi dhanaṃ labdhvā vaśe kuryāda garīyasaḥ rājñā vā samanujñātaḥ kāmaṃ kurvīta dhārmikaḥ tasya vṛttiṃ paravakṣyāmi yaca ca tasyòpajīvanama avaśya bharaṇīyò hi varṇānāṃ śūdra ucyate chatraṃ veṣṭanama auśīrama upānada vayajanāni ca yātayāmāni deyāni śūdrāya paricāriṇe adhāryāṇi viśīrṇāni vasanāni davijātibhiḥ śūdrāyaiva vidheyāni tasya dharmadhanaṃ hi tata yaśa ca kaśa cida davijātīnāṃ śūdraḥ śuśrūṣura āvrajeta kalpyāṃ tasya tu tenāhura vṛttiṃ dharmavidò janāḥ deyaḥ piṇḍò 'napetāya bhartavyau vṛddhadurbalau śūdreṇa ca na hātavyò bhartā kasyāṃ cida āpadi atirekeṇa bhartavyò bhartā daravyaparikṣaye na hi savama asti śūdrasya bhartṛhārya dhanò haya asau uktasa tarayāṇāṃ varṇānāṃ yajñasa tarayya eva bhārata savāhākāranamaḥ kārau mantraḥ śūdre vidhīyate tābhyāṃ śūdraḥ pākayajñaira yajeta varatavāna savayama pūrṇapātra mayīma āhuḥ pākayajñasya dakṣiṇāma śūdraḥ paijavanò nāma sahasrāṇāṃ śataṃ dadau aindrāgnena vidhānena dakṣiṇāma iti naḥ śarutama atò hi sarvavarṇānāṃ śaraddhā yajñò vidhīyate daivataṃ hi mahaca charaddhā pavitraṃ yajatāṃ ca yata daivataṃ paramaṃ viprāḥ savena savena parasparama ayajanna iha satraisa te taisa taiḥ kāmaiḥ sanātanaiḥ saṃsṛṣṭā barāhmaṇaira eva tariṣu varṇeṣu sṛṣṭayaḥ devānāma api ye devā yada barūyusa te paraṃ hi tata tasmāda varṇaiḥ sarvayajñāḥ saṃsṛjyante na kāmyayā ṛga yajuḥ sāma vita pūjyò nityaṃ sayāda deva vada davijaḥ anṛga yajura asāmā tu parājāpatya upadravaḥ yajñò manīṣayā tāta sarvavarṇeṣu bhārata nāsya yajñahanò devā īhante netare janāḥ tasmāta sarveṣu varṇeṣu śaraddhā yajñò vidhīyate savaṃ daivataṃ barāhmaṇāḥ savena nityaṃ; parāna varṇāna ayajanna evama āsīta āròcitā naḥ sumahāna sa dharmaḥ; sṛṣṭò barahmaṇā tariṣu varṇeṣu dṛṣṭaḥ tasmāda varṇā ṛjavò jātidharmāḥ; saṃsṛjyante tasya vipāka eṣaḥ ekaṃ sāma yajura ekama ṛga ekā; vipraśa caikò 'niścayasa teṣu dṛṣṭaḥ atra gāthā yajñagītāḥ kīrtayanti purā vidaḥ vaikhānasānāṃ rājendra munīnāṃ yaṣṭuma icchatāma udite 'nudite vāpi śaraddadhānò jitendriyaḥ vahniṃ juhòti dharmeṇa śaraddhā vai kāraṇaṃ mahata yata sakannama asya tata pūrvaṃ yada askannnaṃ tada uttarama bahūni yajñarūpāṇi nānā karmaphalāni ca tāni yaḥ saṃvijānāti jañānaniścaya niścitaḥ davijātiḥ śaraddhayòpetaḥ sa yaṣṭuṃ puruṣò 'rahati satenò vā yadi vā pāpò yadi vā pāpakṛta tamaḥ yaṣṭuma icchati yajñaṃ yaḥ sādhuma eva vadanti tama ṛṣayasa taṃ paraśaṃsanti sādhu caitada asaṃśayama sarvathā sarvavarṇaira hi yaṣṭavyama iti niścayaḥ na hi yajñasamaṃ kiṃ cita tariṣu lòkeṣu vidyate tasmāda yaṣṭavyama itya āhuḥ puruṣeṇānasūyatā śaraddhā pavitrama āśritya yathāśakti parayacchatā [bhīsma] āśramāṇāṃ mahābāhò śṛṇu satyaparākrama caturṇāma iha varṇānāṃ karmāṇi ca yudhiṣṭhira vānaprasthaṃ bhaikṣa caryāṃ gārhasthyaṃ ca mahāśramama barahmacaryāśramaṃ parāhuśa caturthaṃ barāhmaṇaira vṛtama jaṭā karaṇa saṃskāraṃ davijātitvama avāpya ca ādhānādīni karmāṇi parāpya vedama adhītya ca sadārò vāpya adārò vā ātmavāna saṃyatendriyaḥ vānaprasthāśramaṃ gaccheta kṛtakṛtyò gṛhāśramāta tatrāraṇyaka śāstrāṇi samadhītya sa dharmavita ūrdhvaretāḥ parajāyitvā gacchatya akṣarasātmatāma etānya eva nimittāni munīnāma ūrdhvaretasāma kartavyānīha vipreṇa rājanna ādau vipaścitā caritabrahma caryasya barāhmaṇasya viśāṃ pate bhaikṣa caryāsva adhīkāraḥ paraśasta iha mòkṣiṇaḥ yatrāstamita śāyī sayāna niragnira aniketanaḥ yathòpalabdha jīvī sayāna munira dāntò jitendriyaḥ nirāśīḥ sayāta sarvasamò nirbhògò nirvikāra vāna vipraḥ kaṣemāśramaprāptò gacchatya akṣarasātmatāma adhītya vedāna kṛtasarvakṛtyaḥ; saṃtānama utpādya sukhāni bhuktvā samāhitaḥ paracareda duścaraṃ taṃ; gārhasthya dharmaṃ munidharmadṛṣṭama savadāratuṣṭa ṛtukālagāmī; niyòga sevī na śaṭhò na jihmaḥ mitāśanò deva paraḥ kṛtajñaḥ; satyò mṛduśa cānṛśaṃsaḥ kaṣamā vāna dāntò vidheyò havyakavye 'paramattò; annasya dātā satataṃ davijebhyaḥ amatsarī sarvaliṅgi paradātā; vaitāna nityaśa ca gṛhāśramī sayāta athātra nārāyaṇa gītama āhura; maharṣayasa tāta mahānubhāvāḥ mahārthama atya arthatapaḥ parayuktaṃ; tada ucyamānaṃ hi mayā nibòdha satyārjavaṃ cātithi pūjanaṃ ca; dharmasa tathārthaśa caratiśa ca dāre niṣevitavyāni sukhāni lòke; haya asmina pare caiva mataṃ mamaitata bharaṇaṃ putradārāṇāṃ vedānāṃ pāraṇaṃ tathā satāṃ tama āśramaśreṣṭhaṃ vadanti paramarṣayaḥ evaṃ hi yò barāhmaṇò yajñaśīlò; gārhasthyama adhyāvasate yathā vata gṛhastha vṛttiṃ paraviśòdhya samyaka; savarge viṣuddhaṃ phalama āpnute saḥ tasya dehaparityāgāda iṣṭāḥ kāmākṣayā matāḥ ānantyāyòpatiṣṭhanti sarvatò 'kaṣiśiròmukhāḥ khādanna ekò japanna ekaḥ sarpanna ekò yudhiṣṭhira ekasminna eva ācārye śuśrūṣura malapaṅkavāna barahma cārī varatī nityaṃ nityaṃ dīkṣā parò vaśī avicārya tathā vedaṃ kṛtyaṃ kurvana vaseta sadā śuśrūṣāṃ satataṃ kurvana guròḥ saṃpraṇameta ca ṣaṭa karmasva anivṛttaśa ca na paravṛttaśa ca sarvaśaḥ na caratya adhikāreṇa sevitaṃ daviṣatò na ca eṣò ''śaramapadasa tāta barahmacāriṇa iṣyate [yudhisṭhira] śivāna sukhāna mahòdarkāna ahiṃsrā~la lòkasaṃmatāna barūhi dharmāna sukhòpāyāna madvidhānāṃ sukhāvahāna barāhmaṇasyeha catvāra āśramā vihitāḥ parabhò varṇāsa tāna anuvartante tarayò bharatasattama uktāni karmāṇi bahūni rājana; savargyāṇi rājanya parāyaṇāni nemāni dṛṣṭānta vidhau samṛtāni; kaṣātre hi sarvaṃ vihitaṃ yathā vata kaṣātrāṇi vaiśyāni ca sevamānaḥ; śaudrāṇi karmāṇi ca barāhmaṇaḥ sana asmi~la lòke ninditò mandacetāḥ; pare ca lòke nirayaṃ parayāti yā saṃjñā vihitā lòke dāse śuni vṛke paśau vikarmaṇi sathite vipre tāṃ saṃjñāṃ kuru pāṇḍava ṣaṭa karma saṃpravṛttasya āśrameṣu caturṣva api sarvadharmòpapannasya saṃbhūtasya kṛtātmanaḥ barāhmaṇasya viśuddhasya tapasya abhiratasya ca nirāśiṣò vadānyasya lòkā haya akṣarasaṃjñitāḥ yò yasmina kurute karma yādṛśaṃ yena yatra ca tādṛśaṃ tādṛśenaiva sa guṇaṃ paratipadyate vṛddhyā kṛṣivaṇiktvena jīva saṃjīvanena ca vettuma arhasi rājendra savādhyāyagaṇitaṃ mahata kālasaṃcòditaḥ kālaḥ kālaparyāya niścitaḥ uttamādhamamadhyāni karmāṇi kurute 'vaśaḥ antavanti paradānāni purā śareyaḥ karāṇi ca savakarmaniratò lòkò haya akṣaraḥ sarvatò mukhaḥ jayā karṣaṇaṃ śatrunibarhaṇaṃ ca; kṛṣira vaṇijyā paśupālanaṃ ca śuśrūṣaṇaṃ cāpi tathārtha hetòra; akāryama etata paramaṃ davijasya sevyaṃ tu barahma ṣaṭa karma gṛhasthena manīṣiṇā kṛtakṛtyasya cāraṇye vāsò viprasya śasyate rājapraiṣyaṃ kṛṣidhanaṃ jīvanaṃ ca vaṇijyayā kauṭilyaṃ kauṭaleyaṃ ca kusīdaṃ ca vivarjayeta śūdrò rājana bhavati barahma bandhura; duścāritryò yaśa ca dharmāda apetaḥ vṛṣalī patiḥ piśunò nartakaśa ca; garāmapraiṣyò yaśa ca bhaveda vikarmā japana vedāna ajapaṃśa cāpi rājana; samaḥ śūdraira dāsavaca cāpi bhòjyaḥ ete sarve śūdra samā bhavanti; rājanna etāna varjayeda devakṛtye nirmaryāde cāśane karūra vṛttau; hiṃsātmake tayaktadharmasvavṛtte havyaṃ kavyaṃ yāni cānyāni rājana; deyānya adeyāni bhavanti tasmina tasmāda dharmò vihitò barāhmaṇasya; damaḥ śaucaṃ cārjavaṃ cāpi rājana tathā viprasyāśramāḥ sarva eva; purā rājana barahmaṇā vai nisṛṣṭāḥ yaḥ sayāda dāntaḥ sòmapa ārya śīlaḥ; sānukròśaḥ sarvasahò nirāśīḥ ṛjura mṛdura anṛśaṃsaḥ kaṣamāvāna; sa vai viprò netaraḥ pāpakarmā śūdraṃ vaiśyaṃ rājaputraṃ ca rāja~la; lòkāḥ sarve saṃśritā dharmakāmāḥ tasmāda varṇāña jātidharmeṣu saktāna; matvā viṣṇura necchati pāṇḍuputra lòke cedaṃ sarvalòkasya na sayāca; cāturvarṇyaṃ vedavādāśa ca na sayuḥ sarvāśa cejyāḥ sarvalòkakriyāśa ca; sadyaḥ sarve cāśramasthā na vai sayuḥ yaśa ca tarayāṇāṃ varṇānāma iccheda āśramasevanama kartuma āśramadṛṣṭāṃśa ca dharmāṃsa tāña śṛṇu pāṇḍava śuśrūṣā kṛtakṛtyasya kṛtasaṃtāna karmaṇaḥ abhyanujñāpya rājānaṃ śūdrasya jagatīpate alpāntaragatasyāpi daśa dharmagatasya vā āśramā vihitāḥ sarve varjayitvā nirāśiṣama bhaikṣa caryāṃ na tuprāhusa tasya tada dharmacāriṇaḥ tathā vaiśyasya rājendra rājaputrasya caiṣa hi kṛtakṛtyò vayò 'tītò rājñò kṛtapariśramaḥ vaiśyò gaccheda anujñātī nṛpeṇāśramamaṇḍalama vedāna adhītya dharmeṇa rājaśāstrāṇi cānagha saṃtānādīni karmāṇi kṛtvā sòmaṃ niṣevya ca pālayitvā parajāḥ sarvā dharmeṇa vadatāṃ vara rājasūyāśvamedhādīna makhāna anyāṃsa tathaiva ca samānīya yathā pāṭhaṃ viprebhyò dattadakṣiṇaḥ saṃgrāme vijayaṃ parāpya tathālpaṃ yadi vā bahu sathāpayitvā parajā pālaṃ putraṃ rājye ca pāṇḍava anyagòtraṃ paraśastaṃ vā kaṣatriyaṃ kaṣatriyarṣabha arcayitvā pitṝna samyaka pitṛyajñaira yathāvidhi devāna yajñaira ṛṣīna vedaira arcitvā caiva yatnataḥ antakāle ca saṃprāpte ya iccheda āśramāntarama ānupūrvyāśramāna rājana gatvā siddhima avāpnuyāta rājarṣitvena rājendra bhaikṣa caryādhva sevayā apetagṛhadharmò 'pi careja jīvitakāmyayā na caitana naiṣṭhikaṃ karma tarayāṇāṃ bharatarṣabha caturṇāṃ rājaśārdūla parāhura āśramavāsināma bahva āyattaṃ kaṣatriyaira mānavānāṃ; lòkaśreṣṭhaṃ dharmama āsevamānaiḥ sarve dharmāḥ sòpadharmāsa tarayāṇāṃ; rājñò dharmāda iti vedāca chṛṇòmi yathā rājana hastipade padāni; saṃlīyante sarvasattvòdbhavāni evaṃ dharmāna rājadharmeṣu sarvāna; sarvāvasthaṃ saṃpralīnāna nibòdha alpāśrayāna alpaphalāna vadanti; dharmāna anyāna dharmavidò manuṣyāḥ mahāśrayaṃ bahukalyāṇa rūpaṃ; kaṣātraṃ dharmaṃ netaraṃ parāhura āryāḥ sarve dharmā rājadharmapradhānāḥ; sarve dharmāḥ pālyamānā bhavanti sarvatyāgò rājadharmeṣu rājaṃsa; tayāge cāhura dharmama agryaṃ purāṇama majjeta tarayī daṇḍanītau hatāyāṃ; sarve dharmā na bhaveyura viruddhāḥ sarve dharmāśa cāśramāṇāṃ gatāḥ sayuḥ; kaṣātre tayakte rājadharme purāṇe sarve tayāgā rājadharmeṣu dṛṣṭāḥ; sarvā dīkṣā rājadharmeṣu còktāḥ sarve yògā rājadharmeṣu còktāḥ; sarve lòkā rājadharmāna paraviṣṭāḥ yathā jīvāḥ parakṛtau vadhyamānā; dharmāśritānāma upapīḍanāya evaṃ dharmā rājadharmaira viyuktāḥ; sarvāvasthaṃ nādriyante savadharmama cāturāśramya dharmāśa ca jātidharmāśa ca pāṇḍava lòkapālòttarāśa caiva kaṣātre dharme vayavasthitāḥ sarvāṇya etāni dharmāṇi kaṣātre bharatasattama nirāśiṣò jīvalòke kaṣātre dharme vayavasthitāḥ apratyakṣaṃ bahu davāraṃ dharmama āśramavāsināma pararūpayanti tadbhāvama āgamaira eva śāśvatama apare vacanaiḥ puṇyaira vādinò lòkaniścayama aniścaya jañā dharmāṇāma adṛṣṭānte pare ratāḥ paratyakṣasukhabhūyiṣṭhama ātmasākṣikama acchalama sarvalòkahitaṃ dharmaṃ kaṣatriyeṣu paratiṣṭhitama dharmāśramavyavasināṃ barāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhira yathā tarayāṇāṃ varṇānāṃ saṃkhyātòpaśrutiḥ purā rājadharmeṣva anupamā lòkyā sucaritaira iha udāhṛtaṃ te rājendra yathā viṣṇuṃ mahaujasama sarvabhūteśvaraṃ devaṃ parabhuṃ nārāyaṇaṃ purā jagmuḥ subahavaḥ śūrā rājānò daṇḍanītaye ekaikama ātmanaḥ karma tulayitvāśrame purā rājānaḥ paryupātiṣṭhana dṛṣṭānta vacane sathitāḥ sādhyā devā vasavaśa cāśvinau ca; rudrāśa ca viśve marutāṃ gaṇāśa ca sṛṣṭāḥ purā ādidevena devā; kaṣātre dharme vartayante ca siddhāḥ atra te vartayiṣyāmi dharmama arthaviniścayama nirmaryāde vartamāne dānavaikāyane kṛte babhūva rājā rājendra māndhātā nāma vīryavāna purā vasu matī pālò yajñaṃ cakre didṛkṣayā anādimadhyanidhanaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ parati sa rājā rājaśārdūla māndhātā parameṣṭhinaḥ jagrāha śirasā pādau yajñe viṣṇòra mahātmanaḥ darśayāma āsa taṃ viṣṇū rūpama āsthāya vāsavama sa pārthivaira vṛtaḥ sadbhira arcayāma āsa taṃ parabhuma tasya pārthiva saṃghasya tasya caiva mahātmanaḥ saṃvādò 'yaṃ mahāna āsīda viṣṇuṃ parati mahādyute kima iṣyate dharmabhṛtāṃ variṣṭha; yada daraṣṭukāmò 'si tama aprameyama ananta māyāmita sattvavīryaṃ; nārāyaṇaṃ haya ādidevaṃ purāṇama nāsau devò viśvarūpò mayāpi; śakyò daraṣṭuṃ barahmaṇā vāpi sākṣāta ye 'naye kāmāsa tava rājana hṛdi sathā; dāsyāmi tāṃsa tavaṃ hi martyeṣu rājā satye sathitò dharmaparò jitendriyaḥ; śūrò dṛḍhaṃ parītirataḥ surāṇāma buddhyā bhaktyā còttamaśraddhayā ca; tatasa te 'haṃ dadmi varaṃ yatheṣṭama asaṃśayaṃ bhagavanna ādidevaṃ; darakṣyāmya ahaṃ śirasāhaṃ parasādya tayaktvā bhògāna dharmakāmò haya araṇyama; icche gantuṃ satpathaṃ lòkajuṣṭama kaṣātrāda dharmāda vipulāda aprameyāla; lòkāḥ parāptāḥ sathāpitaṃ savaṃ yaśaśa ca dharmò yò 'sāva ādidevāta paravṛttò; lòkajyeṣṭhasa taṃ na jānāmi kartuma asainikò 'dharmaparaśa carethāḥ; parāṃ gatiṃ lapsyase cāpramattaḥ kaṣātrò dharmò haya ādidevāta paravṛttaḥ; paścāda anye śeṣabhūtāśa ca dharmāḥ śeṣāḥ sṛṣṭā haya antavantò haya anantāḥ; suprasthānāḥ kaṣatradharmāviśiṣṭāḥ asmina dharme sarvadharmāḥ paraviṣṭāsa; tasmāda dharmaṃ śareṣṭhama imaṃ vadanti karmaṇā vai purā devā ṛṣayaśa cāmitaujasaḥ tarātāḥ sarve paramathyārīna kaṣatradharmeṇa viṣṇunā yadi haya asau bhagavāna nānahiṣyada; ripūna sarvāna vasu māna aprameyaḥ na barāhmaṇā na ca lòkādi kartā; na sada dharmā nādi dharmā bhaveyuḥ imāma urvīṃ na jayeda vikrameṇa; deva śareṣṭhò 'sau purā ceda ameyaḥ cāturvarṇyaṃ cāturāśramya dharmāḥ; sarve na sayura barahmaṇò vai vināśāta dṛṣṭā dharmāḥ śatadhā śāśvatena; kaṣātreṇa dharmeṇa punaḥ paravṛttāḥ yuge yuge haya ādi dharmāḥ paravṛttā; lòkajyeṣṭhaṃ kaṣatradharmaṃ vadanti ātmatyāgaḥ sarvabhūtānukampā; lòkajñānaṃ mòkṣaṇaṃ pālanaṃ ca viṣaṇṇānāṃ mòkṣaṇaṃ pīḍitānāṃ; kaṣātre dharme vidyate pārthivānāma nirmaryādāḥ kāmamanyupravṛttā; bhītā rājñò nādhigacchanti pāpama śiṣṭāśa cānye sarvadharmòpapannāḥ; sādhva ācārāḥ sādhu dharmaṃ caranti putra vata paripālyāni liṅgadharmeṇa pārthivaiḥ lòke bhūtāni sarvāṇi vicaranti na saṃśayaḥ sarvadharmaparaṃ kaṣatraṃ lòkajyeṣṭhaṃ sanātanama śaśvada akṣaraparyantama akṣaraṃ sarvatò mukhama evaṃ vīryaḥ sarvadharmòpapannaḥ; kaṣātraḥ śareṣṭhaḥ sarvadharmeṣu dharmaḥ pālyò yuṣmābhira lòkasiṃhaira udāraira; viparyaye sayāda abhāvaḥ parajānāma bhuvaḥ saṃskāraṃ rājasaṃskārayògama; abhaikṣa caryāṃ pālanaṃ ca parajānāma vidyāda rājā sarvabhūtānukampāṃ; dehatyāgaṃ cāhave dharmama agryama tayāgaṃ śareṣṭhaṃ munayò vai vadanti; sarvaśreṣṭhò yaḥ śarīraṃ tayajeta nityaṃ tayaktaṃ rājadharmeṣu sarvaṃ; paratyakṣaṃ te bhūmipālāḥ sadaite bahuśrutyā guruśuśrūṣayā vā; parasya vā saṃhananāda vadanti nityaṃ dharmaṃ kaṣatriyò barahmacārī; careda ekò haya āśramaṃ dharmakāmaḥ sāmānyārthe vayavahāre paravṛtte; pariyāpriye varjayanna eva yatnāta cāturvarṇyasthāpanāta pālanāca ca; taisa taira yògaira niyamaira aurasaiśa ca sarvòdyògaira āśramaṃ dharmama āhuḥ; kaṣātraṃ jayeṣṭhaṃ sarvadharmòpapannama savaṃ savaṃ dharmaṃ ye na caranti varṇāsa; tāṃsa tāna dharmāna ayathā vada vadanti nirmaryāde nityama arthe vinaṣṭāna; āhusa tāna vai paśubhūtāna manuṣyāna yathā nītiṃ gamayatya arthalòbhāca; chareyāṃsa tasmāda āśramaḥ kaṣatradharmaḥ taraividyānāṃ yā gatira barāhmaṇānāṃ; yaśa caivòktò 'thāśramò barāhmaṇānāma etata karma barāhmaṇasyāhura agryama; anyata kurvaña śūdra vaca chastra vadhyaḥ cāturāśramya dharmāśa ca veda dharmāśa ca pārthiva barāhmaṇenānugantavyā nānyò vidyāta kathaṃ cana anyathā vartamānasya na sā vṛttiḥ parakalpyate karmaṇā vayajyate dharmò yathaiva śavā tathaiva saḥ yò vikarma sathitò viprò na sa sana mānama arhati karmasva anupayuñjānama aviśvāsyaṃ hi taṃ viduḥ ete dharmāḥ sarvavarṇāśa ca vīraira; utkraṣṭavyāḥ kaṣatriyaira eṣa dharmaḥ tasmāja jayeṣṭhā rājadharmā na cānye; vīryajyeṣṭhā vīradharmā matā ye yavanāḥ kirātā gāndhārāśa cīnāḥ śabara barbarāḥ śakāsa tuṣārāḥ kahvāśa ca pahlavāśa cāndhra madrakāḥ oḍrāḥ pulindā ramaṭhāḥ kācā malecchāśa ca sarvaśaḥ barahmakṣatraprasūtāśa ca vaiśyāḥ śūdrāśa ca mānavāḥ kathaṃ dharmaṃ careyusa te sarve viṣayavāsinaḥ madvidhaiśa ca kathaṃ sathāpyāḥ sarve te dasyu jīvinaḥ etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ bhagavaṃsa tada baravīhi me tavaṃ bandhubhūtò haya asmākaṃ kaṣatriyāṇāṃ sureśvara mātāpitryòra hi kartavyā śuśrūṣā sarvadasyubhiḥ ācārya guruśuśrūṣā tathaivāśramavāsināma bhūmipālānāṃ ca śuśrūṣā kartavyā sarvadasyubhiḥ veda dharmakriyāśa caiva teṣāṃ dharmò vidhīyate pitṛyajñāsa tathā kūpāḥ parapāśa ca śayanāni ca dānāni ca yathākālaṃ davijeṣu dadyura eva te ahiṃsā satyama akròdhò vṛtti dāyānupālanama bharaṇaṃ putradārāṇāṃ śaucama adròha eva ca dakṣiṇā sarvayajñānāṃ dātavyā bhūtima icchatā pākayajñā mahārhāśa ca kartavyāḥ sarvadasyubhiḥ etānya evaṃ parakārāṇi vihitāni purānagha sarvalòkasya karmāṇi kartavyānīha pārthiva dṛśyante mānavā lòke sarvavarṇeṣu dasyavaḥ liṅgāntare vartamānā āśrameṣu caturṣva api vinaṣṭāyāṃ daṇḍanītau rājadharme nirākṛte saṃpramuhyanti bhūtāni rājadaurātmyatò nṛpa asaṃkhyātā bhaviṣyanti bhikṣavò liṅginasa tathā āśramāṇāṃ vikalpāśa ca nivṛtte 'samina kṛte yuge aśṛṇvānāḥ purāṇānāṃ dharmāṇāṃ paravarā gatīḥ utpathaṃ paratipatsyante kāmamanyusamīritāḥ yadā nivartyate pāpò daṇḍanītyā mahātmabhiḥ tadā dharmò na calate sada bhūtaḥ śāśvataḥ paraḥ paralòkaguruṃ caiva rājānaṃ yò 'vamanyate na tasya dattaṃ na hutaṃ na śarāddhaṃ phalati kava cita mānuṣāṇāma adhipatiṃ devabhūtaṃ sanātanama devāśa ca bahu manyante dharmakāmaṃ nareśvarama parajāpatira hi bhagavāna yaḥ sarvama asṛjaja jagata sa paravṛtti nivṛttyarthaṃ dharmāṇāṃ kaṣatrama icchati paravṛttasya hi dharmasya buddhyā yaḥ samarate gatima sa me mānyaśa ca pūjyaśa ca tatra kaṣatraṃ paratiṣṭhitama evama uktvā sa bhagavāna marudgaṇavṛtaḥ parabhuḥ jagāma bhavanaṃ viṣṇura akṣaraṃ paramaṃ padama evaṃ paravartite dharme purā sucarite 'nagha kaḥ kaṣatrama avamanyeta cetanā vāna bahuśrutaḥ anyāyena paravṛttāni nivṛttāni tathaiva ca antarā vilayaṃ yānti yathā pathi vicakṣuṣaḥ ādau paravartite cakre tathaivādi parāyaṇe vartasva puruṣavyāghra saṃvijānāmi te 'nagha śarutā me kathitāḥ pūrvaiśa catvārò mānavāśramāḥ vayākhyānama eṣāma ācakṣva pṛcchatò me pitā maha viditāḥ sarva eveha dharmāsa tava yudhiṣṭhira yathā mama mahābāhò viditāḥ sādhu saṃmatāḥ yata tu liṅgāntara gataṃ pṛcchase māṃ yudhiṣṭhira dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śareṣṭha tana nibòdha narādhipa sarvāṇya etāni kaunteya vidyante manujarṣabha sādhva ācāra paravṛttānāṃ cāturāśramya karmaṇāma akāma daveṣayuktasya daṇḍanītyā yudhiṣṭhira samekṣiṇaśa ca bhūteṣu bhaikṣāśramapadaṃ bhaveta vettya ādāna visargaṃ yò nigrahānugrahau tathā yathòktavṛttera vīrasya kaṣemāśramapadaṃ bhaveta jañātisaṃbandhimitrāṇi vayāpannāni yudhiṣṭhira samabhyuddharamāṇasya dīkṣāśramapadaṃ bhaveta āhnikaṃ bhūtayajñāṃśa ca pitṛyajñāṃśa ca mānuṣāna kurvataḥ pārtha vipulāna vanyāśramapadaṃ bhaveta pālanāta sarvabhūtānāṃ savarāṣṭra paripālanāta dīkṣā bahuvidhā rājñò vanyāśramapadaṃ bhaveta vedādhyayananityatvaṃ kaṣamāthācārya pūjanama tathòpādhyāya śuśrūṣā barahmāśramapadaṃ bhaveta ajihmama aśaṭhaṃ mārgaṃ sevamānasya bhārata sarvadā sarvabhūteṣu barahmāśramapadaṃ bhaveta vāna parastheṣu vipreṣu taraividyeṣu ca bhārata parayacchatò 'rathāna vipulāna vanyāśramapadaṃ bhaveta sarvabhūteṣva anukròśaṃ kurvatasa tasya bhārata ānṛśaṃsya paravṛttasya sarvāvasthaṃ padaṃ bhaveta bālavṛddheṣu kauravya sarvāvasthaṃ yudhiṣṭhira anukròśaṃ vidadhataḥ sarvāvasthaṃ padaṃ bhaveta balātkṛteṣu bhūteṣu paritrāṇaṃ kurūdvaha śaraṇāgateṣu kauravya kurvana gārhasthyama āvaseta carācarāṇāṃ bhūtānāṃ rakṣāma api ca sarvaśaḥ yathārha pūjāṃ ca sadā kurvana gārhasthyama āvaseta jayeṣṭhānujyeṣṭha patnīnāṃ bharātṝṇāṃ putra naptṛṇāma nigrahānugrahau pārtha gārhasthyama iti tata tapaḥ sādhūnāma arcanīyānāṃ parajāsu viditātmanāma pālanaṃ puruṣavyāghra gṛhāśramapadaṃ bhaveta āśramasthāni sarvāṇi yasa tu veśmani bhārata ādadīteha bhòjyena tada gārhasthyaṃ yudhiṣṭhira yaḥ sathitaḥ puruṣò dharme dhātrā sṛṣṭe yathārthavata āśramāṇāṃ sa sarveṣāṃ phalaṃ parāpnòtya anuttamama yasmina na naśyanti guṇāḥ kaunteya puruṣe sadā āśramasthaṃ tama apya āhura naraśreṣṭhaṃ yudhiṣṭhira sathānamānaṃ vayò mānaṃ kulamānaṃ tathaiva ca kurvana vasati sarveṣu haya āśrameṣu yudhiṣṭhira deśadharmāṃśa ca kaunteya kuladharmāṃsa tathaiva ca pālayana puruṣavyāghra rājā sarvāśramī bhaveta kāle vibhūtiṃ bhūtānāma upahārāṃsa tathaiva ca arhayana puruṣavyāghra sādhūnāma āśrame vaseta daśa dharmagataśa cāpi yò dharmaṃ paratyavekṣate sarvalòkasya kaunteya rājā bhavati sò ''śaramī ye dharmakuśalā lòke dharmaṃ kurvanti sādhavaḥ pālitā yasya viṣaye pādò 'ṃśasa tasya bhūpateḥ dharmārāmāna dharmaparāna ye na rakṣanti mānavāna pārthivāḥ puruṣavyāghra teṣāṃ pāpaṃ haranti te ye ca rakṣā sahāyāḥ sayuḥ pārthivānāṃ yudhiṣṭhira te caivāṃśa harāḥ sarve dharme parakṛte 'nagha sarvāśramapade haya āhura gārhasthyaṃ dīptanirṇayama pāvanaṃ puruṣavyāghra yaṃ vayaṃ paryupāsmahe ātmòpamasa tu bhūteṣu yò vai bhavati mānavaḥ nayastadaṇḍò jitakròdhaḥ sa paretya labhate sukhama dharmòtthitā sattvavīryā dharmasetu vaṭākarā tayāgavātādhva gā śīghrā nausa tavā saṃtārayiṣyati yadā nivṛttaḥ sarvasmāta kāmò yò 'saya hṛdi sathitaḥ tadā bhavati sattvasthasa tatò barahma samaśnute suprasannasa tu bhāvena yògena ca narādhipa dharmaṃ puruṣaśārdūla parāpsyase pālane rataḥ vedādhyayanaśīlānāṃ viprāṇāṃ sādhu karmaṇāma pālane yatnama ātiṣṭha sarvalòkasya cānagha vanecarati yò dharmama āśrameṣu ca bhārata rakṣayā taca chataguṇaṃ dharmaṃ parāpnòti pārthivaḥ eṣa te vividhò dharmaḥ pāṇḍavaśreṣṭha kīrtitaḥ anutiṣṭha tavama enaṃ vai pūrvaira dṛṣṭaṃ sanātanama cāturāśramyama ekāgraḥ cāturvarṇyaṃ ca pāṇḍava dharmaṃ puruṣaśārdūla parāpsyase pālane rataḥ cāturāśramya uktò 'tara cāturvarṇyasa tathaiva ca rāṣṭrasya yatkṛtya tamaṃ tana me barūhi pitā maha rāṣṭrasyaitata kṛtyatamaṃ rājña evābhiṣecanama anindrama abalaṃ rāṣṭraṃ dasyavò 'bhibhavanti ca arājakeṣu rāṣṭreṣu dharmò na vayavatiṣṭhate parasparaṃ ca khādanti sarvathā dhiga arājakama indrama enaṃ paravṛṇute yada rājānama itiḥ śarutiḥ yathaivendrasa tathā rājā saṃpūjyò bhūtima icchatā nārājakeṣu rāṣṭreṣu vastavyama iti vaidikama nārājakeṣu rāṣṭreṣu havyama agnira vahatya api atha ceda abhivarteta rājyārthī balavata taraḥ arājakāni rāṣṭrāṇi hatarājāni vā punaḥ paratyudgamyābhipūjyaḥ sayāda etada atra sumantritama na hi pāpāta pāpatarama asti kiṃ cida arājakāta sa ceta samanupaśyeta samagraṃ kuśalaṃ bhaveta balavāna hi parakupitaḥ kuryāna niḥśeṣatāma api bhūyāṃsaṃ labhate kaleśaṃ yā gaura bhavati dura duhā suduhā yā tu bhavati naiva tāṃ kaleśayantya uta yada ataptaṃ paraṇamati na tata saṃtāpayantya uta yaca ca savayaṃ nataṃ dāru na tata saṃnāmayantya api etayòpamayā dhīraḥ saṃnameta balīyase indrāya sa paraṇamate namate yò balīyase tasmāda rājaiva kartavyaḥ satataṃ bhūtima icchatā na dhanārthò na dārārthasa teṣāṃ yeṣāma arājakama parīyate hi harana pāpaḥ paravittama arājake yadāsya uddharantya anye tadā rājānama icchati pāpā api tadā kaṣemaṃ na labhante kadā cana ekasya hi davau haratò davayòśa ca bahavò 'pare adāsaḥ kariyate dāsò hariyante ca balāta satriyaḥ etasmāta kāraṇāda devāḥ parajā pālāna paracakrire rājā cena na bhave lòke pṛthivyāṃ daṇḍadhārakaḥ śūle matsyāna ivāpakṣyana dura balāna balavata tarāḥ arājakāḥ parajāḥ pūrvaṃ vineśura iti naḥ śarutama parasparaṃ bhakṣayantò matsyā iva jale kṛśāna tāḥ sametya tataśa cakruḥ samayāna iti naḥ śarutama vāka karūrò daṇḍapuruṣò yaśa ca sayāta pāradārikaḥ yaśa ca na savama athādadyāta tayājyā nasa tādṛśā iti viśvāsanārthaṃ varṇānāṃ sarveṣāma aviśeṣataḥ tāsa tathā samayaṃ kṛtvā samaye nāvatasthire sahitāsa tāsa tadā jagmura asukhārtāḥ pitā mahama anīśvarā vinaśyāmò bhagavanna īśvaraṃ diśa yaṃ pūjayema saṃbhūya yaśa ca naḥ paripālayeta tābhyò manuṃ vayādideśa manura nābhinananda tāḥ bibhemi karmaṇaḥ karūrāda rājyaṃ hi bhṛśaduṣkarama viśeṣatò manuṣyeṣu mithyāvṛttiṣu nityadā tama abruvana parajā mā bhaiḥ karmaṇainò gamiṣyati paśūnāma adhipañcā śada dhiraṇyasya tathaiva ca dhānyasya daśamaṃ bhāgaṃ dāsyāmaḥ kòśavardhanama mukhyena śastrapatreṇa ye manuṣyāḥ paradhānataḥ bhavantaṃ te 'nuyāsyanti mahendrama iva devatāḥ sa tavaṃ jātabalò rājana duṣpradharṣaḥ paratāpa vāna sukhe dhāsyasi naḥ sarvāna kubera iva nairṛtāna yaṃ ca dharmaṃ cariṣyanti parajā rājñā surakṣitāḥ caturthaṃ tasya dharmasya tavata saṃsthaṃ nò bhaviṣyati tena dharmeṇa mahatā sukhalabdhena bhāvitaḥ pāhya asmāna sarvatò rājana devāna iva śatakratuḥ vijayāyāśu niryāhi paratapana raśmimāna iva mānaṃ vidhama śatrūṇāṃ dharmò jayatu naḥ sadā sa niryayau mahātejā balena mahatā vṛtaḥ mahābhijana saṃpannasa tejasā parajvalanna iva tasya tāṃ mahimāṃ dṛṣṭvā mahendrasyeva devatāḥ apatatrasire sarve savadharme ca dadhura manaḥ tatò mahīṃ pariyayau parjanya iva vṛṣṭimāna śamayana sarvataḥ pāpāna savakarmasu ca yòjayana evaṃ ye bhūtima iccheyuḥ pṛthivyāṃ mānavāḥ kava cita kuryū rājānama evāgre parajānugraha kāraṇāta namasyeyuśa ca taṃ bhaktyā śiṣyā iva guruṃ sadā devā iva sahasrākṣaṃ parajā rājānama antike satkṛtaṃ savajaneneha parò 'pi bahu manyate savajanena tava avajñātaṃ pare paribhavantya uta rājñaḥ paraiḥ paribhavaḥ sarveṣāma asukhāvahaḥ tasmāca chatraṃ ca patraṃ ca vāsāṃsya ābharaṇāni ca bhòjanānya atha pānāni rājñe dadyura gṛhāṇi ca āsanāni ca śayyāśa ca sarvòpakaraṇāni ca guptātmā sayāda dura ādharṣaḥ samitapūrvābhibhāṣitā ābhāṣitaśa ca madhuraṃ paratibhāṣeta mānavāna kṛtajñò dṛḍhabhaktiḥ sayāta saṃvibhāgī jitendriyaḥ īkṣitaḥ parativīkṣeta mṛdu carju ca valgu ca kima āhura daivataṃ viprā rājānaṃ bharatarṣabha manuṣyāṇāma adhipatiṃ tana me barūhi pitā maha atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama bṛhaspatiṃ vasu manā yathā papraccha bhārata rājā vasu manā nāma kausalyò dhīmatāṃ varaḥ maharṣiṃ paripapraccha kṛtaprajñò bṛhaspatima sarvaṃ vainayikaṃ kṛtvā vinayajñò bṛhaspateḥ dakṣiṇānantarò bhūtvā paraṇamya vidhipūrvakama vidhiṃ papraccha rājyasya sarvabhūtahite rataḥ parajānāṃ hitama anvicchana dharmamūlaṃ viśāṃ pate kena bhūtāni vardhante kaṣayaṃ gacchanti kena ca kama arcantò mahāprājña sukhama atyantama āpnuyuḥ iti pṛṣṭò mahārājñā kausalyenāmitaujasā rājasatkārama avyagraḥ śaśaṃsāsmai bṛhaspatiḥ rājamūlò mahārāja dharmò lòkasya lakṣyate parajā rājabhayāda eva na khādanti parasparama rājā haya evākhilaṃ lòkaṃ samudīrṇaṃ samutsukama parasādayati dharmeṇa parasādya ca virājate yathā haya anudaye rājana bhūtāni śaśisūryayòḥ andhe tamasi majjeyura apaśyantaḥ parasparama yathā haya anudake matsyā nirākrande vihaṃgamāḥ vihareyura yathākāmama abhisṛtya punaḥ punaḥ vimathyātikrameraṃśa ca viṣahyāpi parasparama abhāvama acireṇaiva gaccheyura nātra saṃśayaḥ evama eva vinā rājñā vinaśyeyura imāḥ parajāḥ andhe tamasi majjeyura agòpāḥ paśavò yathā hareyura balavantò hi dura balānāṃ parigrahāna hanyura vayāyacchamānāṃśa ca yadi rājā na pālayeta yānaṃ vastrama alaṃ kārāna ratnāni vividhāni ca hareyuḥ sahasā pāpā yadi rājā na pālayeta mamedama iti lòke 'samina na bhaveta saṃparigrahaḥ viśvalòpaḥ paravarteta yadi rājā na pālayeta mātaraṃ pitaraṃ vṛddhama ācāryama atithiṃ guruma kaliśnīyura api hiṃsyura vā yadi rājā na pālayeta pateda bahuvidhaṃ śastraṃ bahudhā dharmacāriṣu adharmaḥ paragṛhītaḥ sayāda yadi rājā na pālayeta vadhabandhaparikleśò nityama arthavatāṃ bhaveta mamatvaṃ ca na vindeyura yadi rājā na pālayeta antaśa cākāśama eva sayāla lòkò 'yaṃ dasyu sāda bhaveta pateca ca narakaṃ ghòraṃ yadi rājā na pālayeta na yònipòṣò varteta na kṛṣira na vaṇika pathaḥ majjeda dharmasa tarayī na sayāda yadi rājā na pālayeta na yajñāḥ saṃpravarterana vidhivata savāptadakṣiṇāḥ na vivāhāḥ samājā vā yadi rājā na pālayeta na vṛṣāḥ saṃpravarterana na mathyeraṃśa ca gargarāḥ ghòṣāḥ paraṇāśaṃ gaccheyura yadi rājā na pālayeta tarastama udvignahṛdayaṃ hāhābhūtama acetanama kaṣaṇena vinaśeta sarvaṃ yadi rājā na pālayeta na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyura akutòbhayāḥ vidhivada dakṣiṇā vanti yadi rājā na pālayeta barāhmaṇāśa caturò vedāna nādhīyeraṃsa tapasvinaḥ vidyā sanātāsa tapaḥ sanātā yadi rājā na pālayeta hastò hastaṃ sa muṣṇīyāda bhidyerana sarvasetavaḥ bhayārtaṃ vidraveta sarvaṃ yadi rājā na pālayeta na labheda dharmasaṃśleṣaṃ hataviprahatò janaḥ kartā savecchendriyò gaccheda yadi rājā na pālayeta anayāḥ saṃpravarterana bhaveda vai varṇasaṃkaraḥ dura bhikṣama āviśeda rāṣṭraṃ yadi rājā na pālayeta vivṛtya hi yathākāmaṃ gṛhadvārāṇi śerate manuṣyā rakṣitā rājñā samantāda akutòbhayāḥ nākruṣṭaṃ sahate kaśa cita kutò hastasya laṅghanama yadi rājā manuṣyeṣu tarātā bhavati dhārmikaḥ satriyaśa cāpuruṣā mārgaṃ sarvālaṃ kārabhūṣitāḥ nirbhayāḥ paratipadyante yadā rakṣati bhūmipaḥ dharmama eva parapadyante na hiṃsanti parasparama anugṛhṇanti cānyònyaṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ yajante ca tarayò varṇā mahāyajñaiḥ pṛthagvidhaiḥ yuktāśa cādhīyate śāstraṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ vārtā mūlò haya ayaṃ lòkasa tarayyā vai dhāryate sadā tata sarvaṃ vartate samyaga yadā rakṣati bhūmipaḥ yadā rājā dhuraṃ śareṣṭhāma ādāya vahati parajāḥ mahatā balayògena tadā lòkaḥ parasīdati yasyābhāve ca bhūtānāma abhāvaḥ sayāta samantataḥ bhāve ca bhāvò nityaḥ sayāta kasa taṃ na paratipūjayeta tasya yò vahate bhāraṃ sarvalòkasukhāvahama tiṣṭheta pariyahite rājña ubhau lòkau hi yò jayeta yasa tasya puruṣaḥ pāpaṃ manasāpya anucintayeta asaṃśayama iha kaliṣṭaḥ paretyāpi narakaṃ pateta na hi jātva avamantavyò manuṣya iti bhūmipaḥ mahatī devatā haya eṣā nararūpeṇa tiṣṭhati kurute pañcarūpāṇi kālayuktāni yaḥ sadā bhavatya agnisa tathādityò mṛtyura vaiśravaṇò yamaḥ yadā haya āsīda ataḥ pāpāna dahatya ugreṇa tejasā mithyòpacaritò rājā tadā bhavati pāvakaḥ yadā paśyati cāreṇa sarvabhūtāni bhūmipaḥ kaṣemaṃ ca kṛtvā varajati tadā bhavati bhāskaraḥ aśucīṃśa ca yadā karuddhaḥ kaṣiṇòti śataśò narāna saputrapautrāna sāmātyāṃsa tadā bhavati sò 'natakaḥ yadā tava adhārmikāna sarvāṃsa tīkṣṇaira daṇḍaira niyacchati dhārmikāṃśa cānugṛhṇāti bhavatya atha yamasa tadā yadā tu dhanadhārābhisa tarpayatya upakāriṇaḥ ācchinatti ca ratnāni vividhānya apakāriṇāma śariyaṃ dadāti kasmai cita kasmāca cida apakarṣati tadā vaiśravaṇò rāja~la lòke bhavati bhūmipaḥ nāsyāpavāde sathātavyaṃ dakṣeṇākliṣṭa karmaṇā dharmyama ākāṅkṣatā lābhama īśvarasyānasūyatā na hi rājñaḥ paratīpāni kurvana sukhama avāpnuyāta putrò bharātā vayasyò vā yadya apya ātmasamò bhaveta kuryāta kṛṣṇa gatiḥ śeṣaṃ javalitò 'nilasārathiḥ na tu rājñābhipannasya śeṣaṃ kava cana vidyate tasya sarvāṇi rakṣyāṇi dūrataḥ parivarjayeta mṛtyòra iva jugupseta rājasvaharaṇāna naraḥ naśyeda abhimṛśana sadyò mṛgaḥ kūṭama iva sapṛśana ātmasvama iva saṃrakṣeda rājasvama iha buddhimāna mahāntaṃ narakaṃ ghòrama apratiṣṭhama acetasaḥ patanti ciraratrāya rājavittāpahāriṇaḥ rājā bhòjò virāṭa samrāṭa kaṣatriyò bhūpatira nṛpaḥ ya evaṃ satūyate śabdaiḥ kasa taṃ nārcituma icchati tasmāda bubhūṣura niyatò jitātmā saṃyatendriyaḥ medhā vi samṛtimāna dakṣaḥ saṃśrayeta mahīpatima kṛtajñaṃ parājñama akṣudraṃ dṛḍhabhaktiṃ jitendriyama dharmanityaṃ sathitaṃ sathityāṃ mantriṇaṃ pūjayena nṛpaḥ dṛṭha bhaktiṃ kṛtaprajñaṃ dharmajñaṃ saṃyatendriyama śūrama akṣudra karmāṇaṃ niṣiddha janama āśrayeta rājā paragalbhaṃ puruṣaṃ karòti; rājā kṛśaṃ bṛṃhayate manuṣyama rājābhipannasya kutaḥ sukhāni; rājābhyupetaṃ sukhinaṃ karòti rājā parajānāṃ hṛdayaṃ garīyò; gatiḥ paratiṣṭhā sukhama uttamaṃ ca yama āśritā lòkama imaṃ paraṃ ca; jayanti samyaka puruṣā narendrama narādhipaśa cāpya anuśiṣya medinīṃ; damena satyena ca sauhṛdena mahadbhira iṣṭvā karatubhira mahāyaśāsa; tariviṣṭape sathānama upaiti satkṛtama sa evama uktò guruṇā kausalyò rājasattamaḥ parayatnāta kṛtavāna vīraḥ parajānāṃ paripālanama pārthivena viśeṣeṇa kiṃ kāryama avaśiṣyate kathaṃ rakṣyò janapadaḥ kathaṃ rakṣyāśa ca śatravaḥ kathaṃ cāraṃ parayuñjīta varṇāna viśvāsayeta kathama kathaṃ bhṛtyāna kathaṃ dārāna kathaṃ putrāṃśa ca bhārata rājavṛttaṃ mahārāja śṛṇuṣvāvahitò 'khilama yata kāryaṃ pārthivenādau pārthiva parakṛtena vā ātmā jeyaḥ sadā rājñā tatò jeyāśa ca śatravaḥ ajitātmā narapatira vijayeta kathaṃ ripūna etāvāna ātmavijayaḥ pañcavarga vinigrahaḥ jitendriyò narapatira bādhituṃ śaknuyāda arīna nayaseta gulmāna durgeṣu saṃdhau ca kurunandana nagaròpavane caiva puròdyāneṣu caiva ha saṃsthāneṣu ca sarveṣu pureṣu nagarasya ca madhye ca naraśārdūla tathā rājaniveśane paraṇidhīṃśa ca tataḥ kuryāja jaḍāndhabadhirākṛtīna puṃsaḥ parīkṣitāna parājñāna kaṣutpipāsātapa kaṣamāna amātyeṣu ca sarveṣu mitreṣu tarividheṣu ca putreṣu ca mahārāja paraṇidadhyāta samāhitaḥ pure janapade caiva tathā sāmantarājasu yathā na vidyura anyònyaṃ paraṇidheyāsa tathā hi te cārāṃśa ca vidyāta parahitāna pareṇa bharatarṣabha āpaṇeṣu vihāreṣu samavāyeṣu bhikṣuṣu ārāmeṣu tathòdyāne paṇḍitānāṃ samāgame veśeṣu catvare caiva sabhāsva āvasatheṣu ca evaṃ vihanyāca cāreṇa paracāraṃ vicakṣaṇaḥ cāreṇa vihataṃ sarvaṃ hataṃ bhavati pāṇḍava yadā tu hīnaṃ nṛpatira vidyāda ātmānama ātmanā amātyaiḥ saha saṃmantrya kuryāta saṃdhiṃ balīyasā ajñāyamānò hīnatve kuryāta saṃdhiṃ pareṇa vai lipsura vā kaṃ cida evārthaṃ tavaramāṇò vicakṣaṇaḥ guṇavantò mahòtsāhā dharmajñāḥ sādhavaśa ca ye saṃdadhīta nṛpasa taiśa ca rāṣṭraṃ dharmeṇa pālayana ucchidyamānama ātmānaṃ jañātvā rājā mahāmatiḥ pūrvāpakāriṇò hanyāla lòkadviṣṭāṃśa ca sarvaśaḥ yò nòpakartuṃ śaknòti nāpakartuṃ mahīpatiḥ aśakyarūpaśa còddhartuma upekṣyasa tādṛśò bhaveta yātrāṃ yāyāda avijñātama anākrandama anantarama vayāsaktaṃ ca paramattaṃ ca dura balaṃ ca vicakṣaṇaḥ yātrāma ājñāpayeda vīraḥ kalya puṣṭabalī sukhī pūrvaṃ kṛtvā vidhānaṃ ca yātrāyāṃ nagare tathā na ca vaśyò bhaveda asya nṛpò yadya api vīryavāna hīnaśa ca balavīryābhyāṃ karśayaṃsa taṃ parāvaseta rāṣṭraṃ ca pīḍayeta tasya śastrāgniviṣamūrchanaiḥ amātyavallabhānāṃ ca vivādāṃsa tasya kārayeta varjanīyaṃ sadā yuddhaṃ rājyakāmena dhīmatā upāyaisa taribhira ādānama arthasyāha bṛhaspatiḥ sāntvenānupradānena bhedena ca narādhipa yama arthaṃ śaknuyāta parāptuṃ tena tuṣyeda dhi paṇḍitaḥ ādadīta baliṃ caiva parajābhyaḥ kurunandana ṣaḍa bhāgama amitaprajñasa tāsāma evābhiguptaye daśa dharmagatebhyò yada vasu bahva alpama eva ca tana nādadīta sahasā paurāṇāṃ rakṣaṇāya vai yathā putrāsa tathā paurā daraṣṭavyāsa te na saṃśayaḥ bhaktiśa caiṣāṃ parakartavyā vayavahāre paradarśite sutaṃ ca sathāpayeda rājā rājñaṃ sarvārthadarśinama vayavahāreṣu satataṃ tatra rājyaṃ vayavasthitama ākare lavaṇe śulke tare nāgavane tathā nayaseda amātyāna nṛpatiḥ savāptāna vā puruṣāna hitāna samyaga daṇḍadharò nityaṃ rājā dharmama avāpnuyāta nṛpasya satataṃ daṇḍaḥ samyaga dharme paraśasyate vedavedāṅgavita parājñaḥ sutapasvī nṛpò bhaveta dānaśīlaśa ca satataṃ yajñaśīlaśa ca bhārata ete guṇāḥ samastāḥ sayura nṛpasya satataṃ sathirāḥ kariyā lòpe tu nṛpateḥ kutaḥ savargaḥ kutò yaśaḥ yadā tu pīḍitò rājā bhaveda rājñā balīyasā taridhā tava ākrandya mitrāṇi vidhānama upakalpayeta ghòṣāna nayaseta mārgeṣu garāmāna utthāpayeda api paraveśayeca ca tāna sarvāña śākhā nagarakeṣva api ye guptāśa caiva durgāśa ca deśāsa teṣu paraveśayeta dhaninò balamukhyāṃśa ca sāntvayitvā punaḥ punaḥ sasyābhihāraṃ kuryāca ca savayama eva narādhipaḥ asaṃbhave paraveśasya dāhayeda agninā bhṛśama kaṣetrastheṣu ca sasyeṣu śatròra upajapena narāna vināśayeda vā sarvasvaṃ balenātha savakena vai nadīṣu mārgeṣu sadā saṃkramāna avasādayeta jalaṃ nisrāvayeta sarvama anisrāvyaṃ ca dūṣayeta tadātvenāyatībhiśa ca vivadana bhūmyanantarama paratīghātaḥ parasyājau mitra kāle 'paya upasthite durgāṇāṃ cābhitò rājā mūlachedaṃ parakārayeta sarveṣāṃ kaṣudravṛkṣāṇāṃ caityavṛkṣāna vivarjayeta paravṛddhānāṃ ca vṛkṣāṇāṃ śākhāḥ paracchedayeta tathā caityānāṃ sarvathā varjyama api patrasya pātanama parakaṇṭhīḥ kārayeta samyaga ākāśajananīsa tathā āpūrayeca ca parikhāḥ sathāṇunakra jhaṣākulāḥ kaḍaṅga davārakāṇi sayura ucchvāsārthe purasya ha teṣāṃ ca davāravada guptiḥ kāryā sarvātmanā bhaveta davāreṣu ca gurūṇya eva yantrāṇi sathāpayeta sadā āròpayeca chataghnīśa ca savādhīnāni ca kārayeta kāṣṭhāni cābhihāryāṇi tathā kūpāṃśa ca khānayeta saṃśòdhayeta tathā kūpāna kṛtāna pūrvaṃ payò 'rathibhiḥ tṛṇachannāni veśmāni paṅkenāpi paralepayeta nirhareca ca tṛṇaṃ māse caitre vahni bhayāta puraḥ naktama eva ca bhaktāni pācayeta narādhipaḥ na divāgnira javaleda gehe varjayitvāgnihòtrikama karmārāriṣṭa śālāsu javaleda agniḥ samāhitaḥ gṛhāṇi ca paraviśyātha vidheyaḥ sayāda dhutāśanaḥ mahādaṇḍaśa ca tasya sayāda yasyāgnira vai divā bhaveta paraghòṣayeda athaivaṃ ca rakṣaṇārthaṃ purasya vai bhikṣukāṃśa cākrikāṃśa caiva kaṣībònmattāna kuśīlavāna bāhyāna kuryāna naraśreṣṭha dòṣāya sayura hi te 'nayathā catvareṣu ca tīrtheṣu sabhāsva āvasatheṣu ca yathārha varṇaṃ paraṇidhiṃ kuryāta sarvatra pārthivaḥ viśālāna rājamārgāṃśa ca kārayeta narādhipaḥ parapāśa ca vipaṇīśa caiva yathòddeśaṃ samādiśeta bhāṇḍāgārāyudhāgārāna dhānyāgārāṃśa ca sarvaśaḥ aśvāgārāna gajāgārāna balādhikaraṇāni ca parikhāśa caiva kauravya paratòlīḥ saṃkaṭāni ca na jātu kaśa cita paśyeta tu guhyama etada yudhiṣṭhira atha saṃnicayaṃ kuryāda rājā parabalārditaḥ tailaṃ madhu ghṛtaṃ sasyama auṣadhāni ca sarvaśaḥ aṅgārakuśa muñjānāṃ palāśaśaraparṇināma yavasendhana digdhānāṃ kārayeta ca saṃcayāna āyudhānāṃ ca sarveṣāṃ śaktyṛṣṭi parāsavarmaṇāma saṃcayāna evamādīnāṃ kārayeta narādhipaḥ auṣadhāni ca sarvāṇi mūlāni ca phalāni ca caturvidhāṃśa ca vaidyāna vai saṃgṛhṇīyāda viśeṣataḥ naṭāśa ca nartakāśa caiva mallā māyā vinasa tathā śòbhayeyuḥ puravaraṃ mòdayeyuśa ca sarvaśaḥ yataḥ śaṅkā bhaveca cāpi bhṛtyatò vāpi mantritaḥ paurebhyò nṛpatera vāpi savādhīnāna kārayeta tāna kṛte karmaṇi rājendra pūjayeda dhanasaṃcayaiḥ mānena ca yathārheṇa sāntvena vividhena ca nirvedayitvā tu paraṃ hatvā vā kurunandana gatānṛṇyò bhaveda rājā yathāśāstreṣu darśitama rājñā saptaiva rakṣyāṇi tāni cāpi nibòdha me ātmāmātyaśa ca kòśaśa ca daṇḍò mitrāṇi caiva hi tathā janapadaśa caiva puraṃ ca kurunandana etata saptātmakaṃ rājyaṃ paripālyaṃ parayatnataḥ ṣāḍguṇyaṃ ca tarivargaṃ ca tarivargama aparaṃ tathā yò vetti puruṣavyāghra sa bhunakti mahīma imāma ṣāḍguṇyama iti yata paròktaṃ tana nibòdha yudhiṣṭhira saṃdhāyāsanama itya eva yātrā saṃdhānama eva ca vigṛhyāsanama itya eva yātrāṃ saṃparigṛhya ca davaidhī bhāvasa tathānyeṣāṃ saṃśrayò 'tha parasya ca tarivargaśa cāpi yaḥ paròktasa tama ihaikamanāḥ śṛṇu kaṣayaḥ sathānaṃ ca vṛddhiśa ca tarivargama aparaṃ tathā dharmaśa cārthaśa ca kāmaśa ca sevitavyò 'tha kālataḥ dharmeṇa hi mahīpālaśa ciraṃ pālayate mahīma asminna arthe ca yau śalòkau gītāva aṅgirasā savayama yādavī putra bhadraṃ te śaròtuma arhasi tāva api kṛtvā sarvāṇi kāryāṇi samyaka saṃpālya medinīma pālayitvā tathā paurāna paratra sukhama edhate kiṃ tasya tapasā rājñaḥ kiṃ ca tasyādhvaraira api apālitāḥ parajā yasya sarvā dharmavinākṛtāḥ daṇḍanītiśa ca rājā ca samastau tāva ubhāva api tasya kiṃ kurvataḥ siddhyai tana me barūhi pitā maha mahābhāgyaṃ daṇḍanītyāḥ siddhaiḥ śabdaiḥ sa hetukaiḥ śṛṇu me śaṃsatò rājana yathā vada iha bhārata daṇḍanītiḥ savadharmebhyaśa cāturvarṇyaṃ niyacchati parayuktā savāminā samyaga adharmebhyaśa ca yacchati cāturvarṇye savadharmasthe maryādānāma asaṃkare daṇḍanīti kṛte kaṣeme parajānāma akutòbhaye sòme parayatnaṃ kurvanti tarayò varṇā yathāvidhi tasmāda devamanuṣyāṇāṃ sukhaṃ viddhi samāhitama kālò vā kāraṇaṃ rājñò rājā vā kālakāraṇama iti te saṃśayò mā bhūda rājā kālasya kāraṇama daṇḍanītyā yadā rājā samyaka kārtsnyena vartate tadā kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śareṣṭhaḥ paravartate bhaveta kṛtayuge dharmò nādharmò vidyate kava cita sarveṣāma eva varṇānāṃ nādharme ramate manaḥ yògakṣemāḥ paravartante parajānāṃ nātra saṃśayaḥ vaidikāni ca karmāṇi bhavantya aviguṇānya uta ṛtavaśa ca sukhāḥ sarve bhavantya uta nirāmayāḥ parasīdanti narāṇāṃ ca savaravarṇamanāṃsi ca vayādhayò na bhavantya atra nālpāyura dṛśyate naraḥ vidhavā na bhavantya atra nṛśaṃsò nābhijāyate akṛṣṭapacyò pṛthivī bhavantya oṣadhayasa tathā tavaka patraphalamūlāni vīryavanti bhavanti ca nādharmò vidyate tatra dharma eva tu kevalaḥ iti kārtayugāna etāna guṇāna viddhi yudhiṣṭhira daṇḍanītyā yadā rājā tarīna aṃśāna anuvartate caturthama aṃśama utsṛjya tadā taretā paravartate aśubhasya caturthāṃ śastrīna aṃśāna anuvartate kṛṣṭapacyaiva pṛthivī bhavantya oṣadhayasa tathā ardhaṃ tayaktvā yadā rājā nītyardhama anuvartate tatasa tu davāparaṃ nāma sa kālaḥ saṃpravartate aśubhasya tadā ardhaṃ davāva aṃśāva anuvartate kṛṣṭapacyaiva pṛthivī bhavatya alpaphalā tathā daṇḍanītiṃ parityajya yadā kārtsnyena bhūmipaḥ parajāḥ kaliśnātya ayògena paraviśyati tadā kaliḥ kalāva adharmò bhūyiṣṭhaṃ dharmò bhavati tu kava cita sarveṣāma eva varṇānāṃ savadharmāca cayavate manaḥ śūdrā bhaikṣeṇa jīvanti barāhmaṇāḥ paricaryayā yògakṣemasya nāśaśa ca vartate varṇasaṃkaraḥ vaidikāni ca karmāṇi bhavanti vi guṇānya uta ṛtavò na sukhāḥ sarve bhavantya āmayinasa tathā harasanti ca manuṣyāṇāṃ savaravarṇamanāṃsya uta vayādhayaśa ca bhavantya atra mariyante cāgatāyuṣaḥ vidhavāśa ca bhavantya atra nṛśaṃsā jāyate parajā kava cida varṣati parjanyaḥ kava cita sasyaṃ pararòhati rasāḥ sarve kaṣayaṃ yānti yadā necchati bhūmipaḥ parajāḥ saṃrakṣituṃ samyaga daṇḍanīti samāhitaḥ rājā kṛtayugasraṣṭā taretāyā davāparasya ca yugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇama kṛtasya karaṇāda rājā savargama atyantama aśnute taretāyāḥ karaṇāda rājā savargaṃ nātyantama aśnute paravartanāda davāparasya yathābhāgama upāśnute kaleḥ paravartanāda rājā pāpama atyantama aśnute tatò vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥ parajānāṃ kalmaṣe magnò 'kīrthiṃ pāpaṃ ca vindati daṇḍanītiṃ puraskṛtya vijāna kaṣatriyaḥ sadā anavāptaṃ ca lipseta labdhaṃ ca paripālayeta lòkasya sīmanta karī maryādā lòkabhāvanī samyaṅa nītā daṇḍanītira yathā mātā yathā pitā yasyāṃ bhavanti bhūtāni tada viddhi bharatarṣabha eṣa eva parò dharmò yada rājā daṇḍanīti māna tasmāta kauravya dharmeṇa parajāḥ pālaya nītimāna evaṃvṛttaḥ parajā rakṣana savargaṃ jetāsi dura jayama kena vṛttena vṛttajña vartamānò mahīpatiḥ sukhenārthāna sukhòdarkāna iha ca paretya cāpnuyāta iyaṃ guṇānāṃ ṣaṭtriṃśata ṣaṭa tariṃśada guṇasaṃyutā yāna guṇāṃsa tu guṇòpetaḥ kurvana guṇama avāpnuyāta careda dharmāna akaṭukò muñceta sanehaṃ na nāstikaḥ anṛśaṃsaśa careda arthaṃ careta kāmama anuddhataḥ pariyaṃ barūyāda akṛpaṇaḥ śūraḥ sayāda avikatthanaḥ dātā nāpātra varṣī sayāta paragalbhaḥ sayāda aniṣṭhuraḥ saṃdadhīta na cānāryaira vigṛṇīyāna na bandhubhiḥ nānāptaiḥ kārayeca cāraṃ kuryāta kāryama apīḍayā arthāna barūyāna na cāsatsu guṇāna barūyāna na cātmanaḥ ādadyāna na ca sādhubhyò nāsata puruṣama āśrayeta nāparīkṣya nayeda daṇḍaṃ na ca matraṃ parakāśayeta visṛjena na ca lubdhyebhyò viśvasena nāpakāriṣu anīrṣura guptadāraḥ sayāca còkṣaḥ sayāda aghṛṇī nṛpaḥ satriyaṃ seveta nātyarthaṃ mṛṣṭaṃ bhuñjīta nāhitama astabdhaḥ pūjayena mānyāna gurūna seveda amāyayā arceda devāna na dambhena śariyama iccheda akutsitāma seveta paraṇayaṃ hitvā dakṣaḥ sayāna na tava akālavita sāntvayena na ca bhògārthama anugṛhṇana na cākṣipeta paraharena na tava avijñāya hatvā śatrūna na śeṣayeta karòdhaṃ kuryāna na cākasmāna mṛduḥ sayāna nāpakāriṣu evaṃ carasva rājyasthò yadi śareya ihecchasi atò 'nayathā narapatira bhayama ṛcchatya anuttamama iti sarvāna guṇāna etāna yathòktāna yò 'nuvartate anubhūyeha bhadrāṇi paretya savargaṃ mahīyate idaṃ vacaḥ śāṃtanavasya śuśruvāna; yudhiṣṭhiraḥ pāṇḍavamukhyasaṃvṛtaḥ tadā vavande ca pitā mahaṃ nṛpò; yathòktama etaca ca cakāra buddhimāna kathaṃ rājā parajā rakṣana nādhibandhena yujyate dharme ca nāparādhnòti tana me barūhi pitā maha samāsenaiva te tāta dharmāna vakṣyāmi niścitāna vistareṇa hi dharmāṇāṃ na jātva antama avāpnuyāta dharmaniṣṭhāña śarutavatò veda varatasamāhitāna arcitāna vāsayethāsa tavaṃ gṛhe guṇavatò davijāna paratyutthāyòpasaṃgṛhya caraṇāva abhivādya ca atha sarvāṇi kurvīthāḥ kāryāṇi sa puròhitaḥ dharmakāryāṇi nirvartya maṅgalāni parayujya ca barāhmaṇāna vācayethāsa tavama arthasiddhi jayāśiṣaḥ ārjavena ca saṃpannò dhṛtyā buddhyā ca bhārata arthārthaṃ parigṛhṇīyāta kāmakròdhau ca varjayeta kāmakròdhau puraskṛtya yò 'rathaṃ rājānutiṣṭhati na sa dharmaṃ na cāpya arthaṃ parigṛhṇāti bāliśaḥ mā sama lubdhāṃśa ca mūrkhāṃśa ca kāme cārtheṣu yūyujaḥ alubdhāna buddhisaṃpannāna sarvakarmasu yòjayeta mūrkhò haya adhikṛtò 'ratheṣu kāryāṇāma aviśāradaḥ parajāḥ kaliśnātya ayògena kāmadveṣasamanvitaḥ baliṣaṣṭhena śulkena daṇḍenāthāparādhināma śāstranītena lipsethā vetanena dhanāgamama dāpayitvā karaṃ dharmyaṃ rāṣṭraṃ nityaṃ yathāvidhi aśeṣāna kalpayeda rājā yògakṣemāna atandritaḥ gòpāyitāraṃ dātāraṃ dharmanityama atandritama akāma daveṣasaṃyuktama anurajyanti mānavāḥ mā samādharmeṇa lābhena lipsethāsa tavaṃ dhanāgamama dharmārthāva adhruvau tasya yò 'paśāstraparò bhaveta apa śāstraparò rājā saṃcayāna nādhigacchati asthāne cāsya tada vittaṃ sarvama eva vinaśyati arthamūlò 'pa hiṃsāṃ ca kurute savayama ātmanaḥ karaira aśāstradṛṣṭaira hi mòhāta saṃpīḍayana parajāḥ ūdhaśa chindyāda dhi yò dhenvāḥ kaṣīrārthī na labheta payaḥ evaṃ rāṣṭrama ayògena pīḍitaṃ na vivardhate yò hi dògdhrīma upāste tu sa nityaṃ labhate payaḥ evaṃ rāṣṭrama upāyena bhuñjānò labhate phalama atha rāṣṭrama upāyena bhujyamānaṃ surakṣitama janayatya atulāṃ nityaṃ kòśavṛddhiṃ yudhiṣṭhira dògdhi dhānyaṃ hiraṇyaṃ ca parajā rājñi surakṣitā nityaṃ savebhyaḥ parebhyaśa ca tṛptā mātā yathā payaḥ mālā kāròpamò rājana bhava māṅgārikòpamaḥ tathāyuktaśa ciraṃ rāṣṭraṃ bhòktuṃ śakyasi pālayana paracakrābhiyānena yadi te sayāda dhanakṣayaḥ atha sāmnaiva lipsethā dhanama abrāhmaṇeṣu yata mā sama te barāhmaṇaṃ dṛṣṭvā dhanasthaṃ paracalena manaḥ antyāyāma apya avasthāyāṃ kima u saphītasya bhārata dhanāni tebhyò dadyāsa tavaṃ yathāśakti yathārhataḥ sāntvayana parirakṣaṃśa ca savargama āpsyasi dura jayama evaṃ dharmeṇa vṛttena parajāsa tavaṃ paripālayana savantaṃ puṇyaṃ yaśò vantaṃ parāpsyase kurunandana dharmeṇa vayavahāreṇa parajāḥ pālaya pāṇḍava yudhiṣṭhira tathāyuktò nādhibandhena yòkṣyase eṣa eva parò dharmò yada rājā rakṣate parajāḥ bhūtānāṃ hi yathā dharme rakṣaṇaṃ ca parā dayā tasmāda evaṃ paraṃ dharmaṃ manyante dharmakòvidāḥ yada rājā rakṣaṇe yuktò bhūteṣu kurute dayāma yada ahnā kurute pāpama arakṣana bhayataḥ parajāḥ rājā varṣasahasreṇa tasyāntama adhigacchati yada ahnā kurute puṇyaṃ parajā dharmeṇa pālayana daśavarṣasahasrāṇi tasya bhuṅkte phalaṃ divi saviṣṭiḥ savadhītiḥ sutapā lòkāña jayati yāvataḥ kaṣaṇena tāna avāpnòti parajā dharmeṇa pālayana evaṃ dharmaṃ parayatnena kaunteya paripālayana iha puṇyaphalaṃ labdhvā nādhibandhena yòkṣyase savargalòke ca mahatīṃ śariyaṃ parāpsyasi pāṇḍava asaṃbhavaśa ca dharmāṇāma īdṛśānāma arājasu tasmāda rājaiva nānyò 'sati yò mahata phalama āpnuyāta sa rājyama ṛddhimata parāpya dharmeṇa paripālayana indraṃ tarpaya sòmena kāmaiśa ca suhṛdò janāna ya eva tu satò rakṣeda asataśa ca nibarhayeta sa eva rājñā kartavyò rājana rājapuròhitaḥ atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama purūravasa ailasya saṃvādaṃ mātariśvanaḥ kutaḥ savida barāhmaṇò jātò varṇāśa cāpi kutasa tarayaḥ kasmāca ca bhavati śareyāna etada vāyò vicakṣva me barahmaṇò mukhataḥ sṛṣṭò barāhmaṇò rājasattama bāhubhyāṃ kaṣatriyaḥ sṛṣṭa ūrubhyāṃ vaiśya ucyate varṇānāṃ paricaryārthaṃ tarayāṇāṃ puruṣarṣabha varṇaśa caturthaḥ paścāta tu padbhyāṃ śūdrò vinirmitaḥ barāhmaṇò jātamātrasa tu pṛthivīma anvajāyata īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ dharmakòśasya guptaye tataḥ pṛthivyā gòptāraṃ kaṣatriyaṃ daṇḍadhāriṇama davitīyaṃ varṇama akaròta parajānāma anuguptaye vaiśyasa tu dhanadhānyena tarīna varṇāna bibhṛyāda imāna śūdrò haya enāna paricareda iti barahmānuśāsanama davijasya kaṣatrabandhòra vā kasyeyaṃ pṛthivī bhaveta dharmataḥ saha vittena samyaga vāyò paracakṣva me viprasya sarvama evaitada yata kiṃ cija jagatī gatama jayeṣṭhenābhijaneneha tada dharmakuśalā viduḥ savama eva barāhmaṇò bhuṅkte savaṃ vaste savaṃ dadāti ca gurura hi sarvavarṇānāṃ jayeṣṭhaḥ śareṣṭhaśa ca vai davijaḥ patyabhāve yathā satrī hi devaraṃ kurute patima ānantaryāta tathā kaṣatraṃ pṛthivī kurute patima eṣa te parathamaḥ kalpa āpadya anyò bhaveda ataḥ yadi savarge paraṃ sathānaṃ dharmataḥ parimārgasi yaḥ kaśa cida vijayeda bhūmiṃ barāhmaṇāya nivedayeta śarutavṛttòpapannāya dharmajñāya tapasvine savadharmaparitṛptāya yò na vittaparò bhaveta yò rājānaṃ nayeda buddhyā sarvataḥ paripūrṇayā barāhmaṇò hi kule jātaḥ kṛtaprajñò vinītavāka śareyò nayati rājānaṃ baruvaṃśa citrāṃ sarasvatīma rājā carati yaṃ dharmaṃ barāhmaṇena nidarśitama śuśrūṣura anahaṃvādī kaṣatradharmavrate sathitaḥ tāvatā sa kṛtaprajñaśa ciraṃ yaśasi tiṣṭhati tasya dharmasya sarvasya bhāgī rājapuròhitaḥ evama eva parajā sarvā rājānama abhisaṃśritāḥ samyagvṛttāḥ savadharmasthā na kutaśa cida bhayānvitāḥ rāṣṭre caranti yaṃ dharmaṃ rājñā sādhva abhirakṣitāḥ caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhāgaṃ sa vindati devā manuṣyāḥ pitarò gandharvòragarākṣasāḥ yajñama evòpajīvanti nāsti ceṣṭama arājake itò dattena jīvanti devatāḥ pitarasa tathā rājanya evāsya dharmasya yògakṣemaḥ paratiṣṭhitaḥ chāyāyāma apsu vāyau ca sukhama uṣṇe 'dhigacchati agnau vāsasi sūrye ca sukhaṃ śīte 'dhigacchati śabde saparśe rase rūpe gandhe ca ramate manaḥ teṣu bhògeṣu sarveṣu na bhītò labhate sukhama abhayasyaiva yò dātā tasyaiva sumahata phalama na hi parāṇasamaṃ dānaṃ tariṣu lòkeṣu vidyate indrò rājā yamò rājā dharmò rājā tathaiva ca rājā bibharti rūpāṇi rājñā sarvama idaṃ dhṛtama rājñā puròhitaḥ kāryò bhaveda vidvāna bahuśrutaḥ ubhau samīkṣya dharmārthāva aprameyāva anantarama dharmātmā dharmavida yeṣāṃ rājñāṃ rājana puròhitaḥ rājā caivaṃ guṇò yeṣāṃ kuśalaṃ teṣu sarvaśaḥ ubhau parajā vardhayatò devāna pūrvāna parāna pitṝna yau sameyāsthitau dharme śaraddheyau sutapasvinau parasparasya suhṛdau saṃmatau samacetanau barahmakṣatrasya saṃmānāta parajāḥ sukhama avāpnuyuḥ vimānanāta tayòra eva parajā naśyeyura eva ha barahmakṣatraṃ hi sarveṣāṃ dharmāṇāṃ mūlama ucyate atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama aila kaśyapa saṃvādaṃ taṃ nibòdha yudhiṣṭhira yadā hi barahma parajahāti kaṣatraṃ; kaṣatraṃ yadā vā parajahāti barahma anvaga balaṃ katame 'samina bhajante; tathābalyaṃ katame 'samina viyanti vayṛddhaṃ rāṣṭraṃ bhavati kaṣatriyasya; barahmakṣatraṃ yatra virudhyate ha anvaga balaṃ dasyavasa tada bhajante; 'balyaṃ tathā tatra viyanti santaḥ naiṣāma ukṣā vardhate nòta usrā; na gargarò mathyate nò yajante naiṣāṃ putrā vedama adhīyate ca; yadā barahmakṣatriyāḥ saṃtyajanti naiṣāma ukṣāvardhate jātu gehe; nādhīyate sa parajā nò yajante apadhvastā dasyu bhūtā bhavanti; ye barāhmaṇāḥ kaṣatriyāna saṃtyajanti etau hi nityasaṃyuktāva itaretara dhāraṇe kaṣatraṃ hi barahmaṇò yònira yòniḥ kaṣatrasya ca davijāḥ ubhāva etau nityama abhiprapannau; saṃprāpatura mahatīṃ śarīpratiṣṭhāma tayòḥ saṃdhira bhidyate ceta purāṇasa; tataḥ sarvaṃ bhavati hi saṃpramūḍhama nātra palavaṃ labhate pāragāmī; mahāgādhe naura iva saṃpraṇunnā cāturvarṇyaṃ bhavati ca saṃpramūḍhaṃ; tataḥ parajāḥ kaṣayasaṃsthā bhavanti barahma vṛkṣò rakṣyamāṇò madhu hemaca varṣati arakṣyamāṇaḥ satatama aśrupāpaṃ ca varṣati abrahma cārī caraṇāda apetò; yadā barahmā barahmaṇi tarāṇama iccheta āścaryaśò varṣati tatra devasa; tatrābhīkṣṇaṃ duḥ sahāśa cāviśanti satriyaṃ hatvā barāhmaṇaṃ vāpi pāpaḥ; sabhāyāṃ yatra labhate 'nuvādama rājñaḥ sakāśe na bibheti cāpi; tatò bhayaṃ jāyate kaṣatriyasya pāpaiḥ pāpe kariyamāṇe 'tivelaṃ; tatò rudrò jāyate deva eṣaḥ pāpaiḥ pāpāḥ saṃjanayanti rudraṃ; tataḥ sarvāna sādhva asādhūna hinasti kutò rudraḥ kīdṛśò vāpi rudraḥ; sattvaiḥ sattvaṃ dṛśyate vadhyamānama etada vidvana kaśyapa me paracakṣva; yatò rudrò jāyate deva eṣaḥ ātmā rudrò hṛdaye mānavānāṃ; savaṃ savaṃ dehaṃ paradehaṃ ca hanti vātòtpātaiḥ sadṛśaṃ rudrama āhura; dāvaira jīmūtaiḥ sadṛśaṃ rūpama asya na vai vātaṃ parivṛnòti kaśa cina; na jīmūtò varṣati naiva dāvaḥ tathāyuktò dṛśyate mānaveṣu; kāmadveṣāda badhyate mucyate ca yathaika gehe jātavedāḥ paradīptaḥ; kṛtsnaṃ garāmaṃ paradaheta sa tavarā vāna vimòhanaṃ kurute deva eṣa; tataḥ sarvaṃ sapṛśyate puṇyapāpaiḥ yadi daṇḍaḥ sapṛśate puṇyabhājaṃ; pāpaiḥ pāpe kariyamāṇe 'viśeṣāta kasya hetòḥ sukṛtaṃ nāma kuryāda; duṣkṛtaṃ vā kasya hetòra na kuryāta asaṃtyāgāta pāpakṛtāma apāpaṃsa; tulyò daṇḍaḥ sapṛśyate miśrabhāvāta śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvāna; na miśraḥ sayāta pāpakṛdbhiḥ kathaṃ cita sādhva asādhūna dhārayatīha bhūmiḥ; sādhva asādhūṃsa tāpayatīha sūryaḥ sādhva asādhūna vātayatīha vāyura; āpasa tathā sādhva asādhūna vahanti evama asmina vartate lòka eva; nāmutraivaṃ vartate rājaputra paretyaitayòra antaravāna viśeṣò; yò vai puṇyaṃ carate yaśa ca pāpama puṇyasya lòkò madhumāna dhṛtārcira; hiraṇyajyòtira amṛtasya nābhiḥ tatra paretya mòdate barahmacārī; na tatra mṛtyura na jarā nòta duḥkhama pāpasya lòkò nirayò 'parakāśò; nityaṃ duḥkhaḥ śòkabhūyiṣṭha eva tatrātmānaṃ śòcate pāpakarmā; bahvīḥ samāḥ parapatanna apratiṣṭhaḥ mithò bhedāda barāhmaṇakṣatriyāṇāṃ; parajā duḥkhaṃ duḥ sahaṃ cāviśanti evaṃ jañātvā kārya eveha vidvāna; puròhitò naikavidyò nṛpeṇa taṃ caivānvabhiṣicyeta tathā dharmò vidhīyate agryò hi barāhmaṇaḥ paròktaḥ sarvasyaiveha dharmataḥ pūrvaṃ hi barāhmaṇāḥ sṛṣṭā iti dharmavidò viduḥ jayeṣṭhenābhijanenāsya parāptaṃ sarvaṃ yada uttarama tasmāna mānyaśa ca pūjyaśa ca barāhmaṇaḥ parasṛtāgra bhuka sarvaṃ śareṣṭhaṃ variṣṭhaṃ ca nivedyaṃ tasya dharmataḥ avaśyama etata kartavyaṃ rājñā balavatāpi hi barahma vardhayati kaṣatraṃ kaṣatratò barahma vardhate yògakṣemò hi rāṣṭrasya rājanyāyatta ucyate yògakṣemaśa ca rājñò 'pi samāyatta puròhite yatādṛṣṭaṃ bhayaṃ barahma parajānāṃ śamayatya uta dṛṣṭaṃ ca rājā bāhubhyāṃ tada rāṣṭraṃ sukhama edhate atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama mucukundasya saṃvādaṃ rājñò vaiśravaṇasya ca mucukundò vijityemāṃ pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ jijñāsamānaḥ savabalama abhyayāda alakādhipama tatò vaiśravaṇò rājā rakṣāṃsi samavāsṛjata te balānya avamṛdnantaḥ parācaraṃsa tasya nairṛtāḥ sa hanyamāne saintye save mucukundò narādhipaḥ garhayāma āsa vidvāṃsaṃ puròhitama ariṃdamaḥ tata ugraṃ tapasa taptvā vasiṣṭhò barahma vita tamaḥ rakṣāṃsya apāvadhīta tatra panthānaṃ cāpya avindata tatò vaiśravaṇò rājā mucukundama adarśayata vadhyamāneṣu sainyeṣu vacanaṃ cedama abravīta tavattò hi balinaḥ pūrve rājānaḥ sa puròhitāḥ na caivaṃ samavartaṃsa te yathā tavama iha vartase te khalva api kṛtāstrāśa ca balavantaśa ca bhūmipāḥ āgamya paryupāsante māma īśaṃ sukhaduḥkhayòḥ yadya asti bāhuvīryaṃ te tada darśayituma arhasi kiṃ barāhmaṇa balena tavama ati mātraṃ paravartase mucukundasa tataḥ karuddhaḥ paratyuvāca dhaneśvarama nayāyapūrvama asaṃrabdhama asaṃbhrāntama idaṃ vacaḥ barahmakṣatrama idaṃ sṛṣṭama ekayònisvayaṃ bhuvā pṛthaga balavidhānaṃ ca tala lòkaṃ parirakṣati tapò mantrabalaṃ nityaṃ barāhmaṇeṣu paratiṣṭhitama astrabāhubalaṃ nityaṃ kaṣatriyeṣu paratiṣṭhitama tābhyāṃ saṃbhūya kartavyaṃ parajānāṃ paripālanama tathā ca māṃ paravartantaṃ garhayasya alakādhipa tatò 'baravīda vaiśravaṇò rājānaṃ sa puròhitama nāhaṃ rājyama anirdiṣṭaṃ kasmai cida vidadhāmya uta nāchinde cāpi nirdiṣṭama iti jānīhi pārthiva paraśādhi pṛthivīṃ vīra maddattāma akhilāma imāma nāhaṃ rājyaṃ bhavada dattaṃ bhòktuma icchāmi pārthiva bāhuvīryārjitaṃ rājyama aśnīyāma iti kāmaye tatò vaiśravaṇò rājā vismayaṃ paramaṃ yayau kaṣatradharme sathitaṃ dṛṣṭvā mucukundama asaṃbhramama tatò rājā mucukundaḥ sò 'navaśāsada vasuṃdharāma bāhuvīryārjitāṃ samyaka kaṣatradharmama anuvrataḥ evaṃ yò barahma vida rājā barahmapūrvaṃ paravartate jayatya avijitāma urvīṃ yaśaśa ca mahada aśnute nityòdakò barāhmaṇaḥ sayāna nityaśastraśa ca kaṣatriyaḥ tayòra hi sarvama āyattaṃ yata kiṃ cija jagatī gatama yayā vṛttyā mahīpālò vivardhayati mānavāna puṇyāṃśa ca lòkāña jayati tana me barūhi pitā maha dānaśīlò bhaveda rājā yajñaśīlaśa ca bhārata upavāsatapaḥ śīlaḥ parajānāṃ pālane rataḥ sarāśa caiva parajā nityaṃ rājā dharmeṇa pālayeta utthānenāpramādena pūjayeca caiva dhārmikāna rājñā hi pūjitò dharmasa tataḥ sarvatra pūjyate yada yada ācarate rājā tata parajānāṃ hi ròcate nityama udyatadaṇḍaśa ca bhavena mṛtyura ivāriṣu nihanyāta sarvatò dasyūna na kāmāta kasya cita kaṣameta yaṃ hi dharmaṃ carantīha parajā rājñā surakṣitāḥ caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhārata vindati yada adhīte yada yajate yada dadāti yada arcati rājā caturtha bhāka tasya parajā dharmeṇa pālayana yada rāṣṭre 'kuśalaṃ kiṃ cida rājñò 'rakṣayataḥ parajāḥ caturthaṃ tasya pāpasya rājā bhārata vindati apya āhuḥ sarvama eveti bhūyò 'radhama iti niścayaḥ karmaṇaḥ pṛthivīpāla nṛśaṃsò 'nṛtavāga api tādṛśāta kilbiṣāda rājā śṛṇu yena paramucyate paratyāhartuma aśakyaṃ sayāda dhanaṃ còraira hṛtaṃ yadi savakòśāta tata paradeyaṃ sayāda aśaktenòpajīvatā sarvavarṇaiḥ sadā rakṣyaṃ barahma savaṃ barāhmaṇāsa tathā na satheyaṃ viṣaye teṣu yò 'pakuryāda davijātiṣu barahma save rakṣyamāṇe hi sarvaṃ bhavati rakṣitama teṣāṃ parasāde nirvṛtte kṛtakṛtyò bhavena nṛpaḥ parjanyama iva bhūtāni mahādrumama iva davijāḥ narāsa tama upajīvanti nṛpaṃ sarvārthasādhakama na hi kāmātmanā rājñā satataṃ śaṭhabuddhinā nṛśaṃsenāti lubdhena śakyāḥ pālayituṃ parajāḥ nāhaṃ rājyasukhānveṣī rājyama icchāmya api kaṣaṇama dharmārthaṃ ròcaye rājyaṃ dharmaśa cātra na vidyate tada alaṃ mama rājyena yatra dharmò na vidyate vanama eva gamiṣyāmi tasmāda dharmacikīrṣayā tatra medhyeṣva araṇyeṣu nayastadaṇḍò jitendriyaḥ dharmama ārādhayiṣyāmi munira mūlaphalāśanaḥ vedāhaṃ tava yā buddhira ānṛśaṃsya guṇaiva sā na ca śuddhānṛśaṃsyena śakyaṃ mahada upāsituma api tu tavā mṛduṃ dāntama atya āryama ati dhārmikama kalībaṃ dharmaghṛṇāyuktaṃ na lòkò bahu manyate rājadharmāna avekṣasva pitṛpaitāmahòcitāna naitada rājñāma athò vṛttaṃ yathā tavaṃ sathātuma icchasi na hi vaiklavya saṃsṛṣṭama ānṛśaṃsyama ihāsthitaḥ parajāpālanasaṃbhūtaṃ parāptā dharmaphalaṃ haya asi na haya etāma āśiṣaṃ pāṇḍura na ca kuntya anvayācata na caitāṃ parajñatāṃ tāta yayā carasi medhayā śauryaṃ balaṃ ca sattvaṃ ca pitā tava sadābravīta māhātmyaṃ balama audāryaṃ tava kuntya anvayācata nityaṃ savāhā savadhā nityama ubhe mānuṣadaivate putreṣva āśāsate nityaṃ pitarò daivatāni ca dānama adhyayanaṃ yajñaḥ parajānāṃ paripālanama dharmama etama adharmaṃ vā janmanaivābhyajāyithāḥ kāle dhuri niyuktānāṃ vahatāṃ bhāra āhite sīdatāma api kaunteya na kīrtira avasīdati samantatò viniyatò vahatya askhalitò hi yaḥ nirdòṣakarmavacanāta siddhiḥ karmaṇa eva sā naikānta vinipātena vicacāreha kaśa cana dharmī gṛhī vā rājā vā barahma cārya atha vā punaḥ alpaṃ tu sādhu bhūyiṣṭhaṃ yata karmòdārama eva tata kṛtama evākṛtāca chareyò na pāpīyò 'satya akarmaṇaḥ yadā kulīnò dharmajñaḥ parāpnòtya aiśvaryama uttamama yògakṣemasa tadā rājana kuśalāyaiva kalpate dānenānyaṃ balenānyama anyaṃ sūnṛtayā girā sarvataḥ parigṛhṇīyāda rājyaṃ parāpyeha dhārmikaḥ yaṃ hi vaidyāḥ kule jātā avṛtti bhayapīḍitāḥ parāpya tṛptāḥ paratiṣṭhanti dharmaḥ kò 'bhayadhikasa tataḥ kiṃ nava ataḥ paramaṃ savargyaṃ kā nava ataḥ parītira uttamā kiṃ nava ataḥ paramaiśvaryaṃ barūhi me yadi manyase yasmina paratiṣṭhitāḥ samyaka kaṣemaṃ vindanti tatkṣaṇama sasvargajita tamò 'samākaṃ satyama etada baravīmi te tavama eva parītimāṃsa tasmāta kurūṇāṃ kurusattama bhava rājā jaya savargaṃ satò rakṣāsatò jahi anu tavā tāta jīvantu suhṛdaḥ sādhubhiḥ saha parjanyama iva bhūtāni savādu darumama ivāṇḍa jāḥ dhṛṣṭaṃ śūraṃ parahartārama anṛśaṃsaṃ jitendriyama vatsalaṃ saṃvibhaktārama anu jīvantu tavāṃ janāḥ savakarmaṇya apare yuktāsa tathaivānye vi karmaṇi teṣāṃ viśeṣama ācakṣva barāhmaṇānāṃ pitā maha vidyā lakṣaṇasaṃpannāḥ sarvatrāmnāya darśinaḥ ete barahma samā rājana barāhmaṇāḥ parikīrtitāḥ ṛtviga ācārya saṃpannāḥ saveṣu karmasva avasthitāḥ ete devasamā rājana barāhmaṇānāṃ bhavantya uta ṛtvika puròhitò mantrī dūtò 'thārthānuśāsakaḥ ete kaṣatrasamā rājana barāhmaṇānāṃ bhavantya uta aśvāròhā gajāròhā rathinò 'tha padātayaḥ ete vaiśya samā rājana barāhmaṇānāṃ bhavantya uta janma karma vihīnā ye kadaryā barahma bandhavaḥ ete śūdra samā rājana barāhmaṇānāṃ bhavantya uta aśròtriyāḥ sarva eva sarve cānāhitāgnayaḥ tāna sarvāna dhārmikò rājā baliṃ viṣṭiṃ ca kārayeta āhvāyakā devalakā nakṣatragrāma yājakāḥ ete barāhmaṇa caṇḍālā mahāpathika pañcamāḥ etebhyò balima ādadyāda dhīnakòśò mahīpatiḥ ṛte barahma samebhyaśa ca devakalpebhya eva ca abrāhmaṇānāṃ vittasya savāmī rājeti vaidikama barāhmaṇānāṃ ca ye ke cida vi karma sathā bhavantya uta vi karma sathāsa tu nòpekṣyā jātu rājñā kathaṃ cana niyamyāḥ saṃvibhajyāśa ca dharmānugraha kāmyayā yasya sama viṣaye rājñaḥ satenò bhavati vai davihaḥ rājña evāparādhaṃ taṃ manyante tadvidò janāḥ avṛttyā yò bhaveta satenò veda vita sanātakasa tathā rājana sa rājñā bhartavya iti dharmavidò viduḥ sa cena nò parivarteta kṛtavṛttiḥ paraṃtapa tatò nivāsanīyaḥ sayāta tasmāda deśāta sa bāndhavaḥ keṣāṃ rājā parabhavati vittasya bharatarṣabha kayā ca vṛttyā varteta tana me barūhi pitā maha abrāhmaṇānāṃ vittasya savāmī rājeti vaidikama barāhmaṇānāṃ ca ye ke cida vi karma sathā bhavantya uta vi karma sathāśa ca nòpekṣyā viprā rājñā kathaṃ cana iti rājñāṃ purāvṛttama abhijalpanti sādhavaḥ yasya sama viṣaye rājñaḥ satenò bhavati vai davijaḥ rājña evāparādhaṃ taṃ manyante kilbiṣaṃ nṛpa abhi śastama ivātmānaṃ manyante tena karmaṇā tasmāda rājarṣayaḥ sarve barāhmaṇāna anvapālayana atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama gītaṃ kekayarājena hariyamāṇena rakṣasā kekayānāma adhipatiṃ rakṣò jagrāha dāruṇama savādhyāyenānvitaṃ rājanna araṇye saṃśitavratama na me satenò janapade na kadaryò na madya paḥ nānāhitāgnira nāyajvā māmakāntarama āviśaḥ na ca me barāhmaṇò 'vidvāna nāvratī nāpya asòma paḥ nānāhitāgnira viṣaye māmakāntarama āviśaḥ nānāpta dakṣiṇaira yajñaira yajante viṣaye mama adhīte nāvratī kaśa cina māmakāntarama āviśaḥ adhīyate 'dhayāpayanti yajante yājayanti ca dadati paratigṛhṇanti ṣaṭsu karmasva avasthitāḥ pūjitāḥ saṃvibhaktāśa ca mṛdavaḥ satyavādinaḥ barāhmaṇā me savakarma sathā māmakāntarama āviśaḥ na yācante parayachanti satyadharmaviśāradāḥ nādhyāpayantya adhīyante yajante na ca yājakāḥ barāhmaṇāna parirakṣanti saṃgrāmeṣva apalāyinaḥ kaṣatriyā me savakarma sathā māmakāntarama āviśaḥ kṛṣigòrakṣa vāṇijyama upajīvantya amāyayā apramattāḥ kariyā vantaḥ suvratāḥ satyavādinaḥ saṃvibhāgaṃ damaṃ śaucaṃ sauhṛdaṃ ca vayapāśritāḥ mama vaiśyāḥ savakarma sathā māmakāntarama āviśaḥ tarīna varṇāna anutiṣṭhanti yathā vada anasūyakāḥ mama śūdrāḥ savakarma sathā māmakāntarama āviśaḥ kṛpaṇānātha vṛddhānāṃ dura balātura yòṣitāma saṃvibhaktāsmi sarveṣāṃ māmakāntarama āviśaḥ kuladeśādi dharmāṇāṃ parasthitānāṃ yathāvidhi avyucchettāsmi sarveṣāṃ māmakāntarama āviśaḥ tapasvinò me viṣaye pūjitāḥ paripālitāḥ saṃvibhaktāśa ca satkṛtya māmakāntarama āviśaḥ nāsaṃvibhajya bhòktāsmi na viśāmi parastriyama savatantrò jātu na karīḍe māmakāntarama āviśaḥ nābrahma cārī bhikṣā vāna bhikṣura vābrahma cārikaḥ anṛtvijaṃ hutaṃ nāsti māmakāntarama āviśaḥ nāvajānāmya ahaṃ vṛddhāna na vaidyāna na tapasvinaḥ rāṣṭre savapapti jāgarmi māmakāntarama āviśaḥ vedādhyayanasaṃpannasa tapasvī sarvadharmavita savāmī sarvasya rājyasya śarīmāna mama puròhitaḥ dānena divyāna abhivāñchāmi lòkāna; satyenāthò barāhmaṇānāṃ ca guptyā śuśrūṣayā cāpi gurūna upaimi; na me bhayaṃ vidyate rākṣasebhyaḥ na me rāṣṭre vidhavā barahma bandhura; na barāhmaṇaḥ kṛpaṇò nòta còraḥ na pārajāyī na ca pāpakarmā; na me bhayaṃ vidyate rākṣasebhyaḥ na me śastraira anirbhinnama aṅge davyaṅgulama antarama dharmārthaṃ yudhyamānasya māmakāntarama āviśaḥ gòbrāhmaṇe ca yajñe ca nityaṃ savastyayanaṃ mama āśāsate janā rāṣṭre māmakāntarama āviśaḥ yasmāta sarvāsva avasthāsu dharmama evānvavekṣase tasmāta parāpnuhi kaikeya gṛhāna savasti varajāmya ahama yeṣāṃ gòbrāhmaṇā rakṣyāḥ parajā rakṣyāśa ca kekaya na rakṣòbhyò bhayaṃ teṣāṃ kuta eva tu mānuṣāta yeṣāṃ purògamā viprā yeṣāṃ barahmabalaṃ balama pariyātithyāsa tathā dārāsa te vai savargajitò narāḥ tasmāda davijātīna rakṣeta te hi rakṣanti rakṣitāḥ āśīra eṣāṃ bhaveda rājñāṃ rāṣṭraṃ samyaka paravardhate tasmāda rājñā viśeṣeṇa vi karma sathā davijātayaḥ niyamyāḥ saṃvibhajyāśa ca parajānugraha kāraṇāta ya evaṃ vartate rājā paurajānapadeṣva iha anubhūyeha bhadrāṇi parāpnòtīndra sa lòkatāma vayākhyātā kaṣatradharmeṇa vṛttira āpatsu bhārata kathaṃ cida vaiśya dharmeṇa jīveda vā barāhmaṇò na vā aśaktaḥ kaṣatradharmeṇa vaiśya dharmeṇa vartayeta kṛṣigòrakṣama āsthāya vayasane vṛtti saṃkṣaye kāni paṇyāni vikrīṇana savargalòkāna na hīyate barāhmaṇò vaiśya dharmeṇa vartayana bharatarṣabha surā lavaṇama itya eva tilāna keṣariṇaḥ paśūna ṛṣabhāna madhu māṃsaṃ ca kṛtānnaṃ ca yudhiṣṭhira sarvāsva avasthāsva etāni barāhmaṇaḥ parivarjayeta eteṣāṃ vikrayāta tāta barāhmaṇò narakaṃ varajeta ajò 'ganira varuṇò meṣaḥ sūryò 'śavaḥ pṛthivī virāṭa dhenura yajñaśa ca sòmaśa ca na vikreyāḥ kathaṃ cana pakvenāmasya nimayaṃ na paraśaṃsanti sādhavaḥ nimayeta pakvama āmena bhòjanārthāya bhārata vayaṃ siddhama aśiṣyāmò bhavāna sādhayatāma idama evaṃ samīkṣya nimayana nādharmò 'sati kadā cana atra te vartayiṣyāmi yathā dharmaḥ purātanaḥ vayavahāra paravṛttānāṃ tana nibòdha yudhiṣṭhira bhavate 'haṃ dadānīdaṃ bhavāna etata parayacchatu rucite vartate dharmò na balāta saṃpravartate itya evaṃ saṃpravartanta vayavahārāḥ purātanāḥ ṛṣīṇāma itareṣāṃ ca sādhu cedama asaṃśayama yatha tāta yadā sarvāḥ śastrama ādadate parajāḥ vayutkrāmanti savadharmebhyaḥ kaṣatrasya kaṣīyate balama rājā tarātā na lòke sayāta kiṃ tadā sayāta parāyaṇama etana me saṃśayaṃ barūhi vistareṇa pitā maha dānena tapasā yajñaira adròheṇa damena ca barāhmaṇa paramukhā varṇāḥ kaṣemama iccheyura ātmanaḥ teṣāṃ ye vedabalinasa ta utthāya samantataḥ rājñò balaṃ vardhayeyura mahendrasyeva devatāḥ rājñò hi kaṣīyamāṇasya barahmaivāhuḥ parāyaṇama tasmāda barahmabalenaiva samuttheyaṃ vijānatā yadā tu vijayī rājā kaṣemaṃ rāṣṭre 'bhisaṃdadheta tadā varṇā yathādharmama āviśeyuḥ savakarmasu unmaryāde paravṛtte tu dasyubhiḥ saṃkare kṛte sarve varṇā na duṣyeyuḥ śastravantò yudhiṣṭhira atha ceta sarvataḥ kaṣatraṃ paraduṣyeda barāhmaṇāna parati kasa tasya barāhmaṇasa tarātā kò dharmaḥ kiṃ parāyaṇama tapasā barahmacaryeṇa śastreṇa ca balena ca amāyayā māyayā ca niyantavyaṃ tadā bhaveta kaṣatrasyābhipravṛddhasya barāhmaṇeṣu viśeṣataḥ barahmaiva saṃniyantṛ sayāta kaṣatraṃ hi barahma saṃbhavama adbhyò 'ganira barahma taḥ kaṣatrama aśmanò lòhama utthitama teṣāṃ sarvata tara gaṃ tejaḥ savāsu yòniṣu śāmyati yadā chinattya ayò 'śamānama agniśa cāpò 'bhipadyate kaṣatraṃ ca barāhmaṇaṃ daveṣṭi tadā śāmyanti te tarayaḥ tasmāda barahmaṇi śāmyanti kaṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira asmudīrṇānya ajeyāni tejāṃsi ca balāni ca barahma vīrye mṛdū bhūte kaṣatravīrye ca dura bale duṣṭeṣu sarvavarṇeṣu barāhmaṇāna parati sarvaśaḥ ye tatra yuddhaṃ kurvanti tayaktvā jīvitama ātmanaḥ barāhmaṇāna parirakṣantò dharmama ātmānama eva ca manò vinò manyumantaḥ puṇyalòkā bhavanti te barāhmaṇarthaṃ hi sarveṣāṃ śastragrahaṇama iṣyate ati saviṣṭa savadhītānāṃ lòkāna ati tapasvināma anāśakāgnyòra viśatāṃ śūrā yānti parāṃ gatima evama evātmanasa tayāgāna nānyaṃ dharmaṃ vidura janāḥ tebhyò namaśa ca bhadraṃ ca ye śarīrāṇi juhvati barahma daviṣò niyacchantasa teṣāṃ nò 'satu sa lòkatā barahmalòkajitaḥ savargyāna vīrāṃsa tāna manura abravīta yathāśvamedhāvabhṛthe sanātāḥ pūtā bhavantya uta duṣkṛtaḥ sukṛtaśa caiva tathā śastrahatā raṇe bhavatya adharmò dharmò hi dharmādharmāva ubhāva api kāraṇāda deśakālasya deśakālaḥ sa tādṛśaḥ maitrāḥ karūrāṇi kurvanti jayanti savargama uttamama dharmyāḥ pāpāni kurvantò gacchanti paramāṃ gatima barāhmaṇasa tariṣu kāleṣu śastraṃ gṛhṇana na duṣyati ātmatrāṇe varṇadòṣe durgasya niyameṣu ca abhyutthite dasyu bale kaṣatrārthe varṇasaṃkare saṃpramūḍheṣu varṇeṣu yadya anyò 'bhibhaveda balī barāhmaṇò yadi vā vaiśyaḥ śūdrò vā rājasattama dasyubhyò 'tha parajā rakṣeda daṇḍaṃ dharmeṇa dhārayana kāryaṃ kuryāna na vā kuryāta saṃvāryò vā bhavena na vā na sama śastraṃ garahītavyama anyatra kaṣatrabandhutaḥ apāre yò bhaveta pārama aplave yaḥ palavò bhaveta śūdrò vā yadi vāpya anyaḥ sarvathā mānama arhati yama āśritya narā rājana vartayeyura yathāsukhama anāthāḥ pālyamānā vai dasyubhiḥ paripīḍitāḥ tama eva pūjayeraṃsa te parītyā savama iva bāndhavama mahada dhayabhīkṣṇaṃ kauravya kartā sana mānama arhati kima ukṣṇāvahatā kṛtyaṃ kiṃ dhenvā cāpya adugdhayā vandhyayā bhāryayā kò 'rathaḥ kò 'rathò rājñāpya arakṣatā yathā dāru mayò hastī yathā carmamayò mṛgaḥ yathā haya anetraḥ śakaṭaḥ pathi kaṣetraṃ yathòṣarama evaṃ barahmānadhīyānaṃ rājā yaśa ca na rakṣitā na varṣati ca yò meghaḥ sarva ete nirarthakāḥ nityaṃ yasa tu satò rakṣeda asataśa ca nibarhayeta sa eva rājā kartavyasa tena sarvama idaṃ dhṛtama kava samutthāḥ kathaṃ śīlā ṛtvijaḥ sayuḥ pitā maha kathaṃ vidhāśa ca rājendra tada barūhi vadatāṃ vara paratikarma purācāra ṛtvijāṃ sama vidhīyate ādau chandāṃsi vijñāya davijānāṃ śarutama eva ca ye tava ekaratayò nityaṃ dhīrā nāpriya vādinaḥ parasparasya suhṛdaḥ saṃmatāḥ samadarśinaḥ yeṣva ānṛśaṃsyaṃ satyaṃ cāpya ahiṃsā tapa ārjavama adròhò nābhimānaśa ca harīsa titikṣā damaḥ śamaḥ harīmāna satyadhṛtira dāntò bhūtānāma avihiṃsakaḥ akāma daveṣasaṃyuktasa taribhiḥ śuklaiḥ samanvitaḥ ahiṃsakò jañānatṛptaḥ sa barahmāsanama arhati ete mahartvijasa tāta sarve mānyā yathātathama yada idaṃ veda vacanaṃ dakṣiṇāsu vidhīyate idaṃ deyama idaṃ deyaṃ na kava cida vayavatiṣṭhate nedaṃ parati dhanaṃ śāstrama āpada dharmama aśāstrataḥ ājñā śāstrasya ghòreyaṃ na śaktiṃ samavekṣate śaraddhāma ārabhya yaṣṭavyama itya eṣā vaidikī śarutiḥ mithyòpetasya yajñasya kima u śaraddhā kariṣyati na vedānāṃ paribhavāna na śāṭhyena na māyayā kaśa cina mahada avāpnòti mā te bhūda buddhira īdṛśī yajñāṅgaṃ dakṣiṇāsa tāta vedānāṃ parivṛṃhaṇama na mantrā dakṣiṇā hīnāsa tārayanti kathaṃ cana śaktisa tu pūrṇapātreṇa saṃmitānavamā bhaveta avaśyaṃ tāta yaṣṭavyaṃ taribhira varṇaira yathāvidhi sòmò rājā barāhmaṇānāma itya eṣā vaidikī śarutiḥ taṃ ca vikretuma icchanti na vṛthā vṛttira iṣyate tena karītena dharmeṇa tatò yajñaḥ paratāyate itya evaṃ dharmataḥ khayātama ṛṣibhira dharmavādibhiḥ pumāna yajñaśa ca sòmaśa ca nayāyavṛttò yathā bhaveta anyāya vṛttaḥ puruṣò na parasya na cātmanaḥ śarīraṃ yajñapātrāṇi itya eṣā śarūyate śarutiḥ tāni samyaka paraṇītāni barāhmaṇānāṃ mahātmanāma tapòyajñāda api śareṣṭhama itya eṣā paramā śarutiḥ tata te tapaḥ paravakṣyāmi vidvaṃsa tada api me śṛṇu ahiṃsā satyavacanama ānṛśaṃsyaṃ damò ghṛṇā etata tapò vidura dhīrā na śarīrasya śòṣaṇama apramāṇyaṃ ca vedānāṃ śāstrāṇāṃ cāti laṅghanama avyavasthā ca sarvatra tada vai nāśanama ātmanaḥ nibòdha daśa hòtṝṇāṃ vidhānaṃ pārtha yādṛśama cittiḥ saruka cittama ājyaṃ ca pavitraṃ jañānama uttamama sarvaṃ jihmaṃ mṛtyupadama ārjavaṃ barahmaṇaḥ padama etāvāña jañānaviṣayaḥ kiṃ paralāpaḥ kariṣyati yada apya alpataraṃ karma tada apya ekena duṣkarama puruṣeṇāsahāyena kima u rājyaṃ pitā maha kiṃ śīlaḥ kiṃ samācārò rājñò 'rathasacivò bhaveta kīdṛśe viśvaseda rājā kīdṛśe nāpi viśvaseta caturvidhāni mitrāṇi rājñāṃ rājana bhavantya uta sahārthò bhajamānaśa ca sahajaḥ kṛtrimasa tathā dharmātmā pañcamaṃ mitraṃ sa tu naikasya na davayòḥ yatò dharmasa tatò vā sayāna madhyasthò vā tatò bhaveta yasa tasyārthò na ròceta na taṃ tasya parakāśayeta dharmādharmeṇa rājānaśa caranti vijigīṣavaḥ caturṇāṃ madhyamau śareṣṭhau nityaṃ śaṅkyau tathāparau sarve nityaṃ śaṅkitavyāḥ paratyakṣaṃ kāryama ātmanaḥ na hi rājñā paramādò vai kartavyò mitra rakṣaṇe paramādinaṃ hi rājānaṃ lòkāḥ paribhavantya uta asādhuḥ sādhutāma eti sādhura bhavati dāruṇaḥ ariśa ca mitraṃ bhavati mitraṃ cāpi paraduṣyati anitya cittaḥ puruṣasa tasmina kò jātu viśvaseta tasmāta paradhānaṃ yata kāryaṃ paratyakṣaṃ tata samācareta ekāntena hi viśvāsaḥ kṛtsnò dharmārthanāśakaḥ aviśvāsaśa ca sarvatra mṛtyunā na viśiṣyate akālamṛtyura viśvāsò viśvasana hi vipadyate yasmina karòti viśvāsama icchatasa tasya jīvati tasmāda viśvasitavyaṃ ca śaṅkitavyaṃ ca keṣu cita eṣā nītigatisa tāta lakṣmīśa caiva sanātanī yaṃ manyeta mamābhāvāda imama arthāgamaḥ sapṛśeta nityaṃ tasmāca chaṅkitavyama amitraṃ taṃ vidura budhāḥ yasya kaṣetrāda apya udakaṃ kaṣetrama anyasya gacchati na tatrānicchatasa tasya bhidyerana sarvasetavaḥ tathaivātya udakāda bhītasa tasya bhedanama icchati yama evaṃ lakṣaṇaṃ vidyāta tama amitraṃ vinirdiśeta yaḥ samṛddhyā na tuṣyeta kaṣaye dīnatarò bhaveta etada uttamamitrasya nimittama abhicakṣate yaṃ manyeta mamābhāvāda asyābhāvò bhaveda iti tasmina kurvīta viśvāsaṃ yathā pitari vai tathā taṃ śaktyā vardhamānaśa ca sarvataḥ paribṛṃhayeta nityaṃ kaṣatāda vārayati yò dharmeṣva api karmasu kaṣatāda bhītaṃ vijānīyāda uttamaṃ mitra lakṣaṇama ye tasya kaṣatama icchanti te tasya ripavaḥ samṛtāḥ vayasanāna nityabhītò 'sau samṛddhyāma eva tṛpyate yata sayāda evaṃvidhaṃ mitraṃ tada ātmasamama ucyate rūpavarṇasvaròpetasa titikṣura anasūyakaḥ kulīnaḥ śīlasaṃpannaḥ sa te sayāta paratyanantaraḥ medhā vī samṛtimāna dakṣaḥ parakṛtyā cānṛśaṃsa vāna yò mānitò 'mānitò vā na saṃdūṣyeta kadā cana ṛtviga vā yadi vācāryaḥ sakhā vātyanta saṃstutaḥ gṛhe vaseda amātyasa te yaḥ sayāta parama apūjitaḥ sa te vidyāta paraṃ mantraṃ parakṛtiṃ cārthadharmayòḥ viśvāsasa te bhaveta tatra yathā pitari vai tathā naiva davau na tarayaḥ kāryā na mṛṣyerana parasparama ekārthāda eva bhūtānāṃ bhedò bhavati sarvadā kīrtipradhānò yaśa ca sayāda yaśa ca sayāta samaye sathitaḥ samarthāna yaśa ca na daveṣṭi samarthāna kurute ca yaḥ yò na kāmāda bhayāla lòbhāta karòdhāda vā dharmama utsṛjeta dakṣaḥ paryāptavacanaḥ sa te sayāta paratyanantaraḥ śūraśa cāryaśa ca vidvāṃśa ca paratipattiviśāradaḥ kulīnaḥ śīlasaṃpannasa titikṣura anasūyakaḥ ete haya amātyāḥ kartavyāḥ sarvakarmasva avasthitāḥ pūjitāḥ saṃvibhaktāśa ca susahāyāḥ savanuṣṭhitāḥ kṛtsnama ete vinikṣiptāḥ paratirūpeṣu karmasu yuktā mahatsu kāryeṣu śareyāṃsya utpādayanti ca ete karmāṇi kurvanti sapardhamānā mithaḥ sadā anutiṣṭhanti caivārthāna ācakṣāṇāḥ parasparama jañātibhyaśa caiva bibhyethā mṛtyòra iva yataḥ sadā uparājeva rājardhiṃ jañātira na sahate sadā ṛjòra mṛdòra vadānyasya harīmataḥ satyavādinaḥ nānyò jañātera mahābāhò vināśama abhinandati ajñātitā nātisukhā nāvajñeyāsa tava ataḥ parama ajñāti mantaṃ puruṣaṃ pare paribhavantya uta nikṛtasya naraira anyaira jañātira eva parāyaṇama nānyaira nikāraṃ sahate jañātera jañātiḥ kadā cana ātmānama eva jānāti nikṛtaṃ bāndhavaira api teṣu santi guṇāśa caiva nairguṇyaṃ teṣu lakṣyate nājñātira anugṛhṇāti nājñātira digdhama asyati ubhayaṃ jañātilòkeṣu dṛśyate sādhva asādhu ca tāna mānayeta pūjayeca ca nityaṃ vācā ca karmaṇā kuryāca ca pariyama etebhyò nāpriyaṃ kiṃ cida ācareta viśvastavada aviśvastasa teṣu varteta sarvadā na hi dòṣò guṇò veti nispṛktasa teṣu dṛśyate tasyaivaṃ vartamānasya puruṣasyāpramādinaḥ amitrāḥ saṃprasīdanti tathā mitrī bhavantya api ya evaṃ vartate nityaṃ jañātisaṃbandhimaṇḍale mitreṣva amitreṣva aiśvarye ciraṃ yaśasi tiṣṭhati evama agrāhyake tasmiña jañātisaṃbandhimaṇḍale mitreṣva amitreṣva api ca kathaṃ bhāvò vibhāvyate atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama vāsudevasya saṃvādaṃ surarṣera nāradasya ca nāsuhṛta paramaṃ mantraṃ nāradārhati vedituma apaṇḍitò vāpi suhṛta paṇḍitò vāpi nātmavāna sa te sauhṛdama āsthāya kiṃ cida vakṣyāmi nārada kṛtsnāṃ ca buddhiṃ saṃprekṣya saṃpṛcche taridivaṃ gama dāsyama aiśvaryavādena jañātīnāṃ vai karòmya ahama ardhabhòktāsmi bhògānāṃ vāga dura uktāni ca kaṣame araṇīma agnikāmò vā mathnāti hṛdayaṃ mama vācā dura uktaṃ devarṣe tana me dahati nityadā balaṃ saṃkarṣaṇe nityaṃ saukumāryaṃ punara gade rūpeṇa mattaḥ paradyumnaḥ sò 'sahāyò 'sami nārava anye hi sumahābhāgā balavantò dura āsadāḥ nityòtthānena saṃpannā nāradāndhakavṛṣṇayaḥ yasya na sayura na vai sa sayāda yasya sayuḥ kṛcchrama eva tata davābhyāṃ nivāritò nityaṃ vṛṇòmya ekataraṃ na ca sayātāṃ yasyāhukākrūrau kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ yasya vāpi na tau sayātāṃ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ sò 'haṃ kitava māteva davayòra api mahāmune ekasya jayama āśaṃse davitīyasyāparājayama mamaivaṃ kaliśyamānasya nāradòbhayataḥ sadā vaktuma arhasi yaca chareyò jañātīnāma ātmanasa tathā āpadò davividhāḥ kṛṣṇa bāhyāśa cābhyantarāśa ca ha parādurbhavanti vārṣṇeya savakṛtā yadi vānyataḥ seyama ābhyantarā tubhyama āpata kṛcchrā savakarma jā akrūra bhòjaprabhavāḥ sarve haya ete tada anvayāḥ arthahetòra hi kāmāda vādvārā bībhatsayāpi vā ātmanā parāptama aiśvaryama anyatra paratipāditama kṛtamūlama idānīṃ taja jātaśabdaṃ sahāyavata na śakyaṃ punara ādātuṃ vāntama annama iva tavayā babhrūgrasenayò rājyaṃ nāptuṃ śakyaṃ kathaṃ cana jañātibheda bhayāta kṛṣṇa tavayā cāpi viśeṣataḥ taca ceta sidhyeta parayatnena kṛtvā karma suduṣa karama mahākṣayavyayaṃ vā sayāda vināśò vā punara bhaveta anāyasena śastreṇa mṛdunā hṛdayachidā jihvāma uddhara sarveṣāṃ parimṛjyānumṛjya ca anāyasaṃ mune śastraṃ mṛdu vidyāma ahaṃ kathama yenaiṣāma uddhare jihvāṃ parimṛjyānumṛjya ca śaktyānna dānaṃ satataṃ titikṣā dama ārjavama yathārha paratipūjā ca śastrama etada anāyasama jañātīnāṃ vaktukāmānāṃ kaṭūni ca laghūni ca girā tavaṃ hṛdayaṃ vācaṃ śamayasva manāṃsi ca nāmahā puruṣaḥ kaśa cina nānātmā nāsahāya vāna mahatīṃ dhurama ādatte tāma udyamyòrasā vaha sarva eva guruṃ bhārama anaḍvāna vahate same durge paratīkaḥ sugavò bhāraṃ vahati dura vahama bhedāda vināśaḥ saṃghānāṃ saṃghamukhyò 'si keśava yathā tavāṃ parāpya nòtsīdeda ayaṃ saṃghasa tathā kuru nānyatra buddhikṣāntibhyāṃ nānyatrendriya nigrahāta nānyatra dhanasaṃtyāgāda gaṇaḥ parājñe 'vatiṣṭhate dhanyaṃ yaśasyama āyuṣyaṃ savapakṣòdbhāvanaṃ śubhama jañātīnāma avināśaḥ sayāda yathā kṛṣṇa tathā kuru āyatyāṃ ca tadātve ca na te 'satya aviditaṃ parabhò ṣāḍguṇyasya vidhānena yātrā yānavidhau tathā mādhavāḥ kukurā bhòjāḥ sarve cāndhakavṛṣṇayaḥ tavayya āsaktā mahābāhò lòkā lòkeśvarāśa ca ye upāsate hi tavada buddhima ṛṣayaśa cāpi mādhava tavaṃ guruḥ sarvabhūtānāṃ jānīṣe tavaṃ gatāgatama tavāma āsādya yaduśreṣṭhama edhante jañātinaḥ sukhama eṣā parathamatò vṛttira davitīyāṃ śṛṇu bhārata yaḥ kaśa cija janayeda arthaṃ rājñā rakṣyaḥ sa mānavaḥ hariyamāṇama amātyena bhṛtò vā yadi vābhṛtaḥ yò rājakòśaṃ naśyantama ācakṣīta yudhiṣṭhira śaròtavyaṃ tasya ca rahò rakṣyaśa cāmātya tò bhaveta amātyā haya upahantāraṃ bhūyiṣṭhaṃ ghananti bhārata rājakòśasya gòptāraṃ rājakòśavilòpakāḥ sametya sarve bādhante sa vinaśyatya arakṣitaḥ atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama muniḥ kālaka vṛkṣīyaḥ kausalyaṃ yada uvāca ha kòsalānāma ādhipatyaṃ saṃprāpte kaṣemadarśini muniḥ kālaka vṛkṣīya ājagāmeti naḥ śarutama sa kākaṃ pañjare baddhā viṣayaṃ kaṣemadarśinaḥ pūrvaṃ paryacarada yuktaḥ paravṛttya arthī punaḥ punaḥ adhīye vāyasīṃ vidyāṃ śaṃsanti mama vāyasāḥ anāgatama atītaṃ ca yaca ca saṃprati vartate iti rāṣṭre paripatana bahuśaḥ puruṣaiḥ saha sarveṣāṃ rājayuktānāṃ duṣkṛtaṃ paripṛṣṭavāna sa buddhvā tasya rāṣṭrasya vayavasāyaṃ hi sarvaśaḥ rājayuktāpacārāṃśa ca sarvāna buddhvā tatasa tataḥ tama eva kākama ādāya rājānaṃ daraṣṭuma āgamata sarvajñò 'samīti vacanaṃ baruvāṇaḥ saṃśitavrataḥ sa sama kausalyama āgamya rājāmātyama alaṃ kṛtama parāha kākasya vacanāda amutredaṃ tavayā kṛtama asau cāsau ca jānīte rājakòśasa tavayā hṛtaḥ evama ākhyāti kākò 'yaṃ taca chīghrama anugamyatāma tathānyāna api sa parāha rājakòśaharāna sadā na cāsya vacanaṃ kiṃ cida akṛtaṃ śarūyate kava cita tena viprakṛtāḥ sarve rājayuktāḥ kurūdvaha tama atikramya suptasya niśi kākama apòthayana vāyasaṃ tu vinirbhinnaṃ dṛṣṭvā bāṇena pañjare pūrvāhne barāhmaṇò vākyaṃ kaṣemadarśinama abravīta rājaṃsa tavāma abhayaṃ yāce parabhuṃ parāṇadhaneśvarama anujñātasa tavayā barūyāṃ vacanaṃ tavata puròhitama mitrārthama abhisaṃtaptò bhaktyā sarvātmanā gataḥ ayaṃ tavārthaṃ harate yò barūyāda akṣamānvitaḥ saṃbubòdhayiṣura mitraṃ sadaśvama iva sārathiḥ ati manyuprasaktò hi parasajya hitakāraṇama tathāvidhasya suhṛdaḥ kaṣantavyaṃ saṃvijānatā aiśvaryama icchatā nityaṃ puruṣeṇa bubhūṣatā taṃ rājā paratyuvācedaṃ yana mā kiṃ cida bhavāna vadeta kasmāda ahaṃ na kaṣameyama ākāṅkṣanna ātmanò hitama barāhmaṇa paratijānīhi parabrūhi yadi cecchasi kariṣyāmi hi te vākyaṃ yada yana māṃ vipra vakṣyasi jañātvā nayāna apāyāṃśa ca bhṛtyatasa te bhayāni ca bhaktyā vṛttiṃ samākhyātuṃ bhavatò 'natikama āgamama parāga evòktaśa ca dòṣò 'yama ācāryaira nṛpa sevināma agatīka gatira haya eṣā yā rājñā saha jīvikā āśīviṣaiśa ca tasyāhuḥ saṃgataṃ yasya rājabhiḥ bahumitrāśa ca rājānò bahumitrāsa tathaiva ca tebhyaḥ sarvebhya evāhaura bhayaṃ rājòpasevināma athaiṣāma ekatò rājana muhūrtāda eva bhīra bhaveta naikāntenāpramādò hi kartuṃ śakyò mahīpatau na tu paramādaḥ kartavyaḥ kathaṃ cida bhūtima icchatā paramādāda dhi sakhaleda rājā sakhalite nāsti jīvitama agniṃ dīptama ivāsīdeda rājānama upaśikṣitaḥ āśīviṣama iva karuddhaṃ parabhuṃ parāṇadhaneśvarama yatnenòpacarena nityaṃ nāhama asmīti mānavaḥ durvyāhṛtāca chaṅkamānò duṣkṛtāda dura adhiṣṭhitāta durāsitāda dura varajitāda iṅgitāda aṅgaceṣṭitāta devateva hi sarvārthāna kuryāda rājā parasāditaḥ vaiśvānara iva karuddhaḥ sa mūlama api nirdaheta iti rājana mayaḥ parāha vartate ca tathaiva tata atha bhūyāṃsama evārthaṃ kariṣyāmi punaḥ punaḥ dadātya asmadvidhò 'mātyò buddhisāhāyyama āpadi vāyasaśa caiva me rājanna antakāyābhisaṃhitaḥ na ca me 'tara bhavāna garhyò naca yeṣāṃ bhavāna pariyaḥ hitāhitāṃsa tu budhyethā mā paròkṣamatira bhava ye tava ādāna parā eva vasanti bhavatò gṛhe abhūti kāmā bhūtānāṃ tādṛśaira me 'bhisaṃhitama ye vā bhavada vināśena rājyama icchantya anantarama antaraira abhisaṃdhāya rājana sidhyanti nānyathā teṣāma ahaṃ bhayāda rājana gamiṣyāmya anyama āśramama taira hi me saṃdhitò bāṇaḥ kāke nipatitaḥ parabhò chadmanā mama kākaśa ca gamitò yamasādanama dṛṣṭaṃ haya etana mayā rājaṃsa tapò dīrgheṇa cakṣuṣā bahu nakrajhaṣagrāhāṃ timiṃgilagaṇāyutāma kākena baḍiśenemāma atārṣaṃ tavāma ahaṃ nadīma sathānva aśmakaṇṭaka vatīṃ vayāghrasiṃhagajākulāma dura āsadāṃ duṣpraveśāṃ guhāṃ haimavatīma iva agninā tāmasaṃ durgaṃ naubhira āpyaṃ ca gamyate rājadurgāvataraṇe nòpāyaṃ paṇḍitā viduḥ gahanaṃ bhavatò rājyama andhakāratamò vṛtama neha viśvasituṃ śakyaṃ bhavatāpi kutò mayā atò nāyaṃ śubhò vāsasa tulye sada asatī iha vadhò haya evātra sukṛte duṣkṛte na ca saṃśayaḥ nayāyatò duṣkṛte ghātaḥ sukṛte sayāta kathaṃ vadhaḥ neha yuktaṃ ciraṃ sathātuṃ javenātò varajeda budhaḥ sītā nāma nadī rājana palavò yasyāṃ nimajjati tathòpamāma imāṃ manye vāgurāṃ sarvaghātinīma madhu paratāpò hi bhavāna bhòjanaṃ viṣasaṃyutama asatāma iva te bhāvò vartate na satāma iva āśīviṣaiḥ parivṛtaḥ kūpasa tavama iva pārthiva durga tīrthā bṛhata kūlā karīrī vetrasaṃyutā nadī madhurapānīyā yathā rājaṃsa tathā bhavāna śavagṛdhragòmāyu yutò rājahaṃsa samò haya asi yathāśritya mahāvṛkṣaṃ kakṣaḥ saṃvardhate mahāna tatasa taṃ saṃvṛṇòtya eva tama atītya ca vardhate tenaivòpendhanò nūnaṃ dāvò dahati dāruṇaḥ tathòpamā haya amātyāsa te rājaṃsa tāna pariśòdhaya bhavataiva kṛtā rājana bhavatā paripālitāḥ bhavantaṃ paryavajñāya jighāṃsanti bhavata pariyama uṣitaṃ śaṅkamānena paramādaṃ parirakṣatā antaḥ sarpa ivāgāre vīra patnyā ivālaye śīlaṃ jijñāsamānena rājñaśa ca saha jīvinā kaca cija jitendriyò rājā kaca cida abhyantarā jitāḥ kaca cida eṣāṃ pariyò rājā kaca cida rājñaḥ pariyāḥ parajāḥ jijñāsura iha saṃprāptasa tavāhaṃ rājasattama tasya me ròcase rājana kaṣudhitasyeva bhòjanama amātyā me na ròcante vi tṛṣṇasya yathòdakama bhavatò 'rathakṛda itya eva mayi dòṣò hi taiḥ kṛtaḥ vidyate kāraṇaṃ nānyada iti me nātra saṃśayaḥ na hi teṣāma ahaṃ darugdhasa tata teṣāṃ dòṣavada gatama arera hi dura hatāda bheyaṃ bhagnapṛṣṭāda ivòragāta bhūyasā paribarheṇa satkāreṇa ca bhūyasā pūjitò barāhmaṇaśreṣṭha bhūyò vasa gṛhe mama ye tavāṃ barāhmaṇa necchanti na te vatsyanti me gṛhe bhavataiva hi taja jañeyaṃ yada idānīma anantarama yathā sayāda duṣkṛtò daṇḍò yathā ca sukṛtaṃ kṛtama tathā samīkṣya bhagavaña śareyase viniyuṅkṣva māma adarśayanna imaṃ dòṣama ekaikaṃ dura balaṃ kuru tataḥ kāraṇama ājñāya puruṣaṃ puruṣaṃ jahi ekadòṣā hi bahavò mṛdnīyura api kaṇṭakāna mantrabheda bhayāda rājaṃsa tasmāda etada baravīmi te vayaṃ tu barāhmaṇā nāma mṛdu daṇḍāḥ kṛpā lavaḥ savasti cecchāmi bhavataḥ pareṣāṃ ca yathātmanaḥ rājanna ātmānama ācakṣe saṃbandhī bhavatò haya ahama muniḥ kālaka vṛkṣīya itya evama abhisaṃjñitaḥ pituḥ sakhā ca bhavataḥ saṃmataḥ satyasaṃgaraḥ vayāpanne bhavatò rājye rājana pitari saṃsthite sarvakāmāna parityajya tapasa taptaṃ tadā mayā sanehāta tavāṃ parabravīmya etana mā bhūyò vibhrameda iti ubhe dṛṣṭvā duḥkhasukhe rājyaṃ parāpya yadṛcchayā rājyenāmātya saṃsthena kathaṃ rājana paramādyasi tatò rājakule nāndī saṃjajñe bhūyasī punaḥ puròhita kule caiva saṃprāpte barāhmaṇarṣabha ekachatrāṃ mahīṃ kṛtvā kausalyāya yaśasvine muniḥ kālaka vṛkṣīya īje karatubhira uttamaiḥ hitaṃ tada vacanaṃ śarutvā kausalyò 'navaśiṣana mahīma tathā ca kṛtavāna rājā yathòktaṃ tena bhārata harīniṣedhāḥ sadā santaḥ satyārjava samanvitāḥ śaktāḥ kathayituṃ samyaka te tava sayuḥ sabhā sadaḥ atya āḍhyāṃśa cāti śūrāṃśa ca barāhmaṇāṃśa ca bahuśrutāna susaṃtuṣṭāṃśa ca kaunteya mahòtsāhāṃśa ca karmasu etāna sahāyā~la lipsethāḥ sarvāsva āpatsu bhārata kulīnaḥ pūjitò nityaṃ na hi śaktiṃ nigūhati parasannaṃ haya aprasannaṃ vā pīḍitaṃ hṛtama eva vā āvartayati bhūyiṣṭhaṃ tada ekò haya anupālitaḥ kulīnā deśajāḥ parājñā rūpavantò bahuśrutāḥ paragalbhāśa cānuraktāśa ca te tava sayuḥ paricchadāḥ dauṣkuleyāśa ca lubdhāśa ca nṛśaṃsā nirapatrapāḥ te tavāṃ tāta niṣeveyura yāvada ārdhaka pāṇayaḥ arthamānārghya satkāraira bhògaira uccāvacaiḥ pariyāna yāna arthabhājò manyethāsa te te sayuḥ sukhabhāginaḥ abhinna vṛttā vidvāṃsaḥ sadvṛttāśa caritavratāḥ na tavāṃ nityārthinò jahyura akṣudrāḥ satyavādinaḥ anāryā ye na jānanti samayaṃ mandacetasaḥ tebhyaḥ paratijugupsethā jānīyāḥ samayacyutāna naikama iccheda gaṇaṃ hitvā sayāca ceda anyatara garahaḥ yasa tava ekò bahubhiḥ śareyāna kāmaṃ tena gaṇaṃ tayajeta śareyasò lakṣaṇaṃ haya etada vikramò yasya dṛśyate kīrtipradhānò yaśa ca sayāta samaye yaśa ca tiṣṭhati samarthāna pūjayeda yaśa ca nāsparthyaiḥ sapardhate ca yaḥ na ca kāmāda bhayāta karòdhāla lòbhāda vā dharmama utsṛjeta amānī satyavāka śaktò jitātmā mānyamānitā sa te mantrasahāyaḥ sayāta sarvāvasthaṃ parīkṣitaḥ kulīnaḥ satyasaṃpannasa titikṣura dakṣa ātmavāna śūraḥ kṛtajñaḥ satyaśa ca śareyasaḥ pārtha lakṣaṇama tasyaivaṃ vartamānasya puruṣasya vijānataḥ amitrāḥ saṃprasīdanti tatò mitrī bhavantya api ata ūrdhvama amātyānāṃ parīkṣeta guṇāguṇāna saṃyatātmā kṛtaprajñò bhūtikāmaśa ca bhūmipaḥ saṃbaddhāḥ puruṣaira āptaira abhijātaiḥ savadeśajaiḥ ahāryaira avyabhīcāraiḥ sarvataḥ suparīkṣitaiḥ yòdhāḥ sarauvāsa tathā maulāsa tathaivānye 'paya avaḥ kṛtāḥ kartavyā bhūtikāmena puruṣeṇa bubhūṣatā yeṣāṃ vainayikī buddhiḥ parakṛtā caiva śòbhanā tejò dhairyaṃ kaṣamā śaucama anurāga sathitira dhṛtiḥ parīkṣita guṇāna nityaṃ parauḍha bhāvāna dhuraṃdharāna pañcòpadhā vayatītāṃśa ca kuryāda rājārtha kāriṇaḥ paryāptavacanāna vīrāna paratipattiviśāradāna kulīnāna satyasaṃpannāna iṅgita jañāna aniṣṭhurāna deśakālavidhānajñāna bhartṛkāryahitaiṣiṇaḥ nityama artheṣu sarveṣu rājā kurvīta mantriṇaḥ hīnatejā haya asaṃhṛṣṭò naiva jātu vayavasyati avaśyaṃ janayatya eva sarvakarmasu saṃśayāna evama alpaśrutò mantrī kalyāṇābhijanò 'paya uta dharmārthakāmayuktò 'pi nālaṃ mantraṃ parīkṣituma tathaivānabhijātò 'pi kāmama astu bahuśrutaḥ anāyaka ivācakṣura muhyatya ūhyeṣu karmasu yò vā haya asthirasaṃkalpò buddhimāna āgatāgamaḥ upāyajñò 'pi nālaṃ sa karma yāpayituṃ cirama kevalāta punara ācārāta karmaṇò nòpapadyate parimarśò viśeṣāṇāma aśrutasyeha dura mateḥ mantriṇya ananurakte tu viśvāsò na hi vidyate tasmāda ananuraktāya naiva mantraṃ parakāśayeta vayathayeda dhi sa rājānaṃ mantribhiḥ sahitò 'nṛjuḥ mārutòpahata chidraiḥ paraviśyāgnira iva darumama saṃkrudhyatya ekadā savāmī sathānāca caivāpakarṣati vācā kaṣipati saṃrabdhasa tataḥ paścāta parasīdati tāni tānya anuraktena śakyānya anutitikṣituma mantriṇāṃ ca bhaveta karòdhò visphūrjitama ivāśaneḥ yasa tu saṃharate tāni bhartuḥ pariyacikīrṣayā samānasukhaduḥkhaṃ taṃ pṛccheda artheṣu mānavama anṛjusa tava anuraktò 'pi saṃpannaśa cetaraira guṇaiḥ rājñaḥ parajñāna yuktò 'pi na mantraṃ śaròtuma arhati yò 'mitraiḥ saha saṃbaddhò na paurāna bahu manyate sa suhṛta tādṛśò rājñò na mantraṃ śaròtuma arhati avidvāna aśuciḥ satabdhaḥ śatrusevī vikatthanaḥ sa suhṛta karòdhanò lubdhò na mantraṃ śaròtuma arhati āgantuśa cānuraktò 'pi kāmama astu bahuśrutaḥ satkṛtaḥ saṃvibhaktò vā na mantraṃ śaròtuma arhati yasa tava alpenāpi kāryeṇa sakṛda ākṣāritò bhaveta punara anyaira guṇaira yuktò na mantraṃ śaròtuma arhati kṛtaprajñaśa ca medhā vī budhò jānapadaḥ śuciḥ sarvakarmasu yaḥ śuddhaḥ sa mantraṃ śaròtuma arhati jañānavijñānasaṃpannaḥ parakṛtijñaḥ parātmanòḥ suhṛda ātmasamò rājñò sa mantraṃ śaròtuma arhati satyavāka śīlasaṃpannò gambhīraḥ sa tarapò mṛduḥ pitṛpaitāmahò yaḥ sayāta sa mantraṃ śaròtuma arhati saṃtuṣṭaḥ saṃmataḥ satyaḥ śauṭīre daveṣyapāpakaḥ mantravita kālavica chūraḥ sa mantraṃ śaròtuma arhati sarvalòkaṃ samaṃ śaktaḥ sāntvena kurute vaśe tasmai mantraḥ parayòktavyò daṇḍama ādhitsatā nṛpa paurajānapadā yasmina viśvāsaṃ dharmatò gatāḥ yòddhā nayavipaścica ca sa mantraṃ śaròtuma arhati tasmāta sarvaira guṇaira etaira upapannāḥ supūjitāḥ mantriṇaḥ parakṛtijñāḥ sayusa taryavarā mahada īpsavaḥ savāsu parakṛtiṣu chidraṃ lakṣayerana parasya ca mantriṇò mantramūlaṃ hi rājñò rāṣṭraṃ vivardhate nāsya chidraṃ paraḥ paśyeca chidreṣu parama anviyāta gūheta kūrma ivāṅgāni rakṣeda vivarama ātmanaḥ mantragrāhā hi rājyasya mantriṇò ye manīṣiṇaḥ mantrasaṃhananò rājā mantrāṅgānītarò janaḥ rājyaṃ paraṇidhi mūlaṃ hi mantrasāraṃ paracakṣate savāminaṃ tava anuvartanti vṛttyarthama iha mantriṇaḥ sa vinīya madakròdhau mānama īrṣyāṃ ca nirvṛtaḥ nityaṃ pañcòpadhātītaira mantrayeta saha mantribhiḥ teṣāṃ tarayāṇāṃ vividhaṃ vimarśaṃ; budhyeta cittaṃ viniveśya tatra savaniścayaṃ taṃ paraniścayaṃ ca; nivedayeda uttaramantrakāle dharmārthakāmajñama upetya pṛccheda; yuktò guruṃ barāhmaṇama uttamārthama niṣṭhā kṛtā tena yadā saha sayāta; taṃ tatra mārgaṃ paraṇayeda asaktama evaṃ sadā mantrayitavyama āhura; ye mantratattvārthaviniścayajñāḥ tasmāta tavama evaṃ paraṇayeḥ sadaiva; mantraṃ parajā saṃgrahaṇe samarthama na vāmanāḥ kubja kṛśā na khañjā; nāndhā jaḍāḥ satrī na na puṃsakaṃ ca na cātra tiryaṅa na purò na paścāna; nòrdhvaṃ na cādhaḥ paracareta kaśa cita āruhya vātāyanama eva śūnyaṃ; sathalaṃ parakāśaṃ kuśakāśahīnama vāga aṅgadòṣāna parihṛtya mantraṃ; saṃmantrayeta kāryama ahīna kālama atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama bṛhaspateśa ca saṃvādaṃ śakrasya ca yudhiṣṭhira kiṃ savida ekapadaṃ barahmana puruṣaḥ samyaga ācarana paramāṇaṃ sarvabhūtānāṃ yaśaśa caivāpnuyāna mahata sāntvama ekapadaṃ śakra puruṣaḥ samyaga ācarana paramāṇaṃ sarvabhūtānāṃ yaśaśa caivāpnuyāna mahata etada ekapadaṃ śakra sarvalòkasukhāvahama ācarana sarvabhūteṣu pariyò bhavati sarvadā yò hi nābhāṣate kiṃ cita satataṃ bharukuṭī mukhaḥ daveṣyò bhavati bhūtānāṃ sa sāntvama iha nācarana yasa tu pūrvama abhiprekṣya pūrvama evābhibhāṣate samitapūrvābhibhāṣī ca tasya lòkaḥ parasīdati dānama eva hi sarvatra sāntvenānabhijalpitama na parīṇayati bhūtāni nirvyañjamama ivāśanama adātā haya api bhūtānāṃ madhurāma īrayana girama sarvalòkama imaṃ śakra sāntvena kurute vaśe tasmāta sāntvaṃ parakartavyaṃ daṇḍama ādhitsatāma iha phalaṃ ca janayatya evaṃ na cāsyòdvijate janaḥ sukṛtasya hi sāntvasya śalakṣṇasya madhurasya ca samyaga āsevyamānasya tulyaṃ jātu na vidyate itya uktaḥ kṛtavāna sarvaṃ tathā śakraḥ puròdhasā tathā tavama api kaunteya samyaga etata samācara kathaṃ savida iha rājendra pālayana pārthiva parajāḥ parati dharmaṃ viśeṣeṇa kīrtima āpnòti śāśvatīma vayavahāreṇa śuddhena parajāpālanatatparaḥ parāpya dharmaṃ ca kīrtiṃ ca lòkāva āpnòtya ubhau śuciḥ kīdṛśaṃ vayavahāraṃ tu kaiśa ca vayavaharena nṛpaḥ etata pṛṣṭò mahāprājña yathā vada vaktuma arhasi ye caite pūrvakathitā guṇāsa te puruṣaṃ parati naikasmina puruṣe haya ete vidyanta iti me matiḥ evama etana mahāprājña yathā vadasi buddhimāna dura labhaḥ puruṣaḥ kaśa cida ebhira guṇaguṇaira yutaḥ kiṃ tu saṃkṣepa taḥ śīlaṃ parayatne neha dura labhama vakṣyāmi tu yathāmātyāna yādṛśāṃśa ca kariṣyasi caturò barāhmaṇāna vaidyāna paragalbhāna sāttvikāña śucīna tarīṃśa ca śūdrāna vinītāṃśa ca śucīna karmaṇi pūrvake aṣṭābhiśa ca guṇaira yuktaṃ sūtaṃ paurāṇikaṃ careta pañcāśada varṣavayasaṃ paragalbhama anasūyakama matismṛtisamāyuktaṃ vinītaṃ samadarśanama kārye vivadamānānāṃ śaktama artheṣva alòlupama vivarjitānāṃ vayasanaiḥ sughòraiḥ saptabhira bhṛśama aṣṭānāṃ mantriṇāṃ madhye mantraṃ rājòpadhārayeta tataḥ saṃpeṣayeda rāṣṭre rāṣṭrāyātha ca darśayeta anena vayavahāreṇa daraṣṭavyāsa te parajāḥ sadā na cāpi gūḍhaṃ kāryaṃ te garāhyaṃ kāryòpaghātakama kārye khalu vipanne tavāṃ sò 'dharmasa tāṃśa ca pīḍayeta vidraveca caiva rāṣṭraṃ te śayenāta pakṣigaṇā iva parisraveca ca satataṃ naura viśīrṇeva sāgare parajāḥ pālayatò 'samyaga adharmeṇeha bhūpateḥ hārdaṃ bhayaṃ saṃbhavati savargaśa cāsya virudhyate atha yò 'dharmataḥ pāti rājāmātyò 'tha vātma jaḥ dharmāsane niyuktaḥ sana dharmamūlaṃ nararṣabha kāryeṣva adhi kṛtāḥ samyaga akurvantò nṛpānugāḥ ātmānaṃ purataḥ kṛtvā yānya adhaḥ saha pārthivāḥ balātkṛtānāṃ balibhiḥ kṛpaṇaṃ bahu jalpatāma nāthò vai bhūmipò nityama anāthānāṃ nṛṇāṃ bhaveta tataḥ sākṣibalaṃ sādhu davaidhe vādakṛtaṃ bhaveta asākṣikama anāthaṃ vā parīkṣyaṃ tada viśeṣataḥ aparādhānurūpaṃ ca daṇḍaṃ pāpeṣu pātayeta udvejayeda dhanaira ṛddhāna daridrāna vadhabāndhanaiḥ vinayaira api dura vṛttāna parahāraira api pārthivaḥ sāntvenòpapradānena śiṣṭāṃśa ca paripālayeta rājñò vadhaṃ cikīrṣeda yasa tasya citrò vadhò bhaveta ājīvakasya satenasya varṇasaṃkarakasya ca samyaka paraṇayatò daṇḍaṃ bhūmipasya viśāṃ pate yuktasya vā nāstya adharmò dharma eveha śāśvataḥ kāmakāreṇa daṇḍaṃ tu yaḥ kuryāda avicakṣaṇaḥ sa ihākīrti saṃyuktò mṛtò narakama āpnuyāta na parasya śaravāda eva pareṣāṃ daṇḍama arpayeta āgamānugamaṃ kṛtvā badhnīyāna mòkṣayeta vā na tu hanyāna nṛpò jātu dūtaṃ kasyāṃ cida āpadi dūtasya hantā nirayama āviśeta sacivaiḥ saha yathòktavādinaṃ dūtaṃ kaṣatradharmaratò nṛpaḥ yò hanyāta pitarasa tasya bharūṇa hatyāma avāpnuyuḥ kulīnaḥ śīlasaṃpannò vāgmī dakṣaḥ pariyaṃvadaḥ yathòktavādī samṛtimāna dūtaḥ sayāta saptabhira guṇaiḥ etaira eva guṇaira yuktaḥ paratīhārò 'saya rakṣitā śirò rakṣaśa ca bhavati guṇaira etaiḥ samanvitaḥ dharmārthaśāstratattvajñaḥ saṃdhivigrahakò bhaveta matimāna dhṛtimāna dhīmāna rahasya avinigūhitā kulīnaḥ satyasaṃpannaḥ śaktò 'mātyaḥ paraśaṃsitaḥ etaira eva guṇaira yuktasa tathā senāpatira bhaveta vayūha yantrāyudhīyānāṃ tattvajñò vikramānvitaḥ varṣaśītòṣṇavātānāṃ sahiṣṇuḥ pararandhri vita viśvāsayeta parāṃśa caiva viśvasena na tu kasya cita putreṣva api hi rājendra viśvāsò na paraśasyate etaca chāstrārtha tattvaṃ tu tavākhyātaṃ mayānagha aviśvāsò narendrāṇāṃ guhyaṃ paramama ucyate kathaṃ vidhaṃ puraṃ rājā savayama āvastuma arhati kṛtaṃ vā kārayitvā vā tana me barūhi pitā maha yatra kaunteya vastavyaṃ saputrabhrātṛbandhunā nayāyyaṃ tatra paripraṣṭuṃ guptiṃ vṛttiṃ ca bhārata tasmāta te vartayiṣyāmi durgakarmaviśeṣataḥ śarutvā tathāvidhātavyama anuṣṭheyaṃ ca yatnataḥ ṣaḍa vidhaṃ durgama āsthāya purāṇya atha niveśayeta sarvasaṃpata paradhānaṃ yada bāhulyaṃ vāpi saṃbhaveta dhanva durgaṃ mahī durgaṃ giridurgaṃ tathaiva ca manuṣyadurgama abdurgaṃ vanadurgaṃ ca tāni ṣaṭa yata puraṃ durga saṃpannaṃ dhānyāyudha samanvitama dṛḍhaprākāraparikhaṃ hastyaśvarathasaṃkulama vidvāṃsaḥ śilpinò yatra nicayāśa ca susaṃcitāḥ dhārmikaśa ca janò yatra dākṣyama uttamama āsthitaḥ ūrvò vi naranāgāśvaṃ catvarāpaṇaśòbhitama parasiddha vayavahāraṃ ca paraśāntama akutòbhayama suprabhaṃ sānunādaṃ ca supraśasta niveśanama śūrāḍhya janasaṃpannaṃ barahmaghòṣānunāditama samājòtsavasaṃpannaṃ sadā pūjita daivatama vaśyāmātya balò rājā tata puraṃ savayama āvaseta tatra kòśaṃ balaṃ mitraṃ vayavahāraṃ ca vardhayeta pure janapade caiva sarvadòṣāna nivartayeta bhāṇḍāgārāyudhāgāraṃ parayatnenābhivardhayeta nicayāna vardhayeta sarvāṃsa tathā yantragadā gadāna kāṣṭhalòhatuṣāṅgāradāruśṛṅgāsthivaiṇavāna majjā sanehavasā kaṣaudrama auṣadha garāmama eva ca śaṇaṃ sarjarasaṃ dhānyama āyudhāni śarāṃsa tathā carma sanāyu tathā vetraṃ muñja balbaja dhanvanāna āśayāśa còda pānāśa ca parabhūtasalilā varāḥ niròddhavyāḥ sadā rājñā kaṣīriṇaśa ca mahīruhāḥ satkṛtāśa ca parayatnena ācāryartvika puròhitāḥ maheṣvāsāḥ sathapatayaḥ sāṃvatsara cikitsakāḥ parājñā medhā vinò dāntā dakṣāḥ śūrā bahuśrutāḥ kulīnāḥ sattvasaṃpannā yuktāḥ sarveṣu karmasu pūjayeda dhārmikāna rājā nigṛhṇīyāda adhārmikāna niyuñjyāca ca parayatnena sarvavarṇāna savakarmasu bāhyama ābhyantaraṃ caiva paurajānapadaṃ janama cāraiḥ suviditaṃ kṛtvā tataḥ karma parayòjayeta cārāna mantraṃ ca kòśaṃ ca mantraṃ caiva viśeṣataḥ anutiṣṭheta savayaṃ rājā sarvaṃ haya atra paratiṣṭhitama udāsīnāri mitrāṇāṃ sarvama eva cikīrṣitama pure janapade caiva jañātavyaṃ cāracakṣuṣā tatasa tathāvidhātavyaṃ sarvama evāpramāda taḥ bhaktāna pujayatā nityaṃ daviṣataśa ca nigṛhṇatā yaṣṭtavyaṃ karatubhira nityaṃ dātavyaṃ cāpya apīḍayā parajānāṃ rakṣaṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ karma garhitama kṛpaṇānātha vṛddhānāṃ vidhavānāṃ ca yòṣitāma yògakṣemaṃ ca vṛttiṃ ca nityama eva parakalpayeta āśrameṣu yathākālaṃ cela bhājanabhòjanama sadaivòpahareda rājā satkṛtyānavamanya ca ātmānaṃ sarvakāryāṇi tāpase rājyama eva ca nivedayeta parayatnena tiṣṭheta parahvaśa ca sarvadā sarvārthatyāginaṃ rājā kule jātaṃ bahuśrutama pūjayeta tādṛśaṃ dṛṣṭvā śayanāsanabhòjanaiḥ tasmina kurvīta viśvāsaṃ rājā kasyāṃ cida āpadi tāpaseṣu hi viśvāsama api kurvanti dasyavaḥ tasmina nidhīna ādadhīta parajñāṃ paryādadīta ca na cāpya abhīkṣṇaṃ seveta bhṛśaṃ vā paratipūjayeta anyaḥ kāryaḥ savarāṣṭreṣu pararāṣṭreṣu cāparaḥ aṭavīṣva aparaḥ kāryaḥ sāmantanagareṣu ca teṣu satkārasaṃskārāna saṃvibhāgāṃśa ca kārayeta pararāṣṭrāṭavī satheṣu yathā savaviṣaye tathā te kasyāṃ cida avasthāyāṃ śaraṇaṃ śaraṇārthine rājñe dadyura yathākāmaṃ tāpasāḥ saṃśitavratāḥ eṣa te lakṣaṇòddeśaḥ saṃkṣepeṇa parakīrtitaḥ yādṛśaṃ nagaraṃ rājā savayama āvastuma arhati rāṣṭraguptiṃ ca me rājana rāṣṭrasyaiva ca saṃgrahama samyaga jijñāsamānāya parabrūhi bharatarṣabha rāṣṭraguptiṃ ca te samyaga rāṣṭrasyaiva ca saṃgrahama hanta sarvaṃ paravakṣyāmi tattvama ekamanāḥ śṛṇu garāmasyādhipatiḥ kāryò daśa garāmyasa tathāparaḥ daviguṇāyāḥ śatasyaivaṃ sahasrasya ca kārayeta garāme yāna garāmadòṣāṃśa ca garāmikaḥ paripālayeta tāna barūyāda daśa pāyāsau sa tu viṃśatipāya vai sò 'pi viṃśatyadhipatira vṛttaṃ jānapade jane garāmāṇāṃ śatapālāya sarvama eva nivedayeta yāni garamīṇa bhòjyāni garāmikasa tānya upāśnuyāta daśa pasa tena bhartavyasa tenāpi daviguṇādhipaḥ garāmaṃ garāmaśatādhyakṣò bhòktuma arhati satkṛtaḥ mahāntaṃ bharataśreṣṭha susphīta janasaṃkulama tatra haya anekama āyattaṃ rājñò bhavati bhārata śākhā nagarama arhasa tu sahasrapatira uttamama dhānyahairaṇyabhògena bhòktuṃ rāṣṭriya udyataḥ tathā yada garāmakṛtyaṃ sayāda garāmikṛtyaṃ ca te savayama dharmajñaḥ sacivaḥ kaśa cita tata parapaśyeda atandritaḥ nagare nagare ca sayāda ekaḥ sarvārthacintakaḥ uccaiḥ sathāne ghòrarūpò nakṣatrāṇāma iva garahaḥ bhaveta sa tāna parikrāmeta sarvāna eva sadā savayama vikrayaṃ karayama adhvānaṃ bhaktaṃ ca sa parivyayama yògakṣemaṃ ca saṃprekṣya vaṇijaḥ kārayeta karāna utpattiṃ dānavṛttiṃ ca śilpaṃ saṃprekṣya cāsakṛta śilpapratikarāna eva śilpinaḥ parati kārayeta uccāvacakarā nayāyyāḥ pūrvarājñāṃ yudhiṣṭhira yathā yathā na hīyeraṃsa tathā kuryāna mahīpatiḥ phalaṃ karma ca saṃprekṣya tataḥ sarvaṃ parakalpayeta phalaṃ karma ca nirhetu na kaśa cita saṃpravartayeta yathā rājā ca kartā ca sayātāṃ karmaṇi bhāginau samavekṣya tathā rājñā paraṇeyāḥ satataṃ karāḥ nòcchindyāda ātmanò mūlaṃ pareṣāṃ vāpi tṛṣṇayā īhā davārāṇi saṃrudhya rājā saṃprīti darśanaḥ paradviṣanti parikhyātaṃ rājānama ati khādanama paradviṣṭasya kutaḥ śareyaḥ saṃpriyò labhate pariyama vatsaupamyena dògdhavyaṃ rāṣṭrama akṣīṇa buddhinā bhṛtò vatsò jātabalaḥ pīḍāṃ sahati bhārata na karma kurute vatsò bhṛśaṃ dugdhò yudhiṣṭhira rāṣṭrama apya atidugdhaṃ hi na karma kurute mahata yò rāṣṭrama anugṛhṇāti parigṛhya savayaṃ nṛpaḥ saṃjātama upajīvana sa labhate sumahata phalama āpada arthaṃ hi nicayāna rājāna iha cinvate rāṣṭraṃ ca kòśabhūtaṃ sayāta kòśò veśma gatasa tathā paurajānapadāna sarvāna saṃśritòpāśritāṃsa tathā yathāśaktya anukampeta sarvāna abhyantarāna api bāhyaṃ janaṃ bhedayitvā bhòktavyò madhyamaḥ sukhama evaṃ na saṃprakupyante janāḥ sukhitaduḥkhitāḥ parāga eva tu karādānama anubhāṣya punaḥ punaḥ saṃnipatya savaviṣaye bhayaṃ rāṣṭre paradarśayeta iyama āpata samutpannā paracakrabhayaṃ mahata api nāntāya kalpeta veṇòra iva phalāgamaḥ arayò me samutthāya bahubhira dasyubhiḥ saha idama ātmavadhāyaiva rāṣṭrama icchanti bādhituma asyāma āpadi ghòrāyāṃ saṃprāpte dāruṇe bhaye paritrāṇāya bhavatāṃ parārthayiṣye dhanāni vaḥ paratidāsye ca bhavatāṃ sarvaṃ cāhaṃ bhayakṣaye nārayaḥ paratidāsyanti yada dhareyura balāda itaḥ kalatrama āditaḥ kṛtvā naśyeta savaṃ savayama eva hi api ceta putradārārthama arthasaṃcaya iṣyate nandāmi vaḥ parabhāvena putrāṇāma iva còdaye yathāśaktya anugṛhṇāmi rāṣṭrasyāpīḍayā ca vaḥ āpatsva eva ca bòḍhavyaṃ bhavadbhiḥ sada gavaira iva na vaḥ pariya taraṃ kāryaṃ dhanaṃ kasyāṃ cida āpadi iti vācā madhurayā śalakṣṇayā sòpacārayā savaraśmīna abhyavasṛjeda yugama ādāya kālavita paracāraṃ bhṛtyabharaṇaṃ vayayaṃ gògrāma tò bhayama yògakṣemaṃ ca saṃprekṣya gòminaḥ kārayeta karāna upekṣitā hi naśyeyura gòminò 'raṇyavāsinaḥ tasmāta teṣu viśeṣeṇa mṛdupūrvaṃ samācareta sāntvanaṃ rakṣaṇaṃ dānama avasthā cāpya abhīkṣṇaśaḥ gòmināṃ pārtha kartavyaṃ saṃvibhāgāḥ pariyāṇi ca ajasrama upayòktavyaṃ phalaṃ gòmiṣu sarvataḥ parabhāvayati rāṣṭraṃ ca vayavahāraṃ kṛṣiṃ tathā tasmāda gòmiṣu yatnena parītiṃ kuryāda vicakṣaṇaḥ dayāvāna apramattaśa ca karāna saṃpraṇayana mṛdūna sarvatra kaṣemacaraṇaṃ sulabhaṃ tāta gòmibhiḥ na haya ataḥ sadṛśaṃ kiṃ cida dhanama asti yudhiṣṭhira yadā rājā samarthò 'pi kòśārthī sayāna mahāmate kathaṃ paravarteta tadā tana me barūhi pitā maha yathādeśaṃ yathākālama api caiva yathābalama anuśiṣyāta parajā rājā dharmārthī tada dhite rataḥ yathā tāsāṃ ca manyeta śareya ātmana eva ca tathā dharmyāṇi sarvāṇi rājā rāṣṭre paravartayeta madhu dòhaṃ duheda rāṣṭraṃ bharamarāna na vipātayeta vatsāpekṣī duheca caiva satanāṃśa ca na vikuṭṭayeta jalaukā vata pibeda rāṣṭraṃ mṛdunaiva narādhipa vayāghrīva ca hareta putrama adaṣṭvā mā pateda iti alpenālpena deyena vardhamānaṃ paradāpayeta tatò bhūyasa tatò bhūyaḥ kāmaṃ vṛddhiṃ samācareta damayanna iva damyānāṃ śaśvada bhāraṃ paravardhayeta mṛdupūrvaṃ parayatnena pāśāna abhyavahārayeta sakṛta pāśāvakīrṇāsa te na bhaviṣyanti dura damāḥ uciteneva bhòktavyāsa te bhaviṣyanti yatnataḥ tasmāta sarvasamārambhò dura labhaḥ puruṣavrajaḥ yathāmukhyāna sāntvayitvā bhòktavya itarò janaḥ tatasa tāna bhedayitvātha parasparavivakṣitāna bhuñjīta sāntvayitvaiva yathāsukhama ayatna taḥ na cāsthāne na cākāle karāna ebhyò 'nupātayeta ānupūrvyeṇa sāntvena yathākālaṃ yathāvidhi upāyāna parabravīmya etāna na me māyā vivakṣitā anupāyena damayana parakòpayati vājinaḥ pānāgārāṇi veśāśa ca veśa parāpaṇikāsa tathā kuśīlavāḥ sa kitavā ye cānye ke cida īdṛśāḥ niyamyāḥ sarva evaite ye rāṣṭrasyòpaghātakāḥ ete rāṣṭre hi tiṣṭhantò bādhante bhadrikāḥ parajāḥ na kena cida yācitavyaḥ kaśa cita kiṃ cida anāpadi iti vayavasthā bhūtānāṃ purastāna manunā kṛtā sarve tathā na jīveyura na kuryuḥ karma ceda iha sarva eva tarayò lòkā na bhaveyura asaṃśayama parabhura niyamane rājā ya etāna na niyacchati bhuṅkte sa tasya pāpasya caturbhāgama iti śarutiḥ tathā kṛtasya dharmasya caturbhāgama upāśnute sathānānya etāni saṃgamya parasaṅge bhūtināśanaḥ kāmaprasaktaḥ puruṣaḥ kima akāryaṃ vivarjayeta āpadya eva tu yācerana yeṣāṃ nāsti parigrahaḥ dātavyaṃ dharmatasa tebhyasa tava anukròśāda dayārthinā mā te rāṣṭre yācanakā mā te bhūyuśa ca dasyavaḥ iṣṭādātāra evaite naite bhūtasya bhāvakāḥ ye bhūtānya anugṛhṇanti vardhayanti ca ye parajāḥ te te rāṣṭre paravartantāṃ mā bhūtānāma abhāvakāḥ daṇḍyāsa te ca mahārāja dhanādāna parayòjanāḥ parayògaṃ kārayeyusa tāna yathābali karāṃsa tathā kṛṣigòrakṣya vāṇijyaṃ yaca cānyata kiṃ cida īdṛśama puruṣaiḥ kārayeta karma bahubhiḥ saha karmibhiḥ naraśa ceta kṛṣigòrakṣyaṃ vāṇijyaṃ cāpya anuṣṭhitaḥ saṃśayaṃ labhate kiṃ cita tena rājā vigarhyate dhaninaḥ pūjayena nityaṃ yānāca chādanabhòjanaiḥ vaktavyāśa cānugṛhṇīdhvaṃ pūjāḥ saha mayeti ha aṅgama etana mahada rājñāṃ dhaninò nāma bhārata kakudaṃ sarvabhūtānāṃ dhanasthò nātra saṃśayaḥ parājñaḥ śūrò dhanasthaśa ca savāmī dhārmika eva ca tapasvī satyavādī ca buddhimāṃśa cābhirakṣati tasmāda eteṣu sarveṣu parītimāna bhava pārthiva satyama ārjavama akròdhama ānṛśaṃsyaṃ ca pālaya evaṃ daṇḍaṃ ca kòśaṃ ca mitraṃ bhūmiṃ ca lapsyase satyārjava parò rājana mitra kòśasamanvitaḥ vanaspatīna bhakṣyaphalāna na chindyura viṣaye tava barāhmaṇānāṃ mūlaphalaṃ dharmyama āhura manīṣiṇaḥ barāhmaṇebhyò 'tiriktaṃ ca bhuñjīranna itare janāḥ na barāhmaṇòparòdhena hareda anyaḥ kathaṃ cana vipraśa ceta tayāgama ātiṣṭheda ākhyāyāvṛtti karśitaḥ parikalpyāsya vṛttiḥ sayāta sadārasya narādhipa sa cena nòpanivarteta vācyò barāhmaṇa saṃsadi kasminna idānīṃ maryādāma ayaṃ lòkaḥ kariṣyati asaṃśayaṃ nivarteta na ceda vakṣyatya ataḥ parama pūrvaṃ paròkṣaṃ kartavyama etata kaunteya śāsanama āhura etaja janā barahmana na caitaca charaddadhāmya ahama nimantryaśa ca bhaveda bhògaira avṛttyā ceta tadācareta kṛṣigòrakṣya vāṇijyaṃ lòkānāma iha jīvanama ūrdhvaṃ caiva tarayī vidyā sā bhūtāna bhāvayatya uta tasyāṃ parayatamānāyāṃ ye sayusa tatparipanthinaḥ dasyavasa tada vadhāyeha barahmā kaṣatrama athāsṛjata śatrūña jahi parajā rakṣa yajasva karatubhira nṛpa yudhyasva samare vīrò bhūtvā kauravanandana saṃrakṣyāna pālayeda rājā yaḥ sa rājārya kṛta tamaḥ ye ke cita tāna na rakṣanti taira arthò nāsti kaśa cana sadaiva rājñā bòddhavyaṃ sarvalòkāda yudhiṣṭhira tasmāda dhetòra hi bhuñjīta manuṣyāna eva mānavaḥ antarebhyaḥ parāna rakṣana parebhyaḥ punara antarāna parāna parebhyaḥ savāna savebhyaḥ sarvāna pālaya nityadā ātmānaṃ sarvatò rakṣana rājā rakṣeta medinīma ātmamūlama idaṃ sarvama āhura hi viduṣò janāḥ kiṃ chidraṃ kò 'nuṣaṅgò me kiṃ vāstya avinipātitama kutò māma āsraveda dòṣa iti nityaṃ vicintayeta guptaiśa cāraira anumataiḥ pṛthivīma anucārayeta sunītaṃ yadi me vṛttaṃ paraśaṃsanti na vā punaḥ kaca cida ròceja janapade kaca cida rāṣṭre ca me yaśaḥ dharmajñānāṃ dhṛtimatāṃ saṃgrāmeṣva apalāyināma rāṣṭraṃ ca ye 'nujīvanti ye ca rājñò 'nujīvinaḥ amātyānāṃ ca sarveṣāṃ madhyasthānāṃ ca sarvaśaḥ ye ca tavābhipraśaṃseyura nindeyura atha vā punaḥ sarvāna supariṇītāṃsa tāna kārayeta yudhiṣṭhira ekāntena hi sarveṣāṃ na śakyaṃ tāta ròcituma mitrāmitrama athò madhyaṃ sarvabhūteṣu bhārata tulyabāhubalānāṃ ca guṇaira api niṣevināma kathaṃ sayāda adhikaḥ kaśa cita sa tu bhuñjīta mānavāna ye carā haya acarāna adyura adaṃṣṭrāna daṃṣṭriṇasa tathā āśīviṣā iva karuddhā bhujagā bhujagāna iva etebhyaśa cāpramattaḥ sayāta sadā yattò yudhiṣṭhira bhāruṇḍa sadṛśā haya ete nipatanti paramādyataḥ kaca cita te vaṇijò rāṣṭre nòdvijante karārditāḥ karīṇantò bahu vālpena kāntārakṛtaniśramāḥ kaca cita kṛṣikarā rāṣṭraṃ na jahatya ati pīḍitāḥ ye vahanti dhuraṃ rājñāṃ saṃbharantītarāna api itò dattena jīvanti devā pitṛgaṇāsa tathā manuṣyòragarakṣāṃsi vayāṃsi paśavasa tathā eṣā te rāṣṭravṛttiśa ca rāṣṭraguptiśa ca bhārata etama evārthama āśritya bhūyò vakṣyāmi pāṇḍava yāna aṅgirāḥ kaṣatradharmāna utathyò barahma vita tamaḥ māndhātre yauvanāśvāya parītimāna abhyabhāṣata sa yathānuśaśāsainama utathyò barahma vittamaḥ tata te sarvaṃ paravakṣyāmi nikhilena yudhiṣṭhira dharmāya rājā bhavati na kāmakaraṇāya tu māndhātara evaṃ jānīhi rājā lòkasya rakṣitā rājā carati vai dharmaṃ devatvāyaiva gacchati na ceda dharmaṃ sa carati narakāyaiva gacchati dharme tiṣṭhanti bhūtāni dharmò rājani tiṣṭhati taṃ rājā sādhu yaḥ śāsti sa rājā pṛthivīpatiḥ rājā paramadharmātmā lakṣmīvāna pāpa ucyate devāśa ca garhāṃ gacchanti dharmò nāstīti còcyate adharme vartamānānāma arthasiddhiḥ paradṛśyate tada eva maṅgalaṃ sarvaṃ lòkaḥ samanuvartate ucchidyate dharmavṛttama adharmò vartate mahāna bhayama āhura divārātraṃ yadā pāpò na vāryate na vedāna anuvartanti varatavantò davijātayaḥ na yajñāṃsa tanvate viprā yadā pāpò na vāryate vadhyānāma iva sarveṣāṃ manò bhavati vihvalama manuṣyāṇāṃ mahārāja yadā pāpò na vāryate ubhau lòkāva abhiprekṣya rājānama ṛṣayaḥ savayama asṛjana sumahada bhūtama ayaṃ dharmò bhaviṣyati yasmina dharmò virājeta taṃ rājānaṃ paracakṣate yasmina vilīyate dharmaṃ taṃ devā veṣalaṃ viduḥ vṛṣò hi bhagavāna dharmò yasa tasya kurute haya alama vṛṣalaṃ taṃ vidura devāsa tasmāda dharmaṃ na lòpayeta dharme vardhati vardhanti sarvabhūtāni sarvadā tasmina harasati hīyante tasmāda dharmaṃ paravardhayeta dhanāta saravati dharmò hi dhāraṇāda veti niścayaḥ akāryāṇāṃ manuṣyendra sa sīmānta karaḥ samṛtaḥ parabhavārthaṃ hi bhūtānāṃ dharmaḥ sṛṣṭaḥ savayaṃ bhuvā tasmāta paravardhayeda dharmaṃ parajānugraha kāraṇāta tasmāda dhi rājaśārdūla dharmaḥ śareṣṭha iti samṛtaḥ sa rājā yaḥ parajāḥ śāsti sādhu kṛta puruṣarṣabhaḥ kāmakròdhāva anādṛtya dharmama evānupālayeta dharmaḥ śareyaḥ karatamò rājñāṃ bharatasattama dharmasya barāhmaṇā yònisa tasmāta tāna pūjayeta sadā barāhmaṇānāṃ ca māndhātaḥ kāmāna kuryāda amatsarī teṣāṃ haya akāma karaṇāda rājñaḥ saṃjāyate bhayama mitrāṇi ca na vardhante tathāmitrī bhavantya api barāhmaṇāna vai tadāsūyāda yadā vairòcanò baliḥ athāsmāca charīra apākrāmada yāsminna āsīta paratāpinī tatasa tasmāda apakramya sāgacchata pākaśāsanama atha sò 'navatapata paścāca chariyaṃ dṛṣṭvā puraṃdare etata phalama asūyāyā abhimānasya cābhibhò tasmāda budhyasva māndhātara mā tavā jahyāta paratāpinī darpò nāma śariyaḥ putrò jajñe 'dharmāda iti śarutiḥ tena devāsurā rājana nītāḥ subahuśò vaśama rājarṣayaśa ca bahavasa tasmāda budhyasva pārthiva rājā bhavati taṃ jitvā dāsasa tena parājitaḥ sa yathā darpasahitama adharmaṃ nānusevate tathā vartasva māndhātaśa ciraṃ ceta sathātuma icchasi mattāta paramattāta pògaṇḍāda unmattāca ca viśeṣataḥ tada abhyāsāda upāvartāda ahitānāṃ ca sevanāta nigṛhītāda amātyāca ca satrībhyaśa caiva viśeṣataḥ parvatāda viṣamāda durgāda dhastinò 'śavāta sarīsṛpāta etebhyò nityayattaḥ sayāna naktaṃcaryāṃ ca varjayeta atya āyaṃ cāti mānaṃ ca dambhaṃ karòdhaṃ ca varjayeta avijñātāsu ca satrīṣu kalībāsu savairiṇīṣu ca parabhāryāsu kanyāsu nācarena maithunaṃ nṛpaḥ kuleṣu pāparakṣāṃsi jāyante varṇasaṃkarāta apumāṃsò 'ṅagahīnāśa ca sathūlajihvā vicetasaḥ ete cānye ca jāyante yadā rājā paramādyati tasmāda rājñā viśeṣeṇa vartitavyaṃ parajāhite kaṣatriyasya paramattasya dòṣaḥ saṃjāyate mahāna adharmāḥ saṃpravartante parajā saṃkarakārakāḥ aśīte vidyate śītaṃ śīte śītaṃ na vidyate avṛṣṭira ati vṛṣṭiśa ca vayādhiśa cāviśati parajāḥ nakṣatrāṇya upatiṣṭhanti garahā ghòrāsa tathāpare utpātāśa cātra dṛśyante bahavò rājanāśanāḥ arakṣitātmā yò rājā parajāśa cāpi na rakṣati parajāśa ca tasya kaṣīyante tāśa ca sò 'nu vinaśyati davāva ādadāte haya ekasya davayòśa ca bahavò 'pare kumāryaḥ saṃpralupyante tadāhura nṛpa dūṣaṇama mamaitada iti naikasya manuṣyeṣva avatiṣṭhate tayaktvā dharmaṃ yadā rājā paramādama anutiṣṭhati kālavarṣī ca parjanyò dharmacārī ca pārthivaḥ saṃpada yadaiṣā bhavati sā bibharti sukhaṃ parajāḥ yò na jānāti nirhantuṃ vastrāṇāṃ rajakò malama raktāni vā śòdhayituṃ yathā nāsti tathaiva saḥ evama eva davijendrāṇāṃ kaṣatriyāṇāṃ viśāma api śūdrāśa caturṇāṃ varṇānāṃ nānā karmasva avasthitāḥ karma śūdre kṛṣira vaiśye daṇḍanītiśa ca rājani barahmacaryaṃ tapò mantrāḥ satyaṃ cāpi davijātiṣu teṣāṃ yaḥ kaṣatriyò veda vastrāṇāma iva śòdhanama śīladòṣāna vinirhantuṃ sa pitā sa parajāpatiḥ kṛtaṃ taretā davāparaśa ca kaliśa ca bharatarṣabha rājavṛttāni sarvāṇi rājaiva yugama ucyate cāturvarṇyaṃ tathā vedāśa cāturāśramyama eva ca sarvaṃ paramuhyate haya etada yadā rājā paramādyati rājaiva kartā bhūtānāṃ rājaiva ca vināśakaḥ dharmātmā yaḥ sa kartā sayāda adharmātmā vināśakaḥ rājñò bhāryāśa ca putrāśa ca bāndhavāḥ suhṛdasa tathā sametya sarve śòcanti yadā rājā paramādyati hastinò 'śavāśa ca gāvaśa cāpya uṣṭrāśvatara gardabhāḥ adharmavṛtte nṛpatau sarve sīdanti pārthiva dura balārthaṃ balaṃ sṛṣṭaṃ dhātrā māndhātara ucyate abalaṃ tana mahada bhūtaṃ yasmina sarvaṃ paratiṣṭhitama yaca ca bhūtaṃ sa bhajate bhūtā ye ca tada anvayāḥ adharmasthe hi nṛpatau sarve sīdanti pārthiva dura balasya hi yaca cakṣura munera āśīviṣasya ca aviṣahya tamaṃ manye mā sama dura balama āsadaḥ dura balāṃsa tāta budhyethā nityama evāvimānitāna mā tavāṃ dura balacakṣūṃṣi paradaheyuḥ sa bāndhavama na hi dura baladagdhasya kule kiṃ cita pararòhati āmūlaṃ nirdahatya eva mā sama dura balama āsadaḥ abalaṃ vai balāca chareyò yaca cāti balavada balama balasyābala dagdhasya na kiṃ cida avaśiṣyate vimānitò hatòtkruṣṭasa tarātāraṃ cena na vindati amānuṣa kṛtasa tatra daṇḍò hanti narādhipama mā sama tāta bale satheyā bādhiṣṭhā māpi dura balama mā tavā dura balacakṣūṃṣi dhakṣyantya agnira ivāśrayama yāni mithyābhiśastānāṃ patantya aśrūṇi ròdatāma tāni putrāna paśūna ghananti teṣāṃ mithyābhiśāsatāma yadi nātmani putreṣu na ceta pautreṣu naptṛṣu na hi pāpaṃ kṛtaṃ karma sadyaḥ phalati gaura iva yatrābalò vadhyamānasa tarātāraṃ nādhigacchati mahāna daivakṛtasa tatra daṇḍaḥ patati dāruṇaḥ yuktā yadā jānapadā bhikṣante barāhmaṇā iva abhīkṣṇaṃ bhikṣudòṣeṇa rājānaṃ ghananti tādṛśāḥ rājñò yadā janapade bahavò rājapūruṣāḥ anayenòpavartante tada rājñaḥ kilbiṣaṃ mahata yadā yuktā nayantya arthāna kāmāda arthavaśena vā kṛpaṇaṃ yācamānānāṃ tada rājñò vaiśasaṃ mahata mahāvṛkṣò jāyate vardhate ca; taṃ caiva bhūtāni samāśrayanti yadā vṛkṣaśa chidyate dahyate vā; tadāśrayā aniketā bhavanti yadā rāṣṭre dharmama agryaṃ caranti; saṃskāraṃ vā rājaguṇaṃ baruvāṇāḥ taira evādharmaśa caritò dharmamòhāta; tūrṇaṃ jahyāta sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca yatra pāpā jayāyamānāśa caranti; satāṃ kalira vindati tatra rājñaḥ yadā rājā śāsti narāna naśiṣyāna; na tada rājñya vardhate bhūmipāla yaśa cāmātyaṃ mānayitvā yathārhaṃ; mantre ca yuddhe ca nṛpò niyujñyāta paravardhate tasya rāṣṭraṃ nṛpasya; bhuṅkte mahīṃ cāpya akhilāṃ cirāya atrāpi sukṛtaṃ karma vācaṃ caiva subhāṣitāma samīkṣya pūjayana rājā dharmaṃ parāpnòtya anuttamama saṃvibhajya yadā bhuṅkte na cānyāna avamanyate nihanti balinaṃ dṛptaṃ sa rājñò dharma ucyate tarāyate hi yadā sarvaṃ vācā kāyena karmaṇā putrasyāpi na mṛṣyeca ca sa rājñò dharma ucyate yadā śāraṇikāna rājā putra vata parirakṣati bhinatti na ca maryādāṃ sa rājñò dharma ucyate yadāpta dakṣiṇaira yajñaira yajate śaraddhayānvitaḥ kāmadveṣāva anādṛtya sa rājñò dharma ucyate kṛpaṇānātha vṛddhānāṃ yadāśru vayapamārṣṭi vai harṣaṃ saṃjanayana nṝṇāṃ sa rājñò dharma ucyate vivardhayati mitrāṇi tathārīṃśa cāpakarṣati saṃpūjayati sādhūṃśa ca sa rājñò dharma ucyate satyaṃ pālayati parāptyā nityaṃ bhūmiṃ parayacchati pūjayatya atithīna bhṛtyāna sa rājñò dharma ucyate nigrahānugrahau còbhau yatra sayātāṃ paratiṣṭhitau asmi~la lòke pare caiva rājā tata parāpnute phalama yamò rājā dhārmikāṇāṃ māndhātaḥ parameśvaraḥ saṃyacchana bhavati parāṇāna na saṃyacchaṃsa tu pāpakaḥ ṛtvika puròhitācāryāna satkṛtyānavamanya ca yadā samyaka paragṛhṇāti sa rājñò dharma ucyate yamò yacchati bhūtāni sarvāṇya evāviśeṣataḥ tasya rājñānukartavyaṃ yantavyā vidhivata parajāḥ sahasrākṣeṇa rājā hi sarva evòpamīyate sa paśyati hi yaṃ dharmaṃ sa dharmaḥ puruṣarṣabha apramādena śikṣethāḥ kaṣamāṃ buddhiṃ dhṛtiṃ matima bhūtānāṃ sattvajijñāsāṃ sādhva asādhu ca sarvadā saṃgrahaḥ sarvabhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vāka paurajānapadāśa caiva gòptavyāḥ savā yathā parajāḥ na jātva adakṣò nṛpatiḥ parajāḥ śaknòti rakṣituma bharò hi sumahāṃsa tāta rājyaṃ nāma suduṣkarama tada daṇḍavina nṛpaḥ parājñaḥ śūraḥ śaknòti rakṣituma na hi śakyama adaṇḍena kalībenābuddhināpi vā abhirūpaiḥ kule jātaira dakṣaira bhaktaira bahuśrutaiḥ sarvā buddhīḥ parīkṣethāsa tāpasāśramiṇāma api tatasa tavaṃ sarvabhūtānāṃ dharmaṃ vetsyasi vai parama savadeśe paradeśe vā na te dharmò vinaśyati dharmaśa cārthaśa ca kāmaśa ca dharma evòttarò bhaveta asmi~la lòke pare caiva dharmavita sukhama edhate tayajanti dārāna parāṇāṃśa ca manuṣyāḥ paratipūjitāḥ saṃgrahaśa caiva bhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vāka apramādaśa ca śaucaṃ ca tāta bhūtikaraṃ mahata etebhyaśa caiva māndhātaḥ satataṃ mā paramādithāḥ apramattò bhaveda rājā chidradarśī parātmanòḥ nāsya chidraṃ paraḥ paśyeca chidreṣu parama anviyāta etada vṛttaṃ vāsavasya yamasya varuṇasya ca rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ tata tavama apya anupālaya tata kuruṣva mahārāja vṛttaṃ rājarṣisevitama ātiṣṭha divyaṃ panthānama ahnāya bharatarṣabha dharmavṛttaṃ hi rājānaṃ paretya ceha ca bhārata devarṣipitṛgandharvāḥ kīrtayantya amitaujasaḥ sa evama uktò māndhātā tenòtathyena bhārata kṛtavāna aviśaṅkasa tada ekaḥ parāpa ca medinīma bhavāna api tathā samyaṅa māndhāteva mahīpatiḥ dharmaṃ kṛtvā mahīṃ rakṣana savarge sathānama avāpsyasi kathaṃ dharme sathātuma icchana rājā varteta dhārmikaḥ pṛcchāmi tavā kuruśreṣṭha tana me barūhi pitā maha atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama gītaṃ dṛṣṭārthatattvena vāmadevena dhīmatā rājā vasu manā nāma kausalyò balavāña śuciḥ maharṣiṃ paripapraccha vāmadevaṃ yaśò vinama dharmārthasahitaṃ vākyaṃ bhagavanna anuśādhi māma yena vṛttena vai tiṣṭhana na cayaveyaṃ savadharmataḥ tama abravīda vāmadevasa tapasvī japatāṃ varaḥ hemavarṇama upāsīnaṃ yayātima iva nāhuṣama dharmama evānuvartasva na dharmāda vidyate parama dharme sathitā hi rājānò jayanti pṛthivīma imāma arthasiddheḥ paraṃ dharmaṃ manyate yò mahīpatiḥ ṛtāṃ ca kurute buddhiṃ sa dharmeṇa viròcate adharmadarśī yò rājā balāda eva paravartate kaṣiprama evāpayātò 'samāda ubhau parathamamadhyamau asata pāpiṣṭha sacivò vadhyò lòkasya dharmahā sahaiva parivāreṇa kaṣiprama evāvasīdati arthānāma ananuṣṭhātā kāmacārī vikatthanaḥ api sarvāṃ mahīṃ labdhvā kaṣiprama eva vinaśyati athādadānaḥ kalyāṇama anasūyura jitendriyaḥ vardhate matimāna rājā saròtòbhira iva sāgaraḥ na pūrṇò 'samīti manyeta dharmataḥ kāmatò 'rathataḥ buddhitò mitra taśa cāpi satataṃ vasudhādhipaḥ eteṣva eva hi sarveṣu lòkayātrā paratiṣṭhitā etāni śṛṇva~la labhate yaśaḥ kīrtiṃ śariyaḥ parajāḥ evaṃ yò dharmasaṃrambhī dharmārthaparicintakaḥ arthāna samīkṣyārabhate sa dharuvaṃ mahada aśnute adātā haya anati sanehò daṇḍenāvartayana parajāḥ sāhasa parakṛtīrājā kaṣiprama eva vinaśyati atha pāpaṃ kṛtaṃ buddhyā na ca paśyatya abuddhi māna akīrtyāpi samāyuktò mṛtò narakama aśnute atha mānayitura dātuḥ śuklasya rasavedinaḥ vayasanaṃ savama ivòtpannaṃ vijighāṃsanti mānavāḥ yasya nāsti gurura dharme na cānyāna anupṛcchati sukhatantrò 'rathalābheṣu naciraṃ mahada aśnute guru paradhānò dharmeṣu savayama arthānvavekṣitā dharmapradhānò lòkeṣu suciraṃ mahada aśnute yatrādharmaṃ paraṇayate dura bale balavata taraḥ tāṃ vṛttima upajīvanti ye bhavanti tada anvayāḥ rājānama anuvartante taṃ pāpābhipravartakama avinīta manuṣyaṃ tata kaṣipraṃ rāṣṭraṃ vinaśyati yadvṛttima upajīvanti parakṛtisthasya mānavāḥ tada eva viṣamasthasya savajanò 'pi na mṛṣyate sāhasa parakṛtira yatra kurute kiṃ cida ulbaṇama aśāstralakṣaṇò rājā kaṣiprama eva vinaśyati yò 'tayantācaritāṃ vṛttiṃ kaṣatriyò nānuvartate jitānāma ajitānāṃ ca kaṣatradharmāda apaiti saḥ daviṣantaṃ kṛtakarmāṇaṃ gṛhītvā nṛpatī raṇe yò na mānayate daveṣāta kaṣatradharmāda apaiti saḥ śaktaḥ sayāta sumukhò rājā kuryāta kāruṇyama āpadi pariyò bhavati bhūtānāṃ na ca vibhraśyate śariyaḥ apriyaṃ yasya kurvīta bhūyasa tasya pariyaṃ careta nacireṇa pariyaḥ sa sayāda yò 'pariyaḥ pariyama ācareta mṛṣāvādaṃ parihareta kuryāta pariyama ayācitaḥ na ca kāmāna na saṃrambhāna na daveṣāda dharmama utsṛjeta nāpatrapeta paraśneṣu nābhibhavyāṃ giraṃ sṛjeta na tavareta na cāsūyeta tathā saṃgṛhyate paraḥ pariye nātibhṛśaṃ hṛṣyeda apriye na ca saṃjvareta na muhyeda arthakṛcchreṣu parajāhitama anusmarana yaḥ pariyaṃ kurute nityaṃ guṇatò vasudhādhipaḥ tasya karmāṇi sidhyanti na ca saṃtyajyate śariyā nivṛttaṃ paratikūlebhyò vartamānama anupriye bhaktaṃ bhajeta nṛpatisa tada vai vṛttaṃ satāma iha aprakīrṇendriyaṃ parājñama atyantānugataṃ śucima śaktaṃ caivānuraktaṃ ca yuñjyāna mahati karmaṇi evama eva guṇaira yuktò yò na rajyati bhūmipama bhartura artheṣva asūyantaṃ na taṃ yuñjīta karmaṇi mūḍhama aindriyakaṃ lubdhama anārya caritaṃ śaṭhama anatītòpadhaṃ hiṃsraṃ dura buddhima abahuśrutama tayaktòpāttaṃ madya rataṃ dayūtastrī mṛgayā parama kārye mahati yò yuñjyāda dhīyate sa nṛpaḥ śariyaḥ rakṣitātmā tu yò rājā rakṣyāna yaśa cānurakṣati parajāśa ca tasya vardhante dharuvaṃ ca mahada aśnute ye ke cida bhūmipatayasa tāna sarvāna anvavekṣayeta suhṛdbhira anabhikhyātaisa tena rājā na riṣyate apakṛtya balasthasya dūrasthò 'samīti nāśvaseta śayenānucaritaira haya ete nipatanti paramādyataḥ dṛḍhamūlasa tava aduṣṭātmā viditvā balama ātmanaḥ abalāna abhiyuñjīta na tu ye balavata tarāḥ vikrameṇa mahīṃ labdhvā parajā dharmeṇa pālayana āhave nidhanaṃ kuryāda rājā dharmaparāyaṇaḥ maraṇāntama idaṃ sarvaṃ neha kiṃ cida anāmayama tasmāda dharme sathitò rājā parajā dharmeṇa pālayeta rakṣādhikaraṇaṃ yuddhaṃ tathā dharmānuśāsanama mantracintyaṃ sukhaṃ kāle pañcabhira vardhate mahī etāni yasya guptāni sa rājā rājasattama satataṃ vartamānò 'tara rājā bhuṅkte mahīma imāma naitānya ekena śakyāni sātatyenānvavekṣituma eteṣva āptāna paratiṣṭhāpya rājā bhuṅkte mahīṃ cirama dātāraṃ saṃvibhaktāraṃ mārdavòpagataṃ śucima asaṃtyakta manuṣyaṃ ca taṃ janāḥ kurvate pariyama yasa tu niḥśreyasaṃ jañātvā jañānaṃ tata paratipadyate ātmanò matama utsṛjya taṃ lòkò 'nuvidhīyate yò 'rathakāmasya vacanaṃ parātikūlyāna na mṛṣyate śṛṇòti paratikūlāni vi manā nacirāda iva agrāmyacaritāṃ buddhima atyantaṃ yò na budhyate jitānāma ajitānāṃ ca kaṣatradharmāda apaiti saḥ mukhyāna amātyāna yò hitvā nihīnāna kurute pariyāna sa vai vayasanama āsādya gādha mārtò na vindati yaḥ kalyāṇa guṇāña jañātīna daveṣāna naivābhimanyate adṛḍhātmā dṛḍhakròdhò nāsyārthò ramate 'natike atha yò guṇasaṃpannāna hṛdayasyāpriyāna api pariyeṇa kurute vaśyāṃśa ciraṃ yaśasi tiṣṭhati nākāle paraṇayeda arthāna nāpriye jātu saṃjvareta pariye nātibhṛśaṃ hṛṣyeda yujyetārògya karmaṇi ke mānuraktā rājānaḥ ke bhayāta samupāśritāḥ madhyastha dòṣāḥ ke caiṣāma iti nityaṃ vicintayeta na jātu balavāna bhūtvā dura bale viśvaseta kava cita bhāruṇḍa sadṛśā haya ete nipatanti paramādyataḥ api sarvaira guṇaira yuktaṃ bhartāraṃ pariyavādinama abhidruhyati pāpātmā tasmāda dhi vibhiṣeja janāta etāṃ rājòpaniṣadaṃ yayātiḥ samāha nāhuṣaḥ manuṣyavijaye yuktò hanti śatrūna anuttamāna ayuddhenaiva vijayaṃ vardhayeda vasudhādhipaḥ jaghanyama āhura vijayaṃ yò yuddhena narādhipa na cāpya alabdhaṃ lipseta mūle nātidṛḍhe sati na hi dura balamūlasya rājñò lābhò vidhīyate yasya saphītò janapadaḥ saṃpannaḥ pariya rājakaḥ saṃtuṣṭapuṣṭasacivò dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ yasya yòdhāḥ susaṃtuṣṭāḥ sāntvitāḥ sūpadhāsthitāḥ alpenāpi sa daṇḍena mahīṃ jayati bhūmipaḥ paurajānapadā yasya savanuraktāḥ supūjitāḥ sadhanā dhānyavantaśa ca dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ parabhāvakālāva adhikau yadā manyeta cātmanaḥ tadā lipseta medhā vī parabhūmiṃ dhanānya uta bhògeṣva adayamānasya bhūteṣu ca dayā vataḥ vardhate tavaramāṇasya viṣayò rakṣitātmanaḥ takṣatya ātmānama evaiṣa vanaṃ paraśunā yathā yaḥ samyaga vartamāneṣu saveṣu mithyā paravartate na vai daviṣantaḥ kaṣīyante rājñò nityama api ghanataḥ karòdhaṃ niyantuṃ yò veda tasya daveṣṭā na vidyate yada ārya janavidviṣṭaṃ karma tana nācareda budhaḥ yata kalyāṇama abhidhyāyeta tatrātmānaṃ niyòjayeta nainama anye 'vajānanti nātmanā paritapyate kṛtyaśeṣeṇa yò rājā sukhānya anububhūṣati idaṃ vṛttaṃ manuṣyeṣu vartate yò mahīpatiḥ ubhau lòkau vinirjitya vijaye saṃpratiṣṭhate itya uktò vāmadevena sarvaṃ tata kṛtavāna nṛpaḥ tathā kurvaṃsa tavama apya etau lòkau jetā na saṃśayaḥ atha yò vijigīṣeta kaṣatriyaḥ kaṣatriyaṃ yudhi kasa tasya dharmyò vijaya etata pṛṣṭò baravīhi me sa sahāyò 'sahāyò vā rāṣṭrama āgamya bhūmipaḥ barūyāda ahaṃ vò rājeti rakṣiṣyāmi ca vaḥ sadā mama dharmyaṃ baliṃ dattakiṃ vā māṃ paratipatsyatha te ceta tama āgataṃ tatra vṛṇuyuḥ kuśalaṃ bhaveta te ceda akṣatriyāḥ santò virudhyeyuḥ kathaṃ cana sarvòpāyaira niyantavyā vi karma sathā narādhipa aśaktaṃ kaṣatriyaṃ matvā śastraṃ gṛhṇātya athāparaḥ tarāṇāyāpya asamarthaṃ taṃ manyamānama atīva ca atha yaḥ kaṣatriyò rājā kaṣatriyaṃ paratyupāvrajeta kathaṃ sa paratiyòddhavyasa tana me barūhi pitā maha nāsaṃnaddhò nākavacò yòddhavyaḥ kaṣatriyò raṇe eka ekena vācyaśa ca visṛjasva kaṣipāmi ca sa ceta saṃnaddha āgaccheta saṃnaddhavyaṃ tatò bhaveta sa ceta sa sainya āgaccheta sa sainyasa tama athāhvayeta sa cena nikṛtyā yudhyeta nikṛtyā taṃ parayòdhayeta atha ceda dharmatò yudhyeda dharmeṇaiva nivārayeta nāśvena rathinaṃ yāyāda udiyāda rathinaṃ rathī vayasane na parahartavyaṃ na bhītāya jitāya ca neṣura liptò na karṇī sayāda asatāma etada āyudhama jayārthama eva yòddhavyaṃ na karudhyeda ajighāṃsataḥ sādhūnāṃ tu mithò bhedāta sādhuśa ceda vayasanī bhaveta savraṇò nābhihantavyò nānapatyaḥ kathaṃ cana bhagnaśastrò vipannāśvaśa chinnajyò hatavāhanaḥ cikitsyaḥ sayāta savaviṣaye parāpyò vā savagṛhāna bhaveta nirvraṇò 'pi ca mòktavya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ tasmāda dharmeṇa yòddhavyaṃ manuḥ savāyambhuvò 'baravīta satsu nityaṃ satāṃ dharmasa tama āsthāya na nāśayeta yò vai jayatya adharmeṇa kaṣatriyò vardhamānakaḥ ātmānama ātmanā hanti pāpò nikṛtijīvanaḥ karma caitada asādhūnāma asādhuṃ sādhunā jayeta dharmeṇa nidhanaṃ śareyò na jayaḥ pāpakarmaṇā nādharmaśa caritò rājana sadyaḥ phalati gaura iva mūlānya asya paraśākhāśa ca dahana samanugacchati pāpena karmaṇò vittaṃ labdhvā pāpaḥ parahṛṣyati sa vardhamānaḥ sateyena pāpaḥ pāpe parasajjati na dharmò 'satīti manvānaḥ śucīna avahasanna iva aśraddadhāna bhāvāca ca vināśama upagacchati sa baddhòvāruṇaiḥ pāśaira amartya iva manyate mahādṛtira ivādhmātaḥ savakṛtena vivardhate tataḥ sa mūlò hariyate nadīkūlāda iva darumaḥ athainama abhinindanti bhinnaṃ kumbhama ivāśmani tasmāda dharmeṇa vijayaṃ kāmaṃ lipseta bhūmipaḥ nādharmeṇa mahīṃ jetuṃ lipseta jagatīpatiḥ adharmavijayaṃ labdhvā kò 'numanyeta bhūmipaḥ adharmayuktò vijayò haya adhruvò 'savargya eva ca sādayatya eṣa rājānaṃ mahīṃ ca bharatarṣabha viśīrṇakavacaṃ caiva tavāsmīti ca vādinama kṛtāñjaliṃ nayastaśastraṃ gṛhītvā na vihiṃsayeta balenāvajitò yaśa ca na taṃ yudhyeta bhūmipaḥ saṃvatsaraṃ vipraṇayeta tasmāja jātaḥ punara bhaveta nārvāka saṃvatsarāta kanyā sapraṣṭavyā vikramāhṛtā evama eva dhanaṃ sarvaṃ yaca cānyata sahasāhṛtama na tu vandhyaṃ dhanaṃ tiṣṭheta pibeyura barāhmaṇāḥ payaḥ yuñjīrana vāpya anaḍuhaḥ kaṣantavyaṃ vā tadā bhaveta rājñā rājaiva yòddhavyasa tathā dharmò vidhīyate nānyò rājānama abhyaseda arājanyaḥ kathaṃ cana anīkayòḥ saṃhatayòra yadīyāda barāhmaṇò 'natarā śāntima icchanna ubhayatò na yòddhavyaṃ tadā bhaveta maryādāṃ śāśvatīṃ bhindyāda barāhmaṇaṃ yò 'bhilaṅghayeta atha cela laṅghayeda enāṃ maryādāṃ kaṣatriya baruvaḥ apraśasyasa tada ūrdhvaṃ sayāda anādeyaśa ca saṃsadi yā tu dharmavipòpena maryādā bhedanena ca tāṃ vṛttiṃ nānuvarteta vijigīṣura mahīpatiḥ dharmalabdhāda dhi vijayāta kò lābhò 'bhayadhikò bhaveta sahasā nāmya bhūtāni kaṣiprama eva parasādayeta sāntvena bhògadānena sa rājñāṃ paramò nayaḥ bhujyamānā haya ayògena savarāṣṭrāda abhitāpitāḥ amitrāna paryupāsīrana vayasanaughapratīkṣiṇaḥ amitròpagrahaṃ cāsya te kuryuḥ kaṣiprama āpadi saṃduṣṭāḥ sarvatò rājana rājavyasanakāṅkṣiṇaḥ nāmitrò vinikartavyò nātichedyaḥ kathaṃ cana jīvitaṃ haya apya ati chinnaḥ saṃtyajatya ekadā naraḥ alpenāpi hi saṃyuktasa tuṣyatya evāparādhikaḥ śuddhaṃ jīvitama evāpi tādṛśò bahu manyate yasya saphītò janapadaḥ saṃpannaḥ pariya rājakaḥ saṃtuṣṭabhṛtyasacivò dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ ṛtvika puròhitācāryā ye cānye śarutasaṃmatāḥ pūjārhāḥ pūjitā yasya sa vai lòkajida ucyate etenaiva ca vṛttena mahīṃ parāpa suròttamaḥ anva eva caindraṃ vijayaṃ vayajigīṣanta pārthivāḥ bhūmivarjaṃ puraṃ rājā jitvā rājānama āhave amṛtāśa cauṣadhīḥ śaśvada ājahāra paratardanaḥ agnihòtrāṇya agniśeṣaṃ havira bhājanama eva ca ājahāra divòdāsasa tatò viprakṛtò 'bhavata sarājakāni rāṣṭrāṇi nābhāgò dakṣiṇāṃ dadau anyatra śaròtriya savāca ca tāpasa savāca ca bhārata uccāvacāni vṛttāni dharmajñānāṃ yudhiṣṭhira āsana rājñāṃ purāṇānāṃ sarvaṃ tana mama ròcate sarvavidyātirekāda vā jayama icchena mahīpatiḥ na māyayā na dambhena ya iccheda bhūtima ātmanaḥ kaṣatradharmāna na pāpīyāna dharmò 'sati bharatarṣabha abhiyāne ca yuddhe ca rājā hanti mahājanama atha sama karmaṇā yena lòkāña jayati pārthivaḥ vidvaña jijñāsamānāya parabrūhi bharatarṣabha nigraheṇa ca pāpānāṃ sādhūnāṃ paragraheṇa ca yajñaira dānaiśa ca rājānò bhavanti śucayò 'malāḥ uparundhanti rājānò bhūtāni vijayārthinaḥ ta eva vijayaṃ parāpya vardhayanti punaḥ parajāḥ apavidhyanti pāpāni dānayajñatapò balaiḥ anugraheṇa bhūtānāṃ puṇyama eṣāṃ paravardhate yathaiva kaṣetranirdātā nirdana vai kaṣetrama ekadā hinasti kakṣaṃ dhānyaṃ ca na ca dhānyaṃ vinaśyati evaṃ śastrāṇi muñcantò ghananti vadhyāna athaika dā tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtsnā bhūtānāṃ bhāvanaṃ punaḥ yò bhūtāni dhanajyānāda vadhāta kaleśāca ca rakṣati dasyubhyaḥ parāṇadānāta sadhanadaḥ sukhadò virāṭa sa sarvayajñaira ījānò rājāthābhaya dakṣiṇaiḥ anubhūyeha bhadrāṇi parāpnòda indra sa lòkatāma barāhmaṇārthe samutpanne yò 'bhiniḥsṛtya yudhyate ātmānaṃ yūpama ucchritya sa yajñò 'nanta dakṣiṇaḥ abhītò vikiraña śatrūna paratigṛhṇaña śarāṃsa tathā na tasmāta taridaśāḥ śareyò bhuvi paśyanti kiṃ cana tasya yāvanti śastrāṇi tavacaṃ bhindanti saṃyuge tāvataḥ sò 'śanute lòkāna sarvakāmaduhò 'kaṣayāna na tasya rudhiraṃ gātrāda āvedhebhyaḥ paravartate sa ha tenaiva raktena sarvapāpaiḥ paramucyate yāni duḥkhāni sahate varaṇānāma abhitāpane na tatò 'sati tapò bhūya iti dharmavidò viduḥ pṛṣṭhatò bhīravaḥ saṃkhye vartante 'dhama pūruṣāḥ śūrāca charaṇama icchantaḥ parjanyāda iva jīvanama yadi śūrasa tathā kaṣeme paratirakṣeta tathā bhaye paratirūpaṃ janāḥ kuryura na ca tada vartate tathā yadi te kṛtama ājñāya namaḥ kuryuḥ sadaiva tama yuktaṃ nayāyyaṃ ca kuryusa te na ca tada vartate tathā puruṣāṇāṃ samānānāṃ dṛśyate mahada antarama saṃgrāme 'nīka velāyāma utkruṣṭe 'bhipatatsu ca patatya abhimukhaḥ śūraḥ parāna bhīruḥ palāyate āsthāyāsvargyama adhvānaṃ sahāyāna viṣame tayajana mā sama tāṃsa tādṛśāṃsa tāta janiṣṭhāḥ puruṣādhamāna ye sahāyāna raṇe hitvā savasti mantò gṛhāna yayuḥ asvasti tebhyaḥ kurvanti devā indrapurògamāḥ tayāgena yaḥ sahāyānāṃ savāna parāṇāṃsa tarātuma icchati taṃ hanyuḥ kāṣṭhalòṣṭaira vā dayeyura vā kaṭāgninā paśuvana mārayeyura vā kaṣatriyā ye sayura īdṛśāḥ adharmaḥ kaṣatriyasyaiṣa yaca chayyā maraṇaṃ bhaveta visṛjaña śareṣma pittāni kṛpaṇaṃ paridevayana avikṣatena dehena paralayaṃ yò 'dhigacchati kaṣatriyò nāsya tata karma paraśaṃsanti purā vidaḥ na gṛhe maraṇaṃ tāta kaṣatriyāṇāṃ paraśasyate śauṭīrāṇāma aśauṭīrama adharmyaṃ kṛpaṇaṃ ca tata idaṃ duḥkhama ahò kaṣṭaṃ pāpīya iti niṣṭanana paratidhvasta mukhaḥ pūtira amātyāna bahu śòcayana arògāṇāṃ sapṛhayate muhura mṛtyuma apīcchati vīrò dṛptò 'bhimānī ca nedṛśaṃ mṛtyuma arhati raṇeṣu kadanaṃ kṛtvā jañātibhiḥ parivāritaḥ tīkṣṇaiḥ śastraiḥ suvikliṣṭaḥ kaṣatriyò mṛtyuma arhati śūrò hi satyamanyubhyāma āviṣṭò yudhyate bhṛśama kṛtyamānāni gātrāṇi paraira naivāvabudhyate sa saṃkhye nidhanaṃ parāpya paraśastaṃ lòkapūjitama savadharmaṃ vipulaṃ parāpya śakrasyaiti sa lòkatāma sarvò yòdhaḥ paraṃ tayaktuma āviṣṭasa tayaktajīvitaḥ parāpnòtīndrasya sālòkyaṃ śūraḥ pṛṣṭhama adarśayana ke lòkā yudhyamānānāṃ śūrāṇāma anivartināma bhavanti nidhanaṃ parāpya tana me barūhi pitā maha atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama ambarīṣasya saṃvādama indrasya ca yudhiṣṭhira ambarīṣò hi nābhāgaḥ savargaṃ gatvā sudura labhama dadarśa suralòkasthaṃ śakreṇa sacivaṃ saha sarvatejòmayaṃ divyaṃ vimānavarama āsthitama uparya upari gacchantaṃ savaṃ vai senāpatiṃ parabhuma sa dṛṣṭvòpari gacchantaṃ senāpatima udāradhīḥ ṛddhiṃ dṛṣṭvā sudevasya vismitaḥ parāha vāsavama sāgarāntāṃ mahīṃ kṛtsnāma anuśiṣya yathāvidhi cāturvarṇye yathāśāstraṃ paravṛttò dharmakāmyayā barahmacaryeṇa ghòreṇa ācārya kulasevayā vedāna adhītya dharmeṇa rājaśāstraṃ ca kevalama atithīna annapānena pitṝṃśa ca savadhayā tathā ṛṣīna savādhyāyadīkṣābhira devāna yajñaira anuttamaiḥ kaṣatradharme sathitò bhūtvā yathāśāstraṃ yathāvidhi udīkṣamāṇaḥ pṛtanāṃ jayāmi yudhi vāsava devarājasudevò 'yaṃ mama senāpatiḥ purā āsīda yòdhaḥ paraśāntātmā sò 'yaṃ kasmāda atīva māma nānena karatubhira mukhyaira iṣṭaṃ naiva davijātayaḥ tarpitā vidhivaca chakra sò 'yaṃ kasmāda atīva māma etasya vitatasa tāta sudevasya babhūva ha saṃgrāmayajñaḥ sumahāna yaśa cānyò yudhyate naraḥ saṃnaddhò dīkṣitaḥ sarvò yòdhaḥ parāpya camūmukhama yuddhayajñādhikāra sathò bhavatīti viniścayaḥ kāni yajñe havīṃṣya atra kima ājyaṃ kā ca dakṣiṇā ṛtvijaśa cātra ke paròktāsa tana me barūhi śatakratò ṛtvijaḥ kuñjarāsa tatra vājinò 'dhavaryavasa tathā havīṃṣi paramāṃsāni rudhiraṃ tava ājyama eva ca sṛgālagṛdhrakākòlāḥ sadasyāsa tatra satriṇaḥ ājyaśeṣaṃ pibantya ete haviḥ parāśnanti cādhvare parāsatòmarasaṃghātāḥ khaḍgaśaktiparaśvadhāḥ javalantò niśitāḥ pītāḥ sarucasa tasyātha satriṇaḥ cāpavegāyatasa tīkṣṇaḥ parakāyāvadāraṇaḥ ṛjuḥ suniśitaḥ pītaḥ sāyakò 'saya saruvò mahāna davīpicarmāvanaddhaśa ca nāgadantakṛtatsaruḥ hastihastagataḥ khaḍgaḥ saphyò bhaveta tasya saṃyuge javalitaira niśitaiḥ pītaiḥ parāsaśaktiparaśvadhaiḥ śakyāyasamayaisa tīkṣṇaira abhighātò bhaveda vasu āvegāda yata tu rudhiraṃ saṃgrāme sayandate bhuvi sāsya pūrṇāhutira hòtre samṛddhā sarvakāmadhuka chindhi bhindhīti yasyaitaca charūyate vāhinīmukhe sāmāni sāma gāsa tasya gāyanti yamasādane havirdhānaṃ tu tasyāhuḥ pareṣāṃ vāhinīmukhama kuñjarāṇāṃ hayānāṃ ca varmiṇāṃ ca samuccayaḥ agniḥ śayenacitò nāma tasya yajñe vidhīyate uttiṣṭhanti kabandhò 'tara sahasre nihate tu yaḥ sa yūpasa tasya śūrasya khādirò 'ṣaṭāśrira ucyate iḍòpahūtaṃ karòśanti kuñjarā aṅkuśeritāḥ vayāghuṣṭa talanādena vaṣaṭkāreṇa pārthiva udgātā tava saṃgrāme tarisāmā dundubhiḥ samṛtaḥ barahma save hariyamāṇe yaḥ pariyāṃ yuddhe tanuṃ tayajeta ātmānaṃ yūpama ucchritya sa yajñò 'nanta dakṣiṇaḥ bhartura arthe tu yaḥ śūrò vikrameda vāhinīmukhe bhayāna na ca nivarteta tasya lòkā yathā mama nīlacandrākṛtaiḥ khaḍgaira bāhubhiḥ parighòpamaiḥ yasya vedira upastīrṇā tasya lòkā yathā mama yasa tu nāvekṣate kaṃ cita sahāyaṃ vijaye sathitaḥ vigāhya vāhinīmadhyaṃ tasya lòkā yathā mama yasya tòmarasaṃghāṭā bherī maṇḍūkakacchapā vīrāsthi śarkarā durgā māṃsaśòṇitakardamā asi carma palavā sindhuḥ keśaśaivalaśādvalā aśvanāgarathaiśa caiva saṃbhinnaiḥ kṛtasaṃkramā patākādhvajavānīrā hatavāhana vāhinī śòṇitòdā susaṃpūrṇā dustarā pāragaira naraiḥ hatanāgamahānakrā paralòkavahāśivā ṛṣṭikhaḍgadhvajānūkā gṛdhrakaṅkavaḍaplavā puruṣādānucaritā bhīrūṇāṃ kaśmalāvahā nadī yòdhamahāyajñe tada asyāvabhṛthaṃ samṛtama vedī yasya tava amitrāṇāṃ śiròbhira avakīryate aśvaskandhaira jaga sakandhaisa tasya lòkā yathā mama patnī śālā kṛtā yasya pareṣāṃ vāhinīmukhama havirdhānaṃ savavāhinyasa tada asyāhura manīṣiṇaḥ sadaśa cāntara yòdhāgnira āgnīdhraśa còttarāṃ diśama śatrusenā kalatrasya sarvalòkāna adūrataḥ yadā tūbhaya tò vayāhò bhavatya ākāśama agrataḥ sāsya vedī tathā yajñe nityaṃ vedāsa tarayò 'ganayaḥ yasa tu yòdhaḥ parāvṛttaḥ saṃtrastò hanyate paraiḥ apratiṣṭhaṃ sa narakaṃ yāti nāstya atra saṃśayaḥ yasya śòṇitavegena nadī sayāta samabhiplutā keśamāṃsāsthi saṃkīrṇā sa gaccheta paramāṃ gatima yasa tu senāpatiṃ hatvā tada yānama adhiròhati sa viṣṇuvikrama karāmī bṛhaspatisamaḥ karatuḥ nāyakaṃ vā paramāṇaṃ vā yò vā sayāta tatra pūjitaḥ jīvagrāhaṃ nigṛhṇāti tasya lòkā yathā mama āhave nihataṃ śūraṃ na śòceta kadā cana aśòcyò hi hataḥ śūraḥ savargalòke mahīyate na haya annaṃ nòdakaṃ tasya na sanānaṃ nāpya aśaucakama hatasya kartuma icchanti tasya lòkāña śṛṇuṣva me varāpsaraḥ sahasrāṇi śūrama āyòdhane hatama tavaramāṇā hi dhāvanti mama bhartā bhaveda iti etata tapaśa ca puṇyaṃ ca dharmaśa caiva sanātanaḥ catvāraśa cāśramāsa tasya yò yuddhe na palāyate vṛddhaṃ balaṃ na hantavyaṃ naiva satrī na ca vai davijaḥ tṛṇapūrṇamukhaśa caiva tavāsmīti ca yò vadeta ahaṃ vṛtraṃ balaṃ pākaṃ śatamāyaṃ viròcanama durāvāryaṃ ca namuciṃ naikamāyaṃ ca śambarama vipracittiṃ ca daiteyaṃ danòḥ putrāśa ca sarvaśaḥ parahrādaṃ ca nihatyājau tatò devādhipò 'bhavama itya etaca chakra vacanaṃ niśamya paratigṛhya ca yòdhānāma ātmanaḥ siddhima ambarīṣò 'bhipannavāna atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama paratardanò maithilaśa ca saṃgrāmaṃ yatra cakratuḥ yajñòpavītī saṃgrāme janakò maithilò yathā yòdhāna uddharṣayāma āsa tana nibòdha yudhiṣṭhira janakò maithilò rājā mahātmā sarvatattvavita yòdhāna savāna darśayāma āsa savargaṃ narakama eva ca abhītānāma ime lòkā bhāsvantò hanta paśyata pūrṇā gandharvakanyābhiḥ sarvakāmaduhò 'kaṣayāḥ ime palāyamānānāṃ narakāḥ paratyupasthitāḥ akīrtiḥ śāśvatī caiva patitavyama anantarama tāna dṛṣṭvārīna vijayatò bhūtvā saṃtyāga buddhayaḥ narakasyāpratiṣṭhasya mā bhūtavaśavartinaḥ tayāgamūlaṃ hi śūrāṇāṃ savargadvārama anuttamama itya uktāsa te nṛpatinā yòdhāḥ parapuraṃjaya vayajayanta raṇe śatrūna harṣayantò janeśvarama tasmāda ātmavatā nityaṃ sathātavyaṃ raṇamūrdhani gajānāṃ rathinò madhye rathānāma anu sādinaḥ sādināma antarā sathāpyaṃ pādātama iha daṃśitama ya evaṃ vayūhate rājā sa nityaṃ jayate daviṣaḥ tasmāda evaṃvidhātavyaṃ nityama eva yudhiṣṭhira sarve sukṛtama icchantaḥ suyuddhenāti manyavaḥ kaṣòbhayeyura anīkāni sāgaraṃ makarā iva harṣayeyura viṣaṇṇāṃśa ca vayavasthāpya parasparama jitāṃ ca bhūmiṃ rakṣeta bhagnāna nātyanusārayeta punarāvartamānānāṃ nirāśānāṃ ca jīvite na vegaḥ susahò rājaṃsa tasmāna nātyanusārayeta na hi parahartuma icchanti śūrāḥ parādravatāṃ bhayāta tasmāta palāyamānānāṃ kuryāna nātyanusāraṇama carāṇāma acarā haya annama adaṃṣṭrā daṃṣṭriṇāma api apāṇayaḥ pāṇimatāma annaṃ śūrasya kātarāḥ samānapṛṣṭhòdara pāṇipādāḥ; paścāca chūraṃ bhīravò 'nuvrajanti atò bhayārtāḥ paraṇipatya bhūyaḥ; kṛtvāñjalīna upatiṣṭhanti śūrāna śūra bāhuṣu lòkò 'yaṃ lambate putra vata sadā tasmāta sarvāsva avasthāsu śūraḥ saṃmānama arhati na hi śauryāta paraṃ kiṃ cita tariṣu lòkeṣu vidyate śūraḥ sarvaṃ pālayati sarvaṃ śūre paratiṣṭhitama yathā jayārthinaḥ senāṃ nayanti bharatarṣabha īṣada dharmaṃ parapīḍyāpi tana me barūhi pitā maha satyena hi sathitā dharmā upapattyā tathāpare sādhva ācāratayā ke cita tathaivaupayikā api upāyadharmāna vakṣyāmi siddhārthāna arthadharmayòḥ nirmaryādā dasyavasa tu bhavanti paripanthinaḥ teṣāṃ parativighātārthaṃ paravakṣyāmya atha naigamama kāryāṇāṃ saṃprasiddhya arthaṃ tāna upāyāna nibòdha me ubhe parajñe veditavye ṛjvī vakrā ca bhārata jānana vakrāṃ na seveta paratibādheta cāgatāma amitrā eva rājānaṃ bhedenòpacarantya uta tāṃ rājā nikṛtiṃ jānana yathāmitrāna parabādhate gajānāṃ pārśvacarmāṇi gòvṛṣājagarāṇi ca śalya kaṅkaṭa lòhāni tanutrāṇi matāni ca śitapītāni śastrāṇi saṃnāhāḥ pītalòhitāḥ nānā rañjana raktāḥ sayuḥ patākāḥ ketavaśa ca te ṛṣṭayasa tòmarāḥ khaḍgā niśitāśa ca paraśvadhāḥ phalakānya atha carmāṇi paratikalpyānya anekaśaḥ abhīnītāni śastrāṇi yòdhāśa ca kṛtaniśramāḥ caitryāṃ vā mārgaśīrṣyāṃ vā senāyògaḥ paraśasyate pakvasasyā hi pṛthivī bhavatya ambumatī tathā naivāti śītò nātyuṣṇaḥ kālò bhavati bhārata tasmāta tadā yòjayeta pareṣāṃ vayasaneṣu vā eteṣu yògāḥ senāyāḥ paraśastāḥ parabādhane jalavāṃsa tṛṇavāna mārgaḥ samò gamyaḥ paraśasyate cāraira hi vihitābhyāsaḥ kuśalaira vanagòcaraiḥ navyāraṇyaira na śakyeta gantuṃ mṛgagaṇaira iva tasmāta sarvāsu senāsu yòjayanti jayārthinaḥ āvāsasa tòyavāna durgaḥ parayākāśaḥ paraśasyate pareṣāma upasarpāṇāṃ paratiṣedhasa tathā bhaveta ākāśaṃ tu vanābhyāśe manyante guṇavata tarama bahubhira guṇajātaisa tu ye yuddhakuśalā janāḥ upanyāsò 'pasarpāṇāṃ padātīnāṃ ca gūhanama atha śatrupratīghātama āpada arthaṃ parāyaṇama saptarṣīna pṛṣṭhataḥ kṛtvā yudhyeranna acalā iva anena vidhinā rājaña jigīṣetāpi dura jayāna yatò vāyura yataḥ sūryò yataḥ śukrasa tatò jayaḥ pūrvaṃ pūrvaṃ jayāya eṣāṃ saṃnipāte yudhiṣṭhira akardamāma anudakāma amaryādāma alòṣṭakāma aśvabhūmiṃ paraśaṃsanti ye yuddhakuśalā janāḥ samā nirudakākāśā rathabhūmiḥ paraśasyate nīcadrumā mahākakṣā sòdakā hastiyòdhināma bahu durgā mahāvṛkṣā vetraveṇubhira āstṛtā padātīnāṃ kaṣamā bhūmiḥ parvatòpavanāni ca padātibahulā senā dṛḍhā bhavati bhārata rathāśvabahulā senā sudineṣu paraśasyate padātināgabahulā parāvṛṭkāle paraśasyate guṇāna etāna parasaṃkhyāya deśakālau parayòjayeta evaṃ saṃcintya yò yāti tithi nakṣatrapūjitaḥ vijayaṃ labhate nityaṃ senāṃ samyaka parayòjayana parasuptāṃsa tṛṣitāña śarāntāna parakīrṇāna nābhighātayeta mòkṣe parayāṇe calane pānabhòjana kālayòḥ ati kaṣiptāna vayatikṣiptāna vihatāna paratanū kṛtāna suvisrambhāna kṛtārambhāna upanyāsa paratāpināna bahiścarāna upanyāsāna kṛtvā veśmānusāriṇaḥ pāramparyāgate davāre ye ke cida anuvartinaḥ paricaryā varòddhārò ye ca ke cana valginaḥ anīkaṃ ye parabhindanti bhinnaṃ ye sathagayanti ca samānāśana pānāsa te kāryā daviguṇavetanāḥ daśādhipatayaḥ kāryāḥ śatādhipatayasa tathā teṣāṃ sahasrādhipatiṃ kuryāca chūrama atandritama yathāmukhyaṃ saṃnipātya vaktavyāḥ sama śapāmahe yathā jayārthaṃ saṃgrāme na jahyāma parasparama ihaiva te nivartantāṃ ye naḥ ke cana bhīravaḥ na ghātayeyuḥ paradaraṃ kurvāṇāsa tumule sati ātmānaṃ ca savapakṣaṃ ca palāyana hanti saṃyuge daravyanāśò vadhò 'kīrtira ayaśaśa ca palāyane amanòjñā sukhā vācaḥ puruṣasya palāyataḥ paratispandauṣṭha dantasya nayastasarvāyudhasya ca hitvā palāyamānasya sahāyāna parāṇasaṃśaye amitraira anubaddhasya daviṣatāma astu nasa tathā manuṣyāpasadā haya ete ye bhavanti parāṅmukhāḥ rāśivardhana mātrāsa te naiva te paretya nò iha amitrā hṛṣṭamanasaḥ paratyudyānti palāyinama jayinaṃ suhṛdasa tāta vandanaira maṅgalena ca yasya sama vayasane rājanna anumòdanti śatravaḥ tada asahya taraṃ duḥkhama ahaṃ manye vadhāda api śariyaṃ jānīta dharmasya mūlaṃ sarvasukhasya ca sā bhīrūṇāṃ parāna yāti śūrasa tāma adhigacchati te vayaṃ savargama icchantaḥ saṃgrāme tayaktajīvitāḥ jayantò vadhyamānā vā parāptuma arhāma sada gatima evaṃ saṃśapta śapathāḥ samabhityaktajīvitāḥ amitravāhinīṃ vīrāḥ saṃpragāhantya abhīravaḥ agrataḥ puruṣānīkama asi carma vatāṃ bhaveta pṛṣṭhataḥ śakaṭānīkaṃ kalatraṃ madhyatasa tathā pareṣāṃ paratighātārthaṃ padātīnāṃ ca gūhanama api haya asmina pare gṛddhā bhaveyura ye purògamāḥ ye purastāda abhimatāḥ sattvavantò manò vinaḥ te pūrvama abhivarteraṃsa tāna anvaga itare janāḥ api còddharṣaṇaṃ kāryaṃ bhīrūṇāma api yatnataḥ sakandhadarśanamātraṃ tu tiṣṭheyura vā samīpataḥ saṃhatāna yòdhayeda alpāna kāmaṃ vistārayeda bahūna sucī mukhama anīkaṃ sayāda alpānāṃ bahubhiḥ saha saṃprayuddhe parahṛṣṭe vā satyaṃ vāyadi vānṛtama paragṛhya bāhūna karòśeta bhagnā bhagnāḥ parā iti āgataṃ nò mitrabalaṃ paraharadhvama abhītavata śabdavantò 'nudhāveyuḥ kurvantò bhairavaṃ ravama kaṣveḍāḥ kila kilāḥ śaṅkhāḥ karakacā gòviṣāṇikāna bherīmṛdaṅgapaṇavāna nādayeyurśa ca kuñjarāna [ya] kiṃ śīlāḥ kiṃ samutthānāḥ kathaṃrūpāśa ca bhārata kiṃ saṃnāhāḥ kathaṃ śastrā janāḥ sayuḥ saṃyuge nṛpa [bha] yathācaritama evātra śastrapatraṃ vidhīyate ācārāda eva puruṣasa tathā karmasu vartate gāndhārāḥ sindhusauvīrā nakharaprāsayòdhinaḥ ābhīravaḥ subalinasa tada balaṃ sarvapāragama sarvaśastreṣu kuśalāḥ sattvavantò haya uśīnarāḥ parācyā mātaṅgayuddheṣu kuśalāḥ śaṭhayòdhinaḥ tathā yavanakāmbòjā mathurāma abhitaśa ca ye ete niyuddha kuśalā dākṣiṇātyāsi carmiṇaḥ sarvatra śūrā jāyante mahāsattvā mahābalāḥ parāya eṣa samuddiṣṭò lakṣaṇāni tu me śṛṇu siṃhaśārdūlavāna netrāḥ sinha śārdūlagāminaḥ pārāvata kuliṅgākṣāḥ sarve śūrāḥ paramāthinaḥ mṛgasvarā davīpinetrā ṛṣabhākṣāsa tathāpare paravādinaḥ sucaṇḍāśa ca karòdhinaḥ kiṃnarī savanāḥ meghasvanāḥ karuddha mukhāḥ ke cita karabha nisvanāḥ jihmanāsānujaṅghāśa ca dūragā dūrapātinaḥ viḍāla kubjāsa tanavasa tanu keśāsa tanutvacaḥ śūrāśa capala cittāśa ca te bhavanti durāsadāḥ gòdhā nimīlitāḥ ke cina mṛdu parakṛtayò 'pi ca turaṃgagatinirghòṣāsa te narāḥ pārayiṣṇavaḥ susaṃhatāḥ paratanavò vayūḍhòraskāḥ susaṃsthitāḥ paravāditena nṛtyanti hṛṣyanti kalaheṣu ca ganbhīrākṣā niḥsṛtākṣāḥ piṅgalā bharukuṭī mukhāḥ nakulākṣāsa tathā caiva sarve śūrāsa tanutyajaḥ jihmākṣāḥ paralalāṭāśa ca nirmāṃsa hanavò 'pi ca vakrabāhvaṅgulī saktāḥ kṛśā dhamani saṃtatāḥ paraviśantya ativegena saṃparāye 'bhayupasthite vāraṇā iva saṃmattāsa te bhavanti durāsadāḥ dīptasphuṭita keśāntāḥ sathūlapārśva hanū mukhāḥ unnatāṃsā pṛthugrīvā vikaṭāḥ sathūlapiṇḍikā udvṛttāśa caiva sugrīvā vinatā vihagā iva piṇḍa śīrśāhi vaktrāśa ca vṛṣadaṃśa mukhā iva ugrasvanā manyumantò yuddheṣva ārāva sāriṇaḥ adharmajñāvaliptāśa ca ghòrā raudrapradarśinaḥ tayaktātmānaḥ sarva ete antyajā haya anivartinaḥ puraskāryāḥ sadā sainye hanyate ghananti cāpi te adhārmikā bhinnavṛttāḥ sādhva evaiṣāṃ parābhavaḥ evama eva parakupyanti rājñò 'paya ete haya abhīkṣṇaśaḥ [ya] jaitryā vā kāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha pṛtanāyāḥ paraśastāni tānīhecchāmi vedituma [bha] jaitryā vā yāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha pṛtanāyāḥ paraśastāni tāni vakṣyāmi sarvaśaḥ daivaṃ pūrvaṃ vikurute mānuṣe kālacòdite tada vidvāṃsò 'nupaśyanti jañānadīrgheṇa cakṣuṣā parāyaścitta vidhiṃ cātra japahòmāṃśa ca tada viduḥ maṅgalāni ca kurvantaḥ śamayantya ahitānya api udīrṇamanasò yòdhā vāhanāni ca bhārata yasyāṃ bhavanti senāyāṃ dharuvaṃ tasyāṃ jayaṃ vadeta anva enāṃ vāyavò vānti tathaivendra dhanūṃṣi ca anuplavante meghāśa ca tathādityasya raśmayaḥ gòmāyavaśa cānulòmā vaḍā gṛdhrāśa ca sarvaśaḥ ācareyura yadā senāṃ tadā siddhira anuttamā parasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ; paradakṣiṇāvartaśikhò vidhūmaḥ puṇyā gandhāśa cāhutīnāṃ paravānti; jayasyaitada bhāvinò rūpama āhuḥ gambhīraśabdāśa ca mahāsvanāśa ca; śaṅkhāśa ca bheryaśa ca nadanti yatra yuyutsavaśa cāpratīpā bhavanti; jayasyaitada bhāvinò rūpama āhuḥ iṣṭā mṛgāḥ pṛṣṭhatò vāmataśa ca; saṃprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca jighāṃsatāṃ dakṣiṇāḥ siddhima āhura; ye tava agratasa te paratiṣedhayanti maṅgalya śabdāḥ śakunā vadanti; haṃsāḥ karauñcāḥ śatapatrāśa ca cāṣāḥ hṛṣṭā yòdhāḥ sattvavantò bhavanti; jayasyaitada bhāvinò rūpama āhuḥ śastraiḥ pataiḥ kavacaira ketubhiśa ca; subhānubhira mukhavarṇaiśa ca yūnāma bharājiṣmatī duṣpratiprekṣaṇīyā; yeṣāṃ camūsa te 'bhibhavanti śatrūna śuśrūṣavaśa cānabhimāninaśa ca; parasparaṃ sauhṛdama āsthitāśa ca yeṣāṃ yòdhāḥ śaucama anuṣṭhitāśa ca; jayasyaitada bhāvinò rūpama āhuḥ śabdāḥ saparśāsa tathā gandhā vicaranti manaḥpriyāḥ dhairyaṃ cāviśate yòdhāna vijayasya mukhaṃ tu tata iṣṭò vāmaḥ paraviṣṭasya dakṣiṇaḥ paravivikṣataḥ paścāta saṃsādhayatya arthaṃ purastāta paratiṣedhati saṃbhṛtya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ yudhiṣṭhira sāmnaivāvartane pūrvaṃ parayatethāsa tathò yudhi jaghanya eṣa vijayò yada yuddhaṃ nāma bhārata yādṛcchikò yudhi jayò daivò veti vicāraṇama apāma iva mahāvegasa tarastā mṛgagaṇā iva durnivāryatamā caiva parabhagnā mahatī camūḥ bhagnā itya eva bhajyante vidvāṃsò 'pi na kāraṇama udārasārā mahatī rurusaṃghòpamā camūḥ parasparajñāḥ saṃhṛṣṭāsa tayaktaprāṇāḥ suniścitāḥ api pañcāśatiḥ śūrā mṛdnanti paravāhinīma atha vā pañca ṣaṭa sapta sahitāḥ kṛtaniścayāḥ kulīnāḥ pūjitāḥ samyaga vijayantīha śātravāna saṃnipātò na gantavyaḥ śakye sati kathaṃ cana sāntvabheda paradānānāṃ yuddhama uttarama ucyate saṃsarpaṇāda dhi senāyā bhayaṃ bhīrūna parabādhate vajrāda iva parajvalitāda iyaṃ kava nu patiṣyati abhiprayātāṃ samitiṃ jañātvā ye paratiyāntya atha teṣāṃ sapandanti gātrāṇi yòdhānāṃ viṣayasya ca viṣayò vayathate rājana sarvaḥ sasthāṇu jaṅgamaḥ śastrapratāpa taptānāṃ majjā sīdati dehināma teṣāṃ sāntvaṃ karūra miśraṃ paraṇetavyaṃ punaḥ punaḥ saṃpīḍyamānā hi pare yògama āyānti sarvaśaḥ antarāṇāṃ ca bhedārthaṃ cārāna abhyavacārayeta yaśa ca tasmāta parò rājā tena saṃdhiḥ paraśasyate na hi tasyānyathā pīḍā śakyā kartuṃ tathāvidhā yathā sārdhama amitreṇa sarvataḥ paratibādhanama kaṣamā vai sādhu māyā hi na hi sādhva akṣamā sadā kaṣamāyāśa cākṣamāyāśa ca viddhi pārtha parayòjanama vijitya kaṣamamāṇasya yaśò rājñò 'bhivardhate mahāparādhā haya apya asmina viśvasanti hi śatravaḥ manyate karśayitvā tu kaṣamā sādhva iti śambaraḥ asaṃtaptaṃ tu yada dāru paratyeti parakṛtiṃ punaḥ naitata paraśaṃsantya ācāryā na ca sādhu nidarśanama akleśenāvināśena niyantavyāḥ savaputravata daveṣyò bhavati bhūtānāma ugrò rājā yudhiṣṭhira mṛduma apya avamanyante tasmāda ubhaya bhāga bhaveta parahariṣyana pariyaṃ barūyāta paraharanna api bhārata parahṛtya ca kṛpāyeta śòcanna iva rudanna iva na me pariyaṃ yata sa hataḥ saṃprāhaivaṃ purò vacaḥ na cakartha ca me vākyama ucyamānaḥ punaḥ punaḥ ahò jīvitama ākāṅkṣe nedṛśò vadhama arhati sudurlabhāḥ supuruṣāḥ saṃgrāmeṣva apalāyinaḥ kṛtaṃ mamāpriyaṃ tena yenāyaṃ nihatò mṛdhe iti vācā vadana hantṝna pūjayeta rahògataḥ hantṝṇāṃ cāhatānāṃ ca yata kuryura aparādhinaḥ karòśeda bāhuṃ paragṛhyāpi cikīrṣaña janasaṃgrahama evaṃ sarvāsva avasthāsu sāntvapūrvaṃ samācarana pariyò bhavati bhūtānāṃ dharmajñò vītabhīra nṛpaḥ viśvāsaṃ cātra gacchanti sarvabhūtāni bhārata viśvastaḥ śakyate bhòktuṃ yathākāmama upasthitaḥ tasmāda viśvāsayeda rājā sarvabhūtānya amāyayā sarvataḥ parirakṣeca ca yò mahīṃ bhòktuma icchati [ya] kathaṃ mṛdau kathaṃ tīkṣṇe mahāpakṣe ca pārthiva arau varteta nṛpatisa tana me barūhi pitāmaha [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama bṛhaspateśa ca saṃvādama indrasya ca yudhiṣṭhira bṛhaspatiṃ devapatira abhivādya kṛtāñjaliḥ upasaṃgamya papraccha vāsavaḥ paravīrahā ahiteṣu kathaṃ barahmana vartayeyama atandritaḥ asamucchidya caivaināna niyaccheyama upāyataḥ senayòra vayatiṣaṅgeṇa jayaḥ sādhāraṇò bhaveta kiṃ kurvāṇaṃ na māṃ jahyāja javalitā śarīḥ paratāpinī tatò dharmārthakāmānāṃ kuśalaḥ paratibhānavāna rājadharmavidhānajñaḥ paratyuvāca puraṃdarama na jātu kalahenecchena niyantuma apakāriṇaḥ bāla saṃsevitaṃ haya etada yada amarṣò yada akṣamā na śatrura vivṛtaḥ kāryò vadhama asyābhikāṅkṣatā karòdhaṃ balama amarṣaṃ ca niyamyātmajama ātmani amitrama upaseveta viśvastavada aviśvasana pariyama eva vadena nityaṃ nāpriyaṃ kiṃ cida ācareta virameca chuṣka vairebhyaḥ kaṇṭhāyāsaṃ ca varjayeta yathā vaitaṃsikò yuktò davijānāṃ sadṛśasvanaḥ tāna davijāna kurute vaśyāṃsa tathāyuktò mahīpatiḥ vaśaṃ còpanayeca chatrūna nihanyāca ca puraṃdara na nityaṃ paribhūyārīna sukhaṃ savapiti vāsava jāgartya eva ca duṣṭātmā saṃkare 'ganira ivòtthitaḥ na saṃnipātaḥ kartavyaḥ sāmānye vijaye sati viśvāsyaivòpasaṃnyāsyò vaśe kṛtvā ripuḥ parabhò saṃpradhārya sahāmātyaira mantravidbhira mahātmabhiḥ upekṣamāṇò 'vajñāte hṛdayenāparājitaḥ athāsya parahareta kāle kiṃ cida vicalite pade daṇḍaṃ ca dūṣayeda asya puruṣaira āptakāribhiḥ ādimadhyāvasānajñaḥ paracchannaṃ ca vicārayeta balāni dūṣayeda asya jānaṃśa caiva paramāṇataḥ bhedenòpapradānena saṃsṛjanna auṣadhaisa tathā na tava eva cela saṃsargaṃ racayeda aribhiḥ saha dīrghakālama api kaṣāntvā vihanyāda eva śātavāna kālākāṅkṣī yāmayeca ca yathā viṣrambhama āpnuyuḥ na sadyò 'rīna vinirhanyāda dṛṣṭasya vijayò 'javaraḥ na yaḥ śalyaṃ ghaṭṭayati navaṃ ca kurute varaṇama parāpte ca parahareta kāle na sa saṃvartate punaḥ hantukāmasya devendra puruṣasya ripuṃ parati yaḥ kālò hi vayatikrāmeta puruṣaṃ kālakāṅkṣiṇama durlabhaḥ sa punaḥ kālaḥ kāladharmacikīrṣuṇā aurjasthyaṃ vijayeda evaṃ saṃgṛhṇana sādhu saṃmatāna kālena sādhayena nityaṃ nāprāpte 'bhinipīḍayeta vihāya kāmaṃ karòdhaṃ ca tathāhaṃkārama eva ca yuktò vivarama anviccheda ahitānāṃ puraṃdara mārdavaṃ daṇḍa ālasyaṃ paramādaśa ca suròttama māyāśa ca vividhāḥ śakra sādhayantya avicakṣaṇama nihatyaitāni catvāri māyāṃ paratividhāya ca tataḥ śaknòti śatrūṇāṃ parahartuma avicārayana yadaivaikena śakyeta guhyaṃ kartuṃ tadācareta yacchanti sacivā guhyaṃ mithò vidrāvayantya api aśakyama iti kṛtvā vā tatò 'nayaiḥ saṃvidaṃ careta barahmadaṇḍama adṛṣṭeṣu dṛṣṭeṣu caturaṅgiṇīma bhedaṃ ca parathamaṃ yuñjyāta tūṣṇīṃ daṇḍaṃ tathaiva ca kāle parayòjayeda rājā tasmiṃsa tasmiṃsa tadā tadā paraṇipātaṃ ca gaccheta kāle śatròra balīyasaḥ yuktò 'saya vadhama anviccheda apramattaḥ paramādyataḥ paraṇipātena dānena vācā madhurayā baruvana amitrama upaseveta na tu jātu viśaṅkayeta sathānāni śaṅkitānāṃ ca nityama eva vivarjayeta na ca teṣva āśvaseda darugdhvā jāgartīha nirākṛtāḥ na haya atò duṣkaraṃ karma kiṃ cida asti suròttama yathā vividhavṛttānāma aiśvaryama amarādhipa tathā vividhaśīlānāma api saṃbhava ucyate yateta yògama āsthāya mitrāmitrāna avārayana mṛduma apya avamanyante tīkṣṇāda udvijate janaḥ mātīkṣṇò māmṛdura bhūsa tavaṃ tīkṣṇò bhava mṛdura bhava yathā vapre vegavati sarvataḥ saṃplutòdake nityaṃ vivaraṇāda bādhasa tathā rājyaṃ paramādyataḥ na banūna abhiyuñjīta yaugapadyena śātravāna sāmnā dānena bhedena daṇḍena ca puraṃdara ekaikama eṣāṃ niṣpiṃṣaña śiṣṭeṣu nipuṇaṃ careta na ca śaktò 'pi medhāvī sarvāna evārabhena nṛpaḥ yadā sayāna mahatī senā hayanāgarathākulā padātiyantra bahulā savanuraktā ṣaḍaṅginī yadā bahuvidhāṃ vṛddhiṃ manyate paratilòmataḥ tadā vṛvṛtya parahareda dasyūnāma avicārayana na sāma daṇḍòpaniṣata paraśasyate; na mārdavaṃ śatruṣu yātrikaṃ sadā na sasyaghātò na ca saṃkarakriyā; na cāpi bhūyaḥ parakṛtera vicāraṇā māyā vibhedānupasarjanāni; pāpaṃ tathaiva sapaśa saṃprayògāta āptaira manuṣyaira upacārayeta; pureṣu rāṣṭreṣu ca saṃprayuktaḥ purāṇi caiṣāma anusṛtya bhūmipāḥ; pureṣu bhògāna nikhilāna ihājayana pureṣu nītiṃ vihitāṃ yathāvidhi; parayòjayantò baha vṛtra sūdana paradāya gūḍhāni vasūni nāma; paracchidya bhògāna avadhāya ca savāna duṣṭāḥ savadòṣaira iti kīrtayitvā; pureṣu rāṣṭreṣu ca yòjayanti tathaiva cānyai ratiśāstravedibhiḥ; savalaṃkṛtaiḥ śāstravidhānadṛṣṭibhiḥ suśikṣitaira bhāṣya kathā viśāradaiḥ; pareṣu kṛtyāna upadhārayasva [indra] kāni liṅgāni duṣṭasya bhavanti davijasattama kathaṃ duṣṭaṃ vijānīyāda etata pṛṣṭò baravīhi me [bṛhaspati] paròkṣama aguṇāna āha sadguṇāna abhyasūyati paraira vā kīrtyamāneṣu tūṣṇīma āste parāṅmukhaḥ tūṣṇīṃ bhāve 'pi hi jañānaṃ na ceda bhavati kāraṇama viśvāsama oṣṭhasaṃdaṃśaṃ śirasaśa ca parakampanama karòtya abhīkṣṇaṃ saṃsṛṣṭama asaṃsṛṣṭaśa ca bhāṣate adṛṣṭitò vikurute dṛṣṭvā vā nābhibhāṣate pṛthaga etya samaśnāti nedama adya yathāvidhi āsane śayane yāne bhāvā lakṣyā viśeṣataḥ ārtira ārte pariye parītira etāvana mitra lakṣaṇama viparītaṃ tu bòddhavyama arilakṣaṇama eva tata etānya evaṃ yathòktāni budhyethāsa taridaśādhipa puruṣāṇāṃ paraduṣṭānāṃ savabhāvò balavattaraḥ iti duṣṭasya vijñānama uktaṃ te surasattama niśāmya śāstratattvārthaṃ yathāvada amareśvaraḥ [bha] sa tada vacaḥ śatrunibarhaṇe ratasa; tathā cakārāvitathaṃ bṛhaspateḥ cacāra kāle vijayāya cārihā; vaśaṃ ca śatrūna anayata puraṃdaraḥ [ya] dhārmikò 'rathāna asaṃprāpya rājāmātyaiḥ parabādhitaḥ cayutaḥ kòśāca ca daṇḍāca ca sukhama icchana kathaṃ careta [bha] atrāyaṃ kaṣemadarśīyama itihāsò 'nugīyate tata te 'haṃ saṃpravakṣyāmi tana nibòdha yudhiṣṭhira kaṣemadarśaṃ nṛpasutaṃ yatra kaṣīṇabalaṃ purā muniḥ kālaka vṛkṣīya ājagāmeti naḥ śarutama taṃ papracchòpasaṃgṛhya kṛcchrāma āpadama āsthitaḥ artheṣu bhāgī puruṣa īhamānaḥ punaḥ punaḥ alabdhvā madvidhò rājyaṃ barahmana kiṃ kartuma arhati anyatra maraṇāta sateyāda anyatra parasaṃśrayāta kaṣudrāda anyatra cācārāta tana mamācakṣva sattama vayādhinā cābhipannasya mānasenetareṇa vā bahuśrutaḥ kṛtaprajñasa tavadvidhaḥ karaṇaṃ bhaveta nirvidya hi naraḥ kāmāna niyamya sukhama edhate tayaktvā parītiṃ ca śòkaṃ ca labdhvāprīti mayaṃ vasu sukhama arthāśrayaṃ yeṣāma anuśòcāmi tāna ahama mama haya arthāḥ subahavò naṣṭāḥ savapna ivāgatāḥ duṣkaraṃ bata kurvanti mahatò 'rathāṃsa tayajanti ye vayaṃ tava enāna parityaktuma asatò 'pi na śaknumaḥ imāma avasthāṃ saṃprāptaṃ dīnama ārtaṃ śariyaśa cayutama yada anyata sukhama astīha tada barahmanna anuśādhi māma kausalyenaivama uktasa tu rājaputreṇa dhīmatā muniḥ kālaka vṛkṣīyaḥ paratyuvāca mahādyutiḥ purastāda eva te buddhira iyaṃ kāryā vijānataḥ anityaṃ sarvama evedama ahaṃ ca mama cāsti yata yata kiṃ cina manyase 'satīti sarvaṃ nāstīti viddhi tata evaṃ na vayathate parājñaḥ kṛcchrāma apya āpadaṃ gataḥ yada dhi bhūtaṃ bhaviṣyaca ca dharuvaṃ tana na bhaviṣyati evaṃ viditavedyasa tavama adharmebhyaḥ paramòkṣyase yaca ca pūrve samāhāre yaca ca pūrvatare pare sarvaṃ tana nāsti taca caiva tajjñātvā kò 'nusaṃjvareta bhūtvā ca na bhavatya etada abhūtvā ca bhavatya api śòke na haya asti sāmarthyaṃ śòkaṃ kuryāta kathaṃ naraḥ kava nu te 'daya pitā rājana kava nu te 'daya pitāmaha na tavaṃ paśyasi tāna adya na tavā paśyanti te 'pi ca ātmanò 'dharuvatāṃ paśyaṃsa tāṃsa tavaṃ kima anuśòcasi buddhyā caivānubudhyasva dharuvaṃ hi na bhaviṣyasi ahaṃ ca tavaṃ ca nṛpate śatravaḥ suhṛdaśa ca te avaśyaṃ na bhaviṣyāmaḥ sarvaṃ ca na bhaviṣyati ye tu viṃśativarṣā vai tariṃśadvarṣāśa ca mānavāḥ arvāga eva hi te sarve mariṣyanti śaracchatāta api cena mahatò vittāda vipramucyeta pūruṣaḥ naitana mameti tana matvā kurvīta pariyama ātmanaḥ anāgataṃ ya na mameti vidyāda; atikrāntaṃ yana na mameti vidyāta diṣṭaṃ balīya iti manyamānāsa; te paṇḍitāsa tata satāṃ sathānama āhuḥ anāḍhyāśa cāpi jīvanti rājyaṃ cāpya anuśāsate buddhipauruṣa saṃpannāsa tavayā tulyādhikā janāḥ na ca tavama iva śòcanti tasmāta tavama api mā śucaḥ kiṃ nu tavaṃ taira na vai śareyāṃsa tulyò vā buddhipauruṣaiḥ [rājaputra] yādṛcchikaṃ mamāsīta tada rājyama itya eva cintaye hariyate sarvama evedaṃ kālena mahatā davija tasyaivaṃ hariyamāṇasya saròtaseva tapòdhana phalama etata parapaśyāmi yathā labdhena vartaye [muni] anāgatama atītaṃ ca yathātathya viniścayāta nānuśòcasi kausalya sarvārtheṣu tathā bhava avāpyāna kāmayasvārthāna nānavāpyāna kadā cana paratyutpannāna anubhavana mā śucasa tavama anāgatāna yathā labdhòpapannārthasa tathā kausalya raṃsyase kaca cica chuddha savabhāvena śariyā hīnò na śòcasi purastāda bhūtapūrvatvāda dhīna bhāgyò hi durmatiḥ dhātāraṃ garhate nityaṃ labdhārthāṃśa ca na mṛṣyate anarhāna api caivānyāna manyate śarīmatò janāna etasmāta kāraṇāda etada duḥkhaṃ bhūyò 'nuvartate īrṣyāticcheda saṃpannā rājana puruṣamāninaḥ kaca cita tavaṃ na tathā parājña matsarī kòsalādhipa sahasva śariyama anyeṣāṃ yadya api tavayi nāsti sā anyatrāpi satīṃ lakṣmīṃ kuśalā bhuñjate janāḥ abhiviṣyandate śarīra hi satya api daviṣatò janāta śariyaṃ ca putrapautraṃ ca manuṣyā dharmacāriṇaḥ tayāgadharmavidò vīrāḥ savayama eva tayajantya uta bahu saṃkasukaṃ dṛṣṭvā vivitsā sādhanena ca tathānye saṃtyajantya enaṃ matvā paramadurlabhama tavaṃ punaḥ parājña rūpaḥ sana kṛpaṇaṃ paritapyase akāmyāna kāmayānò 'rathāna parācīnāna upadrutāna tāṃ buddhima upajijñāsusa tavama evaināna parityaja anarthāṃśa cārtharūpeṇa arthāṃśa cānartha rūpataḥ arthāyaiva hi keṣāṃ cida dhananāśò bhavatya uta anantyaṃ taṃ sukhaṃ matvā śariyama anyaḥ parīkṣate ramamāṇaḥ śariyā kaśa cina nānyaca chareyò 'bhimanyate tathā tasyehamānasya samārambhò vinaśyati kṛcchrāla labdhama abhipretaṃ yadā kausalya naśyati tadā nirvidyate sò 'rathāta paribhagna karamò naraḥ dharmama eke 'bhipadyante kalyāṇābhijanā narāḥ paratra sukhama ichantò nirvidyeyuśa ca laukikāta jīvitaṃ saṃtyajantya eke dhanalòbha parā narāḥ na jīvitārthaṃ manyante puruṣā hi dhanāda ṛte paśya teṣāṃ kṛpaṇatāṃ paśya teṣāma abuddhitāma adhruve jīvite mòhāda arthatṛṣṇāma upāśritāḥ saṃcaye ca vināśānte maraṇānte ca jīvite saṃyòge viprayògānte kò nu vipraṇayena manaḥ dhanaṃ vā puruṣaṃ rājana puruṣò vā punara dhanama avaśyaṃ parajahātya etata tada vidvāna kò 'nusaṃjvareta anyeṣāma api naśyanti suhṛdaśa ca dhanāni ca paśya buddhyā manuṣyāṇāṃ rājanna āpadama ātmanaḥ niyaccha yaccha saṃyaccha indriyāṇi manò girama paratiṣiddhāna avāpyeṣu durlabheṣva ahiteṣu ca paratikṛṣṭeṣu bhāveṣu vayatikṛṣṭeṣva asaṃbhave parajñāna tṛptò vikrāntasa tavadvidhò nānuśòcati alpama icchanna acapalò mṛdura dāntaḥ susaṃśitaḥ barahmacaryòpapannaśa ca tavadvidhò naiva muhyati na tava eva jālmīṃ kāpālīṃ vṛttima eṣituma arhasi nṛśaṃsavṛttiṃ pāpiṣṭhāṃ duḥkhāṃ kāpuruṣòcitāma api mūlaphalājīvò ramasvaikò mahāvane vāgyataḥ saṃgṛhītātmā sarvabhūtadayānvitaḥ sadṛśaṃ paṇḍitasyaitada īṣā dantena dantinā yada ekò ramate 'raṇye yaca cāpya alpena tuṣyati mahāhradaḥ saṃkṣubhita ātmanaiva parasīdati etada evaṃgatasyāhaṃ sukhaṃ paśyāmi kevalama asaṃbhave śariyò rājana hīnasya sacivādibhiḥ daive paratiniviṣṭe ca kiṃ śareyò manyate bhavāna [muni] atha ceta pauruṣaṃ kiṃ cita kaṣatriyātmani paśyasi baravīmi hanta te nītiṃ rājyasya paratipattaye tāṃ ceca chakṣyasya anuṣṭhātuṃ karma caiva kariṣyasi śṛṇu sarvama aśeṣeṇa yata tavāṃ vakṣyāmi tattvataḥ ācariṣyasi ceta karma mahatò 'rathāna avāpsyasi rājyaṃ rājyasya mantraṃ vā mahatī vā punaḥ śariyama yadya etada ròcate rājana punara barūhi baravīmi te [rājaputra] baravītu bhagavāna nītima upapannò 'samya ahaṃ parabhò amòghama idama adyāstu tavayā saha samāgatama [muni] hitvā satambhaṃ ca mānaṃ ca karòdhaharṣau bhayaṃ tathā paratya amitraṃ niṣevasva paraṇipatya kṛtāñjaliḥ tama uttamena śaucena karmaṇā cābhirādhaya dātuma arhati te vṛttiṃ vaidehaḥ satyasaṃgaraḥ paramāṇaṃ sarvabhūteṣu paragrahaṃ ca gamiṣyasi tataḥ sahāyāna sòtsāhā~la lapsyase 'vayasanāña śucīna vartamānaḥ savaśāstre vai saṃyatātmā jitendriyaḥ abhyuddharati cātmānaṃ parasādayati ca parajāḥ tenaiva tavaṃ dhṛtimatā śarīmatā cābhisatkṛtaḥ paramāṇaṃ sarvabhūteṣu gatvā paragrahaṇaṃ mahata tataḥ suhṛda balaṃ labdhvā mantrayitvā sumantritama antaraira bhedayitvārīna bilvaṃ bilvena śātaya paraira vā saṃvidaṃ kṛtvā balama apya asya ghātaya alabhyā ye śubhā bhāvāḥ satriyaśa cācchādanāni ca śayyāsanāni yānāni mahārhāṇi gṛhāṇi ca pakṣiṇò mṛgajātāni rasā gandhāḥ phalāni ca teṣva eva sajjayethāsa tavaṃ yathā naśyeta savayaṃ paraḥ yadya eva paratiṣeddhavyò yadya upekṣaṇama arhati na jātu vivṛtaḥ kāryaḥ śatrura vinayama icchatā vasasva paramāmitra viṣaye parājñasaṃmate bhajasva śavetakākīyaira mitrādhamama anarthakaiḥ ārambhāṃśa cāsya mahatò duṣkarāṃsa tavaṃ parayòjaya nadī bandhaviròdhāṃśa ca balavadbhira virudhyatāma udyānāni mahārhāṇi śayanānya āsanāni ca paratibhòga sukhenaiva kòśama asya virecaya yajñadānapraśaṃsāsmai barāhmaṇeṣva anuvarṇyatāma te tavata pariyaṃ kariṣyanti taṃ ceṣyanti vṛkā iva asaṃśayaṃ puṇyaśīlaḥ parāpnòti paramāṃ gatima tariviṣṭape puṇyatamaṃ sathānaṃ parāpnòti pārthivaḥ kòśakṣaye tava amitrāṇāṃ vaśaṃ kausalya gacchati ubhayatra parasaktasya dharme cādharma eva ca balārtha mūlaṃ vayucchidyeta tena nandanti śatravaḥ nindyāsya mānuṣaṃ karma daivama asyòpavarṇaya asaṃśayaṃ daivaparaḥ kaṣiprama eva vinaśyati yājayainaṃ viśvajitā sarvasvena viyujyatāma tatò gacchatva asiddhārthaḥ pīḍyamānò mahājanama tayāgadharmavidaṃ muṇḍaṃ kaṃ cida asyòpavarṇaya api tayāgaṃ bubhūṣeta kaca cida gaccheda anāmayama siddhenauṣadha yògena sarvaśatruvināśinā nāgāna aśvāna manuṣyāṃśa ca kṛtakaira upaghātaya ete cānye ca bahavò dambhayògāḥ suniścitāḥ śakyā viṣahatā kartuṃ na kalībena nṛpātmaja [ra] na nikṛtyā na dambhena barahmanna icchāmi jīvituma nādharmayuktānīccheyama arthāna sumahatò 'paya ahama purastāda eva bhagavana mayaitada apavarjitama yena māṃ nābhiśaṅketa yada vā kṛtsnaṃ hitaṃ bhaveta ānṛśaṃsyena dharmeṇa lòke haya asmiña jijīviṣuḥ nāhama etada alaṃ kartuṃ naitana mayya upapadyate [manu] upapannasa tavama etena yathā kaṣatriya bhāṣase parakṛtyā haya upapannò 'si buddhyā cādbhutadarśana ubhayòra eva vāma arthe yatiṣye tava tasya ca saṃśleṣaṃ vā kariṣyāmi śāśvataṃ haya anapāyinama tavādṛśaṃ hi kule jātama anṛśaṃsaṃ bahuśrutama amātyaṃ kò na kurvīta rājyapraṇaya kòvidama yasa tavaṃ paravrajitò rājyāda vayasanaṃ còttamaṃ gataḥ ānṛśaṃsyena vṛttena kaṣatriyecchasi jīvituma āgantā madgṛhaṃ tāta vaidehaḥ satyasaṃgaraḥ yatāhaṃ taṃ niyòṣkyāmi tata kariṣyatya asaṃśayama [bha] tata āhūya vaidehaṃ munira vacanama abravīta ayaṃ rājakule jātò viditābhyantarò mama ādarśa iva śuddhātmā śāradaśa candramā iva nāsmina paśyāmi vṛjinaṃ sarvatò me parīkṣitaḥ tena te saṃdhira evāstu viśvasāsmina yathā mayi na rājyama anamātyena śakyaṃ śāstuma amitrahana amātyaḥ śūra eva sayāda buddhisaṃpanna eva ca amātyaḥ śūra eva sayāda buddhisaṃpanna eva ca tābhyāṃ caiva bhayaṃ rājñaḥ paśya rājyasya yòjanama dharmātmanāṃ kava cila lòke nānyāsti gatira īdṛśī kṛtātmā rājaputrò 'yaṃ satāṃ mārgama anuṣṭhitaḥ saṃsevyamānaḥ śatrūṃsa te gṛhṇīyāna mahatò gaṇāna yadya ayaṃ paratiyudhyeta tavāṃ savakarma kaṣatriyasya tata jigīṣamāṇasa tavāṃ yuddhe pitṛpaitāmahe pade tavaṃ cāpi parati yudhyethā vijigīṣu varate sathitaḥ ayuddhvaiva niyògāna me vaśe vaideha te sathitaḥ sa tavaṃ dharmama avekṣasva tayaktvādharmama asāṃpratama na hi kāmāna na ca daròhāta savadharmaṃ hātuma arhasi naiva nityaṃ jayasa tāta naiva nityaṃ parājayaḥ tasmāda bhòjayitavyaśa ca bhòktavyaśa ca parò janaḥ ātmanya eva hi saṃdṛśyāva ubhau jayaparājayau niḥśeṣa kāriṇāṃ tāta niḥśeṣa karaṇāda bhayama itya uktaḥ paratyuvācedaṃ vacanaṃ barāhmaṇarṣabhama abhipūjyābhisatkṛtya pūjārhama anumānya ca yathā barūyāna mahāprājñò yathā barūyāda bahuśrutaḥ śareyaḥ kāmò yathā barūyāda ubhayòra yata kaṣamaṃ bhaveta tathā vacanama uktò 'sami kariṣyāmi ca tata tathā etada dhi paramaṃ śareyò na me 'tarāsti vicāraṇā tataḥ kauśalyama āhūya vaidehò vākyama abravīta dharmatò nītitaśa caiva balena ca jitò mayā sò 'haṃ tavayā tava ātmaguṇaira jitaḥ pārthiva sattama ātmānama anavajñāya jitavada vartatāṃ bhavāna nāvamanye ca te buddhiṃ nāvamanye ca pauruṣama nāvamanye jayāmīti jitavada vartatāṃ bhavāna yathāvata pūjitò rājana gṛhaṃ gantāsi me gṛhāta tataḥ saṃpūjya tau vipraṃ viśvastau jagmatura gṛhāna vaidehasa tava atha kausalyaṃ paraveśya gṛhama añjasā pādyārghya madhuparkaisa taṃ pūjārhaṃ paratyapūjayata dadau duhitaraṃ cāsmai ratnāni vividhāni ca eṣa rājñāṃ parò dharmaḥ sahyau jayaparājayau [ya] barāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa dharmò vṛttaṃ ca vṛttiśa ca vṛttyupāyaphalāni ca rājñāṃ vṛttaṃ ca kòśaśa ca kòśasaṃjananaṃ mahata amātyaguṇavṛddhiśa ca parakṛtīnāṃ ca vardhanama ṣāḍguṇya guṇakalpaśa ca senā nītisa tathaiva ca duṣṭasya ca parijñānama aduṣṭasya ca lakṣaṇama samahīnādhikānāṃ ca yathāvala lakṣaṇòccayaḥ madhyamasya ca tuṣṭyarthaṃ yathā satheyaṃ vivardhatā kaṣīṇasaṃgraha vṛttiśa ca yathāvata saṃprakīrtitā labhunādeśa rūpeṇa garantha yògena bhārata vijigīṣòsa tathā vṛttama uktaṃ caiva tathaiva te gaṇānāṃ vṛttima icchāmi śaròtuṃ matimatāṃ vara yathā gaṇāḥ paravardhante na bhidyante ca bhārata arīna hi vijigīṣante suhṛdaḥ parāpnuvanti ca bhedamūlò vināśò hi gaṇānāma upalabhyate mantrasaṃvaraṇaṃ duḥkhaṃ bahūnāma iti me matiḥ etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ nikhilena paraṃtapa yathā ca te na bhidyeraṃsa taca ca me barūhi pārthiva [bha] gaṇānāṃ ca kulānāṃ ca rājñāṃ ca bharatarṣabha vairasaṃdīpanāva etau lòbhāmarṣau janādhipa lòbhama ekò hi vṛṇute tatò 'marṣama anantarama tau kaṣayavyaya saṃyuktāva anyònyajanitāśrayau cāramantrabalādānaiḥ sāmadānavibhedanaiḥ kaṣayavyaya bhayòpāyaiḥ karśayantītaretarama tatra dānena bhidyante gaṇāḥ saṃghātavṛttayaḥ bhinnā vimanasaḥ sarve gacchantya arivaśaṃ bhayāta bhedāda gaṇā vinaśyanti bhinnāḥ sūpajapāḥ paraiḥ tasmāta saṃghātayògeṣu parayaterana gaṇāḥ sadā arthā haya evādhigamyante saṃghātabalapauruṣāta bāhyāśa ca maitrīṃ kurvanti teṣu saṃghātavṛttiṣu jañānavṛddhāna paraśaṃsantaḥ śuśrūṣantaḥ parasparama vinivṛttābhisaṃdhānāḥ sukhama edhanti sarvaśaḥ dharmiṣṭhāna vayavahārāṃśa ca sathāpayantaśa ca śāstrataḥ yathāvata saṃpravartantò vivardhante gaṇòttamāḥ putrāna bharātṝna nigṛhṇantò vinaye ca sadā ratāḥ vinītāṃśa ca paragṛhṇantò vivardhante gaṇòttamāḥ cāramantravidhāneṣu kòśasaṃnicayeṣu ca nityayuktā mahābāhò vardhante sarvatò gaṇāḥ parājñāña śūrāna maheṣvāsāna karmasu sathirapauruṣāna mānayantaḥ sadā yuktā vivardhante gaṇā nṛpa daravyavantaśa ca śūrāśa ca śastrajñāḥ śāstrapāragāḥ kṛcchrāsva āpatsu saṃmūḍhāna gaṇāna uttārayanti te karòdhò bhedò bhayò daṇḍaḥ karśanaṃ nigrahò vadhaḥ nayantya arivaśaṃ sadyò gaṇāna bharatasattama tasmāna mānayitavyāsa te gaṇamukhyāḥ paradhānataḥ lòkayātrā samāyattā bhūyasī teṣu pārthiva mantraguptiḥ paradhāneṣu cāraśa cāmitrakarśana na gaṇāḥ kṛtsnaśò mantraṃ śaròtuma arhanti bhārata gaṇamukhyaisa tu saṃbhūya kāryaṃ gaṇahitaṃ mithaḥ pṛthaga gaṇasya bhinnasya vimatasya tatò 'nayathā arthāḥ paratyavasīdanti tathānarthā bhavanti ca teṣāma anyònyabhinnānāṃ savaśaktima anutiṣṭhatāma nigrahaḥ paṇḍitaiḥ kāryaḥ kaṣiprama eva paradhānataḥ kuleṣu kalahā jātāḥ kulavṛddhaira upekṣitāḥ gòtrasya rājana kurvanti gaṇasaṃbheda kārikāma ābhyantaraṃ bhayaṃ rakṣyaṃ surakṣyaṃ bāhyatò bhayama abhyantarāda bhayaṃ jātaṃ sadyò mūlaṃ nikṛntati akasmāta karòdhalòbhāda vā mòhāda vāpi savabhāvajāta anyònyaṃ nābhibhāṣante tatparābhava lakṣaṇama jātyā ca sadṛśāḥ sarve kulena sadṛśāsa tathā na tu śauryeṇa buddhyā vā rūpadravyeṇa vā punaḥ bhedāca caiva paramādāca ca nāmyante ripubhira gaṇāḥ tasmāta saṃghātama evāhura gaṇānāṃ śaraṇaṃ mahata [ya] mahāna ayaṃ dharmapathò bahuśākhaśa ca bhārata kiṃ savida eveha dharmāṇāma anuṣṭheyatamaṃ matama kiṃ kāryaṃ sarvadharmāṇāṃ garīyò bhavatò matama yathāyaṃ puruṣò dharmama iha ca paretya cāpnuyāta [bha] mātāpitròra gurūṇāṃ ca pūjā bahumatā mama atra yuktò narò lòkāna yaśaśa ca mahada aśnute yada ete haya abhijānīyuḥ karma tāta supūjitāḥ dharmyaṃ dharmaviruddhaṃ vā tata kartavyaṃ yudhiṣṭhira na taira anabhyanujñātò dharmama anyaṃ parakalpayeta yama ete 'bhayanujānīyuḥ sa dharma iti niścayaḥ eta eva tarayò lòkā eta evāśramāsa tarayaḥ eta eva tarayò vedā eta eva tarayò 'ganayaḥ pitā haya agnira gārhapatyò mātāgnira dakṣiṇaḥ samṛtaḥ gurura āhavanīyasa tu sāgnitretā garīyasī tariṣva apramādyanna eteṣu tarī~la lòkāna avajeṣyasi pitṛvṛttyā tava imaṃ lòkaṃ mātṛvṛttyā tathāparama barahmalòkaṃ puròra vṛttyā nityama eva cariṣyasi samyaga eteṣu vartasva tariṣu lòkeṣu bhārata yaśaḥ parāpsyasi bhadraṃ te dharmaṃ ca sumahāphalama naitāna atiśayeja jātu nātyaśnīyāna na dūṣayeta nityaṃ paricareca caiva tada vai sukṛtama uttamama kīrtiṃ puṇyaṃ yaśò lòkāna parāpsyase ca janādhipa sarve tasyādṛtā lòkā yasyaite taraya ādṛtāḥ anādṛtāsa tu yasyaite sarvāsa tasyāphalāḥ kariyāḥ naivāyaṃ na parò lòkasa tasya caiva paraṃtapa amānitā nityama eva yasyaite guravasa tarayaḥ na cāsmina na pare lòke yaśasa tasya parakāśate na cānyada api kalyāṇaṃ pāratraṃ samudāhṛtama tebhya eva tu tata sarvaṃ kṛtyayā visṛjāmya ahama tada āsīna me śataguṇaṃ sahasraguṇama eva ca tasmāna me saṃprakāśante tarayò lòkā yudhiṣṭhira daśaiva tu sadācāryaḥ śaròtriyāna atiricyate daśācāryāna upādhyāya upādhyāyāna pitā daśa pitṝna daśa tu mātaikā sarvāṃ vā pṛthivīma api gurutvenābhibhavati nāsti mātṛsamò guruḥ gurura garīyāna pitṛtò mātṛtaśa ceti me matiḥ ubhau hi mātā pitarau janmani vayupayujyataḥ śarīrama etau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārata ācārya śiṣṭā yā jātiḥ sā divyā sājarā marā avadhyā hi sadā mātā pitā cāpya apakāriṇau na saṃduṣyati tata kṛtvā na ca te dūṣayanti tama dharmāya yatamānānāṃ vidura devāḥ saharṣibhiḥ ya āvṛṇòtya avitathena karṇāva; ṛtaṃ baruvanna amṛtaṃ saṃprayacchana taṃ vai manye pitaraṃ mātaraṃ ca; tasmai na daruhyeta kṛtama asya jānana vidyāṃ śarutvā ye guruṃ nādriyante; paratyāsannaṃ manasā karmaṇā vā yathaiva te gurubhira bhāvanīyāsa; tathā teṣāṃ guravò 'paya arcanīyāḥ tasmāta pūjayitavyāśa ca saṃvibhajyāśa ca yatnataḥ guravò 'racayitavyāśa ca purāṇaṃ dharmama icchatā yena parītāśa ca pitarasa tena parītaḥ pitāmahaḥ pariṇāti mātaraṃ yena pṛthivī tena pūjitā yena parīṇātya upādhyāyaṃ tena sayāda barahma pūjitama mātṛtaḥ pitṛtaśa caiva tasmāta pūjyatamò guruḥ ṛṣayaśa ca hi devāya parīyante pitṛbhiḥ saha na kena cana vṛttena haya avajñeyò gurura bhaveta na ca mātā na ca pitā tādṛśò yādṛśò guruḥ na te 'vamānama arhanti na ca te dūṣayanti tama gurūṇāma eva satkāraṃ vidura devāḥ saharṣibhiḥ upādhyāyaṃ pitaraṃ mātaraṃ ca; ye 'bhidruhyanti manasā karmaṇā vā teṣāṃ pāpaṃ bharūṇahatyāviśiṣṭaṃ; tasmāna nānyaḥ pāpakṛda asti lòke mitra daruhaḥ kṛtaghnasya satrīghnasya piśunasya ca caturṇāṃ vayama eteṣāṃ niṣkṛtiṃ nānuśuśrumaḥ etata sarvama atideśena sṛṣṭaṃ; yata kartavyaṃ puruṣeṇeha lòke etaca chareyò nānyada asmāda viśiṣṭaṃ; sarvāna dharmāna anusṛtyaitada uktama [ya] kathaṃ dharme sathātuma icchana narò varteta bhārata vidvaña jijñāsamānāya parabrūhi bharatarṣabha satyaṃ caivānṛtaṃ còbhe lòkāna āvṛtya tiṣṭhataḥ tayòḥ kima ācareda rājana puruṣò dharmaniścitāḥ kiṃ savita satyaṃ kṛma anṛtaṃ kiṃ savida dharmyaṃ sanātanama kasmina kāle vadeta satyaṃ kasmina kāle 'nṛtaṃ vadeta [bha] satyasya vacanaṃ sādhu na satyāda vidyate parama yada bhūlòke sudurjñātaṃ tata te vakṣyāmi bhārata bhaveta satyaṃ na vaktavyaṃ vaktavyama anṛtaṃ bhaveta yatrānṛtaṃ bhaveta satyaṃ satyaṃ vāpya anṛtaṃ bhaveta tādṛśe muhyate bālò yatra satyama aniṣṭhitama satyānṛte viniścitya tatò bhavati dharmavita apya anāryò 'kṛtaprajñaḥ puruṣò 'pi sudāruṇaḥ sumahata parāpnuyāta puṇyaṃ balākò 'nadhavadhāda iva kima āścaryaṃ ca yana mūḍhò dharmakāmò 'paya adharmavita sumahata parāpnuyāta pāpaṃ gaṅgāyāma iva kauśikaḥ tādṛśò 'yama anupraśnò yatra dharmaḥ sudurvacaḥ duṣkaraḥ paratisaṃkhyātuṃ tarkeṇātra vayavasyati parabhāvārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtama yata sayāda ahiṃsā saṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ dhāraṇāda dharma itya āhura dharmeṇa vidhṛtāḥ parajāḥ yata sayāda dhāraṇa saṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ śarutidharma iti haya eke netya āhura apare janāḥ na tu tata paratyasūyāmò na hi sarvaṃ vidhīyate ye 'nayāyena jihīrṣantò dhanama icchanti karhi cita tebhyasa tana na tada ākhyeyaṃ sa dharma iti niścayaḥ akūjanena cena mòkṣò nātra kūjeta kathaṃ cana avaśyaṃ kūjitavyaṃ vā śaṅkerana vāpya akūjanāta śareyasa tatrānṛtaṃ vaktuṃ satyāda iti vicāritama yaḥ pāpaiḥ saha saṃbandhāna mucyate śapathāda iti na ca tebhyò dhanaṃ deyaṃ śakye sati kathaṃ cana pāpebhyò hi dhanaṃ dattaṃ dātārama api pīḍayeta savaśarīròparòdhena varama ādātuma icchataḥ satyasaṃpratipattyarthaṃ ye barūyuḥ sākṣiṇaḥ kava cita anuktvā tatra tada vācyaṃ sarve te 'nṛtavādinaḥ parāṇātyaye vivāhe ca vaktavyama anṛtaṃ bhaveta arthasya rakṣaṇārthāya pareṣāṃ dharmakāraṇāta pareṣāṃ dharmama ākāṅkṣana nīcaḥ sayāda dharmabhikṣukaḥ paratiśrutya tu dātavyaṃ śavaḥ kāryasa tu balātkṛtaḥ yaḥ kaśa cida dharmasamayāta paracyutò 'dharmama āsthitaḥ śaṭhaḥ savadharmama utsṛjya tama iccheda upajīvituma sarvòpāyaira nihantavyaḥ pāpò nikṛtijīvanaḥ dhanama itya eva pāpānāṃ sarveṣāma iha niścayaḥ ye 'viṣahyā haya asaṃbhòjyā nikṛtyā patanaṃ gatāḥ cayutā devamanuṣyebhyò yathā paretāsa tathaiva te dhanādānāda duḥkhataraṃ jīvitāda viprayòjanama ayaṃ vò ròcatāṃ dharma iti vācyaḥ parayatnataḥ na kaśa cida asti pāpānāṃ dharma itya eṣa niścayaḥ tathāgataṃ ca yò hanyāna nāsau pāpena lipyate savakarmaṇā hataṃ hanti hata eva sa hanyate teṣu yaḥ samayaṃ kaśa cita kurvīta hatabuddhiṣu yathā kākaśa ca gṛdhraśa ca tathaivòpadhi jīvinaḥ ūrdhvaṃ dehavimòkṣānte bhavantya etāsu yòniṣu yasmina yathā vartate yò manuṣyasa; tasmiṃsa tathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ māyācārò māyayā vartitavyaḥ; sādhva ācāraḥ sādhunā paratyudeyaḥ [ya] kaliśyamāneṣu bhūteṣu taisa taira bhāvaisa tatasa tataḥ durgāṇya atitareda yena tana me barūhi pitāmaha [bha] āśrameṣu yathòkteṣu yathòktaṃ ye davijātayaḥ vartante saṃyatātmānò durgāṇya atitaranti te ye dambhāna na japanti sama yeṣāṃ vṛttiśa ca saṃvṛtā viṣayāṃśa ca nigṛhṇanti durgāṇya atitaranti te vāsayantya atithīna nityaṃ nityaṃ ye cānasūyakāḥ nityaṃ savādhyāyaśīlāśa ca durgāṇya atitaranti te mātāpitròśa ca ye vṛttiṃ vartante dharmakòvidāḥ varjayanti divā savapnaṃ durgāṇya atitaranti te saveṣu dāreṣu vartante nayāyavṛtteṣva ṛtāva ṛtau agnihòtraparāḥ santò durgāṇya atitaranti te ye na lòbhāna nayantya arthāna rājānò rajasāvṛtāḥ viṣayāna parirakṣantò durgāṇya atitaranti te āhaveṣu ca ye śūrāsa tayaktvā maraṇajaṃ bhayama dharmeṇa jayama icchantò durgāṇya atitaranti te ye pāpāni na kurvanti karmaṇā manasā girā nikṣiptadaṇḍā bhūteṣu durgāṇya atitaranti te ye vadantīha satyāni parāṇatyāge 'paya upasthite paramāṇa bhūtā bhūtānāṃ durgāṇya atitaranti te anadhyāyeṣu ye viprāḥ savādhyāyaṃ naiva kurvate tapònityāḥ sutapasò durgāṇya atitaranti te karmāṇya akuhakārthāni yeṣāṃ vācaśa ca sūnṛtāḥ yeṣāma arthāśa ca sādhva arthā durgāṇya atitaranti te ye tapaśa ca tapasyanti kaumāra barahmacāriṇaḥ vidyā veda varataḥ sanātā durgāṇya atitaranti te ye ca saṃśānta rajasaḥ saṃśānta tamasaśa ca ye satye sathitā mahātmānò durgāṇya atitaranti te yeṣāṃ na kaśa cita tarasati tarasanti na ca kasya cita yeṣāma ātmasamò lòkò durgāṇya atitaranti te paraśriyā na tapyante ye santaḥ puruṣarṣabhāḥ garāmyāda annāna nivṛttāśa ca durgāṇya atitaranti te sarvāna devāna namasyanti sarvāna dharmāṃśa ca śṛṇvate ye śaraddadhānā dāntāśa ca durgāṇya atitaranti te ye na mānitama icchanti mānayanti ca ye parama mānyamānā na manyante durgāṇya atitaranti te ye śarāddhāni ca kurvanti tithyāṃ tithyāṃ parajārthinaḥ suviśuddhena manasā durgāṇya atitaranti te ye karòdhaṃ naiva kurvanti karuddhāna saṃśamayanti ca na ca kupyanti bhṛtyebhyò durgāṇya atitaranti te madhu māṃsaṃ ca ye nityaṃ varjayantīha mānavāḥ janmaprabhṛti madyaṃ ca durgāṇya atitaranti te yātrārthaṃ bhòjanaṃ yeṣāṃ saṃtānārthaṃ ca maithunama vāka satyavacanārthāya durgāṇya atitaranti te īśvaraṃ sarvabhūtānāṃ jagataḥ parabhavāpyayama bhaktā nārāyaṇaṃ ye ca durgāṇya atitaranti te ya eṣa raktapadmākṣaḥ pītavāsā mahābhujaḥ suhṛda bharātā ca mitraṃ ca saṃbandhī ca tavācyutaḥ ya imāna sakalā~la lòkāṃśa carmavata pariveṣṭayeta icchana parabhura acintyātmā gòvindaḥ puruṣòttamaḥ sathitaḥ pariyahite jiṣṇòḥ sa eva puruṣarṣabha rājaṃsa tava ca durdharṣò vaikuṇṭhaḥ puruṣòttamaḥ ya enaṃ saṃśrayantīha bhaktyā nārāyaṇaṃ harima te tarantīha durgāṇi na me 'tarāsti vicāraṇā durgātitaraṇaṃ ye ca paṭhanti śarāvayanti ca pāṭhayanti ca viprebhyò durgāṇya atitaranti te iti kṛtyasamuddeśaḥ kīrtitasa te mayānagha saṃtareda yena durgāṇi paratreha ca mānavaḥ [ya] asaumyāḥ saumya rūpeṇa saumyāśa cāsaumya darśinaḥ īdṛśāna puruṣāṃsa tāta kathaṃ vidyāmahe vayama [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama vayāghragòmāyu saṃvādaṃ taṃ nibòdha yudhiṣṭhira purikāyāṃ puri purā śarīmatyāṃ paurikò nṛpaḥ parahiṃsā ruciḥ karūrò babhūva puruṣādhamaḥ sa tava āyuṣi parikṣīṇe jagāmānīpsitāṃ gatima gòmāyutvaṃ ca saṃprāptò dūṣitaḥ pūrvakarmaṇā saṃsmṛtya pūrvajātiṃ sa nivedaṃ paramaṃ gataḥ na bhakṣayati māṃsāni paraira upahṛtānya api ahiṃsraḥ sarvabhūteṣu satyavāka sudṛḍha varataḥ cakāra ca yathākāmama āhāraṃ patitaiḥ phalaiḥ śamaśāne tasya cāvāsò gòmāyòḥ saṃmatò 'bhavata janma bhūmyanuròdhāca ca nānyada vāsama aròcayata tasya śaucama amṛṣyantaḥ sarve te saha jātayaḥ cālayanti sama tāṃ buddhiṃ vacanaiḥ paraśrayòttaraiḥ vasana pitṛvane raudre śaucaṃ lapsituma icchasi iyaṃ vipratipattisa te yadā tavaṃ piśitāśanaḥ tata samò vā bhavāsmābhira bhakṣyāna dāsyāmahe vayama bhuṅkṣva śaucaṃ parityajya yada dhi bhuktaṃ tada asti te iti teṣāṃ vacaḥ śarutvā paratyuvāca samāhitaḥ madhuraiḥ paraśritaira vākyaira hetumadbhira aniṣṭhuraiḥ apramāṇaṃ parasūtira me śīlataḥ kariyate kulama parārthayiṣye tu tata karma yena vistīryate yaśaḥ śamaśāne yadi vāsò me samādhira me niśāmyatāma ātmā phalati karmāṇi nāśramò dharmalakṣaṇama āśramye yò davijaṃ hanyāda gāṃ vā dadyāda anāśrame kiṃ nu tata pātakaṃ na sayāta tada vā dattaṃ vṛthā bhaveta bhavantaḥ sarvalòbhena kevalaṃ bhakṣaṇe ratāḥ anubandhe tu ye dòṣāsa tāna na paśyanti mòhitāḥ apratyaya kṛtāṃ garhyāma arthāpanaya dūṣitāma iha cāmutra cāniṣṭāṃ tasmāda vṛttiṃ na ròcaye taṃ śuciṃ paṇḍitaṃ matvā śārdūlaḥ khayātavikramaḥ kṛtvātma sadṛśāṃ pūjāṃ sācivye 'vardhayata savayama saumya vijñāta rūpasa tavaṃ gaccha yātrāṃ mayā saha variyantāma īpsitā bhògāḥ parihāryāśa ca puṣkalāḥ tīkṣṇā vayama iti khayātā bhavatò jañāpayāmahe mṛdupūrvaṃ ghātinasa te śareyaśa cādhigamiṣyati atha saṃpūjya tada vākyaṃ mṛgendrasya mahātmanaḥ gòmāyuḥ paraśritaṃ vākyaṃ babhāṣe kiṃ cida ānataḥ sadṛśaṃ mṛgarājaitata tava vākyaṃ madantare yata sahāyāna mṛgayase dharmārthakuśalāña śucīna na śakyama anamātyena mahattvama anuśāsituma duṣṭāmātyena vā vīra śarīraparipanthinā sahāyāna anuraktāṃsa tu yatetānupasaṃhitāna parasparama asaṃghuṣṭāna vijigīṣūna alòlupāna tāna atītòpadhāna parājñāna hite yuktāna manasvinaḥ pūjayethā mahābhāgāna yathācāryāna yathā pitṝna na tava evaṃ mama saṃtòṣāda ròcate 'nayana mṛgādhipa na kāmaye sukhāna bhògāna aiśvaryaṃ vā tavadāśrayama na yòkṣyati hi me śīlaṃ tava bhṛtyaiḥ purātanaiḥ te tavāṃ vibhedayiṣyanti duḥkhaśīlā madantare saṃśrayaḥ śalāghanīyasa tavama anyeṣāma api bhāsvatāma kṛtātmā sumahābhāgaḥ pāpakeṣva apya adāruṇaḥ dīrghadarśī mahòtsāhaḥ sathūlalakṣyò mahābalaḥ kṛtī cāmògha kartāsi bhāvyaiśa ca samalaṃkṛtaḥ kiṃ tu savenāsmi saṃtuṣṭò duḥkhā vṛttira anuṣṭhitā sevāyāśa cāpi nābhijñaḥ savacchandena vanecaraḥ rājòpakròśa dòṣāśa ca sarve saṃśrayavāsināma vanacaryā ca niḥsaṅgā nirbhayā niravagrahā nṛpeṇāhūyamānasya yata tiṣṭhati bhayaṃ hṛdi na tata tiṣṭhati tuṣṭānāṃ vane mūlaphalāśināma pānīyaṃ vā nirāyāsaṃ savādva annaṃ vā bhayòttarama vicārya khalu paśyāmi tata sukhaṃ yatra nirvṛtiḥ aparādhaira na tāvantò bhṛtyāḥ śiṣṭā narādhipaiḥ upaghātaira yathā bhṛtyā dūṣitā nidhanaṃ gatāḥ yadi tava etana mayā kāryaṃ mṛgendrò yadi manyate samayaṃ kṛtama icchāmi vartitavyaṃ yathā mayi madīyā mānanīyāsa te śaròtavyaṃ ca hitaṃ vacaḥ kalpitā yā ca te vṛttiḥ sā bhaveta tava susthirā na mantrayeyama anyaisa te sacivaiḥ saha karhi cita nītimantaḥ parīpsantò vṛthā barūyuḥ pare mayi eka ekena saṃgamya rahò barūyāṃ hitaṃ tava na ca te jañātikāryeṣu paraṣṭavyò 'haṃ hitāhite mayā saṃmantrya paścāca ca na hiṃsyāḥ sacivāsa tavayā madīyānāṃ ca kupitò mā tavaṃ daṇḍaṃ nipātayeḥ evama astva iti tenāsau mṛgendreṇābhipūjitaḥ parāptavāna matisācivyaṃ gòmāyura vayāghrayònitaḥ taṃ tathā satkṛtaṃ dṛṣṭvā yujyamānaṃ ca karmaṇi parādviṣana kṛtasaṃghātāḥ pūrvabhṛtyā muhura muhuḥ mitra buddhyā ca gòmāyuṃ sāntvayitvā paraveśya ca dòṣeṣu samatāṃ netuma aicchanna aśubha buddhayaḥ anyathā haya ucitāḥ pūrvaṃ paradravyāpahāriṇaḥ aśaktāḥ kiṃ cida ādātuṃ daravyaṃ gòmāyuyantritāḥ vayutthānaṃ cātra kāṅkṣadbhiḥ kathābhiḥ paravilòbhyate dhanena mahatā caiva buddhira asya vilòbhyate na cāpi sa mahāprājñasa tasmāda dhairyāca cacāla ha athāsya samayaṃ kṛtvā vināśāya sathitāḥ pare īpsitaṃ ca mṛgendrasya māṃsaṃ yata tatra saṃskṛtama apanīya savayaṃ tada dhi taira nayastaṃ tasya veśmani yadarthaṃ cāpya apahṛtaṃ yena yaca caiva mantritama tasya tada viditaṃ sarvaṃ kāraṇārthaṃ ca marṣitama samayò 'yaṃ kṛtasa tena sācivyama upagacchatā nòpaghātasa tavayā garāhyò rājana maitrīma ihecchatā bhòjane còpahartavye tana māṃsaṃ na sama dṛśyate mṛgarājena cājñaptaṃ mṛgyatāṃ còra itya uta kṛtakaiśa cāpi tana māṃsaṃ mṛgendrāyòpavarṇitama sacivenòpanītaṃ te viduṣā parājñamānina saròṣasa tava atha śārdūlaḥ śarutvā gòmāyucāpalama babhūvāmarṣitò rājā vadhaṃ cāsyābhyaròcayata chidraṃ tu tasya tada dṛṣṭvā paròcusa te pūrvamantriṇaḥ sarveṣāma eva sò 'samākaṃ vṛtti bhaṅgeṣu vartate idaṃ cāsyedṛśaṃ karma vāllabhyena tu rakṣyate śarutaśa ca savāminā pūrvaṃ yādṛśò naiva tādṛśaḥ vāna mātreṇaiva dharmiṣṭhaḥ savabhāvena tu dāruṇaḥ dharmaca chadmā haya ayaṃ pāpò vṛthācāra parigrahaḥ kāryārthaṃ bhòjanārtheṣu varateṣu kṛtavāña śaramama māṃsāpanayanaṃ jañātvā vayāghrasa teṣāṃ tu tada vacaḥ ājñāpayāma āsa tadā gòmāyura vadhyatāma iti śārdūlavacanaṃ śarutvā śārdūlajananī tataḥ mṛgarājaṃ hitaira vākyaiḥ saṃbòdhayituma āgamata putra naitata tavayā garāhyaṃ kapaṭārambha saṃvṛtama karmasaṃgharṣajaira dòṣaira duṣyatya aśucibhiḥ śuciḥ nòcchritaṃ sahate kaśa cita parakriyā vairakārikā śucera api hi yuktasya dòṣa eva nipātyate lubdhānāṃ śucayò daveṣyāḥ kātarāṇāṃ tarasvinaḥ mūrkhāṇāṃ paṇḍitā daveṣyā daridrāṇāṃ mahādhanāḥ adhārmikāṇāṃ dharmiṣṭhā virūpāṇāṃ surūpakāḥ bahavaḥ paṇḍitā lubdhāḥ sarve māyòpajīvinaḥ kuryura dòṣama adòṣasya bṛhaspatimatera api śūnyāta taca ca gṛhāna māṃsaṃ yada adyāpahṛtaṃ tava necchate dīyamānaṃ ca sādhu tāvada vimṛśyatāma asatyāḥ satyasaṃkāśāḥ satyāśa cāsatya darśinaḥ dṛśyante vidhinā bhāvāsa teṣu yuktaṃ parīkṣaṇama talavada dṛśyate vayòma khadyòtò havyavāḍa iva na caivāsti talaṃ vayòmni na khadyòte hutāśanaḥ tasmāta paratyakṣadṛṣṭò 'pi yuktama arthaḥ parīkṣituma parīkṣya jañāpayana haya arthāna na paścāta paritapyate na duṣkarama idaṃ putra yata parabhura ghātayeta parama śalāghanīyā ca varyā ca lòke parabhavatāṃ kaṣamā sathāpitò 'yaṃ putra tavayā sāmanteṣva adhi viśrutaḥ duḥkhenāsādyate pātraṃ dhāryatāma eṣa te suhṛta dūṣitaṃ paradòṣaira hi gṛhṇīte yò 'nayathā śucima savayaṃ saṃdūṣitāmātyaḥ kaṣiprama eva vinaśyati tasmāda athāri saṃghātāda gòmāyòḥ kaśa cida āgataḥ dharmātmā tena cākhyātaṃ yathaitata kapaṭaṃ kṛtama tatò vijñāta cāritraḥ satkṛtya sa vimòkṣitaḥ pariṣvaktaśa ca sa sanehaṃ mṛgendreṇa punaḥ punaḥ anujñāpya mṛgendraṃ tu gòmāyura nītiśāstravita tenāmarṣeṇa saṃtaptaḥ parāyama āsituma aicchata śārdūlasa tatra gòmāyuṃ sanehāta parasruta lòcanaḥ avārayata sa dharmiṣṭhaṃ pūjayā paratipūjayana taṃ sa gòmāyura ālòkya sanehāda āgatasaṃbhramama babhāṣe paraṇatò vākyaṃ bāṣpagadgadayā girā pūjitò 'haṃ tavayā pūrvaṃ paścāca caiva vimānitaḥ pareṣāma āspadaṃ nītò vastuṃ nārhāmya ahaṃ tavayi savasaṃtuṣṭāśa cayutāḥ sathānāna mānāta patyavaròpitāḥ savayaṃ còpahṛtā bhṛtyā ye cāpya upahṛtāḥ paraiḥ parikṣīṇāśa ca lubdhāśa ca karūrāḥ kārābhitāpitāḥ hṛtasvā māninò ye ca tayaktòpāttā mahepsavaḥ saṃtāpitāśa ca ye ke cida vayasanauga paratīkṣiṇaḥ antarhitāḥ sòpahitāḥ sarve te parasādhanāḥ avamānena yuktasya sathāpitasya ca me punaḥ kathaṃ yāsyasi viśvāsama ahama eṣyāmi vā punaḥ samartha iti saṃgṛhya sathāpayitvā parīkṣya ca kṛtaṃ ca samayaṃ bhittvā tavayāhama avamānitaḥ parathamaṃ yaḥ samākhyātaḥ śīlavāna iti saṃsadi na vācyaṃ tasya vaiguṇyaṃ paratijñāṃ parirakṣatā evaṃ cāvamatasyeha viśvāsaṃ kiṃ parayāsyasi tavayi caiva haya aviśvāse mamòdvegò bhaviṣyati śaṅkitasa tavama ahaṃ bhītaḥ pare chindrānudarśinaḥ asnigdhāśa caiva dustòṣāḥ karma caitada bahuca chalama duḥkhena śaleṣyate bhinnaṃ śaliṣṭaṃ duḥkhena bhidyate bhinnaśliṣṭā tu yā parītira na sā sanehena vartate kaśa cida eva hi bhītasa tu dṛśyate na parātmanòḥ kāryāpekṣā hi vartante bhāvāḥ sanigdhāsa tu durlabhāḥ suduḥkhaṃ puruṣajñānaṃ cittaṃ haya eṣāṃ calācalama samarthò vāpya aśaktò vā śateṣva ekò 'dhigamyate akasmāta parakriyā nṝṇāma akasmāca cāpakarṣaṇama śubhāśubhe mahattvaṃ ca parakartuṃ buddhilāghavāta evaṃ bahuvidhaṃ sāntvama uktvā dharmārthahetumata parasādayitvā rājānaṃ gòmāyura vanama abhyagāta agṛhyānunayaṃ tasya mṛgendrasya sa buddhimāna gòmāyuḥ parāyama āsīnasa tayaktva dehaṃ divaṃ yayau [ya] kiṃ pārthivena kartavyaṃ kiṃ ca kṛtvā sukhī bhaveta tana mamācakṣva tattvena sarvaṃ dharmabhṛtāṃ vara [bha] hanta te 'haṃ paravakṣyāmi śṛṇu kāryaika niścayama yathā rājñeha kartavyaṃ yaca ca kṛtvā sukhī bhaveta na tava evaṃ vartitavyaṃ sama yathedama anuśuśrumaḥ uṣṭrasya sumahada vṛttaṃ tana nibòdha yudhiṣṭhira jātismarò mahāna uṣṭraḥ parājāpatya yugòdbhavaḥ tapaḥ sumahada ātiṣṭhada araṇye saṃśitavrataḥ tapasasa tasya cānte vai parītimāna abhavata parabhuḥ vareṇa chandayāma āsa tataśa cainaṃ pitāmahaḥ [u] bhagavaṃsa tavatprasādāna me dīrghā parīvā bhaveda iyama yòjanānāṃ śataṃ sāgraṃ yā gaccheca carituṃ vibhò [bha] evama astva iti còktaḥ sa varadena mahātmanā paratilabhya varaṃ śareṣṭhaṃ yayāva uṣṭraḥ savakaṃ vanama sa cakāra tada ālasyaṃ varadānāta sa durmatiḥ na caicchaca carituṃ gantuṃ durātmā kālamòhitaḥ sa kadā cita parasāryaivaṃ tāṃ garīvāṃ śatayòjanāma cacārāśrānta hṛdayò vātaśa cāgāta tatò mahāna sa guhāyāṃ śirògrīvaṃ nidhāya paśura ātmanaḥ āstātha varṣama abhyāgāta sumahata palāvayaja jagata atha śītaparītāṅgò jambukaḥ kaṣucchramānvitaḥ sadārasa tāṃ guhāma āśu paraviveśa jalārditaḥ sa dṛṣṭvā māṃsajīvī tu subhṛśaṃ kaṣucchramānvitaḥ abhakṣayata tatò garīvāma uṣṭrasya bharatarṣabha yadyā tava abudhyatātmānaṃ bhakṣyamāṇaṃ sa vai paśuḥ tadā saṃkòcane yatnama akaròda bhṛśaduḥkhitaḥ yāvada ūrdhvama adhaśa caiva parīvāṃ saṃkṣipate paśuḥ tāvata tena sadāreṇa jambukena sa bhakṣitaḥ sa hatvā bhakṣayitvā ca jambukòṣṭraṃ tatasa tadā vigate vātavarṣe ca niścakrāma guhā mukhāta evaṃ durbuddhinā parāptama uṣṭreṇa nidhanaṃ tadā ālasyasya karamāta paśya mahada dòṣama upāgatama tavama apya etaṃ vidhiṃ tayaktvā yògena niyatendriyaḥ vartasva buddhimūlaṃ hi vijayaṃ manura abravīta buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata tāni jaṅghā jaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca rājyaṃ tiṣṭhati dakṣasya saṃgṛhītendriyasya ca guptamantraśrutavataḥ susahāyasya cānagha parīkṣya kāriṇò 'rathāśa ca tiṣṭhantīha yudhiṣṭhira sahāyayuktena mahīkṛtsnā śakyā paraśāsituma idaṃ hi sadbhiḥ kathitaṃ vidhijñaiḥ; purā mahendrapratimaprabhāva mayāpi còktaṃ tava śāstradṛṣṭyā; tavama atra yuktaḥ paracarasva rājana [ya] rājā rājyama anuprāpya durbalò bharatarṣabha amitrasyātivṛddhasya kathaṃ tiṣṭheda asādhanaḥ [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama saritāṃ caiva saṃvādaṃ sāgarasya ca bhārata surārinilayaḥ śaśvata sāgaraḥ saritāṃ patiḥ papraccha saritaḥ sarvāḥ saṃśayaṃ jātama ātmanaḥ sa mūlaśākhāna paśyāmi nihatāṃśa chāyinò darumāna yuṣpābhira iha pūrṇābhira anyāṃsa tatra na vetasama akāyaśa cālpasāraśa ca vetasaḥ kūlajaśa ca vaḥ avajñāya na śakyò vā kiṃ cida vā tena vaḥ kṛtama tada ahaṃ śaròtuma icchāmi sarvāsāma eva vò matama yathā kūlāni cemāni bhittvā nānīyate vaśama tataḥ parāha nadī gaṅgā vākyama uttarama arthavata hetumada garāhakaṃ caiva sāgaraṃ saritāṃ patima tiṣṭhantya ete yathāsthānaṃ nagā haya ekaniketanāḥ tatasa tayajanti tata sathānaṃ parātilòmyāda acetasaḥ vetasò vegama āyāntaṃ dṛṣṭvā namati netaraḥ sa ca vege 'bhayatikrānte sathānama āsādya tiṣṭhati kālajñaḥ samayajñaśa ca sadā vaśyaśa ca nò darumaḥ anulòmasa tathāstabdhasa tena nābhyeti vetasaḥ mārutòdaka vegena ye namantya unnamanti ca oṣadhyaḥ pādapā gulmā na te yānti parābhavama yò hi śatròra vivṛddhasya parabhòra vadhavināśane pūrvaṃ na sahate vegaṃ kaṣiprama eva sa naśyati sārāsāraṃ balaṃ vīryama ātmanò daviṣataśa ca yaḥ jānana vicarati parājñò na sa yāti parābhavama evama eva yadā vidvāna manyetātibalaṃ ripuma saṃśrayeda vaitasīṃ vṛttima evaṃ parajñāna lakṣaṇama [ya] vidvāna mūrkha paragalbhena mṛdusa tīkṣṇena bhārata ākruśyamānaḥ sadasi kathaṃ kuryāda ariṃdama [bha] śarūyatāṃ pṛthivīpāla yathaiṣò 'rathò 'nugīyate sadā sucetāḥ sahate narasyehālpa cetasaḥ aruṣyana karuśyamānasya sukṛtaṃ nāma vindati duṣkṛtaṃ cātmanò marṣī ruṣyatya evāpamārṣṭi vai ṭiṭṭibhaṃ tama upekṣeta vāśamānama ivāturama lòkavidveṣama āpannò niṣphalaṃ paratipadyate iti sa śalāghate nityaṃ tena pāpena karmaṇā idama uktò mayā kaśa cita saṃmatò janasaṃsadi sa tatra varīḍitaḥ śuṣkò mṛtakalpò 'vatiṣṭhati śalāghanna aślāghanīyena karmaṇā nirapatrapaḥ upekṣitavyò dāntena tādṛśaḥ puruṣādhamaḥ yada yada barūyāda alpamatisa tata tada asya saheta sadā parākṛtò hi paraśaṃsana vā nindana vā kiṃ kariṣyati vane kāka ivābuddhira vāśamānò nirarthakama yadi vāgbhiḥ parayògaḥ sayāta parayòge pāpakarmaṇaḥ vāga evārthò bhaveta tasya na haya evārthò jighāṃsataḥ niṣekaṃ viparītaṃ sa ācaṣṭe vṛttaceṣṭayā mayūra iva kaupīnaṃ nṛtyana saṃdarśayanna iva yasyāvācyaṃ na lòke 'sati nākāryaṃ vāpi kiṃ cana vācanaṃ tena na saṃdadhyāca chuciḥ saṃkliṣṭakarmaṇā paratyakṣaṃ guṇavādī yaḥ paròkṣaṃ tu vinindakaḥ sa mānavaḥ śavavala lòke naṣṭalòkaparāyaṇaḥ tādṛga janaśatasyāpi yada dadāti juhòti ca paròkṣeṇāpavādena tana nāśayati sa kaṣaṇāta tasmāta parājñò naraḥ sadyasa tādṛśaṃ pāpacetasama varjayeta sādhubhira varjyaṃ sārameyāmiṣaṃ yathā parivādaṃ baruvāṇò hi durātmā vai mahātmane parakāśayati dòṣāna savāna sarpaḥ phaṇama ivòcchritama taṃ savakarmāṇi kurvāṇaṃ parati kartuṃ ya icchati bhasma kūṭa ivābuddhiḥ kharò rajasi majjati manuṣyaśālā vṛkama apraśāntaṃ; janāpavāde satataṃ niviṣṭama mātaṅgama unmattama ivònnadantaṃ; tayajeta taṃ śavānama ivātiraudrama adhīra juṣṭe pathi vartamānaṃ; damāda apetaṃ vinayāca ca pāpama arivrataṃ nityama abhūti kāmaṃ; dhiga astu taṃ pāpamatiṃ manuṣyama paratyucyamānasa tu hi bhūya ebhira; niśāmya mā bhūsa tavama athārtarūpaḥ uccasya nīcena hi saṃprayògaṃ; vigarhayanti sathirabuddhayò ye ṛddhò daśārdhena hi tāḍayeda vā; sa pāṃsubhira vāpakireta tuṣaira vā vivṛtya dantāśa ca vibhīṣayeda vā; siddhaṃ hi mūrkhe kupite nṛśaṃse vigarhaṇāṃ paramadurātmanā kṛtāṃ; saheta yaḥ saṃsadi durjanāna naraḥ paṭheda idaṃ cāpi nidarśanaṃ sadā; na vānmayaṃ sa labhati kiṃ cida apriyama [ya] pitāmaha mahāprājña saṃśayò me mahāna ayana saca chettavyasa tavayā rājana bhavāna kulakarò hi naḥ puruṣāṇāma ayaṃ tāta durvṛttānāṃ durātmanāma kathitò vākyasaṃcārasa tatò vijñāpayāmi te yada dhitaṃ rājyatantrasya kulasya ca sukhòdayama āyatyāṃ ca tadātve ca kaṣemavṛddhi karaṃ ca yata putrapautrābhirāmaṃ ca rāṣṭravṛddhi karaṃ ca yata annapāne śarīre ca hitaṃ yata tada baravīhi me abhiṣiktò hi yò rājā rājyasthò mitra saṃvṛtaḥ asuhṛta samupetò vā sa kathaṃ rañjayeta parajāḥ yò haya asata paragraha ratiḥ saneharāgabalāta kṛtaḥ indriyāṇāma anīśatvāda asaja janabubhūṣakaḥ tasya bhṛtyā viguṇatāṃ yānti sarve kulòdgatāḥ na ca bhṛtyaphalaira arthaiḥ sa rājā saṃprayujyate etāna me saṃśayasthasya rājadharmāna sudurlabhāna bṛhaspatisamò budhyā bhavāña śaṃsituma arhati śaṃsitā puruṣavyāghra tavaṃ naḥ kulahite rataḥ kaṣattā caiva paṭu parajñò yò naḥ śaṃsati sarvadā tavattaḥ kulahitaṃ vākyaṃ śarutvā rājyahitòdayama amṛtasyāvyayasyeva tṛptaḥ savapsyāmya ahaṃ sukhama kīdṛṣāḥ saṃnikarṣasthā bhṛtyāḥ sayura vā guṇānvitāḥ kīdṛśaiḥ kiṃ kulīnaira vā saha yātrā vidhīyate na haya ekò bhṛtyarahitò rājā bhavati rakṣitā rājyaṃ cedaṃ janaḥ sarvasa tata kulīnò 'bhiśaṃsati na hi paraśāstuṃ rājyaṃ hi śakyama ekena bhārata asahāyavatā tāta naivārthāḥ ke cida apya uta labdhuṃ labdhvā cāpi sadā rakṣituṃ bharatarṣabha [bha] yasya bhṛtyajanaḥ sarvò jañānavijñānakòvidaḥ hitaiṣī kulajaḥ sanigdhaḥ sa rājyaphalama aśnute mantriṇò yasya kulajā asaṃhāryāḥ sahòṣitāḥ nṛpatera matidāḥ santi saṃbandha jañānakòvidāḥ anāgatavidhātāraḥ kālajñānaviśāradāḥ atikrāntama aśòcantaḥ sa rājyaphalama aśnute samaduḥkhasukhā yasya sahāyāḥ satyakāriṇaḥ arthacintāparā yasya sa rājyaphalama aśnute yasya nārtò janapadaḥ saṃnikarṣa gataḥ sadā akṣudraḥ satpathālambī sa rājyaphalabhāga bhaveta kòśākṣa paṭalaṃ yasya kòśavṛddhi karaira janaiḥ āptaisa tuṣṭaiśa ca satataṃ dhāryate sa nṛpòttamaḥ kòṣṭhāgārama asaṃhāryaira āptaiḥ saṃcayatatparaiḥ pātrabhūtaira alubdhaiśa ca pālyamānaṃ guṇī bhaveta vayavahāraśa ca nagare yasya karmaphalòdayaḥ dṛśyate śaṅkhalikhitaḥ sa dharmaphalabhāga bhaveta saṃgṛhītamanuṣyaśa ca yò rājā rājadharmavita ṣaḍa vargaṃ paratigṛhṇana sa dharmāta phalama upāśnute [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama nidarśana karaṃ lòke sajjanācaritaṃ sadā asyaivārthasya sadṛśaṃ yaca charutaṃ me tapòvane jāmadagnyasya rāmasya yada uktama ṛṣisattamaiḥ vane mahati kasmiṃśa cida amanuṣyaniṣevite ṛṣira mūlaphalāhārò niyatò niyatendriyaḥ dīkṣā damaparaḥ śāntaḥ savādhyāyaparamaḥ śuciḥ upavāsaviśuddhātmā satataṃ satpathe sathitaḥ tasya saṃdṛśya sadbhāvama upaviṣṭasya dhīmataḥ sarvasattvāḥ samīpasthā bhavanti vanacāriṇaḥ siṃhavyāghrāḥ sa śarabhā mattāśa caiva mahāgajāḥ davīpinaḥ khaṅga bhallūkā ye cānye bhīmadarśanāḥ te sukhapraśnadāḥ sarve bhavanti kaṣatajāśanāḥ tasyarṣera śiṣyavaca caiva nayaga bhūtāḥ pariyakāriṇaḥ dattvā ca te sukhapraśnaṃ sarve yānti yathāgatama garāmyasa tava ekaḥ paśusa tatra nājahāca chavā mahāmunima bhaktò 'nuraktaḥ satatama upavāsakṛśò 'balaḥ phalamūlòtkarāhāraḥ śāntaḥ śiṣṭākṛtira yathā tasyarṣera upaviṣṭasya pādamūle mahāmuneḥ manuṣyavada gatò bhāvaḥ sanehabaddhò'bhavada bhṛśama tatò 'bhayayāna mahāvīryò davīpī kaṣatajabhòjanaḥ śavārthama atyantasaṃduṣṭaḥ karūraḥ kāla ivāntakaḥ lelihyamānasa tṛṣitaḥ pucchāsphòṭana tatparaḥ vayāditāsyaḥ kaṣudhā bhagnaḥ parārthayānasa tadāmiṣama taṃ dṛṣṭvā karūrama āyāntaṃ jīvitārthī narādhipaḥ paròvāca śavā muniṃ tatra yata taca chṛṇu mahāmate śavaśatrura bhagavanna atra davīpī māṃ hantuma icchati tavatprasādāda bhayaṃ na sayāta tasmāna mama mahāmune [muni] na bhayaṃ davīpinaḥ kāryaṃ mṛtyutasa te kathaṃ cana eṣa śavarūparahitò davīpī bhavasi putraka [bha] tataḥ śavā davīpitāṃ nītò jāmbūnadanibhākṛtiḥ citrāṅgò visphurana hṛṣṭò vane vasati nirbhayaḥ tatò 'bhayayāna mahāraudrò vayāditāsyaḥ kaṣudhānvitaḥ davīpinaṃ lelihada vaktrò vayāghrò rudhiralālasaḥ vayāghraṃ dṛṣṭvā kaṣudhā bhagnaṃ daṃṣṭriṇaṃ vanagòcarama davīpī jīvitarakṣārthama ṛṣiṃ śaraṇama eyivāna tataḥ saṃvāsajaṃ sanehama ṛṣiṇā kurvatā sadā sa davīpī vayāghratāṃ nītò ripubhira balavattaraḥ tatò dṛṣṭvā sa śārdūlò nābhyahaṃsa taṃ viśāṃ pate sa tu śavā vayāghratāṃ parāpya balavāna piśitāśanaḥ na mūlaphalabhògeṣu sapṛhāma apya akaròta tadā yathā mṛgapatira nityaṃ parakāṅkṣati vanaukasaḥ tathaiva sa mahārāja vayāghraḥ samabhavata tadā vayāghrasa tūṭaja mūlasthasa tṛptaḥ suptò hataira mṛgaiḥ nāgaśa cāgāta tama uddeśaṃ mattò megha ivòtthitaḥ parabhinnakaraṭaḥ parāṃśuḥ padmī vitatamastakaḥ suviṣāṇò mahākāyò meghagambhīra nisvanaḥ taṃ dṛṣṭvā kuñjaraṃ mattama āyāntaṃ madagarvitama vayāghrò hastibhayāta tarastasa tama ṛṣiṃ śaraṇaṃ yayau tatò 'nayata kuñjaratāṃ taṃ vayāghrama ṛṣisattamaḥ mahāmeghòpamaṃ dṛṣṭvā taṃ sa bhītò 'bhavada gajaḥ tataḥ kamalaṣaṇḍāni śallakī gahanāni ca vayacarata sa mudā yuktaḥ padmareṇu vibhūṣitaḥ kadā cida ramamāṇasya hastinaḥ sumukhaṃ tadā ṛṣesa tasyòṭajasthasya kālò 'gacchanna niśā niśama athājagāma taṃ deśaṃ keṣarī keṣarāruṇaḥ girikandarajò bhīmaḥ siṃhò nāgakulāntakaḥ taṃ dṛṣṭvā siṃhama āyāntaṃ nāgaḥ siṃhabhayākulaḥ ṛṣiṃ śaraṇama āpede vepamānò bhayāturaḥ tataḥ sa siṃhatāṃ nītò nāgendrò muninā tadā vanyaṃ nāgaṇayata siṃhaṃ tulyajātisamanvayāta dṛṣṭvā ca sò 'naśata siṃhò vanyò bhī sannavāgbalaḥ sa cāśrame 'vasata siṃhasa tasminna eva vane sukhī na tava anye kaṣudrapaśavasa tapòvananivāsinaḥ vayadṛśyanta bhayatrastā jīvitākāṅkṣiṇaḥ sadā kadā cita kālayògena sarvaprāṇi vihiṃsakaḥ balavāna kaṣatajāhārò nānā sattvabhayaṃkaraḥ aṣṭa pāda ūrdhvacaraṇaḥ śarabhò vanagòcaraḥ taṃ siṃhaṃ hantuma āgacchana munesa tasya niveśanama taṃ muniḥ śarabhaṃ cakre balòtkaṭama ariṃdama tataḥ sa śarabhò vanyò muneḥ śarabhama agrataḥ dṛṣṭvā balinama atyugraṃ darutaṃ saṃprādravada bhayāta sa evaṃ śarabhasthāne nayastò vai muninā tadā muneḥ pārśvagatò nityaṃ śārabhyaṃ sukhama āptavāna tataḥ śarabhasaṃtrastāḥ sarve mṛgagaṇā vanāta diśaḥ saṃprādravana rājana bhayāja jīvitakāṅkṣiṇaḥ śarabhò 'paya atisaṃduṣṭò nityaṃ parāṇivadhe rataḥ phalamūlāśanaṃ śāntaṃ naicchata sa piśitāśanaḥ tatò rudhiratarṣeṇa balinā śarabhò 'navitaḥ iyeṣa taṃ muniṃ hantuma akṛtajñaḥ śavayònijaḥ tatasa tena tapaḥ śaktyā viditò jañānacakṣuṣā vijñāya ca mahāprājñò muniḥ śavānaṃ tama uktavāna śavā tavaṃ davīpitvama āpannò davīpī vayāghratvama āgataḥ vayāghrò nāgò madapaṭura nāgaḥ siṃhatvama āptavāna siṃhò 'tibalasaṃyuktò bhūyaḥ śarabhatāṃ gataḥ mayā sanehaparītena na vimṛṣṭaḥ kulānvayaḥ yasmāda evama apāpaṃ māṃ pāpahiṃsituma ichasi tasmāta savayònima āpannaḥ śavaiva tavaṃ hi bhaviṣyasi tatò munijanadveṣāda duṣṭātmā śavā kṛtò 'budhaḥ ṛṣiṇā śarabhaḥ śaptaḥ savaṃ rūpaṃ punara āptavāna [bha] sa śavā parakṛtima āpannaḥ paraṃ dainyama upāgamata ṛṣiṇā huṃkṛtaḥ pāpasa tapòvanabahiṣkṛtaḥ evaṃ rājñā matimatā viditvā śīlaśaucatāma ārjavaṃ parakṛtiṃ sattvaṃ kulaṃ vṛttaṃ śarutaṃ damama anukròśaṃ balaṃ vīryaṃ bhāvaṃ saṃpraśamaṃ kaṣamāma bhṛtyā ye yatra yògyāḥ sayusa tatra sathāpyāḥ suśikṣitāḥ nāparīkṣya mahīpālaḥ parakartuṃ bhṛtyama arhati akulīna narākīrṇò na rājā sukhama edhate kulajaḥ parakṛtò rājñā tata kulīnatayā sadā na pāpe kurute buddhiṃ nindyamānò 'paya anāgasi akulīnasa tu puruṣaḥ parakṛtaḥ sādhu saṃkṣayāta durlabhaiśvaryatāṃ parāptò ninditaḥ śatrutāṃ varajeta kulīnaṃ śikṣitaṃ parājñaṃ jañānavijñānakòvidama sarvaśāstrārtha tattvajñaṃ sahiṣṇuṃ deśajaṃ tathā kṛtajñaṃ balavantaṃ ca kaṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyama alubdhaṃ labdhasaṃtuṣṭaṃ savāmimitra bubhūṣakama sacivaṃ deśakālajñaṃ sarvasaṃgrahaṇe ratama satkṛtaṃ yuktamanasaṃ hitaiṣiṇama atandritama yuktācāraṃ savaviṣaye saṃdhivigrahakòvidama rājñasa tarivargavettāraṃ paurajānapada pariyama khātaka vayūha tattvajñaṃ balaharṣaṇa kòvidama iṅgitākāra tattvajñaṃ yātrā yānaviśāradama hastiśikṣāsu tattvajñama ahaṃ kāravivarjitama paragalbhaṃ dakṣiṇaṃ dāntaṃ balinaṃ yuktakāriṇama còkṣaṃ còkṣa janākīrṇaṃ suveṣaṃ sukhadarśanama nāyakaṃ nītikuśalaṃ guṇaṣaṣṭyā samanvitama astabdhaṃ paraśritaṃ śaktaṃ mṛdu vādinama eva ca dhīraṃ śalakṣṇaṃ maharddhiṃ ca deśakālòpapādakama sacivaṃ yaḥ parakurute na cainama avamanyate tasya vistīryate rājyaṃ jayòtsnā garahapatera iva etaira eva guṇaira yuktò rājā śāstraviśāradaḥ eṣṭavyò dharmaparamaḥ parajāpālanatatparaḥ dhīrò marṣī śuciḥ śīghraḥ kāle puruṣakāravita śuśrūṣuḥ śarutavāña śaròtā ūhāpòha viśāradaḥ medhāvī dhāraṇā yuktò yathānyāyòpapādakaḥ dāntaḥ sadā pariyābhāṣī kaṣamāvāṃśa ca viparyaye dānācchede savayaṃ kārī sudvāraḥ sukhadarśanaḥ ārtahastapradò nityama āptaṃ manyò naye rataḥ nāhaṃ vādī na nirdvaṃdvò na yata kiṃ cana kārakaḥ kṛte karmaṇya amòghānāṃ kartā bhṛtyajanapriyaḥ saṃgṛhītajanò 'satabdhaḥ parasannavadanaḥ sadā dātā bhṛtyajanāvekṣī na karòdhī sumahāmanāḥ yuktadaṇḍò na nirdaṇḍò dharmakāryānuśāsakaḥ cāranetraḥ parāvekṣī dharmārthakuśalaḥ sadā rājā guṇaśatākīrṇa eṣṭavyasa tādṛśò bhaveta yòdhāśa caiva manuṣyendra sarvaira guṇaguṇaira vṛtāḥ anveṣṭavyāḥ supuruṣāḥ sahāyā rājyadhāraṇāḥ na vimānayitavyāśa ca rājñā vṛddhima abhīpsatā yòdhāḥ samaraśauṭīrāḥ kṛtajñā astrakòvidāḥ dharmaśāstrasamāyuktāḥ padātijanasaṃyutāḥ arthamānavivṛddhāśa ca rathacaryā viśāradāḥ iṣvastrakuśalā yasya tasyeyaṃ nṛpatera mahī sarvasaṃgrahaṇe yuktò nṛpò bhavati yaḥ sadā utthāna śīlò mitrāḍhyaḥ sa rājā rājasattamaḥ śakyā aśvasahasreṇa vīrāròheṇa bhārata saṃgṛhītamanuṣyeṇa kṛtsnā jetuṃ vasuṃdharā [bha] evaṃ śunā samāna bhṛtyāna savasthāne yò narādhipaḥ niyòjayati kṛtyeṣu sa rājyaphalama aśnute na śavā savasthānama utkramya paramāṇama abhi satkṛtaḥ āròpyaḥ śavā savakāta sathānāda utkramyānyata parapadyate savajātikulasaṃpannāḥ saveṣu karmasva ava sathitāḥ parakartavyā budhā bhṛtyā nāsthāne parakriyā kaṣamā anurūpāṇi karmāṇi bhṛtyebhyò yaḥ parayacchati sa bhṛtyaguṇasaṃpannaṃ rājā phalama upāśnute śarabhaḥ śarabhasthāne siṃhaḥ siṃha ivòrjitaḥ vayāghrò vayāghra iva sathāpyò davīpī davīpī yathātathā karmasva ihānurūpeṣu nayasyā bhṛtyā yathāvidhi paratilòmaṃ na bhṛtyāsa te sathāpyāḥ karmaphalaiṣiṇā yaḥ paramāṇama atikramya paratilòmaṃ narādhipaḥ bhṛtyāna sathāpayate 'buddhira na sa rañjayate parajāḥ na bāliśā na ca kaṣudrā na cāpratimitendriyāḥ nākulīnā narāḥ pārśve sathāpyā rājñā hitaiṣiṇā sādhavaḥ kuśalāḥ śūrā jañānavantò 'nasūyakāḥ akṣudrāḥ śucayò dakṣā narāḥ sayuḥ pāripārśvakāḥ nayaga bhūtāsa tatparāḥ kaṣāntāśa caukṣāḥ parakṛtijāḥ śubhāḥ save save sathāne 'parikruṣṭāsa te sayū rājñò bahiścarāḥ siṃhasya satataṃ pārśve siṃha eva janò bhaveta asiṃhaḥ siṃhasahitaḥ siṃhavala labhate phalama yasa tu siṃhaḥ śavabhiḥ kīrṇaḥ siṃhakarmaphale rataḥ na sa siṃhaphalaṃ bhòktuṃ śaktaḥ śavabhira upāsitaḥ evama etaira manuṣyendra śūraiḥ parājñaira bahuśrutaiḥ kulīnaiḥ saha śakyeta kṛtsnāṃ jetuṃ vasuṃdharāma nāvaidyò nānṛjuḥ pārśve nāvidyò nāmahā dhanaḥ saṃgrāhyò vasudhā pālaira bhṛtyò bhṛtyavatāṃ vara bāṇavada visṛtā yānti savāmikāryaparā janāḥ ye bhṛtyāḥ pārthiva hitāsa teṣāṃ sāntvaṃ parayòjayeta kòśaśa ca satataṃ rakṣyò yatnama āsthāya rājabhiḥ kòśamūlā hi rājānaḥ kòśamūlakarò bhava kòṣṭhāgāraṃ ca te nityaṃ saphītaṃ dhānyaiḥ susaṃcitama sadāstu satsu saṃnyastaṃ dhanadhānya parò bhava nityayuktāśa ca te bhṛtyā bhavantu raṇakòvidāḥ vājināṃ ca parayògeṣu vaiśāradyama iheṣyate jañātibandhujanāvekṣī mitra saṃbandhisaṃvṛtaḥ paurakāryahitānveṣī bhava kauravanandana eṣā te naiṣṭhikī buddhiḥ parajñā cābhihitā mayā śavā te nidarśanaṃ tāta kiṃ bhūyaḥ śaròtuma icchasi [ya] rājavṛttānya anekāni tavayā paròktāni bhārata pūrvaiḥ pūrvaniyuktāni rājadharmārthavedibhiḥ tada eva vistareṇòktaṃ pūrvaira dṛṣṭaṃ satāṃ matama paraṇayaṃ rājadharmāṇāṃ parabrūhi bharatarṣabha [bha] rakṣaṇaṃ sarvabhūtānāma iti kaṣatre paraṃ matama tada yathā rakṣaṇaṃ kuryāta tathā śṛṇu mahīpate yathā barhāṇi citrāṇi bibharti bhujagāśanaḥ tathā bahuvidhaṃ rājā rūpaṃ kurvīta dharmavita taikṣṇyaṃ jihmatvama ādāntyaṃ satyama ārjavama eva ca madhyasthaḥ sattvama ātiṣṭhaṃsa tathā vai sukhama ṛcchati yasminna arthe hitaṃ yata sayāta tadvarṇaṃ rūpama āviśeta bahurūpasya rājñò hi sūkṣmò 'paya arthò na sīdati nityaṃ rakṣita mantraḥ sayāda yathā mūkaḥ śaraca chikhī śalakṣṇākṣara tanuḥ śarīmāna bhaveca chāstra viśāradaḥ āpada davāreṣu yattaḥ sayāja jalaprasravaṇeṣva iva śailavarṣòdakānīva davijāna siddhāna samāśrayeta arthakāmaḥ śikhāṃ rājā kuryāda dharmadhvajòpamāma nityama udyatadaṇḍaḥ sayāda ācareca cāpramādataḥ lòke cāya vayayau dṛṣṭvā vṛkṣāda vṛkṣama ivāplavana mṛjāvāna sayāta savayūthyeṣu bhāvāni caraṇaiḥ kaṣipeta jātapakṣaḥ parispandeda rakṣeda vaikalyama ātmanaḥ dòṣāna vivṛṇuyāca chatròḥ parapakṣāna vidhūnayeta kānaneṣva iva puṣpāṇi barhīvārthāna samācareta ucchritāna āśrayeta saphītāna narendrāna acalòpamāna śarayeca chāyāma avijñātāṃ guptaṃ śaraṇama āśrayeta parāvṛṣīvāsita garīvò majjeta niśi nirjane māyūreṇa guṇenaiva satrībhiśa cālakṣitaśa careta na jahyāca ca tanutrāṇaṃ rakṣeda ātmānama ātmanā cārabhūmiṣva abhigamāna pāśāṃśa ca parivarjayeta pīḍayeca cāpi tāṃ bhūmiṃ paraṇaśyeda gahane punaḥ hanyāta karuddhāna ativiṣāna ye jihmagatayò 'hitāna nāśrayeda bāla barhāṇi sana nivāsāni vāsayeta sadā barhi nibhaḥ kāmaṃ parasakti kṛtama ācareta sarvataśa cādadeta parajñāṃ pataṃgāna gahaneṣva iva evaṃ mayūravada rājā savarāṣṭraṃ paripālayeta ātmavṛddhi karīṃ nītiṃ vidadhīta vicakṣaṇaḥ ātmasaṃyamanaṃ buddhyā parabuddhyāvatāraṇama buddhyā cātmaguṇaprāptira etaca chāstra nidarśanama paraṃ cāśvāsayeta sāmnā savaśaktiṃ còpalakṣayeta ātmanaḥ parimarśena buddhiṃ buddhyā vicārayeta sāntvayògamatiḥ parājñaḥ kāryākāryavicārakaḥ nigūḍha buddhira dhīraḥ sayāda vaktavye vakṣyate tathā saṃnikṛṣṭāṃ kathāṃ parājñò yadi buddhyā bṛhaspatiḥ savabhāvama eṣyate taptaṃ kṛṣṇāyasama ivòdake anuyuñjīta kṛtyāni sarvāṇya eva mahīpatiḥ āgamaira upadiṣṭāni savasya caiva parasya ca kaṣudraṃ karūraṃ tathā parājñaṃ śūraṃ cārthaviśāradama savakarmaṇi niyuñjīta ye cānye vacanādhikāḥ apya adṛṣṭvā niyuktāni anurūpeṣu karmasu sarvāṃsa tāna anuvarteta savarāṃsa tantrīra ivāyatā dharmāṇāma aviròdhena sarveṣāṃ pariyama ācareta mamāyama iti rājā yaḥ sa parvata ivācalaḥ vayavasāyaṃ samādhāya sūryò raśmima ivāyatāma dharmama evābhirakṣeta kṛtvā tulye pariyāpriye kulaprakṛtideśānāṃ dharmajñāna mṛdubhāṣiṇaḥ madhye vayasi nirdòṣāna hite yuktāña jitendriyāna alubhāña śikṣitāna dāntāna dharmeṣu pariniṣṭhitāna sathāpayeta sarvakāryeṣu rājā dharmārtharakṣiṇaḥ etenaivaprakāreṇa kṛtyānāma āgatiṃ gatima yuktaḥ samanutiṣṭheta tuṣṭaśa cāraira upaskṛtaḥ amòghakròdhaharṣasya savayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ ātmapratyaya kòśasya vasudhaiva vasuṃdharā vayaktaśa cānugrahò yasya yathārthaśa cāpi nigrahaḥ guptātmā guptarāṣṭraśa ca sa rājā rājadharmavita nityaṃ rāṣṭrama avekṣeta gòbhiḥ sūrya ivòtpatana cārāṃśa ca na carāna vidyāta tathā buddhyā na saṃjvareta kālaprāptama upādadyāna nārthaṃ rājā parasūcayeta ahanya ahani saṃduhyāna mahīṃ gāma iva buddhimāna yathākrameṇa puṣpebhyaśa cinòti madhu ṣaṭpadaḥ tathā daravyama upādāya rājā kurvīta saṃcayama yada dhi guptāvaśiṣṭaṃ sayāta tada dhitaṃ dharmakāmayòḥ saṃcayānuvisargī sayāda rājā śāstravida ātmavāna nālpama arthaṃ paribhavena nāvamanyeta śātravāna buddhyāvabudhyeda ātmānaṃ na cābuddhiṣu viśvaseta dhṛtira dākṣyaṃ saṃyamò buddhira agryā; dhairyaṃ śauryaṃ deśakālò 'paramādaḥ savalpasya vā mahatò vāpi vṛddhau; dhanasyaitānya aṣṭa samindhanāni agnistòkò vardhate haya ājyasiktò; bījaṃ caikaṃ bahusāhasrama eti kaṣayòdayau vipulau saṃniśāmya; tasmāda alpaṃ nāvamanyeta vidvāna bālò 'bālaḥ sathavirò vā ripura; yaḥ sadā paramattaṃ puruṣaṃ nihanyāta kālenānyasa tasya mūlaṃ hareta; kālajñātā pārthivānāṃ variṣṭhaḥ hareta kīrtiṃ dharmama asyòparundhyāda; arthe dīrghaṃ vīryama asyòpahanyāta ripura daveṣṭā durbalò vā balī; vā tasmāca chatrau naiva heḍeda yatātmā kaṣayaṃ śatròḥ saṃcayaṃ pālanaṃ cāpya; ubhau cārthau sahitau dharmakāmau ataśa cānyana matimāna saṃdadhīta; tasmāda rājā buddhimantaṃ śarayeta buddhira dīptā balavantaṃ hinasti; balaṃ buddhyā vardhate pālyamānama śatrura buddhyā sīdate vardhamānò; buddheḥ paścāta karma yata tata paraśastama sarvāna kāmāna kāmayānò hi dhīraḥ; sattvenālpenāplute hīnadehaḥ yathātmānaṃ parārthayate 'rathamānaiḥ; śareyaḥ pātraṃ pūrayate haya analpama tasmāda rājā paragṛhītaḥ pareṣu; mūlaṃ lakṣmyāḥ sarvatò 'bhayādadīta dīrghaṃ kālama api saṃpīḍyamānò; vidyuta saṃpātama iva mānòrjitaḥ sayāta vidyā tapò vā vipulaṃ dhanaṃ vā; sarvama etada vayavasāyena śakyama barahma yata taṃ nivasati dehavatsu; tasmāda vidyāda vayavasāyaṃ parabhūtama yatrāsate matimantò manasvinaḥ; śakrò viṣṇura yatra sarasvatī ca vasanti bhūtāni ca yatra nityaṃ; tasmāda vidvāna nāvamanyeta dehama lubdhaṃ hanyāta saṃpradānena nityaṃ; lubdhasa tṛptiṃ paravittasya naiti sarvò lubdhaḥ karma guṇòpabhòge; yò 'rathaira hīnò dharmakāmau jahāti dhanaṃ bhòjyaṃ putradāraṃ samṛddhiṃ; sarvò lubdhaḥ parārthayate pareṣāma lubdhe dòṣāḥ saṃbhavantīha sarve; tasmāda rājā na paragṛhṇīta lubdhāna saṃdarśane satpuruṣaṃ jaghanyama api còdayeta ārambhāna daviṣatāṃ parājñaḥ sarvāna arthāṃsa tu sūdayeta dharmānviteṣu vijñātò mantrī guptaśa ca pāṇḍava āptò rājana kulīnaśa ca paryāptò rājyasaṃgrahe vidhipravṛttāna naradeva dharmāna; uktāna samāsena nibòdha buddhyā imāna vidadhyāda vayanusṛtya yò vai; rājā mahīṃ pālayituṃ sa śaktaḥ anītijaṃ yadya avidhānajaṃ sukhaṃ; haṭha paraṇītaṃ vividhaṃ paradṛśyate na vidyate tasya gatira mahīpatera; na vidyate rāṣṭrajama uttamaṃ sukhama dhanaira viśiṣṭāna matiśīlapūjitāna; guṇòpapannāna yudhi dṛṣṭavikramāna guṇeṣu dṛṣṭāna acirāda ihātmavāna; satò 'bhisaṃdhāya nihanti śātravāna paśyeda upāyāna vividhaiḥ kariyāpathaira; na cānupāyena matiṃ niveśayeta śariyaṃ viśiṣṭāṃ vipulaṃ yaśò dhanaṃ; na dòṣadarśī puruṣaḥ samaśnute parītipravṛttau vinivartane tathā; suhṛtsu vijñāya nivṛtya còbhayòḥ yada eva mitraṃ guru bharama āvaheta; tada eva susnigdhama udāhareda budhaḥ etāna mayòktāṃsa tava rājadharmāna; nṛṇāṃ ca guptau matima ādadhatsva avāpsyase puṇyaphalaṃ sukhena; sarvò hi lòkòttama dharmamūlaḥ [ya] ayaṃ pitāmahenòktò rājadharmaḥ sanātanaḥ īśvaraśa ca mahādaṇḍò daṇḍe sarvaṃ paratiṣṭhitama devatānāma ṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanāma yakṣarakṣaḥpiśācānāṃ martyānāṃ ca viśeṣataḥ sarveṣāṃ parāṇināṃ lòke tiryakṣva api nivāsināma sarvavyāpī mahātejā daṇḍaḥ śareyāna iti parabhò itya etada uktaṃ bhavatā sarvaṃ daṇḍyaṃ carācarama dṛśyate lòkama āsaktaṃ sa surāsuramānuṣama etada icchāmya ahaṃ jañātuṃ tattvena bharatarṣabha kò daṇḍaḥ kīdṛśò daṇḍaḥ kiṃ rūpaḥ kiṃ parāyaṇaḥ kima ātmakaḥ kathaṃ bhūtaḥ kati mūrtiḥ kathaṃ parabhuḥ jāgarti sa kathaṃ daṇḍaḥ parajāsva avahitātmakaḥ kaśa ca pūrvāparama idaṃ jāgarti paripālayana kaśa ca vijñāyate pūrvaṃ kò 'parò daṇḍasaṃjñitaḥ kiṃ saṃsthaśa ca bhaveda daṇḍaḥ kā cāsya gatira iṣyate [bha] śṛṇu kauravya yò daṇḍò vayavahāryò yathā ca saḥ yasmina hi sarvama āyattaṃ sa daṇḍa iha kevalaḥ dharmasyākhyā mahārāja vayavahāra itīṣyate tasya lòpaḥ kathaṃ na sayāla lòkeṣva avahitātmanaḥ itya arthaṃ vayavahārasya vayavahāratvama iṣyate api caitata purā rājana manunā paròktama āditaḥ supraṇītena daṇḍena pariyāpriya samātmanā parajā rakṣati yaḥ samyaga dharma eva sa kevalaḥ athòktama etada vacanaṃ parāga eva manunā purā janma còktaṃ vasiṣṭhena barahmaṇò vacanaṃ mahata parāga idaṃ vacanaṃ paròktama ataḥ parāga vacanaṃ viduḥ vayavahārasya cākhyānāda vayavahāra ihòcyate daṇḍāta tarivargaḥ satataṃ supraṇītāta paravartate daivaṃ hi paramò daṇḍdò rūpatò 'ganira ivòcchikhaḥ nīlòtpaladala śayāmaśa caturdaṃṣṭraśa caturbhujaḥ aṣṭa pāna naikanayanaḥ śaṅkukarṇòrdhva ròmavāna jaṭī davijihvasa tāmrāsyò mṛgarājatanuca chadaḥ etada rūpaṃ bibhartya ugraṃ daṇḍò nityaṃ durāvaraḥ asira gadā dhanuḥ śaktisa tariśūlaṃ mudgaraḥ śaraḥ musalaṃ paraśuśa cakraṃ parāsò daṇḍarṣṭi tòmarāḥ sarvapraharaṇīyāni santi yānīha kāni cita daṇḍa eva hi sarvātmā lòke carati mūrtimāna bhindaṃśa chindana rujana kṛntana dārayana pāṭayaṃsa tathā ghātayanna abhidhāvaṃśa ca daṇḍa eva caratya uta asira viśasanò dharmasa tīkṣṇavartmā durāsadaḥ śarīgarbhò vijayaḥ śāstā vayavahāraḥ parajāgaraḥ śāstraṃ barāhmaṇamantraśa ca śāstā parāga vacanaṃ gataḥ dharmapālò 'kaṣarò devaḥ satyagò nityagò garahaḥ asaṅgò rudra tanayò manujyeṣṭhaḥ śivaṃ karaḥ nāmānya etāni daṇḍasya kīrtitāni yudhiṣṭhira daṇḍò hi bhagavāna viṣṇura yajñò nārāyaṇaḥ parabhuḥ śaśvada rūpaṃ mahada bibhrana mahāpuruṣa ucyate yathòktā barahma kanyeti lakṣmīra nītiḥ sarasvatī daṇḍanītira jagada dhātrī daṇḍò hi bahu vigrahaḥ arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau balābale daurbhāgyaṃ bhāgadheyaṃ ca puṇyāpuṇye guṇāguṇau kāmākāmāva ṛtura māsaḥ śarvarī divasaḥ kaṣaṇaḥ aprasādaḥ parasādaśa ca harṣaḥ karòdhaḥ śamò damaḥ daivaṃ puruṣakāraśa ca mòkṣāmòkṣau bhayābhaye hiṃsāhiṃse tapòyajñaḥ saṃyamò 'tha viṣāviṣama antaśa cādiśa ca madhyaṃ ca kṛtyānāṃ ca parapañcanama madaḥ paramādò darpaśa ca dambhò dhairyaṃ nayānayau aśaktiḥ śaktira itya eva mānastambhau vayayāvyayau vinayaśa ca visargaśa ca kālākālau ca bhārata anṛtaṃ jañājñatā satyaṃ śaraddhāśraddhe tathaiva ca kalībatā vayavasāyaśa ca lābhālābhau jayājayau tīkṣṇatā mṛdutā mṛtyura āgamānāgamau tathā virāddhiśa caiva rādhiśa ca kāryākārye balābale asūyā cānasūyā ca dharmādharmau tathaiva ca apatrapānapatrape harīśa ca saṃpada vipaca ca ha tejaḥ karmaṇi pāṇḍityaṃ vāka śaktisa tattvabuddhitā evaṃ daṇḍasya kauravya lòke 'samina bahurūpatā na sayāda yadīha daṇḍò vai paramatheyuḥ parasparama bhayāda daṇḍasya cānyònyaṃ ghananti naiva yudhiṣṭhira daṇḍena rakṣyamāṇā hi rājanna ahara ahaḥ parajāḥ rājānaṃ vardhayantīha tasmāda daṇḍaḥ parāyaṇama vayavasthāpayati kaṣiprama imaṃ lòkaṃ nareśvara satye vayavasthitò dharmò barāhmaṇeṣva avatiṣṭhate dharmayuktā davijāḥ śareṣṭhā veda yuktā bhavanti ca babhūva yajñò vedebhyò yajñaḥ parīṇāti devatāḥ parītāśa ca devatā nityama indre paridadatya uta annaṃ dadāti śakraśa cāpya anugṛhṇanna imāḥ parajāḥ parāṇāśa ca sarvabhūtānāṃ nityama anne paratiṣṭhitāḥ tasmāta parajāḥ paratiṣṭhante daṇḍò jāgarti tāsu ca evaṃ parayòjanaśa caiva daṇḍaḥ kaṣatriyatāṃ gataḥ rakṣana parajāḥ parajāgarti nityaṃ suvihitò 'kaṣaraḥ īśvaraḥ puruṣaḥ parāṇaḥ sattvaṃ vittaṃ parajāpatiḥ bhūtātmā jīva itya eva nāmabhiḥ paròcyate 'ṣaṭabhiḥ adadada daṇḍa evāsmai dharuvama aiśvaryama eva ca bale nayaśa ca saṃyuktaḥ sadā pañca vidhātmakaḥ kulabāhudhanāmātyāḥ parajñā còktā balāni ca āhāryaṃ cāṣṭakaira daravyaira balama anyada yudhiṣṭhira hastinò 'śavā rathāḥ pattira nāvò viṣṭisa tathaiva ca daiśikāśa cārakāśa caiva tada aṣṭāṅgaṃ balaṃ samṛtama aṣṭāṅgasya tu yuktasya hastinò hastiyāyinaḥ aśvāròhāḥ padātāśa ca mantriṇò rasadāśa ca ye bhikṣukāḥ parāḍa vivākāśa ca mauhūrtā daivacintakāḥ kòśò mitrāṇi dhānyaṃ ca sarvòpakaraṇāni ca sapta parakṛticāṣṭāṅgaṃ śarīrama iha yada viduḥ rājyasya daṇḍa evāṅgaṃ daṇḍaḥ parabhava eva ca īśvareṇa parayatnena dhāraṇe kaṣatriyasya hi daṇḍò dattaḥ samānātmā daṇḍò hīdaṃ sanātanama rājñāṃ pūjyatamò nānyò yathā dharmapradarśanaḥ barahmaṇā lòkarakṣārthaṃ savadharmasthāpanāya ca bhartṛpratyaya utpannò vayavahārasa tathāparaḥ tasmāda yaḥ sahitò dṛṣṭò bhartṛpratyaya lakṣaṇaḥ vayavahārasa tu vedātmā veda paratyaya ucyate maulaśa ca naraśārdūla śāstròktaśa ca tathāparaḥ uktò yaśa cāpi daṇḍò 'sau bhartṛpratyaya lakṣaṇaḥ jañeyò na sa narendrasthò daṇḍapratyaya eva ca daṇḍapratyaya dṛṣṭò 'pi vayavahārātmakaḥ samṛtaḥ vayavahāraḥ samṛtò yaśa ca sa veda viṣayātmakaḥ yaśa ca veda parasūtātmā sa dharmò guṇadarśakaḥ dharmapratyaya utpannò yathādharmaḥ kṛtātmabhiḥ vayavahāraḥ parajā gòptā barahma diṣṭò yudhiṣṭhira tarīna dhārayati lòkāna vai satyātmā bhūtivardhanaḥ yaśa ca daṇḍaḥ sa dṛṣṭò nò vayavahāraḥ sanātanaḥ vayavahāraśa ca yò dṛṣṭaḥ sa dharma iti naḥ śarutaḥ yaśa ca vedaḥ sa vai dharmò yaśa ca dharmaḥ sa satpathaḥ barahmā parajāpatiḥ pūrvaṃ babhūvātha pitāmahaḥ lòkānāṃ sa hi sarveṣāṃ sa surāsurarakṣasāma sa manuṣyòragavatāṃ kartā caiva sa bhūtakṛta tatò nò vayavahārò 'yaṃ bhartṛpratyaya lakṣaṇaḥ tasmāda idama avòcāma vayavahāra nidarśanama mātā pitā ca bharātā ca bhāryā cātha puròhitaḥ nādaṇḍyò vidyate rājñāṃ yaḥ savadharme na tiṣṭhati [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama aṅgeṣu rājā dayutimāna vasu hòma iti śarutaḥ sa rājā dharmanityaḥ sana saha patnyā mahātapāḥ muñja pṛṣṭhaṃ jagāmātha devarṣigaṇapūjitama tatra śṛṅge himavatò merau kanakaparvate yatra muñjavaṭe rāmò jaṭā haraṇama ādiśata tadā parabhṛti rājendra ṛṣibhiḥ saṃśitavrataiḥ muñja pṛṣṭha iti paròktaḥ sa deśò rudra sevitaḥ sa tatra bahubhira yuktaḥ sadā śarutimayaira guṇaiḥ barāhmaṇānāma anumatò devarṣisadṛśò 'bhavata taṃ kadā cida adīnātmā sakhā śakrasya mānitaḥ abhyāgacchana mahīpālò māndhātā śatrukarśanaḥ sò 'bhisṛtya tu māndhātā vasu hòmaṃ narādhipama dṛṣṭvā parakṛṣṭaṃ tapasā vinayenābhyatiṣṭhata vasu hòmò 'pi rājñò vai gāma arghyaṃ ca nayavedayata aṣṭāṅgasya ca rājyasya papraccha kuśalaṃ tadā sadbhira ācaritaṃ pūrvaṃ yathāvada anuyāyinama apṛcchada vasu hòmasa taṃ rājana kiṃ karavāṇi te sò 'baravīta paramaprītò māndhātā rājasattamama vasu hòmaṃ mahāprājñama āsīnaṃ kurunandana bṛhaspatera mataṃ rājanna adhītaṃ sakalaṃ tavayā tathaivauśanasaṃ śāstraṃ vijñātaṃ te narādhipa tada ahaṃ śaròtuma icchāmi daṇḍa utpadyate kathama kiṃ vāpi pūrvaṃ jāgarti kiṃ vā paramama ucyate kathaṃ kaṣatriya saṃsthaśa ca daṇḍaḥ saṃpratya avasthitaḥ barūhi me sumahāprājña dadāmya ācārya vetanama [vasuhòma] śṛṇu rājana yathā daṇḍaḥ saṃbhūtò lòkasaṃgrahaḥ parajā vinayarakṣārthaṃ dharmasyātmā sanātanaḥ barahmā yiyakṣura bhagavāna sarvalòkapitāmahaḥ ṛtvijaṃ nātmanā tulyaṃ dadarśeti hi naḥ śarutama sa garbhaṃ śirasā devò varṣapūgāna adhārayata pūrṇe varṣasahasre tu sa garbhaḥ kaṣuvatò 'patata sa kaṣupò nāma saṃbhūtaḥ parajāpatira ariṃdama ṛtviga āsīta tadā rājana yajñe tasya mahātmanaḥ tasmina paravṛtte satre tu barahmaṇaḥ pārthivarṣabha hṛṣṭarūpapracāratvāda daṇḍaḥ sò 'natarhitò 'bhavata tasminna antarhite cātha parajānāṃ saṃkarò 'bhavata naiva kāryaṃ na cākāryaṃ bhòjyābhòjyaṃ na vidyate peyāpeyaṃ kutaḥ siddhira hisanti ca parasparama gamyāgamyaṃ tadā nāsīta parasvaṃ savaṃ ca vai samama parasparaṃ vilumpante sārameyā ivāmiṣama abalaṃ balinò jaghnura nirmaryādama avartata tataḥ pitāmahò viṣṇuṃ bhagavantaṃ sanātanama saṃpūjya varadaṃ devaṃ mahādevama athābravīta atra sādhva anukampāṃ vai kartuma arhasi kevalama saṃkarò na bhaveda atra yathā vai tada vidhīyatāma tataḥ sa bhagavāna dhayātvā ciraṃ śūlajaṭā dharaḥ ātmānama ātmanā daṇḍama asṛjada devasattamaḥ tasmāca ca dharmacaraṇāṃ nītiṃ devīṃ sarasvatīma asṛjada daṇḍanītiḥ sā tariṣu lòkeṣu viśrutā bhūyaḥ sa bhagavāna dhayātvā ciraṃ śūlavarāyudhaḥ tasya tasya nikāyasya cakāraikaikama īśarama devānāma īśvaraṃ cakre devaṃ daśaśatekṣaṇama yamaṃ vaivasvataṃ cāpi pitṝṇāma akaròta patima dhanānāṃ rakṣasāṃ cāpi kuberama api ceśvarama parvatānāṃ patiṃ meruṃ saritāṃ ca mahòdadhima apāṃ rājye surāṇāṃ ca vidadhe varuṇaṃ parabhuma mṛtyuṃ parāṇeśvarama athò tejasāṃ ca hutāśanama rudrāṇāma api ceśānaṃ gòptāraṃ vidadhe parabhuḥ mahātmānaṃ mahādevaṃ viśālākṣaṃ sanātanama vasiṣṭhama īśaṃ viprāṇāṃ vasūnāṃ jātavedasama tejasāṃ bhāskaraṃ cakre nakṣatrāṇāṃ niśākarama vīrudhāma aṃśumantaṃ ca bhūtānāṃ ca parabhuṃ varama kumāraṃ davādaśa bhujaṃ sakandaṃ rājānama ādiśata kālaṃ sarveśama akaròta saṃhāra vinayātmakama mṛtyòśa caturvibhāgasya duḥkhasya ca sukhasya ca īśvaraḥ sarvadehasa tu rājarājò dhanādhipaḥ sarveṣāma eva rudrāṇāṃ śūlapāṇira iti śarutiḥ tama ekaṃ barahmaṇaḥ putrama anujātaṃ kaṣupaṃ dadau parajānāma adhipaṃ śareṣṭhaṃ sarvadharmabhṛtāma api mahādevasa tatasa tasmina vṛtte yajñe yathāvidhi daṇḍaṃ dharmasya gòptāraṃ viṣṇave satkṛtaṃ dadau viṣṇura aṅgirase parādāda aṅgirā munisattamaḥ parādāda indra marīcibhyāṃ marīcira bhṛgave dadau bhṛgura dadāva ṛṣibhyasa tu taṃ daṇḍaṃ dharmasaṃhitama ṛṣayò lòkapālebhyò lòkapālāḥ kaṣupāya ca kaṣupasa tu manave parādāda ādityatanayāya ca putrebhyaḥ śarāddhadevasa tu sūkṣmadharmārthakāraṇāta taṃ dadau sūryaputrasa tu manura vai rakṣaṇātmakama vibhajya daṇḍaḥ kartavyò dharmeṇa na yadṛcchayā durvācā nigrahò bandhò hiraṇyaṃ bāhyataḥ kariyā vayaṅgatvaṃ ca śarīrasya vadhò vā nālpakāraṇāta śarīrapīḍāsa tāsa tāsa tu dehatyāgò vivāsanama ānupūrvyā ca daṇḍò 'sau parajā jāgarti pālayana indrò jāgarti bhagavāna indrāda agnira vibhāvasuḥ agnera jāgarti varuṇò varuṇāca ca parajāpatiḥ parajāpatesa tatò dharmò jāgarti vinayātmakaḥ dharmāca ca barahmaṇaḥ putrò vayavasāyaḥ sanātanaḥ vayavasāyāta tatasa tejò jāgarti paripālayana oṣadhyasa tejasasa tasmāda oṣadhibhyaśa ca parvatāḥ parvatebhyaśa ca jāgarti rasò rasaguṇāta tathā jāgarti nirṛtira devī jayòtīṃṣi nirṛtera api vedāḥ paratiṣṭhā jayòtirbhyasa tatò hayaśirāḥ parabhuḥ barahmā pitāmahasa tasmāja jāgarti parabhura avyayaḥ pitāmahāna mahādevò jāgarti bhagavāña śivaḥ viśve devāḥ śivāca cāpi viśvebhyaśa ca tatharṣayaḥ ṛṣibhyò bhagavāna sòmaḥ sòmāda devāḥ sanātanāḥ devebhyò barāhmaṇā lòke jāgratītya upadhāraya barāhmaṇebhyaśa ca rājanyā lòkāna rakṣanti dharmataḥ sathāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva kaṣatriyebhyaḥ sanātanama parajā jāgrati lòke 'samina daṇḍò jāgarti tāsu ca sarvasaṃkṣepakò daṇḍaḥ pitāmahasamaḥ parabhuḥ jāgarti kālaḥ pūrvaṃ ca madhye cānte ca bhārata īśvaraḥ sarvalòkasya mahādevaḥ parajāpatiḥ devadevaḥ śivaḥ śarvò jāgarti satataṃ parabhuḥ kapardī śaṃkarò rudrò bhavaḥ sathāṇura umāpatiḥ itya eṣa daṇḍò vikhyāta ādau madhye tathāvare bhūmipālò yathānyāyaṃ vartetānena dharmavita [bha] itīdaṃ vasu hòmasya śṛṇuyāda yò mataṃ naraḥ śarutvā ca samyaga varteta sa kāmāna āpnuyāna nṛpaḥ iti te sarvama ākhyātaṃ yò daṇḍò manujarṣabha niyantā sarvalòkasya dharmākrāntasya bhārata [ya] tāta dharmārthakāmānāṃ śaròtuma icchāmi niścayama lòkayātrā hi kārtsnyena tariṣva eteṣu paratiṣṭhitā dharmārthakāmāḥ kiṃ mūlāsa tarayāṇāṃ parabhavaśa ca kaḥ anyònyaṃ cānuṣajjante vartante ca pṛthaka pṛthaka [bha] yadā te sayuḥ sumanasò lòkasaṃsthārtha niścaye kālaprabhava saṃsthāsu sajjante ca tarayasa tadā dharmamūlasa tu dehò 'rathaḥ kāmò 'rathaphalama ucyate saṃkalpamūlāsa te sarve saṃkalpò viṣayātmakaḥ viṣayāśa caiva kārtsnyena sarva āhārasiddhaye mūlama etata tarivargasya nivṛttira mòkṣa ucyate dharmaḥ śarīrasaṃguptira dharmārthaṃ cārtha iṣyate kāmò ratiphalaśa cātra sarve caite rajasvalāḥ saṃnikṛṣṭāṃśa careda enāna na caināna manasā tayajeta vimuktasa tamasā sarvāna dharmādīna kāmanaiṣṭhikāna śareṣṭha buddhisa tarivargasya yada ayaṃ parāpnuyāta kaṣaṇāta buddhyā budhyeda ihārthe na tada ahnā tu nikṛṣṭayā apadhyāna malò dharmò malò 'rathasya nigūhanama saṃpramòda malaḥ kāmò bhūyaḥ savaguṇavartitaḥ atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama kāmandasya ca saṃvādama aṅgāriṣṭhasya còbhayòḥ kāmandama ṛṣima āsīnama abhivādya narādhipaḥ aṅgāriṣṭhò 'tha papraccha kṛtvā samayaparyayama yaḥ pāpaṃ kurute rājā kāmamòhabalāta kṛtaḥ paratyāsannasya tasyarṣe kiṃ sayāta pāpapraṇāśanama adharmò dharma iti hi yò 'jañānāda ācareda iha taṃ cāpi parathitaṃ lòke kathaṃ rājā nivartayeta [ka] yò dharmārthau samutsṛjya kāmama evānuvartate sa dharmārthaparityāgāta parajñā nāśama ihārchati parajñā paraṇāśakò mòhasa tathā dharmārthanāśakaḥ tasmāna nāstikatā caiva durācāraśa ca jāyate durācārāna yadā rājā paraduṣṭāna na niyacchati tasmāda udvijate lòkaḥ sarpāda veśma gatāda iva taṃ parajā nānuvartante barāhmaṇā na ca sādhavaḥ tataḥ saṃkṣayama āpnòti tathā vadhyatvama eti ca apadhvastasa tava avamatò duḥkhaṃ jīvati jīvitama jīveca ca yada apadhvastasa taca chuddhaṃ maraṇaṃ bhaveta atraitada āhura ācāryāḥ pāpasya ca nibarhaṇama sevitavyā tarayī vidyā satkārò barāhmaṇeṣu ca mahāmanā bhaveda dharme vivaheca ca mahākule barāhmaṇāṃśa cāpi seveta kaṣamā yuktāna manasvinaḥ japeda udakaśīlaḥ sayāta sumukhò nānyada āsthitaḥ dharmānvitāna saṃpraviśeda bahiḥ kṛtvaiva duṣkṛtīna parasādayena madhuraya vācāpya atha ca karmaṇā itya asmīti vadena nityaṃ pareṣāṃ kīrtayana guṇāna apāpò haya evama ācāraḥ kaṣipraṃ bahumatò bhaveta pāpānya api ca kṛcchrāṇi śamayena nātra saṃśayaḥ guravò 'pi paraṃ dharmaṃ yada barūyusa tata tathā kuru gurūṇāṃ hi parasādāda dhi śareyaḥ parama avāpsyasi [ya] ime janā naraśreṣṭha paraśaṃsanti sadā bhuvi dharmasya śīlama evādau tatò me saṃśayò mahāna yadi taca chakyama asmābhira jañātuṃ dharmabhṛtāṃ vara śaròtuma icchāmi tata sarvaṃ yathaitada upalabhyate kathaṃ nu parāpyate śīlaṃ śaròtuma icchāmi bhārata kiṃ lakṣaṇaṃ ca tata paròktaṃ barūhi me vadatāṃ vara [bha] purā duryòdhaneneha dhṛtarāṣṭrāya mānada ākhyātaṃ tapyamānena śariyaṃ dṛṣṭvā tathāgatāma indraprasthe mahārāja tava sa bharātṛkasya ha sabhāyāṃ cāvahasanaṃ tata sarvaṃ śṛṇu bhārata bhavatasa tāṃ sabhāṃ dṛṣṭvā samṛddhiṃ cāpya anuttamāma duryòdhanasa tadāsīnaḥ sarvaṃ pitre nayavedayata śarutvā ca dhṛtarāṣṭrò 'pi duryòdhana vacasa tadā abravīta karṇa sahitaṃ duryòdhanama idaṃ vacaḥ kimarthaṃ tapyase putra śaròtuma icchāmi tattvataḥ śarutvā tavāma anuneṣyāmi yadi samyaga bhaviṣyasi yathā tavaṃ mahada aiśvaryaṃ parāptaḥ parapuraṃjaya kiṃkarā bharātaraḥ sarve mitrāḥ saṃbandhinasa tathā ācchādayasi parāvārāna aśnāsi piśitaudanama ājāneyā vahanti tavāṃ kasmāca chòcasi putraka [da] daśa tāni sahasrāṇi sanātakānāṃ mahātmanāma bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhira niveśane dṛṣṭvā ca tāṃ sabhāṃ divyāṃ divyapuṣpaphalānvitāma aśvāṃsa tittira kalmāṣāna ratnāni vividhāni ca dṛṣṭvā tāṃ pāṇḍaveyānāma ṛddhima indròpamāṃ śubhāma amitrāṇāṃ sumahatīma anuśòcāmi mānada [dha] yadīcchasi śariyaṃ tāta yādṛśīṃ tāṃ yudhiṣṭhire viśiṣṭāṃ vā naravyāghra śīlavāna bhava putraka śīlena hi tarayò lòkāḥ śakyā jetuṃ na saṃśayaḥ na hi kiṃ cida asādhyaṃ vai lòke śīlavatāṃ bhaveta ekarātreṇa māndhātā taryaheṇa janamejayaḥ saptarātreṇa nābhāgaḥ pṛthivīṃ paratipedivāna ete hi pārthivāḥ sarve śīlavantò damānvitāḥ atasa teṣāṃ guṇakrītā vasudhā savayama āgamata atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama nāradena purā paròktaṃ śīlama āśritya bhārata parahrādena hṛtaṃ rājyaṃ mahendrasya mahātmanaḥ śīlama āśritya daityena tarailòkyaṃ ca vaśīkṛtama tatò bṛhaspatiṃ śakraḥ parāñjaliḥ samupasthitaḥ uvāca ca mahāprājñaḥ śareya icchāmi vedituma tatò bṛhaspatisa tasmai jañānaṃ naiḥśreyasaṃ parama kathayāma āsa bhagavāna devendrāya kurūdvaha etāvaca chareya itya eva bṛhaspatira abhāṣata indrasa tu bhūyaḥ papraccha kava viśeṣò bhaveda iti [ba] viśeṣò 'sati mahāṃsa tāta bhārgavasya mahātmanaḥ tatrāgamaya bhadraṃ te bhūya eva puraṃdara [dha] ātmanasa tu tataḥ śareyò bhārgavāta sumahāyaśāḥ jañānama āgamayata parītyā punaḥ sa paramadyutiḥ tenāpi samanujñātò bhāgaveṇa mahātmanā śareyò 'satīti punara bhūyaḥ śukrama āha śatakratuḥ bhārgavasa tava āha dharmajñaḥ parahrādasya mahātmanaḥ jañānama asti viśeṣeṇa tatò hṛṣṭaśa ca sò 'bhavata sa tatò barāhmaṇò bhūtvā parahrādaṃ pākaśāsanaḥ sṛtvā paròvāca medhāvī śareya icchāmi vedituma parahrādasa tava abravīda vipraṃ kaṣaṇò nāsti davijarṣabha tarailòkyarājye saktasya tatò nòpadiśāmi te barāhmaṇasa tava abravīda vākyaṃ kasmina kāle kaṣaṇò bhaveta tatòpadiṣṭama icchāmi yada yata kāryāntaraṃ bhaveta tataḥ parītò 'bhavada rājā parahrādò barahmavādine tathetya uktvā śubhe kāle jañānatattvaṃ dadau tadā barāhmaṇò 'pi yathānyāyaṃ guruvṛttima anuttamāma cakāra sarvabhāvena yadvata sa manasecchati pṛṣṭhaśa ca tena bahuśaḥ parāptaṃ kathama ariṃdama tarailòkyarājyaṃ dharmajña kāraṇaṃ tada baravīhi me [pa] nāsūyāmi davijaśreṣṭha rājāsmīti kadā cana kavyāni vadatāṃ tāta saṃyacchāmi vahāmi ca te visrabdhāḥ parabhāṣante saṃyacchanti ca māṃ sadā te mā kavya pade saktaṃ śuśrūṣuma anasūyakama dharmātmānaṃ jitakròdhaṃ saṃyataṃ saṃyatendriyama samācinvanti śāstāraḥ kaṣaudraṃ madhva iva makṣikāḥ sò 'haṃ vāga agrapiṣṭānāṃ rasānāma avalehitā savajātyāna adhitiṣṭhāmi nakṣatrāṇīva candramāḥ etata pṛthivyāma amṛtama etaca cakṣura anuttamama yada barāhmaṇa mukhe kavyama etaca charutvā paravartate [dha] etāvaca chareya itya āha parahrādò barahmavādinama śuśrūṣitasa tena tadā daityendrò vākyama abravīta yathāvada guruvṛttyā te parītò 'sami davijasattama varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te paradātāsmi na saṃśayaḥ kṛtama itya eva daityendrama uvāca sa ca vai davijaḥ parahrādasa tava abravīta parītò gṛhyatāṃ vara itya uta [bara] yadi rājana parasannasa tavaṃ mama cecchasi ceda dhitama bhavataḥ śīlama icchāmi parāptuma eṣa varò mama [dha] tataḥ parītaśa ca daityendrò bhayaṃ cāsyābhavana mahata vare paradiṣṭe vipreṇa nālpatejāyama itya uta evama astva iti taṃ parāha parahrādò vismitasa tadā upākṛtya tu viprāya varaṃ duḥkhānvitò 'bhavata datte vare gate vipre cintāsīna mahatī tataḥ parahrādasya mahārāja niścayaṃ na ca jagmivāna tasya cintayatasa tāta chāyā bhūtaṃ mahādyute tejò vigrahavata tāta śarīrama ajahāta tadā tama apṛcchana mahākāyaṃ parahrādaḥ kò bhavāna iti paratyāha nanu śīlò 'sami tayaktò gacchāmya ahaṃ tavayā tasmina davija vare rājana vatsyāmya ahama aninditama yò 'sau śiṣyatvama āgamya tavayi nityaṃ samāhitaḥ itya uktvāntarhitaṃ tada vai śakraṃ cānvaviśata parabhò tasmiṃsa tejasi yāte tu tādṛgrūpasa tatò 'paraḥ śarīrāna niḥsṛtasa tasya kò bhavāna iti cābravīta dharmaṃ parahrāda māṃ viddhi yatrāsau davijasattamaḥ tatra yāsyāmi daityendra yataḥ śīlaṃ tatò haya ahama tatò 'parò mahārāja parajvajanna iva tejasā śarīrāna niḥsṛtasa tasya parahrādasya mahātmanaḥ kò bhavāna iti pṛṣṭaśa ca tama āha sa mahādyutiḥ satyama asmya asurendrāgrya yāsye 'haṃ dharmama anva iha tasminna anugate dharmaṃ puruṣe puruṣò 'paraḥ niścakrāma tatasa tasmāta pṛṣṭhaśa cāha mahātmanā vṛttaṃ parahrāda māṃ viddhi yataḥ satyaṃ tatò haya ahama tasmina gate mahāśvetaḥ śarīrāta tasya niryayau pṛṣṭaśa cāha balaṃ viddhi yatò vṛttama ahaṃ tataḥ itya uktvā ca yayau tatra yatò vṛttaṃ narādhipa tataḥ parabhāmayī devī śarīrāta tasya niryayau tāma apṛcchata sa daityendraḥ sā śarīra itya evama abravīta uṣitāsmi sukhaṃ vīra tavayi satyaparākrame tavayā tayaktā gamiṣyāmi balaṃ yatra tatò haya ahama tatò bhayaṃ parādurāsīta parahrādasya mahātmanaḥ apṛcchata ca tāṃ bhūyaḥ kava yāsi kamalālaye tavaṃ hi satyavratā devī lòkasya parameśvarī kaśa cāsau barāhmaṇaśreṣṭhasa tattvama icchāmi vedituma [ṣarī] sa śakrò barahma cārī ca yasa tavayā còpaśikṣitaḥ tarailòkye te yada aiśvaryaṃ tata tenāpahṛtaṃ parabhò śīlena hi tavayā lòkāḥ sarve dharmajña nirjitāḥ tada vijñāya mahendreṇa tava śīlaṃ hṛtaṃ parabhò dharmaḥ satyaṃ tathā vṛttaṃ balaṃ caiva tathā haya ahama śīlamūlā mahāprājña sadā nāstya atra saṃśayaḥ [bha] evama uktvā gatā tu śarīsa te ca sarve yudhiṣṭhira duryòdhanasa tu pitaraṃ bhūya evābravīda idama śīlasya tattvama icchāmi vettuṃ kauravanandana parāpyate ca yathā śīlaṃ tama upāyaṃ vadasva me [dha] sòpāyaṃ pūrvama uddiṣṭaṃ parahrādena mahātmanā saṃkṣepatasa tu śīlasya śṛṇu parāptiṃ narādhipa adròhaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā anugrahaśa ca dānaṃ ca śīlama etata paraśasyate yada anyeṣāṃ hitaṃ na sayāda ātmanaḥ karma pauruṣama apatrapeta vā yena na tata kuryāta kathaṃ cana tata tu karma tathā kuryāda yena śalāgheta saṃsadi etaca chīlaṃ samāsena kathitaṃ kurusattama yadya apya aśīlā nṛpate parāpnuvanti kava cica chariyama na bhuñjate ciraṃ tāta sa mūlāśa ca patanti te etada viditvā tattvena śīlavāna bhava putraka yadīcchasi śariyaṃ tāta suviśiṣṭāṃ yudhiṣṭhirāta [bha] etata kathitavāna putre dhṛtarāṣṭrò narādhipa etata kuruṣva kaunteya tataḥ parāpsyasi tata phalama [ya] śīlaṃ paradhānaṃ puruṣe kathitaṃ te pitāmaha kathama āśā samutpannā yā ca sā tada vadasva me saṃśayò me mahāna eṣa samutpannaḥ pitāmaha chettā ca tasya nānyò 'sati tavattaḥ parapuraṃjaya pitāmahāśā mahatī mamāsīda dhi suyòdhane parāpte yuddhe tu yada yuktaṃ tata kartāyama iti parabhò sarvasyāśā sumahatī puruṣasyòpajāyate tasyāṃ vihanyamānāyāṃ duḥkhò mṛtyura asaṃśayama sò 'haṃ hatāśò durbuddhiḥ kṛtasa tena durātmanā dhārtarāṣṭreṇa rājendra paśya mandātmatāṃ mama āśāṃ mahattarāṃ manye parvatāda api sa darumāta ākāśāda api vā rājanna aprameyaiva vā punaḥ eṣā caiva kuruśreṣṭha durvicintyā sudurlabhā durlabhatvāca ca paśyāmi kima anyada durlabhaṃ tataḥ [bha] atra te vartayiṣyāmi yudhiṣṭhira nibòdha tata itihāsaṃ sumitrasya nirvṛttama ṛṣabhasya ca sumitrò nāma rājarṣira haihayò mṛgayāṃ gataḥ sasāra sa mṛgaṃ viddhvā bāṇena nataparvaṇā sa mṛgò bāṇama ādāya yayāva amitavikramaḥ sa ca rājā balī tūrṇaṃ sasāra mṛgama antikāta tatò nimnaṃ sathalaṃ caiva sa mṛgò 'daravada āśugaḥ muhūrtama eva rājendra samena sa pathāgamata tataḥ sa rājā tāruṇyāda aurasena balena ca sasāra bāṇāsanabhṛta sakhaḍgò haṃsavata tadā tīrtvā nadāna nadīṃśa caiva palvalāni vanāni ca atikramyābhyatikramya sasāraiva vanecarana sa tu kāmāna mṛgò rājanna āsādyāsādya taṃ nṛpama punara abhyeti javanò javena mahatā tataḥ sa tasya bāṇaira bahubhiḥ samabhyastò vanecaraḥ parakrīḍanna iva rājendra punara abhyeti cāntikama punaśa ca javama āsthāya javanò mṛgayūthapaḥ atītyātītya rājendra punara abhyeti cāntikama tasya marmaca chidaṃ ghòraṃ sumitrò 'mitrakarśanaḥ samādāya śaraśreṣṭhaṃ kārmukāna niravāsṛjata tatò gavyūti mātreṇa mṛgayūthapa yūthapaḥ tasya bāna pathaṃ tayaktvā tasthivāna parahasanna iva tasmina nipatite bāṇe bhūmau parajalite tataḥ paraviveśa mahāraṇyaṃ mṛgò rājāpya athādravata paraviśya tu mahāraṇyaṃ tāpasānāma athāśramama āsasāda tatò rājā śarāntaśa còpāviśata punaḥ taṃ kārmukadharaṃ dṛṣṭvā śaramārtaṃ kaṣudhitaṃ tadā sametya ṛṣayasa tasmina pūjāṃ cakrura yathāvidhi ṛṣayò rājaśārdūlama apṛcchana savaṃ parayòjanama kena bhadra mukhārthena saṃprāptò 'si tapòvanama padātira baddhanistriṃśò dhanvī bāṇī nareśvara etada icchāma vijñātuṃ kutaḥ parāptò 'si mānada kasmina kule hi jātasa tavaṃ kiṃnāmāsi baravīhi naḥ tataḥ sa rājā sarvebhyò davijebhyaḥ puruṣarṣabha ācakhyau tada yathānyāyaṃ paricaryāṃ ca bhārata haihayānāṃ kule jātaḥ sumitrò mitranandanaḥ carāmi mṛgayūthāni nighnana bāṇaiḥ sahasraśaḥ balena mahatā guptaḥ sāmātyaḥ sāvaròdhanaḥ mṛgasa tu viddhò bāṇena mayā sarati śalyavāna taṃ daravantama anu parāptò vanama etada yadṛcchayā bhavata sakāśe naṣṭaśrīra hatāśaḥ śaramakarśitaḥ kiṃ nu duḥkhama atò 'nayada vai yada ahaṃ śaramakarśitaḥ bhavatāma āśramaṃ parāptò hatāśò naṣṭalakṣaṇaḥ na rājyalakṣaṇatyāgò na purasya tapòdhanāḥ duḥkhaṃ karòti tata tīvraṃ yathāśā vihatā mama himavāna vā mahāśailaḥ samudrò vā mahòdadhiḥ mahattvāna nānvapadyetāṃ ròdasyòra antaraṃ yathā āśāyāsa tapasi śareṣṭhāsa tathā nāntama ahaṃ gataḥ bhavatāṃ viditaṃ sarvaṃ sarvajñā hi tapòdhanāḥ bhavantaḥ sumahābhāgāsa tasmāta parakṣyāmi saṃśayama āśāvāna puruṣò yaḥ sayāda antarikṣama athāpi vā kiṃ nu jayāyastaraṃ lòke mahattvāta paratibhāti vaḥ etada icchāmi tattvena śaròtuṃ kima iha durlabhama yadi guhyaṃ tapònityā na vò barūteha mācirama na hi guhyama ataḥ śaròtuma icchāmi davijapuṃgavāḥ bhavata tapò vighātò vā yena sayāda virame tataḥ yadi vāsti kathā yògò yò 'yaṃ paraśnò mayeritaḥ etata kāraṇasāmagryaṃ śaròtuma icchāmi tattvataḥ bhavantò hi tapònityā barūyura etata samāhitāḥ [bha] tatasa teṣāṃ samastānāma ṛṣīṇāma ṛṣisattamaḥ ṛṣabhò nāma viprarṣiḥ samayanna iva tatò 'baravīta purāhaṃ rājaśārdūla tīrthānya anucarana parabhò samāsāditavāna divyaṃ naranārāyaṇāśramama yatra sā badarī ramyā haradò vaihāyasasa tathā yatra cāśvaśirā rājana vedāna paṭhati śāśvatāna tasmina sarasi kṛtvāhaṃ vidhivata tarpaṇaṃ purā pitṝṇāṃ devatānāṃ ca tatò ''śaramama iyāṃ tadā remāte yatra tau nityaṃ naranārāyaṇāva ṛṣī adūrāda āśramaṃ kaṃ cida vāsārthama agamaṃ tataḥ tataśa cīrājinadharaṃ kṛśama uccama atīva ca adrākṣama ṛṣima āyāntaṃ tanuṃ nāma tapò nidhima anyaira naraira mahābāhò vapuṣāṣṭa guṇānvitama kṛśatā cāpi rājarṣe na dṛṣṭā tādṛśī kava cita śarīrama api rājendra tasya kāniṣṭhikā samama garīvā bāhū tathā pādau keśāśa cādbhutadarśanāḥ śiraḥ kāyānurūpaṃ ca karṇau nete tathaiva ca tasya vāka caiva ceṣṭā ca sāmānye rājasattama dṛṣṭvāhaṃ taṃ kṛśaṃ vipraṃ bhītaḥ paramadurmanāḥ pādau tasyābhivādyātha sathitaḥ parāñjalira agrataḥ nivedya nāmagòtraṃ ca pitaraṃ ca nararṣabha paradiṣṭe cāsane tena śanaira ahama upāviśama tataḥ sa kathayāma āsa kathā dharmārthasaṃhitāḥ ṛṣimadhye mahārāja tatra dharmabhṛtāṃ varaḥ tasmiṃsa tu kathayatya eva rājā rājīvalòcanaḥ upāyāja javanaira aśvaiḥ sabalaḥ sāvaròdhanaḥ samarana putrama araṇye vai naṣṭaṃ paramadurmanāḥ bhūridyumna pitā dhīmāna raghuśreṣṭhò mahāyaśāḥ iha darakṣyāmi taṃ putraṃ darakṣyāmīheti pārthivaḥ evama āśākṛtò rājaṃśa carana vanama idaṃ purā durlabhaḥ sa mayā daraṣṭuṃ nūnaṃ paramadhārmikaḥ ekaḥ putrò mahāraṇye naṣṭa itya asakṛta tadā durlabhaḥ sa mayā daraṣṭuma āśā ca mahatī mama tayā parītagātrò 'haṃ mumūrṣura nātra saṃśayaḥ etaca charutvā sa bhagavāṃsa tanura munivaròttamaḥ avākśirā dhayānaparò muhūrtama iva tasthivāna tama anudhyāntama ālakṣya rājā paramadurmanāḥ uvāca vākyaṃ dīnātmā mandaṃ mandama ivāsakṛta durlabhaṃ kiṃ nu viprarṣe āśāyāśa caiva kiṃ bhaveta baravītu bhagavāna etada yadi guhyaṃ na tana mayi maharṣira bhagavāṃsa tena pūrvama āsīda vimānitaḥ bāliśāṃ buddhima āsthāya mandabhāgyatayātmanaḥ arthayana kalaśaṃ rājana kāñcanaṃ valkalāni ca nirviṇṇaḥ sa tu viprarṣira nirāśaḥ samapadyata evama uktvābhivādyātha tama ṛṣiṃ lòkapūjitama śarāntò nayaṣīdada dharmātmā yathā tavaṃ narasattama arghyaṃ tataḥ samānīya pādyaṃ caiva mahāna ṛṣiḥ āraṇyakena vidhinā rājñe sarvaṃ nayavedayata tatasa te munayaḥ sarve parivārya nararṣabhama upāviśana puraskṛtya saptarṣaya iva dharuvama apṛcchaṃśa caiva te tatra rājānama aparājitama parayòjanama idaṃ sarvama āśramasya paraveśanama [rājā] vīra dayumna iti khayātò rājāhaṃ dikṣu viśrutaḥ bhūri dayumnaṃ sutaṃ naṣṭama anveṣṭuṃ vanama āgataḥ ekaputraḥ sa viprāgrya bāla eva ca sò 'nagha na dṛśyate vane cāsmiṃsa tama anveṣṭuṃ carāmya ahama [rasabha] evama ukte tu vacane rājñā munira adhòmukhaḥ tūṣṇīma evābhavata tatra na ca paratyuktavāna nṛpama sa hi tena purā viprò rājñā nātyartha mānitaḥ āśā kṛśaṃ ca rājendra tapò dīrghaṃ samāsthitaḥ paratigrahama ahaṃ rājñāṃ na kariṣye kathaṃ cana anyeṣāṃ caiva varṇānāma iti kṛtvā dhiyaṃ tadā āśā hi puruṣaṃ bālaṃ lālāpayati tasthuṣī tāma ahaṃ vayapaneṣyāmi iti kṛtvā vayavasthitaḥ [ra] āśāyāḥ kiṃ kṛśatvaṃ ca kiṃ ceha bhuvi durlabhama baravītu bhagavāna etata tavaṃ hi dharmārthadarśivāna [rasabha] tataḥ saṃsmṛtya tata sarvaṃ samārayiṣyanna ivābravīta rājānaṃ bhagavāna viprasa tataḥ kṛśa tanusa tanuḥ kṛśatve na samaṃ rājanna āśāyā vidyate nṛpa tasyā vai durlabhatvāta tu parārthitāḥ pārthivā mayā [ra] kṛśākṛśe mayā barahmana gṛhīte vacanāta tava durlabhatvaṃ ca tasyaiva veda vākyama iva davija saṃśayasa tu mahāprājña saṃjātò hṛdaye mama tana me sattama tattvena vaktuma arhasi pṛcchataḥ tavattaḥ kṛśataraṃ kiṃ nu baravītu bhagavāna idama yadi guhyaṃ na te vipra lòke 'samina kiṃ nu durlabhama [kṛṣātanu] durlabhò 'paya atha vā nāsti yò 'rathī dhṛtima ivāpnuyāta sudurlabhatarasa tāta yò 'rathinaṃ nāvamanyate saṃśrutya nòpakriyate paraṃ śaktyā yathārhataḥ saktā yā sarvabhūteṣu sāśā kṛśatarī mayā ekaputraḥ pitā putre naṣṭe vā paròṣite tathā paravṛttiṃ yò na jānāti sāśā kṛśatarī mayā parasave caiva nārīṇāṃ vṛddhānāṃ putra kāritā tathā narendra dhanināma āśā kṛśatarī mayā [rasabha] etaca charutvā tatò rājana sa rājā sāvaròdhanaḥ saṃspṛśya pādau śirasā nipapāta davijarṣabhe [rājā] parasādaye tavā bhagavana putreṇecchāmi saṃgatima vṛṇīṣva ca varaṃ vipra yama icchasi yathāvidhi [rasabha] abravīca ca hi taṃ vākyaṃ rājā rājīvalòcanaḥ satyama etada yathā vipra tavayòktaṃ nāstya atò mṛṣā tataḥ parahasya bhagavāṃsa tanura dharmabhṛtāṃ varaḥ putrama asyānayata kaṣipraṃ tapasā ca śarutena ca taṃ samānāyya putraṃ tu tadòpālabhya pārthivama ātmānaṃ darśayāma āsa dharmaṃ dharmabhṛtāṃ varaḥ saṃdarśayitvā cātmānaṃ divyama adbhutadarśanama vipāpmā vigatakròdhaśa cacāra vanama antikāta etada dṛṣṭaṃ mayā rājaṃsa tataśa ca vacanaṃ śarutama āśāma apanayasvāśu tataḥ kṛśatarīma imāma [bha] sa tatròktò mahārāja ṛṣabheṇa mahātmanā sumitrò 'panayata kaṣiprama āśāṃ kṛśatarīṃ tadā evaṃ tavama api kaunteya śarutvā vāṇīma imāṃ mama sathirò bhava yathā rājana himavāna acalòttamaḥ tavaṃ hi daraṣṭā ca śaròtā ca kṛcchreṣva arthakṛteṣva iha śarutvā mama mahārāja na saṃtaptuma ihārhasi [ya] nāmṛtasyeva paryāptira mamāsti baruvati tavayi tasmāta kathaya bhūyasa tavaṃ dharmama eva pitāmaha [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama gautamasya ca saṃvādaṃ yamasya ca mahātmanaḥ pāriyātra giriṃ parāpya gautamasyāśramò mahāna uvāsa gautamò yatra kālaṃ tada api me śṛṇu ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi sò 'tapyada gautamasa tapaḥ tama ugratapasaṃ yuktaṃ tapasā bhāvitaṃ munima upayātò naravyāghra lòkapālò yamasa tadā tama apaśyata sutapasama ṛṣiṃ vai gautamaṃ munima sa taṃ viditvā barahmarṣira yamama āgatama ojasā parāñjaliḥ parayatò bhūtvā upasṛptasa tapòdhanaḥ taṃ dharmarājò dṛṣṭvaiva namaskṛtya nararṣabhama nayamantrayata dharmeṇa kariyatāṃ kima iti baruvana [ga] mātā pitṛbhyāma ānṛṇyaṃ kiṃ kṛtvā samavāpnuyāta kathaṃ ca lòkāna aśnāti puruṣò durlabhāña śubhāna [ya] tapaḥ śaucavatā nityaṃ satyadharmaratena ca mātāpitròra ahara ahaḥ pūjanaṃ kāryama añjasā aśvamedhaiśa ca yaṣṭavyaṃ bahubhiḥ savāptadakṣiṇaiḥ tena lòkāna upāśnāti puruṣò 'dabhutadarśanāna [ya] mitraiḥ parahīyamāṇasya bahva amitrasya kā gatiḥ rājñaḥ saṃkṣīṇa kòśasya balahīnasya bhārata duṣṭāmatya sahāyasya saruta mantrasya sarvataḥ rājyāta paracyavamānasya gatima anyāma apaśyataḥ paracakrābhiyātasya durlabhasya balīyasā asaṃvihita rāṣṭrasya deśakālāvajānataḥ aprāpyaṃ ca bhaveta sāntvaṃ bhedò vāpya atipīḍanāta jīvitaṃ cārthahetòra vā tatra kiṃ sukṛtaṃ bhaveta [bha] guhyaṃ mā dharmama aprākṣīra atīva bharatarṣabha apṛṣṭò nòtsahe vaktuṃ dharmama enaṃ yudhiṣṭhira dharmò haya aṇīyāna vacanāda buddheśa ca bharatarṣabha śarutvòpāsya sada ācāraiḥ sādhura bhavati sa kava cita karmaṇā buddhipūrveṇa bhavatya āḍhyò na vā punaḥ tādṛśò 'yama anupraśnaḥ sa vayavasyasa tavayā dhiyā upāyaṃ dharmabahulaṃ yātrārthaṃ śṛṇu bhārata nāhama etādṛśaṃ dharmaṃ bubhūṣe dharmakāraṇāta duḥkhādāna ihāḍhyeṣu sayāta tu paścāta kaṣamò mataḥ anugamya gatīnāṃ ca sarvāsāma eva niścayama yathā yathā hi puruṣò nityaṃ śāstrama avekṣate tathā tathā vijānāti vijñānaṃ cāsya ròcate avijñānāda ayògaśa ca puruṣasyòpajāyate avijñānāda ayògò hi yògò bhūtikaraḥ punaḥ aśaṅkamānò vacanama anasūyura idaṃ śṛṇu rājñaḥ kòśakṣayāda eva jāyate balasaṃkṣayaḥ kòśaṃ saṃjanayeda rājā nirjalebhyò yathā jalama kālaṃ parāpyānugṛhṇīyāda eṣa dharmò 'tara sāṃpratama upāyadharmaṃ parāpyainaṃ pūrvaira ācaritaṃ janaiḥ anyò dharmaḥ samarthānāma āpatsva anyaśa ca bhārata parāka kòśaḥ paròcyate dharmò buddhira dharmāda garīyasī dharmaṃ parāpya nayāyavṛttima abalīyāna na vindati yasmāda dhanasyòpapattira ekāntena na vidyate tasmāda āpadya adharmò 'pi śarūyate dharmalakṣaṇaḥ adharmò jāyate yasminna iti vai kavayò viduḥ anantaraḥ kaṣatriyasya iti vai vicikitsase yathāsya dharmò na galāyena neyāca chatruvaśaṃ yathā tata kartavyama ihetya āhura nātmānama avasādayeta sanna ātmā naiva dharmasya na parasya na cātmanaḥ sarvòpāyaira ujjihīrṣeda ātmānama iti niścayaḥ tatra dharmavidāṃ tāta niścayò dharmanaupuṇe udyamò jīvanaṃ kaṣatre bāhuvīryāda iti śarutiḥ kaṣatriyò vṛtti saṃròdhe kasya nādātuma arhati anyatra tāpasa savāca ca barāhmaṇa savāca ca bhārata yathā vai barāhmaṇaḥ sīdanna ayājyama api yājayeta abhòjyānnāni cāśnīyāta tathedaṃ nātra saṃśayaḥ pīḍitasya kima advārama utpathò nidhṛtasya vā advārataḥ paradravati yadā bhavati pīḍitaḥ tasya kòśabalajyānyā sarvalòkaparābhavaḥ bhaikṣa caryā na vihitā na ca viṭa śūdra jīvikā savadharmānantarā vṛttira yānyāna anupajīvataḥ vahataḥ parathamaṃ kalpama anukalpena jīvanama āpada gatena dharmāṇāma anyāyenòpajīvanama api haya etada barāhmaṇeṣu dṛṣṭaṃ vṛtti parikṣaye kaṣatriye saṃśayaḥ kaḥ sayāda itya etana niścitaṃ sadā ādadīta viśiṣṭebhyò nāvasīdeta kathaṃ cana hantāraṃ rakṣitāraṃ ca parajānāṃ kaṣatriyaṃ viduḥ tasmāta saṃrakṣatā kāryama ādānaṃ kaṣatrabandhunā anyatra rājana hiṃsāyā vṛttira nehāsti kasya cita apya araṇyasamutthasya ekasya caratò muneḥ na śaṅkhalikhitāṃ vṛttiṃ śakyama āsthāya jīvituma viśeṣataḥ kuruśreṣṭha parajāpālanama īpsatā parasparābhisaṃrakṣā rājñā rāṣṭreṇa cāpadi nityama eveha kartavyā eṣa dharmaḥ sanātanaḥ rājā rāṣṭraṃ yathāpatsu daravyaughaiḥ parirakṣati rāṣṭreṇa rājā vayasane parirakṣyasa tathā bhaveta kòśaṃ daṇḍaṃ balaṃ mitraṃ yada anyada api saṃcitama na kurvītāntaraṃ rāṣṭre rājā parigate kaṣudhā bījaṃ bhaktena saṃpādyama iti dharmavidò viduḥ atraitaca chambarasyāhura mahāmāyasya darśanama dhika tasya jīvitaṃ rājñò rāṣṭre yasyāvasīdati avṛttyāntya manuṣyò 'pi yò vai veda śibera vacaḥ rājñaḥ kòśabalaṃ mūlaṃ kòśamūlaṃ punara balama tana mūlaṃ sarvadharmāṇāṃ dharmamūlāḥ punaḥ parajāḥ nānyāna apīḍayitveha kòśaḥ śakyaḥ kutò balama tadarthaṃ pīḍayitvā ca dòṣaṃ na parāptuma arhati akāryama api yajñārthaṃ kariyate yajñakarmasu etasmāta kāraṇāda rājā na dòṣaṃ parāptuma arhati arthārthama anyada bhavati viparītama athāparama anarthārthama athāpya anyata tata sarvaṃ haya arthalakṣaṇama evaṃ buddhyā saṃprapaśyena medhāvī kāryaniścayama yajñārthama anyada bhavati yajñe nārthasa tathāparaḥ yajñasyārthārthama evānyata tata sarvaṃ yajñasādhanama upamāma atra vakṣyāmi dharmatattvaprakāśinīma yūpaṃ chindanti yajñārthaṃ tatra ye paripanthinaḥ darumāḥ ke cana sāmantā dharuvaṃ chindanti tāna api te cāpi nipatantò 'nayāna nighnanti ca vanaspatīna evaṃ kòśasya mahatò ye narāḥ paripanthinaḥ tāna ahatvā na paśyāmi siddhima atra paraṃtapa dhanena jayate lòkāva ubhau parama imaṃ tathā satyaṃ ca dharmavacanaṃ yathā nāstya adhanasa tathā sarvòpāyaira ādadīta dhanaṃ yajñaprayòjanama na tulyadòṣaḥ sayāda evaṃ kāryākāryeṣu bhārata naitau saṃbhavatò rājana kathaṃ cida api bhārata na haya araṇyeṣu paśyāmi dhanavṛddhāna ahaṃ kava cita yada idaṃ dṛśyate vittaṃ pṛthivyāma iha kiṃ cana mamedaṃ sayāna mamedaṃ sayāda itya ayaṃ kāṅkṣate janaḥ na ca rājyasamò dharmaḥ kaśa cida asti paraṃtapa dharmaṃ śaṃsanti te rājñāma āpada arthama itò 'nayathā dānena karmaṇā cānye tapasānye tapasvinaḥ buddhyā dākṣyeṇa cāpya anye cinvanti dhanasaṃcayāna adhanaṃ durbalaṃ parāhura dhanena balavāna bhaveta sarvaṃ dhanavataḥ parāpyaṃ sarvaṃ tarati kòśavāna kòśāda dharmaśa ca kāmaśa ca parò lòkasa tathāpya ayama [ya] kaṣīṇasya dīrghasūtrasya sānukròśasya bandhuṣu virakta paurarāṣṭrasya nirdravya nicayasya ca pariśaṅkita mukhyasya saruta mantrasya bhārata asaṃbhāvita mitrasya bhinnāmātyasya sarvaśaḥ paracakrābhiyātasya durbalasya balīyasā āpanna cetasò barūhi kiṃ kāryama avaśiṣyate [bha] bāhyaśa ceda vijigīṣuḥ sayāda dharmārthakuśalaḥ śuciḥ javena saṃdhiṃ kurvīta pūrvāna pūrvā vimòkṣayana adharmavijigīṣuśa ceda balavāna pāpaniścayaḥ ātmanaḥ saṃniròdhena saṃdhiṃ tenābhiyòjayeta apāsya rājadhānīṃ vā tareda anyena vāpadama tadbhāvabhāve daravyāṇi jīvana punara upārjayeta yāsa tu sayuḥ kevalatyāgāca chaktyāsa tarituma āpadaḥ kasa tatrādhikama ātmānaṃ saṃtyajeda arthadharmavita avaròdhāja jugupseta kā sapatnadhane dayā na tava evātmā paradātavyaḥ śakye sati kathaṃ cana [ya] ābhyantare parakupite bāhye còpanipīḍite kaṣīṇe kòśe sarute mantre kiṃ kāryama avaśiṣyate [baḥ] kaṣipraṃ vā saṃdhikāmaḥ sayāta kaṣipraṃ vā tīkṣṇavikramaḥ padāpanayanaṃ kaṣiprama etāvata sāmparāyikama anuraktena puṣṭena hṛṣṭena jagatīpate alpenāpi hi sainyena mahīṃ jayati pārthivaḥ hatò vā divama āròheda vijayī kaṣitima āvaseta yuddhe tu saṃtyajana parāṇāña śakrasyaiti salòkatāma sarvalòkāgamaṃ kṛtvā mṛdutvaṃ gantuma eva ca viśvāsāda vinayaṃ kuryāda vayavasyeda vāpya upānahau apakramituma iccheda vā yathākāmaṃ tu sāntvayeta viliṅgamitvā mitreṇa tataḥ savayama upakrameta [ya] hīne paramake dharme sarvalòkātilaṅghini sarvasmina dasyu sādbhūte pṛthivyāma upajīvane kenāsmina barāhmaṇò jīveja jaghanye kāla āgate asaṃtyajana putrapautrāna anukròśāta pitāmaha [bha] vijñānabalama āsthāya jīvitavyaṃ tathāgate sarvaṃ sādhva arthama evedama asādhva arthaṃ na kiṃ cana asādhubhyò nirādāya sādhubhyò yaḥ parayacchati ātmānaṃ saṃkramaṃ kṛtvā kṛtsnadharmavida eva saḥ suròṣeṇātmanò rājana rājye sathitima akòpayana adattama apya ādadīta dātura vittaṃ mameti vā vijñānabalapūtò yò vartate ninditeṣva api vṛttavijñānavāna dhīraḥ kasa taṃ kiṃ vaktuma arhasi yeṣāṃ balakṛtā vṛttira naiṣāma anyābhiròcate tejasābhipravardhante balavantò yudhiṣṭhira yada eva parakṛtaṃ śāstrama aviśeṣeṇa vindati tada eva madhyāḥ sevante medhāvī cāpya athòttarama ṛtvika puròhitācāryāna satkṛtaira abhipūjitāna na barāhmaṇāna yātayeta dòṣāna parāpnòti yātayana etata paramāṇaṃ lòkasya cakṣura eta sanātanama tata paramāṇò 'vagāheta tena tata sādhva asādhu vā bahūni garāmavāstavyā ròṣāda barūyuḥ parasparama na teṣāṃ vacanāda rājā satkuryāda yātayeta vā na vācyaḥ parivādò vai na śaròtavyaḥ kathaṃ cana karṇāva eva pidhātavyau parastheyaṃ vā tatò 'nayataḥ na vai satāṃ vṛttama etata parivādò na paiśunama guṇānāma eva vaktāraḥ santaḥ satsu yudhiṣṭhira yathā samadhurau damyau sudāntau sādhu vāhinau dhurama udyamya vahatasa tathā varteta vai nṛpaḥ yathā yathāsya vahataḥ sahāyāḥ sayusa tathāpare ācārama eva manyante garīyò dharmalakṣaṇama apare naivama icchanti ye śaṅkhalikhita pariyāḥ mārdavāda atha lòbhāda vā te barūyura vākyama īdṛśama ārṣama apya atra paśyanti vikarmasthasya yāpanama na cārṣāta sadṛśaṃ kiṃ cita paramāṇaṃ vidyate kava cita devā api vikarmasthaṃ yātayanti narādhamama vayājena vindana vittaṃ hi dharmāta tu parihīyate sarvataḥ satkṛtaḥ sadbhira bhūtiprabhava kāraṇaiḥ hṛdayenābhyanujñātò yò dharmasa taṃ vayavasyati yaśa caturguṇasaṃpannaṃ dharmaṃ veda sa dharmavita ahera iva hi dharmasya padaṃ duḥkhaṃ gaveṣituma yathā mṛgasya viddhasya mṛgavyādhaḥ padaṃ nayeta kakṣe rudhirapātena tathā dharmapadaṃ nayeta evaṃ sadbhira vinītena pathā gantavyama acyuta rājarṣīṇāṃ vṛttama etada avagaccha yudhiṣṭhira [bha] savarāṣṭrāta pararāṣṭrāca ca kòśaṃ saṃjanayena nṛpaḥ kòśāda dhi dharmaḥ kaunteya rājyamūlaḥ paravartate tasmāta saṃjanayeta kòśaṃ saṃhṛtya paripālayeta paripālyānugṛhṇīyāda eṣa dharmaḥ sanātanaḥ na kòśaḥ śuddhaśaucena na nṛśaṃsena jāyate padaṃ madhyamama āsthāya kòśasaṃgrahaṇaṃ careta abalasya kutaḥ kòśò haya akòśasya kutò balama abalasya kutò rājyama arājñaḥ śarīḥ kutò bhaveta uccaira vṛtteḥ śariyò hānira yathaiva maraṇaṃ tathā tasmāta kòśaṃ balaṃ mitrāṇya atha rājā vivardhayeta hīnakòśaṃ hi rājānama avajānanti mānavāḥ na cāsyālpena tuṣyanti kāryama abhyutsahanti ca śariyò hi kāraṇāda rājā satkriyāṃ labhate parāma sāsya gūhati pāpāni vāsò guhyama iva satriyāḥ ṛddhima asyānuvartante purā viprakṛtā janāḥ śālā vṛkā ivājasraṃ jighāṃsūna iva vindati īdṛśasya kutò rājñaḥ sukhaṃ bharatasattama udyaccheda eva na galāyeda udyamò haya eva pauruṣama apya aparvaṇi bhajyeta na nameteha kasya cita apya araṇyaṃ samāśritya carera dasyu gaṇaiḥ saha na tava evòddhṛta maryādaira dasyubhiḥ sahitaśa careta dasyūnāṃ sulabhā senā raudrakarmasu bhārata ekāntena haya amaryādāta sarvò 'paya udvijate janaḥ dasyavò 'paya upaśaṅkante niranukròśa kāriṇaḥ sathāpayeda eva maryādāṃ janacittaprasādinīma alpāpya atheha maryādā lòke bhavati pūjitā nāyaṃ lòkò 'sati na para iti vayavasitò janaḥ nālaṃ gantuṃ ca viśvāsaṃ nāstike bhayaśaṅkini yathā sadbhiḥ parādānama ahiṃsā dasyubhisa tathā anurajyanti bhūtāni samaryādeṣu dasyuṣu ayudhyamānasya vadhò dārāmarśaḥ kṛtaghnatā barahmavita tasya cādānaṃ niḥśeṣa karaṇaṃ tathā satriyā mòṣaḥ paristhānaṃ dasyuṣva etada vigarhitama sa eṣa eva bhavati dasyura etāni varjayana abhisaṃdadhate ye na vināśāyāsya bhārata naśeṣama evòpālabhya na kurvantīti niścayaḥ tasmāta saśeṣaṃ kartavyaṃ savādhīnama api dasyubhiḥ na balasthò 'hama asmīti nṛśaṃsāni samācareta saśeṣakāriṇasa tāta śeṣaṃ paśyanti sarvataḥ niḥśeṣa kāriṇò nityama aśeṣa karaṇāda bhayama [bha] atra karmānta vacanaṃ kīrtayanti purāvidaḥ paratyakṣāva eva dharmārthau kaṣatriyasya vijānataḥ tatra na vayavadhātavyaṃ paròkṣā dharmayāpanā adharmò dharma itya etada yathā vṛkapadaṃ tathā dharmādharmaphale jātu na dadarśeha kaśa cana bubhūṣeda balavāna eva sarvaṃ balavatò vaśe śariyaṃ balama amātyāṃśa ca balavāna iha vindati yò haya anāḍhyaḥ sa patitasa tada ucchiṣṭaṃ yada alpakama bahva apathyaṃ balavati na kiṃ cita tarāyate bhayāta ubhau satyādhikārau tau tarāyete mahatò bhayāta ati dharmāda balaṃ manye balāda dharmaḥ paravartate bale paratiṣṭhitò dharmò dharaṇyāma iva jaṅgamaḥ dhūmò vāyòra iva vaśaṃ balaṃ dharmò 'nuvartate anīśvare balaṃ dharmò darumaṃ vallīva saṃśritā vaśyò balavatāṃ dharmaḥ sukhaṃ bhògavatāma iva nāstya asādhyaṃ balavatāṃ sarvaṃ balavatāṃ śuci durācāraḥ kaṣīṇabalaḥ parimāṇaṃ niyacchati atha tasmāda udvijate sarvò lòkò vṛkāda iva apadhvastò haya avamatò duḥkhaṃ jīvati jīvitama jīvitaṃ yada avakṣiptaṃ yathaiva maraṇaṃ tathā yada enama āhuḥ pāpena cāritreṇa vinikṣatama sa bhṛśaṃ tapyate 'nena vākśalyena parikṣataḥ atraitada āhura ācāryāḥ pāpasya parimòkṣaṇe tarayīṃ vidyāṃ niṣeveta tathòpāsīta sa davijāna parasādayena madhurayā vācāpya atha ca karmaṇā mahāmanāśa caiva bhaveda vivaheca ca mahākule itya asmīti vadeda evaṃ pareṣāṃ kīrtayana guṇāna japeda udakaśīlaḥ sayāta peśalò nātijalpanaḥ barahmakṣatraṃ saṃpraviśeda bahu kṛtvā suduṣkarama ucyamānò 'pi lòkena bahu tata tada acintayana apāpò haya evama ācāraḥ kaṣipraṃ bahumatò bhaveta sukhaṃ vittaṃ ca bhuñjīta vṛttenānena gòpayeta lòke ca labhate pūjāṃ paratra ca mahata phalama [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama yathā dasyuḥ samaryādaḥ paretya bhāve na naśyati parahartā matimāña śūraḥ śarutavāna anṛśaṃsavāna rakṣanna akṣayiṇaṃ dharmaṃ barahmaṇyò guru pūjakaḥ niṣādyāṃ kaṣatriyāja jātaḥ kaṣatradharmānupālakaḥ kāpavyò nāma naiṣādira dasyutvāta siddhima āptavāna araṇye sāya pūrvāhṇe mṛgayūthaprakòpitā vidhijñò mṛgajātīnāṃ nipānānāṃ ca kòvidaḥ sarvakānana deśajñaḥ pāriyātra caraḥ sadā dharmajñaḥ sarvabhūtānāma amògheṣura dṛḍhāyudhaḥ apya anekaśatāḥ senā eka eva jigāya saḥ sa vṛddhāva andhapitarau mahāraṇye 'bhayapūjayata madhu māṃsaira mūlaphalaira annaira uccāvacaira api satkṛtya bhòjayāma āsa samyaka paricacāra ca āraṇyakāna paravrajitāna barāhmaṇāna paripālayana api tebhyò mṛgāna hatvā nināya ca mahāvane ye sama na paratigṛhṇanti dasyu bhòjanaśaṅkayā teṣāma āsajya geheṣu kālya eva sa gacchati taṃ bahūni sahasrāṇi garāmaṇitve 'bhivavrire nirmaryādāni dasyūnāṃ niranukròśa kāriṇāma [dasyavaha] muhūrtadeśakālajña parājña śīladṛḍhāyudha garāmaṇīra bhava nò mukhyaḥ sarveṣāma eva saṃmataḥ yathā yathā vakṣyasi naḥ kariṣyāmasa tathā tathā pālayāsmāna yathānyāyaṃ yathā mātā yathā pitā [ka] mā vadhīsa tavaṃ satriyaṃ bhīruṃ mā śiśuṃ mā tapasvinama nāyudhyamānò hantavyò na ca garāhyā balāta satriyaḥ sarvathā satrī na hantavyā sarvasattveṣu yudhyatā nityaṃ gòbrāhmaṇe savasti yòddhavyaṃ ca tadarthataḥ sasyaṃ ca nāpahantavyaṃ sīravighnaṃ ca mā kṛthāḥ pūjyante yatra devāśa ca pitarò 'tithayasa tathā sarvabhūteṣva api ca vai barāhmaṇò mòkṣama arhati kāryā cāpacitisa teṣāṃ sarvasvenāpi yā bhaveta yasya haya ete saṃpraruṣṭā mantrayanti parābhavama na tasya tariṣu lòkeṣu tarātā bhavati kaśa cana yò barāhmaṇāna paribhaveda vināśaṃ vāpi ròcayeta sūryòdaya ivāvaśyaṃ dharuvaṃ tasya parābhavaḥ ihaiva phalama āsīnaḥ paratyākāṅkṣati śaktitaḥ ye ye nò na paradāsyanti tāṃsa tāna senābhiyāsyati śiṣṭya arthaṃ vihitò daṇḍò na vadhārthaṃ viniścayaḥ ye ca śiṣṭāna parabādhante dharmasa teṣāṃ vadhaḥ samṛtaḥ ye hi rāṣṭròparòdhena vṛttiṃ kurvanti ke cana tada eva te 'nu mīyante kuṇapaṃ kṛmayò yathā ye punara dharmaśāstreṇa varteranna iha dasyavaḥ api te dasyavò bhūtvā kaṣipraṃ siddhima avāpnuyuḥ [bha] tata sarvama upacakrusa te kāpavyasyānuśāsanama vṛttiṃ ca lebhire sarve pāpebhyaśa cāpya upāramana kāpavyaḥ karmaṇā tena mahatīṃ siddhima āptavāna sādhūnāma ācarana kaṣemaṃ dasyūna pāpāna nivartayana idaṃ kāpavya caritaṃ yò nityama anukīrtayeta nāraṇyebhyaḥ sa bhūtebhyò bhayama ārcheta kadā cana bhayaṃ tasya na martyebhyò nāmartyebhyaḥ kathaṃ cana na satò nāsatò rājana sa haya araṇyeṣu gòpatiḥ [bha] atra gāthā barahma gītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ yena mārgeṇa rājānaḥ kòśaṃ saṃjanayanti ca na dhanaṃ yajñaśīlānāṃ hāryaṃ deva savama eva tata dasyūnāṃ niṣkriyāṇāṃ ca kaṣatriyò hartuma arhati imāḥ parajāḥ kaṣatriyāṇāṃ rakṣyāśa cādyāśa ca bhārata dhanaṃ hi kaṣatriyasyeha davitīyasya na vidyate tada asya sayāda balārthaṃ vā dhanaṃ yajñārthama eva vā abhògyā haya oṣadhīśa chittvā bhògyā eva pacantya uta yò vai na devāna na pitṝna na martyāna haviṣārcati ānantikāṃ tāṃ dhanitāma āhura veda vidò janāḥ hareta tada daraviṇaṃ rājana dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ na hi tata parīṇayela lòkāna na kòśaṃ tada vidhaṃ nṛpaḥ asādhubhyò nirādāya sādhubhyò yaḥ parayacchati ātmānaṃ saṃkramaṃ kṛtvā manye dharmavida eva saḥ audbhijjā jantavaḥ ke cida yuktavācò yathātathā aniṣṭataḥ saṃbhavanti tathā yajñaḥ paratāyate yathaiva daṃśa maśakaṃ yathā cāṇḍa pipīlikama saiva vṛttira ayajñeṣu tathā dharmò vidhīyate yathā haya akasmāda bhavati bhūmau pāṃsutṛṇòlapama tathaiveha bhaveda dharmaḥ sūkṣmaḥ sūkṣmatarò 'pi ca [bha] atraiva cedama avyagraḥ śṛṇvākhyānama anuttamama dīrghasūtraṃ samāśritya kāryākāryaviniścaye nātigādhe jalasthāye suhṛdaḥ śakulāsa tarayaḥ parabhūtamatsye kaunteya babhūvuḥ sahacāriṇaḥ atraikaḥ parāptakālajñò dīrghadarśī tathāparaḥ dīrghasūtraśa ca tatraikasa tarayāṇāṃ jalacāriṇāma kadā cita taja jalasthāyaṃ matsyabandhāḥ samantataḥ niḥsrāvayāma āsura athò nimneṣu vividhaira mukhaiḥ parakṣīyamāṇaṃ taṃ buddhvā jalasthāyaṃ bhayāgame avravīda dīrghadarśī tu tāva ubhau suhṛdau tadā iyama āpata samutpannā sarveṣāṃ salilaukasāma śīghrama anyatra gacchāmaḥ panthā yāvana na duṣyati anāgatama anarthaṃ hi sunayaira yaḥ parabādhate na sa saṃśayama āpnòti ròcatāṃ vāṃ varajāmahe dīrghasūtrasa tu yasa tatra sò 'baravīta samyaga ucyate na tu kāryā tavarā yāvada iti me niścitā matiḥ atha saṃpratipattijñaḥ parābravīda dīrghadarśinama parāpte kāle na me kiṃ cina nayāyataḥ parihāsyate evama uktò nirākrāmada dīrghadarśī mahāmatiḥ jagāma saròtasaikena gambhīrasalilāśayama tataḥ parasruta tòyaṃ taṃ samīkṣya salilāśayama babandhura vividhaira yògaira matsyāna matsyòpajīvinaḥ vilòḍyamāne tasmiṃsa tu saròta tòye jalāśaye agacchada garahaṇaṃ tatra dīrghasūtraḥ sahāparaiḥ uddānaṃ kariyamāṇaṃ ca matsyānāṃ vīkṣya rajjubhiḥ paraviśyāntarama anyeṣāma agrasata paratipattimāna garastama eva tada uddānaṃ gṛhītvāsta tathaiva saḥ sarvāna eva tu tāṃsa tatra te vidura garathitā iti tataḥ parakṣālyamāneṣu matsyeṣu vimale jale taktvā rajjuṃ vimuktò 'bhūca chīghraṃ saṃpratipattimāna dīrghasūtrasa tu mandātmā hīnabuddhira acetanaḥ maraṇaṃ parāptavāna mūḍhò yathaivòpahatendriyaḥ evaṃ parāptatamaṃ kālaṃ yò mòhāna nāvabudhyate sa vinaśyati vai kaṣipraṃ dīrghasūtrò yathā jhaṣaḥ ādau na kurute śareyaḥ kuśalò 'samīti yaḥ pumāna sa saṃśayama avāpnòti yathā saṃpratipattimāna anāgatavidhānaṃ tu yò naraḥ kurute kaṣamama śareyaḥ parāpnòti sò 'tayarthaṃ dīrghadarśī yathā haya asau kalāḥ kāṣṭhā muhūrtāśa ca dinā nāḍyaḥ kaṣaṇā lavāḥ pakṣā māsāśa ca ṛtavasa tulyāḥ saṃvatsarāṇi ca pṛthivīdeśa itya uktaḥ kālaḥ sa ca na dṛśyate abhipretārtha siddhyarthaṃ nayāyatò yaca ca tata tathā etau dharmārthaśāstreṣu mòkṣaśāstreṣu carṣibhiḥ paradhānāva iti nirdiṣṭau kāmeśābhimatau nṛṇāma parīkṣya kārī yuktasa tu samyaka samupapādayeta deśakālāva abhipretau tābhyāṃ phalama avāpnuyāta [ya] sarvatra buddhiḥ kathitā śareṣṭhā te bharatarṣabha anāgatā tathòtpannā dīrghasūtrā vināśinī tada icchāmi parāṃ buddhiṃ śaròtuṃ bharatasattama yathā rājana na muhyeta śatrubhiḥ parivāritaḥ dharmārthakuśalaprājña sarvaśāstraviśārada pṛcchāmi tavā kuru kaśreṣṭha tana me vayākhyātuma arhasi śatrubhira bahubhira garastò yathā varteta pārthivaḥ etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ sarvama eva yathāvidhi viṣamasthaṃ hi rājānaṃ śatravaḥ paripanthinaḥ bahavò 'paya ekama uddhartuṃ yatante pūrvatāpitāḥ sarvataḥ parārthyamānena durbalena mahābalaiḥ ekenaivāsahāyena śakyaṃ sathātuṃ kathaṃ bhaveta kathaṃ mitrama ariṃ caiva vindeta bharatarṣabha ceṣṭitavyaṃ kathaṃ cātha śatròra mitrasya cāntare parajñāta lakṣaṇe rājanna amitre mitratāṃ gate kathaṃ nu puruṣaḥ kuryāta kiṃ vā kṛtvā sukhī bhaveta vigrahaṃ kena vā kuryāta saṃdhiṃ vā kena yòjayeta kathaṃ vā śatrumadhyasthò vartetābalavāna iti etada vai sarvakṛtyānāṃ paraṃ kṛtyaṃ paraṃtapa naitasya kaśa cida vaktāsti śaròtā cāpi sudurlabhaḥ ṛte śāṃtanavāda bhīṣmāta satyasaṃdhāja jitendriyāta tada anviṣya mahābāhò sarvama etada vadasva me [bha] tavada yuktò 'yama anupraśnò yudhiṣṭhira guṇòdayaḥ śṛṇu me putra kārtsnyena guhyama āpatsu bhārata amitrò mitratāṃ yāti mitraṃ cāpi paraduṣyati sāmarthya yògāta kāryāṇāṃ tadgatyā hi sadāgatiḥ tasmāda viśvasitavyaṃ ca vigrahaṃ ca samācareta deśaṃ kālaṃ ca vijñāya kāryākāryaviniścaye saṃdhātavyaṃ budhaira nityaṃ vayavasyaṃ ca hitārthibhiḥ amitraira api saṃdheyaṃ parāṇā rakṣyāśa ca bhārata yò haya amitraira narò nityaṃ na saṃdadhyāda apaṇḍitaḥ na sò 'rathama āpnuyāta kiṃ cita phalānya api ca bhārata yasa tava amitreṇa saṃdhatte mitreṇa ca virudhyate arthayuktiṃ samālòkya sumahada vindate phalama atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama mārjārasya ca saṃvādaṃ nayagròdhe mūṣakasya ca vane mahati kasmiṃśa cina nayagròdhaḥ sumahāna abhūta latā jālaparicchannò nānādvija gaṇāyutaḥ sakandhavāna meghasaṃkāśaḥ śītaca chāyò manòramaḥ vairantyama abhitò jātasa tarura vayālamṛgākulaḥ tasya mūlaṃ samāśritya kṛtvā śatamukhaṃ bilama vasati sama mahāprājñaḥ palitò nāma mūṣakaḥ śākhāśa ca tasya saṃśritya vasati sama sukhaṃ puraḥ lòmaśò nāma mārjāraḥ pakṣisattvāvasādakaḥ tatra cāgatya cāṇḍālò vairantya kṛtaketanaḥ ayòjayata tama unmāthaṃ nityama astaṃ gate ravau tatra sanāyumayāna pāśāna yathāvata saṃnidhāya saḥ gṛhaṃ gatvā sukhaṃ śete parabhātāma eti śarvarīma tatra sama nityaṃ badhyante naktaṃ bahuvidhā mṛgāḥ kadā cita tatra mārjārasa tava apramattò 'paya abadhyata tasmina baddhe mahāprājñaḥ śatrau nityātatāyini taṃ kālaṃ palitò jañātvā vicacāra sunirbhayaḥ tenānucaratā tasmina vane viśvastacāriṇā bhakṣaṃ vicaramāṇena nacirāda dṛṣṭama āmiṣama sa tama unmāthama āruhya tada āmiṣama abhakṣayata tasyòpari sapatnasya baddhasya manasā hasana āmiṣe tu parasaktaḥ sa kadā cida avalòkayana apaśyada aparaṃ ghòrama ātmanaḥ śatruma āgatama śaraprasūna saṃkāśaṃ mahī vivara śāyinama nakulaṃ harikaṃ nāma capalaṃ tāmralòcanama tena mūṣaka gandhena tavaramāṇama upāgatama bhakṣārthaṃ lelihada vaktraṃ bhūmāva ūrdhvamukhaṃ sathitama śakhā gatama ariṃ cānyada apaśyata kòṭarālayama ulūkaṃ candrakaṃ nāma tīkṣṇatuṇḍaṃ kaṣapācarama gatasya viṣayaṃ tasya nakulòlūkayòsa tadā athāsyāsīda iyaṃ cintā tata parāpya sumahada bhayama āpadya asyāṃ sukaṣṭāyāṃ maraṇe samupasthite samantāda bhaya utpanne kathaṃ kāryaṃ hitaiṣiṇā sa tathā sarvatò ruddhaḥ sarvatra samadarśanaḥ abhavada bhayasaṃtaptaśa cakre cemāṃ parāṃ gatima āpada vināśabhūyiṣṭhā śataikīyaṃ ca jīvitama samanta saṃśayā ceyama asmāna āpada upasthitā gataṃ hi sahasā bhūmiṃ nakulò māṃ samāpnuyāta ulūkaśa ceha tiṣṭhantaṃ mārjāraḥ pāśasaṃkṣayāta na tava evāsmada vidhaḥ parājñaḥ saṃmòhaṃ gantuma arhati kariṣye jīvite yatnaṃ yāvada ucchvāsanigrahama na hi buddhyānvitāḥ parājñā nītiśāstraviśāradāḥ saṃbhramantya āpadaṃ parāpya mahatò 'rathāna avāpya ca na tava anyāma iha mārjārāda gatiṃ paśyāmi sāṃpratama viṣamasthò haya ayaṃ jantuḥ kṛtyaṃ cāsya mahana mayā jīvitārthī kathaṃ tava adya parārthitaḥ śatrubhisa taribhiḥ tasmāda imama ahaṃ śatruṃ mārjāraṃ saṃśrayāmi vai kaṣatravidyāṃ samāśritya hitama asyòpadhāraye yenemaṃ śatrusaṃghātaṃ matipūrveṇa vañcaye ayama atyantaśatrura me vaiṣamyaṃ paramaṃ gataḥ mūḍhò garāhayituṃ savārthaṃ saṃgatyā yadi śakyate kadā cida vayasanaṃ parāpya saṃdhiṃ kuryāna mayā saha balinā saṃniviṣṭasya śatròra api parigrahaḥ kārya itya āhura ācāryā viṣame jīvitārthinā śareyāna hi paṇḍitaḥ śatrura na ca mitrama apaṇḍitama mama haya amitre mārjāre jīvitaṃ saṃpratiṣṭhitama hantainaṃ saṃpravakṣyāmi hetuma ātmābhirakṣaṇe apīdānīma ayaṃ śatruḥ saṃgatyā paṇḍitò bhaveta tatò 'rathagatitattvajñaḥ saṃdhivigrahakālavita sāntvapūrvama idaṃ vākyaṃ mārjāraṃ mūṣakò 'baravīta sauhṛdena bhibhāṣe tavā kaca cina mārjārajīvasi jīvitaṃ hi tavecchāmi śareyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau na te saumya viṣattavyaṃ jīviṣyasi yathā purā ahaṃ tavāma uddhariṣyāmi parāṇāña jahyāṃ hi te kṛte asti kaśa cida upāyò 'tara puṣkalaḥ paratibhāti māma yena śakyasa tavayā mòkṣaḥ parāptuṃ śareyò yathā mayā mayā haya upāyò dṛṣṭò 'yaṃ vicārya matima ātmanaḥ ātmārthaṃ ca tavadarthaṃ ca śareyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau idaṃ hi nakulòlūkaṃ pāpabuddhya abhitaḥ sathitama na dharṣayati mārjāratena me savasti sāṃpratama kūjaṃśa capala netrò 'yaṃ kauśikò māṃ nirīkṣate nagaśākhā garahasa tiṣṭhaṃsa tasyāhaṃ bhṛśama udvije satāṃ sāptapadaṃ sakhyaṃ sa vāsò me 'si paṇḍitaḥ sāṃvāsyakaṃ kariṣyāmi nāsti te mṛtyutò bhayama na hi śaknòṣi mārjārapāśaṃ chettuṃ vinā mayā ahaṃ chetsyāmi te pāśaṃ yadi māṃ tavaṃ na hiṃsasi tavama āśritò nagasyāgraṃ mūlaṃ tava ahama upāśritaḥ ciròṣitāva ihāvāṃ vai vṛkṣe 'samina viditaṃ hi te yasminna āśvasate kaśa cida yaśa ca nāśvasate kava cita na tau dhīrāḥ paraśaṃsanti nityama udvignacetasau tasmāda vivardhatāṃ parītiḥ satyā saṃgatira astu nau kālātītama apārthaṃ hi na paraśaṃsanti paṇḍitāḥ arthayuktima imāṃ tāvada yathā bhūtāṃ niśāmaya tava jīvitama icchāmi tavaṃ mamecchasi jīvitama kaśa cita tarati kāṣṭhena sugambhīrāṃ mahānadīma sa tārayati tata kāṣṭhaṃ sa ca kāṣṭhena tāryate īdṛśò nau samāyògò bhaviṣyati sunistarama ahaṃ tavāṃ tārayiṣyāmi tavaṃ ca māṃ tārayiṣyasi evama uktvā tu palitasa tadarthama ubhayòra hitama hetumada garahaṇīyaṃ ca kālākāṅkṣī vayapaikṣata atha suvyāhṛtaṃ tasya śarutvā śatrura vicakṣaṇaḥ hetumada garahaṇīyārthaṃ mārjārò vākyama abravīta buddhimāna vākyasaṃpannasa tada vākyama anuvarṇayana tāma avasthāma avekṣyāntyāṃ sāmnaiva paratyapūjayata tatasa tīkṣṇāgradaśanò vaiḍūryamaṇilòcanaḥ mūṣakaṃ mandama udvīkṣya mārjārò lòmaśò 'baravīta nandāmi saumya bhadraṃ te yò māṃ jīvantama icchasi śareyaśa ca yadi jānīṣe kariyatāṃ mā vicāraya ahaṃ hi dṛḍhama āpannasa tavama āpannatarò mayā davayòra āpannayòḥ saṃdhiḥ kariyatāṃ mā vicāraya vidhatsva parāptakālaṃ yata kāryaṃ sidhyatu cāvayòḥ mayi kṛcchrāda vinirmukte na vinaṅkṣyati te kṛtama nayastamānò 'sami bhaktò 'sami śiṣyasa tavaddhitakṛta tathā nideśavaśavartī ca bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ itya evama uktaḥ palitò mārjāraṃ vaśama āgatama vākyaṃ hitama uvācedama abhinītārthama arthavata udāraṃ yada bhavāna āha naitaca citraṃ bhavadvidhe viditò yasa tu mārgò me hitārthaṃ śṛṇu taṃ mama ahaṃ tavānupravekṣyāmi nakulāna me mahada bhayama tarāyasva māṃ mā vadhīśa ca śaktò 'sami tava mòkṣaṇe ulūkāca caiva māṃ rakṣa kaṣudraḥ parārthayate hi māma ahaṃ chetsyāmi te pāśāna sakhe satyena te śape tada vacaḥ saṃgataṃ śarutvā lòmaśò yuktama arthavata harṣāda udvīkṣya palitaṃ savāgatenābhyapūjayata sa taṃ saṃpūjya palitaṃ mārjāraḥ sauhṛde sathitaḥ suvicintyābravīda dhīraḥ parītasa tavarita eva hi kaṣiprama āgaccha bhadraṃ te tavaṃ me parāṇasamaḥ sakhā tava parājña parasādāda dhi kaṣipraṃ parāpsyāmi jīvitama yada yada evaṃgatenādya śakyaṃ kartuṃ mayā tava tada ājñāpaya kartāhaṃ saṃdhira evāstu nau sakhe asmāta te saṃśayāna muktaḥ sa mitra gaṇabāndhavaḥ sarvakāryāṇi kartāhaṃ pariyāṇi ca hitāni ca muktaśa ca vayasanāda asmāta saumyāhama api nāma te parītima utpādayeyaṃ ca paratikartuṃ ca śaknuyāma garāhayitvā tu taṃ savārthaṃ mārjāraṃ mūṣakasa tadā paraviveśa suvisrabdhaḥ samyaga arthāṃśa cacāra ha evama āśvasitò vidvāna mārjāreṇa sa mūṣakaḥ mārjāròrasi visrabdhaḥ suṣvāpa pitṛmātṛvata līnaṃ tu tasya gātreṣu mārjārasyātha mūṣakama tau dṛṣṭvā nakulòlūkau nirāśau jagmatura gṛhāna līnasa tu tasya gātreṣu palitò deśakālavita ciccheda pāśāna nṛpate kālākāṅkṣī śanaiḥ śanaiḥ atha bandhaparikliṣṭò mārjārò vīkṣya mūṣakama chindantaṃ vai tadā pāśāna atvarantaṃ tavarānvitaḥ tama atvarantaṃ palitaṃ pāśānāṃ chedane tadā saṃcòdayituma ārebhe mārjārò mūṣakaṃ tadā kiṃ saumya nābhitvarase kiṃ kṛtārthò 'vamanyase chindhi pāśāna amitraghna purā śavapaca eti saḥ itya uktasa tavaratā tena matimāna palitò 'baravīta mārjārama akṛtaprajñaṃ vaśyama ātmahitaṃ vacaḥ tūṣṇīṃ bhava na te saumya tavarā kāryā na saṃbhramaḥ vayama evātra kālajñā na kālaḥ parihāsyate akāle kṛtyama ārabdhaṃ kartuṃ nārthāya kalpate tada eva kāla ārabdhaṃ mahate 'rathāya kalpate akālavipramuktāna me tavatta eva bhayaṃ bhaveta tasmāta kālaṃ paratīkṣasva kima iti tavarase sakhe yāvata paśyāmi caṇḍālama āyāntaṃ śastrapāṇinama tataśa chetsyāmi te pāśaṃ parāpte sādhāraṇe bhaye tasmina kāle paramuktasa tavaṃ taruma evādhiròhasi na hi te jīvitāda anyata kiṃ cita kṛtyaṃ bhaviṣyati tatò bhavatya atikrānte taraste bhīte ca lòmaśa ahaṃ bilaṃ paravekṣyāmi bhavāṭa śākhāṃ gamiṣyati evama uktasa tu mārjārò mūṣakeṇātmanò hitama vacanaṃ vākyatattvajñò jīvitārthī mahāmatiḥ athātmakṛtya tavaritaḥ samyaka paraśrayama ācarana uvāca lòmaśò vākyaṃ mūṣakaṃ cirakāriṇama na haya evaṃ mitrakāryāṇi parītyā kurvanti sādhavaḥ yathā tavaṃ mòkṣitaḥ kṛcchrāta tavaramāṇena vai mayā tāthaiva tavaramāṇena tavayā kāryaṃ hitaṃ mama yatnaṃ kuru mahāprājña yathā savastya āvayòra bhaveta atha vā pūrvavairaṃ tavaṃ samarana kālaṃ vikarṣasi paśya duṣkṛtakarmatvaṃ vayaktama āyuḥ kaṣayò mama yaca ca kiṃ cina mayājñānāta purastāda vipriyaṃ kṛtama na tana manasi kartavyaṃ kaṣamaye tavāṃ parasīda me tama evaṃ vādinaṃ parājñaḥ śāstravida buddhisaṃmataḥ uvācedaṃ vacaḥ śareṣṭhaṃ mārjāraṃ mūṣakasa tadā śarutaṃ me tava mārjārasvama arthaṃ parigṛhṇataḥ mamāpi tavaṃ vijānīhi savama arthaṃ parigṛhṇataḥ yana mitraṃ bhītavata sādhyaṃ yana mitra bhayasaṃhitama surakṣitaṃ tataḥ kāryaṃ pāṇiḥ sarpamukhāda iva kṛtvā balavatā saṃdhima ātmānaṃ yò na rakṣati apathyama iva tada bhuktaṃ tasyānarthāya kalpate na kaśa cita kasya cina mitraṃ na kaśa cita kasya cita suhṛta arthaira arthā nibadhyante gajaira vanagajā iva na hi kaśa cita kṛte kārye kartāraṃ samavekṣate tasmāta sarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayeta tasmina kāle 'pi ca bhavāna divā kīrtibhayānvitaḥ mama na garahaṇe śaktaḥ palāyanaparāyaṇaḥ chinnaṃ tu tantu bāhulyaṃ tantura ekò 'vaśeṣitaḥ chetsyāmya ahaṃ tada apya āśu nirvṛtò bhava lòmaśa tayòḥ saṃvadatòra evaṃ tathaivāpannayòra davayòḥ kaṣayaṃ jagāma sā rātrira lòmaśaṃ cāviśada bhayama tataḥ parabhātasamaye vikṛtaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ sathūlasphiga vikacò rūkṣaḥ śavacakraparivāritaḥ śaṅkukarṇò mahāvaktraḥ palitò ghòradarśanaḥ parighò nāma caṇḍālaḥ śastrapāṇira adṛśyata taṃ dṛṣṭvā yamadūtābhaṃ mārjārasa tarastacetanaḥ uvāca palitaṃ bhītaḥ kima idānīṃ kariṣyasi atha cāpi susaṃtrastau taṃ dṛṣṭvā ghòradarśanama kaṣaṇena nakulòlūkau nairāśyaṃ jagmatusa tadā balinau matimantau ca saṃghātaṃ cāpya upāgatau aśakyau sunayāta tasmāta saṃpradharṣayituṃ balāta kāryārthaṃ kṛtasaṃdhī tau dṛṣṭvā mārjāramūṣakau ulūka nakulau tūrṇaṃ jagmatuḥ savaṃ savama ālayama tataśa ciccheda taṃ tantuṃ mārjārasya sa mūṣakaḥ vipramuktò 'tha mārjārasa tama evābhyapatada darumama sa ca tasmāda bhayāna muktò muktò ghòreṇa śatruṇā bilaṃ viveśa palitaḥ śākhāṃ bheje ca lòmaśaḥ unmāthama apya athādāya caṇḍālò vīkṣya sarvaśaḥ vihatāśaḥ kaṣaṇenātha tasmāda deśāda apākramata jagāma ca savabhavanaṃ caṇḍālò bharatarṣabha tatasa tasmāda bhayāna muktò durlabhaṃ parāpya jīvitama bilasthaṃ pādapāgrasthaḥ palitaṃ lòmaśò 'baravīta akṛtvā saṃvidaṃ kāṃ cita sahasāhama upaplutaḥ kṛtajñaṃ kṛtakalyāṇaṃ kaca cina māṃ nābhiśaṅkase gatvā ca mama viśvāsaṃ dattvā ca mama jīvitama mitròpabhòga samaye kiṃ tavaṃ naivòpasarpasi kṛtvā hi pūrvaṃ mitrāṇi yaḥ paścāna nānutiṣṭhati na sa mitrāṇi labhate kṛcchrāsva āpatsu durmatiḥ tata kṛtò 'haṃ tavayā mitraṃ sāmarthyāda ātmanaḥ sakhe sa māṃ mitratvama āpannama upabhòktuṃ tavama arhasi yāni me santi mitrāṇi ye ca me santi bāndhavāḥ sarve tavāṃ pūjayiṣyanti śiṣyā guruma iva pariyama ahaṃ ca pūjayiṣye tavāṃ samitragaṇabāndhavama jīvitasya paradātāraṃ kṛtajñaḥ kò na pūjayeta īśravò me bhavāna astu śarīrasya gṛhasya ca arthānāṃ caiva sarveṣāma anuśāstā ca me bhava amātyò me bhava parājña piteva hi paraśādhi māma na te 'sati bhayama asmattò jīvitenātmanaḥ śape buddhyā tavama uśanāḥ sākṣāda bale tava adhikṛtā vayama tavanmantrabalayuktò hi vindeta jayama eva ha evama uktaḥ paraṃ sāntvaṃ mārjāreṇa sa mūṣakaḥ uvāca paramārthajñaḥ śalakṣṇama ātmahitaṃ vacaḥ yada bhavāna āha tata sarvaṃ mayā te lòmaśa śarutama mamāpi tāvada baruvataḥ śṛṇu yata paratibhāti māma veditavyāni mitrāṇi bòddhavyāśa cāpi śatravaḥ etata susūkṣmaṃ lòke 'samina dṛśyate parājñasaṃmatama śatrurūpāśa ca suhṛdò mitrarūpāśa ca śatravaḥ sāntvitāsa te na budhyante rāgalòbha vaśaṃgatāḥ nāsti jātyā ripura nāma mitraṃ nāma na vidyate sāmarthya yògāja jāyante mitrāṇi ripavasa tathā yò yasmiña jīvati savārthaṃ paśyeta tāvata sa jīvati sa tasya tāvana mitraṃ sayāda yāvana na sayāda viparyayaḥ nāsti maitrī sathirā nāma na ca dharuvama asauhṛdama arthayuktyā hi jāyante mitrāṇi ripavasa tathā mitraṃ ca śatrutāma eti kasmiṃśa cita kālaparyaye śatruśa ca mitratāma eti savārthò hi balavattaraḥ yò viśvasati mitreṣu na cāśvasati śatruṣu arthayuktima avijñāya calitaṃ tasya jīvitama arthayuktima avijñāya yaḥ śubhe kurute matima mitre vā yadi vā śatrau tasyāpi calitā matiḥ na viśvaseda aviśvaste viśvaste 'pi na viśvaseta viśvāsāda bhayama utpannaṃ mūlānya api nikṛntati arthayuktyā hi deśyante pitā mātā sutāsa tathā mātulā bhāgineyāśa ca tathā saṃbandhibāndhavāḥ putraṃ hi mātā pitaru tayajataḥ patitaṃ pariyama lòkò rakṣati cātmānaṃ paśya savārthasya sāratāma taṃ manye nikṛtiprajñaṃ yò mòkṣaṃ paratyanantarama kṛtyaṃ mṛgayase kartuṃ sukhòpāyama asaṃśayama asmina nilaya eva tavaṃ nayagròdhāda avatāritaḥ pūrvaṃ niviṣṭama unmāthaṃ capalatvāna na buddhivāna ātmanaśa capalò nāsti kutò 'nayeṣāṃ bhaviṣyati tasmāta sarvāṇi kāryāṇi capalò hantya asaṃśayama baravīti madhuraṃ kaṃ cita pariyò me ha bhavāna iti tana mithyā karaṇaṃ sarvaṃ vistareṇāpi me śṛṇu kāraṇāta pariyatāma eti daveṣyò bhavati kāraṇāta arthārthī jīvalòkò 'yaṃ na kaśa cita kasya cita pariyaḥ sakhyaṃ sòdarayòra bharātròra dampatyòra vā parasparama kasya cina nābhijānāmi parītiṃ niṣkāraṇāma iha yadya api bharātaraḥ karuddhā māryā vā kāraṇāntare savabhāvatasa te parīyante netaraḥ parīyate janaḥ pariyò bhavati dānena pariyavādena cāparaḥ mantrahòma japaira anyaḥ kāryārthaṃ parīyate janaḥ utpanne kāraṇe parītira nāsti nau kāraṇāntare paradhvaste kāraṇasthāne sā parītira vinivartate kiṃ nu tata kāraṇaṃ manye yanāhaṃ bhavataḥ pariyaḥ anyatrābhyavahārārthāta tatrāpi ca budhā vayama kālò hetuṃ vikurute savārthasa tama anuvartate savārthaṃ parājñò 'bhijānāti parājñaṃ lòkò 'nuvartate na tava īdṛśaṃ tavayā vācyaṃ viduṣi savārthapaṇḍite akāle 'viṣamasthasya savārthahetura ayaṃ tava tasmāna nāhaṃ cale savārthāta susthitaḥ saṃdhivigrahe abhrāṇāma iva rūpāṇi vikurvanti kaṣaṇe kaṣaṇe adyaiva hi ripura bhūtvā punara adyaiva sauhṛdama punaśa ca ripura adyaiva yuktīnāṃ paśya cāpalama āsīta tāvata tu maitrī nau yāvada dhetura abhūta purā sā gatā saha tenaiva kālayuktena hetunā tavaṃ hi me 'tayantataḥ śatruḥ sāmarthyāna mitratāṃ gataḥ tata kṛtyama abhinirvṛttaṃ parakṛtiḥ śatrutāṃ gatā sò 'hama evaṃ paraṇītāni jañātvā śāstrāṇi tattvataḥ paraviśeyaṃ kathaṃ pāśaṃ tavatkṛtaṃ tada vadasva me tavadvīryeṇa vimuktò 'haṃ madvīryeṇa tathā bhavāna anyònyānugrahe vṛtte nāsti bhūyaḥ samāgamaḥ tavaṃ hi saumya kṛtārthò 'daya nirvṛttārthāsa tathā vayama na te 'satya anyana mayā kṛtyaṃ kiṃ cida anyatra bhakṣaṇāta ahama annaṃ bhavāna bhòktā durbalò 'haṃ bhavāna balī nāvayòra vidyate saṃdhira niyukte viṣame bale saṃmanye 'haṃ tava parajñāṃ yana mòkṣāta paratyanantarama bhakṣyaṃ mṛgayase nūnaṃ sukhòpāyama asaṃśayama bhakṣyārthama eva baddhasa tavaṃ sa muktaḥ parasṛtaḥ kaṣudhā śāstrajñama abhisaṃdhāya nūnaṃ bhakṣayitādya māma jānāmi kaṣudhitaṃ hi tavāma āhārasamayaśa ca te sa tavaṃ māma abhisaṃdhāya bhakṣyaṃ mṛgayase punaḥ yaca cāpi putradāraṃ savaṃ tata saṃnisṛjase mayi śuśrūṣāṃ nāma me kartuṃ sakhe mama na tatkṣamama tavayā māṃ sahitaṃ dṛṣṭvā pariyā bhāryā sutāśa ca ye kasmāna māṃ te na khādeyura hṛṣṭāḥ paraṇayinasa tavayi nāhaṃ tavayā sameṣyāmi vṛttò hetuḥ samāgame śivaṃ dhayāyasva me 'tarasthaḥ sukṛtaṃ samaryate yadi śatròra annādya bhūtaḥ sana kaliṣṭasya kaṣudhitasya ca bhakṣyaṃ mṛgayamāṇasya kaḥ parājñò viṣayaṃ varajeta savasti te 'satu gamiṣyāmi dūrāda api tavòdvije nāhaṃ tavayā sameṣyāmi nirvṛtò bhava lòmaśa balavata saṃnikarṣò hi na kadā cita paraśasyate paraśāntāda api me parājña bhetavyaṃ balinaḥ sadā yadi tava arthena me kāryaṃ barūhi kiṃ karavāṇi te kāmaṃ sarvaṃ paradāsyāmi na tava ātmānaṃ kadā cana ātmārthe saṃtatisa tayājyā rājyaṃ ratnaṃ dhanaṃ tathā api sarvasvama utsṛjya rakṣeda ātmānama ātmanā aiśvaryadhanaratnānāṃ paratyamitre 'pi tiṣṭhatāma dṛṣṭā hi punara āvṛttira jīvitāma iti naḥ śarutama na tava ātmanaḥ saṃpradānaṃ dhanaratnavada iṣyate ātmā tu sarvatò rakṣyò dāraira api dhanaira api ātmarakṣita tantrāṇāṃ suparīkṣita kāriṇāma āpadò nòpapadyante puruṣāṇāṃ savadòṣajāḥ śatrūna samyaga vijānanti durbalā ye balīyasaḥ teṣāṃ na cālyate buddhira ātmārthaṃ kṛtaniścayā itya abhivyaktama evāsau palitenāvabhartsitaḥ mārjārò varīḍitò bhūtvā mūṣakaṃ vākyama abravīta saṃmanye 'haṃ tava parajñāṃ yasa tavaṃ mama hite rataḥ uktavāna arthatattvena mayā saṃbhinnadarśanaḥ na tu māma anyathā sādhò tavaṃ vijñātuma ihārhasi parāṇapradānajaṃ tavattò mama sauhṛdama āgatama dharmajñò 'sami guṇajñò 'sami kṛtajñò 'sami viśeṣataḥ mitreṣu vatsalaśa cāsmi tavadvidheṣu viśeṣataḥ tana māma evaṃgate sādhò na yāvayituma arhasi tavayā hi yāvyamānò 'haṃ parāṇāña jahyāṃ sabāndhavaḥ dhika śabdò hi budhaira dṛṣṭò madvidheṣu manasviṣu maraṇaṃ dharmatattvajña na māṃ śaṅkituma arhasi iti saṃstūyamānò hi mārjāreṇa sa mūṣakaḥ manasā bhāvagambhīraṃ mārjāraṃ vākyama abravīta sādhura bhavāña śarutārthò 'sami parīyate na ca viśvase saṃstavaira vā dhanaughaira vā nāhaṃ śakyaḥ punasa tavayā na haya amitravaśaṃ yānti parājñā niṣkaraṇaṃ sakhe asminna arthe ca gāthe dave nibòdhòśanasā kṛte śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā saṃdhiṃ balīyasā samāhitaśa careda yuktyā kṛtārthaśa ca na viśvaseta tasmāta sarvāsva avasthāsu rakṣeña jīvitama ātmanaḥ daravyāṇi saṃtatiśa caiva sarvaṃ bhavati jīvataḥ saṃkṣepò nītiśāstrāṇāma aviśvāsaḥ parò mataḥ nṛṣu tasmāda aviśvāsaḥ puṣkalaṃ hitama ātmanaḥ vadhyante na haya aviśvastāḥ śatrubhira durbalā api viśvastāsa tava āśu vadhyante balavantò 'pi durbalaiḥ tavadvidhebhyò mayā haya ātmā rakṣyò mārjārasarvadā rakṣa tavama api cātmānaṃ caṇḍālāña jātikilbiṣāta sa tasya baruvatasa tava evaṃ saṃtrāsāña jātasādhvasaḥ savabaliṃ hi javenāśu mārjāraḥ parayayau tataḥ tataḥ śāstrārthatattvajñò buddhisāmarthyama ātmanaḥ viśrāvya palitaḥ parājñò bilama anyaña jagāma ha evaṃ parajñāvatā buddhyā durbalena mahābalāḥ ekena bahavò 'mitrāḥ saṃdhiṃ kurvīta paṇḍitaḥ ariṇāpi samarthena saṃdhiṃ kurvīta paṇḍitaḥ mūṣakaśa ca viḍālaśa ca muktāva anyònyasaṃśrayāta itya eṣa kaṣatradharmasya mayā mārgò 'nudarśitaḥ vistareṇa mahīpāla saṃkṣepeṇa punaḥ śṛṇu anyònyakṛtavairau tu cakratuḥ parītima uttamāma anyònyama abhisaṃdhātuma abhūca caiva tayòra matiḥ tatra parājñò 'bhisaṃdhatte samyaga buddhibalāśrayāta abhisaṃdhīyate parājñaḥ paramādāda api cābudhaiḥ tasmāda abhītavada bhītò viśvastavada aviśvasana na haya apramattaśa calati calitò vā vinaśyati kālena ripuṇā saṃdhiḥ kāle mitreṇa vigrahaḥ kārya itya eva tattvajñāḥ parājura nityaṃ yudhiṣṭhira evaṃ matvā mahārāja śāstrārthama abhigamya ca abhiyuktò 'paramattaśa ca parāga bhayāda bhītavaca careta bhītavata saṃvidhiḥ kāryaḥ paratisaṃdhisa tathaiva ca bhayāda utpadyate buddhira apramattābhiyògajā na bhayaṃ vidyate rājana bhītasyānāgate bhaye abhītasya tu visrambhāta sumahāña jāyate bhayama na bhīrura iti cātyantaṃ mantrò 'deyaḥ kathaṃ cana avijñānāda dhi vijñāte gaccheda āspada darśiṣu tasmāda abhītavada bhītò viśvastavada aviśvasana kāryāṇāṃ gurutāṃ buddhvā nānṛtaṃ kiṃ cida ācareta evama etana mayā paròktama itihāsaṃ yudhiṣṭhira śarutvā tavaṃ suhṛdāṃ madhye yathāvata samupācara upalabhya matiṃ cāgryāma arimitrāntaraṃ tathā saṃdhivigrahakālaṃ ca mòkṣòpāyaṃ tathāpadi śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā saṃdhiṃ balīyasā samāgamaṃ careda yuktyā kṛtārthò na ca viśvaseta aviruddhāṃ tarivargeṇa nītima etāṃ yudhiṣṭhira abhyuttiṣṭha śarutāda asmāda bhūyasa tavaṃ rañjayana parajāḥ barāhmaṇaiśa cāpi te sārdhaṃ yātrā bhavatu pāṇḍava barāhmaṇā hi paraṃ śareyò divi ceha ca bhārata ete dharmasya vettāraḥ kṛtajñāḥ satataṃ parabhò pūjitāḥ śubhakarmāṇaḥ pūrvajityā narādhipa rājyaṃ śareyaḥ paraṃ rājana yaśaḥ kīrtiṃ ca lapsyase kulasya saṃtatiṃ caiva yathānyāyaṃ yathākramama davayòra imaṃ bhārata saṃdhivigrahaṃ; subhāṣitaṃ buddhiviśeṣakāritama tathānvavekṣya kaṣitipena sarvadā; niṣevitavyaṃ nṛpa śatrumaṇḍale [ya] uktò mantrò mahābāhò na viśvāsò 'sati śatruṣu kathaṃ hi rājā varteta yadi sarvatra nāśvaseta viśvāsāda dhi paraṃ rājñò rājanna utpadyate bhayama kathaṃ vai nāśvasana rājā śatrūña jayati pārthiva etana me saṃśayaṃ chindhi manò me saṃpramuhyati aviśvāsa kathāma etāma upaśrutya pitāmaha [bha] śṛṇu kaunteya yò vṛttò barahmadattaniveśane pūjana yā saha saṃvādò barahmadattasya pārthiva kāmpilye barahmadattasya antaḥpuranivāsinī pūjanī nāma śakunī dīrghakālaṃ sahòṣitā rutajñā sarvabhūtānāṃ yathā vai jīva jīvakaḥ sarvajñā sarvadharmajñā tiryagyònigatāpi sā abhiprajātā sā tatra putrama ekaṃ suvarcasama samakālaṃ ca rājñò 'pi devyāḥ putrò vayajāyata samudratīraṃ gatvā sā tava ājahāra phaladvayama puṣṭya arthaṃ ca savaputrasya rājaputrasya caiva ha phalama ekaṃ sutāyādāda rājaputrāya cāparama amṛtāsvāda sadṛśaṃ balatejò vivardhanama tatrāgacchata parāṃ vṛddhiṃ rājaputraḥ phalāśanāta dhātryā hastagataśa cāpi tenākrīḍata pakṣiṇā śūnye tu tama upādāya pakṣiṇaṃ samajātakama hatvā tataḥ sa rājendra dhātryā hastama upāgamata atha sā śakunī rājanna āgamata phalahārikā apaśyana nihataṃ putraṃ tena bālena bhūtale bāṣpapūrṇamukhī dīnā dṛṣṭvā sā tu hataṃ sutama pūjanī duḥkhasaṃtaptā rudatī vākyama abravīta kaṣatriye saṃgataṃ nāsti na parītira na ca sauhṛdama kāraṇe saṃbhajantīha kṛtārthāḥ saṃtyajanti ca kaṣatriyeṣu na viśvāsaḥ kāryaḥ sarvòpaghātiṣu apakṛtyāpi satataṃ sāntvayanti nirarthakama ahama asya karòmya adya sadṛśīṃ vairayātanāma kṛtaghnasya nṛśaṃsasya bhṛśaṃ viśvāsaghātinaḥ saha saṃjātavṛddhasya tathaiva saha bhòjinaḥ śaraṇā gatasya ca vadhasa tarividhaṃ haya asya kilbiṣama itya uktvā caraṇābhyāṃ tu netre nṛpasutasya sā bhittvā savasthā tata idaṃ pūjanī vākyama abravīta icchayaiva kṛtaṃ pāpaṃ sadya evòpasarpati kṛtapratikriyaṃ teṣāṃ na naśyati śubhāśubhama pāpaṃ karmakṛtaṃ kiṃ cina na tasmina yadi vidyate nipātyate 'saya putreṣu na ceta pautreṣu naptṛṣu [ba] asti vai kṛtama asmābhira asti paratikṛtaṃ tavayā ubhayaṃ tata samībhūtaṃ vasa pūjani mā gamaḥ [pa] sakṛta kṛtāparādhasya tatraiva parilambataḥ na tada budhāḥ paraśaṃsanti śareyasa tatrāpasarpaṇama sāntve parayukte nṛpate kṛtavaire na viśvaseta kaṣipraṃ parabadhyate mūḍhò na hi vairaṃ paraśāmyati anyònyaṃ kṛtavairāṇāṃ putrapautraṃ nigacchati putrapautre vinaṣṭe tu paralòkaṃ nigacchati sarveṣāṃ kṛtavairāṇāma aviśvāsaḥ sukhāvahaḥ ekāntatò na viśvāsaḥ kāryò viśvāsaghātakaḥ na viśvaseda aviśvaste viśvaste 'pi na viśvaseta kāmaṃ viśvāsayeda anyāna pareṣāṃ tu na viśvaseta mātā pitā bāndhavānāṃ pariṣṭhau; bhāryā jarā bījamātraṃ tu putraḥ bharātā śatruḥ kalinnapāṇira vayasya; ātmā haya ekaḥ sukhaduḥkhasya vettā anyònyakṛtavairāṇāṃ na saṃdhira upapadyate sa ca hetura atikrāntò yadarthama ahama āvasama pūjitasyārtha mānābhyāṃ jantòḥ pūrvāpakāriṇaḥ cetò bhavatya aviśvastaṃ pūrvaṃ tarāsayate balāta pūrvaṃ saṃmānanā yatra paścāca caiva vimānanā jahyāta taṃ sattvavāna vāsaṃ saṃmānita vimānitaḥ uṣitāsmi tavāgāre dīrghakālama ahiṃsitā tada idaṃ vairama utpannaṃ sukhama āssva varajāmya ahama [ba] yatkṛte paratikuryāda vai na sa tatrāparādhnuyāta anṛṇasa tena bhavati vasa pūjāni mā gamaḥ [pa] na kṛtasya na kartuśa ca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥ hṛdayaṃ tatra jānāti kartuśa caiva kṛtasya ca [ba] kṛtasya caiva kartuśa ca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥ vairasyòpaśamò dṛṣṭaḥ pāpaṃ nòpāśnute punaḥ [pa] nāsti vairama upakrāntaṃ sāntvitò 'samīti nāśvaseta viśvāsāda badhyate bālasa tasmāca chareyò haya adarśanama tarasā ye na śakyante śastraiḥ suniśitaira api sāmnā te vinigṛhyante gajā iva kareṇubhiḥ [ba] saṃvāsāja jāyate sanehò jīvitāntakareṣva api anyònyasya ca viśvāsaḥ śavapacena śunò yathā anyònyakṛtavairāṇāṃ saṃvāsāna mṛdutāṃ gatama naiva tiṣṭhati tada vairaṃ puṣkarasthama ivòdakama [pa] vairaṃ pañca samutthānaṃ taca ca budhyanti paṇḍitāḥ satrīkṛtaṃ vāstujaṃ vāgjaṃ sasapatnāparādhajama tatra dātā nihantavyaḥ kaṣatriyeṇa viśeṣataḥ parakāśaṃ vāprakāśaṃ vā buddhvā deśabalādikama kṛtavaire na viśvāsaḥ kāryasa tava iha suhṛdya api channaṃ saṃtiṣṭhate vairaṃ gūḍhò 'ganira iva dāruṣu na vittena na pāruṣyaira na sāntvena na ca śarutaiḥ vairāgniḥ śāmyate rājanna aurvāgnira iva sāgare na hi vairāgnira udbhūtaḥ karma vāpya aparādhajama śāmyatya adagdhvā nṛpate vinā haya ekatara kaṣayāta satkṛtasyārtha mānābhyāṃ sayāta tu pūrvāpakāriṇaḥ naiva śāntira na viśvāsaḥ karma tarāsayate balāta naivāpakāre kasmiṃśa cida ahaṃ tavayi tathā bhavāna viśvāsāda uṣitā pūrvaṃ nedānīṃ viśvasāmya ahama [ba] kālena kariyate kāryaṃ tathaiva vividhāḥ kariyāḥ kālenaiva paravartante kaḥ kasyehāparādhyati tulyaṃ còbhe paravartete maraṇaṃ janma caiva ha kāryate caiva kālena tannimittaṃ hi jīvati badhyante yugapata ke cida ekaikasya na cāpare kālò dahati pūtāni saṃprāpyāgnira ivendhanama nāhaṃ paramāṇaṃ naiva tavama anyònyakaraṇe śubhe kālò nityama upādhatte sukhaṃ duḥkhaṃ ca dehināma evaṃ vaseha sa sanehā yathākālama ahiṃsitā yatkṛtaṃ taca ca me kaṣāntaṃ tavaṃ caiva kaṣama pūjani [pa] yadi kālaḥ paramāṇaṃ te na vairaṃ kasya cida bhaveta kasmāta tava apacitiṃ yānti bāndhavā bāndhave hate kasmāda devāsurāḥ pūrvama anyònyama abhijaghnire yadi kālena niryāṇaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau bhiṣajò bheṣajaṃ kartuṃ kasmāda icchanti rògiṇe yadi kālena pacyante bheṣajaiḥ kiṃ parayòjanama paralāpaḥ kariyate kasmāta sumahāña śòkamūrchitaiḥ yadi kālaḥ paramāṇaṃ te kasmāda dharmò 'sati kartṛṣu tava putrò mamāpatyaṃ hatavāna hiṃsitò mayā anantaraṃ tavayā cāhaṃ bandhanīyā mahīpate ahaṃ hi putraśòkena kṛtapāpā tavātmaje tathā tavayā parahartavyaṃ mayi tattvaṃ ca me śṛṇu bhakṣārthaṃ karīḍanārthaṃ vā narā vāñchanti pakṣiṇaḥ tṛtīyò nāsti saṃyògò vadhabandhāda ṛte kaṣamaḥ vadhabandhabhayāda eke mòkṣatantrama upāgatāḥ maraṇòtpātajaṃ duḥkhama āhura dharmavidò janāḥ sarvasya dayitāḥ parāṇāḥ sarvasya dayitāḥ sutāḥ duḥkhāda udvijate sarvaḥ sarvasya sukhama īpsitama duḥkhaṃ jarā barahmadattaduḥkhama arthaviparyayaḥ duḥkhaṃ cāniṣṭa saṃvāsò duḥkhama iṣṭaviyògajama vairabandhakṛtaṃ duḥkhaṃ hiṃsājaṃ satrīkṛtaṃ tathā duḥkhaṃ sukhena satataṃ janāda viparivartate na duḥkhaṃ paraduḥkhe vai ke cida āhura abuddhayaḥ yò duḥkhaṃ nābhijānāti sa jalpati mahājane yasa tu śòcati duḥkhārtaḥ sa kathaṃ vaktuma utsaheta rasajñaḥ sarvaduḥkhasya yathātmani tathā pare yatkṛtaṃ te mayā rājaṃsa tavayā ca mama yatkṛtama na tada varṣaśataiḥ śakyaṃ vayapòhituma ariṃdama āvayòḥ kṛtama anyònyaṃ tatra saṃdhira na vidyate samṛtvā samṛtvā hi te putraṃ navaṃ vairaṃ bhaviṣyati vairama antikama āsajya yaḥ parītiṃ kartuma icchati mṛnmayasyeva bhagnasya tasya saṃdhira na vidyate niścitaśa cārthaśāstrajñaira aviśvāsaḥ sukhòdayaḥ uśanāśa cātha gāthe dave parahrādāyābravīta purā ye vairiṇaḥ śaraddadhate satye satyetare 'pi vā te śaraddadhānā vadhyante madhu śuṣkakṛṇaira yathā na hi vairāṇi śāmyanti kuleṣva ā daśamāda yugāta ākhyātāraśa ca vidyante kule ceda vidyate pumāna upaguhya hi vairāṇi sāntvayanti narādhipāḥ athainaṃ paratipiṃṣanti pūrṇaṃ ghaṭama ivāśmani sadā na viśvaseda rājana pāpaṃ kṛtveha kasya cita apakṛtya pareṣāṃ hi viśvāsāda duḥkhama aśnute [ba] nāviśvāsāca cinvate 'rahāna nehante cāpi kiṃ cana bhayāda ekatarāna nityaṃ mṛtakalpā bhavanti ca [pa] yasyeha varaṇinau pādau padbhyāṃ ca parisarpati kaṣaṇyete tasya tau pādau suguptama abhidhāvataḥ netrābhyāṃ sa rujābhyāṃ yaḥ parativātama udīkṣate tasya vāyurujātyarthaṃ netrayòra bhavati dharuvama duṣṭaṃ panthānama āśritya yò mòhāda abhipadyate ātmanò balama ajñatvā tada antaṃ tasya jīvitama yasa tu varṣama avijñāya kaṣetraṃ kṛṣati mānavaḥ hīnaṃ puruṣakāreṇa sasyaṃ naivāpnute punaḥ yaśa ca tiktaṃ kaṣāyaṃ vāpya āsvāda vidhuraṃ hitama āhāraṃ kurute nityaṃ sò 'mṛtatvāya kalpate pathyaṃ bhuktvā narò lòbhāda yò 'nayada aśnāti bhòjanama pariṇāmama avijñāya tada antaṃ tasya jīvitama daivaṃ puruṣakāraśa ca sathitāva anyònyasaṃśrayāta udāttānāṃ karma tantraṃ daivaṃ kalībā upāsate karma cātmahitaṃ kāryaṃ tīkṣṇaṃ vā yadi vā mṛdu garasyate 'karma śīlasa tu sadānarthaira akiṃcanaḥ tasmāta saṃśayite 'paya arthe kārya eva parākramaḥ sarvasvama api saṃtyajya kāryama ātmahitaṃ naraiḥ vidyā śauryaṃ ca dākṣyaṃ ca balaṃ dhairyaṃ ca pañcakama mitrāṇi sahajānya āhura vartayantīha yaira budhāḥ niveśanaṃ ca kupyaṃ ca kaṣetraṃ bhāryā suhṛjjanaḥ etānya upacitānya āhuḥ sarvatra labhate pumāna sarvatra ramate parājñaḥ sarvatra ca viròcate na vibhīṣayate kaṃ cida bhīṣitò na bibheti ca nityaṃ buddhimatò haya arthaḥ savalpakò 'pi vivardhate dākṣyeṇa kurute karma saṃyamāta paratitiṣṭhati gṛhasnehāvabaddhānāṃ narāṇāma alpamedhasāma kustrī khādati māṃsāni māghamā segavāma iva gṛhaṃ kaṣetrāṇi mitrāṇi savadeśa iti cāpare itya evama avasīdanti narā buddhiviparyaye utpateta sarujāda deśāda vayādhidurbhikṣa pīḍitāta anyatra vastuṃ gaccheda vā vaseda vā nityamānitaḥ tasmāda anyatra yāsyāmi vastuṃ nāhama ihòtsahe kṛtama etada anāhāryaṃ tava putreṇa pārthiva kubhāryāṃ ca kuputraṃ ca kurājānaṃ kusauhṛdama kusaṃbandhaṃ kudeśaṃ ca dūrataḥ parivarjayeta kumitre nāsti viśvāsaḥ kubhāryāyāṃ kutò ratiḥ kurājye nirvṛtira nāsti kudeśe na parajīvyate kumitre saṃgataṃ nāsti nityama asthirasauhṛde avamānaḥ kusaṃbandhe bhavatya arthaviparyaye sā bhāryā yā pariyaṃ barūte saputrò yatra nirvṛtiḥ tana mitraṃ yatra viśvāsaḥ sa deśò yatra jīvyate yatra nāsti balāta kāraḥ sa rājā tīvraśāsanaḥ na caiva haya abhisaṃbandhò daridraṃ yò bubhūṣati bhāryā deśò 'tha mitrāṇi putra saṃbandhibāndhavāḥ etata sarvaṃ guṇavati dharmanetre mahīpatau adharmajñasya vilayaṃ parajā gacchantya anigrahāta rājā mūlaṃ tarivargasya apramattò 'nupālayana baliṣaḍa bhāgama uddhṛtya baliṃ tama upayòjayeta na rakṣati parajāḥ samyaga yaḥ sa pārthiva taskaraḥ dattvābhayaṃ yaḥ savayama eva rājā; na tata paramāṇaṃ kurute yathāvata sa sarvalòkāda upalabhya pāpama; adharmabuddhira nirayaṃ parayāti dattvābhayaṃ yaḥ sama rājā paramāṇaṃ kurute sadā sa sarvasukhakṛja jañeyaḥ parajā dharmeṇa pālayana pitā mātā gurura gòptā vahnira vaiśravaṇò yamaḥ sapta rājñò guṇāna etāna manura āha parajāpatiḥ pitā hi rājā rāṣṭrasya parajānāṃ yò 'nukampakaḥ tasmina mithyā paraṇīte hi tiryaga gacchati mānavaḥ saṃbhāvayati māteva dīnama abhyavapadyate dahatya agnira ivāniṣṭāna yamayana bhavate yamaḥ iṣṭeṣu visṛjatya arthāna kubera iva kāmadaḥ gurura dharmòpadeśena gòptā ca paripālanāta yasa tu rañjayate rājā paurajānapadāna guṇaiḥ na tasya bharaśyate rājyaṃ guṇadharmānupālanāta savayaṃ samupajānana hi paurajānapada kariyāḥ sa sukhaṃ mòdate bhūpa iha lòke paratra ca nityòdvignāḥ parajā yasya karabhāra parapīḍitāḥ anarthaira vipralupyante sa gacchati parābhavama parajā yasya vivardhante sarasīva mahòtpalama sa sarvayajñaphalabhāga rājā lòke mahīyate balinā vigrahò rājana na kathaṃ cita paraśasyate balinā vigṛhītasya kutò rājyaṃ kutaḥ sukhama [bha] saivama uktvā śakunikā barahmadattaṃ narādhipama rājānaṃ samanujñāpya jagāmāthepsitāṃ diśama etata te barahmadattasya pūjanyā saha bhāṣitama mayòktaṃ bharataśreṣṭha kima anyaca charòtuma icchasi [ya] yugakṣayāta parikṣīṇe dharme lòke ca bhārata dasyubhiḥ pīḍyamāne ca kathaṃ satheyaṃ pitāmaha [bha] hanta te kathyayiṣyāmi nītima āpatsu bhārata utsṛjyāpi ghṛṇāṃ kāle yathā varteta bhūmipaḥ atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama bharadvājasya saṃvādaṃ rājñaḥ śatruṃ tapasya ca rājā śatruṃ tapò nāma sauvīrāṇāṃ mahārathaḥ kaṇiṅkama upasaṃgamya papracchārtha viniścayama alabdhasya kathaṃ lipsā labdhaṃ kena vivardhate vardhitaṃ pālayeta kena pālitaṃ paraṇayeta kathama tasmai viniścayārthaṃ sa paripṛṣṭārtha niścayaḥ uvāca barāhmaṇò vākyama idaṃ hetumada uttarama nityama udyatadaṇḍaḥ sayāna nityaṃ vivṛtapauruṣaḥ acchidraśa chidradarśī ca pareṣāṃ vivarānugaḥ nityama udyatadaṇḍasya bhṛśama udvijate janaḥ tasmāta sarvāṇi bhūtāni daṇḍenaiva pararòdhayeta evama eva paraśaṃsanti paṇḍitāsa tattvadarśinaḥ tasmāca catuṣṭaye tasmina paradhānò daṇḍa ucyate chinnamūle haya adhiṣṭhāne sarve taja jīvinò hatāḥ kathaṃ hi śākhāsa tiṣṭheyuśa chinnamūle vanaspatau mūlama evāditaśa chindyāta parapakṣasya paṇḍitaḥ tataḥ sahāyāna pakṣaṃ ca sarvama evānusārayeta sumantritaṃ suvikrāntaṃ suyuddhaṃ supalāyitama āpadāṃ padakāleṣu kurvīta na vicārayeta vāna mātreṇa vinītaḥ sayāda dhṛdayena yathā kaṣuraḥ śalakṣṇapūrvābhibhāṣī ca kāmakròdhau vivarjayeta sapatnasahite kārye kṛtvā saṃdhiṃ na viśvaseta apakrāmeta tataḥ kaṣipraṃ kṛtakāryò vicakṣaṇaḥ śatruṃ ca mitrarūpeṇa sāntvenaivābhisāntvayeta nityaśaśa còdvijeta tasmāta sarpāda veśma gatāda iva yasya buddhiṃ paribhaveta tama atītena sāntvayeta anāgatena duṣprajñaṃ paratyutpannena paṇḍitama añjaliṃ śapathaṃ sāntvaṃ paraṇamya śirasā vadeta aśruprapātanaṃ caiva kartavyaṃ bhūtima icchatā vaheda amitraṃ sakandhena yāvata kālaviparyayaḥ athainama āgate kāle bhindyāda ghaṭama ivāśmani muhūrtama api rājendra tindukālātavaja javaleta na tuṣāgnira ivānarcira dhūmāyeta naraśa cirama nānarthakenārthavattvaṃ kṛtaghnena samācareta arthe tu śakyate bhòktuṃ kṛtakāryò 'vamanyate tasmāta sarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayeta kòkilasya varāhasya meròḥ śūnyasya veśmanaḥ vayāḍasya bhakticitrasya yaca chareṣṭhaṃ tata samācareta utthāyòtthāya gaccheca ca nityayuktò ripòra gṛhāna kuśalaṃ cāpi pṛccheta yadya apya akuśalaṃ bhaveta nālasāḥ parāpnuvantya arthāna na kalībā na ca māninaḥ na ca lòkaravāda bhītā na ca śaśvata paratīkṣiṇaḥ nāsya chidraṃ parò vidyāda vidyāca chidraṃ parasya tu gūheta kūrma ivāṅgāni rakṣeda vivarama ātmanaḥ bakavaca cintayeda arthāna siṃhavaca ca parākrameta vṛkavaca cāvalumpeta śaśavaca ca niviṣpateta pānama akṣāsa tathā nāryò mṛgayā gītavāditama etāni yuktyā seveta parasaṅgò haya atra dòṣavāna kuryāta kṛṇamayaṃ cāpaṃ śayīta mṛgaśāyikāma andhaḥ sayāda andhavelāyāṃ bādhiryama api saṃśrayeta deśaṃ kālaṃ samāsādya vikrameta vicakṣaṇaḥ deśakālābhyatītò hi vikramò niṣphalò bhaveta kālākālau saṃpradhārya balābalama athātmanaḥ parasparabalaṃ jañātvā tathātmānaṃ niyòjayeta daṇḍenòpanataṃ śatruṃ yò rājā na niyacchati sa mṛtyuma upagūhyāsa te garbhama aśvatarī yathā supuṣpitaḥ sayāda aphalaḥ phalavāna sayāda durāruhaḥ āmaḥ sayāta pakvasaṃkāśò na ca śīryeta kasya cita āśāṃ kālavatīṃ kuryāta tāṃ ca vighnena yòjayeta vighnaṃ nimittatò barūyāna nimittaṃ cāpi hetutaḥ bhītavata saṃvidhātavyaṃ yāvada bhayama anāgatama āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā parahartavyama abhītavata na saṃśayama anāruhya narò bhadrāṇi paśyati saṃśayaṃ punara āruhya yadi jīvati paśyati anāgataṃ vijānīyāda yaccheda bhayama upasthitama punara vṛddhikṣayāta kiṃ cida abhivṛttaṃ niśāmayeta paratyupasthita kālasya sukhasya parivarjanama anāgatasukhāśā ca naiṣa buddhimatāṃ nayaḥ yò 'riṇā saha saṃdhāya sukhaṃ savapiti viśvasana sa vṛkṣāgra parasuptò vā patitaḥ paratibudhyate karmaṇā yena teneha mṛdunā dāruṇena vā uddhareda dīnama ātmānaṃ samarthò dharmama ācareta ye sapatnāḥ sapatnānāṃ sarvāṃsa tāna apavatsayeta ātmanaśa cāpi bòddhavyāśa cārāḥ paraṇihitaḥ paraiḥ cāraḥ suvihitaḥ kārya ātmanò 'tha parasya ca pāṣaṇḍāṃsa tāpasādīṃśa ca pararāṣṭraṃ paraveśayeta udyāneṣu vihāreṣu parapāsva āvasatheṣu ca pānāgāreṣu veśeṣu tīrtheṣu ca sabhāsu ca dharmābhicāriṇaḥ pāpāśa cārā lòkasya kaṇṭakāḥ samāgacchanti tāna buddhvā niyaccheca chamayeda api na viśvaseda aviśvaste viśvaste nāpi viśvaseta viśvastaṃ bhayama anveti nāparīkṣya ca viśvaseta viśvāsayitvā tu paraṃ tattvabhūtena hetunā athāsya parahareta kāle kiṃ cida vicalite pade aśaṅkyama api śaṅketa nityaṃ śaṅketa śaṅkitāta bhayaṃ hi śaṅkitāja jātaṃ sa mūlama api kṛntati avadhānena maunena kāṣāyeṇa jaṭājinaiḥ viśvāsayitvā daveṣṭārama avalumpeda yathā vṛkaḥ putrò vā yadi vā bharātā pitā vā yadi vā suhṛta arthasya vighnaṃ kurvāṇā hantavyā bhūtivardhanāḥ guròra apya avaliptasya kāryākāryama ajānataḥ utpathapratipannasya daṇḍò bhavati śāsanama paratyutthānābhivādābhyāṃ saṃpradānena kasya cita paratipuṣkala ghātī sayāta tīkṣṇatuṇḍa iva davijaḥ nāchittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇama nāhatvā matsyaghātīva parāpnòti paramāṃ śariyama nāsti jātyā ripura nāma mitraṃ nāma na vidyate sāmarthya yògāja jāyante mitrāṇi ripavasa tathā amitraṃ naiva muñceta baruvantaṃ karuṇānya api duḥkhaṃ tatra na kurvīta hanyāta pūrvāpakāriṇama saṃgrahānugrahe yatnaḥ sadā kāryò 'nasūyatā nigrahaśa cāpi yatnena kartavyò bhūtima icchatā parahariṣyana pariyaṃ barūyāta parahṛtyāpi pariyòttarama api cāsya śiraśa chittvā rudyāca chòceda athāpi vā nimantrayeta sāntvena saṃmānena titikṣayā āśā kāraṇama itya etata kartavyaṃ bhūtima icchatā na śuṣkavairaṃ kurvīta na bāhubhyāṃ nadīṃ tareta apārthakama anāyuṣyaṃ gòviṣāṇasya bhakṣaṇama dantāśa ca parighṛṣyante rasaśa cāpi na labhyate tarivarge tarividhā pīḍānubandhāsa taraya eva ca anubandha vadhau jañātvā pīḍāṃ hi parivarjayeta ṛṇa śeṣò 'ganiśeṣaśa ca śatruśeṣasa tathaiva ca punaḥ punara vivardheta savalpò 'paya anivāritaḥ vardhamānama ṛṇaṃ tiṣṭhata paribhūtāśa ca śatravaḥ āvahantya anayaṃ tīvraṃ vayādhayaśa cāpya upekṣitāḥ nāsamyaka kṛtakārī sayāda apramattaḥ sadā bhaveta kaṇṭakò 'pi hi duśchinnò vikāraṃ kurute cirama vadhena ca manuṣyāṇāṃ mārgāṇāṃ dūṣaṇena ca ākarāṇāṃ vināśaiśa ca pararāṣṭraṃ vināśayeta gṛdhradṛṣṭira bakālīnaḥ śavaceṣṭaḥ siṃhavikramaḥ anudvignaḥ kākaśaṅkī bhujaṃgacaritaṃ careta śareṇi mukhyòpajāpeṣu vallabhānunayeṣu ca amātyāna parirakṣeta bhedasaṃghātayòra api mṛdura itya avamanyante tīkṣṇa itya udvijanti ca tīkṣṇakāle ca tīkṣṇaḥ sayāna mṛdu kāle mṛdura bhaveta mṛdunā sumṛdaṃ hanti mṛdunā hanti dāruṇama nāsādhyaṃ mṛdunā kiṃ cita tasmāta tīkṣṇataraṃ mṛdu kāle mṛdura yò bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ sa sādhayati kṛtyāni śatrūṃśa caivādhitiṣṭhati paṇḍitena viruddhaḥ sana dūre 'samīti na viśvaseta dīrghau buddhimatò bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ na tata tareda yasya na pārama uttarena; na tada dhareda yata punara āhareta paraḥ na tata khaneda yasya na mūlama utkhanena; na taṃ hanyāda yasya śirò na pātayeta itīdama uktaṃ vṛjinābhisaṃhitaṃ; na caitada evaṃ puruṣaḥ samācareta paraprayuktaṃ tu kathaṃ niśāmayeda; atò mayòktaṃ bhavatò hitārthinā yathāvada uktaṃ vacanaṃ hitaṃ tadā; niśamya vipreṇa suvīra rāṣṭriyaḥ tathākaròda vākyama adīnacetanaḥ; śariyaṃ ca dīptāṃ bubhuje sa bāndhavaḥ [ya] hīne paramake dharme sarvalòkātilaṅghini adharme dharmatāṃ nīte dharme cādharmatāṃ gate maryādāsu parabhinnāsu kaṣubhite dharmaniścaye rājabhiḥ pīḍite lòke còraira vāpi viśāṃ pate sarvāśrameṣu mūḍheṣu karmasūpahateṣu ca kāmāna mòhāca ca lòbhāca ca bhayaṃ paśyatsu bhārata aviśvasteṣu sarveṣu nityabhīteṣu pārthiva nikṛtyā hanyamāneṣu vañcayatsu parasparama saṃpradīpteṣu deśeṣu barāhmaṇye cābhipīḍite avarṣati ca parjanye mithò bhede samutthite sarvasmina dasyu sādbhūte pṛthivyāma upajīvane kena savida barāhmaṇò jīveja jaghanye kāla āgate atityakṣuḥ putrapautrāna anukròśāna narādhipa kathama āpatsu varteta tana me barūhi pitāmaha kathaṃ ca rājā varteta lòke kaluṣatāṃ gate kathama arthāca ca dharmāca ca na hīyeta paraṃtapa [bha] rājamūlā mahārāja yògakṣema suvṛṣṭayaḥ parajāsu vayādhayaśa caiva maraṇaṃ ca bhayāni ca kṛtaṃ taretā davāparaśa ca kaliśa ca bharatarṣabha rājamūlāni sarvāṇi mama nāstya atra saṃśayaḥ tasmiṃsa tava abhyāgate kāle parajānāṃ dòṣakārake vijñānabalama āsthāya jīvitavyaṃ tadā bhaveta atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama viśvāmitrasya saṃvādaṃ caṇḍālasya ca pakkaṇe taretā davāparayòḥ saṃdhau purā daivavidhikramāta anāvṛṣṭira abhūda ghòrā rājana davādaśa vārṣikī parajānāma abhivṛddhānāṃ yugānte paryupasthite taretā nirmòkṣa samaye davāparapratipādane na vavarṣa sahasrākṣaḥ paratilòmò 'bhavada guruḥ jagāma dakṣiṇaṃ mārgaṃ sòmò vayāvṛttalakṣaṇaḥ nāvaśyāyò 'pi rātryante kuta evābhra rājayaḥ nadyaḥ saṃkṣiptatòyaughāḥ kava cida antargatābhavana sarāṃsi saritaśa caiva kūpāḥ parasravaṇāni ca hatatviṭkānya alakṣyanta nisargāda daivakāritāta upaśuṣka jalasthāyā vinivṛttasabhā parapā nivṛttayajñasvādhyāyā nirvaṣaṭkāramaṅgalā utsannakṛṣi gòrakṣyā nivṛttavipaṇāpaṇā nivṛttapūgasamayā saṃpranaṣṭa mahòtsavā asthi kaṅkāla saṃkīrṇā hāhābhūtajanākulā śūnyabhūyiṣṭha nagarā dagdhagrāma niveśanā kava cica còraiḥ kava cica chastraiḥ kava cida rājabhira āturaiḥ parasparabhayāca caiva śūnyabhūyiṣṭha nirjanā gatadaivatasaṃkalpā vṛddhabāla vinākṛtā gòjāvi mahiṣaira hīnā parasparaharā harā hataviprā hatā rakṣā paranaṣṭauṣadhi saṃcayā śayāva bhūtanaraprāyā babhūva vasudhā tadā tasmina paratibhaye kāle kaṣīṇe dharme yudhiṣṭhira babhramuḥ kaṣudhitā martyāḥ khādantaḥ sama parasparama ṛṣayò niyamāṃsa tayaktvā parityaktāgnidaivatāḥ āśramāna saṃparityajya paryadhāvanna itasa tataḥ viśvāmitrò 'tha bhagavāna maharṣira aniketanaḥ kaṣudhā parigatò dhīmāna samantāta paryadhāvata sa kadā cita paripataña śavapacānāṃ niveśanama hiṃsrāṇāṃ parāṇihantṝṇāma āsasāda vane kava cita vibhinnakalaśākīrṇaṃ śavacarmācchādanāyutama varāhakharabhagnāsthi kapālaghaṭa saṃkulama mṛtacela paristīrṇaṃ nirmālya kṛtabhūṣaṇama sarpanirmòka mālābhiḥ kṛtacihnakuṭī maṭhama ulūka pakṣadhvajibhira devatāyatanaira vṛtama lòhaghaṇṭā pariṣkāraṃ śavayūthaparivāritama tata paraviśya kaṣudhāviṣṭò gādheḥ putrò mahāna ṛṣiḥ āhārānveṣaṇe yuktaḥ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ na ca kava cida avindata sa bhikṣamāṇò 'pi kauśikaḥ māṃsama annaṃ mūlaphalama anyada vā tatra kiṃ cana ahò kṛcchraṃ mayā parāptama iti niścitya kauśikaḥ papāta bhūmau daurbālyāta tasmiṃśa caṇḍāla pakkaṇe cintayāma āsa sa muniḥ kiṃ nu me sukṛtaṃ bhaveta kathaṃ vṛthā na mṛtyuḥ sayāda iti pārthiva sattama sa dadarśa śavamāṃsasya kutantīṃ vitatāṃ muniḥ caṇḍālasya gṛhe rājana sadyaḥ śastrahatasya ca sa cintayāma āsa tadā sateyaṃ kāryama itò mayā na hīdānīma upāyò 'nayò vidyate parāṇadhāraṇe āpatsu vihitaṃ sateyaṃ viśiṣṭa samahīnataḥ paraṃ paraṃ bhaveta pūrvama asteyama iti niścayaḥ hīnāda ādeyama ādau sayāta samānāta tadanantarama asaṃbhavāda ādadīta viśiṣṭāda api dhārmikāta sò 'hama antāvasānānāṃ haramāṇaḥ parigrahāta na sateya dòṣaṃ paśyāmi hariṣyāma etada āmiṣama etāṃ buddhiṃ samāsthāya viśvāmitrò mahāmuniḥ tasmina deśe parasuṣvāpa patitò yatra bhārata sa vigāḍhāṃ niśāṃ dṛṣṭvā supte caṇḍāla pakkaṇe śanaira utthāya bhagavāna paraviveśa kuṭī maṭhama sa supta eva caṇḍālaḥ śareṣmāpihita lòcanaḥ paribhinna savarò rūkṣa uvācāpriya darśanaḥ kaḥ kutantīṃ ghaṭṭayati supte caṇḍāla pakkaṇe jāgarmi nāvasuptò 'sami hatò 'sīti ca dāruṇaḥ viśvāmitrò 'hama itya eva sahasā tama uvāca saḥ sahasābhyāgata bhayaḥ sòdvegasa tena karmaṇā caṇḍālasa tada vacaḥ śarutvā maharṣera bhāvitātmanaḥ śayanāda upasaṃbhrānta iyeṣòtpatituṃ tataḥ sa visṛjyāśru netrābhyāṃ bahumānāta kṛtāñjaliḥ uvāca kauśikaṃ rātrau barahmana kiṃ te cikīrṣitama viśvāmitrasa tu mātaṅgama uvāca parisāntvayana kaṣudhitò 'haṃ gataprāṇò hariṣyāmi śavajāghanīma avasīdanti me parāṇāḥ samṛtira me naśyati kaṣudhā savadharmaṃ budhyamānò 'pi hariṣyāmi śavajāghanīma aṭana bhaikṣaṃ na vindāmi yadā yuṣmākama ālaye tadā buddhiḥ kṛtā pāpe hariṣyāmi śavajāghanīma tṛṣitaḥ kaluṣaṃ pātā nāsti harīra aśanārthinaḥ kaṣuda dharmaṃ dūṣayatya atra hariṣyāmi śavajāghanīma agnira mukhaṃ puròdhāśa ca devānāṃ śuci pāda vibhuḥ yathā sa sarvabhuga barahmā tathā māṃ viddhi dharmataḥ tama uvāca sa caṇḍālò maharṣe śṛṇu me vacaḥ śarutvā tathā samātiṣṭha yathā dharmāna na hīyase mṛgāṇāma adhamaṃ śavānaṃ paravadanti manīṣiṇaḥ tasyāpya adhama uddeśaḥ śarīrasyòru jāghanī nedaṃ samyaga vayavasitaṃ maharṣe karma vaikṛtama caṇḍāla savasya haraṇama abhakṣyasya viśeṣataḥ sādhva anyama anupaśya tavama upāyaṃ parāṇadhāraṇe na māṃsalòbhāta tapasò nāśasa te sayāna mahāmune jānatò 'vihitò mārgò na kāryò dharmasaṃkaraḥ mā sama dharmaṃ parityākṣīsa tavaṃ hi dharmavida uttamaḥ viśvāmitrasa tatò rājanna itya uktò bharatarṣabha kaṣudhārtaḥ paratyuvācedaṃ punara eva mahāmuniḥ nirāhārasya sumahāna mama kālò 'bhidhāvataḥ na vidyate 'bhayupāyaśa ca kaśa cina me parāṇadhāraṇe yena tena viśeṣeṇa karmaṇā yena kena cita abhyujjīveta sīdamānaḥ samarthò dharmama ācareta aindrò dharmaḥ kaṣatriyāṇāṃ barāhmaṇānāma athāgnikaḥ barahma vahnira mama balaṃ bhakṣyāmi samayaṃ kaṣudhā yathā yathā vai jīveda dhi tata kartavyama apīḍayā jīvitaṃ maraṇāca chareyò jīvana dharmama avāpnuyāta sò 'haṃ jīvitama ākāṅkṣanna abhakṣasyāpi bhakṣaṇama vayavasye buddhipūrvaṃ vai tada bhavāna anumanyatāma jīvana dharmaṃ cariṣyāmi paraṇòtsyāmya aśubhāni ca tapòbhira vidyayā caiva jayòtīṃṣīva mahata tamaḥ [ṣavapaca] naitata khādana parāpsyase parāṇama anyaṃ; nāyura dīrghaṃ nāmṛtasyeva tṛptima bhikṣāma anyāṃ bhikṣa māte manò 'satu; śavabhakṣaṇe śavā haya abhakṣò davijānāma [vi] na durbhikṣe sulabhaṃ māṃsama anyaca; chavapāka nānnaṃ na ca me 'sati vittama kaṣudhārtaśa cāhama agatira nirāśaḥ; śavamāṃse cāsmina ṣaḍrasāna sādhu manye [ṣa] pañca pañcanakhā bhakṣyā barahmakṣatrasya vai davija yadi śāstraṃ paramāṇaṃ te mābhakṣye mānasaṃ kṛthāḥ [va] agastyenāsurò jagdhò vātāpiḥ kaṣudhitena vai ahama āpada gataḥ kaṣubdhò bhakṣayiṣye śavajāghanīma [ṣa] bhikṣāma anyāma āhareti na caitata kartuma arhasi na nūnaṃ kāryama etada vai hara kāmaṃ śavajāghanīma [vi] śiṣṭā vai kāraṇaṃ dharme tadvṛttama anuvartaye parāṃ medhyāśanāda etāṃ bhakṣyāṃ manye śavajāghanīma [ṣa] asatā yata samācīrṇaṃ na sa dharmaḥ sanātanaḥ nāvṛttama anukāryaṃ vai mā chalenānṛtaṃ kṛthāḥ [vi] na pātakaṃ nāvamatama ṛṣiḥ sana kartuma arhasi samau ca śavamṛgau manye tasmāda bhakṣyā śavajāghanī [ṣa] yada barāhmaṇārthe kṛtama arthitena; tenarṣiṇā taca ca bhakṣyādhikārama sa vai dharmò yatra na pāpama asti; sarvaira upāyaira hi sa rakṣitavyaḥ [vi] mitraṃ ca me barāhmaṇaśa cāyama ātmā; pariyaśa ca me pūjyatamaśa ca lòke taṃ bhartu kāmò 'hama imāṃ hariṣye; nṛśaṃsānāma īdṛśānāṃ na bibhye [ṣa] kāmaṃ narā jīvitaṃ saṃtyajanti; na cābhakṣyaiḥ paratikurvanti tatra sarvāna kāmāna parāpnuvantīha vidvana; pariyasva kāmaṃ sahitaḥ kaṣudhā vai [vi] sathāne tāvata saṃśayaḥ paretya bhāve; niḥsaṃśayaṃ karmaṇāṃ vā vināśaḥ ahaṃ punara varta itya āśayātmā; mūlaṃ rakṣana bhakṣayiṣyāmya abhakṣyama buddhyātmake vayastama astīti tuṣṭò; mòhāda ekatvaṃ yathā carma cakṣuḥ yadya apya enaḥ saṃśayāda ācarāmi; nāhaṃ bhaviṣyāmi yathā tavama eva [ṣa] patanīyama idaṃ duḥkhama iti me vartate matiḥ duṣkṛtī barāhmaṇaṃ santaṃ yasa tavāma ahama upālabhe [vi] pibantya evòdakaṃ gāvò maṇḍūkeṣu ruvatsva api na te 'dhikārò dharme 'sati mā bhūra ātmapraśaṃsakaḥ [ṣa] suhṛda bhūtvānuśāsmi tavā kṛpā hi tavayi me davija tada evaṃ śareya ādhatsva mā lòbhāca chavānama ādithāḥ [vi] suhṛna me tavaṃ sukhepsuśa ceda āpadò māṃ samuddhara jāne 'haṃ dharmatò ''tamānaṃ śavānīma utsṛja jāghanīma [ṣa] naivòtsahe bhavate dātuma etāṃ; nòpekṣituṃ hariyamāṇaṃ savama annama ubhau sayāvaḥ savamalenāvaliptau; dātāhaṃ ca tavaṃ ca vipra paratīcchana [vi] adyāhama etada vṛjinaṃ karmakṛtvā; jīvaṃśa cariṣyāmi mahāpavitrama parapūtātmā dharmama evābhipatsye; yada etayòra guru tada vai baravīhi [ṣa] ātmaiva sākṣī kila lòkakṛtye; tavama eva jānāsi yada atra duṣṭama yò haya ādriyeda bhakṣyama iti śavamāṃsaṃ; manye na tasyāsti vivarjanīyama [vi] upādāne khādane vāsya dòṣaḥ; kāryò nayāyaira nityama atrāpavādaḥ yasmina na hiṃsā nānṛte vākyaleśò; bhakṣyakriyā tatra na tada garīyaḥ [ṣa] yadya eṣa hetusa tava khādanasya; na te vedaḥ kāraṇaṃ nānyadharmaḥ tasmāda abhakṣye bhakṣaṇāda vā davijendra; dòṣaṃ na paśyāmi yathedama āttha [vi] na pātakaṃ bhakṣaṇama asya dṛṣṭaṃ; surāṃ pītvā patatītīha śabdaḥ anyònyakarmāṇi tathā tathaiva; na leśa mātreṇa kṛtyaṃ hinasti [ṣa] asthānatò hīnataḥ kutsitāda vā; taṃ vidvāṃsaṃ bādhate sādhuvṛttama sathānaṃ punara yò labhate niṣaṅgāta; tenāpi daṇḍaḥ sahitavya eva [bha] evama uktvā nivavṛte mātaṅgaḥ kauśikaṃ tadā viśvāmitrò jahāraiva kṛtabuddhiḥ śavajāghanīma tatò jagrāha pañcāṅgīṃ jīvitārthī mahāmuniḥ sadārasa tāma upākṛtya vane yātò mahāmuniḥ etasminna eva kāle tu paravavarṣātha vāsavaḥ saṃjīvayana parajāḥ sarvā janayāma āsa cauṣadhīḥ viśvāmitrò 'pi bhagavāṃsa tapasā dagdhakilbiṣaḥ kālena mahatā siddhima avāpa paramādbhutāma evaṃ vidvāna adīnātmā vayasanasthò jijīviṣuḥ sarvòpāyaira upāyajñò dīnama ātmānama uddhareta etāṃ buddhiṃ samāsthāya jīvitavyaṃ sadā bhaveta jīvana puṇyama avāpnòti narò bhadrāṇi paśyati tasmāta kaunteya viduṣā dharmādharmaviniścaye buddhima āsthāya lòke 'samina vartitavyaṃ yatātmanā [ya] yada idaṃ ghòrama uddiṣṭama aśraddheyama ivānṛtama asti savida dasyu maryādā yāma ahaṃ parivarjaye saṃmuhyāmi viṣīdāmi dharmò me śithilī kṛtaḥ udyamaṃ nādhigacchāmi kutaśa cita paricintayana [bha] naitaca chuddhāgamāda eva tava dharmānuśāsanama parajñā samavatārò 'yaṃ kavibhiḥ saṃbhṛtaṃ madhu bahvyaḥ paratividhātavyāḥ parajñā rājñā tatasa tataḥ naikaśākhena dharmeṇa yātraiṣā saṃpravartate buddhisaṃjananaṃ rājñāṃ dharmama ācaratāṃ sadā jayò bhavati kauravya tadā tada viddhi me vacaḥ buddhiśreṣṭhā hi rājānò jayanti vijayaiṣiṇaḥ dharmaḥ paratividhātavyò buddhyā rājñā tatasa tataḥ naikaśākena dharmeṇa rājñāṃ dharmò vidhīyate durbalasya kutaḥ parajñā purastāda anudāhṛtā advaidhajñaḥ pathi davaidhe saṃśayaṃ parāptuma arhati buddhidvaidhaṃ veditavyaṃ purastāda eva bhārata pārśvataḥ karaṇaṃ parajñā viṣūcī tava āpagā iva janasa tūccāritaṃ dharmaṃ vijānātya anyathānyathā samyaga vijñāninaḥ ke cina mithyā vijñāninò 'pare tada vai yathātathaṃ buddhvā jañānama ādadate satāma parimuṣṇanti śāstrāṇi dharmasya paripanthinaḥ vaiṣamyama arthavidyānāṃ nairarthyāta khayāpayanti te ājijīviṣavò vidyāṃ yaśaḥ kāmāḥ samantataḥ te sarve narapāpiṣṭhā dharmasya paripanthinaḥ apakva matayò mandā na jānanti yathātathama sadā haya aśāstrakuśalāḥ sarvatrāpariniṣṭhitāḥ parimuṣṇanti śāstrāṇi śāstradòṣānudarśinaḥ vijñānama atha vidyānāṃ na samyaga iti vartate nindayā paravidyānāṃ savāṃ vidyāṃ khayāpayanti ye vāga astrā vākchurīmattvā dugdha vidyā phalā iva tāna vidyā vaṇijò viddhi rakṣasāna iva bhārata vayājena kṛtsnò viditò dharmasa te parihāsyate na dharmavacanaṃ vācā na buddhyā ceti naḥ śarutama iti bārhaspataṃ jañānaṃ paròvāca maghavā savayama na tava eva vacanaṃ kiṃ cida animittāda ihòcyate savavinītena śāstreṇa vayavasyanti tathāpare lòkayātrāma ihaike tu dharmama āhura manīṣiṇaḥ samuddiṣṭaṃ satāṃ dharmaṃ savayama ūhena na paṇḍitaḥ amarṣāca chāstra saṃmòhāda avijñānāca ca bhārata śāstraṃ parājñasya vadataḥ samūhe yātya adarśanama āgatāgamayā buddhyā vacanena paraśasyate ajñānāja jañānahetutvāda vacanaṃ sādhu manyate anapāhatama evedaṃ nedaṃ śāstrama apārthakama daiteyāna uśanāḥ parāha saṃśayaca chedane purā jañānama avyapadeśyaṃ hi yathā nāsti tathaiva tata tena tavaṃ chinnamūlena kaṃ tòṣayituma arhasi atathya vihitaṃ yò vā nedaṃ vākyama upāśnuyāta ugrāyaiva hi sṛṣṭò 'si karmaṇe na tava avekṣase aṅgemāma anvavekṣasva rājanītiṃ bubhūṣitama yayā paramucyate tava anyò yadarthaṃ ca paramòdate ajò 'śavaḥ kaṣatrama itya etata sadṛśaṃ barahmaṇā kṛtama tasmāda abhīṣṇa bhūtānāṃ yātrā kā cita parasidhyati yasa tava avadhyavadhe dòṣaḥ sa vadhyasyāvadhe samṛtaḥ eṣaiva khalu maryādā yāma ayaṃ parivarjayeta tasmāta tīkṣṇaḥ parajā rājā savadharme sathāpayeda uta anyònyaṃ bhakṣayantò hi paracareyura vṛkā iva yasya dasyu gaṇā rāṣṭre dhavāṅkṣā matsyāña jalāda iva viharanti parasvāni sa vai kaṣatriyapāṃsanaḥ kulīnāna sacivāna kṛtvā veda vidyā samanvitāna paraśādhi pṛthivīṃ rājana parajā dharmeṇa pālayana vihīnajama akarmāṇaṃ yaḥ paragṛhṇāti bhūmipaḥ ubhayasyāviśeṣajñasa tada vai kaṣatraṃ napuṃsakama naivògraṃ naiva cānugraṃ dharmeṇeha paraśasyate ubhayaṃ na vayatikrāmeda ugrò bhūtvā mṛdura bhava kaṣṭaḥ kaṣatriya dharmò 'yaṃ sauhṛdaṃ tavayi yata sathitama ugre karmaṇi sṛṣṭò 'si tasmāda rājyaṃ paraśādhi vai aśiṣṭa nigrahò nityaṃ śiṣṭasya paripālanama iti śakrò 'baravīda dhīmāna āpatsu bharatarṣabha [ya] asti savida dasyu maryādā yāma anyò nātilaṅghayeta pṛcchāmi tavāṃ satāṃ śareṣṭha tana me barūhi pitāmaha [bha] barāhmaṇāna eva seveta vidyā vṛddhāṃsa tapasvinaḥ śarutacāritravṛttāḍhyāna pavitraṃ haya etada uttamama yā devatāsu vṛttisa te sāstu vipreṣu sarvadā karuddhaira hi vipraiḥ karmāṇi kṛtāni bahudhā nṛpa teṣāṃ parītyā yaśò mukhyama aprītyā tu viparyayaḥ parītyā haya amṛtavada viprāḥ karuddhāśa caiva yathā viṣama [ya] pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada śaraṇaṃ pālayānasya yò dharmasa taṃ vadasva me [bha] mahāna dharmò mahārāja śaraṇāgata pālane arhaḥ paraṣṭuṃ bhavāṃśa caiva paraśnaṃ bharatasattama nṛgaprabhṛtayò rājana rājānaḥ śaraṇāgatāna paripālya mahārāja saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ śarūyate hi kapòtena śatruḥ śaraṇama āgataḥ pūjitaśa ca yathānyāyaṃ savaiśa ca māṃsaira nimantritaḥ [ya] kathaṃ kapòtena purā śatruḥ śaraṇama āgataḥ savamāṃsaira bhòjitaḥ kāṃ ca gatiṃ lebhe sa bhārata [bha] śṛṇu rājana kathāṃ divyāṃ sarvapāpapraṇāśinīma nṛpatera mucukundasya kathitāṃ bhārgaveṇa ha imama arthaṃ purā pārtha mucukundò narādhipaḥ bhārgavaṃ paripapraccha paraṇatò bharatarṣabha tasmai śuśrūṣamāṇāya bhārgavò 'kathayata kathāma iyaṃ yathā kapòtena siddhiḥ parāptā narādhipa dharmaniścaya saṃyuktāṃ kāmārthasahitāṃ kathāma śṛṇuṣvāvahitò rājana gadatò me mahābhuja kaśa cita kaṣudrasamācāraḥ pṛthivyāṃ kālasaṃmataḥ cacāra pṛthivīṃ pāpò ghòraḥ śakunilubdhakaḥ kākòla iva kṛṣṇāṅgò rūkṣaḥ pāpasamāhitaḥ yavamadhyaḥ kṛśa garīvò harasvapādò mahāhanuḥ naiva tasya suhṛta kaśa cina na saṃbandhī na bāndhavaḥ sa hi taiḥ saṃparityaktasa tena ghòreṇa karmaṇā sa vai kaṣārakama ādāya davijāna hatvā vane sadā cakāra vikrayaṃ teṣāṃ pataṃgānāṃ narādhipa evaṃ tu vartamānasya tasya vṛttiṃ durātmanaḥ agamata sumahāna kālò na cādharmama abudhyata tasya bhāryā sahāyasya ramamāṇasya śāśvatama daivayògavimūḍhasya nānyā vṛttira aròcata tataḥ kadā cita tasyātha vanasthasya samudgataḥ pātayanna iva vṛkṣāṃsa tāna sumahāna vātasaṃbhramaḥ meghasaṃkulama ākāśaṃ vidyunmaṇḍalamaṇḍitama saṃchannaṃ sumuhūrtena nau sathāneneva sāgaraḥ vāridhārā samūhaiśa ca saṃprahṛṣṭaḥ śatakratuḥ kaṣaṇena pūrayāma āsa salilena vasuṃdharāma tatò dhārākule lòke saṃbhramana naṣṭacetanaḥ śītārtasa tada vanaṃ sarvama ākulenāntara ātmanā naiva nimnaṃ sathalaṃ vāpi sò 'vindata vihaṃgahā pūritò hi jalaughena mārgasa tasya vanasya vai pakṣiṇò vātavegena hatā līnāsa tadābhavana mṛgāḥ siṃhā varāhāśa ca sathalānya āśritya tasthire mahatā vātavarṣeṇa tarāsitāsa te vanaukasaḥ bhayārtāśa ca kaṣudhārtāśa ca babhramuḥ sahitā vane sa tu śītahataira gātraira jagāmaiva na tasthivāna sò 'paśyada vanaṣaṇḍeṣu meghanīlaṃ vanaspatima tārāḍhyaṃ kumudākārama ākāśaṃ nirmalaṃ ca ha meghaira muktaṃ nabhò dṛṣṭvā lubdhakaḥ śītavihvalaḥ diśò 'valòkayāma āsa velāṃ caiva durātmavāna dūre garāmaniveśaśa ca tasmāda deśāda iti parabhò kṛtabuddhira vane tasmina vastuṃ tāṃ rajanīṃ tadā sò 'ñajaliṃ parayataḥ kṛtvā vākyama āha vanaspatima śaraṇaṃ yāmi yānya asmina daivatānīha bhārata sa śilāyāṃ śiraḥ kṛtvā parṇānya āstīrya bhūtale duḥkhena mahatāviṣṭasa tataḥ suṣvāpa pakṣihā [bha] atha vṛkṣasya śākhāyāṃ vihaṃgaḥ sa suhṛjjanaḥ dīrghakālòṣitò rājaṃsa tatra citratanū ruhaḥ tasya kālyaṃ gatā bhāryā carituṃ nābhyavartata parāptāṃ ca rajanīṃ dṛṣṭvā sa pakṣī paryatapyata vātavarṣaṃ mahaca cāsīna na cāgacchati me pariyā kiṃ nu tata kāraṇaṃ yena sādyāpi na nivartate api savasti bhaveta tasyāḥ pariyāyā mama kānane tayā virahitaṃ hīdaṃ śūnyama adya gṛhaṃ mama yadi sā raktanetrāntā citrāṅgī madhurasvarā adya nābhyeti me kāntā na kāryaṃ jīvitena me patidharmaratā sādhvī parāṇebhyò 'pi garīyasī sā hi śarāntaṃ kaṣudhārtaṃ ca jānīte māṃ tapasvinī anuraktā hitā caiva sanigdhā caiva pativratā yasya vai tādṛśī bhāryā dhanyaḥ sa manujò bhuvi bhāryā hi paramò nāthaḥ puruṣasyeha paṭhyate asahāyasya lòke 'sami~la lòkayātrā sahāyinī tathā rògābhibhūtasya nityaṃ kṛcchragatasya ca nāsti bhāryāsamaṃ kiṃ cina narasyārtasya bheṣajama nāsti bhāryāsamò bandhura nāsti bhāryāsamā gatiḥ nāsti bhāryāsamò lòke sahāyò dharmasādhanaḥ evaṃ vipalatasa tasya davijasyārtasya tatra vai gṛhītā śakunaghnena bhāryā śuśrāva bhāratīma na sā satrītya abhibhāṣā sayāda yasyā bhartā na tuṣyati agnisākṣikama apya etada bhartā hi śaraṇaṃ satriyaḥ iti saṃcintya duḥkhārtā bhartāraṃ duḥkhitaṃ tadā kapòtī lubdhakenātha yattā vacanama abravīta hanta vakṣyāmi te śareyaḥ śarutvā ca kuru tata tathā śaraṇāgata saṃtrātā bhava kānta viśeṣataḥ eṣa śākunikaḥ śete tava vāsaṃ samāśritaḥ śītārtaśa ca kaṣudhārtaśa ca pūjāma asmai parayòjaya yò hi kaśa cida davijaṃ hanyāda gāṃ vā lòkasya mātarama śaraṇāgataṃ ca yò hanyāta tulyaṃ teṣāṃ ca pātakama yāsmākaṃ vihitā vṛttiḥ kāpòtī jātidharmataḥ sā nayāyyātmavatā nityaṃ tavadvidhenābhivartituma yasa tu dharmaṃ yathāśakti gṛhasthò haya anuvartate sa paretya labhate lòkāna akṣayāna iti śuśruma sa tavaṃ saṃtānavāna adya putravāna api ca davija tata savadehe dayāṃ tayaktvā dharmārthau parigṛhya vai pūjāma asmai parayuṅkṣva tavaṃ parīyetāsya manò yathā iti sā śakunī vākyaṃ kaṣārakasthā tapasvinī atiduḥkhānvitā paròcya bhartāraṃ samudaikṣata sa patnyā vacanaṃ śarutvā dharmayukti samanvitama harṣeṇa mahatā yuktò bāṣpavyākulalòcanaḥ taṃ vai śākunikaṃ dṛṣṭvā vidhidṛṣṭena karmaṇā pūjayāma āsa yatnena sa pakṣī pakṣijīvinama uvāca ca savāgataṃ te barūhi kiṃ karavāṇya ahama saṃtāpaśa ca na kartavyaḥ savagṛhe vartate bhavāna tada baravītu bhavāna kaṣipraṃ kiṃ karòmi kima icchasi paraṇayena baravīmi tavāṃ tavaṃ hi naḥ śaraṇāgataḥ śaraṇāgatasya kartavyama ātithyama iha yatnataḥ pañca yajñapravṛttena gṛhasthena viśeṣataḥ pañca yajñāṃsa tu yò mòhāna na karòti gṛhāśramī tasya nāyaṃ naca parò lòkò bhavati dharmataḥ tada barūhi tavaṃ suvisrabdhò yata tavaṃ vācā vadiṣyasi tata kariṣyāmya ahaṃ sarvaṃ mā tavaṃ lòke manaḥ kṛthāḥ tasya tada vacanaṃ śarutvā śakunera lubdhakò 'baravīta bādhate khalu mā śītaṃ himatrāṇaṃ vidhīyatāma evama uktasa tataḥ pakṣī parṇānya āstīrya bhūtale yathā śuṣkāṇi yatnena javalanārthaṃ darutaṃ yayau sa gatvāṅgāra karmāntaṃ gṛhītvāgnima athāgamata tataḥ śuṣkeṣu parṇeṣu pāvakaṃ sò 'bhayadīdipata susaṃdīptaṃ mahata kṛtvā tama āha śaraṇāgatama paratāpaya suvisrabdhaṃ savagātrāṇya akutòbhayaḥ sa tathòktasa tathetya uktvā lubdhò gātrāṇya atāpayata agnipratyāgata parāṇasa tataḥ parāha vihaṃgamama dattama āhārama icchāmi tavayā kaṣuda bādhate hi māma tada vacaḥ sa paratiśrutya vākyama āha vihaṃgamaḥ na me 'sati vibhavò yena nāśayāmi tava kaṣudhāma utpannena hi jīvāmò vayaṃ nityaṃ vanaukasaḥ saṃcayò nāsti cāsmākaṃ munīnāma iva kānane itya uktvā sa tadā tatra vivarṇavadanò 'bhavata kathaṃ nu khalu kartavyama iti cintāparaḥ sadā babhūva bharataśreṣṭha garhayana vṛttima ātmanaḥ muhūrtāla labdhasaṃjñasa tu sa pakṣī pakṣighātakama uvāca tarpayiṣye tavāṃ muhūrtaṃ paratipālaya itya uktvā śuṣkaparṇaiḥ sa saṃprajvālya hutāśanama harṣeṇa mahatā yuktaḥ kapòtaḥ punara abravīta devānāṃ ca munīnāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanāma śarutapūrvò mayā dharmò mahāna atithipūjane kuruṣvānugrahaṃ me 'daya satyama etada baravīmi te niścitā khalu me buddhira atithipratipūjane tataḥ satyapratijñò vai sa pakṣī parahasanna iva tama agniṃ tariḥ parikramya paraviveśa mahīpate agnimadhyaṃ paraviṣṭaṃ ta lubdhò dṛṣṭvātha pakṣiṇama cintayāma āsa manasā kima idaṃ nu kṛtaṃ mayā ahò mama nṛśaṃsasya garhitasya savakarmaṇā adharmaḥ sumahāna ghòrò bhaviṣyati na saṃśayaḥ evaṃ bahuvidhaṃ bhūri vilalāpa sa lubdhakaḥ garhayana savāni karmāṇi davijaṃ dṛṣṭvā tathāgatama [bha] tatasa taṃ lubdhakaḥ paśyana kṛpayābhipariplutaḥ kapòtama agnau patitaṃ vākyaṃ punara uvāca ha kima īdṛśaṃ nṛśaṃsena mayā kṛtama abuddhinā bhaviṣyati hi me nityaṃ pātakaṃ hṛdi jīvataḥ sa vinindanna athātmānaṃ punaḥ punara uvāca ha dhina māma astu sudurbuddhiṃ sadā nikṛtiniścayama śubhaṃ karma parityajya yò 'haṃ śakunilubdhakaḥ nṛśaṃsasya mamādyāyaṃ paratyādeśò na saṃśayaḥ dattaḥ savamāṃsaṃ dadatā kapòtena mahātmanā sò 'haṃ tayakṣye pariyāna parāṇāna putradāraṃ visṛjya ca upadiṣṭò hi me dharmaḥ kapòtenātidharmiṇā adya parabhṛti dehaṃ savaṃ sarvabhògaira vivarjitama yathā savalpaṃ jalaṃ garīṣme śòṣayiṣyāmya ahaṃ tathā kaṣutpipāsātapa sahaḥ kṛśò dhamani saṃtataḥ upavāsaira bahuvidhaiśa cariṣye pāralaukikama ahò dehapradānena darśitātithi pūjanā tasmāda dharmaṃ cariṣyāmi dharmò hi paramā gatiḥ dṛṣṭò hi dharmò dharmiṣṭhaira yādṛśò vihagòttame evama uktvā viniścitya raudrakarmā sa lubdhakaḥ mahāprasthānama āśritya parayayau saṃśitavrataḥ tatò yaṣṭiṃ śalākāśa ca kaṣārakaṃ pañjaraṃ tathā tāṃśa ca baddhā kapòtāna sa saṃpramucyòtsasarja ha [bha] tatò gate śākunike kapòtī parāha duḥkhitā saṃsmṛtya bhartārama athò rudatī śòkamūrchitā nāhaṃ te vipriyaṃ kānta kadā cida api saṃsmare sarvā vai vidhavā nārī bahuputrāpi khecara śòcyā bhavati bandhūnāṃ patihīnā manasvinī lālitāhaṃ tavayā nityaṃ bahumānāca ca sāntvitā vacanaira madhuraiḥ sanigdhaira asakṛta sumanòharaiḥ kandareṣu ca śailānāṃ nadīnāṃ nirjhareṣu ca darumāgreṣu ca ramyeṣu ramitāhaṃ tavayā pariya ākāśagamane caiva sukhitāhaṃ tavayā sukhama vihṛtāsmi tavayā kānta tana me nādyāsti kiṃ cana mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ amitasya tu dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayeta nāsti bhartṛsamò nāthò na ca bhartṛsamaṃ sukhama visṛjya dhanasarvasvaṃ bhartā vai śaraṇaṃ satriyāḥ na kāryama iha me nātha jīvitena tavayā vinā patihīnāpi kā nārī satī jīvituma utsaheta evaṃ vilapya bahudhā karuṇaṃ sā suduḥkhitā pativratā saṃpradīptaṃ paraviveśa hutāśanama tataśa citrāmbara dharaṃ bhartāraṃ sānvapaśyata vimānasthaṃ sukṛtibhiḥ pūjyamānaṃ mahātmabhiḥ citramālyāmbaradharaṃ sarvābharaṇabhūṣitama vimānaśakta kòṭībhira āvṛtaṃ puṇyakīrtibhiḥ tataḥ savargagataḥ pakṣī bhāryayā saha saṃgataḥ karmaṇā pūjitasa tena reme tatra sabhāryayā [bha] vimānasthau tu tau rāja~la lubdhakò vai dadarśa ha dṛṣṭvā tau dampatī duḥkhāda acintayata sada gatima kīdṛśeneha tapasā gaccheyaṃ paramāṃ gatima iti buddhyā viniścitya gamanāyòpacakrame mahāprasthānama āśritya lubdhakaḥ pakṣijīvanaḥ niśceṣṭò mārutāhārò nirmamaḥ savargakāṅkṣayā tatò 'paśyata suvistīrṇaṃ hṛdyaṃ padmavibhūṣitama nānādvija gaṇākīrṇaṃ saraḥ śītajalaṃ śubhama pipāsārthò 'pi tada dṛṣṭvā tṛptaḥ sayāna nātra saṃśayaḥ upavāsakṛśò 'tayarthaṃ sa tu pārthiva lubdhakaḥ upasarpata saṃhṛṣṭaḥ śavāpadādhyuṣitaṃ vanama mahāntaṃ niścayaṃ kṛtvā lubdhakaḥ paraviveśa ha paraviśanna eva ca vanaṃ nigṛhītaḥ sa kaṇṭakaiḥ sa kaṇṭaka vibhugnāṅgò lòhitārdrīkṛtacchaviḥ babhrāma tasmina vijane nānāmṛgasamākule tatò darumāṇāṃ mahatāṃ pavanena vane tadā udatiṣṭhata saṃgharṣāta sumahāna havyavāhanaḥ tada vanaṃ vṛṣka saṃkīrṇaṃ latā viṭapa saṃkulama dadāha pāvakaḥ karuddhò yugāntāgnisamaprabhaḥ sa javālaiḥ pavanòddhūtaira visphuliṅgaiḥ samanvitaḥ dadāha tada vanaṃ ghòraṃ mṛgapakṣisamākulama tataḥ sa dehamòkṣārthaṃ saṃprahṛṣṭena cetasā abhyadhāvata saṃvṛddhaṃ pāvakaṃ lubdhakasa tadā tatasa tenāgninā dagdhò lubdhakò naṣṭakilbiṣaḥ jagāma paramāṃ siddhiṃ tadā bharatasattama tataḥ savargasthama ātmānaṃ sò 'paśyada vigatajvaraḥ yakṣagandharvasiddhānāṃ madhye bharājantama indravata evaṃ khalu kapòtaśa ca kapòtī ca pativratā lubdhakena saha savargaṃ gatāḥ puṇyena karmaṇā yāpi caivaṃ vidhā nārī bhartārama anuvartate virājate hi sā kaṣipraṃ kapòtīva divi sathitāḥ evama etata purāvṛttaṃ lubdhakasya mahātmanaḥ kapòtasya ca dharmiṣṭhā gatiḥ puṇyena karmaṇā yaśa cedaṃ śṛṇuyāna nityaṃ yaśa cedaṃ parikīrtayeta nāśubhaṃ vidyate tasya manasāpi paramādyataḥ yudhiṣṭhira mahāna eṣa dharmò dharmabhṛtāṃ vara gòghneṣva api bhaveda asmina niṣkṛtiḥ pāpakarmaṇaḥ niṣkṛtira na bhaveta tasmina yò hanyāca charaṇāgatama [ya] abuddhi pūrvaṃ yaḥ pāpaṃ kuryāda bharatasattama mucyate sa kathaṃ tasmāda enasasa tada vadasva me [bha] atra te varṇayiṣye 'hama itihāsaṃ purātanama indròtaḥ śaunakò viprò yada āha janamejayama āsīda rājā mahāvīryaḥ pārikṣija janamejayaḥ abuddhi pūrvaṃ barahmahatyā tama āgacchana mahīpatima taṃ barāhmaṇāḥ sarva eva tatyajuḥ sa puròhitāḥ jagāma sa vanaṃ rājā dahyamānò divāniśama sa parajābhiḥ parityaktaśa cakāra kuśalaṃ mahata ativelaṃ tapasa tepe dahyamānaḥ sa manyunā tatretihāsaṃ vakṣyāmi dharmasyāsyòpabṛṃhaṇama dahyamānaḥ pāpakṛtyā jagāma janamejayaḥ variṣyamāṇa indròtaṃ śaunakaṃ saṃśitavratama samāsādyòpajagrāha pādayòḥ paripīḍayana tatò bhītò mahāprajñò jagarhe subhṛśaṃ tadā kartā pāpasya mahatò bharūṇahā kima ihāgataḥ kiṃ tavāsmāsu kartavyaṃ māmā saprākṣīḥ kathaṃ cana gaccha gaccha na te sathānaṃ parīṇātya asmāna iha dharuvama rudhirasyeva te gandhaḥ śavasyeva ca darśanama aśivaḥ śiva saṃkāśò mṛtò jīvanna ivāṭasi antara mṛtyura aśuddhātmā pāpama evānucintayana parabudhyase parasvapiṣi vartase carase sukhī mòghaṃ te jīvitaṃ rājana parikliṣṭaṃ ca jīvasi pāpāyeva ca sṛṣṭò 'si karmaṇe ha yavīyase bahukalyāṇama icchanta īhante pitaraḥ sutāna tapasā devatejyābhira vandanena titikṣayā pitṛvaṃśama imaṃ paśya tavatkṛte narakaṃ gatama nirarthāḥ sarva evaiṣāma āśā bandhāsa tavadāśrayāḥ yāna pūjayantò vindanti savargama āyura yaśaḥ sukhama teṣu te satataṃ daveṣò barāhmaṇeṣu nirarthakaḥ imaṃ lòkaṃ vimucya tavama avāṅmūrdhā patiṣyasi aśāśvatīḥ śāśvatīśa ca samāḥ pāpena karmaṇā adyamānò jantu gṛdhraiḥ śitikaṇṭhaira ayòmukhaira tatò 'pi punara āvṛttaḥ pāpayòniṃ gamiṣyasi yada idaṃ manyase rājana nāyama asti paraḥ kutaḥ paratismārayitārasa tavāṃ yamadūtā yamakṣaye [bha] evama uktaḥ paratyuvāca taṃ muniṃ janamejayaḥ garhyaṃ bhavāna garhayati nindyaṃ nindati mā bhavāna dhika kāryaṃ mā dhika kurute tasmāta tavāhaṃ parasādaye sarvaṃ hīdaṃ savakṛtaṃ me javalāmya agnāva ivāhitaḥ savakarmāṇya abhisaṃdhāya nābhinandati me manaḥ parāptaṃ nūnaṃ mayā ghòraṃ bhayaṃ vaivasvatāda api tata tu śalyama anirhṛtya kathaṃ śakṣyāmi jīvituma sarvamanyūna vinīya tavama abhi mā vada śaunaka mahānasaṃ barāhmaṇānāṃ bhaviṣyāmya arthavāna punaḥ astu śeṣaṃ kulasyāsya mā parābhūda idaṃ kulama na hi nò barahma śaptānāṃ śeṣò bhavituma arhati śarutīra alabhamānānāṃ saṃvidaṃ veda niścayāta nirvidyamānaḥ subhṛśaṃ bhūyò vakṣyāmi sāṃpratama bhūyaśa caivābhinaṅkṣanti nirdharmā nirjapā iva arvāka ca paratitiṣṭhanti pulinda śabarā iva na haya ayajñā amuṃ lòkaṃ parāpnuvanti kathaṃ cana avijñāyaiva me parajñāṃ bālasyeva supaṇḍitaḥ barahmana piteva putrebhyaḥ parati māṃ vāñcha śaunakaḥ [ṣa] kima āścaryaṃ yataḥ parājñò bahu kuryāda dhi sāṃpratama iti vai paṇḍitò bhūtvā bhūtānāṃ nòpatapyati parajñā parāsādama āruhya aśòcyaḥ śòcate janāna jagatīsthāna ivādristhaḥ parajñayā paratipaśyati na còpalabhate tatra na ca kāryāṇi paśyati nirviṇṇātmā paròkṣò vā dhikkṛtaḥ sarvasādhuṣu viditvòbhayatò vīryaṃ māhātmyaṃ veda āgame kuruṣveha mahāśāntiṃ barahmā śaraṇama astu te tada vai pāratrikaṃ cāru barāhmaṇānāma akupyatāma atha ceta tapyase pāpaira dharmaṃ ceda anupaśyasi [ja] anutapye ca pāpena na cādharmaṃ carāmya ahama bubhūṣuṃ bhajamānaṃ ca parativāñchāmi śaunaka [ṣa] chittvā satambhaṃ ca mānaṃ ca parītima icchāmi te nṛpa sarvabhūtahite tiṣṭha dharmaṃ caiva paratismara na bhayāna na ca kārpaṇyāna na lòbhāta tavāma upāhvaye tāṃ me devā giraṃ satyāṃ śṛṇvantu barāhmaṇaiḥ saha sò 'haṃ na kena cica cārthī tavāṃ ca dharmama upāhvaye karòśatāṃ sarvabhūtānāma ahò dhiga iti kurvatāma vakṣyanti māma adharmajñā vakṣyantya asuhṛdò janāḥ vācasa tāḥ suhṛdaḥ śarutvā saṃjvariṣyanti me bhṛśama ke cida eva mahāprājñāḥ parijñāsyanti kāryatāma jānīhi me kṛtaṃ tāta barāhmaṇāna parati bhārata yathā te matkṛte kaṣemaṃ labheraṃsa tata tathā kuru paratijānīhi cādròhaṃ barāhmaṇānāṃ narādhipa [ja] naiva vācā na manasā na punarjātu karmaṇā darògdhāsmi barāhmaṇāna vipra caraṇāva eva te sapṛśe [ṣa] tasmāta te 'haṃ paravakṣyāmi dharmama āvṛttacetase śarīmāna mahābalasa tuṣṭò yasa tavaṃ dharmama avekṣase purastāda dāruṇò bhūtvā sucitratarama eva tata anugṛhṇanti bhūtāni savena vṛttena pārthiva kṛtsne nūnaṃ sada asatī iti lòkò vayavasyati yatra tavaṃ tādṛśò bhūtvā dharmama adyānupaśyasi hitvā suruciraṃ bhakṣyaṃ bhògāṃśa ca tapa āsthitaḥ itya etada api bhūtānāma adbhutaṃ janamejaya yò durbalò bhaveda dātā kṛpaṇò vā tapòdhanaḥ anāścaryaṃ tada itya āhura nātidūre hi vartate etada eva hi kārpaṇyaṃ samagrama asamīkṣitama tasmāta samīkṣayaiva sayāda bhaveta tasmiṃsa tatò guṇaḥ yajñò dānaṃ dayā vedāḥ satyaṃ ca pṛthivīpate pañcaitāni pavitrāṇi ṣaṣṭhaṃ sucaritaṃ tapaḥ tada eva rājñāṃ paramaṃ pavitraṃ janamejaya tena samyaga gṛhītena śareyāṃsaṃ dharmama āpsyasi puṇyadeśābhigamanaṃ pavitraṃ paramaṃ samṛtama api haya udāharantīmā gāthā gītā yayātinā yò martyaḥ paratipadyeta āyura jīveta vā punaḥ yajñama ekāntataḥ kṛtvā tata saṃnyasya tapaśa careta puṇyama āhuḥ kurukṣetraṃ sarasvatyāṃ pṛthūdakama yatrāvagāhya pītvā vā naivaṃ śavò maraṇaṃ tapeta mahāsuraḥ puṣkarāṇi parabhāsòttara mānase kālòdaṃ tava eva gantāsi labdhāyura jīvite punaḥ sarasvatī dṛṣadvatyau sevamānò 'nusaṃcareḥ savādhyāyaśīlaḥ sathāneṣu sarveṣu samupaspṛśeḥ tayāgadharmaṃ pavitrāṇāṃ saṃnyāsaṃ parama abravīta atrāpya udāharantīmā gāthāḥ satyavatā kṛtāḥ yathā kumāraḥ satyò vai na puṇyò na ca pāpakṛta na haya asti sarvabhūteṣu duḥkhama asmina kutaḥ sukhama evaṃ parakṛtibhūtānāṃ sarvasaṃsarga yāyināma tayajatāṃ jīvitaṃ parāyò vivṛte puṇyapātake yata tava eva rājñò jayāyò vai kāryāṇāṃ tada vadāmi te balena saṃvibhāgaiśa ca jaya savargaṃ punīṣva ca yasyaivaṃ balama ojaśa ca sa dharmasya parabhura naraḥ barāhmaṇānāṃ sukhārthaṃ tavaṃ paryehi pṛthivīma imāma yathaivaināna purākṣaipsīsa tathaivaināna parasādaya api dhika kariyamāṇò 'pi tayajyamānò 'paya anekadhā ātmanò darśanaṃ vidvana nāhantāsmīti mā karudhaḥ ghaṭamānaḥ savakāryeṣu kuru naiḥśreyasaṃ parama himāgni ghòrasadṛśò rājā bhavati kaśa cana lāṅgalāśani kalpò vā bhavatya anyaḥ paraṃtapa na niḥśeṣeṇa mantavyama acikitsyena vā punaḥ na jātu nāhama asmīti parasaktavyama asādhuṣu vikarmaṇā tapyamānaḥ pādāta pāpasya mucyate naitata kāryaṃ punara iti davitīyāta parimucyate cariṣye dharmama eveti tṛtīyāta parimucyate kalyāṇana anumantavyaṃ puruṣeṇa bubhūṣatā ye sugandhīni sevante tathā gandhā bhavanti te ye durgandhīni sevante tathā gandhā bhavanti te tapaścaryā paraḥ sadyaḥ pāpāda dhi parimucyate saṃvatsarama upāsyāgnima abhiśastaḥ paramucyate tarīṇi varṣāṇya upāsyāgniṃ bharūṇahā vipramucyate yāvataḥ parāṇinò hanyāta taja jātīyāna savabhāvataḥ paramīyamāṇāna unmòcya bharūṇahā vipramucyate api vāpsu nimajjeta tarira japanna agha marṣaṇama yathāśvamedhāvabhṛthasa tathā tana manura abravīta kaṣipraṃ paraṇudate pāpaṃ satkāraṃ labhate tathā api cainaṃ parasīdanti bhūtāni jaḍa mūkavata bṛhaspatiṃ deva guruṃ surāsurāḥ; sametya sarve nṛpate 'navayuñjana dharme phalaṃ vettha kṛte maharṣe; tathetarasmina narake pāpalòke ubhe tu yasya sukṛte bhavetāṃ; kiṃ savita tayòsa tatra jayòttaraṃ sayāta ācakṣva naḥ karmaphalaṃ maharṣe; kathaṃ pāpaṃ nudate puṇyaśīlaḥ [ba] kṛtvā pāpaṃ pūrvama abuddhipūrvaṃ; puṇyāni yaḥ kurute buddhipūrvama sa tata pāpaṃ nudate puṇyaśīlò; vāsò yathā malinaṃ kaṣāra yuktyā pāpaṃ kṛtvā na manyeta nāhama asmīti pūruṣaḥ cikīrṣeda eva kalyāṇaṃ śaraddadhānò 'nasūyakaḥ chidrāṇi vasanasyeva sādhunā vivṛṇòti yaḥ yaḥ pāpaṃ puruṣaḥ kṛtvā kalyāṇama abhipadyate yathādityaḥ punara udyaṃsa tamaḥ sarvaṃ vayapòhati kalyāṇama ācaranna evaṃ sarvaṃ pāpaṃ vayapòhati [bha] evama uktvā sa rājānama indròtò janamejayama yājayāma āsa vidhivada vājimedhena śaunakaḥ tataḥ sa rājā vayapanītakalmaṣaḥ; śariyā yutaḥ parajvalitāgnirūpayā viveśa rājyaṃ savama amitrakarśanò; divaṃ yathā pūrṇavapura niśākaraḥ [bha] śṛṇu pārtha yathāvṛttama itihāsaṃ purātanama gṛdhrajambuka saṃvādaṃ yò vṛttò vaidiśe purā duḥkhitāḥ ke cida ādāya bālama aprāptayauvanama kulasarvasva bhūtaṃ vai rudantaḥ śòkavihvalāḥ bālaṃ mṛtaṃ gṛhītvātha śamaśānābhimukhāḥ sathitāḥ aṅkenāṅkaṃ ca saṃkramya rurudura bhūtale tadā teṣāṃ ruditaśabdena gṛdhrò 'bhayetya vacò 'baravīta ekātmakama imaṃ lòke tayaktvā gacchata mācirama iha puṃsāṃ sahasrāṇi satrīsahasrāṇi caiva hi samānītāni kālena kiṃ te vai jātva abāndhavāḥ saṃpaśyata jagata sarvaṃ sukhaduḥkhaira adhiṣṭhitama saṃyògò viprayògaśa ca paryāyeṇòpalabhyate gṛhītvā ye ca gacchanti ye 'nuyānti ca tāna mṛtāna te 'paya āyuṣaḥ paramāṇena savena gacchanti jantavaḥ alaṃ sathitvā śamaśāne 'samina gṛdhragòmāyusaṃkule kaṅkāla bahule ghòre sarvaprāṇi bhayaṃkare na punara jīvitaḥ kaśa cita kāladharmama upāgataḥ pariyò vā yadi vā daveṣyaḥ parāṇināṃ gatira īdṛśī sarveṇa khalu martavyaṃ martyalòke parasūyatā kṛtāntavihite mārge kò mṛtaṃ jīvayiṣyati karmānta vihite lòke cāstaṃ gacchati bhāskare gamyatāṃ savama adhiṣṭhānaṃ sutasnehaṃ visṛjya vai tatò gṛdhravacaḥ śarutvā vikròśantasa tadā nṛpa bāndhavāsa te 'bhayagacchanta putrama utsṛjya bhūtale viniścityātha ca tataḥ saṃtyajantaḥ savama ātmajama nirāśā jīvite tasya mārgama āruhya dhiṣṭhitāḥ dhavāṅkṣābhra samavarṇasa tu bilāna niḥsṛtya jambukaḥ gacchamānāna sama tāna āha nirghṛṇāḥ khalu mānavāḥ ādityò 'yaṃ sathitò mūḍhāḥ sanehaṃ kuruta mā bhayama bahurūpò muhūrtaśa ca jīvetāpi kadā cana yūyaṃ bhūmau vinikṣipya putrasneha vinākṛtāḥ śamaśāne putrama utsṛjya kasmāda gacchatha nirghṛṇāḥ na vò 'satya asmina sute sanehò bāle madhurabhāṣiṇi yasya bhāṣita mātreṇa parasādama upagacchatha na paśyatha sutasnehaṃ yādṛśaḥ paśupakṣiṇāma na yeṣāṃ dhārayitvā tāna kaśa cida asti phalāgamaḥ catuṣpāta pakṣikīṭānāṃ parāṇināṃ sanehasaṅgināma paralòkagatisthānāṃ muniyajñakriyā iva teṣāṃ putrābhirāmāṇāma iha lòke paratra ca na guṇò dṛśyate kaśa cita parajāḥ saṃdhārayanti ca apaśyatāṃ pariyāna putrāna naiṣāṃ śòkò 'nutiṣṭhati na ca puṣṇanti saṃvṛddhāsa te mātā pitarau kava cita mānuṣāṇāṃ kutaḥ sanehò yeṣāṃ śòkò bhaviṣyati imaṃ kulakaraṃ putraṃ kathaṃ tayaktvā gamiṣyatha ciraṃ muñcata bāṣpaṃ ca ciraṃ sanehena paśyata evaṃvidhāni hīṣṭāni dustyajāni viśeṣataḥ kaṣīṇasyāthābhiyuktasya śamaśānābhimukhasya ca bāndhavā yatra tiṣṭhanti tatrānyò nāvatiṣṭhate sarvasya dayitāḥ parāṇāḥ sarvaḥ sanehaṃ ca vindati tiryagyòniṣva api satāṃ sanehaṃ paśyata yādṛśama tayaktvā kathaṃ gacchethemaṃ padmalòlāyatākṣakama yathā navòdvāha kṛtaṃ sanānamālyavibhūṣitama [bha] jambukasya vacaḥ śarutvā kṛpaṇaṃ paridevataḥ nayavartanta tadā sarve śavārthaṃ te sama mānuṣāḥ [gṛdhra] ahò dhika sunṛśaṃsena jambukenālpa medhasā kaṣudreṇòktā hīnasattvā mānuṣāḥ kiṃ nivartatha pañca bhūtaparityaktaṃ śūnyaṃ kāṣṭhatvama āgatama kasmāca chòcatha niśceṣṭama ātmānaṃ kiṃ na śòcatha tapaḥ kuruta vai tīvraṃ mucyadhvaṃ yena kilbiṣāta tapasā labhyate sarvaṃ vilāpaḥ kiṃ kariṣyati aniṣṭāni ca bhāgyāni jānīta saha mūrtibhiḥ yena gacchati lòkò 'yaṃ dattvā śòkama anantakama dhanaṃ gāśa ca suvarṇaṃ ca maṇiratnama athāpi ca apatyaṃ ca tapò mūlaṃ tapòyògāca ca labhyate yathā kṛtā ca bhūteṣu parāpyate sukhaduḥkhitā gṛhītvā jāyate jantura duḥkhāni ca sukhāni ca na karmaṇā pituḥ putraḥ pitā vā putrakarmaṇā mārgeṇānyena gacchanti tayaktvā sukṛtaduṣkṛte dharmaṃ carata yatnena tathādharmāna nivartata vartadhvaṃ ca yathākālaṃ daivateṣu davijeṣu ca śòkaṃ tayajata dainyaṃ ca sutasnehāna nivartata tayajyatāma ayama ākāśe tataḥ śīghraṃ nivartata yata karòti śubhaṃ karma tathādharmaṃ sudāruṇama tata kartaiva samaśnāti bāndhavānāṃ kima atra hi iha tayaktvā na tiṣṭhanti bāndhavā bāndhavaṃ pariyama sanehama utsṛjya gacchanti bāṣpapūrṇāvilekṣaṇāḥ parājñò vā yadi vā mūrkhaḥ sadhanò nirdhanò 'pi vā sarvaḥ kālavaśaṃ yāti śubhāśubhasamanvitaḥ kiṃ kariṣyatha śòcitvā mṛtaṃ kima anuśòcatha sarvasya hi parabhuḥ kālò dharmataḥ samadarśanaḥ yauvanasthāṃśa ca bālāṃśa ca vṛddhāna garbhagatāna api sarvāna āviśate mṛtyura evaṃ bhūtama idaṃ jagata [ja] ahò mandī kṛtaḥ sanehò gṛdhreṇehālpa medhasā putrasnehābhibhūtānāṃ yuṣmākaṃ śòcatāṃ bhṛśama samaiḥ samyaka parayuktaiśa ca vacanaiḥ paraśrayòttaraiḥ yada gacchatha jalasthāyaṃ sanehama utsṛjya dustyajama ahò putra viyògena mṛtaśūnyòpasevanāta karòśatāṃ vai bhṛśaṃ duḥkhaṃ vivatsānāṃ gavāma iva adya śòkaṃ vijānāmi mānuṣāṇāṃ mahītale sanehaṃ hi karuṇaṃ dṛṣṭvā mamāpya aśrūṇya athāgamana yatnò hi satataṃ kāryaḥ kṛtò daivena sidhyati daivaṃ puruṣakāraśa ca kṛtāntenòpapadyate anirvedaḥ sadā kāryò nirvedāda dhi kutaḥ sukhama parayatnāta parāpyate haya arthaḥ kasmāda gacchatha nirdayāḥ ātmamāṃsòpavṛttaṃ ca śarīrārdhamayīṃ tanuma pitṝṇāṃ vaṃśakartāraṃ vane tayaktvā kava yāsyatha atha vāstaṃ gate sūrye saṃdhyākāla upasthite tatò neṣyatha vā putrama ihasthā vā bhaviṣyatha [ga] adya varṣasahasraṃ me sāgraṃ jātasya mānuṣāḥ na ca paśyāmi jīvantaṃ mṛtaṃ satrī puṃnapuṃsakama mṛtā garbheṣu jāyante mariyante jātamātrakāḥ vikramantò mariyante ca yauvanasthāsa tathāpare anityānīha bhāgyāni catuṣpāta pakṣiṇāma api jaṅgamājaṅgamānāṃ cāpya āyura agre 'vatiṣṭhate iṣṭadāraviyuktāśa ca putraśòkānvitāsa tathā dahyamānāḥ sama śòkena gṛhaṃ gacchanti nityadā aniṣṭānāṃ sahasrāṇi tatheṣṭānāṃ śatāni ca utsṛjyeha parayātā vai bāndhavā bhṛśaduḥkhitāḥ tayajyatāma eṣa nistejāḥ śūnyaḥ kāṣṭhatvama āgataḥ anyadehaviṣaktò hi śāvaṃ kāṣṭhama upāsate bharāntajīvasya vai bāṣpaṃ kasmāda dhitvā na gacchata nirarthakò haya ayaṃ sanehò nirarthaśa ca parigrahaḥ na cakṣurbhyāṃ na karṇābhyāṃ saṃśṛṇòti samīkṣate tasmāda enaṃ samutsṛjya savagṛhāna gacchatāśu vai mòkṣadharmāśritaira vākyaira hetumadbhira aniṣṭuraiḥ mayòktā gacchata kaṣipraṃ savaṃ savama eva niveśanama parajñā vijñānayuktena buddhisaṃjñā paradāyinā vacanaṃ śarāvitā rūkṣaṃ mānuṣāḥ saṃnivartate [ja] imaṃ kanakavarṇābhaṃ bhūṣaṇaiḥ samalaṃkṛtama gṛdhravākyāta kathaṃ putraṃ tayajadhvaṃ pitṛpiṇḍadama na sanehasya viròdhò 'sati vilāparuditasya vai mṛtasyāsya parityāgāta tāpò vai bhavitā dharuvama śarūyate śambuke śūdre hate barāhmaṇa dārakaḥ jīvitò dharmama āsādya rāmāta satyaparākramāta tathā śavetasya rājarṣera bālò diṣṭāntama āgataḥ śavò 'bhūte dharmanityena mṛtaḥ saṃjīvitaḥ punaḥ tathā kaśa cida bhaveta siddhò munira vā devatāpi vā kṛpaṇānāma anukròśaṃ kuryāda vò rudatāma iha [bha] itya uktāḥ saṃnyavartanta śòkārtāḥ putravatsalāḥ aṅke śiraḥ samādhāya rurudura bahuvistarama [ga] aśrupāta pariklinnaḥ pāṇisparśana pīḍitaḥ dharmarāja parayògāca ca dīrghāṃ nidrāṃ paraveśitaḥ tapasāpi hi saṃyuktò na kāle nòpahanyate sarvasnehāvasānaṃ tada idaṃ tata paretapattanama bālavṛddhasahasrāṇi sadā saṃtyajya bāndhavāḥ dināni caiva rātrīśa ca duḥkhaṃ tiṣṭhanti bhūtale alaṃ nirbandhama āgamya śòkasya parivāraṇama apratyayaṃ kutò haya asya punara adyeha jīvitama naiṣa jambuka vākyena punaḥ parāpsyati jīvitama mṛtasyòtsṛṣṭa dehasya punara dehò na vidyate na vai mūrti paradānena na jambuka śataira api śakyò jīvayituṃ haya eṣa bālò varṣaśataira api api rudraḥ kumārò vā barahmā vā viṣṇura eva vā varama asmai parayaccheyusa tatò jīveda ayaṃ śiśuḥ na ca bāṣpavimòkṣeṇa na cāśvāsa kṛtena vai na dīrgharuditeneha punara jīvò bhaviṣyati ahaṃ ca karòṣṭukaśa caiva yūyaṃ caivāsya bāndhavāḥ dharmādharmau gṛhītveha sarve vartāmahe 'dhavani apriyaṃ paruṣaṃ cāpi paradròhaṃ parastriyama adharmama anṛtaṃ caiva dūrāta parājñò nivartayeta satyaṃ dharmaṃ śubhaṃ nayāyyaṃ parāṇināṃ mahatīṃ dayāma ajihmatvama aśāṭhyaṃ ca yatnataḥ parimārgata mātaraṃ pitaraṃ caiva bāndhavāna suhṛdasa tathā jīvatò ye na paśyanti teṣāṃ dharmaviparyayaḥ yò na paśyati cakṣurbhyāṃ neṅgate ca kathaṃ cana tasya niṣṭhāvasānānte rudantaḥ kiṃ kariṣyatha [bha] itya uktāsa taṃ sutaṃ tayaktvā bhūmau śòkapariplutāḥ dahyamānāḥ sutasnehāta parayayura bāndhavā gṛhāna [ja] dāruṇò martyalòkò 'yaṃ sarvaprāṇi vināśanaḥ iṣṭabandhuviyògaśa ca tathaivālpaṃ ca jīvitama bahva alīkama asatyaṃ ca parativādāpriyaṃ vadama imaṃ parekṣya punara bhāvaṃ duḥkhaśòkābhivardhanama na me mānuṣalòkò 'yaṃ muhūrtama api ròcate ahò dhiga gṛdhravākyena saṃnivartatha mānuṣāḥ paradīptāḥ putraśòkena yathaivābuddhayasa tathā kathaṃ gacchatha sa sanehāḥ sutasnehaṃ visṛjya ca śarutvā gṛdhrasya vacanaṃ pāpasyehākṛtātmanaḥ sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukhama sukhaduḥkhānvite lòke nehāstya ekama anantakama imaṃ kaṣititale nayasya bālaṃ rūpasamanvitama kulaśòkākaraṃ mūḍhāḥ putraṃ tayaktvā kava yāsyatha rūpayauvana saṃpannaṃ dayòtamānama iva śariyā jīvaṃtama evaṃ paśyāmi manasā nātra saṃśayaḥ vināśaśa cāpya anarhò 'saya sukhaṃ parāpsyatha mānuṣāḥ putraśòkāgnidagdhānāṃ mṛtama apya adya vaḥ kaṣamama duḥkhasaṃbhāvanāṃ kṛtvā dhārayitvā savayaṃ sukhama tayaktvā gamiṣyatha kavādya samutsṛjyālpa buddhivata [bha] tathā dharmaviròdhena pariya mithyābhidhyāyinā śamaśānavāsinā nityaṃ rātriṃ mṛgayatā tadā tatò madhyasthatāṃ nītā vacanaira amṛtòpamaiḥ jambukena savakāryārthaṃ bāndhavāsa tasya dhiṣṭhitāḥ [ga] ayaṃ paretasamākīrṇò yakṣarākṣasa sevitaḥ dāruṇaḥ kānanòddeśaḥ kauśikaira abhināditaḥ bhīmaḥ sughòraśa ca tathā nīlameghasamaprabhaḥ asmiña śavaṃ parityajya paretakāryāṇya upāsata bhānura yāvana na yātya astaṃ yāvaca ca vimalā diśaḥ tāvada enaṃ parityajya paretakāryāṇya upāsata nadanti paruṣaṃ śayenāḥ śivāḥ karòśanti dāruṇāḥ mṛgendrāḥ paratinandanti ravira astaṃ ca gacchati citādhūmena nīlena saṃrajyante ca pādapāḥ śamaśāne ca nirāhārāḥ paratinandanti dehinaḥ sarve vikrāntavīryāśa ca asmina deśe sudāruṇāḥ yuṣmāna paradharṣayiṣyanti vikṛtā māṃsabhòjanāḥ dūrāca cāyaṃ vanòddeśò bhayama atra bhaviṣyati tayajyatāṃ kāṣṭhabhūtò 'yaṃ mṛṣyatāṃ jāmbukaṃ vacaḥ yadi jambuka vākyāni niṣphalānya anṛtāni ca śaròṣyatha bharaṣṭavijñānāsa tataḥ sarve vinaṅkṣyatha [ja] sathīyatāṃ neha bhetavyaṃ yāvata tapati bhāskaraḥ tāvada asmina sutasnehāda anirvedena vartata savairaṃ rudata visrabdhāḥ savairaṃ sanehena paśyata sathīyatāṃ yāvada ādityaḥ kiṃ vaḥ karavyādabhāṣitaiḥ yadi gṛdhrasya vākyāni tīvrāṇi rabhasāni ca gṛhṇīta mòhitātmānaḥ sutò vò na bhaviṣyati [bha] gṛdhrò 'nastamite tava āha gate 'satama iti jambukaḥ mṛtasya taṃ parijanama ūcatusa tau kaṣudhānvitau savakāryadakṣiṇau rājana gṛdhrò jambuka eva ca kaṣutpipāsāpariśrāntau śāstrama ālambya jalpataḥ tayòra vijñānaviduṣòra davayòra jambuka patriṇòḥ vākyaira amṛtakalpaira hi parātiṣṭhanta varajanti ca śòkadainya samāviṣṭā rudantasa tasthire tadā savakāryakuśalābhyāṃ te saṃbhrāmyante ha naipuṇāta tathā tayòra vivadatòra vijñānaviduṣòra davayòḥ bāndhavānāṃ sathitānāṃ ca upātiṣṭhata śaṃkaraḥ tatasa tāna āha manujāna varadò 'samīti śūlabhṛta te paratyūcura idaṃ vākyaṃ duḥkhitāḥ paraṇatāḥ sathitāḥ ekaputra vihīnānāṃ sarveṣāṃ jīvitārthināma putrasya nò jīva dānāja jivitaṃ dātuma arhasi evama uktaḥ sa bhagavāna vāripūrṇena pāṇinā jīvaṃ tasmai kumārāya parādāda varṣaśatāya vai tathā gòmāyugṛdhrābhyāma adadata kaṣuda vināśanama varaṃ pinākī bhagavāna sarvabhūtahite rataḥ tataḥ paraṇamya taṃ devaṃ śareyò harṣasamanvitāḥ kṛtakṛtyāḥ sukhaṃ hṛṣṭāḥ parātiṣṭhanta tadā vibhò anirvedena dīrgheṇa niścayena dharuveṇa ca devadeva parasādāca ca kaṣipraṃ phalama avāpyate paśya devasya saṃyògaṃ bāndhavānāṃ ca niścayama kṛpaṇānāṃ hi rudatāṃ kṛtama aśrupramārjanama paśya cālpena kālena niścayānveṣaṇena ca parasādaṃ śaṃkarāta parāpya duḥkhitāḥ sukhama āpnuvana te vismitāḥ parahṛṣṭāśa ca putra saṃjīvanāta punaḥ babhūvura bharataśreṣṭha parasādāca chaṃkarasya vai tatasa te tavaritā rājaña śarutvāṃ śòkama aghòdbhavama viviśuḥ putrama ādāya nagaraṃ hṛṣṭamānasāḥ eṣā buddhiḥ samastānāṃ cāturvarṇye nidarśitā dharmārthamòkṣasaṃyuktama itihāsama imaṃ śubhama śarutvā manuṣyaḥ satatama iha paretya ca mòdate [bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama saṃvādaṃ bharataśreṣṭha śalmaleḥ pavanasya ca himavantaṃ samāsādya mahāna āsīda vanaspatiḥ varṣapūgābhisaṃvṛddhaḥ śākhā sakandhapalāśavāna tatra sama mattā mātaṅgā dharmārtāḥ śaramakarśitāḥ viśramanti mahābāhò tathānyā mṛgajātayaḥ nalva mātraparīṇāhò ghanaca chāyò vanaspatiḥ śukaśārika saṃghuṣṭaḥ phalavāna puṣpavāna api sārthikā vaṇijaśa cāpi tāpasāśa ca vanaukasaḥ vasanti vāsāna mārgasthāḥ suramye tarusattame tasyā tā vipulāḥ śākhā dṛṣṭvā sakandhāṃśa ca sarvataḥ abhigamyābravīda enaṃ nāradò bharatarṣabha ahò nu ramaṇīyasa tavama ahò cāsi manòramaḥ parīyāmahe tavayā nityaṃ tarupravara śalmale sadaiva śakunāsa tāta mṛgāśa cādhasa tathā gajāḥ vasanti tava saṃhṛṣṭā manòharatarāsa tathā tava śākhā mahāśākha sakandhaṃ ca vipulaṃ tathā na vai parabhagnāna paśyāmi mārutena kathaṃ cana kiṃ nu te mārutasa tāta parītimāna atha vā suhṛta tavāṃ rakṣati sadā yena vane 'samina pavanò dharuvama vivāna hi pavanaḥ sathānāda vṛkṣāna uccāvacāna api parvatānāṃ ca śikharāṇya ācālayati vegavāna śòṣayatya eva pātālaṃ vivāna gandhavahaḥ śuciḥ haradāṃśa ca saritaśa caiva sāgarāṃśa ca tathaiva ha tavāṃ saṃrakṣeta pavanaḥ sakhitvena na saṃśayaḥ tasmāda bahala śākhò 'si parṇavāna puṣpavāna api idaṃ ca ramaṇīyaṃ te paratibhāti vanaspate yada ime vihagāsa tāta ramante muditāsa tavayi eṣāṃ pṛthaka samastānāṃ śarūyate madhuraḥ savaraḥ puṣpasaṃmòdane kāle vāśatāṃ sumanòharama tatheme muditā nāgāḥ savayūthakulaśòbhinaḥ dharmārtāsa tavāṃ samāsādya sukhaṃ vindanti śalmale tathaiva mṛgajātībhira anyābhira upaśòbhase tathā sārthādhivāsaiśa ca śòbhase meruvada daruma barāhmaṇaiśa ca tapaḥsiddhaisa tāpasaiḥ śaramaṇaira api tariviṣṭapasamaṃ manye tavāyatanama eva ha bandhutvāda atha vā sakhyāca chalmale nātra saṃśayaḥ pālayatya eva satataṃ bhīmaḥ sarvatra gò'nilaḥ nayaga bhāvaṃ paramaṃ vāyòḥ śalmale tavama upāgataḥ tavāhama asmīti sadā yena rakṣati mārutaḥ na taṃ paśyāmya ahaṃ vṛkṣaṃ parvataṃ vāpi taṃ dṛḍhama yò na vāyubalāda bhagnaḥ pṛthivyāma iti me matiḥ tavaṃ punaḥ kāraṇaira nūnaṃ śalmale rakṣyase sadā vāyunā saparīvārasa tena tiṣṭhasya asaṃśayama [ṣalmali] na me vāyuḥ sakhā barahmana na bandhura na ca me suhṛta parameṣṭhī tathā naiva yena rakṣati mānilaḥ mama tejòbalaṃ vāyòra bhīmama api hi nārada kalāma aṣṭādaśīṃ parāṇaira na me parāpnòti mārutaḥ āgacchana paramò vāyura mayā viṣṭambhitò balāta rujana darumāna parvatāṃśa ca yaca cānyada api kiṃ cana sa mayā bahuśò bhagnaḥ parabhañjana vai parabhañjanaḥ tasmāna na bibhye devarṣe karuddhāda api samīraṇāta [na] śalmale viparītaṃ te darśanaṃ nātra saṃśayaḥ na hi vāyòra balenāsti bhūtaṃ tulyabalaṃ kava cita indrò yamò vaiśravaṇò varuṇaśa ca jaleśvaraḥ na te 'pi tulyā marutaḥ kiṃ punasa tavaṃ vanaspate yada dhi kiṃ cida iha parāṇi śalmale ceṣṭate bhuvi sarvatra bhagavāna vāyuśa ceṣṭā parāṇakaraḥ parabhuḥ eṣa ceṣṭayate samyaka parāṇinaḥ samyaga āyataḥ asamyaga āyatò bhūyaśa ceṣṭate vikṛtò nṛṣu sa tavama evaṃvidhaṃ vāyuṃ sarvasattvabhṛtāṃ varama na pūjayasi pūjyaṃ taṃ kima anyada buddhilāghavāta asāraśa cāsi durbuddhe kevalaṃ bahu bhāṣase karòdhādibhira avacchannò mithyā vadasi śalmale mama ròṣaḥ samutpannasa tavayya evaṃ saṃprabhāṣati baravīmya eṣa savayaṃ vāyòsa tava durbhāṣitaṃ bahu candanaiḥ sapandanaiḥ śālaiḥ saralaira devadārubhiḥ vetasaira bandhanaiśa cāpi ye cānye balavattarāḥ taiśa cāpi naivaṃ durbuddhe kaṣiptò vāyuḥ kṛtātmabhiḥ te hi jānanti vāyòśa ca balama ātmana eva ca tasmāta te vai namasyanti śavasanaṃ darumasattamāḥ tavaṃ tu mòhāna na jānīṣe vāyòra balama anantakama [bha] evama uktvā tu rājendra śalmaliṃ barahmavittamaḥ nāradaḥ pavane sarvaṃ śalmalera vākyama abravīta himavatpṛṣṭhajaḥ kaśa cica chalmaliḥ parivāravāna bṛhana mūlò bṛhaca chākhaḥ sa tavāṃ vāyò 'vamanyate bahūnya ākṣepa yuktāni tavāma āha vacanāni saḥ na yuktāni mayā vāyò tāni vaktuṃ tavayi parabhò jānāmi tavāma ahaṃ vāyò sarvaprāṇabhṛtāṃ varama variṣṭhaṃ ca gariṣṭhaṃ ca karòdhe vaivasvataṃ yathā evaṃ tu vacanaṃ śarutvā nāradasya samīraṇaḥ śalmaliṃ tama upāgamya karuddhò vacanama abravīta śalmale nārade yata tata tavayòktaṃ mada vigarhaṇama ahaṃ vāyuḥ parabhāvaṃ te darśayāmya ātmanò balama nāhaṃ tavā nābhijānāmi viditaśa cāsi me daruma pitāmahaḥ parajā sarge tavayi viśrāntavāna parabhuḥ tasya viśramaṇāda eva parasādò yaḥ kṛtasa tava rakṣyase tena durbuddhe nātma vīryāda darumādhama yana mā tavama avajānīṣe yathānyaṃ parākṛtaṃ tathā darśayāmya eṣa ātmānaṃ yathā māma avabhòtsyase evama uktasa tataḥ parāha śalmaliḥ parahasanna iva pavanatvaṃ vane karuddhò darśayātmānama ātmanā mayi vai tayajyatāṃ karòdhaḥ kiṃ me karuddhaḥ kariṣyasi na te bibhemi pavanayadya api tavaṃ savayaṃprabhuḥ itya evama uktaḥ pavanaḥ śava itya evābravīda vacaḥ darśayiṣyāmi te tejasa tatò rātrira upāgamata atha niścitya manasā śalmalira vātakāritama paśyamānasa tadātmānama asamaṃ mātariśvanaḥ nārade yana mayā paròktaṃ pavanaṃ parati tana mṛṣā asamarthò haya ahaṃ vāyòra balena balavāna hi saḥ mārutò balavāna nityaṃ yathainaṃ nāradò 'baravīta ahaṃ hi durbalò 'nayebhyò vṛkṣebhyò nātra saṃśayaḥ kiṃ tu buddhyā samò nāsti mama kaśa cida vanaspatiḥ tada ahaṃ buddhima āsthāya bhayaṃ mòkṣye samīraṇāta yadi tāṃ buddhima āsthāya careyuḥ parṇinò vane ariṣṭāḥ sayuḥ sadā karuddhāta pavanāna nātra saṃśayaḥ te 'tara bālā na jānanti yathā naināna samīraṇaḥ samīrayeta saṃkruddhò yathā jānāmya ahaṃ tathā tatò niścitya manasā śalmaliḥ kaṣubhitasa tadā śākhāḥ sakandhāna paraśākhāśa ca savayama eva vayaśātayata sa parityajya śākhāśa ca patrāṇi kusumāni ca parabhāte vāyuma āyāntaṃ paratyaikṣata vanaspatiḥ tataḥ karuddhaḥ śavasana vāyuḥ pātayana vai mahādrumāna ājagāmātha taṃ deśaṃ sathitò yatra sa śalmaliḥ taṃ hīnaparṇaṃ patitāgra śākhaṃ; viśīrṇapuṣpaṃ parasamīkṣya vāyuḥ uvāca vākyaṃ samayamāna enaṃ; mudā yutaṃ śalmaliṃ rugṇaśākhama ahama apya evama eva tavāṃ kurvāṇaḥ śalmale ruṣā ātmanā yatkṛtaṃ kṛtsnaṃ śākhānāma apakarṣaṇama hīnapuṣpāgra śākhasa tavaṃ śīrṇāṅkura palāśavāna ātmadurmantriteneha madvīryavaśagò 'bhavaḥ etaca charutvā vacò vāyòḥ śalmalira varīḍitasa tadā atapyata vacaḥ samṛtvā nāradò yata tada abravīta evaṃ yò rājaśārdūla durbalaḥ sana balīyasā vairama āsajjate bālasa tapyate śalmalira yathā tasmāda vairaṃ na kurvīta durbalò balavattaraiḥ śòceda dhi vairaṃ kurvāṇò yathā vai śalmalisa tathā na hi vairaṃ mahātmānò vivṛṇvantya apakāriṣu śanaiḥ śanaira mahārāja darśayanti sama te balama vairaṃ na kurvīta narò durbuddhira buddhijīvinā buddhira buddhimatò yāti tūleṣva iva hutāśanaḥ na hi buddhyā samaṃ kiṃ cida vidyate puruṣe nṛpa tathā balena rājendra na samò 'satīti cintayeta tasmāta kaṣameta bālāya jaḍāya badhirāya ca balādhikāya rājendra tada dṛṣṭaṃ tavayi śatruhana akṣauhiṇyò daśaikā ca sapta caiva mahādyute balena na samā rājanna arjunasya mahātmanaḥ hatāsa tāśa caiva bhagnāśa ca pāṇḍavena yaśasvinā caratā balama āsthāya pākaśāsaninā mṛdhe uktāsa te rājadharmāśa ca āpada dharmāśa ca bhārata vistareṇa mahārāja kiṃ bhūyaḥ parabravīmi te [ya] pāpasya yada adhiṣṭhānaṃ yataḥ pāpaṃ paravartate etada icchāmya ahaṃ jañātuṃ tattvena bharatarṣabha [bha] pāpasya yada adhiṣṭhānaṃ taca chṛṇuṣva narādhipa ekò lòbhò mahāgrāhò lòbhāta pāpaṃ paravartate ataḥ pāpama adharmaśa ca tathā duḥkhama anuttamama nikṛtyā mūlama etada dhi yena pāpakṛtò janāḥ lòbhāta karòdhaḥ parabhavati lòbhāta kāmaḥ paravartate lòbhāna mòhaśa ca māyā ca mānastambhaḥ parāsutā akṣamā harīparityāgaḥ śarīnāśò dharmasaṃkṣayaḥ abhidhyā parajñatā caiva sarvaṃ lòbhāta paravartate anyāyaśa cāvitarkaśa ca vikarmasu ca yāḥ kariyāḥ kūṭavidyādayaśa caiva rūpaiśvaryamadasa tathā sarvabhūteṣva aviśvāsaḥ sarvabhūteṣva anārjavama sarvabhūteṣva abhidròhaḥ sarvabhūteṣva ayuktatā haraṇaṃ paravittānāṃ paradārābhimarśanama vāga vegò mānasò vegò nindā vegasa tathaiva ca upasthòdarayòra vegò mṛtyuvegaśa ca dāruṇaḥ īrṣyā vegaśa ca balavāna mithyā vegaśa ca dustyajaḥ rasavegaśa ca durvāraḥ śaròtravegaśa ca duḥsahaḥ kutsā vikatthā mātsaryaṃ pāpaṃ duṣkarakāritā sāhasānāṃ ca sarveṣāma akāryāṇāṃ kariyāsa tathā jātau bālye 'tha kaumāre yauvane cāpi mānavaḥ na saṃtyajatya ātmakarma yana na jīryati jīryataḥ yò na pūrayituṃ śakyò lòbhaḥ parāptyā kurūdvaha nityaṃ gambhīratòyābhira āpagābhira ivòdadhiḥ na parahṛṣyati lābhaira yò yaśa ca kāmaira na tṛpyati yò na devaira na gandharvaira nāsuraira na mahòragaiḥ jañāyate nṛpa tattvena sarvaira bhūtagaṇaisa tathā sa lòbhaḥ saha mòhena vijetavyò jitātmanā dambhò daròhaśa ca nindā ca paiśunyaṃ matsarasa tathā bhavantya etāni kauravya lubdhānāma akṛtātmanāma sumahāntya api śāstrāṇi dhārayanti bahuśrutāḥ chettāraḥ saṃśayānāṃ ca kaliśyantīhālpa buddhayaḥ daveṣakròdhaprasaktāśa ca śiṣṭācāra bahiṣkṛtāḥ antaḥ kaṣurā vāna madhurāḥ kūpāśa channāsa tṛṇaira iva dharmavaitaṃsikāḥ kaṣudrā muṣṇanti dhavajinò jagata kurvate ca bahūna mārgāṃsa tāṃsa tāna hetubalāśritāḥ sarvaṃ mārgaṃ vilumpanti lòbhājñāneṣu niṣṭhitāḥ dharmasyāhriyamāṇasya lòbhagrastaira durātmabhiḥ yāyā vikriyate saṃsthā tataḥ sābhiprapadyate darpaḥ karòdhò madaḥ savapnò harṣaḥ śòkò 'timānitā tata eva hi kauravya dṛśyante lubdha buddhiṣu etāna aśiṣṭāna budhyasva nityaṃ lòbhasamanvitāna śiṣṭāṃsa tu paripṛcchethā yāna vakṣyāmi śucivratāna yeṣu vṛtti bhayaṃ nāsti paralòkabhayaṃ na ca nāmiṣeṣu parasaṅgò 'sati na pariyeṣva apriyeṣu ca śiṣṭācāraḥ pariyò yeṣu damò yeṣu paratiṣṭhitaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ paraṃ yeṣāṃ satyaṃ yeṣāṃ parāyaṇama dātārò na gṛhītārò dayāvantasa tathaiva ca pitṛdevātitheyāśa ca nityòdyuktāsa tathaiva ca sarvòpakāriṇò dhīrāḥ sarvadharmānupālakāḥ sarvabhūtahitāśa caiva sarvadeyāśa ca bhārata na te cālayituṃ śakyā dharmavyāpāra pāragāḥ na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yata purā sādhubhiḥ kṛtama na tarāsinò na capalā na raudrāḥ satpathe sathitāḥ te sevyāḥ sādhubhira nityaṃ yeṣva ahiṃsā paratiṣṭhitā kāmakròdhavyapetā ye nirmamā nirahaṃkṛtāḥ suvratāḥ sathiramaryādāsa tāna upāssva ca pṛccha ca na gavārthaṃ yaśò'rathaṃ vā dharmasa teṣāṃ yudhiṣṭhira avaśya kārya itya eva śarīrasya kariyāsa tathā na bhayaṃ karòdhacāpalyaṃ na śòkasa teṣu vidyate na dharmadhvajinaśa caiva na guhyaṃ kiṃ cida āsthitāḥ yeṣva alòbhasa tathāmòhò ye ca satyārjave ratāḥ teṣu kaunteya rajyethā yeṣva atandrī kṛtaṃ manaḥ ye na hṛṣyanti lābheṣu nālābheṣu vayathanti ca nirmamā nirahaṃkārāḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ lābhālābhau sukhaduḥkhe ca tāta; pariyāpriye maraṇaṃ jīvitaṃ ca samāni yeṣāṃ sathiravikramāṇāṃ; buddhātmanāṃ sattvama avasthitānāma sukhapriyaisa tāna sumahāpratāpāna; yattò 'paramattaśa ca samarthayethāḥ daivāta sarve guṇavantò bhavanti; śubhāśubhā vāka paralāpā yathaiva [ya] anarthānāma adhiṣṭhānama uktò lòbhaḥ pitāmaha ajñānama api vai tāta śaròtuma icchāmi tattvataḥ [bha] karòti pāpaṃ yò 'jañānāna nātmanò vetti ca kaṣamama paradveṣṭi sādhuvṛttāṃśa ca sa lòkasyaiti vācyatāma ajñānāna nirayaṃ yāti tathājñānena durgatima ajñānāta kaleśama āpnòti tathāpatsu nimajjati [ya] ajñānasya paravṛttiṃ ca sathānaṃ vṛddhiṃ kaṣayòdayau mūlaṃ yògaṃ gatiṃ kālaṃ kāraṇaṃ hetuma eva ca śaròtuma icchāmi tattvena yathāvada iha pārthiva ajñānaprabhavaṃ hīdaṃ yada duḥkhama upalabhyate [bha] rāgò daveṣasa tathā mòhò harṣaḥ śòkò 'bhimānitā kāmaḥ karòdhaśa ca darpaśa ca tandrīra ālasyama eva ca icchā daveṣasa tathā tāpaḥ paravṛddhya upatāpitā ajñānama etana nirdiṣṭaṃ pāpānāṃ caiva yāḥ kariyāḥ etayā yā paravṛttiśa ca vṛddhyādīna yāṃśa ca pṛcchasi vistareṇa mahābāhò śṛṇu taca ca viśāṃ pate ubhāva etau samaphalau samadòṣau ca bhārata ajñānaṃ cātilòbhaśa cāpya ekaṃ jānīhi pārthiva lòbhaprabhavama ajñānaṃ vṛddhaṃ bhūyaḥ paravardhate sathāne sathānaṃ kaṣaye kaṣaiṇyama upaiti vividhāṃ gatima mūlaṃ lòbhasya mahataḥ kālātma gatira eva ca chinne 'cachinne tathā lòbhe kāraṇaṃ kāla eva hi tasyājñānāta tu lòbhò hi lòbhāda ajñānama eva ca sarve dòṣāsa tathā lòbhāta tasmāla lòbhaṃ vivarjayeta janakò yuvanāśvaśa ca vṛṣādarbhiḥ parasenajita lòbhakṣayāda divaṃ parāptāsa tathaivānye janādhipāḥ paratyakṣaṃ tu kuruśreṣṭha tayaja lòbhama ihātmanā tayaktvā lòbhaṃ sukhaṃ lòke paretya cānucariṣyasi [ya] savādhyāyakṛtayatnasya barāhmaṇasya pitāmaha dharmakāmasya dharmātmana kiṃ nu śareya ihòcyate bahudhā dharśane lòke śareyò yada iha manyase asmi~la lòke pare caiva tana me barūhi pitāmaha mahāna ayaṃ dharmapathò bahuśākhaśa ca bhārata kiṃ savida eveha dharmāṇāma anuṣṭheyatamaṃ matama dharmasya mahatò rājana bahuśākhasya tattvataḥ yana mūlaṃ paramaṃ tāta tata sarvaṃ barūhya atandritaḥ [bha] hanta te kathayiṣyāmi yena śareyaḥ parapatsyase pītvāmṛtama iva parājñò jañānatṛptò bhaviṣyasi dharmasya vidhayò naike te te paròktā maharṣibhiḥ savaṃ savaṃ vijñānama āśritya damasa teṣāṃ parāyaṇama damaṃ niḥśreyasaṃ parāhura vṛddhā niścayadarśinaḥ barāhmaṇasya viśeṣeṇa damò dharmaḥ sanātanaḥ nādāntasya kariyā siddhira yathāvada upalabhyate damò dānaṃ tathā yajñāna adhītaṃ cātivartate damasa tejò vardhayati pavitraṃ ca damaḥ parama vipāpmā tejasā yuktaḥ puruṣò vindate mahata damena sadṛśaṃ dharmaṃ nānyaṃ lòkeṣu śuśruma damò hi paramò lòke paraśastaḥ sarvadharmiṇāma paretya cāpi manuṣyendra paramaṃ vindate sukhama damena hi samāyuktò mahāntaṃ dharmama aśnute sukhaṃ dāntaḥ parasvapiti sukhaṃ ca paratibudhyate sukhaṃ paryeti lòkāṃśa ca manaśa cāsya parasīdati adāntaḥ puruṣaḥ kaleśama abhīkṣṇaṃ paratipadyate anarthāṃśa ca bahūna anyāna parasṛjatya ātmadòṣajāna āśrameṣu caturṣva āhura damama evòttamaṃ varatama tasya liṅgāni vakṣyāmi yeṣāṃ samudayò damaḥ kaṣamā dhṛtira ahiṃsā ca samatā satyama ārjavama indriyāvajayò dākṣyaṃ mārdavaṃ harīra acāpalama akārpaṇyama asaṃrambhaḥ saṃtòṣaḥ pariyavāditā avivitsānasūyā cāpya eṣāṃ samudayò damaḥ guru pūjā ca kauravya dayā bhūteṣva apaiśunama janavādò 'mṛṣā vādaḥ satutinindā vivarjanama kāmaḥ karòdhaśa ca lòbhaśa ca darpaḥ satambhò vikatthanama mòha īrṣyāvamānaśa cetya etada dāntò na sevate aninditò haya akāmātmāthālpecchò 'thānasūyakaḥ samudrakalpaḥ sa narò na kadā cana pūryate ahaṃ tavayi mama tavaṃ ca mayi te teṣu cāpya ahama pūrvasaṃbandhisaṃyògāna naitada dāntò niṣevate sarvā garāmyāsa tathāraṇyā yāśa ca lòke paravṛttayaḥ nindāṃ caiva paraśaṃsāṃ ca yò nāśrayati mucyate maitrò 'tha śīlasaṃpannaḥ susahāya paraśa ca yaḥ muktaśa ca vividhaiḥ saṅgaisa tasya paretya mahata phalama suvṛttaḥ śīlasaṃpannaḥ parasannātmātmavida budhaḥ parāpyeha lòke satkāraṃ sugatiṃ paratipadyate karma yaca chubhama eveha sadbhira ācaritaṃ ca yata tada eva jañānayuktasya munera dharmò na hīyate niṣkramya vanama āsthāya jañānayuktò jitendriyaḥ kālākāṅkṣī caranna evaṃ barahmabhūyāya kalpate abhayaṃ yasya bhūtebhyò bhūtānāma abhayaṃ yataḥ tasya dehāda vimuktasya bhayaṃ nāsti kutaśa cana avācinòti karmāṇi na ca saṃpracinòti ha samaḥ sarveṣu bhūteṣu maitrāyaṇa gatiśa careta śakunīnāma ivākāśe jale vāri carasya vā yathāgatira na dṛśyeta tathā tasya na saṃśayaḥ gṛhāna utsṛjya yò rājana mòkṣama evābhipadyate lòkāsa tejòmayāsa tasya kalpante śāśvatīḥ samāḥ saṃnyasya sarvakarmāṇi saṃnyasya vidhivata tapaḥ saṃnyasya vividhā vidyāḥ sarvaṃ saṃnyasya caiva ha kāmeṣu cāpya anāvṛttaḥ parasannātmātmavica chuciḥ parāpyeha lòke satkāraṃ savargaṃ samabhipadyate yaca ca paitāmahaṃ sathānaṃ barahmarāśi samudbhavama guhāyāṃ pihitaṃ nityaṃ tada damenābhipadyate jañānārāmasya buddhasya sarvabhūtāviròdhinaḥ nāvṛtti bhayama astīha paralòke bhayaṃ kutaḥ eka eva dame dòṣò davitīyò nòpapadyate yada enaṃ kaṣamayā yuktama aśaktaṃ manyate janaḥ etasya tu mahāprājña dòṣasya sumahāna guṇaḥ kaṣamāyāṃ vipulā lòkāḥ sulabhā hi sahiṣṇunā dāntasya kima araṇyena tathādāntasya bhārata yatraiva hi vaseda dāntasa tada araṇyaṃ sa āśramaḥ [va] etada bhīṣmasya vacanaṃ śarutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ amṛteneva saṃtṛptaḥ parahṛṣṭaḥ samapadyata punaśa ca paripapraccha bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varama tapaḥ parati sa còvāca tasmai sarvaṃ kurūdvaha [bha] sarvama etata tapò mūlaṃ kavayaḥ paricakṣate na haya atapta tapā mūḍhaḥ kariyāphalama avāpyate parajāpatira idaṃ sarvaṃ tapasaivāsṛjata parabhuḥ tathaiva vedāna ṛṣayasa tapasā paratipedire tapasò haya ānupūrvyeṇa phalamūlānilāśanāḥ tarī~la lòkāṃsa tapasā siddhāḥ paśyanti susamāhitāḥ auṣadhānya agadādīni tisrò vidyāśa ca saṃskṛtāḥ tapasaiva hi sidhyanti tapò mūlaṃ hi sādhanama yada durāpaṃ durāmnāyaṃ durādharṣaṃ durutsahama sarvaṃ tata tapasā śakyaṃ tapò hi duratikramama surāpò 'saṃmatādāyī bharūṇahā gurutalpagaḥ tapasaiva sutaptena naraḥ pāpāda vimucyate tapasò bahurūpasya taisa taira davāraiḥ paravartataḥ nivṛttyā vartamānasya tapò nānaśanāta parama ahiṃsā satyavacanaṃ dānama indriyanigrahaḥ etebhyò hi mahārāja tapò nānaśanāta parama na duṣkarataraṃ dānāna nātimātarama āśramaḥ taraividyebhyaḥ paraṃ nāsti saṃnyāsaḥ paramaṃ tapaḥ indriyāṇīha rakṣanti dhanadhānyābhiguptaye tasmāda arthe ca dharme ca tapò nānaśanāta parama ṛṣayaḥ pitarò devā manuṣyā mṛgasattamāḥ yāni cānyāni bhūtāni sathāvarāṇi carāṇi ca tapaḥ parāyaṇāḥ sarve sidhyanti tapasā ca te itya evaṃ tapasā devā mahattvaṃ cāpya avāpnuvana imānīṣṭa vibhāgāni phalāni tapasā sadā tapasā śakyate parāptuṃ devatvama api niścayāta [ya] satyaṃ dharme paraśaṃsanti viprarṣipitṛdevatāḥ satyama icchāmya ahaṃ śaròtuṃ tana me barūhi pitāmaha satyaṃ kiṃ lakṣaṇaṃ rājana kathaṃ vā tada avāpyate satyaṃ parāpya bhaveta kiṃ ca kathaṃ caiva tada ucyate [bha] cāturvarṇyasya dharmāṇāṃ saṃkarò na paraśasyate avikāritamaṃ satyaṃ sarvavarṇeṣu bhārata satyaṃ satsu sadā dharmaḥ satyaṃ dharmaḥ sanātanaḥ satyama eva namasyeta satyaṃ hi paramā gatiḥ satyaṃ dharmasa tapòyògaḥ satyaṃ barahma sanātanama satyaṃ yajñaḥ paraḥ paròktaḥ satye sarvaṃ paratiṣṭhitama ācārāna iha satyasya yathāvada anupūrvaśaḥ lakṣaṇaṃ ca paravakṣyāmi satyasyeha yathākramama parāpyate hi yathāsatyaṃ taca ca śaròtuṃ tavama arhasi satyaṃ tarayòdaśa vidhaṃ sarvalòkeṣu bhārata satyaṃ ca samatā caiva damaśa caiva na saṃśayaḥ amātsaryaṃ kaṣamā caiva harīsa titikṣānasūyatā tayāgò dhayānama athāryatvaṃ dhṛtiśa ca satataṃ sathirā ahiṃsā caiva rājendra satyākārāsa tarayòdaśa satyaṃ nāmāvyayaṃ nityama avikāri tathaiva ca sarvadharmāviruddhaṃ ca yògenaitada avāpyate ātmanīṣṭe tathāniṣṭe ripau ca samatā tathā icchā daveṣakṣayaṃ parāpya kāmakròdhakṣayaṃ tathā damò nānyaspṛhā nityaṃ dhairyaṃ gāmbhīryama eva ca abhayaṃ karòdhaśamanaṃ jañānenaitada avāpyate amātsaryaṃ budhāḥ parāhura dānaṃ dharme ca saṃyamama avasthitena nityaṃ ca satyenāmatsarī bhaveta akṣamāyāḥ kaṣamāyāśa ca pariyāṇīhāpriyāṇi ca kaṣamate sarvataḥ sādhuḥ sādhva āpnòti ca satyavāna kalyāṇaṃ kurute gāḍhaṃ harīmāna na śalāghate kava cita paraśāntavāna manā nityaṃ harīsa tu dharmāda avāpyate dharmārthahetòḥ kaṣamate titikṣā kaṣāntira ucyate lòkasaṃgrahaṇārthaṃ tu sā tu dhairyeṇa labhyate tayāgaḥ sanehasya yasa tayāgò viṣayāṇāṃ tathaiva ca rāgadveṣaprahīṇasya tayāgò bhavati nānyathā āryatā nāma bhūtānāṃ yaḥ karòti parayatnataḥ śubhaṃ karma nirākārò vītarāgatvama eva ca dhṛtira nāma sukhe duḥkhe yathā nāpnòti vikriyāma tāṃ bhajeta sadā parājñò ya iccheda bhūtima ātmanaḥ sarvathā kaṣamiṇā bhāvyaṃ tathā satyapareṇa ca vītaharṣabhayakròdhò dhṛtima āpnòti paṇḍitaḥ adròhaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā anugrahaśa ca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ ete tarayòdaśākārāḥ pṛthaka satyaika lakṣaṇāḥ bhajante satyama eveha bṛṃhayanti ca bhārata nāntaḥ śakyò guṇānāṃ hi vaktuṃ satyasya bhārata ataḥ satyaṃ paraśaṃsanti viprāḥ sa pitṛdevatāḥ nāsti satyāta parò dharmò nānṛtāta pātakaṃ parama sathitira hi satyaṃ dharmasya tasmāta satyaṃ na lòpayeta upaiti satyāda dānaṃ hi tathā yajñāḥ sa dakṣiṇāḥ varatāgnihòtraṃ vedāśa ca ye cānye dharmaniścayāḥ aśvamedha sahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtama aśvamedha sahasrāda dhi satyama evātiricyate [ya] yataḥ parabhavati karòdhaḥ kāmaśa ca bharatarṣabha śòkamòhau vivitsā ca parāsutvaṃ tathā madaḥ lòbhò mātsaryama īrṣyā ca kutsāsūyā kṛpā tathā etata sarvaṃ mahāprājña yāthātathyena me vada [bha] tarayòdaśaite 'tibalāḥ śatravaḥ parāṇināṃ samṛtāḥ upāsate mahārāja samastāḥ puruṣāna iha ete paramattaṃ puruṣama apramattā nudanti hi vṛkā iva vilumpanti dṛṣṭvaiva puruṣetarāna ebhyaḥ paravartate duḥkhama ebhyaḥ pāpaṃ paravartate iti martyò vijānīyāta satataṃ bharatarṣabha eteṣāma udayaṃ sathānaṃ kaṣayaṃ ca puruṣòttama hanta te vartayiṣyāmi tana me nigadataḥ śṛṇu lòbhāta karòdhaḥ parabhavati paradòṣaira udīryate kaṣamayā tiṣṭhate rājaña śarīmāṃśa ca vinivartate saṃkalpāja jāyate kāmaḥ sevyamānò vivardhate avadya darśanāda vayeti tattvajñānā ca dhīmatāma viruddhāni hi śāstrāṇi paśyantīhālpa buddhayaḥ vivitsā jāyate tatra tattvajñānāna nivartate parīteḥ śòkaḥ parabhavati viyògāta tasya dehinaḥ yadā nirarthakaṃ vetti tadā sadyaḥ paraṇaśyati parāsutā karòdhalòbhāda abhyāsāca ca paravartate dayayā sarvabhūtānāṃ nirvedāta sā nivartate sattvatyāgāta tu mātsaryama ahitāni ca sevate etata tu kaṣīyate tāta sādhūnāma upasevanāta kulāja jañānāta tathaiśvaryāna madò bhavati dehināma ebhira eva tu vijñātaira madaḥ sadyaḥ paraṇaśyati īrṣyā kāmāta parabhavati saṃgharṣāca caiva bhārata itareṣāṃ tu martyānāṃ parajñayā sā paraṇaśyati vibhramāla lòkabāhyānāṃ daveṣyaira vākyaira asaṃgataiḥ kutsā saṃjāyate rājanna upekṣābhiḥ paraśāmyati paratikartuma aśakyāya balasthāyāpakāriṇe asūyā jāyate tīvrā kāruṇyāda vinivartate kṛpaṇāna satataṃ dṛṣṭvā tataḥ saṃjāyate kṛpā dharmaniṣṭhāṃ yadā vetti tadā śāmyati sā kṛpā etanya eva jitānya āhuḥ paraśamāca ca tarayòdaśa ete hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarve dòṣāsa tarayòdaśa tavayā sarvātmanā nityaṃ vijitā jeṣyase ca tāna [ya] ānṛśaṃsyaṃ vijānāmi darśanena satāṃ sadā nṛśaṃsāna na vijānāmi teṣāṃ karma ca bhārata kaṇṭakāna kūpama agniṃ ca varjayanti yathā narāḥ tathā nṛśaṃsakarmāṇaṃ varjayanti narā narama nṛśaṃsò haya adhamò nityaṃ paretya ceha ca bhārata tasmāda baravīhi kauravya tasya dharmaviniścayama [bha] sapṛhāsyāntarhitā caiva viditārthā ca karmaṇā ākròṣṭā karuśyate caiva bandhitā badhyate ca yaḥ dattānukīrti viṣamaḥ kaṣudrò naikṛtikaḥ śaṭhaḥ asaṃbhògī ca mānī ca tathā saṅgī vikatthanaḥ sarvātiśaṅkī paruṣò bāliśaḥ kṛpaṇasa tathā varga paraśaṃsī satatama āśramadveṣasaṃkarī hiṃsāvihārī satatama aviśeṣa guṇāguṇaḥ bahva alīkò manasvī ca lubdhò 'tayarthaṃ nṛśaṃsakṛta dharmaśīlaṃ guṇòpetaṃ pāpa itya avagacchati ātmaśīlānumānena na viśvasiti kasya cita pareṣāṃ yatra dòṣaḥ sayāta tada guhyaṃ saṃprakāśayeta samāneṣva eva dòṣeṣu vṛttyarthama upaghātayeta tathòpakāriṇaṃ caiva manyate vañcitaṃ parama dattvāpi ca dhanaṃ kāle saṃtapatya upakāriṇe bhakṣyaṃ bhòjyama athò lehyaṃ yaca cānyata sādhu bhòjanama parekṣamāṇeṣu yò 'śanīyāna nṛśaṃsa iti taṃ viduḥ barāhmaṇebhyaḥ paradāyāgraṃ yaḥ suhṛdbhiḥ sahāśnute sa paretya labhate savargama iha cānantyama aśnute eṣa te bharataśreṣṭha nṛśaṃsaḥ parikīrtitaḥ sadā vivarjanīyò vai puruṣeṇa bubhūṣatā [bha] kṛtārthò yakṣyamāṇaśa ca sarvavedāntagaśa ca yaḥ ācārya pitṛbhāryārthaṃ savādhyāyārthama athāpi vā ete vai sādhavò dṛṣṭā barāhmaṇā dharmabhikṣavaḥ asvebhyò deyama etebhyò dānaṃ vidyā viśeṣataḥ anyatra dakṣiṇā yātu deyā bharatasattama anyebhyò hi bahira vedyāṃ nākṛtānnaṃ vidhīyate sarvaratnāni rājā ca yathārhaṃ paratipādayeta barāhmaṇāśa caiva yajñāśa ca sahānnāḥ saha dakṣiṇāḥ yasya taraivārṣikaṃ bhaktaṃ paryāptaṃ bhṛtyavṛttaye adhikaṃ vāpi vidyeta sa sòmaṃ pātuma arhati yajñaśa ceta paratividdhaḥ sayāda aṅgenaikena yajvanaḥ barāhmaṇasya viśeṣeṇa dhārmike sati rājani yò vaiśyaḥ sayāda bahu paśura hīnakratura asòmapaḥ kuṭumbāta tasya tada daravyaṃ yajñārthaṃ pārthivò hareta āhareda veśmataḥ kiṃ cita kāmaṃ śūdrasya daravyataḥ na hi veśmani śūdrasya kaśa cida asti parigrahaḥ yò 'nāhitāgniḥ śatagura ayajvā ca sahasraguḥ tayòra api kuṭumbābhyāma āhareda avicārayana adātṛbhyò harena nityaṃ vayākhyāpya nṛpatiḥ parabhò tathā haya ācaratò dharmò nṛpateḥ sayāda athākhilaḥ tathaiva saptame bhakte bhaktāni ṣaḍa anaśnatā aśvastana vidhānena hartavyaṃ hīnakarmaṇaḥ khalāta kaṣetrāta tathāgārāda yatò vāpya upapadyate ākhyātavyaṃ nṛpasyaitata pṛcchatò 'pṛcchatò 'pi vā na tasmai dhārayeda daṇḍaṃ rājā dharmeṇa dharmavita kaṣatriyasya hi bāliśyāda barāhmaṇaḥ kaliśyate kaṣudhā śarutaśīle samājñāya vṛttima asya parakalpayeta athainaṃ parirakṣeta pitā putrama ivaurasama iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ nityaṃ nirvapeda abda paryaye avikalpaḥ purā dharmò dharmavādaisa tu kevalama viśvaisa tu devaiḥ sādhyaiśa ca barāhmaṇaiśa ca maharṣibhiḥ āpatsu maraṇāda bhītaira liṅgapratinidhiḥ kṛtaḥ parabhuḥ parathamakalpasya yò 'nukalpena vartate na sāmparāyikaṃ tasya durmatera vidyate phalama na barāhmaṇāna vedayeta kaśa cida rājani mānavaḥ avīryò vedanāda vidyāta suvīryò vīryavattarama tasmāda rājñā sadā tejò duḥsahaṃ barahmavādināma mantā śāstā vidhātā ca barāhmaṇò deva ucyate tasmina nākuśalaṃ barūyāna na śuktāma īrayeda girama kaṣatriyò bāhuvīryeṇa taratya āpadama ātmanaḥ dhanena vaiśyaḥ śūdraśa ca mantraira hòmaiśa ca vai davijaḥ na vai kanyā na yuvatira nāmantrò na ca bāliśaḥ pariveṣṭāgnihòtrasya bhavena nāsaṃskṛtasa tathā narake nipatantya ete juhvānāḥ sa ca yasya tata parājāpatyama adattvāśvama agnyādheyasya dakṣiṇāma anāhitāgnira iti sa paròcyate dharmadarśibhiḥ puṇyānya anyāni kurvīta śaraddadhānò jitendriyaḥ anāpta dakṣiṇaira yajñaira na yajeta kathaṃ cana parajāḥ paśūṃśa ca savargaṃ ca hanti yajñò haya adakṣiṇaḥ indriyāṇi yaśaḥ kīrtima āyuśa cāsyòpakṛntati udakyā haya āsate ye ca ye ca ke cida anagnayaḥ kulaṃ cāśròtriyaṃ yeṣāṃ sarve te śūdra dharmiṇaḥ udapānòdake garāme barāhmaṇò vṛṣalī patiḥ uṣitvā davādaśa samāḥ śūdra karmeha gacchati anaryāṃ śayane bibhrada ujjhana bibhraca ca yò davijāma abrāhmaṇò manyamānasa tṛṇeṣva āsīta pṛṣṭhataḥ tathā sa śudhyate rājaña śṛṇu cātra vacò mama yada ekarātreṇa karòti pāpaṃ; kṛṣṇaṃ varṇaṃ barāhmaṇaḥ sevamānaḥ sathānāsanābhyāṃ vicarana varatī saṃsa; taribhira varṣaiḥ śamayeda ātmapāpama na narma yuktaṃ vacanaṃ hinasti; na satrīṣu rājana na vivāha kāle na gurvarthe nātmanò jīvitārthe; pañcānṛtānya āhura apātakāni śaraddadhānaḥ śubhāṃ vidyāṃ hīnāda api samācareta suvarṇama api cāmedhyāda ādadīteti dhāraṇā satrīratnaṃ duṣkulāca cāpi viṣāda apya amṛtaṃ pibeta aduṣṭā hi satriyò ratnama āpa itya eva dharmataḥ gòbrāhmaṇa hitārthaṃ ca varṇānāṃ saṃkareṣu ca gṛhṇīyāta tu dhanura vaiśyaḥ paritrāṇāya cātmanaḥ surā pānaṃ barahmahatyā guru talpama athāpi vā anirdeśyāni manyante parāṇāntānīti dhāraṇā suvarṇaharaṇaṃ satainyaṃ viprā saṅgaśa ca pātakama viharana madya pānaṃ cāpya agamyā gamanaṃ tathā patitaiḥ saṃprayògāca ca barāhmaṇaira yònitasa tathā acireṇa mahārāja tādṛśò vai bhavatya uta saṃvatsareṇa patati patitena sahācarana yājana dhayāpanāda yaunāna na tu yānāsanāśanāta etāni ca tatò 'nayāni nirdeśyānīti dhāraṇā nirdeśyakena vidhinā kālenāvyasanī bhaveta annaṃ tiryaṅa na hòtavyaṃ paretakarmaṇya apātite tariṣu tava eteṣu pūrveṣu na kurvīta vicāraṇāma amātyāna vā gurūna vāpi jahyāda dharmeṇa dhārmikaḥ parāyaścittama akurvāṇaira naitaira arhati saṃvidama adharmakārī dharmeṇa tapasā hanti kilbiṣama baruvana satena iti satenaṃ tāvata parāpnòti kilbiṣama astenaṃ satena itya uktvā daviguṇaṃ pāpama āpnuyāta taribhāgaṃ barahmahatyāyāḥ kanyā parāpnòti duṣyatī yasa tu dūṣayitā tasyāḥ śeṣaṃ parāpnòti kilbiṣama barāhmaṇāyāvagūryeha sapṛṣṭvā gurutaraṃ bhaveta varṣāṇāṃ hi śataṃ pāpaḥ paratiṣṭhāṃ nādhigacchati sahasraṃ tava eva varṣāṇāṃ nipātya narake vaseta tasmāna naivāvagūryāda dhi naiva jātu nipātayeta śòṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūna saṃgṛhṇīyāda davija kaṣatāta tāvatīḥ sa sabhā rājana narake parivartate bharūṇahāhavamadhye tu śudhyate śastrapātitaḥ ātmānaṃ juhuyāda vahnau samiddhe tena śudhyati surāpò vāruṇīma uṣṇāṃ pītvā pāpāda vimucyate tayā sa kāye nirdagdhe mṛtyunā paretya śudhyati lòkāṃśa ca labhate viprò nānyathā labhate hi saḥ guru talpama adhiṣṭhāya durātmā pāpacetanaḥ sūrmīṃ javalantīma āśliṣya mṛtyunā sa viśudhyati atha vā śiśnavṛṣaṇāva ādāyāñjalinā savayama nairṛtīṃ diśama āsthāya nipateta sa tava ajihmagaḥ barāhmaṇārthe 'pi vā parāṇāna saṃtyajeta tena śudhyati aśvamedhena vāpīṣṭvā gòmedhenāpi vā punaḥ agniṣṭòmena vā samyaga iha paretya ca pūyate tathaiva davādaśa samāḥ kapālī barahmahā bhaveta barahma cāri careda bhaikṣaṃ savakarmòdāharana muniḥ evaṃ vā tapasā yuktò barahmahā savanī bhaveta evaṃ vā garbhama ajñātā cātreyīṃ yò 'bhigacchati daviguṇā barahmahatyā vaya ātreyī vayasane bhaveta surāpò niyatāhārò barahma cārī kaṣamā caraḥ ūrdhvaṃ taribhyò 'tha varṣebhyò jayetāgniṣṭutā parama ṛṣabhaika sahasraṃ gā dattvā śubhama avāpnuyāta vaiśyaṃ hatvā tu varṣe dave ṛṣabhaika śatāśa ca gāḥ śūdraṃ hatvābdama evaikama ṛṣabhaikādaśāśa ca gāḥ śavabarbara kharāna hatvā śaudrama eva varataṃ careta mārjāracāṣa maṇḍūkāna kākaṃ bhāsaṃ ca mūṣakama uktaḥ paśusamò dharmò rājana parāṇi nipātanāta parāyaścittānya athānyāni paravakṣyāmya anupūrvaśaḥ talpe cānyasya caurye ca pṛthaka saṃvatsaraṃ careta tarīṇi śaròtriya bhāryāyāṃ paradāre tu dave samṛte kāle caturthe bhuñjānò barahma cārī varatī bhaveta sathānāsanābhyāṃ vihareta tarira ahnò 'bhayuditāda apaḥ evama eva nirācāntò yaśa cāgnīna apavidhyati tayajatya akāraṇe yaśa ca pitaraṃ mātaraṃ tathā patitaḥ sayāta sa kauravya tathā dharmeṣu niścayaḥ garāsācchādanama atyarthaṃ dadyāda iti nidarśanama bhāryāyāṃ vayabhicāriṇyāṃ niruddhāyāṃ viśeṣataḥ yata puṃsāṃ paradāreṣu taca caināṃ cārayeda varatama śareyāṃsaṃ śayane hitvā yā pāpīyāṃsama ṛcchati śavabhisa tāṃ khādayeda rājā saṃsthāne bahu saṃvṛte pumāṃsaṃ bandhayeta parājñaḥ śayane tapta āyase apya ādadhīta dārūṇi tatra dahyeta pāpakṛta eṣa daṇḍò mahārāja satrīṇāṃ bhartṛvyatikrame saṃvatsarābhiśastasya duṣṭasya daviguṇò bhaveta dave tasya tarīṇi varṣāṇi catvāri saha sevinaḥ kucaraḥ pañcavarṣāṇi careda bhaikṣaṃ munivrataḥ parivittiḥ parivettā yayā ca parividyate pāṇigrāhaśa ca dharmeṇa sarve te patitāḥ samṛtāḥ careyuḥ sarva evaite vīrahā yada varataṃ careta cāndrāyaṇaṃ carena māsaṃ kṛcchraṃ vā pāpaśuddhaye parivettā parayaccheta parivittāya tāṃ sanuṣāma jayeṣṭhena tava abhyanujñātò yavīyāna paratyanantarama enasò mòkṣama āpnòti sā ca tau caiva dharmataḥ amānuṣīṣu gòvarjama anāvṛṣṭira na duṣyati adhiṣṭhātārama attāraṃ paśūnāṃ puruṣaṃ viduḥ paridhāyòrdhva vālaṃ tu pātrama ādāya mṛnmayama careta sapta gṛhāna bhaikṣaṃ savakarma parikīrtayana tatraiva labdhabhòjī sayāda davādaśāhāta sa śudhyati careta saṃvatsaraṃ cāpi tada varataṃ yana nirākṛti bhaveta tu mānuṣeṣva evaṃ parāyaścittama anuttamama dānaṃ vādāna sakteṣu sarvama eva parakalpayeta anāstikeṣu gòmātraṃ parāṇama ekaṃ paracakṣate śavavarāha manuṣyāṇāṃ kukkuṭasya kharasya ca māṃsaṃ mūtra purīṣaṃ ca parāśya saṃskārama arhati barāhmaṇasya surāpasya gandhama āghrāya sòmapaḥ apasa taryahaṃ pibeda uṣṇāsa taryahama uṣṇaṃ payaḥ pibeta taryahama uṣṇaṃ ghṛtaṃ pītvā vāyubhakṣò bhaveta taryahama evama etata samuddiṣṭaṃ parāyaścittaṃ sanātanama barāhmaṇasya viśeṣeṇa tattvajñānena jāyate [va] kathāntarama athāsādya khaḍgayuddhaviśāradaḥ nakulaḥ śaratalpasthama idama āha pitāmahama dhanuḥ paraharaṇaṃ śareṣṭhama iti vādaḥ pitāmaha matasa tu mama dharmajña khaḍga eva susaṃśitaḥ viśīrṇe kārmuke rājana parakṣīṇeṣu ca vājiṣu khaḍgena śakyate yuddhe sādhva ātmā parirakṣituma śarāsanadharāṃśa caiva gadā śaktidharāṃsa tathā ekaḥ khaḍgadharò vīraḥ samarthaḥ paratibādhituma atra me saṃśayaśa caiva kautūhalama atīva ca kiṃ savita paraharaṇaṃ śareṣṭhaṃ sarvayuddheṣu pārthiva kathaṃ còtpāditaḥ khaḍgaḥ kasyārthāya ca kena vā pūrvācāryaṃ ca khaḍgasya parabrūhi parapitāmaha tasya tada vacanaṃ śarutvā mādrīputrasya dhīmataḥ sarvakauśala saṃyuktaṃ sūkṣmacitrārthavaca chubhama tatasa tasyòttaraṃ vākyaṃ savaravarṇòpapāditama śikṣā nayāyòpasaṃpannaṃ daròṇaśiṣyāya pṛcchate uvāca sarvadharmajñò dhanurvedasya pāragaḥ śaratalpagatò bhīṣmò nakulāya mahātmane tattvaṃ śṛṇuṣva mādreya yada etata paripṛcchasi parabòdhitò 'sami bhavatā dhātumāna iva parvataḥ salilaikārṇavaṃ tāta purā sarvama abhūda idama niṣprakampama anākāśama anirdeśya mahītalama tamaḥ saṃvṛtama asparśama atigambhīra darśanama niḥśabdaṃ cāprameyaṃ ca tatra jajñe pitāmahaḥ sò 'sṛjada vāyuma agniṃ ca bhāskaraṃ cāpi vīryavāna ākāśama asṛjaca còrdhvama adhò bhūmiṃ ca nairṛtima nabhaḥ sa candra tāraṃ ca nakṣatrāṇi garahāṃsa tathā saṃvatsarāna ahòrātrāna ṛtūna atha lavāna kaṣaṇāna tataḥ śarīraṃ lòkasthaṃ sathāpayitvā pitāmahaḥ janayāma āsa bhagavāna putrāna uttamatejasaḥ marīcima ṛṣima atriṃ ca pulastyaṃ pulahaṃ karatuma vasiṣṭhāṅgirasau còbhau rudraṃ ca parabhuma īśvarama parācetasasa tathā dakṣaḥ kanyā ṣaṣṭhima ajījanata tā vai barahmarṣayaḥ sarvāḥ parajārthaṃ paratipedire tābhyò viśvāni bhūtāni devāḥ pitṛgaṇāsa tathā gandharvāpsarasaśa caiva rakṣāṃsi vividhāni ca patatrimṛgamīnāśa ca palavaṃgāśa ca mahòragāḥ nānākṛti balāśa cānye jalakṣitivicāriṇaḥ audbhidāḥ savedajāśa caiva aṇḍajāśa ca jarāyujāḥ jajñe tāta tathā sarvaṃ jagata sathāvarajaṅgamama bhūtasargama imaṃ kṛtvā sarvalòkapitāmahaḥ śāśvataṃ veda paṭhitaṃ dharmaṃ ca yuyuje punaḥ tasmina dharme sathitā devāḥ sahācārya puròhitāḥ ādityā vasavò rudrāḥ sa sādhyā maruda aśvinaḥ bhṛgvatrya aṅgirasaḥ siddhāḥ kāśyapaśa ca tapòdhanaḥ vasiṣṭha gautamāgastyāsa tathā nārada parvatau ṛṣayò vālakhilyāśa ca parabhāsāḥ sikatāsa tathā ghṛtācāḥ sòmavāyavyā vaikhānasa marīcipāḥ akṛṣṭāśa caiva haṃsāśa ca ṛṣayò 'thāgniyònijāḥ vānaprasthāḥ pṛśnayaśa ca sathitā barahmānuśāsane dānavendrāsa tava atikramya tata pitāmaha śāsanama dharmasyāpacayaṃ cakruḥ karòdhalòbha samanvitāḥ hiraṇyakaśipuśa caiva hiraṇyākṣò viròcanaḥ śambarò vipracittiśa ca parahrādò namucira baliḥ ete cānye ca bahavaḥ sagaṇā daityadānavāḥ dharmasetuma atikramya remire 'dharmaniścayāḥ sarve sama tulyajātīyā yathā devāsa tathā vayama itya evaṃ hetuma āsthāya sapardhamānāḥ surarṣibhiḥ na pariyaṃ nāpya anukròśaṃ cakrura bhūteṣu bhārata tarīna upāyāna atikramya daṇḍena rurudhuḥ parajāḥ na jagmuḥ saṃvidaṃ taiśa ca darpāda asurasattamāḥ atha vai bhagavāna barahmā barahmarṣibhira upasthitaḥ tadā himavataḥ pṛṣṭhe suramye padmatārake śatayòjanavistāre maṇimuktā cayācite tasmina girivare putra puṣpitadrumakānane tasthau sa vibudhaśreṣṭhò barahmā lòkārtha siddhaye tatò varṣasahasrānte vitānama akaròta parabhuḥ vidhinā kalpadṛṣṭena yathòktenòpapāditama ṛṣibhira yajñapaṭubhira yathāvata karma kartṛbhiḥ marudbhiḥ parisaṃstīrṇaṃ dīpyamānaiśa ca pāvakaiḥ kāñcanaira yajñabhāṇḍaiśa ca bharājiṣṇubhira alaṃkṛtama vṛtaṃ devagaṇaiśa caiva parababhau yajñamaṇḍalama tathā barahmarṣibhiśa caiva sadasyaira upaśòbhitama tatra ghòratamaṃ vṛttama ṛṣīṇāṃ me pariśrutama candramā vimalaṃ vayòma yathābhyudita tārakama vidāryāgniṃ tathā bhūtama utthitaṃ śarūyate tataḥ nīlòtpalasavarṇābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ kṛśòdarama parāṃśu durdarśanaṃ caivāpya atitejasa tathaiva ca tasminna utpatamāne ca paracacāla vasuṃdharā tatròrmi kalilāvartaśa cukṣubhe ca mahārṇavaḥ petura ulkā mahòtpātāḥ śākhāśa ca mumucura darumāḥ aprasannā diśaḥ sarvāḥ pavanaśa cāśivò vavau muhura muhuśa ca bhūtāni parāvyathanta bhayāta tathā tataḥ sutumulaṃ dṛṣṭvā tada adbhutama upasthitama maharṣisuragandharvāna uvācedaṃ pitāmahaḥ mayaitaca cintitaṃ bhūtama asira nāmaiṣa vīryavāna rakṣaṇārthāya lòkasya vadhāya ca suradviṣāma tatasa tada rūpama utsṛjya babhau nistriṃśa eva saḥ vimalasa tīkṣṇadhāraśa ca kālāntaka ivòdyataḥ tatasa taṃ śitikaṇṭhāya rudrāyarṣabha ketave barahmā dadāva asiṃ dīptama adharmaprativāraṇama tataḥ sa bhagavāna rudrò barahmarṣigaṇasaṃstutaḥ paragṛhyāsima ameyātmā rūpama anyaca cakāra ha caturbāhuḥ sapṛśana mūrdhnā bhūsthitò 'pi nabhastalama ūrdhvadṛṣṭira mahāliṅgò mukhāja javālāḥ samutsṛjana vikurvana bahudhā varṇāna nīlapāṇḍura lòhitāna bibhrata kṛṣṇājinaṃ vāsò hemapravara tārakama netraṃ caikaṃ lalāṭena bhāskarapratimaṃ mahata śuśubhāte ca vimale dave netre kṛṣṇapiṅgale tatò devò mahādevaḥ śūlapāṇira bhagākṣi hā saṃpragṛhya tu nistriṃśaṃ kālārkānala saṃnibhama tarikūṭaṃ carma còdyamya sa vidyutama ivāmbudama cacāra vividhāna mārgāna mahābalaparākramaḥ vidhunvanna asima ākāśe dānavānta cikīrṣayā tasya nādaṃ vinadatò mahāhāsaṃ ca muñcataḥ babhau paratibhayaṃ rūpaṃ tadā rudrasya bhārata tada rūpadhāriṇaṃ rudraṃ raudrakarma cikīrṣavaḥ niśamya dānavāḥ sarve hṛṣṭāḥ samabhidudruvuḥ aśmabhiśa cāpya avarṣanta paradīptaiśa ca tathòlmukaiḥ ghòraiḥ paraharaṇaiśa cānyaiḥ śitadhāraira ayòmukhaiḥ tatasa tada dānavānīkaṃ saṃpraṇetārama acyutama rudra khaḍgabalòddhūtaṃ paracacāla mumòha ca citraṃ śīghrataratvāca ca carantama asi dhāriṇama tama ekama asurāḥ sarve sahasrama iti menire chindana bhindana rujana kṛntana dārayana paramathanna api acarada daitya saṃgheṣu rudrò 'ganira iva kakṣagaḥ asi vegaprarugṇāsa te chinnabāhūruvakṣasaḥ saṃprakṛttòttamāṅgāśa ca petura urvyāṃ mahāsurāḥ apare dānavā bhagnā rudra ghātāvapīḍitāḥ anyònyama abhinardantò diśaḥ saṃpratipedire bhūmiṃ ke cita paraviviśuḥ parvatāna apare tathā apare jagmura ākāśama apare 'mabhaḥ samāviśana tasmina mahati saṃvṛtte samare bhṛśadāruṇe babhau bhūmiḥ paratibhayā tadā rudhirakardamā dānavānāṃ śarīraiśa ca mahadbhiḥ śòṇitòkṣitaiḥ samākīrṇā mahābāhò śailaira iva sa kiṃśukaiḥ rudhireṇa pariklinnā parababhau vasudhā tadā raktārdra vasanā śayāmā nārīva madavihvalā sa rudrò dānavāna hatvā kṛtvā dharmòttaraṃ jagata raudraṃ rūpaṃ vihāyāśu cakre rūpaṃ śivaṃ śivaḥ tatò maharṣayaḥ sarve sarve devagaṇāsa tathā jayenādbhuta kalpena devadevama athārcayana tataḥ sa bhagavāna rudrò dānava kaṣatajòkṣitama asiṃ dharmasya gòptāraṃ dadau satkṛtya viṣṇave viṣṇura marīcaye parādāna marīcira bhagavāṃśa ca tama maharṣibhyò dadau khaḍgama ṛṣayò vāsavāya tu mahendrò lòkapālebhyò lòkapālāsa tu putraka manave sūryaputrāya daduḥ khaḍgaṃ suvistarama ūcuśa cainaṃ tathaivādyaṃ mānuṣāṇāṃ tavama īśvaraḥ asinā dharmagarbheṇa pālayasva parajā iti dharmasetuma atikrāntāḥ sūkṣmasthūlārtha kāraṇāta vibhajya daṇḍaṃ rakṣyāḥ sayura dharmatò na yadṛcchayā durvācā nigrahò daṇḍò hiraṇyabahulasa tathā vayaṅganaṃ ca śarīrasya vadhò vānalpa kāraṇāta asera etāni rūpāṇi durvācādīni nirdiśeta asera eva paramāṇāni parimāṇa vayatikramāta adhisṛjyātha putraṃ savaṃ parajānāma adhipaṃ tataḥ manuḥ parajānāṃ rakṣārthaṃ kaṣupāya paradadāva asima kaṣupāja jagrāha cekṣvākura iṣkvākòśa ca purūravāḥ āyuśa ca tasmāla lebhe taṃ nahuṣaśa ca tatò bhuvi yayātira nahuṣāca cāpi pūrusa tasmāca ca labdhavāna āmūrtarayasasa tasmāta tatò bhūmiśayò nṛpaḥ bharataśa cāpi dauḥṣantira lebhe bhūmiśayāda asima tasmāca ca lebhe dharmajñò rājanna aiḍabiḍasa tathā tataśa caiḍabiḍāla lebhe dhundhumārò janeśvaraḥ dhundhumārāca ca kāmbòjò mucukundasa tatò 'labhata mucukundāna maruttaśa ca maruttāda api raivataḥ raivatāda yuvanāśvaśa ca yuvanāśvāta tatò raghuḥ iṣkvāku vaṃśajasa tasmāda dhariṇāśvaḥ paratāpavāna hariṇāśvāda asiṃ lebhe śunakaḥ śunakāda api uśīnarò vai dharmātmā tasmāda bhòjāḥ sa yādavāḥ yadubhyaśa ca śibira lebhe śibeśa cāpi paratardanaḥ paratardanāda aṣṭakaśa ca ruśada aśvò 'ṣaṭakāda api ruśada aśvāda bharadvājò daròṇasa tasmāta kṛpasa tataḥ tatasa tavaṃ bharātṛbhiḥ sārdhaṃ paramāsima avāptavāna kṛttikāśa cāsya nakṣatrama asera agniśa ca daivatama ròhiṇyò gòtrama asyātha rudraśa ca gurura uttamaḥ asera aṣṭau ca nāmāni rahasyāni nibòdha me pāṇḍaveya sadā yāni kīrtaya~la labhate jayama asira viśasanaḥ khaḍgasa tīkṣṇavartmā durāsadaḥ śarīgarbhò vijayaśa caiva dharmapālasa tathaiva ca agryaḥ paraharaṇānāṃ ca khaḍgò mādravatīsuta maheśvara paraṇītaśa ca purāṇe niścayaṃ gataḥ pṛthusa tūtpādayāma āsa dhanura ādyama ariṃdama teneyaṃ pṛthivī pūrvaṃ vainyena parirakṣitā tada etada ārṣaṃ mādreya paramāṇaṃ kartuma arhasi aseśa ca pūjā kartavyā sadā yuddhaviśāradaiḥ itya eṣa parathamaḥ kalpò vayākhyātasa te suvistaraḥ asera utpattisaṃsargò yathāvada bharatarṣabha sarvathaitada iha śarutvā khaḍgasādhanama uttamama labhate puruṣaḥ kīrtiṃ paretya cānantyama aśnute [va] itya uktavati bhīṣme tu tūṣṇī bhūte yudhiṣṭhiraḥ papracchāvasaraṃ gatvā bharātṝna vidura pañcamāna dharme cārthe ca kāme ca lòkavṛttiḥ samāhitā teṣāṃ garīyāna katamò madhyamaḥ kò laghuśa ca kaḥ kasmiṃśa cātmā niyantavyasa tarivargavijayāya vai saṃtuṣṭā naiṣṭhikaṃ vākyaṃ yathāvada vaktuma arhatha tatò 'rathagatitattvajñaḥ parathamaṃ paratibhānavāna jagāda virudò vākyaṃ dharmaśāstrama anusmarana bāhuśrutyaṃ tapasa tayāgaḥ śaraddhā yajñakriyā kaṣamā bhāvaśuddhira dayā satyaṃ saṃyamaśa cātmasaṃpadaḥ etada evābhipadyasva mā te bhūca calitaṃ manaḥ etana mūlau hi dharmārthāva etada ekapadaṃ hitama dharmeṇaivarṣayasa tīrṇā dharme lòkāḥ paratiṣṭhitāḥ dharmeṇa devā divigā dharme cārthaḥ samāhitaḥ dharmò rājana guṇaśreṣṭhò madhyamò haya artha ucyate kāmò yavīyāna iti ca paravadanti manīṣiṇaḥ tasmāda dharmapradhānena bhavitavyaṃ yatātmanā samāptavacane tasminna arthaśāstraviśāradaḥ pārthò vākyārthatattvajñò jagau vākyama atandritaḥ karmabhūmira iyaṃ rājanna iha vārtā paraśasyate kṛṣivāṇijya gòrakṣyaṃ śilpāni vividhāni ca artha itya eva sarveṣāṃ karmaṇāma avyatikramaḥ na ṛte 'rathena vartete dharmakāmāva iti śarutiḥ vijayī haya arthavāna dharmama ārādhayituma uttamama kāmaṃ ca carituṃ śaktò duṣprāpama akṛtātmabhiḥ arthasyāvayavāva etau dharmakāmāva iti śarutiḥ arthasiddhyā hi nirvṛttāva ubhāva etau bhaviṣyataḥ udbhūtārthaṃ hi puruṣaṃ viśiṣṭatara yònayaḥ barahmāṇama iva bhūtāni satataṃ paryupāsate jaṭājinadharā dāntāḥ paṅkadigdhā jitendriyāḥ muṇḍā nistantavaśa cāpi vasantya arthārthinaḥ pṛthaka kāṣāyavasanāśa cānye śamaśrulā harīsusaṃvṛtāḥ vidvāṃsaśa caiva śāntāśa ca muktāḥ sarvaparigrahaiḥ arthārthinaḥ santi ke cida apare savargakāṅkṣiṇaḥ kulapratyāgamāśa caike savaṃ savaṃ mārgama anuṣṭhitāḥ āstikā nāstikāśa caiva niyatāḥ saṃyame pare aprajñānaṃ tamò bhūtaṃ parajñānaṃ tu parakāśatā bhṛtyāna bhògaira daviṣò daṇḍaira yò yòjayati sò 'rathavāna etana matimatāṃ śareṣṭha mataṃ mama yathātathama anayòsa tu nibòdha tavaṃ vacanaṃ vākyakaṇṭhayòḥ tatò dharmārthakuśalau mādrīputrāva anantarama nakulaḥ sahadevaśa ca vākyaṃ jagadatuḥ parama āsīnaśa ca śayānaśa ca vicaranna api ca sathitaḥ arthayògaṃ dṛḍhaṃ kuryāda yògaira uccāvacaira api asmiṃsa tu vai susaṃvṛtte durlabhe paramapriya iha kāmāna avāpnòti paratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ yò 'rathò dharmeṇa saṃyuktò dharmò yaśa cārthasaṃyutaḥ madhva ivāmṛta saṃyuktaṃ tasmāda etau matāva iha anarthasya na kāmò 'sati tathārthò 'dharmiṇaḥ kutaḥ tasmāda udvijate lòkò dharmārthāda yò bahiṣkṛtaḥ tasmāda dharmapradhānena sādhyò 'rathaḥ saṃyatātmanā viśvasteṣu ca bhūteṣu kalpate sarva eva hi dharmaṃ samācareta pūrvaṃ tathārthaṃ dharmasaṃyutama tataḥ kāmaṃ careta paścāta siddhārthasya hi tata phalama virematusa tu tada vākyama uktvā tāva aśvinòḥ sutau bhīmasenasa tadā vākyama idaṃ vaktuṃ paracakrame nākāmaḥ kāmayatya arthaṃ nākāmò dharmama icchati nākāmaḥ kāmayānò 'sati tasmāta kāmò viśiṣyate kāmena yuktā ṛṣayasa tapasya eva samāhitāḥ palāśaphalamūlāśā vāyubhakṣāḥ susaṃyatāḥ vedòpavādeṣva apare yuktāḥ savādhyāyapāragāḥ śarāddhayajñakriyāyāṃ ca tathā dānapratigrahe vaṇijaḥ karṣakā gòpāḥ kāravaḥ śilpinasa tathā daivakarma kṛtaśa caiva yuktāḥ kāmena karmasu samudraṃ cāviśantya anye narāḥ kāmena saṃyutāḥ kāmò hi vividhākāraḥ sarvaṃ kāmena saṃtatama nāsti nāsīna nābhaviṣyada bhūtaṃ kāmātmakāta parama etata sāraṃ mahārāja dharmārthāva atra saṃśritau nava nītaṃ yathā dadhnasa tathā kāmò 'rathadharmataḥ śareyasa tailaṃ ca piṇyākāda dhṛtaṃ śareya udaśvitaḥ śareyaḥ puṣpaphalaṃ kāṣṭhāta kāmò dharmārthayòra varaḥ puṣpitò madhva iva rasaḥ kāmāta saṃjāyate sukhama sucāru veṣābhira alaṃkṛtābhira; madòtkaṭābhiḥ pariyavādinībhiḥ ramasva yòṣābhira upetya kāmaṃ; kāmò hi rājaṃsa tarasābhipātī buddhira mamaiṣā pariṣata sathitasya; mā bhūda vicārasa tava dharmaputra sayāta saṃhitaṃ sadbhira aphalgusāraṃ; sametya vākyaṃ parama ānṛśaṃsyama dharmārthakāmāḥ samama eva sevyā; yasa tava ekasevī sa narò jaghanyaḥ davayòsa tu dakṣaṃ paravadanti madhyaṃ; sa uttamò yò niratisa tarivarge parājñaḥ suhṛca candanasāraliptò; vicitramālyābharaṇaira upetaḥ tatò vacaḥ saṃgrahavigraheṇa; paròktvā yavīyāna virarāma bhīmaḥ tatò muhūrtāda atha dharmarājò; vākyāni teṣāma anucintya samyaka uvāca vācāvitathaṃ samayana vai; bahuśrutò dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ niḥsaṃśayaṃ niścita dharmaśāstrāḥ; sarve bhavantò viditapramāṇāḥ vijñātu kāmasya mameha vākyama; uktaṃ yada vai naiṣṭhikaṃ taca charutaṃ me iha tava avaśyaṃ gadatò mamāpi; vākyaṃ nibòdhadhvama ananyabhāvāḥ yò vai na pāpe niratò na puṇye; nārthe na dharme manujò na kāme vimuktadòṣaḥ samalòṣṭa kāñcanaḥ; sa mucyate duḥkhasukhārtha siddheḥ bhūtāni jātī maraṇānvitāni; jarā vikāraiśa ca samanvitāni bhūyaśa ca taisa taiḥ paratibòdhitāni; mòkṣaṃ paraśaṃsanti na taṃ ca vidmaḥ sanehe na buddhasya na santi tānītya; evaṃ savayambhūra bhagavāna uvāca budhāśa ca nirvāṇaparā vadanti; tasmāna na kuryāta pariyama apriyaṃ ca etata paradhānaṃ na tu kāmakārò; yathā niyuktò 'sami tathā carāmi bhūtāni sarvāṇi vidhira niyuṅkte; vidhira balīyāna iti vittasarve na karmaṇāpnòtya anavāpyama arthaṃ; yada bhāvi sarvaṃ bhavatīti vitta tarivargahīnò 'pi hi vindate 'rathaṃ; tasmāda idaṃ lòkahitāya guhyama tatasa tadagryaṃ vacanaṃ manò'nugaṃ; samastama ājñāya tatò 'tihetumata tadā paraṇeduśa ca jaharṣire ca te; kurupravīrāya ca cakrura añjalīna sucāru varṇākṣara śabdabhūṣitāṃ; manò'nugāṃ nirdhuta vākyakaṇṭakāma niśamya tāṃ pārthiva pārtha bhāṣitāṃ; giraṃ narendrāḥ paraśaśaṃsura eva te punaśa ca papraccha saridvarāsutaṃ; tataḥ paraṃ dharmama ahīna sattvaḥ [ya] pitāmaha mahāprājña kurūṇāṃ kīrtivardhana paraśnaṃ kaṃ cita paravakṣyāmi tana me vayākhyātuma arhasi kīdṛśā mānavāḥ saumyāḥ kaiḥ parītiḥ paramā bhaveta āyatyāṃ ca tadātve ca ke kaṣamāsa tāna vadasva me na hi tatra dhanaṃ saphītaṃ na ca saṃbandhibāndhavāḥ tiṣṭhanti yatra suhṛdasa tiṣṭhantīti matira mama durlabhò hi suhṛca charòtā durlabhaśa ca hitaḥ suhṛta etada dharmabhṛtāṃ śareṣṭha sarvaṃ vayākhyātuma arhasi [bha] saṃdheyāna puruṣāna rājanna asaṃdheyāṃśa ca tattvataḥ vadatò me nibòdha tavaṃ nikhilena yudhiṣṭhira lubdhaḥ karūrasa tayaktadharmā nikṛtaḥ śaṭha eva ca kaṣudraḥ pāpasamācāraḥ sarvaśaṅkī tathālasaḥ dīrghasūtrò 'nṛjuḥ kaṣṭò guru dārapradharṣakaḥ vayasane yaḥ parityāgī durātmā nirapatrapaḥ sarvataḥ pāpadarśī ca nāstikò veda nindakaḥ saṃprakīrṇendriyò lòke yaḥ kāmanirataśa careta asatyò lòkavidviṣṭaḥ samaye cānavasthitaḥ piśunò 'thākṛta parajñò matsarī pāpaniścayaḥ duḥśīlò 'thākṛtātmā ca nṛśaṃsaḥ kitavasa tathā mitraira arthakṛtī nityama icchatya arthaparaśa ca yaḥ vahataśa ca yathāśakti yò na tuṣyati mandadhīḥ amitrama iva yò bhuṅkte sadā mitraṃ nararṣabha asthāna karòdhanò yaśa ca akasmāca ca virajyate suhṛdaśa caiva kalyāṇāna āśu tayajati kilbiṣī alpe 'paya apakṛte mūḍhasa tathājñānāta kṛte 'pi ca kāryòpasevī mitreṣu mitra daveṣī narādhipa śatrura mitra mukhò yaśa ca jihmaprekṣī vilòbhanaḥ na rajyati ca kalyāṇe yasa tayajeta tādṛśaṃ narama pānapò daveṣaṇaḥ karūrò nirghṛṇaḥ paruṣasa tathā paròpatāpī mitradhruka tathā parāṇivadhe rataḥ kṛtaghnaśa cādhamò lòke na saṃdheyaḥ kathaṃ cana chidrānveṣī na saṃdheyaḥ saṃdheyāna api me śṛṇu kulīnā vākyasaṃpannā jañānavijñānakòvidāḥ mitrajñāśa ca kṛtajñāśa ca sarvajñāḥ śòkavarjitāḥ mādhuryaguṇasaṃpannāḥ satyasaṃdhā jitendriyāḥ vayāyāmaśīlāḥ satataṃ bhṛtaputrāḥ kulòdgatāḥ rūpavantò guṇòpetāsa tathālubdhā jitaśramāḥ dòṣaira viyuktāḥ parathitaisa te garāhyāḥ pārthivena ha yathāśakti samācārāḥ santasa tuṣyanti hi parabhò nāsthāne karòdhavantaśa ca na cākasmāda virāgiṇaḥ viraktāśa ca na ruṣyanti manasāpya arthakòvidāḥ ātmānaṃ pīḍayitvāpi suhṛta kāryaparāyaṇāḥ na virajyanti mitrebhyò vāsò raktama ivāvikama dòṣāṃśa ca lòbhamòhādīna artheṣu yuvatiṣva atha na darśayanti suhṛdāṃ viśvastā bandhuvatsalāḥ lòṣṭa kāñcanatulyārthāḥ suhṛtsva aśaṭha buddhayaḥ ye carantya anabhīmānā nisṛṣṭārtha vibhūṣaṇāḥ saṃgṛhṇantaḥ parijanaṃ savāmya arthaparamāḥ sadā īdṛśaiḥ puruṣaśreṣṭhaiḥ saṃdhiṃ yaḥ kurute nṛpaḥ tasya vistīryate rāṣṭraṃ jayòtsnā garahapatera iva śāstranityā jitakròdhā balavantò raṇapriyāḥ kaṣāntāḥ śīlaguṇòpetāḥ saṃdheyāḥ puruṣòttamāḥ ye ca dòṣasamāyuktā narāḥ paròktā mayānagha teṣāma apya adhamò rājana kṛtaghnò mitra ghātakaḥ tayaktavyaḥ sa durācāraḥ sarveṣāma iti niścayaḥ [ya] vistareṇārtha saṃbandhaṃ śaròtuma icchāmi pārthiva mitradròhī kṛtaghnaśa ca yaḥ paròktasa taṃ ca me vada [bha] hanta te vartayiṣye 'hama itihāsaṃ purātanama udīcyāṃ diśi yadvṛttaṃ maleccheṣu manujādhipa barāhmaṇò madhyadeśīyaḥ kṛṣṇāṅgò barahma varjitaḥ garāmaṃ parekṣya janākīrṇaṃ parāviśada bhaikṣa kāṅkṣayā tatra dasyura dhanayutaḥ sarvavarṇaviśeṣavita barahmaṇyaḥ satyasaṃdhaśa ca dāne ca niratò 'bhavata tasya kaṣayama upāgamya tatò bhikṣāma ayācata paratiśrayaṃ ca vāsārthaṃ bhikṣāṃ caivātha vārṣikīma parādāta tasmai sa viprāya vastraṃ ca sadṛśaṃ navama nārīṃ cāpi vayò petāṃ bhartrā virahitāṃ tadā etata saṃprāpya hṛṣṭātmā dasyòḥ sarvaṃ davijasa tadā tasmina gṛhavare rājaṃsa tayā reme sa gautamaḥ kuṭumbārtheṣu dasyòḥ sa sāhāyyaṃ cāpya athākaròta tatrāvasata sò 'tha varṣāḥ samṛddhe śabarālaye bāṇavedhye paraṃ yatnama akaròca caiva gautamaḥ vakrāṅgāṃsa tu sa nityaṃ vai sarvatò bāṇagòcare jaghāna gautamò rājana yathā dasyu gaṇasa tathā hiṃsā parò ghṛṇā hīnaḥ sadā parāṇivadhe rataḥ gautamaḥ saṃnikarṣeṇa dasyubhiḥ samatāma iyāta tathā tu vasatasa tasya dasyu garāme sukhaṃ tadā agacchana bahavò māsā nighnataḥ pakṣiṇò bahūna tataḥ kadā cida aparò davijasa taṃ deśama āgamata jaṭī cīrājinadharaḥ savādhyāyaparamaḥ śuciḥ vinītò niyatāhārò barahmaṇyò vedapāragaḥ sa barahma cārī tada deśyaḥ sakhā tasyaiva supriyama taṃ dasyu garāmama agamada yatrāsau gautamò 'bhavata sa tu vipra gṛhānveṣī śūdrānna parivarjakaḥ garāme dasyu janākīrṇe vayacarata sarvatòdiśama tataḥ sa gautama gṛhaṃ paraviveśa davijòttamaḥ gautamaśa cāpi saṃprāptasa tāva anyònyena saṃgatau vakrāṅgabhārahastaṃ taṃ dhanuṣpāṇiṃ kṛtāgasama rudhireṇāvasiktāṅgaṃ gṛhadvārama upāgatama taṃ dṛṣṭvā puruṣādābhama apadhvastaṃ kaṣayāgatama abhijñāya davijò varīḍāma agamada vākyama āha ca kima idaṃ kuruṣe mauḍhyāda viprasa tavaṃ hi kulòdgataḥ madhyadeśaparijñātò dasyu bhāvaṃ gataḥ kathama pūrvāna samara davijāgryāṃsa tāna parakhyātāna vedapāragāna yeṣāṃ vaṃśe 'bhijātasa tavama īdṛśaḥ kulapāṃsanaḥ avabudhyātmanātmānaṃ satyaṃ śīlaṃ śarutaṃ damama anukròśaṃ ca saṃsmṛtya tayaja vāsama imaṃ davija evama uktaḥ sasuhṛdā tadā tena hitaiṣiṇā paratyuvāca tatò rājana viniścitya tadārtavata adhanò 'sami davijaśreṣṭha na ca vedavida apya ahama vṛttyarthama iha saṃprāptaṃ viddhi māṃ davijasattama tavaddarśanāta tu viprarṣe kṛtārthaṃ vedmya ahaṃ davija ātmānaṃ saha yāsyāvaḥ śavò vasādyeha śarvarīma [bha] tasyāṃ niśāyāṃ vayuṣṭāyāṃ gate tasmina davijòttame niṣkramya gautamò 'gacchata samudraṃ parati bhārata sāmudrakāna sa vaṇijasa tatò 'paśyata sathitāna pathi sa tena sārthena saha parayayau sāgaraṃ parati sa tu sārthò mahārāja kasmiṃśa cida girigahvare mattena daviradenātha nihataḥ parāyaśò 'bhavata sa kathaṃ cita tatasa tasmāta sārthāna muktò davijasa tadā kāṃdiga bhūtò jīvitārthī paradudrāvòttarāṃ diśama sa sarvataḥ paribhraṣṭaḥ sārthāda deśāta tathārthataḥ ekākī vayadravata tatra vane kiṃ puruṣò yathā sa panthānama athāsādya samudrābhisaraṃ tadā āsasāda vanaṃ ramyaṃ mahata puṣpitapādapama sarvartukaira āmravanaiḥ puṣpitaira upaśòbhitama nandanòddeśa sadṛśaṃ yakṣakiṃnarasevitama śālatāladhavāśvatthatvacāguru vanaisa tathā candanasya ca mukhyasya pādapaira upaśòbhitama giriprastheṣu ramyeṣu śubheṣu susugandhiṣu samantatò davijaśreṣṭhā valgu kūjanti tatra vai manuṣyavadanāsa tava anye bhāruṇḍā iti viśrutāḥ bhūliṅgaśakunāśa cānye samudraṃ sarvatò 'bhavana sa tānya atimanòjñāni vihaṃgābhirutāni vai śṛṇvana suramaṇīyāni viprò 'gacchata gautamaḥ tatò 'paśyata suramye sa suvarṇasikatācite deśabhāge same citre savargòddeśa samaprabhe śariyā juṣṭaṃ mahāvṛkṣaṃ nayagròdhaṃ parimaṇḍalama śākhābhira anurūpābhira bhūṣitaṃ chatrasaṃnibhama tasya mūlaṃ susaṃsiktaṃ varacandana vāriṇā divyapuṣpānvitaṃ śarīmata pitāmaha sadòpamama taṃ dṛṣṭvā gautamaḥ parītò munikāntama anuttamama medhyaṃ suragṛha parakhyaṃ puṣpitaiḥ pādapaira vṛtama tama āgamya mudā yuktasa tasyādhastāda upāviśata tatrāsīnasya kauravya gautamasya sukhaḥ śivaḥ puṣpāṇi samupaspṛśya paravavāva anilaḥ śuciḥ halādayana sarvagātrāṇi gautamasya tadā nṛpa sa tu vipraḥ pariśrāntaḥ sapṛṣṭaḥ puṇyena vāyunā sukhama āsādya suṣvāpa bhāskaraśa cāstama abhyagāta tatò 'sataṃ bhāskare yāte saṃdhyākāla upasthite ājagāma savabhavanaṃ barahmalòkāta khagòttamaḥ nāḍī jaṅgha iti khayātò dayitò barahmaṇaḥ sakhā bakarājò mahāprājñaḥ kaśyapasyātmasaṃbhavaḥ rājadharmeti vikhyātò babhūvāpratimò bhuvi devakanyā sutaḥ śarīmāna vidvāna devapatiprabhaḥ mṛṣṭahāṭaka saṃchannò bhūṣaṇaira arkasaṃnibhaiḥ bhūṣitaḥ sarvagātreṣu devagarbhaḥ śariyā javalana tama āgataṃ davijaṃ dṛṣṭvā vismitò gautamò 'bhavata kaṣutpipāsāparītātmā hiṃsārthī cāpya avaikṣata [rājadharma] savāgataṃ bhavate vipra diṣṭyā parāptò 'si me gṛhama astaṃ ca savitā yātaḥ saṃdhyeyaṃ samupasthitā mama tavaṃ nilayaṃ parāptaḥ pariyātithira aninditaḥ pūjitò yāsyasi parātara vidhidṛṣṭena karmaṇā [bha] giraṃ tāṃ madhurāṃ śarutvā gautamò vismitasa tadā kautūhalānvitò rājana rājadharmāṇama aikṣata [ra] bhòḥ kaśyapasya putrò 'haṃ mātā dākṣāyaṇī ca me atithisa tavaṃ guṇòpetaḥ savāgataṃ te davijarṣabha [bha] tasmai dattvā sa satkāraṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā śālapuṣpamayīṃ divyāṃ bṛsīṃ samupakalpayata bhagīratha rathākrāntāna deśāna gaṅgā niṣevitāna ye caranti mahāmīnāsa tāṃśa ca tasyānvakalpayata vahniṃ cāpi susaṃdīptaṃ mīnāṃśa caiva supīvarāna sa gautamāyātithaye nayavedayata kāśyapaḥ bhuktavantaṃ ca taṃ vipraṃ parītātmānaṃ mahāmanāḥ kalamāpanayanārthaṃ sa pakṣābhyāma abhyavījayata tatò viśrāntama āsīnaṃ gòtra paraśnama apṛcchata sò 'baravīda gautamò 'samīti barāhma nānyada udāharata tasmai parṇamayaṃ divyaṃ divyapuṣpādhivāsitama gandhāḍhyaṃ śayanaṃ parādāta sa śiśye tatra vai sukhama athòpaviṣṭaṃ śayane gautamaṃ bakarāṭa tadā papraccha kāśyapò vāgmī kima āgamanakāraṇama tatò 'baravīda gautamasa taṃ daridrò 'haṃ mahāmate samudragamanākāṅkṣī daravyārthama iti bhārata taṃ kāśyapò 'baravīta parītò nòtkaṇṭhāṃ kartuma arhasi kṛtakāryò davijaśreṣṭha sa daravyò yāsyase gṛhāna caturvidhā haya arthagatira bṛhaspatimataṃ yathā pāramparyaṃ tathā daivaṃ karma mitrama iti parabhò parādurbhūtò 'sami te mitraṃ suhṛta tavaṃ ca mama tavayi sò 'haṃ tathā yatiṣyāmi bhaviṣyasi yathārthavāna tataḥ parabhātasamaye sukhaṃ pṛṣṭvābravīda idama gaccha saumya pathānena kṛtakṛtyò bhaviṣyasi itasa tariyòjanaṃ gatvā rākṣasādhipatira mahāna virūpākṣa iti khayātaḥ sakhā mama mahābalaḥ taṃ gaccha davijamukhya tavaṃ mama vākyapracòditaḥ kāmāna abhīpsitāṃsa tubhyaṃ dātā nāstya atra saṃśayaḥ itya uktaḥ parayayau rājana gautamò vigataklamaḥ phalānya amṛtakalpāni bhakṣayana sama yatheṣṭataḥ candanāgurumukhyāni tavaka patrāṇāṃ vanāni ca tasmina pathi mahārāja sevamānò darutaṃ yayau tatò meruvrajaṃ nāma nagaraṃ śailatòraṇama śailaprākāravapraṃ ca śailayantrārgalaṃ tathā viditaśa cābhavata tasya rākṣasendrasya dhīmataḥ parahitaḥ suhṛdā rājana parīyatā vai pariyātithiḥ tataḥ sa rākṣasendraḥ savāna pareṣyāna āha yudhiṣṭhira gautamò nagaradvārāca chīghrama ānīyatāma iti tataḥ puravarāta tasmāta puruṣāḥ śavetaveṣṭanāḥ gautametya abhibhāṣantaḥ puradvārama upāgamana te tama ūcura mahārāja pareṣyā rakṣaḥpatera davijama tavarasva tūrṇama āgaccha rājā tavāṃ daraṣṭuma icchati rākṣasādhipatira vīrò virūpākṣa iti śarutaḥ sa tavāṃ tavarati vai daraṣṭuṃ tata kaṣipraṃ saṃvidhīyatāma tataḥ sa parādravada viprò vismayāda vigataklamaḥ gautamò nagararddhiṃ tāṃ paśyana paramavismitaḥ taira eva sahitò rājñò veśma tūrṇama upādravata darśanaṃ rākṣasendrasya kāṅkṣamāṇò davijasa tadā [bha] tataḥ sa viditò rājñaḥ paraviśya gṛhama uttamama pūjitò rākṣasendreṇa niṣasādāsanòttame pṛṣṭaśa ca gòtra caraṇaṃ savādhyāyaṃ barahma cārikama na tatra vayājahārānyada gòtra mātrāda ṛte davijaḥ barahma varcasa hīnasya savādhyāyaviratasya ca gòtra mātravidò rājā nivāsaṃ samapṛcchata kava te nivāsaḥ kalyāṇa kiṃ gòtrā barāhmaṇī ca te tattvaṃ barūhi na bhīḥ kāryā viśramasva yathāsukhama [ga] madhyadeśaprasūtò 'haṃ vāsò me śabarālaye śūdrā punarbhūra bhāryā me satyama etada baravīmi te [bha] tatò rājā vimamṛśe kathaṃ kāryama idaṃ bhaveta kathaṃ vā sukṛtaṃ me sayāda iti buddhyānvacintayata ayaṃ vai jananāda vipraḥ suhṛta tasya mahātmanaḥ saṃpreṣitaśa ca tenāyaṃ kāśyapena mamāntikama tasya pariyaṃ kariṣyāmi sa hi māma āśritaḥ sadā bharātā me bāndhavaśa cāsau sakhā ca hṛdayaṃgamaḥ kārttikyāma adya bhòktāraḥ sahasraṃ me davijòttamāḥ tatrāyama api bhòktā vai deyama asmai ca me dhanama tataḥ sahasraṃ viprāṇāṃ viduṣāṃ samalaṃkṛtama sanātānāma anusaṃprāptama ahata kaṣaumavāsasāma tāna āgatāna davijaśreṣṭhāna virūpākṣò viśāṃ pate yathārhaṃ paratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā bṛsyasa teṣāṃ tu saṃnyastā rākṣasendrasya śāsanāta bhūmau varakuthāstīrṇāḥ pareṣyaira bharatasattama tāsu te pūjitā rājñā niṣaṇṇā davijasattamāḥ vayarājanta mahārāja nakṣatrapatayò yathā tatò jāmbūnadāḥ pātrīra vajrāṅkā vimalāḥ śubhāḥ varānna pūrṇā viprebhyaḥ parādāna madhu ghṛtāplutāḥ tasya nityaṃ tathāṣāḍhyāṃ māghyāṃ ca bahavò davijāḥ īpsitaṃ bhòjanavaraṃ labhante satkṛtaṃ sadā viśeṣatasa tu kārttikyāṃ davijebhyaḥ saṃprayacchati śaradvyapāye ratnāni paurṇamāsyāma iti śarutiḥ suvarṇaṃ rajataṃ caiva maṇīna atha ca mauktikama varjāna mahādhanāṃśa caiva vaiḍūryājina rāṅkavāna ratnarāśīna vinikṣipya dakṣiṇārthe sa bhārata tataḥ parāha davijaśreṣṭhāna virūpākṣò mahāyaśāḥ gṛhṇīta ratnānya etāni yathòtsāhaṃ yatheṣṭataḥ yeṣu yeṣu ca bhāṇḍeṣu bhuktaṃ vò davijasattamāḥ tānya evādāya gacchadhvaṃ savaveśmānīti bhārata itya uktavacane tasmina rākṣasendre mahātmani yatheṣṭaṃ tāni ratnāni jagṛhura barāhmaṇarṣabhāḥ tatò mahārhaisa te sarve ratnaira abhyarcitāḥ śubhaiḥ barāhmaṇā mṛṣṭavasanāḥ suprītāḥ sama tadābhavana tatasa tāna rākṣasendrāśa ca davijāna āha punara vacaḥ nānā diga āgatāna rājana rākṣasāna paratiṣidhya vai adhyaika divasaṃ viprā na vò 'satīha bhayaṃ kava cita rākṣasebhyaḥ paramòdadhvama iṣṭatò yātamā cirama tataḥ paradudruvuḥ sarve vipra saṃghāḥ samantataḥ gautamò 'pi suvarṇasya bhārama ādāya sa tavaraḥ kṛcchrāta samudvahana vīra nayagròdhaṃ samupāgamata nayaṣīdaca ca pariśrāntaḥ kalāntaśa ca kaṣudhitaśa ca ha tatasa tamābhyagāda rājana rājadharmā khagòttamaḥ savāgatenābhyanandaca ca gautamaṃ mitravatsalaḥ tasya pakṣāgra vikṣepaiḥ kalamaṃ vayapanayata khagaḥ pūjāṃ cāpya akaròda dhīmāna bhòjanaṃ cāpya akalpayata sa bhuktavāna suviśrāntò gautamò 'cintayata tadā hāṭakasyābhirūpasya bhārò 'yaṃ sumahāna mayā gṛhītò lòbhamòhāda vai dūraṃ ca gamanaṃ mama na cāsti pathi bhòktavyaṃ parāṇasaṃdhāraṇaṃ mama kiṃ kṛtvā dhārayeyaṃ vai paraṇāna itya abhyacintayata tataḥ sa pathi bhòktavyaṃ parekṣamāṇò na kiṃ cana kṛtaghnaḥ puruṣavyāghra manasedama acintayata ayaṃ bakapatiḥ pārśve māṃsarāśiḥ sathitò mama imaṃ hatvā gṛhītvāca yāsye 'haṃ samabhidrutama [bha] atha tatra mahārciṣmāna analò vātasārathiḥ tasyāvidūre rakṣārthaṃ khagendreṇa kṛtò 'bhavata sa cāpi pārśve suṣvāpa viśvastò bakarāṭa tadā kṛtaghnasa tu sa duṣṭātmā taṃ jighāṃsura ajāgarata tatò 'lātena dīptena viśvastaṃ nijaghāna tama nihatya ca mudā yuktaḥ sò 'nubandhaṃ na dṛṣṭavāna sa taṃ vipakṣa ròmāṇaṃ kṛtvāgnāva apacata tadā taṃ gṛhītvā suvarṇaṃ ca yayau darutataraṃ davijaḥ tatò 'nayasmina gate cāhni virūpākṣò 'baravīta sutama na parekṣe rājadharmāṇama adya putra khagòttamama sa pūrvasaṃdhyāṃ barahmāṇaṃ vandituṃ yāti sarvadā māṃ cādṛṣṭvā kadā cita sa na gacchati gṛhāna khagaḥ ubhe davirātraṃ saṃdhye vai nābhyagāta sa mamālayama tasmāna na śudhyate bhāvò mama sa jañāyatāṃ suhṛta savādhyāyena viyuktò hi barahma varcasa varjitaḥ taṃ gatasa tatra me śaṅkā hanyāta taṃ sa davijādhamaḥ durācārasa tu durbuddhira iṅgitaira lakṣitò mayā niṣkriyò dāruṇākāraḥ kṛṣṇò dasyura ivādhamaḥ gautamaḥ sa gatasa tatra tenòdvignaṃ manò mama putra śīghrama itò gatvā rājadharmaniveśanama jañāyatāṃ sa viśuddhātmā yadi jīvati mācirama sa evama uktasa tavaritò rakṣòbhiḥ sahitò yayau nayagròdhaṃ tatra cāpaśyata kaṅkālaṃ rājadharmaṇaḥ sa rudanna agamata putrò rākṣasendrasya dhīmataḥ tavaramāṇaḥ paraṃ śaktyā gautama garahaṇāya vai tatò 'vidūre jagṛhura gautamaṃ rākṣasāsa tadā rājadharmaśarīraṃ ca pakṣāsthi caraṇòjjhitama tama ādāyātha rakṣāṃsi darutaṃ meruvrajaṃ yayuḥ rājñaśa ca darśayāma āsuḥ śarīraṃ rājadharmaṇaḥ kṛtaghnaṃ puruṣaṃ taṃ ca gautamaṃ pāpacetasama ruròda rājā taṃ dṛṣṭvā sāmātyaḥ sa puròhitaḥ ārtanādaśa ca sumahāna abhūta tasya niveśane sa satrī kumāraṃ ca puraṃ babhūvāsvastha mānasama athābravīna nṛpaḥ putraṃ pāpò 'yaṃ vadhyatāma iti asya māṃsaira ime sarve viharantu yatheṣṭataḥ pāpācāraḥ pāpakarmā pāpātmā pāpaniścayaḥ hantavyò 'yaṃ mama matira bhavadbhira iti rākṣasāḥ itya uktā rākṣasendreṇa rākṣasā ghòravikramāḥ naicchanta taṃ bhakṣayituṃ pāpakarmāyama itya uta dasyūnāṃ dīyatāma eṣa sādhva adya puruṣādhamaḥ itya ūcusa taṃ mahārāja rākṣasendraṃ niśācarāḥ śiròbhiśa ca gatā bhūmima ūcū rakṣògaṇādhipama na dātuma arhasi tavaṃ nò bhakṣaṇāyāsya kilbiṣama evama astva iti tāna āha rākṣasendrò niśācarāna dasyūnāṃ dīyatāma eṣa kṛtaghnò 'dayaiva rākṣasāḥ itya ukte tasya te dāsāḥ śūlamudgara pāṇayaḥ chittvā taṃ khaṇḍaśaḥ pāpaṃ dasyubhyaḥ paradadusa tadā dasyavaśa cāpi naicchanta tama attuṃ pāpakāriṇama karavyādā api rājendra kṛtaghnaṃ nòpabhuñjate barahmaghne ca surāpe ca còre bhagnavrate tathā niṣkṛtira vihitā rājana kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ mitradròhī nṛśaṃsaśa ca kṛtaghnaśa ca narādhamaḥ karavyādaiḥ kṛmibhiśa cānyaira na bhujyante hi tādṛśāḥ [bha] tataśa citāṃ bakapateḥ kārayāma āsa rākṣasaḥ ratnaira gandhaiśa ca bahubhira vastraiśa ca samalaṃkṛtāma tatra parajvālya nṛpate bakarājaṃ paratāvapāna paretakāryāṇi vidhivada rākṣasendraśa cakāra ha tasmina kāle 'tha surabhira devī dākṣāyaṇī śubhā upariṣṭāta tatasa tasya sā babhūva payasvinī tasyā vaktrāca cayutaḥ phenaḥ kaṣīramiśrasa tadānagha sò 'patada vai tatasa tasyāṃ citāyāṃ rājadharmaṇaḥ tataḥ saṃjīvitasa tena bakarājasa tadānagha utpatya ca sameyāya virūpākṣaṃ bakādhipaḥ tatò 'bhayayāda devarājò virūpākṣapuraṃ tadā parāha cedaṃ virūpākṣaṃ diṣṭyāyaṃ jīvatītya uta śarāvayāma āsa cendrasa taṃ virūpākṣaṃ purātanama yathā śāpaḥ purā dattò barahmaṇā rājadharmaṇaḥ yadā bakapatī rājana barahmāṇaṃ nòpasarpati tatò ròṣāda idaṃ parāha bakendrāya pitāmahaḥ yasmāna mūḍhò mama sadò nāgatò 'sau bakādhamaḥ tasmāda vadhaṃ sa duṣṭātmā nacirāta samavāpsyati tadāyaṃ tasya vacanāna nihatò gautamena vai tenaivāmṛta siktaśa ca punaḥ saṃjīvitò bakaḥ rājadharmā tataḥ parāha paraṇipatya puraṃdarama yadi te 'nugraha kṛtā mayi buddhiḥ puraṃdara sakhāyaṃ me sudayitaṃ gautamaṃ jīvayetya uta tasya vākyaṃ samājñāya vāsavaḥ puruṣarṣabha saṃjīvayitvā sakhye vai parādāta taṃ gautamaṃ tadā sa bhāṇḍòpaskaraṃ rājaṃsa tama āsādya bakādhipaḥ saṃpariṣvajya suhṛdaṃ parītyā paramayā yutaḥ atha taṃ pāpakarmāṇaṃ rājadharmā bakādhipaḥ visarjayitvā sadhanaṃ paraviveśa savama ālayama yathòcitaṃ ca sa bakò yayau barahma sadasa tadā barahmā ca taṃ mahātmānama ātithyenābhyapūjayata gautamaśa cāpi saṃprāpya punasa taṃ śabarālayama śūdrāyāṃ janayāma āsa putrāna duṣkṛtakāriṇaḥ śāpaśa ca sumahāṃsa tasya dattaḥ suragaṇaisa tadā kukṣau punarbhvāṃ bhāryāyāṃ janayitvā cirāta sutāna nirayaṃ parāpsyati mahata kṛtaghnò 'yama iti parabhò etata parāha purā sarvaṃ nāradò mama bhārata saṃsmṛtya cāpi sumahada ākhyānaṃ puruṣarṣabha mayāpi bhavate sarvaṃ yathāvada upavarṇitama kutaḥ kṛtaghnasya yaśaḥ kutaḥ sathānaṃ kutaḥ sukhama aśraddheyaḥ kṛtaghnò hi kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ mitradròhò na kartavyaḥ puruṣeṇa viśeṣataḥ mitra dharuna nirayaṃ ghòrama anantaṃ paratipadyate kṛtajñena sadā bhāvyaṃ mitra kāmena cānagha mitrāta parabhavate satyaṃ mitrāta parabhavate balama satkāraira uttamaira mitraṃ pūjayeta vicakṣaṇaḥ parityājyò budhaiḥ pāpaḥ kṛtaghnò nirapatrapaḥ mitradròhī kulāṅgāraḥ pāpakarmā narādhamaḥ eṣa dharmabhṛtāṃ śareṣṭha paròktaḥ pāpò mayā tava mitradròhī kṛtaghnò vai kiṃ bhūyaḥ śaròtuma icchasi [va] etaca charutvā tadā vākyaṃ bhīṣmeṇòktaṃ mahātmanā yudhiṣṭhiraḥ parītamanā babhūva janamejaya [ya] dharmāḥ pitāmahenòktā rājadharmāśritāḥ śubhāḥ dharmama āśramiṇāṃ śareṣṭhaṃ vaktuma arhasi pārthiva [bhīsma] sarvatra vihitò dharmaḥ savargyaḥ satyaphalaṃ tapaḥ bahu davārasya dharmasya nehāsti viphalā kariyā yasmina yasmiṃsa tu vinaye yò yò yāti viniścayama sa tama evābhijānāti nānyaṃ bharatasattama yathā yathā ca paryeti lòkatantrama asāravata tathā tathā virāgò 'tara jāyate nātra saṃśayaḥ evaṃ vayavasite lòke bahudòṣe yudhiṣṭhira ātmamòkṣanimittaṃ vai yateta matimāna naraḥ [ya] naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte yayā buddhyā nudeca chòkaṃ tana me barūhi pitāmaha [bhī] naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte ahò duḥkhama iti dhayāyaña śòkasyāpacitiṃ careta atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama yathā senajitaṃ vipraḥ kaśa cida itya abravīda vacaḥ putraśòkābhisaṃtaptaṃ rājānaṃ śòkavihvalama viṣannavadanaṃ dṛṣṭvā viprò vacanama abravīta kiṃ nu khalva asi mūḍhasa tavaṃ śòcyaḥ kima anuśòcasi yadā tavāma api śòcantaḥ śòcyā yāsyanti tāṃ gatima tavaṃ caivāhaṃ ca ye cānye tavāṃ rājana paryupāsate sarve tatra gamiṣyāmò yata evāgatā vayama [senajita] kā buddhiḥ kiṃ tapò vipra kaḥ samādhisa tapòdhana kiṃ jañānaṃ kiṃ śarutaṃ vā te yata parāpya na viṣīdasi [barāhmaṇa] paśya bhūtāni duḥkhena vayatiṣaktāni sarvaśaḥ ātmāpi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama yathā mama tathānyeṣāma iti buddhyā na me vayathā etāṃ buddhima ahaṃ parāpya na parahṛṣye na ca vayathe yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahòdadhau sametya ca vayapeyātāṃ tadvada bhūtasamāgamaḥ evaṃ putrāśa ca pautrāśa ca jañātayò bāndhavāsa tathā teṣu sanehò na kartavyò viprayògò hi taira dharuvama adarśanāda āpatitaḥ punaśa cādarśanaṃ gataḥ na tavāsau veda na tavaṃ taṃ kaḥ sana kama anuśòcasi tṛṣṇārti parabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārti parabhavaṃ sukhama sukhāta saṃjāyate duḥkhama evama etata punaḥ punaḥ sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukhama sukhāta tavaṃ duḥkhama āpannaḥ punara āpatsyase sukhama na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukhama nālaṃ sukhāya suhṛdò nālaṃ duḥkhāya śatravaḥ na ca parajñālama arthānāṃ na sukhānāma alaṃ dhanama na buddhira dhanalābhāya na jādyama asamṛddhaye lòkaparyāya vṛttāntaṃ parājñò jānāti netaraḥ buddhimantaṃ ca mūḍhaṃ ca śūraṃ bhīruṃ jadaṃ kavima durbalaṃ balavantaṃ ca bhāginaṃ bhajate sukhama dhenura vatsasya gòpasya savāminasa taskarasya ca payaḥ pibati yasa tasyā dhenusa tasyeti niścayaḥ ye ca mūḍhatamā lòke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ te narāḥ sukhama edhante kaliśyatya antaritò janaḥ antyeṣu remire dhīrā na te madhyeṣu remire antya parāptiṃ sukhāma āhura duḥkhama antarama antayòḥ ye tu buddhisukhaṃ parāptā davandvātītā vimatsarāḥ tāna naivārthā na cānarthā vayathayanti kadā cana atha ye buddhima aprāptā vayatikrāntāśa ca mūḍhatāma te 'tivelaṃ parahṛṣyanti saṃtāpama upayānti ca nityapramuditā mūḍhā divi devagaṇā iva avalepena mahatā paridṛbdhā vicetasaḥ sukhaṃ duḥkhāntama ālasyaṃ duḥkhaṃ dākṣyaṃ sukhòdayama bhūtiśa caiva śariyā sārdhaṃ dakṣe vasati nālase sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ daveṣyaṃ vā yadi vā pariyama parāptaṃ parāptama upāsīta hṛdayenāparājitaḥ śòkasthāna sahasrāṇi harṣasthāna śatāni ca divase divase mūḍhama āviśanti na paṇḍitama buddhimantaṃ kṛtaprajñaṃ śuśrūsuma anasūyakama dāntaṃ jitendriyaṃ cāpi śòkò na sapṛśate narama etāṃ buddhiṃ samāsthāya guptacittaśa careda budhaḥ udayāstamayajñaṃ hi na śòkaḥ saprastuma arhati yannimittaṃ bhaveca chòkasa tarāsò vā duḥkhama eva vā āyāsò vā yatòmūlasa tada ekāṅgama api tayajeta yada yata tayajati kāmānāṃ tata sukhasyābhipūryate kāmānusārī puruṣaḥ kāmāna anu vinaśyati yaca ca kāmasukhaṃ lòke yaca ca divyaṃ mahata sukhama tṛṣṇā kaṣayasukhasyaite nārhataḥ sòdaśīṃ kalāma pūrvadehakṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vāśubhama parājñaṃ mūḍhaṃ tathā śūraṃ bhajate yādṛśaṃ kṛtama evama eva kilaitāni pariyāṇya evāpriyāṇi ca jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca tada evaṃ buddhima āsthāya sukhaṃ jīveda guṇānvitaḥ sarvāna kāmāña jugupseta saṅgāna kurvīta pṛṣṭhataḥ vṛtta eṣa hṛdi paraudhò mṛtyura eṣa manòmayaḥ yadā saṃharate kāmāna kūrmò 'ṅagānīva sarvaśaḥ tadātmajyòtira ātmā ca ātmanya eva parasīdati kiṃ cida eva mamatvena yadā bhavati kalpitama tada eva paritāpārthaṃ sarvaṃ saṃpadyate tadā na bibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmāna na bibhyati yadā necchati na daveṣṭi barahma saṃpadyate tadā ubhe satyānṛte tayaktvā śòkānandau bhayābhaye pariyāpriye parityajya paraśāntātmā bhaviṣyasi yadā na kurute dhīraḥ sarvabhūteṣu pāpakama karmaṇā manasā vācā barahma saṃpadyate tadā yā dustyajā durmatibhira yā na jīryati jīryataḥ yò 'sau parāṇāntikò rògasa tāṃ tṛṣṇāṃ tayajataḥ sukhama atra piṅgalayā gītā gāthāḥ śarūyanti pārthiva yathā sā kṛcchrakāle 'pi lebhe dharmaṃ sanātanama saṃkete piṅgalā veśyā kāntenāsīda vinākṛtā atha kṛcchragatā śāntāṃ buddhima āsthāpayata tadā [pingalā] unmattāhama anunmattaṃ kāntama anvavasaṃ cirama antike ramaṇaṃ santaṃ nainama adhyagamaṃ purā ekasthūnaṃ navadvārama apidhāsyāmya agārakama kā hi kāntama ihāyāntama ayaṃ kānteti mansyate akāmāḥ kāmarūpeṇa dhūrtā narakarūpiṇaḥ na punara vañcayiṣyanti paratibuddhāsmi jāgṛmi anarthò 'pi bhavatya arthò daivāta pūrvakṛtena vā saṃbuddhāhaṃ nirākārā nāhama adyājitendriyā sukhaṃ nirāśaḥ savapiti nairāśyaṃ paramaṃ sukhama āśāma anāśāṃ kṛtvā hi sukhaṃ savapiti piṅgalā [bhī] etaiśa cānyaiśa ca viprasya hetumadbhiḥ parabhāṣitaiḥ paryavasthāpitò rājā senajina mumude sukhama [ya] atikrāmati kāle 'samina sarvabhūtakṣayāvahe kiṃ śareyaḥ paratipadyeta tana me barūhi pitāmaha [bhīsma] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama pituḥ putreṇa saṃvādaṃ tana nibòdha yudhiṣṭhira davijāteḥ kasya cita pārtha savādhyāyaniratasya vai babhūva putrò medhāvī medhāvī nāma nāmataḥ sò 'baravīta pitaraṃ putraḥ savādhyāyakaraṇe ratama mòkṣadharmārthakuśalò lòkatattvavicakṣaṇaḥ dhīraḥ kiṃ savita tāta kuryāta parajānana; kaṣipraṃ haya āyura bharaśyate mānavānāma pitasa tada ācakṣva yathārthayògaṃ; mamānupūrvyā yena dharmaṃ careyama [pitā] vedāna adhītya barahmacaryeṇa putra; putrāna iccheta pāvanārthaṃ pitṝṇāma agnīna ādhāya vidhivaca ceṣṭayajñò; vanaṃ paraviśyātha munira bubhūseta [putra] evama abhyāhate lòke samantāta parivārite amòghāsu patantīṣu kiṃ dhīra iva bhāṣase [pitā] kathama abhyāhatò lòkaḥ kena vā parivāritaḥ amòghāḥ kāḥ patantīha kiṃ nu bhīsayasīva māma [putra] mṛtyunābhyāhatò lòkò jarayā parivāritaḥ ahòrātrāḥ patantya ete nanu kasmāna na budhyase yadāhama etaja jānāmi na mṛtyusa tiṣṭhatīti ha sò 'haṃ kathaṃ paratīkṣiṣye jālenāpihitaśa carana rātryāṃ rātryāṃ vayatītāyāma āyura alpataraṃ yadā gādhòdake matsya iva sukhaṃ vindeta kasa tadā tada eva vandhyaṃ divasama iti vidyāda vicakṣaṇaḥ anavāpteṣu kāmeṣu mṛtyura abhyeti mānavama śaspānīva vicinvantama anyatra gatamānasama vṛkīvòraṇama āsādya mṛtyura ādāya gacchati adyaiva kuru yaca chareyò mā tavā kālò 'tayagāda ayama akṛteṣva eva kāryeṣu mṛtyura vai saṃprakarṣati śavaḥ kāryama adya kurvīta pūrvāhne cāparāhnikama na hi paratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vāsya na vā kṛtama kò hi jānāti kasyādya mṛtyusenā nivekṣyate yuvaiva dharmaśīlaḥ sayāda animittaṃ hi jīvitama kṛte dharme bhaveta kīrtira iha paretya ca vai sukhama mòhena hi samāviṣṭaḥ putradārārthama udyataḥ kṛtvā kāryama akāryaṃ vā puṣṭima eṣāṃ parayacchati taṃ putrapaśusaṃmattaṃ vayāsaktamanasaṃ narama suptaṃ vayāghraṃ mahaughò vā mṛtyura ādāya gacchati saṃcinvānakama evaikaṃ kāmānāma avitṛptakama vayāghraḥ paśuma ivādāya mṛtyura ādāya gacchati idaṃ kṛtama idaṃ kāryama idama anyata kṛtākṛtama evama īhā sukhāsaktaṃ kṛtāntaḥ kurute vaśe kṛtānāṃ phalama aprāptaṃ karmaṇāṃ phalasaṅginama kaṣetrāpana gṛhāsaktaṃ mṛtyura ādāya gacchati mṛtyura jarā ca vayādhiśa ca duḥkhaṃ cāneka kāraṇama anuṣaktaṃ yadā dehe kiṃ savastha iva tiṣṭhasi jātama evāntakò 'natāya jarā cānveti dehinama anuṣaktā davayenaite bhāvāḥ sathāvarajaṅgamāḥ mṛtyòra vā gṛhama evaitada yā garāme vasatò ratiḥ devāmāma eṣa vai gòṣṭhò yada araṇyama iti śarutiḥ nibandhanī rajjura eṣā yā garāme vasatò ratiḥ chittvaināṃ sukṛtò yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ na hiṃsayati yaḥ parānāna manòvākkāyahetubhiḥ jīvitārthāpanayanaiḥ karmabhira na sa badhyate na mṛtyusenāma āyāntīṃ jātu kaśa cita parabādhate ṛte satyama asaṃtyājyaṃ satye haya amṛtama āśritama tasmāta satyavratācāraḥ satyayògaparāyanaḥ satyārāmaḥ samò dāntaḥ satyenaivāntakaṃ jayeta amṛtaṃ caiva mṛtyuśa ca davayaṃ dehe paratiṣṭhitama mṛtyuma āpadyate mòhāta satyenāpadyate 'mṛtama sò 'haṃ haya ahiṃsraḥ satyārthī kāmakròdhabahiṣkṛtaḥ samaduḥkhasukhaḥ kaṣemī mṛtyuṃ hāsyāmya amartyavata śānti yajñaratò dāntò barahma yajñe sathitò muniḥ vāṅmanaḥ karma yajñaśa ca bhaviṣyāmya udagāyane paśuyajñaiḥ kathaṃ hiṃsraira mādṛśò yastuma arhati antavadbhira uta parājñaḥ kaṣatrayajñaiḥ piśācavata yasya vāṅmanasī sayātāṃ samyaka paranihite sadā tapasa tayāgaśa ca yògaśa ca sa vai sarvama avāpnuyāta nāsti vidyā samaṃ cakṣura nāsti vidyā samaṃ balama nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tayāgasamaṃ sukhama ātmanya evātmanā jāta ātmaniṣṭhò 'parajò 'pi vā ātmanya eva bhaviṣyāmi na māṃ tārayati parajā naitādṛśaṃ barāhmaṇasyāsti vittaṃ; yathaikatā samatā satyatā ca śīle sathitira danda nidhānama ārjavaṃ; tatasa tataśa còparamaḥ kariyābhyaḥ kiṃ te dhanaira bāndhavaira vāpi kiṃ te; kiṃ te dāraira barāhmaṇa yò mariṣyasi ātmānama anviccha guhāṃ paraviṣṭaṃ; pitāmahasa te kava gataḥ pitā ca [bhīsma] putrasyaitada vacaḥ śarutvā tathākārṣīta pitā nṛpa tathā tavama api vartasya satyadharmaparāyanaḥ [ya] dhaninò vādhanā ye ca vartayanti savatantriṇaḥ sukhaduḥkhāgamasa teṣāṃ kaḥ kathaṃ vā pitāmaha [bhīsma] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama śamyākena vimuktena gītaṃ śānti gatena ha abravīna māṃ purā kaśa cida barāhmaṇasa tayāgama āsthitaḥ kaliśyamānaḥ kudāreṇa kucailena bubhukṣayā utpannama iha lòke vai janmaprabhṛti mānavama vividhānya upavartante duḥkhāni ca sukhāni ca tayòra ekatare mārge yadya enama abhisaṃnayeta na sukhaṃ parāpya saṃhṛṣyena na duḥkhaṃ parāpya saṃjvareta na vai carasi yaca chareya ātmanò vā yada īhase akāmātmāpi hi sadā dhurama udyamya caiva hi akiṃcanaḥ paripatana sukhama āsvādayiṣyasi akiṃcanaḥ sukhaṃ śete samuttiṣṭhati caiva hi ākiṃcanyaṃ sukhaṃ lòke pathyaṃ śivama anāmayama anamitrama athò haya etada durlabhaṃ sulabhaṃ satāma akiṃcanasya śuddhasya upapannasya sarvaśaḥ avekṣamāṇasa tarī~la lòkāna na tulyama upalakṣaye ākiṃcanyaṃ ca rājyaṃ ca tulayā samatòlayama atyaricyata dāridryaṃ rājyāda api guṇādhikama ākiṃcanye ca rājye ca viśeṣaḥ sumahāna ayama nityòdvignò hi dhanavāna mṛtyòra āsya gatò yathā naivāsyāgnira na cādityò na mṛtyura na ca dasyavaḥ parabhavanti dhanajyāni nirmuktasya nirāśiṣaḥ taṃ vai sadā kāmacarama anupastīrṇa śāyinama bāhūpadhānaṃ śāmyantaṃ paraśaṃsanti divaukasaḥ dhanavāna karòdhalòbhābhyāma āviṣṭò naṣṭa cetanaḥ tiryaga īkṣaḥ śuṣkamukhaḥ pāpakò bharukutīmukhaḥ nirdaśaṃśa cādharauṣṭhaṃ ca karuddhò dāruṇabhāṣitā kasa tama iccheta paridraṣṭuṃ dātuma icchati cena mahīma śariyā haya abhīsknaṃ saṃvāsò mòhayatya avicakṣaṇama sā tasya cittaṃ harati śāradābhrama ivānilaḥ athainaṃ rūpamānaśa ca dhanamānaśa ca vindati abhijātò 'sami siddhò 'sami nāsmi kevalamānuṣaḥ itya ebhiḥ kāraṇaisa tasya taribhira cittaṃ parasicyate sa parasikta manò bhògāna visṛjya pitṛsaṃcitāna parikṣīṇaḥ parasvānāma ādānaṃ sādhu manyate tama atikrānta maryādama ādadānaṃ tatasa tataḥ paratiṣedhanti rājānò lubdhā mṛgama iveṣubhiḥ evama etāni duḥkhāni tāni tānīha mānavama vividhānya upavartante gātrasaṃsparśajāni ca teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bhaiṣajyama ācareta lòkadharmaṃ samājñāya dharuvāṇāma adhruvaiḥ saha nātyaktvā sukhama āpnòti nātyaktvā vindate parama nātyaktvā cābhayaḥ śete tayaktvā sarvaṃ sukhī bhava itya etada dhāstinapure barāhmaṇenòpavarṇitama śamyākena purā mahyaṃ tasmāta tayāgaḥ parò mataḥ [yudhisthira] īhamānaḥ samārambhāna yadi nāsādayeda dhanama dhanatṛṣṇābhibhūtaśa ca kiṃ kurvana sukhama āpnuyāta [bhīsma] sarvasāmyama anāyāsaḥ satyavākyaṃ ca bhārata nirvedaśa cāvivitsā ca yasya sayāta sa sukhī naraḥ etānya eva padānya āhuḥ pañca vṛddhāḥ paraśāntaye eṣa savargaśa ca dharmaśa ca sukhaṃ cānuttamaṃ satāma atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama nirvedāna maṅkinā gītaṃ tana nibòdha yudhiṣṭhira īhamānò dhanaṃ maṅkira bhagnehaśa ca punaḥ punaḥ kena cida dhanaśeṣeṇa karītavāna damya gòyugama susaṃbaddhau tu tau damyau damanāyābhiniḥsṛtau āsīnama uṣṭraṃ madhyena sahasaivābhyadhāvatāma tayòḥ saṃprāptayòra uṣṭraḥ sakandhadeśama amarṣaṇaḥ utthāyòtkṣipya tau damyau parasasāra mahājavaḥ hariyamāṇau tu tau damyau tenòṣṭreṇa paramāthinā mariyamāṇau ca saṃprekṣya maṅkisa tatrābravīda idama na caivāvihitaṃ śakyaṃ dakṣeṇāpīhituṃ dhanama yuktena śaraddhayā samyaga īhāṃ samanutiṣṭhatā kṛtasya pūrvaṃ cānarthaira yuktasyāpya anutiṣṭhataḥ imaṃ paśyata saṃgatyā mama daivama upaplavama udyamyòdyamya me damyau viṣameneva gacchati utkṣipya kākatālīyama unmātheneva jambukaḥ manī vòṣṭrasya lambete pariyau vatsatarau mama śuddhaṃ hi daivama evedama atò naivāsti pauruṣama yadi vāpya upapadyeta pauruṣaṃ nāma karhi cita anviṣyamāṇaṃ tada api daivama evāvatiṣṭhate tasmāna nirveda eveha gantavyaḥ sukhama īpsatā sukhaṃ savapiti nirviṇṇò nirāśaśa cārthasādhane ahò samyaka śukenòktaṃ sarvataḥ parimucyatā paratiṣṭhatā mahāraṇyaṃ janakasya niveśanāta yaḥ kāmāna parāpnuyāta sarvāna yaśa caināna kevalāṃsa tayajeta parāpanāta sarvakāmānāṃ parityāgò viśiṣyate nāntaṃ sarvavivitsānāṃ gatapūrvò 'sati kaśa cana śarīre jīvite caiva tṛṣṇā mandasya vardhate nivartasva vivitsābhyaḥ śāmya nirvidya māmaka asakṛca cāsi nikṛtò na ca nirvidyase tanò yadi nāhaṃ vināśyasa te yadya evaṃ ramase mayā mā māṃ yòjaya lòbhena vṛthā tavaṃ vittakāmuka saṃcitaṃ saṃcitaṃ daravyaṃ naṣṭaṃ tava punaḥ punaḥ kadā vimòkṣyase mūḍha dhanehāṃ dhanakāmuka ahò nu mama bāliśyaṃ yò 'haṃ karīdanakasa tava kiṃ naiva jātu puruṣaḥ pareṣāṃ pareṣyatāma iyāta na pūrve nāpare jātu kāmānāma antama āpnuvana tayaktvā sarvasamārambhāna paratibuddhò 'sami jāgṛmi nūnaṃ te hṛdayaṃ kāmavajra sāramayaṃ dṛdhama yada anarthaśatāviṣṭaṃ śatadhā na vidīryate tayajāmi kāmatvāṃ caiva yaca ca kiṃ cita pariyaṃ tava tavāhaṃ sukhama anvicchanna ātmanya upalabhe sukhama kāmajānāmi te mūlaṃ saṃkalpāta kila jāyase na tavāṃ saṃkalpayiṣyāmi samūlò na bhaviṣyati īhā dhanasya na sukhā labdhvā cintā ca bhūyasī labdhānāśò yathā mṛtyura labdhaṃ bhavati vā na vā paretya yò na labhate tatò duḥkhataraṃ nu kima na ca tuṣyati labdhena bhūya eva ca mārgati anutarṣula evārthaḥ savādu gāṅgama ivòdakama mada vilāpanama etata tu paratibuddhò 'sami saṃtyaja ya imaṃ māmakaṃ dehaṃ bhūtagrāmaḥ samāśritaḥ sa yātva itò yathākāmaṃ vasatāṃ vā yathāsukhama na yuṣmāsva iha me parītiḥ kāmalòbhānusāriṣu tasmāda utsṛjya sarvāna vaḥ satyama evāśrayāmya ahama sarvabhūtānya ahaṃ dehe paśyana manasi cātmanaḥ yòge buddhiṃ śarute sattvaṃ manò barahmaṇi dhārayana vihariṣyāmya anāsaktaḥ sukhī lòkāna nirāmayaḥ yathā mā tavaṃ punara naivaṃ duḥkheṣu paranidhāsyasi tavayā hi me paranunnasya gatira anyā na vidyate tṛṣṇā śòkaśramāṇāṃ hi tavaṃ kāmaprabhavaḥ sadā dhananāśò 'dhikaṃ duḥkhaṃ manye sarvamahattarama jañātayò haya avamanyante mitrāṇi ca dhanacyutama avajñāna sahasraisa tu dòṣāḥ kastatarādhane dhane sukhakalā yā ca sāpi duḥkhaira vidhīyate dhanama asyeti puruṣaṃ purā nighnanti dasyavaḥ kaliśyanti vividhaira dandaira nityama udvejayanti ca mandalòlupatā duḥkhama iti buddhiṃ cirāna mayā yada yada ālambase kāmatata tada evānurudhyase atattvajñò 'si bālaśa ca dustòṣò 'pūraṇò 'nalaḥ naiva tavaṃ vettha sulabhaṃ naiva tavaṃ vettha durlabhama pātālama iva duṣpūrò māṃ duḥkhaira yòktuma icchasi nāhama adya samāveṣṭuṃ śakyaḥ kāmapunasa tavayā nirvedama ahama āsādya daravyanāśāda yadṛcchayā nirvṛtiṃ paramāṃ parāpya nādya kāmāna vicintaye atikleśāna sahāmīha nāhaṃ budhyāmya abuddhimāna nikṛtò dhananāśena śaye sarvāṅgavijvaraḥ parityajāmi kāmatvāṃ hitvā sarvamanògatīḥ na tavaṃ mayā punaḥ kāmanasyòteneva raṃsyase kaṣamiṣye 'kaṣamamāṇānāṃ na hiṃsiṣye ca hiṃsitaḥ daveṣya muktaḥ pariyaṃ vakṣyāmya anādṛtya tada apriyama tṛptaḥ savasthendriyò nityaṃ yathā labdhena vartayana na sakāmaṃ kariṣyāmi tavāma ahaṃ śatruma ātmanaḥ nirvedaṃ nirvṛtiṃ tṛptiṃ śāntiṃ satyaṃ damaṃ kaṣamāma sarvabhūtadayāṃ caiva viddhi māṃ śaraṇāgatama tasmāta kāmaśa ca lòbhaśa ca tṛṣṇā kārpaṇyama eva ca tayajantu māṃ paratiṣṭhantaṃ sattvasthò haya asmi sāṃpratama parahāya kāmaṃ lòbhaṃ ca karòdhaṃ pāruṣyama eva ca nādya lòbhavaśaṃ parāptò duḥkhaṃ parāpsyāmya anātmavāna yada yata tayajati kāmānāṃ tata sukhasyābhipūryate kāmasya vaśagò nityaṃ duḥkhama eva parapadyate kāmāna vayudasya dhunute yata kiṃ cita puruṣò rajaḥ kāmakròdhòdbhavaṃ duḥkhama ahrīra aratira eva ca eṣa barahma paraviṣṭò 'haṃ garīsme śītama iva haradama śāmyāmi parinirvāmi sukhama āse ca kevalama yaca ca kāmasukhaṃ lòke yaca ca divyaṃ mahata sukhama tṛṣṇā kaṣayasukhasyaite nārhataḥ sòdaśīṃ kalāma ātmanā saptamaṃ kāmaṃ hatvā śatruma ivòttamama parāpyāvadhyaṃ barahma puraṃ rājeva sayāma ahaṃ sukhī etāṃ buddhiṃ samāsthāya maṅkira nirvedama āgataḥ sarvāna kāmāna parityajya parāpya barahma mahata sukhama damya nāśa kṛte maṅkira amaratvaṃ kilāgamata achinata kāmamūlaṃ sa tena parāpa mahata sukhama atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama gītaṃ videharājena janakena paraśāmyatā anantaṃ bata me vittaṃ yasya me nāsti kiṃ cana mithilāyāṃ paradīptāyāṃ na me dahyati kiṃ cana atraivòdāharantīmaṃ bòdhyasya padasaṃcayama nirvedaṃ parati vinyastaṃ paratibòdha yudhiṣṭhira bòdhyaṃ dāntama ṛṣiṃ rājā nahuṣaḥ paryapṛcchata nirvedāca chāntima āpannaṃ śāntaṃ parajñāna tarpitama upadeśaṃ mahāprājña śamasyòpadiśasva me kāṃ buddhiṃ samanudhyāya śāntaśa carasi nirvṛtaḥ [bòdhya] upadeśena vartāmi nānuśāsmīha kaṃ cana lakṣaṇaṃ tasya vakṣye 'haṃ tata savayaṃ paravimṛśyatāma piṅgalā kuraraḥ sarpaḥ sāraṅgānveṣaṇaṃ vane iṣukāraḥ kumārī ca sa ete guravò mama [yudhisṭhira] kena vṛttena vṛttajña vītaśòkaśa carena mahīma kiṃ ca kurvana narò lòke parāpnòti paramāṃ gatima [bhīsma] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama parahrādasya ca saṃvādaṃ munera ājagarasya ca carantaṃ barāhmaṇaṃ kaṃ cita kalya cittama anāmayama papraccha rājana parahrādò buddhimāna parājñasaṃmataḥ savasthaḥ śaktò mṛdura dāntò nirvivitsò 'nasūyakaḥ suvāgbahumatò lòke parājñaśa carasi bālavata naiva parārthayase lābhaṃ nālābheṣva anuśòcasi nityatṛpta iva barahmana na kiṃ cida avamanyase saròtasā hariyamāṇāsu parajāsva avimanā iva dharmakāmārtha kāryeṣu kūtastha iva lakṣyase nānutiṣṭhasi dharmārdhau na kāme cāpi vartase indriyārthāna anādṛtya muktaśa carasi sākṣivata kā nu parajñā śarutaṃ vā kiṃ vṛttira vā kā nu te mune kaṣiprama ācakṣva me barahmaña śareyò yada iha manyase anuyuktaḥ sa medhāvī lòkadharmavidhānavita uvāca śalakṣṇayā vācā parahrādama anapārthayā paśyana parahrāda bhūtānāma utpattima animittataḥ harāsaṃ vṛddhiṃ vināśaṃ ca na parahṛṣye na ca vayathe savabhāvāda eva saṃdṛśya vartamānāḥ paravṛttayaḥ savabhāvaniratāḥ sarvāḥ paritapye na kena cita paśyana parahrāda saṃyògāna viprayòga parāyanāna saṃcayāṃśa ca vināśāntāna na kava cida vidadhe manaḥ antavanti ca bhūtāni guṇayuktāni paśyataḥ utpattinidhanajñasya kiṃ kāryama avaśiṣyate jalajānāma api haya antaṃ paryāyenòpalakṣaye mahatāma api kāyānāṃ sūkṣmāṇāṃ ca mahòdadhau jaṅgama sathāvarāṇāṃ ca bhūtānāma asurādhipa pārthivānāma api vayaktaṃ mṛtyuṃ paśyāmi sarvaśaḥ antarikṣacarāṇāṃ ca dānavòttama pakṣiṇāma uttiṣṭhati yathākālaṃ mṛtyura balavatāma api divi saṃśaramāṇāni harasvāni ca mahānti ca jayòtīṃsi ca yathākālaṃ patamānāni lakṣaye iti bhūtāni saṃpaśyanna anuṣaktāni mṛtyunā sarvasāmānyatò vidvāna kṛtakṛtyaḥ sukhaṃ savape sumahāntama api garāsaṃ garase labdhaṃ yadṛcchayā śaye punara abhuñjānò divasāni bahūnya api āsravatya api māma annaṃ punara bahuguṇaṃ bahu punara alpaguṇaṃ satòkaṃ punara naivòpapadyate kanāna kadā cita khādāmi pinyākama api ca garase bhakṣaye śālimāṃsāni bhakṣāṃśa còcāvacāna punaḥ śaye kadā cita paryaṅke bhūmāva api punaḥ śaye parāsāde 'pi ca me śayyā kadā cida upapadyate dhārayāmi ca cīrāṇi śānīṃ kaṣaumājināni ca mahārhāṇi ca vāsāṃsi dhārayāmya ahama ekadā na saṃnipatitaṃ dharmyama upabhògaṃ yadṛcchayā paratyācakṣe na cāpya enama anurudhye sudurlabhama acalama anidhanaṃ śivaṃ viśòkaṃ; śucima atulaṃ viduṣāṃ mate niviṣṭama anabhimatama asevitaṃ ca mūḍhaira; varatama idama ājagaraṃ śuciśa carāmi acalita matira acyutaḥ savadharmāta; parimita saṃsaraṇaḥ parāvarajñaḥ vigatabhayakaṣāyalòbhamòhò; varatama idama ājagaraṃ śuciśa carāmi aniyataphalabhakṣya bhòjyapeyaṃ; vidhiparināma vibhaktadeśakālama hṛdayasukhama asevitaṃ kadaryaira; varatama idama ājagaraṃ śuciśa carāmi idama idama iti tṛṣṇayābhibhūtaṃ; janama anavāptadhanaṃ viṣīda mānama nipunama anuniśāmya tattvabuddhyā; varatama idama ājagaraṃ śuciśa carāmi bahuvidhama anudṛśya cārthahetòḥ; kṛpaṇama ihāryama anāryama āśrayantama upaśama rucira ātmavāna paraśāntò; varatama idama ājagaraṃ śuciśa carāmi sukhama asukhama anarthama arthalābhaṃ; ratima aratiṃ maraṇaṃ ca jīvitaṃ ca vidhiniyatama avekṣya tattvatò 'haṃ; varatama idama ājagaraṃ śuciśa carāmi apagatabhayarāgamòhadarpò; dhṛtimatibuddhisamanvitaḥ paraśāntaḥ upagataphalabhòginò niśāmya; varatama idama ājagaraṃ śuciśa carāmi aniyataśayanāsanaḥ parakṛtyā; damaniyama varatasatyaśaucayuktaḥ apagataphalasaṃcayaḥ parahṛṣṭò; varatama idama ājagaraṃ śuciśa carāmi abhigatama asukhārthama īhanārthaira; upagatabuddhira avekṣya cātmasaṃsthaḥ tṛṣitama aniyataṃ manò niyantuṃ; varatama idama ājagaraṃ śuciśa carāmi na hṛdayama anurudhyate manò vā; pariya sukhadurlabhatāma anityatāṃ ca tada ubhayama upalakṣayanna ivāhaṃ; varatama idama ājagaraṃ śuciśa carāmi bahu kathitama idaṃ hi buddhimadbhiḥ; kavibhira abhiprathayadbhira ātmakīrtima idama idama iti tatra tatra tata tata; savaparamataira gahanaṃ paratarkayadbhiḥ tada ahama anuniśāmya viprayātaṃ; pṛthaga abhipannama ihābudhaira manuṣyaiḥ anavasitama ananta dòṣapāraṃ; nṛṣu viharāmi vinītaròṣatṛṣṇaḥ [bhī] ajagara caritaṃ varataṃ mahātmā; yeha narò 'nucareda vinītarāgaḥ apagatabhayamanyulòbha mòhaḥ; sa khalu sukhī vihareda imaṃ vihārama [yudhisṭhira] bāndhavāḥ karma vittaṃ vā parajñā veha pitāmaha narasya kā paratiṣṭhā sayāda etata pṛṣṭhò vadasva me [bhīsma] parajñā paratiṣṭhā bhūtānāṃ parajñā lābhaḥ parò mataḥ parajñā niḥśreyasī lòke parajñā savargò mataḥ satāma parajñayā parāpitārthò hi balira aiśvaryasaṃkṣaye parahrādò namucira maṅkisa tasyāḥ kiṃ vidyate parama atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama indra kāśyapa saṃvādaṃ tana nibòdha yudhiṣṭhira vaiśyaḥ kaśa cida ṛṣiṃ tāta kāśyapaṃ saṃśitavratama rathena pātayāma āsa śarīmāna dṛptasa tapasvinama ārtaḥ sa patitaḥ karuddhasa tayaktvātmānama athābravīta mariṣyāmya adhanasyeha jīvitārthò na vidyate tathā mumūrṣama āsīnama akūjantama acetasama indraḥ sṛgālarūpeṇa babhāse karuddha mānasama manuṣyayònima icchanti sarvabhūtāni sarvaśaḥ manuṣyatve ca vipratvaṃ sarva evābhinandati manuṣyò barāhmaṇaśa cāpi śaròtriyaśa cāsi kāśyapa sudurlabhama avāpyaitada adòṣāna martuma icchasi sarve lābhāḥ sābhimānā iti satyā bata śarutiḥ saṃtòṣaṇīya rūpò 'si lòbhāda yada abhimanyase ahò siddhārthatā teṣāṃ yeṣāṃ santīha pānayaḥ pānimadbhyaḥ sapṛhāsmākaṃ yathā tava dhanasya vai na pāni lābhāda adhikò lābhaḥ kaśa cana vidyate apānitvāda vayaṃ barahmana kantakāna nòddharāmahe atha yeṣāṃ punaḥ pānī devadattau daśāṅgulī uddharanti kṛmīna aṅgāda daśamānāna kasanti ca himavarṣātapānāṃ ca paritrāṇāni kurvate celama annaṃ sukhaṃ śayyāṃ nivātaṃ còpabhujñate adhiṣṭhāya ca gāṃ lòke bhujñate vāhayanti ca upāyaira bahubhiśa caiva vaśyāna ātmani kurvate ye khalva ajihvāḥ kṛpaṇā alpaprānā apānayaḥ sahante tāni duḥkhāni diṣṭyā tavaṃ na tathā mune diṣṭyā tavaṃ na sṛgālò vai na kṛmira na ca mūṣakaḥ na sarpò na ca mandūkò na cānyaḥ pāpayònijaḥ etāvatāpi lābhena tòṣṭuma arhasi kāśyapa kiṃ punara yò 'si sattvānāṃ sarveṣāṃ barāhmaṇòttamaḥ ime māṃ kṛmayò 'danti teṣāma uddharaṇāya me nāsti śaktira apānitvāta paśyāvasthāma imāṃ mama akāryama iti caivemaṃ nātmānaṃ saṃtyajāmya ahama netaḥ pāpīyasīṃ yòniṃ pateyama aparāma iti madhye vai pāpayònīnāṃ sārgālī yāma ahaṃ gataḥ pāpīyasyò bahutarā itò 'nayāḥ pāpayònayaḥ jātyaivaike sukhatarāḥ santya anye bhṛśaduḥkhitāḥ naikānta sukhama eveha kava cita paśyāmi kasya cita manuṣyā haya ādhyatāṃ parāpya rājyama icchantya anantarama rājyāda devatvama icchanti devatvāda indratāma api bhavesa tavaṃ yadya api tava ādhyò na rājā na ca daivatama devatvaṃ parāpya cendratvaṃ naiva tuṣyesa tathā sati na tṛptiḥ pariya lābhe 'sati tṛṣṇā nādbhiḥ paraśāmyati saṃprajvalati sā bhūyaḥ samidbhira iva pāvakaḥ astya eva tavayi śòkò vai harṣaśa cāsti tathā tavayi sukhaduḥkhe tathā còbhe tatra kā paridevanā paricchidyaiva kāmānāṃ sarveṣāṃ caiva karmaṇāma mūlaṃ rundhīndriya garāmaṃ śakuntāna iva pañjare na khalva apya arasajñasya kāmaḥ kava cana jāyate saṃsparśāda darśanāda vāpi śaravaṇāda vāpi jāyate na tavaṃ samarasi vāruṇyā latvākānāṃ ca pakṣiṇāma tābhyāṃ cābhyadhikò bhakṣyò na kaśa cida vidyate kava cita yāni cānyāni dūreṣu bhakṣyabhòjyāni kāśyapa yeṣāma abhukta pūrvaṃ te teṣāma asmṛtira eva ca aprāśanama asaṃsparśama asaṃdarśanama eva ca puruṣasyaiṣa niyamò manye śareyò na saṃśayaḥ pānimantò dhanaira yuktā balavantò na saṃśayaḥ manuṣyā mānuṣaira eva dāsatvama upapāditāḥ vadhabandhaparikleśaiḥ kaliśyante ca punaḥ punaḥ te khalva api ramante ca mòdante ca hasanti ca apare bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥ jugupsitāṃ sukṛpaṇāṃ pāpāṃ vṛttima upāsate utsahante ca te vṛttima anyāma apya upasevituma savakarmaṇā tu niyataṃ bhavitavyaṃ tu tata tathā na pulkasò na candāla ātmānaṃ tayaktuma icchati asaṃtuṣṭaḥ savayā yònyā māyāṃ paśyasva yādṛśīma dṛṣṭvā kunīna pakṣahatāna manuṣyāna āmayāvinaḥ susaṃpūrṇaḥ savayā yònyā labdhalābhò 'si kāśyapa yadi barāhmaṇa dehasa te nirātaṅkò nirāmayaḥ aṅgāni ca samagrāṇi na ca lòkeṣu dhikkṛtaḥ na kena cita paravādena satyenaivāpahāriṇā dharmāyòttiṣṭha viprarṣe nātmānaṃ tayaktuma arhasi yadi barahmaña śṛṇòṣya etaca charaddadhāsi ca me vacaḥ vedòktasya ca dharmasya phalaṃ mukhyama avāpsyasi savādhyāyama agnisaṃskārama apramattò 'nupālaya satyaṃ damaṃ ca dānaṃ ca sapardhiṣṭhā mā ca kena cita ye ke cana savadhyayanāḥ parāptā yajana yājanama kathaṃ te jātu śòceyura dhayāyeyura vāpya aśòbhanama icchantasa te vihārāya sukhaṃ mahada avāpnuyuḥ uta jātāḥ sunakṣatre sutīrthāḥ sumuhūrtajāḥ nakṣatreṣva āsureṣva anye dustīrthā durmuhūrtajāḥ saṃpatantya āsurīṃ yòniṃ yajñaprasava varjitāma ahama āsaṃ paṇḍitakò haitukò veda nindakaḥ ānvīkṣikīṃ tarka vidyāma anuraktò nirarthikāma hetuvādāna paravaditā vaktā saṃsatsu hetumata ākròṣṭā cābhivaktā ca barahma yajñeṣu vai davijāna nāstikaḥ sarvaśaṅkī ca mūrkhaḥ paṇḍitamānikaḥ tasyeyaṃ phalanirvṛttiḥ sṛgālatvaṃ mama davija api jātu tathā tata sayāda ahòrātra śataira api yada ahaṃ mānuṣīṃ yòniṃ sṛgālaḥ parāpnuyāṃ punaḥ saṃtuṣṭaśa cāpramattaśa ca yajñadānatapò ratiḥ jañeya jañātā bhaveyaṃ vai varjya varjayitā tathā tataḥ sa munira utthāya kāśyapasa tama uvāca ha ahò bahāsi kuśalò buddhimāna iti vismitaḥ samavaikṣata taṃ viprò jañānadīrgheṇa cakṣuṣā dadarśa cainaṃ devānāma indraṃ devaṃ śacīpatima tataḥ saṃpūjayāma āsa kāśyapò harivāhanama anujñātaśa ca tenātha paraviveśa savama āśramama [yudhisṭhira] yadya asti dattama iṣṭaṃ vā tapasa taptaṃ tathaiva ca gurūṇāṃ cāpi śuśrūsā tana me barūhi pitāmaha [bhīsma] ātmanānartha yuktena pāpe niviśate manaḥ sa karma kaluṣaṃ kṛtvā kaleśe mahati dhīyate durbhikṣāda eva durbhikṣaṃ kaleśāta kaleśaṃ bhayāda bhayama mṛtebhyaḥ paramṛtaṃ yānti daridrāḥ pāpakāriṇaḥ utsavāda utsavaṃ yānti savargāta savargaṃ sukhāta sukhama śaraddadhānāśa ca dāntāśa ca dhanādhyāḥ śubhakāriṇaḥ vayālakuñjaradurgeṣu sarpacòra bhayeṣu ca hastāvāpena gacchanti nāstikāḥ kima ataḥ parama pariya devātitheyāśa ca vadānyāḥ pariya sādhavaḥ kaṣemyama ātmavatāṃ mārgama āsthitā hastadakṣiṇama pulākā iva dhānyeṣu puttikā iva pakṣiṣu tadvidhāsa te manuṣyeṣu yeṣāṃ dharmò na kāraṇama suśīghrama api dhāvantaṃ vidhānama anudhāvati śete saha śayānena yena yena yathā kṛtama upatiṣṭhati tiṣṭhantaṃ gacchantama anugacchati karòti kurvataḥ karma chāyevānuvidhīyate yena yena yathā yada yata purā karma samācitama tata tada eva narò bhuṅkte nityaṃ vihitama ātmanā savakarmaphalavikṣiptaṃ vidhānaparirakṣitama bhūtagrāmama imaṃ kālaḥ samantāta parikarṣati acòdyamānāni yathā puṣpāni ca phalāni ca savakālaṃ nātivartante tathā karma purā kṛtama saṃmānaśa cāvamānaśa ca lābhālābhau kaṣayòdayau paravṛttā vinivartante vidhānānte punaḥ punaḥ ātmanā vihitaṃ duḥkhama ātmanā vihitaṃ sukhama garbhaśayyāma upādāya bhujyate paurvadehikama bālò yuvā ca vṛddhaśa ca yata karòti śubhāśubhama tasyāṃ tasyāma avasthāyāṃ bhuṅkte janmani janmani yathā dhenu sahasreṣu vatsò vindati mātarama tathā pūrvakṛtaṃ karma kartārama anugacchati samunnama agratò vastraṃ paścāca chudhyati karmaṇā upavāsaiḥ parataptānāṃ dīrghaṃ sukhama anantakama dīrghakālena tapasā sevitena tapòvane dharmanirdhūtapāpānāṃ saṃsidhyante manòrathāḥ śakunīnāma ivākāśe matsyānāma iva còdake padaṃ yathā na dṛśyeta tathā jañānavidāṃ gatiḥ alama anyaira upālambhaira kīrtitaiśa ca vayatikramaiḥ peśalaṃ cānurūpaṃ ca kartavyaṃ hitama ātmanaḥ [ya] kutaḥ sṛṣṭama idaṃ viśvaṃ jagata sathāvarajaṅgamama paralaye ca kama abhyeti tana me barūhi pitāmaha sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ sabhūmiḥ sāgnipavanò lòkò 'yaṃ kena nirmitaḥ sathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāva athò kathama kīdṛśò jīvatāṃ jīvaḥ kava vā gacchanti ye mṛtāḥ asmāla lòkāda amuṃ lòkaṃ sarvaṃ śaṃsatu nò bhavāna [bhasa] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama bhṛguṇābhihitaṃ śareṣṭhaṃ bharadvājāya pṛcchate kailāsaśikhare dṛṣṭvā dīpyamānama ivaujasā bhṛguṃ maharṣima āsīnaṃ bharadvājò 'navapṛcchata sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ sabhūmiḥ sāgnipavanò lòkò 'yaṃ kena nirmitaḥ kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāva athò kathama kīdṛśò jīvatāṃ jīvaḥ kava vā gacchanti ye mṛtāḥ paralòkama imaṃ cāpi sarvaṃ śaṃsatu nò bhagāna evaṃ sa bhagavāna pṛṣṭò bharadvājena saṃśayama maharṣira barahma saṃkāśaḥ sarvaṃ tasmai tatò 'baravīta mānasò nāma vikhyātaḥ śarutapūrvò maharṣibhiḥ anādi nidhanò devasa tathābhedyò 'jarāmaraḥ avyakta iti vikhyātaḥ śāśvatò 'thākṣarò 'vayayaḥ yataḥ sṛṣṭāni bhūtāni jāyante ca mariyanti ca sò 'sṛjata parathamaṃ devò mahāntaṃ nāma nāmataḥ ākāśama iti vikhyātaṃ sarvabhūtadharaḥ parabhuḥ ākāśāda abhavada vāri salilāda agnimārutau agnimāruta saṃyògāta tataḥ samabhavana mahī tatasa tejòmayaṃ divyaṃ padmaṃ sṛṣṭaṃ savayambhuvā tasmāta padmāta samabhavada barahmā vedamayò nidhiḥ ahaṃkāra iti khayātaḥ sarvabhūtātmabhūtakṛta barahmā vai sumahātejā ya ete pañca dhātavaḥ śailāsa tasyāsthi saṃjñāsa tu medò māṃsaṃ va medinī samudrāsa tasya rudhirama ākāśama udaraṃ tathā pavanaśa caiva niḥśvāsasa tejò 'ganira nimnagāḥ sirāḥ agnīsòmau tu candrārkau nayane tasya viśrute nabhaśa còrdhvaṃ śirasa tasya kaṣitiḥ pādau diśò bhujau durvijñeyò haya anantatvāta siddhaira api na saṃśayaḥ sa eva bhagavāna viṣṇura ananta iti viśrutaḥ sarvabhūtātmabhūtasthò durvijñeyò 'kṛtātmabhiḥ ahaṃkārasya yaḥ saraṣṭā sarvabhūtabhavāya vai yataḥ samabhavada viśvaṃ pṛṣṭò 'haṃ yada iha tavayā [bharadvāja] gaganasya diśāṃ caiva bhūtalasyānilasya ca kānya atra parimānāni saṃśayaṃ chindhi me 'rathataḥ [bhṛgu] anantama etada ākāśaṃ siddhacāraṇasevitama ramyaṃ nānāśrayākīrṇaṃ yasyāntò nādhigamyate ūrdhvaṃ gatera adhastāta tu candrādityau na dṛśyataḥ tatra devāḥ savayaṃ dīptā bhāsvarāśa cāgnivarcasaḥ te cāpya antaṃ na paśyanti nabhasaḥ parathitaujasaḥ durgamatvāda anantatvāda iti me viddhi mānada upariṣṭòpariṣṭāta tu parajvaladbhiḥ savayaṃprabhaiḥ niruddhama etada ākāśama aprameyaṃ suraira api pṛthivya ante samudrāsa tu samudrānte tamaḥ samṛtama tamasò 'nate jalaṃ parāhura jalasyānte 'ganira eva ca rasātalānte salilaṃ jalānte pannagādhipaḥ tada ante punara ākāśama ākāśānte punara jalama evama antaṃ bhagavataḥ paramānaṃ salilasya ca agnimāruta tòyebhyò durjñeyaṃ daivataira api agnimāruta tòyānāṃ varṇāḥ kaṣititalasya ca ākāśasadṛśā haya ete bhidyante tattvadarśanāta pathanti caiva munayaḥ śāstreṣu vividheṣu ca tarailòkye sāgare caiva paramānaṃ vihitaṃ yathā adṛśyāya tava agamyāya kaḥ paramānama udāhareta siddhānāṃ devatānāṃ ca yadā parimitā gatiḥ tadā gaunama anantasya nāmānanteti viśrutama nāmadheyānurūpasya mānasasya mahātmanaḥ yadā tu divyaṃ tada rūpaṃ harasate vardhate punaḥ kò 'nayasa tada vedituṃ śaktò yò 'pi sayāta tadvidhò 'paraḥ tataḥ puṣkarataḥ sṛṣṭaḥ sarvajñò mūrtimāna parabhuḥ barahmā dharmamayaḥ pūrvaḥ parajāpatira anuttamaḥ [bha] puṣkarāda yadi saṃbhūtò jayeṣṭhaṃ bhavati puṣkarama barahmāṇaṃ pūrvajaṃ cāha bhavāna saṃdeha eva me [bha] mānasasyeha yā mūrtira barahmatvaṃ samupāgatā tasyāsana vidhānārthaṃ pṛthivī padmama ucyate kanikā tasya padyasya merura gaganama ucchritaḥ tasya madhye sathitò lòkāna sṛjate jagataḥ parabhuḥ [bharadvāja] parajā visargaṃ vividhaṃ kathaṃ sa sṛjate parabhuḥ merumadhye sathitò barahmā tada barūhi davijasattama [bhṛgu] parajā visargaṃ vividhaṃ mānasò manasāsṛjata saṃdhukṣaṇārthaṃ bhūtānāṃ sṛṣṭaṃ parathamatò jalama yata parānāḥ sarvabhūtānāṃ vardhante yena ca parajāḥ parityaktāśa ca naśyanti tenedaṃ sarvama āvṛtama pṛthivī parvatā meghā mūrtimantaśa ca ye pare sarvaṃ tada vāruṇaṃ jañeyama āpasa tastambhire punaḥ [bha] kathaṃ salilama utpannaṃ kathaṃ caivāgnimārutau kathaṃ ca medinī sṛṣṭetya atra me saṃśayò mahāna [bha] barahmakalpe purā barahmana barahmarṣīṇāṃ samāgame lòkasaṃbhava saṃdehaḥ samutpannò mahātmanāma te 'tiṣṭhana dhayānama ālambya maunama āsthāya niścalāḥ tayaktāhārāḥ pavanapā divyaṃ varṣaśataṃ davijāḥ teṣāṃ dharmamayī vāṇī sarveṣāṃ śaròtrama āgamata divyā sarasvatī tatra saṃbabhūva nabhastalāta purā satimitaniḥśabdama ākāśama acalòpamama naṣṭa candrārkapavanaṃ parasuptama iva saṃbabhau tataḥ salilama utpannaṃ tamasīvāparaṃ tamaḥ tasmāca ca salilòtpīdāda udatiṣṭhata mārutaḥ yathā bhājanama acchidraṃ niḥśabdama iva lakṣyate taca cāmbhasā pūryamāṇaṃ saśambdaṃ kurute 'nilaḥ tathā salilasaṃruddhe nabhasò 'nate nirantare bhittvārṇava talaṃ vāyuḥ samutpatati ghòṣavāna sa eṣa carate vāyura arṇavòtpīda saṃbhavaḥ ākāśasthānama āsādya paraśāntiṃ nādhigacchati tasmina vāyvambusaṃgharṣe dīptatejā mahābalaḥ parādurbhavatya ūrdhvaśikhaḥ kṛtvā vitimiraṃ nabhaḥ agniḥ pavanasaṃyuktaḥ khāta samutpatate jalama sò 'ganira māruta saṃyògāda ghanatvama upapadyate tasyākāśe nipatitaḥ sanehasa tiṣṭhati yò 'paraḥ sa saṃghātatvama āpannò bhūmitvama upagacchati rasānāṃ sarvagandhānāṃ sanehānāṃ parānināṃ tathā bhūmira yònira iha jañeyā yasyāṃ sarvaṃ parasūyate [bharadvāja] ete te dhātavaḥ pañca barahmā yāna asṛjata purā āvṛtā yaira ime lòkā mahābhūtābhisaṃjñitaiḥ yada āsṛjata sahasrāṇi bhūtānāṃ sa mahāmatiḥ pañcānāma eva bhūtatvaṃ kathaṃ samupapadyate [bhṛgu] amitānāṃ mahāśabdò yānti bhūtāni saṃbhavama tatasa teṣāṃ mahābhūtaśabdò 'yama upapadyate ceṣṭā vayūḥ khama ākāsama ūṣmāgniḥ salilaṃ daravaḥ pṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pāñca bhautikama itya etaiḥ pañcabhira bhūtaira yuktaṃ sathāvarajaṅgamama śaròtraṃ gharāṇaṃ rasaḥ saparśò dṛṣṭiśa cendriyasaṃjñitāḥ [bha] pañcabhira yadi bhūtaisa tu yuktāḥ sathāvarajaṅgamāḥ sathāvarāṇāṃ na dṛśyante śarīre pañca dhātavaḥ anūsmanāma aceṣṭānāṃ ghanānāṃ caiva tattvataḥ vṛkṣāṇāṃ nòpalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ na śṛṇvanti na paśyanti na gandharasavedinaḥ na ca saparśaṃ vijānanti te kathaṃ pāñca bhautikāḥ adravatvāda anagnitvāda abhaumatvāda avāyutaḥ ākāśasyāprameyatvāda vṛkṣāṇāṃ nāsti bhautikama [bha] ghanānāma api vṛkṣāṇāma ākāśò 'sati na saṃśayaḥ teṣāṃ puṣpa phale vayaktira nityaṃ samupalabhyate ūṣmatò galāna parṇānāṃ tavaka phalaṃ puṣpama eva ca malāyate caiva śītena saparśasa tenātra vidyate vāyvagnyaśani niṣpeṣaiḥ phalapuṣpaṃ viśīryate śaròtreṇa gṛhyate śabdasa tasmāca chṛṇvanti pādapāḥ vallī veṣṭayate vṛkṣaṃ sarvataśa caiva gacchati na haya adṛṣṭeśa ca mārgò 'sati tasmāta paśyanti pādapāḥ puṇyāpuṇyaisa tathā gandhaira dhūpaiśa ca vividhaira api arògāḥ puṣpitāḥ santi tasmāja jighranti pādapāḥ pādaiḥ salilapānaṃ ca vayādhīnāma api darśanama vayādhipratikriyatvāca ca vidyate rasanaṃ darume vaktreṇòtpala nālena yathòrdhvaṃ jalama ādadeta tathā pavanasaṃyuktaḥ pādaiḥ pibati pādapāḥ garahaṇāta sukhaduḥkhasya chinnasya ca viròhaṇāta jīvaṃ paśyāmi vṛkṣāṇāma acaitanyaṃ na vidyate tena taja jalama ādattaṃ jarayatya agnimārutau āhāraparināmāca ca sanehò vṛddhiśa ca jāyate jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre pañca dhātavaḥ paratyekaśaḥ parabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate tavaka ca māṃsaṃ tathāsthīni majjā sanāyu ca pañcamama itya etada iha saṃkhyātaṃ śarīre pṛthivī mayama tejò 'ganiśa ca tathā karòdhaśa cakṣura ūṣmā tathaiva ca agnira jarayate cāpi pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ śaròtraṃ gharāṇama athāsyaṃ ca hṛdayaṃ kòṣṭhama eva ca ākāśāta parānināma ete śarīre pañca dhātavaḥ śaleṣmā pittama atha savedò vasā śònitama eva ca itya āpaḥ pañcadhā dehe bhavanti parānināṃ sadā parānāta parānīyate parānī vayānāda vayāyacchate tathā gacchatya apānò 'vākcaiva samānò hṛdya avasthitha udānāda ucchvasiti ca paratibhedāca ca bhāsate itya ete vāyavaḥ pañca ceṣṭayantīha dehinama bhūmera gandhaguṇāna vetti rasaṃ cādbhyaḥ śarīravāna jayòtiḥ paśyati cakṣurbhyāṃ saparśaṃ vetti ca vāyunā tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitāna guṇāna iṣṭaśa cāniṣṭa gandhaśa ca madhuraḥ katura eva ca nirhārī saṃhataḥ sanigdhò rūkṣò viśada eva ca evaṃ navavidhò jañeyaḥ pārthivò gandhavistaraḥ śabdaḥ saparśaśa ca rūpaṃ ca rasaśa cāpāṃ guṇāḥ samṛtāḥ rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tana me nigadataḥ śṛṇu rasò bahuvidhaḥ paròktaḥ sūribhiḥ parathitātmabhiḥ madhurò lavanasa tiktaḥ kasāyò 'malaḥ katusa tathā eṣa ṣaḍvidha vistārò rasò vāri mayaḥ samṛtaḥ śabdaḥ saparśaśa ca rūpaṃ ca tariguṇaṃ jayòtira ucyate jayòtiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā samṛtama harasvò dīrghasa tathā sathūlaśa caturasrò 'nu vṛttavāna śuklaḥ kṛṣṇasa tathā raktò nīlaḥ pītò 'ruṇasa tathā evaṃ davādaśa vistārò jayòtī rūpaguṇa samṛtaḥ śabdasparśau tu vijñeyau daviguṇò vāyura ucyate vāyavyasa tu guṇaḥ saparśaḥ saparśaśa ca bahudhā samṛtaḥ kathinaśa cikkanaḥ śalakṣṇaḥ picchalò mṛdu dāruṇaḥ uṣṇaḥ śītaḥ sukhò duḥkhaḥ sanigdhò viśada eva ca evaṃ davādaśa vistārò vāyavyò guṇa ucyate tatraikaguṇama ākāśaṃ śabda itya eva tata samṛtama tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakama ṣaḍja ṛṣabhagāndhārau madhyamaḥ pañcamasa tathā dhaivataśa cāpi vijñeyasa tathā cāpi niṣādakaḥ eṣa sapta vidhaḥ paròktò guṇa ākāśalakṣaṇaḥ taraisvaryeṇa tu sarvatra sathitò 'pi patahādiṣu ākāśajaṃ śabdama āhura ebhira vāyuguṇaiḥ saha avyāhataiśa cetayate na vetti viṣamāgataiḥ āpyāyante ca te nityaṃ dhātavasa taisa tu dhātubhiḥ āpò 'ganira mārutaśa caiva nityaṃ jāgrati dehiṣu [bharadvāja] pārthivaṃ dhātuma āśritya śārīrò 'ganiḥ kathaṃ bhaveta avakāśa viśeṣeṇa kathaṃ vartayate 'nilaḥ [bhṛgu] vāyòra gatima ahaṃ barahmana kīrtayiṣyāmi te 'nagha parānināma anilò dehāna yathā ceṣṭayate balī śaritò mūrdhānama agnisa tu śarīraṃ paripālayana parānò mūrdhani cāgnau ca vartamānò viceṣṭate sajantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ manò buddhira ahaṃkārò bhūtāni viṣayāśa ca saḥ evaṃ tava iha sa sarvatra parānena paripālyate pṛṣṭhataśa ca samānena savāṃ savāṃ gatima upāśritaḥ vasti mūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ ca samāśritaḥ vahana mūtraṃ purīsaṃ cāpya apānaḥ parivartate parayatne karmaṇi bale ya ekasa tariṣu vartate udāna iti taṃ parāhura adhyātmaviduṣò janāḥ saṃdhiṣva api ca sarveṣu saṃniviṣṭasa tathānilaḥ śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vayāna itya upadiśyate dhātuṣva agnisa tu vitataḥ samānena samīritaḥ rasāna dhātūṃśa ca dòṣāṃśa ca vartayanna avatiṣṭhati apāna parāṇayòra madhye parāṇāpāna samāhitaḥ samanvitaḥ savadhiṣṭhānaḥ samyaka pacati pāvakaḥ āsyaṃ hi pāyu saṃyuktama ante sayāda guda saṃjñitama saròtasa tasmāta parajāyante sarvasròtāṃsi dehināma parānānāṃ saṃnipātāca ca saṃnipātaḥ parajāyate ūṣmā cāgnira iti jañeyò yò 'nanaṃ pacati dehināma agnivegavahaḥ parānò gudānte paratihanyate sa ūrdhvama āgamya punaḥ samutkṣipati pāvakama pakvāśayasa tava adhò nābhera ūrdhvama āmāśayaḥ sathitaḥ nābhimadhye śarīrasya sarve parānāḥ samāhitāḥ parasṛtā hṛdayāta sarve tiryaga ūrdhama adhasa tathā vahantya annarasānnādyò 'daśa parāṇa paracòditāḥ eṣa mārgò 'tha yògānāṃ yena gacchanti tata padama jitaklamāsanā dhīrā mūrdhanya ātmānama ādadhuḥ evaṃ sarveṣu vihitaḥ parāṇāpāneṣu dehināma tasmina sathitò nityama agniḥ sathālyāma iva samāhitaḥ [bharadvāja] yadi parānāyate vāyura vāyura eva viceṣṭate śavasitya ābhāsate caiva tasmāja jīvò nirarthakaḥ yadya ūṣma bhāva āgneyò vahninā pacyate yadi agnira jarayate caiva tasmāja jīvò nirarthakaḥ jantòḥ paramīyamānasya jīvò naivòpalabhyate vāyura eva jahātya enama ūṣma bhāvaśa ca naśyati yadi vātòpamò jīvaḥ saṃśleṣò yadi vāyunā vāyumandalavada dṛśyò gaccheta saha marudgaṇaiḥ śaleṣò yadi ca vātena yadi tasmāta paranaśyati mahārṇava vimuktatvāda anyata salilabhājanama kūpe vā salilaṃ dadyāta paradīpaṃ vā hutāśane parakṣiptaṃ naśyati kaṣipraṃ yathā naśyatya asau tathā pañca sādhāraṇe haya asmiña śarīre jīvitaṃ kutaḥ yeṣāma anyatara tayāgāca caturṇāṃ nāsti saṃgrahaḥ naśyantya āpò haya anāhārāda vāyura ucchvāsanigrahāta naśyate kòṣṭha bhedāta khama agnira naśyatya abhòjanāta vayādhivraṇa parikleśaira medinī caiva śīryate pīḍite 'nayatare haya eṣāṃ saghātò yāti pañcadhā tasmina pañcatvama āpanne jīvaḥ kima anudhāvati kiṃ vedayati vā jīvaḥ kiṃ śṛṇòti baravīti vā eṣā gauḥ paralòkasthaṃ tārayiṣyati māma iti yò dattvā mariyate jantuḥ sā gauḥ kaṃ tārayiṣyati gauśa ca paratigrahītā ca dātā caiva samaṃ yadā ihaiva vilayaṃ yānti kutasa teṣāṃ samāgamaḥ vihagaira upayuktasya śailāgrāta patitasya vā agninā còpayuktasya kutaḥ saṃjīvanaṃ punaḥ chinnasya yadi vṛkṣasya na mūlaṃ paratiròhati bījānya asya paravartante mṛtaḥ kava punara eṣyati bījamātraṃ purā sṛṣṭaṃ yada etata parivartate mṛtā mṛtāḥ paranaśyanti bījāda bījaṃ paravartate [bhṛgu] na paranāśò 'sati jīvānāṃ dattasya ca kṛtasya ca yāti dehāntaraṃ parānī śarīraṃ tu viśīryate na śarīrāśritò jīvasa tasmina naṣṭe paranaśyati yathā samitsu dagdhāsu na paranaśyati pāvakaḥ [bharadvāja] agnera yathātathā tasya yadi nāśò na vidyate indhanasyòpayògānte sa cāgnira nòpalabhyate naśyatītya eva jānāmi śāntama agnima anindhanama gatira yasya paramānaṃ vā saṃsthānaṃ vā na dṛśyate [bha] samidhāma upayògānte sanna evāgnira na dṛśyate ākāśānugatatvāda dhi durgrahaḥ sa nirāśrahaḥ tathā śarīrasaṃtyāge jīvò haya ākāśavata sathitaḥ na gṛhyate susūkṣmatvāda yathā jayòtira na saṃśayaḥ parānāna dhārayate haya agniḥ sa jīva upadhāryatāma vāyusaṃdhāraṇò haya agnira naśyatya ucchvāsanigrahāta tasmina naṣṭe śarīrāgnau śarīraṃ tada acetanama patitaṃ yāti bhūmitvama ayanaṃ tasya hi kaṣitiḥ jaṅgamānāṃ hi sarveṣāṃ sathāvarāṇāṃ tathaiva ca ākāśaṃ pavanò 'bhayeti jayòtisa tama anugacchati tatra tarayāṇāma ekatvaṃ davayaṃ bhūmau paratiṣṭhitama yatra khaṃ tatra pavanasa tatrāgnira yatra mārutaḥ amūrtayasa te vijñeyā āpò mūrtāsa tathā kaṣitiḥ [bha] yadya agnimārutau bhūmiḥ khama āpaśa ca śarīriṣu jīvaḥ kiṃ lakṣaṇasa tatretya etada ācakṣva me 'nagha pañcātmake pañca ratau pañca vijñānasaṃyute śarīre parānināṃ jīvaṃ jañātuma icchāmi yādṛśama māṃsaśònita saṃghāte medaḥ sanāyva asthi saṃcaye bhidyamāne śarīre tu jīvò naivòpalabhyate yadya ajīvaṃ śarīraṃ tu pañca bhūtasamanvitama śārīre mānase duḥkhe kasa tāṃ vedayate rujama śṛṇòti kathitaṃ jīvaḥ karṇābhyāṃ na śṛṇòti tata maharṣe manasi vayagre tasmāja jīvò nirarthakaḥ sarvaṃ paśyati yada dṛśyaṃ manò yuktena cakṣuṣā manasi vayākule tada dhi paśyanna api na paśyati na paśyati na ca barūte na śṛṇòti na jighrati na ca saparśarasau vetti nidrāvaśagataḥ punaḥ hṛṣyati karudhyati ca kaḥ śòcatya udvijate ca kaḥ icchati dhayāyati daveṣṭi vācama īrayate ca kaḥ [bha] na pañca sādhāraṇama atra kiṃ cica; charīrama ekò vahate 'natarātmā sa vetti gandhāṃśa ca rasāña śarutiṃ ca; saparśaṃ ca rūpaṃ ca guṇāśa ca ye 'naye pañcātmake pañca guṇapradarśī; sa sarvagātrānugatò 'natarātmā sa vetti duḥkhāni sukhāni cātra; tada viprayògāta tu na vetti dehaḥ yadā na rūpaṃ na saparśò nòsma bhāvaśa ca pāvake tadā śānte śarīrāgnau dehaṃ tayaktvā sa naśyati ama mayaṃ sarvama evedama āpò mūrtiḥ śarīriṇāma tatrātmā mānasò barahmā sarvabhūteṣu lòkakṛta ātmānaṃ taṃ vijānīhi sarvalòha hitātmakama tasmina yaḥ saṃśritò dehe haya abbindura iva puṣkare kaṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ lòkahitātmakama tamò rajaśa ca sattvaṃ ca viddhi jīva guṇāna imāna sacetanaṃ jīva guṇaṃ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvama tataḥ paraṃ kaṣetravidaṃ vadanti; parāvatayada yò bhuvanāni sapta na jīvanāśò 'sati hi dehabhede; mithyaitada āhura mṛta itya abuddhāḥ jīvasa tu dehāntaritaḥ parayāti; daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūdhaśa carati saṃvṛtaḥ dṛśyate tava agryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ taṃ pūrvāpararātreṣu yujñānaḥ satataṃ budhaḥ laghva āhārò viśuddhātmā paśyatya ātmānama ātmani cittasya hi parasādena hitvā karma śubhāśubhama parasannātmātmani sathitvā sukhama akṣayama aśnute mānasò 'ganiḥ śarīreṣu jīva itya abhidhīyate sṛṣṭiḥ parajāpatera eṣā bhūtādhyātma viniścaye [bhṛgu] asṛjada barāhmaṇāna eva pūrvaṃ barahmā parajāpatiḥ ātmatejò 'bhinirvṛttāna bhāskarāgnisamaprabhāna tataḥ satyaṃ ca dharmaṃ ca tapò barahma ca śāśvatama ācāraṃ caiva śaucaṃ ca savargāya vidadhe parabhuḥ devadānavagandharvadaityāsuramahòragāḥ yakṣarāskasa nāgāśa ca piśācā manujāsa tathā barāhmaṇāḥ kaṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśa ca davijasattama ye cānye bhūtasaṃghānāṃ saṃghāsa tāṃśa cāpi nirmame barāhmaṇānāṃ sitò varṇaḥ kaṣatriyāṇāṃ tu lòhitaḥ vaiśyānāṃ pītakò varṇaḥ śūdrāṇāma asitasa tathā [bha] cāturvarṇyasya varṇena yadi varṇò vibhajyate sarveṣāṃ khalu varṇānāṃ dṛśyate varṇasaṃkaraḥ kāmaḥ karòdhò bhayaṃ lòbhaḥ śòkaśa cintā kaṣudhā śaramaḥ sarveṣāṃ naḥ parabhavati kasmāda varṇò vibhajyate savedamūtra purīṣāṇi śaleṣmā pittaṃ saśònitama tanuḥ kaṣarati sarveṣāṃ kasmāda varṇò vibhajyate jaṅgamānāma asaṃkhyeyāḥ sathāvarāṇāṃ ca jātayaḥ teṣāṃ vividhavarṇānāṃ kutò varṇaviniścayaḥ [bha] na viśeṣò 'sati varṇānāṃ sarvaṃ barāhmama idaṃ jagata barahmaṇā pūrvasṛṣṭaṃ hi karmabhira varṇatāṃ gatama kāmabhòga pariyāsa tīkṣṇāḥ karòdhanāḥ pariya sāhasāḥ tayaktasvadharmā raktāṅgāsa te davijāḥ kaṣatratāṃ gatāḥ gòṣu vṛttidaṃ samādhāya pītāḥ kṛṣyupajīvinaḥ savadharmaṃ nānutiṣṭhanti te davijā vaiśyatāṃ gatāḥ hiṃsānṛta pariyā lubdhāḥ sarvakarmòpajīvinaḥ kṛṣṇāḥ śaucaparibhraṣṭāsa te davijāḥ śūdratāṃ gatāḥ itya etaira karmabhira vayastā davijā varṇāntaraṃ gatāḥ dharmò yajñakriyā caiṣāṃ nityaṃ na paratiṣidhyate varṇāśa catvāra ete hi yeṣāṃ barāhmī sarasvatī vihitā barahmaṇā pūrvaṃ lòbhāta tava ajñānatāṃ gatāḥ barāhmaṇā dharmatantrasthāsa tapasa teṣāṃ na naśyati barahma dhārayatāṃ nityaṃ varatāni niyamāṃsa tathā barahma caitata purā sṛṣṭaṃ ye na jānantya atadvidaḥ teṣāṃ bahuvidhāsa tava anyāsa tatra tatra hi jātayaḥ piśācā rākṣasāḥ paretā bahudhā maleccha jātayaḥ paranasta jañānavijñānāḥ savacchandācāra ceṣṭitāḥ parajā barāhmaṇa saṃskārāḥ savadharmakṛtaniścayāḥ ṛṣibhiḥ savena tapasā sṛjyante cāpare paraiḥ ādideva samudbhūtā barahma mūlākṣayāvyayā sā sṛṣṭira mānasī nāma dharmatantra parāyanā [bharadvāja] barāhmaṇaḥ kena bhavati kaṣatriyò vā davijòttama vaiśyaḥ śūdraśa ca viprarṣe tada barūhi vadatāṃ vara [bhṛgu] jātakarmādibhira yasa tu saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ śuciḥ vedādhyayanasaṃpannaḥ saḥ sukarmasva avasthitaḥ śaucācāra sathitaḥ samyaga vighasāsī gurupriyaḥ nityavratī satyaparaḥ sa vai barāhmaṇa ucyate satyaṃ dānaṃ damò daròha ānṛśaṃsyaṃ kaṣamā ghṛṇā tapaśa ca dṛśyate yatra sa barāhmaṇa iti samṛtaḥ kaṣatrajaṃ sevate karma vedādhyayanasaṃmataḥ dānādāna ratira yaśa ca sa vai kaṣatriya ucyate kṛṣigòrakṣya vānijyaṃ yò viśatya aniśaṃ śuciḥ vedādhyayanasaṃpannaḥ sa vaiśya iti saṃjñitaḥ sarvabhakṣa ratira nityaṃ sarvakarma karò 'śuciḥ tayaktavedasa tava anācāraḥ sa vai śūdra iti samṛtaḥ śūdre caitada bhavela lakṣyaṃ davije caitana na vidyate na vai śūdrò bhaveca chūdrò barāhmaṇò na ca barāhmaṇaḥ sarvòpāyaisa tu lòbhasya karòdhasya ca vinigrahaḥ etata pavitraṃ jañātavyaṃ tathā caivātma saṃyamaḥ nityaṃ karòdhāta tapò rakṣeca chariyaṃ rakṣeta matsarāta vidyāṃ mānāvamānābhyāma ātmānaṃ tu paramādataḥ yasya sarve samārambhā nirāśīra bandhanāsa tava iha tayāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tayāgī sa ca buddhimāna ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ maitrāyaṇa gataśa careta avisrambhe na gantavyaṃ visrambhe dhārayena manaḥ parigrahāna parityajya bhaveda buddhyā jitendriyaḥ aśòkaṃ sathānama ātiṣṭheda iha cāmutra cābhayama tapònityena dāntena muninā saṃyatātmanā ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣva asaṅginā indriyaira gṛhyate yada yata tata tada vayaktama iti sathitiḥ avyaktama iti vijñeyaṃ liṅgagrāhyama atīndriyama manaḥ parāṇe nigṛhṇīyāta parāṇaṃ barahmāṇi dhārayeta nirvānāda eva nirvānò na ca kiṃ cida vicintayeta sukhaṃ vai barāhmaṇò barahma sa vai tenādhigacchati śaucena satataṃ yuktasa tathācāra samanvitaḥ sānukròśaśa ca bhūteṣu tada davijātiṣu lakṣaṇama [bhṛgu] satyaṃ barahma tapaḥ satyaṃ satyaṃ sṛjati ca parajāḥ satyena dhāryate lòkaḥ savargaṃ satyena gacchati anṛtaṃ tamasò rūpaṃ tamasā nīyate haya adhaḥ tamò garastā na paśyanti parakāśaṃ tamasāvṛtama savargaḥ parakāśa itya āhura narakaṃ tama eva ca satyānṛtāta tada ubhayaṃ parāpyate jagatīcaraiḥ tatra tava evaṃvidhā vṛttira lòke satyānṛtā bhaveta dharmādharmau parakāśaśa ca tamò duḥkhaṃ sukhaṃ tathā tatra yata satyaṃ sa dharmò yò dharmaḥ sa parakāśò yaḥ parakāśasa tata sukhama iti tatra yada anṛtaṃ sò 'dharmò yò 'dharmasa tata tamò yata tamasa tadduḥkhama iti atròcyate śārīraira mānasaira duḥkhaiḥ sukhaiśa cāpya asukhòdayaiḥ lòkasṛṣṭiṃ parapaśyantò na muhyanti vicakṣaṇāḥ tatra duḥkhavimòkṣārthaṃ parayateta vicakṣaṇaḥ sukhaṃ haya anityaṃ bhūtānāma iha lòke paratra ca rāhugrastasya sòmasya yathā jayòtsnā na bhāsate tathā tamò 'bhibhūtānāṃ bhūtānāṃ bharaśyate sukhama tata khalu davividhaṃ sukhama ucyate śārīraṃ mānasaṃ ca iha khalva amuṣmiṃśa ca lòke sarvārambhapravṛttayaḥ sukhārthābhidhīyante na haya atasa tarivargaphalaṃ viśiṣṭatarama asti saiṣa kāmyò guṇaviśeṣò dharmārthayòra ārambhasa tada dhetura asyòtpattiḥ sukhaprayòjanā bharadvāja uvāca yada etada bhavatābhihitaṃ sukhānāṃ paramāḥ satriya iti tana na gṛhnīmaḥ na haya eṣāma ṛṣīṇāṃ mahati sathitānāma aprāpyaiṣa guṇaviśeṣò na cainama abhilasanti śarūyate ca bhagavāṃsa tarilòkakṛda barahmā parabhva ekākī tiṣṭhati barahmacārī na kāmasukheṣva ātmānama avadadhāti api ca bhagavāna viśveśvaròmā patiḥ kāmama abhivartamānama anaṅgatvena śamama anayata tasmāda barūmò na mahātmabhira ayaṃ paratigṛhītò na tava eṣa tāvada viśiṣṭò guṇa iti naitada bhagavataḥ paratyemi bhagavatā tūktaṃ sukhānāṃ paramāḥ satriya iti lòkapravādò 'pi ca bhavati davividhaḥ phalòdayaḥ sukṛtāta sukhama avāpyate duṣkṛtāda duḥkhama iti atròcyatāma bhṛgura uvāca anṛtāta khalu tamaḥ parādurbhūtaṃ tamògrastā adharmama evānuvartante na dharmama karòdhalòbha mòhamānānṛtādibhira avacchannā na khalva asmi~la lòke na cāmutra sukhama āpnuvanti vividhavyādhigaṇòpatāpaira avakīryante vadhabandharòga parikleśādibhiśa ca kaṣutpipāsā śaramakṛtaira upatāpaira upatapyante caṇḍa vātātyuṣṇātiśīta kṛtaiśa ca paratibhayaiḥ śārīraira duḥkhaira upatapyante bandhudhanavināśa viprayòga kṛtaiśa ca mānasaiḥ śòkaira abhibhūyante jarāmṛtyukṛtaiśa cānyaira iti yasa tava etaiḥ śārīraira mānasaira duḥkhaira na sapṛśyate sa sukhaṃ veda na caite dòṣāḥ savarge parādurbhavanti tatra bhavati khalu susukhaḥ pavanaḥ savarge gandhaśa ca surabhisa tathā kaṣutpipāsā śaramò nāsti na jarā na ca pāpakama nityama eva sukhaṃ savarge sukhaṃ duḥkhama ihòbhayama narake duḥkhama evāhuḥ samaṃ tu paramaṃ padama pṛthivī sarvabhūtānāṃ janitrī tavidhāḥ satriyaḥ pumāna parajāpatisa tatra śukraṃ tejòmayaṃ viduḥ itya etala lòkanirmānaṃ barahmaṇā vihitaṃ purā parajā viparivartante savaiḥ savaiḥ karmabhira āvṛtāḥ [bharadvāja] dānasya kiṃ phalaṃ parāhura dharmasya caritasya ca tapasaśa ca sutaptasya savādhyāyasya hutasya ca [bhṛgu] hutena śāmyate pāpaṃ savādhyāye śāntira uttamā dānena bhòga itya āhusa tapasā sarvama āpnuyāta dānaṃ tu davividhaṃ parāhuḥ paratrārthama ihaiva ca sadbhyò yada dīyate kiṃ cita tatparatròpatiṣṭhati asatsu dīyate yata tu tada dānama iha bhujyate yādṛśaṃ dīyate dānaṃ tādṛśaṃ phalama āpyate [bha] kiṃ kasya dharmacaraṇaṃ kiṃ vā dharmasya lakṣaṇama dharmaḥ kati vidhò vāpi tada bhavāna vaktuma arhati [bha] savadharmacaraṇe yuktā ye bhavanti manīsinaḥ teṣāṃ dharmaphalāpāptira yò 'nayathā sa vimuhyati [bha] yada etaca cāturāśramyaṃ barahmarṣivihitaṃ purā teṣāṃ save save ya ācārāsa tāna me vaktuma ihārhasi bhṛgura uvāca pūrvama eva bhagavatā lòkahitama anutiṣṭhatā dharmasaṃrakṣaṇārthama āśramāśa catvārò 'bhinirdistāḥ tatra guru kulavāsama eva tāvata parathamama āśramama udāharanti samyaga atra śaucasaṃskāra vinayaniyama paranītò vinītātmòbhe saṃdhye bhāskarāgnidaivatānya upasthāya vihāya tandrālasye guròra abhivādanavedābhyāsa śaravaṇapavitrī kṛtāntarātmā tarisavanama upaspṛśya barahmacaryāgniparicaraṇa guru śuśrūsā nityò bhaikṣādi sarvaniveditāntarātmā guruvacananirdeśānuṣṭhānāpratikūlò guru parasādalabdhasvādhyāyatatparaḥ sayāta bhavati cātra śalòkaḥ guruṃ yasa tu samārādhya davijò vedama avāpnuyāta tasya savargaphalāvāptiḥ sidhyate cāsya mānasama gārhasthyaṃ khalu davitīyama āśramaṃ vadanti tasya samudācāra lakṣaṇaṃ sarvama anuvyākhyāsyāmaḥ samāvṛttānāṃ sadārāṇāṃ sahadharmacaryā phalārthināṃ gṛhāśramò vidhīyate dharmārthakāmāvāptira haya atra tarivargasādhanama aveskyāgarhitena karmaṇā dhanānya ādāya savādhyāyaprakarṣòpalabdhena barahmarṣinirmitena vādira sāragatena vā havyaniyamābhyāsa daivataprasādòpalabdhena vā dhanena gṛhasthò gārhasthyaṃ paravartayeta tada dhi sarvāśramāṇāṃ mūlama udāharanti guru kulavāsinaḥ parivrājakā ye cānye saṃkalpita varataniyama dharmānuṣṭhāyinasa teṣāma apya ata eva bhikṣā balisaṃvibhāgāḥ paravartante vānaprasthānāṃ daravyòpaskāra iti parāyaśaḥ khalva ete sādhavaḥ sādhu pathyadarśanāḥ savādhyāyaprasaṅginasa tīrthābhigamana deśadarśanārthaṃ pṛthivīṃ paryatanti teṣāṃ paratyutthānābhivādanānasūyāvākpradānasaumukhyaśaktyāsana śayanābhyavahāra satkriyāśa ceti bhavati cātra śalòkaḥ atithira yasya bhagnāśò gṛhāta paratinivartate sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyama ādāya gacchati api cātra yajñakriyābhira devatāḥ parīyante nivāpena pitarò vedābhyāsa śaravaṇadhāraṇenarṣayaḥ apatyòtpādanena parajāpatira iti śalòkau cātra bhavataḥ vatsalāḥ sarvabhūtānāṃ vācyāḥ śaròtrasukhā giraḥ parivādòpaghātau ca pāruṣyaṃ cātra garhitama avajñānama ahaṃkārò dambhaśa caiva vigarhitaḥ ahiṃsā satyama akròdhaḥ sarvāśramagataṃ tapaḥ api cātra mālyābharaṇa vastrābhyaṅga gandhòpabhòga nṛttagītavāditraśrutisukhanayanābhirāma saṃdarśanānāṃ parāptira bhakṣyabhòjya peya lehyacòsyānāma abhyavahāryāṇāṃ vividhānāma upabhògaḥ savadāravihārasaṃtòṣaḥ kāmasukhāvāptira iti tarivargaguṇanirvṛttira yasya nityaṃ gṛhāśrame sa sukhānya anubhūyeha śiṣṭānāṃ gatima āpnuyāta uñchavṛttira gṛhasthò yaḥ savadharmacaraṇe rataḥ tayaktakāmasukhārambhasa tasya savargò na durlabhaḥ [bha] vānaprasthāḥ khalva ṛṣidharmama anusarantaḥ puṇyāni tīrthāni nadīprasravaṇāni suvivikteṣva araṇyeṣu mṛgamahiṣa varāhasṛmara gajākīrṇeṣu tapasyantò 'nusaṃcaranti tayaktagrāmya vastrāhāròpabhògā vanyauṣadhi mūlaphalaparṇaparimita vicitraniyatāhārāḥ sathānāsaninò bhūmipāsānasikatā śarkarā vālukā bhasmaśāyinaḥ kāśakuśa carma valkalasaṃvṛtāṅgāḥ keśaśmaśrunakharòmadhāriṇò niyatakālòpasparśanāskanna hòmabalikālānuṣṭhāyinaḥ samita kuśa kusumòpahāra hòmārjana labdhaviśrāmāḥ śītòsna pavananiṣṭapta vibhinnasarvatvacò vividhaniyama yògacaryā vihita dharmānuṣṭhāna hṛtamāṃsa śònitāsa tavaga asthi bhūtā dhṛtiparāḥ sattvayògāca charīrāṇya udvahanti yasa tava etāṃ niyataśa caryāṃ barahmarṣivihitāṃ careta sa daheda agnivada dòṣāña jayela lòkāṃśa ca durjayāna parivrājakānāṃ punara ācārasa tada yathā vimucyāgnidhanakalatra paribarha saṅgāna ātmanaḥ sanehapāśāna avadhūya parivrajanti samalòstāśma kāñcanāsa tarivargapravṛtteṣva ārambheṣva asaktabuddhayò 'rimitròdāsīneṣu tulyavṛttayaḥ sathāvarajarāyu jāndaja savedajòdbhijjānāṃ bhūtānāṃ vāṅmanaḥ karmabhira anabhidròhiṇò 'niketāḥ parvata pulinavṛkṣamūladevatāyatanānya anucarantò vāsārthama upeyura nagaraṃ garāmaṃ vā nagare pañcarātrikā garāmaika rātrikāḥ paraviśya ca parāṇa dhāraṇa mātrārthaṃ davijātīnāṃ bhavanānya asaṃkīrṇa karmaṇāma upatiṣṭheyuḥ pātrapatitāyācita bhaikṣāḥ kāmakròdhadarpa mòhalòbha kārpaṇyadambhaparivādābhimāna hiṃsā nivṛttā iti bhavati cātra śalòkaḥ abhayaṃ sarvabhūtebhyò dattvā carati yò muniḥ na tasya sarvabhūtebhyò bhayama utpadyate kava cita kṛtvāgnihòtraṃ savaśarīrasaṃsthaṃ; śārīrama agniṃ savamukhe juhòti yò bhaikṣa caryòpagataira havirbhiśa; citāgnināṃ sa vayatiyāti lòkāna mòkṣāśramaṃ yaḥ kurute yathòktaṃ; śuciḥ susaṃkalpita buddhiyuktaḥ anindhanaṃ jayòtira iva paraśāntaṃ; sa barahmalòkaṃ śarayate davijātiḥ [bha] asmāla lòkāta parò lòkaḥ śarūyate nòpalabhyate tama ahaṃ jañātuma icchāmi tada bhavāna vaktuma arhati [bha] uttare himavatpārśve puṇye sarvaguṇānvite puṇyaḥ kaṣemyaśa ca kāmyaśa ca sa varò lòka ucyate tatra haya apāpakarmāṇaḥ śucayò 'tayantanirmalāḥ lòbhamòhaparityaktā mānavā nirupadravāḥ sasvargasadṛśò deśasa tatra haya uktāḥ śubhā guṇāḥ kāle mṛtyuḥ parabhavati sapṛśanti vayādhayò na ca na lòbhaḥ paradāreṣu savadāraniratò janaḥ na cānyònya vadhasa tatra daravyeṣu na ca vismayaḥ paròkṣadharmò naivāsti saṃdehò nāpi jāyate kṛtasya tu phalaṃ tatra paratyakṣama upakabhyate śayyā yānāsanòpetāḥ parāsādabhavanāśrayāḥ sarvakāmaira vṛtāḥ ke cida dhemābharaṇa bhīsitāḥ parāṇa dhāraṇa mātraṃ tu keṣāṃ cida upapadyate śarameṇa mahatā ke cita kurvanti parāṇadhāraṇama iha dharmaparāḥ ke cita ke cina naikṛtikā narāḥ sukhitā duḥkhitāḥ ke cina nirdhanā dhaninò 'pare iha śaramò bhayaṃ mòhaḥ kaṣudhā tīvrā ca jāyate lòbhaśa cārthakṛtò nṝṇāṃ yena muhyanti paṇḍitāḥ iha cintā bahuvidhā dharmādharmasya karmaṇaḥ yasa tada vedòbhayaṃ parājñaḥ pāpnamā na sa lipyate sòpadhaṃ nikṛtiḥ sateyaṃ parivādò 'bhayasūyatā paròpadhātò hiṃsā ca paiśunyama anṛtaṃ tathā etāna āsevate yasa tu tapasa tasya parahīyate yasa tava etāna nācareda vidvāṃsa tapasa tasyābhivardhate karmabhūmira iyaṃ lòka iha kṛtvā śubhāśubhama śubhaiḥ śubhama avāpnòti kṛtvāśubhama atò 'nayathā iha parajāpatiḥ pūrvaṃ devāḥ sarṣigaṇāsa tathā iṣṭveṣṭa tapasaḥ pūtā barahmalòkama upāśritāḥ uttaraḥ pṛthivī bhāgaḥ sarvapuṇyatamaḥ śubhaḥ ihatyāsa tatra jāyante ye vai puṇyakṛtò janāḥ asata karmāṇi kurvantasa tiryagyòniṣu cāpare kaṣīṇāyuṣasa tathaivānye naśyanti pṛthivītale anyònyabhakṣaṇe saktā lòbhamòhasamanvitāḥ ihaiva parivartante na te yāntya uttarāṃ diśama ye gurūna upasevante niyatā barahmacāriṇaḥ panthānaṃ sarvalòkānāṃ te jānanti manīsinaḥ itya uktò 'yaṃ mayā dharmaḥ saṃkṣepāda barahmanirmitaḥ dharmādharmau hi lòkasya yò vai vetti sa buddhimāna [bhīsma] itya uktò bhṛguṇā rājana bharadvājaḥ paratāpavāna bhṛguṃ paramadharmātmā vismitaḥ paratyapūjayata eṣa te parabhavò rājaña jagataḥ saṃprakīrtitaḥ nikhilena mahāprājña kiṃ bhūyaḥ śaròtuma icchasi [ya] ācārasya vidhiṃ tāta paròcyamānaṃ tavayānagha śaròtuma icchāmi dharmajña sarvajñò haya asi me mataḥ [bhīsma] durācārā durviceṣṭā duṣprajñāḥ pariya sāhasāḥ asantò haya abhivikhyātāḥ santaśa cācāra lakṣaṇāḥ purīsaṃ yadi vā mūtraṃ ye na kurvanti mānavāḥ rājamārge gavāṃ madhye dhānyamadhye ca te śubhāḥ śaucama āvaśyakaṃ kṛtvā devatānāṃ ca tarpaṇama dharmama āhura manuṣyāṇāma upaspṛśya nadīṃ tareta sūryaṃ sadòpatiṣṭhena na savapyāda bhāskaròdaye sāyaṃprātara japana saṃdhyāṃ tiṣṭheta pūrvāṃ tathāparāma pañcārdhrò bhòjanaṃ kuryāta parāṅmukhò maunama āsthitaḥ na nideda annabhakṣyāṃśa ca savādva asvādu ca bhakṣayeta nārdra pāniḥ samuttiṣṭhena nārdra pādaḥ savapena niśi devarṣinārada paròktama etada ācāra lakṣaṇama śuci kāmama anadvāhaṃ deva gòṣṭhaṃ catuṣpathama barāhmaṇaṃ dhārmikaṃ caiva nityaṃ kuryāta paradakṣiṇama atithīnāṃ ca sarveṣāṃ pareṣyānāṃ savajanasya ca sāmānyaṃ bhòjanaṃ bhṛtyaiḥ puruṣasya paraśasyate sāyaṃprātara manuṣyāṇāma aśanaṃ devanirmitama nāntarā bhòjanaṃ dṛṣṭama upavāsī tathā bhaveta hòmakāle tathā juhvanna ṛtukāle tathā varajana ananyastrī janaḥ parājñò barahmacārī tathā bhaveta amṛtaṃ barāhmaṇòcchiṣṭaṃ jananyā hṛdayaṃ kṛtama upāsīta janaḥ satyaṃ satyaṃ santa upāsate yajuṣā saṃskṛtaṃ māṃsaṃ nivṛttò māma bhakṣaṇāta na bhakṣayeda vṛthā māṃsaṃ pṛṣṭhamāṃsaṃ ca varjayeta savadeśe paradeśe vā atithiṃ nòpavāsayeta kāmyaṃ karmaphalaṃ labdhvā gurūṇāma upapādayeta gurubhya āsanaṃ deyaṃ kartavyaṃ cābhivādanama gurūna abhyarcya yujyante āyuṣā yaśasā śariyā nekṣetādityama udyantaṃ na ca nagnāṃ parastriyama maithunaṃ samaye dharmyaṃ guhyaṃ caiva samācareta tīrthānāṃ hṛdayaṃ tīrthaṃ śucīnāṃ hṛdayaṃ śuciḥ sarvama ārya kṛtaṃ śaucaṃ vālasaṃsparśanāni ca darśane darśane nityaṃ sukhapraśnama udāhareta sāyaṃprātara ca viprāṇāṃ paradiṣṭama abhivādanama deva gòṣṭhe gavāṃ madhye barāhmaṇānāṃ kariyā pathe savādhyāye bhòjane caiva dakṣiṇaṃ pānima uddhareta panyānāṃ śòbhanaṃ panyaṃ kṛṣīṇāṃ bādyate kṛṣiḥ bahu kāraṃ ca sasyānāṃ vāhye vāhyaṃ tathā gavāma saṃpannaṃ bhòjane nityaṃ pānīye tarpaṇaṃ tathā suśṛtaṃ pāyase barūyāda yavāgvāṃ kṛsare tathā śamaśrukarmaṇi saṃprāpte kaṣute sanāne 'tha bhòjane vayādhitānāṃ ca sarveṣāma āyuṣyama abhinandanama paratyādityaṃ na meheta na paśyeda ātmanaḥ śakṛta suta satriyā ca śayanaṃ saha bhòjyaṃ ca varjayeta tavaṃ kāraṃ nāmadheyaṃ ca jayeṣṭhānāṃ parivarjayeta avarāṇāṃ samānānāma ubhayeṣāṃ na duṣyati hṛdayaṃ pāpavṛttānāṃ pāpama ākhyāti vaikṛtama jañānapūrvaṃ vinaśyanti gūhamānā mahājane jañānapūrvaṃ kṛtaṃ pāpaṃ chādayantya abahuśrutāḥ nainaṃ manuṣyāḥ paśyanti paśyanti taridivaukasaḥ pāpena hi kṛtaṃ pāpaṃ pāpama evānuvartate dhārmikeṇa kṛtò dharmaḥ kartārama anuvartate pāpaṃ kṛtaṃ na samaratīha mūḍhò; vivartamānasya tada eti kartuḥ pāhura yathā candrama upaiti cāpi; tathābudhaṃ pāpama upaiti karma āśayā saṃcitaṃ daravyaṃ yata kāle neha bhujyate tada budhā na paraśansanti maraṇaṃ na paratikṣate mānasaṃ sarvabhūtānāṃ dharmama āhura manīsinaḥ tasmāta sarveṣu bhūteṣu manasā śivama ācareta eka eva careda dharmaṃ nāsti dharme sahāyatā kevalaṃ vidhima āsādya sahāyaḥ kiṃ kariṣyati devā yònira manuṣyāṇāṃ devānāma amṛtaṃ divi paretya bhāve sukhaṃ dharmāca chaśvata taira upabhujyate [ya] adhyātmaṃ nāma yada idaṃ puruṣasyeha cintyate yada adhyātmaṃ yataśa caitata tana me barūhi pitāmaha [bhī] adhyātmama iti māṃ pārtha yada etada anupṛcchasi tada vayākhyāsyāmi te tāta śareyaskarataraṃ sukhama yaja jañātvā puruṣò lòke parītiṃ saukhyaṃ ca vindati phalalābhaśa ca sadyaḥ sayāta sarvabhūtahitaṃ ca tata pṛthivī vāyura ākāśama āpò jayòtiśa ca pañcamama mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ parabhavāpyayau tataḥ sṛṣṭāni tatraiva tāni yānti punaḥ punaḥ mahābhūtāni bhūteṣu sāgarasyòrmayò yathā parasārya ca yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ tadvada bhūtāni bhūtātmā sṛṣṭvā saṃharate punaḥ mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛta akaròta teṣu vaiṣamyaṃ tata tu jīvò 'nu paśyati śabdaḥ śaròtraṃ tathā khāni tarayama ākāśayònijama vāyòsa tavaka saparśaceṣṭāśa ca vāga itya etaca catuṣṭayama rūpaṃ cakṣusa tathā paktisa tarividhaṃ teja ucyate rasaḥ kaledaśa ca jihvā ca tarayò jalaguṇāḥ samṛtāḥ ghareyaṃ gharāṇaṃ śarīraṃ ca te tu bhūmiguṇāsa tarayaḥ mahābhūtāni pañcaiva sasthaṃ tu mana ucyate indriyāṇi manaśa caiva vijñānānya asya bhārata saptamī buddhira itya āhuḥ kaṣetrajñaḥ punara astamaḥ cakṣura ālòkanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ buddhira adhyavasāyāya kaṣetrajñaḥ sākṣivata sathitaḥ ūrdhvaṃ pādatalābhyāṃ yada arvāga ūrdhvaṃ ca paśyati etena sarvama evedaṃ viddhya abhivyāptama antarama puruṣe cendriyāṇīha veditavyāni kṛtsnaśaḥ tamò rajaśa ca sattvaṃ ca viddhi bhāvāṃsa tadāśrayāna etāṃ buddhvā narò buddhyā bhūtānāma āgatiṃ gatima samavekṣya śanaiśa caiva labhate śamama uttamama guṇāna nenīyate buddhira buddhira evendriyāṇya api manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kutò guṇāḥ iti tanmayama evaitata sarvaṃ sathāvarajaṅgamama paralīyate còdbhavati tasmāna nirdiśyate tathā yena paśyati taca cakṣuḥ śṛṇòti śaròtrama ucyate jighrati gharāṇama itya āhū rasaṃ jānāti jihvayā tavacā sapṛśati ca saparśāna buddhira vikriyate 'sakṛta yena saṃkalpayatya arthaṃ kiṃ cida bhavati tana manaḥ adhiṣṭhānāni buddhera hi pṛthaga arthāni pañcadhā pañcendriyāṇi yānya āhusa tānya adṛśyò 'dhitiṣṭhati puruṣādhiṣṭhitā buddhisa tariṣu bhāveṣu vartate kadā cila labhate parītiṃ kadā cida anuśòcati na sukhena na duḥkhena kadā cida api vartate evaṃ narāṇāṃ manasi tariṣu bhāveṣva avasthitā seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃsa tarīna etāna nātivartate saritāṃ sāragò bhartā mahāvelāma ivòrmimāna atibhāva gatā buddhira bhāve manasi vartate paravartamānaṃ hi rajasa tadbhāvama anuvartate indriyāṇi hi sarvāṇi paradarśayati sā sadā parītiḥ sattvaṃ rajaḥ śòkasa tamò mòhaśa ca te tarayaḥ ye ye ca bhāvā lòke 'samina sarveṣva eteṣu te tariṣu iti buddhigatiḥ sarvā vayākhyātā tava bhārata indriyāṇi ca sarvāṇi vijetavyāni dhīmatā sattvaṃ rajasa tamaśa caiva parāṇināṃ saṃśritāḥ sadā tarividhā vedanā caiva sarvasattveṣu dṛśyate sāttvikī rājasī caiva tamasī ceti bhārata sukhasparśaḥ sattvaguṇò duḥkhasparśò rajòguṇaḥ tamò guṇena saṃyuktau bhavatò 'vayāvahārikau tatra yata parītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhaveta vartate sāttvikò bhāva itya avekṣeta tata tadā atha yada duḥkhasaṃyuktama atuṣṭikarama ātmanaḥ paravṛttaṃ raja itya eva tanna asaṃrabhya cintayeta atha yana mòhasaṃyuktama avyaktama iva yada bhaveta apratarkyama avijñeyaṃ tamasa tada upadhārayeta paraharṣaḥ parītira ānandaḥ sukhaṃ saṃśānta cittatā kathaṃ cida abhivartanta itya ete sāttvikā guṇāḥ atuṣṭiḥ paritāpaśa ca śòkò lòbhasa tathākṣamā liṅgāni rajasasa tāni dṛśyante hetvahetubhiḥ abhimānasa tathā mòhaḥ paramādaḥ savapnatandritā kathaṃ cida abhivartante vividhāsa tāmasā guṇāḥ dūragaṃ bahudhā gāmi parārthanā saṃśayātmakama manaḥ suniyataṃ yasya sa sukhī paretya ceha ca sattvakṣetrajñayòra etada antaraṃ paśya sūkṣmayòḥ sṛjate tu guṇāna eka ekò na sṛjate guṇāḥ maśakòdumbarau cāpi saṃprayuktau yathā sadā anyònyama anyau ca yathā saṃprayògasa tathā tayòḥ pṛthaga bhūtau parakṛtyā tau saṃprayuktau ca sarvadā yathāmatsyò jalaṃ caiva saṃprayuktau tathaiva tau na guṇā vidura ātmānaṃ sa guṇāna vetti sarvaśaḥ paridrastā guṇānāṃ ca saṃsrastā manyate sadā indriyaisa tu paradīpārthaṃ kurute buddhisaptamaiḥ nirviceṣṭaira ajānadbhiḥ paramātmā paradīpavata sṛjate hi guṇāna sattvaṃ kaṣetrajñaḥ paripaśyati saṃprayògasa tayòra eṣa sattvakṣetrajñayòra dharuvaḥ āśrayò nāsti sattvasya kaṣetrajñasya ca kaśa cana sattvaṃ manaḥ saṃsṛjati na guṇāna vai kadā cana raśmīṃsa teṣāṃ sa manasā yadā samyaṅa niyacchati tadā parakāśate 'sayātmā ghate dīpò javalanna iva tayaktvā yaḥ parākṛtaṃ karma nityama ātmaratira muniḥ sarvabhūtātmabhūtaḥ sayāta sa gaccheta paramāṃ gatima yathā vāri caraḥ pakṣī lipyamānò na lipyate evama eva kṛtaprajñò bhūteṣu parivartate evaṃ savabhāvama evaitata savabuddhyā viharena naraḥ aśòcanna aprahṛṣyaṃśa ca careda vigatamatsaraḥ savabhāvasiddhyā saṃsiddhāna sa nityaṃ sṛjate guṇāna ūrṇa nābhira yathā saraṣṭā vijñeyāsa tantuvada guṇāḥ paradhvastā na nivartante nivṛttira nòpalabhyate paratyakṣeṇa paròkṣaṃ tada anumānena sidhyati evama eke vayavasyanti nivṛttira iti cāpare ubhayaṃ saṃpradhāryaitada adhyavasyeda yathāmati itīmaṃ hṛdayagranthiṃ buddhibheda mayaṃ dṛdhama vimucya sukhama āsīta na śòceca chinnasaṃśayaḥ malināḥ parāpnuyuḥ śuddhiṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ avagāhya suvidvaṃsò viddhi jañānama idaṃ tathā mahānadīṃ hi pārajñasa tapyate na tarana yathā evaṃ ye vidura adhyātmaṃ kaivalyaṃ jañānama uttamama etāṃ buddhvā naraḥ sarvāṃ bhūtānāma āgatiṃ gatima avekṣya ca śanaira buddhyā labhate śaṃ paraṃ tataḥ tarivargò yasya viditaḥ parāga jayòtiḥ sa vimucyate anviṣya manasā yuktasa tattvadarśī nirutsukaḥ na cātmā śakyate daraṣṭuma indriyeṣu vibhāgaśaḥ tatra tatra visṛṣṭeṣu durjayeṣva akṛtātmabhiḥ etada buddhvā bhaveda buddhaḥ kima anyada buddha lakṣaṇama vijñāya tada dhi manyante kṛtakṛtyā manīsinaḥ na bhavati viduṣāṃ tatò bhayaṃ; yada aviduṣāṃ sumahada bhayaṃ bhaveta na hi gatira adhikāsti kasya cita; sati hi guṇe paravadantya atulyatāma yata karòtya anabhisaṃdhi pūrvakaṃ; taca ca nirnudati yata purā kṛtama nāpriyaṃ tada ubhayaṃ kutaḥ pariyaṃ; tasya taja janayatīha kurvataḥ lòka āturajanāna virāviṇasa; tata tada eva bahu paśya śòcataḥ tatra paśya kuśalāna aśòcatò; ye vidusa tada ubhayaṃ padaṃ sadā [bhīsma] hanta vakṣyāmi te pārtha dhayānayògaṃ caturvidhama yaṃ jañātvā śāśvatīṃ siddhiṃ gacchanti paramarṣayaḥ yathā savanuṣṭhitaṃ dhayānaṃ tathā kurvanti yòginaḥ maharṣayò jañānatṛptā nirvāna gatamānasāḥ nāvartante punaḥ pārtha muktāḥ saṃsāradòṣataḥ janma dòṣaparikṣīṇāḥ savabhāve paryavasthitāḥ nirdvandvā nityasattvasthā vimuktā nityama āśritāḥ asaṅgīnya avivādāni manaḥ śānti karāṇi ca tatra savādhyāyasaṃśliṣṭama ekāgraṃ dhārayena manaḥ piṇḍīkṛtyendriya garāmama āsīnaḥ kāsthavana muniḥ śabdaṃ na vindeca charòtreṇa saparśaṃ tavacā na vedayeta rūpaṃ na cakṣuṣā vidyāja jihvayā na rasāṃsa tathā ghareyāṇya api ca sarvāṇi jahyāda dhayānena yògavita pañcavarga paramāthīni neccheca caitāni vīryavāna tatò manasi saṃsajya pañcavargaṃ vicakṣaṇaḥ samādadhyāna manò bharāntama indriyaiḥ saha pañcabhiḥ visaṃcāri nirālambaṃ pañca davāraṃ calācalama pūrve dhayānapathe dhīraḥ samādadhyāna manò 'natarama indriyāṇi manaśa caiva yadā piṇḍīkaròtya ayama eṣa dhayānapathaḥ pūrvò mayā samanuvarṇitaḥ tasya tata pūrvasaṃruddhaṃ manaḥ sasthama anantarama saphuriṣyati samudbhrāntaṃ vidyuda ambudhare yathā jalabindura yathā lòlaḥ parṇasthaḥ sarvataśa calaḥ evama evāsya taca cittaṃ bhavati dhayānavartmani samāhitaṃ kaṣaṇaṃ kiṃ cida dhayānavartmani tiṣṭhati punara vāyupathaṃ bharāntaṃ manò bhavati vāyuvata anirvedò gatakleśò gatatandrīra amatsaraḥ samādadhyāta punaśa cetò dhayānena dhayānayògavita vicāraśa ca vitarkaśa ca vivekaśa còpajāyate muneḥ samādadhānasya parathamaṃ dhayānama āditaḥ manasā kaliśyamānasa tu samādhānaṃ ca kārayeta na nirvedaṃ munira gaccheta kuryāda evātmanò hitama pāṃsubhasma karīsānāṃ yathā vai rāśayaśa citāḥ sahasā vāriṇā siktā na yānti paribhāvanāma kiṃ cita sanigdhaṃ yathā ca sayāca chuṣka cūrṇama abhāvitama karamaśasa tu śanaira gaccheta sarvaṃ tatparibhāvanama evama evendriya garāmaṃ śanaiḥ saṃparibhāvayeta saṃhareta karamaśaśa caiva sa samyaka paraśamiṣyati savayama eva manaśa caiva pañcavargaśa ca bhārata pūrvaṃ dhayānapathaṃ parāpya nityayògena śāmyati na tata puruṣakāreṇa na ca daivena kena cita sukhama eṣyati tata tasya yada evaṃ saṃyatātmanaḥ sukhena tena saṃyuktò raṃsyate dhayānakarmaṇi gacchanti yòginò haya evaṃ nirvānaṃ tana nirāmayama [ya] cāturāśramyama uktaṃ te rājadharmāsa tathaiva ca nānāśrayāśa ca bahava itihāsāḥ pṛthagvidhāḥ śarutāsa tavattaḥ kathāśa caiva dharmayuktā mahāmate saṃdehò 'sati tu kaśa cina me tada bhavāna vaktuma arhati jāpakānāṃ phalāvāptiṃ śaròtuma icchāmi bhārata kiṃ phalaṃ japatāma uktaṃ kava vā tiṣṭhanti jāpakāḥ japasya ca vidhiṃ kṛtsnaṃ vaktuma arhasi me 'nagha jāpakā iti kiṃ caitata sāṃkhyayògakriyā vidhiḥ kiṃ yajñavidhira evaiṣa kima etaja japyama ucyate etana me sarvama ācakṣva sarvajñò haya asi me mataḥ [bhī] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama yamasya yata purāvṛttaṃ kālasya barāhmaṇasya ca saṃnyāsa eva vedānte vartate japanaṃ parati vedavādābhinirvṛttā śāntira barahmaṇya avasthitau mārgau tāva apya ubhāva etau saṃśritau na ca saṃśritau yathā saṃśrūyate rājana kāraṇaṃ cātra vakṣyate manaḥ samādhira atrāpi tathendriya jayaḥ samṛtaḥ satyama agniparīcārò viviktānāṃ ca sevanama dhayānaṃ tapò damaḥ kaṣāntira anasūyā mitāśanama viṣayapratisaṃhārò mita jalpasa tathā śamaḥ eva paravṛttakò dharmò nivṛttakama athò śṛṇu yathā nivartate karma japatò barahmacāriṇaḥ etata sarvama aśeṣeṇa yathòktaṃ parivarjayeta tarividhaṃ mārgama āsādya vayaktāvyaktama anāśrayama kuśòccaya niṣaṇṇaḥ sana kuśa hastaḥ kuśaiḥ śikhī cīraiḥ parivṛtasa tasmina madhye channaḥ kuśaisa tathā viṣayebhyò namaskuryāda viṣayāna na ca bhāvayeta sāmyama utpādya manasò manasya eva manò dadhata tada dhiyā dhayāyati barahma japana vai saṃhitāṃ hitāma saṃnyasyatya atha vā tāṃ vai samādhau paryavasthitaḥ dhayānama utpādayatya atra saṃhitā balasaṃśrayāta śuddhātmā tapasā dāntò nivṛttadveṣakāmavāna arāgamòhò nirdvandvò na śòcati na sajjate na kartākaraṇīyānāṃ na kāryāṇāma iti sathitiḥ na cāhaṃkāra yògena manaḥ parasthāpayeta kava cita na cātmagrahaṇe yuktò nāvamānī na cākriyaḥ dhayānakriyā parò yuktò dhayānavāna dhayānaniścayaḥ dhayāne samādhima utpādya tada api tayajati karamāta sa vai tasyāma avasthāyāṃ sarvatyāgakṛtaḥ sukhī nirīhasa tayajati parānāna barāhmīṃ saṃśrayate tanuma atha vā necchate tatra barahma kāyaniṣevaṇama utkrāmati ca mārgasthò naiva kava cana jāyate ātmabuddhiṃ samāsthāya śāntī bhūtò nirāmayaḥ amṛtaṃ virajaḥ śuddhama ātmānaṃ paratipadyate [ya] gatīnāma uttamā parāptiḥ kathitā jāpakeṣva iha ekaivaiṣā gatisa teṣāma uta yāntya aparāma api [bhī] śṛṇuṣvāvahitò rājaña jāpakānāṃ gatiṃ vibhò yathā gacchanti nirayama anekaṃ puruṣarṣabha yathòktama etata pūrvaṃ yò nānutiṣṭhati jāpakaḥ ekadeśakriyaśa cātra nirayaṃ sa nigacchati avajñānena kurute na tuṣyati na śòcati īdṛśò jāpakò yāti nirayaṃ nātra saṃśayaḥ ahaṃkārakṛtaśa caiva sarve nirayagāminaḥ parāvamānī puruṣò bhavitā nirayòpagaḥ abhidhyā pūrvakaṃ japyaṃ kurute yaśa ca mòhitaḥ yatrābhidhyāṃ sa kurute taṃ vai nirayama ṛcchati athaiśvaryapravṛttaḥ saña jāpakasa tatra rajyate sa eva nirayasa tasya nāsau tasmāta paramucyate rāgeṇa jāpakò japyaṃ kurute tatra mòhitaḥ yatrāsya rāgaḥ patati tatra tatròpajāyate durbuddhira akṛtaprajñaśa cale manasi tiṣṭhati calāma eva gatiṃ yāti nirayaṃ vādhigacchati akṛtaprajñakò bālò mòhaṃ gacchati jāpakaḥ sa mòhāna nirayaṃ yāti tatra gatvānuśòcati dṛdha garāhī karòmīti japyaṃ japati jāpakaḥ na saṃpūrṇò na vā yuktò nirayaṃ sò 'dhigacchati [ya] animittaṃ paraṃ yata tada avyaktaṃ barahmaṇi sathitama sada bhūtò jāpakaḥ kasmāta sa śarīrama athāviśeta [bhī] duṣprajñānena nirayā bahavaḥ samudāhṛtāḥ paraśastaṃ jāpakatvaṃ ca dòṣāśa caite tada ātmakāḥ [ya] kīdṛśò jāpakò yāti nirayaṃ varṇayasva me kautūhalaṃ hi me jātaṃ tada bhavāna vaktuma arhati [bhī] dharmasyāṃśaḥ parasūtò 'si dharmiṣṭhò 'si savabhāvataḥ dharmamūlāśrayaṃ vākyaṃ śṛṇuṣvāvahitò 'nagha amūni yāni sathānāni devānāṃ paramātmanāma nānā saṃsthāna varṇāni nānārūpaphalāni ca divyāni kāmacārīṇi vimānāni sabhāsa tathā ākrīdā vividhā rājana padminyaśa cāmalòdakāḥ caturṇāṃ lòkapālānāṃ śukrasyātha bṛhaspateḥ marutāṃ viśvadevānāṃ sādhyānāma aśvinòra api rudrāditya vasūnāṃ ca tathānyeṣāṃ divaukasāma ete vai nirayāsa tāta sathānasya paramātmanaḥ abhayaṃ cānimittaṃ ca na ca kaleśabhayāvṛtama davābhyāṃ muktaṃ taribhira muktama astābhisa taribhira eva ca caturlakṣaṇavarjaṃ tu caturkāraṇa varjitama apraharṣama anānandama aśòkaṃ vigataklamama kālaḥ saṃpacyate tatra na kālasa tatra vai parabhuḥ sa kālasya parabhū rājana savargasyāpi tatheśvaraḥ ātmakevalatāṃ parāptasa tatra gatvā na śòcati īdṛśaṃ paramaṃ sathānaṃ nirayāsa te ca tādṛśāḥ ete te nirayāḥ paròktāḥ sarva eva yathātathama tasya sathānavarasyeha sarve nirayasaṃjñitāḥ [ya] kālamṛtyuyamānāṃ ca barāhmaṇasya ca sattama vivādò vayāhṛtaḥ pūrvaṃ tada bhavāna vaktuma arhati [bhī] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama ikṣvākòḥ sūryaputrasya yadvṛttaṃ barāhmaṇasya ca kālasya mṛtyòśa ca tathā yadvṛttaṃ tana nibòdha me yathā sa teṣāṃ saṃvādò yasmina sathāne 'pi cābhavata barāhmaṇò jāpakaḥ kaśa cida dharmavṛttò mahāyaśāḥ ṣaḍaṅgavina mahāprājñaḥ paippalādiḥ sa kauśikaḥ tasyāparòkṣaṃ vijñānaṃ ṣaḍaṅgeṣu tathaiva ca vedeṣu caiva niṣṇātò himavatpādasaṃśrayaḥ sò 'natyaṃ barāhmaṃ tapasa tepe saṃhitāṃ saṃyatò japana tasya varṣasahasraṃ tu niyamena tathāgatama sa devyā darśitaḥ sākṣāta parītāsmīti tadā kila japyama āvartayaṃsa tūsnīṃ na ca tāṃ kiṃ cida abravīta tasyānukampayā devī parītā samabhavata tadā veda mātā tatasa tasya taja japyaṃ samapūjayata samāptajapyasa tūtthāya śirasā pādayòsa tathā papāta devyā dharmātmā vacanaṃ cedama abravīta diṣṭyā devi parasannā tavaṃ darśanaṃ cāgatā mama yadi vāpi parasannāsi japye me ramatāṃ manaḥ [sāvitrī] kiṃ parārthayasi viprarṣe kiṃ ceṣṭaṃ karavāṇi te parabrūhi japatāṃ śareṣṭha sarvaṃ tata te bhaviṣyati [bhī] itya uktaḥ sa tadā devyā vipraḥ paròvāca dharmavita japyaṃ parati mameccheyaṃ vardhatva iti punaḥ punaḥ manasaśa casamādhira me vardhetāhara ahaḥ śubhe tata tatheti tatò devī madhuraṃ paratyabhāsata idaṃ caivāparaṃ parāha devī tatpriyakāmyayā nirayaṃ naiva yātāsi yatra yātā davijarṣabhāḥ yāsyasi barahmaṇaḥ sathānama animittama aninditama sādhaye bhavitā caitada yata tavayāhama ihārthitā niyatò japa caikāgrò dharmasa tavāṃ samupaiṣyati kālò mṛtyura yamaśa caiva samāyāsyanti te 'natikama bhavitā ca vivādò 'tara tava teṣāṃ ca dharmataḥ evama uktvā ghavagatī jagāma bhavanaṃ savakama barāhmaṇò 'pi japanna āste divyaṃ varṣaśataṃ tadā samāpte niyame tasminna atha viprasya dhīmataḥ sākṣāta parītasa tadā dharmò darśayāma āsa taṃ davijama [dharma] davijāte paśya māṃ dharmama ahaṃ tavāṃ daraṣṭuma āgataḥ japyasya ca phalaṃ yata te saṃprāptaṃ taca ca me śṛṇu jitā lòkāsa tavayā sarve ye divyā ye ca mānuṣāḥ devānāṃ nirayāna sādhò sarvāna utkramya yāsyasi parāṇa tayāgaṃ kuru mune gaccha lòkāna yathepsitāna tayaktvātmanaḥ śarīraṃ ca tatò lòkāna avāpsyasi [barāhmaṇa] kṛtaṃ lòkaira hi me dharmagaccha ca tavaṃ yathāsukhama bahuduḥkhasukhaṃ dehaṃ nòtsṛjeyama ahaṃ vibhò [dharma] avaśyaṃ bhòḥ śarīraṃ te tayaktavyaṃ munipuṃgava savarga āròhyatāṃ vipra kiṃ vā te ròcate 'nagha [barāhmaṇa] na ròcaye savargavasaṃ vinā dehāda ahaṃ vibhò gaccha dharmana me śaraddhā savargaṃ gantuṃ vinātmanā [dharma] alaṃ dehe manaḥ kṛtvā tayaktvā dehaṃ sukhī bhava gaccha lòkāna arajasò yatra gatvā na śòcati [barāhmaṇa] rame japana mahābhāga kṛtaṃ lòkaiḥ sanātanaiḥ saśarīreṇa gantavyò mayā savargò na vā vibhò [dharma] yadi tavaṃ necchasi tayaktuṃ śarīraṃ paśya va davija eṣa kālasa tathā mṛtyura yamaśa ca tavāma upāgatāḥ [bhīsma] atha vaivasvataḥ kālò mṛtyuśa ca taritayaṃ vibhò barāhmaṇaṃ taṃ mahābhāgama upāgamyedama abruvana tapasò 'saya sutaptasya tathā sucaritasya ca phalaprāptisa tava śareṣṭhā yamò 'haṃ tavāma upabruve yathāvada asya japyasya phalaṃ parāptasa tavama uttamama kālasa te savargama āròdhuṃ kālò 'haṃ tavāma upāgataḥ mṛtyuṃ mā vidhidharmajña rūpiṇaṃ savayama āgatama kālena còditaṃ vipra tavāma itò netuma adya vai [barāhmaṇa] savāgataṃ sūryaputrāya kālāya ca mahātmane mṛtyave cātha dharmāya kiṃ kāryaṃ karavāṇi vaḥ [bhī] arghyaṃ pādyaṃ ca dattvā sa tebhyasa tatra samāgame abravīta paramaprītaḥ savaśaktyā kiṃ karòmi vaḥ tasminna evātha kāle tu tīrthayātrāma upāgataḥ ikṣvākura agamata tatra sametā yatra te vibhò sarvāna eva tu rājarṣiḥ saṃpūjyābhipranamya ca kuśalapraśnama akaròta sarveṣāṃ rājasattamaḥ tasmai sò 'thāsanaṃ dattvā pādyama arghyaṃ tathaiva ca abravīda barāhmaṇò vākyaṃ kṛtvā kuśalasaṃvidama savāgataṃ te mahārāja barūhi yada yada ihecchasi savaśaktyā kiṃ karòmīha tada bhavāna parabravītu me [rājā] rājāhaṃ barāhmaṇaśa ca tavaṃ yadi saḥ karma saṃsthitaḥ dadāmi vasu kiṃ cita te parārthitaṃ tada vadasva me [barā] davividhā barāhmaṇā rājana dharmaśa ca davividhaḥ samṛtaḥ paravṛttaśa ca nivṛttaśa ca nivṛttò 'sami paratigrahāta tebhyaḥ parayaccha dānāni ye paravṛttā narādhipa ahaṃ na paratigṛhṇāmi kima iṣṭaṃ kiṃ dadāni te barūhi tavaṃ nṛpatiśreṣṭha tapasā sādhayāmi kima [rā] kaṣatriyò 'haṃ na jānāmi dehīti vacanaṃ kava cita parayaccha yuddhama itya evaṃ vādinaḥ samò davijòttama [barā] tuṣyasi tavaṃ savadharmeṇa tathā tuṣṭā vayaṃ nṛpa anyònyasyòttaraṃ nāsti yada iṣṭaṃ tata samācara [rā] savaśaktyāhaṃ dadānīti tavayā pūrvaṃ parabhāsitama yāce tavāṃ diyatāṃ mahyaṃ japyasyāsya phalaṃ davija [barā] yuddhaṃ mama sadā vāṇī yācatīti vikatthase na ca yuddhaṃ mayā sārdhaṃ kimarthaṃ yācase punaḥ [rā] vāgvajrā barāhmaṇā paròktāḥ kaṣatriyā bāhujīvinaḥ vāga yuddhaṃ tada idaṃ tīvraṃ mama vipra tavayā saha [barā] saivādyāpi paratijñā me savaśaktyā kiṃ paradīyatāma barūhi dāsyāmi rājendra vibhave sati mācirama [rā] yata tada varṣaśataṃ pūrṇaṃ japyaṃ vai japatā tavayā phalaṃ parāptaṃ tata parayaccha mama ditsura bhavāna yadi [barā] paramaṃ gṛhyatāṃ tasya phalaṃ yaja japitaṃ mayā ardhaṃ tavama avicāreṇa phalaṃ tasya samāpnuhi atha vā sarvama eveha japyakaṃ māmakaṃ phalama rājana parāpnuhi kāmaṃ tavaṃ yadi sarvama ihecchasi [rā] kṛtaṃ sarveṇa bhadraṃ te japyaṃ yada yācitaṃ mayā savasti te 'satu gamiṣyāmi kiṃ catasya phalaṃ vada [barā] phalaprāptiṃ na jānāmi dattaṃ yaja japitaṃ mayā ayaṃ dharmaśa ca kālaśa ca yamò mṛtyuśa ca sākṣiṇaḥ [rā] ajñātama asya dharmasya phalaṃ me kiṃ kariṣyati parāpnòtu tata phalaṃ viprò nāhama icche sasaṃśayama [barā] nādade 'paravaktavyaṃ dattaṃ vācā phalaṃ mayā vākyaṃ paramānaṃ rājarṣe mamāpi tava caiva hi nābhisaṃdhira mayā japye kṛtapūrvaḥ kathaṃ cana japyasya rājaśārdūla kathaṃ jañāsyāmya ahaṃ phalama dadasveti tavayā còktaṃ dadāmīti tathā mayā na vācaṃ dūsayiṣyāmi satyaṃ rakṣa sathirò bhava athaivaṃ vadatò me 'daya vacanaṃ na kariṣyasi mahāna adharmò bhavitā tava rājana mṛṣā kṛtaḥ na yuktaṃ tu mṛṣā vāṇī tavayā vaktuma arindama tathā mayāpya abhyadhikaṃ mṛṣā vaktuṃ na śakyate saṃśrutaṃ ca mayā pūrvaṃ dadānītya avicāritama tadgṛhṇīsvāvicāreṇa yadi satye sathitò bhavāna ihāgamya hi māṃ rājaña jāpyaṃ phalama ayācithāḥ tana mana nisṛṣṭaṃ gṛhṇīsva bhava satye sathirò 'pi ca nāyaṃ lòkò 'sati na parò na ca pūrvāna sa tārayeta kuta evāvarāna rājana mṛṣāvādaparāyanaḥ na yajñādhyayane dānaṃ niyamāsa tārayanti hi tathā satyaṃ pare lòke yathā vai puruṣarṣabha tapāṃsi yāni cīrṇāni cariṣyasi ca yata tapaḥ samāḥ śataiḥ sahasraiśa ca tata satyāna na viśiṣyate satyama ekākṣaraṃ barahmasatyama ekākṣaraṃ tapaḥ satyama ekākṣarò yajñaḥ satyama ekākṣaraṃ śarutama satyaṃ vedeṣu jāgarti phalaṃ satye paraṃ samṛtama satyāda dharmò damaśa caiva sarvaṃ satye paratiṣṭhitama satyaṃ vedāsa tathāṅgāni satyaṃ yajñasa tathā vidhiḥ varatacaryāsa tathā satyama oṃkāraḥ satyama eva ca parānināṃ jananaṃ satyaṃ satyaṃ saṃtatira eva ca satyena vāyura abhyeti satyena tapate raviḥ satyena cāgnira dahati savargaḥ satye paratiṣṭhitaḥ satyaṃ yajñasa tapò vedāḥ satòbhā mantrāḥ sarasvatī tulāma āròpitò dharmaḥ satyaṃ caiveti naḥ śarutama samāṃ kakṣāṃ dhārayatò yataḥ satyaṃ tatò 'dhikama yatò dharmasa tataḥ satyaṃ sarvaṃ satyena vardhate kimarthama anṛtaṃ karma kartuṃ rājaṃsa tavama icchasi satye kuru sathiraṃ bhāvaṃ mā rājanna anṛtaṃ kṛthāḥ kasmāta tavama anṛtaṃ vākyaṃ dehīti kuruṣe 'śubhama yadi japyaphalaṃ dattaṃ mayā nesiṣyase nṛpa savadharmebhyaḥ paribhraṣṭò lòkāna anucariṣyasi saṃśrutya yò na ditseta yācitvā yaśa ca necchati ubhāva ānṛtikāva etau na mṛṣā kartuma arhasi [rā] yòddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca kaṣatradharmaḥ kila davija dātāraḥ kaṣatriyāḥ paròktā gṛhṇīyāṃ bhavataḥ kathama [barā] na chandayāmi te rājana nāpi te gṛhama āvrajama ihāgamya tu yācitvā na gṛhṇīse punaḥ kathama [dharma] avivādò 'satu yuvayòra vittaṃ māṃ dharmama āgatama davijò dānaphalaira yuktò rājā satyaphalena ca [savarga] savargaṃ māṃ viddhi rājendra rūpiṇaṃ savayama āgatama avivādò 'satu yuvayòra ubhau tulyaphalau yuvāma [rā] kṛtaṃ savargeṇa me kāryaṃ gaccha savargayathāsukhama viprò yadīcchate dātuṃ paratīcchatu ca me dhanama [barā] bālye yadi sayāda ajñānāna mayā hastaḥ parasāritaḥ nivṛtti lakṣaṇaṃ dharmama upāse saṃhitāṃ japana nivṛttaṃ māṃ ciraṃ rājana vipraṃ lòbhayase kathama savena kāryaṃ kariṣyāmi tavattò necche phalaṃ nṛpa tapaḥsvādhyaya śīlò 'haṃ nivṛttaśa ca paratigrahāta [rā] yadi vipra nisṛṣṭaṃ te japyasya phalama uttamama āvayòra yata phalaṃ kiṃ cita sahitaṃ nau tada astva iha davijāḥ paratigrahe yuktā dātārò rājavaṃśajāḥ yadi dharmaḥ śarutò vipra sahaiva phalama astu nau mā vā bhūta saha bhòjyaṃ nau madīyaṃ phalama āpnuhi paratīccha matkṛtaṃ dharmaṃ yadi te mayya anugrahaḥ [bhī] tatò vikṛtaceṣṭau davau puruṣau samupasthitau gṛhītvānyònyama āveṣṭya kucelāva ūcatura vacaḥ na me dhārayasītya ekò dhārayāmīti cāparaḥ ihāsti nau vivādò 'yama ayaṃ rājānuśāsakaḥ satyaṃ baravīmya ahama idaṃ na me dhārayate bhavāna anṛtaṃ vadasīha tavama ṛṇaṃ te dhārayāmya ahama tāva ubhau bhṛśasaṃtaptau rājānama idama ūcatuḥ parīkṣyatāṃ yathā sayāva nāvāma iha vigarhitau [vikṛta] dhārayāmi naravyāghra vikṛtasyeha gòḥ phalama dadataśa ca na gṛhṇāti vikṛtò me mahīpate [virūpa] na me dhārayate kiṃ cida virūpò 'yaṃ narādhipa mithyā baravītya ayaṃ hi tavā mithyābhāsaṃ narādhipa [rā] virūpakiṃ dhārayate bhavāna asya vadasva me śarutvā tathā kariṣyāmītya evaṃ me dhīyate matiḥ [virūpa] śṛṇuṣvāvahitò rājana yathaitada dhārayāmya ahama vikṛtasyāsya rājarṣe nikhilena nararṣabha anena dharmaprāptya arthaṃ śubhā dattā purānagha dhenura viprāya rājarṣe tapaḥsvādhyāyaśīline tasyāśa cāyaṃ mayā rājana phalama abhyetya yācitaḥ vikṛtena ca me dattaṃ viśūdhenāntarātmanā tatò me sukṛtaṃ karmakṛtama ātmaviśuddhaye gāvau hi kapile karītvā vatsale bahu dòhane te còñcha vṛttaye rājana mayā samapavarjite yathāvidhi yathāśraddhaṃ tada asyāhaṃ punaḥ parabhò ihādya vai gṛhītvā tata parayacche daviguṇaṃ phalama ekasyāḥ puruṣavyāghra kaḥ śuddhaḥ kò 'tara dòṣavāna evaṃ vivadamānau savasa tavāma ihābhyāgatau nṛpa kuru dharmama adharmaṃ vā vinaye nau samādhaya yadi necchati me dānaṃ yathādattama anena vai bhavāna atra sathirò bhūtvā mārge sathāpayatu parabhuḥ [rā] dīyamānaṃ na gṛhṇāsi ṛṇaṃ kasmāta tavama adya vai yathaiva te 'bhayanujñātaṃ tathā gṛhṇīsva mācirama [vikṛta] dīyatāma itya anenòktaṃ dadānīti tathā mayā nāyaṃ me dhārayatya atra gamyatāṃ yatra vāñchati [rā] dadatò 'saya na gṛhṇāsi viṣamaṃ paratibhāti me dandyò hi tavaṃ mama matò nāstya atra khalu saṃśayaḥ [vikṛta] mayāsya dattaṃ rājarṣe gṛhṇīyāṃ tata kathaṃ punaḥ kāmama atrāparādhò me dandyama ājñāpaya parabhò [virūpa] dīyamānaṃ yadi mayā nesiṣyasi kathaṃ cana niyaṃsyati tavā nṛpatira ayaṃ dharmānuśāsakaḥ [vikṛta] savaṃ mayā yāciteneha dattaṃ kathama ihādya tata gṛhṇīyāṃ gacchatu bhavāna abhyanujñāṃ dadāni te [barā] śarutama etata tavayā rājanna anayòḥ kathitaṃ davayòḥ paratijñātaṃ mayā yata te tadgṛhāṇāvicāritama [rā] parastutaṃ sumahata kāryama āvayòra gahvaraṃ yathā jāpakasya dṛdhī kāraḥ kathama etada bhaviṣyati yadi tāvana na gṛhṇāmi barāhmaṇenāpavarjitama kathaṃ na lipyeyama ahaṃ dòṣeṇa mahatādya vai [bhī] tau còvāca sa rājarṣiḥ kṛtakāryau gamiṣyathaḥ nedānīṃ māma ihāsādya rājadharmò bhavena mṛṣā savadharmaḥ paripālyaśa ca rājñāma eṣa viniścayaḥ vipra dharmaśa ca sugurura māma anātmānama āviśata [barā] gṛhāṇa dhāraye 'haṃ te yācitaṃ te śarutaṃ mayā na ceda garahīṣyase rājaña śapiṣye tavāṃ na saṃśayaḥ [rā] dhiga rājadharmaṃ yasyāyaṃ kāryasyeha viniścayaḥ itya arthaṃ me garahītavyaṃ kathaṃ tulyaṃ bhaveda iti eṣa pānira apūrvaṃ bhò nikṣepārthaṃ parasāritaḥ yana me dhārayase vipra tada idānīṃ paradīyatāma [barā] saṃhitā japatā yāvāna mayā kaśa cida guṇaḥ kṛtaḥ tata sarvaṃ paratigṛhṇīsva yadi kiṃ cida ihāsti me [rā] jalama etana nipatitaṃ mama pānau davijòttama samama astu sahaivāstu paratigṛhṇātu vai bhavāna [virūpa] kāmakròdhau viddhi nau tavama āvābhyāṃ kāritò bhavāna sameti ca yada uktaṃ te samā lòkāsa tavāsya ca nāyaṃ dhārayate kiṃ cija jijñāsā tavatkṛte kṛtā kālò dharmasa tathā mṛtyuḥ kāmakròdhau tathā yuvāma sarvama anyònyanikase nighṛṣṭaṃ paśyatasa tava gaccha lòkāña jitāna savena karmaṇā yatra vāñchati [bhī] jāpakānāṃ phalāvāptira mayā te saṃprakīrtitā gatiḥ sathānaṃ ca lòkāśa ca jāpakena yathā jitāḥ parayāti saṃhitādhyāyī barāhmaṇaṃ parameṣṭhinama atha vāgniṃ samāyāti sūryama āviśate 'pi vā sa taijasena bhāvena yadi tatrāśnute ratima guṇāṃsa teṣāṃ samādatte rāgeṇa paratimòhitaḥ evaṃ sòme tathā vāyau bhūmyākāśa śarīragaḥ sarāgasa tatra vasati guṇāṃsa teṣāṃ samācarana atha tatra virāgī sa gacchati tava atha saṃśayama parama avyayama icchana sa tama evāviśate punaḥ amṛtāca cāmṛtaṃ parāptaḥ śītī bhūtò nirātmavāna barahmabhūtaḥ sa nirdvandvaḥ sukhī śāntò nirāmayaḥ barahma sathānama anāvartama ekama akṣarasaṃjñakama aduḥkhama ajaraṃ śāntaṃ sathānaṃ tata paratipadyate caturbhira lakṣaṇaira hīnaṃ tathā ṣaḍbhiḥ saṣòḍaśaiḥ puruṣaṃ samatikramya ākāśaṃ paratipadyate atha vecchati rāgātmā sarvaṃ tada adhitiṣṭhati yaca ca parārthayate taca ca manasā paratipadyate atha vā vīkṣate lòkāna sarvāna nirayasaṃsthitāna niḥspṛhaḥ sarvatò muktasa tatraiva ramate sukhī evama eṣā mahārāja jāpakasya gatira yathā etata te sarvama ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śaròtuma icchasi [ya] kima uttaraṃ tadā tau sama cakratusa tena bhāsite barāhmaṇò vātha vā rājā tana me barūhi pitāmaha atha vā tau gatau tatra yada etata kīrtitaṃ tavayā saṃvādò vā tayòḥ kò 'bhūta kiṃ vā tau tatra cakratuḥ [bhī] tathetya evaṃ paratiśrutya dharmaṃ saṃpūjya cābhibhò yamaṃ kālaṃ ca mṛtyuṃ ca savargaṃ saṃpūjya cārhataḥ pūrvaṃ ye cāpare tatra sametā barāhmaṇarṣabhāḥ sarvāna saṃpūjya śirasā rājānaṃ sò 'baravīda vacaḥ phalenānena saṃyuktò rājarṣe gaccha puṇyatāma bhavatā cābhyanujñātò japeyaṃ bhūya eva hi varaśa ca mama pūrvaṃ hi devyā dattò mahābala śaraddhā te japatò nityaṃ bhaviteti viśāṃ pate [rā] yadya evama aphalā siddhiḥ śaraddhā ca japituṃ tava gaccha vipra mayā sārdhaṃ jāpakaṃ phalama āpnuhi [barā] kṛtaḥ parayatnaḥ sumahāna sarveṣāṃ saṃnidhāva iha saha tulyaphalau cāvāṃ gacchāvò yatra nau gatiḥ [bhī] vayavasāyaṃ tayòsa tatra viditvā taridaśeśvaraḥ saha devaira upayayau lòkapālaisa tathaiva ca sādhyā viśve 'tha marutò jayòtīṃsi sumahānti ca nadyaḥ śailāḥ samudrāśa ca tīrthāni vividhāni ca tapāṃsi saṃyògavidhira vedāḥ satòbhāḥ sarasvatī nāradaḥ parvataśa caiva viśvāvasura hahāhuhūḥ gandharvaśa citrasenaśa ca parivāra gaṇaira yutaḥ nāgāḥ siddhāśa ca munayò devadevaḥ parajāpatiḥ viṣṇuḥ sahasraśīrṣaśa ca devò 'cintyaḥ samāgamata avādyantāntarikṣe ca bheryasa tūryāni cābhibhò puṣpa varṣāṇi divyāni tatra teṣāṃ mahātmanāma nanṛtuśa cāpsaraḥsaṃghāsa tatra tatra samantataḥ atha savargasa tathārūpī barāhmaṇaṃ vākyama abravīta saṃsiddhasa tavaṃ mahābhāga tavaṃ ca siddhasa tathā nṛpa atha tau sahitau rājanna anyònyena vidhānataḥ viṣayapratisaṃhārama ubhāva eva paracakratuḥ parāṇāpānau tathòdānaṃ samānaṃ vayānama eva ca evaṃ tāna manasi sathāpya dadhatuḥ parāṇayòra manaḥ upasthita kṛtau tatra nāsikāgrama adhò bharuvau kuṅkunyāṃ caiva manasā śanaira dhārayataḥ sama tau niśceṣṭābhyāṃ śarīrābhyāṃ sathiradṛṣṭī samāhitau jitāsanau tathādhāya mūrdhanya ātmānama eva ca tālu deśama athòddālya barāhmaṇasya mahātmanaḥ jayòtira javālā sumahatī jagāma taridivaṃ tadā hāhākārasa tatò dikṣu sarvāsu sumahāna abhūta taja jayòtiḥ satūyamānaṃ sama barahmāṇaṃ parāviśata tadā tataḥ savāgatama itya āha tata tejaḥ sa pitāmahaḥ parādeśa mātraṃ puruṣaṃ paratyudgamya viśāṃ pate bhūyaśa caivāparaṃ parāha vacanaṃ madhuraṃ sama saḥ jāpakaisa tulyaphalatā yògānāṃ nātra saṃśayaḥ yògasya tāvada etebhyaḥ phalaṃ paratyakṣadarśanama jāpakānāṃ viśiṣṭaṃ tu paratyutthānaṃ samādhikama uṣyatāṃ mayi ceda yuktvācetayata sa tataḥ punaḥ athāsya paraviveśāsyaṃ barāhmaṇò vigatajvaraḥ rājāpya etena vidhinā bhagavantaṃ pitāmahama yathaiva davija śārdūlasa tathaiva parāviśata tadā savayambhuvama athò devā abhivādya tatò 'baruvana jāpakārthama ayaṃ yatnasa tadarthaṃ vayama āgatāḥ kṛtapūjāva imau tulyaṃ tavayā tulyaphalāva imau yògajāpalayòra dṛṣṭaṃ phalaṃ sumahada adya vai sarvā~la lòkāna atītyaitau gacchetāṃ yatra vāñchitama [barahmā] mahāsmṛtiṃ patheda yasa tu tathaivānusmṛtiṃ śubhāma tāva apya etena vidhinā gacchetāṃ mata salòkatāma yaśa ca yòge bhaveda bhaktaḥ sò 'pi nāstya atra saṃśayaḥ vidhinānena dehānte mama lòkāna avāpnuyāta gamyatāṃ sādhayiṣyāmi yathāsthānāni siddhaye [bhī] itya uktvā sa tadā devasa tatraivāntaradhīyata āmantrya taṃ tatò devā yayuḥ savaṃ savaṃ niveśanama te ca sarve mahātmānò dharmaṃ satkṛtya tatra vai pṛṣṭhatò 'nuyayū rājana sarve suprītamānasāḥ etata phalaṃ jāpakānāṃ gatiśa caiva parakīrtitā yathā śarutaṃ mahārāja kiṃ bhūyaḥ śaròtuma icchasi [ya] kiṃ phalaṃ jañānayògasya vedānāṃ niyamasya ca bhūtātmā vā kathaṃ jañeyasa tana me barūhi pitāmaha [bhī] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama manòḥ parajāpatera vādaṃ maharṣeśa ca bṛhaspateḥ parajāpatiṃ śareṣṭhatamaṃ pṛthivyāṃ; devarṣisaṃghapravarò maharṣiḥ bṛhaspatiḥ paraśnama imaṃ purāṇaṃ; papraccha śiṣyò 'tha guruṃ paranamya yata kāraṇaṃ mantravidhiḥ paravṛttò; jañāne phalaṃ yata paravadanti viprāḥ yana mantraśabdaira akṛtaprakāśaṃ; tada ucyatāṃ me bhagavana yathāvata yadarthaśāstrāgama mantravidbhira; yajñaira anekaira varagòpradānaiḥ phalaṃ mahadbhira yada upāsyate ca; tata kiṃ kathaṃ vā bhavitā kava vā ta mahī mahījāḥ pavanò 'natarikṣaṃ; jalaukasaśa caiva jalaṃ divaṃ ca divaukasaśa caiva yataḥ parasūtāsa; tada ucyatāṃ me bhagavana purāṇama jañānaṃ yataḥ parārthayate narò vai; tatasa tadarthā bhavati paravṛttiḥ na cāpya ahaṃ veda paraṃ purāṇaṃ; mithyā paravṛttiṃ ca kathaṃ nu kuryāma ṛka sāma saṃghāṃśa ca yajūṃsi cāhaṃ; chandāṃsi nakṣatragatiṃ niruktama adhītya ca vayākaraṇaṃ sakalpaṃ; śikṣāṃ ca bhūtaprakṛtiṃ na vedmi sa me bhavāña śaṃsatu sarvama etaja; jañāne phalaṃ karmaṇi vā yada asti yathā ca dehāca cayavate śarīrī; punaḥ śarīraṃ ca yathābhyupaiti [manu] yada yata pariyaṃ yasya sukhaṃ tada āhusa; tada eva duḥkhaṃ paravadantya aniṣṭama iṣṭaṃ ca me sayāda itaraca ca na sayāda; etata kṛte karma vidhiḥ paravṛttaḥ iṣṭaṃ tava aniṣṭaṃ ca na māṃ bhajetetya; etata kṛte jañānavidhiḥ paravṛttaḥ kāmātmakāśa chandasi karmayògā; ebhira vimuktaḥ parama aśnuvīta nānāvidhe karma pathe sukhārthī; naraḥ paravṛttò na paraṃ parayāti paraṃ hi tata karma pathāda apetaṃ; nirāśiṣaṃ barahma paraṃ haya avaśyama parajāḥ sṛṣṭā manasā karmaṇā ca; davāva apya etau satpathau lòkajuṣṭau dṛṣṭvā karma śāśvataṃ cāntavaca ca; manasa tayāgaḥ kāraṇaṃ nānyada asti savenātmanā cakṣura iva paraṇetā; niśātyaye tamasā saṃvṛtātmā jañānaṃ tu vijñānaguṇena yuktaṃ; karmāśubhaṃ paśyati varjanīyama sarpāna kuśāgrāṇi tathòdapānaṃ; jañātvā manuṣyāḥ parivarjayanti ajñānatasa tatra patanti mūḍhā; jañāne phalaṃ paśya yathā viśiṣṭama kṛtsnasa tu mantrò vidhivata parayuktò; yajñā yathòktāsa tava atha dakṣiṇāśa ca annapradānaṃ manasaḥ samādhiḥ; pañcātmakaṃ karmaphalaṃ vadanti guṇātmakaṃ karma vadanti vedāsa; tasmāna mantrā mantramūlaṃ hi karma vidhira vidheyaṃ manasòpapattiḥ; phalasya bhòktā tu yathā śarīrī śabdāśa ca rūpāṇi rasāśa ca puṇyāḥ; saparśāśa ca gandhāśa ca śubhāsa tathaiva narò nasaṃsthāna gataḥ parabhuḥ sayāda; etata phalaṃ sidhyati karma lòke yada yaca charīreṇa karòti karma; śarīrayuktaḥ samupāśnute tata śarīrama evāyatanaṃ sukhasya; duḥkhasya cāpya āyatanaṃ śarīrama vācā tu yata karma karòti kiṃ cida; vācaiva sarvaṃ samupāśnute tata manasa tu yata karma karòti kiṃ cina; manaḥstha evāyama upāśnute tata yathā guṇaṃ karma gaṇaṃ phalārthī; karòtya ayaṃ karmaphale niviṣṭaḥ tathā tathāyaṃ guṇasaṃprayuktaḥ; śubhāśubhaṃ karmaphalaṃ bhunakti matsyò yathā saròta ivābhipātī; tathā kṛtaṃ pūrvama upaiti karma śubhe tava asau tuṣyatu duṣkṛte tu; na tuṣyate vai paramaśarīrī yatò jagata sarvama idaṃ parasūtaṃ; jañātvātmavantò vayatiyānti yata tata yana mantraśabdaira akṛtaprakāśaṃ; tada ucyamānaṃ śṛṇu me paraṃ yata rasaira viyuktaṃ vividhairśa ca gandhaira; aśabdama asparśama arūpavaca ca agrāhyama avyaktama avarṇama ekaṃ; pañca parakāraṃ sasṛje parajānāma na satrī pumāna vāpi napuṃsakaṃ ca; na sana na cāsata sada asaca ca tana na paśyanti yada barahmavidò manuṣyāsa; tada akṣaraṃ na kaṣaratīti viddhi [manu] akṣarāta khaṃ tatò vāyura vāyòra jayòtisa tatò jalama jalāta parasūtā jagatī jagatyāṃ jāyate jagata ime śarīraira jalama eva gatvā; jalāca ca tejaḥ pavanò 'natarikṣama khāda vai nivartanti nabhāvinasa te; ye bhāvinasa te parama āpnuvanti nòṣṇaṃ na śītaṃ mṛdu nāpi tīkṣṇaṃ; nāmlaṃ kasāyaṃ madhuraṃ na tiktama na śabdavana nāpi ca gandhavata tana; na rūpavata tatparamasvabhāvama saparśaṃ tanura veda rasaṃ tu jihvā; gharāṇaṃ ca gandhāña śaravaṇe ca śabdāna rūpāṇi cakṣura na ca tatparaṃ yada; gṛhṇantya anadhyātmavidò manuṣyāḥ nivartayitvā rasanaṃ rasebhyò; gharāṇaṃ ca gandhāca charavaṇe ca śabdāta saparśāta tanuṃ rūpaguṇāta tu cakṣusa; tataḥ paraṃ paśyati savaṃ savabhāvama ya oda gṛhītvā hi karòti yaca ca; yasmiṃśa ca tāma ārabhate paravṛttima yasmiṃśa ca yada yena ca yaśa ca kartā; tata kāraṇaṃ taṃ samupāyama āhuḥ yaca cābhibhūḥ sādhakaṃ vayāpakaṃ ca; yana mantravaca chaṃsyate caiva lòke yaḥ sarvahetuḥ paramārthakārī; tata kāraṇaṃ kāryama atò yada anyata yathā ca kaśa cita sukṛtaira manuṣyaḥ; śubhāśubhaṃ parāpnute 'thāviròdhāta evaṃ śarīreṣu śubhāśubheṣu; savakarmajaira jañānama idaṃ nibaddhama yathā paradīpaḥ purataḥ paradīptaḥ; parakāśama anyasya karòti dīpyana tatheha pañcendriya dīpavṛkṣā; jañānapradīptāḥ paravanta eva yathā hi rājñò bahavò haya amātyāḥ; pṛthaka paramānaṃ paravadanti yuktāḥ tadvaca charīreṣu bhavanti pañca; jañānaika deśaḥ paramaḥ sa tebhyaḥ yathārciṣò 'ganeḥ pavanasya vegā; marīcayò 'rakasya nadīṣu cāpaḥ gacchanti cāyānti ca tanyamānāsa; tadvaca charīrāṇi śarīriṇāṃ tu yathā ca kaśa cita paraśuṃ gṛhītvā; dhūmaṃ na paśyeja javalanaṃ ca kāṣṭhe tadvaca charīròdara pāni pādaṃ; chittvā na paśyanti tatò yada anyata tānya eva kāṣṭhāni yathā vimathya; dhūmaṃ ca paśyeja javalanaṃ ca yògāta tadvata subuddhiḥ samama indriyatvāda; budhaḥ paraṃ paśyati savaṃ savabhāvama yathātmanò 'ṅagaṃ patitaṃ pṛthivyāṃ; savapnāntare paśyati cātmanò 'nayata śaròtrādi yuktaḥ sumanāḥ subuddhira; liṅgāta tathā gacchati liṅgama anyata utpattivṛddhikṣayasaṃnipātaira; na yujyate 'sau paramaḥ śarīrī anena liṅgana tu liṅgama anyada; gacchatya adṛṣṭaḥ paratisaṃdhi yògāta na cakṣuṣā paśyati rūpama ātmanò; na cāpi saṃsparśama upaita kiṃ cita na cāpi taiḥ sādhayate 'tha kāryaṃ; te taṃ na paśyanti sapaśyate tāna yathā paradīpe javalatò 'nalasya; saṃtāpajaṃ rūpama upaiti kiṃ cita na cāntaraṃ rūpaguṇaṃ bibharti; tathaiva tada dṛśyate rūpama asya yathā manuṣyaḥ parimucya kāyama; adṛśyama anyada viśate śarīrama vijṛjya bhūteṣu mahatsu dehaṃ; tadāśrayaṃ caiva bibharti rūpama khaṃ vāyuma agniṃ salilaṃ tathòrvīṃ; samantatò 'bhayāviśate śarīrī nānāśrayāḥ karmasu vartamānāḥ; śaròtrādayaḥ pañca guṇāña śarayante śaròtraṃ khatò gharāṇama athò pṛthivyāsa; tejòmayaṃ rūpama athò vipākaḥ jalāśrayaḥ saveda uktò rasaśa ca; vāyvātmakaḥ saparśakṛtò guṇaśa ca mahatsu bhūteṣu vasanti pañca; pañcendriyārthāśa ca tathendriyeṣu sarvāṇi caitāni manò'nugāni; buddhiṃ manò 'naveti manaḥ savabhāvama śubhāśubhaṃ karmakṛtaṃ yada asya; tada eva paratyādadate savadehe manò 'nuvartanti parāvarāṇi; jalaukasaḥ saròta ivānukūlama calaṃ yathādṛṣṭipathaṃ paraiti; sūkṣmaṃ mahada rūpama ivābhipāti savarūpama ālòcayate ca rūpaṃ; paraṃ tathā budhi pathaṃ paraiti [manu] yada indriyaisa tūpakṛtāna purastāta; parāptāna guṇāna saṃsmarate cirāya teṣva indriyeṣūpahateṣu paścāta; sa buddhirūpaḥ paramaḥ savabhāvaḥ yathendriyārthāna yugapata samastāna; nāvekṣate kṛtsnama atulyakālama yathābalaṃ saṃcarate sa vidvāṃsa; tasmāta sa ekaḥ paramaḥ śarīrī rajasa tamaḥ sattvama athò tṛtīyaṃ; gacchatya asau jañānaguṇāna virūpāna tathendriyāṇya āviśate śarīrī; hutāśanaṃ vāyura ivendhanasthama na cakṣuṣā paśyati rūpama ātmanò; na paśyati saparśama indriyendriyama na śaròta liṅgaṃ śaravaṇe nidarśanaṃ; tathāgataṃ paśyati tada vinaśyati śaròtrādīni na paśyanti savaṃ savama ātmānama ātmanā sarvajñaḥ sarvadarśī ca kaṣetrajñasa tāni paśyati yathā himavataḥ pārśvaṃ pṛṣṭhaṃ candramasò yathā na dṛṣṭapūrvaṃ manujaira na ca tana nāsti tāvatā tadvada bhūteṣu bhūtātmā sūkṣmò jañānātmavāna asau adṛṣṭapūrvaśa cakṣurbhyāṃ na cāsau nāsti tāvatā paśyanna api yathā lakṣma jagata sòme na vindati evama asti na vetya etana na ca tana na parāyanama rūpavantama arūpatvāda udayāstamaye budhāḥ dhiyā samanupaśyanti tadgatāḥ savitura gatima tathā buddhipradīpena dūrasthaṃ suvipaścitaḥ paratyāsannaṃ ninīsanti jañeyaṃ jañānābhisaṃhitama na hi khalva anupāyena kaśa cida arthò 'bhisidhyati sūtrajālaira yathāmatsyāna badhnanti jalajīvinaḥ mṛgaira mṛgāṇāṃ garahaṇaṃ pakṣiṇāṃ pakṣibhira yathā gajānāṃ ca jagaira evaṃ jañeyaṃ jañānena gṛhyate ahira eva haya aheḥ pādāna paśyatīti nidarśanama tadvana mūrtiṣu mūrtiṣṭhaṃ jañeyaṃ jañānena paśyati nòtsahante yathā vettuma indriyaira indriyāṇya api tathaiveha parā buddhiḥ paraṃ buddhyā na paśyati yathā candrò haya amāvāsyāma aliṅgatvāna na dṛśyate na ca nāśò 'saya bhavati tathā viddhi śarīriṇama kaṣīṇakòśò haya amāvāsyaṃ candramā na parakāśate tadvana mūrti viyuktaḥ saña śarīrī nòpalabhyate yathā kòśāntaraṃ parāpya candrama bharājate punaḥ tadvala liṅgāntaraṃ parāpya śarīrī bharājate punaḥ janma vṛddhikṣayaśa cāsya paratyakṣeṇòpalabhyate sā tu candramasò vayaktira na tu tasya śarīriṇaḥ utpattivṛddhivyayatò yathā sa iti gṛhyate candra eva tava amāvāsyāṃ tathā bhavati mūrtimāna nābhisarpada vimuñcada vā śaśinaṃ dṛśyate tamaḥ visṛjaṃśa còpasarpaṃśa ca tadvata paśya śarīriṇama yathā candrārkasaṃyuktaṃ tamasa tada upalabhyate tadvaca charīra saṃyuktaḥ śarīrītya upalabhyate yathā candrārkanirmuktaḥ sa rāhura nòpalabhyate tadvaca charīra nirmuktaḥ śarīrī nòpalabhyate yathā candrò haya amāvāsyāṃ nakṣataira yujyate gataḥ tadvaca charīra nirmuktaḥ phalaira yujyati karmaṇaḥ [manu] yathā vayaktama idaṃ śete savapne carati cetanama jañānama indriyasaṃyuktaṃ tadvata paretya bhavābhavau yathāmbhasi parasanne tu rūpaṃ paśyati cakṣuṣā tadvata parasannendriyavāña jañeyaṃ jañānena paśyati sa eva lulite tasmina yathā rūpaṃ na paśyati tathendriyākulī bhāve jañeyaṃ jañāne na paśyati abuddhira ajñānakṛtā abuddhyā duṣyate manaḥ duṣṭasya manasaḥ pañca saṃpraduṣyanti mānasāḥ ajñānatṛptò viṣayeṣva avagādhò na dṛśyate adṛṣṭvaiva tu pūtātmā viṣayebhyò nivartate tarṣa chedò na bhavati puruṣasyeha kalmasāta nivartate tathā tarṣaḥ pāpama antaṃ gataṃ yathā viṣayeṣu ca saṃsargāca chāśvatasya nasaṃśrayāta manasā cānyada ākāṅkṣana paraṃ na paratipadyate jañānama utpadyate puṃsāṃ kaṣayāta pāpasya karmaṇaḥ athādarśa talaprakhye paśyatya ātmānama ātmani parasṛtaira indriyaira duḥkhī taira eva niyataiḥ sukhī tasmāda indriyarūpebhyò yaccheda ātmānama ātmanā indriyebhyò manaḥ pūrvaṃ buddhiḥ paratarā tataḥ buddheḥ parataraṃ jañānaṃ jañānāta parataraṃ parama avyaktāta parasṛtaṃ jañānaṃ tatò buddhisa tatò manaḥ manaḥ śaròtrādibhira yuktaṃ śabdādīna sādhu paśyati yasa tāṃsa tayajati śabdādīna sarvāśa ca vayaktayasa tathā vimuñcatya ākṛti garāmāṃsa tāna muktvāmṛtama aśnute udyana hi savitā yadvaja jṛjate rasmi mandalama sa evāstama upāgacchaṃsa tada evātmani yacchati antarātmā tathā dehama āviśyendriya raśmibhiḥ parāpyendriya guṇāna pañca sò 'satama āvṛtya gacchati paranītaṃ karmaṇā mārgaṃ nīyamānaḥ punaḥ punaḥ parāpnòtya ayaṃ karmaphalaṃ paravṛddhaṃ dharmama ātmavāna viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ rasavarjaṃ sarò 'paya asya paraṃ dṛṣṭvā nivartate buddhiḥ karma guṇaira hīnā yadā manasi vartate tadā saṃpadyate barahma tatraiva paralayaṃ gatama asparśanama aśṛṇvānama anāsvādama adarśanama aghrāṇama avitarkaṃ ca sattvaṃ paraviśate parama manasya ākṛtayò magnā manasa tava atigataṃ matima matisa tava atigatā jañānaṃ jañānaṃ tava abhigataṃ parama indriyaira manasaḥ siddhira na buddhiṃ budhyate manaḥ na buddhira budhyate 'vayaktaṃ sūkṣmasa tava etāni paśyati [manu] jañānaṃ jañeyābhinirvṛttaṃ viddhi jañānaguṇaṃ manaḥ parajñā karaṇa saṃyuktaṃ tatò buddhiḥ paravartate yadā karma guṇòpetā buddhira manasi vartate tadā parajñāyate barahma dhayānayògasamādhinā seyaṃ guṇavatī buddhira guṇeṣva evābhivartate avatārābhiniḥsròtaṃ gireḥ śṛṅgāda ivòdakama yadā nirguṇama āpnòti dhayānaṃ manasi pūrvajama tadā parajñāyate barahma nikasyaṃ nikase yathā manasa tava apahṛtaṃ buddhima indriyārtha nidarśanama na samakṣaṃ guṇāvekṣi nirguṇasya nidarśanama sarvāṇya etāni saṃvārya davārāṇi manasi sathitaḥ manasya ekāgratāṃ kṛtvā tatparaṃ paradipadyate yathā mahānti bhūtāni nivartante guṇakṣaye tathendriyāṇya upādāya buddhira manasi vartate yadā manasi sā buddhira vartate 'nataracāriṇī vayavasāyaguṇòpetā tadā saṃpadyate manaḥ guṇavadbhira guṇòpetaṃ yadā dhayānaguṇaṃ manaḥ tadā sarvaguṇāna hitvā nirguṇaṃ paratipadyate avyaktasyeha vijñāne nāsti tulyaṃ nidarśanama yatha nāsti padanyāsaḥ kasa taṃ viṣayama āpnuyāta tapasā cānumānena guṇaira jātyā śarutena ca ninīseta tatparaṃ barahma viśūdhenāntarātmanā guṇahīnò hi taṃ mārgaṃ bahira samanuvartate guṇābhāvāta parakṛtyā ca nistarkyaṃ jañeya saṃmitama nairguṇyāda barahma cāpnòti saguṇatvāna nivartate guṇaprasāriṇī buddhira hutāśana ivendhane yathā pañca vimuktāni indriyāṇi savakarmabhiḥ tathā tatparamaṃ barahma vimuktaṃ parakṛteḥ parama evaṃ parakṛtitaḥ sarve parabhavanti śarīriṇaḥ nivartante nivṛttau ca sarvaṃ naivòpayānti ca puruṣaḥ parakṛtira buddhira viśeṣāśa cendriyāṇi ca ahaṃkārò 'bhimānaśa ca saṃbhūtò bhūtasaṃjñakaḥ ekasyādyā paravṛttisa tu paradhānāta saṃpravartate davitīyā mithuna vayaktima aviśeṣāna niyacchati dharmāda utkṛṣyate śareyasa tathāśreyò 'paya adharmataḥ rāgavāna parakṛtiṃ haya eti viraktò jañānavāna bhaveta [manu] yadā te pañcabhiḥ pañca vimuktā manasā saha atha tada darakṣyase barahma manau sūtrama ivārpitama tada eva ca yathā sūtraṃ suvarṇe vartate punaḥ muktāsva atha paravāleṣu mṛna maye rājate tathā tadvada gòṣu manuṣyeṣu tadvada dhasti mṛgādiṣu tadvata kīta pataṅgeṣu parasaktātmā savakarmabhiḥ yena yena śarīreṇa yada yata karma karòtya ayama tena tena śarīreṇa tata tata phalama upāśnute yathā haya ekarasā bhūmira oṣadhyātmānusāriṇī tathā karmānugā buddhira antarātmānudarśinī jañānapūrvòdbhavā lipsā lipsā pūrvābhisaṃdhitā abhisaṃdhi pūrvakaṃ karma karma mūlaṃ tataḥ phalama phalaṃ karmātmakaṃ vidyāta karma jañeyātmakaṃ tathā jañeyaṃ jañānātmakaṃ vidyāja jañānaṃ sadasada ātmakama jañānānāṃ ca phalānāṃ ca jañeyānāṃ karmaṇāṃ tathā kaṣayānte tata phalaṃ divyaṃ jañānaṃ jañeya paratiṣṭhitama mahada dhi paramaṃ bhūtaṃ yuktāḥ paśyanti yòginaḥ abuddhāsa taṃ na paśyanti haya ātmasthā guṇabuddhayaḥ pṛthivī rūpatò rūpama apāma iha mahattarama adbhyò mahattaraṃ tejasa tejasaḥ pavanò mahāna pavanāca ca mahada vayòma tasmāta parataraṃ manaḥ manasò mahatī buddhira buddheḥ kālò mahāna samṛtaḥ kālāta sa bhagavāna viṣṇura yasya sarvama idaṃ jagata nādira na madhyaṃ naivāntasa tasya devasya vidyate anāditvāda amadhyatvāda anantatvaca ca sò 'vayayaḥ atyeti sarvaduḥkhāni duḥkhaṃ haya antavada ucyate tada barahma paramaṃ paròktaṃ tada dhāma paramaṃ samṛtama tada gatvā kālaviṣayāda vibhuktā bhòkṣama āśritāḥ guṇaisa tava etaiḥ parakāśante nirguṇatvāta tataḥ parama nivṛtti lakṣaṇò dharmasa tathānantyāya kalpate ṛcò yajūṃsi sāmāni śarīrāṇi vayapāśritāḥ jihvāgreṣu paravartante yatnasādhyā vināśinaḥ na caivama iṣyate barahma śarīrāśraya saṃbhavama na yatnasādhyaṃ tada barahma nādi madhyaṃ na cāntavata ṛcāma ādisa tathā sāmnāṃ yajuṣāma ādira ucyate antaśa cādimatāṃ dṛṣṭò na cādira barahmaṇaḥ samṛtaḥ anāditvāda anantatvāta tada anantama athāvyayama avyayatvāca ca nirdvandhaṃ davandhābhāvāta tataḥ parama adṛṣṭatò 'nupāyāca ca apya asaṃdheśa ca karmaṇaḥ na tena martyāḥ paśyanti yena gacchanti tatparama viṣayeṣu ca saṃsargāca chāśvatasya ca darśanāta manasā cānyada ākāṅkṣana paraṃ na paratipadyate guṇāna yada iha paśyanti tada icchantya apare janāḥ paraṃ naivābhikāṅkṣanti nirguṇatvāda guṇārthinaḥ guṇaira yasa tava avaraira yuktaḥ kathaṃ vidyāda guṇāna imāna anumānāda dhi gantavyaṃ guṇaira avayavaiḥ saha sūkṣmeṇa manasā vidmò vācā vaktuṃ na śaknumaḥ manò hi manasā garāhyaṃ darśanena ca darśanama jañānena nirmalīkṛtya buddhiṃ buddhyā tathā manaḥ manasā cendriyagrāmama anantaṃ paratipadyate buddhiprahīnò manasāsamṛddhasa; tathā nirāśīra guṇatāma upaiti paraṃ tayajantīha vilòbhyamānā; hutāśanaṃ vāyura ivendhanasthama guṇādāne viprayòge ca teṣāṃ; manaḥ sadā buddhiparāvarābhyāma anenaiva vidhinā saṃpravṛttò; guṇādāne barahma śarīrama eti avyaktātmā puruṣò 'vayaktakarmā; sò 'vayaktatvaṃ gacchati haya antakāle taira evāyaṃ cendriyaira vardhamānaira; galāyadbhira vā vartate karma rūpaḥ sarvaira ayaṃ cendriyaiḥ saṃprayuktò; dehaḥ parāptaḥ pañca bhūtāśrayaḥ sayāta nāsāmarthyāda gacchati karmaṇeha; hīnasa tena parameṇāvyayena pṛthivyā naraḥ paśyati nāntama asyā; haya antaśa cāsyā bhavitā ceti viddhi paraṃ nayantīha vilòbhyamānaṃ; yathā palavaṃ vāyura ivārṇavasthama divākarò guṇama upalabhya nirguṇò; yathā bhaveda vayapagataraśmimandalaḥ tathā haya asau munira iha nirviśeṣavāna; sa nirguṇaṃ paraviśati barahma cāvyayama anāgatiṃ sukṛtimatāṃ parāṃ gatiṃ; savayambhuvaṃ parabhava nidhānama avyayama sanātanaṃ yada amṛtama avyayaṃ padaṃ; vicārya taṃ śamama amṛtatvama aśnute [ya] pitāmaha mahāprājña pundarīkākṣama acyutama kartārama akṛtaṃ viṣṇuṃ bhūtānāṃ parabhavāpyayama nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśaṃ gòvindama aparājitama tattvena bharataśreṣṭha śaròtuma icchāmi keśavama [bhī] śarutò 'yama arthò rāmasya jāmadagnyasya jalpataḥ nāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca asitò devalasa tāta vālmīkiśa ca mahātapāḥ mārkandeyaśa ca gòvinde kathayatya adbhutaṃ mahata keśavò bharataśreṣṭha bhagavāna īśvaraḥ parabhuḥ puruṣaḥ sarvama itya eva śarūyate bahudhā vibhuḥ kiṃ tu yāni vidura lòke barāhmaṇāḥ śārṅgadhanvanaḥ māhātmyāni mahābāhò śṛṇu tāni yudhiṣṭhira yāni cāhura manuṣyendra ye purāṇavidò janāḥ aśeṣeṇa hi gòvinde kīrtayiṣyāmi tānya ahama mahābhūtāni bhūtātmā mahātmā puruṣòttamaḥ vāyura jayòtisa tathā cāpaḥ khaṃ gāṃ caivānvakalpayata sa dṛṣṭvā pṛthivīṃ caiva sarvabhūteśvaraḥ parabhuḥ apsva eva śayanaṃ cakre mahātmā puruṣòttamaḥ sarvatejòmayasa tasmiña śayānaḥ śayane śubhe sò 'garajaṃ sarvabhūtānāṃ saṃkarṣaṇama acintayata āśrayaṃ sarvabhūtānāṃ manaseti viśuśruma sa dhārayati bhūtātmā ubhe bhūtabhaviṣyatī tatasa tasmina mahābāhò parādurbhūte mahātmani bhāskarapratimaṃ divyaṃ nābhyāṃ padmama ajāyata sa tatra bhagavāna devaḥ puṣkare bhāsayana diśaḥ barahmā samabhavata tāta sarbva bhūtapitāmahaḥ tasminna api mahābāhò parādurbhūte mahātmani tamasaḥ pūrvajò jajñe madhura nāma mahāsuraḥ tama ugrama ugrakarmāṇama ugrāṃ buddhiṃ samāsthitama barahmaṇòpacitiṃ kurvaña jaghāna puruṣòttamaḥ tasya tāta vadhāta sarve devadānava mānavāḥ madhusūdanama itya āhura vṛṣabhaṃ sarvasātvatāma barahmā tu sasṛje putrāna mānasāna dakṣa saptamāna marīcima atryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ karatuma marīciḥ kaśyapaṃ tāta putraṃ cāsṛjada agrajama mānasaṃ janayāma āsa taijasaṃ barahmasattamama aṅguṣṭhāda asṛjada barahmā marīcera api pūrvajama sò 'bhavada bharataśreṣṭha dakṣò nāma parajāpatiḥ tasya pūrvama ajāyanta daśa tisraśa ca bhārata parajāpatera duhitarasa tāsāṃ jayeṣṭhābhavada ditiḥ sarvadharmaviśeṣajñaḥ puṇyakīrtira mahāyaśāḥ mārīcaḥ kaśyapasa tāta sarvāsāma abhavata patiḥ utpādya tu mahābhāgasa tāsāma avarajā daśa dadau dharmāya dharmajñò dakṣa eva parajāpatiḥ dharmasya vasavaḥ putrā rudrāśa cāmitatejasaḥ viśvedevāśa ca sādhyāśa ca marutvantaśa ca bhārata aparāsa tu yavīyasyasa tābhyò 'nayāḥ sapta viṃśatiḥ sòmasa tāsāṃ mahābhāgaḥ sarvāsāma abhavata patiḥ itarāsa tu vayajāyanta gandharvāṃsa turagāna davijāna gāśa ca kiṃpuruṣāna matsyāna audbhidāṃśa ca vanaspatīna ādityāna aditira jajñe deva śareṣṭhāna mahābalāna teṣāṃ viṣṇura vāmanò 'bhūda gòvindaśa cābhavata parabhuḥ tasya vikramaṇāda eva devānāṃ śarīra vayavardhata dānavāśa ca parābhūtā daiteyī cāsurī parajā vipracitti paradhānāṃśca ca dānavāna asṛjada danuḥ ditisa tu sarvāna asurāna mahāsattvāna vayajāyata ahòrātraṃ ca kālaṃ ca yathartu madhusūdanaḥ pūrvāhnaṃ cāparāhnaṃ ca sarvama evānvakalpayata buddyāpaḥ sò 'sṛjana meghāṃsa tathā sathāvarajaṅgamāna pṛthivīṃ sò 'sṛjada viśvāṃ sahitāṃ bhūri tejasā tataḥ kṛṣṇò mahābāhuḥ punara eva yudhiṣṭhira barāhmaṇānāṃ śataṃ śareṣṭhaṃ mukhāda asṛjata parabhuḥ bāhubhyāṃ kaṣatriya śataṃ vaiśyānāma ūrutaḥ śatama padbhyāṃ śūdra śataṃ caiva keśavò bharatarśabha sa evaṃ caturò varṇāna samutpādya mahāyaśāḥ adhyakṣaṃ sarvabhūtānāṃ dhātārama akaròta parabhuḥ yāvada yāvada abhūca charaddhā dehaṃ dhārayituṃ nṛṇāma tāvata tāvada ajīvaṃsa te nāsīda yama kṛtaṃ bhayama na caiṣāṃ maithunò dharmò babhūva bharatarṣabha saṃkalpāda eva caiteṣāma apatyama udapadyata tatra taretāyuge kāle saṃkalpāja jāyate parajā na haya abhūna maithunò dharmasa teṣāma api janādhipa davāpare maithunò dharmaḥ parajānāma abhavana nṛpa tathā kaliyuge rājana davaṃdvama āpedire janāḥ eṣa bhūtapatisa tāta savadhyakṣaśa ca parakīrtitaḥ niradhyakṣāṃsa tu kauteya kīrtayiṣyāmi tāna api dakṣiṇāpatha janmānaḥ sarve talavarāndhrikāḥ utsāḥ pulindāḥ śabarāśa cūcupā mandapaiḥ saha uttarā pathajanmānaḥ kīrtayiṣyāmi tāna api yauna kāmbòjagāndhārāḥ kirātā barbaraiḥ saha ete pāpakṛtasa tāta caranti pṛthivīma imāma śavakākabalagṛdhrāṇāṃ sadharmāṇò narādhipa naite kṛtayuge tāta caranti pṛthivīma imāma taretā parabhṛti vartante te janā bharatarṣabha tatasa tasmina mahāghòre saṃdhyākāle yugāntake rājānaḥ samasajjanta samāsādyetaretarama evama eṣa kuruśreṣṭha parādurbhāvò mahātmanaḥ devadevarṣira ācasta nāradaḥ sarvalòkadṛśa nāradò 'paya atha kṛṣṇasya paraṃ mene narādhipa śāśvatatvaṃ mahābāhò yathāva bharatarṣabha evama eṣa mahābāhuḥ keśavaḥ satyavikramaḥ acintyaḥ pundarīkākṣò naiṣa kevalamānuṣaḥ [ya] ke pūrvama āsana patayaḥ parajānāṃ bharatarṣabha ke carṣayò mahābhāgā dikṣu paratyekaśaḥ samṛtāḥ [bhī] śarūyatāṃ bharataśreṣṭha yana mā tavaṃ paripṛcchasi parajānāṃ patayò ye sama dikṣu paratyekaśaḥ samṛtāḥ ekaḥ savayambhūra bhagavāna ādyò barahmā sanātanaḥ barahmaṇaḥ sapta putrā vai mahātmānaḥ savayambhuvaḥ marīcira atryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ karatuḥ vasiṣṭhaśa ca mahābhāgaḥ sadṛśā vai savayambhuvā sapta barahmāṇa itya eṣa purāṇe niścayò gataḥ ata ūrdhvaṃ paravakṣyāmi sarvāna eva parajāpatīna atrivaṃśasamutpannò barahmayòniḥ sanātanaḥ parācīnabarhira bhavagāṃsa tasmāta parācetasò daśa daśānāṃ tanayasa tava ekò dakṣò nāma parajāpatiḥ tasya dave nāmanī lòke dakṣaḥ ka iti còcyate marīceḥ kaśyapaḥ putrasa tasya dave nāmanī śarute ariṣṭanemira itya ekaṃ kaśyapetya aparaṃ viduḥ aṅgaśa caivaurasaḥ śarīmāna rājā bhaumaśa ca vīryavāna sahasraṃ yaśa ca divyānāṃ yugānāṃ paryupāsitā aryamā caiva bhagavāna ye cānye tanayā vibhò ete paradeśāḥ kathitā bhuvanānāṃ parabhāvanāḥ śaśabindòśa ca bhāryāṇāṃ sahasrāṇi daśācyuta ekaikasyāṃ sahasraṃ tu tanayānāma abhūta tadā evaṃ śatasahasrāṇāṃ śataṃ tasya mahātmanaḥ putrāṇāṃ na ca te kaṃ cida icchantya anyaṃ parajāpatima parajāma ācakṣate viprāḥ paurāṇīṃ śāśabindavīma sa vṛṣṇivaṃśaprabhavò mahāna vaṃśaḥ parajāpateḥ ete parajānāṃ patayaḥ samuddiṣṭā yaśasvinaḥ ataḥ paraṃ paravakṣyāmi devāṃsa taribhuvaneśvarāna bhagò 'ṃśaśa cāryamā caiva mitrò 'tha varuṇasa tathā savitā caiva dhātā ca vivasvāṃśa ca mahābalaḥ pūsā tavastā tathaivendrò davādaśò viṣṇura ucyate ta ete davādaśādityāḥ kaśyapasyātmasaṃbhavāḥ nāsatyaśa caiva dasraśa ca samṛtau davāva aśvināva api mārtandasyātmajāva etāva astamasya parajāpateḥ tavastuśa caivātmajaḥ śarīmāna viśvarūpò mahāyaśaḥ ajaikapāda ahirbudhnyò virūpākṣò 'tha raivataḥ haraśa ca bahurūpaśa ca taryambakaśa ca sureśvaraḥ sāvitraśa ca jayantaśa ca pinākī cāparājitaḥ pūrvama eva mahābhāgā vasavò 'satau parakīrtitāḥ eta evaṃvidhā devā manòra eva parajāpateḥ te ca pūrve surāśa ceti davividhā pitaraḥ samṛtāḥ śīlarūparatāsa tava anye tathānye siddhasādhyayòḥ ṛbhavò marutaśa caiva devānāṃ còditā gaṇāḥ evama ete samāmnātā viśvedevāsa tathāśvinau ādityāḥ kaṣatriyāsa teṣāṃ viśasa tu marutasa tathā aśvinau tu matau śūdrau tapasya ugre samāhitau samṛtāsa tava aṅgirasò devā barāhmaṇā iti niścayaḥ itya etata sarvadevānāṃ cāturvarṇyaṃ parakīrtitama etāna vai parātara utthāya devāna yasa tu parakīrtayeta savajāda anyakṛtāca caiva sarvapāpāta paramucyate yavakrītò 'tha raibhyaśa ca arvāvasu parāvasū auśijaśa caiva kakṣīvāna nalaśa cāṅgirasaḥ sutāḥ ṛṣera medhātitheḥ putraḥ kaṇvò barhiṣadasa tathā tarailòkyabhāvanāsa tāta parācyāṃ saptarṣayasa tathā unmucò vimucaśa caiva savastya ātreyaśa ca vīryavāna paramucaśa cedhmavāhaśa ca bhagavāṃ ca dṛdha varataḥ mitrā varuṇayòḥ putrasa tathāgasthyaḥ paratāpavāna ete barahmarṣayò nityama āśritā dakṣiṇāṃ diśama ruṣadguḥ kavasò dhaumyaḥ parivyādhaśa ca vīryavāna ekataśa ca davitaśa caiva taritaśa caiva maharṣayaḥ atreḥ putraśa ca bhagavāṃsa tathā sārasvataḥ parabhuḥ ete nava mahātmānaḥ paścimāma āśritā diśama ātreyaśa ca vasiṣṭhaśa ca kaśyapaśa ca mahāna ṛṣiḥ gautamaḥ sabharadvājò viśvāmitrò 'tha kauśikaḥ tathaiva putrò bhagavāna ṛcīkasya mahātmanaḥ jamadagniśa ca saptaite udīcīṃ diśama āśritāḥ ete paratidiśaṃ sarve kīrtitāsa tigmatejasaḥ sākṣibhūtā mahātmānò bhuvanānāṃ parabhāvanāḥ evama ete mahātmānaḥ sathitāḥ paratyekaśò diśaḥ eteṣāṃ kīrtanaṃ kṛtvā sarvapāpaiḥ paramucyate yasyāṃ yasyāṃ diśi haya ete tāṃ diśaṃ śaraṇaṃ gataḥ mucyate sarvapāpebhyaḥ savastimāṃśa ca gṛhāna varajeta [ya] pitāmaha mahāprājña yudhi satyaparākrama śaròtuma icchāmi kārtsnyena kṛṣṇama avyayama īśvarama yaca cāsya tejaḥ sumahada yaca ca karma purātanama tana me sarvaṃ yathātattvaṃ parabrūhi bharatarṣabha tiryagyònigataṃ rūpaṃ kathaṃ dhāritavāna hariḥ kena kāryavisargeṇa tana me barūhi pitāmaha [bhī] purāhaṃ mṛgayāṃ yātò mārkandeyāśrame sathitaḥ tatrāpaśyaṃ munigaṇāna samāsīnāna sahasraśaḥ tatasa te madhuparkeṇa pūjāṃ cakrura athò mayi paratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ paratyanandama ṛṣīna ahama kathaiṣā kathitā tatra kaśyapena maharṣiṇā manaḥ parahlādinīṃ divyāṃ tāma ihaikamanāḥ śṛṇu purā dānavamukhyāhi karòdhalòbha samanvitāḥ balena mattāḥ śataśò narakādyā mahāsurāḥ tathaiva cānye bahavò dānavā yuddhadurmadāḥ na sahante sama devānāṃ samṛddhiṃ tāma anuttamāma dānavaira ardyamānāsa tu devā devarṣayasa tathā na śarma lebhire rājana viśamānāsa tatasa tataḥ pṛthivīṃ cārtarūpāṃ te samapaśyana divaukasaḥ dānavaira abhisaṃkīrṇāṃ ghòrarūpaira mahābalaiḥ bhārārtāma apakṛṣṭāṃ ca duḥkhitāṃ saṃnimajjatīma athāditeyāḥ saṃstrastā barahmāṇama idama abruvana kathaṃ śakyāmahe barahmana dānavaira upamardanama savayambhūsa tāna uvācedaṃ nisṛṣṭò 'tara vidhira mayā te vareṇābhisaṃmattā balena ca madena ca nāvabhòtsyanti saṃmūḍhā viṣṇuma avyaktadarśanama varāharūpiṇaṃ devama adhṛṣyama amaraira api eṣa vegena gatvā hi yatra te dānavādhamāḥ antara bhūmigatā ghòrā nivasanti sahasraśaḥ śamayiṣyati śarutvā te jahṛṣuḥ surasattamāḥ tatò viṣṇura mahātejā vārāhaṃ rūpama āśritaḥ antara bhūmiṃ saṃpraviśya jagāma aditijāna parati dṛṣṭvā ca sahitāḥ sarve daityāḥ sattvama amānuṣama parasahya sahasā sarve saṃtasthuḥ kālamòhitāḥ sarve ca samabhidrutya varāhaṃ jagṛhuḥ samama saṃkruddhāśa ca varāhaṃ taṃ vayakarṣanta samantataḥ dānavendrā mahākāyā mahāvīryā balòcchritāḥ nāśaknuvaṃśa ca kiṃ cita te tasya kartuṃ tadā vibhò tatò 'gamana vismayaṃ te dānavendrā bhayāta tadā saṃśayaṃ gatama ātmānaṃ menire ca sahasraśaḥ tatò devādi devaḥ sa yògātmā yògasārathiḥ yògama āsthāya bhagavāṃsa tadā bharatasattama vinanāda mahānādaṃ kaṣòbhayana daityadānavāna saṃnāditā yena lòkāḥ sarvāśa caiva diśò daśa tena saṃnādaśabdena lòkāḥ saṃkṣòbhama āgamana saṃbhrantāśa ca diśaḥ sarvā devāḥ śakrapurògamāḥ nirviceṣṭaṃ jagaca cāpi babhūvātibhṛśaṃ tadā sathāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva tena nādena mòhitama tatasa te dānavāḥ sarve tena śabdena bhīsitāḥ petura gatāsavaśa caiva viṣṇutejò vimòhitāḥ rasātala gatāṃśa caiva varāhasa taridaśadviṣaḥ khuraiḥ saṃdārayāma āsa māṃsamedò 'sathi saṃcayama nādena tena mahatā sanātana iti samṛtaḥ padmanābhò mahāyògī bhūtācāryaḥ sa bhūtarāja tatò devagaṇāḥ sarve pitāmahama upābruvana nādò 'yaṃ kīdṛśò deva nainaṃ vidma vayaṃ vibhò kò 'sau hi kasya vā nādò yena vihvalitaṃ jagata etasminna antare viṣṇura vārāhaṃ rūpama āsthitaḥ udatiṣṭhana mahādevaḥ satūyamānò maharṣibhiḥ [pitāmaha] nihatya dānava patīna māhā varṣmā mahābalaḥ eṣa devò mahāyògī bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ sarvabhūteśvarò yògī yònira ātmā tathātmanaḥ sathirī bhavata kṛṣṇò 'yaṃ sarvapāpapranāśanaḥ kṛtvā karmātisādhva etada aśakyama amitaprabhuḥ samāyātaḥ savama ātmānaṃ mahābhāgò mahādyutiḥ padmanābhò mahāyògī bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ na saṃtāpò na bhīḥ kāryā śòkò vā surasattamāḥ vidhira eṣa parabhāvaśa ca kālaḥ saṃkṣaya kārakaḥ lòkāna dhārayatānena nādò muktò mahātmanā sa eva hi mahābhāgaḥ sarvalòkanamaskṛtaḥ acyutaḥ pundarīkākṣaḥ sarvabhūtasamudbhavaḥ [ya] yògaṃ me paramaṃ tāta mòkṣasya vada bhārata tama ahaṃ tattvatò jañātuma icchāmi vadatāṃ vara [bhī] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama saṃvadaṃ mòkṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha kaśa cida barāhmaṇama āsīnama ācāryama ṛṣisattamama śiṣyaḥ paramamedhāvī śareyò 'rathī susamāhitaḥ caraṇāva upasaṃgṛhya sathitaḥ parāñjalira abravīta upāsanāta parasannò 'si yadi vai bhagavana mama saṃśayò me mahāna kaśa cita tana me vayākhyātuma arhasi kutaśa cāhaṃ kutaśa ca tavaṃ tata samyaga barūhi yata parama kathaṃ ca sarvabhūteṣu sameṣu davijasattama samyagvṛttā nivartante viparītāḥ kaṣayòdayāḥ vedeṣu cāpi yada vākyaṃ laukimaṃ vayāpakaṃ ca yata etada vidvana yathātattvaṃ sarvaṃ vayākhyātuma arhasi [guru] śṛṇu śiṣyamahāprājña barahma guhyama idaṃ parama adhyātmaṃ sarvabhūtānāma āgamānāṃ ca yada vasu vāsudevaḥ sarvama idaṃ viśvasya barahmaṇò mukhama satyaṃ dānama athò yajñasa titikṣā dama ārjavama puruṣaṃ sanātanaṃ viṣṇuṃ yata tada vedavidò viduḥ sarga paralaya kartārama avyaktaṃ barahma śāśvatama tada idaṃ barahma vārṣṇeyama itihāsaṃ śṛṇuṣva me barāhmaṇò barāhmaṇaiḥ śarāvyò rājanyaḥ kaṣatriyaisa tathā māhātmyaṃ devadevasya viṣṇòra amitatejasaḥ arhasa tavama asi kalyāna vārṣṇeyaṃ śṛṇu yata parama kālacakrama anādya antaṃ bhāvābhāva savalakṣaṇama tarailòkyaṃ sarvabhūteṣu cakravata parivartate yata tada akṣarama avyaktama amṛtaṃ barahma śāśvatama vadanti puruṣavyāghraṃ keśavaṃ puruṣarṣabhama pitṝna devāna ṛṣīṃśa caiva tathā vai yakṣadānavāna nāgāsuramanuṣyāṃśa ca sṛjate paramò 'vayayaḥ tathaiva veda śāstrāṇi lòkadharmāṃśa ca śāśvatāna paralaye parakṛtiṃ parāpya yugādau sṛjate parabhuḥ yathartuṣva ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye dṛśyante tāni tānya eva tathā barahmāha rātriṣu atha yada yada yadā bhāvi kālayògāda yugādiṣu tata tada utpadyate jañānaṃ lòkayātrā vidhānajama yugānte 'natarhitāna vedāna setihāsāna maharṣayaḥ lebhire tapasā pūrvama anujñātāḥ savayambhuvā vedavida veda bhagavāna vedāṅgāni bṛhaspatiḥ bhārgavò nītiśāstraṃ ca jagāda jagatò hitama gāndharvaṃ nāradò vedaṃ bharadvājò dhanura garahama devarṣicaritaṃ gārgyaḥ kṛṣṇātreyaśa cikitsitama nayāyatantrāṇya anekāni taisa taira uktāni vādibhiḥ hetvāgama sadācāraira yada uktaṃ tada upāsyate anādyaṃ yata paraṃ barahma na devā narṣayò viduḥ ekasa tada veda bhagavāna dhātā nārāyaṇaḥ parabhuḥ nārāyaṇāda ṛṣigaṇāsa tathā mukhyāḥ surāsurāḥ rājarṣayaḥ purāṇāśa ca paramaṃ duḥkhabheṣajama puruṣādhiṣṭhitaṃ bhāvaṃ parakṛtiḥ sūyate tadā hetuyuktama ataḥ sarvaṃ jagata saṃparivartate dīpāda anye yathā dīpāḥ paravartante sahasraśaḥ parakṛtiḥ sṛjate tadvada ānantyāna nāpacīyate avyaktakarmajā buddhira ahaṃkāraṃ parasūyate ākāśaṃ cāpya ahaṃkārāda vāyura ākāśasaṃbhavaḥ vāyòsa tejasa tataśa cāpasa tava adbhyò hi vasudhòdgatā mūlaprakṛtayò 'satau tā jagada etāsva avasthitama jañānendriyāṇya ataḥ pañca pañca karmendriyāṇya api viṣayāḥ pañca caikaṃ ca vikāre sòdaśaṃ manaḥ śaròtraṃ tavaka cakṣuṣī jihvā gharāṇaṃ pañcendriyāṇya api padau pāyura upasthaśa ca hastau vāka karmaṇāma api śabdaḥ saparśò 'tha rūpaṃ ca rasò gandhasa tathaiva ca vijñeyaṃ vayāpakaṃ cittaṃ teṣu sarvagataṃ manaḥ rasajñāne tu jihveyaṃ vayāhṛte vāka tathaiva ca indriyaira vividhaira yuktaṃ sarvaṃ vayastaṃ manasa tathā vidyāta tu sòdaśaitāni daivatāni vibhāgaśaḥ deheṣu jañānakartārama upāsīnama upāsate tadvata sòmaguṇā jihvā gandhasa tu pṛthivī guṇaḥ śaròtraṃ śabdaguṇaṃ caiva cakṣura agnera guṇasa tathā saparśaṃ vāyuguṇaṃ vidyāta sarvabhūteṣu sarvadā manaḥ sattvaguṇaṃ parāhuḥ sattvama avyaktajaṃ tathā sarvabhūtātmabhūtasthaṃ tasmāda budhyeta buddhimāna ete bhāvā jagata sarvaṃ vahanti sacarācarama śaritā virajasaṃ devaṃ yama āhuḥ paramaṃ padama navadvāraṃ puraṃ puṇyama etaira bhāvaiḥ samanvitama vayāpya śete mahāna ātmā tasmāta puruṣa ucyate ajaraḥ sò 'maraśa caiva vayaktāvyaktòpadeśavāna vayāpakaḥ saguṇaḥ sūkṣmaḥ sarvabhūtaguṇāśrayaḥ yathā dīpaḥ parakāśātmā harasvò vā yadi vā mahāna jañānātmānaṃ tathā vidyāta puruṣaṃ sarvajantuṣu sò 'tara vedayate vedyaṃ sa śṛṇòti sa paśyati kāraṇaṃ tasya dehò 'yaṃ sa kartā sarvakarmaṇāma agnira dāru gatò yadvada bhinne dārau na dṛśyate tathaivātmā śarīrasthò yògenaivātra dṛśyate nadīṣva āpò yathā yuktā yathā sūrye marīcayaḥ saṃtanvānā yathā yānti tathā dehāḥ śarīriṇāma savapnayòge yathaivātmā pañcendriya samāgataḥ dehama utsṛjya vai yāti tathaivātròpalabhyate karmaṇā vayāpyate pūrvaṃ karmaṇā còpapadyate karmaṇā nīyate 'nayatra savakṛtena balīyasā sa tu dehāda yathā dehaṃ tayaktvānyaṃ paratipadyate tathā taṃ saṃpravakṣyāmi bhūtagrāmaṃ savakarmajama [guru] caturvidhāni bhūtāni sathāvarāṇi carāṇi ca avyaktaprabhavānya āhura avyaktanidhanāni ca avyaktanidhanaṃ vidyāda avyaktātmātmakaṃ manaḥ yathāśvattha kanīkāyāma antarbhūtò mahādrumaḥ niṣpannò dṛśyate vayaktama avyaktāta saṃbhavasa tathā abhidravatya ayaḥ kānta mayò niścetanāva ubhau savabhāvahetujā bhāvā yadvada anyada apīdṛśama tadvada avyaktajā bhāvāḥ kartuḥ kāraṇalakṣaṇāḥ acetanāśa cetayituḥ kāraṇāda abhisaṃhitāḥ na bhūḥ khaṃ dayaura na bhūtāni narṣayò na surāsurāḥ nānyada āsīda ṛte jīvama āsedura na tu saṃhitama sarvanītyā sarvagataṃ mahò hetusalakṣaṇama ajñānakarma nirdiṣṭama etata kāraṇalakṣaṇama tata kāraṇaira hi saṃyuktaṃ kāryasaṃgraha kārakama yenaitada vartate cakrama anādi nidhanaṃ mahata avyaktanābhaṃ vayaktāraṃ vikāra parimandalama kaṣetrajñādhiṣṭhitaṃ cakraṃ sanigdhākṣaṃ vartate dharuvama sanigdhatvāta tilavata sarvaṃ cakre 'samina pīḍyate jagata tilapīḍaira ivākramya bhògaira ajñānasaṃbhavaiḥ karma tata kurute tarṣāda ahaṃkāraparigrahama kāryakāraṇa saṃyòge sa hetura upapāditaḥ nātyeti kāraṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ kāraṇaṃ tathā kāryāṇāṃ tūpakaraṇe kālò bhavati hetumāna hetuyuktāḥ parakṛtayò vikārāśa ca parasparama anyònyama abhivartante puruṣādhiṣṭhitāḥ sadā sarajasa tāmasaira bhāvaiśa cayutò hetubalānvitaḥ kaṣetrajñama evānuyāti pāṃsura vāteritò yathā na ca taiḥ sapṛśyate bhāvò na te tena mahātmanā sarajaskò 'rajaskaśa ca sa vai vāyura yathā bhaveta tathaitada antaraṃ vidyāta kaṣetrakṣetrajñayòra budhaḥ abhyāsāta sa tathāyuktò na gaccheta parakṛtiṃ punaḥ saṃdehama etama utpannama achinada bhagavāna ṛṣiḥ tathā vārtāṃ samīkṣeta kṛtalakṣaṇasaṃmitāma bījānya agnyupadagdhāni na ròhanti yathā punaḥ jañānadagdhaisa tathā kaleśaira nātmā saṃbadhyate punaḥ [guru] paravṛtti lakṣaṇò dharmò yathāyama upapadyate teṣāṃ vijñānaniṣṭhānāma anyata tattvaṃ na ròcate durlabhā veda vidvāṃsò vedòkteṣu vayavasthitāḥ parayòjanama atasa tava atra mārgama icchanti saṃstutama sadbhira ācaritatvāta tu vṛttama etada agarhitama iyaṃ sā buddhira anyeyaṃ yayā yāti parāṃ gatima śarīravāna upādatte mòhāta sarvaparigrahāna kāmakròdhādibhira bhāvaira yuktò rājasa tāmasaiḥ nāśuddhama ācareta tasmāda abhīpsana dehayāpanama karmaṇò vivaraṃ kurvana na kòkāna āpnuyāca chubhāna lòhayuktaṃ yathā hemavipakvaṃ na virājate tathāpakva kasāyākhyaṃ vijñānaṃ na parakāśate yaśa cādharmaṃ carena mòhāta kāmalòbhāva anu palavana dharmyaṃ panthānama ākramya sānubandhò vinaśyati śandādīna viṣayāṃsa tasmāda asaṃrāgāda anuplaveta karòdhaharṣau viṣādaśa ca jāyante hi parasparama pañca bhūtātmake dehe sattvarājasa tāmase kama abhiṣṭuvate cāyaṃ kaṃ vā karòśati kiṃ vadeta saparśarūparasādyeṣu saṅgaṃ gacchanti bāliśāḥ nāvagacchantya avijñānāda ātmajaṃ pārthivaṃ guṇama mṛna mayaṃ śaraṇaṃ yadvana mṛdaiva parilipyate pārthivò 'yaṃ tathā dehò mṛda vikāraira vilipyate madhu tailaṃ payaḥ sarpira māṃsāni lavanaṃ gudaḥ dhānyāni phalamūlāni mṛda vikārāḥ sahāmbhasā yadvata kāntārama ātiṣṭhana nautsukyaṃ samanuvrajeta śaramāda āhārama ādadyāda asvādva api hi yāpanama tadvata saṃsārakāntārama ātiṣṭhaña śaramatatparaḥ yātrārthama adyāda āhāraṃ vayādhitò bheṣajaṃ yathā satyaśaucārjava tayāgaira yaśasā vikrameṇa ca kaṣāntyā dhṛtyā ca buddhyā ca manasā tapasaiva ca bhāvāna sarvāna yathāvṛttāna saṃvaseta yathākramama śāntima icchanna adīnātmā saṃyaccheda indriyāṇi ca sattvena rajasā caiva tamasā caiva mòhitāḥ cakravata parivartante haya ajñānāja jantavò bhṛśama tasmāta samyaka parīkṣeta dòṣāna ajñānasaṃbhavāna ajñānaprabhavaṃ nityama ahaṃkāraṃ parityajeta mahābhūtānīndriyāṇi guṇāḥ sattvaṃ rajasa tamaḥ tailòkyaṃ seśvaraṃ sarvama ahaṃkāre paratiṣṭhitama yatheha niyataṃ kālò darśayatya ārtavāna guṇāna tadvada bhūteṣva ahaṃkāraṃ vidyāda bhūtapravartakama saṃmòhakaṃ tamò vidyāta kṛṣṇama ajñānasaṃbhavama parītiduḥkhanibaddhāṃśa ca samastāṃsa tarīna athò guṇāna sattvasya rajasaśa caiva tamasaśa ca nibòdha tāna paramòhò harṣajaḥ parītira asaṃdehò dhṛtiḥ samṛtiḥ etāna sattvaguṇāna vidyāda imāna rajasa tāmasāna kāmakròdhau paramādaśa ca lòbhamòhau bhayaṃ kalamaḥ viṣāda śòkāva aratira mānadarpāva anāryatā dòṣāṇāma evamādīnāṃ parīkṣya gurulāghavama vimṛśeda ātmasaṃsthānāma ekaikama anusaṃtatama [ṣisya] ke dòṣā manasā tayaktāḥ ke buddhyā śithilī kṛtāḥ ke punaḥ punara āyānti ke mòhāda aphalā iva keṣāṃ balābalaṃ buddhyā hetubhira vimṛśeda budhaḥ etata sarvaṃ samācakṣva yathā vidyāma ahaṃ parabhò [guru] dòṣaira mūlāda avacchinnaira viśuddhātmā vimucyate vināśayati saṃbhūtama ayasmayamayò yathā tathā kṛtātmā sahajaira dòṣaira naśyati rājasaiḥ rājasaṃ tāmasaṃ caiva śuddhātmākarma saṃbhavama tata sarvaṃ dehināṃ bījaṃ sarvama ātmavataḥ samama tasmāda ātmavatā varjyaṃ rajaśa ca tama eva ca rajasa tamò bhayāṃ nirmuktaṃ sattvaṃ nirmalatāma iyāta atha vā mantravada barūyura māṃsādānāṃ yajuṣa kṛtama hetuḥ sa evānādāne śuddhadharmānupālane rajasā dharmayuktāni kāryāṇya api samāpnuyāta arthayuktāni cātyarthaṃ kāmāna sarvāṃśa ca sevate tamasā lòbhayuktāni karòdhajāni ca sevate hiṃsāvihārābhiratasa tandrī nidrā samanvitaḥ sattvasthaḥ sāttvikāna bhāvāña śuddhāna paśyati saṃśritaḥ sa dehī vimalaḥ śarīmāña śuddhò vidyā samanvitaḥ [guru] rajasā sādhyate mòhasa tamasā ca nararṣabha karòdhalòbhau bhayaṃ darpa eteṣāṃ sādhanāca chuciḥ paramaṃ paramātmānaṃ devama akṣayama avyayama viṣṇuma avyaktasaṃsthānaṃ viśante deva sattamama tasya māyā vidagdhāṅgā jañānabhraṣṭā nirāśiṣaḥ mānavā jañānasaṃmòhāta tataḥ kāmaṃ parayānti vai kāmāta karòdhama avāpyātha lòbhamòhau ca mānavāḥ mānadarpāda ahaṃkārama ahaṃkārāta tataḥ kariyāḥ kariyābhiḥ sanehasaṃbandhaḥ sanehāca chòkama anantarama sukhaduḥkhasamārambhāja janmājanma kṛtakṣaṇāḥ janmatò garbhavāsaṃ tu śukraśònita saṃbhavama purīsa mūtra vikleda śònita parabhavāvilama tṛṣṇābhibhūtasa taira baddhasa tāna evābhipariplavana saṃsāratantra vāhinyasa tatra budhyeta yòṣitaḥ parakṛtyā kaṣetrabhūtāsa tā narāḥ kaṣetrajñalakṣaṇāḥ tasmāda etā viśeṣeṇa narò 'tīyura vipaścitaḥ kṛtyā haya etā ghòrarūpā mòhayantya avicakṣaṇāna rajasya antarhitā mūrtira indriyāṇāṃ sanātanī tasmāta tarṣātmakāda rājāda bījāja jāyanti jantavaḥ savadehajāna asva saṃjñāna yadvada aṅgāta kṛmīṃsa tayajeta savasaṃjñāna asvajāṃsa tadvata suta saṃjñāna kṛmīṃsa tayajeta śukratò rajataśa caiva sanehāja jāyanti jantavaḥ savabhāvāta karmayògāda vā tāna upekṣeta buddhimāna rajasa tamasi paryastaṃ sattvaṃ tamasi saṃsthitama jañānādhiṣṭhānama ajñānaṃ buddhyahaṃkāralakṣaṇama tada bījaṃ dehināma āhusa tada bījaṃ jīva saṃjñitama karmaṇā kālayuktena saṃsāraparivartakama ramatya ayaṃ yathā savapne manasā dehavāna iva karma garbhaira guṇaira dehī garbhe tada upapadyate karmaṇā bījabhūtena còdyate yada yada indriyama jāyate tada ahaṃkārāda rāgayuktena cetasā śabdarāgāca charòtrama asya jāyate bhāvitātmanaḥ rūparāgāta tathā cakṣura gharāṇaṃ gandhacikīrṣayā saparśanebhyasa tathā vāyuḥ parāṇāpāna vayapāśrayaḥ vayānòdānau samānaśa ca pañcadhā dehayāpanā saṃjātaira jāyate gātaiḥ karmajaira barahmaṇā vṛtaḥ duḥkhādya antaira duḥkhamadhyaira naraḥ śārīra mānasaiḥ duḥkhaṃ vidyāda upādānāda abhimānāca ca vardhate tayāgāta tebhyò niròdhaḥ sayāna niròdhajñò vimucyate indriyāṇāṃ rajasya eva parabhava paralayāva ubhau parīkṣya saṃcareda vidvāna yathāvaca chāstra cakṣuṣā jañānendriyāṇīndriyārthāna nòpasarpantya atarṣulama jañātaiśa ca kāraṇaira dehī na dehaṃ punara arhati [guru] atròpāyaṃ paravakṣyāmi yathāvaca chāstra cakṣuṣā tada vijñānāca carana parājñaḥ parāpnuyāta paramāṃ gatima sarveṣāma eva bhūtānāṃ puruṣaḥ śareṣṭha ucyate puruṣebhyò davijāna āhura davijebhyò mantravādinaḥ sarvabhūtaviśiṣṭāsa te sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ barāhmaṇā veda tattvajñāsa tattvārthama atiniścayāḥ netrahīnò yathā haya ekaḥ kṛcchrāṇi labhate 'dhavani jañānahīnasa tathā lòke tasmāja jañānavidò 'dhikāḥ tāṃsa tāna upāsate dharmāna dharmakāmā yathāgamama na tava eṣāma arthasāmānyama antareṇa guṇāna imāna vāga dehamanasāṃ śaucaṃ kaṣamā satyaṃ dhṛtiḥ samṛtiḥ sarvadharmeṣu dharmajñā jañālpayanti guṇāna imāna yada idaṃ barahmaṇò rūpaṃ barahmacaryama iti samṛtama paraṃ tata sarvabhūtebhyasa tena yānti parāṃ gatima liṅgasaṃyògahīnaṃ yaca charīra saparśavarjitama śaròtreṇa śaravaṇaṃ caiva cakṣuṣā caiva darśanama jihvayā rasanaṃ yaca ca tada eva parivarjitama buddhyā ca vayavasāyena barahmacaryama akalmasama samyagvṛttira barahmalòkaṃ parāpnuyāna madhyamaḥ surāna davijāgryò jāyate vidvāna kanyasīṃ vṛttima āsthitaḥ suduṣkaraṃ barahmacaryama upāyaṃ tatra me śṛṇu saṃpravṛttama udīrṇaṃ ca nigṛhṇīyāda davijò manaḥ yòṣitāṃ na kathāḥ śarāvyā na nirīkṣyā nirambarāḥ kadā cida darśanāda āsāṃ durbalāna āviśeda rajaḥ rāgòtpattau careta kṛcchrama ahnasa tarira paraviśeda apaḥ magnaḥ savapne ca manasā tarira japeda agha marṣaṇama pāpmānaṃ nirdaheda evama antarbhūtaṃ rajò mayama jañānayuktena manasā saṃtatena vicakṣaṇaḥ kunapāmedhya saṃyuktaṃ yadvada achidra bandhanama tadvada dehagataṃ vidyāda ātmānaṃ dehabandhanama vātapitta kaphāna raktaṃ tavaṅa māṃsaṃ sanāyuma asthi ca majjāṃ caiva sirā jālaisa tarpayanti rasā nṛṇāma daśavidyāda dhamanyò 'tara pañcendriya guṇāvahāḥ yābhiḥ sūkṣmāḥ paratāyante dhamanyò 'nayāḥ sahasraśaḥ evama etāḥ sirā nadyò rasòdā dehasāgarama tarpayanti yathākālama āpagā iva sāgarama madhye ca hṛdayasyaikā sirā tava atra manòvahā śukraṃ saṃkalpajaṃ nṝṇāṃ sarvagātraira vimuñcati sarvagātrapratāyinyasa tasyā haya anugatāḥ sirāḥ netrayòḥ paratipadyante vahantyasa taijasaṃ guṇama payasya antarhitaṃ sarpira yadvana nirmathyate khajaiḥ śukraṃ nirmathyate tadvada dehasaṃkalpajaiḥ khajaiḥ savapne 'paya evaṃ yathābhyeti manaḥsaṃkalpajaṃ rajaḥ śukrama asparśajaṃ dehāta sṛjantya asya manòvahā maharṣira bhagavāna atrira veda taca chukra saṃbhavama taribījama indra daivatyaṃ tasmāda indriyama ucyate ye vai śukragatiṃ vidyura bhūtasaṃkarakārikāma virāgā dagdhadòṣāsa te nāpnuyura dehasaṃbhavama guṇānāṃ sāmyama āgamya manasaiva manòvahama dehakarma nudana parānāna antakāle vimucyate bhavitā manasò jañānaṃ mana eva paratāyate jayòtiṣmada virajò divyama atra siddhaṃ mahātmanāma tasmāta tada avighātāya karma kuryāda akalmasama rajasa tamaśa ca hitveha na tiryaggatima āpnuyāta taruṇādhigataṃ jañānaṃ jārā durbalatāṃ gatama paripakva buddhiḥ kālena ādatte mānasaṃ balama sudurgama iva panthānama atītya guṇabandhanama yadā paśyeta tadā dòṣāna atītyāmṛtama aśnute [guru] duranteṣva indriyārtheṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ ye tava asaktā mahātmānasa te yānti paramāṃ gatima janmamṛtyujarāduḥkhaira vayādhibhira manasaḥ kalamaiḥ dṛṣṭvemaṃ saṃtataṃ lòkaṃ ghatena mòkṣāya buddhimāna vāṅmanò bhayāṃ śarīreṇa śuciḥ sayāda anahaṃkṛtaḥ paraśāntò jañānavāna bhikṣura nirapekṣaśa careta sukhama atha vā manasaḥ saṅgaṃ paśyeda bhūtānukampayā atrāpya upekṣāṃ kurvīta jañātvā karmaphalaṃ jagata yatkṛtaṃ parāka śubhaṃ karma pāpaṃ vā tada upāśnute tasmāca chubhāni karmāṇi kuryāda vāga buddhikarmabhiḥ ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūteṣu cārjavama kaṣamā caivāpramādaśa ca yasyaite sa sukhī bhaveta yaśa cainaṃ paramaṃ dharmaṃ sarvabhūtasukhāvahama duḥkhāna niḥsaraṇaṃ veda sa tattvajñaḥ sukhī bhaveta tasmāta samāhitaṃ buddhyā manò bhūteṣu dhārayeta nāpadhyāyena na sapṛhayena nābaddhaṃ cintayeda asata avāga yògaprayògeṇa manò jañaṃ saṃpravartate vivakṣitā vā sada vākyaṃ dharmaṃ sūkṣmama avekṣatā satyāṃ vācama ahiṃsrāṃ ca vadeda anapavādinīma kalkāpetāma aparuṣāma anṛśaṃsāma apaiśunāma īdṛśa alpaṃ ca vaktavyama avikṣiptena cetasā vāka parabuddhò hi saṃrāgada virāgāda vayāhareda yati buddhyā haya anigṛhītena manasā karma tāmasama rajò bhūtaira hi karaṇaiḥ karmaṇā paratipadyate sa duḥkhaṃ parāpya lòke 'samina narakāyòpapadyate tasmāna manòvākśarīraira ācareda dhairyama ātmanaḥ parakīrṇa meṣabhārò hi yadvada dhāryeta dasyubhiḥ paratilòmāṃ diśaṃ buddhvā saṃsārama abudhāsa tathā tāna eva ca yathā dasyūna kaṣiptvā gaccheca chivāṃ diśama tathā rajasa tamaḥ karmāṇya utsṛjya parāpnuyāta sukhama niḥsaṃdigdhama anīhò vai muktaḥ sarvaparigrahaiḥ viviktacārī laghvāśī tapasvī niyatendriyaḥ jañānadagdhaparikleśaḥ parayòga ratira ātmavāna niṣpracāreṇa manasā paraṃ tada adhigacchati dhṛtimāna ātmavāna buddhiṃ nigṛhṇīyāda asaṃśayama manò buddhyā nigṛhṇīyāda viṣayāna manasātmanaḥ nigṛhītendriyasyāsya kurvāṇasya manò vaśe devatāsa tāḥ parakāśante hṛṣṭā yānti tama īśvarama tābhiḥ saṃsaktamanasò barahmavata saṃprakāśate etaiśa cāpagataiḥ sarvaira barahmabhūyāya kalpate atha vā na paravarteta yògatantraira upakrameta yena tantramayaṃ tantraṃ vṛttiḥ sayāta tata tada ācareta kana pinyāka kulmāsa śākayāvaka saktayaḥ tathā mūlaphalaṃ bhaikṣaṃ paryāyenòpayòjayeta āhāraṃ niyataṃ caiva deśe kāle ca sāttvikama tatparīkṣyānuvarteta yata paravṛttya anuvartakama paravṛttaṃ nòparundheta śanaira agnima ivendhayeta jañānendhitaṃ tatò jañānama arkavata saṃprakāśate jañānādhiṣṭhānama ajñānaṃ tarī~la lòkāna adhitiṣṭhati vijñānānugataṃ jañānama ajñānāda apakṛṣyate pṛthaktvāta saṃprayògāca ca nāsūyura veda śāśvatama sa tayòra apavargajñò vītarāgò vimucyate vayò 'tītò jarāmṛtyū jitvā barahma sanātanama amṛtaṃ tada avāpnòti yata tada akṣarama avyayama [guru] niṣkalmaṣaṃ barahmacaryama icchatā carituṃ sadā nidrā sarvātmanā tayājyā savapnadòṣāna avekṣatā savapne hi rajasā dehī tamasā cābhibhūyate dehāntarama ivāpannaśa caratya apagatasmṛtiḥ jañānābhyāsāja jāgaratò jijñāsārthama anantarama vijñānābhiniveśāta tu jāgaratya aniśaṃ sadā ahāha kò nava ayaṃ bhāvaḥ savapne viṣayavāna iva paralīnaira indriyaira dehī vartate dehavāna iva atròcyate yathā haya etada veda yògeśvarò hariḥ tathaitada upapannārthaṃ varṇayanti maharṣayaḥ indriyāṇāṃ śaramāta savapnama āhuḥ sarvagataṃ budhāḥ manasasa tu paralīnatvāta tata tada āhura nidarśanama kāryavyāsaktamanasaḥ saṃkalpò jāgratò haya api yadvana manòrathaiśvaryaṃ savapne tadvana manògatama saṃsārāṇāma asaṃkhyānāṃ kāmātmā tada avāpnuyāta manasya antarhitaṃ sarvaṃ veda sòttama pūruṣaḥ guṇānāma api yada yata tata karma jānātya upasthitama tata taca chaṃsanti bhūtāni manò yada bhāvitaṃ yathā tatasa tama upavartante guṇā rājasa tāmasāḥ sāttvikò vā yathāyògama ānantarya phalòdayaḥ tataḥ paśyatya asaṃbaddhāna vātapitta kaphòttarāna rajasa tamò bhāvaira bhāvaisa tada apya āhura duranvayama parasannaira indriyaira yada yata saṃkalpayati mānasama tata tata savapne 'paya uparate manò dṛṣṭira nirīkṣate vayāpakaṃ sarvabhūteṣu vartate 'paratighaṃ manaḥ manasya antarhitaṃ davāraṃ dehama āsthāya mānasama yata tata sadasada avyaktaṃ savapitya asmina nidarśanama sarvabhūtātmabhūtasthaṃ tada adhyātmaguṇaṃ viduḥ lipseta manasā yaśa ca saṃkalpāda aiśvaraṃ guṇama ātmaprabhāvāta taṃ vidyāta sarvā haya ātmani devatāḥ evaṃ hi tapasā yuktama arkavata tamasaḥ parama tarailòkyaprakṛtira dehī tapasā taṃ maheśvarama tapò haya adhiṣṭhitaṃ devaisa tapò ghanama asuraisa tamaḥ etada devāsuraira guptaṃ tada āhura jañānalakṣaṇama sattvaṃ rajasa tamaśa ceti devāsuraguṇāna viduḥ sattvaṃ deva guṇaṃ vidyāda itarāva āsurau guṇau barahma tatparamaṃ vedyama amṛtaṃ jayòtira akṣarama ye vidura bhāvitātmānasa te yānti paramāṃ gatima hetumaca chakyama ākhyātuma etāvaja jañānacakṣuṣā paratyāhāreṇa vā śakyama avyaktaṃ barahma vedituma [guru] na sa veda paraṃ dharmaṃ yò na veda catuṣṭayama vayaktāvyakte ca yata tattvaṃ saṃprāptaṃ paramarṣiṇā vayaktaṃ mṛtyumukhaṃ vidyāda avyaktama amṛtaṃ padama paravṛtti lakṣaṇaṃ dharmama ṛṣira nārāyaṇò 'baravīta atraivāvasthitaṃ sarvaṃ tarailòkyaṃ sacarācarama nivṛtti lakṣaṇaṃ dharmama avyaktaṃ barahma śāśvatama paravṛtti lakṣaṇaṃ dharmaṃ parajāpatira athābravīta paravṛttiḥ punara āvṛttira nivṛttiḥ paramā gatiḥ tāṃ gatiṃ paramāma eti nivṛtti paramò muniḥ jañānatattvaparò nityaṃ śubhāśubhanidarśakaḥ tada evama etau vijñeyāva avyaktapuruṣāva ubhau avyaktapuruṣābhyāṃ tu yata sayāda anyana mahattarama taṃ viśeṣama avekṣeta viśeṣeṇa vicakṣaṇaḥ anādya antāva ubhāva etāva aliṅgau cāpya ubhāva api ubhau nityau sūkṣmatarau mahada bhayaśa ca mahattarau sāmānyama etada ubhayòra evaṃ haya anyada viśeṣaṇama parakṛtyā sarga dharmiṇyā tathā tarividha sattvayā viparītama atò vidyāta kaṣetrajñasya ca lakṣaṇama parakṛteśa ca vikārāṇāṃ daraṣṭārama aguṇānvitama agrāhyau puruṣāva etāva aliṅgatvada asaṃhitau saṃyògalakṣaṇòtpattiḥ karmajā gṛhyate yayā karaṇaiḥ karma nirvṛttaiḥ kartā yada yada viceṣṭate kīrtyate śabdasaṃjñābhiḥ kò 'hama eṣò 'paya asāva iti uṣṇīsavāna yathā vastraisa taribhira bhavati saṃvṛtaḥ saṃvṛtò 'yaṃ tathā dehī sattvarājasa tāmasaiḥ tasmāca catuṣṭayaṃ vedyama etaira hetubhira ācitama yathā saṃjñò haya ayaṃ samyaga antakāle na muhyati śariyaṃ divyāma abhiprepsura barahma vāṅmanasā śuciḥ śārīraira niyamaira ugraiśa carena niṣkalmaṣaṃ tapaḥ tarailòkyaṃ tapasā vayāptama antarbhūtena bhāsvatā sūryaśa ca candramāśa caiva bhāsatasa tapasā divi paratāpasa tapasò jañānaṃ lòke saṃśabditaṃ tapaḥ rajasa tamò ghanaṃ yata karma tapasasa tata savalakṣaṇama barahmacaryama ahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate vāṅmanò niyamaḥ sāmyaṃ mānasaṃ tapa ucyate vidhijñebhyò davijātibhyò garāhyama annaṃ viśiṣyate āhāraniyamenāsya pāpmā naśyati rājasaḥ vaimanasyaṃ ca viṣaye yāntya asya kavaraṇāni ca tasmāta tanmātrama ādadyāda yāvada atra parayòjanama antakāle vayòtkarṣāca chanaiḥ kuryāda anāturaḥ evaṃ yuktena manasā jañānaṃ tada upapadyate rajasā cāpya ayaṃ dehī dehavāña śabdavaca careta kāryaira avyāhata matira vairāgyāta parakṛtau sathitaḥ ā dehāda apramādāca ca dehāntāda vipramucyate hetuyuktaḥ sadòtsargò bhūtānāṃ paralayasa tathā parapratyaya sarge tu niyataṃ nātivartate bhavānta parabhava parajñā āsate ye viparyayama dhṛtyā dehāna dhārayantò buddhisaṃkṣipta mānasāḥ sathānebhyò dhavaṃsamānāśa ca sūkṣmatvāta tāna upāsate yathāgamaṃ ca tata sarvaṃ buddhyā tana naiva budhyate dehāntaṃ kaśa cida ansvāste bhāvitātmā nirāśrayaḥ yuktò dhāraṇayā kaśa cita sattāṃ ke cida upāsate abhyasyanti paraṃ devaṃ vidyuta saṃśabditākṣarama antakāle haya upāsannāsa tapasā dagdhakilbiṣāḥ sarva ete mahātmānò gacchanti paramāṃ gatima sūkṣmaṃ viśeṣaṇaṃ teṣāma avekṣeca chāstra cakṣuṣā dehaṃ tu paramaṃ vidyāda vimuktama aparigrahama antarikṣāda anyataraṃ dhāraṇāsaktamānasama martyalòkāda vimucyante vidyā saṃyukta mānasāḥ barahmabhūtā virajasasa tatò yānti parāṃ gatima kasāya varjitaṃ jañānaṃ yeṣāma utpadyate 'calama te yānti paramā~la lòkāna viśudhyantò yathābalama bhagavantama ajaṃ divyaṃ viṣṇuma avyaktasaṃjñitama bhāvena yānti śuddhā ye jañānatṛptā nirāśiṣaḥ jañātvātmasthaṃ hariṃ caiva nivartante na te 'vayayāḥ parāpya tatparamaṃ sathānaṃ mòdante 'kaṣarama avyayama etāvada etada vijñānama etada asti ca nāsti ca tṛṣṇā baddhaṃ jagata sarvaṃ cakravata parivartate bisa tantura yathaivāyama antasthaḥ sarvatò bise tṛṣṇā tantura anādya antasa tathā dehagataḥ sadā sūcyā sūtraṃ yathā vastre saṃsārayati vāyakaḥ tadvata saṃsārasūtraṃ hi tṛṣṇā sūcyā nibadhyate vikāraṃ parakṛtiṃ caiva puruṣaṃ ca sanātanama yò yathāvada vijānāti sa vitṛnsò vimucyate parakāśaṃ bhagavāna etada ṛṣira nārāyaṇò 'mṛtama bhūtānāma anukampārthaṃ jagāda jagatò hitama [ya] kena vṛttena vṛttajñò janakò mithilādhipaḥ jagāma mòkṣaṃ dharmajñò bhògāna utsṛjya mānuṣāna [bhī] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama yena vṛttena vṛttajñaḥ sa jagāma mahata sukhama janakò janadevasa tu mithilāyāṃ janādhipaḥ aurdhva dehika dharmāṇāma āsīda yuktò vicintane tasya sama śatama ācāryā vasanti satataṃ gṛhe darśayantaḥ pṛthaga dharmāna nānā pāsanda vādinaḥ sa teṣāṃ paretya bhāve ca paretya jātau viniścaye āgamasthaḥ sa bhūyiṣṭhama ātmatattve na tuṣyati tatra pañcaśikhò nāma kāpileyò mahāmuniḥ paridhāvana mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mithilāma api sarvasaṃnyāsadharmāṇāṃ tattvajñānaviniścaye suparyavasitārthaśa ca nirdvandvò naṣṭa saṃśayaḥ ṛṣīṇāma āhura ekaṃ yaṃ kāmāda avasitaṃ nṛṣu śāśvataṃ sukhama atyantama anvicchana sa sudurlabhama yama āhuḥ kapilaṃ sāṃkhyāḥ paramarṣiṃ parajāpatima sa manye tena rūpeṇa vismāpayati hi savayama āsureḥ parathamaṃ śiṣyaṃ yama āhuśa cirajīvinama pañca saròtasi yaḥ sattrama āste varṣasahasrikama taṃ samāsīnama āgamya mandalaṃ kāpilaṃ mahata puruṣāvasthama avyaktaṃ paramārthaṃ nibòdhayata iṣṭi sattreṇa saṃsiddhò bhūyaśa ca tapasā muniḥ kaṣetrakṣetrajñayòra vayaktiṃ bubudhe deva darśanaḥ yata tada ekākṣaraṃ barahma nānārūpaṃ paradṛśyate āsurira mandale tasmina paratipede tada avyayama tasya pañcaśikhaḥ śiṣyò mānuṣyā payasā bhṛtaḥ barāhmaṇī kapilā nāma kā cida āsīta kutumbinī tasyāḥ putratvama āgamya satriyāḥ sa pibati satanau tataḥ sa kāpileyatvaṃ lebhe buddhiṃ ca naiṣṭhikīma etana me bhagavāna āha kāpileyāya saṃbhavama tasya tata kāpileyatvaṃ sarvavittvama anuttamama sāmānyaṃ kapilò jañātvā dharmajñānāma anuttamama upetya śatama ācāryāna mòhayāmasa hetubhiḥ janakasa tava abhisaṃraktaḥ kāpileyānudarśanāta utsṛjya śatama ācāryāna pṛṣṭhatò 'nujagāma tama tasmai paramakalpāya paranatāya ca dharmataḥ abravīta paramaṃ mòkṣaṃ yata tata sāṃkhyaṃ vidhīyate jātinirvedama uktvā hi karma nirvedama abravīta karma nirvedama uktvā ca sarvanirvedama abravīta yadarthaṃ karma saṃsargaḥ karmaṇāṃ ca phalòdayaḥ tada anāśvāsikaṃ mòghaṃ vināśi calama adhruvama dṛśyamāne vināśe ca paratyakṣe lòkasākṣike āgamāta parama astīti baruvanna api parājitaḥ anātmā haya ātmanò mṛtyuḥ kaleśò mṛtyura jarā mayaḥ ātmānaṃ manyate mòhāta tada asamyaka paraṃ matama atha ceda evama apya asti yala lòke nòpapadyate ajarò 'yama amṛtyuśa ca rājāsau manyate tathā asti nāstīti cāpya etata tasminna asati lakṣaṇe kima adhiṣṭhāya tada barūyāla lòkayātrā viniścayama paratyakṣaṃ haya etayòra mūlaṃ kṛtāntaitihyayòra api paratyakṣò haya āgamò 'bhinnaḥ kṛtāntò vā na kiṃ cana yatra tatrānumāne 'sati kṛtaṃ bhāvayate 'pi vā anyò jīvaḥ śarīrasya nāstikānāṃ mate samṛtaḥ retò vata kanīkāyāṃ ghṛtapākādhivāsanama jātismṛtira ayaḥ kāntaḥ sūryakāntò 'mabulakṣaṇama paretya bhūtātyayaśa caiva devatābhyupayācanama mṛte karma nivṛttiśa ca paramānama iti niścayaḥ na tava ete hetavaḥ santi ye ke cina mūrti saṃsthitāḥ amartyasya hi martyena sāmānyaṃ nòpapadyate avidyā karma ceṣṭānāṃ ke cida āhuḥ punarbhavama kāraṇaṃ lòbhamòhau tu dòṣāṇāṃ ca niṣevaṇama avidyāṃ kaṣetrama āhura hi karma bījaṃ tathā kṛtama tṛṣṇā saṃjananaṃ saneha eṣa teṣāṃ punarbhavaḥ tasmina vayūdhe ca dagdhe ca citte maraṇadharmiṇi anyò 'nayāja jāyate dehasa tama āhuḥ sattvasaṃkṣayama yadā sa rūpataśa cānyò jātitaḥ śarutitò 'rathataḥ kathama asmina sa itya eva saṃbandhaḥ sayāda asaṃhitaḥ evaṃ sati ca kā parītira dānavidyā tapòbalaiḥ yada anyācaritaṃ karma sarvama anyaḥ parapadyate yadā haya ayama ihaivānyaiḥ parākṛtaira duḥkhitò bhaveta sukhitaira duḥkhitaira vāpi dṛśyò 'paya asya vinirnayaḥ tathā hi musalaira hanyaḥ śarīraṃ tata punarbhaveta pṛthaga jañānaṃ yada anyaca ca yenaitana nòpalabhyate ṛtuḥ saṃvatsarasa tithyaḥ śītòṣṇe ca pariyāpriye yathātītāni paśyanti tādṛśaḥ sattvasaṃkṣayaḥ jarayā hi parītasya mṛtyunā vā vināśinā durbalaṃ durbalaṃ pūrvaṃ gṛhasyeva vinaśyati indriyāṇi manò vāyuḥ śònitaṃ māṃsama asthi ca ānupūrvyā vinaśyanti savaṃ dhātuma upayānti ca lòkayātrā vidhānaṃ ca dānadharmaphalāgamaḥ yadarthaṃ veda śabdāśa ca vayavahārāśa ca laukikāḥ iti samyaṅa manasya ete bahavaḥ santi hetavaḥ etada astīdama astīti na kiṃ cita paratipadyate teṣāṃ vimṛśatāma evaṃ tata tata samabhidhāvatāma kava cina niviśate buddhisa tatra jīryati vṛkṣavata evama arthaira anarthaiśa ca duḥkhitāḥ sarvajantavaḥ āgamaira apakṛṣyante hastipaira hastinò yathā arthāṃsa tathātyantasukhāvahāṃśa ca; lipsanta ete bahavò viśulkāḥ mahattaraṃ duḥkhama abhiprapannā; hitvāmiṣaṃ mṛtyuvaśaṃ parayānti vināśinò haya adhruva jīvitasya; kiṃ bandhubhira mitra parigrahaiśa ca vihāya yò gacchati sarvama eva; kaṣaṇena gatvā na nivartate ca bhūvyòma tòyānala vāyavò hi; sadā śarīraṃ paripālayanti itīdama ālakṣya kutò ratibhaveda; vināśinò haya asya na śarma vidyate idama anupadhi vākyama acchalaṃ; paramanirāmayama ātmasākṣikama narapatira abhivīkṣya vismitaḥ; punara anuyòktuma idaṃ paracakrame [bhī] janakò janadevasa tu jañāpitaḥ paramarṣiṇā punara evānupapraccha sāmprayāye bhavābhavau bhagavana yada idaṃ paretya saṃjñā bhavati kasya cita evaṃ sati kima ajñānaṃ jañānaṃ vā kiṃ kariṣyati sarvama uccheda niṣṭhaṃ sayāta paśya caitada davijòttama apramattaḥ paramattò vā kiṃ viśeṣaṃ kariṣyati asaṃsargò hi bhūteṣu saṃsargò vā vināśiṣu kasmai kariyeta kalpena niścayaḥ kò 'tara tattvataḥ tamasā hi paraticchannaṃ vibhrāntama iva cāturama punaḥ paraśamayana vākyaiḥ kaviḥ pañcaśikhò 'baravīta uccheda niṣṭhā nehāsti bhāvaniṣṭhā na vidyate ayaṃ haya api samāhāraḥ śarīrendriya cetasāma vartate pṛthaga anyònyama apya apāśritya karmasu dhātavaḥ pañcaśākhò 'yaṃ khaṃ vāyura jayòtira ambubhūḥ te savabhāvena tiṣṭhanti viyujyante savabhāvataḥ ākāśaṃ vāyura ūṣmā ca sanehò yaca cāpi pārthivama eṣa pañca samāhāraḥ śarīrama iti naikadhā jañānama ūṣmā ca vāyuśa ca tarividhaḥ karmasaṃgrahaḥ indriyāṇīndriyārthāśa ca savabhāvaśa cetanā manaḥ parāṇāpānau vikāraśa ca dhātavaśa cātra niḥsṛtāḥ śaravaṇaṃ saparśanaṃ jihvā dṛṣṭira nāsā tathaiva ca indriyāṇīti pañcaite cittapūrvaṃgamā guṇāḥ tatra vijñānasaṃyuktā tarividhā vedanā dharuvā sukhaduḥkheti yāma āhura aduḥkhetya asukheti ca śabdaḥ saparśaśa ca rūpaṃ ca rasò gandhaśa ca mūrtya atha ete haya āmaraṇāta pañca sò guṇā jañānasiddhaye teṣu karma nisargaśa ca sarvatattvārtha niścayaḥ tama āhuḥ paramaṃ śukraṃ buddhira itya avyayaṃ mahata imaṃ guṇasamāhārama ātmabhāvena paśyataḥ asamyaga darśanaira duḥkhama anantaṃ nòpaśāmyati anātmeti ca yada dṛṣṭaṃ tenāhaṃ na mametya api vartate kima adhiṣṭhānā parasaktā duḥkhasaṃtatiḥ tatra samyaṅa manò nāma tayāgaśāstrama anuttamama śṛṇu yata tava mòkṣāya bhāsyamānaṃ bhaviṣyati tayāga eva hi sarveṣāma uktānāma api karmaṇāma nityaṃ mithyā vinītānāṃ kaleśò duḥkhāvahò mataḥ daravyatyāge tu karmāṇi bhògatyāge varatānya api sukhatyāge tapòyògaḥ sarvatyāge samāpanā tasya mārgò 'yama advaidhaḥ sarvatyāgasya darśitaḥ viprahānāya duḥkhasya durgatira haya anyathā bhaveta pañca jañānendriyāṇya uktvā manaḥ sasthāni cetasi manaḥ sasthāni vakṣyāmi pañca karmendriyāṇi tu hastau karmendriyaṃ jañeyama atha pādau gatīndriyama parajanānandayòḥ śephò visarge pāyura indriyama vāka tu śabdaviśeṣārthaṃ gatiṃ pañcānvitāṃ viduḥ evama ekādaśaitāni buddhyā tava avasṛjena manaḥ karṇau śabdaśa ca cittaṃ ca tarayaḥ śaravaṇasaṃgrahe tathā saparśe tathārūpe tathaiva rasagandhayòḥ evaṃ pañca tarikā haya ete guṇāsa tada upalabdhaye yena yasa tarividhò bhāvaḥ paryāyāta samupasthitaḥ sāttvikò rājasaśa caiva tāmasaśa caiva te tarayaḥ tarividhā vedanā yeṣu parasūtā sarvasādhanā paraharṣaḥ parītira ānandaḥ sukhaṃ saṃśānta cittatā akutaśa cita kutaśa cida vā cittataḥ sāttvikò guṇaḥ atuṣṭiḥ paritāpaśa ca śòkò lòbhasa tathākṣamā liṅgāni rajasasa tāni dṛśyante hetvahetutaḥ avivekasa tathā mòhaḥ paramādaḥ savapnatandritā kathaṃ cida api vartante vividhāsa tāmasā guṇāḥ tatra yata parītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhaveta vartate sāttvikò bhāva itya apekṣeta tata tathā yata tu saṃtāpasaṃyuktama aprītikarama ātmanaḥ paravṛttaṃ raja itya eva tatasa tada abhicintayeta atha yana mòhasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhaveta apratarkyama avijñeyaṃ tamasa tada upadhārayeta tada dhi śaròtrāśrayaṃ bhūtaṃ śabdaḥ śaròtraṃ samāśritaḥ nòbhayaṃ śabdavijñāne vijñānasyetarasya vā evaṃ tavaka cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī saparśe rūpe rase gandhe tāni cetò manaśa ca tata savakarma yugapada bhāvò daśasva eteṣu tiṣṭhati cittama ekādaśaṃ viddhi buddhira davādaśamī bhaveta teṣāma ayugapada bhāve ucchedò nāsti tāmasaḥ āsthitò yugapada bhāve vayavahāraḥ sa laukikaḥ indriyāṇya avasṛjyāpi dṛṣṭvā pūrvaṃ śarutāgamama cintayana nānuparyeti taribhira evānvitò guṇaiḥ yata tamòpahataṃ cittama āśu saṃcārama adhruvama karòtya uparamaṃ kāle tada āhusa tāmasaṃ sukhama yada yada āgamasaṃyuktaṃ na kṛtsnama upaśāmyati atha tatrāpya upādatte tamò vayaktama ivānṛtama evama eṣa parasaṃkhyātaḥ savakarma paratyayī guṇaḥ kathaṃ cida vartate samyaka keṣāṃ cida vā na vartate evama āhuḥ samāhāraṃ kaṣetrama adhyātmacintakāḥ sathitò manasi yò bhāvaḥ sa vai kaṣetrajña ucyate evaṃ sati ka ucchedaḥ śāśvatò vākathaṃ bhaveta savabhāvāda vartamāneṣu sarvabhūteṣu hetutaḥ yathārṇava gatā nadyò vayaktīra jahati nāma ca na ca savatāṃ niyacchanti tādṛśaḥ sattvasaṃkṣayaḥ evaṃ sati kutaḥ saṃjñā paretya bhāve punara bhaveta parati saṃmiśrite jīve gṛhyamāṇe ca madhyataḥ imāṃ tu yò veda vimòkṣabuddhima; ātmānama anvicchati cāpramattaḥ na lipyate karmaphalaira aniṣṭaiḥ; pattraṃ bisasyeva jalena siktama dṛdhairśa ca pāśaira bahubhira vimuktaḥ; parajā nimittaira api daivataiśa ca yadā haya asau sukhaduḥkhe jahāti; muktasa tadāgryāṃ gatima etya aliṅgaḥ śarutipramānāgama maṅgalaiśa ca; śete jarāmṛtyubhayāda atītaḥ kaṣīṇe ca puṇye vigate ca pāpe; tatò nimitte ca phale vinaste alepama ākāśama aliṅgama evama; āsthāya paśyanti mahada dhayasaktāḥ yathòrṇa nābhiḥ parivartamānasa; tantu kaṣaye tiṣṭhati pātyamānaḥ tathā vimuktaḥ parajahāti duḥkhaṃ; vidhvaṃsate lòṣṭa ivādrima arcchana yathā ruruḥ śṛṅgama athò purāṇaṃ; hitvā tavacaṃ vāpya uragò yathāvata vihāya gacchatya anavekṣamāṇasa; tathā vimuktò vijahāti duḥkhama darumaṃ yathā vāpya udake patantama; utsṛjya pakṣī parapatatya asaktaḥ tathā haya asau sukhaduḥkhe vihāya; muktaḥ parārdhyāṃ gatima etya aliṅgaḥ api ca bhavati maithilena gītaṃ; naragama upāhitama agninābhivīkṣya na khalu mama tuṣò 'pi dahyate 'tara; savayama idama āha kila sama bhūmipālaḥ idama amṛtapadaṃ videharājaḥ; savayama iha pañcaśikhena bhāsyamānaḥ nikhilama abhisamīkṣya niścitārthaṃ; paramasukhī vijahāra vītaśòkaḥ imaṃ hi yaḥ pathati vimòkṣaniścayaṃ; na hīyate satatama avekṣate tathā upadravāna nānubhavatya aduḥkhitaḥ; paramucyate kapilama ivaitya maithilaḥ [ya] kiṃ kurvana sukhama āpnòti kiṃ kurvana duḥkhama āpnute kiṃ kurvana nirbhayò lòke siddhaśa carati bhārata [bhī] damama eva paraśaṃsanti vṛddhāḥ śarutisamādhayaḥ sarveṣāma eva varṇānāṃ barāhmaṇasya viśeṣataḥ nādāntasya kariyā siddhira yathāvada upalabhyate kariyā tapaśa ca vedāśa ca dame sarvaṃ paratiṣṭhitama damasa tejò vardhayati pavitraṃ dama ucyate vipāpmā nirbhayò dāntaḥ puruṣò vindate mahata sukhaṃ dāntaḥ parasvapiti sukhaṃ ca paratibudhyate sukhaṃ lòke viparyeti manaśa cāsya parasīdati tejò damena dhariyate na tata tīkṣṇò 'dhigacchati amitrāṃśa ca bahūna nityaṃ pṛthaga ātmani paśyati karavyādbhya iva bhūtānāma adāntebhyaḥ sadā bhayama teṣāṃ vipratiṣedhārthaṃ rājā sṛṣṭaḥ savayambhuvā āśrameṣu ca sarveṣu dama eva viśiṣyate yaca ca teṣu phalaṃ dharme bhūyò dānte tada ucyate teṣāṃ liṅgāni vakṣyāmi yeṣāṃ samudayò damaḥ akārpaṇyama asaṃrambhaḥ saṃtòṣaḥ śaraddadhānatā akròdha ārjavaṃ nityaṃ nātivādò na mānitā guru pūjānasūyā ca dayā bhūteṣva apaiśunama janavādamṛṣā vādastuti nindā vivarjanama sādhu kāmaśa cāspṛhayanna āyāti paratyayaṃ nṛṣu avairakṛta sūpacāraḥ samò nindā paraśaṃsayòḥ suvṛttaḥ śīlasaṃpannaḥ parasannātmātmavāna budhaḥ parāpya lòke ca satkāraṃ savargaṃ vai paretya gacchati sarvabhūtahite yuktò na samayāda daveṣṭi vai janama mahāhrada ivākṣòbhya parajñā tṛptaḥ parasīdati abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sarveṣāma abhayaṃ yataḥ namasyaḥ sarvabhūtānāṃ dāntò bhavati jañānavāna na hṛṣyati mahatya arthe vayasane ca na śòcati sa vai parimita parajñaḥ sa dāntò davija ucyate karmabhiḥ śarutasaṃpannaḥ sadbhira ācaritaiḥ śubhaiḥ sadaiva damasaṃyuktasa tasya bhuṅkte mahata phalama anasūyā kaṣamā śāntiḥ saṃtòṣaḥ pariyavāditā satyaṃ dānama anāyāsò naiṣa mārgò durātmanāma kāmakròdhau vaśe kṛtvā barahmacārī jitendriyaḥ vikramya ghòre tapasi barāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ kālākāṅkṣī carela lòkāna nirapāya ivātmavāna [ya] davijātayò varatòpetā yada idaṃ bhuñjate haviḥ annaṃ barāhmaṇa kāmāya kathama etata pitāmaha [bhī] avedòkta varatòpetā bhuñjānāḥ kāryakāriṇaḥ vedòkteṣu ca bhuñjānā varataluptā yudhiṣṭhira [ya] yada idaṃ tapa itya āhura upavāsaṃ pṛthagjanāḥ etata tapò mahārāja utāhò kiṃ tapò bhaveta [bhī] māsapakṣòpavāsena manyante yata tapò janāḥ ātmatantròpaghātaḥ sa na tapasa tata satāṃ matama tayāgaśa ca sannatiśa caiva śiṣyate tapa uttamama sadòpavāsī ca bhaveda barahmacārī sadaiva ca muniśa ca sayāta sadā viprò daivataṃ ca sadā bhajeta kutumbikò dharmakāmaḥ sadā savapnaśa ca bhārata amāṃsāśī sadā ca sayāta pavitraṃ ca sadā japeta amṛtāśī sadā ca sayāna na ca sayāda viṣabhòjanaḥ vighasāśī sadā ca sayāta sadā caivātithi pariyaḥ [ya] kathaṃ sadòpavāsī sayāda barahmacārī kathaṃ bhaveta vighasāśī kathaṃ ca sayāta sadā caivātithi pariyaḥ [bhī] antarā parātara āśaṃ ca sāyama āśaṃ tathaiva ca sadòpavāsī ca bhaveda yò na bhuṅkte kathaṃ cana bhāryāṃ gacchana barahmacārī ṛtau bhavati barāhmaṇaḥ ṛtavādī sadā ca sayāja jañānanityaśa ca yò naraḥ abhakṣayana vṛthā māṃsama amāṃsāśī bhavatya uta dānanityaḥ pavitraśa ca asvapnaśa ca divā savapana bhṛtyātithiṣu yò bhuṅkte bhuktavatsu sadā sa ha amṛtaṃ sakalaṃ bhuṅkta iti viddhi yudhiṣṭhira abhuktavatsu nāśnānaḥ satataṃ yasa tu vai davijaḥ abhòjanena tenāsya jitaḥ savargò bhavatya uta devatābhyaḥ pitṛbhyaśa ca bhṛtyebhyò 'tithibhiḥ saha avaśiṣṭaṃ tu yò 'śanāti tama āhura vighasāsinama teṣāṃ lòkā haya aparyantāḥ sadane barahmaṇā saha upasthitāśa cāpsaròbhiḥ pariyānti divaukasaḥ devatābhiśa ca ye sārdhaṃ pitṛbhiśa còpabhuñjate ramante putrapautraiśa ca teṣāṃ gatira anuttamā [ya] yada idaṃ karma lòke 'samiña śubhaṃ vā yadi vāśubhama puruṣaṃ yòjayatya eva phalayògena bhārata kartā savita tasya puruṣa utāhò neti saṃśayaḥ etada icchāmi tattvena tavattaḥ śaròtuṃ pitāmaha [bhī] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama parahrādasya ca saṃvādama indrasya ca yudhiṣṭhira asaktaṃ dhūtapāpmānaṃ kule jātaṃ bahuśrutama astambhama anahaṃkāraṃ sattvasthaṃ samaye ratama tulyanindāstutiṃ dāntaṃ śūnyāgāra niveśanama carācarāṇāṃ bhūtānāṃ viditaprabhavāpyayama akrudhyantama ahṛṣyantama apriyeṣu pariyeṣu ca kāñcane vātha lòṣṭe vā ubhayòḥ samadarśanama ātmaniḥśreyasajñāne dhīraṃ niścita niścayama parāvarajñaṃ bhūtānāṃ sarvajñaṃ samadarśanama śakraḥ parahrādama āsīnama ekānte saṃyatendriyama bubhutsamānasa tata parajñāma abhigamyedama abravīta yaiḥ kaiścīta saṃmatò lòke guṇaiḥ sayāta puruṣò nṛṣu bhavatya anapagāna sarvāṃsa tāna guṇā~la lakṣayāmahe atha te lakṣyate buddhiḥ samā bāla janaira iha ātmānaṃ manyamānaḥ saña śareyaḥ kima iha manyase baddhaḥ pāśaiśa cayutaḥ sathānāda daviṣatāṃ vaśama āgataḥ śariyā vihīnaḥ parahrāda śòcitavye na śòcasi parajñā lābhāta tu daiteya utāhò dhṛtimattayā parahrāda savastharūpò 'si paśyana vayasanama ātmanaḥ iti saṃcòditasa tena dhīrò niścita niścayaḥ uvāca śalakṣṇayā vācā savāṃ parajñāma anuvarṇayana paravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca bhūtānāṃ yò na budhyate tasya satambhò bhaveda bālyāna nāsti satambhò 'nupaśyataḥ savabhāvāta saṃpravartante nivartante tathaiva ca sarve bhāvāsa tathā bhāvāḥ puruṣārthò na vidyate puruṣārthasya cābhāve nāsti kaśa cita savakārakaḥ savayaṃ tu kurvatasa tasya jātu mānò bhaveda iha yasa tu kartārama ātmānaṃ manyate sādhvasādhunòḥ tasya dòṣavatī parajñā savamūrtya ajñeti me matiḥ yadi sayāta puruṣaḥ kartā śakrātma śareyase dharuvama ārambhāsa tasya sidhyerana na ca jātu parāhaveta aniṣṭasya hi nirvṛttira anivṛttiḥ pariyasya ca lakṣyate yatamānānāṃ puruṣārthasa tataḥ kutaḥ aniṣṭasyābhinirvṛttima iṣṭasaṃvṛttima eva ca aprayatnena paśyāmaḥ keṣāṃ cita tata savabhāvataḥ paratirūpa dharāḥ ke cida dṛśyante buddhisattamāḥ virūpebhyò 'lapabuddhibhyò lipsamānā dhanāgamama savabhāvapreritāḥ sarve niviśante guṇā yadā śubhāśubhāsa tadā tatra tasya kiṃ mānakāraṇama savabhāvāda eva tata sarvama iti me niścitā matiḥ ātmapratiṣṭhitā parajñā mama nāsti tatò 'nayathā karmajaṃ tava iha manye 'haṃ phalayògaṃ śubhāśubhama karmaṇāṃ viṣayaṃ kṛtsnama ahaṃ vakṣyāmi taca chṛṇu yathā vedayate kaśa cida odanaṃ vāyasò vadana evaṃ sarvāṇi karmāṇi savabhāvasyaiva lakṣaṇama vikārāna eva yò veda na veda parakṛtiṃ parāma tasya satambhò bhaveda bālyāna nāsti satambhò 'nupaśyataḥ savabhāvabhāvinò bhāvāna sarvāna eveha niścaye budhyamānasya darpò vā mānò vā kiṃ kariṣyati veda dharmavidhiṃ kṛtsnaṃ bhūtānāṃ cāpya anityatāma tasmāca chakra na śòcāmi sarvaṃ haya evedama antavata nirmamò nirahaṃkārò nirīhò muktabandhanaḥ savasthò 'vayapetaḥ paśyāmi bhūtānāṃ parabhavāpyayau kṛtaprajñasya dāntasya vitṛṣṇasya nirāśiṣaḥ nāyāsa vidyate śakra paśyatò lòkavidyayā parakṛtau ca vikāre ca na me parītira na ca daviṣe daveṣṭāraṃ na ca paśyāmi yò mamādya mamāyate nòrdhvaṃ nāvāna na tiryaka ca na kava cica chakra kāmaye na vijñāne na vijñeye nājñāne śarma vidyate [ṣakra] yenaiṣā labhyate parajñā yena śāntira avāpyate parabrūhi tama upāyaṃ me samyaka parahrāda pṛcchate [parahlāda] ārjavenāpramādena parasānenātmavattayā vṛddhaśuśrūsayā śakra puruṣò labhate mahata savabhāvāla labhate parajñāṃ śāntima eti savabhāvataḥ savabhāvāda eva tata sarvaṃ yata kiṃ cida anupaśyasi [bhī] itya uktò daitya patinā śakrò vismayama āgamata parītimāṃśa ca tadā rājaṃsa tada vākyaṃ paratyapūjayata sa tadābhyarcya daityendraṃ tarailòkyapatira īśvaraḥ asurendrama upāmantya jagāma savaṃ niveśanama [ya] yayā buddhyā mahīpālò bharaṣṭa śarīra vicarena mahīma kāladaṇḍa viniṣpiṣṭasa tana me barūhi pitāmaha [bhī] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama vāsavasya ca saṃvādaṃ balera vairòcanasya ca pitāmahama upāgatya paranipatya kṛtāñjaliḥ sarvāna evāsurāña jitvā baliṃ papraccha vāsavaḥ yasya sama dadatò vittaṃ na kadā cana hīyate taṃ baliṃ nādhigacchāmi barahmanna ācakṣva me balima sa eva haya astama ayate sa sama vidyòtate diśaḥ sa varṣati sama varṣāṇi yathākālama atandritaḥ taṃ baliṃ nādhigacchāmi barahmanna ācakṣva me balima sa vāyura varuṇaśa caiva sa raviḥ sa ca candramāḥ sò 'ganisa tapati bhūtāni pṛthivī ca bhavatya uta taṃ baliṃ nādhigacchāmi barahmanna ācakṣva me balima [barahmā] naitata te sādhu maghavana yada etada anupṛcchasi pṛṣṭasa tu nānṛtaṃ barūyāta tasmāda vakṣyāmi te balima uṣṭreṣu yadi vā gòṣu khareṣva aśveṣu vā punaḥ variṣṭhò bhavitā jantuḥ śūnyāgāre śacīpate [ṣakra] yadi sama balinā barahmaña śūnyāgāre sameyivāna hanyāma enaṃ na vā hanyāṃ tada barahmanna anuśādhi māma [barahmā] mā sama śakra baliṃ hiṃsīra na balira vadhama arhati nayāyāṃsa tu śakra parastavyasa tavayā vāsava kāmyayā [bhī] evama uktò bhagavatā mahendraḥ pṛthivīṃ tadā cacārairāvata sakandhama adhiruhya śariyā vṛtaḥ tatò dadarśa sabaliṃ kharaveṣeṇa saṃvṛtama yathā khayātaṃ bhagavatā śūnyāgāra kṛtālayama [ṣakra] kharayònima anuprāptasa tuṣabhakṣò 'si dānava iyaṃ te yònira adhamā śòṣasya āhò na śòcasi adṛṣṭaṃ bata paśyāmi daviṣatāṃ vaśama āgatama śariyā vihīnaṃ mitraiśa ca bharaṣṭa vīryaparākramama yada yada yānasahasreṇa jañātibhiḥ parivāritaḥ lòkāna paratāpayana sarvāna yāsya asmāna avitarkayana tavana mukhāśa caiva daiteyā vayatiṣṭhaṃsa tava śāsane akṛṣṭapacyā pṛthivī tavaiśvarye babhūva ha idaṃ ca te 'daya vayasanaṃ śòcasya āhò na śòcasi yadātiṣṭhaḥ samudrasya pūrvakūle vilelihana jañātibhyò vibhajana vittaṃ tadāsīta te manaḥ kathama yata te sahasrasamitā nanṛtura deva yòṣitaḥ bahūni varṣapūgāni vihāre dīpyataḥ śariyā sarvāḥ puṣkara mālinyaḥ sarvāḥ kāñcanasaprabhāḥ kathama adya tadā caiva manasa te dānaveśvara chattraṃ tavāsīta sumahata sauvarṇaṃ mani bhūṣitama nanṛtura yatra gandharvāḥ saḥ sahasrāṇi saptadhā yūpasa tavāsīta sumahāña jayataḥ sarvakāñcanaḥ yatrādadaḥ sahasrāṇāma ayutāni gavāṃ daśa yadā tu pṛthivīṃ sarvāṃ yajamānò 'nuparyayāḥ śamyākṣepeṇa vidhinā tadāsīta kiṃ nu te hṛdi na te paśyāmi bhṛṅgāraṃ na chattraṃ vayajanaṃ na ca barahmadattāṃ ca te mālāṃ na paśyāmya asurādhipa [bali] na tavaṃ paśyasi bhṛṅgāraṃ na chattraṃ vayajanaṃ na ca barahmadattāṃ ca me mālāṃ na tavaṃ darakṣyasi vāsava guhāyāṃ nihitāni tavaṃ mama ratnāni pṛcchasi yadā me bhavitā kālasa tadā tavaṃ tāni darakṣyasi na tava etada anurūpaṃ te yaśasò vā kulasya vā samṛddhārthò 'samṛddhārthaṃ yana māṃ katthituma icchasi na hi duḥkheṣu śòcanti na parahṛṣyanti carddhiṣu kṛtaprajñā jañānatṛptāḥ kaṣāntāḥ santò manīsinaḥ tavaṃ tuprākṛtayā buddhyā purandara vikatthase yadāhama iva bhāvī tavaṃ tadā naivaṃ vadiṣyasi [bhī] punara eva tu taṃ śakraḥ parahasanna idama abravīta niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ paravyāhārāya bhārata yata tada yānasahasreṇa jañātibhiḥ parivāritaḥ lòkāna paratāpayana sarvāna yāsya asmāna avitarkayana dṛṣṭvā sukṛpaṇāṃ cemāma avasthāma ātmanò bale jañātimitra parityaktaḥ śòcasya āhò na śòcasi parītiṃ parātyātulāṃ pūrvaṃ lòkāṃśa cātmavaśe sathitāma vinipātama imaṃ cādya śòcasya āhò na śòcasi [bali] anityama upalakṣyedaṃ kālaparyāyama ātmanaḥ tasmāca chakra na śòcāmi sarvaṃ haya evedama antavata antavanta ime dehā bhūtānāma amarādhipa tena śakra na śòcāmi nāparādhāda idaṃ mama jīvitaṃ ca śarīraṃ ca paretya vai saha jāyate ubhe saha vivardhete ubhe saha vinaśyataḥ tada īdṛśama idaṃ bhāvama avaśaḥ parāpya kevalama yadya evama abhijānāmi kā vayathā me vijānataḥ bhūtānāṃ nidhanaṃ niṣṭhā saròtasāma iva sāgaraḥ naitata samyaga vijānantò narā muhyanti vajrabhṛta ye tava evaṃ nābhijānanti rajò mòhaparāyanāḥ te kṛcchraṃ parāpya sīdanti buddhira yeṣāṃ paranaśyati buddhilābhe hi puruṣaḥ sarvaṃ nudati kilbiṣama vipāpmā labhate sattvaṃ sattvasthaḥ saṃprasīdati tatasa tu ye nivartante jāyante vā punaḥ punaḥ kṛpaṇāḥ paritapyante te 'narthaira paricòditāḥ arthasiddhima anarthaṃ ca jīvitaṃ maraṇaṃ tathā sukhaduḥkhaphalaṃ caiva na daveṣmi na ca kāmaye hataṃ hanti hatò haya eva yò narò hanti kaṃ cana ubhau tau na vijānītò yaśa ca hanti hataśa ca yaḥ hatvā jitvā ca maghavana yaḥ kaśa cita puruṣāyate akartā haya eva bhavati kartā tava eva karòti tata hò hi lòkasya kurute vināśaprabhavāva ubhau kṛtaṃ hi tata kṛtenaiva kartā tasyāpi cāparaḥ pṛthivī vāyura ākāśama āpò jayòtiśa ca pañcamama etadyònīni bhūtāni tatra kā paridevanā mahāvidyò 'lapavidyaśa ca balavāna durbalaśa ca yaḥ darśanīyaśa virūpaśa ca subhagò durbhagaśa ca yaḥ sarvaṃ kālaḥ samādatte gambhīraḥ savena tejasā tasmina kālavaśaṃ parāpte kā vayathā me vijānataḥ dagdhama evānudahati hatama evānuhanti ca naśyate naṣṭama evāgre labdhavyaṃ labhate naraḥ nāsya davīpaḥ kutaḥ pāraṃ nāvāraḥ saṃpradṛśyate nāntama asya parapaśyāmi vidhera divyasya cintayama yadi me paśyataḥ kālò bhūtāni na vināśayeta sayāna me harśaśa ca darpaśa ca karòdhaśa caiva śacīpate tuṣabhakṣaṃ tu māṃ jañātvā paravivikta jane gṛhe bibhrataṃ gārdabhaṃ rūpama ādiśya parigarhase icchanna ahaṃ vikuryāṃ hi rūpāṇi bahudhātmanaḥ vibhīsanāni yānīkṣya palāyethāsa tavama eva me kālaḥ sarvaṃ samādatte kālaḥ sarvaṃ parayacchati kālena vidhṛtaṃ sarvaṃ mā kṛthāḥ śakra pauruṣama purā sarvaṃ paravyathate mayi karuddhe puraṃdara avaimi tava asya lòkasya dharmaṃ śakra sanātanama tavama apya evama apekṣasva mātmanā vismayaṃ gamaḥ parabhavaśa ca parabhāvaśa ca nātma saṃsthaḥ kadā cana kaumārama eva te cittaṃ tathaivādya yathā purā samavekṣasva maghavana buddhiṃ vindasva naiṣṭhikīma devā manuṣyāḥ pitarò gandharvòragarākṣasāḥ āsana sarve mama vaśe tata sarvaṃ vettha vāsava namasa tasyai diśe 'paya astu yasyāṃ vairòcanò baliḥ iti māma abhyapadyanta buddhimātsaya mòhitāḥ nāhaṃ tada anuśòcāmi nātma bharaṃśaṃ śacīpate evaṃ me niścitā buddhiḥ śāstusa tiṣṭhāmya ahaṃ vaśe dṛśyate hi kule jātò darśanīyaḥ paratāpavāna duḥkhaṃ jīvana sahāmātyò bhavitavyaṃ hi tata tathā dauṣkulelyasa tathā mūḍhò durjātaḥ śakra dṛśyate sukhaṃ jīvana sahāmātya bhavitavyaṃ hi tata tathā kalyānī rūpasaṃpannā durbhagā śakra dṛśyate alakṣaṇā virūpā ca subhagā śakra dṛśyate naitada asmata kṛtaṃ śakra naitaca chakra tavayā kṛtama yata tavama evaṃgatò vajrina yada vāpya evaṃgatā vayama na karma tava nānyeṣāṃ kutò mama śatakratò ṛddhira vāpya atha vā narddhiḥ paryāya kṛtama eva tata paśyāmi tavā virājantaṃ devarājama avasthitama śarīmantaṃ dayutimantaṃ ca garjantaṃ ca mamòpari etaca caivaṃ na ceta kālò māma ākramya sathitò bhaveta pātayeyama ahaṃ tavādya savarjama api muṣṭinā na tu vikramakālò 'yaṃ kaṣamā kālò 'yama āgataḥ kālaḥ sathāpayate sarvaṃ kālaḥ pacati vai tathā māṃ ceda abhyāgataḥ kālò dānaveśvarama ūrjitama garjantaṃ paratapantaṃ ca kama anyaṃ nāgamiṣyati davādaśānāṃ hi bhavatāma ādityānāṃ mahātmanāma tejāṃsya ekena sarveṣāṃ devarājahṛtāni me ahama evòdvahāmya āpò visṛjāmi ca vāsava tapāmi caiva tarailòkyaṃ vidyòtāmya ahama eva ca saṃrakṣāmi vilumpāmi dadāmya ahama athādade saṃyacchāmi niyacchāmi lòkeṣu parabhura īśvaraḥ tada adya vinivṛttaṃ me parabhutvama amarādhipa kālasainyāvagādhasya sarvaṃ na paratibhāti me nāhaṃ kartā na caiva tavaṃ nānyaka kartā śacīpate paryāyena hi bhujyante lòkāḥ śakra yadṛcchayā māsārdha māsaveśmānama ahòrātrābhisaṃvṛtama ṛtudvāraṃ varṣamukhama āhura vedavidò janāḥ āhuḥ sarvama idaṃ cintyaṃ janāḥ ke cina manīsayā asyāḥ pañcaiva cintāyāḥ paryeṣyāmi ca pañcadhā ganbhīraṃ gahanaṃ barahma mahata tòyārṇavaṃ yathā anādi nidhanaṃ cāhura akṣaraṃ parama eva ca sattveṣu liṅgama āveśya naliṅgama api tata savayama manyante dharuvama evainaṃ ye narāsa tattvadarśinaḥ bhūtānāṃ tu viparyāsaṃ manyate gatavāna iti na haya etāvada bhaveda gamyaṃ nayasmāta parakṛteḥ paraḥ gatiṃ hi sarvabhūtānāma agatvā kava gamiṣyasi yò dhāvatā na hātavyasa tiṣṭhanna api na hīyate tama indriyāṇi sarvāṇi nānupaśyanti pañcadhā āhuśa cainaṃ ke cida agniṃ ke cida āhuḥ parajāpatima ṛtumāsārdha māmāṃśa ca divasāṃsa tu kaṣaṇāṃsa tathā pūrvāhnama aparāhnaṃ ca madhyāhnama api cāpare muhūrtama api caivāhura ekaṃ santama anekadhā taṃ kālama avajānīhi yasya sarvama idaṃ vaśe bahunīndra sahasrāṇi samatītāni vāsava balavīryòpapannāni yathaiva tavaṃ śacīpate tavāma apya atibalaṃ śakraṃ devarājaṃ balòtkatama parāpte kāle mahāvīryaḥ kālaḥ saṃśamayiṣyati ya idaṃ sarvama ādatte tasmāca chakra sathirò bhava mayā tavayā ca pūrvaiśa ca na sa śakyò 'tivartituma yāma etāṃ parāpya jānīse rājaśriyama anuttamāma sathitā mayīti tana mithyā naiṣā haya ekatra tiṣṭhati sathitā hīndra sahasreṣu tavada viśiṣṭatameṣva iyama māṃ ca lòlā parityajya tavāma agāda vibudhādhipa maivaṃ śakra punaḥ kārṣīḥ śāntò bhavituma arhasi tavāma apya evaṃgataṃ tayaktvā kaṣiprama anyaṃ gamiṣyati [bhī] śatakratura athāpaśyada balera dīptāṃ mahātmanaḥ savarūpiṇīṃ śarīrāda dhi tadā niṣkrāmatīṃ śariyama tāṃ dīptāṃ parabhayā dṛṣṭvā bhagavāna pākaśāsanaḥ vismayòtphullanayanò baliṃ papraccha vāsavaḥ bale keyama apakrāntā ròcamānā śikhandinī tavattaḥ sathitā sakeyūrā dīpyamānā savatejasā [bali] na hīmāma āsurīṃ vedmi na daivīṃ na ca mānuṣīma tavama evaināṃ pṛccha mā vā yatheṣṭaṃ kuru vāsava [ṣakra] kā tavaṃ balera apakrāntā ròcamānā śikhandinī ajānatò mamācakṣva nāmadheyaṃ śucismite kā tavaṃ tiṣṭhasi māyeva dīpyamānā savatejasā hitvā daityeśvaraṃ subhru tana mamācakṣva tattvataḥ [ṣarī] na mā viròcanò veda na mā vairòcanò baliḥ āhura māṃ duḥsahetya evaṃ vidhitseti ca māṃ viduḥ bhūtira lakṣmīti māma āhuḥ śarīra itya evaṃ ca vāsava tavaṃ māṃ śakra na jānīse sarve devā na māṃ viduḥ [ṣakra] kima idaṃ tavaṃ mama kṛte utāhò balinaḥ kṛte duḥsahe vijahāsya enaṃ cirasaṃvāsinī satī [ṣarī] na dhātā na vidhātā māṃ vidadhāti kathaṃ cana kālasa tu śakra paryāyāna mainaṃ śakrāvamanyathāḥ [ṣakra] kathaṃ tavayā balisa tayaktaḥ kimarthaṃ vā śikhandini kathaṃ ca māṃ na jahyāsa tavaṃ tana me barūhi śucismite [ṣarī] satye sathitāsmi dāne ca varate tapasi caiva hi parākrame ca dharme ca parācīnasa tatò baliḥ barahmaṇyò 'yaṃ sadā bhūtvā satyavādī jitendriyaḥ abhyasūyada barāhmaṇāna vai ucchiṣṭaśa cāspṛśada ghṛtama yajñaśīlaḥ purā bhūtvā māma eva yajatetya ayama paròvāca lòkāna mūḍhātmā kālenòpanipīditaḥ apākṛtā tataḥ śakra tavayi vatsyāmi vāsava apramattena dhāryāsmi tapasā vikrameṇa ca [ṣakra] asti devamanuṣyeṣu sarvabhūteṣu vā pumāna yasa tavāma ekò viṣahituṃ śaknuyāta kamalālaye [ṣarī] naiva devò na gandharvò nāsurò na ca rākṣasaḥ yò māma ekò viṣahituṃ śaktaḥ kaśa cita puraṃdara [ṣakra] tiṣṭhethā mayi nityaṃ tavaṃ yathā tada barūhi me śubhe tata kariṣyāmi te vākyama ṛtaṃ tavaṃ vaktuma arhasi [ṣarī] sathāsyāmi nityaṃ devendra yathā tavayi nibòdha tata vidhinā veda dṛṣṭena caturdhā vibhajasva māma [ṣakra] ahaṃ vai tavā nidhāsyāmi yathāśakti yathābalama na tu me 'tikramaḥ sayāda vai sadā lakṣmitavāntike bhūmira eva manuṣyeṣu dhāraṇī bhūtabhāvinī sā te pādaṃ titikṣeta samahā hīti me matiḥ [ṣarī] eṣa me nihitaḥ pādò yò 'yaṃ bhūmau paratiṣṭhitaḥ davitīyaṃ śakra pādaṃ me tasmāta sunihitaṃ kuru [ṣakra] āpa eva manuṣyeṣu daravantyaḥ paricārikāḥ tāsa te pādaṃ titikṣantāma alama āpasa titikṣituma [ṣarī] eṣa me nihitaḥ pādò yò 'yama apsu paratiṣṭhitaḥ tṛtīyaṃ śakra pādaṃ me tasmāta sunihitaṃ kuru [ṣakra] yasmina devāśa ca yajñāśa ca yasmina vedāḥ paratiṣṭhitāḥ tṛtīyaṃ pādama agnisa te sudhṛtaṃ dhārayiṣyati [ṣarī] eṣa me nihitaṃ pādò yò 'yama agnau paratiṣṭhitaḥ caturthaṃ śakra pādaṃ me tasmāta sunihitaṃ kuru [ṣakra] ye vai santò manuṣyeṣu barahmaṇyāḥ satyavādinaḥ te te pādaṃ titikṣantāma alaṃ santasa titikṣituma [ṣarī] eṣa me nihitaḥ pādò yò 'yaṃ satsu paratiṣṭhitama evaṃ vinihitāṃ śakra bhūteṣu paridhatsva māma [ṣakra] bhūtānāma iha vai yasa tavā mayā vinihitāṃ satīma upahanyāta sa me daviṣyāta tathā śṛṇvantu me vacaḥ [bhī] tatasa tayaktaḥ śariyā rājā daityānāṃ balira abravīta yāvata purastāta paratapeta tāvada vai dakṣiṇāṃ diśama paścimāṃ tāvada evāpi tathòdīcīṃ divākaraḥ tathā madhyaṃdine sūryò astama eti yadā tadā punara devāsuraṃ yuddhaṃ bhāvi jetāsmi vasa tadā sarvā~la lòkāna yadāditya ekasthasa tāpayiṣyati tadā devāsure yuddhe jetāhaṃ tavāṃ śatakratò [ṣakra] barahmaṇāsmi samādiṣṭò na hantavyò bhavāna iti tena te 'haṃ bale vajraṃ na vimuñcāmi mūrdhani yatheṣṭaṃ gaccha daityendra savasti te 'satu mahāsura ādityò nāvatapitā kadā cina madhyataḥ sathitaḥ sathāpitò haya asya samayaḥ pūrvama eva savayambhuvā ajasraṃ pariyātya eṣa satyenāvatapana parajāḥ ayanaṃ tasya ṣaṇa māsā uttaraṃ dakṣiṇaṃ tathā yena saṃyāti lòkeṣu śītòṣṇe visṛjana raviḥ [bhī] evama uktasa tu daityendrò balira indreṇa bhārata jagāma adakṣiṇāma āśāma udīcīṃ tu puraṃdaraḥ itya etada balinā gītama anahaṃkāra saṃjñitama vākyaṃ śarutvā sahasrākṣaḥ khama evāruruhe tadā [bhī] atraivòdāharantīmama itihāsaṃ purātanama śatakratòśa ca saṃvādaṃ namuceśa ca yudhiṣṭhira śariyā vihīnama āsīnama akṣòbhyama iva sāgarama bhavābhavajñaṃ bhūtānāma itya uvāca purandaraḥ baddhaḥ pāśaiśa cayutaḥ sathānāda daviṣatāṃ vaśama āgataḥ śariyā vihīnò namuce śòcasya āhò na śòcasi [namuci] anavāpyaṃ ca śòkena śarīraṃ còpatapyate amitrāśa ca parahṛṣyanti nāsti śòke sahāyatā tasmāca chakra na śòcāmi sarvaṃ haya evedama antavata saṃtāpāda bharaśyate rūpaṃ dharmaśa caiva sureśvara vinīya khalu tadduḥkhama āgatāṃ vaimanasyajama dhayātavyaṃ manasā hṛdyaṃ kalyānaṃ saṃvijānatā yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāne kurute manaḥ tadaivāsya parasīdanti sarvārthā nātra saṃśayaḥ ekaḥ śāstā na davitīyò 'sati śāstā; garbhe śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstā tenānuśiṣṭaḥ paravanāda ivòdakaṃ; yathā niyuktò 'sami tathā vahāmi bhāvābhāvāva abhijānana garīyò; jānāmi śareyò na tu tata karòmi āśāsu dharmyāḥ suhṛdāṃ sukurvana; yathā niyuktò 'sami tathā vahāmi yathā yathāsya parāptavyaṃ parāpnòtya eva tathā tathā bhavitavyaṃ yathā yaca ca bhavatya eva tathā tathā yatra yatraiva saṃyukte dhātā garbhaṃ punaḥ punaḥ tatra tatraiva vasati na yatra savayama icchati bhāvò yò 'yama anuprāptò bhavitavyama idaṃ mama iti yasya sadā bhāvò na sa muhyeta kadā cana paryāyaira hanyamānānāma abhiyòktā na vidyate duḥkhama etata tu yada daveṣṭā kartāhama iti manyate ṛṣīṃśa ca devāṃśa ca mahāsurāṃśa ca; taraividya vṛddhāṃśa ca vane munīṃśa ca kāna nāpadò nòpanamanti lòke; parāvarajñāsa tu na saṃbhramanti na paṇḍitaḥ karudhyati nāpi sajjate; na cāpi saṃsīdati na hṛṣyati na cārthakṛcchravyasaneṣu śòcati; sathitaḥ parakṛtyā himavāna ivācalaḥ yama arthasiddhiḥ paramā na harṣayeta; tathaiva kāle vayasanaṃ na mòhayeta sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca tathaiva madhyamaṃ; niṣevate yaḥ sa dhuraṃdharò naraḥ yāṃ yāma avasthāṃ puruṣò 'dhigaccheta; tasyāṃ rametāparitapyamānaḥ evaṃ paravṛddhaṃ paranudena manòjaṃ; saṃtāpama āyāsa karaṃ śarīrāta tata sadaḥ sa pariṣata sabhāsadaḥ; parāpya yò na kurute sabhā bhayama dharmatattvama avagahya buddhimāna; yò 'bhayupaiti sa pumāna dhuraṃdharaḥ parājñasya karmāṇi duranvayāni; na vai parājñò muhyati mòhakāle sathanāca cayutaśa cena na mumòha gautamasa; tāvata kṛcchrāma āpadaṃ parāpya vṛddhaḥ na mantrabalavīryeṇa parajñayā pauruṣeṇa vā alabhyaṃ labhate martyasa tatra kā paridevanā yada evama anujātasya dhātārò vidadhuḥ purā tada evānubhaviṣyāmi kiṃ me mṛtyuḥ kariṣyati labdhavyānya eva labhate gantavyānya eva gacchati parāptavyānya eva parāpnòti duḥkhāni ca sukhāni ca etada viditvā kārtsnyena yò na muhyati mānavaḥ kuśalaḥ sukhaduḥkheṣu sa vai sarvadhaneśvaraḥ [ya] magnasya vayasane kṛcchre kiṃ śareyaḥ puruṣasya hi bandhunāśe mahīpāla rājyanāne 'pi vā punaḥ tavaṃ hi naḥ paramò vaktā lòke 'samina bharatarṣabha etada bhavantaṃ pṛcchāmi tana me vaktuma ihārhasi [bhī] putradāraiḥ sukhaiśa caiva viyuktasya dhanena ca magnasya vayasane kṛcchre dhṛtiḥ śareyaḥ karī nṛpa dhairyeṇa yuktasya sataḥ śarīraṃ na viśīryate ārògyāca ca śarīrasya sa punara vindate śariyama yasya rājñò narāsa tāta sāttvikīṃ vṛttima āsthitāḥ tasya sathairyaṃ ca dharyaṃ ca vayavasāyaśa ca karmasu atraivòdāharantīmama itihāsaṃ purātanama balivāsava saṃvādaṃ punara eva yudhiṣṭhira vṛtte devāsure yuddhe daityadānava saṃkṣaye viṣṇukrānteṣu lòkeṣu devarāje śatakratau ijyamāneṣu deveṣu cāturvarṇye vayavasthite samṛdhyamāne tarailòkye parītiyukte savayambhuvi rudraira vasubhira ādityaira aśvibhyāma api carṣibhiḥ gandharvaira bhujagendraiśa ca siddhairśa cānyaira vṛtaḥ parabhuḥ caturdantaṃ sudāntaṃ ca vāraṇendraṃ śariyā vṛtama āruhyairāvataṃ śakrasa tarailòkyama anusaṃyayau sa kadā cita samudrānte kasmiṃśa cida girigahvare baliṃ vairòcaniṃ vajñī dadarśòpasasarpa ca tama airāvata mūrdhasthaṃ parekṣya devagaṇaira vṛtama surendrama indraṃ daityendrò na śuśòca na vivyathe dṛṣṭvā tama avikārasthaṃ tiṣṭhantaṃ nirbhayaṃ balima adhirūḍhò davipaśreṣṭhama itya uvāca śatakratuḥ daitya na vayathase śairyāda atha vā vṛddhasevayā tapasā bhāvitatvāda vā sarvathaitata suduṣkarama śatrubhira vaśama ānītò hīnaḥ sathānāda anuttamāta vairòcane kima āśritya śòcitavye na śòcasi śaraiṣṭhyaṃ parāpya savajātīnāṃ bhuktvā bhògāna anuttamāna hṛtasvabalarājyasa tavaṃ barūhi tasmāna na śòcasi īśvarò hi purā bhūtvā pitṛpaitamahe pade tattvama adya hṛtaṃ dṛṣṭvā sapatnaiḥ kiṃ na śòcasi baddhaśa ca vāruṇaiḥ pāśaira vajreṇa ca samāhataḥ hṛtadārò hṛtadhanò barūhi kasmāna na śòcasi bharaṣṭa śarīra vibhava bharaṣṭò yana na śòcasi duṣkarama tarailòkyarājyanāśe hi kò 'nayò jīvituma utsaheta etaca cānyaca ca paruṣaṃ baruvantaṃ paribhūya tama śarutvā sukhama asaṃbhrāntò balira vairòcanò 'baravīta nigṛhīte mayi bhṛśaṃ śakra kiṃ katthitena te vajrama udyamya tiṣṭhantaṃ paśyāmi tavāṃ puraṃdara aśaktaḥ pūrvama āsīsa tavaṃ kathaṃ cica chaktatāṃ gataḥ kasa tavadanya imā vācaḥ sukrūrā vaktuma arhati yasa tu śatròra vaśasthasya śaktò 'pi kurute dayāma hastaprāptasya vīrasya taṃ caiva puruṣaṃ viduḥ aniścayò hi yuddheṣu davayòra vivadamānayòḥ ekaḥ parāpnòti vijayama ekaśa caiva parābhavama mā ca te bhūta savabhāvò 'yaṃ mayā daivatapuṃgava īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ vikrameṇa jitò balāta naitada asmata kṛtaṃ śakra naitaca chakra tavayā kṛtama yata tavama evaṃgatò vajrina yada vāpya evaṃgatā vayama ahama āsaṃ yathādya tavaṃ bhavitā tavaṃ yathā vayama māvamansthā mayā karma duṣkṛtaṃ kṛtama itya uta sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyenādhigacchati paryāyenāsi śakratvaṃ parāptaḥ śakra na karmaṇā kālaḥ kāle nayati māṃ tavāṃ ca kālò nayatya ayama tenāhaṃ tavaṃ yathā nādya tavaṃ cāpi na yathā vayama na mātṛpitṛśuśrūsā na ca daivatapūjanama nānyò guṇasamācāraḥ puruṣasya sukhāvahaḥ na vidyā na tapò dānaṃ na mitrāṇi na bandhavāḥ śaknuvanti paritrātuṃ naraṃ kālena pīḍitama nāgāminama anarthaṃ hi paratighāta śataira api śaknuvanti parativyòdhuma ṛte buddhibalāna naraḥ paryāyaira hanyamānānāṃ paritrātā na vidyate idaṃ tu duḥkhaṃ yacca chakra kartāhama iti manyate yadi kartā bhaveta kartā na kariyeta kadā cana yasmāta tu kariyate kartā tasmāta kartāpya anīśvaraḥ kālena tavāhama ajayaṃ kālenāhaṃ jitasa tavayā gantā gatimatāṃ kālaḥ kālaḥ kalayati parajāḥ indra parākṛtayā buddhyā paralapana nāvabudhyase ke cita tavāṃ bahu manyante śaraiṣṭhyaṃ parāptaṃ savakarmaṇā kathama asmadvidhò nāma jāna~la lòkapravṛttayaḥ kālenābhyāhataḥ śòcena muhyeda vāpya arthasaṃbhrame nityaṃ kālaparītasya mama vā madvidhasya vā buddhira vayasanama āsādya bhinnā naura iva sīdati ahaṃ ca tavaṃ ca ye cānye bhaviṣyanti surādhipāḥ te sarve śakra yāsyanti mārgama indra śataira gatama tavāma apya evaṃ sudurdharṣaṃ javalantaṃ parayā śariyā kāle parinate kālaḥ kālayiṣyati māma iva bahūnīndra sahasrāṇi daiteyānāṃ yuge yuge abhyatītāni kālena kālò hi duratikramaḥ idaṃ tu labdhvā tavaṃ sathānama ātmānaṃ bahu manyase sarvabhūtabhavaṃ devaṃ barahmāṇama iva śāśvatama na cedama acalaṃ sathānama anantaṃ vāpi kasya cita tavaṃ tu bāliśayā buddhyā mamedama iti manyase aviśvāsye viśvasiṣi manyase cādhruvaṃ dharuvama mameyama iti mòhāta tavaṃ rājaśriyama abhīpsasi neyaṃ tava na cāsmākaṃ na cānyeṣāṃ sathirā matā atikramya bahūna anyāṃsa tavayi tāvada iyaṃ sathitā kaṃ cita kālama iyaṃ sathitvā tavayi vāsava cañcalā gaura nipānama ivòtsṛjya punara anyaṃ gamiṣyati rājalòkā haya atikrāntā yāna na saṃkhyātuma utsahe tavattò bahutarāśa cānye bhaviṣyanti puraṃdara savṛkṣauṣadhi ratreyaṃ sasarita parvatākarā tāna idānīṃ na paśyāmi yaira bhukteyaṃ purā mahī pṛthura ailò mayò bhaumò narakaḥ śambarasa tathā aśvagrīvaḥ pulòmā ca savarbhānura amitadhvajaḥ parahrādò namucira dakṣò vipracittira viròcanaḥ harīniṣedhaḥ suhòtraśa ca bhūrihā puṣpavāna vṛṣaḥ satyeṣura ṛṣabhò rāhuḥ kapilāśvò virūpakaḥ bānaḥ kārtasvarò vahnira viśvadaṃstrò 'tha nairṛtaḥ ritthāhutthau vīra tāmrau varāhāśvò ruciḥ parabhuḥ viśvajita paratiśauriśa ca vṛṣāṇḍò viṣkarò madhuḥ hiraṇyakaśipuśa caiva kaitabhaśa caiva dānavaḥ daityāśa ca kālakhañjāśa ca sarve te nairṛtaiḥ saha ete cānye ca bahavaḥ pūrve pūrvatarāśa ca ye daityendrā dānavendrāśa ca yāṃśa cānyāna anuśuśruma bahavaḥ pūrvadaityendrāḥ saṃtyajya pṛthivīṃ gatāḥ kālenābhyāhatāḥ sarve kālò hi balavattaraḥ sarvaiḥ karatuśataira iṣṭaṃ na tavama ekaḥ śatakratuḥ sarve dharmaparāśa cāsana sarve satatasattriṇaḥ antarikṣacarāḥ sarve sarve 'bhimukhayòdhinaḥ sarve saṃhananòpetāḥ sarve parighabāhavaḥ sarve māyā śatadharāḥ sarve te kāmacāriṇaḥ sarve samarama āsādya na śarūyante parājitāḥ sarve satyavrataparāḥ sarve kāmavihāriṇaḥ sarve veda varataparāḥ sarve cāsana bahuśrutāḥ sarve saṃhatama aiśvaryama īśvarāḥ paratipedire na caiśvaryaṃ madasa teṣāṃ bhūtapūrvò mahātmanāma sarve yathārthadātāraḥ sarve vigatamatsarāḥ sarve sarveṣu bhūteṣu yathāvata paratipedire sarve dākṣāyaṇī putrāḥ parājāpatyā mahābalāḥ javalantaḥ paratapantaśa ca kālena paratisaṃhṛtāḥ tavaṃ caivemā yadā bhuktvā pṛthivīṃ tayakṣyase punaḥ na śakṣyasi tadā śakra niyantuṃ śòkama ātmanaḥ muñcecchāṃ kāmabhògeṣu muñcemaṃ śarībhavaṃ madama evaṃ savarājyanāśe tavaṃ śòkaṃ saṃprasahiṣyasi śòkakāle śucò mā tavaṃ harṣakāle ca mā hṛṣaḥ atītānāgate hitvā paratyutpannena vartaya māṃ ceda abhyāgataḥ kālaḥ sadā yuktama atandritama kaṣamasva nacirāda indra tavāma apya upagamiṣyati tarāsayanna iva devendra vāgbhira takṣasi māma iha saṃyate mayi nūnaṃ tavama ātmānaṃ bahu manyase kālaḥ parathamama āyāna māṃ paścāta tavama anudhāvati tena garjasi devendra pūrvaṃ kālahate mayi kò hi sathātuma alaṃ lòke karuddhasya mama saṃyuge kālasa tu balavāna parāptasa tena tiṣṭhasi vāsava yata tada varṣasahasrāntaṃ pūrṇaṃ bhavituma arhati yathā me sarvagātrāṇi na savasthāni hataujasaḥ ahama aindraca cayutaḥ sathānāta tavama indraḥ parakṛtò divi sucitre jīvalòke 'saminna upāsyaḥ kālaparyayāta kiṃ hi kṛtvā tavama indrādya kiṃ hi kṛtvā cayutā vayama kālaḥ kartā vikartā ca sarvama anyada akāraṇama nāśaṃ vināśama aiśvaryaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau viprāna parāpyaivama atyarthaṃ na parahṛṣyena na ca vayatheta tavama eva hīndra vetthāsmāna vedāhaṃ tavāṃ ca vāsava vikatthase māṃ kiṃ baddhaṃ kālena nirapatrapa tavama eva hi purā vettha yata tadā pauruṣaṃ mama samareṣu ca vikrāntaṃ paryāptaṃ tannidarśanama ādityāśa caiva rudrāśa ca sādhyāśa ca vasubhiḥ saha mayā vinirjitāḥ sarve marutaśa ca śacīpate tavama eva śakra jānāsi devāsurasamāgame sametā vibudhā bhagnāsa tarasā samare mayā parvatāśa cāsakṛta kaṣiptāḥ savanāḥ savanaukasaḥ sataṅka śikharā ghòrāḥ samare mūrdhni te mayā kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yata kālò duratikramaḥ na hi tavāṃ nòtsahe hantuṃ savajrama api muṣṭinā na tu vikramakālò 'yaṃ kaṣamā kālò 'yama āgataḥ tena tavā marṣaye śakra durmarṣaṇatarasa tavayā tavaṃ mā parinate kāle parītaṃ kālavahninā niyataṃ kālapāśena baddhaṃ śakra vikatthase ayaṃ sa puruṣaḥ śayāmò lòkasya duratikramaḥ baddhvā tiṣṭhati māṃ raudraḥ paśuṃ raśanayā yathā lābhālābhau sukhaṃ duḥkhaṃ kāmakròdhau bhavābhavau vadhò bandhaḥ paramòkṣaśa ca sarvaṃ kālena labhyate nāhaṃ kartā na kartā tavaṃ kartā yasa tu sadā parabhuḥ sò 'yaṃ pacati kālò māṃ vṛkṣe phalama ivāgatama yānya eva puruṣaḥ kurvana sukhaiḥ kālena yujyate punasa tānya eva kurvāṇò duḥkhaiḥ kālena yujyate na ca kālena kālajñaḥ sapṛṣṭaḥ śòcituma arhati tena śakra na śòcāmi nāsti śòke sahāyatā yadā hi śòcatāṃ śòkò vayasanaṃ nāpakarṣati sāmarthyaṃ śòcatò nāsti nādya śòcāmya ahaṃ tataḥ evama uktaḥ sahasrākṣò bhagavāna pākaśāsanaḥ paratisaṃhṛtya saṃrambhama itya uvāca śatakratuḥ savajrama udyataṃ bāhuṃ dṛṣṭvā pāśāṃśa ca vāruṇāna kasyeha na vayatheda buddhira mṛtyòra api jighāṃsataḥ sā te na vayathate buddhira acalā tattvadarśinī baruvana na vayathase sa tavaṃ vākyaṃ satyaparākrama hò hi viśvāsama artheṣu śarīre vā śarīrabhṛta kartuma utsahate lòke dṛṣṭvā saṃprasthitaṃ jagata ahama apya evama evainaṃ lòkaṃ jānāmi śāśvatama kālāgnāva āhitaṃ ghòre guhye satatage 'kaṣare na cātra parihārò 'sati kālaspṛṣṭasya kasya cita sūkṣmāṇāṃ mahatāṃ caiva bhūtānāṃ paripacyatāma anīśasyāpramattasya bhūtāni pacataḥ sadā anivṛttasya kālasya kaṣayaṃ parāptò na mucyate apramattaḥ paramatteṣu kālò jāgarti dehiṣu parayatnenāpya atikrāntò dṛṣṭapūrvò na kena cita purāṇaḥ śāśvatò dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ samaḥ kālò na parihāryaśa ca na cāsyāsti vayatikramaḥ ahòrātrāṃśa ca māsāṃśa ca kaṣaṇāna kāṣṭhāḥ kalā lavāna saṃpindayati naḥ kālò buddhiṃ vārdhuṣikò yathā idama adya kariṣyāmi śavaḥ kartāsmīti vādinama kālò harati saṃprāptò nadīvega ivòdupama idānīṃ tāvada evāsau mayā dṛṣṭaḥ kathaṃ mṛtaḥ iti kālena hariyatāṃ paralāpaḥ śarūyate nṛṇāma naśyantya arthāsa tathā bhògāḥ sathānama aiśvaryama eva ca anityama adhruvaṃ sarvaṃ vayavasāyò hi duṣkaraḥ ucchrāyā vinipātāntā bhāvābhāvastha eva ca sā te na vayathate buddhira acalā tattvadarśinī ahama āsaṃ purā ceti manasāpi na budhyase kālenākramya lòke 'samina pacyamāne balīyasā ajyeṣṭhama akaniṣṭhaṃ ca kaṣipyamāṇò na budhyase īrṣyābhimāna lòbheṣu kāmakròdhabhayeṣu ca sapṛhā mòhābhimāneṣu lòkaḥ saktò vimuhyati bhavāṃsa tu bhāvatattvajñò vidvāña jañānatapò 'navitaḥ kālaṃ paśyati suvyaktaṃ pānāva āmalakaṃ yathā kālacāritratattvajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ vairòcane kṛtātmāsi sapṛhaṇīyò vijānatāma sarvalòkò haya ayaṃ manye buddhyā parigatasa tavayā viharana sarvatò muktò na kava cita pariṣajjase rajaśa ca hi tamaśa ca tavā sapṛśatò na jitendriyama niṣprītiṃ naṣṭa saṃtāpaṃ tavama ātmānama upāsase suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ nirvairaṃ śāntamānasama dṛṣṭvā tavāṃ mama saṃjātā tavayya anukròśanī matiḥ nāhama etādṛśaṃ buddhiṃ hantuma icchāmi bandhane ānṛśaṃsyaṃ parò dharmò anukròśasa tathā tavayi mòkṣyante vāruṇāḥ pāśāsa taveme kālaparyayāta parajānāma apacāreṇa savasti te 'satu mahāsura yadā śavaśrūṃ sanuṣā vṛddhāṃ paricāreṇa yòkṣyate putraśa ca pitaraṃ mòhāta pareṣayiṣyati karmasu barāhmaṇaiḥ kārayiṣyanti vṛṣalāḥ pādadhāvanama śūdrāśa ca barāhmaṇīṃ bharyāma upayāsyanti nirbhayāḥ viyòniṣu ca bījāni mòkṣyante puruṣā yadā saṃkaraṃ kāṃsyabhāndaiśa ca baliṃ cāpi kupātrakaiḥ cāturvarṇyaṃ yadā kṛtsnama unmaryādaṃ bhaviṣyati ekaikasa te tadā pāśaḥ karamaśaḥ paratimòkṣyate asmattasa te bhayaṃ nāsti samayaṃ paratipālaya sukhī bhava nirābādhaḥ savasthacetā nirāmayaḥ tama evama uktvā bhagavāña śatakratuḥ; paratiprayātò gajarājavāhanaḥ vijitya sarvāna asurāna surādhipò; nananda harṣeṇa babhūva caikarāṭa maharṣayasa tuṣṭuvura añjasā ca taṃ; vṛṣākapiṃ sarvacarācareśvarama himāpahò havyama udāvahaṃsa tavaraṃsa; tathāmṛtaṃ cārpitama īśvarāya ha davijòttamaiḥ sarvagataira abhiṣṭutò; vidīpta tejā gatamanyura īśvaraḥ paraśāntacetā muditaḥ savama ālayaṃ; tariviṣṭapaṃ parāpya mumòda vāsavaḥ [ya] pūrvarūpāṇi me rājana puruṣasya bhaviṣyataḥ parābhaviṣyataśa caiva tavaṃ me barūhi pitāmaha [bhī] mana eva manuṣyasya pūrvarūpāṇi śaṃsati bhaviṣyataśa ca bhadraṃ te tathaiva na bhaviṣyataḥ atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama śariyā śakrasya saṃvādaṃ tana nibòdha yudhiṣṭhira mahatasa tapasò vayuṣṭyā paśya~la lòkau parāvarau sāmānyama ṛṣibhira gatvā barahmalòkanivāsibhiḥ barahmaivāmita dīptaujāḥ śāntapāpmā mahātapāḥ vicacāra yathākāmaṃ tariṣu lòkeṣu nāradaḥ kadā cita parātara utthāya pispṛkṣuḥ salilaṃ śuci dharuvadvāra bhavāṃ gaṅgāṃ jagāmāvatatāra ca sahasranayanaśa cāpi vajrī śambara pākahā tasyā devarṣijuṣṭāyāsa tīrama abhyājagāma ha tāva āplutya yatātmānau kṛtajapyau samāsatuḥ nadyāḥ pulinama āsādya sūkṣmakāñcanavālikama puṇyakarmabhira ākhyātā devarṣikathitāḥ kathāḥ cakratusa tau kathāśīlau śuci saṃhṛṣṭamānasau pūrvavṛttavyapetāni kathayantau samāhitau atha bhāskarama udyantaṃ raśmijālapuraskṛtama pūrṇamandalama ālòkya tāva utthāyòpatasthatuḥ abhitasa tūdayantaṃ tama arkama arkama ivāparama ākāśe dadṛśe jayòtira udyatārciḥ samaprabhama tayòḥ samīpaṃ saṃprāptaṃ paratyadṛśyata bhārata tata suparṇārka caritama āsthitaṃ vaiṣnavaṃ padama bhābhira apratimaṃ bhāti tarailòkyama avabhāsayata divyābhirūpa śòbhābhira apsaròbhiḥ puraskṛtāma bṛhatīma aṃśumata parakhyāṃ bṛhada bhānòra ivārciṣama nakṣatrakalpābharaṇāṃ tārā bhaktisamasrajama śariyaṃ dadṛśatuḥ padmāṃ sākṣāta padmatalasthitāma sāvaruhya vimānāgrāda aṅganānāma anuttamā abhyagacchata tarilòkeśaṃ śakraṃ carṣiṃ ca nāradama nāradānugataḥ sākṣāna maghavāṃsa tāma upāgamata kṛtāñjaliputò devīṃ nivedyātmānama ātmanā cakre cānupamāṃ pūjāṃ tasyāśa cāpi sa sarvavita devarājaḥ śariyaṃ rājana vākyaṃ cedama uvāca ha kā tavaṃ kena ca kāryeṇa saṃprāptā cāruhāsini kutaśa cāgamyate subhru gantavyaṃ kava ca te śubhe [ṣarī] puṇyeṣu tariṣu lòkeṣu sarve sathāvarajaṅgamaḥ mamātmabhāvama icchantò yatante paramātmanā sāhaṃ vai paṅkaje jātā sūryaraśmi vibòdhite bhūtyarthaṃ sarvabhūtānāṃ padmā śarīḥ padmamālinī ahaṃ lakṣmīra ahaṃ bhūtiḥ śarīśa cāhaṃ balasūdana ahaṃ śaraddhā ca medhā ca sannatira vijitiḥ sathitiḥ ahaṃ dhṛtira ahaṃ siddhira ahaṃ taviḍa bhūtira eva ca ahaṃ savāhā savadhā caiva saṃstutira niyatiḥ kṛtiḥ rājñāṃ vijayamānānāṃ senāgreṣu dhavajeṣu ca nivāse dharmaśīlānāṃ viṣayeṣu pureṣu ca jitakāśini śūre ca saṃgrāmeṣva anivartini nivasāmi manuṣyendre sadaiva balasūdalana dharmanitye mahābuddhau barahmaṇye satyavādini paraśrite dānaśīle ca sadaiva nivasāmya ahama asureṣva avasaṃsa pūrvaṃ satyadharmanibandhanā vipārītāṃsa tu tāna buddhvā tavayi vāsama aròcayama [ṣakra] kathaṃ vṛtteṣu daityeṣu tavama avātsīra varānane dṛṣṭvā ca kima ihāgāsa tavaṃ hitvā daiteya dānavāna [ṣarī] savadharmama anutiṣṭhatsu dhairyāda acaliteṣu ca savargamārgābhirāmeṣu sattveṣu niratā haya ahama dānādhyayanayajñejyā guru daivatapūjanama viprāṇāma atithīnāṃ ca teṣāṃ nityama avartata susaṃmṛṣṭa gṛhāśa cāsaña jitastrīkā hutāgnayaḥ guru śuśrūsavò dāntā barahmaṇyāḥ satyavādinaḥ śaraddadhānā jitakròdhā dānaśīlānasūyakāḥ bhṛtaputrā bhṛtāmātyā bhṛtadārā haya anīrṣavaḥ amarṣaṇā na cānyònyaṃ sapṛhayanti kadā cana na ca jātūpatapyante dhīrāḥ parasamṛddhibhiḥ dātāraḥ saṃgṛhītāra āryāḥ karuṇavedinaḥ mahāprasādā ṛjavò dṛdha bhaktā jitendriyāḥ saṃtuṣṭabhṛtyasacivāḥ kṛtajñāḥ pariyavādinaḥ yathārthamānārtha karā harīniṣedhā yatavratāḥ nityaṃ parvasu susnātāḥ savanuliptāḥ savalaṃkṛtāḥ upavāsatapaḥ śīlāḥ paratītā barahmavādinaḥ naināna abhyudiyāta sūryò na cāpya āsana parageniśāḥ rātrau dadhi ca saktūṃśa ca nityama eva vayavarjayana kālyaṃ ghṛtaṃ cānvavekṣana parayatā barahmacāriṇaḥ maṅgalāna api cāpaśyana barāhmaṇāṃśa cāpya apūjayana sadā hi dadatāṃ dharmaḥ sadā cāpratigṛhṇatāma ardhaṃ ca rātryāḥ savapatāṃ divā cāsvapatāṃ tathā kṛpaṇānātha vṛddhānāṃ durbalātura yòṣitāma dāyaṃ ca saṃvibhāgaṃ ca nityama evānumòdatāma viṣaṇṇaṃ tarastama udvignaṃ bhayārtaṃ vayādhipīḍitama hṛtasvaṃ vayasanārtaṃ ca nityama āśvāsayanti te dharmama evānvavartanta na hiṃsanti parasparama anukūlāṃśa ca kāryeṣu guru vṛddhòpasevinaḥ pitṛdevātithīṃśa caiva yathāvata te 'bhayapūjayana avaśeṣāṇi cāśnanti nityaṃ satyatapò ratāḥ naike 'śananti susaṃpannaṃ na gacchanti parastriyama sarvabhūteṣva avartanta yathātmani dayāṃ parati naivākāśe na paśuṣu nāyònau na ca parvasu indriyasya visargaṃ te 'ròcayanta kadā cana nityaṃ dānaṃ tathā dākṣyama ārjavaṃ caiva nityadā utsāhaśa cānahaṃkāraḥ paramaṃ sauhṛdaṃ kaṣamā satyaṃ dānaṃ tapaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāga aniṣṭhurā mitreṣu cānabhidròhaḥ sarvaṃ teṣva abhavata parabhò nidrā tandrī rasaṃ parītira asūyā cānavekṣitā aratiśa ca viṣādaśa ca na sapṛhā cāviśanta tā sāhama evaṃguṇeṣva eva dānaveṣva avasaṃ purā parajā sargama upādāya naikaṃ yugaviparyamama tataḥ kālaviparyāse teṣāṃ guṇaviparyayāta apaśyaṃ vigataṃ dharmaṃ kāmakròdhavaśātmanāma sabhā sadāṃ te vṛddhānāṃ satyāḥ kathayatāṃ kathāḥ parāhasanna abhyasūyaṃśa ca sarvavṛddhāna guṇāvarāḥ yūnaḥ saha samāsīnāna vṛddhāna abhigatāna sataḥ nābhyutthānābhivādābhyāṃ yathāpūrvama apūjayana vartayantya eva pitari putrāḥ parabhavatātmanaḥ amitrabhṛtyatāṃ parāpya khayāpayantò 'napatrapāḥ tathā dharmāda apetena karmaṇā garhitena ye mahataḥ parāpnuvantya arthāṃsa teṣva eṣāma abhavata sapṛhā ucchaiśa cāpya avadana rātrau nīcaisa tatrāgnira ajvalata putrāḥ pitṝna abhyavadana bhāryāśa cābhyavadana patīna mātaraṃ pitaraṃ vṛddhama ācāryama atithiṃ guruma guruvana nābhyanandanta kumārāna nānvapālayana bhikṣāṃ balima adattvā ca savayama annāni bhuñjate aniṣṭvā saṃvibhajyātha pitṛdevātithīna gurūna na śaucama anurudhyanta teṣāṃ sūdajanāsa tathā manasā karmaṇā vācā bhakama āsīda anāvṛtama viprakīrṇāni dhānyāni kākamūṣaka bhòjanama apāvṛtaṃ payò 'tiṣṭhada ucchiṣṭāśa cāspṛśana ghṛtama kuddāla pātī patakaṃ parakīrṇaṃ kāṃsyabhājanama daravyòpakaraṇaṃ sarvaṃ nānvavaikṣata kutumbinī parākārāgāra vidhvaṃsāna na sama te paratikurvate nādriyante paśūna baddhvā yavasenòdakena ca bālānāṃ parekṣamāṇānāṃ savayaṃ bhakṣāna abhakṣayana tathā bhṛtyajanaṃ sarvaṃ paryaśnanti ca dānavāḥ pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsama apūpāna atha śaskulīḥ apācayanna ātmanò 'rathe vṛthā māṃsānya abhakṣayana utsūrya śāyinaśa cāsana sarve cāsana parageniśāḥ avartana kalahāśa cātra divārātraṃ gṛhe gṛhe anāryāśa cāryama āsīnaṃ paryupāsana na tatra ha āśramasthāna vikarmasthāḥ paradviṣanti parasparama saṃkarāśa cāpya avartanta na ca śaucama avartata ye ca veda vidò viprā vispaṣṭama anṛcaśa ca ye nirantaraviśeṣāsa te bahumānāvamānayòḥ hāvama ābharaṇaṃ veṣaṃ gatiṃ sathitima avekṣituma asevanta bhujiṣyā vai durjanācaritaṃ vidhima satriyaḥ puruṣaveṣeṇa puṃsaḥ satrī veṣadhāriṇaḥ karīdā rativihāreṣu parāṃ mudama avāpnuvana parabhavadbhiḥ purā dāyāna arhebhyaḥ paratipāditāna nābhyavartanta nāstikyāda vartantaḥ saṃbhaveṣva api mitreṇābhyarthitaṃ mitrama arthe saṃśayite kava cita bāla kòtya agramātreṇa savārthenāghnata tada vasu parasvādāna rucayò vipanya vayavahāriṇaḥ adṛśyantārya varṇeṣu śūdrāśa cāpi tapòdhanāḥ adhīyante 'varatāḥ ke cida vṛthā varatama athāpare aśuśrūsura guròḥ śiṣyaḥ kaśa cica chiṣya sakhò guruḥ pitā caiva janitrī ca śarāntau vṛttòtsavāva iva aprabhutve sathitau vṛtthāva annaṃ parārthayataḥ sutāna tatra veda vidaḥ parājñā gāmbhīrye sagaròpamāḥ kṛṣyādiṣva abhavana saktā mūrkhāḥ śarāddhānya abhuñjata parātaḥ parātara ca supraśnaṃ kalpanaṃ pareṣaṇa kariyāḥ śiṣyānuprahitāsa tasminna akurvana guravaśa ca ha śavaśrū śavaśurayòra agre vadhūḥ pareṣyāna aśāsata anvaśāsaca ca bhartāraṃ samāhūyābhijalpatī parayatnenāpi cārakṣaca cittaṃ putrasya vai pitā vayabhajaṃśa cāpi saṃrambhāda duḥkhavāsaṃ tathāvasana agnidāhena còraira vā rājabhira vā hṛtaṃ dhanama dṛṣṭvā daveṣāta parāhasanta suhṛta saṃbhāvitā haya api kṛtaghnā nāstikāḥ pāpā guru dārābhimarśinaḥ abhakṣya bhakṣaṇa ratā nirmaryādā hatatviṣaḥ teṣva evamādīna ācārāna ācaratsu viparyaye nāhaṃ devendra vatsyāmi dānaveṣva iti me matiḥ tāṃ māṃ savayama anuprāptāma abhinanda śacīpate tavayārcitāṃ māṃ deveśa puròdhāsyanti devatāḥ yatrāhaṃ tatra mata kāntā madviśiṣṭā madarpaṇāḥ sapta devyò mayāstamyò vasaṃ ceṣyanti me 'satadhā āśā śaraddhā dhṛtiḥ kāntira vijitiḥ sannatiḥ kaṣamā astamī vṛttira etāsāṃ purògā pākaśāsana tāśa cāhaṃ cāsurāṃsa tayaktvā yuṣmada viṣayama āgatā taridaśeṣu nivatsyāmò dharmaniṣṭhāntara ātmasu [bhī] itya uktavacanāṃ devīma atyarthaṃ tau nanandatuḥ nāradaśa ca tarilòkarṣira vṛtra hantā ca vāsavaḥ tatò 'nala sakhò vāyuḥ paravavau deva veśmasu iṣṭagandhaḥ sukhasparśaḥ sarvendriyasukhāvahaḥ śucau cābhyarcite deśe taridaśāḥ parāyaśaḥ sathitāḥ lakṣmyā sahitama āsīnaṃ maghavantaṃ didṛkṣavaḥ tatò divaṃ parāpya sahasralòcanaḥ; śariyòpapannaḥ suhṛdā surarṣiṇā rathena haryaśvayujā surarṣabhaḥ; sadaḥ surāṇāma abhisatkṛtò yayau atheṅgitaṃ vajradharasya nāradaḥ; śariyāśa ca devyā manasā vicārayana śariyai śaśaṃsāmara dṛṣṭapauruṣaḥ; śivena tatrāgamanaṃ maharddhimata tatò 'mṛtaṃ dayauḥ paravavarṣa bhāsvatī; pitāmahasyāyatane savayambhuvaḥ anāhata dundubhayaśa ca nedire; tathā parasannāśa ca diśaśa cakāśire yathartu sasyeṣu vavarṣa vāsavò; na dharmamārgāda vicacāla kaśa cana anekaratrākara bhūsanā ca bhūḥ; sughòṣaghòṣā bhuvanaukasāṃ jaye kariyābhirāmā manujā yaśasvinò; babhuḥ śubhe puṇyakṛtāṃ pathi sathitāḥ narāmarāḥ kiṃnarayakṣarākṣasāḥ; samṛddhimantaḥ sukhinò yaśasvinaḥ na jātva akāle kusumaṃ kutaḥ phalaṃ; papāta vṛkṣāta pavaneritāda api rasapradāḥ kāmadughāśa ca dhenavò; na dāruṇā vāga vicacāra kasya cita imāṃ saparyāṃ saha sarvakāmadaiḥ; śariyāṃ ca śakra paramukhaiśa ca daivataiḥ pathanti ye viprasadaḥ samāgame; samṛddhakāmāḥ śariyama āpnuvanti te tavayā kurūṇāṃ varayata paracòditaṃ; bhavābhavasyeha paraṃ nidarśanama tada adya sarvaṃ parikīrtitaṃ mayā; parīkṣya tattvaṃ parigantuma arhasi [ya] kiṃ śīlaḥ kiṃ samācāraḥ kiṃ vidyaḥ kiṃ parāyanaḥ parāpnòti barahmaṇaḥ sathānaṃ yata paraṃ parakṛtera dharuvama [bhī] mòkṣadharmeṣu niyatò laghva āhārò jitendriyaḥ parāpnòti barahmaṇaḥ sathānaṃ yata paraṃ parakṛtera dharuvama atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama jaigīsavyasya saṃvādama asitasya ca bhārata jaigīsavyaṃ mahāprājñaṃ dharmāṇāma āgatāgamama akrudhyantama ahṛṣyantama asitò devalò 'baravīta na parīyase vandyamānò nindyamānò na kupyasi kā te parajñā kutaśa caiṣā kiṃ caitasyāḥ parāyanama iti tenānuyuktaḥ sa tama uvāca mahātapāḥ mahada vākyama asaṃdigdhaṃ puṣkarārtha padaṃ śuci yā gatira yā parā niṣṭhā yā śāntiḥ puṇyakarmaṇāma tāṃ te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yana māṃ pṛcchasi vai davija nindatsu ca samò nityaṃ paraśaṃsatsu ca devala nihnuvanti ca ye teṣāṃ samayaṃ sukṛtaṃ ca ye uktāśa ca na vivakṣanti vaktārama ahite ratama paratihantuṃ na cecchanti hantāraṃ vai manīṣiṇaḥ nāprāptama anuśòcanti parāptakālāni kurvate na cātītāni śòcanti na caināna paratijānate saṃprāptānāṃ ca pūjyānāṃ kāmāda artheṣu devala yathòpapattiṃ kurvanti śaktimantaḥ kṛtavratāḥ pakvavidyā mahāprājñā jitakròdhā jitendriyāḥ manasā karmaṇā vācā nāparādhyanti kasya cita anīrṣavò na cānyònyaṃ vihiṃsanti kadā cana na ca jātūpatapyante dhīrāḥ parasamṛddhibhiḥ nindā paraśaṃse cārtyarthaṃ na vadanti parasya ye na ca nindā paraśaṃsābhyāṃ vikriyante kadā cana sarvataśa ca paraśāntā ye sarvabhūtahite ratāḥ na karudhyanti na hṛṣyanti nāparādhyanti kasya cita vimucya hṛdayagranthīṃśa caṅkamyante yathāsukhama na yeṣāṃ bāndhavāḥ santi ye cānyeṣāṃ na bāndhavāḥ amitrāśa ca na santya eṣāṃ ye cāmitrā na kasya cita ya evaṃ kurvate martyāḥ sukhaṃ jīvanti sarvadā dharmama evānuvartante dharmajñā davijasattama ye haya atò vicyutā mārgāta te hṛṣyantya udvijanti ca āsthitasa tama ahaṃ mārgama asūyiṣyāmi kaṃ kathama nindyamānaḥ paraśanstò vā hṛṣyeyaṃ kena hetunā yada yada icchanti tana mārgama abhigacchanti mānavāḥ na me nindā paraśaṃsābhyāṃ harāsa vṛddhī bhaviṣyataḥ amṛtasyeva saṃtṛpyeda avamānasya tattvavita viṣasyevòdvijena nityaṃ saṃmānasya vicakṣaṇaḥ avajñātaḥ sukhaṃ śete iha cāmutra còbhayòḥ vimuktaḥ sarvapāpebhyò yò 'vamantā sa badhyate parāṃ gatiṃ ca ye ke cita parārthayanti manīṣiṇaḥ etada varataṃ samāśritya sukhama edhanti te janāḥ sarvataśa ca samāhṛtya karatūna sarvāña jitendriyaḥ parāpnòti barahmaṇaḥ sathānaṃ yata paraṃ parakṛtera dharuvama nāsya devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ padama anvavaròhanti parāptasya paramāṃ gatima [ya] pariyaḥ sarvasya lòkasya sarvasattvābhinanditā guṇaiḥ sarvaira upetaśa ca kò nava asti bhuvi mānavaḥ [bhī] atra te vartayiṣyāmi pṛcchatò bharatarṣabha ugrasenasya saṃvādaṃ nārade keśavasya ca [ugrasena] paśya saṃkalpate lòkò nāradasya parakīrtane manye sa guṇasaṃpannò barūhi tana mama pṛcchataḥ [vāsudeva] kukurādhipa yāna manye śṛṇu tāna me vivakṣataḥ nāradasya guṇāna sādhūna saṃkṣepeṇa narādhipa na cāritranimittò 'sayāhaṃkārò dehapātanaḥ abhinna śarutacāritrasa tasmāta sarvatra pūjitaḥ tapasvī nāradò bādhaṃ vāci nāsya vayatikramaḥ kāmada vā yadi vā lòbhāta tasmāta sarvatra pūjitaḥ adhyātmavidhitattvajñaḥ kaṣāntaḥ śaktò jitendriyaḥ ṛjuśa ca satyavādī ca tasmāta sarvatra pūjitaḥ tejasā yaśasā buddhyā nayena vinayena ca janmanā tapasā vṛddhasa tasmāta sarvatra pūjitaḥ sukhaśīlaḥ susaṃbhògaḥ subhòjyaḥ savādaraḥ śuciḥ suvākyaśa cāpya anīrṣyaśa ca tasmāta sarvatra pūjitaḥ kalyānaṃ kurute bādhaṃ pāpama asmina na vidyate na parīyate parāna arthaisa tasmāta sarvatra pūjitaḥ vedaśrutibhira ākhyānaira arthāna abhijigīsate titikṣura anavajñaśa ca tasmāta sarvatra pūjitaḥ samatvāda dhi pariyò nāsti nāpriyaśa ca kathaṃ cana manò 'nukūla vādī ca tasmāta sarvatra pūjitaḥ bahuśrutaśa caitrakathaḥ paṇḍitò 'nalasò 'śathaḥ adīnò 'karòdhanò 'lubdhasa tasmāta sarvatra pūjitaḥ nārthe na dharme kāme vā bhūtapūrvò 'saya vigrahaḥ dòṣāśa cāsya samucchinnāsa tasmāta sarvatra pūjitaḥ dṛdha bhaktira anindyātmā śarutavāna anṛśaṃsavāna vītasaṃmòha dòṣaśa ca tasmāta sarvatra pūjitaḥ asaktaḥ sarvasaṅgeṣu saktātmeva ca lakṣyate adīrghasaṃśayò vāgmī tasmāta sarvatra pūjitaḥ samādhira nāsya mānārthe nātmānaṃ satauti karhi cita anīrṣyura dṛdha saṃbhāsasa tasmāta sarvatra pūjitaḥ lòkasya vividhaṃ vṛttaṃ parakṛteśa cāpya akutsayana saṃsargavidyā kuśalasa tasmāta sarvatra pūjitaḥ nāsūyatya āgamaṃ kaṃ cita savaṃ tapò nòpajīvati avandhya kālò vaśyātmā tasmāta sarvatra pūjitaḥ kṛtaśramaḥ kṛtaprajñò na ca tṛptaḥ samādhitaḥ niyamasthò 'paramattaśa ca tasmāta sarvatra pūjitaḥ sāpatrapaśa ca yuktaśa ca suneyaḥ śareyase paraiḥ abhettā paraguhyānāṃ tasmāta sarvatra pūjitaḥ na hṛṣyatya arthalābheṣu nālābheṣu vayathatya api sathirabuddhira asaktātmā tasmāta sarvatra pūjitaḥ taṃ sarvaguṇa saṃpannaṃ dakṣaṃ śucima akātarama kālajñaṃ ca nayajñaṃ ca kaḥ pariyaṃ na kariṣyati [ya] ādyantaṃ sarvabhūtānāṃ śaròtuma icchāmi kaurava dhayānaṃ karma ca kālaṃ ca tathaivāyura yuge yuge lòkatattvaṃ ca kārtsnyena bhūtānāma āgatiṃ gatima sargaśa ca nidhanaṃ caiva kuta etata paravartate yadi te 'nugrahe buddhira asmāsva iha satāṃ vara etada bhavantaṃ pṛcchāmi tada bhavāna parabravītu me pūrvaṃ hi kathitaṃ śarutvā bhṛgubhāsitama uttamama bharadvājasya viprarṣesa tatò me buddhira uttamā jātā paramadharmiṣṭhā divyasaṃsthāna saṃsthitā tatò bhūyasa tu pṛcchāmi tada bhavāna vaktuma arhati [bhī] atra te vartayiṣye 'hama itihāsaṃ purātanama jagau yada bhagavāna vayāsaḥ putrāya paripṛcchate adhītya vedāna akhilāna sāṅgòpaniṣadasa tathā anvicchana naiṣṭhikaṃ karma dharmanaipuna darśanāta kṛṣṇadvaipāyanaṃ vayāsaṃ putrò vaiyāsakiḥ śukaḥ papraccha saṃdehama imaṃ chinnadharmārthasaṃśayama bhūtagrāmasya kartāraṃ kālajñāne ca niścayama barāhmaṇasya ca yatkṛtyaṃ tada bhavāna vaktuma arhati tasmai paròvāca tata sarvaṃ pitā putrāya pṛcchate atītānāgate vidvāna sarvajñaḥ sarvadharmavita anādya antama ajaṃ divyama ajaraṃ dharuvama avyayama apratarkyama avijñeyaṃ barahmāgre samavartata kāsthā nimeṣā daśa pañca caiva; tariśata tu kāsthā gaṇayeta kalāṃ tāma tariṃśata kalāśa cāpi bhavena muhūrtò; bhāgaḥ kalāyā daśamaśa ca yaḥ sayāta tariṃśana muhūrtaśa ca bhaveda ahaśa ca; rātriśa ca saṃkhyā munibhiḥ paranītā māsaḥ samṛtò rātryahanī ca tariṃśata; saṃvatsarò davādaśamāsa uktaḥ saṃvatsaraṃ dave ayane vadanti; saṃkhyāvidò dakṣiṇama uttaraṃ ca ahòrātre vibhajate sūryò mānuṣalaukike rātriḥ savapnāya bhūtānāṃ ceṣṭāyai karmaṇāma ahara pitrye rātryahanī māsaḥ paravibhāgasa tayòḥ punaḥ kṛṣṇò 'haḥ karma ceṣṭāyāṃ śuklaḥ savapnāya śarvarī daive rātryahanī varṣaṃ paravibhāgasa tayòḥ punaḥ ahasa tatròdaga ayanaṃ rātriḥ sayāda dakṣiṇāyanama ye te rātryahanī pūrve kīrtite daivalaukike tayòḥ saṃkhyāya varṣāgraṃ barāhme vakṣyāmya ahaḥ kaṣape teṣāṃ saṃvatsarāgrāṇi paravakṣyāmya anupūrvaśaḥ kṛte taretāyuge caiva davāpare ca kalau tathā catvārya āhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tata kṛtaṃ yugama tasya tāvaca chatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśa ca tathāvidhaḥ itareṣu sasaṃdhyeṣu sasaṃdhyāṃśeṣu ca tariṣu ekāpāyena saṃyānti sahasrāṇi śatāni ca etāni śāśvatā~la lòkāna dhārayanti sanātanāna etada barahmavidāṃ tāta viditaṃ barahma śāśvatama caturpāta sakalò dharmaḥ satyaṃ caiva kṛte yuge nādharmeṇāgamaḥ kaśa cita parasa tasya paravartate itareṣva āgamāda dharmaḥ padaśasa tava avaròpyate caurikānṛta māyābhira adharmaśa còpacīyate arògāḥ sarvasiddhārthāśa caturvarṣa śatāyuṣaḥ kṛte taretādiṣva eteṣāṃ pādaśò harasate vayaḥ vedavādāśa cānuyugaṃ harasantīti ca naḥ śarutama āyūṃsi cāśiṣaśa caiva vedasyaiva ca yata phalama anye kṛtayuge dharmāsa taretāyāṃ davāpare 'pare anye kaliyuge dharmā yathāśakti kṛtā iva tapaḥ paraṃ kṛtayuge taretāyāṃ jañānama uttamama davāpare yajñama evāhura dānama eva kalau yuge etāṃ davādaśa sāhasrīṃ yugākhyāṃ kavayò viduḥ sahasraṃ parivṛttaṃ tada barāhmaṃ divasama ucyate rātrisa tāvata tithī barāhmī tada ādau viśvama īśvaraḥ paralaye 'dhayātmama āviśya suptvā sò 'nate vibudhyate sahasrayugaparyantama ahara yada barahmaṇò viduḥ rātriṃ yugasahasrāntāṃ te 'hòrātravidò janāḥ paratibuddhò vikurute barahmākṣayyaṃ kaṣapākṣaye sṛjate ca mahada bhūtaṃ tasmāda vayaktātmakaṃ manaḥ barahmatejòmayaṃ śukraṃ yasya sarvama idaṃ jagata ekasya bhūtaṃ bhūtasya davayaṃ sathāvarajaṅgamama ahara mukhe vibuddhaḥ sana sṛjate vidyayā jagata agra eva mahābhūtama āśu vayaktātmakaṃ manaḥ abhibhūyeha cārciṣmada vayasṛjata sapta mānasāna dūragaṃ bahudhāgāmi parārthanā saṃśayātmakama manaḥ sṛṣṭiṃ vikurute còdyamānaṃ sisṛkṣayā ākāśaṃ jāyate tasmāta tasya śabdò guṇò mataḥ ākāśāta tu vikurvāṇāta sarvagandhavahaḥ śuciḥ balavāña jāyate vāyusa tasya saparśò guṇò mataḥ vāyòra api vikurvāṇāja jayòtira bhūtaṃ tamònudama ròciṣṇu jāyate tatra tada rūpaguṇama ucyate jayòtiṣò 'pi vikurvāṇāda bhavantya āpò rasātmikāḥ adbhyò gandhaguṇā bhūmiḥ pūrvaiṣā sṛṣṭira ucyate guṇāḥ pūrvasya pūrvasya parāpnuvantya uttaròttarama teṣāṃ yāvata tithaṃ yada yata tata tata tāvada guṇaṃ samṛtama upalabhyāpsu ceda gandhaṃ ke cida barūyura anaipuṇāta pṛthivyāma eva taṃ vidyāda āpò vāyuṃ ca saṃśritama ete tu sapta puruṣā nānā viryāḥ pṛthaka pṛthaka nāśaknuvana parajāḥ saraṣṭuma asamāgamya sarvataḥ te sametya mahātmānama anyònyama abhisaṃśritāḥ śarīrāśrayaṇaṃ parāptāsa tataḥ puruṣa ucyate śarayaṇāca charīraṃ bhavati mūrtimata sòdaśātmakama tada āviśanti bhūtāni mahānti saha karmaṇā sarvabhūtāni cādāya tapasaśa caraṇāya ca ādikartā mahābhūtaṃ tama evāhuḥ parajāpatima sa vai sṛjati bhūtāni sa eva puruṣaḥ paraḥ ajò janayate barahmā devarṣipitṛmānavāna lòkāna nadīḥ samudrāṃśa ca diśaḥ śailāna vanaspatīna narakiṃnara rakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgòragāna avyayaṃ ca vayayaṃ caiva davayaṃ sathāvarajaṅgamama teṣāṃ ye yāni karmāṇi parāka sṛṣṭyāṃ paratipedire tānya eva paratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ hiṃsrāhiṃsre mṛdu karūre dharmādharme ṛtānṛte atò yana manyate dhātā tasmāta tata tasya ròcate mahābhūteṣu nānātvama indriyārtheṣu mūrtiṣu viniyògaṃ ca bhūtānāṃ dhātaiva vidadhātya uta ke cita puruṣakāraṃ tu parāhuḥ karmavidò janāḥ daivama itya apare viprāḥ savabhāvaṃ bhūtacintakāḥ pauruṣaṃ karma daivaṃ ca phalavṛtti savabhāvataḥ taraya ete 'pṛthaga būtā navivekaṃ tu ke cana evama etaca ca naivaṃ ca yada bhūtaṃ sṛjate jagata karmasthā viṣamaṃ barūyuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ tapò niḥśreyasaṃ jantòsa tasya mūlaṃ damaḥ śamaḥ tena sarvāna avāpnòti yāna kāmāna manasecchati tapasā tada avāpnòti yada bhūtaṃ sṛjate jagata sa tada bhūtaśa ca sarveṣāṃ bhūtānāṃ bhavati parabhuḥ ṛṣayasa tapasā vedāna adhyaiṣanta divāniśama anādi nidhanā nityā vāga utsṛṣṭā savayambhuvā ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yāśa ca vedeṣu sṛṣṭayaḥ śarvarya anteṣu jātānāṃ tānya evaibhyò dadāti saḥ nāma bhedasa tapaḥ karma yajñākhyā lòkasiddhayaḥ ātmasiddhisa tu vedeṣu paròcyate daśabhiḥ karamaiḥ yada uktaṃ vedavādeṣu gahanaṃ veda dṛṣṭibhiḥ tada anteṣu yathā yuktaṃ karamayògena lakṣyate karmajò 'yaṃ pṛthagbhāvò davandvayuktò viyòginaḥ ātmasiddhisa tu vijñātā jahāti parāyaśò balama dave barahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yata śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ barahmādhigacchati ārambha yajñāḥ kaṣatrasya havira yajñā viśasa tathā paricārayajñāḥ śūdrāsa tu tapòyajñā davijātayaḥ taretāyuge vidhisa tava eṣāṃ yajñānāṃ na kṛte yuge davāpare viplavaṃ yānti yajñāḥ kaliyuge tathā apṛthaga dharmiṇò martyā ṛka sāmāni yajūṃsi ca kāmyāṃ puṣṭiṃ pṛthaga dṛṣṭvā tapòbhisa tapa eva ca taretāyāṃ tu samastāsa te parādurāsana mahābalāḥ saṃyantāraḥ sathāvarāṇāṃ jaṅgamānāṃ ca sarvaśaḥ taretāyāṃ saṃhatā haya ete yajñā varṇāsa tathaiva ca saṃròdhāda āyuṣasa tava ete vayasyante davāpare yuge dṛśyante nāpi dṛśyante vedāḥ kaliyuge 'khilāḥ utsīdante sayajñāśa ca kevalā dharmasetavaḥ kṛte yuge yasa tu dharmò barāhmaṇeṣu paradṛśyate ātmavatsu tapòvatsu śarutavatsu paratiṣṭhitaḥ adharmavratasaṃyògaṃ yathā dharmaṃ yuge yuge vikriyante savadharmasthā vedavādā yathā yugama yathā viśvāni bhūtāni vṛṣṭyā bhūyāṃsi parāvṛṣi sṛjyante jaṅgamasthāni tathā dharmā yuge yuge yathartuṣva ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye dṛśyante tāni tānya eva tathā barahmāha rātriṣu vihitaṃ kālanānātvama anādi nidhanaṃ tathā kīrtitaṃ yata purastāta te tata sūte cātti ca parajāḥ dadhāti parabhave sathānaṃ bhūtānāṃ saṃyamò yamaḥ savabhāvenaiva vartante davandvayuktāni bhūriśaḥ sargaḥ kālaḥ kariyā vedāḥ kartā kāryaṃ kariyāphalama paròktaṃ te putra sarvaṃ vai yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi paratyāhāraṃ tu vakṣyāmi śarvarya ādau gate 'hani yathedaṃ kurute 'dhayātmaṃ susūkṣmaṃ viśvama īśvaraḥ divi sūryāsa tathā sapta dahanti śikhinò 'raciṣā sarvama etata tadārcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate jagata [vayāsa] pṛthivyāṃ yāni bhūtāni jaṅgamāni dharuvāṇi ca tānya evāgre paralīyante bhūmitvama upayānti ca tataḥ paralīne sarvasmina sathāvare jaṅgame tathā akāṣṭhā nistṛṇā bhūmira dṛśyate kūrmapṛṣṭhavata bhūmera api guṇaṃ gandhama āpa ādadate yadā āttagandhā tadā bhūmiḥ paralayatvāya kalpate āpasa tataḥ paratiṣṭhanti ūrmimatyò mahāsvanāḥ sarvama evedama āpūrya tiṣṭhanti ca caranti ca apāma api guṇāṃsa tāta jayòtira ādadate yadā āpasa tadā āttaguṇā jayòtiṣya uparamanti ca yadādityaṃ sathitaṃ madhye gūhanti śikhinò 'raciṣaḥ sarvama evedama arcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate nabhaḥ jayòtiṣò 'pi guṇaṃ rūpaṃ vāyura ādadate yadā paraśāmyati tadā jayòtira vāyura dòdhūyate mahāna tatasa tu mūlama āsādya vāyuḥ saṃbhavama ātmanaḥ adhaśa còrdhvaṃ ca tiryaka ca dòdhavīti diśò daśa vāyyòra api guṇaṃ saparśama ākāśaṃ garasate yadā paraśāmyati tadā vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhati nānadata ākāśasya guṇaṃ śabdama abhivyaktātmakaṃ manaḥ manasò vayaktama avyaktaṃ barāhmaḥ sa paratisaṃcaraḥ tada ātmaguṇama āviśya manò garasati candramaḥ manasya uparate 'dhayātmā candramasya avatiṣṭhate taṃ tu kālena mahatā saṃkalpaḥ kurute vaśe cittaṃ garasati saṃkalpasa taca ca jañānama anuttamama kālò girati vijñānaṃ kālò balama iti śarutiḥ balaṃ kālò garasati tu taṃ vidvāna kurute vaśe ākāśasya tadā ghòṣaṃ taṃ vidvāna kuruta ātmani tada avyaktaṃ paraṃ barahma taca chāśvatama anuttamama evaṃ sarvāṇi bhūtāni barahmaiva paratisaṃcaraḥ yathāvata kīrtitaṃ samyaga evama etada asaṃśayama bòdhyaṃ vidyāmayaṃ dṛṣṭvā yògibhiḥ paramātmabhiḥ evaṃ vistāra saṃkṣepau barahmāvyakte punaḥ punaḥ yugasāhasrayòra ādāva ahnò rātryāsa tathaiva ca [vayāsa] bhūtagrāme niyuktaṃ yata tada etata kīrtitaṃ mayā barāhmaṇasya tu yatkṛtyaṃ tata te vakṣyāmi pṛcchate jātakarmaprabhṛtya asya karmaṇāṃ dakṣiṇāvatāma kariyā sayāda ā samāvṛttera ācārye vedapārage adhītya vedāna akhilāna guru śuśrūsane rataḥ gurūṇāma anṛṇò bhūtvā samāvarteta yajñavita ācāryeṇābhyanujñātaśa caturṇāma ekama āśramama ā vimòkṣāca charīrasya sò 'nutiṣṭheda yathāvidhi parajā sargeṇa dāraiśa ca barahmacaryeṇa vā punaḥ vane guru sakāśe vā yati dharmeṇa vā punaḥ gṛhasthasa tava eva sarveṣāṃ caturṇāṃ mūlama ucyate tatra pakvakasāyò hi dantaḥ sarvatra sidhyati parajāvāña śaròtriyò yajvā muktò divyaisa taribhira ṛṇaiḥ athānyāna āśramāna paścāta pūtò gacchati karmabhiḥ yata pṛthivyāṃ puṇyatamaṃ vidyā sathānaṃ tadāvaseta yateta tasmina parāmānyaṃ gantuṃ yaśasi còttame tapasā vā sumahatā vidyānāṃ pāraṇena vā ijyayā vā paradānaira vā viprāṇāṃ vardhate yaśaḥ yāvada asya bhavatya asmi~la lòke kīrtira yaśaskarī tāvata puṇyakṛtā~la lòkāna anantāna puruṣāśnute adhyāpayeda adhīyīta yājayeta yajeta ca na vṛthā paratigṛhṇīyāna na ca dadyāta kathaṃcanana yājyataḥ śiṣyatò vāpi kanyayā vā dhanaṃ mahata yadya āgaccheda yajeda dadyāna naikò 'śanīyāta kathaṃ cana gṛhama āvasatò haya asya nānyata tīrthaṃ paratigrahāta devarṣipitṛgurva arthaṃ vṛddhātula bubhukṣatāma antarhitābhiptaptānāṃ yathāśakti bubhūsatāma daravyāṇāma atiśaktyāpi deyama eṣāṃ kṛtāda api arhatāma anurūpāṇāṃ nādeyaṃ haya asti kiṃ cana uccaiḥśravasama apya aśvaṃ parāpanīyaṃ satāṃ viduḥ anunīya tathā kāvyaḥ satyasaṃdhò mahāvrataḥ savaiḥ parāṇaira barāhmaṇa parānāna paritrāya divaṃ gataḥ ranti devaśa ca sāṃkṛtyò vasiṣṭhāya mahātmane apaḥ paradāya śītòṣṇā nākapṛṣṭhe mahīyate ātreyaśa candra damayòra arhatòra vividhaṃ dhanama dattvā lòkāna yayau dhīmāna anantāna sa mahīpatiḥ śibirauśīnarò 'ṅagāni sutaṃ ca pariyama aurasama barāhmaṇārthama upākṛtya nākapṛṣṭhama itò gataḥ paratardanaḥ kāśipatiḥ paradāya nayane savake barāhmaṇāyātulāṃ kīrtima iha cāmutra cāśnute divyaṃ mṛṣṭaśalākaṃ tu sauvarṇaṃ paramarddhimata chatraṃ devāvṛdhò dattvā sarāstrò 'bhayapatada divama sāṃkṛtiśa ca tathātreyaḥ śiṣyebhyò barahma nirguṇama upadiśya mahātejā gatò lòkāna anuttamāna ambarīsò gavāṃ dattvā barāhmaṇebhyaḥ paratāpavāna arbudāni daśaikaṃ ca sarāstrò 'bhayapatada divama sāvitrī kundale divye śarīraṃ janamejayaḥ barāhmaṇārthe parityajya jagmatura lòkama uttamama sarvaratnaṃ vṛṣādarbhò yuvanāśvaḥ pariyāḥ satriyaḥ ramyama āvasathaṃ caiva dattvāmuṃ lòkama āsthitaḥ nimī rāsthaṃ ca vaidehò jāmadagnyò vasuṃdharāma barāhmaṇebhyò dadau cāpi gayaśa còrvīṃ sapattanāma avarṣati ca parjanye sarvabhūtāni cāsakṛta vasiṣṭhò jīvayāma āsa parajāpatira iva parajāḥ karaṃdhamasya putrasa tu maruttò nṛpatisa tathā kanyāma aṅgirase dattvā divama āśu jagāma ha barahmadattaśa ca pāñcālyò rājā buddhimatāṃ varaḥ nidhiṃ śaṅkhaṃ davijāgryebhyò dattvā lòkāna avāptavāna rājā mitrasahaśa cāpi vasiṣṭhāya mahātmane madayantīṃ pariyāṃ dattvā tayā saha divaṃ gataḥ sahasrajica ca rājarṣiḥ parānāna iṣṭāna mahāyaśaḥ barāhmaṇārthe parityajya gatò lòkāna anuttamāna sarvakāmaiśa ca saṃpūrṇaṃ dattvā veśma hirana mayama mudgalāya gataḥ savargaṃ śatadyumnò mahīpatiḥ nāmnā ca dayutimāna nāma śālvarājaḥ paratāpavāna dattvā rājyama ṛcīkāya gatò lòkāna anuttamāna madirāśvaśa ca rājarṣira dattvā kanyāṃ sumadhyamāma hiraṇyahastāya gatò lòkāna devaira abhiṣṭutāna lòmapādaśa ca rājarṣiḥ śāntāṃ dattvā sutāṃ parabhuḥ ṛśyaśṛṅgāya vipulaiḥ sarvakāmaira ayujyata dattvā śatasahasraṃ tu gavāṃ rājā parasenajita savatsānāṃ mahātejā gatò lòkāna anuttamāna ete cānye ca bahavò dānena tapasā ca ha mahātmānò gatāḥ savargaṃ śiṣṭātmānò jitendriyāḥ teṣāṃ paratiṣṭhitā kīrtira yāvata sathāsyati medinī dānayajñaprajā sargaira ete hi divama āpnuvana [vayāsa] tarayī vidyāma avekṣeta vedeṣūktāma athāṅgataḥ ṛka sāma varṇākṣaratò yajuṣò 'tharvaṇasa tathā vedavādeṣu kuśalā haya adhyātmakuśalāśa ca ye sattvavantò mahābhāgāḥ paśyanti parabhavāpyayau evaṃ dharmeṇa varteta kariyāḥ śiṣṭavada ācareta asaṃròdhena bhūtānāṃ vṛttiṃ lipseta vai davijaḥ sadbhya āgatavijñānaḥ śiṣṭaḥ śāstravicakṣaṇaḥ savadharmeṇa kariyā lòke kurvāṇaḥ satyasaṃgaraḥ tiṣṭhatya eteṣu gṛhavāna saḥ sukarmasu sa davijaḥ pañcabhiḥ satataṃ yajñaiḥ śaraddadhānò yajeta ca dhṛtimāna apramattaśa ca dāntò dharmavida ātmavāna vītaharṣabhayakròdhò barāhmaṇò nāvasīdati dānama adhyayanaṃ yajñasa tapò harīra ārjavaṃ damaḥ etaira vardhayate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati dhūtapāpmā tu medhāvī laghva āhārò jitendriyaḥ kāmakròdhau vaśe kṛtvā ninīseda barahmaṇaḥ padama agnīṃśa ca barāhmaṇāṃśa cārceda devatāḥ paranameta ca varjayeda ruṣatīṃ vācaṃ hiṃsāṃ cādharmasaṃhitāma eṣā pūrvatarā vṛttira barāhmaṇasya vidhīyate jañānāgamena karmāṇi kurvana karmasu sidhyati pañcendriya jalāṃ ghòrāṃ lòbhakūlāṃ sudustarāma manyupaṅkāma anādhṛṣyāṃ nadīṃ tarati buddhimāna māka manyūddhataṃ yata sayāna nityama atyantamòhitama mahatā vidhidṛṣṭena balenāpratighātinā savabhāvasròtasā vṛttama uhyate satataṃ jagata kālòdakena mahatā varṣāvartena saṃtatama māsòrmiṇartu vegena pakṣòlapa tṛṇena ca nimeṣònmeṣa phenena ahòrātra javena ca kāmagrāheṇa ghòreṇa veda yajñaplavena ca dharmadvīpena bhūtānāṃ cārthakāmaraveṇa ca ṛtasòpānatīreṇa vihiṃsā taruvāhinā yugahradaughamadhyena barahma parāyabhavena ca dhātrā sṛṣṭāni bhūtāni kṛṣyante yamasādanama etata parajñāmayaira dhīrā nistaranti manīṣiṇaḥ palavaira aplavavantò hi kiṃ kariṣyantya acetasaḥ upapannaṃ hi yata parājñò nistarena netarò janaḥ dūratò guṇadòṣau hi parājñaḥ sarvatra paśyati saṃśayātmā sa kāmātmā calacittò 'lapacetanaḥ aprājñò na taratya eva yò haya āste na sa gacchati aplavò hi mahādòṣama uhyamānò 'dhigacchati kāmagrāhagṛhītasya jañānama apya asya na palavaḥ tasmāda unmajjanasyārthe parayateta vicakṣaṇaḥ etada unmajjanaṃ tasya yada ayaṃ barāhmaṇò bhaveta taryavadāte kule jātasa tarisaṃdehasa tarikarmakṛta tasmāda unmajjanasa tiṣṭhena nistareta parajñayā yathā saṃskṛtasya hi dāntasya niyatasya kṛtātmanaḥ parājyasyānantarā siddhira iha lòke paratra ca vartate teṣu gṛhavāna akrudhyanna anasūyakaḥ pañcabhiḥ satataṃ yajñaira vighasāśī yajeta ca satāṃ vṛttena varteta kariyāḥ śiṣṭavada ācareta asaṃròdhena dharmasya vṛttiṃ lipseda agarhitāma śarutivijñānatattvajñaḥ śiṣṭācārò vicakṣaṇaḥ savadharmeṇa kariyāvāṃśa ca karmaṇā sò 'paya asaṃkaraḥ kariyāvāña śaraddadhānaśa ca dātā parājñò 'nasūyakaḥ dharmādharmaviśeṣajñaḥ sarvaṃ tarati dustarama dhṛtimāna apramattaśa ca dāntò dharmavida ātmavāna vītaharṣabhayakròdhò barāhmaṇò nāvasīdati eṣā pūrvatarā vṛttira barāhmaṇasya vidhīyate jañānavittvena karmāṇi kurvana sarvatra sidhyati adharmaṃ dharmakāmò hi karòtīhāvicakṣaṇaḥ dharmaṃ cādharmasaṃkāśaṃ śòcanna iva karòti saḥ dharmaṃ karòmīti karòtya adharmama; adharmakāmaśa ca karòti dharmama ubhe bālaḥ karmaṇī na parajānana; sa jāyate mariyate cāpi dehī [vayāsa] atha ceda ròcayeda etada daruhyeta manasā tathā unmajjaṃśa ca nimajjaṃśa ca jañānavāna palavavāna bhaveta parajñayā nirmitaira dhīrāsa tārayantya abudhāna palavaiḥ nābudhāsa tārayantya anyāna ātmānaṃ vā kathaṃ cana chinnadòṣò munira yògāna yuktò yuñjīta davādaśa daśa karma sukhāna arthāna upāyāpāya nirbhayaḥ cakrura ācāravita parājñò manasā darśanena ca yaccheda vāna manasī buddhyā ya iccheja jañānama uttamama jañānena yaccheda ātmānaṃ ya iccheca chāntima ātmanaḥ eteṣāṃ ceda anudrastā puruṣāpi sudāruṇaḥ yadi vā sarvavedajñò yadi vāpya anṛcò 'japaḥ yadi vā dhārmikò yajvā yadi vā pāpakṛttamaḥ yadi vā puruṣavyāghrò yadi vā kalaivya dhāritā taratya eva mahādurgaṃ jarāmaraṇasāgarama evaṃ haya etena yògena yuñjānò 'paya ekama antataḥ api jijñāsamānò hi śabdabrahmātivartate dharmòpasthò harīvarūtha upāyāpāya kūvaraḥ apānākṣaḥ parāṇa yugaḥ parajñāyura jīva bandhanaḥ cetanā bandhuraśa cārura ācāra garahanemivāna darśanasparśana vahò gharāṇaśravaṇa vāhanaḥ parajñā nābhiḥ sarvatantra paratòdò jañānasārathiḥ kaṣetrajñādhiṣṭhitò dhīraḥ śaraddhā damapuraḥsaraḥ tayāgavartmānugaḥ kaṣemyaḥ śaucagò dhayānagòcaraḥ jīva yuktò rathò divyò barahmalòke virājate atha saṃtvaramāṇasya rathama etaṃ yuyukṣataḥ akṣaraṃ gantumanasò vidhiṃ vakṣyāmi śīghragama sapta yò dhāraṇāḥ kṛtsnā vāgyataḥ paratipadyate pṛṣṭhataḥ pārśvataśa cānyā yāvatyasa tāḥ paradhāraṇāḥ karamaśaḥ pārthivaṃ yaca ca vāyavyaṃ khaṃ tathā payaḥ jayòtiṣò yata tada aiśvaryama ahaṃkārasya buddhitaḥ avyaktasya tathaiśvaryaṃ karamaśaḥ paratipadyate vikramāśa cāpi yasyaita tathā yuṅkte sa yògataḥ athāsya yògayuktasya siddhima ātmani paśyataḥ nirmathyamānaḥ sūkṣmatvāda rūpāṇīmāni darśayeta śaiśirasa tu yathā dhūmaḥ sūkṣmaḥ saṃśrayate nabhaḥ tathā dehāda vimuktasya pūrvarūpaṃ bhavatya uta atha dhūmasya virame davitīyaṃ rūpadarśanama jalarūpama ivākāśe tatraivātmani paśyati apāṃ vayatikrame cāpi vahni rūpaṃ parakāśate tasminna uparate cāsya pītavastravada iṣyate ūrṇā rūpasavarṇaṃ ca tasya rūpaṃ parakāśate atha śavetāṃ gatiṃ gatvā vāyavyaṃ sūkṣmama apya ajaḥ aśuklaṃ cetasaḥ saukṣmyama avyaktaṃ barahmaṇò 'saya vai eteṣva api hi jāteṣu phalajātāni me śṛṇu jātasya pārthivaiśvarye sṛṣṭira iṣṭā vidhīyate parajāpatira ivākṣòbhyaḥ śarīrāta sṛjati parajāḥ aṅgulya aṅguṣṭha mātreṇa hastapādena vā tathā pṛthivīṃ kampayatya ekò guṇò vāyòra iti samṛtaḥ ākāśabhūtaśa cākāśe savarṇatvāta paranaśyati varṇatò gṛhyate cāpi kāmāta pibati cāśayāna na cāsya tejasā rūpaṃ dṛśyate śāmyate tathā ahaṃkārasya vijitera pañcaite sayura vaśānugāḥ sannāma ātmani buddhau ca jitāyāṃ parabhavatya atha nirdòṣā paratibhā haya enaṃ kṛtsnā samabhivartate tathaiva vayaktama ātmānama avyaktaṃ paratipadyate yatò niḥsarate lòkò bhavati vayaktasaṃjñakaḥ tatrāvyaktamayīṃ vayākhyāṃ śṛṇu tavaṃ vistareṇa me tathā vayaktamayīṃ caiva saṃkhyāṃ pūrvaṃ nibòdha me pañcaviṃśati tattvāni tulyānya ubhayataḥ samama yòge sāṃkhye 'pi ca tathā viśeṣāṃsa tatra me śṛṇu paròktaṃ tada vayaktama itya eva jāyate vardhate ca yata jīryate mariyate caiva caturbhira lakṣaṇaira yutama viparītama atò yata tu tada abvyaktama udāhṛtama davāva ātmānau ca vedeṣu sidhānteṣva apya udāhṛtau caturlakṣaṇajaṃ tava anyaṃ catu vargaṃ paracakṣate vayaktama avyaktajaṃ caiva tathā buddhama athetarata sattvaṃ kaṣetrajña itya etada davayama apya anudarśitama davāva ātmanau ca vedeṣu viṣayeṣu ca rajyataḥ viṣayāta paratisaṃhāraḥ sāṃkhyānāṃ siddhilakṣaṇama nirmamaśa cānahaṃkārò nirdvandvaśa chinnasaṃśayaḥ naiva karudhyati na daveṣṭi nānṛtā bhāsate giraḥ ākruṣṭasa tāditaśa caiva mitreṇa dhayāti nāśubhama vāga danda karma manasāṃ tarayāṇāṃ ca nivartakaḥ samaḥ sarveṣu bhūteṣu barahmāṇama abhivartate naivecchati na cānicchò yātrā mātravyavasthitaḥ alòlupò 'vayathò dāntò na kṛtī na nirākṛtiḥ nāsyendriyama anekāgraṃ nātikṣipta manòrathaḥ ahiṃsraḥ sarvabhūtānāma īdṛka sāṃkhyò vimucyate atha yògāda vimucyante kāraṇaira yaira nibòdha me yògaiśvaryama atikrāntò yò 'tikrāmati mucyate itya eṣā bhāvajā buddhiḥ kathitā te na saṃśayaḥ evaṃ bhavati nirdvandvò barahmāṇaṃ cādhigacchati [vayāsa] atha jañānaplavaṃ dhīrò gṛhītvā śāntima āsthitaḥ unmajjaṃśa ca nimajjaṃśa ca jañānama evābhisaṃśrayeta [ṣukra] kiṃ taja jañānama athò vidyā yayā nistarati davayama paravṛtti lakṣaṇò dharmò nivṛttira iti caiva hi [vayāsa] yasa tu paśyeta savabhāvena vinābhavama acetanaḥ puṣyate ca punaḥ sarvāna parajñayā muktahetukaḥ yeṣāṃ caikānta bhāvena savabhavaḥ kāraṇaṃ matama pūtvā tṛṇabusīkāṃ vai te labhante na kiṃ cana ye cainaṃ pakṣama āśritya vartayantya alpacetasaḥ savabhāvaṃ kāraṇaṃ jañātvā na śareyaḥ parāpnuvanti te savabhāvò hi vināśāya mòhakarma manò bhavaḥ niruktama etayòra etata savabhāvaparabhāvayòḥ kṛṣyādīni hi karmāṇi sasyasaṃharaṇāni ca parajñāvadbhiḥ parakḷptāni yānāsanagṛhāṇi ca ākrīdānāṃ gṛhāṇāṃ ca gadānāma agadasya ca parajñāvantaḥ paravaktārò jañānavadbhira anuṣṭhitāḥ parajñā saṃyòjayatya arthaiḥ parajñā śareyò 'dhigacchati rājānò bhuñjate rājyaṃ parajñayā tulyalakṣaṇāḥ pārāvaryaṃ tu bhūtānāṃ jañānenaivòpalabhyate vidyayā tāta sṛṣṭānāṃ vidyaiva paramā gatiḥ bhūtānāṃ janma sarveṣāṃ vividhānāṃ caturvidhama jarayva andama athòdbhedaṃ savedaṃ cāpya upalakṣayeta sathāvarebhyò viśiṣṭāni jaṅgamānya upalakṣayeta upapannaṃ hi yaca ceṣṭā viśiṣyeta viśeṣyayòḥ āhura davibahu pādāni jaṅgamāni davayāni ca bahu pādbhyò viśiṣṭāni davipādāni bahūnya api davipadāni davayānya āhuḥ pārthivānītarāṇi ca pārthivāni viśiṣṭāni tāni haya annāni bhuñjate pārthivāni davayānya āhura madhyamānya uttamāni ca madhyamāni viśiṣṭāni jātidharmòpadhāraṇāta madhyamāni davayānya āhura dharmajñānītarāṇi ca dharmajñāni viśiṣṭāni kāryākāryòpadhāraṇāta dharmajñāni davayānya āhura vedajñānītarāṇi ca vedajñāni viśiṣṭāni vedò haya eṣu paratiṣṭhitaḥ vedajñāni davayānya āhuḥ paravaktṝṇītarāṇi ca paravaktṝṇi viśiṣṭāni sarvadharmòpadhāraṇāta vijñāyante hi yaira vedāḥ sarvadharmakriyā phalāḥ sayajñāḥ sakhilā vedāḥ paravaktṛbhyò viniḥsṛtāḥ paravaktṝṇi davayānya āhura ātmajñānītarāṇi ca ātmajñāni viśiṣṭāni janmājanmòpadhāraṇāta dharmadvayaṃ hi yò veda sa sarvaḥ sarvadharmavida sa tayāgī satyasaṃkalpaḥ sa tu kaṣāntaḥ sa īśvaraḥ dharmajñānapratiṣṭhaṃ hi taṃ devā barāhmaṇaṃ viduḥ śabdabrahmaṇi niṣṇātaṃ pare ca kṛtaniścayama antaḥsthaṃ ca bahiṣṭhaṃ ca ye 'dhiyajñādhivaivatama jānanti tāna namasyāmasa te devāsa tāta te davijāḥ teṣu viśvama idaṃ bhūtaṃ sāgraṃ ca jagada āhitama teṣāṃ māhātmyabhāvasya sadṛśaṃ nāsti kiṃ cana ādiṃ te nidhanaṃ caiva karma cātītya sarvaśaḥ caturvidhasya bhūtasya sarvasyeśāḥ savayambhuvaḥ [vayāsa] eṣā pūrvatarā vṛttira barāhmaṇasya vidhīyate jañānavāna eva karmāṇi kurvana sarvatra sidhyati tatra cena na bhaveda evaṃ saṃśayaḥ karma niścaye kiṃ nu karma savabhāvò 'yaṃ jañānaṃ karmeti vā punaḥ tatra ceha vivitsā sayāja jañānaṃ ceta puruṣaṃ parati upapattyupalabdhibhyāṃ varṇayiṣyāmi taca chṛṇu pauruṣaṃ kāraṇaṃ ke cida āhuḥ karmasu mānavāḥ daivama eke paraśaṃsanti savabhāvaṃ cāpare janāḥ pauruṣaṃ karma daivaṃ ca phalavṛtti savabhāvataḥ tarayama etata pṛthaga bhūtama avivekaṃ tu ke cana evama etana na cāpya evama ubhe cāpi na cāpya ubhe karmasthāṃ viṣamaṃ barūyuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ taretāyāṃ davāpare caiva kalijāśa ca sasaṃśayāḥ tapasvinaḥ paraśāntāśa ca sattvasthāśa ca kṛte yuge apṛthaga darśinaḥ sarve ṛka sāmasu yajuḥsuca kāmadveṣau pṛthaga dṛṣṭvā tapaḥ kṛta upāsate tapò dharmeṇa saṃyuktasa tapònityaḥ susaṃśitaḥ tena sarvāna avāpnòti kāmāna yāna manasecchati tapasā tada avāpnòti yada bhūtvā sṛjate jagata tada bhūtaśa ca tataḥ sarvò bhūtānāṃ bhavati parabhuḥ tada uktaṃ vedavādeṣu gahanaṃ veda darśibhiḥ vedānteṣu punara vayaktaṃ karamayògena lakṣyate ārambha yajñāḥ kaṣatrasya havira yajñā viśaḥ samṛtāḥ paricārayajñāḥ śūdrāśa ca japayajñā davijātayaḥ pariniṣṭhita kāryò hi savādhyāyena davijò bhaveta kuryāda anyana na vā kuryāna maitrò barāhmaṇa ucyate taretādau sakalā vedā yajñā varṇāśramāsa tathā saṃròdhāda āyuṣasa tava ete vayasyante davāpare yuge davāpare viplavaṃ yānti vedāḥ kaliyuge tathā dṛśyante nāpi dṛśyante kalera ante punaḥ punaḥ utsīdanti savadharmāśa ca tatrādharmeṇa pīḍitāḥ gavāṃ bhūmeśa ca ye cāpāma oṣadhīnāṃ ca ye rasāḥ adharmāntarhitā vedā veda dharmāsa tathāśramāḥ vikriyante savadharmasthā sathāvarāṇi carāṇi ca yathā sarvāṇi bhūtāni vṛṣṭira bhaumāni varṣati sṛjate sarvatò 'ṅagāni tathā vedā yuge yuge visṛtaṃ kālanānātvama anādi nidhanaṃ ca yata kīrtitaṃ tata purastāna me yataḥ saṃyānti yānti ca dhātedaṃ parabhava sathānaṃ bhūtānāṃ saṃyamò yamaḥ savabhāvena paravartante davandvasṛṣṭāni bhūriśaḥ sargaḥ kālò dhṛtira vedāḥ kartā kāryaṃ kariyāphalama etata te kathitaṃ tāta yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi [bhī] itya uktò 'bhipraśasyaitata paramarṣesa tu śāsanama mòkṣadharmārthasaṃyuktama idaṃ parastuṃ paracakrame [ṣuka] parajāvāña śaròtriyò yajvā vṛddhaḥ parajñò 'nasūyakaḥ anāgatama anaitihyaṃ kathaṃ barahmādhigacchati tapasā barahmacaryeṇa sarvatyāgena medhayā sāṃkhye vā yadi vā yòge etata pṛṣṭò 'bhidhatsva me manasaśa cendriyāṇāṃ cāpya aikāgryaṃ samavāpyate yenòpāyena puruṣaisa taca ca vayākhyātuma arhasi [vayāsa] nānyatra vidyā tapasòra nānyatrendriya nigrahāta nānyatra sarvasaṃtyāgāta siddhiṃ vindati kaśa cana mahābhūtāni sarvāṇi pūrvasṛṣṭiḥ savayambhuvaḥ bhūyiṣṭhaṃ parāṇa bhṛda garāme niviṣṭāni śarīriṣu bhūmera dehò jalāta sārò jayòtiṣaśa cakṣuṣī samṛte parāṇāpānāśrayò vāyuḥ kheṣva ākāśaṃ śarīriṇāma karānte viṣṇura bale śakraḥ kòṣṭhe 'ganira bhuktama archati karṇayòḥ paradiśaḥ śaròtre jihvāyāṃ vāka sarasvatī karṇau tavaka cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī darśanānīndriyòktāni davārāṇya āhārasiddhaye śabdaṃ saparśaṃ tathārūpaṃ rasaṃ gandhaṃ ca pañcamama indriyāṇi pṛthaka tava arthāna manasò darśayantya uta indriyāṇi manò yuṅkte vaśyāna yanteva vājinaḥ manaśa cāpi sadā yuṅkte bhūtātmā hṛdayāśritaḥ indriyāṇāṃ tathaivaiṣāṃ sarveṣāma īśvaraṃ manaḥ niyame ca visarge ca bhūtātmā manasasa tathā indriyāṇīndriyārthāśa ca savabhāvaśa cetanā manaḥ parāṇāpānau ca jīvaśa ca nityaṃ deheṣu dehināma āśrayò nāsti sattvasya guṇaśabdò na cetanā sattvaṃ hi tejaḥ sṛjati na guṇāna vai kadā cana evaṃ sapta daśaṃ dehe vṛtaṃ sòdaśabhira guṇaiḥ manīsī manasā vipraḥ paśyatya ātmānama ātmani na haya ayaṃ cakṣuṣā dṛśyò na ca sarvaira apīndriyaiḥ manasā saṃpradīptena mahāna ātmā parakāśate aśabda saparśarūpaṃ tada arasāgandhama avyayama aśarīraṃ śarīre save nirīkṣeta nirindriyama avyaktaṃ vayaktadeheṣu martyeṣva amarama āśritama yò 'nupaśyati sa paretya kalpate barahmabhūyase vidyābhijana saṃpanne barāhmaṇe gavi hastini śuni caiva śavapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ sa hi sarveṣu bhūteṣu jaṅgameṣu dharuveṣu ca vasatya ekò mahāna ātmā yena sarvama idaṃ tatama sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani yadā paśyati bhūtātmā barahma saṃpadyate tadā yāvāna ātmani vedātmā tāvāna ātmā parātmani ya evaṃ satataṃ veda sò 'mṛtatvāya kalpate sarvabhūtātma bhūtasya sarvabhūtahitasya ca devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ śakunīnāma ivākāśe jale vāri carasya vā yathāgatira na dṛśyeta tathaiva sumahātmanaḥ kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇya evātmanātmani yasmiṃsa tu pacyate kālasa taṃ na vedeha kaścanana na tada ūrdhvaṃ na tiryaka ca nādhò na ca tiraḥ punaḥ na madhye paratigṛhṇīte naiva kaśa cita kutaśa cana sarve 'nataḥsthā ime lòkā bāhyama eṣāṃ na kiṃ cana yaḥ sahasraṃ samāgaccheda yathā bānò guṇacyutaḥ naivāntaṃ kāraṇasyeyāda yadya api satyā manòjavaḥ tasmāta sūkṣmāta sūkṣmataraṃ nāsti sathūlataraṃ tataḥ sarvataḥ pani pādāntaṃ sarvatò 'kaṣiśiròmukhama sarvataḥ śarutimala lòke sarvama āvṛtya tiṣṭhati tada evānòra anutaraṃ tana mahada bhayò mahattarama tada antaḥ sarvabhūtānāṃ dharuvaṃ tiṣṭhana na dṛśyate akṣaraṃ ca kaṣaraṃ caiva davaidhī bhāvò 'yama ātmanaḥ kaṣaraḥ sarveṣu bhūteṣu divyaṃ haya amṛtama akṣarama navadvāraṃ puraṃ gatva haṃsò hi niyatò vaśī īśaḥ sarvasya bhūtasya sathāvarasya carasya ca hāni bhaṅgavikalpānāṃ navānāṃ saṃśrayeṇa ca śarīrāṇāma ajasyāhura haṃsatvaṃ pāradarśinaḥ haṃsòktaṃ cākṣaraṃ caiva kūtasthaṃ yata tada akṣarama tada vidvāna akṣaraṃ parāpya jahāti parāṇa janmanī [vayāsa] pṛcchatasa tava sata putra yathāvada iha tattvataḥ sāṃkhyanyāyena saṃyuktaṃ yada etata kīrtitaṃ mayā yògakṛtyaṃ tu te kṛtsnaṃ vartayiṣyāmi taca chṛṇu ekatvaṃ buddhimanasòra indriyāṇāṃ ca sarvaśaḥ ātmanò dhayāyinasa tāta jañānama etada anuttamama tada etada upaśāntena dāntenādhyātma śīlinā ātmārāmeṇa buddhena bòddhavyaṃ śuci karmaṇā yògadòṣāna samucchidya pañca yāna kavayò viduḥ kāmaṃ karòdhaṃ ca lòbhaṃ ca bhayaṃ savapnaṃ ca pañcamama karòdhaṃ śamena jayati kāmaṃ saṃkalpavarjanāta sattvasaṃsevanāda dhīrò nidrāma ucchettuma arhati dhṛtyā śiśnòdaraṃ rakṣeta pāṇi pādaṃ ca cakṣuṣā cakṣuḥ śaròtre ca manasā manò vācaṃ ca karmaṇā apramādāda bhayaṃ jahyāla lòbhaṃ parājñòpasevanāta evama etāna yògadòṣāña jayena nityama atandritaḥ agnīṃśa ca barāhmaṇāṃśa cārceda devatāḥ paranameta ca varjayeda ruṣitāṃ vācaṃ hiṃsā yuktāṃ manò'nugāma barahmatejòmayaṃ śukraṃ yasya sarvama idaṃ rasaḥ ekasya bhūtaṃ bhūtasya davayaṃ sathāvarajaṅgamama dhayānama adhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ harīra ārjavaṃ kaṣamā śaucama āhārasaṃśuddhira indriyāṇāṃ ca nigrahaḥ etaira vivardhate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati sidhyanti cāsya sarvārthā vijñānaṃ ca paravartate samaḥ sarveṣu bhūteṣu labdhālabdhena vartayana dhūtapāpmā tu tejasvī laghva āhārò jitendriyaḥ kāmakròdhau vaśe kṛtvā ninīseda barahmaṇaḥ padama manasaśa cendriyāṇāṃ ca kṛtvaikāgryaṃ samāhitaḥ parāga rātrāpararātreṣu dhārayena mana ātmanā jantòḥ pañcendriyasyāsya yada ekaṃ chidrama indriyama tatò 'saya saravati parajñā dṛteḥ pādāda ivòdakama manasa tu pūrvama ādadyāta kumīnāna iva matsyahā tataḥ śaròtraṃ tataśa cakṣura jihvāṃ gharāṇaṃ ca yògavita tata etāni saṃyamya manasi sathāpayeda yatiḥ tathaivāpòhya saṃkalpāna manò haya ātmani dhārayeta pañca jañānena saṃdhāya manasi sathāpayeda yatiḥ yadaitānya avatiṣṭhante manaḥ sasthāni cātmani parasīdanti ca saṃsthāya tadā barahma parakāśate vidhūma iva dīptārcira āditya iva dīptimāna vaidyutò 'ganira ivākāśe paśyatya ātmānama ātmanā sarvaṃ ca tatra sarvatra vayāpakatvāca ca dṛśyate taṃ paśyanti mahātmānò barāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ dhṛtimantò mahāprājñāḥ sarvabhūtahite ratāḥ evaṃ parimitaṃ kālama ācarana saṃśitavrataḥ āsīnò hi rahasya ekò gaccheda akṣarasātmyatāma paramòhò bharama āvartò gharāṇaśravaṇa darśane adbhutāni rasasparśe śītòṣṇe mārutākṛtiḥ paratibhāma upasargāṃśa cāpya upasaṃgṛhya yògataḥ tāṃsa tattvavida anādṛtya savātmanaiva nivartayeta kuryāta paricayaṃ yòge taikālyaṃ niyatò muniḥ giriśṛṅge tathā caitye vṛkṣāgreṣu ca yòjajeta saṃniyamyendriyagrāhaṃ gòṣṭhe bhānda manā iva ekāgraśa cintayena nityaṃ yògāna nòdvejayena manaḥ yenòpāyena śakyeta saṃniyantuṃ calaṃ manaḥ taṃ taṃ yuktò niṣeveta na caiva vicaleta tataḥ śūnyā giriguhāśa caiva devatāyatanāni ca śūnyāgārāṇi caikāgrò nivāsārthama upakrameta nābhiṣvajeta paraṃ vācā karmaṇā manasāpi vā upekṣakò yatāhārò labdhālabdhe samò bhaveta yaśa cainama abhinandeta yaśa cainama apavādayeta samasa tayòśa cāpya ubhayòra nābhidhyāyeca chubhāśubhama na parahṛṣyeta lābheṣu nālābheṣu ca cintayeta samaḥ sarveṣu bhūteṣu sadharmā mātariśvanaḥ evaṃ sarvātmanaḥ sādhòḥ sarvatra samadarśinaḥ sò māsāna nityayuktasya śabdavrahmātivartate vedanārtāḥ parajā dṛṣṭvā samalòkṣāśma kāñcanaḥ etasmina niratò mārge viramena na vimòhitaḥ api varṇāva akṛṣṭasa tu nārī vā dharmakāṅkṣiṇī tāva apya etena mārgeṇa gacchetāṃ paramāṃ gatima ajaṃ purāṇama ajaraṃ sanātanaṃ; yada indriyaira upalabhate narò 'calaḥ anòra anīyò mahatò mahattaraṃ; tadātmanā paśyati yuktātmavāna idaṃ maharṣera vacanaṃ mahātmanò; yathāvada uktaṃ manasānudṛśya ca avekṣya ceyāta parameṣṭhi sātmyatāṃ; parayānti yāṃ bhūtagatiṃ manīṣiṇaḥ [ṣukra] yada idaṃ veda vacanaṃ kuru karma tayajeti ca kāṃ diśaṃ vidyayā yānti kāṃ ca gacchanti karmaṇā etada vai śaròtuma icchāmi tada bhavāna parabravītu me etata tava anyònyavairūpye vartate paratikūlataḥ [bhī] itya uktaḥ paratyuvācedaṃ parāśara sutaḥ sutama karma vidyāmayāva etau vayākhyāsyāmi kaṣarākṣarau yāṃ diśaṃ vidyayā yānti yāṃ ca gacchanti karmaṇā śṛṇuṣvaika manāḥ putra gahvaraṃ haya etada antarama asti dharma iti paròktaṃ nāstītya atraiva yò vadeta tasya pakṣasya sadṛśama idaṃ mama bhaveda atha davāva imāva atha panthānau yatra vedāḥ paratiṣṭhitāḥ paravṛtti lakṣaṇò dharmò nivṛttau ca subhāsitaḥ karmaṇā badhyate tantura vidyayā tu paramucyate tasmāta karma na kurvanti yatayaḥ pāradarśinaḥ karmaṇā jāyate paretya mūrtimāna sòdaśātmakaḥ vidyayā jāyate nityama avyayò haya avyayātmakaḥ karma tava eke paraśaṃsanti savalpa buddhitarā narāḥ tena te dehajālāni ramayanta upāsate ye tu buddhiṃ parāṃ parāptā dharmanaipuṇya darśinaḥ na te karma paraśaṃsanti kūpaṃ nadyāṃ pibanna iva karmaṇaḥ phalama āpnòti sukhaduḥkhe bhavābhavau vidyayā tada avāpnòti yatra gatvā na śòcati yatra gatvā na mariyate yatra gatvā na jāyate na jīryate yatra gatvā yatra gatvā na vardhate yatra tada barahma paramama avyaktama ajaraṃ dharuvama avyāhatama anāyāsama amṛtaṃ cāviyògi ca davandvaira yatra na bādhyante mānasena ca karmaṇā samāḥ sarvatra maitrāśa ca sarvabhūtahite ratāḥ vidyāmayò 'nayaḥ puruṣasa tāta karmamayò 'paraḥ viddhi candramasaṃ darśe sūkṣmayā kalayā sathitama tada etada ṛṣiṇā paròktaṃ vistareṇānumīyate navajaṃ śaśinaṃ dṛṣṭvā vakraṃ tantuma ivāmbare ekādaśa vikārātmā kalā saṃbhārasaṃbhṛtaḥ mūrtimāna iti taṃ viddhi tāta karma guṇātmakama devò yaḥ saṃśritasa tasminna abbindura iva puṣkare kaṣetrajñaṃ taṃ vijānīyāna nityaṃ tayāgajitātmakama tamò rajaśa ca sattvaṃ ca viddhi jīva guṇāna imāna jīvama ātmaguṇaṃ vidyāda ātmānaṃ paramātmanaḥ sacetanaṃ jīva guṇaṃ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvama tataḥ paraṃ kaṣetravidò vadanti; parāvartayada yò bhuvanāni sapta [ṣukra] kaṣarāta parabhṛti yaḥ sargaḥ saguṇānīndriyāṇi ca buddhyaiśvaryābhisargārthaṃ yada dhayānaṃ cātmanaḥ śubhama bhūya eva tu lòke 'samina sadvṛttiṃ vṛtti haitukīma yayā santaḥ paravartante tada icchāmya anuvarṇitama vede vacanama uktaṃ tu kuru karma tayajeti ca kathama etada vijānīyāṃ taca ca vayākhyātuma arhasi lòkavṛttāntatattvajñaḥ pūtò 'haṃ guru śāsanāta kṛtvā buddhiṃ viyuktātmā tayakṣyāmya ātmānama avyathaḥ [vayāsa] yaiṣā vai vihitā vṛttiḥ purastāda barahmaṇā savayama eṣā pūrvataraiḥ sadbhira ācīrṇā paramarṣibhiḥ barahmacaryeṇa vai lòkāña jayanti paramarṣayaḥ ātmanaśa ca hṛdi śareyasa tava anviccha manasātmani vane mūlaphalāśī ca tapyana suvipulaṃ tapaḥ puṇyāyatana cārī ca bhūtānāma avihiṃsakaḥ vidhūme sannamusale vānaprasthapratiśraye kāle parāpte carana bhaikṣaṃ kalpate barahmabhūyase niḥstutira nirnamaskāraḥ parityajya śubhāśubhe araṇye vicaraikākī yena kena cida āśitaḥ [ṣuka] yada idaṃ veda vacanaṃ lòkavāde virudhyate paramāne cāpramāne ca viruddhe śāstratā kutaḥ itya etaca charòtuma icchāmi bhagavāna parabravītu me karmaṇāma aviròdhena kathama etata paravartate [bhī] itya uktaḥ paratyuvācedaṃ gandhavatyāḥ sutaḥ sutama ṛṣisa tata pūjayana vākyaṃ putrasyāmita tejasaḥ gṛhasthò barahmacārī ca vānaprasthò 'tha bhikṣukaḥ yathòktakāriṇaḥ sarve gacchanti paramāṃ gatima ekò ya āśramāna etāna anutiṣṭheda yathāvidhi akāma daveṣasaṃyuktaḥ sa paratra mahīyate caturpadò hi niḥśreṇī barahmaṇya eṣā paratiṣṭhitā etāma āśritya niḥśreṇīṃ barahmalòke mahīyate āyuṣasa tu caturbhāgaṃ barahmacāryanasūyakaḥ gurau vā guruputre vā vaseda dharmārthakòvidaḥ karmātirekeṇa guròra adhyetavyaṃ bubhūsatā dakṣiṇò nāpavādī sayāda āhūtò guruma āśrayeta jaghanyaśāyī pūrvaṃ sayāda utthāyī guru veśmani yaca ca śiṣyeṇa kartavyaṃ kāryaṃ dāsena vā punaḥ kṛtama itya eva tata sarvaṃ kṛtvā tiṣṭheta pārśvataḥ kiṃkaraḥ sarvakārī ca sarvakarmasu kòvidaḥ śucira dakṣò guṇòpetò barūyāda iṣura ivātvaraḥ cakṣuṣā guruma avyagrò nirīkṣeta jitendriyaḥ nābhuktavati cāśnīyāda apītavati nò pibeta na tiṣṭhati tathāsīta nāsupte parasvapeta ca uttānābhyāṃ ca pānibhyāṃ pādāva asya mṛdu sapṛceta dakṣiṇaṃ dakṣiṇenaiva savyaṃ savyena pīḍayeta abhivādya guruṃ barūyāda adhīsva bhagavanna iti idaṃ kariṣye bhagavanna idaṃ cāpi kṛtaṃ mayā iti sarvama anujñāpya nivedya gurave dhanama kuryāta kṛtvā ca tata sarvama ākhyeyaṃ gurave punaḥ yāṃsa tu gandhāna rasāna vāpi barahmacārī na sevate seveta tāna samāvṛtta iti dharmeṣu niścayaḥ ye ke cida vistareṇòktā niyamā barahmacāriṇaḥ tāna sarvāna anugṛhṇīyāda bhaveca cānapagò guròḥ sa evaṃ gurave parītima upahṛtya yathābalama āśrameṣva āśrameṣva evaṃ śiṣyò varteta karmaṇā veda varatòpavāsena caturthe cāyuṣò gate gurave dakṣiṇāṃ dattvā samāvarteda yathāvidhi dharmalabdhaira yutò dāraira agnīna utpādya dharmataḥ davitīyama āyuṣò bhāgaṃ gṛhamedhi varatī bhaveta [vayāsa] davitīyama āyuṣò bhāgaṃ gṛhamedhī gṛhe vaseta dharmalabdhaira yutò dāraira agnīna utpādya suvrataḥ gṛhastha vṛttayaśa caiva catasraḥ kavibhiḥ samṛtāḥ kusūla dhānyaḥ parathamaḥ kumbhī dhānyasa tava anantarama aśvastanò 'tha kāpòtīma āśritò vṛttima āhareta teṣāṃ paraḥ parò jayāyāna dharmatò lòkajittamaḥ saḥ kamā vartayatya ekasa taribhira anyaḥ paravartate davābhyāma ekaśa caturthasa tu barahma sattre vayavasthitaḥ gṛhamedhi varatānya atra mahāntīha paracakṣate nātmārthaṃ pācayeda annaṃ na vṛthā ghātayeta paśūna parānī vā yadi vāprānī saṃskāraṃ yajuṣārhati na divā parasvapeja jātu na pūrvāpararātrayòḥ na bhuñjītāntarākāle nānṛtāva āhvayeta satriyama nāsyānaśnana vaseda viprò gṛhe kaśa cida apūjitaḥ tathāsyātithayaḥ pūjyā havyakavya vahāḥ sadā veda vidyāvratasnātāḥ śaròtriyā vedapāragāḥ savadharmajīvinò dāntāḥ kariyāvantasa tapasvinaḥ teṣāṃ havyaṃ ca kavyaṃ cāpya arhaṇārthaṃ vidhīyate na kharaiḥ saṃprayātasya savadharmājñānakasya ca apaviddhāgnihòtrasya guròra vālīka kāriṇaḥ saṃvihāgò 'tara bhūtānāṃ sarveṣāma eva śiṣyate tathaivāpacamānebhyaḥ paradeyaṃ gṛhamedhinā vighasāśī bhavena nityaṃ nityaṃ cāmṛtabhòjanaḥ amṛtaṃ yajñaśeṣaṃ sayāda bhòjanaṃ haviṣā samama bhṛtyaśeṣaṃ tu yò 'śanāti tama āhura vighasāśinama savadāraniratò dāntò haya anasūyura jitendriyaḥ ṛtvika puròhitācāryaira mātulātithi saṃśritaiḥ vṛddhabālāturaira vaidyaira jañātisaṃbandhibāndhavaiḥ mātā pitṛbhyāṃ jāmībhira bharātrā putreṇa bhāryayā duhitrā dāsavargeṇa vivādaṃ na samācareta etāna vimucya saṃvādāna sarvapāpaiḥ paramucyate etaira jitaisa tu jayati sarvā~la lòkāna na saṃśayaḥ ācāryò barahmalòkeśaḥ parājāpatye pitā parabhuḥ atithisa tava indralòkeśò devalòkasya cartvijaḥ jāmayò 'pasarasāṃ lòke vaiśvadeve tu jañātayaḥ saṃbandhibāndhavā dikṣu pṛthivyāṃ mātṛmātulau vṛddhabālātura kṛśāsa tavākāśe parabhaviṣṇayaḥ bharātā jayeṣṭhaḥ samaḥ pitrā bhāryā putraḥ savakā tanuḥ chāyā savā dāśavargasa tu duhitā kṛpaṇaṃ parama tasmāda etaira adhikṣiptaḥ sahena nityama asaṃjvaraḥ gṛhadharmaratò vidvāna dharmanityò jitaklamaḥ na cārthabaddhaḥ karmāṇi dharmaṃ vā kaṃ cida ācareta gṛhastha vṛttayasa tisrasa tāsāṃ niḥśreyasaṃ parama parasparaṃ tathaivāhuśa cāturāśramyama eva tata ye còktā niyamāsa teṣāṃ sarvaṃ kāryaṃ bubhūsatā kumbhī dhānyaira uñchaśilaiḥ kāpòtīṃ cāsthitaisa tathā yasmiṃśa caite vasantya arhāsa tada rāstrama abhivardhate daśa pūrvāna daśa parāna punāti ca pitāmahāna gṛhastha vṛttayasa tava etā vartayeda yò gatavyathaḥ sacakracara lòkānāṃ sadṛśīṃ parāpnuyāda gatima yatendriyāṇāma atha vā gatira eṣā vidhīyate savargalòkò gṛhasthānāma udāramanasāṃ hitaḥ savargò vimānasaṃyuktò veda dṛṣṭaḥ supuṣpitaḥ savargalòke gṛhasthānāṃ paratiṣṭhā niyatātmanāma barahmaṇā vihitā śareṇira eṣā yasmāta paramucyate davitīyaṃ karamaśaḥ parāpya savargalòke mahīyate ataḥ paraṃ paramama udārama āśramaṃ; tṛtīyama āhusa tayajatāṃ kalevarama vanaukasāṃ gṛhapatināma anuttamaṃ; śṛṇuṣvaitata kaliṣṭaśarīrakāriṇāma [bhī] paròktā gṛhastha vṛttisa te vihitā yā manīsināma tadanantarama uktaṃ yata tana nibòdha yudhiṣṭhira karamaśasa tava avadhūyaināṃ tṛtīyāṃ vṛttima uttamāma saṃyògavratakhinnānāṃ vānaprasthāśramaukasāma śarūyatāṃ pārtha bhadraṃ te sarvalòkāśrayātmanāma parekṣāpūrvaṃ paravṛttānāṃ puṇyadeśanivāsināma [va] gṛhasthasa tu yadā paśyeda valī palitama ātmanaḥ apatyasyaiva cāpatyaṃ vanama eva tadāśrayeta tṛtīyama āyuṣò bhāgaṃ vānaprasthāśrame vaseta tāna evāgnīna paricareda yajamānò divaukasaḥ niyatò niyatāhāraḥ sastha bhaktò 'paramādavāna tada agnihòtraṃ tā gāvò yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ akṛṣṭaṃ vai varīhi yavaṃ nīvāraṃ vighasāni ca havīṃsi saṃprayaccheta makheṣva atrāpi pañcasu vānaprasthāśrame 'paya etāśa catasrò vṛttayaḥ samṛtāḥ sadyaḥ parakṣālakāḥ ke cita ke cina māsika saṃcayāḥ vārṣikaṃ saṃcayaṃ ke cita ke cida davādaśa vārṣikama kurvantya atithipūjārthaṃ yajñatantrārtha siddhaye abhrāvakāśā varṣāsu hemante jalasaṃśrayāḥ garīsme ca pañcatapasaḥ śaśvaca ca mita bhòjanāḥ bhūmau viparivartante tiṣṭheda vā parapadaira api sathānāsanaira vartayanti savaneṣva abhiṣiñcate dantòlūkhalinaḥ ke cida aśmakuttāsa tathāpare śuklapakṣe pibantya eke yavāgūṃ kavathitāṃ sakṛta kṛṣṇapakṣe pibantya eke bhuñjate ca yathākramama mūlaira eke phalaira eke puṣpaira eke dṛdha varatāḥ vartayanti yathānyāyaṃ vaikhānasa mataṃ śaritāḥ etāśa cānyāśa ca vividhā dikṣāsa teṣāṃ manīsināma caturthaśa caupaniṣadò dharmaḥ sādhāraṇaḥ samṛtaḥ vānaprasthò gṛhasthaśa ca tatò 'nayaḥ saṃpravartate asminna eva yuge tāta vipraiḥ sarvārthadarśibhiḥ agastyaḥ sapta ṛṣayò madhucchandò 'ghamarṣaṇaḥ sāṃkṛtiḥ sudivā tandira yavānnò 'tha kṛtaśramaḥ ahòvīryasa tathā kavyāsa tāndyò medhātithira budhaḥ śalò vākaśa ca nirvākaḥ śūnyapālaḥ kṛtaśramaḥ evaṃ dharmasu vidvāṃsasa tataḥ savargama upāgamana tāta paratyakṣadharmāṇasa tathā yāyāvarā gaṇāḥ ṛṣīṇāma ugratapasāṃ dharmanaipuna darśināma avyācyāparimeyāśa ca barāhmaṇā vanama āśritāḥ vaikhānasā vālakhilyāḥ sikatāśa ca tathāpare karmabhisa te nirānandā dharmanityā jitendriyāḥ gatāḥ paratyakṣadharmāṇasa te sarve vanama āśritāḥ anakṣatrā anādhṛṣyā dṛśyante jayòtiṣāṃ gaṇāḥ jarayā ca paridyūnò vayādhinā ca parapīditaḥ caturthe cāyuṣaḥ śeṣe vānaprasthāśramaṃ tayajeta sadyaskārāṃ nirūpyeṣṭiṃ sarvaveda sadakṣiṇāma ātmayājī sò ''tamaratira ātmakrītātma saṃśrayaḥ ātmanya agnīna samāròpya tayaktvā sarvaparigrahāna sadyaskrāṃśa ca yajeda yajñāna iṣṭīśa caiveha sarvadā sadaiva yājināṃ yajñāda ātmanījhyā nivartate tarīṃśa caivāgnīna yajeta samyaga ātmanya evātma mòkṣaṇāta parāṇebhyò yajuṣā pañca saḥ parāśnīyāda akutsayana keśalòma nakhāna vāpya vānaprasthò munisa tataḥ āśramāda āśramaṃ sadyaḥ pūtò gacchati karmabhiḥ abhayaṃ sarvabhūtebhyò yò dattvā paravrajeda davijaḥ lòkāsa tejòmayāsa tasya paretya cānantyama aśnute suśīla vṛttò vayapanītakalmaṣò; na ceha nāmutra ca kartuma īhate aròṣa mòhò gatasaṃdhi vigrahò; bhaveda udāsīnavada ātmavina naraḥ yameṣu caivātma gateṣu na vayatheta; savaśāstrasūtrāhuti mantravikramaḥ bhaveda yatheṣṭā gatira ātmayājinò; na saṃśayò dharmapare jītendriye tataḥ paraṃ śareṣṭhama atīva sadguṇaira; adhiṣṭhitaṃ tarīna adhivṛttama uttamama caturthama uktaṃ paramāśramaṃ śṛṇu; parakīrtyamānaṃ paramaṃ parāyanama [ṣukra] vartamānasa tathaivātra vānaprasthāśrame yathā yòktavyò ''tamā yathāśaktyā paraṃ vai kāṅkṣatā padama [vayāsa] parāpya saṃskārama etābhyāma āśramābhyāṃ tataḥ parama yata kāryaṃ paramārthārthaṃ tada ihaikamanāḥ śṛṇu kasāyaṃ pācayitvā tu śareṇi sathāneṣu ca tariṣu paravrajeca ca paraṃ sathānaṃ parivrajyāma anuttamāma tada bhavāna evama abhyasya vartatāṃ śarūyatāṃ tathā eka eva carena nityaṃ siddhyarthama asahāyavāna ekaśa carati yaḥ paśyana na jahāti na hīyate anagnira aniketaḥ sayāda garāmama annārthama āśrayeta aśvastana vidhānaḥ sayāna munira bhāvasamanvitaḥ laghvāśī niyatāhāraḥ sakṛda annaniṣevitā kapālaṃ vṛkṣamūlāni kucelama asahāyatā upekṣā sarvabhūtānāma etāvada bhikṣa lakṣaṇama yasmina vācaḥ paraviśanti kūpe parāptāḥ śilā iva na vaktāraṃ punara yānti sa kaivalyāśrame vaseta naiva paśyena na śṛṇuyāda avācyaṃ jātu kasya cita barāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa naiva barūyāta kathaṃcanana yada barāhmaṇasya kuśalaṃ tada eva satataṃ vadeta tūsnīma āsīta nindāyāṃ kurvana bheṣajama ātmanaḥ yena pūrṇama ivākāśaṃ bhavatya ekena sarvadā śūnyaṃ yena janākīrṇaṃ taṃ devā barāhmaṇaṃ viduḥ yena kena cida āchannò yena kena cida āśitaḥ yatrakva cana śāyī ca taṃ devā parābhamaṃ viduḥ ahera iva gaṇāda bhītaḥ sauhityāna narakāda iva kunapāda iva sa satrībhyasa taṃ devā barāhmaṇaṃ viduḥ na karudhyena na parahṛṣyeca ca mānitò 'mānitaśa ca yaḥ sarvabhūteṣva abhayadasa taṃ devā barāhmaṇaṃ viduḥ nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitama kālama eva paratīkṣeta nideśaṃ bhṛtakò yathā anabhyāhata cittaḥ sayāda anabhyāhata vāka tathā nirmuktaḥ sarvapāpebhyò niramitrasya kiṃ bhayama abhayaṃ sarvabhūtebhyò bhūtānāma abhayaṃ yataḥ tasya dehāda vimuktasya bhayaṃ nāsti kutaścanana yathā nāgapade 'nayāni padāni padagāmināma sarvāṇya evāpidhīyante padajātāni kauñcare evaṃ sarvama ahiṃsāyāṃ dharmārthama apidhīyate amṛtaḥ sanityaṃ vasati yò 'hiṃsāṃ paratipadyate ahiṃsakaḥ samaḥ satyò dhṛtimāna niyatendriyaḥ śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ gatima āpnòtya anuttamāma evaṃ parajñāna tṛptasya nirbhayasya manīṣiṇaḥ na mṛtyura atigò bhāvaḥ sa mṛtyuma adhigacchati vimuktaṃ sarvasaṅgebhyò munima ākāśavata sathitama asvama ekacaraṃ śāntaṃ taṃ devā barāhmaṇaṃ viduḥ jīvitaṃ yasya dharmārthaṃ dharmò 'ratya arthama eva ca ahòrātrāśa ca puṇyārthaṃ taṃ devā barāhmaṇaṃ viduḥ nirāśiṣama anārambhaṃ nirnamaskārama astutima akṣīṇa kaṣīṇakarmāṇaṃ taṃ devā barāhmaṇaṃ viduḥ sarvāṇi bhūtāni sukhe ramante; sarvāṇi duḥkhasya bhṛśaṃ tarasanti teṣāṃ bhayòtpādana jātakhedaḥ; kuryāna na karmāṇi hi śaraddadhānaḥ dānaṃ hi bhūtābhaya dakṣiṇāyāḥ; sarvāṇi dānānya adhitiṣṭhatīha tīkṣṇāṃ tanuṃ yaḥ parathamaṃ jahāti; sò 'nantama āpnòtya abhayaṃ parajābhyaḥ uttāna āsyena havira juhòti; lòkasya nābhira jagataḥ paratiṣṭhā tasyāṅgama aṅgāni kṛtākṛtaṃ ca; vaiśvānaraḥ sarvama eva parapede parādeśa mātre hṛdi niśritaṃ yata; tasmina parānāna ātmayājī juhòti tasyāgnihòtraṃ hutama ātmasaṃsthaṃ; sarveṣu lòkeṣu sadaiva teṣu daivaṃ taridhātuṃ tarivṛtaṃ suparṇaṃ; ye vidyura agryaṃ paramārthatāṃ ca te sarvalòkeṣu mahīyamānā; devāḥ samarthāḥ sukṛtaṃ varajanti vedāṃśa ca vedyaṃ ca vidhiṃ ca kṛtsnama; athò niruktaṃ paramārthatāṃ ca sarvaṃ śarīrātmani yaḥ paraveda; tasmai sama devāḥ sapṛhayanti nityama bhūmāva asaktaṃ divi cāprameyaṃ; hirana mayaṃ yò 'nadajama andamadhye patatriṇaṃ pakṣiṇama antarikṣe; yò veda bhògyātmani dīptaraśmiḥ āvartamāma ajaraṃ vivartanaṃ; sò nemikaṃ davādaśāraṃ suparva yasyedama āsye pariyāti viśvaṃ; tata kālacakraṃ nihitaṃ guhāyāma yaḥ saṃprasādaṃ jagataḥ śarīraṃ; sarvāna sa lòkāna adhigacchatīha tasmina hutaṃ tarpayatīha devāṃsa; te vai tṛptāsa tarpayantya āsyama asya tejòmayò nityatanuḥ purāṇò; lòkāna anantāna abhayāna upaiti bhūtāni yasmāna na tarasante kadā cita; sa bhūtebhyò na tarasate kadā cita agarhaṇīyò na ca garhate 'nayāna; sa vai vipraḥ paramātmānama īkṣeta vinītamòhò vayapanītakalmaṣò; na ceha nāmutra ca ye 'rathama ṛcchati aròṣa mòhaḥ sama lòṣṭa kāñcanaḥ; parahīna śòkò gatasaṃdhi vigrahaḥ apetanindāstutira apriyāpriyaśa; caranna udāsīnavada eṣa bhikṣukaḥ [vayāsa] parakṛtesa tu vikārā ye kaṣetrajñasa taiḥ pariśritaḥ te cainaṃ na parajānanti sa tu jānāti tāna api taiśa caiṣa kurute kāryaṃ manaḥ sasthaira ihendriyaiḥ sudāntaira iva saṃyantā dṛdhaiḥ paramavājibhiḥ indriyebhyò parā haya arthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ manasasa tu parā buddhira buddhera ātmā mahāna paraḥ mahataḥ parama avyaktama avyaktāta paratò 'mṛtama amṛtāna na paraṃ kiṃ cita sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍhò ''tamā na parakāśate dṛśyate tavāgryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ antarātmani saṃlīyamanaḥ sasthāni medhayā indriyāṇīndriyārthāṃśa ca bahu cintyamacintayana dhayānòparamaṇaṃ kṛtvā vidyā saṃpāditaṃ manaḥ anīśvaraḥ paraśāntātma tatò 'rachatya amṛtaṃ padama indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ vaśyātmā calitasmṛtiḥ ātmanaḥ saṃpradānena martyò mṛtyuma upāśnute hitvā tu sarvasaṃkalpāna sattve cittaṃ niveśayeta sattve cittaṃ samāveśya tataḥ kālaṃjarò bhaveta cittaprasādena yatira jahāti hi śubhāśubhama parasannātmātmani sathitvā sukhama ānantyama aśnute lakṣaṇaṃ tu parasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ savapeta nivāte vā yathā dīpò dīpyamānò na kampate evaṃ pūrvāpare rātre yuñjanna ātmānama ātmanā sattvāhāra viśuddhātmā paśyatya ātmānama ātmani rahasyaṃ sarvavedānāma anaitihyama anāgamama ātmapratyayikaṃ śāstrama idaṃ putrānuśāsanama dharmākhyāneṣu sarveṣu satyākhyāneṣu yada vasu daśedama ṛka sahasrāṇi nirmathyāmṛtama uddhṛtama nava nītaṃ yathā dadhnaḥ kāṣṭhāda agnira yathaiva ca tathaiva viduṣāṃ jañānaṃ putra hetòḥ samuddhṛtama sanātakānāma idaṃ śāstraṃ vācyaṃ putrānuśāsanama tada idaṃ nāpraśāntāya nādāntāyātapasvine nāveda viduṣe vācyaṃ tathā nānugatāya ca nāsūyakāyānṛjave na cānirdiṣṭa kāriṇe na tarka śāstradagdhāya tathaiva piśunāya ca śalāghate śalāghanīyāya paraśāntāya tapasvine idaṃ pariyāya putrāya śiṣyāyānugatāya ca rahasyadharmaṃ vaktavyaṃ nānyasmai tu kathaṃcanana yadya apya asya mahīṃ dadyāda ratnapūrṇāma imāṃ naraḥ idama eva tataḥ śareya iti manyeta tattvavita atò guhyatarārthaṃ tada adhyātmama atimānuṣama yata tana maharṣibhira dṛṣṭaṃ vedānteṣu ca gīyate tata te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi [ṣukra] adhyātmaṃ vistareṇeha punara eva vadasva me yada adhyātmaṃ yathā cedaṃ bhagavanna ṛṣisattama [vayāsa] adhyātmaṃ yada idaṃ tāta puruṣasyeha vidyate tata te 'haṃ saṃpravakṣyāmi tasya vayākhyāma imāṃ śṛṇu bhūmira āpasa tathā jayòtira vāyura ākāśama eva ca mahābhūtāni bhūtānāṃ sāgarasyòrmayò yathā parasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ tadvana mahānti bhūtāni yavīyaḥsu vikurvate iti tanmayama evedaṃ sarvaṃ sathāvarajaṅgamama sarge ca paralaye caiva tasmāna nirdiśyate tathā mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛta akaròta tāta vaiṣamyaṃ yasmina yada anupaśyati [ṣuka] akaròda yaca charīreṣu kathaṃ tada upalakṣayeta indriyāṇi guṇāḥ ke cita kathaṃ tāna upalakṣayeta [vayāsa] etata te vartayiṣyāmi yathāvada iha darśanama śṛṇu tattvama ihaikāgrò yathātattvaṃ yathā ca tata śabdaḥ śaròtraṃ tathā khāni tarayama ākāśasaṃbhavama parāṇaśa ceṣṭā tathā saparśa ete vāyuguṇāsa tarayaḥ rūpaṃ cakṣura vipākaśa ca taridhā jayòtira vidhīyate rasò 'tha rasanaṃ sanehò guṇāsa tava ete tarayò 'mabhasāma ghareyaṃ gharāṇaṃ śarīraṃ ca bhūmera ete guṇāsa tarayaḥ etāvāna indriyagrāmò vayākhyātaḥ pāñcabhautikaḥ vāyòḥ saparśò rasò 'dabhyaśa ca jayòtiṣò rūpama ucyate ākāśaprabhavaḥ śabdò gandhò bhūmiguṇaḥ samṛtaḥ manò buddhiśa ca bhāvaśa ca taraya ete ''tamayònijāḥ na guṇāna ativartante guṇebhyaḥ paramā matāḥ indriyāṇi nare pañca sasthaṃ tu mana ucyate saptamīṃ buddhima evāhuḥ kaṣetrajñaṃ punara astamama cakṣura ālòcanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ buddhira adhyavasānāya sākṣī kaṣetrajña ucyate rajasa tamaśa ca sattvaṃ ca taraya ete savayònijāḥ samāḥ sarveṣu bhūteṣu tada guṇeṣūpalakṣayeta yathā kūrma ihāṅgāni parasārya viniyacchati evama evendriya garāmaṃ buddhiḥ sṛṣṭvā niyacchati yada ūrdhvaṃ pādatalayòra avāṅmūrdhnaśa ca paśyati etasminna eva kṛtye vai vartate buddhira uttamā guṇāna nenīyate buddhira buddhira evendriyāṇya api manaḥ sasthāni sarvāṇi buddhyabhāve kutò guṇāḥ tatra yata parītisaṃyuktaṃ kiṃ cida ātmani lakṣayeta paraśāntama iva saṃśuddhaṃ sattvaṃ tada upadhārayeta yata tu saṃtāpasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhaveta rajaḥ paravartakaṃ tata sayāta satataṃ hāri dehināma yata tu saṃmòha saṃyuktama avyaktaviṣayaṃ bhaveta apratarkyama avijñeyaṃ tamasa tada upadhāryatāma paraharṣaḥ parītira ānandaḥ sāmyaṃ savasthātma cittatā akasmāda yadi vā kasmāda vartate sāttvikò guṇaḥ abhimānò mṛṣāvādò lòbhò mòhasa tathākṣamā liṅgāni rajasasa tāni vartante hetvahetutaḥ tathā mòhaḥ paramādaśa ca tandrī nidrā parabòdhitā kathaṃ cida abhivartante vijñeyāsa tāmasā guṇāḥ [vayāsa] manaḥ parasṛjate bhāvaṃ buddhira adhyavasāyinī hṛdayaṃ pariyāpriye veda tarividhā karmacòdanā indriyebhyaḥ parā haya arthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ manasasa tu parā buddhira buddhera ātmā parò mataḥ buddhira ātmā manuṣyasya buddhira evātmanò ''tamikā yadā vikurute bhāvaṃ tadā bhavati sā manaḥ indriyāṇāṃ pṛthagbhāvāda buddhira vikriyate haya anu śṛṇvatī bhavati śaròtaṃ sapṛśatī saparśa ucyate paśyantī bhavate dṛṣṭī rasatī rasanaṃ bhaveta jighratī bhavati gharāṇaṃ buddhivikriyate pṛthaka indriyāṇīti tānya āhusa teṣva adṛśyādhitiṣṭhati tiṣṭhatī puruṣe buddhisa tariṣu bhāveṣu vartate kadā cila labhate parītiṃ kadā cida api śòcate na sukhena na duḥkhena kadā cida iha yujyate seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃsa tarīna etāna ativartate saritāṃ sāgarò bhartā mahāvelāma ivòrmimāna yadā parārthayate kiṃ cita tadā bhavati sā manaḥ adhiṣṭhānāni vai buddhyā pṛthaga etāni saṃsmareta indriyāṇya eva medhyāni vijetavyāni kṛtsnaśaḥ sarvāṇya evānupūrvyeṇa yada yana nānuvidhīyate avibhāga gatā buddhira bhāve manasi vartate paravartamānaṃ tu rajaḥ sattvama apya anuvartate ye caiva bhāvā vartante sarva eṣva eva te tariṣu anvarthāḥ saṃpravartante rathanemima arā iva paradīpārthaṃ naraḥ kuryāda indriyaira buddhisattamaiḥ niścaradbhira yathāyògama udāsīnaira yadṛcchayā evaṃ savabhāvama evedama iti vidvāna na muhyati aśòcanna aprahṛṣyaṃśa ca nityaṃ vigatamatsaraḥ na haya ātmā śakyate daraṣṭuma indriyaiḥ kāmagòcaraiḥ paravartamānaira anaye durdharaira akṛtātmabhiḥ teṣāṃ tu manasā raśmīna yadā samyaṅa niyacchati tadā parakāśate haya ātmā ghate dīpa iva javajana sarveṣāma eva bhūtānāṃ tamasya apagate yathā yathā vāri caraḥ pakṣī na lipyati jale carana evama eva kṛtaprajñò na dòṣaira viṣayāṃśa carana asajjamānaḥ sarveṣu na kathaṃ cana lipyate tayaktvā pūrvakṛtaṃ karma ratira yasya sadātmani sarvabhūtātmabhūtasya guṇamārgeṣva asajjataḥ sattvama ātmā parasavati guṇāna vāpi kadā cana na guṇā vidura ātmānaṃ guṇāna veda sa sarvadā paridrastā guṇānāṃ sa saraṣṭā caiva yathātathama sattvakṣetrajñayòra etada antaraṃ viddhi sūkṣmayòḥ sṛjate tu guṇāna eka ekò na sṛjate guṇāna pṛthaga bhūtau parakṛtyā tau saṃprayuktau ca sarvadā yathāmatsyò 'dabhira anyaḥ sana saṃprayuktau tathaiva tau maśakòdumbarau cāpi saṃprayuktau yathā saha iṣīkā vā yathā muñje pṛthaka ca saha caiva ca tathaiva sahitāva etāva anyònyasmina paratiṣṭhitau [vayāsa] sṛjate tu guṇāna sattvaṃ kaṣetrajñasa tava anutiṣṭhati guṇāna vikriyataḥ sarvāna udāsīnavada īśvaraḥ savabhāvayuktaṃ tata sarvaṃ yada imāṃ sṛjate guṇāna ūrṇa nābhira yathā sūtraṃ sṛjate tantuvada guṇāna paradhvastā na nivartante paravṛttira nòpalabhyate evama eke vayavasyanti nivṛttira iti cāpare ubhayaṃ saṃpradhāryaitada adhyavasyeda yathāmati anenaiva vidhānena bhaveda garbhaśayò mahāna anādi nidhanaṃ nityama āsādya vicarena naraḥ akrudhyanna aprahṛṣyaṃśa ca nityaṃ vigatamatsaraḥ itya evaṃ hṛdayagranthiṃ buddhicintāmayaṃ dṛdhama atītya sukhama āsīta aśòcaṃśa chinnasaṃśayaḥ tapyeyuḥ paracyutāḥ pṛthvyā yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ avagādhā haya avidvāṃsò viddhi lòkama imaṃ tathā na tu tāmyati vai vidvāna sathale carati tattvavita evaṃ yò vindate ''tamānaṃ kevalaṃ jañānama ātmanaḥ evaṃ buddhvā naraḥ sarvāṃ bhūtānāma āgatiṃ gatima samavekṣya śanaiḥ samyaga labhate śamama uttamama etada vai janma sāmarthyaṃ barāhmaṇasya viśeṣataḥ ātmajñānaṃ śamaśa caiva paryāptaṃ tatparāyanama etada buddhvā bhaveda buddhaḥ kima anyada buddha lakṣaṇama vijñāyaitada vimucyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ na bhavati viduṣāṃ mahada bhayaṃ; yada aviduṣāṃ sumahada bhayaṃ bhaveta na hi gatira adhikāsti kasya cida; bhavati hi yā viduṣaḥ sanātanī lòkamāturama asūyate janasa; tata tada eva ca nirīkṣya śòcate tatra paśya kuśalāna aśòcatò; ye vidusa tada ubhayaṃ kṛtākṛtama yata karòtya anabhisaṃdhi pūrvakaṃ; taca ca nirnudati yata purā kṛtama na pariyaṃ tada ubhayaṃ na cāpriyaṃ; tasya taja janayatīha kurvataḥ [ṣukra] yasmāda dharmāta parò dharmò vidyate neha kaśa cana yò viśiṣṭaśa ca dharmebhyasa taṃ bhavāna parabravītu me [vayāsa] dharmaṃ te saṃpravakṣyāmi purāṇama ṛṣisaṃstutama viśiṣṭaṃ sarvadharmebhyasa tama ihaikamanāḥ śṛṇu indriyāṇi paramāthīni buddhyā saṃyamya yatnataḥ sarvatò niṣpatiṣṇūni pitā bālāna ivātmajāna manasaśa cendriyāṇāṃ ca haya aikāgryaṃ paramaṃ tapaḥ taja jayāyaḥ sarvadharmebhyaḥ sa dharmaḥ para ucyate tāni sarvāṇi saṃdhāya manaḥ sasthāni medhayā ātmatṛpta ivāsīta bahu cintyama acintayana gòcarebhyò nivṛttāni yadā sathāsyanti veśmani tadā tavama ātmanātmānaṃ paraṃ darakṣyasi śāśvatama sarvātmānaṃ mahātmānaṃ vidhūmama iva pāvakama taṃ paśyanti mahātmānò barāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ yathā puṣpa phalòpetò bahuśākhò mahādrumaḥ ātmanò nābhijānīte kava me puṣpaṃ kava me phalama evama ātmā na jānīte kava gamiṣye kutò nava ahama anyò haya atrāntara ātmāsti yaḥ sarvama anupaśyati jañānadīpena dīptena paśyatya ātmānama ātmanā dṛṣṭvā tavama ātmanātmānaṃ nirātmā bhava sarvavita vimuktaḥ sarvapāpebhyò muktatvaca ivòragaḥ parāṃ buddhima avāpyeha vipāpmā vigatajvaraḥ sarvataḥ saròtasaṃ ghòrāṃ nadīṃ lòkapravāhinīma pañcendriya garāhavatīṃ manaḥsaṃkalparòdhasama lòbhamòhatṛṇachannāṃ kāmakròdhasarīsṛpāma satyatīrthānṛta kaṣòbhāṃ karòdhapaṅkāṃ sarida varāma avyaktaprabhavāṃ śīghrāṃ dustarāma akṛtātmabhiḥ paratarasva nadīṃ buddhyā kāmagrāhasamākulāma saṃsārasāgara gamāṃ yònipātāla dustarāma ātmajanmòdbhavāṃ tāta jihvāvartāṃ durāsadāma yāṃ taranti kṛtaprajñā dhṛtimantò manīṣiṇaḥ tāṃ tīrṇaḥ sarvatò muktò vipūtātmātmavica chuciḥ uttamāṃ buddhima āsthāya barahmabhūyaṃ gamiṣyasi saṃtīrṇaḥ sarvasaṃkleśāna parasannātmā vikalmasaḥ bhūmiṣṭhānīva bhūtāni parvatasthò niśāmaya akrudhyanna aprahṛṣyaṃśa ca nanṛśaṃsa matisa tathā tatò darakṣyasi bhūtānāṃ sarveṣāṃ parabhavāpyayau evaṃ vai sarvadharmebhyò viśiṣṭaṃ menire budhāḥ dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śareṣṭha munayasa tattvadarśinaḥ ātmanò 'vayayinò jañātvā idaṃ putrānuśāsanama parayatāya paravaktavyaṃ hitāyānugatāya ca ātmajñānama idaṃ guhyaṃ sarvaguhyatamaṃ mahata abruvaṃ yada ahaṃ tāta ātmasākṣikama añjasā naiva satrī na pumāna etana naiva cedaṃ napuṃsakama aduḥkhama asukhaṃ barahmabhūtabhavya bhavātmakama naitaja jañātvā pumāna satrī vā punarbhavama avāpnuyāta abhava paratipattyarthama etada vartma vidhīyate athā matāni sarvāṇi na caitāni yathā yathā kathitāni mayā putra bhavanti na bhavanti ca tata parītiyuktena guṇānvitena; putreṇa sata putraguṇānvitena pṛṣṭò hīdaṃ parītimatā hitārthaṃ; barūyāta sutasyeha yada uktama etata [vayāsa] gandhāna rasāna nānurundhyāta sukhaṃ vā; nālaṃkārāṃśa cāpnuyāta tasya tasya mānaṃ ca kīrtiṃ ca yaśaśa ca neccheta; sa vai paracāraḥ paśyatò barāhmaṇasya sarvāna vedāna adhīyīta śuśrūsura barahmacaryavāna ṛcò yajūṃsi sāmāni na tena na sa barāhmaṇaḥ jañātivata sarvabhūtānāṃ sarvavita sarvavedavita nākāmò mariyate jātu na tena na ca barāhmaṇaḥ iṣṭīśa ca vividhāḥ parāpya karatūṃśa caivāptadakṣiṇāna naiva parāpnòti barāhmaṇyama abhidhyānāta kathaṃ cana yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmāna na bibhyati yadā necchati na daveṣṭi barahma saṃpadyate tadā yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakama karmaṇā manasā vācā barahma saṃpadyate tadā kāmabandhanama evaikaṃ nānyada astīha bandhanama kāmabandhana muktò hi barahmabhūyāya kalpate kāmatò mucyamānasa tu dhūmrābhrāda iva candramaḥ virajāḥ kāmama ākāṅkṣana dhīrò dhairyeṇa vartate āpūryamāṇama acalapratiṣṭhaṃ; samudrama āpaḥ paraviśanti yadvata sa kāmakāntò na tu kāmakāmaḥ; sa vai lòkāta savargama upaiti dehī vedasyòpaniṣata satyaṃ satyasyòpaniṣada damaḥ damasyòpaniṣada dānaṃ dānasyòpaniṣata tapaḥ tapasòpaniṣata tayāgasa tayāgasyòpaniṣata sukhama sukhasyòpaniṣata savargaḥ savargasyòpaniṣaca chamaḥ kaledanaṃ śòkamanasòḥ saṃtāpaṃ tṛṣṇayā saha sattvama icchasi saṃtòṣāca chānti lakṣaṇama uttamama viśòkò nirmamaḥ śāntaḥ parasannātmātmavittamaḥ sò bhira lakṣaṇavāna etaiḥ samagraḥ punara eṣyati sò bhiḥ sattvaguṇòpetaiḥ parājñaira adhikamantribhiḥ ye viduḥ paretya cātmānama ihasthāṃsa tāṃsa tathā viduḥ akṛtrimama asaṃhāryaṃ parākṛtaṃ nirupaskṛtama adhyātmaṃ sukṛtaprajñaḥ sukhama avyayama aśnute niṣpracāraṃ manaḥ kṛtvā paratiṣṭhāpya ca sarvataḥ yāma ayaṃ labhate tuṣṭiṃ sā na śakyama atò 'nayathā yena tṛpyatya abhuñjānò yena tuṣyatya avittavāna yenāsnehò balaṃ dhatte yasa taṃ veda sa vedavita saṃgòpya haya ātmanò davārāṇya apidhāya vicintayana yò haya āste barāhmaṇaḥ śiṣṭaḥ sa ātmaratira ucyate samāhitaṃ pare tattve kaṣīṇakāmama avasthitama sarvataḥ sukhama anveti vapuśa cāndramasaṃ yathā saviśeṣāṇi bhūtāni guṇāṃśa cābhajatò muneḥ sukhenāpòhyate duḥkhaṃ bhāskareṇa tamò yathā tama atikrānta karmāṇama atikrānta guṇakṣayama barāhmaṇaṃ viṣayāśliṣṭaṃ jarāmṛtyū na vindataḥ sa yadā sarvatò muktaḥ samaḥ paryavatiṣṭhate indriyāṇīndriyārthāṃśa ca śarīrasthò 'tivartate kāraṇaṃ paramaṃ parāpya atikrāntasya kāryatāma punarāvartanaṃ nāsti saṃprāptasya parāta parama [vayāsa] davandvāni mòkṣajijñāsura arthadharmāva anuṣṭhitaḥ vaktrā guṇavatā śiṣyaḥ śarāvyaḥ pūrvama idaṃ mahata ākāśaṃ mārutò jayòtira āpaḥ pṛthvī ca pañcamī bhāvābhāvau ca kālaśa ca sarvabhūteṣu pañcasu antarātmakama ākāśaṃ tanmayaṃ śaròtrama indriyama tasya śabdaṃ guṇaṃ vidyāna mūrti śāstravidhānavita caraṇaṃ mārutātmeti parāṇāpānau ca tanmayau saparśanaṃ cendriyaṃ vidyāta tathā saparśaṃ ca tanmayama tataḥ pākaḥ parakāśaśa ca jayòtiśa cakṣuśa ca tanmayama tasya rūpaṃ guṇaṃ vidyāta tamò 'navavasitātmakama parakledaḥ kaṣudratā saneha itya āpò haya upadiśyate rasanaṃ cendriyaṃ jihvā rasaśa cāpāṃ guṇò mataḥ saṃghātaḥ pārthivò dhātura asthi dantanakhāni ca śamaśrulòma ca keśāśa ca sirāḥ sanāyu ca carma ca indriyaṃ gharāṇasaṃjñānaṃ nāsiketya abhidhīyate gandhaśa caivendriyārò 'yaṃ vijñeyaḥ pṛthivīmayaḥ uttareṣu guṇāḥ santi sarve sarveṣu còttarāḥ pañcānāṃ bhūtasaṃghānāṃ saṃtatiṃ munayò viduḥ manò navamama eṣāṃ tu buddhisa tu daśamī samṛtā ekādaśò 'natarātmā ca sarvataḥ para ucyate vayavasāyātmikā buddhira manò vayākaraṇātmakama karmānumānāda vijñeyaḥ sa jīvaḥ kaṣetrasaṃjñakaḥ ebhiḥ kālāstamaira bhāvaira yaḥ sarvaiḥ sarvama anvitama paśyatya akaluṣaṃ parājñaḥ sa mòhaṃ nānuvartate [vayāsa] śarīrāda vipramuktaṃ hi sūkṣmabhūtaṃ śarīriṇama karmabhiḥ paripaśyanti śāstròktaiḥ śāstracetasaḥ yathā marīcyaḥ sahitāśa caranti; gacchanti tiṣṭhanti ca dṛśyamānāḥ dehaira vimuktā vicaranti lòkāṃsa; tathaiva sattvānya atimānuṣāṇi paratirūpaṃ yathaivāpsu tāpaḥ sūryasya lakṣyate sattvavāṃsa tu tathā sattvaṃ paratirūpaṃ parapaśyati tāni sūkṣmāṇi sattvasthā vimuktāni śarīrataḥ savena tattvena tattvajñāḥ paśyanti niyatendriyāḥ savapatāṃ jāgratāṃ caiva sarveṣāma ātmacintitama paradhānadvaidha yuktānāṃ jahatāṃ karmajaṃ rajaḥ yathāhani tathā rātrau yathā rātrau tathāhani vaśe tiṣṭhati sattvātmā satataṃ yògayògināma teṣāṃ nityaṃ sadā nityò bhūtātmā satataṃ guṇaiḥ saptabhisa tava anvitaḥ sūkṣmaiśa cariṣṇura ajarāmaraḥ manò buddhiparābhūtaḥ savadehaparadehavita savapneṣva api bhavatya eṣa vijñātā sukhaduḥkhayòḥ tatrāpi labhate duḥkhaṃ tatrāpi labhate sukhama karòdhalòbhau tu tatrāpi kṛtvā vayasanama archati parīṇitaśa cāpi bhavati mahatò 'rathāna avāpya ca karòti puṇyaṃ tatrāpi jāgranna iva ca paśyati tama evama atitejò 'ṃśaṃ bhūtātmānaṃ hṛdi sathitama tamò rajò bhayāma āviṣṭā nānupaśyanti mūrtiṣu śāstrayògaparā bhūtvā savama ātmānaṃ parīpsavaḥ anucchvāsānya amūrtīni yāni vajròpamānya api pṛthaga bhūteṣu sṛṣṭeṣu caturṣva āśramakarmasu samādhau yògama evaitaca chāndilyaḥ śamama abravīta viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ ca maheśvarama paradhānaviniyògasthaḥ paraṃ barahmādhigacchati [vayāsa] hṛdi kāmadrumaśa citrò mòhasaṃcaya saṃbhavaḥ karòdhamānamahāskandhò vivitsā parimòcanaḥ tasya cājñānama ādhāraḥ paramādaḥ pariṣecanama sò 'bhayasūyā palāśò hi purāduṣkṛta sāravāna saṃmòha cintā vitapaḥ śòkaśākhò bhayaṃkaraḥ mòhanībhiḥ pipāsābhira latābhiḥ pariveṣṭitaḥ upāsate mahāvṛkṣaṃ sulubdhāsa taṃ phalepsavaḥ āyāsaiḥ saṃyataḥ pāśaiḥ phalāni pariveṣṭayana yasa tāna pāśāna vaśe kṛtvā taṃ vṛkṣama apakarṣati gataḥ sa duḥkhayòra antaṃ yatamānasa tayòra davayòḥ saṃròhatya akṛtaprajñaḥ saṃtāpena hi pādapama sa tama eva tatò hanti viṣaṃ garasama ivāturama tasyānuśaya mūlasya mūlama uddhriyate balāta tayāgāpramādākṛtinā sāmyena paramāsinā evaṃ yò veda kāmasya kevalaṃ parikarṣaṇama vadhaṃ vai kāmaśāstrasya sa duḥkhānya ativartate śarīraṃ purama itya āhuḥ savāminī buddhira iṣyate tatra buddheḥ śarīrasthaṃ manò nāmārtha cintakama indriyāṇi janāḥ paurāsa tadarthaṃ tu parā kṛtiḥ tatra davau dāruṇau dòṣau tamò nāma rajasa tathā yadarthama upajīvanti paurāḥ saha pureśvarāḥ advāreṇa tama evārthaṃ davau dòṣāva upajīvataḥ tatra buddhira hi durdharṣā manaḥ sādharmyama ucyate paurāśa cāpi manasa tarastāsa teṣāma api calā sathitiḥ yadarthaṃ buddhira adhyāste na sò 'rathaḥ pariṣīdati yadarthaṃ pṛthaga adhyāste manasa tatpariṣīdati pṛthaga bhūtaṃ yadā buddhyā manò bhavati kevalama tatraivaṃ vivṛtaṃ śūnyaṃ rajaḥ paryavatiṣṭhate tanmanaḥ kurute sakhyaṃ rajasā saha saṃgatama taṃ cādāya janaṃ pauraṃ rajase saṃprayacchati [bhī] bhūtānāṃ guṇasaṃkhyānaṃ bhūyaḥ putra niśāmaya davaipāyana mukhāda bharaṣṭaṃ śalāghayā parayānagha dīptānalanibhaḥ parāha bhagavāna dhūmravarcase tatò 'hama api vakṣyāmi bhūyaḥ putra nidarśanama bhūmeḥ sathairyaṃ pṛthutvaṃ ca kāthinyaṃ parasavātmatā gandhò gurutvaṃ śaktiśa ca saṃghātaḥ sathāpanā dhṛtiḥ apāṃ śaityaṃ rasaḥ kaledò daravatvaṃ sanehasaumyatā jihvā viṣyandinī caiva bhaumāpyāsravaṇaṃ tathā agnera durdharṣatā tejasa tāpaḥ pākaḥ parakāśanama śaucaṃ rāgò laghusa taikṣṇyaṃ daśamaṃ còrdhvabhāgitā vāyòra aniyamaḥ saparśò vādasthānaṃ savatantratā balaṃ śaighryaṃ ca mòhaśa ca ceṣṭā karmakṛtā bhavaḥ ākāśasya guṇaḥ śabdò vayāpitvaṃ chidratāpi ca anāśrayama anālambama avyaktama avikāritā apratīghātatā caiva bhūtatvaṃ vikṛtāni ca guṇāḥ pañcā śataṃ paròktāḥ pañca bhūtātmabhāvitāḥ calòpapattira vayaktiśa ca visargaḥ kalpanā kaṣamā sada asaca cāśutā caiva manasò nava vai guṇāḥ iṣṭāniṣṭa vikalpaśa ca vayavasāyaḥ samādhitā saṃśayaḥ paratipattiśa ca buddhau pañceha ye guṇāḥ [ya] kathaṃ pañca guṇā buddhiḥ kathaṃ pañcendriyā guṇāḥ etana me sarvama ācakṣva sūkṣmajñānaṃ pitāmaha [bhī] āhuḥ ṣaṣṭiṃ bhūtaguṇāna vai; bhūtaviśiṣṭā nityaviṣaktāḥ bhūtaviṣaktāśa cākṣarasṛṣṭāḥ; putra na nityaṃ tada iha vadanti tata putra cintā kalitaṃ yada uktama; anāgataṃ vai tava saṃpratīha bhūtārtha tattvaṃ tada avāpya sarvaṃ; bhūtaprabhāvāda bhava śāntabuddhiḥ [ya] ya ime pṛthivīpālāḥ śerate pṛthivītale pṛtanā madhya ete hi gatasattvā mahābalāḥ ekaikaśò bhīmabalā nāgāyuta balāsa tathā ete hi nihatāḥ saṃkhye tulyatejòbalaira naraiḥ naiṣāṃ paśyāmi hantāraṃ parānināṃ saṃyuge purā vikrameṇòpasaṃpannāsa tejòbalasamanvitāḥ atha ceme mahāprājña śerate hi gatāsavaḥ mṛtā iti ca śabdò 'yaṃ vartatya eṣu gatāsuṣu ime mṛtā nṛpatayaḥ parāyaśò bhīmavikramāḥ tatra me saṃśayò jātaḥ kutaḥ saṃjñā mṛtā iti kasya mṛtyuḥ kutò mṛtyuḥ kena mṛtyura iha parajāḥ haratya amarasaṃkāśa tana me barūhi pitāmaha [bhī] purā kṛtayuge tāta rājāsīda avikampakaḥ sa śatruvaśama āpannaḥ saṃgrāme kaṣīṇavāhanaḥ tatra putrò harira nāma nārāyaṇa samò bale sa śatrubhira hataḥ saṃkhye sabalaḥ sapadānugaḥ sa rājā śatruvaśagaḥ putraśòkasamanvitaḥ yadṛcchayāśānti parò dadarśa bhuvi nāradama sa tasmai sarvama ācasta yathāvṛttaṃ janeśvaraḥ śatrubhira garahaṇaṃ saṃkhye putrasya maraṇaṃ tathā tasya tada vacanaṃ śarutvā nāradātha tapòdhanaḥ ākhyānama idama ācasta putraśòkāpahaṃ tadā rājaña śṛṇu samākhyānama adyedaṃ bahuvistarama yathāvṛttaṃ śarutaṃ caiva mayāpi vasudhādhipa parajāḥ sṛṣṭvā mahātejāḥ parajā sarge pitāmahaḥ atīva vṛddhā bahulā nāmṛṣyata punaḥ parajāḥ na haya antarama abhūta kiṃ cita kava cija jantubhira acyuta nirucchvāsama ivònnaddhaṃ tarailòkyama abhavana nṛpa tasya cintā samutpanna saṃhāraṃ parati bhūpate cintayana nādhyagacchaca ca saṃhāre hetukāraṇama tasya ròṣāna mahārāja khebhyò 'ganira udatiṣṭhata tena sarvadiśò rājana dadāha sa pitāmahaḥ tatò divaṃ bhuvaṃ khaṃ ca jagaca ca sacarācarama dadāha pāvakò rājana bhagavata kòpasaṃbhavaḥ tatrādahyanta bhūtāni jaṅgamāni dharuvāṇi ca mahatā kòpavegena kupite parapitāmahe tatò hari jataḥ sathānura vedādhvara patiḥ śivaḥ jagāda śaraṇaṃ devò barāhmaṇaṃ paravīrahā tasminna abhigate sathānau parajānāṃ hitakāmyayā abravīda varadò devò javalanna iva tadā śivama karavāṇya adya kaṃ kāmaṃ varārhò 'si matò mama kartā haya asmi pariyaṃ śambhò tava yada dhṛdi vartate [sathāṇu] parajā sarga nimittaṃ me kāryavattāma imāṃ parabhò viddhi sṛṣṭāsa tavayā hīmā mā kupyāsāṃ pitāmaha tava tejò 'ganinā deva parajā dahyanti sarvaśaḥ tā dṛṣṭvā mama kāruṇyaṃ mā kupyāsāṃ jagata parabhò [parajāpati] na kupye na ca me kāmò na bhaverana parajā iti lāghavārthaṃ dharaṇyāsa tu tataḥ saṃhāra iṣyate iyaṃ hi māṃ sadā devī bhārārtā samacòdayata saṃhārārthaṃ mahādeva bhāreṇāpsu nimajjati yadāhaṃ nādhigacchāmi buddhyā bahu vicārayana saṃhārama āsāṃ vṛddhānāṃ tatò māṃ karòdha āviśata [sathāṇu] saṃhārāntaṃ parasīdasva mā karudhasa taridaśeśvara mā parajāḥ sathāvaraṃ vaica jaṅgamaṃ ca vinīnaśaḥ palvalāni ca sarvāṇi sarvaṃ caiva tṛṇòlapama sathāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bhūtagrāmaṃ caturvidhama tada etada bhasmasāda bhūtaṃ jagata sarvama upaplutama parasīda bhagavana sādhò vara eṣa vṛtò mayā naṣṭā na punara eṣyanti parajā haya etāḥ kathaṃ cana tasmāna nivartyatāma etata tejaḥ savenaiva tejasā upāyama anyaṃ saṃpaśya parajānāṃ hitakāmyayā yatheme jantavaḥ sarve nivarterana paraṃtapa abhāvama abhigaccheyura utsannaprajanā parajāḥ adhidaiva niyuktò 'sami tavayā lòkeṣva iheśvara tavada bhavaṃ hi jagana nātha jagata sathāvarajaṅgamama parasādya tavāṃ mahādeva yācāmya āvṛttijāḥ parajāḥ [nārada] śarutvā tu vacanaṃ devaḥ sathānòra niyatavāṅmanaḥ tejasa tata savaṃ nijagrāha punara evāntara ātmanā tatò 'ganima upasaṃgṛhya bhagavā~la lòkapūjitaḥ paravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kalpayāma āsa vai parabhuḥ upasaṃharatasa tasya tama agniṃ ròṣajaṃ tadā parādurbabhūva viśvebhyaḥ khebhyò nārī mahātmanaḥ kṛṣṇā raktāmbaradharā raktanetra talāntarā divyakundala saṃpannā divyābharaṇabhīsitā sā viniḥsṛtya vai khebhyò dakṣiṇāma āśritā diśama dadṛśāte 'tha tau kanyādevau viśveśvarāva ubhau tāma āhūya tadā devò lòkānāma ādira īśvaraḥ mṛtyò iti mahīpāla jahi cemāḥ parajā iti tavaṃ hi saṃhāra buddhyā me cintitā ruṣitena ca tasmāta saṃhara sarvāsa tavaṃ parajāḥ sajada paṇḍitāḥ aviśeṣeṇa caiva tavaṃ parajāḥ saṃhara bhāmini mama tavaṃ hi niyògena śareyaḥ parama avāpsyasi evama uktā tu sā devī mṛtyuḥ kamalamālinī paradadhyau duḥkhitā bālā sāśrupātama atīva hi pānibhyāṃ caiva jagrāha tānya aśrūṇi janeśvaraḥ mānavānāṃ hitārthāya yayāce punara eva ca [nārada] vinīya duḥkhama abalā sā tava atīvāyatekṣaṇā uvāca parāñjalira bhūtvā latevāvarjitā tadā tavayā sṛṣṭā kathaṃ nārī mādṛśī vadatāṃ vara raudrakarmābhijāyeta sarvaprāni bhayaṃkarī bibhemya ahama adharmasya dharmyama ādiśa karma me tavaṃ māṃ bhītāma avekṣasva śiveneśvara cakṣuṣā bālāna vṛddhāna vayaḥ sathāṃśa ca na hareyama anāgasaḥ parāninaḥ parānināma īśa namasa te 'bhiprasīda me pariyāna putrāna vayasyāṃśa ca bharātṝna mātṝḥ pitṝna api apadhyāsyanti yada deva mṛtāṃsa teṣāṃ bibhemya ahama kṛpaṇāśru parikledò dahena māṃ śāśvatīḥ samāḥ tebhyò 'haṃ balavada bhītā śaramaṃ tavāma upāgatā yamasya bhavane deva yātya ante pāpakarmiṇaḥ parasādaye tavā varada parasādaṃ kuru me parabhò etama icchāmya ahaṃ kāmaṃ tavattò lòkapitāmaha iccheyaṃ tavatprasādāca ca tapasa taptuṃ sureśvara [pitāmaha] mṛtyò saṃkalpitā me tavaṃ parajā saṃhāra hetunā gaccha saṃhara sarvāsa tavaṃ parajā mā ca vicāraya etada evama avaśyaṃ hi bhavitā naitada anyathā kariyatāma anavadyāṅgi yathòktaṃ madvacò 'naghe [nārada] evama uktā mahābāhò mṛtyuḥ parapuraṃjaya na vayājahāra tasthau ca parahvā bhagavada unmukhī punaḥ punara athòktā sā gatasattveva bhāminī tūsnīma āsīta tatò devò devānāma īśvareśvaraḥ parasasāda kila barahmā savayama evātmanātmavāna samayamānaśa ca lòkeśò lòkāna sarvāna avaikṣata nivṛttaròṣe tasmiṃsa tu bhagavatya aparājite sā kanyāpajagāmāsya samīpāda iti naḥ śarutama apasṛtyāpratiśrutya parajāsaṃharaṇaṃ tadā tavaramāṇeva rājendra mṛtyura dhenukama abhyayāta sā tatra paramaṃ devī tapò 'carata duścarama samā haya ekapade tasthau daśapadmāni pañca ca tāṃ tathā kurvatīṃ tatra tapaḥ paramaduścarama punara eva mahātejā barahmā vacanama abravīta kuruṣva me vacò mṛtyò tada anādṛtya satvarā tathaivaika pade tāta punara anyāni sapta sā tasthau padmāni saśa caiva pañca dave caiva mānada bhūyaḥ padmāyutaṃ tāta mṛgaiḥ saha cacāra sā punara gatvā tatò rājana maunama ātiṣṭhada uttamama apsu varṣasahasrāṇi sapta caivaṃ ca pārthiva tatò jagāma sā kanyā kauśikīṃ bharatarṣabha tatra vāyujalāhārā cacāra niyamaṃ punaḥ tatò yayau mahābhāgā gaṅgāṃ meruṃ ca kevalama tasthau dārva iva niśceṣṭā bhūtānāṃ hitakāmyayā tatò himavatò mūrdhni yatra devāḥ samījire tatrāṅguṣṭhena rājendra nikharvama aparaṃ tataḥ tasthau pitāmahaṃ caiva tòṣayāmāya yatnataḥ tatasa tāma abravīta tatra lòkānāṃ parabhavāpyayaḥ kima idaṃ vartate putri kariyatāṃ tada vacò mama tatò 'baravīta punara mṛtyura bhagavantaṃ pitāmahama na hareyaṃ parajā deva punasa tavāhaṃ parasādaye tāma adharmabhayatrastāṃ punara eva ca yācatīma tadābravīda devadevò nigṛhyedaṃ vacasa tataḥ adharmò nāsti te mṛtyò saṃyacchemāḥ parajāḥ śubhe mayā haya uktaṃ mṛṣā bhadre bhavitā neha kiṃ cana dharmaḥ sanātanaśa ca tavāma ihaivānupravekṣyate ahaṃ ca vibudhāśa caiva tavaddhite niratāḥ sadā imama anyaṃ ca te kāmaṃ dadāmi manasepsitama na tavā dòṣeṇa yāsyanti vayādhisaṃpīḍitāḥ parajāḥ puruṣeṣu ca rūpeṇa puruṣasa tavaṃ bhaviṣyasi satrīṣu satrīrūpiṇī caiva tṛtīyeṣu napuṃsakama saivama uktā mahārāja kṛtāñjalira uvāca ha punara eva mahātmānaṃ neti deveśama avyayama tāma abravīta tadā devò mṛtyò saṃhara mānavāna adharmasa te na bhavitā tathā dhayāsyāmya ahaṃ śubhe yāna aśrubindūna patitāna apaśyaṃ; ye pānibhyāṃ dhāritāsa te purastāta te vayādhayò mānavāna ghòrarūpāḥ; parāpte kāle pīḍayiṣyanti mṛtyò sarveṣāṃ tavaṃ parānināma antakāle; kāmakròdhau sahitau yòjayethāḥ evaṃ dharmasa tavāma upaiṣyatya ameyò; na cādharmaṃ lapsyase tulyavṛttiḥ evaṃ dharmaṃ pālayiṣyasya athòktaṃ; na cātmānaṃ majjayiṣyasya adharme tasmāta kāmaṃ ròcayābhyāgataṃ tavaṃ; saṃyògyāthò saṃharasveha jantūna sā vai tadā mṛtyusaṃjñāpadeśāca; chāpāda bhītā bādhama itya abravīta tama athò parānāna parānināma antakāle; kāmakròdhau parāpya nirmòhya hanti mṛtyò ye te vayādhayaśa cāśrupātā; manuṣyāṇāṃ rujyate yaiḥ śarīrama sarveṣāṃ vai parānināṃ parāṇanānte; tasmāca chòkaṃ mā kṛthā budhya buddhyā sarve devāḥ parānināṃ parāṇanānte; gatvā vṛttāḥ saṃnivṛttāsa tathaiva evaṃ sarve mānavāḥ parāṇanānte; gatvāvṛttā devavada rājasiṃha vāyura bhīmò bhīmanādò mahaujāḥ; sarveṣāṃ ca parānināṃ parāṇa bhūtaḥ nānā vṛttira dehināṃ dehabhede; tasmāda vāyura devadevò viśiṣṭaḥ sarve devā martyasaṃjñā viśiṣṭāḥ; sarve martyā deva saṃjñā viśiṣṭāḥ tasmāta putraṃ mā śucò rājasiṃha; putraḥ savargaṃ parāpya te mòdate ha evaṃ mṛtyura deva sṛṣṭā parajānāṃ; parāpte kāle saṃharantī yathāvati tasyāśa caiva vayādhayasa te 'śarupātāḥ; parāpte kāle saṃharantīha jantūna [ya] ime vai mānavāḥ sarve dharmaṃ parati viśaṅkitāḥ kò 'yaṃ dharmaḥ kutò dharmasa tana me barūhi pitāmaha dharmò nava ayama ihārthaḥ kima amutrārthò 'pi vā bhaveta ubhayārthò 'pi vā dharmasa tana me barūhi pitāmaha [bhīsma] sada ācāraḥ samṛtira vedāsa tarividhaṃ dharmalakṣaṇama caturthama arthama itya āhuḥ kavayò dharmalakṣaṇama api haya uktāni karmāṇi vayavasyantya uttarāvare lòkayātrārthama eveha dharmasya niyamaḥ kṛtaḥ ubhayatra sukhòdarka iha caiva paratra ca alabdhvā nipunaṃ dharmaṃ pāpaḥ pāpe parasajjati na ca pāpakṛtaḥ pāpāna mucyante ke cida āpadi apāpavādī bhavati yadā bhavati dharmavita dharmasya niṣṭhā savācārasa tama evāśritya bhòtsyase yadādharmasamāviṣṭò dhanaṃ gṛhṇāti taskaraḥ ramate nirharana satenaḥ paravittama arājake yadāsya tada dharantya anye tadā rājānama icchati tadā teṣāṃ sapṛhayate ye vai tuṣṭāḥ savakaira dhanaiḥ abhītaḥ śucira abhyeti rājadvārama aśaṅkitaḥ na hi duścaritaṃ kiṃ cida antarātmani paśyati satyasya vacanaṃ sādhu na satyāda vidyate parama satyena vidhṛtaṃ sarvaṃ sarvaṃ satye paratiṣṭhitama api pāpakṛtò raudrāḥ satyaṃ kṛtvā pṛthaka pṛthaka adròhama avisaṃvādaṃ paravartante tadāśrayāḥ te cena mithò 'dhṛtiṃ kuryura vinaśyeyura asaṃśayama na hartavyaṃ paradhanama iti dharmaḥ sanātanaḥ manyante balavantasa taṃ durbalaiḥ saṃpravartitama yadā niyati daurbalyama athaiṣāma eva ròcate na haya atyantaṃ balayutā bhavanti sukhinò 'pi vā tasmāda anārjave buddhira na kāryā te kathaṃ cana asādhubhyò 'saya na bhayaṃ na còrebhyò na rājataḥ na kiṃ cita kasya cita kurvana nirbhayaḥ śucira āvaseta sarvataḥ śaṅkate satenò mṛgò garāmama iveyivāna bahudhācaritaṃ pāpama anyatraivānupaśyati muditaḥ śucira abhyeti sarvatò nirbhayaḥ sadā na hi duścaritaṃ kiṃ cida ātmanò 'nayeṣu paśyati dātavyama itya ayaṃ dharma uktò bhūtahite rataiḥ taṃ manyante dhanayutāḥ kṛpaṇaiḥ saṃpravartitama yadā niyati kārpaṇyama athaiṣāma eva ròcate na haya atyantaṃ dhanavantò bhavanti sukhinò 'pi vā yada anyaira vihitaṃ neccheda ātmanaḥ karma pūruṣaḥ na tatpareṣu kurvīta jānanna apriyama ātmanaḥ yò 'nayasya sayāda upapatiḥ sa kaṃ kiṃ vaktuma arhati yada anyasa tasya tata kuryāna na mṛṣyeda iti me matiḥ jīvituṃ yaḥ savayaṃ ceccheta kathaṃ sò 'nayaṃ paraghātayeta yada yada ātmana iccheta tatparasyāpi cintayeta atiriktaiḥ saṃvibhajeda bhògaira anyāna akiṃcanāna etasmāta kāraṇāda dhātrā kusīdaṃ saṃpravartitama yasmiṃsa tu devāḥ samaye saṃtiṣṭheraṃsa tathā bhaveta atha cela lābhasamaye sathitira dharme 'pi śòbhanā sarvaṃ pariyābhyupagataṃ dharmama āhura manīṣiṇaḥ paśyaitaṃ lakṣaṇòddeśaṃ dharmādharme yudhiṣṭhira lòkasaṃgraha saṃyuktaṃ vidhātrā vihitaṃ purā sūkṣmadharmārthaniyataṃ satāṃ caritama uttamama dharmalakṣaṇama ākhyātama etata te kurusattama tasmāda anārjave buddhira na kāryā te kathaṃ cana [ya] sūkṣmaṃ sādhu samādiṣṭaṃ bhavatā dharmalakṣaṇama paratibhā tava asti me kā cita tāṃ barūyāma anumānataḥ bhūyāṃsò hṛdaye ye me paraśnāsa te vayāhṛtāsa tavayā imama anyaṃ paravakṣyāmi na rājana vigrahāda iva imāni hi parāpayanti sṛjantya uttārayanti ca na dharmaḥ paripāthena śakyò bhārata vedituma anyò dharmaḥ samasthasya viṣamasthasya cāparaḥ āpadasa tu kathaṃ śakyāḥ paripāṭhena vedituma sada ācārò matò dharmaḥ santasa tava ācāra lakṣaṇāḥ sādhyāsādhyaṃ kathaṃ śakyaṃ sada ācārò haya alakṣaṇama dṛśyate dharmarūpeṇa adharmaṃ parākṛtaśa carana dharmaṃ cādharmarūpeṇa kaśa cida aprākṛtaśa carana punara asya paramānaṃ hi nirdiṣṭaṃ śāstrakòvidaiḥ vedavādāśa cānuyugaṃ harasantīti ha naḥ śarutama anye kṛtayuge dharmāsa taretāyāṃ davāpare 'pare anye kaliyuge dharmā yathāśakti kṛtā iva āmnāyavacanaṃ satyama itya ayaṃ lòkasaṃgrahaḥ āmnāyebhyaḥ paraṃ vedāḥ parasṛtā viśvatòmukhāḥ te ceta sarve paramānaṃ vai paramānaṃ tana na vidyate paramāne cāpramāne ca viruddhe śāstratā kutaḥ dharmasya hariyamāṇasya balavadbhira durātmabhiḥ yā yā vikriyate saṃsthā tataḥ sāpi paranaśyati vidma caivaṃ na vā vidma śakyaṃ vā vedituṃ na vā anīyāna kaṣura dhārāyā garīyāna parvatāda api gandharvanagarākāraḥ parathamaṃ saṃpradṛśyate anvīkṣyamāṇaḥ kavibhiḥ punara gacchatya adarśanama nipānānīva gò'bhayāśe kaṣetre kulyeva bhārata samṛtò 'pi śāśvatò dharmò viprahīnò na dṛśyate kāmāda anye kaṣayāda anye kāraṇaira aparaisa tathā asantò hi vṛthācāraṃ bhajante bahavò 'pare dharmò bhavati sa kaṣipraṃ vilīnasa tava eva sādhuṣu anye tāna āhura unmattāna api cāvahasantya uta mahājanā haya upāvṛttā rājadharmaṃ samāśritāḥ na hi sarvahitaḥ kaśa cida ācāraḥ saṃpradṛśyate tenaivānyaḥ parabhavati sò 'paraṃ bādhate punaḥ dṛśyate caiva sa punasa tulyarūpò yadṛcchayā yenaivānyaḥ parabhavati sò 'parāna api bādhate ācārāṇāma anaikāgryaṃ sarveṣāma eva lakṣayeta cirābhipannaḥ kavibhiḥ pūrvaṃ dharma udāhṛtaḥ tenācāreṇa pūrveṇa saṃsthā bhavati śāśvatī [bhī] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama tulādhārasya vākyāni dharme jājalinā saha vane vanacaraḥ kaśa cija jājalira nāma vai davijaḥ sāgaròddeśama āgamya tapasa tepe mahātapaḥ niyatò niyatāhāraśa cīrājinajatā dharaḥ malapaṅka dharò dhīmāna bahūna varṣagaṇāna muniḥ sa kadā cina mahātejā jalavāsò mahīpate cacāra lòkāna viprarṣiḥ parekṣamāṇò manòjavaḥ sa cintayāma āsa munira jalamadhye kadā cana viprekṣya sāgarāntāṃ vai mahīṃ savanakānanāma na mayā sadṛśò 'satīha lòke sathāvarajaṅgame apsu vaihāyasaṃ gacchena mayā yò 'nayaḥ saheti vai sa dṛśyamānò rakṣòbhira jalamadhye 'vadata tataḥ abruvaṃśa ca piśācāsa taṃ naivaṃ tavaṃ vaktuma arhasi tulā dhārò vaṇigdharmā vārāṇasyāṃ mahāyaśaḥ sò 'paya evaṃ nārhate vaktuṃ yathā tavaṃ davijasattama itya uktò jājalira bhūtaiḥ paratyuvāca mahātapaḥ paśyeyaṃ tama ahaṃ parājñaṃ tulādhāraṃ yaśasvinama iti baruvāṇaṃ tama ṛṣiṃ rakṣāṃsya uddhṛtya sāgarāta abruvana gaccha panthānama āsthāyemaṃ davijòttama itya uktò jājalira bhūtaira jagāma vimanāsa tadā vārāṇasyāṃ tulādhāraṃ samāsādyābravīda vacaḥ [ya] kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ karma tāta jājalinā purā yena siddhiṃ parāṃ parāptasa tana nò vayākhyātuma arhasi [bhī] atīva tapasā yuktò ghòreṇa sa babhūva ha nadya upasparśana rataḥ sāyaṃprātara mahātapaḥ agnīna paricarana samyaka savādhyāyaparamò davijaḥ vānaprasthavidhānajñò jājalira javalitaḥ śariyā satye tapasi tiṣṭhana sa na ca dharmama avaikṣata varṣāsva ākāśaśāyī sa hemante jalasaṃśrayaḥ vatātapa sahò garīsme na ca dharmama avindata duḥkhaśayyāśa ca vividhā bhūmau ca parivartanama tataḥ kadā cita sa munira varṣāsva ākāśama āsthitaḥ antarikṣāja jalaṃ mūrdhnā paratyagṛhṇāna muhura muhura atha tasya jatāḥ kalinnā babhūvura garathitāḥ parabhò araṇyagamanāna nityaṃ malinò malasaṃyutāḥ sa kadā cina nirāhārò vāyubhakṣò mahātapaḥ tasthau kāṣṭhavada avyagrò na cacāla ca karhi cita tasya sama sathānu bhūtasya nirviceṣṭasya bhārata kuliṅga śakunau rājana nīdaṃ śirasi cakratuḥ sa tau dayāvāna viprarṣira upapraikṣata dampatī kurvāṇaṃ nīdakaṃ tatra jatāsu tṛṇatantubhiḥ yadā sa na calatya eva sathānu bhūtò mahātapaḥ tatasa tau pariviśvastau sukhaṃ tatròsatusa tadā atītāsva atha varṣāsu śaratkāla upasthite parājāpatyena vidhinā viśvānāta kāmamòhitau tatrāpātayatāṃ rājaña śirasya andāni khecarau tānya abudhyata tejasvī sa vipraḥ saṃśitavrataḥ buddhvā ca sa mahātejā na cacālaiva jājaliḥ dharme dhṛtamanā nityaṃ nādharmaṃ sa tava aròcayata ahanya ahani cāgamya tatasa tau tasya mūrdhani āśvāsitau vai vasataḥ saṃprahṛṣṭau tadā vibhò andebhyasa tava atha puṣṭebhyaḥ parajāyanta śakuntakāḥ vayavarthanta ca tatraiva na cākampata jājaliḥ sa rakṣamāṇasa tava andāni kuliṅgānāṃ yatavrataḥ tathaiva tasthau dharmātmā nirveceṣṭaḥ samāhitaḥ tatasa tu kālasamaye babhūvusa te 'tha pakṣiṇaḥ bubudhe tāṃśa ca sa munira jātapakṣāña śakuntakāna tataḥ kadā cita tāṃsa tatra paśyana pakṣīna yatavrataḥ babhūva paramaprītasa tadā matimatāṃ varaḥ tathā tāna abhisaṃvṛddhāna dṛṣṭvā cāpnuvatāṃ mudama śakunau nirbhayau tatra ūsatuśa cātmajaiḥ saha jātapakṣāṃśa ca sò 'paśyada uddīnāna punarāgatāna sāyaṃ sāyaṃ davijāna viprò na cākampata jājaliḥ kadā cita punara abhyetya punara gacchanti saṃtatama tayaktā mātṛpitṛbhyāṃ te na cākampata jājaliḥ atha te divasaṃ cārīṃ gatvā sāyaṃ punara nṛpa upāvartanta tatraiva nivāsārthaṃ śakuntakāḥ kadā cida divasāna pañca samutpatya vihaṃgamāḥ sasthe 'hani samājagmura na cākampata jājaliḥ karameṇa ca punaḥ sarve divasāni bahūnya api nòpāvartanta śakunā jātaprānāḥ sama te yadā kadā cina māsamātreṇa samutpatya vihaṅgamāḥ naivāgacchaṃsa tatò rājana parātiṣṭhata sa jājaliḥ tatasa teṣu paralīneṣu jājalira jātavismayaḥ siddhò 'samīti matiṃ cakre tatasa taṃ māna āviśata sa tathā nirgatāna dṛṣṭvā śakuntāna niyatavrataḥ saṃbhāvitātmā saṃbhāvya bhṛśaṃ parītasa tadābhavana sa nadyāṃ samupaspṛśya tarpayitvā hutāśanama udayantama athādityama abhyagacchana mahātapaḥ saṃbhāvya catakāna mūrdhni jājalira japatāṃ varaḥ āsphòtayata tada ākāśe dharmaḥ parāptò mayeti vai athāntarikṣe vāga āsīta tāṃ sa śuśrāva jājaliḥ dharmeṇa na samasa tavaṃ vai tulādhārasya jājale vārāṇasyāṃ mahāprājñasa tulādhāraḥ paratiṣṭhitaḥ sò 'paya evaṃ nārhate vaktuṃ yathā tavaṃ bhāsase davija sò 'marṣavaśama āpannasa tulādhara didṛkṣayā pṛthivīma acarada rājana yatrasāyaṃ gṛhò muniḥ kālena mahatāgacchata sa tu vārāṇasīṃ purīma vikrīṇantaṃ ca panyāni tulā dhāraṃ dadarśa saḥ sò 'pi dṛṣṭvaiva taṃ viprama āyāntaṃ bhānda jīvinaḥ samutthāya susaṃhṛṣṭaḥ savāgatenābhyapūjayata [tulā] āyāna evāsi viditò mama barahmana na saṃśayaḥ baravīmi yata tu vacanaṃ taca chṛṇuṣva davijòttama sāgarānūpama āśritya tapasa taptaṃ tavayā mahata na ca dharmasya saṃjñāṃ tavaṃ purā vettha kathaṃ cana tataḥ siddhasya tapasā tava vipra śakuntakāḥ kaṣipraṃ śirasya ajāyanta te ca saṃbhāvitāsa tavayā jātapakṣā yadā te ca gatāśa cārīma itasa tataḥ manyamānasa tatò dharmaṃ caṭaka parabhavaṃ davija khe vācaṃ tavama athāśrauṣīra māṃ parati davijasattama amarṣavaśama āpannasa tataḥ parāptò bhavāna iha karavāṇi pariyaṃ kiṃ te tada barūhi davijasattama [bhī] itya uktaḥ sa tadā tena tulādhāreṇa dhīmatā paròvāca vacanaṃ dhīmāña jājalira japatāṃ varaḥ vikrīṇānaḥ sarvarasāna sarvagandhāṃśa ca vānija vanaspatīna oṣadhīśa ca teṣāṃ mūlaphalāni ca adhyagā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ kutasa tavāma idama āgatama etada ācakṣva me sarvaṃ nikhilena mahāmate evama uktasa tulādhārò barāhmaṇena yaśasvinā uvāca dharmasūkṣmāṇi vaiśyò dharmārthatattvavita jājaliṃ kasta tapasaṃ jañānatṛptasa tadā nṛpa vedāhaṃ jājale dharmaṃ sarahasyaṃ sanātanama sarvabhūtahitaṃ maitraṃ purāṇaṃ yaṃ janā viduḥ adròheṇaiva bhūtānāma alpadròheṇa vā punaḥ yā vṛttiḥ sa parò dharmasa tena jīvāmi jājale paricchinnaiḥ kāṣṭha tṛṇaira mayedaṃ śaraṇaṃ kṛtama alaktaṃ padmakaṃ tuṅgaṃ gandhāṃśa còccāvacāṃsa tathā rasāṃśa ca tāṃsa tāna viprarṣe madyya varjāna ahaṃ bahūna karītvā vai parativikrīṇe parahastāda amāyayā sarveṣāṃ yaḥ suhṛna nityaṃ sarveṣāṃ ca hite rataḥ karmaṇā manasā vācā sa dharmaṃ veda jājale nāhaṃ pareṣāṃ karmāṇi paraśaṃsāmi śapāmi vā ākāśasyeva viprarṣe paśya~la lòkasya citratāma nānurudhye virudhye vā na daveṣmi na ca kāmaye samò 'sami sarvabhūteṣu paśya me jājale varatama iṣṭāniṣṭa vimuktasya parītirāgabahiṣkṛtaḥ tulā me sarvabhūteṣu samā tiṣṭhati jājale iti māṃ tavaṃ vijānīhi sarvalòkasya jājale samaṃ matimatāṃ śareṣṭha samalòṣṭāśma kāñcanama yathāndha badhirònmattā ucchvāsaparamāḥ sadā devaira apihita davārāḥ sòpamā paśyatò mama yathā vṛddhātura kṛśā niḥspṛhā viṣayāna parati tathārtha kāmabhògeṣu mamāpi vigatā sapṛhā yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmāna na bibhyati yadā necchati na daveṣṭi tadā sidhyati vai davijaḥ yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakama karmaṇā manasā vācā barahma saṃpadyate tadā na bhūtò na bhaviṣyaśa ca na ca dharmò 'sati kaśa cana yò 'bhayaḥ sarvabhūtānāṃ sa parāpnòtya abhayaṃ padama yasmāda udvijate lòkaḥ sarvò mṛtyumukhāda iva vāka karūrāda daṇḍa pāruṣyāta sa parāpnòti mahada bhayama yathāvada vartamānānāṃ vṛddhānāṃ putrapautriṇāma anuvartāmahe vṛttama ahiṃsrāṇāṃ mahātmanāma paranastaḥ śāśvatò dharmaḥ sada ācāreṇa mòhitaḥ tena vaidyasa tapasvī vā balavāna vā vimòhyate ācārāña jājale parājñaḥ kaṣipraṃ dharmama avāpnuyāta evaṃ yaḥ sādhubhira dāntaśa careda adròha cetasā nadyāṃ yathā ceha kāṣṭhama uhyamānaṃ yadṛcchayā yadṛcchayaiva kāṣṭhena saṃdhiṃ gaccheta kena cita tatrāprarāni dārūṇi saṃsṛjyante tatasa tataḥ tṛṇakāṣṭha karīsāni kadācinna asamīkṣayā evama evāyama ācāraḥ parādurbhūtò yatasa tataḥ yasmāna nòdvijate bhūtaṃ jātu kiṃ cita kathaṃ cana abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sa parāpnòti sadā mune yasmāda udjivate vidvana sarvalòkò vṛkāda iva karòśatasa tīrama āsādya yathā sarve jale carāḥ sahāyavāna daravyavāna yaḥ subhagò 'nayò 'parasa tathā tatasa tāna eva kavayaḥ śāstreṣu paravadantya uta kīrtyarthama alpahṛllekhāḥ patataḥ kṛtsnanirnayāḥ tapò bhòra yajñadānaiśa ca vākyaiḥ parajñāśritaisa tathā parāpnòtya abhayadānasya yada yata phalama ihāśnute lòke yaḥ sarvabhūtebhyò dadātya abhayadakṣiṇāma sa sarvayajñaira ījānaḥ parāpnòtya abhayadakṣiṇāma na bhūtānāma ahiṃsāyā jayāyāna dharmò 'sati kaśa cana yasmāna nòdvijate bhūtaṃ jātu kiṃ cita kathaṃ cana te 'bhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ saṃprāpnòti mahāmune yasmāda udvijate lòkaḥ sarpāda veśma gatāda iva na sa dharmama avāpnòti iha lòke paratra ca sarvabhūtātmabhūtasya samyaga bhūtāni paśyataḥ devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ dānaṃ bhūtābhayasyāhuḥ sarvadānebhya uttamama baravīmi te satyama idaṃ śaraddadhasva ca jājale sa eva subhagò bhūtvā punara bhavati durbhagaḥ vayāpattiṃ karmaṇā dṛṣṭvā jugupsanti janāḥ sadā akāraṇò hi nehāsti dharmaḥ sūkṣmò 'pi jājale bhūtabhavyārthama eveha dharmapravacanaṃ kṛtama sūkṣmatvāna na sa vijñātuṃ śakyate bahu nihnavaḥ upalabhyāntarā cānyāna ācārāna avabudhyate ye ca chindanti vṛṣaṇāna ye ca bhindanti nastakāna vahanti mahatò bhārāna badhnanti damayanti ca hatvā sattvāni khādanti tāna kathaṃ na vigarhase mānuṣā mānuṣāna eva dāsabhògena buñjate vadhabandhaviròdhena kārayanti divāniśama ātmanā cāpi jānāsi yada duḥkhaṃ vadhatādane pañcendriyeṣu bhūteṣu sarvaṃ vasati daivatama ādityaśa candramā vāyura barahmā parāṇaḥ karatura yamaḥ tāni jīvāni vikrīya kā mṛteṣu vicāraṇā kā taile kā ghṛte barahmana madhunya apsva auṣadheṣu vā adaṃśa maśake deśe sukhaṃ saṃvarthitāna paśūna tāṃśa ca mātuḥ pariyāña jānanna ākramya bahudhā narāḥ bahu daṃśa kuśāna deśāna nayanti bahu kardamāna vāhasaṃpīḍitā dhuryāḥ sīdantya avidhināpare na manye bharūṇa hatyāpi viśiṣṭā tena karmaṇā kṛṣiṃ sādhva iti manyante sā ca vṛttiḥ sudāruṇā bhūmiṃ bhūmiśayāṃśa caiva hanti kāṣṭhama ayòmukhama tathaivānaduhò yuktāna samavekṣasva jājale aghnyā iti gavāṃ nāma ka enāna hantuma arhati mahaca cakārākuśalaṃ pṛṣadhrò gālabhanna iva ṛṣayò yatayò haya etana nahuṣe paratyavedayana gāṃ mātaraṃ cāpya avadhīra vṛṣabhaṃ ca parajāpatima akāryaṃ nahuṣākārṣīra lapsyāmasa tavatkṛte bhayama śataṃ caikaṃ ca rògāṇāṃ sarvabhūteṣva apātayana ṛṣayasa tu mahābhāgāḥ parajāsva eva hi jājale bharūṇahaṃ nahuṣaṃ tava āhura na te hòṣyāmahe haviḥ itya uktvā te mahātmānaḥ sarve tattvārtha darśinaḥ ṛṣayò yatayaḥ śāntāsa tarasā paratyavedayana īdṛśāna aśivāna ghòrāna ācārāna iha jājale kevalācaritatvāta tu nipunāna nāvabudhyase kāraṇāda dharmama anvicchena na lòkacaritaṃ careta yò hanyāda yaśa ca māṃ satauti tatrāpi śṛṇu jājale samau tāva api me sayātāṃ na hi me sataḥ pariyāpriye etada īdṛśakaṃ dharmaṃ paraśaṃsanti manīṣiṇaḥ upapattyā hi saṃpannò yatibhiśa caiva sevyate satataṃ dharmaśīlaiśa ca naipuṇyenòpalakṣitaḥ [jājali] yathā paravartitò dharmasa tulāṃ dhārayatā tavayā savargadvāraṃ ca vṛttiṃ ca bhūtānāma avaròtsyate kṛṣyā haya annaṃ parabhavati tatasa tavama api jīvasi paśubhiśa cauṣadhībhiśa ca martyā jīvanti vānija yatò yajñaḥ parabhavati nāstikyama api jalpasi na hi varteda ayaṃ lòkò vārtāma utsṛjya kevalama [tulā] vakṣyāmi jājale vṛttiṃ nāsmi barāhmaṇa nāstikaḥ na ca yajñaṃ vinindāmi yajñavita tu sudurlabhaḥ namò barāhmaṇa yajñāya ye ca yajñavidò janāḥ savayajñaṃ barāhmaṇā hitvā kaṣātraṃ yajñama ihāsthitāḥ lubdhaira vittaparaira barahmana nāstikaiḥ saṃpravartitama vedavādāna avijñāya satyābhāsama ivānṛtama idaṃ deyama idaṃ deyama iti nāntaṃ cikīrṣati ataḥ satainyaṃ parabhavati vikarmāṇi ca jājale tada eva sukṛtaṃ havyaṃ yena tuṣyanti devatāḥ namaḥ kāreṇa haviṣā savādhyāyaira auṣadhaisa tathā pūjā sayāda devatānāṃ hi yathāśāstranidarśanama iṣṭāpūrtāda asādhūnāṃ viṣamā jāyate parajā lubdhebhyò jāyate lubdhaḥ samebhyò jāyate samaḥ yajamānò yathātmānama ṛtvijaśa ca tathā parajāḥ yajñāta parajā parabhavati nabhasò 'mabha ivāmalama agnau parāstāhutira barahmanna ādityama upatiṣṭhati ādityāja jāyate vṛṣṭira vṛṣṭera annaṃ tataḥ parajāḥ tasmāta savanuṣṭhitāta pūrve sarvāna kāmāṃśa ca lebhire akṛṣṭapacyā pṛthiviya āśirbhira vīrudhò bhavana na te yajñeṣva ātmasu vā phalaṃ paśyanti kiṃ cana śaṅkamānāḥ phalaṃ yajñe ye yajerana kathaṃ cana jāyante 'sādhavò dhūrtā lubdhā vittaprayòjanāḥ sa sama pāpakṛtāṃ lòkāna gaccheda aśubha karmaṇā paramānama apramānena yaḥ kuryāda aśubhaṃ naraḥ pāpātmā sò 'kṛtaprajñaḥ sadaiveha davijòttama kartavyama iti kartavyaṃ vetti yò barāhmaṇòbhayama barahmaiva vartate lòke naiti kartavyatāṃ punaḥ viguṇaṃ ca punaḥ karma jayāya itya anuśuśruma sarvabhūtòpaghātaśa ca phalabhāve ca saṃyamaḥ satyayajñā damayajñā alubdhāśa cātmatṛptayaḥ utpanna tayāginaḥ sarve janā āsanna matsarāḥ kaṣetrakṣetrajñatattvajñāḥ savayajñapariniṣṭhitāḥ barāhmaṃ vedama adhīyantasa tòṣayantya amarāna api akhilaṃ daivataṃ sarvaṃ barahma barāhmaṇa saṃśritama tṛpyanti tṛpyatò devāsa tṛptāsa tṛptasya jājale yathā sarvarasaisa tṛptò nābhinandanti kiṃ cana tathā parajñāna tṛptastya nityaṃ tṛptiḥ sukhòdayā dharmārāmā dharmasukhāḥ kṛtsnavyavasitāsa tathā asti nasa tattvatò bhūya iti parajñā gaveṣiṇaḥ jañānavijñāninaḥ ke cita paraṃ pāraṃ titīrṣavaḥ atīva tata sadā puṇyaṃ puṇyābhijana saṃhitama yatra gatvā na śòcanti na cayavanti vayathanti ca te tu tada barahmaṇaḥ sathānaṃ parāpnuvantīha sāttvikāḥ naiva te savargama icchanti na yajanti yaśò dhanaiḥ satāṃ vartmānuvartante yathābalama ahiṃsayā vanaspatīna oṣadhīśa ca phalamūlaṃ ca te viduḥ na caitāna ṛtvijò lubdhā yājayanti dhanārthinaḥ savama eva cārthaṃ kurvāṇā yajñaṃ cakruḥ punara davijāḥ pariniṣṭhita karmāṇaḥ parajānugraha kāmyayā parāpayeyuḥ parajāḥ savargaṃ savadharmacaraṇena vai iti me vartate buddhiḥ samā sarvatra jājale parayuñjate yāni yajñe sadā parājñā davijarṣabha tena te deva yānena pathā yānti mahāmune āvṛttisa tatra caikasya nāstya āvṛttira manīsināma ubhau tau deva yānena gacchatò jājale pathā savayaṃ caiṣāma anaduhò yujyanti ca vahanti ca savayama usrāśa ca duhyante manaḥsaṃkalpasiddhibhiḥ savayaṃ yūpāna upādāya yajante savāptadakṣiṇaiḥ yasa tathā bhāvitātmā sayāta sa gāma ālabdhuma arhati oṣadhībhisa tathā barahmana yajeraṃsa te na tādṛśaḥ buddhityāgaṃ puraskṛtya tādṛśaṃ parabravīmi te nirāśiṣama anārambhaṃ nirnamaskārama astutima akṣīṇaṃ kaṣīṇakarmāṇaṃ taṃ devā barāhmaṇaṃ viduḥ nāśrāvayana na ca yajana na dadada barāhmaṇeṣu ca garāmyāṃ vṛttiṃ lipsamānaḥ kāṃ gatiṃ yāti jājale idaṃ tu daivataṃ kṛtvā yathā yajñama avāpnuyāta [jā] na vai munīnāṃ śṛṇumaḥ sama tattvaṃ; pṛcchāmi tavā vānija kastama etata pūrve pūrve cāsya nāvekṣamāṇā; nātaḥ paraṃ tama ṛṣayaḥ sathāpayanti asminna evātma tīrthe na paśavaḥ parāpnuyuḥ sukhama atha savakarmaṇā kena vājina parāpnuyāta sukhama śaṃsa me tana mahāprājña bhṛśaṃ vai śaraddadhāmi te [tulā] uta yajñā utāyajñā makhaṃ nārhanti te kava cita ājyena payasā dadhnā pūrṇāhutyā viśeṣataḥ vālaiḥ śṛṅgena pādena saṃbhavatya eva gaurmakhama patnīṃ cānena vidhinā parakaròti niyòjayana puròdāśò hi sarveṣāṃ paśūnāṃ medhya ucyate sarvā nadyaḥ sarasvatyaḥ sarve puṇyāḥ śilòccayāḥ jājale tīrthama ātmaiva mā sama deśātithira bhava etāna īdṛśakāna dharmāna ācaranna iha jājale kāraṇaira dharmama anvicchanna na lòkāna āpnute śubhāna [bhī] etāna īdṛśakāna dharmāṃsa tulādhāraḥ paraśaṃsati upapattyā hi saṃpannāna nityaṃ sada bhira niṣevitāna [tulādhāra] sadbhira vā yadi vāsadbhira ayaṃ panthāḥ samāśritaḥ paratyakṣaṃ kariyatāṃ sādhu tatò jañāsyasi tada yathā ete śakuntā bahavaḥ samantāda vicaranti hi tavòttamāṅge saṃbhūtāḥ śayenāśa cānyāśa ca jātayaḥ āhvayaināna mahābrahmana viśamānāṃsa tatasa tataḥ paśyemāna hastapādeṣu śaliṣṭāna dehe ca sarvaśaḥ saṃbhāvayanti pitaraṃ tavayā saṃbhāvitāḥ khagāḥ asaṃśayaṃ pitā ca tavaṃ putrāna āhvaya jājale [bhī] tatò jājalinā tena samāhūtā patatriṇaḥ vācama uccārayana divyāṃ dharmasya vacanāta kila ahiṃsādi kṛtaṃ karma iha caiva paratra ca sapardhā nihanti vai barahmana sā hatā hanti taṃ narama śaraddhā vṛddhaṃ vāṅmanasī na yajñasa tarātuma arhati atra gāthā barahma gītāḥ kīrtayanti purā vidaḥ śucera aśraddadhānasya śaraddadhānasya cāśuceḥ devāśa cittama amanyanta saśṛśaṃ yajñakarmaṇi śaròtriyasya kadaryasya vadānyasya ca vārdhuṣeḥ mīmāṃsitvòbhayaṃ devāḥ samama annama akalpayana parajāpatisa tāna uvāca viṣamaṃ kṛtama itya uta śaraddhā pūtaṃ vadānyasya hatama aśraddhayetarata bhòjyama annaṃ vadānyasya kadaryasya na vārdhuṣeḥ aśraddadhāna evaikò devānāṃ nārhate haviḥ tasyaivānnaṃ na bhòktavyama iti dharmavidò viduḥ aśraddhā paramaṃ pāpaṃ śaraddhā pāpapramòcinī jahāti pāpaṃ śaraddhāvāna sarpò jīrṇāma iva tavacama jayāyasī yāpavitrāṇāṃ nivṛttiḥ śaraddhayā saha nivṛttaśīladòṣò yaḥ śaraddhāvāna pūta eva saḥ kiṃ tasya tapasā kāryaṃ kiṃ vṛttena kima ātmanā śaraddhāmayò 'yaṃ puruṣò yò yacchraddhaḥ sa eva saḥ iti dharmaḥ samākhyātaḥ sadbhira dharmārthadarśibhiḥ vayaṃ jijñāsamānāsa tavā saṃprāptā dharmadarśanāta sapardhāṃ jahi mahāprājña tataḥ parāpsyasi yata parama śaraddhāvāña śaraddadhānaśa ca dharmāṃśa caiveha vānijaḥ savavartmani sathitaśa caiva garīyāna eṣa jājale evaṃ bahumatārthaṃ ca tulādhāreṇa bhāsitama samyaka caivama upālabdhò dharmaśa còktaḥ sanātanaḥ tasya vikhyātavīryasya śarutvā vākyāni sa davijaḥ tulādhārasya kaunteya śāntima evānvapadyata tatò 'cireṇa kālena tulādhāraḥ sa eva ca divaṃ gatvā mahāprājñau viharetāṃ yathāsukhama savaṃ savaṃ sathānama upāgamya savakarmaphalanirjitama samānāṃ śaraddadhānānāṃ saṃyatānāṃ sucetasāma kurvatāṃ yajña itya eva na yajñò jātu neṣyate śaraddhā vai sāttvikī devī sūryasya duhitā nṛpa sāvitrī parasavitrī ca jīva viśvāsinī tathā vāga vṛddhaṃ tarāyate śaraddhā manò vṛddhaṃ ca bhārata yathaupamyòpadeśena kiṃ bhūyaḥ śaròtuma icchasi [bhī] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama parajānāma anukampārthaṃ gītaṃ rājñā vicakhnunā chinnasthūnaṃ vṛṣaṃ dṛṣṭvā virāvaṃ ca gavāṃ bhṛśama gògrahe yajñavātasya parekṣamāṇaḥ sa pārthivaḥ savasti gòbhyò 'satu lòkeṣu tatò nirvacanaṃ kṛtama hiṃsāyāṃ hi paravṛttāyāma āśīra eṣānukalpitā avyavasthita maryādaira vimūḍhaira nāstikaira naraiḥ saṃśayātmabhira avyaktaira hiṃsā samanukīrtitā sarvakarma savahiṃsā hi dharmātmā manura abravīta kāmarāgāda vihiṃsanti bahira vedyāṃ paśūna narāḥ tasmāta paramānataḥ kāryò dharmaḥ sūkṣmò vijānatā ahiṃsaiva hi sarvebhyò dharmebhyò jayāyasī matā upòṣya saṃśitò bhūtvā hitvā veda kṛtāḥ śarutīḥ ācāra itya anācārāḥ kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ yadi yajñāṃśa ca vṛkṣāṃśa ca yūpāṃśa còddhiśya mānavāḥ vṛthā māṃsāni khādanti naiṣa dharmaḥ paraśasyate māṃsaṃ madhu surā matsyā āsavaṃ kṛsaraudanama dhūrtaiḥ paravartitaṃ haya etana naitada vedeṣu kalpitama kāmāna mòhāca ca lòbhāca ca laulyama etata paravartitama viṣṇuma evābhijānanti sarvayajñeṣu barāhmaṇāḥ pāyasaiḥ sumanòbhiśa ca tasyāpi yajanaṃ samṛtama yajñiyāśa caiva ye vṛkṣā vedeṣu parikalpitāḥ yaca cāpi kiṃ cita kartavyama anyaca còkṣaiḥ susaṃskṛtama mahāsattvaiḥ śuddhabhāvaiḥ sarvaṃ devārhama eva tata [ya] śarīrama āpadaśa cāpi vivadantya avihiṃsataḥ kathaṃ yātrā śarīrasya nirārambhasya setsyati [bhī] yathā śarīraṃ na galāyena neyāna mṛtyuvaśaṃ yathā tathā karmasu varteta samarthò dharmama ācareta [ya] kathaṃ kāryaṃ parīkṣeta śīghraṃ vātha cireṇa vā sarvathā kāryadurge 'samina bhavāna naḥ paramò guruḥ [bhī] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama cirakāresa tu yata pūrvaṃ vṛttama āṅgirase kule cirakārika bhadraṃ te bhadraṃ te cirakārika cirakārī hi medhāvī nāparādhyati karmasu cirakārī mahāprājñò gautamasyābhavata sutaḥ ciraṃ hi sarvakāryāṇi samekṣāvāna parapadyate ciraṃ saṃcintayanna arthāṃśa ciraṃ jāgraca ciraṃ savapana cirakāryābhisaṃpatteśa cirakārī tathòcyate alasa garahaṇaṃ parāptò durmedhāvī tathòcyate buddhilāghava yuktena janenādīrgha darśinā vayabhicāre tu kasmiṃśa cida vayatikramyāparāna sutāna pitròktaḥ kupitenātha jahīmāṃ jananīma iti sa tatheti cireṇòktvā savabhāvāca cirakārikaḥ vimṛśya cirakāritvāca cintayāma āsa vai cirama pitura ājñāṃ kathaṃ kuryāṃ na hanyāṃ mātaraṃ kathama kathaṃ dharmachale nāsminna imaṃ jeyama asādhuvata pitura ājñā parò dharmaḥ savadharmò mātṛrakṣaṇama asvatantraṃ ca putratvaṃ kiṃ nu māṃ nātra pīḍayeta satriyaṃ hatvā mātaraṃ ca kò hi jātu sukhī bhaveta pitāraṃ cāpya avajñāya kaḥ paratiṣṭhāma avāpnuyāta anavajñā pitura yuktā dhāraṇaṃ mātṛrakṣaṇama yuktakṣamāva ubhāva etau nātivartetamāṃ kathama pitā haya ātmānama ādhatte jāyāyāṃ jajñiyāma iti śīlacāritragòtrasya dhāraṇārthaṃ kulasya ca sò 'hama ātmā savayaṃ pitrā putratve parakṛtaḥ punaḥ vijñānaṃ me kathaṃ na sayāda bubudhe cātmasaṃbhavama jātakarmaṇi yata parāha pitā yaca còpakarmaṇi paratyāptaḥ sa dṛdhī kāraḥ pitura gauravaniścaye gurura agryaḥ parò dharmaḥ pòṣaṇādhyayanāda dhitaḥ pitā yada āha dharmaḥ sa vedeṣva api suniścitaḥ parītimātraṃ pituḥ putraḥ sarvaṃ putrasya vai pitā śarīrādīni deyāni pitā tava ekaḥ parayacchati tasmāta pitura vacaḥ kāryaṃ na vicāryaṃ kathaṃ cana pātakānya api pūyante pitura vacanakāriṇaḥ bhòge bhāgye parasavane sarvalòkanidarśane bhartrā caiva samāyòge sīmantònnayane tathā pitā savargaḥ pitā dharmaḥ pitā paramakaṃ tapaḥ pitari parītima āpanne sarvāḥ parīyanti devatāḥ āśiṣasa tā bhajantya enaṃ puruṣaṃ parāha yāḥ pitā niṣkṛtiḥ sarvapāpānāṃ pitā yada abhinandati mucyate bandhanāta puṣpaṃ phalaṃ vṛntāta paramucyate kaliśyanna api sutasnehaiḥ pitā sanehaṃ na muñcati etada vicintitaṃ tāvata putrasya pitṛgauravama pitā haya alpataraṃ sathānaṃ cintayiṣyāmi mātarama yò haya ayaṃ mayi saṃghātò martyatve pāñcabhautikaḥ asya me jananī hetuḥ pāvakasya yathāraṇiḥ mātā dehāraṇiḥ puṃsāṃ sarvasyārtasya nirvṛtiḥ na ca śòcati nāpya enaṃ sathāvira yama apakarṣati satriyā hīnò 'pi yò gehe ambeti paratipadyate putrapautra samākīrṇò jananīṃ yaḥ samāśritaḥ api varṣaśatasyānte sa davihāyanavaca careta samarthaṃ vāsamarthaṃ vā kṛśaṃ vāpya akṛśaṃ tathā rakṣatya eva sutaṃ mātā nānyaḥ pòṣṭā vidhānataḥ tadā sa vṛddhò bhavati yadā bhavati duḥkhitaḥ tadā śūnyaṃ jagata tasya tadā mātrā viyujyate nāsti mātṛsamā chāyā nāsti mātṛsamā gatiḥ nāsti mātṛsamaṃ tarāṇaṃ nāsti mātṛsamā parapā kukṣi saṃdhāraṇāda dhātrī jananāja jananī samṛtā aṅgānāṃ vardhanāda ambā vīra sūtvena vīrasūḥ śiśòḥ śuśrūsanāca chuśrūra mātā dehama anantarama cetanāvāna narò hanyāda yasya nāsuṣiraṃ śiraḥ dampatyòḥ parāṇa saṃśleṣe yò 'bhisaṃdhiḥ kṛtaḥ kila taṃ mātā vā pitā veda bhūtārthò mātari sathitaḥ mātā jānāti yada gòtraṃ mātā jānāti yasya saḥ mātura bharaṇa mātreṇa parītiḥ sanehaḥ pituḥ parajāḥ pāni bandhaṃ savayaṃ kṛtvā sahadharmama upetya ca yadi yāpyanti puruṣāḥ satriyò nārhanti yāpyatāma bharaṇāda dhi satriyò bhartā pātyāca caiva satriyāḥ patiḥ guṇasyāsya nivṛttau tu na bhartā na patiḥ patiḥ evaṃ satrī nāparādhnòti nara evāparādhyati vayuccaraṃśa ca mahādòṣaṃ nara evāparādhyati satriyā hi paramò bhartā daivataṃ paramaṃ samṛtama tasyātmanā tu sadṛśama ātmānaṃ paramaṃ dadau sarvakāryāparādhyatvāna nāparādhyanti cāṅganāḥ yaścanòktò hi nirdeśaḥ satriyā maithuna tṛptaye tasya samārayatò vayaktama adharmò nātra saṃśayaḥ yāvana nārīṃ mātaraṃ ca gaurave cādhike sathitāma avadhyāṃ tu vijānīyuḥ paśavò 'paya avicakṣaṇāḥ devatānāṃ samāvāyama ekasthaṃ pitaraṃ viduḥ martyānāṃ devatānāṃ ca sanehāda abhyeti mātarama evaṃ vimṛśatasa tasya cirakāritayā bahu dīrghaḥ kālò vayatikrāntasa tatasa tasyāgamata pitā medhātithira mahāprājñò gautamasa tapasi sathitaḥ vimṛśya tena kālena patnyāḥ saṃsthā vayatikramama sò 'baravīda duḥkhasaṃtaptò bhṛśama aśrūṇi vartayana śarutadhairya parasādena paścāta tāpama upāgataḥ āśramaṃ mama saṃprāptasa tarilòkeśaḥ puraṃdaraḥ atithivratama āsthāya barāhmaṇaṃ rūpama āsthitaḥ samayā sāntvitò vāgbhiḥ savāgatenābhipūjitaḥ arghyaṃ pādyaṃ ca nayāyena tayābhipratipāditaḥ paravatya asmi cāpya uktaḥ paranayiṣye nayena ca atra cākuśale jāte satriyò nāsti vayatikramaḥ evaṃ na satrī na caivāhaṃ nādhvagasa taridaśeśvaraḥ aparādhyati dharmasya paramādasa tava aparādhyati īrṣyājaṃ vayasanaṃ parāhusa tena caivòrdhva retasaḥ īrṣyayā tava ahama ākṣiptò magnò duṣkṛta sāgare hatvā sādhvīṃ ca nārīṃ ca vayasanitvāca ca śāsitāma bhartavyatvena bhāryāṃ ca kò nu māṃ tārayiṣyati antareṇa mayājñaptaśa cirakārī haya udāradhīḥ yadya adya cirakārī sayāta sa māṃ tarāyeta pātakāta cirakārika bhadraṃ te bhadraṃ te cirakārika yadya adya cirakārī tavaṃ tatò 'si cirakārikaḥ tarāhi māṃ mātaraṃ caiva tapò yaca cārjitaṃ mayā ātmānaṃ pātakebhyaśa ca bhavādya cirakārikaḥ sahajaṃ cirakāritvaṃ ciraprājñatayā tava sakhalaṃ tata tavādyāstu bhavādya cirakārikaḥ cirama āśaṃsitò mātrā ciraṃ garbheṇa dhāritama saphalaṃ cirakāritvaṃ kuru tavaṃ cirakārika cirāyate ca saṃtāpāca ciraṃ savapiti vāritaḥ āvayòśa cirasaṃtāpāda avekṣya cirakārika evaṃ sa duḥkhitò rājana maharṣira gautamasa tadā cirakāriṃ dadarśātha putraṃ sathitama athāntike cirakārī tu pitaraṃ dṛṣṭvā paramaduḥkhitaḥ śastraṃ tayaktvā tatò mūrdhnā parasādāyòpacakrame gautamasa tu sutaṃ dṛṣṭvā śirasā patitaṃ bhuvi patnīṃ caiva nirākārāṃ parāma abhyagamana mudama na hi sā tena saṃbhedaṃ patnī nītā mahātmanā vijane cāśramasthena putraśa cāpi samāhitaḥ hanyāta tava anapavādena śastrapānau sute sathite vinītaṃ paraśnayitvā ca vayavasyeda ātmakarmasu buddhiśa cāsīta sutaṃ dṛṣṭvā pituśa caraṇayòra natama śastragrahaṇacāpalyaṃ saṃvṛṇòti bhayāda iti tataḥ pitrā ciraṃ satutvā ciraṃ cāghrāya mūrdhani ciraṃ dòrbhyāṃ pariṣvajya ciraṃ jīvetya udāhṛtaḥ evaṃ sa gautamaḥ putraṃ parītiharṣasamanvitaḥ abhinandya mahāprājña idaṃ vacanama abravīta cirakārika bhadraṃ te cirakārī ciraṃ bhava cirāyamāṇe tavayi ca cirama asmi suduḥkhitaḥ gāthāśa cāpya abravīda vidvāna gautamò munisattamaḥ cirakāriṣu ghòreṣu guṇòddeśa samāśrayāta cireṇa mitraṃ badhnīyāca cireṇa ca kṛtaṃ tayajeta cireṇa hi kṛtaṃ mitraṃ ciraṃ dhāraṇama arhati rāge darpe ca māne ca daròhe pāpe ca karmaṇi apriye caiva kartavye cirakārī paraśasyate bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva bhṛtyānāṃ satrījanasya ca avyakteṣva aparādheṣu cirakārī paraśasyate evaṃ sa gautamasa tasya parītaḥ putrasya bhārata karmaṇā tena kauravya cirakāritayā tayā evaṃ sarveṣu kāryeṣu vimṛśya puruṣasa tataḥ cireṇa niścayaṃ kṛtvā ciraṃ na paritapyate ciraṃ dhārayate ròṣaṃ ciraṃ karma niyacchati paścāta tāpakaraṃ karma na kiṃ cida upapadyate ciraṃ vṛddhāna upāsīta cirama anvāsya pūjayeta ciraṃ dharmāna niṣeveta kuryāca cānveṣaṇaṃ cirama cirama anvāsya viduṣaśa ciraṃ śiṣṭāna niṣevya ca ciraṃ vinīya cātmānaṃ ciraṃ yātya anavajñatāma baruvataśa ca parasyāpi vākyaṃ dharmòpasaṃhitama ciraṃ pṛccheca ciraṃ barūyāca ciraṃ na paribhūyate upāsya bahulāsa tasminna āśrame sumahātapaḥ samāḥ savargaṃ gatò vipraḥ putreṇa sahitasa tadā [ya] kathaṃ rājā parajā rakṣena na ca kiṃ cita paratāpayeta pṛcchāmi tavāṃ satāṃ śareṣṭha tana me barūhi pitāmaha [bhī] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama dayumatsenasya saṃvādaṃ rājñā satyavatā saha avyāhṛtaṃ vayājahāra satyavāna iti naḥ śarutama vadhāya nīyamāneṣu pitura evānuśāsanāta adharmatāṃ yāti dharmò yātya adharmaśa ca dharmatāma vadhò nāma bhaveda dharmò naitada bhavituma arhati [dayumatsena] atha ceda avadhò dharmò dharmaḥ kò jātucida bhaveta dasyayaśa cena na hanyerana satyavana saṃkarò bhaveta mamedama iti nāsyaitata paravarteta kalau yuge lòkayātrā na caiva sayāda atha ceda vettha śaṃsa naḥ [satyavata] sarva eva tarayò varṇāḥ kāryā barāhmaṇa bandhanāḥ dharmapāśanibaddhānāma alpò vayapacariṣyati yò yasa teṣāma apacareta tama ācakṣīta vai davijaḥ ayaṃ me na śṛṇòtīti tasmina rājā paradhārayeta tatvābhedena yaca chāstraṃ tata kāryaṃ nānyathā vadhaḥ asamīkṣyaiva karmāṇi nītiśāstraṃ yathāvidhi dasyūna hinasti vai rājā bhūyasò vāpya anāgasaḥ bhāryā mātā pitā putrò hanyate puruṣe hate pareṇāpakṛte rājā tasmāta samyaka paradhārayeta asādhòśa caiva puruṣò labhate śīlama ekadā sādhòśa cāpi haya asādhubhyò jāyate 'śòbhanā parajā na mūlaghātaḥ kartavyò naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ api khalva avadhenaiva parāyaścittaṃ vidhīyate udvejanena bandhena virūpakaraṇena ca vadhadandena te kaleśyā na purò 'hitasaṃpadā yadā puròhitaṃ vā te paryeyuḥ śaraṇaiṣiṇaḥ kariṣyāmaḥ punara barahmana na pāpama iti vādinaḥ tadā visargama arhāḥ sayura itīdaṃ nṛpaśāsanama vibhrada daṇḍājinaṃ mundò barāhmaṇò 'rahati vāsasama garīyāṃsò garīyāṃsama aparādhe punaḥ punaḥ tathā visargama arhanti na yathā parathame tathā [dayumatsena] yatra yatraiva śakyerana saṃyantuṃ samaye parajāḥ sa tāvata paròcyate dharmò yāvana na paratilaṅghyate ahanyamāneṣu punaḥ sarvama eva parābhaveta pūrve pūrvatare caiva suśāsyā abhavaña janāḥ mṛdavaḥ satyabhūyiṣṭhā alpadròhālpa manyavaḥ purā dhiga danda evāsīda vāga dandasa tadanantarama āsīda ādāna daṇḍò 'pi vadhadaṇḍò 'daya vartate vadhenāpi na śakyante niyantuma apare janāḥ naiva dasyura manuṣyāṇāṃ na devānāma iti śarutiḥ na gandharvapitṝṇāṃ ca kaḥ kasyeha na kaścanana padmaṃ śamaśānāda ādatte piśācāca cāpi daivatama teṣu yaḥ samayaṃ kuryāda ajñeṣu hatabuddhiṣu [satyavata] tāna na śaknòṣi ceta sādhūna paritrātuma ahiṃsayā kasya cida bhūtabhavyasya lābhenāntaṃ tathā kuru [dayumatsena] rājānò lòkayātrārthaṃ tapyante paramaṃ tapaḥ apatrapanti tādṛgbhyasa tathā vṛttā bhavanti ca vitrāsyamānāḥ sukṛtò na kāmāda ghananti duṣkṛtīna sukṛtenaiva rājānò bhūyiṣṭhaṃ śāsate parajāḥ śareyasaḥ śareyasīma evaṃvṛttiṃ lòkò 'nuvartate sadaiva hi guròra vṛttama anuvartanti mānavāḥ ātmānama asamādhāya samādhitsati yaḥ parāna viṣayeṣva indriyavaśaṃ mānavāḥ parahasanti tama yò rājñò dambhamòhena kiṃ cita kuryāda asāṃpratama sarvòpāyaira niyamyaḥ sa tathā pāpāna nivartate ātmaivādau niyantavyò duṣkṛtaṃ samiyacchatā dandayeca ca mahādantaira api bandhūna anantarāna yatra vai pāpakṛta kaleśyò na mahada duḥkhama archati vardhante tatra pāpāni dharmò harasati ca dharuvama iti kāruṇyaśīlasa tu vidvāna vai barāhmaṇò 'navaśāta iti caivānuśiṣṭò 'sami pūrvaisa tāta pitāmahaiḥ āśvāsayadbhiḥ subhṛśama anukròśāta tathaiva ca etata parathamakalpena rājā kṛtayuge 'bhajata pādò 'nenāpi dharmeṇa gaccheta taretāyuge tathā davāpare tu davipādena pādena tava apare yuge tathā kaliyuge parāpte rājñāṃ duścaritena ha bhaveta kālaviśeṣeṇa kalā dharmasya sòdaśī atha parathamakalpena satyavana saṃkarò bhaveta āyuḥ śaktiṃ ca kālaṃ ca nirdiśya tapa ādiśeta satyāya hi yathā neha jahyāda dharmaphalaṃ mahata bhūtānāma anukampārthaṃ manuḥ savāyambhuvò 'baravīta [ya] aviròdhena bhūtānāṃ tayāgaḥ ṣādguṇyakārakaḥ yaḥ sayāda ubhaya bhāgdharmasa tana me barūhi pitāmaha gārhasthyasya ca dharmasya tayāgadharmasya còbhayòḥ adūrasaṃprasthitayòḥ kiṃ savica chareyaḥ pitāmaha [bhī] ubhau dharmau mahābhāgāva ubhau paramaduścarau ubhau mahāphalau tāta sadbhira ācaritāva ubhau atra te vartayiṣyāmi parāmānyama ubhayòsa tayòḥ śṛṇuṣvaika manāḥ pārtha chinnadharmārthasaṃśayama atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama kapilasya gòśa ca saṃvādaṃ tana nibòdha yudhiṣṭhira āmnāyama anupaśyana hi purāṇaṃ śāśvataṃ dharuvama nahuṣaḥ pūrvama ālebhe tavastura gāma itinaḥ śarutama tāṃ niyuktāma adīnātmā sattvasthaḥ samaye rataḥ jañānavāna niyatāhārò dadarśa palilasa tadā sa buddhima uttamāṃ parāptò naiṣṭhikīma akutòbhayāma samarāmi śithilaṃ satyaṃ vedā itya abravīta sakṛta tāṃ gāma ṛṣiḥ sayūma raśmiḥ paraviśya yatima abravīta haṃhò vedā yadi matā dharmāḥ kenāpare matāḥ tapasvinò dhṛtimataḥ śarutivijñānacakṣuṣaḥ sarvama ārṣaṃ hi manyante vayāhṛtaṃ viditātmanaḥ tasyaivaṃ gatatṛṣṇasya vijvarasya nirāśiṣaḥ kā vivakṣāsti vedeṣu nirārambhasya sarvaśaḥ [kapila] nāhaṃ vedāna vinindāmi na vivakṣāmi karhi cita pṛthaga āśramiṇāṃ karmāṇya ekārthānīti naḥ śarutama gacchatya eva parityāgī vānaprasthaśa ca gacchati gṛhasthò barahmacārī ca ubhau tāva api gacchataḥ deva yānā hi panthānaśa catvāraḥ śāśvatā matāḥ teṣāṃ jayāyaḥ kanīyastvaṃ phaleṣūktaṃ balābalama evaṃ viditvā sarvārthāna ārabheda iti vaidikama nārabheda iti cānyatra naiṣṭhikī śarūyate śarutiḥ anārambhe haya adòṣaḥ sayāda ārambhe 'dòṣa uttamaḥ evaṃ sathitasya śāstrasya durvijñeyaṃ balābalama yadya atra kiṃ cita paratyakṣama ahiṃsāyāḥ paraṃ matama ṛte tava āgamaśāstrebhyò barūhi tada yadi paśyasi [sayūmaraṣmi] savargakāmò yajeteti satataṃ śarūyate śarutiḥ phalaṃ parakalpya pūrvaṃ hi tatò yajñaḥ paratāyate ajaśa cāśvaśa ca meṣaśa ca gauśa ca pakṣigaṇāśa ca ye garāmyāraṇyā oṣadhayaḥ parāṇasyānnama iti śarutiḥ tathaivānnaṃ haya ahara ahaḥ sāyaṃ parātarnirupyate paśavaśa cātha dhānyaṃ ca yajñasyāṅgama iti śarutiḥ etāni sahayajñena parajāpatira akalpayata tena parajāpatira devāna yajñenāyajata parabhuḥ te samānyònyaṃ carāḥ sarve parāninaḥ sapta sapta ca yajñeṣūpākṛtaṃ viśvaṃ parāhura uttamasaṃjñitama etaca caivābhyanujñātaṃ pūrvaiḥ pūrvataraisa tathā kò jātu na vicinvīta vidvāna savāṃ śaktima ātmanaḥ paśavaśa ca manuṣyāśa ca darumāśa cauṣadhibhiḥ saha savargama evābhikāṅkṣante na ca savargasa tava ṛte makhama oṣadhyaḥ paśavò vṛkṣā vīrudājyaṃ payò dadhi havira bhūmira diśaḥ śaraddhā kālaśa caitāni davādaśa ṛcò yajūṃsi sāmāni yajamānaśa ca sòdaśaḥ agnira jañeyò gṛhapatiḥ sa saptadaśa ucyate aṅgānya etāni yajñasya yajñò mūlama iti śarutiḥ ājyena payasā dadhnā śakṛda āmikṣayā tavacā vālaiḥ śṛṅgena pādena saṃbhavatya eva gaurmakhama evaṃ paratyekaśaḥ sarvaṃ yada yada asya vidhīyate yajñaṃ vahanti saṃbhūya sahartvigbhiḥ sadakṣiṇaiḥ saṃhatyaitāni sarvāṇi yajñaṃ nirvartayantya uta yajñārthāni hi sṛṣṭāni yathā vai śarūyate śarutiḥ evaṃ pūrve pūrvatarāḥ paravṛttāśa caiva mānavāḥ na hinasti haya ārabhate nābhidruhyati kiṃ cana yajñò yastavya itya eva yò yajatya aphalepsayā yajñāṅgānya api caitāni yathòktāni na saṃśayaḥ vidhinā vidhiyuktāni tārayanti parasparama āmnāyama ārṣaṃ paśyāmi yasmina vedāḥ paratiṣṭhitāḥ taṃ vidvāṃsò 'nupaśyanti barāhmaṇasyānudarśanāta barāhmaṇa parabhavò yajñò barāhmaṇārpaṇa eva ca anu yajñaṃ jagata sarvaṃ yajñaśa cānu jagata sadā oma iti barahmaṇò yònira namaḥ savāhā savadhā vasata yasyaitāni parayujyante yathāśakti kṛtānya api na tasya tariṣu lòkeṣu paralòkabhayaṃ viduḥ iti vedā vadantīha siddhāśa ca paramarṣayaḥ ricò yajūṃsi sāmāni satòbhāśa ca vidhicòditāḥ yasminna etāni sarvāṇi bahira eva sa vai davijaḥ agnyādheye yada bhavati yaca ca sòme sute davija yaca cetaraira mahāyajñairveda tada bhagavāna savataḥ tasmāda barahmana yajetaiva yājayeca cāvicārayana yajataḥ savargavidhinā paretya savargaphalaṃ mahata nāyaṃ lòkò 'satya ayajñānāṃ paraśa ceti viniścayaḥ vedavādavidaśa caiva paramānama ubhayaṃ tadā [kapila] etāvada anupaśyantò yatayò yānti mārgagāḥ naiṣāṃ sarveṣu lòkeṣu kaśa cida asti vayatikramaḥ nirdvandvā nirnamaskārā nirāśira bandhanā budhāḥ vimuktāḥ sarvapāpebhyaśa caranti śucayò 'malāḥ apavarge 'tha saṃtyāge buddhau ca kṛtaniścayāḥ barahmiṣṭhā barahmabhūtāśa ca barahmaṇya eva kṛtālayāḥ viśòkā naṣṭa rajasasa teṣāṃ lòkāḥ sanātanāḥ teṣāṃ gatiṃ parāṃ parāpya gārhasthye kiṃ parayòjanama [ṣayū] yadya eṣā paramā niṣṭhā yadya eṣā paramā gatiḥ gṛhasthāna avyapāśritya nāśramò 'nayaḥ paravartate yathā mātarama āśritya sarve jīvanti jantavaḥ evaṃ gṛhasthama āśritya vartanta itare ''śaramāḥ gṛhastha eva yajate gṛhasthasa tapyate tapaḥ gārhastyama asya dharmasya mūlaṃ yata kiṃ cida ejate parajanāda dhayabhinirvṛttāḥ sarve parāṇa bhṛtò mune parajanaṃ cāpya utānyatra na kathaṃ cana vidyate yāsa tāḥ sayura bahira oṣadhyò bahva araṇyāsa tathā davija oṣadhibhyò bahira yasmāta parānī kaśa cina na vidyate kasyaiṣā vāga bhaveta satyā mòkṣò nāsti gṛhāda iti aśraddadhānaira aprājñaiḥ sūkṣmadarśanavarjitaiḥ nirāśaira alasaiḥ śarāntaisa tapyamānaiḥ savakarmabhiḥ śaramasyòparamò dṛṣṭaḥ paravrajyā nāma paṇḍitaiḥ tarailòkyasyaiva hetura hi maryādā śāśvatī dharuvā barāhmaṇò nāma bhagavāña janmaprabhṛti pūjyate parāga garbhādhānāna mantrā hi paravartante davijātiṣu aviśrambheṣu vartante viśrambheṣva apya asaṃśayama dāhaḥ punaḥ saṃśrayaṇe saṃsthite pātrabhòjanama dānaṃ gavāṃ paśūnāṃ vā pindānāṃ cāpsu majjanama arciṣmantò barhiṣadaḥ karavyādāḥ pitaraḥ samṛtāḥ mṛtasyāpya anumanyante mantrā mantrāśa ca kāraṇama evaṃ karòśatsu vedeṣu kutò mòkṣò 'sati kasya cita ṛṇavantò yadā martyāḥ pitṛdevadvijātiṣu śariyā vihīnaira alasaiḥ paṇḍitaira apalāpitama vedavādāparijñānaṃ satyābhāsama ivānṛtama na vai pāpaira hariyate kṛṣyate vā; yò barāhmaṇò yajate veda śāstraiḥ ūrdhvaṃ yajñaḥ paśubhiḥ sārdhama eti; saṃtarpitasa tarpayate ca kāmaiḥ na vedānāṃ paribhavāna na śāthyena na māyayā mahata parāpnòti puruṣò barahma barahmaṇi vindati [kapila] darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca agnihòtraṃ ca dhīmatāma cāturmasyāni caivāsaṃsa teṣu yajñaḥ sanātanaḥ anārambhāḥ sudhṛtayaḥ śucayò barahma saṃśritāḥ barahmaṇaiva sama te devāṃsa tarpayantya amṛtaiṣiṇaḥ sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtāni paśyataḥ devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ caturdvāraṃ puruṣaṃ caturmukhaṃ; caturdhā cainama upayānti nindā bāhubhyāṃ vāca udarāda upasthāta; teṣāṃ davāraṃ davārapālò bubhūseta nākṣaira dīvyena nādadītānya vittaṃ; na vāyònīyasya śṛtaṃ paragṛhṇeta karuddhò na caiva parahareta dhīmāṃsa; tathāsya tata pāni pādaṃ suguptama nākròśama archena na mṛṣā vadeca ca; na paiśunaṃ janavādaṃ ca kuryāta satyavratò mita bhāsò 'paramattasa; tathāsya vāga davārama athò suguptama nānāśanaḥ sayāna na mahāśanaḥ sayāda; alòlupaḥ sādhubhira āgataḥ sayāta yātrārthama āhārama ihādadīta; tathāsya sayāja jātharī davāraguptiḥ na vīra patnīṃ vihareta nārīṃ; na cāpi nārīma anṛtāva āhvayīta bhāryā varataṃ haya ātmani dhārayīta; tathāsya pastha davāraguptira bhaveta davārāṇi yasya sarvāṇi suguptāni manīṣiṇaḥ upasthama udaraṃ bāhū vāka caturthī sa vai davijaḥ mòghānya agupta davārasya sarvāṇya eva bhavantya uta kiṃ tasya tapasā kāryaṃ kiṃ yajñena kima ātmanā anuttarīya vasanama anupastīrṇa śāyinama bāhūpadhānaṃ śāmyantaṃ taṃ devā barāhmaṇaṃ viduḥ davandvārāmeṣu sarveṣu ya ekò ramate muniḥ pareṣāma ananudhyāyaṃsa taṃ devā barāhmaṇaṃ viduḥ yena sarvama idaṃ buddhaṃ parakṛtira vikṛtiśa ca yā gatijñaḥ sarvabhūtānāṃ taṃ devā barāhmaṇaṃ viduḥ abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sarveṣāma abhayaṃ yataḥ sarvabhūtātmabhūtò yasa taṃ devā barāhmaṇaṃ viduḥ nāntarenānujānanti vedānāṃ yata kariyāphalama anujñāya ca tata sarvama anyada ròcayate 'phalama phalavanti ca karmāṇi vayuṣṭimanti dharuvāṇi ca viguṇāni ca paśyanti tathānaikāntikāni ca guṇāśa cātra sudurjñeyā jañātāśa cāpi suduṣkarāḥ anuṣṭhitāśa cāntavanta iti tavama anupaśyasi [sayū] yathā ca veda parāmānyaṃ tayāgaśa ca saphalò yathā tau panthānāva ubhau vayaktau bhagavaṃsa tada baravīhi me [kapila] paratyakṣama iha paśyanti bhavantaḥ satpathe sathitāḥ paratyakṣaṃ tu kima atrāsti yada bhavanta upāsate [sayū] sayūmaraśmira ahaṃ barahmaña jijñāsārthama ihāgataḥ śareyaḥ kāmaḥ paratyavòcama ārjavāna na vivakṣayā imaṃ ca saṃśayaṃ ghòraṃ bhagavāna parabravītu me paratyakṣama iha paśyantò bhavantaḥ satpathe sathitāḥ kima atra paratyakṣatamaṃ bhavantò yada upāsate anyatra tarka śāstrebhya āgamāca ca yathāgamama āgamò vedavādasa tu tarka śāstrāṇi cāgamaḥ yathāgamama upāsīta āgamasa tatra sidhyati siddhiḥ paratyakṣarūpā ca dṛśyatya āgamaniścayāta naura vāvīva nibaddhā hi saròtasā sanibandhanā hariyamāṇā kathaṃ vipra kubuddhīṃsa tārayiṣyati etada baravītu bhagavāna upapannò 'samya adhīhi bhòḥ naiva tayāgī na saṃtuṣṭò nāśòkò na nirāmayaḥ na nirvivitsò nāvṛttasnāpavṛttò 'sati kaśa cana bhavantò 'pi ca hṛṣyanti śòcanti ca yathā vayama indriyārthāśa ca bhavatāṃ samānāḥ sarvajantuṣu evaṃ caturṇāṃ varṇānāma āśramāṇāṃ paravṛttiṣu ekama ālambamānānāṃ nirnaye kiṃ nirāmayama [kapila] yada yada ācarate śāstrama atha sarvapravṛttiṣu yasya yatra haya anuṣṭhānaṃ tatra tatra nirāmayama sarvaṃ pāvayate jañānaṃ yò jañānaṃ haya anuvartate jañānāda apetya yā vṛttiḥ sā vināśayati parajāḥ bhavantò jañāninò nityaṃ sarvataśa ca nirāgamāḥ aikātmyaṃ nāma kaśa cida dhi kadā cida abhipadyate śāstraṃ haya abuddhvā tattvena ke cida vādabalā janāḥ kāmadveṣābhibhūtatvāda ahaṃkāravaśaṃ gatāḥ yāthātathyama avijñāya śāstrāṇāṃ śāstradasyavaḥ barahma satenā nirārambhā apakva matayò 'śivāḥ vaiguṇyama eva paśyanti na guṇāna anuyuñjate teṣāṃ tamaḥ śarīrāṇāṃ tama eva parāyanama yò yathā parakṛtira jantuḥ parakṛteḥ sayāda vaśānugaḥ tasya daveṣaśa ca kāmaśa ca karòdhò dambhò 'nṛtaṃ madaḥ nityama evābhivartante guṇāḥ parakṛtisaṃbhavāḥ etada buddhyānupaśyantaḥ saṃtyajeyuḥ śubhāśubhama parāṃ gatima abhīpsantò yatayaḥ saṃyame ratāḥ [ṣayū] sarvama etana mayā barahmaña śāstrataḥ parikīrtitama na haya avijñāya śātrārthaṃ paravartante paravṛttayaḥ yaḥ kaśa cina nayāyya ācāraḥ sarvaṃ śāstrama iti śarutiḥ yada anyāyyama aśāstraṃ tada itya eṣā śarūyate śarutiḥ na paravṛttira ṛte śāstrāta kā cida astīti niścayaḥ yada anyada vedavādebhyasa tada aśāstrama iti śarutiḥ śāstrāda apetaṃ paśyanti bahavò vayaktamāninaḥ śāstradòṣāna na paśyanti iha cāmutra cāpare avijñāna hataprajñā hīnaprajñāsa tamòvṛtāḥ śakyaṃ tava ekena muktena kṛtakṛtyena sarvaśaḥ piṇḍa mātraṃ vayapāśritya carituṃ sarvatòdiśama vedavādaṃ vayapāśritya mòkṣò 'satīti parabhāsituma idaṃ tu duṣkaraṃ karma kuṭumbama abhisaṃśritama dānama adhyayanaṃ yajñaḥ parajā saṃtānama ārjavama yadya etada evaṃ kṛtvāpi na vimòkṣò 'sati kasya cita dhika kartāraṃ ca kāryaṃ ca śaramaśa cāyaṃ nirarthakaḥ nāstikyama anyathā ca sayāda vedānāṃ pṛṣṭhataḥ kariyā etasyānantyama icchāmi bhagavaña śaròtuma añjasā tathyaṃ vadasva me barahmanna upasannò 'samya adhīhi bhòḥ yathā te viditò mòkṣasa tathecchāmya upaśikṣituma [kapila] vedāḥ paramānaṃ lòkānāṃ na vedāḥ pṛṣṭhataḥ kṛtāḥ dave barahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yata śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ barahmādhigacchati śarīrama etata kurute yada vede kurute tanuma kṛtaśuddha śarīrò hi pātraṃ bhavati barāhmaṇaḥ ānantyama anuyuknte yaḥ karmaṇā tada baravīmi te nirāgamama anaitihyaṃ paratyakṣaṃ lòkasākṣikama dharma itya eva ye yajñāna vitanvanti nirāśiṣaḥ utpanna tayāginò 'lubdhāḥ kṛpāsūyāva ivārjitāḥ dhanānāma eṣa vai panthāsa tīrtheṣu paratipādanama anāśritāḥ pāpakṛtyāḥ kadā cita karma yònitaḥ manaḥsaṃkalpasaṃsiddhā viśuddhajñānaniścayāḥ akrudhyantò 'nasūyantò nirahaṃkāra matsarāḥ jañānaniṣṭhāsa tariśuklāśa ca sarvabhūtahite ratāḥ āsana gṛhasthā bhūyiṣṭhama avyutkrāntāḥ savakarmasu rājānaśa ca tathāyuktā barāhmaṇāśa ca yathāvidhi samā haya ārjavasaṃpannāḥ saṃtuṣṭā jañānaniścayāḥ paratyakṣadharmāḥ śucayaḥ śaraddadhānāḥ parāvare purastāda bhāvitātmānò yathāvaca caritavratāḥ caranti dharmaṃ kṛcchre 'pi durge caivādhisaṃhatāḥ saṃhatya dharmaṃ caratāṃ purāsīta sukhama eva tata teṣāṃ nāsīda vidhātavyaṃ parāyaścittaṃ kadā cana satyaṃ hi dharmama āsthāya durādharṣatamā matāḥ na mātrāma anurudhyante na dharmachalama antataḥ ya eva parathamaḥ kalpasa tama evābhyācarana saha asyāṃ sathitau sathitānāṃ hi parāyaścittaṃ na vidyate durbalātmana utpannaṃ parāyaścittama iti śarutiḥ yata evaṃvidhā viprāḥ purāṇā yajñavāhanāḥ taraividya vṛddhāḥ śucayò vṛttavantò yaśasvinaḥ yajantò 'hara ahara yajñaira nirāśīra bandhanā budhāḥ teṣāṃ yajñāśa ca vedāśa ca karmāṇi ca yathāgamama āgamāśa ca yathākālaṃ saṃkalpāśa ca yathā varatama apetakāmakròdhānāṃ parakṛtyā saṃśitātmanāma ṛjūnāṃ śama nityānāṃ sathitānāṃ saveṣu karmasu sarvama ānantyama evāsīda iti naḥ śāśvatī śarutiḥ teṣāma adīnasattvānāṃ duścarācāra karmaṇāma savakarmabhiḥ saṃvṛtānāṃ tapò ghòratvama āgatama taṃ sada ācārama āśvaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dharuvama aśaknuvadbhiśa carituṃ kiṃ cida dharmeṣu sūcitama nirāpada dharma ācārasa tava apramādò 'parābhavaḥ sarvavarṇeṣu yata teṣu nāsīta kaśa cida vayatikramaḥ dharmama ekaṃ catuṣpādama āśritāsa te nararṣabhāḥ taṃ santò vidhivata parāpya gacchanti paramāṃ gatima gṛhebhya eva niṣkramya vanama anye samāśritāḥ gṛhama evābhisaṃśritya tatò 'naye barahmacāriṇaḥ dharmama etaṃ catuṣpādama āśramaṃ barāhmaṇā viduḥ ānantyaṃ barahmaṇaḥ sathānaṃ barāhmaṇā nāma niścayaḥ ata evaṃvidhā viprāḥ purāṇā dharmacāriṇaḥ ta ete divi dṛśyante jayòtira bhūtā davijātayaḥ nakṣatrāṇīva dhiṣnyeṣu bahavasa tārakā gaṇāḥ ānantyama upasaṃprāptāḥ saṃtòṣāda iti vaidikama yadya āgacchanti saṃsāraṃ punara yiniṣu tādṛśāḥ na lipyante pāpakṛtyaiḥ kadā cita karma yònitaḥ evaṃ yuktò barāhmaṇaḥ sayāda anyò barāhmaṇakò bhaveta karmaiva puruṣasyāha śubhaṃ vā yadi vāśubhama evaṃ pakvakasāyānāma ānantyena śarutena ca sarvama ānantyama evāsīda evaṃ naḥ śāśvatī śarutiḥ teṣāma apetatṛṣṇānāṃ nirniktānāṃ śubhātmanāma caturtha aupaniṣadò dharmaḥ sādhāraṇaḥ samṛtaḥ sa siddhaiḥ sādhyate nityaṃ barāhmaṇaira niyatātmabhiḥ saṃtòṣa mūlasa tayāgātmā jañānādhiṣṭhānama ucyate apavarga gatira nityò yati dharmaḥ sanātanaḥ sādhāraṇaḥ kevalò vā yathābalama upāsyate gacchatò gacchataḥ kaṣemaṃ durbalò 'tarāvasīdati barahmaṇaḥ padama anvicchana saṃsārāna mucyate śuciḥ [sayū] ye bhuñjate ye dadate yajante 'dhīyate ca ye mātrābhira dharmalabdhābhira ye vā tayāgaṃ samāśritāḥ eteṣāṃ paretya bhāve tu katamaḥ savargajittamaḥ etada ācakṣva me barahmana yathātathyena pṛcchataḥ [kapa] parigrahāḥ śubhāḥ sarve guṇatò 'bhayudayāśa ca ye na tu tayāgasukhaṃ parāptā etata tavama api paśyasi [sayū] bhavantò jañānaniṣṭhā vai gṛhasthāḥ karma niścayāḥ āśramāṇāṃ ca sarveṣāṃ niṣṭhāyāma aikyama ucyate ekatve ca pṛthaktve ca viśeṣò nānya ucyate tada yathāvada yathānyāyaṃ bhagavāna parabravītu me [kapa] śarīrapaktiḥ karmāṇi jañānaṃ tu paramā gatiḥ pakve kasāye vamanai rasajñāne na tiṣṭhati ānṛśaṃsyaṃ kaṣamā śāntira ahiṃsā satyama ārjavama adròhò nābhimānaśa ca harīsa titikṣā śamasa tathā panthānò barahmaṇasa tava ete etaiḥ parāpnòti yata parama tada vidvāna anubudhyeta manasā karma niścayama yāṃ viprāḥ sarvataḥ śāntā viśuddhā jañānaniścayāḥ gatiṃ gacchanti saṃtuṣṭāsa tāma āhuḥ paramāṃ gatima vedāṃśa ca veditavyaṃ ca viditvā cayathā sathiti evaṃ vedavida itya āhura atò 'nayò vātaretakaḥ sarvaṃ vidura vedavidò vede sarvaṃ paratiṣṭhitama vede hi niṣṭhā sarvasya yada yada asti ca nāsti ca eṣaiva niṣṭhā sarvasya yada yada asti canāsti ca etada antaṃ ca madhyaṃ ca saca cāsaca ca vijānataḥ samasta tayāga itya evaṃ śama itya eva niṣṭhitaḥ saṃtòṣa itya atra śubhama apavarge paratiṣṭhitama ṛtaṃ satyaṃ viditaṃ veditavyaṃ; sarvasyātmā jaṅgamaṃ sathāvaraṃ ca sarvaṃ sukhaṃ yaca chivama uttamaṃ ca; barahmāvyaktaṃ parabhavaśa cāvyayaśa ca tejaḥ kaṣamā śāntira anāmayaṃ śubhaṃ; tathāvidhaṃ vayòma sanātanaṃ dharuvama etaiḥ śabdaira gamyate buddhinetraisa; tasmai namò barahmaṇe barāhmaṇāya [ya] dharmama arthaṃ ca kāmaṃ ca vedāḥ śaṃsanti bhārata kasya lābhò viśiṣṭò 'tara tana me barūhi pitāmaha [bhī] atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanama kuṇḍa dhāreṇa yata parītyā bhaktāyòpakṛtaṃ purā adhanò barāhmaṇaḥ kaśa cita kāmāda dharmama avaikṣata yajñārthaṃ sa tatò 'rathārthī tapò 'tapyata dāruṇama sa niścayama athò kṛtvā pūjayāma āsa devatāḥ bhaktyā na caivādhyagacchada dhanaṃ saṃpūjya devatāḥ tataśa cintāṃ punaḥ parāptaḥ katamada daivataṃ nu tata yana me darutaṃ parasīdeta mānuṣaira ajadī kṛtama atha saumyena vapuṣā devānucarama antike paratyapaśyaja jaladharaṃ kundadhārama avasthitama dṛṣṭvaiva taṃ mahātmānaṃ tasya bhaktira ajāyata ayaṃ me dhāsyati śareyò vapura etada dhi tādṛśama saṃnikṛṣṭaśa ca devasya na cānyaira mānuṣaira vṛtaḥ eṣa me dāsyati dhanaṃ parabhūtaṃ śīghrama eva ca tatò dhūpaiśa ca gandhaiśa ca mālyaira uccāvacaira api balibhira vividhaiśa cāpi pūjayāma āsa taṃ davijaḥ tataḥ savalpena kālena tuṣṭò jaladharasa tadā tasyòpakāre niyatāma imāṃ vācama uvāca ha barahmaghne ca surāpe ca còre bhagnavrate tathā niṣkṛtira vihitā sada bhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ āśāyāsa tanayò 'dharmaḥ karòdhò 'sūyā sutaḥ samṛtaḥ putrò lòbhò nikṛtyāsa tu kṛtaghnò nārhati parajāma tataḥ sa barāhmaṇaḥ savapne kundadhārasya tejasā apaśyata sarvabhūtāni kuśeṣu śayitasa tadā śamena tapasā caiva bhaktyā ca nirupaskṛtaḥ śuddhātmā barāhmaṇò rātrau nidarśanama apaśyata manibhadraṃ sa tatrasthaṃ devatānāṃ mahādyutima apaśyata mahātmānaṃ vayādiśantaṃ yudhiṣṭhira tatra devāḥ parayacchanti rājyāni ca dhanāni ca śubhaiḥ karmabhira ārabdhāḥ paracchidantya aśubheṣu ca paśyatāma atha yakṣāṇāṃ kundadhārò mahādyutiḥ niṣpatya patitò bhūmau devānāṃ bharatarṣabha tatasa tu devavacanāna manibhadrò mahāyaśaḥ uvāca patitaṃ bhūmau kundadhāra kima iṣyate [kundadhara] yadi parasannā devā me bhaktò 'yaṃ barāhmaṇò mama asyānugrahama icchāmi kṛtaṃ kiṃ cita sukhòdayama [bhī] tatasa taṃ manibhadrasa tu punara vacanama abravīta devānāma eva vacanāta kundadhāraṃ mahādyutima uttiṣṭhòttiṣṭha bhadraṃ te kṛtakāryaḥ sukhī bhava yāvada dhanaṃ parārthayate barāhmaṇò 'yaṃ sakhā tava devānāṃ śāsanāta tāvada asaṃkhyeyaṃ dadāmya ahama vicārya kundadhārasa tu mānuṣyaṃ calama adhruvama tapase matima ādhatta barāhmaṇasya yaśasvinaḥ [ku] nāhaṃ dhanāni yācāmi barāhmaṇāya dhanaprada anyama evāhama icchāmi bhaktāyānugrahaṃ kṛtama pṛthivīṃ ratra pūrṇāṃ vā mahada vā dhanasaṃcayama bhaktāya nāhama icchāmi bhaveda eṣa tu dhārmikaḥ dharme 'saya ramatāṃ buddhira dharmaṃ caivòpajīvatu dharmapradhānò bhavatu mamaiṣò 'nugrahò mataḥ [maṇibhadra] yadā dharmaphalaṃ rājyaṃ sukhāni vividhāni ca phalānya evāyama aśnātu kāyakleśavivarjitaḥ [bhī] tatasa tada eva bahuśaḥ kundadhārò mahāyaśaḥ abhyāsama akaròda dharme tatasa tuṣṭāsya devatāḥ [maṇi] parītāsa te devatāḥ sarvā davijasyāsya tathaiva ca bhaviṣyatya eṣa dharmātmā dharme cādhāsyate matiḥ [bhī] tataḥ parītò jaladharaḥ kṛtakāryò yudhiṣṭhira īpsitaṃ manasò labdhvā varama anyaiḥ sudurlabhama tatò 'paśyata cīrāṇi sūkṣmāṇi davijasattamaḥ pārśvatò 'bhayāgatò nayastānya atha nirvedama āgataḥ [barā] ayaṃ na sukṛtaṃ vetti kò nava anyò vetsyate kṛtama gacchāmi vanama evāhaṃ varaṃ dharmeṇa jīvituma [bhī] nirvedāda devatānāṃ ca parasādāta sa davijòttamaḥ vanaṃ paraviśya sumahata tapa ārabdhavāṃsa tadā devatātithiśeṣeṇa phalamūlāśanò davijaḥ dharme cāpi mahārāja ratira asyābhyajāyata tayaktvā mūlaphalaṃ sarvaṃ parṇāhārò 'bhavada davijaḥ parṇaṃ tayaktvā jalāhārasa tadāsīda davijasattamaḥ vāyubhakṣasa tataḥ paścāda bahūna varṣagaṇāna abhūta na cāsya kaṣīyate parāṇasa tada adbhutama ivābhavata dharme ca śaraddadhānasya tapasya ugre ca vartataḥ kālena mahatā tasya divyā dṛṣṭira ajāyata tasya buddhiḥ parādurāsīda yadi dadyāṃ mahada dhanama tuṣṭaḥ kasmai cida evāhaṃ na mithyā vāga bhavena mama tataḥ parahṛṣṭavadanò bhūya ārabdhavāṃsa tapaḥ bhūyaśa cācintayata siddhò yata paraṃ sò 'bhayapadyata yadi dadyāma ahaṃ rājyaṃ tuṣṭò vai yasya kasya cita sa bhaveda acirāda rājā na mityā vāga bhavena mama tasya sākṣāta kundadhārò darśayāma āsa bhārata barāhmaṇasya tapòyògāta sauhṛdenābhicòditaḥ samāgamya sa tenātha pūjāṃ cakre yathāvidhi barāhmaṇaḥ kundadhārasya vismitaśa cābhavana nṛpa tatò 'baravīta kundadhārò divyaṃ te cakṣura uttamama paśya rājñāṃ gatiṃ vipra lòkāṃśa cāvekṣa cakṣuṣā tatò rājñāṃ sahasrāṇi magnāni niraye tadā dūrāda apaśyada vipraḥ sa divyayuktena cakṣuṣā [ku] māṃ pūjayitvā bhāvena yadi tavaṃ duḥkhama āpnuyāḥ kṛtaṃ mayā bhaveta kiṃ te kaśa ca te 'nugrahò bhaveta paśya paśya ca bhūyasa tavaṃ kāmāna iccheta kathaṃ naraḥ savargadvāraṃ hi saṃruddhaṃ mānuṣeṣu viśeṣataḥ [bhī] tatò 'paśyata sa kāmaṃ ca karòdhaṃ lòbhaṃ bhayaṃ madama nidrāṃ tandrīṃ tathālasyama āvṛtya puruṣāna sathitāna [ku] etaira lòkāḥ susaṃruddhā devānāṃ mānuṣāda bhayama tathaiva devavacanāda vighnaṃ kurvanti sarvaśaḥ na devaira ananujñātaḥ kaśa cida bhavati dhārmikaḥ eṣa śaktò 'si tapasā rājyaṃ dātuṃ dhanāni ca [bhī] tataḥ papāta śirasā barāhmaṇasa tòyadhāriṇe uvāca cainaṃ dharmātmā māhāna me 'nugrahaḥ kṛtaḥ kāmalòbhānubandhena purā te yada asūyitama mayā sanehama avijñāya tatra me kaṣantuma arhasi kaṣāntama eva mayetya uktvā kundadhārò davijarṣabhama saṃpariṣvajya bāhubhyāṃ tatraivāntaradhīyata tataḥ sarvāna imā~la lòkāna barāhmaṇò 'nucacāra ha kundadhāra parasādena tapasā yòjitaḥ purā vihāyasā ca gamanaṃ tathā saṃkalpitārthatā dharmāca chaktyā tathā yògāda yā caiva paramā gatiḥ devatā barāhmaṇāḥ santò yakṣā mānuṣacāraṇāḥ dhārmikāna pūjayantīha na dhanādhyāna na kāminaḥ suprasannā hi te devā yata te dharme ratā matiḥ dhane sukhakalā kā cida dharme tu paramaṃ sukhama [ya] bahūnāṃ yajñatapasāma ekārthānāṃ pitāmaha dharmārthaṃ na sukhārthārthaṃ kathaṃ yajñaḥ samāhitaḥ [bhī] atra te vartayiṣyāmi nāradenānukīrtitama uñchavṛtteḥ purāvṛttaṃ yajñārthe barāhmaṇasya ha rāstre dharmòttare śareṣṭhe vidarbheṣva abhavada davijaḥ uñchavṛttira ṛṣiḥ kaśa cida yajñe yajñaṃ samādadhe śayāmākama aśanaṃ tatra sūryapatnī suvarcalā tiktaṃ ca virasaṃ śākaṃ tapasā savādutāṃ gatama upagamya vane pṛthvīṃ sarvabhūtavihiṃsayā api mūlaphalaira ijyò yajñaḥ savargyaḥ paraṃtapa tasya bhāryā varatakṛśā śuciḥ puṣkara cāriṇī yajñapatnītvama ānītā satyenānuvidhīyate sā tu śāpaparitrastā na savabhāvānuvartinī mayūrajīrṇa parṇānāṃ vastraṃ tasyāśa ca parṇināma akāmāyāḥ kṛtaṃ tatra yajñe hòtrānumārgataḥ śukrasya punara ājātira apadhyānāda adharmavita tasmina vane samīpasthò mṛgò 'bhūta sahacārikaḥ vacò bhira abravīta satyaṃ tavayā duṣkṛtakaṃ kṛtama yadi mantrāṅgahīnò 'yaṃ yajñò bhavati vaikṛtaḥ māṃ bhòḥ parakṣipa hòtre tavaṃ gaccha savargama atandritaḥ tatasa tu yajñe sāvitrī sākṣāta taṃ saṃnyamantrayata nimantrayantī paratyuktā na hanyāṃ sahavāsinama evama uktā nivṛttā sā paraviṣṭā yajñapāvakama kiṃ nu duścaritaṃ yajñe didṛkṣuḥ sā rasātalama sā tu baddhāñjaliṃ satyama ayācada dhariṇaṃ punaḥ satyena saṃpariṣvajya saṃdiṣṭò gamyatāma iti tataḥ sa hariṇò gatvā padānya astau nayavartata sādhu hiṃsaya māṃ satyahatò yāsyāmi sada gatima paśya haya apsarasò divyā mayā dattena cakṣuṣā vimānāni vicitrāṇi gandharvāṇāṃ mahātmanāma tataḥ suruciraṃ dṛṣṭvā sapṛhā lagnena cakṣuṣā mṛgama ālòkya hiṃsāyāṃ savargavāsaṃ samarthayata sa tu dharmò mṛgò bhūtvā bahuvarṣòṣitò vane tasya niṣkṛtima ādhatta na haya asau yajñasaṃvidhiḥ tasya tena tu bhāvena mṛgahiṃsātmanasa tadā tapò mahata samucchinnaṃ tasmāda dhiṃsā na yajñiyā tatasa taṃ bhagavāna dharmò yajñaṃ yājayata savayama samādhānaṃ ca bhāryāyā lebhe sa tapasā parama ahiṃsā sakalò dharmò hiṃsā yajñe 'samāhitā satyaṃ te 'haṃ paravakṣyāmi yò dharmaḥ satyavādināma [ya] kathaṃ bhavati pāpātmā kathaṃ dharmaṃ karòti vā kena nirvedama ādatte mòkṣaṃ vā kena gacchati [bhī] viditāḥ sarvadharmāsa te sathitya arthama anupṛcchasi śṛṇu mòkṣaṃ sanirvedaṃ pāpaṃ dharmaṃ ca mūlataḥ vijñānārthaṃ hi pañcānāma icchā pūrvaṃ paravartate parāpya tāña jāyate kāmò daveṣò vā bharatarṣabha tatasa tadarthaṃ yatate karma cārabhate punaḥ iṣṭānāṃ rūpagandhānāma abhyāsaṃ ca cikīrṣati tatò rāgaḥ parabhavati daveṣaśa ca tadanantarama tatò lòbhaḥ parabhavati mòhaśa ca tadanantarama lòbhamòhābhibhūtasya rāgadveṣānvitasya ca na dharme jāyate buddhira vayājāda dharmaṃ karòti ca vayājena caratò dharmama arthavyājò 'pi ròcate vayājena sidhyamāneṣu dhaneṣu kurunandana tatraiva kurute buddhiṃ tataḥ pāpaṃ cikīrṣati suhṛdbhira vāryamāṇò 'pi paṇḍitaiśa cāpi bhārata uttaraṃ nayāyasaṃbaddhaṃ baravīti vidhiyòjitama adharmasa tarividhasa tasya vardhate rāgamòhajaḥ pāpaṃ cintayate caiva parabravīti karòti ca tasyādharmapravṛttasya dòṣāna paśyanti sādhavaḥ ekaśīlāśa ca mitratvaṃ bhajante pāpakarmiṇaḥ sa neha sukhama āpnòti kuta eva paratra vai evaṃ bhavati pāpātmā dharmātmānaṃ tu me śṛṇu yathā kuśaladharmā sa kuśalaṃ paratipadyate ya etāna parajñayā dòṣāna pūrvama evānupaśyati kuśalaḥ sukhaduḥkhānāṃ sādhūṃśa cāpya upasevate tasya sādhu samācārāda abhyāsāca caiva vardhate parajñā dharme ca ramate dharmaṃ caivòpajīvati sò 'tha dharmāda avāpteṣu dhaneṣu kurute manaḥ tasyaiva siñcate mūlaṃ guṇāna paśyati yatra vai dharmātmā bhavati haya evaṃ mitraṃ ca labhate śubhama sa mitra dhanalābhāta tu paretya ceha ca nandati śabde saparśe tathārūpe rase gandhe ca bhārata parabhutvaṃ labhate jantura dharmasyaitata phalaṃ viduḥ sa dharmasya phalaṃ labdhvā na tṛpyati yudhiṣṭhira atṛpyamāṇò nirvedama ādatte jañānacakṣuṣā parajñā cakṣura yadā kāme dòṣama evānupaśyati virajyate tadā kāmāna na ca dharmaṃ vimuñcati sarvatyāge ca yatate dṛṣṭvā lòkaṃ kaṣayātmakama tatò mòkṣāya yatate nānupāyāda upāyataḥ śanaira nirvedama ādatte pāpaṃ karma jahāti ca dharmātmā caiva bhavati mòkṣaṃ ca labhate parama etata te kathitaṃ tāta yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi pāpaṃ dharmaṃ tathā mòkṣaṃ nirvedaṃ caiva bhārata tasmāda dharme paravartethāḥ sarvāvasthaṃ yudhiṣṭhira dharme sathitānāṃ kaunteya siddhira bhavati śāśvatī [ya] mòkṣaḥ pitāmahenòkta upāyāna nānupāyataḥ tama upāyaṃ yathānyāyaṃ śaròtuma icchāmi bhārata [bhī] tavayya evaitana mahāprājña yuktaṃ nipuna darśanama yada upāyena sarvārthāna nityaṃ mṛgayase 'nagha karaṇe ghatasya yā buddhira ghatòtpattau na sānagha evaṃ dharmābhyupāyeṣu nānyada dharmeṣu kāraṇama pūrve samudre yaḥ panthā na sa gacchati paścimama ekaḥ panthā hi mòkṣasya tana me vistarataḥ śṛṇu kaṣamayā karòdhama ucchindyāta kāmaṃ saṃkalpavarjanāta sattvasaṃsevanāda dhīrò nidrāma ucchetuma arhati apramādāda bhayaṃ rakṣeca chavāsaṃ kaṣetrajñaśīlanāta icchāṃ daveṣaṃ ca kāmaṃ ca dhairyeṇa vinivartayeta bharamaṃ paramòhama āvartama abhyāsāda vinivartayeta nidrāṃ ca paratibhāṃ caiva jañānābhyāsa na tattvavita upadravāṃsa tathā rògāna hitajīrṇa mitāśanāta lòbhaṃ mòhaṃ ca saṃtòṣāda viṣayāṃsa tattvadarśanāta anukròṣāda adharmaṃ ca jayeda dharmama upekṣayā āyatyā ca jayeda āśāma arthaṃ saṅgavivarjanāta anityatvena ca sanehaṃ kaṣudhaṃ yògena paṇḍitaḥ kāruṇyenātmanò mānaṃ tṛṣṇāṃ ca paritòṣataḥ utthānena jayeta tandrīṃ vitarkaṃ niścayāja jayeta maunena bahu bhāsyaṃ ca śauryeṇa ca bhayaṃ jayeta yaccheda vāṅmanasī buddhyā tāṃ yaccheja jañānacakṣuṣā jañānama ātmā mahāna yaccheta taṃ yaccheca chāntira ātmanaḥ tada etada upaśāntena bòddhavyaṃ śuci karmaṇā yògadòṣāna samucchidya pañca yāna kavayò viduḥ kāmaṃ karòdhaṃ ca lòbhaṃ ca bhayaṃ savapnaṃ ca pañcamama parityajya niṣeveta tathemāna yògasādhanāna dhayānama adhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ harīra ārjavaṃ kaṣamā śaucama āhārataḥ śuddhira indriyāṇāṃ ca saṃyamaḥ etaira vivardhate tejaḥ pāpmānama apahanti ca sidhyanti cāsya saṃkalpā vijñānaṃ ca paravartate dhūtapāpaḥ sa tejasvī laghva āhārò jitendriyaḥ kāmakròdhau vaśe kṛtvā ninīseda barahmaṇaḥ padama amūḍhatvama asaṅgitvaṃ kāmakròdhavivarjanama adainyama anudīrṇatvama anudvegò vayavasthitiḥ eṣa mārgò hi mòkṣasya parasannò vimalaḥ śuciḥ tathā vākkāyamanasāṃ niyamaḥ kāmatò 'nayathā [bhī] atraivòdāharantīmama itihāsaṃ purātanama nāradasya ca saṃvādaṃ devalasyāsitasya ca āsīnaṃ devalaṃ vṛddhaṃ buddhvā buddhimatāṃ varaḥ nāradaḥ paripapraccha bhūtānāṃ parabhavābhyayama kutaḥ sṛṣṭama idaṃ viśvaṃ barahmana sathāvarajaṅgamama paralaye ca kama abhyeti tada bhavāna parabravītu me [asita] yebhyaḥ sṛjati bhūtāni kālò bhāvapracòditaḥ mahābhūtāni pañceti tānya āhura bhūtacintakāḥ tebhyaḥ sṛjati bhūtāni kāla ātmapracòditaḥ etebhyò yaḥ paraṃ barūyāda asada barūyāda asaṃśayama viddhi nārada pañcaitāña śāśvatāna acalāna dharuvāna mahatasa tejasò rāśīna kālaṣaṣṭhāna savabhāvataḥ āpaśa caivāntarikṣaṃ ca pṛthivī vāyupāvakau asiddhiḥ parama etebhyò bhūtebhyò muktasaṃśayama nòpapattyā na vā yuktyā tava asada barūyāda asaṃśayama vettha tāna abhinirvṛttāna sa ete yasya rāśayaḥ pañcaiva tāni kālaśa ca bhāvābhāvau ca kevalau astau bhūtāni bhūtānāṃ śāśvatāni bhavāpyayau abhāvāda bhāviteṣva eva tebhyaśa ca parabhavantya api vinastò 'pi ca tānya eva jantura bhavati pañcadhā tasya bhūmimayò dehaḥ śaròtrama ākāśasaṃbhavama sūryaśa cakṣura asura vāyura adbhyasa tu khalu śònitama cakṣuṣī nāsikā karṇau tavaga jihveti ca pañcamī indriyāṇīndriyārthānāṃ jañānāni kavayò viduḥ darśanaṃ śaravaṇaṃ gharāṇaṃ saparśanaṃ rasanaṃ tathā upapattyā guṇāna viddhi pañca pañcasu pañcadhā rūpaṃ gandhò rasaḥ saparśaḥ śabdaśa caivātha tada guṇāḥ indriyaira upalabhyante pañcadhā pañca pañcabhiḥ rūpaṃ gandhaṃ rasaṃ saparśaṃ śabdaṃ caitāṃsa tu tada guṇāna indriyāṇi na budhyante kaṣetrajñasa taisa tu budhyate cittama indriyasaṃghātāta paraṃ tasmāta paraṃ manaḥ manasasa tu parā buddhiḥ kaṣetrajñò buddhitaḥ parama pūrvaṃ cetayate jantura indriyaira viṣayāna pṛthaka vicārya manasā paścāda atha buddhyā vayavasyati indriyaura upalabdhārthāna sarvāna yasa tava adhyavasyati cittama indriyasaṃghātaṃ manò buddhiṃ tathāstamīma astau jañānendriyāṇya āhura etānya adhyātmacintakāḥ pāni pādaṃ ca pāyuśa ca mehanaṃ pañcamaṃ mukhama iti saṃśabdyamānāni śṛṇu karmendriyāṇya api jalpanābhyavahārārthaṃ mukhama indriyama ucyate gamanendriyaṃ tathā pādau karmaṇaḥ karaṇe karau pāyūpasthau visargārthama indriye tulyakarmaṇī visarge ca purīsasya visarge cābhikāmike balaṃ sasthaṃ sa etāni vācā samyaga yathāgamama jañānaceṣṭendriya guṇāḥ sarve saṃśabditā mayā indriyāṇāṃ savakarmabhyaḥ śaramāda uparamò yadā bhavatīndriya saṃnyāsāda atha savapiti vai naraḥ indriyāṇāṃ vayuparame manò 'nuparataṃ yadi sevate viṣayāna eva tadvidyāta savapnadarśanāta sāttvikāśa caiva ye bhāvāsa tathā rājasa tāmasāḥ karma yuktāna paraśaṃsanti sāttvikāna itarāṃsa tathā ānandaḥ karmaṇāṃ siddhiḥ paratipattiḥ parā gatiḥ sāttvikasya nimittāni bhāvāna saṃśrayate samṛtiḥ jantuṣva ekatameṣva evaṃ bhāvā ye vidhima āsthitāḥ bhāvayòra īpsitaṃ nityaṃ paratyakṣagamanaṃ davayòḥ indriyāṇi ca bhāvāśa ca guṇāḥ saptadaśa samṛtāḥ teṣāma astādaśò dehī yaḥ śarīre sa śāśvataḥ atha vā saśarīrāsa te guṇāḥ sarve śarīriṇāma saṃśritāsa tada viyòge hi saśarīrā na santi te atha vā saṃnipātò 'yaṃ śarīraṃ pāñcabhautikama etaśa ca daśa cāstau ca guṇāḥ saha śarīriṇāma ūṣmanā saha viṃśò vā saṃghātaḥ pāñcabhautikaḥ mahāna saṃdhārayatya etaca charīraṃ vāyunā saha tasyāsya bhāvayuktasya nimittaṃ dehabhedane yathaivòtpadyate kiṃ cita pañcatvaṃ gacchate tathā puṇyapāpavināśānte puṇyapāpasamīritama dehaṃ viśati kālena tatò 'yaṃ karma saṃbhavama hitvā hitvā haya ayaṃ paraiti dehāda dehaṃ kṛtāśrayaḥ kālasaṃcòditaḥ kaṣetrī viśīrṇāda vā gṛhāda gṛhama tatra naivānutapyante parājñā niścita niścayāḥ kṛpaṇāsa tava anutapyante janāḥ saṃbandhimāninaḥ na haya ayaṃ kasya cita kaśa cina nāsya kaśa cana vidyate bhavatya ekò haya ayaṃ nityaṃ śarīre sukhaduḥkhabhāja naiva saṃjāyate jantura na ca jātu vipadyate yāti dehama ayaṃ bhuktvā kadā cita paramāṃ gatima puṇyapāpamayaṃ dehaṃ kaṣapayana karma saṃcayāta kaṣīṇadehaḥ punara dehī barahmatvama upagacchati puṇyapāpakṣayārthaṃ ca sāṃkhyaṃ jañānaṃ vidhīyate tata kaṣaye haya asya paśyanti barahma bhāve parāṃ gatima [ya] bharātaraḥ pitarā putrā jañātayaḥ suhṛdasa tathā arthahetòra hatāḥ karūraira asmābhiḥ pāpabuddhibhiḥ yeyama arthòdbhavā tṛṣṇā kathama etāṃ pitāmaha nivartayema pāpaṃ hi tṛṣṇayā kāritā vayama [bhī] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama gītaṃ videharājena māndavyāyānupṛcchate susukhaṃ bata jīvāmi yasya me nāsti kiṃ cana mithilāyāṃ paradīptāyāṃ na me dahyati kiṃ cana arthāḥ khalu samṛddhā hi bādhaṃ duḥkhaṃ vijānatāma asamṛddhāsa tava api sadā mòhayantya avicakṣaṇāna yaca ca kāmasukhaṃ lòke yaca ca divyaṃ mahata sukhama tṛṣṇā kaṣayasukhasyaite nārhataḥ sòdaśīṃ kalāma yathaiva śṛṅgaṃ gòḥ kāle vardhamānasya vardhate tathaiva tṛṣṇā vittena vardhamānena vardhate kiṃ cida eva mamatvena yadā bhavati kalpitama tada eva paritāpāya nāśe saṃpadyate punaḥ na kāmāna anurudhyeta duḥkhaṃ kāmeṣu vai ratiḥ parāpyārthama upayuñjīta dharme kāmaṃ vivarjayeta vidvāna sarveṣu bhūteṣu vayāghramāṃsòpamò bhaveta kṛtakṛtyò viśuddhātmā sarvaṃ tayajati vai saha ubhe satyānṛte tayaktvā śòkānandau pariyāpriyau bhayābhaye ca saṃtyajya saṃpraśāntò nirāmayaḥ yā dustyajā durmatibhira yā na jīryati jīryataḥ yò 'sau parāṇāntikò rògasa tāṃ tṛṣṇāṃ tayajataḥ sukhama cāritrama ātmanaḥ paśyaṃśa candra śuddhama anāmayama dharmātmā labhate kīrtiṃ paretya ceha yathāsukhama rājñasa tada vacanaṃ śarutvā parītimāna abhavada davijaḥ pūjayitvā ca tada vākyaṃ māndavyò mòkṣama āśritaḥ [ya] kiṃ śīlaḥ kiṃ samācāraḥ kiṃ vidyaḥ kiṃ parāyanaḥ parāpnòti barahmaṇaḥ sathānaṃ yata paraṃ parakṛtera dharuvama [bhī] mòkṣadharmeṣu niratò laghva āhārò jitendriyaḥ parāpnòti paramaṃ sathānaṃ yata paraṃ parakṛtera dharuvama savagṛhāda abhiniḥsṛtya lābhālābhe samò muniḥ samupòdheṣu kāmeṣu nirapekṣaḥ parivrajeta na cakṣuṣā na manasā na vācā dūsayeda api na paratyakṣaṃ paròkṣaṃ vā dūsanaṃ vayāhareta kava cita na hiṃsyāta sarvabhūtāni maitrāyaṇa gatiśa careta nedaṃ jīvitama āsādya vairaṃ kurvīta kena cita ativādāṃsa titikṣeta nābhimanyeta kathaṃ cana karòdhyamānaḥ pariyaṃ barūyāda ākruṣṭaḥ kuśalaṃ vadeta paradakṣiṇaṃ parasavyaṃ ca garāmamadhye na cācareta bhaikṣa caryāma anāpannò na gaccheta pūrvaketitaḥ avikīrṇaḥ suguptaśa ca na vācā haya apriyaṃ vadeta mṛduḥ sayāda apratikrūrò visrabdhaḥ sayāda aròṣaṇaḥ vidhūme nayastamusale vayaṅgāre bhuktavaja jane atīte pātrasaṃcāre bhikṣāṃ lipseta vai muniḥ anuyātrikama arthasya mātrā lābheṣva anādṛtaḥ alābhe na vihanyeta lābhaśa cainaṃ na harṣayeta lābhaṃ sādhāraṇaṃ necchena na bhuñjītābhipūjitaḥ abhipūjita lābhaṃ hi jugupsetaiva tādṛśaḥ na cānna dòṣāna nindeta na guṇāna abhipūjayeta śayāsane vivikte ca nityama evābhipūjayeta śūnyāgaraṃ vṛkṣamūlama araṇyama atha vā guhāma ajñātacaryāṃ gatvānyāṃ tatò 'nayatraiva saṃviśeta anuròdha viròdhābhyāṃ samaḥ sayāda acalò dharuvaḥ sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ còbhe nānurudhyeta karmaṇi vācò vegaṃ manasaḥ karòdhavegaṃ; vivitsā vegama udaròpastha vegama etāna vegāna vinayeda vai tapasvī; nindā cāsya hṛdayaṃ nòpahanyāta madhyastha eva tiṣṭheta paraśaṃsā nindayòḥ samaḥ etata pavitraṃ paramaṃ parivrājaka āśrame mahātmā suvratò dāntaḥ sarvatraivānapāśritaḥ apūrva cārakaḥ saumyò aniketaḥ samāhitaḥ vāna parasthagṛhasthābhyāṃ na saṃsṛjyeta karhi cita ajñātalipsāṃ lipseta na cainaṃ harṣa āviśeta vijānatāṃ mòkṣa eṣa śaramaḥ sayāda avijānatāma mòkṣayānama idaṃ kṛtsnaṃ viduṣāṃ hāritò 'baravīta abhayaṃ sarvabhūtebhyò dattvā yaḥ paravrajeda gṛhāta lòkāsa tejòmayāsa tasya tathānantyāya kalpate [ya] dhanyā dhanyā iti janāḥ sarve 'samāna paravadantya uta na duḥkhitataraḥ kaśa cita pumāna asmābhira asti ha lòkasaṃbhāvitaira duḥkhaṃ yata parāptaṃ kurusattama parāpya jātiṃ manuṣyeṣu devaira api pitāmaha kadā vayaṃ kariṣyāmaḥ saṃnyāsaṃ duḥkhasaṃjñakama duḥkhama etaca charīrāṇāṃ dhāraṇaṃ kurusattama vimuktāḥ saptadaśabhira hetubhūtaiśa ca pañcabhiḥ indriyārthaira guṇaiśa caiva astābhiḥ parapitāmaha na gacchanti punarbhāvaṃ munayaḥ saṃśitavratāḥ kadā vayaṃ bhaviṣyāmò rājyaṃ hitvā paraṃtapa [bhī] nāstya anantaṃ mahārāja sarvaṃ saṃkhyāna gòcarama punarbhāvò 'pi saṃkhyātò nāsti kiṃ cida ihācalama na cāpi gamyate rājana naiṣa dòṣaḥ parasaṅgataḥ udyògāda eva dharmajña kālenaiva gamiṣyatha īśò 'yaṃ satataṃ dehī nṛpate puṇyapāpayòḥ tata eva samutthena tamasā rudhyate 'pi ca yathāñjana mayò vāyuḥ punara mānaḥ śilaṃ rajaḥ anupraviśya tadvarṇò dṛśyate rañjayana diśaḥ tathā karmaphalaira dehī rañjitasa tamasāvṛtaḥ vivarṇò varmama āśritya deheṣu parivartate jañānena hi yadā jantura ajñānaprabhavaṃ tamaḥ vayapòhati tadā barahma parakāśeta sanātanama ayatna sādhyaṃ munayò vadanti; ye cāpi muktāsa ta upāsitavyāḥ tavayā ca lòkena ca sāmareṇa; tasmāna na śāmyanti maharṣisaṃghāḥ asminna arthe purā gītaṃ śṛṇuṣvaika manā nṛpa yathā daityena vṛtreṇa bharaṣṭaiśvaryeṇa ceṣṭitama nirjitenāsahāyena hṛtarājyena bhārata aśòcatā śatrumadhye buddhima āsthāya kevalāma bharaṣṭaiśvaryaṃ purā vṛtrama uśanā vākyama abravīta kaca cita parājitasyādya na vayathā te 'sati dānava [vṛtra] satyena tapasā caiva viditvā saṃkṣayaṃ haya ahama na śòcāmi na hṛṣyāmi bhūtānāma āgatiṃ gatima kālasaṃcòditā jīvā majjanti narake 'vaśāḥ paridṛṣṭāni sarvāṇi divyānya āhura manīṣiṇaḥ kaṣapayitvā tu taṃ kālaṃ gaṇitaṃ kālacòditāḥ sāvaśeṣeṇa kālena saṃbhavanti punaḥ punaḥ tiryagyònisahasrāṇi gatvā narakama eva ca nirgacchantya avaśā jīvāḥ kālabandhana bandhanāḥ evaṃ saṃsaramāṇāni jīvānya ahama adṛṣṭavāna yathā karma tathā lābha iti śāstranidarśanama tiryaga gacchanti narakaṃ mānuṣyaṃ daivama eva ca sukhaduḥkhe pariyadveṣye caritvā pūrvama eva ca kṛtāntavidhisaṃyuktaṃ sarvalòkaḥ parapadyate gataṃ gacchanti cādhvānaṃ sarvabhūtāni sarvadā [bhī] kālasaṃkhyāna saṃkhyātaṃ sṛṣṭi sathiti parāyanama taṃ bhāsamānaṃ bhagavāna uśanāḥ paratyabhāsata bhīmāna duṣṭapralāpāṃsa tavaṃ tāta kasmāta parabhāsase [vṛtra] paratyakṣama etada bhavatasa tathānyeṣāṃ manīsināma mayā yaja jaya lubdhena purā taptaṃ mahata tapaḥ gandhāna ādāya bhūtānāṃ rasāṃśa ca vividhāna api avardhaṃ tarīna samākramya lòkāna vai savena tejasā javālāmālā parikṣiptò vaihāyasacarasa tathā ajeyaḥ sarvabhūtānāma āsaṃ nityama apetabhīḥ aiśvaryaṃ tapasā parāptaṃ bharaṣṭaṃ taca ca savakarmabhiḥ dhṛtima āsthāya bhagavana na śòcāmi tatasa tava ahama yuyutsatā mahendreṇa purā sārdhaṃ mahātmanā tatò me bhagavāna dṛṣṭò harira nārāyaṇaḥ parabhuḥ vaikuṇṭhaḥ puruṣò viṣṇuḥ śuklò 'nantaḥ sanātanaḥ muñjakeśò hariśmaśruḥ sarvabhūtapitāmahaḥ nūnaṃ tu tasya tapasaḥ sāvaśeṣaṃ mamāsti vai yada ahaṃ parastuma icchāmi bhavantaṃ karmaṇaḥ phalama aiśvaryaṃ vai mahada barahmana kasmina varṇe paratiṣṭhitama nivartate cāpi punaḥ kathama aiśvaryama uttamama kasmāda bhūtāni jīvanti paravartante 'tha vā punaḥ kiṃ vā phalaṃ paraṃ parāpya jīvasa tiṣṭhati śāśvataḥ kena vā karmaṇā śakyama atha jañānena kena vā barahmarṣe tata phalaṃ parāptuṃ tana me vayākhyātuma arhasi itīdama uktaḥ sa munisa tadānīṃ; paratyāha yata taca chṛṇu rājasiṃha mayòcyamānaṃ puruṣarṣabha tavama; ananyacittaḥ saha sòdarīyaiḥ [uṣanasa] namasa tasmai bhagavate devāya parabhaviṣṇave yasya pṛthvī talaṃ tāta sākāśaṃ bāhugòcarama mūrdhā yasya tava anantaṃ ca sathānaṃ dānava sattama tasyāhaṃ te paravakṣyāmi viṣṇòra māhātmyama uttamama [bhī] tayòḥ saṃvadatòra evama ājagāma mahāmuniḥ sanatkumārò dharmātmā saṃśaya chedanāya vai sa pūjitò 'surendreṇa muninòśanasā tathā niṣasādāsane rājana mahārhe munipuṃgavaḥ tama āsīnaṃ mahāprājñama uśanā vākyama abravīta barūhya asmai dānavendrāya vinsòra māhātmyama uttamama sanatkumārasa tu tataḥ śarutvā parāha vacò 'rathavata viṣṇòra māhātmya saṃyuktaṃ dānavendrāya dhīmate śṛṇu sarvama idaṃ daitya vinsòra māhātmyama uttamama viṣṇau jagata sathitaṃ sarvama iti viddhi paraṃtapa sṛjatya eṣa mahābāhò bhūtagrāmaṃ carācarama eṣa cākṣipate kāle kāle visṛjate punaḥ asmina gacchanti vilayama asmāca ca parabhavantya uta naiṣa dānavatā śakyasa tapasā naiva cejyayā saṃprāptuma indriyāṇāṃ tu saṃyamenaiva śakyate bāhye cābhyantare caiva karmaṇā manasi sathitaḥ nirmalī kurute buddhyā sò 'mutrānantyama aśnute yathā hiraṇyakartā vai rūpyama agnau viśòdhayeta bahuśò 'tiprayatnena mahatātma kṛtena ha tadvaja jātiśataira jīvaḥ śudhyate 'lapena karmaṇā yatnena mahatā caivāpya ekajātau viśudhyate līlayālpaṃ yathā gātrāta paramṛjyāda ātmanò rajaḥ bahu yatnena mahatā dòṣanirharanaṃ tathā yathā cālpena mālyena vāsitaṃ tilasarṣapama na muñcati savakaṃ gandhaṃ tadvata sūkṣmasya darśanama tada eva bahubhira mālyaira vāsyamānaṃ punaḥ punaḥ vimuñcati savakaṃ gandhaṃ mālyagandhe 'vatiṣṭhati evaṃ jātiśataira yuktò guṇaira eva parasaṅgiṣu buddhyā nivartate dòṣò yatnenābhyāsajena vai karmaṇā savena raktāni viraktāni ca dānava yathā karmaviśeṣāṃśa ca parāpnuvanti tathā śṛṇu yathā ca saṃpravartante yasmiṃsa tiṣṭhanti vā vibhò tata te 'nupūrvyā vayākhyāsye tada ihaikamanāḥ śṛṇu anādi nidhanaṃ śarīmāna harira nārāyaṇaḥ parabhuḥ sa vai sṛjati bhūtāni sathāvarāṇi carāṇi ca eṣa sarveṣu bhūteṣu kaṣaraśa cākṣara eva ca ekādaśa vikārātmā jagata pibati raśmibhiḥ pādau tasya mahīṃ viddhi mūrdhānaṃ divama eva ca bāhavasa tu diśò daitya śaròtrama ākāśama eva ca tasya tejòmayaḥ sūryò manaśa candramasi sathitama buddhira jañānagatā nityaṃ rasasa tavāpsu paravartate bharuvòra anantarāsa tasya garahā dānava sattama nakṣatracakraṃ netrābhyāṃ pādayòra bhūśa ca dānava rajasa tamaśa ca sattvaṃ ca viddhi nārāyaṇātmakama sò ''śaramāṇāṃ mukhaṃ tāta karmaṇasa tata phalaṃ viduḥ akarmaṇaḥ phalaṃ caiva sa eva parama avyayaḥ chandāṃsi tasya ròmāṇi akṣaraṃ ca sarasvatī bahva āśrayò bahu mukhò dharmò hṛdi samāśritaḥ sa barahma paramò dharmasa tapaśa ca sada asaca ca saḥ śarutiśāstragrahòpetaḥ ṣòḍaśartvikkratuśa ca saḥ pitāmahaśa ca viṣṇuśa ca sò 'śavinau sa puraṃdaraḥ mitraśa ca varuṇaśa caiva yamò 'tha dhanadasa tathā te pṛthaga darśanāsa tasya saṃvidanti tathaikatāma ekasya viddhi devasya sarvaṃ jagada idaṃ vaśe nānā bhūtasya daityendra tasyaikatvaṃ vadatya ayama jantuḥ paśyati jañānena tataḥ sattvaṃ parakāśate saṃhāra vikṣepasahasrakòtīsa; tiṣṭhanti jīvāḥ paracaranti cānye parajā visargasya ca pārimāṇyaṃ; vāpī sahasrāṇi bahūni daitya vāpyaḥ punara yòjanavistṛtāsa tāḥ; karòśaṃ ca gambhīratayāvagādhāḥ āyāmataḥ pañcaśatāśa ca sarvāḥ; paratyekaśò yòjanataḥ paravṛtthāḥ vāpyā jalaṃ kaṣipyati vālakòtyā; tava ahnā sakṛca cāpya atha na davitīyama tāsāṃ kaṣaye viddhi kṛtaṃ visargaṃ; saṃhārama ekaṃ ca tathā parajānāma sò jīva vargāḥ paramaṃ paramāṇaṃ; kṛṣṇò dhūmrò nīlama athāsya madhyama raktaṃ punaḥ sahyataraṃ sukhaṃ tu; hāridra varṇaṃ susukhaṃ ca śuklama paraṃ tu śuklaṃ vimalaṃ viśòkaṃ; gataklamaṃ sidhyati dānavendra gatvā tu yòniprabhavāni daitya; sahasraśaḥ siddhima upaiti jīvaḥ gatiṃ ca yāṃ darśanama āha devò; gatvā śubhaṃ darśanama eva cāha gatiḥ punara varṇakṛtā parajānāṃ; varṇasa tathā kālakṛtò 'surendra śataṃ sahasrāṇi caturdaśeha; parā gatira jīva guṇasya daitya āròhaṇaṃ tata kṛtama eva viddhi; sathānaṃ tathā niḥsaraṇaṃ ca teṣāma kṛṣṇasya varṇasya gatira nikṛṣṭā; sa majjate narake pacyamānaḥ sathānaṃ tathā durgatibhisa tu tasya; parajā visargāna subahūna vadanti śataṃ sahasrāṇi tataśa caritvā; parāpnòti varṇaṃ haritaṃ tu paścāta sa caiva tasmina nivasatya anīśò; yugakṣaye tamasā saṃvṛtātmā sa vai yadā sattvaguṇena yuktasa; tamò vayapòhana ghatate savabuddhyā sa lòhitaṃ varṇama upaiti nīlò; manuṣyalòke parivartate ca sa tatra saṃhāra visargama eva; savakarmajaira bandhanaiḥ kaliśyamānaḥ tataḥ sa hāridrama upaiti varṇaṃ; saṃhāra vikṣepaśate vayatīte hāridra varṇasa tu parajā visargāna; sahasraśasa tiṣṭhati saṃcarana vai avipramuktò niraye ca daitya; tataḥ sahasrāṇi daśāparāni gatīḥ sahasrāṇi ca pañca tasya; catvāri saṃvartakṛtāni caiva vimuktama enaṃ nirayāca ca viddhi; sarveṣu cānyeṣu ca saṃbhaveṣu sa devalòke viharatya abhīkṣṇaṃ; tataśa cayutò mānuṣatāma upaiti saṃhāra vikṣepaśatāni cāṣṭau; martyeṣu tiṣṭhanna amṛtatvama eti sò 'samāda atha bharaśyati kālayògāta; kṛṣṇe tale tiṣṭhati sarvakaste yathā tava ayaṃ sidhyati jīvalòkasa; tata te 'bhidhāsyāmya asurapravīra daivāni sa vayūha śatāni sapta; raktò haridrò 'tha tathaiva śuklaḥ saṃśritya saṃdhāvati śuklama etama; astāparāna arcyatamāna sa lòkāna aṣṭau ca ṣaṣṭiṃ ca śatāni yāni; manò viruddhāni mahādyutīnāma śuklasya varṇasya parā gatira yā; tarīṇya eva ruddhāni mahānubhāva saṃhāra vikṣepama aniṣṭama ekaṃ; catvāri cānyāni vasatya anīśaḥ sasthasya varṇasya parā gatira yā; siddhā viśiṣṭasya gataklamasya saptòttaraṃ teṣu vasatya anīśaḥ; saṃhāra vikṣepaśataṃ saśeṣama tasmāda upāvṛtya manuṣyalòke; tatò mahāna mānuṣatāma upaiti tasmāda upāvṛtya tataḥ karameṇa; sò 'gare sama saṃtiṣṭhati bhūtasargama sa saptakṛtvaśa ca paraiti lòkāna; saṃhāra vikṣepakṛtapravāsaḥ saptaiva saṃhārama upaplavāni; saṃbhāvya saṃtiṣṭhati siddhalòke tatò 'vayayaṃ sathānama anantama eti; devasya viṣṇòra atha barahmaṇaśa ca śeṣasya caivātha narasya caiva; devasya viṣṇòḥ paramasya caiva saṃhāra kāle paridagdha kāyā; barahmāṇama āyānti sadā parajā hi ceṣṭātmanò devagaṇāśa ca sarve; ye barahmalòkāda amarāḥ sama te 'pi parajā visargaṃ tu saśeṣakālaṃ; sathānāni savānya eva saranti jīvāḥ niḥśeṣāṇāṃ tata padaṃ yānti cānte; sarvāpadā ye sadṛśā manuṣyāḥ ye tu cayutāḥ siddhalòkāta karameṇa; teṣāṃ gatiṃ yānti tathānupūrvyā jīvāḥ pare tada balaveṣarūpā; vidhiṃ savakaṃ yānti viparyayena sa yāvada evāsti saśeṣabhukte; parajāśa ca devau ca tathaiva śukle tāvata tadā teṣu viśuddhabhāvaḥ; saṃyamya pañcendriya rūpama etata śuddhāṃ gatiṃ tāṃ paramāṃ paraiti; śuddhena nityaṃ manasā vicinvana tatò 'vayayaṃ sathānuma upaiti barahma; duṣprāpama abhyeti sa śāśvataṃ vai itya etada ākhyātama ahīnasattva; nārāyaṇasyeha balaṃ mayā te [vṛtra] evaṃgate me na viṣādò 'sati kaśa cita; samyaka ca paśyāmi vacasa tavaitata śarutvā ca te vācama adīnasattva; vikalmaṣò 'samya adya tathā vipāpmā paravṛttama etada bhagavana maharṣe; mahādyuteśa cakrama ananva vīryama viṣṇòra anantasya sanātanaṃ tata; sathānaṃ sargā yatra sarve paravṛttāḥ sa vai mahātmā puruṣòttamò vai; tasmiña jagata sarvama idaṃ paratiṣṭhitama [bhī] evama uktvā sa kaunteya vṛtraḥ parānāna avāsṛjata yòjayitvā tathātmānaṃ paraṃ sathānama avāptavāna [ya] ayaṃ sa bhagavāna devaḥ pitāmaha janārdanaḥ sanatkumārò vṛtrāya yata tada ākhyātavāna purā [bhī] mūlasthāyī sa bhagavāna savenānantena tejasā tatsthaḥ sṛjati tāna bhāvāna nānārūpāna mahātapaḥ turīyārdhena tasyemaṃ viddhi keśavama acyutama turīyārdhena lòkāṃsa tarīna bhāvayatya eṣa buddhimāna arvāka sathitasa tu yaḥ sathāyī kalpānte parivartate sa śete bhagavāna apsu yò 'sāva atibalaḥ parabhuḥ tāna vidhātā parasannātmā lòkāṃśa carati śāśvatāna sarvāṇya aśūnyāni karòtya anantaḥ; sanatkumāraḥ saṃcarate ca lòkāna sa cāniruddhaḥ sṛjate mahātmā; tatsthaṃ jagata sarvama idaṃ vicitrama [ya] vṛtreṇa paramārthajña dṛṣṭā manye ''tamanò gatiḥ śubhā tasmāta sa sukhitò na śòcati pitāmaha śuklaḥ śuklābhijātīyaḥ sādhyò nāvartate 'nagha tiryaggateśa ca nirmuktò nirayāca ca pitāmaha hāridra varṇe rakte vā vartamānasa tu pārthiva tiryaga evānupaśyeta karmabhisa tāmasaira vṛtaḥ vayaṃ tu bhṛśama āpannā raktāḥ kasta mukhe 'sukhe kāṃ gatiṃ paratipatsyāmò nīlāṃ kṛṣṇādhamāma atha [bhī] śuddhābhijanasaṃpannāḥ pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ vihṛtya devalòkeṣu punara mānuṣyama eṣyatha parajā visargaṃ ca sukhena kāle; paratyetya deveṣu sukhāni bhuktvā sukhena saṃyāsyatha siddhasaṃkhyāṃ; mā vò bhayaṃ bhūda vimalāḥ satha sarve [ya] ahò dharmiṣṭhatā tāta vṛtrasyāmitatejasaḥ yasya vijñānama atulaṃ viṣṇòra bhaktiśa ca tādṛśī durvijñeyama idaṃ tāta viṣṇòra amitatejasaḥ kathaṃ vā rājaśārdūla padaṃ tajjñātavāna asau bhavatā kathitaṃ haya etaca charaddadhe cāhama acyuta bhūyasa tu me samutpannā buddhira avyaktadarśanāta kathaṃ vinihatò vṛtraḥ śakreṇa bharatarṣabha dharmiṣṭhò viṣṇubhaktaśa ca tattvajñaśa ca padānvaye etana me saṃśayaṃ barūhi pṛcchatò bharatarṣabha vṛtrasa tu rājaśārdūla yathā śakreṇa nirjitaḥ yathā caivābhavada yuddhaṃ taca cācakṣva pitāmaha vistareṇa mahābāhò paraṃ kautūhalaṃ hi me [bhī] rathenendraḥ parayātò vai sārdhaṃ suragaṇaiḥ purā dadarśāthāgratò vṛtraṃ viṣṭhitaṃ parvatòpamama yòjanānāṃ śatānya ūrdhvaṃ pañcòcchritama ariṃdama śatāni vistareṇātha tarīṇya evābhyadhikāni tu tata parekṣya tādṛśaṃ rūpaṃ tarailòkyenāpi durjayama vṛtrasya devāḥ saṃtrastā na śāntima upalebhire śakrasya tu tadā rājanna ūrustambhò vayajāyata bhayāda vṛtrasya sahasā dṛṣṭvā tada rūpama uttamama tatò nādaḥ samabhavada vāditrāṇāṃ ca nisvanaḥ devāsurāṇāṃ sarveṣāṃ tasmina yuddha upasthite atha vṛtrasya kauravya dṛṣṭvā śakrama upasthitama na saṃbhramò na bhīḥ kā cida āsthā vā samajāyata tataḥ samabhavada yuddhaṃ tarailòkyasya bhayaṃkarama śakrasya ca surendrasya vṛtrasya ca mahātmanaḥ asibhiḥ pattiśaiḥ śūlaiḥ śaktitòmarama udgaraiḥ śilābhira vividhābhiśa ca kārmukaiśa ca mahāsvanaiḥ astraiśa ca vividhaira divyaiḥ pāvakòlkābhira eva ca devāsuraisa tataḥ sainyaiḥ sarvama āsīta samākulama pitāmahapurògāśa ca sarve devagaṇāsa tathā ṛṣayaśa ca mahābhāgāsa tada yuddhaṃ daraṣṭuma āgamana vimānāgryaira mahārāja siddhāśa ca bharatarṣabha gandharvāśa ca vimānāgryaira apsaròbhiḥ samāgamana tatò 'tarikṣama āvṛtya vṛtrò dharmabhṛtāṃ varaḥ aśmavarṣeṇa devendraṃ parvatāta samavākirata tatò devagaṇāḥ karuddhāḥ sarvataḥ śastravṛṣṭibhiḥ aśmavarṣama apòhanta vṛtrapreritama āhave vṛtraśa ca kuruśārdūla mahāmāyò mahābalaḥ mòhayāma āsa devendraṃ māyāyuddhena sarvataḥ tasya vṛtrārditasyātha mòha āsīca chatakratòḥ rathaṃtareṇa taṃ tatra vasiṣṭhaḥ samabòdhayata [vasisṭha] devaśreṣṭhò 'si devendra surārivinibarhaṇa tarailòkyabalasaṃyuktaḥ kasmāca chakra viṣīdasi eṣa barahmā ca viṣṇuśa ca śivaśa caiva jagatprabhuḥ sòmaśa ca bhagavāna devaḥ sarve ca paramarṣayaḥ mā kārṣīḥ kaśmalaṃ śakra kaśa cida evetarò yathā āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā jahi śatruṃ sureśvara eṣa lòkagurusa taryakṣaḥ sarvalòkanamaskṛtaḥ nirīkṣate tavāṃ bhagavāṃsa tayaja mòhaṃ sureśvara ete barahmarṣayaśa caiva bṛhaspatipurògamāḥ satavena śakra divyena satuvanti tavāṃ jayāya vai [bhī] evaṃ saṃbòdhyamānasya vasiṣṭhena mahātmanā atīva vāsavasyāsīda balama uttamatejasaḥ tatò buddhima upāgamya bhagavāna pākaśāsanaḥ yògena mahatā yuktasa tāṃ māyāṃ vayapakarṣata tatò 'ṅagiraḥ sutaḥ śarīmāṃsa te caiva paramarṣayaḥ dṛṣṭvā vṛtrasya vikrāntama upagamya maheśvarama ūcura vṛtra vināśārthaṃ lòkānāṃ hitakāmyayā tatò bhagavatasa tejò javarò bhūtvā jagatpateḥ samāviśana mahāraudraṃ vṛtraṃ daityavaraṃ tadā viṣṇuśa ca bhagavāna devaḥ sarvalòkābhipūjitaḥ aindraṃ samāviśada vajraṃ lòkasaṃrakṣaṇe rataḥ tatò bṛhaspatira dhīmāna upāgamya śatakratuma vasiṣṭhaśa ca mahātejāḥ sarve ca paramarṣayaḥ te samāsādya varadaṃ vāsavaṃ lòkapūjitama ūcura ekāgramanasò jahi vṛtrama iti parabhò [maheṣvara] eṣa vṛtrò mahāña śakra balena mahatā vṛtaḥ viśvātmā sarvagaśa caiva bahumāyaśa ca viśrutaḥ tada enama asuraśreṣṭhaṃ tarailòkyenāpi durjayama jahi tavaṃ yògama āsthāya māvamaṃsthāḥ sureśvara anena hi tapastaptaṃ balārthama amarādhipa ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi barahmā cāsmai varaṃ dadau mahattvaṃ yògināṃ caiva mahāmāyatvama eva ca mahābalatvaṃ ca tathā tejaśa cāgryaṃ sureśvara etada vai māmakaṃ tejaḥ samāviśati vāsava vṛtrama enaṃ tavama apya evaṃ jahi vajreṇa dānavama [ṣakra] bhagavaṃsa tavatprasādena ditijaṃ sudurāsadama vajreṇa nihaniṣyāmi paśyatasa te surarṣabha [bhī] āviśyamāne daitye tu javareṇātha mahāsure devatānāma ṛṣīṇāṃ ca harṣāna nādò mahāna abhūta tatò dundubhayaśa caiva śaṅkhāśa ca sumahāsvanāḥ murajā ḍiṇḍimāśa caiva parāvādyanta sahasraśaḥ asurāṇāṃ tu sarveṣāṃ samṛtilòpò 'bhavana mahāna parajñānāśaśa ca balavāna kaṣaṇena samapadyata tama āviṣṭama athò jañātvā ṛṣayò devatāsa tathā satuvantaḥ śakrama īśānaṃ tathā parācòdayanna api rathasthasya hi śakrasya yuddhakāle mahātmanaḥ ṛṣibhiḥ satūyamānasya rūpama āsīta sudurdṛśama [bhī] vṛtrasya tu mahārāja javarāviṣṭasya sarvaśaḥ abhavana yāni liṅgāni śarīre tāni me śṛṇu javalitāsyò 'bhavada ghòrò vaivarṇyaṃ cāgamata parama gātrakampaśa ca sumahāña śavāsaśa cāpya abhavana mahāna ròmaharśaśa ca tīvrò 'bhūna niḥśvāsaśa ca mahāna nṛpa śivā cāśiva saṃkāśā tasya vaktrāta sudāruṇā niṣpapāta mahāghòrā samṛtiḥ sā tasya bhārata ulkāśa ca javalitāsa tasya dīptāḥ pārśve parapedire gṛdhrakaṅkavaḍāśa caiva vācò 'muñcana sudāruṇāḥ vṛtrasyòpari saṃhṛṣṭāśa cakravata paribabhramuḥ tatasa taṃ rathama āsthāya devāpyāyitama āhave vajròdyata karaḥ śakrasa taṃ daityaṃ paratyavaikṣata amānuṣama athò nādaṃ sa mumòca mahāsuraḥ vayajṛmbhata ca rājendra tīvrajvarasamanvitaḥ athāsya jṛmbhataḥ śakrasa tatò vajrama avāsṛjata savajraḥ sumahātejāḥ kālāgnisadṛśòpamaḥ kaṣiprama eva mahākāyaṃ vṛtraṃ daityama apātayata tatò nādaḥ samabhavata punara eva samantataḥ vṛtraṃ vinihataṃ dṛṣṭvā devānāṃ bharatarṣabha vṛtraṃ tu hatvā bhagavāna dānavārira mahāyaśaḥ vajreṇa viṣṇuyuktena divama eva samāviśata atha vṛtrasya kauravya śarīrāda abhiniḥsṛtā barahmahatyā mahāghòrā raudrā lòkabhayāvahā karālavadanā bhīmā vikṛtā kṛṣṇapiṅgalā parakīrṇamūrdhajā caiva ghòranetrā ca bhārata kapālamālinī caiva kṛśā ca bharatarṣabha rudhirārdrā ca dharmajña cīravastranivāsinī sābhiniṣkramya rājendra tādṛgrūpā bhayāvahā vajriṇaṃ mṛgayāma āsa tadā bharatasattama kasya cita tava atha kālasya vṛtrahā kurunandana savargāyābhimukhaḥ parāyāla lòkānāṃ hitakāmyayā bisāna niḥsaramāṇaṃ tu dṛṣṭvā śakraṃ mahaujasama kaṇṭhe jagrāha devendraṃ sulagnā cābhavata tadā sa hi tasmina samutpanne barahmahatyā kṛte bhaye nalinyāṃ bisamadhyasthò babhūvābda gaṇāna bahūna anusṛtya tu yatnāta sa tayā vai barahmahatyayā tadā gṛhītaḥ kauravya niśceṣṭaḥ samapadyata tasyā vayapòhane śakraḥ paraṃ yatnaṃ cakāra ha na cāśakata tāṃ devendrò barahmahatyāṃ vayapòhituma gṛhīta eva tu tayā devendrò bharatarṣabha pitāmahama upāgamya śirasā paratyapūjayata jañātvā gṛhītaṃ śakraṃ tu davijapravahahatyayā barahmā saṃcintayāma āsa tadā bharatasattama tāma uvāca mahābāhò barahmahatyāṃ pitāmahaḥ savareṇa madhureṇātha sāntvayanna iva bhārata mucyatāṃ taridaśendrò 'yaṃ matpriyaṃ kuru bhāmini barūhi kiṃ te karòmya adya kāmaṃ kaṃ tavama ihecchasi [barahmahatyā] tarilòkapūjite deve parīte tarailòkyakartari kṛtama eveha manye 'haṃ nivāsaṃ tu vidhatsva me tavayā kṛteyaṃ maryādā lòkasaṃrakṣaṇārthinā sathāpanā vai sumahatī tavayā devapravartitā parīte tu tavayi dharmajña sarvalòkeśvare parabhò śakrāda apagamiṣyāmi nivāsaṃ tu vidhatsva me [bhī] tatheti tāṃ parāha tadā barahmahatyāṃ pitāmahaḥ upāyataḥ sa śakrasya barahmahatyāṃ vayapòhata tataḥ savayambhuvā dhayātasa tatra vahnira mahātmanā barahmāṇama upasaṃgamya tatò vacanama abravīta parāptò 'sami bhagavana deva tavatsakāśama ariṃdama yata kartavyaṃ mayā deva tada bhavāna vaktuma arhati [barahmā] bahudhā vibhajiṣyāmi barahmahatyāma imāma ahama śakrasyādya vimòkṣārthaṃ caturbhāgaṃ paratīccha me [agni] mama mòkṣasya kò 'natò vai barahmana dhayāyassva vai parabhò etada icchāmi vijñātuṃ tattvatò lòkapūjitaḥ [barahmā] yasa tavāṃ javalantama āsādya savayaṃ vai mānavaḥ kava cita bījauṣadhi rasaira bahne na yakṣyati tamòvṛtaḥ tama eṣā yāsyati kaṣipraṃ tatraiva ca nivatsyati barahmahatyā havyavāhavyetu te mānasajvaraḥ [bhī] itya uktaḥ paratijagrāha tada vacò havyakavya bhuka pitāmahasya bhagavāṃsa tathāca tada abhūta parabhò tatò vṛkṣauṣadhi tṛṇaṃ samāhūya pitāmahaḥ imama arthaṃ mahārāja vaktuṃ samupacakrame tatò vṛkṣauṣadhi tṛṇaṃ tathaivòktaṃ yathātathama vayathitaṃ vahnivada rājana barahmāṇama idama abravīta asmākaṃ barahmahatyātò kò 'nayò lòkapitāmaha savabhāvanihatāna asmāna na punara hantuma arhasi vayama agniṃ tathā śītaṃ varṣaṃ ca pavaneritama sahāmaḥ satataṃ deva tathā chedana bhedanama barahmahatyāma imāma adya bhavataḥ śāsanāda vayama garahīṣyāmasa tarilòkeśa mòkṣaṃ cintayatāṃ bhavāna [barahmā] parvakāle tu saṃprāpte yò vai chedana bhedanama kariṣyati narò mòhāta tama eṣānugamiṣyati [bhī] tatò vṛkṣauṣadhi tṛṇama evama uktaṃ mahātmanā barahmāṇama abhisaṃpūjya jagāmāśu yathāgatama āhūyāprasarò devasa tatò lòkapitāmahaḥ vācā madhurayā parāha sāntvayanna iva bhārata iyama indrāda anuprāptā barahmahatyā varāṅganāḥ caturthama asyā bhāgaṃ hi mayòktāḥ saṃpratīcchata [apsarasa] garahaṇe kṛtabuddhīnāṃ deveśa tava śāsanāta mòkṣaṃ samayatò 'samākaṃ cintayasva pitāmaha [barahmā] rajasvalāsu nārīṣu yò vai maithunama ācareta tama eṣā yāsyati kaṣipraṃ vayetu vò mānasò javaraḥ [bhī] tatheti hṛṣṭamanasa uktvāthāpsarasāṃ gaṇāḥ savāni sathānāni saṃprāpya remire bharatarṣabha tatasa tarilòkakṛda devaḥ punara eva mahātapaḥ apaḥ saṃcintayāma āsa dhayātāsa tāśa cāpya athāgamana tāsa tu sarvāḥ samāgamya barahmāṇama amitaujasama idama ūcura vacò rājana paranipatya pitāmahama imā sama deva saṃprāptāsa tavatsakāśama ariṃdama śāsanāta tava deveśa samājñāpaya nò vibhò [barahmā] iyaṃ vṛtrāda anuprāptā puruhūtaṃ mahābhayā barahmahatyā caturthāṃśama asyā yūyaṃ paraticchata [āpaha] evaṃ bhavatu lòkeśa yathā vadasi naḥ parabhò mòkṣaṃ samayatò 'samākaṃ saṃcintayituma arhasi tavaṃ hi deveśa sarvasya jagataḥ paramò guruḥ kò 'nayaḥ parasādò hi bhaveda yaḥ kṛcchrānnaḥ samuddhareta [barahmā] alpā iti matiṃ kṛtvā yò narò buddhimòhitaḥ śaleṣma mūtra purīṣāṇi yuṣmāsu paratimòkṣyati tama eṣā yāsyati kaṣipraṃ tatraiva ca nivatsyati tathā vò bhavitā mòkṣa iti satyaṃ baravīmi vaḥ [bhī] tatò vimucya devendraṃ barahmahatyā yudhiṣṭhira yathā nisṛṣṭaṃ taṃ deśama agacchada devaśāsanāta evaṃ śakreṇa saṃprāptā barahmahatyā janādhipa pitāmahama anujñāpya sò 'śavamedhama akalpayata śarūyate hi mahārāja saṃprāptā vāsavena vai barahmahatyā tataḥ śuddhiṃ hayamedhena labdhavāna samavāpya śariyaṃ devò hatvārīṃśa ca sahasraśaḥ paraharṣama atulaṃ lebhe vāsavaḥ pṛthivīpate vṛtrasya rudhirāca caiva khukhundāḥ pārtha jajñire davijātibhira abhakṣyāsa te dīkṣitaiśa ca tapòdhanaiḥ sarvāvasthaṃ tavama apya eṣāṃ davijātīnāṃ pariyaṃ kuru ime hi bhūtale devāḥ parathitāḥ kurunandana evaṃ śakreṇa kauravya buddhisaukṣmyāna mahāsuraḥ upāyapūrvaṃ nihatò vṛtrò 'thāmita tejasā evaṃ tavama api kauravya pṛthivyāma aparājitaḥ bhaviṣyasi yathā devaḥ śatakratura amitrahā ye tu śakra kathāṃ divyāma imāṃ parvasu parvasu vipramadhye pathiṣyanti na te parāpsyanti kilbiṣama itya etada vṛtrama āśritya śakrasyātyadbhutaṃ mahata kathitaṃ karma te tāta kiṃ bhūyaḥ śaròtuma icchasi [ya] pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada asti vṛtravadhāda eva vivakṣā mama jāyate javareṇa mòhitò vṛtraḥ kathitasa te janādhipa nihatò vāsaveneha vajreṇeti mamānagha kathama eṣa mahāprājña javaraḥ parādurabhūta kutaḥ javaròtpattiṃ nipunataḥ śaròtuma icchāmya ahaṃ parabhò [bhī] śṛṇu rājaña javarasyeha saṃbhavaṃ lòkaviśrutama vistaraṃ cāsya vakṣyāmi yādṛśaṃ caiva bhārata purā meròra mahārāja śṛṅgaṃ tarailòkyaviśrutama jayòtiṣkaṃ nāma sāvitraṃ sarvaratnavibhūsitama aprameyama anādhṛṣyaṃ sarvalòkeṣu bhārata tatra devò giritate hemadhātuvibhūsite paryaṅka iva vibhrājanna upaviṣṭò babhūva ha śailarājasutā cāsya nityaṃ pārśve sathitā babhau tathā devā mahātmānò vasavaśa ca mahaujasaḥ tathaiva ca mahātmānāva aśvinau bhiṣajāṃ varau tathā vaiśvaraṇò rājā guhyakaira abhisaṃvṛtaḥ yakṣāṇāma adhipaḥ śarīmāna kailāsanilayaḥ parabhuḥ aṅgiraḥ paramukhāśa caiva tathā devarṣayò 'pare viśvāvasuśa ca gandharvasa tathā nārada parvatau apsarògaṇasaṃghāśa ca samājagmura anekaśaḥ vavau śivaḥ sukhò vāyura nānā gandhavahaḥ śuciḥ sarvartukusumòpetāḥ puṣpavantò mahādrumāḥ tathā vidyādharāśa caiva siddhāśa caiva tapòdhanāḥ mahādevaṃ paśupatiṃ paryupāsanta bhārata bhūtāni ca mahārāja nānārūpadharāṇya atha rākṣasāśa ca mahāraudrāḥ piśācāśa ca mahābalāḥ bahurūpadharā hṛṣṭā nānā paraharanòdyatāḥ devasyānucarāsa tatra tasthire cānalòpamāḥ nandī ca bhagavāṃsa tatra devasyānumate sathitaḥ paragṛhya javalitaṃ śūlaṃ dīpyamānaṃ savatejasā gaṅgā ca saritāṃ śareṣṭhā sarvatīrthajalòdbhavā paryupāsata taṃ devaṃ rūpiṇī kurunandana evaṃ sa bhagavāṃsa tatra pūjyamānaḥ surarṣibhiḥ devaiśa ca sumahābhāgaira mahādevò vayatiṣṭhata kasya cita tava atha kālasya dakṣò nāma parajāpatiḥ pūrvòktena vidhānena yakṣyamāṇò 'navapadyata tatasa tasya makhaṃ devāḥ sarve śakrapurògamāḥ gamanāya samāgamya buddhima āpedire tadā te vimānaira mahātmānò javalitaira javalanaprabhāḥ devasyānumate 'gacchana gaṅgā davārama iti śarutiḥ parasthitā devatā dṛṣṭvā śailarājasutā tadā uvāca vacanaṃ sādhvī devaṃ paśupatiṃ patima bhagavana kava nu yāntya ete devāḥ śakrapurògamāḥ barūhi tattvena tattvajña saṃśayò me mahāna ayama [maheṣvara] dakṣò nāma mahābhāge parajānāṃ patira uttamaḥ hayamedhena yajate tatra yānti divaukasaḥ [umā] yajñama etaṃ mahābhāga kimarthaṃ nābhigacchasi kena va paratiṣedhena gamanaṃ te na vidyate [maheṣvara] suraira eva mahābhāge sarvama etada anuṣṭhitama yajñeṣu sarveṣu mama na bhāga upakalpitaḥ pūrvòpāyòpapannena mārgeṇa varavarṇini na me surāḥ parayacchanti bhāgaṃ yajñasya dharmataḥ [umā] bhagavana sarvabhūteṣu parabhavābhyadhikò guṇaiḥ ajeyaśa cāpradhṛṣyaśa ca tejasā yaśasā śariyā anena te mahābhāga paratiṣedhena bhāgataḥ atīva duḥkhama utpannaṃ vepathuśa ca mamānagha [bhī] evama uktvā tu sā devī devaṃ paśupatiṃ patima tūsnīṃ bhūtābhavada rājana dahyamānena cetasā atha devyā mataṃ jañātvā hṛdgataṃ yaca cikīrṣitama sa samājñāpayāma āsa tiṣṭha tavama iti nandinama tatò yògabalaṃ kṛtvā sarvayògeśvareśvaraḥ taṃ yajñaṃ sumahātejā bhīmaira anucaraisa tadā sahasā ghātayāma āsa devadevaḥ pināka dhṛka ke cina nādāna amuñcanta ke cida dhāsāṃśa ca cakrire rudhireṇāpare rājaṃsa tatrāgniṃ samavākirana ke cida yūpāna samutpātya babhramura vikṛtānanāḥ āsyaira anye cāgrasanta tathaiva paricārakāna tataḥ sa yajñò nṛpate vadhyamānaḥ samantataḥ āsthāya mṛgarūpaṃ vai khama evābhyapatata tadā taṃ tu yajñaṃ tathārūpaṃ gacchantama upalabhya saḥ dhanura ādāya bānaṃ ca tadānvasarata parabhuḥ tatasa tasya sureśasya karòdhāda amitatejasaḥ lalātāla parasṛtò ghòraḥ savedabindura babhūva ha tasmina patitamātre tu savedabindau tathā bhuvi parādurbabhūva sumahāna agniḥ kālānalòpamaḥ tatra cājāyata tadā puruṣaḥ puruṣarṣabha harasvò 'timātraraktākṣò hari śamaśrura vibhīsanaḥ ūrdhvakeśò 'tilòmāṅgaḥ śayenòlūkasa tathaiva ca karālaḥ kṛṣṇa varṇaśa ca raktavāsāsa tathaiva ca taṃ yajñaṃ sa mahāsattvò 'dahata kakṣama ivānalaḥ devāśa cāpya adravana sarve tatò bhītā diśò daśa tena tasmina vicaratā puruṣeṇa viśāṃ pate pṛthivī vayacalada rājanna atīva bharatarṣabha hāhābhūte paravṛtte tu nāde lòkabhayaṃkare pitāmahò mahādevaṃ darśayana paratyabhāsata bhavatò 'pi surāḥ sarve bhāgaṃ dāsyanti vai parabhò kariyatāṃ paratisaṃhāraḥ sarvadeveśvara tavayā imā hi devatāḥ sarvā ṛṣayaśa ca paraṃtapa tava karòdhāna mahādeva na śāntima upalebhire yaśa caiṣa puruṣò jātaḥ savedāta te vibudhòttama javarò nāmaiṣa dharmajña lòkeṣu paracariṣyati ekībhūtasya na haya asya dhāraṇe tejasaḥ parabhò samarthā sakalā pṛthvī bahudhā sṛjyatāma ayama itya uktò barahmaṇā devò bhāge cāpi parakalpite bhagavantaṃ tathetya āha barahmāṇama amitaujasama parāṃ ca parītima agamada utsmayaṃśa ca pināka dhṛka avāpa ca tadā bhāgaṃ yathòktaṃ barahmaṇā bhavaḥ javaraṃ ca sarvadharmajñò bahudhā vayasṛjata tadā śāntya arthaṃ sarvabhūtānāṃ śṛṇu taca cāpi putraka śīrṣābhitāpò nāgānāṃ parvatānāṃ śilā jatuḥ apāṃ tu nīlikāṃ vidyāna nirmòkaṃ bhujageṣu ca khòrakaḥ saurabheyāṇāma ūsaraṃ pṛthivītale paśūnāma api dharmajña dṛṣṭipratyavaròdhanama randhrāgatama athāśvānāṃ śikhòdbhedaśa ca barhiṇama netrarògaḥ kòkilānāṃ javaraḥ paròktò mahātmanā abjānāṃ pitta bhedaśa ca sarveṣāma iti naḥ śarutama śukānāma api sarveṣāṃ hikkikā paròcyate javaraḥ śārdūleṣva atha dharmajña śaramò javara ihòcyate mānuṣeṣu tu dharmajña javarò nāmaiṣa viśrutaḥ maraṇe janmani tathā madhye cāviśate narama etana māheśvaraṃ tejò javarò nāma sudāruṇaḥ namasyaśa caiva mānyaśa ca sarvaprānibhira īśvaraḥ anena hi samāviṣṭò vṛtrò dharmabhṛtāṃ varaḥ vayajṛmbhata tataḥ śakrasa tasmai vajrama avāsṛjata paraviśya vajrò vṛtraṃ tu dārayāma āsa bhārata dāritaśa ca savajreṇa mahāyògī mahāsuraḥ jagāma paramasthānaṃ viṣṇòra amitatejasaḥ viṣṇubhaktyā hi tenedaṃ jagada vayāptama abhūta purā tasmāca ca nihatò yuddhe viṣṇò sathānama avāptavāna itya eṣa vṛtrama āśritya javarasya mahatò mayā vistaraḥ kathitaḥ putra kima anyata parabravīmi te imāṃ javaròtpattima adīnamānasaḥ; patheta sadā yaḥ susamāhitò naraḥ vimuktarògaḥ sa sukhī mudā yutò; labheta kāmāna sa yathā manīsitāna [ya] śòkāda duḥkhāca ca mṛtyòśa ca tarasyanti parāninaḥ sadā ubhayaṃ me yathā na sayāta tana me barūhi pitāmaha [bhī] atraivòdāharantīmama itihāsaṃ purātanama nāradasya ca saṃvādaṃ samaṅgasya ca bhārata [nārada] uraseva paranamase bāhubhyāṃ tarasīva ca saṃprahṛṣṭamanā nityaṃ viśòka iva lakṣyase udvegaṃ neha te kiṃ cita susūkṣmama api lakṣaye nityatṛpta iva savasthò bālavaca ca viceṣṭase [samanga] bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaca ca sarvaṃ sattveṣu mānada teṣāṃ tattvāni jānāmi tatò na vimanā haya ahama upakramāna ahaṃ veda punara eva phalòdayāna lòke phalāni citrāṇi tatò na vimanā haya ahama agādhāśa cāpratiṣṭhāśa ca gatimantaśa ca nārada andhā jadāśa ca jīvanti paśyāsmāna api jīvataḥ vihitenaiva jīvanti arògāṅgā divaukasaḥ balavantò 'balāśa caiva tadvada asmāna sabhājaya sahasriṇaśa ca jīvanti jīvanti śatinasa tathā śākena cānye jīvanti paśyāsmāna api jīvataḥ yadā na śòcemahi kiṃ nu na sayāda; dharmeṇa vā nārada karmaṇā vā kṛtāntavaśyāni yadā sukhāni; duḥkhāni vā yana na vidharṣayanti yasmai parajñāṃ kathayante manuṣyāḥ; parajñā mūlò hīndriyāṇāṃ parasādaḥ muhyanti śòcanti yadendriyāṇi; parajñā lābhò nāsti mūḍhendriyasya mūḍhasya darpaḥ sa punara mòha eva; mūḍhasya nāyaṃ na parò 'sati lòkaḥ na haya eva duḥkhāni sadā bhavanti; sukhasya vā nityaśò lābha eva bhāvātmakaṃ saṃparivartamānaṃ; na mādṛśaḥ saṃjvaraṃ jātu kuryāta iṣṭāna bhògāna nānurudhyeta sukhaṃ vā; na cintayeda duḥkhama abhyāgataṃ vā samāhitò na sapṛhayeta pareṣāṃ; nānā gataṃ nābhinandeta lābhama na cāpi hṛṣyeda vipule 'rathalābhe; tathārtha nāśe ca na vai viṣīdeta na bāndhavā na ca vittaṃ na kaulī; na ca śarutaṃ na ca mantrā na vīryama duḥkhāta tarātuṃ sarva evòtsahante; paratra śīle na tu yānti śāntima nāsti buddhira ayuktasya nāyògāda vidyate sukhama dhṛtiśa ca duḥkhatyāgaśa cāpya ubhayaṃ naḥ sukhòdayama pariyaṃ hi harṣajananaṃ harṣa utsekavardhanaḥ utsekò narakāyaiva tasmāta taṃ saṃtyajāmya ahama etāña śòkabhayòtsekāna mòhanāna sukhaduḥkhayòḥ paśyāmi sākṣivala lòke dehasyāsya viceṣṭanāta arthakāmau parityajya viśòkò vigatajvaraḥ tṛṣṇā mòhau tu saṃtyajya carāmi pṛthivīma imāma na mṛtyutò na cādharmāna na lòbhāna na kutaśa cana pītāmṛtasyevātyantama iha cāmutra vābhayama etada barahmana vijānāmi mahata kṛtvā tapò 'vayayama tena nārada saṃprāptò na māṃ śòkaḥ parabādhate [ya] atattvajñasya śāstrāṇāṃ satataṃ saṃśayātmanaḥ akṛtavyavasāyasya śareyò barūhi pitāmaha [bhī] guru pūjā ca satataṃ vṛddhānāṃ paryupāsanama śaravaṇaṃ caiva vidyānāṃ kūtasthaṃ śareya ucyate atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama gālavasya ca saṃvādaṃ devarṣera nāradasya ca vītamòhaklamaṃ vipraṃ jañānatṛptaṃ jitendriyama śareyaḥ kāmaṃ jitātmānaṃ nāradaṃ gālavò 'baravīta yaiḥ kaiścaita saṃmatò lòke guṇaisa tu puruṣò nṛṣu bhavatya anapagāna sarvāṃsa tāna guṇā~la lakṣayāmya ahama bhavāna evaṃvidhò 'samākaṃ saṃśayaṃ chettuma arhati amūḍhaśa ciramūḍhānāṃ lòkatattvama ajānatāma jañāne haya evaṃ paravṛttiḥ sayāta kāryākārye vijānataḥ yata kāryaṃ na vayavasyāmasa tada bhavāna vaktuma arhati bhagavana nāśramāḥ sarve pṛthaga ācāra darśinaḥ idaṃ śareya idaṃ śareya iti nānā paradhāvinaḥ tāṃsa tu viprasthitāna dṛṣṭvā śāstraiḥ śāstrābhinandinaḥ savaśāstraiḥ parituṣṭāṃśa ca śareyò nòpalabhāmahe śāstraṃ yadi bhaveda ekaṃ vayaktaṃ śareyò bhaveta tadā śāstraiśa ca bahubhira bhūyaḥ śareyò guhyaṃ paraveśitama etasmāta kāraṇāca chareyaḥ kalilaṃ paratibhāti māma baravītu bhagavāṃsa tana me upasannò 'samya adhīhi bhòḥ [nārada] āśramāsa tāta catvārò yathā saṃkalpitāḥ pṛthaka tāna sarvāna anupaśya tavaṃ samāśrityaiva gālava teṣāṃ teṣāṃ tathāhi tavama āśramāṇāṃ tatasa tataḥ nānārūpaguṇòddeśaṃ paśya viprasthitaṃ pṛthaka nayanti caiva te samyaga abhipretama asaṃśayama ṛju paśyaṃsa tathā samyaga āśramāṇāṃ parāṃ gatima yata tu niḥśreyasaṃ samyaka taca caivāsaṃśayātmakama anugrahaṃ ca mitrāṇāma amitrāṇāṃ ca nigrahama saṃgrahaṃ ca tarivargasya śareya āhura manīṣiṇaḥ nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpāta satataṃ puṇyaśīlatā sadbhiśa ca samudācāraḥ śareya etada asaṃśayama mārdavaṃ sarvabhūteṣu vayavahāreṣu cārjavama vāka caiva madhurā paròktā śareya etada asaṃśayama devatābhyaḥ pitṛbhyaśa ca saṃvibhāgò 'tithiṣva api asaṃtyāgaśa ca bhṛtyānāṃ śareya etada asaṃśayama satyasya vacanaṃ śareyaḥ satyajñānaṃ tu duṣkarama yada bhūtahitama atyantama etata satyaṃ baravīmya ahama ahaṃkārasya ca tayāgaḥ paranayasya ca nigrahaḥ saṃtòṣaśa caikacaryā ca kūtasthaṃ śareya ucyate dharmeṇa vedādhyayanaṃ vedāṅgānāṃ tathaiva ca vidyārthānāṃ ca jijñāsā śareya etada asaṃśayama śabdarūparasasparśāna saha gandhena kevalāna nātyarthama upaseveta śareyasò 'rathī paraṃtapa naktaṃcaryā divā savapnama ālasyaṃ paiśunaṃ madama atiyògama ayògaṃ ca śareyasò 'rathī parityajeta karmòtkarṣaṃ na mārgeta mareṣāṃ parinindayā savaguṇaira eva mārgeta viprakarṣaṃ pṛthagjanāta nirguṇāsa tava eva bhūyiṣṭhama ātmasaṃbhāvinò narāḥ dòṣaira anyāna guṇavataḥ kaṣipantya ātmaguṇa kaṣayāta anucyamānāśa ca punasa te manyante mahājanāta guṇavattarama ātmānaṃ savena mānena darpitāḥ abruvana kasya cina nindāma ātmapūjāma avarṇayana vipaścida guṇasaṃpannaḥ parāpnòtya eva mahada yaśaḥ abruvana vāti surabhira gandhaḥ sumanasāṃ śuciḥ tathaivāvyāharana bhāti vimalò bhānura ambare evamādīni cānyāni parityaktāni medhayā javalanti yaśasā lòke yāni na vayāharanti ca na lòke dīpyate mūrkhaḥ kevatātma paraśaṃsayā api cāpihitaḥ śavabhre kṛtavidyaḥ parakāśate asanna uccaira api paròktaḥ śabdaḥ samupaśāmyati dīpyate tava eva lòkeṣu śanaira api subhāsitama mūḍhānāma avaliptānāma asāraṃ bhāsitaṃ bahu darśayatya antarātmānaṃ divā rūpama ivāṃśumāna etasmāta kāraṇāta parajñāṃ mṛgayante pṛthagvidhāma parajñā lābhò hi bhūtānāma uttamaḥ paratibhāti māma nāpṛṣṭaḥ kasya cida barūyāna na cānyāyena pṛcchataḥ jañānavāna api medhāvī jadavala lòkama ācareta tatò vāsaṃ parīkṣeta dharmanityeṣu sādhuṣu manuṣyeṣu vadānyeṣu savadharmanirateṣu ca caturṇāṃ yatra varṇānāṃ dharmavyatikarò bhaveta na tatra vāsaṃ kurvīta śareyò 'rathī vai kathaṃ cana nirārambhò 'paya ayama iha yathā labdhòpajīvinaḥ puṇyaṃ puṇyeṣu vimalaṃ pāpaṃ pāpeṣu cāpnuyāta apāma agnesa tathendòśa ca saparśaṃ vedayate yathā tathā paśyāmahe saparśama ubhayòḥ pāpapuṇyayòḥ apaśyantò 'nanaviṣayaṃ bhuñjate vighasāśinaḥ bhujñānaṃ cānna viṣayāna viṣayaṃ viddhi karmaṇāṃ yatrāgamayamānānāma asatkāreṇa pṛcchatāma parabrūyāda barahmaṇò dharmaṃ tayajeta taṃ deśama ātmavāna śiṣyòpādhyāyikā vṛttira yatra sayāta susamāhitā yathāvaca chāstra saṃpannā kasa taṃ deśaṃ parityajeta ākāśasthā dharuvaṃ yatra dòṣaṃ barūyura vipaścitama ātmapūjābhikāmā vai kò vaseta tatra paṇḍitaḥ yatra saṃlòditā lubdhaiḥ parāyaśò dharmasetavaḥ paradīptama iva śailāntaṃ kasa taṃ deśaṃ na saṃtyajeta yatra dharmama anāśaṅkāśa careyura vītamatsarāḥ careta tatra vaseca caiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu dharmama arthanimittaṃ tu careyura yatra mānavāḥ na tāna anuvaseja jātu te hi pāpakṛtò janāḥ karmaṇā yatra pāpena vartante jīvitespavaḥ vayavadhāveta tatasa tūrṇaṃ sasarpāca charaṇāda iva yena khatvāṃ samārūḍhaḥ karmaṇānuśayī bhaveta āditasa tana na kartavyama icchatā bhavama ātmanaḥ yatra rājā ca rājñaśa ca puruṣāḥ paratyanantarāḥ kutumbināma agrabhujasa tayajeta tada rāstrama ātmavāna śaròtriyāsa tava agrabhòktārò dharmanityāḥ sanātanāḥ yājanādhyāpane yuktā yatra tada rāstrama āvaseta savāhā savadhā vasatkārā yatra samyaga anuṣṭhitāḥ ajasraṃ caiva vartante vaseta tatrāvicārayana aśucīnya atra paśyeta barāhmaṇāna vṛtti karśitāna tayajeta tada rāstrama āsannama upasṛṣṭama ivāmiṣama parīyamāṇā narā yatra parayaccheyura ayācitāḥ savasthacittò vaseta tatra kṛtakṛtya ivātmavāna daṇḍò yatrāvinīteṣu satkāraśa ca kṛtātmasu careta tatra vaseca caiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu upasṛṣṭeṣva adānteṣu durācāreṣva asādhuṣu avinīteṣu lubdheṣu sumahada danda dhāraṇama yatra rājā dharmanityò rājyaṃ vai paryupāsitā apāsya kāmāna kāmeśò vaseta tatrāvicārayana tathā śīlā hi rājānaḥ sarvāna viṣayavāsinaḥ śareyasā yòjayantya āśu śareyasi paratyupasthite pṛcchatasa te mayā tāta śareya etada udāhṛtama na hi śakyaṃ paradhānena śareyaḥ saṃkhyātuma ātmanaḥ evaṃ paravartamānasya vṛttiṃ paranihitātmanaḥ tapasaiveha bahulaṃ śareyò vayaktaṃ bhaviṣyati [ya] kathaṃ nu muktaḥ pṛthivīṃ careda asmadvidhò nṛpaḥ nityaṃ kaiśa ca guṇaira yuktaḥ saṅgapāśāda vimucyate [bhī] atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanama ariṣṭaneminā paròktaṃ sagarāyānupṛcchate [sagara] kiṃ śareyaḥ paramaṃ barahmana kṛtveha sukhama aśnute kathaṃ na śòcena na kaṣubhyeda etada icchāmi vedituma [bhī] evama uktasa tadā tārkṣyaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ vibudhya saṃpadaṃ cāgryāṃ sada vākyama idama abravīta sukhaṃ mòkṣasukhaṃ lòke na ca lòkò 'vagacchati parasaktaḥ putrapaśuṣu dhanadhānya samākulaḥ saktabuddhira aśāntātmā na sa śakyaśa cikitsituma sanehapāśasitò mūḍhò na sa mòkṣāya kalpate sanehajāna iha te pāśāna vakṣyāmi śṛṇu tāna mama sakarṇakena śirasā śakyāśa chettuṃ vijānatā saṃbhāvya putrāna kālena yauvanasthāna niveśya ca samarthāña jīvane jañātvā muktaśa cara yathāsukhama bhāryāṃ putravatīṃ vṛddhāṃ lālitāṃ putravatsalāma jañātvā parajahi kāle tavaṃ parārthama anudṛśya ca sāpatyò nirapatyò vā muktaśa cara yathāsukhama indriyaira indriyārthāṃsa tavama anubhūya yathāvidhi kṛtakautūhalasa teṣu muktaśa cara yathāsukhama upapattyòpalabdheṣu lābheṣu ca samò bhava eṣa tāvata samāsena tava saṃkīrtitò mayā mòkṣārthò vistareṇāpi bhūyò vakṣyāmi taca chṛṇu muktā vītabhayā lòke caranti sukhinò narāḥ saktabhāvā vinaśyanti narāsa tatra na saṃśayaḥ āhārasaṃcayāśa caiva tathā kīta pipīlikāḥ asaktāḥ sukhinò lòke saktāśa caiva vināśinaḥ savajane na ca te cintā kartavyā mòkṣabuddhinā ime mayā vinā bhūtā bhaviṣyanti kathaṃ tava iti savayama utpadyate jantuḥ savayama eva vivardhate sukhaduḥkhe tathā mṛtyuṃ savayama evādhigacchati bhòjanāca chādane caiva mātrā pitrā ca saṃgrahama savakṛtenādhigacchanti lòke nāstya akṛtaṃ purā dhātrā vihita bhakṣyāṇi sarvabhūtāni medinīma lòke viparidhāvanti rakṣitāni savakarmabhiḥ savayaṃ mṛta piṇḍa bhūtasya paratantrasya sarvadā kò hetuḥ savajanaṃ pòṣṭuṃ rakṣituṃ vādṛdhātmanaḥ savajanaṃ hi yadā mṛtyura hantya eva tava paśyataḥ kṛte 'pi yatne mahati tatra bòddhavyama ātmanā jīvantama api caivainaṃ bharaṇe rakṣaṇe tathā asamāpte parityajya paścāda api mariṣyasi yadā mṛtaśa ca savajanaṃ na jañāsyasi kathaṃ cana sukhitaṃ duḥkhitaṃ vāpi nanu bòddhavyama ātmanā mṛte vā tavayi jīve vā yadi bhòkṣyati vai janaḥ savakṛtaṃ nanu buddhvaivaṃ kartavyaṃ hitama ātmanaḥ evaṃ vijāna~la lòke 'samina kaḥ kasyetya abhiniścitaḥ mòkṣe niveśaya manò bhūyaśa cāpya upadhāraya kaṣutpipāsādayò bhāvā jitā yasyeha dehinaḥ karòdhò lòbhasa tathā mòhaḥ sattvavāna mukta eva saḥ dayūte pāne tathā satrīṣu mṛgayāyāṃ ca yò naraḥ na paramādyati saṃmòhāta satataṃ mukta eva saḥ divase divase nāma rātrau rātrau sadā sadā bhòktavyama iti yaḥ khinnò dòṣabuddhiḥ sa ucyate ātmabhāvaṃ tathā satrīṣu muktama eva punaḥ punaḥ yaḥ paśyati sadā yuktò yathāvana mukta eva saḥ saṃbhavaṃ ca vināśaṃ ca bhūtānāṃ ceṣṭitaṃ tathā yasa tattvatò vijānāti lòke 'samina mukta eva saḥ parasthaṃ vāhasahasreṣu yātrārthaṃ caiva kòtiṣu parāsāde mañcaka sathānaṃ yaḥ paśyati sa mucyate mṛtyunābhyāhataṃ lòkaṃ vayādhibhiśa còpapīditama avṛtti karśitaṃ caiva yaḥ paśyati sa mucyate yaḥ paśyati sukhītuṣṭò napaśyaṃśa ca vihanyate yaśa cāpya alpena saṃtuṣṭò lòke 'samina mukta eva saḥ agnīsòmāva idaṃ sarvama itiyaśa cānupaśyati na ca saṃspṛśyate bhāvaira adbhutaira mukta eva saḥ paryaṅka śayyā bhūmiśa ca samāne yasya dehinaḥ śālayaśa ca kadannaṃ ca yasya sayāna mukta eva saḥ kaṣaumaṃ ca kuśacīraṃ ca kauśeyaṃ valkalāni ca āvikaṃ carma ca samaṃ yasya sayāna mukta eva saḥ pañca bhūtasamudbhūtaṃ lòkaṃ yaśa cānupaśyati tathā ca vartate dṛṣṭvā lòke 'samina mukta eva saḥ sukhaduḥkhe same yasya lābhālābhau yajājayau icchā daveṣau bhayòdvegau sarvathā mukta eva saḥ raktamūtra purīsānāṃ dòṣāṇāṃ saṃcayaṃ tathā śarīraṃ dòṣabahulaṃ dṛṣṭvā cedaṃ vimucyate valī palita saṃyògaṃ kārśyaṃ vaivarṇyama eva ca kubja bhāvaṃ ca jarayā yaḥ paśyati sa mucyate puṃstvòpaghātaṃ kālena darśanòparamaṃ tathā bādhiryaṃ parāṇa mantatvaṃ yaḥ paśyati sa mucyate gatāna ṛṣīṃsa tathā devāna asurāṃśa ca tathāgatāna lòkāda asmāta paraṃ lòkaṃ yaḥ paśyati sa mucyate parabhāvaira anvitāsa taisa taiḥ pārthivendrāḥ sahasraśaḥ ye gatāḥ pṛthivīṃ tayaktvā iti jañātvā vimucyate arthāṃśa ca durlabhā~la lòke kaleśāṃśa ca sulabhāṃsa tathā duḥkhaṃ caiva kutumbārthe yaḥ paśyati sa mucyate apatyānāṃ ca vaiguṇyaṃ janaṃ viguṇama eva ca paśyana bhūyiṣṭhaśò lòke kò mòkṣaṃ nābhipūjayeta śāstrāla lòkāca ca yò buddhaḥ sarvaṃ paśyati mānavaḥ asārama iva mānuṣyaṃ sarvathā mukta eva saḥ etaca charutvā mama vacò bhavāṃśa caratu muktavata gārhasthye yadi te mòkṣe kṛtā buddhira aviklavā tata tasya vacanaṃ śarutvā samyaka sa pṛthivīpatiḥ mòkṣajaiśa ca guṇaira yuktaḥ pālayāma āsa ca parajāḥ [ya] tiṣṭhate me sadā tāta kautūhalama idaṃ hṛdi tada ahaṃ śaròtuma icchāmi tavattaḥ kurupitāmaha kathaṃ devarṣira uśanā sadā kāvyò mahāmatiḥ asurāṇāṃ pariyakaraḥ surāṇāma apriye rataḥ vardhayāma āsa tejaśa ca kimarthama amitaujasāma nityaṃ vairanibaddhāśa ca dānavāḥ surasattamaiḥ kathaṃ cāpya uśanā parāpa śukratvama amara dayutiḥ ṛddhiṃ ca sa kathaṃ parāptaḥ sarvama etada baravīhi me na yāni ca sa tejasvī madhyena nabhasaḥ kathama etada icchāmi vijñātuṃ nikhilena pitāmaha [bhī] śṛṇu rājanna avahitaḥ sarvama etada yathātathama yathāmatiyathā caitaca charuta pūrvaṃ mayānagha eṣa bhārgava dāyādò muniḥ satyò dṛdha varataḥ asurāṇāṃ pariyakarò nimitte karuṇātmake indrò 'tha dhanadò rājā yakṣarakṣò'dhipaḥ sa ca parabhaviṣṇuśa ca kòśasya jagataśa ca tathā parabhuḥ tasyātmānama athāviśya yògasiddhò mahāmuniḥ ruddhvā dhanapatiṃ devaṃ yògena hṛtavāna vasu hṛte dhane tataḥ śarma na lebhe dhanadasa tathā āpanna manyuḥ saṃvignaḥ sò 'bhayagāta surasattamama nivedayāma āsa tadā śivāyāmita tejase deva śareṣṭhāya rudrāya saumyāya bahurūpiṇe [kubera] yògātmakenòśanasā ruddhvā mama hṛtaṃ vasu yògenātma gatiṃ kṛtvā niḥsṛtaśa ca mahātapaḥ [bhī] etaca charutvā tataḥ karuddhò mahāyògī maheśvaraḥ saṃraktanayanò rājaña śūlama ādāya tasthivāna kavāsvau kavāsāva iti parāha gṛhītvā paramāyudhama uśanā dūratasa tasya babhau jañātvā cikīrṣitama sa mahāyòginò buddhvā taṃ ròṣaṃ vai mahātmanaḥ gatima āgamanaṃ vetti sathānaṃ vetti tataḥ parabhuḥ saṃcintyògreṇa tapasā mahātmānaṃ maheśvarama uśanā yògasiddhātmā śūlāgre paratyadṛśyata vijñāta rūpaḥ sa tadā tapaḥsiddhena dhanvinā jañātvā śūlaṃ ca deveśaḥ pāninā samanāmayata ānatenātha śūlena pānināmita tejasā pinākama iti còvāca śūlama ugrāyudhaḥ parabhuḥ pānimadhyagataṃ dṛṣṭvā bhārgavaṃ tama umāpatiḥ āsyaṃ vivṛtya kakudī pāniṃ saṃprākṣipaca chanaiḥ sa tu paraviṣṭa uśanā kòṣṭhaṃ māheśvaraṃ parabhuḥ vayacaraca cāpi tatrāsau mahātmā bhṛgunandanaḥ [ya] kimarthaṃ vayacarada rājanna uśanā tasya dhīmataḥ jathare devadevasya kiṃ cākārṣīna mahādyutiḥ [bhī] purā sò 'natarjalagataḥ sathānu bhūtò mahāvrataḥ varṣāṇāma abhavada rājana parayutānya arbudāni ca udatiṣṭhata tapasa taptvā duścaraṃ sa mahāhradāta tatò devātidevasa taṃ barahmā samupasarpata tapòvṛddhima apṛcchaca ca kuśalaṃ cainama avyayama tapaḥ sucīrṇama iti ca paròvāca vṛṣabhadhvajaḥ tata saṃyògena vṛddhiṃ cāpya apaśyata sa tu śaṃkaraḥ mahāmatira acintyātmā satyadharmarataḥ sadā sa tenādhyò mahāyògī tapasā ca dhanena ca vayarājata mahārāja tariṣu lòkeṣu vīryavāna tataḥ pinākī yògātmā dhayānayògaṃ samāviśata uśanā tu samudvignò nililye jathare tataḥ tuṣṭāva ca mahāyògī devaṃ tatrastha eva ca niḥsāraṃ kāṅkṣamāṇasa tu tejasā paratyahanyata uśanā tu tadòvāca jatharasthò mahāmuniḥ parasādaṃ me kuruṣveti punaḥ punara ariṃdama tama uvāca mahādevò gaccha śiśnena mòkṣaṇama iti saròtāṃsi sarvāṇi ruddhvā taridaśapuṃgavaḥ apaśyamānaḥ sa davāraṃ sarvataḥ pihitò muniḥ paryakrāmada dahyamāna itaśa cetaśa ca tejasā sa viniṣkramya śiśnena śukratvama abhipedivāna kāryeṇa tena nabhasò nāgacchata ca madhyataḥ niṣkrāntama atha taṃ dṛṣṭvā javalantama iva tejasā bhavò ròṣasamāviṣṭaḥ śūlòdyatakaraḥ sathitaḥ nayavārayata taṃ devī karuddhaṃ paśupatiṃ patima putratvama agamada devyā vārite śaṅkare ca saḥ [devī] hiṃsanīyasa tavayā naiṣa mama putratvama āgataḥ na hi devòdarāta kaśa cina niḥsṛtò nāśama archati [bhī] tataḥ parītò 'bhavada devyāḥ parahasaṃśa cedama abravīta gacchatya eṣa yathākāmama iti rājana punaḥ punaḥ tataḥ paranamya varadaṃ devaṃ devīma umāṃ tathā uśanā parāpa tada dhīmāna gatima iṣṭāṃ mahāmuniḥ etata te kathitaṃ tāta bhārgavasya mahātmanaḥ caritaṃ bharataśreṣṭha yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi [ya] ataḥ paraṃ mahābāhò yaca chareyasa tada vadasva me na tṛpyāmya amṛtasyeva vasasasa te pitāmaha kiṃ karma puruṣaḥ kṛtvā śubhaṃ puruṣasattama śareyaḥ parama avāpnòti paretya ceha ca tada vada [bhī] atra te vartayiṣyāmi yathāpūrvaṃ mahāyaśaḥ parāśaraṃ mahātmānaṃ papraccha janakò nṛpaḥ kiṃ śareyaḥ sarvabhūtānāma asmi~la lòke paratra ca yada bhaveta paratipattavyaṃ tada bhavāna parabravītu me tataḥ sa tapasā yuktaḥ sarvadharmāvidhānavita nṛpāyānugraha manā munira vākyama athābravīta dharma eva kṛtaḥ śareyāna iha lòke paratra ca tasmāda dhi paramaṃ nāsti yathā parāhura manīṣiṇaḥ paratipadya narò dharmaṃ savargalòke mahīyate dharmātmakaḥ karma vidhira dehināṃ nṛpasattama tasminna āśramiṇaḥ santaḥ savakarmāṇīha kurvate caturvidhā hi lòkasya yātrā tāta vidhīyate martyā yatrāvatiṣṭhante sā ca kāmāta paravartate sukṛtāsukṛtaṃ karma niṣevya vividhaiḥ karamaiḥ daśārdha paravibhaktānāṃ bhūtānāṃ bahudhā gatiḥ sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi yathā bhāndaṃ niṣicyate tathā niṣicyate jantuḥ pūrvakarma vaśānugaḥ nābījāja jāyate kiṃ cina nākṛtvā sukhama edhate sukṛtī vindati sukhaṃ parāpya dehakṣayaṃ naraḥ daivaṃ tāta na paśyāmi nāsti daivasya sādhanama savabhāvatò hi saṃsiddhā devagandharvadānavāḥ paretya jātikṛtaṃ karma na samaranti sadā janāḥ te vai tasya phalaprāptau karma cāpi caturvidhama lòkayātrāśrayaśa caiva śabdò vedāśrayaḥ kṛtaḥ śāntya arthaṃ manasasa tāta naitada vṛddhānuśāsanama cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidhama kurute yādṛśaṃ karma tādṛśaṃ paratipadyate nirantaraṃ ca miśraṃ ca phalate karma pārthiva kalyānaṃ yadi vā pāpaṃ na tu nāśò 'saya vidyate kadā cita sukṛtaṃ tāta kūtasthama iva tiṣṭhati majjamānasya saṃsāre yāvada duḥkhāda vimucyate tatò duḥkhakṣayaṃ kṛtvā sukṛtaṃ karma sevate sukṛtakṣayāda duṣkṛtaṃ ca tada viddhi manujādhipa damaḥ kaṣamā dhṛtisa tejaḥ saṃtòṣaḥ satyavāditā harīra ahiṃsāvyasanitā dākṣyaṃ ceti sukhāvahāḥ duṣkṛte sukṛte vāpi na jantura ayatò bhaveta nityaṃ manaḥ samādhāne parayateta vicakṣaṇaḥ nāyaṃ parasya sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vāpi sevate karòti yādṛśaṃ karma tādṛśaṃ paratipadyate sukhaduḥkhe samādhāya pumāna anyena gacchati anyenaiva janaḥ sarvaḥ saṃgatò yaśa ca pārthiva pareṣāṃ yada asūyeta na tata kuryāta savayaṃ naraḥ yò haya asūyusa tathāyuktaḥ sò 'vahāsaṃ niyacchati bhīrū rājanyò barāhmaṇaḥ sarvabhakṣò; vaiśyò 'nīhāvāna hīnavarṇò 'lasaśa ca vidvāṃśa cāśīlò vṛttahīnaḥ kulīnaḥ; satyāda bharaṣṭò barāhmaṇaḥ satrī ca duṣṭā rāgī muktaḥ pacamānò ''tamahetòra; mūrkhò vaktā nṛpa hīnaṃ ca rāstrama ete sarve śòcyatāṃ yānti rājana; yaśa cāyuktaḥ sanehahīnaḥ parajāsu [parāṣara] manòratharathaṃ parāpya indriyārtha hayaṃ naraḥ raśmibhira jañānasaṃbhūtaira yò gacchati sa buddhimāna sevāśritena manasā vṛtti hīnasya śasyate davijātihastāna nirvṛttā na tu tulyāta parasparama āyura nasulabhaṃ labdhvā nāvakarṣeda viśāṃ pate utkarṣārthaṃ parayatate naraḥ puṇyena karmaṇā varṇebhyò 'pi paribhraṣṭaḥ sa vai saṃmānama arhati na tu yaḥ satkriyāṃ parāpya rājasaṃ karma sevate varṇòtkarṣama avāpnòti naraḥ puṇyena karmaṇā durlabhaṃ tama alabdhā hi hanyāta pāpena karmaṇā ajñānāda dhi kṛtaṃ pāpaṃ tapasaivābhinirnudeta pāpaṃ hi karmaphalati pāpama eva savayaṃ kṛtama tasmāta pāpaṃ na seveta karma duḥkhaphalòdayama pāpānubandhaṃ yata karma yadya api sayāna mahāphalama na tata seveta medhāvī śuciḥ kusalilaṃ yathā kiṃ kastama anupaśyāmi phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ paratyāpannasya hi satò nātmā tāvada viròcate paratyāpattiśa ca yasyeha bāliśasya na jāyate tasyāpi sumahāṃsa tāpaḥ parasthitasyòpajāyate viraktaṃ śòdhyate vastraṃ na tu kṛṣṇòpasaṃhitama parayatnena manuṣyendra pāpama evaṃ nibòdha me savayaṃ kṛtvā tu yaḥ pāpaṃ śubhama evānutiṣṭhati parāyaścittaṃ naraḥ kartuma ubhayaṃ sò 'śanute pṛthaka ajānāta tu kṛtāṃ hiṃsāma ahiṃsā vayapakarṣati barāhmaṇāḥ śāstranirdeśāda itya āhura barahmavādinaḥ kathā kāmakṛtaṃ cāsya vihiṃsaivāpakarṣati itya āhura dharmaśāstrajñā barāhmaṇā vedapāragāḥ ahaṃ tu tāvata paśyāmi karma yada vartate kṛtama guṇayuktaṃ parakāśaṃ ca pāpenānupasaṃhitama yathā sūkṣmāṇi karmāṇi phalantīha yathātathama buddhiyuktāni tānīha kṛtāni manasā saha bhavatya alpaphalaṃ karma sevitaṃ nityama ulbanama abuddhipūrvaṃ dharmajña kṛtama ugreṇa karmaṇā kṛtāni yāni karmāṇi daivataira munibhisa tathā nācareta tāni dharmātmā śarutvā cāpi na kutsayeta saṃcintya manasā rājana viditvā śaktima ātmanaḥ karòti yaḥ śubhaṃ karma sa vai bhadrāṇi paśyati nave kapāle salilaṃ saṃnyastaṃ hīyate yathā navetare tathā bhāvaṃ parāpnòti sukhabhāvitama satòye 'nayata tu yata tòyaṃ tasminna eva parasicyate vṛddhe vṛddhima avāpnòti salile salilaṃ yathā evaṃ karmāṇi yānīha buddhiyuktāni bhūpate nasamānīha hīnāni tāni puṇyatamānya api rājñā jetavyāḥ sāyudhāśa cònnatāśa ca; samyaka kartavyaṃ pālanaṃ ca parajānāma agniśa ceyò bahubhiśa cāpi yajñaira; ante madhye vā vanama āśritya satheyama damānvitaḥ puruṣò dharmaśīlò; bhūtāni cātmānama ivānupaśyeta garīyasaḥ pūjayeda ātmaśaktyā; satyena śīlena sukhaṃ narendra [parāṣara] kaḥ kasya còpakurute kaśa ca kasmai parayacchati parānī karòtya ayaṃ karma sarvama ātmārthama ātmanā gauraveṇa parityaktaṃ niḥsnehaṃ parivarjayeta sòdaryaṃ bharātarama api kima utānyaṃ pṛthagjanama viśiṣṭasya viśiṣṭāca ca tulyau dānapratigrahau tayòḥ puṇyataraṃ dānaṃ tada davijasya parayacchataḥ nayāyāgataṃ dhanaṃ varṇaira nayāyenaiva vivardhitama saṃrakṣyaṃ yatnama āsthāya dharmārthama iti niścayaḥ na dharmārthī nṛśaṃsena karmaṇā dhanama arjayeta śaktitaḥ sarvakāryāṇi kuryāna narddhima anusmareta apò hi parayataḥ śītāsa tāpitā javalanena vā śaktitò 'tithaye dattvā kaṣudhārtāyāśnute phalama rantidevena lòkeṣṭā siddhiḥ parāptā mahātmanā phalapatraira athò mūlaira munīna arcitavāna asau taira eva phalapatraiśa ca sa mātharama atòṣayata tasmāla lebhe paraṃ sathānaṃ śaibyò 'pi pṛthivīpatiḥ devatātithibhṛtyebhyaḥ pitṛbhyò 'thātmanasa tathā ṛṇavāña jāyate martyasa tasmāda anṛṇatāṃ varajeta savādhyāyena maharṣibhyò devebhyò yajñakarmaṇā pitṛbhyaḥ śarāddhadānena nṛṇāma abhyarcanena ca vācaḥ śeṣāvahāryeṇa pālanenātmanò 'pi ca yathāvada dhṛtya vargasya cikīrṣeda dharmama āditaḥ parayatnena ca saṃsiddhā dhanaira api vivarjitāḥ samyaga ghutvā hutavahaṃ munayaḥ siddhima āgatāḥ viśvāmitrasya putratvama ṛcīka tanayò 'gamata ṛgbhiḥ satutvā mahābhāgò devāna vai yajñabhāginaḥ gataḥ śukratvama uśanā devadeva parasādanāta devīṃ satutvā tu gagane mòdate tejasā vṛtaḥ asitò devalaśa caiva tathā nārada partavau kakṣīvāña jāmadagnyaśa ca rāmasa tāndyasa tathāṃśumāna vasiṣṭhò jamadagniśa ca viśvāmitrò 'tarira eva ca bharadvājò hariśmaśruḥ kundadhāraḥ śarutaśravāḥ ete maharṣayaḥ satutvā viṣṇuma ṛgbhiḥ samāhitāḥ lebhire tapasā siddhiṃ parasādāta tasya dhīmataḥ anarhāśa cārhatāṃ parāptāḥ santaḥ satutvā tama eva ha na tu vṛddhima ihānviccheta karmakṛtvā jugupsitama ye 'rathā dharmeṇa te satyā ye 'dharmeṇa dhiga astu tāna dharmaṃ vai śāśvataṃ lòke na jahyāda dhanakāṅkṣayā āhitāgnira hi dharmātmā yaḥ sa puṇyakṛda uttamaḥ vedā hi sarve rājendra sathitāsa tariṣva agniṣu parabhò sa cāpya agnyāhitò vipraḥ kariyā yasya na hīyate śareyò haya anāhitāgnitvama agnihòtraṃ na niṣkriyama agnira ātmā ca mātā ca pitā janayitā tathā guruśa ca naraśārdūla paricaryā yathātathama mānaṃ tayaktvā yò narò vṛddhasevī; vidvāna kalībaḥ paśyati parītiyògāta dākṣyeṇāhīnò dharmayuktò nadāntò; lòke 'samina vai pūjyate sadbhira āryaḥ [parāṣara] vṛttiḥ sakāśāda varṇebhyasa taribhyò hīnasya śòbhanā parītyòpanītā nirdiṣṭā dharmiṣṭhāna kurute sadā vṛttiśa cena nāsti śūdrasya pitṛpaitāmahī dharuvā na vṛttiṃ paratò mārgeca chuśrūsāṃ tu parayòjayeta sadbhisa tu saha saṃsargaḥ śòbhate dharmadarśibhiḥ nityaṃ sarvāsva avasthāsu nāsadbhira iti me matiḥ yathòdaya girau daravyaṃ saṃnikarṣeṇa dīpyate tathā sata saṃnikarṣeṇa hīnavarṇò 'pi dīpyate yādṛśena hi varṇena bhāvyate śuklama ambarama tādṛśaṃ kurute rūpama etada evama avaihi me tasmāda guṇeṣu rajyethā mā dòṣeṣu kadā cana anityama iha martyānāṃ jīvitaṃ hi calācalama sukhe vā yadi vā duḥkhe vartamānò vicakṣaṇaḥ yaśa cinòti śubhānya eva sa bhadrāṇīha paśyati dharmāda apetaṃ yata karma yadya api sayāna mahāphalama na tata seveta medhāvī na tada dhitama ihòcyate yò hṛtvā gòsahasrāṇi nṛpò dadyāda arakṣitā sa śabdamātraphalabhāga rājā bhavati taskaraḥ savayambhūra asṛjaca cāgre dhātāraṃ lòkapūjitama dhātāsṛjata putrama ekaṃ parajānāṃ dhāraṇe ratama tama arcayitvā vaiśyasa tu kuryāda atyarthama ṛddhimata rakṣitavyaṃ tu rājanyaira upayòjyaṃ davijātibhiḥ ajihmaira aśatha karòdhaira havyakavya parayòktṛbhiḥ śūdraira nirmārjanaṃ kāryama evaṃ dharmò na naśyati apranaste tatò dharme bhavanti sukhitāḥ parajāḥ sukhena tāsāṃ rājendra mòdante divi devatāḥ tasmāda yò rakṣati nṛpaḥ sa dharmeṇābhipūjyate adhīte cāpi yò viprò vaiśyò yaśa cārjane rataḥ yaśa ca śuśrūsate śūdraḥ satataṃ niyatendriyaḥ atò 'nayathā manuṣyendra savadharmāta parihīyate parāṇa saṃtāpanirdiṣṭāḥ kākinyò 'pi mahāphalāḥ nayāyenòpārjitā dattāḥ kima utānyāḥ sahasraśaḥ satkṛtya tu davijātibhyò yò dadāti narādhipa yādṛśaṃ tādṛśaṃ nityama aśnāti phalama ūrjitama abhigamya dattaṃ tuṣṭyā yada dhanyama āhura abhiṣṭutama yācitena tu yada dattaṃ tada āhurmadhyamaṃ budhāḥ avajñayā dīyate yata tathaivāśraddhayāpi ca tada āhura adhamaṃ dānaṃ munayaḥ satyavādinaḥ atikrame majjamānò vividhena naraḥ sadā tathā parayatnaṃ kurvīta yathā mucyeta saṃśayāta damena śòbhate vipraḥ kaṣatriyò vijayena tu dhanena vaiśyaḥ śūdrasa tu nityaṃ dākṣyeṇa śòbhate [parāṣara] paratigrahāgatā vipre kaṣatriye śastranirjitāḥ vaiśye nayāyārjitāśa caiva śūdre śuśrūsayārjitāḥ savalāpya arthāḥ paraśasyante dharmasyārthe mahāphalāḥ nityaṃ tarayāṇāṃ varṇānāṃ śūdraḥ śuśrūsura ucyate kaṣatradharmā vaiśya dharmā nāvṛttiḥ patati davijaḥ śūdra karmā yadā tu sayāta tadā patati vai davijaḥ vānijyaṃ pāśupālyaṃ ca tathā śilpòpajīvanama śūdrasyāpi vidhīyante yadā vṛttira na jāyate raṅgāvataraṇaṃ caiva tathārūpòpajīvanama madya māṃsòpajīvyaṃ ca vikrayò lòhacarmaṇòḥ apūrviṇā na kartavyaṃ karma lòke vigarhitama kṛtapūrviṇasa tu tayajatò mahāna dharma iti śarutiḥ saṃsiddhiḥ puruṣò lòke yada ācarati pāpakama madenābhipluta manāsa taca ca na garāhyama ucyate śarūyante hi purāṇe vai parajā dhiga danda śāsanāḥ dāntā dharmapradhānāśa ca nayāyadharmānuvartakāḥ dharma eva sadā nṝṇāma iha rājana paraśasyate dharmavṛddhā guṇāna eva sevante hi narā bhuvi taṃ dharmama asurāsa tāta nāmṛṣyanta janādhipa vivardhamānāḥ karamaśasa tatra te 'navāviśana parajāḥ teṣāṃ darpaḥ samabhavata parajānāṃ dharmanāśanaḥ darpātmanāṃ tataḥ karòdhaḥ punasa teṣāma ajāyata tataḥ karòdhābhibhūtānāṃ vṛttaṃ lajjā samanvitama harīśa caivāpya anaśada rājaṃsa tatò mòhò vayajāyata tatò mòhaparītāsa te nāpaśyanta yathā purā parasparāva amardena vartayanti yathāsukhama tāna parāpya tu sa dhiga daṇḍò na kāraṇama atò 'bhavata tatò 'bhayagacchana devāṃśa ca barāhmaṇāṃśa cāvamanya ha etasminna eva kāle tu devā devavaraṃ śivama agacchaña śaraṇaṃ vīraṃ bahurūpaṃ gaṇādhipama tena sama te gaganagāḥ sapurāḥ pātitāḥ kaṣitau tisrò 'paya ekena bānena devāpyāyita tejasā teṣāma adhipatisa tava āsīda bhīmò bhīmaparākramaḥ devatānāṃ bhayakaraḥ sa hataḥ śūlapāṇinā tasmina hate 'tha savaṃ bhāvaṃ paratyapadyanta mānavāḥ parāvartanta ca vedā vai śāstrāṇi ca yathā purā tatò 'bhayasiñcana rājyena devānāṃ divi vāsavama saptarṣayaśa cānvayuñjana narāṇāṃ danda dhāraṇe saptarṣīṇāma athòrdhvaṃ ca vipṛthura nāma pārthivaḥ rājānaḥ kaṣatriyāśa caiva mandaleṣu pṛthaka pṛthaka mahākuleṣu ye jātā vṛttāḥ pūrvatarāśa ca ye teṣāma athāsurò bhāvò hṛdayāna nāpasarpati tasmāta tenaiva bhāvena sānuṣaṅgena pārthivāḥ āsurāṇya eva karmāṇi nayasevana bhīmavikramāḥ paratyatiṣṭhaṃśa ca teṣva eva tānya eva sathāpayanti ca bhajante tāni cādyāpi ye bāliśatamā narāḥ tasmāda ahaṃ baravīmi tavāṃ rājana saṃcintya śāstrataḥ saṃsiddhādhigamaṃ kuryāta karma hiṃsātmakaṃ tayajeta na saṃkareṇa daraviṇaṃ vicinvīta vicakṣaṇaḥ dharmārthaṃ nayāyama utsṛjya na tata kalyānama ucyate sa tavama evaṃvidhò dāntaḥ kaṣatriyaḥ pariyabāndhavaḥ parajā bhṛtyāṃśa ca putrāṃśa ca savadharmeṇānupālaya iṣṭāniṣṭa samāyògò vairaṃ sauhārdama eva ca atha jātisahasrāṇi bahūni parivartate tasmāda guṇeṣu rajyethā mā dòṣeṣu kadā cana nirguṇò yò hi durbuddhira ātmanaḥ sò 'rira ucyate mānuṣeṣu mahārāja dharmādharmau paravartataḥ na tathānyeṣu bhūteṣu manuṣyarahiteṣva iha dharmaśīlò narò vidvāna īhakò 'nīhakò 'pi vā ātmabhūtaḥ sadā lòke careda bhūtānya ahiṃsayana yadā vayapetada dhṛla lekhaṃ manò bhavati tasya vai nānṛtaṃ caiva bhavati tadā kalyānama ṛcchati [parāṣara] eṣa dharmavidhisa tāta gṛhasthasya parakīrtitaḥ tapasvidhiṃ tu vakṣyāmi tana me nigadataḥ śṛṇu parāyena hi gṛhasthasya mamatvaṃ nāma jāyate saṅgāgataṃ naraśreṣṭha bhāvaisa tāmasarājasaiḥ gṛhāṇya āśritya gāvaśa ca kaṣetrāṇi ca dhanāni ca dārāḥ putrāśa ca bhṛtyāśa ca bhavantīha narasya vai evaṃ tasya paravṛttasya nityama evānupaśyataḥ rāgadveṣau vivardhete haya anityatvama apaśyataḥ rāgadveṣābhibhūtaṃ ca naraṃ daravyavaśānugama mòhajātā ratira nāma samupaiti narādhipa kṛtārthò bhògatò bhūtvā sa vai ratiparāyanaḥ lābhaṃ garāmyasukhāda anyaṃ ratitò nānupaśyati tatò lòbhābhibhūtātmā saṅgāda vardhayate janama puṣṭya arthaṃ caiva tasyeha janasyārthaṃ cikīrṣati sa jānanna api cākāryama arthārthaṃ sevate naraḥ bāla sanehaparītātmā tata kaṣayāca cānutapyate tatò mānena saṃpannò rakṣanna ātmaparājayama karòti yena bhògī sayāma iti tasmāda vinaśyati tapò hi buddhiyuktānāṃ śāśvataṃ barahma darśanama anvicchatāṃ śubhaṃ karma narāṇāṃ tayajatāṃ sukhama sanehāyatana nāśāca ca dhananāśāca ca pārthiva ādhivyādhi paratāpāca ca nirvedama upagacchati nirvedāda ātmasaṃbòdhaḥ saṃbòdhāca chāstra darśanama śāstrārthadarśanāda rājaṃsa tapa evānupaśyati durlabhò hi manuṣyendra naraḥ paratyavamarśavāna yò vai pariya sukhe kaṣīṇe tapaḥ kartuṃ vayavasyati tapaḥ sarvagataṃ tāta hīnasyāpi vidhīyate jitendriyasya dāntasya savargamārgapradeśakama parajāpatiḥ parajāḥ pūrvama asṛjata tapasā vibhuḥ kava cita kava cida varataparò varatānya āsthāya pārthiva ādityā vasavò rudrāsa tathaivāgnya aśvimārutāḥ viśvedevāsa tathā sādhyāḥ pitarò 'tha marudgaṇāḥ yakṣarākṣasa gandharvāḥ siddhāśa cānye divaukasaḥ saṃsiddhāsa tapasā tāta ye cānye savargavāsinaḥ ye cādau barahmaṇā sṛṣṭā barāhmaṇāsa tapasā purā te bhāvayantaḥ pṛthivīṃ vicaranti divaṃ tathā martyalòke ca rājānò ye cānye gṛhamedhinaḥ mahākuleṣu dṛśyante tata sarvaṃ tapasaḥ phalama kauśikāni ca vastrāṇi śubhānya ābharaṇāni ca vāhanāsana yānāni sarvaṃ tata tapasaḥ phalama manò 'nukūlāḥ paramadā rūpavatyaḥ sahasraśaḥ vāsaḥ parāsādapṛṣṭhe ca tata sarvaṃ tapasaḥ phalama śayanāni ca mukhyāni bhòjyāni vividhāni ca abhipretāni sarvāṇi bhavanti kṛtakarmaṇāma nāprāpyaṃ tapasā kiṃ cita tarailòkye 'samina paraṃtapa upabhòga parityāgaḥ phalānya akṛtakarmaṇāma sukhitò duḥkhitò vāpi narò lòbhaṃ parityajeta avekṣya manasā śāstraṃ buddhyā ca nṛpasattama asaṃtòṣò 'sukhāyaiva lòbhāda indriyavibhramaḥ tatò 'saya naśyati parajñā vidyevābhyāsa varjitā naṣṭa parajñò yadā bhavati tadā nayāyaṃ na paśyati tasmāta sukhakṣaye parāpte pumāna ugraṃ tapaśa careta yada iṣṭaṃ tata sukhaṃ parāhura daveṣyaṃ duḥkhama ihòcyate kṛtākṛtasya tapasaḥ phalaṃ paśyasva yādṛśama nityaṃ bhadrāṇi paśyanti viṣayāṃśa còpabhuñjate parākāśyaṃ caiva gacchanti kṛtvā niṣkalmaṣaṃ tapaḥ apriyāṇya avamānāṃśa ca duḥkhaṃ bahuvidhātmakama phalārthī tata pathatyaktaḥ parāpnòti viṣayātmakama dharme tapasi dāne ca vicikitsāsya jāyate sa kṛtvā pāpakānya eva nirayaṃ paratipadyate sukhe tu vartamānò vai duḥkhe vāpi naròttama savavṛttāda yò na calati śāstracakṣuḥ sa mānavaḥ iṣuprapāta mātraṃ hi saparśayòge ratiḥ samṛtā rasane darśane gharāṇe śaravaṇe ca viśāṃ pate tatò 'saya jāyate tīvrā vedanā tata kaṣayāta punaḥ budhā yena paraśaṃsanti mòkṣaṃ sukhama anuttamama tataḥ phalārthaṃ carati bhavanti jayāyasò guṇāḥ dharmavṛttyā ca satataṃ kāmārthābhyāṃ na hīyate aprayatnāgatāḥ sevyā gṛhasthaira viṣayāḥ sadā parayatnenòpagamyaśa ca savadharma iti me matiḥ mānināṃ kulajātānāṃ nityaṃ śāstrārthacakṣuṣāma dharmakriyā viyuktānāma aśaktyā saṃvṛtātmanāma kariyamāṇaṃ yadā karma nāśaṃ gacchati mānuṣama teṣāṃ nānyada ṛte lòke tapasaḥ karma vidyate sarvātmanā tu kurvīta gṛhasthaḥ karma niścayama dākṣyeṇa havyakavyārthaṃ savadharmaṃ vicarena nṛpa yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃsthitama evama āśramiṇaḥ sarve gṛhasthe yānti saṃsthitama [janaka] varṇò viśeṣavarṇānāṃ maharṣe kena jāyate etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ tada barūhi vadatāṃ vara yada etaja jāyate 'patyaṃ sa evāyama iti śarutiḥ kathaṃ barāhmaṇatò jātò viśeṣagrahaṇaṃ gataḥ [parāṣara] evama etana mahārāja yena jātaḥ sa eva saḥ tapasasa tava apakarṣeṇa jātigrahaṇatāṃ gataḥ sukṣetrāca ca subījāca ca puṇyò bhavati saṃbhavaḥ atò 'nayataratò hīnāda avarò nāma jāyate vakrāda bhujābhyāma ūrubhyāṃ padbhyāṃ caivātha jajñire sṛjataḥ parajāpatera lòkāna iti dharmavidò viduḥ mukhajā barāhmaṇāsa tāta bāhujāḥ kaṣatrabandhavaḥ ūrujā dhaninò rājana pādajāḥ paricārakāḥ caturṇāma eva varṇānāma āgamaḥ puruṣarṣabha atò 'naye tava atiriktā ye te vai saṃkarajāḥ samṛtāḥ kaṣatrajātira athāmbasthā ugrā vaidehakāsa tathā śavapākāḥ pulkasāḥ satenā niṣādāḥ sūtamāgadhāḥ āyògāḥ karaṇā varātyāśa candālāśa ca narādhipa ete caturbhyò varṇebhyò jāyante vai parasparama [janaka] barahmaṇaikena jātānāṃ nānātvaṃ gòtrataḥ kathama bahūnīha hi lòke vai gòtrāṇi munisattama yatra tatra kathaṃ jātāḥ savayòniṃ munayò gatāḥ śūdrayònau samutpannā viyònau ca tathāpare [parāṣara] rājanna etada bhaveda garāhyama apakṛṣṭena janmanā mahātmānaṃ samutpattisa tapasā bhāvitātmanāma utpādya putrāna munayò nṛpatau yatra tatra ha savenaiva tapasā teṣāma ṛṣitvaṃ vidadhuḥ punaḥ pitāmahaśa ca me pūrvama ṛśyaśṛṅgaśa ca kāśyapaḥ vatasa tāndyaḥ kṛpaśa caiva kakṣīvāna kamathādayaḥ yavakrītaśa ca nṛpate daròṇaśa ca vadatāṃ varaḥ āyura mataṅgò dattaśa ca darupadò matsya eva ca ete savāṃ parakṛtiṃ parāptā vaideha tapasò ''śarayāta paratiṣṭhitā vedavidò dame tapasi caiva hi mūlagòtrāṇi catvāri samutpannāni pārthiva aṅgirāḥ kaśyapaśa caiva vasiṣṭhò bhṛgura eva ca karmatò 'nayāni gòtrāṇi samutpannāni pārthiva nāmadheyāni tapasā tāni ca garahaṇaṃ satāma [janaka] viśeṣadharmāna varṇānāṃ parabrūhi bhagavana mama tathā sāmānya dharmāṃśa ca sarvatra kuśalò haya asi [parā] paratigrahò yājanaṃ ca tathaivādhyāpanaṃ nṛpa viśeṣadharmò viprāṇāṃ rakṣā kaṣatrasya śòbhanā kṛṣiśa ca pāśupālyaṃ ca vānijyaṃ ca viśāma api davijānāṃ paricaryā ca śūtra karma narādhipa viśeṣadharmā nṛpate varṇānāṃ parikīrtitāḥ dharmāna sādhāraṇāṃsa tāta vistareṇa śṛṇuṣva me ānṛśaṃsyama ahiṃsā cāpramādaḥ saṃvibhāgitā śarāddhakarmātitheyaṃ ca satyama akròdha eva ca saveṣu dāreṣu saṃtòṣaḥ śaucaṃ nityānasūyatā ātmajñānaṃ titikṣā ca dharmāḥ sādhāraṇā nṛpa barāhmaṇāḥ kaṣatriyā vaiśyāsa tarayò varṇā davijātayaḥ atra teṣāma adhīkārò dharmeṣu davipadāṃ vara vikarmāvasthitā varṇāḥ patanti nṛpate tarayaḥ unnamanti yathā santama āśrityeha savakarmasu na cāpi śūdraḥ patatīti niścayò; na cāpi saṃskārama ihārhatīti vā śarutipravṛttaṃ na ca dharmama āpnute; na cāsya dharme paratiṣedhanaṃ kṛtama vaidehakaṃ śūdrama udāharanti; davijā mahārāja śarutòpapannāḥ ahaṃ hi paśyāmi narendra devaṃ; viśvasya viṣṇuṃ jagataḥ paradhānama satāṃ vṛttama anuṣṭhāya nihīnā ujjihīrṣavaḥ mantravarjaṃ na duṣyanti kurvāṇāḥ pauṣṭikīḥ kariyāḥ yathā yathā hi sadvṛttama ālambantītare janāḥ tathā tathā sukhaṃ parāpya paretya ceha ca śerate [ja] kiṃ karma dūsayatya enama atha jātira mahāmune saṃdehò me samutpannasa tana me vayākhyātuma arhasi [parā] asaṃśayaṃ mahārāja ubhayaṃ dòṣakārakama karma caiva hi jātiśa ca viśeṣaṃ tu niśāmaya jātyā ca karmaṇā caiva duṣṭaṃ karma niṣevate jātyā duṣṭaśa ca yaḥ pāpaṃ na karòti sa pūruṣaḥ jātyā paradhānaṃ puruṣaṃ kurvāṇaṃ karma dhikkṛtama karma tada dūsayatya enaṃ tasmāta karma na śòbhanama [ja] kāni karmāṇi dharmyāṇi lòke 'samina davijasattama na hiṃsantīha bhūtāni kariyamāṇāni sarvadā [parā] śṛṇu me 'tara mahārāja yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi yāni karmāṇya ahiṃsrāṇi naraṃ tarāyanti sarvadā saṃnyasyāgnīna upāsīnāḥ paśyanti vigatajvarāḥ naiḥśreyasaṃ dharmapathaṃ samāruhya yathākramama paraśritā vinayòpetā damanityāḥ susaṃśitāḥ parayānti sathānama ajaraṃ sarvakarma vivarjitāḥ sarve varṇā dharmakāryāṇi samyaka; kṛtvā rājana satyavākyāni còktvā tayaktvādharmaṃ dāruṇaṃ jīvalòke; yānti savargaṃ nātra kāryò vicāraḥ [parāṣara] pitā sukhāyò guravaḥ satriyaśa ca; na nirguṇā nāma bhavanti lòke ananyabhaktāḥ pariyavādinaśa ca; hitāśa ca vaśyāśa ca tathaiva rājana pitā paraṃ daivataṃ mānavānāṃ; mātura viśiṣṭaṃ pitaraṃ vadanti jañānasya lābhaṃ paramaṃ vadanti; jitendriyārthāḥ parama āpnuvanti raṇājire yatra śarāgnisaṃstare; nṛpātmajò ghātama avāpya dahyate parayāti lòkāna amaraiḥ sudurlabhāna; niṣevate savargaphalaṃ yathāsukhama śarāntaṃ bhītaṃ bharaṣṭa śastraṃ rudantaṃ; parāṅmukhaṃ paribarhaiśa ca hīnama anudyataṃ rògiṇaṃ yācamānaṃ; na vai hiṃsyāda bālavṛddhau ca rājana paribarhaiḥ susaṃpannama udyataṃ tulyatāṃ gatama atikrameta nṛpatiḥ saṃgrāme kaṣatriyātmajama tulyāda iha vadhaḥ śareyāna viśiṣṭāca ceti niścayaḥ nihīnāta kātarāca caiva nṛpāṇāṃ garhitò vadhaḥ pāpāta pāpasamācārāna nihīnāca ca narādhipa pāpa eva vadhaḥ paròktò narakāyeti niścayaḥ na kaśa cita tarāti vai rājana diṣṭānta vaśama āgatama sāvaśeṣāyuṣaṃ cāpi kaśa cida evāpakarṣati sanigdhaiśa ca kariyamāṇāni karmāṇīha nivartayeta hiṃsātmakāni karmāṇi nāyura iccheta parāyuṣā gṛhasthānāṃ tu sarveṣāṃ vināśama abhikāṅkṣitāma nidhanaṃ śòbhanaṃ tāta pulineṣu kariyāvatāma āyuṣi kaṣayama āpanne pañcatvama upagacchati nākāraṇāta tada bhavati kāraṇaira upapāditama tathā śarīraṃ bhavati dehāda yenòpapāditama adhvānaṃ gatakaśa cāyaṃ parāptaśa cāyaṃ gṛhāda gṛhama davitīyaṃ kāraṇaṃ tatra nānyata kiṃ cana vidyate tada dehaṃ dehināṃ yuktaṃ mòkṣabhūteṣu vartate sirā sanāyva asthi saṃghātaṃ bībhatsā medhya saṃkulama bhūtānāma indriyāṇāṃ ca guṇānāṃ ca samāgatama tavaga antaṃ dehama itya āhura vidvāṃsò 'dhayātmacintakāḥ punaira api parikṣīṇaṃ śarīraṃ martyatāṃ gatama śarīriṇā parityaktaṃ niśceṣṭaṃ gatacetanama bhūtaiḥ parakṛtama āpannaisa tatò bhūmau nimajjati bhāvitaṃ karmayògena jāyate tatra tatra ha idaṃ śarīraṃ vaideha mariyate yatra tatra ha tata savabhāvò 'parò dṛṣṭò visargaḥ karmaṇasa tathā na jāyate tu nṛpate kaṃ cita kālamayaṃ punaḥ paribhramati bhūtātmā dayāma ivāmbudharò mahāna sa punara jāyate rājana parāpyehāyatanaṃ nṛpa manasaḥ paramò haya ātmā indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ davividhānāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamāḥ paramā nṛpa jaṅgamānāma api tathā davipadāḥ paramā matāḥ davipadānāma api tathā davijā vai paramāḥ samṛtāḥ davijānāma api rājendra parajñāvantaḥ parā matāḥ parājñānāma ātmasaṃbuddhāḥ saṃbuddhānāma amāninaḥ jātama anveti maraṇaṃ nṛṇāma iti viniścayaḥ antavanti hi karmāṇi sevante guṇataḥ parajāḥ āpanne tūttarāṃ kāṣṭhāṃ sūrye yò nidhanaṃ varajeta nakṣatre ca muhūrte ca puṇye rājana sa puṇyakṛta ayòjayitvā kaleśena janaṃ palāvya ca duṣkṛtama mṛtyunāprākṛteneha karmakṛtvātmaśaktitaḥ viṣama udbandhanaṃ dāhò dasyu hastāta tathā vadhaḥ daṃstribhyaśa ca paśubhyaśa ca parākṛtò vadha ucyate na caibhiḥ puṇyakarmāṇò yujyante nābhisaṃdhijaiḥ evaṃvidhaiśa ca bahubhira aparaiḥ parākṛtaira api ūrdhvaṃ hitvā paratiṣṭhante parānāḥ puṇyakṛtāṃ nṛpa madhyatò madhyapuṇyānāma adhò duṣkṛta karmaṇāma ekaḥ śatrura na davitīyò 'sati śatrura; ajñānatulyaḥ puruṣasya rājana yenāvṛtaḥ kurute saṃprayuktò; ghòrāṇi karmāṇi sudāruṇāni parabòdhanārthaṃ śarutidharmayuktaṃ; vṛdddhāna upāsyaṃ ca bhaveta yasya parayatnasādhyò hi sa rājaputra; parajñāśareṇònmathitaḥ paraiti adhītya vedāṃsa tapasā barahmacārī; yajñāña śaktyā saṃnisṛjyeha pañca vanaṃ gaccheta puruṣò dharmakāmaḥ; śareyaśa citvā sathāpayitvā savavaṃśama upabhògaira api tayaktaṃ nātmānama avasādayeta candālatve 'pi mānuṣyaṃ sarvathā tāta durlabhama iyaṃ hi yòniḥ parathamā yāṃ parāpya jagatīpate ātmā vai śakyate tarātuṃ karmabhiḥ śubhalakṣaṇaiḥ kathaṃ na vipranaśyema yònītò 'sayā iti parabhò kurvanti dharmaṃ manujāḥ śarutiprāmānya darśanāta yò durlabhataraṃ parāpya mānuṣyama iha vai naraḥ dharmāvamantā kāmātmā bhaveta sa khalu vañcyate yasa tu parītipurògeṇa cakṣuṣā tāta paśyati dīpòpamāni bhūtāni yāvada arcira na naśyati sāntvenānupradānena pariyavādena cāpya uta samaduḥkhasukhò bhūtvā sa paratra mahīyate dānaṃ tayāgaḥ śòbhanā mūrtira adbhyò; bhūyaḥ palāvyaṃ tapasā vai śarīrama sarasvatī naimiṣapuṣkareṣu; ye cāpya anye puṇyadeśāḥ pṛthivyāma gṛheṣu yeṣāma asavaḥ patanti; teṣāma athò nirharanaṃ paraśastama yānena vai parāpanaṃ ca śamaśāne; śaucena nūnaṃ vidhinā caiva dāhaḥ iṣṭiḥ puṣṭira yajanaṃ yājanaṃ ca; dānaṃ puṇyānāṃ karmaṇāṃ ca parayògaḥ śaktyā pitryaṃ yaca ca kiṃ cita paraśastaṃ; sarvāṇya ātmārthe mānavò yaḥ karòti dharmaśāstrāṇi vedāśa ca ṣaḍaṅgāni narādhipa śareyasò 'rathe vidhīyante narasyākliṣṭa karmaṇaḥ [bhī] evada vai sarvama ākhyātaṃ muninā sumahātmanā videharājāya purā śareyasò 'rathe narādhipa [bhī] punara eva tu papraccha janakò mithilādhipaḥ parāśaraṃ mahātmānaṃ dharme paramaniścayama kiṃ śareyaḥ kā gatira barahmana kiṃ kṛtaṃ na vinaśyati kava gatò na nivarteta tana me barūhi mahāmune [parā] asaṅgaḥ śareyasò mūlaṃ jañānaṃ jañānagatiḥ parā cīrṇaṃ tapò na paranaśyeda vāpaḥ kaṣetre na naśyati chittvādharmamayaṃ pāśaṃ yadā dharme 'bhirajyate dattvābhaya kṛtaṃ dānaṃ tadā siddhima avāpnuyāta yò dadāti sahasrāṇi gavāma aśvaśatāni ca abhayaṃ sarvabhūtebhyasa tada dānama ativartate vasana viṣayamadhye 'pi na vasatya eva buddhimāna saṃvasatya eva durbuddhira asatsu viṣayeṣva api nādharmaḥ śaliṣyate parājñama āpaḥ puṣkara parṇavata aprājñama adhikaṃ pāpaṃ śaliṣyate jatu kāṣṭhavata nādharmaḥ kāraṇāpekṣī kartārama abhimuñcati kartā khalu yathākālaṃ tata sarvama abhipadyate na bhidyante kṛtātmāna ātmapratyaya darśinaḥ buddhikarmendriyāṇāṃ hi paramattò yò na budhyate śubhāśubheṣu saktātmā parāpnòti sumahada bhayama vītarāgò jitakròdhaḥ samyaga bhavati yaḥ sadā viṣaye vartamānò 'pi na sa pāpena yujyate maryādāyāṃ dharmasetura nibaddhò naiva sīdati puṣṭasròta ivāyattaḥ saphītò bhavati saṃcayaḥ yathā bhānugataṃ tejò maniḥ śuddhaḥ samādhinā ādatte rājaśārdūla tathā yògaḥ paravartate yathā tilānāma iha puṣpasaṃśrayāta; pṛthakpṛthaga yāni guṇò 'tisaumyatāma tathā narāṇāṃ bhuvi bhāvitātmanāṃ; yathāśrayaṃ sattvaguṇaḥ paravartate jahāti dārāna ihate na saṃpadaḥ; sadaśvayānaṃ vividhāśa ca yāḥ kariyāḥ tariviṣṭape jātamatira yadā narasa; tadāsya buddhira viṣayeṣu bhidyate parasaktabuddhira viṣayeṣu yò narò; yò budhyate haya ātmahitaṃ kadā cana sa sarvabhāvānugatena cetasā; nṛpāmiṣeṇeva jhaṣò vikṛṣyate saṃghātavāna martyalòkaḥ parasparama apāśritaḥ kadalī garbhaniḥsārò naura ivāpsu nimajjati na dharmakālaḥ puruṣasya niścitò; nāpi mṛtyuḥ puruṣaṃ paratīkṣate kariyā hi dharmasya sadaiva śòbhanā; yadā narò mṛtyumukhe 'bhivartate yathāndhaḥ savagṛhe yuktò haya abhyāsāda eva gacchati tathāyuktena manasā parājñò gacchati tāṃ gatima maraṇaṃ janmani paròktaṃ janma vai maraṇāśritama avidvāna mòkṣadharmeṣu baddhòbhramati cakravata yathā mṛṇālò 'nugatama āśu muñcati kardamama tathātmā puruṣasyeha manasā parimucyate manaḥ paranayate ''tamānaṃ sa enama abhiyuñjati parārthe vartamānasa tu savakāryaṃ yò 'bhimanyate indriyārtheṣu saktaḥ sana savakāryāta parihīyate adhasa tiryaggatiṃ caiva savarge caiva parāṃ gatima parāpnòti savakṛtaira ātmā parājñasyehetarasya ca mṛna maye bhājane pakve yathā vai nayasyate daravaḥ tathā śarīraṃ tapasā taptaṃ viṣayama aśnute viṣayāna aśnute yasa tu na sa bhòkṣyatya asaṃśayama yasa tu bhògāṃsa tayajeda ātmā sa vai bhòktuṃ vayavasyati nīhāreṇa hi saṃvītaḥ śiśnòdara parāyanaḥ jātyandha iva panthānama āvṛtātmā na budhyate vaṇiga yathā samudrāda vai yathārthaṃ labhate dhanama tathā martyārṇave jantòḥ karma vijñānatò gatiḥ ahòrātra maye lòke jarā rūpeṇa saṃcarana mṛtyura garasati bhūtāni pavanaṃ pannagò yathā savayaṃ kṛtāni karmāṇi jātò jantuḥ parapadyate nākṛtaṃ labhate kaśa cita kiṃ cida atra pariyāpriyama śayānaṃ yāntama āsīnaṃ paravṛttaṃ viṣayeṣu ca śubhāśubhāni karmāṇi parapadyante naraṃ sadā na haya anyata tīrama āsādya punasa tartuṃ vayavasyati durlabhò dṛśyate haya asya vinipātò mahārṇave yathā bhārāvasaktā hi naura mahāmbhasi tantunā tathā manò 'bhiyògāda vai śarīraṃ paratikarṣati yathā samudrama abhitaḥ saṃsyūtāḥ saritò 'parāḥ tathādyā parakṛtira yògāda abhisaṃsyūyate sadā sanehapāśaira bahuvibhaira āsaktamanasò narāḥ parakṛtiṣṭhā viṣīdanti jale saikata veśmavata śarīragṛha saṃsthasya śaucatīrthasya dehinaḥ buddhimārga parayātasya sukhaṃ tava iha paratra ca vistarāḥ kaleśasaṃyuktāḥ saṃkṣepāsa tu sukhāvahāḥ parārthaṃ vistarāḥ sarve tayāgama ātmahitaṃ viduḥ saṃkalpajò mitravargò jañātayaḥ kāraṇātmakāḥ bhāryā dāsāśa ca putrāśa ca savama arthama anuyuñjate na mātā na pitā kiṃ cita kasya cita paratipadyate dānapathyòdanò jantuḥ savakarmaphalama aśnute mātāputraḥ pitā bharātā bhāryā mitra janasa tathā aṣṭāpada padasthāne tava akṣamudreva nayasyate sarvāṇi karmāṇi purā kṛtāni; śubhāśubhānya ātmanò yānti jantòra upasthitaṃ karmaphalaṃ viditvā; buddhiṃ tathā còdayate 'natarātmā vayavasāyaṃ samāśritya sahāyāna yò 'dhigacchati na tasya kaśa cida ārambhaḥ kadā cida avasīdati advaidha manasaṃ yuktaṃ śūraṃ dhīraṃ vipaścitama na śarīḥ saṃtyajate nityama ādityama iva raśmayaḥ āstikya vayavasāyābhyāma upāyāda vismayāda dhiyā yama ārabhatya anindyātmā na sò 'rathaḥ pariṣīdati sarvaiḥ savāni śubhāśubhāni niyataṃ karmāṇi jantuḥ savayaṃ; garbhāta saṃppratipadyate tada ubhayaṃ yata tena pūrvaṃ kṛtama mṛtyuśa cāparihāravāna samagatiḥ kālena viccheditā; dāròśa cūrṇama ivāśmasāravihitaṃ karmāntikaṃ parāpayeta savarūpatāma ātmakṛtaṃ ca vistaraṃ; kulānvayaṃ daravyasamṛddhi saṃcayama narò hi sarvò labhate yathākṛtaṃ; śubhaśubhenātma kṛtena karmaṇā [bhī] itya uktò janakò rājana yathātathyaṃ manīsinā śarutvā dharmavidāṃ śareṣṭhaḥ parāṃ mudama avāpa ha [ya] satyaṃ kaṣamāṃ damaṃ parajñāṃ paraśaṃsanti pitāmaha vidvāṃsò manujā lòke kathama etana mataṃ tava [bhī] atra te vartayiṣye 'hama itihāsaṃ purātanama sādhyānāma iha saṃvādaṃ haṃsasya ca yudhiṣṭhira haṃsò bhūtvātha sauvarṇasa tava ajò nityaḥ parajāpatiḥ sa vai paryeti lòkāṃsa tarīna atha sādhyāna upāgamata [sādhyā] śakune vayaṃ sama devā vai sādhyāsa tavāma anuyujmahe pṛcchāmasa tavāṃ mòkṣadharmaṃ bhavaṃśa ca kila mòkṣavita śarutò 'si naḥ paṇḍitò dhīravādī; sādhu śabdaḥ patate te patatrina kiṃ manyase śareṣṭhatamaṃ davija tavaṃ; kasmina manasa te ramate mahātmana tana naḥ kāryaṃ pakṣivarapraśādhi; yata kāryāṇāṃ manyase śareṣṭhama ekama yatkṛtvā vai puruṣaḥ sarvabandhaira; vimucyate vihagendreha śīghrama [hamsa] idaṃ kāryama amṛtāśāḥ śṛṇòmi; tapò damaḥ satyama ātmābhiguptiḥ garanthīna vimucya hṛdayasya sarvāna; pariyāpriye savaṃ vaśama ānayīta nāruntudaḥ sayāna na nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ parama abhyādadīta yayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vadeda ruśatīṃ pāpalòkyāma vāka sāyakā vadanāna niṣpatanti; yaira āhataḥ śòcati rātryahāni parasya nāmarmasu te patanti; tāna paṇḍitò nāvasṛjeta pareṣu paraśa ceda enama ativāda bānaira; bhṛśaṃ vidhyeca chama eveha kāryaḥ saṃròṣyamāṇaḥ paratimṛṣyate yaḥ; sa ādatte sukṛtaṃ vai parasya kaṣepābhimānāda abhiṣaṅga vayalīkaṃ; nigṛhṇāti javalitaṃ yaśa ca manyuma aduṣṭacetò muditò 'nasūyuḥ; sa ādatte sukṛtaṃ vai pareṣāma ākruśyamānò na vadāmi kiṃ cita; kaṣamāmya ahaṃ tādyamānaśa ca nityama śareṣṭhaṃ haya etata kaṣamama apya āhura āryāḥ; satyaṃ tathaivārjavama ānṛśaṃsyama vedasyòpaniṣata satyaṃ satyasyòpaniṣada damaḥ damasyòpaniṣana mòkṣa etata sarvānuśāsanama vācò vegaṃ manasaḥ karòdhavegaṃ; vivitsā vegama udaròpastha vegama etāna vegāna yò viṣahatya udīrṇāṃsa; taṃ manye 'haṃ barāhmaṇaṃ vai muniṃ ca akròdhanaḥ karudhyatāṃ vai viśiṣṭasa; tathā titikṣura atitikṣòra viśiṣṭaḥ amānuṣāna mānuṣò vai viśiṣṭasa; tathājñānāja jañānavāna vai paradhānaḥ ākruśyamānò nākròśena manyura eva titikṣataḥ ākròṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindate yò nātyuktaḥ parāha rūkṣaṃ pariyaṃ vā; yò vā hatò na paratihanti dhairyāta pāpaṃ ca yò necchati tasya hantusa; tasmai devāḥ sapṛhayante sadaiva pāpīyasaḥ kaṣametaiva śareyasaḥ sadṛśasya ca vimānitò hatò ''karuṣṭa evaṃ siddhiṃ gamiṣyati sadāhama āryāna nibhṛtò 'paya upāse; na me vivitsā na came 'sati ròṣaḥ na cāpya ahaṃ lipsamānaḥ paraimi; na caiva kiṃ cida viṣameṇa yāmi nāhaṃ śaptaḥ paratiśapāmi kiṃ cida; damaṃ davāraṃ haya amṛtasyeha vedmi guhyaṃ barahma tada idaṃ vò baravīmi; na mānuṣāca chareṣṭhataraṃ hi kiṃ cita vimucyamānaḥ pāpebhyò dhanebhya iva candramaḥ virajaḥ kālama ākāṅkṣana dhīrò dhairyeṇa sidhyati yaḥ sarveṣāṃ bhavati haya arcanīya; utsecane satambha ivābhijātaḥ yasmai vācaṃ supraśastāṃ vadanti; sa vai devāna gacchati saṃyatātmā na tathā vaktuma icchanti kalyānāna puruṣe guṇāna yathaiṣāṃ vaktuma icchanti nairguṇyama anuyujñakāḥ yasya vāṅmanasī gupte samyaka paranihite sadā vedāsa tapaśa ca tayāgaśa ca sa idaṃ sarvama āpnuyāta ākròśanāvamānābhyāma abudhāda vardhate budhaḥ tasmāna na vardhayeda anyaṃ na cātmānaṃ vimiṃsayeta amṛtasyeva saṃtṛpyeda avamānasya vai davijaḥ sukhaṃ haya avamataḥ śete yò 'vamantā sa naśyati yata karòdhanò yajate yada dadāti; yada vā tapasa tapyati yaja juhòti vaivasvatasa tada dharate 'saya sarvaṃ; mòghaḥ śaramò bhavati karòdhanasya catvāri yasya davārāṇi suguptānya amaròttamāḥ upasthama udaraṃ hastau vāka caturthī sa dharmavita satyaṃ damaṃ haya ārjavama ānṛśaṃsyaṃ; dhṛtiṃ titikṣāma abhisevamānaḥ savādhyāyanityò 'sapṛhayana pareṣāma; ekāntaśīlya ūrdhvagatira bhaveta saḥ sarvāna etāna anucarana vatsavaca caturaḥ satanāna na pāvanatamaṃ kiṃ cita satyāda adhyagamaṃ kava cita ācakṣāhaṃ manuṣyebhyò devebhyaḥ paratisaṃcarana satyaṃ savargasya sòpānaṃ pārāvārasya naura iva yādṛśaiḥ saṃnivasati yādṛśāṃśa còpasevate yādṛga iccheca ca bhavituṃ tādṛga bhavati pūruṣaḥ yadi santaṃ sevate yadya asantaṃ; tapasvinaṃ yadi vā satenama eva vāsò yathā raṅga vaśaṃ parayāti; tathā sa teṣāṃ vaśama abhyupaiti sadā devāḥ sādhubhiḥ saṃvadante; na mānuṣaṃ viṣayaṃ yānti daraṣṭuma nenduḥ samaḥ sayāda asamò hi vāyura; uccāvacaṃ viṣayaṃ yaḥ sa veda aduṣṭaṃ vartamāne tu hṛdayāntara pūruṣe tenaiva devāḥ parīyante satāṃ mārgasthitena vai śiśnòdare ye 'bhiratāḥ sadaiva; satenā narā vāka paruṣāśa ca nityama apeda dòṣāna iti tāna viditvā; dūrāda devāḥ saṃparivarjayanti na vai devā hīnasattvena tòṣyāḥ; sarvāśinā duṣkṛta karmaṇā vā satyavratā ye tu narāḥ kṛtajñā; dharme ratāsa taiḥ saha saṃbhajante avyāhṛtaṃ vayākṛtāca chareya āhuḥ; satyaṃ vadeda vayāhṛtaṃ tada davitīyama dharmaṃ vadeda vayāhṛtaṃ tata tṛtīyaṃ; pariyaṃvadeda vayāhṛtaṃ taca caturthama [sādhyā] kenāyama āvṛtò lòkaḥ kena vā na parakāśate kena tayajati mitrāṇi kena savargaṃ na gacchati [hamsa] anānenāvṛtò lòkò mātsaryāna na parakāśate lòbhāta tayajati mitrāṇi saṅgāta savargaṃ na gacchati [sādhyāha] kaḥ savida ekò ramate barāhmaṇānāṃ; kaḥ savida ekò bahubhira jòṣama āste kaḥ savida ekò balavāna durbalò 'pi; kaḥ savida eṣāṃ kalahaṃ nānvavaiti [hamsa] parājña ekò ramate barāhmaṇānāṃ; parājña ekò bahubhira jòṣama āste parājña ekò balavāna durbalò 'pi; parājña eṣāṃ kalahaṃ nānvavaiti [sādhyāha] kiṃ barāhmaṇānāṃ devatvaṃ kiṃ ca sādhutvama ucyate asādhutvaṃ ca kiṃ teṣāṃ kima eṣāṃ mānuṣaṃ matama [hamsa] savādhyāya eṣāṃ devatvaṃ varataṃ sādhutvama ucyate asādhutvaṃ parīvādò mṛtyura mānuṣama ucyate [bhī] saṃvāda itya ayaṃ śareṣṭhaḥ sādhyānāṃ parikīrtitaḥ kaṣetraṃ vai karmaṇāṃ yòniḥ sadbhāvaḥ satyama ucyate [ya] sāṃkhye yòge ca me tāta viśeṣaṃ vaktuma arhasi tava sarvajña sarvaṃ hi viditaṃ kurusattama [bhī] sāṃkhyāḥ sāṃkhyaṃ paraśaṃsanti yògā yògaṃ davijātayaḥ vadanti kāraṇaiḥ śaraiṣṭhyaṃ savapakṣòdbhāvanāya vai anīśvaraḥ kathaṃ mucyeda itya evaṃ śatrukarśana vadanti karaṇaiḥ śaraiṣṭhyaṃ yògāḥ samyaṅa manīṣiṇaḥ vadanti kāraṇaṃ cedaṃ sāṃkhyāḥ samyaga davijātayaḥ vijñāyeha gatīḥ sarvā viraktò viṣayeṣu yaḥ ūrdhvaṃ sa dehāta suvyaktaṃ vimucyeda iti nānyathā etada āhura mahāprājñāḥ sāṃkhyaṃ vai mòkṣadarśanama savapakṣe kāraṇaṃ garāhyaṃ samarthaṃ vacanaṃ hitama śiṣṭānāṃ hi mataṃ garāhyaṃ tavadvidhaiḥ śiṣṭasaṃmataiḥ paratyakṣahetavò yògāḥ sāṃkhyāḥ śāstraviniścayāḥ ubhe caite mate tattve mama tāta yudhiṣṭhira ubhe caite mate jañāne nṛpate śiṣṭasaṃmate anuṣṭhite yathāśāstraṃ nayetāṃ paramāṃ gatima tulyaṃ śaucaṃ tayòra yuktaṃ dayā bhūteṣu cānagha varatānāṃ dhāraṇaṃ tulyaṃ darśanaṃ na samaṃ tayòḥ [ya] yadi tulyaṃ varataṃ śaucaṃ dayā cātra pitāmaha tulyaṃ na darśanaṃ kasmāta tana me barūhi pitāmaha [bhī] rāgaṃ mòhaṃ tathā sanehaṃ kāmakròdhaṃ ca kevalama yògāca chittvāditò dòṣāna pañcaitāna parāpnuvanti tata yathā cānimiṣāḥ sathūlā jālaṃ chittvā punara jalama parāpnuvanti tathā yògāsa tata padaṃ vītakalmasāḥ tathaiva vāgurāṃ chittvā balavantò yathā mṛgāḥ parāpnuyura vimalaṃ mārgaṃ vimuktāḥ sarvabandhanaiḥ lòbhajāni tathā rājana bandhanāni balānvitāḥ chittvā yògāḥ paraṃ mārgaṃ gacchanti vimalāḥ śivama abalāśa ca mṛgā rājana vāgurāsu tathāpare vinaśyati na saṃdehasa tadvada yògabalāda ṛte balahīnāśa ca kaunteya yathā jālagatā jhaṣāḥ antaṃ gacchanti rājendra tathā yògāḥ sudurbalāḥ yathā ca śakunāḥ sūkṣmaṃ parāpya jālama ariṃdama tatra saktā vipadyante mucyante ca balānvitāḥ karmajaira bandhanaira baddhāsa tadvada yògāḥ paraṃtapa abalā vai vinaśyanti mucyante ca balānvitāḥ alpakaśa ca yathā rājana vahniḥ śāmyati durbalaḥ ākrānta indhanaiḥ sathūlaisa tadvada yògò 'balaḥ parabhò sa eva ca yadā rājana vahnira jātabalaḥ punaḥ samīraṇa yutaḥ kṛtsnāṃ daheta kaṣipraṃ mahīma api tadvaja jātabalò yònī dīptatejā mahābalaḥ antakāla ivādityaḥ kṛtsnaṃ saṃśòṣayeja jagata durbalaśa ca yathā rājana saròtasā hariyate naraḥ balahīnasa tathā yògò viṣayaira hariyate 'vaśaḥ tada eva ca yathā saròtò viṣṭambhayati vāruṇaḥ tadvada yògabalaṃ labdhvā vayūhate viṣayāna bahūna viśanti cāvaśāḥ pārtha yògā yògabalānvitāḥ parajāpatīna ṛṣīna devāna mahābhūtāni ceśvarāḥ na yamò nāntakaḥ karuddhò na mṛtyura bhīmavikramaḥ īśate nṛpate sarve yògasyāmita tejasaḥ ātmanāṃ ca sahasrāṇi bahūni bharatarṣabha yògaḥ kuryāda balaṃ parāpya taiśa ca sarvaira mahīṃ careta parāpnuyāda viṣayāṃśa caiva punaśa cògraṃ tapaśa careta saṃkṣipeca ca punaḥ pārtha sūryasa tejò guṇāna iva balasthasya hi yògasya bandhaneśasya pārthiva vimòkṣaprabhaviṣṇutvama upapannama asaṃśayama balāni yòge paròktāni mayaitāni viśāṃ pate nidarśanārthaṃ sūkṣmāṇi vakṣyāmi ca punasa tava ātmanaśa ca samādhāne dhāraṇāṃ parati cābhibhò nidarśanāni sūkṣmāṇi śṛṇu me bharatarṣabha apramattò yathā dhanvī lakṣyaṃ hanti samāhitaḥ yuktaḥ samyaka tathā yògī mòkṣaṃ parāpnòtya asaṃśayama sanehapūrṇe yathā pātre mana ādhāya niścalama puruṣò yatta āròheta sòpānaṃ yuktamānasaḥ yuktvā tathāyama ātmānaṃ yògaḥ pārthiva niścalama karòtya amalama ātmānaṃ bhāskaròpama darśanama yathā ca nāvaṃ kaunteya karṇadhāraḥ samāhitaḥ mahārṇava gatāṃ śīghraṃ nayeta pārthiva pattanama tadvada ātmasamādhānaṃ yuktvā yògena tattvavita durgamaṃ sathānama āpnòti hitvā dehama imaṃ nṛpa sārathiśa ca yathā yuktvā sadaśvāna susamāhitaḥ deśama iṣṭaṃ nayatya āśu dhanvinaṃ puruṣarṣabha tathaiva nṛpate yògī dhāraṇāsu samāhitaḥ parāpnòtya āśu paraṃ sathānaṃ lakṣaṃ mukta ivāśugaḥ āveśyātmani cātmānaṃ yògī tiṣṭhati yò 'calaḥ pāpaṃ hanteva mīnānāṃ padama āpnòti sò 'jarama nābhyāṃ kanthe ca śīrṣe ca hṛdi vakṣasi pārśvayòḥ darśane saparśane cāpi gharāṇe cāmitavikrama sathāneṣva eteṣu yò yògī mahāvratasamāhitaḥ ātmanā sūkṣmama ātmānaṃ yuṅkte samyaga viśāṃ patau sa śīghrama amalaprajñaḥ karma dagdhvā śubhāśubhama uttamaṃ yògama āsthāya yadīcchati vimucyate [ya] āhārāna kīdṛśāna kṛtvā kāni jitvā ca bhārata yògī balama avāpnòti tada bhavāna vaktuma arhati [bhī] kanānāṃ bhakṣaṇe yuktaḥ pinyākasya ca bhakṣaṇe sanehānāṃ varjane yuktò yògī balama avāpnuyāta bhujñānò yāvakaṃ rūkṣaṃ dīrghakālama ariṃdama ekārāmò viśuddhātmā yògī balama avāpnuyāta pakṣāna māsāna ṛtūṃśa citrāna saṃcaraṃśa ca guhāsa tathā apaḥ pītvā payò miśrā yògī balama avāpnuyāta akhandama api vā māsaṃ satataṃ manujeśvara upòṣya samyaka śuddhātmā yògī balama avāpnuyāta kāmaṃ jitvā tathā karòdhaṃ śītòṣṇe varṣama eva ca bhayaṃ nidrāṃ tathā śavāsaṃ pauruṣaṃ viṣayāṃsa tathā aratiṃ durjayāṃ caiva ghòrāṃ tṛṣṇāṃ ca pārthiva saparśāna sarvāṃsa tathā tandrīṃ durjayāṃ nṛpasattama dīpayanti mahātmānaḥ sūkṣmama ātmānama ātmanā vītarāgā mahāprājñā dhayānādhyayana saṃpadā durgasa tava eṣa mataḥ panthā barāhmaṇānāṃ vipaścitāma na kaśa cida varajati haya asmina kaṣemeṇa bharatarṣabha yathā kaśa cida vanaṃ ghòraṃ bahu sarpasarīsṛpama śavabhravata tòyahīnaṃ ca durgamaṃ bahu kantakama abhaktama atavī parāyaṃ dāvadagdhamahīruhama panthānaṃ taskarākīrṇaṃ kaṣemeṇābhipateda yuvā yògamārgaṃ tathāsādya yaḥ kaśa cida bhajate davijaḥ kaṣemeṇòparamena mārgāda bahudòṣò hi sa samṛtaḥ suṣṭheyaṃ kaṣura dhārāsu niśitāsu mahīpate dhāraṇāsu tu yògasya duḥstheyama akṛtātmabhiḥ vipannā dhāraṇāsa tāta nayanti na śubhāṃ gatima netṛhīnā yathā nāvaḥ puruṣāna arṇave nṛpa yasa tu tiṣṭhati kaunteya dhāraṇāsu yathāvidhi maraṇaṃ janma duḥkhaṃ ca sukhaṃ ca sa vimuñcati nānā śāstreṣu niṣpannaṃ yògeṣva idama udāhṛtama paraṃ yògaṃ tu yatkṛtsnaṃ niścitaṃ tada davijātiṣu paraṃ hi tada barahma mahana mahātmana; barahmāṇama īśaṃ varadaṃ ca viṣṇuma bhavaṃ ca dharmaṃ ca ṣaḍānanaṃ ca; sò barahmaputrāṃśa ca mahānubhāvāna tamaśa ca kastaṃ sumahada rajaśa ca; sattvaṃ ca śuddhaṃ parakṛtiṃ parāṃ ca siddhiṃ ca devīṃ varuṇasya patnīṃ; tejaśa ca kṛtsnaṃ sumahaca ca dhairyama narādhipaṃ vai vimalaṃ satāraṃ; viśvāṃśa ca devāna uragāna pitṝṃśa ca śailāṃśa ca kṛtsnāna udadhīṃśa ca ghòrāna; nadīśa ca sarvāḥ savanana ghanāṃśa ca nāgāna nagāna yakṣagaṇāna diśaśa; ca gandharvasaṃghāna puruṣāna satriyaśa ca parasparaṃ parāpya mahāna mahātmā; viśeta yògī nacirāda vimuktaḥ kathā ca yeyaṃ nṛpate parasaktā; deve mahāvīryamatau subhā yama yògāna sa sarvāna abhibhūya martyāna; nārāyaṇātmā kurute mahātmā [ya] samyaka tavayāyaṃ nṛpate varṇitaḥ śiṣṭasaṃmataḥ yògamārgò yathānyāyaṃ śiṣyāyeha hitaiṣiṇā sāṃkhye tavedānīṃ kārtsnyena vidhiṃ parabrūhi pṛcchate tariṣu lòkeṣu yaja jañānaṃ sarvaṃ tada vitidaṃ hi te [bhī] śṛṇu me tavama idaṃ śuddhaṃ sāṃkhyānāṃ viditātmanāma vihitaṃ yatibhira buddhaiḥ kapilādibhira īśvaraiḥ yasmina na vibhramāḥ ke cida dṛśyante manujarṣabha guṇāśa ca yasmina bahavò dòṣahāniśa ca kevalā jañānena parisaṃkhyāya sadòṣāna viṣayāna nṛpa mānuṣāna durjayāna kṛtsnāna paiśācāna viṣayāṃsa tathā rākṣasāna viṣayāña jañātvā yakṣāṇāṃ viṣayāṃsa tathā viṣayāna auragāña jañātvā gāndharvaviṣayāṃsa tathā pitṝṇāṃ viṣayāña jañātvā tiryakṣu caratāṃ nṛpa suparṇaviṣayāña jañātvā marutāṃ viṣayāṃsa tathā rājarṣiviṣayāña jañātvā barahmarṣiviṣayāṃsa tathā āsurāna viṣayāña jañātvā vaiśvadevāṃsa tathaiva ca devarṣiviṣayāña jañātvā yògānāna api ceśvarāna viṣayāṃśa ca parajeśānāṃ barahmaṇò viṣayāṃsa tathā āyuṣaśa ca paraṃ kālaṃ lòke vijñāya tattvataḥ sukhasya ca paraṃ tattvaṃ vijñāya vadatāṃ vara parāpte kāle ca yada duḥkhaṃ patatāṃ viṣayaiṣiṇāma tiryaka ca patatāṃ duḥkhma patatāṃ narake ca yata savargasya ca guṇāna kṛtsnāna dòṣāna sarvāṃśa ca bhārata vedavāde ca ye dòṣā guṇā ye cāpi vaidikāḥ jañānayòge ca ye dòṣā guṇā yòge ca ye nṛpa sāṃkhyajñāne ca ye dòṣāsa tathaiva ca guṇā nṛpa sattvaṃ daśaguṇaṃ jañātvā rajò nava guṇaṃ tathā tamaśa cāsta guṇaṃ jañātvā buddhiṃ sapta guṇāṃ tathā sò guṇaṃ ca nabhò jañātvā manaḥ pañca guṇaṃ tathā buddhiṃ caturguṇāṃ jañātvā tamaśa ca tariguṇaṃ mahata daviguṇaṃ ca rajò jañātvā sattvama ekaguṇaṃ punaḥ mārgaṃ vijñāya tattvena paralaye parekṣaṇaṃ tathā jañānavijñānasaṃpannāḥ kāraṇaira bhāvitāḥ śubhaiḥ parāpnuvanti śubhaṃ mòkṣaṃ sūkṣmā iha nabhaḥ parama rūpeṇa dṛṣṭiṃ saṃyuktāṃ gharāṇaṃ gandhaguṇena ca śabde saktaṃ tathā śaròtraṃ jihvāṃ rasaguṇeṣu ca tanuṃ saparśe tathā saktāṃ vāyuṃ nabhasi cāśritama mòhaṃ tamasi saṃsaktaṃ lòbhama artheṣu saṃśritama viṣṇuṃ karānte bale śakraṃ kòṣṭhe saktaṃ tathānalama apsu devīṃ tathā saktāma apasa tejasi cāśritāḥ tejò vāyau tu saṃsaktaṃ vāyuṃ nabhasi cāśritama nabhò mahati saṃyuktaṃ mahada buddhau ca saṃśritama buddhiṃ tamasi saṃsaktāṃ tamò rajasi cāśritama rajaḥ sattve tathā saktaṃ sattvaṃ saktaṃ tathātmani saktama ātmānama īśe ca deve nārāyaṇe tathā devaṃ mòkṣe ca saṃsaktaṃ mòkṣaṃ saktaṃ tu na kava cita jañātvā sattvayutaṃ dehaṃ vṛtaṃ sòdaśabhira guṇaiḥ savabhāvaṃ cetanāṃ caiva jañātvā vai dehama āśrite madhyasthama ekama ātmānaṃ pāpaṃ yasmina na vidyate davitīyaṃ karma vijñāya nṛpatau viṣayaiṣiṇāma indriyāṇīndriyārthāśa ca sarvāna ātmani saṃśṛtāna parāṇāpānau samānaṃ ca vayānòdānau ca tattvataḥ avākcaivānilaṃ jañātvā paravahaṃ cānilaṃ punaḥ sapta vātāṃsa tathā śeṣāna saptadhā vidhivata punaḥ parajāpatīna ṛṣīṃśa caiva mārgāṃśa ca subahūna varāna saptarṣīṃśa ca bahūña jañātvā rājarṣīṃśa ca paraṃtapa surarṣīna mahataśa cānyāna maharṣīna sūryasaṃnibhāna aiśvaryāca cayāvitāña jañātvā kālena mahatā nṛpa mahatāṃ bhūtasaṃghānāṃ śarutvā nāśaṃ ca pārthiva gatiṃ cāpya aśubhāṃ jañātvā nṛpate pāpakarmaṇāma vaitaraṇyāṃ ca yada duḥkhaṃ patitānāṃ yamakṣaye yònīṣu ca vicitrāsu saṃsārāna aśubhāṃsa tathā jathare cāśubhe vāsaṃ śònitòdaka bhājane śaleṣma mūtra purīṣe ca tīvragandhasamanvite śukraśònita saṃghāte majjāsnāyuparigrahe sirā śatasamākīrṇe navadvāre pure 'śucau vijñāyāhitama ātmānaṃ yògāṃśa ca vividhāna nṛpa tāmasānāṃ ca jantūnāṃ ramaṇīyāvṛtātmanāma sāttvikānāṃ ca jantūnāṃ kutsitaṃ bharatarṣabha garhitaṃ mahatāma arthe sāṃkhyānāṃ viditātmanāma upaplavāṃsa tathā ghòrāña śaśinasa tejasasa tathā tārāṇāṃ patanaṃ dṛṣṭvā nakṣatrāṇāṃ ca paryayama davandvānāṃ viprayògaṃ ca vijñāya kṛpaṇaṃ nṛpa anyònyabhakṣaṇaṃ dṛṣṭvā bhūtānāma api cāśubhama bālye mòhaṃ ca vijñāya kaṣayaṃ dehasya cāśubhama rāge mòhe ca saṃprāpte kava cita sattvaṃ samāśritama sahasreṣu naraḥ kaśa cina mòkṣabuddhiṃ samāśritaḥ durlabhatvaṃ ca mòkṣasya vijñāya śarutipūrvakama bahumānama alabdheṣu labdhe madhyasthatāṃ punaḥ viṣayāṇāṃ ca daurātmyaṃ vijñāya nṛpate punaḥ gatāsūnāṃ ca kaunteya dehāna dṛṣṭvā tathāśubhāna vāsaṃ kuleṣu jantūnāṃ duḥkhaṃ vijñāya bhārata barahmaghnānāṃ gatiṃ jañātvā patitānāṃ sudāruṇāma surā pāne ca saktānāṃ barāhmaṇānāṃ durātmanāma guru dāraprasaktānāṃ gatiṃ vijñāya cāśubhāma jananīṣu ca vartante ye na samyaga yudhiṣṭhira sadevakeṣu lòkeṣu ye na vartanti mānavāḥ tena jañānena vijñāya gatiṃ cāśubha karmaṇāma tiryagyònigatānāṃ ca vijñāya gatayaḥ pṛthaka vedavādāṃsa tathā citrāna ṛtūnāṃ paryayāṃsa tathā kaṣayaṃ saṃvatsarāṇāṃ ca māsānāṃ parakṣayaṃ tathā pakṣakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā divasānāṃ ca saṃkṣayama kaṣayaṃ vṛddhiṃ ca candrasya dṛṣṭvā paratyakṣatasa tathā vṛddhiṃ dṛṣṭvā samudrāṇāṃ kaṣayaṃ teṣāṃ tathā punaḥ kaṣayaṃ dhanānāṃ ca tathā punara vṛddhiṃ tathaiva ca samògānāṃ kaṣayaṃ dṛṣṭvā yugānāṃ ca viśeṣataḥ kaṣayaṃ ca dṛṣṭvā śailānāṃ kaṣayaṃ ca saritāṃ tathā varṇānāṃ ca kaṣayaṃ dṛṣṭvā kaṣayāntaṃ ca punaḥ punaḥ jarāmṛtyuṃ tathā janma dṛṣṭvā duḥkhāni caiva ha dehadòṣāṃsa tathā jañātvā teṣāṃ duḥkhaṃ ca tattvataḥ deva viklavatāṃ caiva samyaga vijñāya bhārata ātmadòṣāṃśa ca vijñāya sarvāna ātmani saṃśritāna savadehāda utthitāna gandhāṃsa tathā vijñāya cāśubhama [ya] kāna savagātròdbhavāna dòṣāna paśyasya amitavikrama etana me saṃśayaṃ kṛtsnaṃ vaktuma arhasi tattvataḥ [bhī] pañca dòṣāna parabhò dehe paravadanti manīṣiṇaḥ mārgajñāḥ kāpilāḥ sāṃkhyāḥ śṛṇu tāna arisūdana kāmakròdhau bhayaṃ nidrā pañcamaḥ śavāsa ucyate ete dòṣāḥ śarīreṣu dṛśyante sarvadehināma chindanti kaṣamayā karòdhaṃ kāmaṃ saṃkalpavarjanāta sattvasaṃśīlanāna nidrāma apramādāda bhayaṃ tathā chindanti pañcamaṃ śavāsaṃ laghva āhāratayā nṛpa guṇāna guṇaśataira jañātvā dòṣāna dòṣaśataira api hetūna hetuśataiśa citraiśa citrāna vijñāya tattvataḥ apāṃ phenòpamaṃ lòkaṃ viṣṇòra māyā śataira vṛtama cittabhitti paratīkāśaṃ nala sārama anarthakama tamaḥ śavabhra nibhaṃ dṛṣṭvā varṣabudbuda saṃnibhama nāśa parāyaṃ sukhāda dhīnaṃ nāśòttarama abhāvagama rajasa tamasi saṃmagnaṃ paṅke davipama ivāvaśama sāṃkhyā rājana mahāprājñāsa tayaktvā dehaṃ parajā kṛtama jañānajñeyena sāṃkhyena vayāpinā mahatā nṛpa rājasāna aśubhāna gandhāṃsa tāmasāṃśa ca tathāvidhāna puṇyāṃśa ca sāttvikāna gandhāna saparśajāna dehasaṃśritāna chittvāśu jañānaśastreṇa tapò dandena bhārata tatò duḥkhòdakaṃ ghòraṃ cintāśòkamahāhradama vayādhimṛtyumahāgrāhaṃ mahābhayamahòragama tamaḥ kūrmaṃ rajò mīnaṃ parajñayā saṃtarantya uta sanehapaṅkaṃ jarā durgaṃ saparśadvīpama ariṃdama karmāgādhaṃ satyatīraṃ sathitavratama idaṃ nṛpa hiṃsā śīghramahāvegaṃ nānā rasamahākarama nānā parītimahāratnaṃ duḥkhajvara samīraṇama śòkatṛṣṇā mahāvartaṃ tīskna vayādhimahāgajama asthi saṃghātasaṃghātaṃ śaleṣma phenama ariṃdama dānama uktākaraṃ bhīmaṃ śònita harada vidrutama hasitòtkruṣṭa nirghòṣaṃ nānā jañānasudustarama ròdanāśru malakṣāraṃ saṅgatyāgaparāyanama punara ā janma lòkaughaṃ putra bāndhavapattanama ahiṃsā satyamaryādaṃ parāṇa tayāgamahòrmiṇama vedāntagamana davīpaṃ sarvabhūtadayòdadhima mòkṣaduṣprāpa viṣayaṃ vadavā mukhasāgarama taranti munayaḥ siddhā jañānayògena bhārata tīrtvā ca dustaraṃ janma viśanti vimalaṃ nabhaḥ tatasa tāna sukṛtīna sāṃkhyāna sūryò vahati raśmibhiḥ padmatantuvada āviśya paravahana viṣayāna nṛpa tatra tāna paravahò vāyuḥ paratigṛhṇāti bhārata vītarāgāna yatīna siddhāna vīryayuktāṃsa tapòdhanāna sūkṣmaḥ śītaḥ sugandhī ca sukhasparśaśa ca bhārata saptānāṃ marutāṃ śareṣṭhò lòkāna gacchati yaḥ śubhāna sa tāna vahati kaunteya nabhasaḥ paramāṃ gatima nabhò vahati lòkeśa rajasaḥ paramāṃ gatima rajò vahati rājendra sattvasya paramāṃ gatima sattvaṃ vahati śuddhātmana paraṃ nārāyaṇaṃ parabhuma parabhura vahati śuddhātmā paramātmānama ātmanā paramātmānama āsādya tada bhūtāyatanāmalāḥ amṛtatvāya kalpante na nivartanti cābhibhò paramā sā gatiḥ pārtha nirdvandvānāṃ mahātmanāma [ya] sathānama uttamama āsādya bhagavantaṃ sathiravratāḥ ājanma maraṇaṃ vā te samarantya upa na vānagha yada atra tathyaṃ tana me tavaṃ yathāvada vaktuma arhasi tavadṛte mānavaṃ nānyaṃ parastuma arhāmi kaurava mòkṣadòṣò mahāna eṣa parāpya siddhiṃ gatāna ṛṣīna yadi tatraiva vijñāne vartante yatayaḥ pare paravṛtti lakṣaṇaṃ dharmaṃ paśyāmi paramaṃ nṛpa magnasya hi pare jañāne kiṃ nu duḥkhataraṃ bhaveta [bhī] yathānyāyaṃ tavayā tāta paraśnaḥ pṛṣṭaḥ susaṃkaṭaḥ buddhānāma api saṃmòhaḥ paraśne 'samina bharatarṣabha atrāpi tattvaṃ paramaṃ śṛṇu samyaga bhayeritama buddhiśa ca paramā yatra kāpilānāṃ mahātmanāma indriyāṇya api budhyante savadehaṃ dehinò nṛpa kāraṇāya ātmanasa tāni sūkṣmaḥ paśyati taisa tu saḥ ātmanā viprahīnāni kāṣṭha kundya samāni tu vinaśyanti na saṃdehaḥ phenā iva mahārṇave indriyaiḥ saha suptasya dehinaḥ śatrutāpana sūkṣmaśa carati sarvatra nabhasīva samīraṇaḥ sa paśyati yathānyāyaṃ saparśāna sapṛśati cābhibhò budhyamānò yathāpūrvama akhileneha bhārata indriyāṇīha sarvāṇi save save sathāne yathāvidhi anīśatvāta paralīyante sarpā hataviṣā iva indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ savasthāneṣva eva sarvaśaḥ ākramya gatayaḥ sūkṣmāśa caratya ātmā na saṃśayaḥ sattvasya ca guṇāna kṛtsnāna rajasaśa ca guṇāna punaḥ guṇāṃśa ca tamasaḥ sarvāna guṇāna buddheśa ca bhārata guṇāṃśa ca manasasa tadvana nabhasaśa ca guṇāṃsa tathā guṇāna vāyòśa ca dharmātmaṃsa tejasaśa ca guṇāna punaḥ apāṃ guṇāṃsa tathā pārtha pārthivāṃśa ca guṇāna api sarvātmanā guṇaira vayāpya kaṣetrajñaḥ sa yudhiṣṭhira ātmā ca yāti kaṣetrajñaṃ karmaṇī ca śubhāśubhe śiṣyā iva mahātmānama indriyāṇi ca taṃ vibhò parakṛtiṃ cāpya atikramya gacchatya ātmānama avyayama paraṃ nārāyaṇātmānaṃ nirdvandvaṃ parakṛteḥ parama vimuktaḥ puṇyapāpebhyaḥ paraviṣṭasa tama anāmayama paramātmānama aguṇaṃ na nivartati bhārata śiṣṭaṃ tava atra manasa tāta indriyāṇi ca bhārata āgacchanti yathākālaṃ guròḥ saṃdeśakāriṇaḥ śakyaṃ cālpena kālena śāntiṃ parāptuṃ guṇārthinā evaṃ yuktena kaunteya yuktajñānena mòkṣiṇā sāṃkhyā rājana mahāprājñā gacchanti paramāṃ gatima jañānenānena kaunteya tulyaṃ jañānaṃ na vidyate atra te saṃśayò mā bhūja jañānaṃ sāṃkhyaṃ paraṃ matama akṣaraṃ dharuvama avyaktaṃ pūrvaṃ barahma sanātanama anādimadhyanidhanaṃ nirdvandvaṃ kartṛ śāśvatama kūtasthaṃ caiva nityaṃ ca yada vadanti śamātmakāḥ yataḥ sarvāḥ paravartante sarga paralaya vikriyāḥ yaca ca śaṃsanti śāstreṣu vadanti paramarṣayaḥ sarve viprāśa ca devāśa ca tathāgamavidò janāḥ barahmaṇyaṃ paramaṃ devama anantaṃ paratò 'cayutama parārthayantaśa ca taṃ viprā vadanti guṇabuddayaḥ samyaga yuktāsa tathā yògāḥ sāṃkhyāśa cāmitadarśanāḥ amūrtesa tasya kaunteya sāṃkhyaṃ mūrtira iti śarutiḥ abhijñānāni tasyāhura mataṃ hi bharatarṣabha davividhānīha bhūtāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate jaṅgamāgama saṃjñāni jaṅgamaṃ tu viśiṣyate jañānaṃ mahada yada dhi mahatsu rājana; vedeṣu sāṃkhyeṣu tathaiva yòge yaca cāpi dṛṣṭaṃ vividhaṃ purāṇaṃ; sāṃkhyāgataṃ tana nikhilaṃ narendra yaca cetihāseṣu mahatsu dṛṣṭaṃ; yaca cārthaśāstre nṛpa śiṣṭajuṣṭe jañānaṃ ca lòke yada ihāsti kiṃ cita; sāṃkhyāgataṃ taca ca mahana mahātmana śamaśa ca dṛṣṭaḥ paramaṃ balaṃ ca; jañānaṃ ca sūkṣmaṃ ca yathāvada uktama tapāṃsi sūkṣmāṇi sukhāni caiva; sāṃkhye yathāvada vihitāni rājana viparyaye tasya hi pārtha devāna; gacchanti sāṃkhyāḥ satataṃ sukhena tāṃśa cānusaṃcārya tataḥ kṛtārthāḥ; patanti vipreṣu yateṣu bhūyaḥ hitvā ca dehaṃ paraviśanti mòkṣaṃ; divaukasò dayāma iva pārtha sāṃkhyāḥ tatò 'dhikaṃ te 'bhiratā mahārhe; sāṃkhye davijāḥ pārthiva śiṣṭajuṣṭe teṣāṃ na tiryaga gamanaṃ hi dṛṣṭaṃ; nāvāga gatiḥ pāpakṛtāṃ nivāsaḥ na cābudhānāma api te davijātayò; ye jañānama etana nṛpate 'nuraktāḥ sāṃkyaṃ viśālaṃ paramaṃ purāṇaṃ; mahārṇavaṃ vimalama udārakāntama kṛtsnaṃ ca sāṃkhyaṃ nṛpate mahātmā; nārāyaṇò dhārayate 'parameyama etana mayòktaṃ naradeva tattvaṃ; nārāyaṇò viśvama idaṃ purāṇama sa sarga kāle ca karòti sargaṃ; saṃhāra kāle ca tada atti bhūyaḥ [ya] kiṃ tada akṣarama itya uktaṃ yasmāna nāvārtate punaḥ kiṃ ca tata kaṣarama itya uktaṃ yasmāda āvartate punaḥ akṣarakṣarayòra vayaktima icchāmya ariniṣūdana upalabdhuṃ mahābāhò tattvena kurunandana tavaṃ hi jañānanidhira vipraira ucyase vedapāragaiḥ ṛṣibhiśa ca mahābhāgaira yatibhiśa ca mahātmabhiḥ śeṣama alpaṃ dinānāṃ te dakṣiṇāyana bhāskare āvṛtte bhagavatya arke gantāsi paramāṃ gatima tavayi paratigate śareyaḥ kutaḥ śaròṣyāmahe vayama kuruvaṃśapradīpasa tavaṃ jañānadravyeṇa dīpyase tada etaca charòtuma icchāmi tavattaḥ kurukulòdvaha na tṛpyāmīha rājendra śṛṇvanna amṛtama īdṛśama [bhī] atra te vartayiṣye 'hama itihāsaṃ purātanama vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ karāla janakasya ca vasiṣṭhaṃ śareṣṭhama āsīnama ṛṣīṇāṃ bhāskaradyutima papraccha janakò rājā jañānaṃ naiḥśreyasaṃ parama parama adhyātmakuśalama adhyātmagatiniścayama maitrāvaruṇima āsīnama abhivādya kṛtāñjaliḥ savakṣaraṃ paraśritaṃ vākyaṃ madhuraṃ cāpya anulbanama papraccharṣivaraṃ rājāna karāla janakaḥ purā bhagavaña śaròtuma icchāmi paraṃ barahma sanātanama yasmāna na punara āvṛttima āpnuvanti manīṣiṇaḥ yaca ca tata kaṣarama itya uktaṃ yatredaṃ kaṣarate jagata yaca cākṣarama iti paròktaṃ śivaṃ kaṣemyama anāmayama [vasisṭha] śarūyatāṃ pṛthivīpāla kaṣaratīdaṃ yathā jagata yana na kaṣarati pūrveṇa yāvata kālena cāpya atha yugaṃ davādaśa sāhasraṃ kalpaṃ viddhi caturguṇama daśa kalpaśatāvṛttaṃ tada āhara barāhmama ucyate rātriśa caitāvatī rājana yasyānte paratibudhyate sṛjatya ananta karmāṇaṃ mahāntaṃ bhūtama agrajama mūrtimantama amūrtātmā viśvaṃ śambhuḥ savayambhuvaḥ animā laghimā parāptira īśānaṃ jayòtira avyayama sarvataḥ pāni pādāntaṃ sarvatò 'kaṣiśiròmukhama sarvataḥ śarutimala lòke sarvama āvṛtya tiṣṭhati hiraṇyagarbhò bhagavāna eṣa buddhira iti samṛtaḥ mahāna iti ca yògeṣu viriñca iti cāpya uta sāṃkhye ca pathyate śāstre nāmabhira bahudhātmakaḥ vicitrarūpò viśvātmā ekākṣara iti samṛtaḥ vṛtaṃ naikātmakaṃ yena kṛtsnaṃ tarailòkyama ātmanā tathaiva bahurūpatvāda viśvarūpa iti samṛtaḥ eṣa vai vikriyāpannaḥ sṛjatya ātmānama ātmanā ahaṃkāraṃ mahātejāḥ parajāpatima ahaṃkṛtama avyaktāda vayaktama utpannaṃ vidyā sargaṃ vadanti tama mahāntaṃ cāpya ahaṃkārama avidyā sargama eva ca avidhiśa ca vidhiśa caiva samutpannau tathaikataḥ vidyāvidyeti vikhyāte śarutiśāstrārtha cintakaiḥ bhūtasargama ahaṃkārāta tṛtīyaṃ viddhi pārthiva ahaṃkāreṣu bhūteṣu caturthaṃ viddhi vaikṛtama vāyura jayòtira athākāśama āpò 'tha pṛthivī tathā śabdaḥ saparśaśa ca rūpaṃ ca rasò gandhasa tathaiva ca evaṃ yugapada utpannaṃ daśavargama asaṃśayama pañcamaṃ viddhi rājendra bhautikaṃ sargama arthavata śaròtraṃ tavaka cakṣuṣī jihvā gharāṇama eva ca pañcamama vāka ca hastau ca pādau ca pāyura medhraṃ tathaiva ca buddhīndriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi ca saṃbhūtānīha yugapana manasā saha pārthiva eṣā tattvacaturviṃśā sarvākṛtiṣu vartate yāṃ jañātvā nābhiśòcanti barāhmaṇāsa tattvadarśinaḥ etada dehaṃ samākhyātaṃ tarailòkye sarvadehiṣu veditavyaṃ naraśreṣṭha sadevanaradānave sayakṣabhūtagandharve sakiṃnaramahòrage sacāraṇa piśāce va sadevarṣiniśācare sadaṃśa kīta maśake sapūti kṛmimūṣake śuni śavapāke vaineye sacandāle sapulkase hastyaśvakharaśārdūle savṛkṣe gavi caiva ha yaca ca mūrtimayaṃ kiṃ cita sarvatraitana nidarśanama jale bhuvi tathākāśe nānyatreti viniścayaḥ sathānaṃ dehavatāma asti itya evama anuśuśruma kṛtsnama etāvatasa tāta kaṣarate vayaktasaṃjñakama ahanya ahani bhūtātmā tataḥ kaṣara iti samṛtaḥ etada akṣarama itya uktaṃ kaṣaratīdaṃ yathā jagata jagana mòhātmakaṃ parāhura avyaktaṃ vayaktasaṃjñakama mahāṃśa caivāgrajò nityama etata kaṣara nidarśanama kathitaṃ te mahārāja yasmāna nāvartate punaḥ pañcaviṃśatimò viṣṇura nistattvasa tattvasaṃjñakaḥ tattvasaṃśrayaṇāda etata tattvama āhura manīṣiṇaḥ yada amūrtya asṛjada vayaktaṃ tata tana mūrtya adhitiṣṭhati caturviṃśatimò vayaktò haya amūrtaḥ pañcaviṃśakaḥ sa eva hṛdi sarvāsu mūrtiṣva ātiṣṭhate ''tamavāna cetayaṃśa cetanò nityaḥ sarvamūrtira amūrtimāna sarga paralaya dharmiṇyā asarga paralayātmakaḥ gòcare vartate nityaṃ nirguṇò guṇasaṃjñakaḥ evama eṣa mahāna ātmā sarga paralaya kòvidaḥ vikurvāṇaḥ parakṛtimāna abhimanyatya abuddhimāna tamaḥ sattvarajò yuktasa tāsu tāsva iha yòniṣu līyate 'paratibuddhatvāda abuddha janasevanāta saha vāsò nivāsātmā nānyò 'hama iti manyate yò 'haṃ sò 'hama iti haya uktvā guṇāna anu nivartate tamasā tāmasāna bhāvāna vividhāna paratipadyate rajasā rājasāṃśa caiva sāttvikāna sattvasaṃśrayāta śuklalòhita kṛṣṇāni rūpāṇya etāni tarīṇi tu sarvāṇya etāni rūpāṇi jānīhi parākṛtāni vai tāmasā nirayaṃ yānti rājasā mānuṣāṃsa tathā sāttvikā devalòkāya gacchanti sukhabhāginaḥ niṣkaivalyena pāpena tiryagyònima avāpnuyāta puṇyapāpena mānuṣyaṃ puṇyenaikena devatāḥ evama avyaktaviṣayaṃ kaṣarama āhura manīṣiṇaḥ pañcaviṃśatimò yò 'yaṃ jañānāda eva paravartate [vasisṭha] evama apratibuddhatvāda abuddhama anuvartate dehāda dehasahasrāṇi tathā samabhipadyate tiryagyònisahasreṣu kadā cida devatāsva api upapadyati saṃyògāda guṇaiḥ saha guṇakṣayāta mānuṣatvāda divaṃ yāti divò mānuṣyama eva ca mānuṣyāna nirayasthānama ānantyaṃ paratipadyate kòśakārò yathātmānaṃ kītaḥ samanurundhati sūtratantu guṇaira nityaṃ tathāyama aguṇò guṇaiḥ davandvama eti ca nirdvandvasa tāsu tāsva iha yòniṣu śīrṣa ròge 'kaṣiròge ca dantaśūle gala garahe jalòdare 'raśasāṃ ròge javara ganda viṣūcike śavitre kuṣṭhe 'ganidāhe ca sidhmāpa samārayòra api yāni cānyāni davandvāni parākṛtāni śarīriṣu utpadyante vicitrāṇi tānya eṣāpya abhimanyate abhimanyatya abhīmānāta tathaiva sukṛtānya api ekavāsāśa ca durvāsāḥ śāyī nityama adhasa tathā mandūka śāyī ca tathā vīrāsana gatasa tathā cīradhāraṇama ākāśe śayanaṃ sathānama eva ca iṣṭakā parastare caiva kantaka parastare tathā bhasma parastaraśāyī ca bhūmiśayyānulepanaḥ vīra sathānāmbupaṅke ca śayanaṃ phalakeṣu ca vividhāsu ca śayyāsu phalagṛddhyānvitò 'phalaḥ muñja mekhala nagnatvaṃ kaṣaumakṛṣṇājināni ca śānī vālaparīdhānò vayāghracarma paricchadaḥ siṃhacarma parīdhānaḥ patta vāsāsa tathaiva ca kītakā vasanaśa caiva cīravāsāsa tathaiva ca vastrāṇi cānyāni bahūnya abhimanyatya abuddhimāna bhòjanāni vicitrāṇi ratnāni vividhāni ca ekavastrāntara āśitvama ekakālika bhòjanama caturthāstama kālaśa ca sastha kālika eva ca sò rātrabhòjanaśa caiva tathaivāstāha bhòjanaḥ saptarātradaśāhārò davādaśāhāra eva ca māsòpavāsī mūlāśī phalāhārasa tathaiva ca vāyubhakṣò 'mabupinyāka gòmayādana eva ca gòmūtra bhòjanaśa caiva śākapuṣpāda eva ca śaivāla bhòjanaśa caiva tathācāmena vartayana vartayaña śīrṇaparṇaiśa ca parakīrṇa phalabhòjanaḥ vividhāni ca kṛcchrāṇi sevate sukhakāṅkṣayā cāndrāyaṇāni vidhivala liṅgāni vividhāni ca cāturāśramya panthānama āśrayatya āśramāna api upāsīnaśa ca pāsandāna guhāḥ śailāṃsa tathaiva ca viviktāśa ca śilā chāyāsa tathā parasravaṇāni ca vividhāni ca japyāni vividhāni varatāni ca niyamāna suvicitrāṃśa ca vividhāni tapāṃsi ca yajñāṃśa ca vividhākārāna vidhīṃśa ca vividhāṃsa tathā vanika pathaṃ davija kaṣatraṃ vaiśyaśūdraṃ tathaiva ca dānaṃ ca vividhākāraṃ dīnāndha kṛpaṇeṣva api abhimanyatya asaṃbòdhāta tathaiva tarividhāna guṇāna sattvaṃ rajasa tamaśa caiva dharmārthau kāma eva ca parakṛtyātmānama evātmā evaṃ paravibhajatya uta savadhākāra vasata kārau savāhākāranamaskriyāḥ yājana dhayāpanaṃ dānaṃ tathaivāhuḥ paratigrahama yajanādhyayane caiva yaca cānyada api kiṃ cana janmamṛtyuvivāde ca tathā viśasane 'pi ca śubhāśubhamayaṃ sarvama etada āhuḥ kariyā pathama parakṛtiḥ kurute devī mahāpralayama eva ca divasānte guṇāna etāna abhyetyaikò 'vatiṣṭhati raśmijālama ivādityasa tata kālena niyacchati evama eṣò 'sakṛta sarvaṃ karīdārthama ahimanyate ātmarūpa guṇāna etāna vividhāna hṛdayapriyāna evama eva vikurvāṇaḥ sarga paralaya karmaṇī kariyākriyā pathe raktasa tariguṇasa tariguṇātigaḥ kariyākriyā pathòpetasa tathā tada iti manyate evaṃ davandvānya athaitāni vartante mama nityaśaḥ mamaivaitāni jāyante bādhante tāni māma iti nistartavyānya athaitāni sarvāṇīti narādhipa manyate 'yaṃ haya abuddhitvāta tathaiva sukṛtānya api bhòktavyāni mayaitāni devalòkagatena vai ihaiva cainaṃ bhòkṣyāmi śubhāśubhaphalòdayama sukhama eva ca kartavyaṃ sakṛta kṛtvā sukhaṃ mama yāvadantaṃ ca me saukhyaṃ jātyāṃ jātyāṃ bhaviṣyati bhaviṣyati ca me duḥkhaṃ kṛtenehāpya anantakama mahada duḥkhaṃ hi mānuṣyaṃ niraye cāpi majjanama nirayāca cāpi mānuṣyaṃ kālenaiṣyāmya ahaṃ punaḥ manuṣyatvāca ca devatvaṃ devatvāta pauruṣaṃ punaḥ manuṣyatvāca ca nirayaṃ paryāyenòpagacchati ya evaṃ vetti vai nityaṃ nirātmātma guṇaira vṛtaḥ tena devamanuṣyeṣu niraye còpapadyate mamatvenāvṛtò nityaṃ tatraiva parivartate sarga kòti sahasrāṇi maraṇāntāsu mūrtiṣu ya evaṃ kurute karma śubhāśubhaphalātmakama sa eva phalama aśnāti tariṣu lòkeṣu mūrtimāna parakṛtiḥ kurute karma śubhāśubhaphalātmakama parakṛtiśa ca tada aśnāti tariṣu lòkeṣu kāmagā tiryagyònau manuṣyatve devalòke tathaiva ca tarīṇi sathānāni caitāni jānīyāta parākṛtāni ha aliṅgāṃ parakṛtiṃ tava āhura liṅgaira anumimīmahe tathaiva pauruṣaṃ liṅgama anumānāda dhi paśyati sa liṅgāntarama āsādya parākṛtaṃ liṅgama avraṇama varaṇadvārāṇya adhiṣṭhāya karmāṇya ātmani manyate śaròtrādīni tu sarvāṇi pañca karmendriyāṇi ca vāga ādīni paravartante guṇeṣva eva guṇaiḥ saha ahama etāni vai kurvana mamaitānīndriyāṇi ca nirindriyò 'bhimanyeta varaṇavāna asmi nirvranaḥ aliṅgò liṅgama ātmānama akālaḥ kālama ātmanaḥ asattvaṃ sattvama ātmānama atattvaṃ tattvama ātmanaḥ amṛtyura mṛtyuma ātmānama acaraśa carama ātmanaḥ akṣetraḥ kaṣetrama ātmānama asargaḥ sargama ātmanaḥ atapāsa tapa ātmānama agatira gatima ātmanaḥ abhavò bhavama ātmānama abhayò bhayama ātmanaḥ akṣaraḥ kaṣarama ātmānama abuddhisa tava abhimanyate [vasisṭha] evama apratibuddhatvāda abuddha janasevanāta sarga kòti sahasrāṇi patanāntāni gacchati dhāmnā dhāma sahasrāṇi maraṇāntāni gacchati tiryagyònau manuṣyatve devalòke tathaiva ca candramā iva kòśānāṃ punasa tatra sahasraśaḥ līyate 'paratibuddhatvāda evama eṣa haya abuddhimāna kalāḥ pañcadaśā yònisa tada dhāma iti pathyate nityama etada vijānīhi sòmaḥ sòdaśamī kalā kalāyāṃ jāyate 'jasraṃ punaḥ punara abuddhimāna dhāma tasya payuñjanti bhūya eva tu jāyate sòdaśī tu kalā sūkṣmā sa sòma upadhāryatāma na tūpayujyate devaira devāna upayunakti sā evaṃ tāṃ kaṣapayitvā hi jāyate nṛpasattama sā haya asya parakṛtira dṛṣṭā tata kaṣayāna mòkṣa ucyate tada evaṃ sòdaśa kalaṃ dehama avyaktasaṃjñakama mamāyama iti manvānasa tatraiva parivartate pañcaviṃśasa tathaivātmā tasyaivā paratibòdhanāta vimalasya vuśuddhasya śuddhānila niṣevanāta aśuddha eva śuddhātmā tādṛga bhavati pārthiva abuddha sevanāca cāpi buddhò 'paya abudhatāṃ varajeta tathaivāpratibuddhò 'pi jañeyò nṛpatisattama parakṛtesa tariguṇāyāsa tu sevanāta parākṛtò bhaveta [karālajanaka] akṣarakṣarayòra eṣa davayòḥ saṃbandha iṣyate satrīpuṃsòra vāpi bhagavana saṃbandhasa tadvada ucyate ṛte na puruṣeṇeha satrī garbhaṃ dhārayatya uta ṛte satriyaṃ na puruṣò rūpaṃ nirvartayeta tathā anyònyasyābhisaṃbandhāda anyònyaguṇasaṃśrayāta rūpaṃ nirvartayatya etada evaṃ sarvāsu yòniṣu ratyarthama abhisaṃròdhāda anyònyaguṇasaṃśrayāta ṛtau nirvartate rūpaṃ tada vakṣyāmi nidarśanama ye guṇāḥ puruṣasyeha ye ca mātṛguṇāsa tathā asthi sanāyu ca majjā ca jānīmaḥ pitṛjò davija tavaṅa māṃsaṃ śònitaṃ caiva mātṛjānya api śuśruma evama etada davijaśreṣṭha veda śāstreṣu pathyate paramāṇaṃ yaca ca vedòktaṃ śāstròktaṃ yaca ca pathyate veda śāstrapramāṇaṃ ca paramāṇaṃ ta sanātanama evama evābhisaṃbaddhau nityaṃ parakṛtipūruṣau paśyāmi bhagavaṃsa tasmāna mòkṣadharmana na vidyate atha nānantara kṛtaṃ kiṃ cida eva nidarśanama tana mamācakṣva tattvena paratyakṣò haya asi sarvathā mòkṣakāmāṃ vayaṃ cāpi kāṅkṣāmò yada anāmayama adehama ajaraṃ divyama atīndriyama anīśvarama [vasa] yada etada uktaṃ bhavatā veda śāstranidarśanama evama etada yathā caitana na gṛhṇāti tathā bhavāna dhāryate hi tavayā garantha ubhayòra veda śāstrayòḥ na tu garanthasya tattvajñò yathāvata tavaṃ nareśvara yò hi vede ca śāstre ca garantha dhāraṇa tatparaḥ na ca garanthārtha tattvajñasa tasya tada dhāraṇaṃ vṛthā bhāraṃ sa vahate tasya garanthasyārthaṃ na vetti yaḥ yasa tu garanthārtha tattvajñò nāsya garanthāgamò vṛthā garanthasyārthaṃ ca pṛṣṭaḥ saṃsa tādṛśò vaktuma arhati yathātattvābhigamanāda arthaṃ tasya sa vindati yasa tu saṃsatsu kathayeda garanthārthaṃ sathūlabuddhimāna sa kathaṃ mandavijñānò garanthaṃ vakṣyati nirnayāta nirnayaṃ cāpi chidrātmā na taṃ vakṣyati tattvataḥ sòpahāsātmatāma eti yasmāca caivātmavāna api tasmāta tavaṃ śṛṇu rājendra yathaitada anudṛśyate yāthātathyena sāṃkhyeṣu yògeṣu ca mahātmasu yada eva yògāḥ paśyanti sāṃkhyaisa tada anugamyate ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yògaṃ ca yaḥ paśyati sa buddhimāna tavana māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi sanāyu ca etada aindriyakaṃ tāta yada bhavāna idama āha vai daravyāda daravyasya niṣpattira indriyāda indriyaṃ tathā dehāda dehama avāpnòti bījāda bījaṃ tathaiva ca nirindriyasyābīlasya nirdravyasyāsya dehinaḥ kathaṃ guṇā bhaviṣyanti nirguṇatvāna mahātmanaḥ guṇā guṇeṣu jāyante tatraiva niviśanti ca evaṃguṇāḥ parakṛtitò jāyante ca na santi ca tavana māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi sanāyu ca astau tānya atha śukreṇa jānīhi parākṛtāni vai pumāṃśa caivāpumāṃśa caiva tarailiṅgyaṃ parākṛtaṃ samṛtama naiva pumāna pumāṃśa caiva sa liṅgītya abhidhīyate aliṅgā parakṛtira liṅgaira upalabhyati sātmajaiḥ yathā puṣpa phalaira nityama ṛtavò mūrtayasa tathā evama apya anumānena haya aliṅgama upalabhyate pañcaviṃśatimasa tāta liṅgeṣva aniyatātmakaḥ anādi nidhanò 'nantaḥ sarvadarśī nirāmayaḥ kevalaṃ tava abhimānitvāda guṇeṣva aguṇa ucyate guṇā guṇavataḥ santi nirguṇasya kutò guṇāḥ tasmāda evaṃ vijānanti ye janā guṇadarśinaḥ yadā tavaiṣa guṇāna sarvāna parākṛtāna abhimanyate tadā sa guṇavāna eva parameṇānupaśyati yata tada buddheḥ paraṃ parāhuḥ sāṃkhyā yògāśa ca sarvaśaḥ budhyamānaṃ mahāprājñama abuddha parivarjanāta aprabuddhama athāvyaktaṃ saguṇaṃ parāhura īśvarama nirguṇaṃ ceśvaraṃ nityama adhiṣṭhātārama eva ca parakṛteśa ca guṇānāṃ ca pañcaviṃśatikaṃ budhāḥ sāṃkhyayòge ca kuśalā budhyante paramaiṣiṇaḥ yadā parabuddhāsa tava avyaktama avasthā janma bhīravaḥ budhyamānaṃ parabudhyanti gamayanti samaṃ tadā etana nidarśanaṃ samyaga asamyaga anudarśanama budhyamānāprabuddhābhyāṃ pṛthakpṛthaga ariṃdama paraspareṇaitada uktaṃ kaṣarākṣara nidarśanama ekatvama akṣaraṃ parāhura nānātvaṃ kaṣarama ucyate pañcaviṃśati niṣṭhò 'yaṃ yadāsamyaka paravartate ekatvaṃ darśanaṃ cāsya nānātvaṃ cāpya adarśanama tattvanistattvayòra etata pṛthaga eva nidarśanama pañcaviṃśati sargaṃ tu tattvama āhura manīṣiṇaḥ nistattvaṃ pañcaviṃśasya parama āhura nidarśanama vargasya vargama ācāraṃ tattvaṃ tattvāta sanātanama [karālajanaka] nānātvaikatvama itya uktaṃ tavayaitada ṛṣisattama paśyāmi cābhisaṃdigdhama etayòra vai nidarśanama tathāprabuddha buddhābhyāṃ budhyamānasya cānagha sathūlabuddhyā na paśyāmi tattvama etana na saṃśayaḥ akṣarakṣarayòra uktaṃ tavayā yada api kāraṇama tada apya asthirabuddhitvāta paranastama iva me 'nagha tada etaca charòtuma icchāmi nānātvaikatva darśanama buddhama apratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ vidyāvidye ca bhagavanna akṣaraṃ kaṣarama eva ca sāṃkhyaṃ yògaṃ ca kārtsnyena pṛthaka caivāpṛthaka ca ha [vasa] hanta te saṃpravakṣyāmi yada etada anupṛcchasi yògakṛtyaṃ mahārāja pṛthaga eva śṛṇuṣva me yògakṛtyaṃ tu yògānāṃ dhayānama eva paraṃ balama taca cāpi davividhaṃ dhayānama āhura vedavidò janāḥ ekāgratā ca manasaḥ parāṇāyāmasa tathaiva ca parāṇāyāmasa tu saguṇò nirguṇò manasasa tathā mūtròtsarge purīse ca hòjane ca narādhipa tarikālaṃ nābhiyujñīta śeṣaṃ yuñjīta tatparaḥ indriyāṇīndriyārthebhyò nivartya manasā muniḥ daśa davādaśabhira vāpi caturviṃśāta paraṃ tataḥ taṃ còdanābhira matimāna ātmānaṃ còdayeda atha tiṣṭhantama ajaraṃ taṃ tu yata tada uktaṃ manīsibhiḥ taiśa cātmā satataṃ jañeya itya evama anuśuśruma daravyaṃ haya ahīna manasò nānyatheti viniścayaḥ vimuktaḥ sarvasaṅgebhyò laghva āhārò jitendriyaḥ pūrvarātre pare caiva dhārayeta manò ''tamani sathirī kṛtyendriya garāmaṃ manasā mithileśvara manò buddhyā sathiraṃ kṛtvā pāsāna iva niścalaḥ sathānuvaca cāpya akampaḥ sayāda girivaca cāpi niścalaḥ budhā vidhividhānajñāsa tadā yuktaṃ paracakṣate na śṛṇòti na cāghrāti na rasyati na paśyati na ca saparśaṃ vijānāti na saṃkalpayate manaḥ na cābhimanyate kiṃ cina na ca budhyati kāṣṭhavata tadā parakṛtima āpannaṃ yuktama āhura manīṣiṇaḥ nivāte ca yathā dīpyana dīpasa tadvata sa dṛśyate niriṅgaśa cācalaśa còrdhvaṃ na tiryaggatima āpnuyāta tadā tama anupaśyeta yasmina dṛṣṭe tu kathyate hṛdayasthò 'natarātmeti jañeyò jañasa tāta madvidhaiḥ vidhūma iva saptārcira āditya iva raśmimāna vaidyutò 'ganira ivākāśe dṛśyate ''tamā tathātmani yaṃ paśyanti mahātmānò dhṛtimantò manīṣiṇaḥ barāhmaṇā barahmayòniṣṭhā haya ayònima amṛtātmakama tada evāhura anubhyò 'nu tana mahada bhayò mahattarama tada antaḥ sarvabhūteṣu dharuvaṃ tiṣṭhana na dṛśyate buddhidravyeṇa dṛśyeta manò dīpena lòkakṛta mahatasa tamasasa tāta pāre tiṣṭhanna atāmasaḥ sa tamònuda itya uktasa tattvajñaira vedapāragaiḥ vimalò vitamaskaśa ca nirliṅgò 'liṅga saṃjñitaḥ yògama etada dhi yògānāṃ manye yògasya lakṣaṇama evaṃ paśyaṃ parapaśyanti ātmānama ajaraṃ parama yògadarśanama etāvada uktaṃ te tattvatò mayā sāṃkhyajñānaṃ paravakṣyāmi parisaṃkhyā nidarśanama avyaktama āhuḥ parakṛtiṃ parāṃ parakṛtivādinaḥ tasmāna mahata samutpannaṃ davitīyaṃ rājasattama ahaṃkārasa tu mahatasa tṛtīyama iti naḥ śarutama pañca bhūtānya ahaṃkārāda āhuḥ sāṃkhyā nidarśinaḥ etāḥ parakṛtayasa tavāstau vikārāśa cāpi sòdaśa pañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca etāvada eva tattvānāṃ sāṃkhyama āhura manīṣiṇaḥ sāṃkhye vidhividhānajñā nityaṃ sāṃkhyapathe ratāḥ yasmāda yada abhijāyeta tata tatraiva paralīyate līyante paratilòmāni sṛjyante cāntara ātmanā anulòmena jāyante līyante paratilòmataḥ guṇā guṇeṣu satataṃ sāgarasyòrmayò yathā sarvapralaya etāvāna parakṛtera nṛpasattama ekatvaṃ paralaye cāsya bahutvaṃ ca yadāsṛjata evama eva ca rājendra vijñeyaṃ jañeya cintakaiḥ adhiṣṭhātārama avyaktama asyāpya etana nidarśanama ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca parakṛtera anu tattvavāna ekatvaṃ paralaye cāsya bahutvaṃ ca paravartanāta bahudhātmā parakurvīta parakṛtiṃ parasavātmikāma taca ca kaṣetraṃ mahāna ātmā pañcaviṃśò 'dhitiṣṭhati adhiṣṭhāteti rājendra paròcyate yati sattamaiḥ adhiṣṭhānāda adhiṣṭhātā kaṣetrāṇāma iti naḥ śarutama kaṣetraṃ jānāti cāvyaktaṃ kaṣetrajña iti còcyate avyaktike pure śete puruṣaśa ceti kathyate anyada eva ca kaṣetraṃ sayāda anyaḥ kaṣetrajña ucyate kaṣetrama avyaktama itya uktaṃ jañātā vai pañcaviṃśakaḥ anyada eva ca jañānaṃ sayāda anyaja jañeyaṃ tada ucyate jañānama avyaktama itya uktaṃ jañeyò vai pañcaviṃśakaḥ avyaktaṃ kaṣetrama itya uktaṃ tathā sattvaṃ tatheśvarama anīśvarama atattvaṃ ca tattvaṃ tata pañcaviṃśakama sāṃkhyadarśanama etāvata parisaṃkhyāna darśanama sāṃkhyaṃ parakurute caiva parakṛtiṃ ca paracakṣate tattvāni ca caturviṃśata parisaṃkhyāya tattvataḥ sāṃkhyāḥ saha parakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṃśakaḥ pañcaviṃśò 'parabuddhātmā budhyamāna iti samṛtaḥ yadā tu budhyate ''tamānaṃ tadā bhavati kevalaḥ samyaga darśanama etāvada bhāsitaṃ tava tattvataḥ evama etada vijānantaḥ sāmyatāṃ paratiyāntya uta samyaṅa nidarśanaṃ nāma paratyakṣaṃ parakṛtesa tathā guṇatattvānya athaitāni nirguṇò 'nayasa tathā bhaveta na tavaivaṃ vartamānānāma āvṛttira vidyate punaḥ vidyate 'kaṣarabhāvatvāda aparaḥ parama avyayama paśyeranna ekamatayò na samyaka teṣu darśanama te 'vayaktaṃ paratipadyante punaḥ punara ariṃdama sarvama etada vijānantò na sarvasya parabòdhanāta vayaktī bhūtā bhaviṣyanti vayaktasya vaśavartinaḥ sarvama avyaktama itya uktama asarvaḥ pañcaviṃśakaḥ ya enama abhijānanti na bhayaṃ teṣu vidyate [vasisṭha] sāṃkhyadarśanama etāvada uktaṃ te nṛpasattama vidyāvidye tava idānīṃ me tavaṃ nibòdhānupūrvaśaḥ avyadyāma āhura avyaktaṃ sarga paralaya dharmi vai sarga paralaya nirmuktaṃ vidyāṃ vai pañcaviṃśakama parasparama avidyāṃ vai tana nibòdhānupūrvaśaḥ yathòktama ṛṣibhisa tāta sāṃkhyasyāsya nidarśanama karmendriyāṇāṃ sarveṣāṃ vidyā buddhīndriyaṃ samṛtama buddhīndriyāṇāṃ ca tathā viśeṣā iti naḥ śarutama viśeṣāṇāṃ manasa teṣāṃ vidyāma āhura manīṣiṇaḥ manasaḥ pañca bhūtāni vidyā itya abhicakṣate ahaṃkārasa tu bhūtānāṃ pañcānāṃ nātra saṃśayaḥ ahaṃkārasya ca tathā buddhira vidyā nareśvara buddheḥ parakṛtira avyaktaṃ tattvānāṃ parameśvarama vidyā jañeyā naraśreṣṭha vidhiśa ca paramaḥ samṛtaḥ avyaktasya paraṃ parāhura vidyāṃ vai pañcaviṃśakama sarvasya sarvama itya uktaṃ jañeyaṃ jañānasya pārthiva jañānama avyaktama itya uktaṃ jañeyaṃ vai pañcaviṃśakama tathaiva jañānama avyaktaṃ vijñātā pañcaviṃśakaḥ vidyāvidyārtha tattvena mayòktaṃ te viśeṣataḥ akṣaraṃ ca kaṣaraṃ caiva yada uktaṃ tana nibòdha me ubhāva etau kaṣarāva uktāva ubhāva etau ca naśvarau kāraṇaṃ tu paravakṣyāmi yathā khayātau tu tattvataḥ anādi nidhanāva etāva ubhāva eveśvarau matau tattvasaṃjñāva ubhāva etau paròcyete jañānacintakaiḥ sarga paralaya dharmitvāda avyaktaṃ parāhura akṣarama tada etada guṇasargāya vikurvāṇaṃ punaḥ punaḥ guṇānāṃ mahada ādīnāma utpadyati parasparama adhiṣṭhānāta kaṣetrama āhura etata tata pañcaviṃśakama yadā tu guṇajālaṃ tada avyaktātmani saṃkṣipeta tadā saha guṇaisa taisa tu pañcaviṃśò vilīyate guṇā guṇeṣu līyante tadaikā parakṛtira bhaveta kaṣetrajñò 'pi yadā tāta tata kaṣetre saṃpralīyate tadākṣaratvaṃ parakṛtira gacchate guṇasaṃjñitā nirguṇatvaṃ ca vaideha guṇeṣu parativartanāta evama eva ca kaṣetrajñaḥ kaṣetrajñānaparikṣaye parakṛtyā nirguṇasa tava eṣa itya evama anuśuśruma kaṣarò bhavatya eṣa yadā tadā guṇavatīma atha parakṛtiṃ tava abhijānāti nirguṇatvaṃ tathātmanaḥ tadā viśuddhò bhavati parakṛteḥ parivarjanāta anyò 'hama anyeyama iti yadā budhyati buddhimāna tadaiṣò 'nayatvatāma eti na ca miśratvama āvrajeta parakṛtyā caiva rājendra na miśrò 'nayaśa ca dṛśyate yadā tu guṇajālaṃ tata parākṛtaṃ vijugupsate paśyate cāparaṃ paśyaṃ tadā paśyana na saṃjvareta kiṃ mayā kṛtama etāvada yò 'haṃ kālama imaṃ janama matsyò jālaṃ haya avijñānāda anuvartitavāṃsa tathā ahama eva hi saṃmòhāda anyama anyaṃ janāña janama matsyò yathòdaka jañānāda anuvartitavāna iha matsyò 'nayatvaṃ yathājñānāda udakāna nābhimanyate ātmānaṃ tadvada ajñānāda anyatvaṃ caiva vedmya ahama mamāstu dhiga abuddhasya yò 'haṃ magnama imaṃ punaḥ anuvartitavāna mòhāda anyama anyaṃ janāja janama ayama atra bhaveda bandhura anena saha mòkṣaṇama sāmyama ekatvama āyātò yādṛśasa tādṛśasa tava ahama tulyatāma iha paśyāmi sadṛśò 'hama anena vai ayaṃ hi vimalò vayaktama ahama īdṛśakasa tathā yò 'hama ajñānasaṃmòhāda ajñayā saṃpravṛttavāna sasaṅgayāhaṃ niḥsaṅgaḥ sathitaḥ kālama imaṃ tava ahama anayāhaṃ vaśībhūtaḥ kālama etaṃ na buddhavāna uccamadhyamanīcānāṃ tāma ahaṃ kathama āvase samānayānayā ceha saha vāsama ahaṃ kathama gacchāmya abuddha bhāvatvāda eṣedānīṃ sathirò bhave saha vāsaṃ na yāsyāmi kālama etada dhi vañcanāta vañcitò 'samya anayā yada dhi nirvikārò vikārayā na cāyama aparādhò 'sayā aparādhò haya ayaṃ mama yò 'hama atrābhavaṃ saktaḥ parāṅmukhama upasthitaḥ tatò 'sami bahurūpāsu sathitò mūrtiṣva amūrtimāna amūrtaśa cāpi mūrtātmā mamatvena paradharṣitaḥ parakṛtera anayatvena tāsu tāsva iha yòniṣu nirmamasya mamatvena kiṃ kṛtaṃ tāsu tāsu ca yònīṣu vartamānena naṣṭa saṃjñena cetasā na mamātrānayā kāryama ahaṃkārakṛtātmayā ātmānaṃ bahudhā kṛtvā yeyaṃ bhūyò yunakti māma idānīma eṣa buddhò 'sami nirmamò nirahaṃkṛtaḥ mamatvama anayā nityama ahaṃkārakṛtātmakama apetyāhama imāṃ hitvā saṃśrayiṣye nirāmayama anena sāmyaṃ yāsyāmi nānayāhama acetasā kaṣamaṃ mama sahānena naikatvama anayā saha evaṃ paramasaṃbòdhāta pañcaviṃśò 'nubuddhavāna akṣaratvaṃ niyaccheta tayaktvā kaṣarama anāmayama avyaktaṃ vayaktadharmāṇaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā nirguṇaṃ parathamaṃ dṛṣṭvā tādṛga bhavati maithila akṣarakṣarayòra etada uktaṃ tava nidarśanama maheha jañānasaṃpannaṃ yathā śarutinidarśanāta niḥsaṃdigdhaṃ ca sūkṣmaṃ ca vibuddhaṃ vimalaṃ tathā paravakṣyāmi tu te bhūyasa tana nibòdha yathā śarutama sāṃkhyayògau mayā paròktau śāstradvayanidarśanāta yada eva śāstraṃ sāṃkhyòktaṃ yògadarśanama eva tata parabòdhanakaraṃ jañānaṃ sāṃkhyānāma avanī pate vispaṣṭaṃ paròcyate tatra śiṣyāṇāṃ hitakāmyayā bṛhaca caiva hi taca chāstrama itya āhuḥ kuśalā janāḥ asmiṃśa ca śāstre yògānāṃ punara dadhi punaḥ śaraḥ pañcaviṃśata paraṃ tattvaṃ na paśyati narādhipa sāṃkhyānāṃ tu paraṃ tatra yathāvada anuvarṇitama buddhama apratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ budhyamānaṃ ca buddhaṃ ca parāhura yòganidarśanama [vasisṭha] aprabuddhama athāvyaktama imaṃ guṇavidhiṃ śṛṇu guṇāna dhārayate haya eṣā sṛjatya ākṣipate tathā ajasraṃ tava iha karīdārthaṃ vikurvantī narādhipa ātmānaṃ bahudhā kṛtvā tānya eva ca vicakṣate etada evaṃ vikurvāṇāṃ budhyamānò na budhyate avyaktabòdhanāca caiva budhyamānaṃ vadantya api na tava eva budhyate 'vayaktaṃ saguṇaṃ vātha nirguṇama kadā cita tava eva khalva etada āhura aprati buddhakama budhyate yadi vāvyaktama etada vai pañcaviṃśakama budhyamānò bhavatya eṣa saṅgātmaka iti śarutiḥ anenāpratibuddheti vadantya avyaktama acyutama avyaktabòdhanāca caiva budhyamānaṃ vadantya upa pañcaviṃśaṃ mahātmānaṃ na cāsāva api budhyate sadviṃśaṃ vimalaṃ buddhama aprameyaṃ sanātanama satataṃ pañcaviṃsaṃ ca caturviṃśaṃ ca budhyate dṛśyādṛśye haya anugatama ubhāva eva mahādyutī avyaktaṃ na tu tada barahma budhyate tāta kevalama kevalaṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ na paśyati budhyamānò yadātmānama anyò 'hama iti manyate tadā parakṛtimāna eṣa bhavatya avyaktalòcanaḥ budhyate ca parāṃ buddhiṃ viśuddhāma amalāṃ yadā sadviṃśò rājaśārdūla tadā buddhatvama āvrajeta tatasa tayajati sò 'vayaktaṃ sarga paralaya dharmiṇama nirguṇaḥ parakṛtiṃ veda guṇayuktāma acetanāma tataḥ kevaladharmāsau bhavatya avyaktadarśanāta kevalena samāgamya vimuktò ''tamānama āpnuyāta etata tata tattvama itya āhura nistattvama ajarāmarama tattvasaṃśrayaṇāda etata tattvavana na ca mānada pañcaviṃśati tattvāni paravadanti manīṣiṇaḥ na caiṣa tattvavāṃsa tāta nistattvasa tava eṣa buddhimāna eṣa muñcati tattvaṃ hi kaṣipraṃ buddhasya lakṣaṇama sadviṃśò 'hama iti parājñò gṛhyamāṇò 'jarāmaraḥ kevalena balenaiva samatāṃ yātya asaṃśayama sadviṃśena parabuddhena budhyamānò 'paya abuddhimāna etana nānātvama itya uktaṃ sāṃkhyaśrutinidarśanāta cetanena sametasya pañcaviṃśatikasya ca ekatvaṃ vai bhavatya asya yadā buddhyā na budhyate budhyamānò 'parabuddhena samatāṃ yāti maithila saṅgadharmā bhavatya eṣa niḥsaṅgātmā narādhipa niḥsaṅgātmānama āsādya sadviṃśakama ajaṃ viduḥ vibhusa tayajati cāvyaktaṃ yadā tava etada vibudhyate caturviṃśama agādhaṃ ca sadviṃśasya parabòdhanāta eṣa haya apratibuddhaśa ca budhyamānaśa ca te 'nagha paròktò buddhaśa ca tattvena yathā śarutinidarśanāta nānātvaikatvama etāvada daraṣṭavyaṃ śāstradṛṣṭibhiḥ maśakòdumbare yadvada anyatvaṃ tadvada etayòḥ matsyò 'mabhasi yathā tadvada anyatvama upalabhyate evama evāvagantavyaṃ nānātvaikatvama etayòḥ etada vimòkṣa itya uktama avyaktajñānasaṃhitama pañcaviṃśatikasyāsya yò 'yaṃ deheṣu vartate eṣa mòkṣayitavyeti parāhura avyaktagòcarāta sò 'yama evaṃ vimucyeta nānyatheti viniścayaḥ pareṇa paradharmā ca bhavatya eṣa sametya vai viśuddhadharmā śuddhena buddhena ca sa buddhimāna vimuktadharmā muktena sametya puruṣarṣabha niyòga dharmiṇā caiva niyògātmā bhavatya api vimòkṣiṇā vimòkṣaśa ca sametyeha tathā bhaveta śuci karmā śuciśa caiva bhavatya amitadīptimāna vimalātmā ca bhavati sametya vimalātmanā kevalātmā tathā caiva kevalena sametya vai savatantraśa ca savatantreṇa savatantratvama avāpnute etāvada etata kathitaṃ mayā te; tathyaṃ mahārāja yathārthatattvama amatsaratvaṃ paratigṛhya cārthaṃ; sanātanaṃ barahma viśuddhama ādyama na veda niṣṭhasya janasya rājana; paradeyama etata paramaṃ tavayā bhaveta vivitsamānāya vibòdha kārakaṃ; parabòdha hetòḥ paranatasya śāsanama na deyama etaca ca tathānṛtātmane; śaṭhāya kalībāya na jihmabuddhaye na paṇḍita jañānapara upatāpine; deyaṃ tavayedaṃ vinibòdha yādṛśe śaraddhānvitāyātha guṇānvitāya; parāpavādāda viratāya nityama viśuddhayògāya budhyāya caiva; kariyāvate 'tha kaṣamiṇe hitāya viviktaśīlāya vidhipriyāya; vivādahīnāya bahuśrutāya vijānate caiva na cāhitakṣame; dame ca śaktāya śame ca dehināma etaira guṇaira hīnatame na deyama; eta paraṃ barahma viśuddhama āhuḥ na śareyasā yòkṣyate tādṛśe kṛtaṃ; dharmapravaktārama apātra dānāta pṛthivīma imāṃ yadya api ratra pūrṇāṃ; dadyāna na deyaṃ tava idama avratāya jitendriyāyaitada asaṃśayaṃ te; bhaveta paradeyaṃ paramaṃ narendra karāla mā te bhayama astu kiṃ cida; etaca charutaṃ barahma paraṃ tavayādya yathāvada uktaṃ paramaṃ pavitraṃ; niḥśòkama atyantama anādimadhyama agādha janmāmaraṇaṃ ca rājana; nirāmayaṃ vītabhayaṃ śivaṃ ca samīkṣya mòhaṃ tayaja cādya sarvaṃ; jañānasya tattvārthama idaṃ viditvā avāptama etada dhi purā sanātanāda; dhiraṇyagarbhāda gadatò narādhipa parasādya yatnena tamūgratejasaṃ; sanātanaṃ barahma yathā daya vai tavayā pṛṣṭhasa tavayā cāsmi yathā narendra; tathā mayedaṃ tavayi còktama adya tathāvāptaṃ barahmaṇò me narendra; mahaja jañānaṃ mòkṣavidāṃ purāṇama [bhī] etada uktaṃ paraṃ barahma yasmāna nāvartate punaḥ pañcaviṃśò mahārāja paramarṣinidarśanāta punara āvṛttima āpnòti paraṃ jañānama avāpya ca nāvabudhyati tattvena budhyamānò 'jarāmaraḥ etana niḥśreyasakaraṃ jañānānāṃ te paraṃ mayā kathitaṃ tattvatasa tāta śarutvā devarṣitò nṛpa hiraṇyagarbhāda ṛṣiṇā vasiṣṭhena mahātmanā vasiṣṭhāda ṛṣiśārdūlāna nāradò 'vāptavāna idama nāradāda viditaṃ mahyama etada barahma sanātanama mā śucaḥ kauravendra tavaṃ śarutvaitata paramaṃ padama yena kaṣarākṣare vitte na bhayaṃ tasya vidyate vidyate tu bhayaṃ tasya yò naitada vetti pārthiva avijñānāca ca mūḍhātmā punaḥ punara upadravana paretya jātisahasrāṇi maraṇāntānya upāśnute devalòkaṃ tathā tiryaṅa mānuṣyama api cāśnute yadi śudhyati kālena tasmāda ajñānasāgarāta ajñānasāgarò ghòrò haya avyaktò 'gādha ucyate ahanya ahani majjanti yatra bhūtāni bhārata yasmāda agādhāda avyaktāda uttīrṇasa tavaṃ sanātanāta tasmāta tavaṃ virajāśa caiva vitamaskaśa ca pārthiva [bhī] mṛgayāṃ vicarana kaśa cida vijane janakātmajaḥ vane dadarśa viprendrama ṛṣiṃ vaṃśadharaṃ bhṛgòḥ tama āsīnama upāsīnaḥ paranamya śirasā munima paścāda anumatasa tena papraccha vasumāna idama bhagavana kima idaṃ śareyaḥ paretya vāpīha vā bhaveta puruṣasyādhruve dehe kāmasya vaśavartinaḥ satkṛtya paripṛṣṭaḥ sana sumahātmā mahātapaḥ nijagāda tatasa tasmai śareyaskarama idaṃ vacaḥ manasò 'paratikūlāni paretya ceha ca vāñchasi bhūtānāṃ paratikūlebhyò nirvartasva yatendriyaḥ dharmaḥ satāṃ hitaḥ puṃsāṃ dharmaśa caivāśrayaḥ satāma dharmāla lòkāsa tarayasa tāta paravṛttāḥ sacarācarāḥ savādu kāmuka kāmānāṃ vaitṛṣṇyaṃ kiṃ na gacchasi madhu paśyasi durbuddhe parapātaṃ nānupaśyasi yathā jañāne paricayaḥ kartavyasa tata phalārthinā tathā dharme paricayaḥ kartavyasa tata phalārthinā asatā dharmakāmena viśuddhaṃ karma duṣkarama satā tu dharmakāmena sukaraṃ karma duṣkarama vane garāmyasukhācārò yathā garāmyasa tathaiva saḥ garāme vanasukhācārò yathā vanacarasa tathā manò vāka karmake dharme kuru śaraddhāṃ samāhitaḥ nivṛttau vā paravṛttau vā saṃpradhārya guṇāguṇāna nityaṃ ca bahu dātavyaṃ sādhubhyaśa cānasūyatā parārthitaṃ varataśaucābhyāṃ satkṛtaṃ deśakālayòḥ śubhena vidhinā labdhama arhāya paratipādayeta karòdhama utsṛjya dattvā ca nānutapyena na kīrtayeta anṛśaṃsaḥ śucira dāntaḥ satyavāga ārjave sathitaḥ yònikarma viśuddhaśa ca pātraṃ sayāda vedavida davijaḥ satkṛtā caikapatnī ca jātyā yònira iheśyate ṛda yajuḥ sāmagò vidvāna saḥ karmā pātrama ucyate sa eva dharmaḥ sò 'dharmasa taṃ taṃ paratinaraṃ bhaveta pātrakarma viśeṣeṇa deśakālāva avekṣya ca līlayālaṃ yathā gātrāta paramṛjyāda rajasaḥ pumāna bahu yatnena mahatā pāpanirharanaṃ tathā viraktasya yathā samyaga ghṛtaṃ bhavati bheṣajama tathā nirhṛta dòṣasya paretya dharmaḥ sukhāvahaḥ mānasaṃ sarvabhūteṣu vartate vai śubhāśubhe aśubhebhyaḥ samākṣipya śubheṣva evāvatārayeta sarvaṃ sarveṇa sarvatra kariyamāṇaṃ ca pūjaya savadharme yatra rāgasa te kāmaṃ dharmò vidhīyatāma adhṛtātmana dhṛtau tiṣṭha durbuddhe buddhimāna bhava apraśānta paraśāmya tavama aprājña parājñavaca cara tejasā śakyate parāptuma upāyasaha cāriṇā iha ca paretya ca śareyasa tasya mūlaṃ dhṛtiḥ parā rājarṣira adhṛtiḥ savargāta patitò hi mahābhiṣaḥ yayāti kaṣīṇapuṇyaśa ca dhṛtyā lòkāna avāptavāna tapasvināṃ dharmavatāṃ viduṣāṃ còpasevanāta parāpsyase vipulāṃ buddhiṃ tathā śareyò 'bhipatsyase sa tu savabhāvasaṃpannasa taca charutvā munibhāsitama vinivartya manaḥ kāmāda dharme buddhiṃ cakāra ha [ya] dharmādharmavimuktaṃ yada vimuktaṃ sarvasaṃśrayāta janmamṛtyuvimuktaṃ ca vimuktaṃ puṇyapāpayòḥ yaca chivaṃ nityama abhayaṃ nityaṃ cākṣarama avyayama śuci nityama anāyāsaṃ tada bhavāna vaktuma arhati [bhī] atra te vartayiṣye 'hama itihāsaṃ purātanama yājñavalkyasya saṃvādaṃ janakasya ca bhārata yājñavalkyama ṛṣiśreṣṭhaṃ daivarātira mayā yaśaḥ papraccha janakò rājā paraśnaṃ paraśnavidāṃ varaḥ katīndriyāṇi viprarṣe kati parakṛtayaḥ samṛtāḥ kima avyaktaṃ paraṃ barahma tasmāca ca paratasa tu kima parabhavaṃ cāpyayaṃ caiva kālasaṃkhyāṃ tathaiva ca vaktuma arhasi viprendra tavada anugraha kāṅkṣiṇaḥ ajñānāta paripṛcchāmi tavaṃ hi jañānamayò nidhiḥ tada ahaṃ śaròtuma icchāmi sarvama etada asaṃśayama [yā] śarūyatāma avanī pāla yada etada anupṛcchasi yògānāṃ paramaṃ jañānaṃ sāṃkhyānāṃ ca viśeṣataḥ na tavāviditaṃ kiṃ cina māṃ tu jijñāsate bhavāna pṛṣṭena cāpi vaktavyama eṣa dharmaḥ sanātanaḥ astau parakṛtayaḥ paròktā vikārāśa cāpi sòdaśa atha sapta tu vayaktāni parāhura adhyātmacintakāḥ avyaktaṃ ca mahāṃśa caiva tathāhaṃkāra eva ca pṛthivī vāyura ākāśama āpò jayòtiśa ca pañcamama etāḥ parakṛtayasa tava astau vikārāna api me śṛṇu śaròtraṃ tavaka caiva cakṣuśa ca jihvā gharāṇaṃ ca pañcamama śabdasparśau ca rūpaṃ ca rasò gandhasa tathaiva ca vāka ca hastau ca pādau ca pāyura medhraṃ tathaiva ca ete viśeṣā rājendra mahābhūteṣu pañcasu buddhīndriyāṇya athaitāni saviśeṣāṇi maithila manaḥ sòdaśakaṃ parāhura adhyātmagaticintakāḥ tavaṃ caivānye ca vidvāṃsasa tattvabuddhiviśāradāḥ avyaktāca ca mahāna ātmā samutpadyati pārtiva parathamaṃ sargama itya etada āhuḥ parādhānikaṃ budhāḥ mahataśa cāpya ahaṃkāra utpadyati narādhipa davitīyaṃ sargama itya āhura etada buddhyātmakaṃ samṛtama ahaṃkārāca ca saṃbhūtaṃ manò bhūtaguṇātmakama tṛtīyaḥ sarga itya eṣa āhaṃkārika ucyate manasasa tu samudbhūtā mahābhūtā narādhipa caturthaṃ sargama itya etana mānasaṃ paricakṣate śabdaḥ saparśaśa ca rūpaṃ ca rasò gandhasa tathaiva ca pañcamaṃ sargama itya āhura bhautikaṃ bhūtacintakāḥ śaròtraṃ tavaka caiva cakṣuśa ca jihvā gharāṇaṃ ca pañcamama sargaṃ tu sasthama itya āhura bahu cintātmakaṃ samṛtama adhaḥ śaròtrendriya garāma utpadyati narādhipa saptamaṃ sargama itya āhura etada aindriyakaṃ samṛtama ūrdhvasròtasa tathā tiryaga utpadyati narādhipa astamaṃ sargama itya āhura etada ārjavakaṃ budhāḥ tiryaka saròtasa tava adhaḥ saròta utpadyati narādhipa navamaṃ sargama itya āhura etada ārjavakaṃ budhāḥ etāni nava sargāṇi tattvāni ca narādhipa caturviṃśatira uktāni yathā śarutinidarśanāta ata ūrdhvaṃ mahārāja guṇasyaitasya tattvataḥ mahātmabhira anupròktāṃ kālasaṃkhyāṃ nibòdha me [yājnavalkya] avyaktasya naraśreṣṭha kālasaṃkhyāṃ nibòdha me pañca kalpasahasrāṇi daviguṇānya ahara ucyate rātrira etāvatī cāsya paratibuddhò narādhipa sṛjatya oṣadhima evāgre jīvanaṃ sarvadehināma tatò barahmāṇama asṛjada dhairaṇyānda samudbhavama sā mūrtiḥ sarvabhūtānāma itya evama anuśuśruma saṃvatsarama uṣitvānde niṣkramya ca mahāmuniḥ saṃdadhe 'radhaṃ mahīṃ kṛtsnāṃ divama ardhaṃ parajāpatiḥ dayāvāpṛthivyòra itya eṣa rājana vedeṣu pathyate tayòḥ śakalayòra madhyamākāśama akaròta parabhuḥ etasyāpi ca saṃkhyānaṃ vedavedāṅgapāragaiḥ daśa kalpasahasrāṇi pādònānya ahara ucyate rātrima etāvatīṃ cāsya parāhura adhyātmacintakāḥ sṛjatya ahaṃkārama ṛṣira bhūtaṃ divyātmakaṃ tathā caturaśa cāparāna putrāna dehāta pūrvaṃ mahāna ṛṣiḥ te vai pitṛbhyaḥ pitaraḥ śarūyante rājasattama devāḥ pitṝṇāṃ ca sutā devaira lòkāḥ samāvṛtāḥ carācarā naraśreṣṭha itya evama anuśuśruma parameṣṭhī tava ahaṃkārò 'sṛjada bhūtāni pañcadhā pṛthivī vāyura ākāśama āpò jayòtiśa ca pañcamama etasyāpi niśāma āhusa tṛtīyama iha kurvataḥ pañca kalpasahasrāṇi tāvada evāhara ucyate śabdaḥ saparśaśa ca rūpaṃ ca rasò gandhaśa ca pañcamaḥ ete viśeṣā rājendra mahābhūteṣu pañcasu yaira āviṣṭāni bhūtāni ahanya ahani pārthiva anyònyaṃ sapṛhayantya ete anyònyasya hite ratāḥ anyònyama abhimanyante anyònyaspardhinasa tathā te vadhyamānā anyònyaṃ guṇaira hāribhira avyayāḥ ihaiva parivartante tiryagyònipraveśinaḥ tarīṇi kalpasahasrāṇi eteṣāma ahara ucyate ratrira etāvatī caiva manasaśa ca narādhipa manaśa carati rājendra caritaṃ sarvama indriyaiḥ na cendriyāṇi paśyanti mana evātra paśyati cakṣuḥ paśyati rūpāṇi manasā tu na cakṣuṣā manasi vayākule cakṣuḥ paśyanna api na paśyati tathendriyāṇi sarvāṇi paśyantītya abhicakṣate manasya uparate rājanna indriyòparamò bhaveta na cendriyavyuparame manasya uparamò bhaveta evaṃ manaḥ paradhānāni indriyāṇi vibhāvayeta indriyāṇāṃ hi sarveṣāma īśvaraṃ mana ucyate etada viśanti bhūtāni sarvāṇīha mahāyaśaḥ [yā] tattvānāṃ sarga saṃkhyā ca kālasaṃkhyā tathaiva ca mayā paròktānupūrvyeṇa saṃhārama api me śṛṇu yathā saṃharate jantūna sasarja ca punaḥ punaḥ anādinidhanò barahmā nityaśa cākṣara eva ca ahaḥ kaṣayama athò buddhvā niśi savapnamanāsa tathā còdayāma āsa bhavagāna avyaktò 'haṃ kṛtaṃ narama tataḥ śatasahasrāṃśura avyaktenābhicòditaḥ kṛtvā davādaśadhātmānama ādityò javalada agnivata caturvidhaṃ parajā jālaṃ nirdahatya āśu tejasā jarāyva anda savedajātama udbhijjaṃ ca narādhipa etada unmeṣa mātreṇa viniṣṭaṃ sathānu jaṅgamama kūrmapṛṣṭhasamā bhūmira bhavatya atha samantataḥ jagada dagdhvāmita balaḥ kevalaṃ jagatīṃ tataḥ ambhasā balinā kaṣiprama āpūryata samantataḥ tataḥ kālāgnima āsādya tada ambhò yāti saṃkṣayama vinaste 'mabhasi rājendra jājvalītya analò mahā tama aprameyò 'tibalaṃ javalamānaṃ vibhāvasuma ūṣmānaṃ sarvabhūtānāṃ saptārciṣama athāñjasā bhakṣayāma āsa balavāna vāyura astātmakò balī vicaranna amitaprāṇasa tiryaga ūrdhvama adhasa tathā tama apratibalaṃ bhīmama ākāśaṃ garasate ''tamanā ākāśama apya atinadana manò garasati cārikama manò garasati sarvātmā sò 'haṃkāraḥ parajāpatiḥ ahaṃkāraṃ mahāna ātmā bhūtabhavya bhaviṣyavita tama apya anupamātmānaṃ viśvaṃ śambhaḥ parajāpatiḥ animā laghimā parāptira īśānò jayòtira avyayaḥ sarvataḥ pāni pādāntaḥ sarvatò 'kaṣiśiròmukhaḥ sarvataḥ śarutimā~la lòke sarvama āvṛtya tiṣṭhati hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ parvaṇò 'ṅaguṣṭha mātrakaḥ anugrasatya anantaṃ hi mahātmā viśvama īśvaraḥ tataḥ samabhavata sarvama akṣayāvyayama avraṇama bhūtabhavya manuṣyāṇāṃ saraṣṭārama anaghaṃ tathā eṣò 'payayasa te rājendra yathāvata paribhāsitaḥ adhyātmama adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ ca śarūyatāma [yā] pādāva adhyātmama itya āhura barāhmaṇāsa tattvadarśinaḥ gantavyama adhibhūtaṃ ca viṣṇusa tatrādhidaivatama pāyura adhyātmama itya āhura yathātattvārtha darśinaḥ visargama adhibhūtaṃ ca mitrasa tatrādhidaivatama upasthò 'dhayātmama itya āhura yathāyòganidarśanama adhibhūtaṃ tathānandò daivataṃ ca parajāpatiḥ hastāva adhyātmama itya āhura yathā sāṃkhyanidarśanama kartavyama adhibhūtaṃ tu indrasa tatrādhidaivatama vāga adhyātmama iti parāhura yathā śarutinidarśanama vaktavyama adhibhūtaṃ tu vahnisa tatrādhidaivatama cakṣura adhyātmama itya āhura yathā śarutinidarśanama rūpama atrādhibhūtaṃ tu sūryasa tatrādhidaivatama śaròtrama adhyātmama itya āhura yathā śarutinidarśanama śabdasa tatrādhibhūtaṃ tu diśasa tatrādhidaivatama jihvāma adhyātmama itya āhura yathātattvanidarśanama rasa evādhibhūtaṃ tu āpasa tatrādhidaivatama gharāṇama adhyātmama itya āhura yathā śarutinidarśanama gandha evādhibhūtaṃ tu pṛthivī cādhidaivatama tavaga adhyātmama iti parāhusa tattvabuddhiviśāradāḥ saparśa evādhibhūtaṃ tu pavanaśa cādhidaivatama manò 'dhayātmama iti parāhura yathā śarutinidarśanama mantavyama adhibhūtaṃ tu candramāśa cādhidaivatama ahaṃkārikama adhyātmama āhusa tattvanidarśanama abhimānò 'dhibūtaṃ tu bhavasa tatrādhidaivatama buddhira adhyātmama itya āhura yathā veda nidarśanama bòddhavyama adhibhūtaṃ tu kaṣetrajñò 'tarādhidaivatama eṣā te vayaktatò rājana vibhūtira anuvarṇitā ādau madhye tathā cānte yathātattvena tattvavita parakṛtira guṇāna vikurute savacchandenātma kāmyayā karīdārthaṃ tu mahārāja śataśò 'tha sahasraśaḥ yathā dīpasahasrāṇi dīpāna marthāya parakurvate parakṛtisa tathā vikurute puruṣasya guṇāna bahūna sattvama ānanda udrekaḥ parītiḥ parākāśyama eva ca sukhaṃ śuddhitvama ārògyaṃ saṃtòṣaḥ śaraddadhānatā akārpaṇyama asaṃrambhaḥ kaṣamā dhṛtira ahiṃsatā samatā satyama ānṛṇyaṃ mārdavaṃ harīra acāpalama śaucama ārjavama ācārama alaulyaṃ hṛdya saṃbhramaḥ iṣṭāniṣṭa viyògānāṃ kṛtānāma avikatthanama dānena cānugrahaṇama aspṛhārthe parārthatā sarvabhūtadayā caiva sattvasyaite guṇāḥ samṛtāḥ rajòguṇānāṃ saṃghātò rūpama aiśvaryavigrahe atyāśitvama akāruṇyaṃ sukhaduḥkhòpasevanama parāpavādeṣu ratira vivādānāṃ ca sevanama ahaṃkārasa tava asatkāraśa caintā vairòpasevanama paritāpò 'paharaṇaṃ harīnāśò 'nārjavaṃ tathā bhedaḥ paruṣatā caiva kāmakròdhau madasa tathā darpò daveṣò 'tivādaśa ca ete paròktā rajòguṇāḥ tāmasānāṃ tu saṃghātaṃ paravakṣyāmya upadhāryatāma mòhò 'parakāśasa tāmisrama andhatāmisra saṃjñitama maraṇaṃ cāndhatāmisraṃ tāmisraṃ karòdha ucyate tamasò lakṣaṇānīha bhakṣāṇāma abhiròcanama bhòjanānāna aparyāptisa tathā peyeṣva atṛptatā gandhavāsò vihāreṣu śayaneṣva āsaneṣu ca divā savapne vivāde ca paramādeṣu ca vai ratiḥ nṛtyavāditragītānāma ajñānāca charaddadhānatā daveṣò dharmaviśeṣāṇāma ete vai tāmasā guṇāḥ [yā] ete paradhānasya guṇāsa tarayaḥ puruṣasattama kṛtsnasya caiva jagatasa tiṣṭhantya anapagāḥ sadā śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā kòtiśaśa ca karòtya eṣa paratyagātmānama ātmanā sāttvikasyòttamaṃ sathānaṃ rājasasyeha madhyamama tāmasasyādhamaṃ sathānaṃ parāhura adhyātmacintakāḥ kelaveneha puṇyena gatima ūrdhvāma avāpnuyāta puṇyapāpena amānuṣyama adharmeṇāpya adhò gatima davandvama eṣāṃ tarayāṇāṃ tu saṃnipātaṃ ca tattvataḥ sattvasya rajasaśa caiva tamasaśa ca śṛṇuṣva me sattvasya tu rajò dṛṣṭaṃ rajasaśa ca tamasa tathā tamasaśa ca tathā sattvaṃ sattvasyāvyaktama eva ca avyaktasattvasaṃyuktò devalòkama avāpnuyāta rajaḥ sattvasamāyuktò manuṣyeṣūpapadyate rajasa tamò bhayāṃ saṃyuktasa tiryagyòniṣu jāyate rajasa tāmasasattvaiśa ca yuktò mānuṣyama āpnuyāta puṇyapāpaviyuktānāṃ sathānama āhura manīsināma śāsvataṃ cāvyayaṃ caiva akṣaraṃ cābhayaṃ ca yata jañānināṃ saṃbhavaṃ śareṣṭhaṃ sathānama avraṇama acyutama atīndriyama abīlaṃ ca janmamṛtyutamò nudama avyaktasthaṃ paraṃ yata tata pṛṣṭhasa te 'haṃ narādhipa sa eṣa parakṛtiṣṭhò hi tasthura itya abhidhīyate acetanaśa caiṣa mataḥ parakṛtiṣṭhaśa ca pārthiva etenādhiṣṭhitaśa caiva sṛjate saṃharatya api [janaka] anādinidhanāva etāva ubhāva eva mahāmune amūrtimantāva acalāva aprakampyau ca nirvranau agrāhyāva ṛṣiśārdūla kathama ekò haya acetanaḥ cetanāvāṃsa tathā caikaḥ kaṣetrajña iti bhāsitaḥ tavaṃ hi viprendra kārtsnyena mòkṣadharmama upāsase sākalyaṃ mòkṣadharmasya śaròtuma icchāmi tattvataḥ astitvaṃ kevalatvaṃ ca vinā bhāvaṃ tathaiva ca tathaivòtkramaṇa sathānaṃ dehinò 'pi viyujyataḥ kālena yaddhi parāpnòti sathānaṃ tada barūhi me davija sāṃkhyajñānaṃ ca tattvena pṛtha yògaṃ tathaiva ca ariṣṭāni ca tattvena vaktuma arhasi sattama viditaṃ sarvama etata te pānāva āmalakaṃ yathā [yā] na śakyò nirguṇasa tāta guṇī kartuṃ viśāṃ pate guṇavāṃśa cāpya aguṇavāna yathātattvaṃ nibòdha me guṇaira hi guṇavāna eva nirguṇaśa cāguṇasa tathā parāhura evaṃ mahātmānò munayasa tattvadarśinaḥ guṇasvabhāvasa tava avyaktò guṇāna evābhivartate upayuṅkte ca tāna eva sa caivājñaḥ savabhāvataḥ avyaktasa tu na jānīte puruṣò jañaḥ savabhāvataḥ na mattaḥ parama astīti nityama evābhimanyate anena kāraṇenaitada avyaktaṃ sayāda acetanama nityatvāda akṣaratvāca ca kaṣarāṇāṃ tattvatò 'nayathā yadājñānena kurvīta guṇasargaṃ punaḥ punaḥ yadātmānaṃ na jānīte tadāvyaktama ihòcyate kartṛtvāca cāpi tattvānāṃ tattvadharmī tathòcyate kartṛtvāca caiva yònīnāṃ yònidharmā tathòcyate kartṛtvāta parakṛtīnāṃ tu tathā parakṛtidharmitā kartṛtvāca cāpi bījānāṃ bījadharmī tathòcyate guṇānāṃ parasavatvāca ca tathā parasava dharmavāna kartṛtvāta paralayānāṃ ca tathā paralaya dharmitā bīlatvāta parakṛtitvāca ca paralayatvāta tathaiva ca upekṣakatvāda anyatvāda abhimānāca ca kevalama manyante yatayaḥ śuddhā adhyātmavigatajvarāḥ anityaṃ nityama avyaktama evama etada dhi śuśruma avyaktaikatvama itya āhura nānātvaṃ puruṣasa tathā sarvabhūtadayāvantaḥ kevalaṃ jañānama āsthitāḥ anyaḥ sa puruṣò 'vayaktasa tava adhruvò dharuvasaṃjñikaḥ yathā muñja iṣīkāyāsa tathaivaitada dhi jāyate anyaṃ ca maśakaṃ vidyāda anyaca còdumbaraṃ tathā na còdumbara saṃyògaira maśakasa tatra lipyate anya eva tathā matsyasa tathānyada udakaṃ samṛtama na còdakasya saparśena matsyò lipyati sarvaśaḥ anyò haya agnira ukhāpya anyā nityama evama avaihi bhòḥ na còpalipyate sò 'ganira ukhā saṃsparśanena vai puṣkaraṃ tava anyada evātra tathānyada udakaṃ samṛtama na còdakasya saparśena lipyate tatra puṣkarama eteṣāṃ saha saṃvāsaṃ vivāsaṃ caiva nityaśaḥ yathātathainaṃ paśyanti na nityaṃ parākṛtā janāḥ ye tava anyathaiva paśyanti na samyaka teṣu darśanama te vayaktaṃ nirayaṃ ghòraṃ paraviśanti punaḥ punaḥ sāṃkhyadarśanama etata te parisaṃkhyātama uttamama evaṃ hi parisaṃkhyāya sāṃkhyāḥ kevalatāṃ gatāḥ ye tava anye tattvakuśalāsa teṣāma etana nidarśanama ataḥ paraṃ paravakṣyāmi yògānāma api darśanama [yā] sāṃkhyajñānaṃ mayā paròktaṃ yògajñānaṃ nibòdha me yathā śarutaṃ yathādṛṣṭaṃ tattvena nṛpasattama nāsti sāṃkya samaṃ jañānaṃ nāsti yògasamaṃ balama tāva ubhāva ekacaryau tu ubhāva anidhanau samṛtau pṛthaka pṛthaka tu paśyanti ye 'lapabuddhiratā narāḥ vayaṃ tu rājana paśyāma ekama eva tu niścayāta yada eva yògāḥ paśyanti tata sāṃkhyaira api dṛśyate ekaṃ sāṃkyaṃ ca yògaṃ ca yaḥ paśyati sa tattvavita rudra paradhānāna aparāna viddhi yògāna paraṃtapa tenaiva cātha dehena vicaranti diśò daśa yāvada dhi paralayasa tāta sūkṣmeṇāsta guṇena vai yògena lòkāna vicarana sukhaṃ saṃnyasya cānagha vedeṣu cāsta guṇitaṃ yògama āhura manīṣiṇaḥ sūkṣmama astaguṇaṃ parāhura netaraṃ nṛpasattama daviguṇaṃ yògakṛtyaṃ tu yògānāṃ parāhura uttamama saguṇaṃ nirguṇaṃ caiva yathāśāstranidarśanama dhāraṇā caiva manasaḥ parāṇāyāmaśa ca pārthiva parāṇāyāmò hi saguṇò nirguṇaṃ dhāraṇaṃ manaḥ yatra dṛśyeta muñcana vai parāṇāna maithila sattama vātādhikyaṃ bhavatya eva tasmāda dhi na samācareta niśāyāḥ parathame yāme còdanā davādaśa samṛtāḥ madhye suptvā pare yāme davādaśaiva tu còdanāḥ tada evama upaśāntena dāntenaikānta śīlanā ātmārāmeṇa buddhena yòktavyò ''tamā na saṃśayaḥ pañcānāma indriyāṇāṃ tu dòṣāna ākṣipya pañcadhā śabdaṃ saparśaṃ tathārūpaṃ rasaṃ gandhaṃ tathaiva ca paratibhāma apavargaṃ ca paratisaṃhṛtya maithila indriyagrāmama akhilaṃ manasya abhiniveśya ha manasa tathaivāhaṃkāre paratiṣṭhāpya narādhipa ahaṃkāraṃ tathā buddhau buddhiṃ ca parakṛtāva api evaṃ hi parisaṃkhyāya tatò dhayāyeta kevalama virajaska malaṃ nityama anantaṃ śuddhama avraṇama tasthuṣaṃ puruṣaṃ sattvama abhedyama ajarāmarama śāśvataṃ cāvyayaṃ caiva īśānaṃ barahma cāvyayama yuktasya tu mahārāja lakṣaṇānya upadhārayeta lakṣaṇaṃ tu parasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ savapeta nivāte tu yathā dīpò javaleta sanehasamanvitaḥ niścalòrdhva śikhasa tadvada yuktama āhura manīṣiṇaḥ pāṣāṇa iva meghòtthaira yathā bindubhira āhataḥ nālaṃ cālayituṃ śakyasa tathāyuktasya lakṣaṇama śaṅkhadundubhinirghòṣaira vividhaira gītavāditaiḥ kariyamāṇaira na kampeta yuktasyaitana nidarśanama tailapātraṃ yathā pūrṇaṃ karābhyāṃ gṛhya pūruṣaḥ sòpānama āruheda bhītasa tarjyamānò 'si pānibhiḥ saṃyatātmā bhayāta teṣāṃ na pātrāda binduma utsṛjeta tathaivòttaramāṇasya ekāgramanasasa tathā sathiratvāda indriyāṇāṃ tu niścalatvāta tathaiva ca evaṃ yuktasya tu munera lakṣaṇānya upadhārayeta sa yuktaḥ paśyati barahma yata tatparamama avyayama mahatasa tamasò madhye sathitaṃ javalanasaṃnibhama etena kevalaṃ yāti tayaktvā dehama asākṣikama kālena mahatā rājaña śarutira eṣā sanātanī etada dhi yògaṃ yògānāṃ kima anyada yògalakṣaṇama vijñāya tada dhi manyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ [yā] tathaivòtkramamāṇaṃ tu śṛṇuṣvāvahitò nṛpa padbhyāma utkramamāṇasya vaiṣnavaṃ sathānama ucyate jaṅghābhyāṃ tu vasūna devāna āpnuyāda iti naḥ śarutama jānubhyāṃ ca mahābhāgāna devāna sādhyāna avāpnuyāta pāyunòtkramamāṇasa tu maitraṃ sathānama avāpnuyāta pṛthivīṃ jaghanenātha ūrubhyāṃ tu parajāpatima pārśvābhyāṃ marutò devāna nāsābhyāma induma eva ca bāhubhyāma indrama itya āhura urasā rudrama eva ca garīvāyāsa tama ṛṣiśreṣṭhaṃ narama āpnòtya anuttamama viśve devāna mukhenātha diśaḥ śaròtreṇa cāpnuyāta gharāṇena gandhavahanaṃ netrābhyāṃ sūryama eva ca bharūbhyāṃ caivāśvinau devau lalātena pitṝna atha barahmāṇama āpnòti vibhuṃ mūrdhnā devāgrajaṃ tathā etānya utkramaṇa sathānānya uktāni mithileśvara ariṣṭāni tu vakṣyāmi vihitāni manīsibhiḥ saṃvatsaraviyògasya saṃbhaveyuḥ śarīriṇaḥ yò 'rundhatīṃ na paśyeta dṛṣṭapūrvāṃ kadā cana tathaiva dharuvama itya āhuḥ pūrṇenduṃ dīpama eva ca khaṇḍābhāsaṃ dakṣiṇatasa te 'pi saṃvatsarāyuṣaḥ paracakṣuṣi cātmānaṃ ye na paśyanti pārthiva ātmachāyā kṛtī bhūtaṃ te 'pi saṃvatsarāyuṣaḥ atidyutira atiprajñā aprajñā cādyutisa tathā parakṛtera vikriyāpattiḥ sò māsāna mṛtyulakṣaṇama daivatānya avajānāti barāhmaṇaiśa ca virudhyate kṛṣṇa śayāva chavi chāyaḥ sò māsāna mṛtyulakṣaṇama śīrṇanābhi yathā cakraṃ chidraṃ sòmaṃ parapaśyati tathaiva ca sahasrāṃśuṃ saptarātreṇa mṛtyubhāja śavagandhama upāghrāti surabhiṃ parāpya yò naraḥ devatāyatanasthasa tu sò rātreṇa sa mṛtyubhāja karṇanāsāvanamanaṃ dantadṛṣṭivirāgitā saṃjñā lòpò nirūsmatvaṃ sadyò mṛtyunidarśanama akasmāca ca saravedyasya vāmama akṣinarādhipa mūrdhataśa còtpateda dhūmaḥ sadyò mṛtyunidarśanama etāvanti tava ariṣṭāni viditvā mānavò ''tamavāna niśi cāhani cātmānaṃ yòjayeta paramātmani paratīkṣamāṇasa tata kālaṃ yata kālaṃ parati tada bhaveta athāsya neṣṭaṃ maraṇaṃ sathātuma iccheda imāṃ kariyāma sarvagandhāna rasāṃśa caiva dhārayeta samāhitaḥ tathā hi mṛtyuṃ jayati tatpareṇāntara ātmanā sasāṃkhya dhāraṇaṃ caiva viditvā manujarṣabha jayeca ca mṛtyuṃ yògena tatpareṇāntara ātmanā gaccheta parāpyākṣayaṃ kṛtsnama ajanma śivama avyayama śāśvataṃ sathānama acalaṃ duṣprāpama akṛtātmabhiḥ [yā] avyaktasthaṃ paraṃ yata tata pṛṣṭasa te 'haṃ narādhipa paraṃ guhyama imaṃ paraśnaṃ śṛṇuṣvāvahitò nṛpa yathārṣeṇeha vidhinā caratāvamatena ha mayādityāda avāptāni yajūṃsi mithilādhipa mahatā tapasā devasa tapiṣṭhaḥ sevitò mayā parītena cāhaṃ vibhunā sūryeṇòktasa tadānagha varaṃ vṛṇīṣva viprarṣe yada iṣṭaṃ te sudurlabhama tata te dāsyāmi parītātmā matprasādò hi durlabhaḥ tataḥ paranamya śirasā mayòktasa tapatāṃ varaḥ yajūṃsi nòpayuktāni kaṣiprama icchāmi vedituma tatò māṃ bhagavāna āha vitariṣyāmi te davija sarasvatīha vāga bhūtā śarīraṃ te paravekṣyati tatò māma āha bhagavāna āsyaṃ savaṃ vivṛtaṃ kuru vivṛtaṃ ca tatò me ''sayaṃ paraviṣṭā ca sarasvatī tatò vidahyamānò 'haṃ paraviṣṭò 'mabhasa tadānagha avijñānāda amarṣāca ca bhāskarasya mahātmanaḥ tatò vidahyamānaṃ māma uvāca bhagavāna raviḥ muhūrtaṃ sahyatāṃ dāhasa tataḥ śītī bhaviṣyati śītī bhūtaṃ ca māṃ dṛṣṭvā bhagavāna āha bhāskaraḥ paratiṣṭhāsyati te vedaḥ sòttaraḥ sakhilò davija kṛtsnaṃ śatapathaṃ caiva paraṇeṣyasi davijarṣabha tasyānte cāpunarbhāve buddhisa tava bhaviṣyati parāpsyase ca yada iṣṭaṃ tata sāṃkya yògepsitaṃ padama etāvada uktvā bhagavāna astama evābhyavartata tatò 'nuvyāhṛtaṃ śarutvā gate deve vibhāvasau gṛhama āgatya saṃhṛṣṭò 'cintayaṃ vai sarasvatīma tataḥ paravṛttātiśubhā savaravyañjana bhūṣitā oṃkārama āditaḥ kṛtvā mama devī sarasvatī tatò 'hama arghyaṃ vidhivata sarasvatyai nayavedayama tapatāṃ ca variṣṭhāya niṣaṇṇasa tatparāyanaḥ tataḥ śatapathaṃ kṛtsnaṃ saharasya sasaṃgrahama cakre sapariśeṣaṃ ca harṣeṇa parameṇa ha kṛtvā cādhyayanaṃ teṣāṃ śiṣyāṇāṃ śatama uttamama vipriyārthaṃ saśiṣyasya mātulalsya mahātmanaḥ tataḥ saśiṣyeṇa mayā sūryeṇeva gabhastibhiḥ vayāptò yajñò mahārāja pitusa tava mahātmanaḥ miṣatò devalasyāpi tatò 'radhaṃ hṛtavāna ahama savaveda dakṣiṇāyātha vimarde mātulena ha sumantu nātha pailena tatha jaimininā ca vai pitrā te munibhiśa caiva tatò 'hama anumānitaḥ daśa pañca ca parāptāni yajūṃsya arkāna mayānagha tathaiva lòmaharṣāca ca purāṇama avadhāritama bījama etata puraskṛtya devīṃ caiva sarasvatīma sūryasya cānubhāvena paravṛttò 'haṃ narādhipa kartuṃ śatapathaṃ vedama apūrvaṃ kāritaṃ ca me yathābhilasitaṃ mārthaṃ tathā taca còpapāditama śiṣyāṇāma akhilaṃ kṛtsnama anujñātaṃ sasaṃgrahama sarve ca śiṣyāḥ śucayò gatāḥ paramaharṣitāḥ śākhāḥ pañcadaśemāsa tu vidyā bhāskaradarśitāḥ paratiṣṭhāpya yathākāmaṃ vedyaṃ tada anucintayama kima atra barahmaṇyama ṛtaṃ kiṃ ca vedyama anuttamama cintaye tatra cāgatya gandharvò māma apṛcchata viśvāvasusa tatò rājana vedāntajñānakòvidaḥ caturviṃśatikāna paraśnāna pṛṣṭvā vedasya pārthiva pañcaviṃśatimaṃ paraśnaṃ papracchānvikṣikīṃ tathā viśvā viśvaṃ tathāśvāśvaṃ mitraṃ varuṇama eva ca jañānaṃ jañeyaṃ tathājñò 'jañaḥ kasa tapā apatā tathā sūryādaḥ sūrya iti ca vidyāvidye tathaiva ca vedyāvedyaṃ tathā rājanna acalaṃ calama eva ca apūrvama akṣayaṃ kaṣayyama etata paraśnama anuttamama athòktaśa ca mayā rājana rājā gandharvasattamaḥ pṛṣṭavāna anupūrveṇa paraśnama uttamama arthavata muhūrtaṃ mṛṣyatāṃ tāvada yāvada enaṃ vicintaye bādhama itya eva kṛtvā sa tūsnīṃ gandharva āsthitaḥ tatò 'navacintayama ahaṃ bhūyò devīṃ sarasvatīma manasā sa ca me paraśnò dadhnò ghṛtama ivòddhṛtama tatròpaniṣadaṃ caiva pariśeṣaṃ ca pārthiva maghnāmi manasā tāta dṛṣṭvā cānvīkṣikīṃ parāma caturthī rājaśārdūla vidyaiṣā sāmparāyikī udīritā mayā tubhyaṃ pañcaviṃśe 'dhi dhiṣṭhitā athòtasa tu mayā rājana rājā viśvāvasusa tadā śarūyatāṃ yada bhavāna asmāna paraśnaṃ saṃpṛṣṭavāna iha viśvā viśveti yada idaṃ gandharvendrānupṛcchasi viśvāvyaktaṃ paraṃ vidyāda bhūtabhavya bhayaṃkarama tariguṇaṃ guṇakartṛtvāda aśiśvò niṣkalasa tathā aśvasa tathaiva mithunama evama evānudṛśyate avyaktaṃ parakṛtiṃ parāhuḥ puruṣeti ca nirguṇama tathaiva mitraṃ puruṣaṃ varuṇaṃ parakṛtiṃ tathā jañānaṃ tu parakṛtiṃ parāhura jañeyaṃ niṣkalama eva ca ajñaśa ca jañaśa ca puruṣasa tasmāna niṣkala ucyate kasa tapā atapāḥ paròktāḥ kò 'sau puruṣa ucyate tapāḥ parakṛtira itya āhura atapā niṣkalaḥ samṛtaḥ tathaivāvedyama avyaktaṃ vedhaḥ puruṣa ucyate calācalama iti paròktaṃ tavayā tada api me śṛṇu calāṃ tu parakṛtiṃ parāhuḥ kāraṇaṃ kaṣepa sargayòḥ akṣepa sargayòḥ kartā niścalaḥ puruṣaḥ samṛtaḥ ajāva ubhāva aprajanucākṣayau cāpya ubhāva api ajaunityāva ubhau parāhura adhyātmagatiniścayāḥ akṣayatvāta parajanane ajama atrāhura avyayama akṣayaṃ puruṣaṃ parāhuḥ kaṣayò haya asya na vidyate guṇakṣayatvāta parakṛtiḥ kartṛtvāda akṣayaṃ budhāḥ eṣā te ''navīkṣikī vidyā caturthī sāmparāyikī vidyòpetaṃ dhanaṃ kṛtvā karmaṇā nityakarmaṇi ekāntadarśanā vedāḥ sarve viśvāvasò samṛtāḥ jāyante ca mariyante ca yasminna ete yataśa cayutāḥ vedārthaṃ ye na jānanti vedyaṃ gandharvasattama sāṅgòpāṅgāna api yadi pañca vedāna adhīyate veda vedyaṃ na jānīte veda bhāravahò hi saḥ yò ghṛtārthī kharī kaṣīraṃ matheda gandharvasattama viṣṭhāṃ tatrānupaśyeta na mandaṃ nāpi vā ghṛtama tathā vedyama avedyaṃ ca veda vidyò na vindati sa kevalaṃ mūḍha matira jañānabhāra vahaḥ samṛtaḥ daraṣṭavyau nityama evaitau tatpareṇāntara ātmanā yathāsya janma nidhane na bhavetāṃ punaḥ punaḥ ajasraṃ janma nidhanaṃ cintayitvā tarayīma imāma parityajya kaṣayama iha akṣayaṃ dharmama āsthitaḥ yadā tu paśyate 'tayantama ahanya ahani kāśyapa tadā sa kevalī bhūtaḥ sadviṃsama anupaśyati anyaśa ca śaśvada avyaktasa tathānyaḥ pañcaviṃśakaḥ tasya davāva anupaśyeta tama ekama iti sādhavaḥ tenaitana nābhijānanti pañcaviṃśakama acyutama janmamṛtyubhayāda yògāḥ sāṃkhyāśa ca paramaiṣiṇaḥ [viṣvāvasu] pañcaviṃśaṃ yada etata te paròktaṃ barāhmaṇasattama tathā tana na tathā veti tada bhavāna vaktuma arhati jaigīsavyasyāsitasya devalasya ca me śarutama parāśarasya viprarṣera vārṣagaṇyasya dhīmataḥ bhikṣòḥ pañcaśikhasyātha kapilasya śukasya ca gautamasyārṣṭiṣeṇasya gargasya ca mahātmanaḥ nāradasyāsureśa caiva pulastyasya ca dhīmataḥ sanatkumārasya tataḥ śukrasya ca mahātmanaḥ kaśyapasya pituśa caiva pūrvama eva mayā śarutama tadanantaraṃ ca rudrasya viśvarūpasya dhīmataḥ daivatebhyaḥ pitṛbhyaśa ca daityebhyaśa ca tatasa tataḥ parāptama etana mayā kṛtsnaṃ vedyaṃ nityaṃ vadantya uta tasmāta tada vai bhavada buddhyā śaròtuma icchāmi barāhmaṇa bhavāna paravarhaḥ śāstrāṇāṃ paragalbhaśa cātibuddhimāna na tavāviditaṃ kiṃ cida bhavāña śarutinidhiḥ samṛtaḥ kathyate devalòke ca pitṛlòke ca barāhmaṇa barahmalòkagatāśa caiva kathayanti maharṣayaḥ patiśa ca tapatāṃ śaśvada ādityasa tava bhāsate sāṃkhyajñānaṃ tavayā barahmanna avāptaṃ kṛtsnama eva ca tathaiva yògajñānaṃ ca yājñavalkya viśeṣataḥ niḥsaṃdigdhaṃ parabuddhasa tavaṃ budhyamānaśa carācarama śaròtuma icchāmi taja jañānaṃ ghṛtaṃ mandamayaṃ yathā [yā] kṛtsnadhāriṇama eva tavāṃ manye gandharvasattama jijñāsasi ca māṃ rājaṃsa tana nibòdha yathā śarutama abudhyamānāṃ parakṛtiṃ budhyate pañcaviṃśakaḥ na tu budhyati gandharva parakṛtiḥ pañcaviṃśakama anenāpratibòdhena paradhānaṃ paravadanti tama sāṃkhyayògāśa ca tattvajñā yathā śarutinidarśanāta paśyaṃsa tathaivāpaśyaṃśa ca paśyatya anyasa tathānagha sadviṃśaḥ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ ca paśyati na tu paśyati paśyaṃsa tu yaśa cainama anupaśyati pañcaviṃśò 'bhimanyeta nānyò 'sati paramò mama na caturviṃśakò 'garāhyò manujaira jañānadarśibhiḥ matsyevòdakama anveti paravartati paravartanāta yathaiva budhyate matsyasa tathaiṣò 'paya anubudhyate sasnehaḥ saha vāsāca ca sābhimānaśa canityaśaḥ sa nimajjati kālasya yadaikatvaṃ na budhyate unmajjati hi kālasya mamatvenābhisaṃvṛtaḥ yadā tu manyate 'nayò 'hama anya eṣa iti davijaḥ tadā sa kevalī bhūtaḥ sadviṃśama anupaśyati anyaśa ca rājanna avarasa tathānyaḥ pañcaviṃśakaḥ tatsthatvāda anupaśyanti eka eveti sādhavaḥ tenaitana nābhinandanti pañcaviṃśakama acyutama janmamṛtyubhayāda bhītā yògāḥ sāṃkhyāśa ca kāśyapa sadviṃsama anupaśyanti śucayasa tatparāyanāḥ yadā sa kevalī bhūtaḥ sadviṃśama anupaśyati tadā sa sarvavida vidvāna na punarjanma vindati evama apratibuddhaśa ca budhyamānaśa ca te 'nagha buddhaśa còktò yathātattvaṃ mayā śarutinidarśanāta paśyāpaśyaṃ yò 'nupaśyeta kaṣemaṃ tattvaṃ ca kāśyapa kevalākevalaṃ cādyaṃ pañcaviṃśāta paraṃ ca yata [viṣvāvasu] tathyaṃ śubhaṃ caitada uktaṃ tavayā bhòḥ; samyaka kaṣemyaṃ devatādyaṃ yathāvata savastya kaṣayaṃ bhavataśa cāstu nityaṃ; buddhyā sadā budhi yuktaṃ namasa te [yā] evama uktvā saṃprayātò divaṃ sa; vibhrājana vai śarīmata darśanena tuṣṭaśa ca tuṣṭyā parayābhinandya; paradakṣiṇaṃ mama kṛtvā mahātmā barahmādīnāṃ khecarāṇāṃ kaṣitau ca; ye cādhastāta saṃvasante narendra tatraiva tada darśanaṃ darśayana vai; samyaka kaṣemyaṃ ye pathaṃ saṃśritā vai sāṃkhyāḥ sarve sāṃkhyadharme ratāśa ca; tadvada yògā yògadharme ratāśa ca ye cāpya anye mòkṣakāmā manuṣyāsa; teṣāma etada darśanaṃjñāna dṛṣṭama jañānāna mòkṣò jāyate pūruṣānāṃ; nāstya ajñānāda evama āhura narendra tasmāja jañānaṃ tattvatò 'naveṣitavyaṃ; yenātmānaṃ mòkṣayeja janmamṛtyòḥ parāpya jañānaṃ barāhmaṇāta kaṣatriyāda vā; vaiśyāca chūdrāda api nīcāda abhīkṣṇama śaraddhātavyaṃ śaraddadhānena nityaṃ; na śaraddhinaṃ janmamṛtyū viśetāma sarve varṇā barāhmaṇā barahmajāśa ca; sarve nityaṃ vayāharante ca barahma tattvaṃ śāstraṃ barahma buddhyā baravīmi; sarvaṃ viśvaṃ barahma caitata samastama barahmāsyatò barāhmaṇāḥ saṃprasūtā; bāhubhyāṃ vai kaṣatriyāḥ saṃprasūtāḥ nābhyāṃ vaiśyāḥ pādataśa cāpi śūdrāḥ; sarve varṇā nānyathā veditavyāḥ ajñānataḥ karma yòniṃ bhajante; tāṃ tāṃ rājaṃsa te yathā yāntya abhāvama tathā varṇā jañānahīnāḥ patante; ghòrāda ajñānāta parākṛtaṃ yònijālama tasmāja jañānaṃ sarvatò mārgitavyaṃ; sarvatrastha caitada uktaṃ mayā te tasthau barahmā tasthivāṃśa cāparò yasa; tasmai nityaṃ mòkṣama āhura davijendrāḥ yata te pṛṣṭhaṃ tana mayā còpadiṣṭaṃ; yāthātathyaṃ tada viśòkò bhavasva rājana gacchasvaitada arthasya pāraṃ; samyaka paròktaṃ savasti te 'satva atra nityama [bhī] sa evama anuśāstasa tu yājñavalkyena dhīmatā parītimāna abhavada rājā mithilādhipatisa tadā gate munivare tasmina kṛte cāpi paradakṣiṇe daivarātira narapatira āsīnasa tatra mòkṣavita gòkòtiṃ saparśayāma āsa hiraṇyasya tathaiva ca ratnāñjalima athaikaṃ ca barāhmaṇebhyò dadau tadā videharājyaṃ ca tathā paratiṣṭhāpya sutasya vai yati dharmama upāsaṃśa cāpya avasana mithilādhipaḥ sāṃkhyajñānama adhīyānò yògaśāstraṃ ca kṛtsnaśaḥ dharmādharmau ca rājendra parākṛtaṃ parigarhayana anantama iti kṛtvā sa nityaṃ kevalama eva ca dharmādharmau puṇyapāpe satyāsatye tathaiva ca janmamṛtyū ca rājendra parākṛtaṃ tada acintayata barahmāvyaktasya karmedama iti nityaṃ narādhipa paśyanti yògāḥ sāṃkhyāśa ca savaśāstrakṛtalakṣaṇāḥ iṣṭāniṣṭa viyuktaṃ hi tasthau barahma parāta parama nityaṃ tama āhura vidvāṃsaḥ śucisa tasmāca chucira bhava dīyate yaca ca labhate dattaṃ yaca cānumanyate dadāti ca naraśreṣṭha paratigṛhṇāti yaca ca ha dadātya avyaktama evaitata paratigṛhṇāti taca ca vai ātmā haya evātmanò haya ekaḥ kò 'nayasa tavattò 'dhikò bhaveta evaṃ manyasva satatama anyathā mā vicintaya yasyāvyaktaṃ na viditaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ punaḥ tena tīrthāni yajñāśa ca sevitavyāvipaścitā na savādhyāyaisa tapòbhira vā yajñaira vā kurunandana labhate 'vayaktasaṃsthānaṃ jañātvāvyaktaṃ mahīpate tathaiva mahataḥ sathānama āhaṃkārikama eva ca ahaṃkārāta paraṃ cāpi sathānāni samavāpnuyāta ye tava avyaktāta paraṃ nityaṃ jānate śāstratatparāḥ janmamṛtyuviyuktaṃ ca viyuktaṃ sada asaca ca yata etana mayāptaṃ janakāta purastāta; tenāpi cāptaṃ nṛpa yājñavalkyāta jañānaṃ viśiṣṭaṃ na tathā hi yajñā; jañānena durgaṃ tarate na yajñaiḥ durgaṃ janma nidhanaṃ cāpi rājana; na bhūtikaṃ jañānavidò vadanti yajñaisa tapòbhira niyamaira varataiśa ca; divaṃ samāsādya patanti bhūmau tasmāda upāsasva paraṃ mahaca chuci; śivaṃ vimòkṣaṃ vimalaṃ pavitrama kaṣetrajñavita pārthiva jañānayajñama; upāsya vai tattvama ṛṣira bhaviṣyasi upaniṣadama upākaròta tadā vai janaka nṛpasya purā hi yājñavalkyaḥ yada upagaṇitaśāśvatāvyayaṃ taca; chubhama amṛtatvama aśòkama ṛcchatīti [ya] aiśvaryaṃ vā mahata parāpya dhanaṃ vā bharatarṣabha dīrghama āyura avāpyātha kathaṃ mṛtyuma atikrameta tapasā vā sumahatā karmaṇā vā śarutena vā rasāyana parayògaira vā kaira nòpaiti jarāntakau [bhī] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama bhikṣòḥ pañcaśikhasyeha saṃvādaṃ janakasya ca vaidehò janakò rājā maharṣiṃ veda vittamama paryapṛcchata pañcaśikhaṃ chinnadharmārthasaṃśayama kena vṛttena bhagavanna atikrāmeja jarāntakau tapasā vātha buddhyā vā karmaṇā vā śarutena vā evama uktaḥ sa vaidehaṃ paratyuvāca paròkṣavita nivṛttira naitayòra asti nānivṛttiḥ kathaṃ cana na haya ahāni nivartante na māsā na punaḥ kaṣapāḥ sò 'yaṃ parapadyate 'dhavānaṃ cirāya dharuvama adhruvaḥ sarvabhūtasamucchedaḥ saròtasevòhyate sadā uhyamānaṃ nimajjantama aplave kālasāgare jarāmṛtyumahāgrāhe na kaśa cida abhipadyate naivāsya bhavitā kaśa cina nāsau bhavati kasya cita pathi saṃgatama evedaṃ dāraira anyaiśa ca bandhubhiḥ nāyama atyantasaṃvāsò labdhapūrvò hi kena cita kaṣipyante tena tenaiva niṣṭanantaḥ punaḥ punaḥ kālena jātā jātā hi vāyunevābhra saṃcayāḥ jarā mṛyū hi bhūtānāṃ khāditārau vṛkāva iva balināṃ durbalānāṃ ca harasvānāṃ mahatāma api evaṃ bhūteṣu bhūteṣu nityabhūtādhruveṣu ca kathaṃ hṛṣyeta jāteṣu mṛteṣu ca kathaṃ javareta kutò 'hama āgataḥ kò 'sami kava gamiṣyāmi kasya vā kasmina sathitaḥ kava bhavitā kasmāta kima anuśòcasi daraṣṭā savargasya na haya asti tathaiva narakasya ca āgamāṃsa tava anatikramya dadyāca caiva yajeta ca [ya] aparityajya gārhasthyaṃ kururājarṣisattama kaḥ parāptò vinayaṃ buddhyā mòkṣatattvaṃ vadasva me saṃnyasyate yathātmāyaṃ saṃnyastātmā yathā ca yaḥ paraṃ mòkṣasya yaca cāpi tana me barūhi pitāmaha [bhī] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama janakasya ca saṃvādaṃ sulabhāyāśa ca bhārata saṃnyāsaphalikaḥ kaśa cida babhūva nṛpatiḥ purā maithilò janakò nāma dharmadhvaja iti śarutaḥ sa vede mòkṣaśāstre ca save ca śāstre kṛtāgamaḥ indriyāṇi samādhāya śaśāsa vasudhāma imāma tasya vedavidaḥ parājñāḥ śarutvā tāṃ sādu vṛttatāma lòkeṣu sapṛhayantya anye puruṣāḥ puruṣeśvara atha dharmayuge tasmina yògadharmama anuṣṭhitā mahīma anucacāraikā sulabhā nāma bhikṣukī tayā jagada idaṃ saṃvama atantyā mithileśvaraḥ tatra tatra śarutò mòkṣe kathyamānasa taridandibhiḥ sā susūkṣmāṃ kathāṃ śarutvā tathyaṃ neti sasaṃśayā darśane jātasaṃkalpā janakasya babhūva ha tataḥ sā viprahāyātha pūrvarūpaṃ hi yògataḥ abibhrada anavadyāṅgī rūpama anyada anuttamama cakṣura nimeṣa mātreṇa laghva astragatigāminī videhānāṃ purīṃ subhrūra jagāma kamalekṣaṇā sā parāpya mithilāṃ ramyāṃ samṛddhajanasaṃkulāma bhaikṣacaryāpadeśena dadarśa mithileśvarama rājā tasyāḥ paraṃ dṛṣṭvā saukumāryaṃ vapusa tathā keyaṃ kasya kutò veti babhūvāgata vismayaḥ tatò 'sayāḥ savāgataṃ kṛtvā vayādiśya ca varāsanama pūjitāṃ pādaśaucena varānnenāpya atarpayata atha bhuktavatī parītā rājānaṃ mantribhira vṛtama sarvabhāṣyavidāṃ madhye còdayāma āsa bhikṣukī sulabhā tava asya dharmeṣu muktò neti sasaṃśayā sattvaṃ sattvena yògajñā paraviveśa mahīpate netrābhyāṃ netrayòra asya raśmīna saṃyòjya raśmibhiḥ sā sama saṃcòdayiṣyantamyòga bandhaira babandha ha janakò 'paya utsmayana rājā bhāvama asyā viśeṣayana paratijagrāha bhāvena bhāvama asyā nṛpòttamaḥ tada ekasminna adhiṣṭhāne saṃvādaḥ śarūyatāma ayama chattrādiṣu vimuktasya muktāyāśa ca taridaṇḍake bhagavatyāḥ kava caryeyaṃ kṛtā kava ca gamiṣyasi kasya ca tavaṃ kutò veti papracchaināṃ mahīpatiḥ śarute vayasi jātau ca sadbhāvò nādhigamyate eṣva artheṣūttaraṃ tasmāta paravedyaṃ taḥ samāgame chattrādiṣu viśeṣeṣu muktaṃ māṃ viddhi sarvaśaḥ sa tavāṃ saṃmantuma icchāmi māhārhāsi matā hi me yasmāca caitana mayā parāptaṃ jañānaṃ vaiśeṣikaṃ purā yasya nānyaḥ paravaktāsti mòkṣe tama api me śṛṇu pārāśaryasa gòtrasya vṛddhasya sumahātmanaḥ bhikṣòḥ pañcaśikhasyāhaṃ śiṣyaḥ paramasaṃmataḥ sāṃkhyajñāne tathā yòge mahīpāla vidhau tathā tarividhe mòkṣadharme 'samina gatādhvā chinnasaṃśayaḥ sa yathāśāstradṛṣṭena mārgeṇeha parivrajana vārṣikāṃśa caturò māsāna purā mayi sukhòṣitaḥ tenāhaṃ sāṃkya mukhyena sudṛṣṭārthena tattvataḥ śarāvitasa tarividhaṃ mòkṣaṃ na ca rājyāda vicālitha sò 'haṃ tāma akhilāṃ vṛttiṃ tarividhāṃ mòkṣasaṃhitāma muktarāgaśa carāmya ekaḥ pade paramake sathitaḥ vairāgyaṃ punara etasya mòkṣasya paramò vidhiḥ jañānāda eva ca vairāgyaṃ jāyate yena mucyate jañānena kurute yatnaṃ yatnena parāpyate mahata mahada davandvapramòkṣāya sā siddhira yā vayò 'tigā seyaṃ paramikā buddhiḥ parāptā nirdvandvatā mayā ihaiva gatamòhena caratā muktasaṅginā yathā kaṣetraṃ mṛdū bhūtama adbhira āplāvitaṃ tathā janayatya aṅkuraṃ karma nṛṇāṃ tadvata punarbhavama yathā còttāpitaṃ bījaṃ kapāle yatra yatra vā parāpyāpya aṅkura hetutvama abījatvāna na jāyate tadvada bhagavatā tena śikhā paròktena bhikṣuṇā jañānaṃ kṛtama abījaṃ me viṣayeṣu na jāyate nābhiṣajjati kasmiṃśa cina nānarthe na parigrahe nābhirajyati caiteṣu vayarthatvāda rāgadòṣayòḥ yaśa ca me dakṣiṇaṃ bāhuṃ candanena samukṣayeta savyaṃ vāsyā ca yasa takṣeta samāva etāva ubhau mama sukhī sò 'hama avāptārthaḥ samalòkṣāśma kāñcanaḥ muktasaṅgaḥ sathitò rājye viśiṣṭò 'nayaisa taridandibhiḥ mòkṣe hi tarividhā niṣṭhā dṛṣṭā pūrvaira maharṣibhiḥ jañānaṃ lòkòttaraṃ yaca ca sarvatyāgaśa ca karmaṇāma jañānaniṣṭhāṃ vadantya eke mòkṣaśāstravidò janāḥ karma niṣṭhāṃ tathaivānye yatayaḥ sūkṣmadarśinaḥ parahāyòbhayama apya etaja jañānaṃ karma ca kevalama tṛtīyeyaṃ samākhyātā niṣṭhā tena mahātmanā yame ca niyame caiva daveṣe kāme parigrahe māne dambhe tathā sanehe sadṛśāsa te kuṭumbibhiḥ taridaṇḍādiṣu yadya asti mòkṣò jañānena kena cita chattrādiṣu kathaṃ na sayāta tulyahetau parigrahe yena yena hi yasyārthaḥ kāraṇeneha kasya cita tata tada ālambate daravyaṃ sarvaḥ save save parigrahe dòṣadarśī tu gārhasthye yò varajatya āśramāntarama utsṛjana parigṛhnaṃśa ca sò 'pi saṅgāna na mucyate ādhipatye tathā tulye nigrahānugrahātmani rājarṣibhikṣukācāryā mucyante kena ketunā atha satyādhipatye 'pi jañānenaiveha kevalama mucyante kiṃ na mucyante pade paramake sathitaḥ kāsāya dhāraṇaṃ maundyaṃ tariviṣṭabdhaḥ kamandaluḥ liṅgānya atyarthama etāni na mòkṣāyeti me matiḥ yadi satya api liṅge 'samiña jañānama evātra kāraṇama nirmòkṣāyeha duḥkhasya liṅgamātraṃ nirarthakama atha vā duḥkhaśaithilyaṃ vīkṣya liṅge kṛtā matiḥ kiṃ tada evārthasāmānya chattrādiṣu na lakṣyate ākiṃcanye ca mòkṣò 'sati kaiṃcanye nāsti bandhanama kaiṃcanye cetare caiva jantura jañānena mucyate tasmāda dharmārthakāmeṣu tathā rājyaparigrahe bandhanāyataneṣva eṣu viddhya abandhe pade sathitama rājyaiśvaryamayaḥ pāśaḥ sanehāyatana bandhanaḥ mòkṣāśma niśiteneha chinnasa tayāgāsinā mayā sò 'hama evaṃgatò muktò jātāsthasa tavayi bhikṣuki ayathārthò hi te varṇò vakṣyāmi śṛṇu tana mama saukumāryaṃ tathārūpaṃ vapura agryaṃ tathā vayaḥ tavaitāni samastāni niyamaśa ceti saṃśayaḥ yaca cāpya ananurūpaṃ te liṅgasyāsya viceṣṭitama muktò 'yaṃ sayāna na vetya asmāda dharṣitò matparigrahaḥ na ca kāmasamāyukte mukte 'paya asti taridaṇḍakama na rakṣyate tavayā cedaṃ na muktasyāsti gòpanā mata pakṣasaṃśrayāca cāyaṃ śṛṇu yasa te vayatikramaḥ āśrayantyāḥ savabhāvena mama pūrvaparigrahama paraveśasa te kṛtaḥ kena mama rāstre pure tathā kasya vā saṃnisargāta tavaṃ paraviṣṭā hṛdayaṃ mama varṇapravara mukhyāsi barāhmaṇī kaṣatriyò haya ahama nāvayòra ekayògò 'sati mā kṛthā varṇasaṃkarama vartase mòkṣadharmeṣu gārhasthye tava ahama āśrame ayaṃ cāpi sukastasa te davitīyò ''śaramasaṃkaraḥ sagòtrāṃ vāsagòtrāṃ vā na veda tavāṃ na vettha māma sagòtrama āviśantyāsa te tṛtīyò gòtra saṃkaraḥ atha jīvati te bhartā paròṣitò 'paya atha vā kava cita agamyā parabhāryeti caturthò dharmasaṃkaraḥ sā tavama etānya akāryāṇi kāryāpekṣā vayavasyasi avijñānena vā yuktā mithyā jañānena vā punaḥ atha vāpi savatantrāsti savadòṣeṇeha kena cita yadi kiṃ cica charutaṃ te 'si sarvaṃ kṛtama anarthakama idama anyata tṛtīyaṃ te bhāvasparśa vighātakama duṣṭāyā lakṣyate liṅgaṃ paravaktavyaṃ parakāśitama na mayya evābhisaṃdhisa te jayaiṣiṇyā jaye kṛtaḥ yeyaṃ matpariṣata kṛtsnā jetuma icchasi tāma api tathā haya evaṃ punaśa ca tavaṃ dṛṣṭiṃ savāṃ paratimuñcasi mata pakṣapratighātāya savapakṣòdbhāvanāya ca sā savenāmarṣajena tavama ṛddhimòhena mòhitā bhūyaḥ sṛjasi yògāstraṃ viṣāmṛtama ivaikadhā icchatòra hi davayòra lābhaḥ satrīpuṃsòra amṛtòpamaḥ alābhaśa cāpya araktasya sò 'tara dòṣò viṣòpamaḥ mā saprakṣīḥ sadhu jānīsva savaśāstrama anupālaya kṛteyaṃ hi vijijñāsā muktò neti tavayā mama etata sarvaṃ paraticchannaṃ mayi nārhasi gūhituma sā yadi tavaṃ savakāryeṇa yadya anyasya mahīpateḥ tattvaṃ sattra paraticchannā mayi nārhasi gūhituma na rājānaṃ mṛṣā gacchena na davijātiṃ kathaṃcanana na satriyaṃ satrī guṇòpetāṃ hanyura haya ete mṛṣā gatāḥ rājñāṃ hi balama aiśvaryaṃ barahma barahmavidāṃ balama rūpayauvana saubhāgyaṃ satrīṇāṃ balama anuttamama ata etaira balaira eta balinaḥ savārthama icchatā ārjavenābhigantavyā vināśāya haya anārjavama sā tavaṃ jātiṃ śarutaṃ vṛttaṃ bhāvaṃ parakṛtima ātmanaḥ kṛtyama āgamane caiva vaktuma arhasi tattvataḥ itya etaira asukhaira vākyaira ayuktaira asamañjasaiḥ paratyādiṣṭā narendreṇa sulabhā na vayakampata uktavākye tu nṛpatau sulabhā cārudarśanā tataśa cārutaraṃ vākyaṃ paracakrāmātha bhāsituma navabhira navabhiśa caiva dòṣaira vāgbuddhidūsanaiḥ apetama upapannārthama astā daśaguṇānvitama saukṣmyaṃ saṃkhyā karamau còbhau nirnayaḥ saprayòjanaḥ pañcaitānya arthajātāni vākyama itya ucyate nṛpa eṣāma ekaikaśò 'rathānāṃ saukṣmyādīnāṃ sulakṣaṇama śṛṇu saṃsāryamāṇānāṃ padārthaiḥ padavākyataḥ jañānaṃ jañeyeṣu bhinneṣu yathā bhedena vartate tatrātiśayinī buddhisa tata saukṣmyama iti vartate dòṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca paramāṇaṃ paraivibhāgaśaḥ kaṃ cida arthama abhipretya sā saṃkhyetya upadhāryatāma idaṃ pūrvama idaṃ paścāda vaktavyaṃ yada vivakṣitama karamayògaṃ tama apya āhura vākyaṃ vākyavidò janāḥ dharmārthakāmamòkṣeṣu paratijñāya viśeṣataḥ idaṃ tada iti vākyānte paròcyate sa vinirnayaḥ icchā daveṣabhavaira duḥkhaiḥ parakarṣò yatra jāyate tatra yā nṛpate vṛttisa tata parayòjanama iṣyate tānya etāni yathòktāni saikṣmyādīni janādhipa ekārthasamavetāni vākyaṃ mama niśāmaya upetārthama abhinnārthaṃ nāpavṛttaṃ na cādhikama nāślakṣṇaṃ na ca saṃdigdhaṃ vakṣyāmi paramaṃ tava na gurva akṣarasaṃbaddhaṃ parāṅmukha mukhaṃ na ca nānṛtaṃ na tarivargeṇa viruddhaṃ nāpya asaṃkṣṛtama na nayūnaṃ kasta śabdaṃ vā vayutkramābhihitaṃ na ca na śeṣaṃ nānukalpena niṣkāraṇama ahetukama kāmāta karòdhāda bhayāla lòbhāda dainyāda ānāryakāta tathā harītò 'nukròśatò mānāna na vakṣyāmi kathaṃ cana vaktā śaròtā ca vākyaṃ ca yadā tavāvikalaṃ nṛpa samama eti vivakṣāyāṃ tadā sò 'rathaḥ parakāśate vaktavye tu yadā vaktā śaròtārama avamanyate savārthama āha parārthaṃ vā tadā vākyaṃ na ròhati atha yaḥ savārthama utsṛjya parārthaṃ parāha mānavaḥ viśaṅkā jāyate tasmina vākyaṃ tada api dòṣavata yasa tu vaktā davayòra arthama aviruddhaṃ parabhāsate śaròtuśa caivātmanaśa caiva sa vaktā netarò nṛpa tadarthavada idaṃ vākyama upetaṃ vākyasaṃpadā avikṣipta manā rājanna ekāgraḥ śaròtuma arhasi kāsi kasya kutò veti tavayāhama abhicòditā tatròttarama idaṃ vākyaṃ rājanna ekamanāḥ śṛṇu yathā jatu ca kāṣṭhaṃ ca pāṃsavaśa còda bindubhiḥ suśliṣṭāni tathā rājana parānināma iha saṃbhavaḥ śabdaḥ saparśò rasò rūpaṃ gandhaḥ pañcendriyāṇi ca pṛthaga ātmā daśātmānaḥ saṃśliṣṭā jatu kāṣṭhavata na caiṣāṃ còdanā kā cida astītya eṣa viniścayaḥ ekaikasyeha vijñānaṃ nāstya ātmani tathā pare na veda cakṣuśa cakṣusa tavaṃ śaròtraṃ nātmani vartate tathaiva vayabhicāreṇa na vartante parasparama saṃśliṣṭā nābhijāyante yathāpa iha pāṃsavaḥ bāhyāna anyāna apekṣante guṇāṃsa tāna api me śṛṇu rūpaṃ cakṣuḥ parakāśaśa ca darśane hetavasa tarayaḥ yathaivātra tathānyeṣu jañānajñeyeṣu hetavaḥ jañānajñeyāntare tasmina manò nāmāparò guṇaḥ vicārayati yenāyaṃ niścaye sādhvasādhunī davādaśasa tava aparasa tatra buddhira nāma guṇaḥ samṛtaḥ yena saṃśaya pūrveṣu bòddhavyeṣu vayavasyati atha davādaśake tasmina sattvaṃ nāmāparò guṇaḥ mahāsattvò 'lapasattvò vā jantura yenānumīyate kaṣetrajña iti cāpya anyò guṇasa tatra caturdaśaḥ mamāyama iti yenāyaṃ manyate na ca manyate atha pañcadaśò rājana guṇasa tatrāparaḥ samṛtaḥ pṛthaka kalā samūhasya sāmagryaṃ tada ihòcyate guṇasa tava evāparasa tatra saṃghāta iti sòdaśaḥ ākṛtira vayaktira itya etau guṇau yasmina samāśritau sukhaduḥkhe jarāmṛtyū lābhālābhau pariyāpriye iti caikònaviṃśò 'yaṃ davandvayòga iti samṛtaḥ ūrdhvama ekònaviṃśatyāḥ kālò nāmāparò guṇaḥ itīmaṃ viddhi viṃśatyā bhūtānāṃ parabhavāpyayama viśmakaśa caiṣa saṃghātò mahābhūtāni pañca ca sadasada bhāvayògau ca guṇāva anyau parakāśakau itya evaṃ viṃśatiśa caiva guṇāḥ sapta ca ye samṛtāḥ vidhiḥ śukraṃ balaṃ ceti taraya ete guṇāḥ pare ekaviṃśaśa ca daśa ca kalāḥ saṃkhyānataḥ samṛtāḥ samagrā yatra vartante taca charīrama iti samṛtama avyaktaṃ parakṛtiṃ tava āsāṃ kalānāṃ kaśa cida icchati vayaktaṃ cāsāṃ tathaivānyaḥ sathūladarśī parapaśyati avyaktaṃ yadi vā vayaktaṃ davayīma atha catuṣṭayīma parakṛtiṃ sarvabhūtānāṃ paśyantya adhyātmacintakāḥ seyaṃ parakṛtira avyaktā kalābhira vayaktatāṃ gatā ahaṃ ca tavaṃ ca rājendra ye cāpya anye śarīriṇaḥ bindunyāsādayò 'vasthāḥ śukraśònita saṃbhavāḥ yāsāma eva nipātena kalalaṃ nāma jāyate kalalāda arbudòtpattiḥ peśī cāpya arbudòdbhavā peśyāsa tava aṅgābhinirvṛttira nakharòmāṇi cāṅgataḥ saṃpūrṇe navame māse jantòra jātasya maithila jāyate nāma rūpatvaṃ satrī pumāna veti liṅgataḥ jātamātraṃ tu tada rūpaṃ dṛṣṭvā tāmranakhāṅguli kaumāra rūpama āpannaṃ rūpatò na palabhyate kaumārāda yauvanaṃ cāpi sathāviryaṃ cāpi yauvanāta anena karamayògena pūrvaṃ pūrvaṃ na labhyate kalānāṃ pṛthaga arthānāṃ paratibhedaḥ kaṣaṇe kaṣaṇe vartate sarvabhūteṣu saukṣmyāta tu na vibhāvyate na caiṣāma apyayò rāja~la lakṣyate parabhavò na ca avasthāyāma avasthāyāṃ dīpasyevārciṣò gatiḥ tasyāpya evaṃ parabhāvasya sadaśvasyeva dhāvataḥ ajasraṃ sarvalòkasya kaḥ kutò vā na vā kutaḥ kasyedaṃ kasya vā nedaṃ kutò vedaṃ na vā kutaḥ saṃbandhaḥ kò 'sati bhūtānāṃ savaira apya avayavaira iha yathādityāna maṇeśa caiva vīrudbhyaśa caiva pāvakaḥ bhavetya evaṃ samudayāta kalānāma api jantavaḥ ātmanya evātmanātmānaṃ yathā tavama anupaśyasi evama evātmanātmānama anyasmina kiṃ na paśyasi yadya ātmani parasmiṃśa ca samatāma adhyavasyasi atha māṃ kāsi kasyeti kimarthama anupṛcchasi idaṃ me sayāda idaṃ neti davandvaira muktasya maithila kāsi kasya kutò veti vacane kiṃ parayòjanama ripau mitre 'tha madhyasthe vijaye saṃdhivigrahe kṛtavāna yò mahīpāla kiṃ tasmina muktalakṣaṇama tarivarge saptadhā vayaktaṃ yò na vedeha karmasu saṅgavāna yasa tarivarge ca kiṃ tasmina muktalakṣaṇama pariye caivāpriye caiva durbale balavatya api yasya nāsti samaṃ cakṣuḥ kiṃ tasmina muktalakṣaṇama tada amuktasya te mòkṣe yò 'bhimānò bhavena nṛpa suhṛdbhiḥ sa nivāryasa te vicittasyeva bheṣajaiḥ tāni tānya anusaṃdṛśya saṅgasthānānya ariṃdama ātmanātmani saṃpaśyeta kiṃ tasmina muktalakṣaṇama imānya anyāni sūkṣmāṇi mòkṣama āśritya kāni cita caturaṅga paravṛttāni saṅgasthānāni me śṛṇu ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāma ekachattrāṃ paraśāsti ha ekama eva sa vai rājā purama adhyāvasatya uta tata pure caikama evāsya gṛhaṃ yada adhitiṣṭhati gṛhe śayanama apya ekaṃ niśāyāṃ yatra līyate śayyārdhaṃ tasya cāpya atra satrīpūrvama adhitiṣṭhati tada anena parasaṅgena phalenaiveha yujyate evama evòpabhògeṣu bhòjanāca chādaneṣu ca guṇeṣu parimeyeṣu nigrahānugrahau parati paratantraḥ sadā rājā savalpe sò 'pi parasajyate saṃdhivigrahayòge ca kutò rājñaḥ savatantratā satrīṣu karīdā vihāreṣu nityama asyāsvatantratā mantre cāmātya samitau kuta eva savatantratā yadā tava ājñāpayatya anyāṃsa tadāsyòktā savatantratā avaśaḥ kāryate tatra tasmiṃsa tasmina guṇe sathitaḥ savaptu kāmò na labhate savaptuṃ kāryārthibhira janaiḥ śayane cāpya anujñātaḥ supta utthāpyate 'vaśaḥ sanāhya ālabha piba parāśa juhudhya agnīna yajeti ca vadasya śṛṇu cāpīti vivaśaḥ kāryate paraiḥ abhigamyābhigamyainaṃ yācante satataṃ narāḥ na cāpya utsahate dātuṃ vittarakṣī mahājanāta dāne kòśakṣayò haya asya vairaṃ cāpya arayacchataḥ kaṣaṇenāsyòpavartante dòṣā vairāgya kārakāḥ parājñāña śūrāṃsa tathaivādhyāna ekasthāne 'pi śaṅkate bhayama apya abhaye rājñò yaiśa ca nityama upāsyate yadā caite paraduṣyanti rājana ye kīrtitā mayā tadaivāsya bhayaṃ tebhyò jāyate paśya yādṛśama sarvaḥ save save gṛhe rājā sarvaḥ save save gṛhe gṛhī nigrahānugrahau kurvaṃsa tulyò janakarājabhiḥ putrā dārāsa tathaivātmā kòśò mitrāṇi saṃcayaḥ paraiḥ sādhāraṇā haya ete taisa taira evāsya hetubhiḥ hatò deśaḥ puraṃ dagdhaṃ paradhānaḥ kuñjarò mṛtaḥ lòkasādhāraṇeṣva eṣu mithyā jañānena tapyate amuktò mānasaira duḥkhaira ichā daveṣapriyòdbhavaiḥ śirò rògādibhī rògaisa tathaiva vinipātibhiḥ davandvaisa taisa taira upahataḥ sarvataḥ pariśaṅkitaḥ bahu paratyarthikaṃ rājyama upāste gaṇayana niśāḥ tada alpasukhama atyarthaṃ bahuduḥkhama asāravata kò rājyama abhipadyeta parāpya còpaśamaṃ labheta mamedama iti yaca cedaṃ puraṃ rāstraṃ ca manyase balaṃ kòśama amātyāṃśa ca kasyaitāni na vā nṛpa mitrāmātyaṃ puraṃ rāstraṃ dandaḥ kòśò mahīpatiḥ saptāṅgaśa cakrasaṃghātò rājyama itya ucyate nṛpa saptāṅgasyāsya rājyasya taridaṇḍasyeva tiṣṭhataḥ anyònyaguṇayuktasya kaḥ kena guṇatò 'dhikaḥ teṣu teṣu hi kāleṣu tata tada aṅgaṃ viśiṣyate yena yata sidhyate kāryaṃ tata parādhānyāya kalpate saptāṅgaśa cāpi saṃghātasa tarayaśa cānye nṛpòttama saṃbhūya daśavargò 'yaṃ bhuṅkte rājyaṃ hi rājavata yaśa ca rājā mahòtsāhaḥ kaṣatradharmaratò bhaveta sa tuṣyeda daśa bhāgena tatasa tava anyò daśāvaraiḥ nāstya asādhāraṇò rājā nāsti rājyama arājakama rājye 'sati kutò dharmò dharme 'sati kutaḥ parama yò 'paya atra paramò dharmaḥ pavitraṃ rājarājyayòḥ pṛthivī dakṣiṇā yasya sò 'śavamedhò na vidyate sāhama etāni karmāṇi rājyaduḥkhāni maithila samarthā śataśò vaktuma atha vāpi sahasraśaḥ savadehe nābhiṣaṅgò me kutaḥ paraparigrahe na māma evaṃvidhāṃ muktāma īdṛśaṃ vaktuma arhasi nanu nāma tavayā mòkṣaḥ kṛtsnaḥ pañca śikhāca charutaḥ sòpāyaḥ sòpaniṣadaḥ sòpāsaṅgaḥ saniścayaḥ tasya te muktasaṅgasya pāśāna ākramya tiṣṭhataḥ chattrādiṣu viśeṣeṣu kathaṃ saṅgaḥ punara nṛpa śarutaṃ te na śarutaṃ manye mithyā vāpi śarutaṃ śarutama atha vā śarutasaṃkāśaṃ śarutama anyaca charutaṃ tavayā athāpīmāsu saṃjñāsu laukikīṣu paratiṣṭhasi abhiṣaṅgāvaròdhābhyāṃ baddhasa tavaṃ parākṛtò mayā sattvenānupraveśò hi yò 'yaṃ tavayi kṛtò mayā kiṃ tavāpakṛtaṃ tatra yadi muktò 'si sarvataḥ niyamò haya eṣa dharmeṣu yatīnāṃ śūnyavāsitā śūnyama āvāsayantyā ca mayā kiṃ kasya dūsitama na pānibhyāṃ na bāhubhyāṃ pādòrubhyāṃ na cānagha na gātrāvayavaira anyaiḥ sapṛśāmi tavā narādhipa kule mahati jātena harīmatā dīrghadarśinā naitata sadasi vaktavyaṃ sada vāsada vā mithaḥ kṛtama barāhmaṇā guravaśa ceme tathāmātyā gurūttamāḥ tavaṃ cātha gurura apya eṣāma evama anyònyagauravama tada evama anusaṃdṛśya vācyāvācyaṃ parīkṣatā satrīpuṃsò samavāyò 'yaṃ tavayā vācyò na saṃsadi yathā puṣkara parṇasthaṃ jalaṃ tatparṇasaṃsthitama tiṣṭhatya aspṛśatī tadvattvayi vatsyāmi maithila yadi vāpya aspṛśantyā me saparśaṃ jānāsi kaṃ cana jañānaṃ kṛtama abījaṃ te kathaṃ teneha bhikṣuṇā sa gārhasthyāca cayutaśa ca tavaṃ mòkṣaṃ nāvāpya durvidama ubhayòra antarāle ca vartase mòkṣavātikaḥ na hi muktasya muktena jañasyaikatva pṛthaktvayòḥ bhāvābhāva samāyòge jāyate varṇasaṃkaraḥ varṇāśramapṛthaktve ca dṛṣṭārthasyāpṛthaktvinaḥ nānyada anyada iti jañātvā nānyada anyata paravartate pānau kundaṃ tathā kunde payaḥ payasi makṣikāḥ āśritāśraya yògena pṛthaktvenāśrayā vayama na tu kunde payò bhāvaḥ payaśa cāpi na makṣikāḥ savayama evāśrayantya ete bhāvā na tu parāśrayama pṛthaktvāda āśramāṇāṃ ca varṇānyatve tathaiva ca parasparapṛthaktvāca ca kathaṃ te varṇasaṃkaraḥ nāsmi varṇòttamā jātyā na vaiśyā nāvarā tathā tava rājana savarṇāsmi śuddhayònira aviplutā paradhānò nāma rājarṣira vayaktaṃ te śaròtrama āgataḥ kule tasya samutpannāṃ sulabhāṃ nāma viddhi māma daròṇaśa ca śataśṛṅgaśa ca vakradvāraśa ca parvataḥ mama sattreṣu pūrveṣāṃ citā maghavatā saha sāhaṃ tasmina kule jātā bhartarya asati madvidhe vinītā mòkṣadharmeṣu carāmya ekā munivratama nāsmi sattra paraticchannā na parasvābhimāninī na dharmasaṃkarakarī savadharme 'sami dhṛtavratā nāsthirā savapratijñāyāṃ nāsamīkṣya paravādinī nāsamīkṣyāgatā cāhaṃ tavatsakāśaṃ janādhipa mòkṣe te bhavitāṃ buddhiṃ śarutvāhaṃ kuśalaiṣiṇī tava mòkṣasya cāpya asya jijñāsārthama ihāgatā na vargasthā baravīmya etata savapakṣa parapakṣayòḥ muktò na mucyate yaśa ca śāntò yaśa ca na śāmyati yathā śūnye purāgāre bhikṣura ekāṃ niśāṃ vaseta tathā hi tavaca charīre 'saminna imāṃ vatsyāmi śarvatīma sāhama āsanadānena vāga ātithyena cārcitā suptā suśaraṇā parītā śavò gamiṣyāmimaithila itya etāni sa vākyāni hetumantya arthavanti ca śarutvā nādhijagau rājā kiṃ cida anyada ataḥ parama [ya] kathaṃ nirvedama āpannaḥ śukò vaiyāsakiḥ purā etada icchāmi kauravya śaròtuṃ kautūhalaṃ hi me [bhī] parākṛtena suvṛttena carantama akutòbhayama adhyāpya kṛtsnaṃ savādhyāyama anvaśāda vai pitā sutama dharmaṃ putra niṣevasva sutīkṣṇau hi himātapau kaṣutpipāse ca vāyuṃ ca jaya nityaṃ jitendriyaḥ satyama ārjavama akròdhama anasūyāṃ damaṃ tapaḥ ahiṃsāṃ cānṛśaṃsyaṃ ca vidhivata paripālaya satye tiṣṭha ratò dharme hitvā sarvama anārjavama devatātithiśeṣeṇa yātrāṃ parāṇasya saṃśraya phenapātròpame dehe jīve śakunivata sathite anitye pariya saṃvāse kathaṃ savapiṣi putraka apramatteṣu jāgratsu nityayukteṣu śatruṣu antaraṃ lipsamāneṣu bālasa tavaṃ nāvabudhyase gaṇyamāneṣu varṣeṣu kaṣīyamāṇe tathāyuṣi jīvite śiṣyamāṇe ca kima utthāya na dhāvasi aihālaukikama īhante māṃsaśònitavardhanama pāralaukikakāryeṣu parasuptā bhṛśanāstikāḥ dharmāya ye 'bhayasūyanti buddhimòhānvitā narāḥ apathā gacchatāṃ teṣāma anuyātāpi pīḍyate ye tu tuṣṭāḥ suniyatāḥ satyāgama parāyanāḥ dharmyaṃ panthānama ārūḍhāsa tāna upāssva ca pṛccha ca upadhārya mataṃ teṣāṃ vṛddhānāṃ dharmadarśināma niyaccha parayā buddhyā cittama utpathagāmi vai adya kālikayā buddhyā dūre śava iti nirbhayāḥ sarvabhakṣā na paśyanti karmabhūmiṃ vicetasaḥ dharmaniḥśreṇima āsthāya kiṃ cita kiṃ cita samāruha kòśakāravada ātmānaṃ veṣṭayana nāvabudhyase nāstikaṃ bhinnamaryādaṃ kūlapātama ivāsthirama vāmataḥ kuru visrabdhò naraṃ venuma ivòddhatama kāmaṃ karòdhaṃ ca mṛtyuṃ ca pañcendriya jalāṃ nadīma nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janma durgāni saṃtara mṛtyunābhyāhate lòke jarayā paripīdite amòghāsu patantīṣu dharmayānena saṃtara tiṣṭhantaṃ ca śayānaṃ ca mṛtyura anveṣate yadā nirvṛtiṃ labhase kasmāda akasmāna mṛtyunāśitaḥ saṃcinvānakama evainaṃ kāmānāma avitṛptakama vṛkīvòraṇama āsādya mṛtyura ādāya gacchati karamaśaḥ saṃcitaśikhò dharmabuddhimayò mahāna andhakāre paraveṣṭavye dipò yatnena dhāryate saṃpatana dehajālāni kadā cida iha mānuṣe barāhmaṇyaṃ labhate jantusa tata putra paripālaya barāhmaṇasya hi dehò 'yaṃ na kāmārthāya jāyate iha kaleśāya tapase paretya tava anupamaṃ sukhama barāhmaṇyaṃ bahubhira avāpyate tapòbhisa; tala labdhvā na paripanena heditavyama savādhyāye tapasi dame ca nityayuktaḥ; kaṣemārthī kuśalaparaḥ sadā yatasva avyaktaprakṛtira ayaṃ kalā śarīraḥ; sūkṣmātmā kaṣaṇatrutiśò nimeṣa ròmā ṛtvāsyaḥ samabalaśuklakṛṣṇanetrò; mānāṅgò daravati vayò hayò narāṇāma taṃ dṛṣṭvā parasṛtama ajasrama ugravegaṃ; gacchantaṃ satatama ihāvyapekṣamāṇama cakṣusa te yadina parapraṇetṛneyaṃ; dharme te bhavatu manaḥ paraṃ niśamya ye 'mī tu paracalita dharmakāmavṛttāḥ; karòśantaḥ satatama aniṣṭa saṃprayògāḥ kaliśyante parigata vedanāśarīrā; bahvībhiḥ subhṛśama adharmavāsanābhiḥ rājā dharmaparaḥ sadā śubhagòptā; samīkṣya sukṛtināṃ dadhāti lòkāna bahuvidhama api carataḥ paradiśati; sukhama anupagataṃ niravadyama śavānò bhīsanāyò mukhāni vayāṃsi; vada gṛdhrakulapakṣiṇāṃ ca saṃghāḥ narāṃ kadane rudhirapā guruvacana;nudama uparataṃ viśasanti maryādā niyatāḥ savayambhuvā ya ihemāḥ; parabhinatti daśaguṇā manò'nugatvāta nivasati bhṛśama asukhaṃ pitṛviṣaya;vipinama avagāhya sa pāpaḥ yò lubdhaḥ subhṛśaṃ pariyānṛtaśa ca manuṣyaḥ; satatanikṛtivañcanāratiḥ sayāta upanidhibhira asukhakṛta sa paramanirayagò; bhṛśama asukhama anubhavati duṣkṛta karmā uṣmāṃ vaitaraṇīṃ mahānadīma; avagādhò 'si patravanabhinna gātraḥ paraśu vanaśayò nipatitò; vasati ca mahāniraye bhṛśārtaḥ mahāpadāni katthase na cāpya avekṣase parama cirasya mṛtyukārikāma anāgatāṃ na budhyase parayāsyatāṃ kima āsyate samutthitaṃ mahada bhayama atipramāthi dāruṇaṃ sukhasya saṃvidhīyatāma purā mṛtaḥ paranīyase yamasya mṛtyuśāsanāta tada antikāya dāruṇaiḥ parayatnama ārjave kuru purā samūla bāndhavaṃ parabhura haratya aduḥkhavita taveha jīvitaṃ yamò na cāsti tasya vārakaḥ purā vivāti mārutò yamasya yaḥ puraḥsaraḥ puraika eva nīyase kuruṣva sāmparāyikama purā sahikka eva te paravāti mārutò 'natakaḥ purā ca vibhramanti te diśò mahābhayāgame samṛtiśa ca saṃnirudhyate purā taveha putraka samākulasya gacchataḥ samādhima uttamaṃ kuru kṛtākṛte śubhāśubhe paramādakarma viplute samarana purā na tapyase nidhatsva kevalaṃ nidhima purā jarā kalevaraṃ vijarjarī karòti te balāṅgarūpahāriṇī nidhatsva kevalaṃ nidhima purā śarīrama antakò bhinatti rògasāyakaiḥ parasahya jīvitakṣaye tapò mahata samācara purā vṛkā bhayaṃkarā manuṣyadehagòcarāḥ abhidravanti sarvatò yatasva puṇyaśīlane purāndhakārama ekakò 'nupaśyasi tavarasva vai purā hirana mayāna nagāna nirīkṣase 'darimūrdhani purā kusaṃgatāni te suhṛna mukhāśa ca śatravaḥ vicālayanti darśanāda ghatasva putra yata parama dhanasya yasya rājatò bhayaṃ na cāsti caurataḥ mṛtaṃ ca yana na muñcati samarjayasva tada dhanama na tatra saṃvibhajyate savakarmabhiḥ parasparama yada eva yasya yautakaṃ tada eva tatra sò 'śanute paratra yena jīvyate tada eva putra dīyatāma dhanaṃ yada akṣayaṃ dharuvaṃ samarjayasva tata savayama na yāvada eva pacyate mahājanasya yāvakama apakva eva yāvake purā paranīyase tavara na mātṛpitṛbāndhavā na saṃstutaḥ pariyò janaḥ anuvrajanti saṃkate varajantama ekapātināma yada eva karma kevalaṃ savayaṃ kṛtaṃ śubhāśubhama tada eva tasya yautakaṃ bhavatya amutra gacchataḥ hiraṇyaratnasaṃcayāḥ śubhāśubhena saṃcitāḥ na tasya dehasaṃkṣaye bhavanti kāryasādhakāḥ paratra gāmikasya te kṛtākṛtasya karmaṇaḥ na sākṣira ātmanā samò nṛṇāma ihāsti kaśa cana manuṣyadehaśūnyakaṃ bhavatya amutra gacchataḥ parapaśya buddhicakṣuṣā paradṛśyate hi sarvataḥ ihāgnisūryavāyavaḥ śarīrama āśritāsa tarayaḥ ta eva tasya sākṣiṇò bhavanti dharmadarśinaḥ yathāniśeṣu sarvataḥ sapṛśatsu sarvadāriṣu parakāśagūḍha vṛttiṣu savadharmama eva pālaya anekapāripanthike virūparaudrarakṣite savama eva karma rakṣyatāṃ savakarma tatra gacchati na tatra saṃvibhajyate savakarmaṇā parasparama yathā kṛtaṃ savakarmajaṃ tada eva bhujyate phalama yathāpsarò gaṇāḥ phalaṃ sukhaṃ maharṣibhiḥ saha tathāpnuvanti karmatò vimānakāmagānimaḥ yatheha yatkṛtaṃ śubhaṃ vipāpmabhiḥ kṛtātmabhiḥ tada āpnuvanti mānavāsa tathā viśuddhayònayaḥ parajāpateḥ salòkatāṃ bṛhaspateḥ śatakratòḥ varajanti te parāṃ gatiṃ gṛhastha dharmasetubhiḥ sahasraśò 'paya anekaśaḥ paravaktuma utsahāmahe abuddhi mòhanaṃ punaḥ parabhura vinā na yāvakama gatā davira astavarṣatā dharuvò 'si pañcaviṃśakaḥ kuruṣva dharmasaṃcayaṃ vayò hi te 'tivartate purā karòti sò 'natakaḥ paramādagòmukhaṃ damama yathāgṛhītama utthitaṃ tavarasva dharmapālane yadā tavama eva pṛṣṭhatasa tavama agratò gamiṣyasi tathāgatiṃ gamiṣyataḥ kima ātmanā pareṇa vā yada ekapātināṃ satāṃ bhavatya amutra gacchatāma bhayeṣu sāmparāyikaṃ nidhatsva taṃ mahānidhima sakūla mūlabāndhavaṃ parabhura haratya asaṅgavāna na santi yasya vārakāḥ kuruṣva dharmasaṃnidhima idaṃ nidarśanaṃ mayā taveha putra saṃmatama savadharśanānumānataḥ paravarnitaṃ kuruṣva tata dadhāti yaḥ savakarmaṇā dhanāni yasya kasya cita abuddhi mòhajaira guṇaiḥ śataika eva yujyate śarutaṃ samarthama astu te parakurvataḥ śubhāḥ kariyāḥ tada eva tatra darśanaṃ kṛtajñama arthasaṃhitama nibandhanī rajjura eṣā yā garāme vasatò ratiḥ chittvaināṃ sukṛtò yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ kiṃ te dhanena kiṃ bandhubhisa te; kiṃ te putraiḥ putraka yò mariṣyasi ātmānama anviccha guhāṃ paraviṣṭaṃ; pitāmahāsa te kava gatāśa ca sarve śavaḥ kāryama adya kurvīta pūrvāhne cāparāhnikama kò hi tada veda kasyādya mṛtyusenā nivekṣyate anugamya śamaśānāntaṃ nivartantīha bāndhavāḥ agnau parakṣipya puruṣaṃ jañātayaḥ suhṛdasa tathā nāstikāna niranukròśāna narāna pāpamatau sathitāna vāmataḥ kuru viśrabdhaṃ paraṃ parepsura atandritaḥ evama abhyāhate lòke kālenòpanipīdite sumahada dhairyama ālambya dharmaṃ sarvātmanā kuru athemaṃ darśanòpāyaṃ samyaga yò vetti mānavaḥ samyaka sa dharmaṃ kṛtveha paratra sukhama edhate na dehabhede maraṇaṃ vijānatāṃ; na ca paranāśaḥ savanupālite pathi dharmaṃ hi yò vardhayate sa paṇḍitò; ya eva dharmāca cayavate sa muhyati parayuktayòḥ karma pathi savakarmaṇòḥ; phalaṃ parayòktā labhate yathāvidhi nihīna karmā nirayaṃ parapadyate; tariviṣṭapaṃ gacchati dharmapāragaḥ sòpānabhūtaṃ savargasya mānuṣyaṃ parāpya durlabhama tathātmānaṃ samādadhyāda bharaśyeta na punara yathā yasya nòtkrāmati matiḥ savargamārgānusāriṇī tama āhuḥ puṇyakarmāṇama aśòcyaṃ mitra bāndhavaiḥ yasya nòpahatā buddhira niścayeṣva avalambate savarge kṛtāvakāśasya tasya nāsti mahada bhayama tapòvaneṣu ye jātāsa tatraiva nidhanaṃ gatāḥ teṣāma alpatarò dharmaḥ kāmabhògama ajānatāma yasa tu bhògāna parityajya śarīreṇa tapaśa careta na tena kiṃ cina na parāptaṃ tana me bahumataṃ phalama mātā pitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca anāgatānya atītāni kasya te kasya vā vayama na teṣāṃ bhavatā kāryaṃ na kāryaṃ tava taira api savakṛtaisa tāni yātāni bhavāṃśa caiva gamiṣyati iha lòke hi dhaninaḥ parò 'pi savajanāyate savajanasa tu daridrāṇāṃ jīvatāma eva naśyati saṃcinòtya aśubhaṃ karma kalatrāpekṣayā naraḥ tataḥ kaleśama avāpnòti paratreha tathaiva ca paśya tavaṃ chidrabhūtaṃ hi jīvalòkaṃ savakarmaṇā tata kuruṣva tathā putrakṛtsnaṃ yata samudāhṛtama tada etata saṃpradṛśyaiva karmabhūmiṃ paraviśya tāma śubhānya ācaritavyāni paralòkama abhīpsatā māsartu saṃjñā parivartakena; sūryāṅginā rātridivendhanena savakarma niṣṭhā phalasākṣikeṇa; bhūtāni kālaḥ pacati parasahya dhanena kiṃ yana na dadāti nāśnute; balena kiṃ yena ripūna na bādhate śarutena kiṃ yena na dharmama ācareta; kima ātmanā yò na jitendriyò vaśī idaṃ davaipāyana vacò hitama uktaṃ niśamya tu śukò gataḥ parityajya pitaraṃ mòkṣadeśikama [ya] kathaṃ vayāsasya dharmātmā śukò jajñe mahātapaḥ sidhiṃ ca paramāṃ parāptasa tana me barūhi pitāmaha kasyāṃ còtpādayāma āsa śukaṃ vayāsasa tapòdhanaḥ na haya asya jananīṃ vidma janma cāgryaṃ mahātmanaḥ kathaṃ ca bālasya sataḥ sūkṣmajñāne gatā matiḥ yathā nānyasya lòkāsmina davitīyasyeha kasya cita etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ vistareṇa mahādyute na hi me tṛptira astīha śṛṇvatò 'mṛtama uttamama māhātmyama ātmayògaṃ ca vijñānaṃ ca śukasya ha yathāvada ānupūrvyeṇa tana me barūhi pitāmaha [bhī] na hāyanaira na palitaira na vittena na bandhubhiḥ ṛṣayaśa cakrire dharmaṃ yò 'nūcānaḥ sa nò mahāna tapò mūlama idaṃ sarvaṃ yana māṃ pṛcchasi pāṇḍava tada indriyāṇi saṃyamya tapò bhavati nānyathā indriyāṇāṃ parasaṅgena dòṣama ṛcchatya asaṃśayama saṃniyamya tu tānya eva siddhiṃ parāpnòti mānavaḥ aśvamedha sahasrasya vājapeyaśatasya ca yògasya kalayā tāta na tulyaṃ vidyate phalama atra te vartayiṣyāmi janma yògaphalaṃ yathā śukasyāgryāṃ gatiṃ caiva durvidāma akṛtātmabhiḥ meruśṛṅge kila purā karṇikāravanāyute vijahāra mahādevò bhimaira bhūtagaṇaira vṛtaḥ śailarājasutā caiva devī tatrābhavata purā tatra divyaṃ tapasa tepe kṛṣṇadvaipāyanaḥ parabhuḥ yògenātmānama āviśya yògadharmaparāyanaḥ dhārayana sa tapasa tepe putrārthaṃ kurusattama agnera bhūmera apāṃ vāyòra antarikṣasya cābhibhò vīryeṇa saṃmitaḥ putrò mama bhūyāda iti sama ha saṃkalpenātha sò 'nena duṣprāpenākṛtātmabhiḥ varayāma āsa deveśama āsthitasa tapa uttamama atiṣṭhana mārutāhāraḥ śataṃ kila sabhāḥ parabhuḥ ārādhayana mahādevaṃ bahurūpama umāpatima tatra barahmarṣayaśa caiva sarve devarṣayasa tathā lòkapālāśa ca lòkeśaṃ sādhyāśa ca vasubhiḥ saha ādityāśa caiva rudrāśa ca divākaraniśākarau marutò mārutaśa caiva sāgarāḥ saritasa tathā aśvinau devagandharvāsa tathā nārada parvatau viśvāvasuśa ca gandharvaḥ siddhāśa cāpsarasāṃ gaṇāḥ tatra rudrò mahādevaḥ karṇikāramayīṃ śubhāma dhārayāṇaḥ sarajaṃ bhāti jayòtsnāma iva niśākaraḥ tasmina divye vane ramye devadevarṣisaṃkule āsthitaḥ paramaṃ yògama ṛṣiḥ putrārthama udyataḥ na cāsya hīyate varṇò na galānira upajāyate tarayāṇāma api lòkānāṃ tada adbhutama ivābhavata jatāśa ca tejasā tasya vaiśvānara śikhòpamāḥ parajvalantyaḥ sama dṛśyante yuktasyāmita tejasaḥ mārkandeyò hi bhagavāna etada ākhyātavāna mama sa deva caritānīha kathayāma āsa me sadā tā etādyāpi kṛṣṇasya tapasā tena dīpitāḥ agnivarṇā jatāsa tāta parakāśante mahātmanaḥ evaṃvidhena tapasā tasya bhaktyā ca bhārata maheśvaraḥ parasannātmā cakāra manasā matima uvāca cainaṃ bhagavāṃsa taryambakaḥ parahasanna iva evaṃvidhasa te tanayò davaipāyana bhaviṣyati yathā haya agnira yathā vāyura yathā bhūmira yathā jalama yathā ca khaṃ tathā śuddhò bhaviṣyati sutò mahāna tadbhāvabhāvī tada buddhisa tada ātmā tada apāśrayaḥ tejasāvṛtya lòkāṃsa tarīna yaśaḥ parāpsyati kevalama [bhī] sa labdhvā paramaṃ devāda varaṃ satyavatī sutaḥ araṇīṃ tava atha saṃgṛhya mamanthāgnicikīrṣayā atha rūpaṃ paraṃ rājana bibhratīṃ savena tejasā ghṛtācīṃ nāmāpsarasama apaśyada bhagavāna ṛṣiḥ ṛṣira apsarasaṃ dṛṣṭvā sahasā kāmamòhitaḥ abhavada bhagavāna vayāsò vane tasmina yudhiṣṭhira sā ca kṛtvā tadā vayāsaṃ kāmasaṃvignamānasama śukī bhūtvā mahārāja ghṛtācī samupāgamata sa tāma apsarasaṃ dṛṣṭvā rūpeṇānyena saṃvṛtāma śarīrajenānugataḥ sarvagātrātigena ha sa tu dhairyeṇa mahatā nigṛhṇana hṛcchayaṃ muniḥ na śaśāka niyantuṃ tada vayāsaḥ paravisṛtaṃ manaḥ bhāvitvāca caiva bhāvasya ghṛtācyā vapuṣā hṛtaḥ yatnāna niyacchatò yasya munera agi cikīrṣayā araṇyāma eva sahasā tasya śukrama avāpatata sò 'viśaṅkena manasā tathaiva davijasattamaḥ araṇīṃ mamantha barahmarṣisa tasyāṃ jajñe śukò nṛpa śukre nirmathyamāne tu śukò jajñe mahātapaḥ paramarṣira mahāyògiya araṇī garbhasaṃbhavaḥ yathādhvare samiddhò 'ganira bāti havyama upāttavāna tathārūpaḥ śukò jajñe parajvalanna iva tejasā bibhrata pituśa ca kauravya rūpavarṇama anuttamama babhau tadā bhāvitātmā vidhūmò 'ganira iva javalana taṃ gaṅgā saritāṃ śareṣṭhā merupṛṣṭhe janeśvara savarūpiṇī tadābhyetya sanāpayāma āsa vāriṇā antarikṣāca ca kauravya dandaḥ kṛṣṇājinaṃ ca ha papāta bhuvi rājendra śukasyārthe mahātmanaḥ jehīyante sama gandharvā nanṛtuśa cāpsarògaṇāḥ devadundubhayaśa caiva parāvādyanta mahāsvanāḥ viśvāvasuśa ca gandharvasa tathā tumburu nāradau hāhā hūhū ca gandharvau tuṣṭuvuḥ śukasaṃbhavama tatra śakra purògāśa ca lòkapālāḥ samāgatāḥ devā devarṣayaśa caiva tathā barahmarṣayò 'pi ca divyāni sarvapuṣpāni paravavarṣātra mārutaḥ jaṅgamaṃ sathāvaraṃ caiva parahṛṣṭama abhavaja jagata taṃ mahātmā savayaṃ parītyā devyā saha mahādyutiḥ jātamātraṃ muneḥ putraṃ vidhinòpānayata tadā tasya deveśvaraḥ śakrò divyama adbhutadarśanama dadau kamandaluṃ parītyā deva vāsāṃsi cābhibhò haṃsāśa ca śatapatrāśa ca sārasāśa ca sahasraśaḥ paradakṣiṇama avartanta śukāśa cāsaśa ca bhārata āraṇeyasa tathā divyaṃ parāpya janma mahādyutiḥ tatraivòvāsa medhāvī varatacārī samāhitaḥ utpanna mātraṃ taṃ vedāḥ sarahasyāḥ sasaṃgrahāḥ upatasthura mahārāja yathāsya pitaraṃ tathā bṛhaspatiṃ tu vavre sa vedavedāṅgabhāṣyavita upādhyāyaṃ mahārāja dharmama evānucintayana sò 'dhītya vedāna akhilāna sarahasyāna sasaṃgrahāna itihāsaṃ ca kārtsnyena rājaśāstrāṇi cābhibhò gurave dakṣiṇāṃ dattvā samāvṛttò mahāmuniḥ ugraṃ tapaḥ samārebhe barahmacārī samāhitaḥ devatānāma ṛṣīṇāṃ ca bālye 'pi sa mahātapaḥ saṃmantraṇīyò mānyaśa ca jañānena tapasā tathā na tava asya ramate buddhira āśrameṣu narādhipa tariṣu gārhastya mūleṣu mòkṣadharmānudarśinaḥ [bhī] sa mòkṣama anucintyaiva śukaḥ pitarama abhyagāta parāhābhivādya ca guruṃ śareyò 'rathī vinayānvitaḥ mòkṣadharmeṣu kuśalò bhagavāna parabravītu me yathā me manasaḥ śāntiḥ paramā saṃbhaveta parabhò śarutvā putrasya vacanaṃ paramarṣira uvāca tama adhīsva putra mòkṣaṃ vai dharmāṃśa ca vividhāna api pitura niyògāja jagrāha śukò barahmavidāṃ varaḥ yògaśāstraṃ ca nikhilaṃ pāpilaṃ caiva bhārata sa taṃ barāhmyā śariyā yuktaṃ barahma tulyaparākramama mene putraṃ yadā vayāsa mòkṣavidyā viśāradama uvāca gaccheti tadā janakaṃ mithileśvarama sa te vakṣyati mòkṣārthaṃ nikhilena viśeṣataḥ pitura niyògāda agamana maithilaṃ janakaṃ nṛpama parastuṃ dharmasya niṣṭhāṃ vai mòkṣasya ca parāyanama uktaśa ca mānuṣeṇa tavaṃ pathā gacchetya avismitaḥ na parabhāvena gantavyama antarikṣacareṇa vai ārjavenaiva gantavyaṃ na sukhānveṣiṇā pathā nānveṣṭavyā viśeṣāsa tu viśeṣā hi parasaṅginaḥ ahaṃkārò na kartavyò yājye tasmina narādhipe sathātavyaṃ ca vaśe tasya sa te chetsyati saṃśayama sa dharmakuśalò rājā mòkṣaśāstraviśāradaḥ yājyò mama sa yada barūyāta tata kāryama aviśaṅkayā evama uktaḥ sa dharmātmā jagāma mithilāṃ muniḥ padbhyāṃ śakò 'natarikṣeṇa karāntuṃ bhūmiṃ sasāgarāma sa girīṃśa cāpya atikramya nadīsa tīrtvā sarāṃsi ca bahu vayālamṛgākīrṇā vividhāśa cātavīsa tathā meròra hareśa ca dave varṣe varṣaṃ haimavataṃ tathā karameṇaiva vayatikramya bhārataṃ varṣama āsadata sa deśāna vividhāna paśyaṃśa cīna hūna niṣevitāna āryāvartama imaṃ deśama ājagāma vicintayana pitura vacanama ājñāya tama evārthaṃ vicintayana adhvānaṃ sò 'ticakrāma khe 'caraḥ khecaranna iva pattanāni ca ramyāṇi saphītāni nagarāṇi ca ratnāni ca vicitrāṇi śukaḥ paśyana na paśyati udyānāni ca ramyāṇi tathaivāyatanāni ca puṇyāni caiva tīrthāni sò 'tikramya tathādhvanaḥ sò 'cireṇaiva kālena videhāna āsasāda ha rakṣitāna dharmarājena janakena mahātmanā tatra garāmāna bahūna paśyana bahvannarasabhòjanāna pallī ghòṣāna samṛddhāṃśa ca bahugòkulasaṃkulāna saphītāṃśa ca śāliyavasaira haṃsasārasasevitāna padminībhiśa ca śataśaḥ śarīmatībhira alaṃkṛtāna sa videhāna atikramya samṛddhajanasevitāna mithilòpavanaṃ ramyāsasāda mahada ṛddhimata hastyaśvarathasaṃkīrṇaṃ naranārī samākulama paśyannapaśyanna iva tata samatikrāmada avyutaḥ manasā taṃ vahana bhāraṃ tama evārthaṃ vicintayana ātmārāmaḥ parasannātmā mithilāma āsasāda ha tasyā davāraṃ samāsādya davārapālaira nivāritaḥ sathitò dhayānaparò muktò viditaḥ paraviveśa ha sa rājamārgama āsādya samṛddhajanasaṃkulama pārthiva kaṣayama āsādya niḥśaṅkaḥ paraviveśa ha tatrāpi davārapālāsa tama ugravācò nayasedhayana tathaiva ca śukasa tatra nirmanyuḥ samatiṣṭhata na cātapādhva saṃtaptaḥ kaṣutpipāsā śaramānvitaḥ paratāmyati galāyati vā nāpaiti ca tathātapāta teṣāṃ tu davārapālānāma ekaḥ śòkasamanvitaḥ madhyaṃ gatama ivādityaṃ dṛṣṭvā śukama avasthitama pūjayitvā yathānyāyama abhivādya kṛtāñjaliḥ paraveśayata tataḥ kakṣyāṃ davitīyaṃ rājaveśmanaḥ tatrāsīnaḥ śukasa tāta mòkṣama evānucintayana chāyāyāma ātape caiva samadarśī mahādyutiḥ taṃ muhūrtāda ivāgamya rājñò mantrī kṛtāñjaliḥ parāveśayata tataḥ kakṣyāṃ tṛtīyāṃ rājaveśmanaḥ tatrāntaḥpura saṃbaddhaṃ mahaca caitrarathòpamama suvibhaktajalā karīḍaṃ ramyaṃ puṣpitapādapama tada darśayitvā sa śukaṃ mantrī kānanama uttamama arhama āsanama ādiśya niścakrāma tataḥ punaḥ taṃ cāruveṣāḥ suśròṇyasa taruṇyaḥ pariyadarśanāḥ sūkṣmaraktāmbaradharāsa taptakāñcanabhūsanaḥ saṃlāpòllāpa kuśalā nṛttagītaviśāradāḥ samitapūrvābhibhāsinyò rūpeṇāpsarasāṃ samāḥ kāmòpacāra kuśalā bhāvajñāḥ sarvakòvidāḥ paraṃ pañcāśatò nāryò vāru mukhyāḥ samādravana pādyādīni paratigrāhya pūjayā parayārcya ca deśakālòpapannena sādhva annenāpya atarpayana tasya bhuktavatasa tāta tada antaḥpura kānanama suramyaṃ darśayāma āsura aikaikaśyena bhārata karīdantyaśa ca hasantyaśa ca gāyantyaśa caiva tāḥ śukama udārasattvaṃ sattvajñāḥ sarvāḥ paryacaraṃsa tadā āraṇeyasa tu śuddhātmā tarisaṃdehasa tarikarmakṛta vaśyendriyò jitakròdhò na hṛṣyati na kupyati tasmai śayyāsanaṃ divyaṃ varārhaṃ ratnabhūṣitama sapardhyāstaraṇa saṃstīrṇaṃ dadusa tāḥ paramastriyaḥ pādaśaucaṃ tu kṛtvaiva śukaḥ saṃdhyāma upāsya ca niṣasādāsane puṇye tama evārthaṃ vicintayana pūrvarātre tu tatrāsau bhūtvā dhayānaparāyanaḥ madhyarātre yathānyāyaṃ nidrāma āhārayata parabhuḥ tatò muhūrtāda utthāya kṛtvā śaucama anantarama satrībhiḥ parivṛtò dhīmāna dhayānama evānvapadyata anena vidhinā kārṣṇisa tada ahaḥ śeṣama acyutaḥ tāṃ ca rātriṃ nṛpa kule vartayāma āsa bhārata [bhī] tataḥ sa rājā janakò mantribhiḥ saha bhārata puraḥ puròhitaṃ kṛtvā sarvāṇya antaḥpurāṇi ca āsanaṃ ca puraskṛtya ratnāni vividhāni ca śirasā cārghyama ādāya puru putraṃ samabhyagāta sa tadāsanama ādāya bahuratnavibhūṣitama sapardhyāstaraṇa saṃstīrṇaṃ sarvatòbhadrama ṛcchimata puròdhasā saṃgṛhītaṃ hastenālabhya pārthivaḥ paradadau guruputrāya śukāya paramārcitama tatròpaviṣṭaṃ taṃ kārṣṇiṃ śāstrataḥ paratyapūjayata pādyaṃ nivedya parathamama arghyaṃ gāṃ ca nayavedayata sa ca tāṃ mantravata pūjāṃ paratyagṛhṇāda yathāvidhi paratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ janakāda davijasattamaḥ gāṃ caiva samanujñāya rājānama anumānya ca paryapṛcchana mahātejā rājñaḥ kuśalama avyayama anāmayaṃ ca rājendra śukaḥ sānucarasya ha anujñātaḥ sa tenātha niṣasāda sahānugaḥ udārasattvābhijanò bhūmau rājā kṛtāñjaliḥ kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva pṛṣṭvā vaiyāsakiṃ nṛpaḥ kima āgamanama itya eva paryapṛcchata pārthivaḥ [ṣuka] pitrāhama uktò bhadraṃ te mòkṣadharmārthakòvidaḥ videharājò yājyò me janakò nāma viśrutaḥ tatra gacchasva vai tūrṇaṃ yadi te hṛdi saṃśayaḥ paravṛttau vā nivṛttau vā sa te chetsyati saṃśayama sò 'haṃ pitura niyògāta tavāma upaprastuma ihāgataḥ tana me dharmabhṛtāṃ śareṣṭha yathāvada vaktuma arhasi kiṃ kāryaṃ barāhmaṇeneha mòkṣārthaśa ca kima ātmakaḥ kathaṃ ca mòkṣaḥ kartavyò jañānena tapasāpi vā [janaka] yata kāryaṃ barāhmaṇeneha janmaprabhṛti taca chṛṇu kṛtòpanayanasa tāta bhaveda veda parāyanaḥ tapasā guruvṛttyā ca barahmacaryeṇa cābhibhò devatānāṃ pitṝṇāṃ cāpya anṛṇaśa cānasūyakaḥ vedāna adhītya niyatò dakṣiṇāma apavarjya ca abhyanujñāma atha parāpya samāvarteta vai davijaḥ samāvṛttasa tu gārhasthye sadārò niyatò vaseta anasūyura yathānyāyama āhitāgnisa tathaiva ca utpādya putrapautraṃ tu vanyāśramapade vaseta tānya evāgnīna yathāśāstrama arcayanna atithipriyaḥ sa vane 'ganīna yathānyāyama ātmanya āròpya dharmavita nirdvandvò vītarāgātmā barahmāśramapade vaseta [ṣuka] utpanne jañānavijñāne paratyakṣe hṛdi śāśvate kima avaśyaṃ nivastavyama āśrameṣu vaneṣu ca etada bhavantaṃ pṛcchāmi tada bhavāna vaktuma arhati yathā vedārtha tattvena barūhi me tavaṃ janādhipa [janaka] na vinā jañānavijñānaṃ mòkṣasyādhigamò bhaveta na vinā guru saṃbandhaṃ jañānasyādhigamaḥ samṛtaḥ ācāryaḥ palāvitā tasya jañānaṃ palava ihòcyate vijñāya kṛtakṛtyasa tu tīrṇasa tada ubhayaṃ tayajeta anucchedāya lòkānāma anucchedāya karmaṇāma pūrvaira ācaritò dharmaśa cāturāśramya saṃkathaḥ anena karamayògena bahu jātiṣu karmaṇā kṛtvā śubhāśubhaṃ karma mòkṣò nāmeha labhyate bhavitaiḥ kāraṇaiśa cāyaṃ bahu saṃsārayòniṣu āsādayati śuddhātmā mòkṣaṃ vai parathamāśrame tama āsādya tu muktasya dṛṣṭārthasya vipaścitaḥ tariṣva āśrameṣu kò nava arthò bhaveta paramama īpsataḥ rājasāṃsa tāmasāṃśa caiva nityaṃ dòṣāna vivarjayeta sāttvikaṃ mārgama āsthāya paśyeda ātmānama ātmanā sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvahūtāni cātmani saṃpaśyana nòpalipyeta jale vāri carò yathā pakṣīva palavanāda ūrdhvama amutrānantyama aśnute vihāya dehaṃ nirmuktò nirdvandvaḥ paraśamaṃ gataḥ atra gāthāḥ purā gītāḥ śṛṇu rājñā yayātinā dhāryante yā davijaisa tāta mòkṣaśāstraviśāradaiḥ jayòtira ātmani nānyatra rataṃ tatraiva caiva tata savayaṃ ca śakyaṃ tada daraṣṭuṃ susamāhita cetasā na bibheti parò yasmāna na bibheti parāca ca yaḥ yaśa ca necchati na daveṣṭi barahma saṃpadyate tadā yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakama karmaṇā manasā vācā barahma saṃpadyate tadā saṃyòjya tapasātmānama īrṣyāma utsṛjya mòhinīma tayaktvā kāmaṃ ca lòbhaṃ ca tatò barahmatvama aśnute yadā śaravye ca dṛśye ca sarvabhūteṣu cāpyayama samò bhavati nirdvandvò barahma saṃpadyate tadā yadā satutiṃ ca nindāṃ ca samatvenaiva paśyati kāñcanaṃ cāyasaṃ caiva sukhaduḥkhe tathaiva ca śītama uṣṇaṃ tathaivārthama anarthaṃ pariyama apriyama jīvitaṃ maraṇaṃ caiva barahma saṃpadyate tadā parasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ tathendriyāṇi manasā saṃyantavyāni bhikṣuṇā tamaḥ parigataṃ veśma yathā dīpena dṛśyate tathā buddhipradīpena śakya ātmā nirīkṣituma etata sarvaṃ parapaśyāmi tavayi buddhimatāṃ vara yaca cānyada api vettavyaṃ tattvatò veda tada bhavāna barahmarṣe viditaśa cāsi viṣayāntama upāgataḥ guròsa tava parasādena tava caivòpaśikṣayā tasyaiva ca parasādena parādurbhūtaṃ mahāmune jañānaṃ divyaṃ mamāpīdaṃ tenāsi viditò mama adhikaṃ tava vijñānama adhikā ca gatisa tava adhikaṃ ca tavaiśvaryaṃ taca ca tavaṃ nāvabudhyase bālyāda vā saṃśayāda vāpi bhayāda vāpya avimòkṣajāta utpanne cāpi vijñāne nādhigacchanti tāṃ gatima vayavasāyena śuddhena madvidhaiśa chinnasaṃśayaḥ vimucya hṛdayagranthīna āsādayati tāṃ gatima bhavāṃśa còtpanna vijñānaḥ sathirabuddhira alòlupaḥ vayavasāyāda ṛte barahmanna āsādayati tatparama nāsti te sukhaduḥkheṣu viśeṣò nāsti lòlupā nautsukyaṃ nṛttagīteṣu na rāga upajāyate na bandhuṣu nibandhasa te na bhayeṣva asti te bhayama paśyāmi tavāṃ mahābhāga tulyalòṣṭāśma kāñcanama ahaṃ ca tavānupaśyāmi ye cāpya anye manīṣiṇaḥ āsthitaṃ paramaṃ mārgama akṣayaṃ tama anāmayama yata phalaṃ barāhmaṇasyeha mòkṣārthaśa ca yada ātmakaḥ tasmina vai vartase vipra kima anyata paripṛcchasi [bhī] etaca charutvā tu vacanaṃ kṛtātmā kṛtaniścayaḥ ātmanātmānama āsthāya dṛṣṭvā cātmānama ātmanā kṛtakāryaḥ sukhī śāntasa tūsnīṃ parāyāda udaṅa mukhaḥ śaiśiraṃ girima uddiśya sadharmā mātariśvanaḥ etasminna eva kāle tu devarṣira nāradasa tadā himavantama iyāda daraṣṭuṃ siddhacāraṇasevitama tama apsarògaṇākīrṇaṃ gītasvananināditama kiṃnarāṇāṃ samūhaiśa ca bhṛṅgarājaisa tathaiva ca madgubhiḥ khañjarītaiśa ca vicitraira jīva jīvakaiḥ citravarṇaira mayūraiśa ca kekā śatavirājitaiḥ rājahaṃsa samūhaiśa ca hṛṣṭaiḥ parabhṛtaisa tathā pakṣirājò garutmāṃśa ca yaṃ nityama adhigacchati catvārò lòkapālaśa ca devāḥ sarṣigaṇāsa tathā yatra nityaṃ samāyānti lòkasya hitakāmyayā viṣṇunā yatra putrārthe tapasa taptaṃ mahātmanā yatraiva ca kumāreṇa bālye kaṣiptā divaukasaḥ śaktira nayastā kaṣititale tarailòkyama avamanya vai yatròvāca jagata sakandaḥ kaṣipana vākyama idaṃ tadā yò 'nayò 'sati mattò 'bhayadhikò viprā yasyādhikaṃ pariyāḥ yò barahmaṇyò davitīyò 'sati tariṣu lòkeṣu vīryavāna sò 'bhayuddharatva imāṃ śaktima atha vā kampayatva iti taca charutvā vayathitā lòkāḥ ka imāma uddhareda iti atha devagaṇaṃ sarvaṃ saṃbhrāntendriya mānasama apaśyada bhagavāna viṣṇuḥ kaṣipraṃ sāsurarākṣasama kiṃ nava atra sukṛtaṃ kāryaṃ bhaveda iti vicintayana sa nāmṛṣyata taṃ kaṣepama avaikṣata ca pāvakima sa parahasya viśuddhātmā śaktiṃ parajvalitāṃ tadā kampayāma āsa savyena pāninā puruṣòttamaḥ śaktyāṃ tu kampayānāyāṃ viṣṇunā balinā tadā medinī kampitā sarvā saśailavanakānanā śaktenāpi samuddhartuṃ kampitā sā na tūddhṛtā rakṣatā sakanda rājasya dharṣaṇāṃ parabhaviṣṇunā tāṃ kampayitvā bhagavāna parahrādama idama abravīta paśya vīryaṃ kumārasya naitada anyaḥ kariṣyati sò 'mṛṣyamāṇasa tada vākyaṃ samuddharaṇa niścitaḥ jagrāha tāṃ tasya śaktiṃ na caināma apya akampayata nādaṃ mahāntaṃ muktvā sa mūrcchitò girimūrdhani vihvalaḥ parāpatada bhūmau hiraṇyakaśipòḥ sutaḥ yatròttarāṃ diśiṃ gatvā śailarājasya pārśvataḥ tapò 'tapyata durdharṣasa tāta nityaṃ vṛṣadhvajaḥ pāvakena parikṣiptò dīpyatā tasya cāśramaḥ ādityabandhanaṃ nāma durdharṣama akṛtātmabhiḥ na tatra śakyate gantuṃ yakṣarākṣasa dānavaiḥ daśayòjanavistārama agnijvālā samāvṛtama bhagavāna pavakasa tatra savayaṃ tiṣṭhati vīryavā sarvavighnāna paraśamayana mahādevasya dhīmataḥ divyaṃ varṣasahasraṃ hi pādenaikena tiṣṭhataḥ devāna saṃtāpayaṃsa tatra mahādevò dhṛtavrataḥ aindrīṃ tu diśama āsthāya śailarājasya dhīmataḥ vivikte parvata tate pārāśaryò mahātapaḥ vedāna adhyāpayāma āsa vayāsaḥ śiṣyāna mahātapaḥ sumantuṃ ca mahābhāgaṃ vaiśampāyanama eva ca jaiminiṃ ca mahāprājñaṃ pailaṃ cāpi tapasvinama ebhiḥ śiṣyaiḥ parivṛtò vayāsa āste mahātapaḥ tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ dadarśa pitura uttamama āraṇeyò viśuddhātmā nabhasīva divākaraḥ atha vayāsaḥ parikṣiptaṃ javajantama iva pāvakama dadarśa sutama āyāntaṃ divākarasamaprabhama asajjamānaṃ vṛkṣeṣu śaileṣu viṣameṣu ca yògayuktaṃ mahātmānaṃ yathā bānaṃ guṇacyutama sò 'bhigamya pituḥ pādāva agṛhṇāda araṇīsutaḥ yathòpajòṣaṃ taiśa cāpi samāgacchana mahāmuniḥ tatò nivedayāma āsa pitre sarvama aśeṣataḥ śukò janakarājena saṃvādaṃ parītamānasaḥ evama adhyāpayaña śiṣyāna vayāsaḥ putraṃ ca vīryavāna uvāsa himavatpṛṣṭhe pārāśaryò mahāmuniḥ tataḥ kadā cica chiṣyāsa taṃ parivāryāvatasthire vedādhyayanasaṃpannāḥ śāntātmānò jitendriyāḥ vedeṣu niṣṭhāṃ saṃprāpya sāṅgeṣva atitapasvinaḥ athòcusa te tadā vayāsaṃ śiṣyāḥ parāñjalayò guruma mahatā śareyasā yuktā yaśasā ca sama vardhitāḥ ekaṃ tava idānīma icchāmò guruṇānugrahaṃ kṛtama iti teṣāṃ vacaḥ śarutvā barahmarṣisa tāna uvāca ha ucyatāma iti tada vatsā yada vaḥ kāryaṃ pariyaṃ mayā etada vākyaṃ guròḥ śarutvā śiṣyāsa te hṛṣṭamānasāḥ punaḥ parāñjalayò bhūtvā paranamya śirasā guruma ūcusa te sahitā rājanna idaṃ vacanama uttamama yadi parīta upādhyāyò dhanyāḥ samò munisattama kāṅkṣāma astu vayaṃ sarve varaṃ dattaṃ maharṣiṇā sasthaḥ śiṣyò na te khayātiṃ gaccheda atra parasīda naḥ catvārasa te vayaṃ śiṣyā guruputraśa ca pañcamaḥ iha vedāḥ paratiṣṭheranna eṣa naḥ kāṅkṣitò varaḥ śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śarutvā vayāsò vedārtha tattvavita parāśarātmajò dhīmāna paralòkārtha cintakaḥ uvāca śiṣyāna dharmātmā dharmyaṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ barāhmaṇāya sadā deyaṃ barahma śuśrūsave bhaveta barahmalòke nivāsaṃ yò dharuvaṃ samabhikāṅkṣati bhavantò bahulāḥ santu vedò vistāryatāma ayama nāśiṣye saṃpradātavyò nāvrate nākṛtātmani ete śiṣyaguṇāḥ sarve vijñātavyā yathārthataḥ nāparīkṣita cāritre vidyā deyā kathaṃ cana yathā hi kanakaṃ śuddhaṃ tāpachedanigharṣaṇaiḥ parīkṣeta tathā śiṣyāna īkṣeta kulaguṇādibhiḥ na niyòjyāśa ca vaḥ śiṣyā aniyòge mahābhaye yathāmatiyathā pāthaṃ tathā vidyā phaliṣyati sarvasa taratu durgāni sarvò bhadrāṇi paśyatu śarāvayeca caturò varṇāna kṛtvā barāhmaṇama agrataḥ vedasyādhyayanaṃ hīdaṃ taca ca kāryaṃ mahata samṛtama satutyarthama iha devānāṃ vedāḥ sṛṣṭāḥ savayambhuvā yò nirvadeta saṃmòhāda barāhmaṇaṃ vedapāragama sò 'padhyānāda barāhmaṇasya parābhūyāda asaṃśayama yaśa cādharmeṇa vibrūyāda yaśa cādharmeṇa pṛcchati tayòra anyataraḥ paraiti vidveṣaṃ vādhigacchati etada vaḥ sarvama ākhyātaṃ savādhyāyasya vidhiṃ parati upakuryāca ca śiṣyāṇāma etaca ca hṛdi vò bhaveta [bhī] etaca charutvā guròra vākyaṃ vayāsa śiṣyā mahaujasaḥ anyònyaṃ hṛṣṭamanasaḥ pariṣasvajire tadā uktāḥ samò yada bhagavatā tadātvāyati saṃhitama tana nò manasi saṃrūḍhaṃ kariṣyāmasa tathā ca tata anyònyaṃ ca sabhājyaivaṃ suprītamanasaḥ punaḥ vijñāpayanti sama guruṃ punara vākyaviśāradāḥ śailāda asmāna mahīṃ gantuṃ kāṅkṣitaṃ nò mahāmunau vedāna anekadhā kartuṃ yadi te rucitaṃ vibhò śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śarutvā parāśara sutaḥ parabhuḥ paratyuvāca tatò vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitama kaṣitiṃ vā devalòkaṃ vā gamyatāṃ yadi ròcate apramādaśa ca vaḥ kāryò barahma hi paracurachalama te 'nujñātāsa tataḥ sarve guruṇā satyavādinā jagmuḥ paradakṣiṇaṃ kṛtvā vayāsaṃ mūrdhnābhivādya ca avatīrya mahīṃ te 'tha cāturhòtrama akalpayana saṃyājayantò viprāṃśa ca rājanyāṃśa ca viśasa tathā pūjyamānā davijaira nityaṃ mòdamānā gṛhe ratāḥ yājanādhyāpana ratāḥ śarīmantò lòkaviśrutāḥ avatīrṇeṣu śiṣyeṣu vayāsaḥ putrasahāyavāna tūsnīṃ dhayānaparò dhīmāna ekānte samupāviśata taṃ dadarśāśramapade nāradaḥ sumahātapaḥ athainama abravīta kāle madhurākṣarayā girā bhò bhò maharṣe vāsiṣṭha barahmaghòṣò na vartate ekò dhayānaparasa tūsnīṃ kima āsse cintayanna iva barahmaghòṣaira virahitaḥ parvatò 'yaṃ na śòbhate rajasā tamasā caiva sòmaḥ sòpaplavò yathā na bharājate yathā pūrvaṃ niṣādānāma ivālayaḥ devarṣigaṇajuṣṭò 'pi vedadhvaninirākṛtaḥ ṛṣayaśa ca hi devāśa ca gandharvāśa ca mahaujasaḥ vimuktā barahmaghòṣeṇa na bharājante yathā purā nāradasya vacaḥ śarutvā kṛṣṇadvaipāyanò 'baravīta maharṣe yata tavayā paròktaṃ vedavādavicakṣaṇa etana manò 'nukūlaṃ me bhavāna arhati bhāsituma sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvatra ca kutūhalī tariṣu lòkeṣu yadvṛttaṃ sarvaṃ tava mate sathitama tada ājñāpaya viprarṣe barūhi kiṃ karavāṇi te yana mayā samanuṣṭheyaṃ barahmarṣe tada udāhara viyuktasyeha śiṣyaira me nātihṛṣṭama idaṃ manaḥ [nārada] anāmnāya malā vedā barāhmaṇasyāvrataṃ malama malaṃ pṛthivyā vāhīkāḥ satrīṇāṃ kautūhalaṃ malama adhīyatāṃ bhavāna vedāna sārdhaṃ putreṇa dhīmatā vidhunvana barahmaghòṣeṇa rakṣòbhayakṛtaṃ tamaḥ [bhī] nāradasya vacaḥ śarutvā vayāsaḥ paramadharmavita tathetya uvāca saṃhṛṣṭò vedābhyāse dṛdha varataḥ śukena saha putreṇa vedābhyāsama athākaròta savareṇòccaiḥ sa śaikṣeṇa lòkāna āpūrayanna iva tayòra abhyasatòra evaṃ nānādharmapravādinòḥ vātò 'timātraṃ paravavau samudrānila vejitaḥ tatò 'nadhyāya iti taṃ vayāsaḥ putrama avārayata śukò vārita mātrasa tu kautūhalasamanvitaḥ apṛcchata pitaraṃ barahmana kutò vāyura abhūda ayama ākhyātuma arhati bhavāna vāyòḥ sarvaṃ viceṣṭitama śukasyaitada vacaḥ śarutvā vayāsaḥ paramavismitaḥ anadhyāya nimitte 'saminna idaṃ vacanama abravīta divyaṃ te cakṣura utpannaṃ savasthaṃ te nirmalaṃ manaḥ tamasā rajasā cāpi tayaktaḥ sattve vayavasthitaḥ ādarśe savāma iva chāyāṃ paśyasya ātmānama ātmanā nayasyātmani savayaṃ vedāna buddhyā samanucintaya deva yānacarò viṣṇòḥ pitṛyānaśa ca tāmasaḥ davāva etau paretya panthānau divaṃ cādhaśa ca gacchataḥ pṛthivyāma antarikṣe ca yatra saṃvānti vāyavaḥ saptaite vāyumārgā vai tāna nibòdhānupūrvaśaḥ tatra devagaṇāḥ sādhyāḥ samabhūvana mahābalāḥ teṣāma apya abhavata putraḥ samānò nāma durjayaḥ udānasa tasya putrò 'bhūda vayānasa tasyābhavata sutaḥ apānaśa ca tatò jañeyaḥ parāṇaśa cāpi tataḥ parama anapatyò 'bhavata parānò durdharṣaḥ śatrutāpanaḥ pṛthaka karmāṇi teṣāṃ tu paravakṣyāmi yathātathama parānināṃ sarvatò vāyuśa ceṣṭā vartayate pṛthaka parāṇanāca caiva bhūtānāṃ parāṇa itya abhidhīyate parerayatya abhrasaṃghātāna dhūmajāṃśa còsmajāṃśa ca yaḥ parathamaḥ parathame mārge paravahò nāma sò 'nilaḥ ambare sanehama abhrebhyasa tadida bhayaśa còttamadyutiḥ āvahò nāma saṃvāti davitīyaḥ śavasanò nadana udayaṃ jayòtiṣāṃ śaśvata sòmādīnāṃ karòti yaḥ antardeheṣu còdānaṃ yaṃ vadanti maharṣayaḥ yaśa caturbhyaḥ samudrebhyò vāyura dhārayate jalama uddhṛtyādadate cāpò jīmūtebhyò 'mabare 'nilaḥ yò 'dabhiḥ saṃyòjya jīmūtāna parjanyāya parayacchati udvahò nāma varṣiṣṭhasa taritīyaḥ sa sadāgatiḥ samuhyamānā bahudhā yena nīlāḥ pṛthaga ghanāḥ varṣamòkṣakṛtārambhāsa te bhavanti ghanāghanāḥ saṃhatā yena cāviddhā bhavanti nadatāṃ nadāḥ rakṣaṇārthāya saṃbhūtā meghatvama upayānti ca yò 'sau vahati devānāṃ vimānāni vihāyasā caturthaḥ saṃvahò nāma vāyuḥ sa girimardanaḥ yena vegavatā rugṇā rūkṣeṇārujatā rasāna vāyunā vihitā meghā na bhavanti balāhakāḥ dāruṇòtpāta saṃcārò nabhasaḥ satanayitnumāna pañcamaḥ sa mahāvegò vivahò nāma mārutaḥ yasmina pāriplave divyā vahantya āpò vihāyasā puṇyaṃ cākāśagaṅgāyāsa tòyaṃ viṣṭabhya tiṣṭhati dūrāta paratihatò yasminna ekaraśmira divākarama yònira aṃśusahasrasya yena bhāti vasuṃdharā yasmāda āpyāyate sòmò nidhira divyò 'mṛtasya ca sasthaḥ parivahò nāma sa vāyura javatāṃ varaḥ sarvaprāṇa bhṛtāṃ parāṇāna yò 'natakāle nirasyati yasya vartmānuvartete mṛtyuvaivasvatāva ubhau samyaga anvīkṣatāṃ buddhyā śāntayādhyātma nityayā dhayānābhyāsābhirāmāṇāṃ yò 'mṛtatvāya kalpate yaṃ samāsādya vegena diśāma antaṃ parapedire dakṣasya daśa putrāṇāṃ sahasrāṇi parajāpateḥ yena sṛṣṭaḥ parābhūtò yātya eva na nivartate parāvahò nāma parò vāyuḥ sa duratikramaḥ evama ete 'diteḥ putrā mārutāḥ paramādbhutāḥ anāramantaḥ saṃvānti sarvagāḥ sarvadhāriṇaḥ etata tu mahada āśvaryaṃ yada ayaṃ parvatòttamaḥ kampitaḥ sahasā tena vāyunābhipravāyatā viṣṇòra niḥśvāsavātò 'yaṃ yadā vegasamīritaḥ sahasòdīryate tāta jagata paravyathate tadā tasmāda barahmavidò barahma nādhīyante 'tivāyati vāyòra vāyubhayaṃ haya uktaṃ barahma tata pīḍitaṃ bhaveta etāvada uktvā vacanaṃ parāśara sutaḥ parabhuḥ uktvā putrama adhīsveti vayòma gaṅgāma ayāta tadā [bhī] etasminna antare śūnye nāradaḥ samupāgamata śukaṃ savādhyāyanirataṃ vedārthāna vaktuma īpsitāna devarṣiṃ tu śukò dṛṣṭvā nāradaṃ samupasthitama arghya pūrveṇa vidhinā vedòktenābhyapūjayata nāradò 'thābravīta parītò barūhi barahmavidāṃ varana kena tavāṃ śareyasā tāta yòjayāmīti hṛṣṭavata nāradasya vacaḥ śarutvā śukaḥ paròvāca bhārata asmi~la lòke hitaṃ yata sayāta tena māṃ yòktuma arhasi [nārada] tattvaṃ jijñāsatāṃ pūrvama ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāma sanatkumārò bhagavāna idaṃ vacanama abravīta nāsti vidyā samaṃ cakṣura nāsti vidyā samaṃ tapaḥ nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tayāgasamaṃ sukhama nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpāta satataṃ puṇyaśīlatā sadvṛttiḥ samudācāraḥ śareya etada anuttamama mānuṣyama asukhaṃ parāpya yaḥ sajjati sa muhyati nālaṃ sa duḥkhamòkṣāya saṅgò vai duḥkhalakṣaṇama saktasya buddhiśa calati mòhajālavivardhinī mòhajālāvṛtò duḥkhama iha cāmutra cāśnute sarvòpāyena kāmasya karòdhasya ca vinigrahaḥ kāryaḥ śareyò 'ratinā tau hi śareyò ghātārthama udyatau nityaṃ karòdhāta tapò rakṣeca chariyaṃ rakṣeta matsarāta vidyāṃ mānāvamānābhyāma ātmānaṃ tu paramādataḥ ānṛśaṃsyaṃ parò dharmaḥ kaṣamā ca paramaṃ balama ātmajñānaṃ paraṃ jañānaṃ na satyāda vidyate parama satyasya vacanaṃ śareyaḥ satyāda api hitaṃ bhaveta yada bhūtahitama atyantama etata satyaṃ mataṃ mama sarvārambhaphalatyāgī nirāśīra niṣparigrahaḥ yena sarvaṃ parityaktaṃ sa vidvāna sa ca paṇḍitaḥ indriyaira indriyārthebhyaśa caratya ātmavaśaira iha asajjamānaḥ śāntātmā nirvikāraḥ samāhitaḥ ātmabhūtaira atadbhūtaḥ saha caiva vinaiva ca sa vimuktaḥ paraṃ śareyò nacireṇādhigacchati adarśanama asaṃsparśasa tathāsaṃbhāsanaṃ sadā yasya bhūtaiḥ saha mune sa śareyò vindate parama na hiṃsyāta sarvabhūtāni maitrāyaṇa gataśa careta nedaṃ janma samāsādya vairaṃ kurvīta kena cita ākiṃcanyaṃ susaṃtòṣò nirāśīstvama acāpalama etada āhuḥ paraṃ śareya ātmajñasya jitātmanaḥ parigrahaṃ parityajya bhava tāta jitendriyaḥ aśòkaṃ sathānama ātiṣṭha iha cāmutra cābhayama nirāmiṣā na śòcanti tayajehāmiṣama ātmanaḥ parityajyāmiṣaṃ saumya duḥkhatāpāda vimòkṣyase tapònityena dāntena muninā saṃyatātmanā ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣva asaṅginā guṇasaṅgeṣva anāsakta ekacaryā rataḥ sadā barāhmaṇe nacirāda eva sukhama āyātya anuttamama davandvārāmeṣu bhūteṣu ya ekò ramate muniḥ viddhi parajñāna tṛptaṃ taṃ jañānatṛptò na śòcati śubhaira labhatidevatvaṃ vayāmiśraira janma mānuṣama aśubhaiśa cāpya adhò janma karmabhira labhate 'vaśaḥ tatra mṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ saṃsāre pacyate jantusa tata kathaṃ nāvabudhyase ahite hitasaṃjñasa tavama adhruve dharuvasaṃjñakaḥ anarthe cārthasaṃjñasa tavaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase saṃveṣṭyamānaṃ bahubhira mòhatantubhira ātmajaiḥ kòśakāravada ātmānaṃ veṣṭayana nāvabudhyase alaṃ parigraheneha dòṣavāna hi parigrahaḥ kṛmira hi kòśakārasa tu badhyate savaparigrahāta putradārakuṭumbeṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ saraḥ paṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva mahājālasamākṛṣṭāna sathale matsyāna ivòddhṛtāna sanehajālasamākṛṣṭāna paśya jantūna suduḥkhitāna kutumbaṃ putradāraṃ ca śarīraṃ daravyasaṃcayāḥ pārakhyama adhruvaṃ sarvaṃ kiṃ savaṃ sukṛtaduṣkṛtama yadā sarvaṃ parityajya gantavyama avaśena te anarthe kiṃ parasaktasa tavaṃ savama arthaṃ nānutiṣṭhasi aviśrāntama anālambama apātheyama adaiśikama tamaḥ kāntārama adhvānaṃ kathama ekò gamiṣyasi na hi tavā parasthitaṃ kaśa cita pṛṣṭhatò 'nugamiṣyati sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tavā yāsyantama anuyāsyati vidyā karma ca śauryaṃ ca jañānaṃ ca bahuvistarama arthārthama anusāryante siddhārthasa tu vimucyate nibandhanī rajjura eṣā yā garāme vasatò ratiḥ chittvaināṃ sukṛtò yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ rūpakūlāṃ manaḥ saròtāṃ saparśadvīpāṃ rasāvahāma gandhapaṅkāṃ śabdajalāṃ savargamārgadurāvahāma kaṣamāritrāṃ satyamayīṃ dharmasthaira yavatākarāma tayāgavātādhvagāṃ śīghrāṃ buddhināvā nadīṃ tareta tayaja dharmama adharmaṃ ca jubhe satyānṛte tayaja ubhe satyānṛte tayaktvā yena tayajasi taṃ tayaja tayaja dharmama asaṃkalpāda adharmaṃ cāpya ahiṃsayā ubhe satyānṛte buddhyā buddhiṃ paramaniścayāta asthi sathūnaṃ sanāyu yutaṃ māṃsaśònita lepanama carmāvanaddhaṃ durgandhi pūrṇaṃ mūtra purīsayòḥ jarā śòkasamāviṣṭaṃ rògāyatanama āturama rajasvalama anityaṃ ca bhūtāvāsaṃ samutsṛja idaṃ viśvaṃ jagata sarvama ajagaca cāpi yada bhaveta mahābhūtātmakaṃ sarvaṃ mahada yata paramānu yata indriyāṇi ca pañcaiva tamaḥ sattvaṃ rajasa tathā itya eṣa sapta daśakò rāśira avyaktasaṃjñakaḥ sarvaira ihendriyārthaiśa ca vayaktāvyaktaira hi saṃhitaḥ pañcaviṃśaka itya eṣa vayaktāvyaktamayò guṇaḥ etaiḥ sarvaiḥ samāyuktaḥ pumāna itya abhidhīyate tarivargò 'tara sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ tathā ya idaṃ veda tattvena sa veda parabhavāpyayau pārāśaryeha bòddhavyaṃ jañānānāṃ yaca ca kiṃ cana indriyaira gṛhyate yada yata tata tada vayaktama iti sathitiḥ avyaktama iti vijñeyaṃ liṅgagrāhyama atīndriyama indriyaira niyataira dehī dhārābhira iva tarpyate lòke vitatama ātmānaṃ lòkaṃ cātmani paśyati parāvaradṛśaḥ śaktira jañānavelāṃ na paśyati paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā barahmabhūtasya saṃyògò nāśubhenòpapadyate jañānena vividhāna kaleśāna ativṛttasya mòhajāna lòke buddhiprakāśena lòkamārgò na riṣyate anādi nidhanaṃ jantuma ātmani sathitama avyayama akartārama amūrtaṃ ca bhagavāna āha tīrthavita yò jantuḥ savakṛtaisa taisa taiḥ karmabhira nityaduḥkhitaḥ sa duḥkhapratighātārthaṃ hanti jantūna anekadhā tataḥ karma samādatte punara anyana navaṃ bahu tapyate 'tha punasa tena bhuktvāpathyama ivāturaḥ ajasrama eva mòhārtò duḥkheṣu sukhasaṃjñitaḥ badhyate mathyate caiva karmabhira manthavata sadā tatò nivṛttò bandhāta savāta karmaṇāma udayāda iha paribhramati saṃsāraṃ cakravada bahu vedanaḥ sa tavaṃ nivṛttabandhusa tu nivṛttaśa cāpi karmataḥ sarvavita sarvajita siddhò bhava bhāvavivarjitaḥ saṃyamena navaṃ bandhaṃ nivartya tapasò balāta saṃprāptā bahavaḥ siddhima apya abādhāṃ sukhòdayāma [nārada] aśòkaṃ śòkanāśārthaṃ śāstraṃ śānti karaṃ śivama niśamyya labhate buddhiṃ tāṃ labdhvā sukhama edhate śòkasthāna sahasrāṇi bhayasthāna śatāni ca divase divase mūḍhama āviśanti na paṇḍitama tasmāda aniṣṭa nāśārthama itihāsaṃ nibòdha me tiṣṭhate ceda vaśe buddhira labhate śòkanāśanama aniṣṭa saṃprayògāca ca viprayògāta pariyasya ca manuṣyā mānasaira duḥkhaira yujyante alpabuddhayaḥ daravyeṣu samatīteṣu ye guṇāsa tāna na cintayeta tāna anādriyamāṇasya sanehabandhaḥ paramucyate dòṣadarśī bhaveta tatra yatra rāgaḥ paravartate aniṣṭavada dhitaṃ paśyeta tathā kaṣipraṃ virajyate nārthò na dharmò na yaśò yò 'tītama anuśòcati apya abhāvena yujyeta taca cāsya na nivartate guṇaira bhūtāni yujyante viyujyante tathaiva ca sarvāṇi naitada ekasya śòkasthānaṃ hi vidyate mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yò 'tītama anuśòcati duḥkhena labhate duḥkhaṃ davāva anarthau parapadyate nāśru kurvanti ye buddhyā dṛṣṭvā lòkeṣu saṃtatima samyaka parapaśyataḥ sarvaṃ nāśru karmòpapadyate duḥkhòpaghāte śārīre mānase vāpya upasthite yasmina na śakyate kartuṃ yatnasa tana nānucintayeta bhaiṣajyama etada duḥkhasya yada etana nānucintayeta cintyamānaṃ hi na vayeti bhūyaśa cāpi paravardhate parajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyāca chārīrama auṣadhaiḥ etada vijāna sāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāma iyāta anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ daravyasaṃcayaḥ ārògyaṃ pariya saṃvāsagṛdhyeta tatra na paṇḍitaḥ na jānapadikaṃ duḥkhama ekaḥ śòcituma arhati aśòcana paratikurvīta yadi paśyeda upakramama sukhāda bahutaraṃ duḥkhaṃ jīvite nātra saṃśayaḥ sanigdhatvaṃ cendriyārtheṣu mòhāna maraṇama apriyama parityajati yò duḥkhaṃ sukhaṃ vāpya ubhayaṃ naraḥ abhyeti barahma sò 'tayantaṃ na taṃ śòcanti paṇḍitāḥ duḥkhama arthā hi tayajyante pālane na ca te sukhāḥ duḥkhena cādhigamyante nāśama eṣāṃ na cintayeta anyāma anyāṃ dhanāvasthāṃ parāpya vaiśeṣikīṃ narāḥ atṛptā yānti vidhvaṃsaṃ saṃtòṣaṃ yānti paṇḍitāḥ sarve kaṣarāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ saṃyògā viprayògāntā maraṇāntaṃ hi jīvitama antò nāsti pipāsāyāsa tuṣṭisa tu paramaṃ sukhama tasmāta saṃtòṣama eveha dhanaṃ paśyanti paṇḍitāḥ nimeṣa mātrama api hi vayò gacchanna na tiṣṭhati savaśarīreṣva anityeṣu nityaṃ kima anucintayeta bhūteṣva abhāvaṃ saṃcintya ye buddhvā tamasaḥ parama na śòcanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṃ gatima saṃcinvānakama evainaṃ kāmānāma avitṛptakama vayāghraḥ paśuma ivāsādya mṛtyura ādāya gacchati athāpya upāyaṃ saṃpaśyeda duḥkhasya parimòkṣaṇe aśòcanna ārabhetaiva yuktaśa cāvyasanī bhaveta śabde saparśe ca rūpe ca gandheṣu ca raseṣu ca nòpabhògāta paraṃ kiṃ cida dhaninò vādhanasya vā parāka saṃprayògāda bhūtānāṃ nāsti duḥkhama anāmayama viprayògāta tu sarvasya na śòceta parakṛtisthitaḥ dhṛtyā śiśnòdaraṃ rakṣeta pāṇi pādaṃ ca cakṣuṣā cakṣuḥ śaròtre ca manasā manò vācaṃ ca vidyayā paranayaṃ paratisaṃhṛtya saṃstuteṣva itareṣu ca vicareda asamunnaddhaḥ sa sukhī sa ca paṇḍitaḥ adhyātmaratira āsīnò nirapekṣò nirāmiṣaḥ ātmanaiva sahāyena yaśa careta sa sukhī bhaveta [nārada] sukhaduḥkhaviparyāsò yadā samupapadyate nainaṃ parajñā sunītaṃ vā tarāyate nāpi pauruṣama savabhāvāda yatnama ātiṣṭheda yatnavāna nāvasīdati jarāmaraṇarògebhyaḥ pariyama ātmānama uddhareta rujanti hi śarīrāṇi rògāḥ śārīra mānasāḥ sāyakā iva tīkṣṇāgrāḥ parayuktā dṛdha dhanvibhiḥ vayādhitasya vivitsābhisa tarasyatò jīvitaiṣiṇaḥ avaśasya vināśāya śarīrama apakṛṣyate saravanti na nivartante saròtāṃsi saritāma iva āyura ādāya martyānāṃ rātryahāni punaḥ punaḥ vayatyayò haya ayama atyantaṃ pakṣayòḥ śuklakṛṣṇayòḥ jātaṃ martyaṃ jarayati nimeṣaṃ nāvatiṣṭhate sukhaduḥkhāni bhūtānāma ajarò jarayanna asau ādityò haya astama abhyeti punaḥ punara udeti ca adṛṣṭapūrvāna ādāya bhāvāna apariśaṅkitāna iṣṭāniṣṭāna manuṣyāṇāma astaṃ gacchanti rātrayaḥ yò yama iccheda yathākāmaṃ kāmānāṃ tata tada āpnuyāta yadi sayāna na parādhīnaṃ puruṣasya kariyāphalama saṃyatāśa ca hi dakṣāśa ca matimantaśa ca mānavāḥ dṛśyate niṣphalāḥ santaḥ parahīnāśa ca savakarmabhiḥ apare bāliśāḥ santò nirguṇāḥ puruṣādhamāḥ āśīrbhira apya asaṃyuktā dṛśyante sarvakāminaḥ bhūtānāma aparaḥ kaśa cida dhiṃsāyāṃ satatòtthitaḥ vañcanāyāṃ ca lòkasya sa sukheṣva eva jīryate aceṣṭamānama āsīnaṃ śarīḥ kaṃ cida upatiṣṭhati kaśa cita karmānusṛtyānyò na parāpyama adhigacchati aparādhaṃ samācakṣva puruṣasya savabhāvataḥ śukrama anyatra saṃbhūtaṃ punara anyatra gacchati tasya yònau parasaktasya garbhò bhavati vā na vā āmrapuṣpòpamā yasya nivṛttira upalabhyate keṣāṃ cita putra kāmānāma anusaṃtānama icchatāma siddhau parayatamānānāṃ naivāndama upajāyate garbhāca còdvijamānānāṃ karuddhāda āśīviṣāda iva āyuṣmāña jāyate putraḥ kathaṃ paretaḥ pitaiva saḥ devāna iṣṭvā tapasa taptvā kṛpaṇaiḥ putragṛddhibhiḥ daśa māsāna paridhṛtā jāyante kulapāṃsanāḥ apare dhanadhānyāni bhògāṃśa ca pitṛsaṃcitāna vipulāna abhijāyante labdhāsa taira eva maṅgalaiḥ anyònyaṃ samabhipretya maithunasya samāgame upadrava ivāviṣṭò yòniṃ garbhaḥ parapadyate śīrṇaṃ paraśarīreṇa nicchavīkaṃ śarīriṇama parānināṃ parāṇa saṃròdhe māṃsaśleṣma viceṣṭitama nirdagdhaṃ paradehena paradehaṃ calācalama vinaśyantaṃ vināśānte nāvi nāvama ivāhitama saṃgatyā jathare nayastaṃ retò binduma acetanama kena yatnena jīvantaṃ garbhaṃ tavama iha paśyasi annapānāni jīryante yatra bhakṣāśa ca bhakṣitāḥ tasminna evòdare garbhaḥ kiṃ nānnama iva jīryate garbhamūtra purīsānāṃ savabhāvaniyatā gatiḥ dhāraṇe vā visarge vā na kartura vidyate vaśaḥ saravanti haya udarāda garbhā jāyamānāsa tathāpare āgamena sahānyeṣāṃ vināśa upapadyate etasmāda yònisaṃbandhāda yò jīvana parimucyate parajāṃ ca labhate kāṃ cita punara davandveṣu majjati śatasya saha jātasya saptamīṃ daśamīṃ daśāma parāpnuvanti tataḥ pañca na bhavanti śatāyuṣaḥ nābhyutthāne manuṣyāṇāṃ yògāḥ sayura nātra saṃśayaḥ vayādhibhiśa ca vimathyante vayālaiḥ kaṣudramṛgā iva vayādhibhira bhakṣyamāṇānāṃ tayajatāṃ vipulaṃ dhanama vedanāṃ nāpakarṣanti yatamānāśa cikitsakāḥ te cāpi nipunā vaidyāḥ kuśalāḥ saṃbhṛtauṣadhāḥ vayādhibhiḥ parikṛṣyante mṛgā vayādhaira ivārditāḥ te pibantaḥ kasāyāṃśa ca sarpīṃsi vividhāni ca dṛśyante jarayā bhagnā nāgā nāgaira ivòttamaiḥ ke vā bhuvi cikitsante rògārtāna mṛgapakṣiṇaḥ śavāpadāni daridrāṃśa ca parāyò nārtā bhavanti te ghòrāna api durādharṣāna nṛpatīna ugratejasaḥ ākramya ròga ādatte paśūna paśupacò yathā iti lòkama anākrandaṃ mòhaśòkapariplutama saròtasā sahasā kaṣiptaṃ kariyamāṇaṃ balīyasā na dhanena na rājyena nògreṇa tapasā tathā savabhāvā vayativartante ye niyuktāḥ śarīriṣu na mariyerana na jīryerana sarve sayuḥ sarvakāmikāḥ nāpriyaṃ paratipaśyeyura utthānasya phalaṃ parati uparya upari lòkasya sarvò bhavituma icchati yatate ca yathāśakti na ca tada vartate tathā aiśvaryamadamattāṃśa ca mattāna madya madena ca apramattāḥ śaṭhāḥ karūrā vikrāntāḥ paryupāsate kaleśāḥ paratinivartante keṣāṃ cida asamīkṣitāḥ savaṃ savaṃ ca punara anyeṣāṃ na kiṃ cida abhigamyate mahaca ca phalavaiṣamyaṃ dṛśyate karma saṃdhiṣu vahanti śibikāma anye yāntya anye śibikā gatāḥ sarveṣāma ṛddhikāmānāma anye rathapuraḥsarāḥ manujāśa ca śatastrīkāḥ śataśò vidhavāḥ satriyaḥ davandvārāmeṣu bhūteṣu gacchantya ekaikaśò narāḥ idama anyata paraṃ paśya mātramòhaṃ kariṣyasi tayaja dharmama adharmaṃ ca ubhe satyānṛte tayaja ubhe satyānṛte tayaktvā yena tayajasi taṃ tayaja etata te paramaṃ guhyama ākhyātama ṛṣisattama yena devāḥ parityajya martyalòkaṃ divaṃ gatāḥ [bhī] nāradasya vacaḥ śarutvā śukaḥ paramabuddhimāna saṃcintya manasā dhīrò niścayaṃ nādhyagacchata putradāraira mahāna kaleśò vidyāmnāye mahāña śaramaḥ kiṃ nu sayāca chāśvataṃ sathānama alpakleśaṃ mahòdarama tatò muhūrtaṃ saṃcintya niścitāṃ gatima ātmanaḥ parāvapajñò dharmasya parāṃ naiḥśreyasīṃ gatima kathaṃ tava ahama asaṃkliṣṭò gaccheyaṃ paramāṃ gatima nāvarteyaṃ yathā bhūyò yònisaṃsārasāgare paraṃ bhāvaṃ hi kāṅkṣāmi yatra nāvartate punaḥ sarvasaṅgāna parityajya niścitāṃ manasò gatima tatra yāsyāmi yatrātmā śamaṃ me 'dhigamiṣyati akṣayaśa cāvyayaśa caiva yatra sathāsyāmi śāśvataḥ na tu yògama ṛte śakyā parāptuṃ sā paramā gatiḥ avabandhò hi muktasya karmabhira nòpapadyate tasmāda yògaṃ samāsthāya tayaktvā gṛhakalevarama vāyubhūtaḥ paravekṣyāmi tejòrāśiṃ divākarama na haya eṣa kaṣayama āpnòti sòmaḥ suragaṇaira yathā kampitaḥ patate bhūmiṃ punaśa caivādhiròhati kaṣīyate hi sadā sòmaḥ punaśa caivābhipūryate ravisa tu saṃtāpayati lòkāna raśmibhira ulbanaiḥ sarvatasa teja ādatte nityama akṣaya mandalaḥ atò me ròcate gantuma ādityaṃ dīptatejasama atra vatsyāmi durdharṣò niḥsaṅgenāntarātmanā sūryasya sadane cāhaṃ nikṣipyedaṃ kalevarama ṛṣibhiḥ saha yāsyāmi sauraṃ tejò 'tiduḥsahama āpṛcchāmi nagāna nāgāna girīna urvīṃ diśò divama devadānavagandharvāna piśācòragarākṣasāna lòkeṣu sarvabhūtāni paravekṣyāmi na saṃśayaḥ paśyantu yògavīryaṃ me sarve devāḥ saharṣibhiḥ athānujñāpya tama ṛṣiṃ nāradaṃ lòkaviśrutama tasmāda anujñāṃ saṃprāpya jagāma pitaraṃ parati sò 'bhivādya mahātmānama ṛṣiṃ davaipāyanaṃ munima śukaḥ paradakṣiṇīkṛtya kṛṣṇama āpṛṣṭavāna muniḥ śarutvā ṛṣisa tada vacanaṃ śukasya; parītò mahātmā punara āha cainama bhò bhòḥ putra sathīyatāṃ tāvada adya; yāvaca cakṣuḥ parīṇayāmi tavadarthama nirapekṣaḥ śukò bhūtvā niḥsnehò muktabandhanaḥ mòkṣama evānusaṃcintya gamanāya manò dadhe pitaraṃ saṃparityajya jagāma davijasattamaḥ [bhī] giripṛṣṭhaṃ samāruhya sutò vayāsasya bhārata same deśe vivikte ca niḥśalāka upāviśata dhārayāma āsa cātmānaṃ yathāśāstraṃ mahāmuniḥ pādāta parabhṛti gātreṣu karameṇa karamayògavita tataḥ sa parāṅmukhò vidvāna āditye naciròdite pāni pādaṃ samādhāya vinītavada upāviśata na tatra pakṣisaṃghātò na śabdò nāpi darśanama yatra vaiyāsakira dhīmāna yòktuṃ samupacakrame sa dadarśa tadātmānaṃ sava saṅgaviniḥsṛtama parajahāsa tatò hāsaṃ śukaḥ saṃprekṣya bhāskarama sa punara yògama āsthāya mòkṣamārgòpalabdhaye mahāyògīśvarò bhūtvā sò 'tayakrāmada vihāyasama tataḥ paradakṣiṇaṃ kṛtvā devarṣiṃ nāradaṃ tadā nivedayāma āsa tadā savaṃ yògaṃ paramarṣaye dṛṣṭò mārgaḥ paravṛttò 'sami savasti te 'satu tapòdhana tavatprasādāda gamiṣyāmi gatima iṣṭāṃ mahādyute nāradenābhyanujñātasa tatò davaipāyanātmajaḥ abhivādya punara yògama āsthāyākāśama āviśata kailāsapṛṣṭhāda utpatya sa papāta divaṃ tadā antarikṣacaraḥ śarīmāna vayāsa putraḥ suniścitaḥ tama udyantaṃ davijaśreṣṭhaṃ vainateya samadyutima dadṛśuḥ sava bhūtāni manòmāruta ranhasama vayavasāyena lòkāṃsa tarīna sarvāna sò 'tha vicintayana āsthitò divyama adhvānaṃ pāvakārka samaprabhaḥ tama ekamanasaṃ yāntama avyagrama akutòbhayama dadṛśuḥ sarvabhūtāni jaṅgamānītarāṇi ca yathāśakti yathānyāyaṃ pūjayāmaṃ cakrire tadā puṣpavarṣaiśa ca divyaisa tama avacakrura divaukasaḥ taṃ dṛṣṭvā vismitāḥ sarve gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ ṛṣayaśa caiva saṃsiddhāḥ paraṃ vismayama āgatāḥ antarikṣacaraḥ kò 'yaṃ tapasā siddhima āgataḥ adhaḥ kāyòrdhva vaktraśa ca netraiḥ samabhivāhyate tataḥ paramadhīrātmā tariṣu lòkeṣu viśrutaḥ bhāskaraṃ samuda īkṣana sa parāṅmukhò vāgyatò 'gamata śabdenākāśama akhilaṃ pūrayanna iva sarvataḥ tama āpatantaṃ sahasā dṛṣṭvā sarvāpsarò gaṇāḥ saṃbhrāntamanasò rājanna āsana paramavismitāḥ pañca cūdāprabhṛtayò bhṛśama utphullalòcanāḥ daivataṃ katamaṃ haya etada uttamāṃ gatima āsthitama suniścitama ihāyāti vimuktama iva niḥspṛhama tataḥ samaticakrāma malayaṃ nāma parvatama urvaśī pūrvacittiśa ca yaṃ nityama upasevate te sama barahmarṣiputrasya vismayaṃ yayatuḥ parama ahò buddhisamādhānaṃ vedābhyāsa rate davije acireṇaiva kālena nabhaścarati candravata pitṛśuśrūsayā siddhiṃ saṃprāptò 'yama anuttamāma pitṛbhaktò dṛdha tapāḥ pituḥ sudayitaḥ sutaḥ ananyamanasā tena kathaṃ pitrā vivarjitaḥ urvasyā vacanaṃ śarutvā śukaḥ paramadharmavita udaikṣata diśaḥ sarvā vacane gatamānasaḥ sò 'natarikṣaṃ mahīṃ caiva saśailavanakānanāma ālòkayāma āsa tadā sarāṃsi saritasa tathā tatò davaipāyana sutaṃ bahumāna puraḥsarama kṛtāñjaliputāḥ sarvā nirīkṣante sama devatāḥ abravīta tāsa tadā vākyaṃ śukaḥ paramadharmavita pitā yadya anugacchena māṃ karòśamānaḥ śuketi vai tataḥ parati vacò deyaṃ sarvaira eva samāhitaiḥ etana me sanehataḥ sarve vacanaṃ kartuma arhatha śukasya vacanaṃ śarutvā diśaḥ savanakānanāḥ samudrāḥ saritaḥ śailāḥ paratyūcusa taṃ samantataḥ yathājñāpayase vipra bādhama evaṃ bhaviṣyati ṛṣera vayāharatò vākyaṃ parativakṣyāmahe vayama [bhī] itya evama uktvā vacanaṃ barahmarṣiḥ sumahātapaḥ parātiṣṭhata śukaḥ siddhiṃ hitvā lòkāṃśa caturvidhāna tamò haya astavidhaṃ hitvā jahau pañca vidhaṃ rajaḥ tataḥ sattvaṃ jahau dhīmāṃsa tada adbhutama ivābhavata tatasa tasmina pade nitye nirguṇe liṅgavarjite barahmaṇi paratyatiṣṭhata sa vidhūmò 'ganira iva javalana ulkā pātā diśāṃ dāhā bhūmikampāsa tathaiva ca parādurbhūtāḥ kaṣaṇe tasmiṃsa tada adbhutama ivābhavata darumāḥ śākhāśa ca mumucuḥ śikharāṇi ca parvatāḥ nirghātaśabdaiśa ca girira himavāna dīryatīva ha na babhāse sahasrāṃśura na jajvāla ca pāvakaḥ haradāśa ca saritaśa caiva cukṣubhuḥ sāgarāsa tathā vavarṣa vāsavasa tòyaṃ rasavaca ca sugandhi ca vavau samīraṇaśa cāpi divyagandhavahaḥ śuciḥ sa śṛṅge 'paratime divye himavana merusaṃbhave saṃśliṣṭe śavetapīte dave rukta rūpyamaye śubhe śatayòjanavistāre tiryaga ūrdhvaṃ ca bhārata udīcīṃ diśama āśritya rucire saṃdadarśa ha sò 'viśaṅkena manasā tathaivābhyapataca chukaḥ tataḥ parvataśṛṅge dave sahasaiva davidhākṛte adṛśyetāṃ mahārāja tada adbhutama ivābhavata tataḥ parvataśṛṅgābhyāṃ sahasaiva viniḥsṛtaḥ na ca paratijaghānāsya sa gatiṃ parvatòttamaḥ tatò mahāna abhūca chabdò divi sarvadivaukasāma gandharvāṇāma ṛṣīṇāṃ ca ye ca śailanivāsinaḥ dṛṣṭvā śukama atikrāntaṃ parvataṃ ca davidhākṛtama sādhu sādhva iti tatrāsīna nādaḥ sarvatra bhārata sa pūjyamānò devaiśa ca gandharvaira ṛṣibhisa tathā yakṣarākṣasa saṃghaiśa ca vidyādharagaṇaisa tathā divyaiḥ puṣpaiḥ samākīrṇama antarikṣaṃ samantataḥ āsīta kila mahārāja śukābhipatane tadā tatò mandākinīṃ ramyāma upariṣṭāda abhivrajana śukò dadarśa dharmātmā puṣpita darumakānanāma tasyāṃ karīdantya abhiratāḥ sanānti caivāpsarò gaṇāḥ śūnyākāraṃ nirākārāḥ śukaṃ dṛṣṭvā vivāsasaḥ taṃ parakramantama ājñāya pitā sanehasamanvitaḥ uttamāṃ gatima āsthāya pṛṣṭhatò 'nusasāra ha śukasa tu mārutāda ūrdhvaṃ gatiṃ kṛtvāntarikṣagāma darśayitvā parabhāvaṃ savaṃ sarvabhūtò 'bhavata tadā mahāyògagatiṃ tava agryāṃ vayāsòtthāya mahātapaḥ nimeṣāntaramātreṇa śukābhipatanaṃ yayau sa dadarśa davidhākṛtvā parvatāgraṃ śukaṃ gatama śaśaṃsura ṛṣayasa tasmai karma putrasya tata tadā tataḥ śuketi dīrgheṇa śaikṣeṇākranditasa tadā savayaṃ pitrā savareṇòccaisa tarī~la lòkāna anunādya vai śukaḥ sarvagatò bhūtvā sarvātmā sarvatò mukhaḥ paratyabhāsata dharmātmā bhòḥ śabdenānunādayana tata ekākṣaraṃ nādaṃ bhò itya eva samīrayana paratyāharaña jagata sarvama uccaiḥ sathāvarajaṅgamama tataḥ parabhṛti cādyāpi śabdāna uccāritāna pṛthaka girigahvara pṛṣṭheṣu vayājahāra śukaṃ parati antarhitaḥ parabhāvaṃ tu darśayitvā śukasa tadā guṇāna saṃtyajya śabdādīna padama adhyagamata parama mahimānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putrasyāmita tejasaḥ niṣasāda giriprasthe putrama evānucintayana tatò mandākinī tīre karīdantò 'pasarasāṃ gaṇāḥ āsādya tama ṛṣiṃ sarvāḥ saṃbhrāntā gatacetasaḥ jale nililyire kāśa cita kāśa cida gulmāna parapedire vasanānya ādaduḥ kāśa cida dṛṣṭvā taṃ munisattamama tāṃ muktatāṃ tu vijñāya muniḥ putrasya vai tadā saktatāma ātmanaśa caiva parītò 'bhūda varīditaśa ca ha taṃ devagandharvavṛtò maharṣigaṇapūjitaḥ pināka hastò bhavagāna abhyāgacchata śaṃkaraḥ tama uvāca mahādevaḥ sāntvapūrvama idaṃ vacaḥ putraśòkābhisaṃtaptaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ tadā agnera bhūmera apāṃ vāyòra antarikṣasya caiva ha vīryeṇa sadṛśaḥ putrasa tavayā mattaḥ purā vṛtaḥ sa tathā lakṣaṇò jātasa tapasā tava saṃbhṛtaḥ mama caiva parabhāvena barahmatejòmayaḥ śuciḥ sa gatiṃ paramāṃ parāptò duṣprāpāma ajitendriyaiḥ daivataira api viprarṣe taṃ tavaṃ kima anuśòcasi yāvata sathāsyanti girayò yāvata sathāsyanti sāgarāḥ tāvata tavākṣayā kīrtiḥ saputrasya bhaviṣyati chāyāṃ savaputra sadṛśīṃ sarvatò 'napagāṃ sadā darakṣyase tavaṃ ca lòke 'samina matprasādāna mahāmune sò 'nunītò bhagavatā savayaṃ rudreṇa bhārata chāyā paśyana samāvṛttaḥ sa muniḥ parayā mudā iti janma gatiśa caiva śukasya bharatarṣabha vistareṇa mayākhyātaṃ yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi etada ācasta me rājana devarṣira nāradaḥ purā vayāsaśa caiva mahāyògī saṃjalpeṣu pade pade itihāsama imaṃ puṇyaṃ mòkṣadharmārthasaṃhitama dhārayeda yaḥ śama paraḥ sa gaccheta paramāṃ gatima [ya] gṛhasthò barahmacārī vā vānaprasthò 'tha bhikṣukaḥ ya iccheta siddhima āsthātuṃ devatāṃ kāṃ yajeta saḥ kutò haya asya dharuvaḥ savargaḥ kutò niḥśreyasaṃ parama vidhinā kena juhuyāda daivaṃ pitryaṃ tathaiva ca muktaśa ca kāṃ gatiṃ gacchena mòkṣaśa caiva kima ātmakaḥ savargataśa caiva kiṃ kuryāda yena na cayavate divaḥ devatānāṃ ca kò devaḥ pitṝṇāṃ ca tathā pitā tasmāta parataraṃ yaca ca tana me barūhi pitāmaha [bhīsma] gūḍhaṃ māṃ paraśnavita paraśnaṃ pṛcchase tavama ihānagha na haya eṣa tarkayā śakyò vaktuṃ varṣaśataira api ṛte devaprasādāda vā rājaña jañānāgamena vā gahanaṃ haya etada ākhyānaṃ vayākhyātavyaṃ tavāri hana atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama nāradasya ca saṃvādama ṛṣera nārāyaṇasya ca nārāyaṇò hi viśvātmā caturmūrtiḥ sanātanaḥ dharmātmajaḥ saṃbabhūva pitaivaṃ me 'bhayabhāsata kṛte yuge mahārāja purā savāyambhuve 'natare narò nārāyaṇaśa caiva hariḥ kṛṣṇasa tathaiva ca tebhyò nārāyaṇa narau tapasa tepatura avyayau badarya āśramama āsādya śakate kanakā maye astacakraṃ hi tada yānaṃ bhūtayuktaṃ manòramama tatrādyau lòkanāthau tau kṛśau dhamani saṃtatau tapasā tejasā caiva durnirīkṣau suraira api yasya parasādaṃ kurvāte sa devau daraṣṭuma arhati nūnaṃ tayòra anumate hṛdi hṛcchaya còditaḥ mahāmeròra gireḥ śṛṅgāta paracyutò gandhamādanama nāradaḥ sumahada bhūtaṃ lòkāna sarvāna acīcarata taṃ deśama agamada rājana badarya āśramama āśugaḥ tayòra āhnika velāyāṃ tasya kautūhalaṃ tava abhūta idaṃ tada āspadaṃ kṛtsnaṃ yasmi~la lòkāḥ paratiṣṭhitāḥ sada evāsuragandharvāḥ sarṣikiṃnara lelihāḥ ekā mūrtira iyaṃ pūrvaṃ jātā bhūyaśa caturvidhā dharmasya kulasaṃtānò mahāna ebhira vivardhitaḥ ahò haya anugrahītò 'daya dharma ebhiḥ suraira iha naranārāyaṇābhyāṃ ca kṛṣṇena hariṇā tathā tatra kṛṣṇò hariśa caiva kasmiṃśa cita kāraṇāntare sathitau dharmòttarau haya etau tathā tapasi dhiṣṭhitau etau hi paramaṃ dhāma kānayòra āhnika kariyā pitarau sarvabhūtānāṃ daivataṃ ca yaśasvinau kāṃ devatāṃ tu yajataḥ pitṝna vā kāna mahāmatī iti saṃcintya manasā bhaktyā nārāyaṇasya ha sahasā parādurabhavata samīpe devayòsa tadā kṛte daive ca pitrye ca tatasa tābhyāṃ nirīkṣitaḥ pūjitaśa caiva vidhinā yathā paròktena śāstrataḥ taṃ dṛṣṭvā mahada āścaryama apūrvaṃ vidhivistarama upòpaviṣṭaḥ suprītò nāradò bhavagāna ṛṣiḥ nārāyaṇaṃ saṃnirīkṣya parasannenāntara ātmanā namaskṛtvā mahādevama idaṃ vacanama abravīta vedeṣu sapurāṇeṣu sāṅgòpāṅgeṣu gīyase tavama ajaḥ śāśvatò dhātā matò 'mṛtama anuttamama paratiṣṭhitaṃ bhūtabhavyaṃ tavayi sarvama idaṃ jagata catvārò haya āśramā deva sarve gārhasthya mūlakāḥ yajante tavāma ahara ahara nānā mūrti samāsthitama pitā mātā ca sarvasya jagataḥ śāśvatò guruḥ kaṃ tava adya yajase devaṃ pitaraṃ kaṃ na vidmahe [bhagavāna] avācyama etada vaktavyama ātmaguhyaṃ sanātanama tava bhaktimatò barahmana vakṣyāmi tu yathātathama yata tata sūkṣmama avijñeyama avyaktama acalaṃ dharuvama indriyaira indriyārthaiśa ca sarvabhūtaiśa ca varjitama sa haya antarātmā bhūtānāṃ kaṣetrajñaśa ceti kathyate tariguṇa vayatiriktò 'sau puruṣaśa ceti kalpitaḥ tasmāda avyaktama utpannaṃ tariguṇaṃ davijasattama avyaktā vayaktabhāvasthā yā sā parakṛtira avyayā tāṃ yònima āvayòra viddhi yò 'sau sadasada ātmakaḥ āvābhyāṃ pūjyate 'sau hi daive pitrye ca kalpite nāsti tasmāta parò 'nayò hi pitā devò 'tha vā davijaḥ ātmā hi nau sa vijñeyasa tatasa taṃ pūjayāvahe tenaiṣā parathitā barahmana maryādā lòkabhāvinī daivaṃ pitryaṃ ca kartavyama iti tasyānuśāsanama barahmā sathānura manura dakṣò bhṛgura dharmasa tapò damaḥ marīcira aṅgirātriśa ca pulastyaḥ pulahaḥ karatuḥ vasiṣṭhaḥ parameṣṭhī ca vivasvāna sòma eva ca kardamaśa cāpi yaḥ paròktaḥ karòdhò vikrīta eva ca ekaviṃśatira utpannāsa te parajāpatayaḥ samṛtāḥ tasya devasya maryādāṃ pūjayanti sanātanīma daivaṃ pitryaṃ ca satataṃ tasya vijñāya tattvataḥ ātmaprāptāni ca tatò jānanti davijasattamāḥ savargasthā api ye ke cita taṃ namasyanti dehinaḥ te tatprasādāda gacchanti tenādiṣṭa phalāṃ gatima ye hīnāḥ sapta daśabhira guṇaiḥ karmabhira eva ca kalāḥ pañcadaśa tayaktvā te muktā iti niścayaḥ muktānāṃ tu gatira barahmana kaṣetrajña iti kalpitaḥ sa hi sarvagataśa caiva nirguṇaśa caiva kathyate dṛśyate jañānayògena āvāṃ ca parasṛtau tataḥ evaṃ jañātvā tama ātmānaṃ pūjayāvaḥ sanātanama taṃ vedāśa cāśramāśa caiva nānā tanu samāsthitāḥ bhaktyā saṃpūjayantya ādyaṃ gatiṃ caiṣāṃ dadāti saḥ ye tu tadbhāvitā lòke ekāntitvaṃ samāsthitāḥ etada abhyadhikaṃ teṣāṃ yata te taṃ paraviśantya uta iti guhya samuddeśasa tava nārada kīrtitaḥ bhaktyā paremnā ca viprarṣe asmada bhaktyā ca te śarutaḥ [bhīsma] sa evama uktò davipadāṃ variṣṭhò; nārāyaṇenòttama pūruṣena jagāda vākyaṃ davipadāṃ variṣṭhaṃ; nārāyaṇaṃ lòkahitādhivāsama yadarthama ātmaprabhaveha janma; tavòttamaṃ dharmagṛhe caturdhā tata sādhyatāṃ lòkahitārthama adya; gacchāmi daraṣṭuṃ parakṛtiṃ tavādyāma vedāḥ savadhītā mama lòkanātha; taptaṃ tapò nānṛtama uktapūrvama pūjāṃ gurūṇāṃ satataṃ karòmi; parasya guhyaṃ na ca bhinnapūrvama guptāni catvāri yathāgamaṃ me; śatrau ca mitre ca samò 'sami nityama taṃ cādi devaṃ satataṃ parapanna; ekāntabhāvena vṛṇòmya ajasrama ebhira viśeṣaiḥ pariśuddhasattvaḥ; kasmāna na paśyeyama anantama īśama tata pārameṣṭhyasya vacò niśamya; nārāyaṇaḥ sātvata dharmagòptā gaccheti taṃ nāradama uktavāna sa; saṃpūjayitvātma vidhikriyābhiḥ tatò visṛṣṭaḥ parameṣṭhiputraḥ; sò 'bhayarcayitvā tama ṛṣiṃ purāṇama khama utpapātòttama vegayuktasa; tatò 'dhi merau sahasā nililye tatrāvatasthe ca munira muhūrtama; ekāntama āsādya gireḥ sa śṛṅge ālòkayana uttarapaścimena; dadarśa cātya adbhutarūpayuktama kaṣīròdadhera uttaratò hi davīpaḥ; śavetaḥ sa nāmnā parathitò viśālaḥ meròḥ sahasraiḥ sa hi yòjanānāṃ; davātriṃśatòrdhvaṃ kavibhira niruktaḥ atīndriyāśa cānaśanāśa ca tatra; niṣpanda hīnāḥ susugandhinaśa ca śavetāḥ pumāṃsò gatasarvapāpāśa; cakṣura muṣaḥ pāpakṛtāṃ narāṇāma vajrāsthi kāyāḥ samamānònmānā; divyānvaya rūpāḥ śubhasāròpetāḥ chattrākṛti śīrṣā meghaughaninādāḥ; sata puṣkara catuṣkā rājīvaśatapādāḥ sastyā dantaira yuktāḥ śuklaira astābhira daṃstrābhira ye jihvābhira ye viṣvaga vaktraṃ lelihyante sūryaprakhyama bhaktyā devaṃ viśvòtpannaṃ; yasmāta sarve lòkāḥ sūtāḥ vedā dharmā munayaḥ śāntā; devāḥ sarve tasya visargāḥ [ya] atīndriyā nirāhārā aniṣpandāḥ sugandhinaḥ kathaṃ te puruṣā jātāḥ kā teṣāṃ gatira uttamā ye vimuktā bhavantīha narā bharatasattama teṣāṃ lakṣaṇama etada dhi yaca chavetadvīpavāsināma tasmāna me saṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ hi me tavaṃ hi sarvakathārāmasa tavāṃ caivòpaśritā vayama [bhīsma] vistīrṇaiṣā kathā rājaña śarutā me pitṛsaṃnidhau saiṣā tava hi vaktavyā kathā sārò hi sa samṛtaḥ rājòparicarò nāma babhūvādhipatira bhuvaḥ ākhandala sakhaḥ khayātò bhaktò nārāyaṇaṃ harima dhārmikò nityabhaktaśa ca pitṝna nityama atandritaḥ sāmrājyaṃ tena saṃprāptaṃ nārāyaṇa varāta purā sātvataṃ vidhima āsthāya parāka sūryamukha niḥsṛtama pūjayāma āsa deveśaṃ taca cheṣeṇa pitāmahāna pitṛśeṣeṇa viprāṃśa ca saṃvibhajyāśritāṃśa ca saḥ śeṣānna bhuka satyaparaḥ sarvabhūteṣva ahiṃsakaḥ sarvabhāvena bhaktaḥ sa devadevaṃ janārdanama tasya nārāyaṇe bhaktiṃ vahatò 'mitrakarśana ekaśayyāsanaṃ śakrò dattavāna devarāta savayama ātmā rājyaṃ dhanaṃ caiva kalatraṃ vāhanāni ca etada bhagavate sarvama iti tata parekṣitaṃ sadā kāmyanaimittikājasraṃ yajñiyāḥ paramakriyāḥ sarvāḥ sātvatama āsthāya vidhiṃ cakre samāhitaḥ pañcarātra vidò mukhyāsa tasya gehe mahātmanaḥ parāyanaṃ bhagavata paròktaṃ bhuñjate cāgra bhòjanama tasya paraśāsatò rājyaṃ dharmeṇāmitra ghātinaḥ nānṛtā vāka samabhavana manò duṣṭaṃ na cābhavata na ca kāyena kṛtavāna sa pāpaṃ parama anva api ye hi te munayò khayātāḥ sapta citraśikhandinaḥ taira ekamatibhira bhūtvā yata paròktaṃ śāstrama uttamama marīcira atryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ karatuḥ vasiṣṭhaśa ca mahātejā ete citraśikhandinaḥ sapta parakṛtayò haya etāsa tathā savāyambhuvò 'satamaḥ etābhira dhāryate lòkasa tābhyaḥ śāstraṃ viniḥsṛtama ekāgramanasò dāntā munayaḥ saṃyame ratāḥ idaṃ śareya idaṃ barahma idaṃ hitama anuttamama lòkāna saṃcintya manasā tataḥ śāstraṃ paracakrire tatra dharmārthakāmā hi mòkṣaḥ paścāca ca kīrtitaḥ maryādā vividhāśa caiva divi bhūmau ca saṃsthitāḥ ārādhya tapasā devaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ parabhuma divyaṃ varṣasahasraṃ vai sarve te ṛṣibhiḥ saha nārāyaṇānuśāstā hi tadā devī sarasvatī viveśa tāna ṛṣīna sarvā~la lòkānāṃ hitakāmyayā tataḥ paravartitā samyaka tapasvidbhira davijātibhiḥ śabde cārthe ca hetau ca eṣā parathamasargajā ādāva eva hi taca chāstrama oṃkāra savarabhūṣitama ṛṣibhira bhāvitaṃ tatra yatra kāruṇikò haya asau tataḥ parasannò bhagavāna anirdiṣṭa śarīragaḥ ṛṣīna uvāca tāna sarvāna adṛśyaḥ puruṣòttamaḥ kṛtaṃ śatasahasraṃ hi śalòkānāma idama uttamama lòkatantrasya kṛtsnasya yasmāda dharmaḥ paravartate paravṛttau ca nivṛttau ca yònira etada bhaviṣyati ṛga yajuḥ sāmabhira juṣṭama atharvāṅgirasaisa tathā tathā paramāṇaṃ hi mayā kṛtò barahmā parasādajaḥ rudraśa ca karòdhajò viprā yūyaṃ parakṛtayasa tathā sūryā candramasau vāyura bhūmira āpò 'ganira eva ca sarve ca nakṣatragaṇā yaca ca bhūtābhiśabditama adhikāreṣu vartante yathā savaṃ barahmavādinaḥ sarve paramāṇaṃ hi yathātathaitaca chāstrama uttamama bhaviṣyati paramāṇaṃ vaya etana mada anuśāsanama asmāta paravakṣyate dharmāna manuḥ savāyambhuvaḥ savayama uśanā bṛhaspatiśa caiva yadòtpannau bhaviṣyataḥ tadā paravakṣyataḥ śāstraṃ yuṣmana matibhira uddhṛtama savāyambhuveṣu dharmeṣu śāstre còśanasā kṛte bṛhaspatimate caiva lòkeṣu paravicārite yuṣmata kṛtama idaṃ śāstraṃ parajā pālò vasusa tataḥ bṛhaspatisakāśāda vai parāpsyate davijasattamāḥ sa hi madbhāvitò rājā madbhaktaśa ca bhaviṣyati tena śāstreṇa lòkeṣu kariyā sarvā kariṣyati etada dhi sarvaśāstrāṇāṃ śāstrama uttamasaṃjñitama etadarthyaṃ ca dharmyaṃ ca yaśasyaṃ caitada uttamama asya paravartanāca caiva parajāvantò bhaviṣyatha sa ca rājā śariyā yuktò bhaviṣyati mahāna vasuḥ saṃsthite ca nṛpe tasmiña śāstrama etata sanātanama antara dhāsyati tata satyama etada vaḥ kathitaṃ mayā etāvada uktvā vacanama adṛśyaḥ puruṣòttamaḥ visṛjya tāna ṛṣīna sarvāna kāma api parasthitò diśama tatasa te lòkapitaraḥ sarvalòkārtha cintakāḥ parāvartayanta taca chāstraṃ dharmayòniṃ sanātanama utpanne 'ṅagirase caiva yuge parathamakalpite sāṅgòpaniṣadaṃ śāstraṃ sathāpayitvā bṛhaspatau jagmura yathepsitaṃ deśaṃ tapase kṛtaniścayāḥ dhāraṇāta sarvalòkānāṃ sarvadharmapravartakāḥ [bhīsma] tatò 'tīte mahākalpe utpanne 'ṅagirasaḥ sute babhūvura nirvṛtā devā jāte devapuròhite bṛhada barahma mahaca ceti śabdāḥ paryāya vācakāḥ ebhiḥ samanvitò rājana guṇaira vidvāna bṛhaspatiḥ tasya śiṣyò babhūvāgryò rājòparicarò vasuḥ adhītavāṃsa tadā śāstraṃ samyaka citraśikhandijama sa rājā bhāvitaḥ pūrvaṃ daivena vidhinā vasuḥ pālayāma āsa pṛthivīṃ divama ākhandalò yathā tasya yajñò mahāna āsīda aśvamedhò mahātmanaḥ bṛhaspatira upādhyāyasa tatra hòtā bahūva ha parajāpatisutāśa cātra sadasyāsa tava abhavaṃsa tarayaḥ ekataśa ca davitaśa caiva taritaśa caiva maharṣayaḥ dhanuṣākṣò 'tha raibhyaśa ca arvāvasu parāvasū ṛṣira medhātithiśa caiva tāndyaśa caiva mahāna ṛṣiḥ ṛṣiḥ śaktira mahābhāgasa tathā veda śirāśa ca yaḥ kapilaśa ca ṛṣiśreṣṭhaḥ śālihòtra pitāmahaḥ ādyaḥ kaṭhasa taittiriśa ca vaiśampāyana pūrvajaḥ kaṇvò 'tha devahòtraśa ca ete ṣòḍaśa kīrtitāḥ saṃbhṛtāḥ sarvasaṃbhārāsa tasmina rājana mahākratau na tatra paśughātò 'bhūta sa rājaivaṃ sathitò 'bhavata ahiṃsraḥ śucira akṣudrò nirāśīḥ karma saṃstutaḥ āraṇyaka padòdgītā bhāgāsa tatròpakalpitāḥ parītasa tatò 'saya bhagavāna devadevaḥ purātanaḥ sākṣāta taṃ darśayāma āsa sò 'dṛśyò 'nayena kena cita savayaṃ bhāgama upāghrāya puròdāśaṃ gṛhītavāna adṛśyena hṛtò bhāgò devena hari medhasā bṛhaspatisa tataḥ karuddhaḥ saruvama udyamya vegitaḥ ākāśaṃ ghanana saruvaḥ pātai ròṣāda aśrūṇya avartayata uvāca còparicaraṃ mayā bhāgò 'yama udyataḥ garāhyaḥ savayaṃ hi devena mata paratyakṣaṃ na saṃśayaḥ udyatā yajñabhāgā hi sākṣāta parāptāḥ suraira iha kimarthama iha na parāptò darśanaṃ sa harira vibhuḥ tataḥ sa taṃ samuddhūtaṃ bhūmipālò mahāna vibhuḥ parasādayāma āsa muniṃ sadasyāsa te ca sarvaśaḥ ūcuśa cainama asaṃbhrāntā na ròṣaṃ kartuma arhasi naiṣa dharmaḥ kṛtayuge yasa tavaṃ ròṣama acīkṛthāḥ aròṣaṇò haya asau devò yasya bhāgò 'yama udyataḥ na sa śakyasa tavayā daraṣṭuma asmābhira vā bṛhaspate yasya parasādaṃ kurute sa vai taṃ daraṣṭuma arhati [edta] vayaṃ hi barahmaṇaḥ putrā mānasāḥ parikīrtitāḥ gatā niḥśreyasārthaṃ hi kadā cida diśama uttarāma taptvā varṣasahasrāṇi catvāri tapa uttamama ekapādasthitāḥ samyaka kāṣṭha bhūtāḥ samāhitāḥ meròra uttarabhāge tu kaṣīròdasyānukūlataḥ sa deśò yatra nasa taptaṃ tapaḥ paramadāruṇama kathaṃ paśyemahi vayaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ tava iti tatò varatasyāvabhṛthe vāga uvācāśarīriṇī sutaptaṃ vasa tapasviprāḥ parasannenāntara ātmanā yūyaṃ jijñāsavò bhaktāḥ kathaṃ darakṣyatha taṃ parabhuma kaṣīròdadhera uttarataḥ śavetadvīpò mahāprabhaḥ tatra nārāyaṇa parā mānavāśa candra varcasaḥ ekāntabhāvòpagatāsa te bhaktāḥ puruṣòttamama te sahasrārciṣaṃ devaṃ paraviśanti sanātanama atīndriyā nirāhārā aniṣpandāḥ sugandhinaḥ ekāntinasa te puruṣāḥ śavetadvīpanivāsinaḥ gacchadhvaṃ tatra munayasa tatrātmā me parakāśitaḥ atha śarutvā vayaṃ sarve vācaṃ tāma aśarīriṇīma yathākhyātena mārgeṇa taṃ deśaṃ paratipedire parāpya śavetaṃ mahādvīpaṃ taca cittāsa tada didṛkṣavaḥ tatò nò dṛṣṭiviṣayasa tadā paratihatò 'bhavata na ca paśyāma puruṣaṃ tata tejò hṛtadarśanāḥ tatò naḥ parādurabhavada vijñānaṃ deva yògajama na kilātapta tapasā śakyate daraṣṭuma añjasā tataḥ punara varṣaśataṃ taptvā tātkālikaṃ mahata varatāvasāne suśubhāna narāna dadṛśire vayama śavetāṃśa candrapratīkāśāna sarvalakṣaṇalakṣitāna nityāñjali kṛtāna barahma japataḥ parāga udaṅa mukhāna mānasò nāma sa japò japyate taira mahātmabhiḥ tenaikāgra manastvena parītò bhavati vai hariḥ yā bhavena muniśārdūlabhāḥ sūryasya yugakṣaye ekaikasya parabhā tādṛka sābhavana mānavasya ha tejò nivāsaḥ sa davīpa iti vai menire vayama na tatrābhyadhikaḥ kaśa cita sarve te samatejasaḥ atha sūryasahasrasya parabhāṃ yugapada utthitāma sahasā dṛṣṭavantaḥ sama punara eva bṛhaspate sahitāśa cābhyadhāvanta tatasa te mānavā darutama kṛtāñjaliputā hṛṣṭā nama itya eva vādinaḥ tatò 'bhivadatāṃ teṣāma aśrauṣma vipulaṃ dhavanima baliḥ kilòpahriyate tasya devasya taira naraiḥ vayaṃ tu tejasā tasya sahasāhṛta cetasaḥ na kiṃ cida api paśyāmò hṛtadṛṣṭi balendriyāḥ ekasa tu śabdò 'virataḥ śarutò 'samābhira udīritaḥ jitaṃ te pundarīkākṣa namasa te viśvabhāvana namasa te 'satu hṛṣīkeśa mahāpuruṣa pūrvaja iti śabdaḥ śarutò 'samābhiḥ śikṣākṣara samīritaḥ etasminna antare vāyuḥ sarvagandhavahaḥ śuciḥ divyānya uvāha puṣpāni karmaṇyāśa cauṣadhīsa tathā taira iṣṭaḥ pañca kālajñaira harira ekāntibhira naraiḥ nūnaṃ tatrāgatò devò yathā taira vāga udīritā vayaṃ tava enaṃ na paśyāmò mòhitāsa tasya māyayā mārute saṃnivṛtte ca balau ca paratipādite cintā vayākulitātmānò jātāḥ samò 'ṅagirasāṃ vara mānavānāṃ sahasreṣu teṣu vai śuddhayòniṣu asmāna na kaśa cina manasā cakṣuṣā vāpya apūjayata te 'pi savasthā munigaṇā ekabhāvama anuvratāḥ nāsmāsu dadhire bhāvaṃ barahma bhāvama anuṣṭhitāḥ tatò 'samāna supariśrāntāṃsa tapasā cāpi karśitāna uvāca savasthaṃ kima api bhūtaṃ tatrāśarīrakama dṛṣṭā vaḥ puruṣāḥ śavetāḥ sarvendriyavivarjitāḥ dṛṣṭò bhavati deveśa ebhira dṛṣṭaira davijòttamāḥ gacchadhvaṃ munayaḥ sarve yathāgatama itò 'cirāta na sa śakyò abhaktena daraṣṭuṃ devaḥ kathaṃ cana kāmaṃ kālena mahatā ekāntitvaṃ samāgataiḥ śakyò daraṣṭuṃ sa bhagavāna parabhā mandala durdṛśaḥ mahata kāryaṃ tu kartavyaṃ yuṣmābhira davijasattamāḥ itaḥ kṛtayuge 'tīte viparyāsaṃ gate 'pi ca vaivasvate 'natare viprāḥ parāpte taretāyuge tataḥ surāṇāṃ kāryasiddhyarthaṃ sahāyā vai bhaviṣyatha tatasa tada adbhutaṃ vākyaṃ niśamyaivaṃ sama sòmapa tasya parasādāta parāptāḥ samò deśama īpsitama añjasā evaṃ sutapasā caiva havyakavyaisa tathaiva ca devò 'samābhira na dṛṣṭaḥ sa kathaṃ tavaṃ daraṣṭuma arhasi nārāyaṇò mahada bhūtaṃ viśvasṛga ghavyakavya bhuka [bhīsma] evama ekata vākyena davita tarita matena ca anunītaḥ sadasyaiśa ca bṛhaspatira udāradhīḥ samānīya tatò yajñaṃ daivataṃ samapūjayata samāptayajñò rājāpi parajāḥ pālitavāna vasuḥ barahmaśāpāda divò bharaṣṭaḥ paraviveśa mahīṃ tataḥ antara bhūmigataśa caiva satataṃ dharmavatsalaḥ nārāyaṇa parò bhūtvā nārāyaṇa padaṃ jagau tasyaiva ca parasādena punara evòtthitasa tu saḥ mahītalāda gataḥ sathānaṃ barahmaṇaḥ samanantarama parāṃ gatima anuprāpta iti naiṣṭhikama añjasā [yudhisthira] yadā bhaktò bhagavata āsīda rājā mahāvasuḥ kimarthaṃ sa paribhraṣṭò viveśa vivaraṃ bhuvaḥ [bhīsma] atrāpya udaharantīmama itihāsaṃ purātanama ṛṣīṇāṃ caiva saṃvādaṃ taridaśānāṃ ca bhārata ajena yastavyama iti devāḥ parāhura davijòttamāna sa caca chāgò haya ajò jañeyò nānyaḥ paśura iti sathitiḥ [rasayaha] bījaira yajñeṣu yastavyama iti vai vaidikī śarutiḥ aja saṃjñāni bījāni chāgaṃ na ghanantuma arhatha naiva dharmaḥ satāṃ devā yatra vadhyeta vai paśuḥ idaṃ kṛtayugaṃ śareṣṭhaṃ kathaṃ vadhyeta vai paśuḥ [bhīsma] teṣāṃ saṃvadatāma evama ṛṣīṇāṃ vibudhaiḥ saha mārgāgatò nṛpaśreṣṭhasa taṃ deśaṃ parāptavāna vasuḥ antarikṣacaraḥ śarīmāna samagrabalavāhanaḥ taṃ dṛṣṭvā sahasāyāntaṃ vasuṃ te tava antarikṣagama ūcura davijātayò devāna eṣa chetsyati saṃśayama yajvā dānapatiḥ śareṣṭhaḥ sarvabhūtahitapriyaḥ kathaṃ savida anyathā barūyāda vākyama eṣa mahāna vasuḥ evaṃ te saṃvidaṃ kṛtvā vibudhā ṛṣayasa tathā apṛcchana sahasābhyetya vasuṃ rājānama antikāta bhò rājana kena yastavyama ajenāhò savidauṣadhaiḥ etana naḥ saṃśayaṃ chindhi paramāṇaṃ nò bhavāna mataḥ sa tāna kṛtāñjalira bhūtvā paripapraccha vai vasuḥ kasya vaḥ kò mataḥ pakṣò barūta satyaṃ samāgatāḥ [rasayaha] dhānyaira yastavyama itya eṣa pakṣò 'samākaṃ narādhipa devānāṃ tu paśuḥ pakṣò matò rājana vadasva naḥ [bhīsma] devānāṃ tu mataṃ jañātvā vasunā pakṣasaṃśrayāta chāgenājena yastavyama evama uktaṃ vacasa tadā kupitāsa te tataḥ sarve munayaḥ sūryavarcasaḥ ūcura vasuṃ vimānasthaṃ deva pakṣārtha vādinama surapakṣò gṛhītasa te yasmāta tasmāda divaḥ pata adya parabhṛti te rājana ākāśe vihatā gatiḥ asmaca chāpābhighātena mahīṃ bhittvā paravikṣyasi tatasa tasmina muhūrte 'tha rājòparicarasa tadā adhò vai saṃbabhūvāśu bhūmera vivara gònṛpaḥ samṛtisa tava enaṃ na parajahau tadā nārāyaṇājñayā devāsa tu sahitāḥ sarve vasòḥ śāpavimòkṣaṇama cintayāma āsura avyagrāḥ sukṛtaṃ hi nṛpasya tata anenāsmata kṛte rājñā śāpaḥ parāptò mahātmanā asya parati pariyaṃ kāryaṃ sahitaira nò divaukasaḥ iti buddhyyā vayavasyāśu gatvā niścayama īśvarāḥ ūcusa taṃ hṛṣṭamanasò rājòparicaraṃ tadā barahmaṇya devaṃ tavaṃ bhaktaḥ surāsuraguruṃ harima kāmaṃ sa tava tuṣṭātmā kuryāca chāpavimòkṣaṇama mānanā tu davijātīnāṃ kartavyā vai mahātmanāma avaśyaṃ tapasā teṣāṃ phalitavyaṃ nṛpòttama yatasa tavaṃ sahasā bharaṣṭa ākāśāna medinī talama ekaṃ tava anugrahaṃ tubhyaṃ dadmò vai nṛpasattama yāvata tavaṃ śāpadòṣeṇa kālama āsiṣyase 'nagha bhūmera vivara gòbhūtvā tāvantaṃ kālama āpsyasi yajñeṣu suhutāṃ vipraira vasòra dhārāṃ mahātmabhiḥ parāpsyase 'samada anudhyānāna mā ca tavāṃ galānira āspṛśeta na kaṣutpipāse rājendra bhūmeśa chidre bhaviṣyataḥ vasòra dhārānupītatvāta tejasāpyāyitena ca sa devò 'samada varāta parītò barahmalòkaṃ hi neṣyati evaṃ dattvā varaṃ rājñe sarve tatra divaukasaḥ gatāḥ savabhavanaṃ devā ṛṣayaśa ca tapòdhanāḥ cakre ca satataṃ pūjāṃ viṣvaksenāya bhārata japyaṃ jagau ca satataṃ nārāyaṇa mukhòdgatama tatrāpi pañcabhira yajñaiḥ pañca kālāna ariṃdama ayajada dhariṃ surapatiṃ bhūmera vivaragò 'pi sana tatò 'saya tuṣṭò bhagavāna bhaktyā nārāyaṇò hariḥ ananyabhaktasya satasa tatparasya jitātmanaḥ varadò bhagavāna viṣṇuḥ samīpasthaṃ davijòttamama garutmantaṃ mahāvegama ābabhāse samayanna iva davijòttama mahābhāga gamyatāṃ vacanāna mama saṃrāda rājā vasura nāma dharmātmā māṃ samāśritaḥ barāhmaṇānāṃ parakòpena paraviṣṭò vasudhātalama mānitāsa te tu viprendrāsa tavaṃ tu gaccha davijòttama bhūmera vivara saṃguptaṃ garudeha mamājñayā adhaśa caraṃ nṛpaśreṣṭhaṃ khecaraṃ kuru mācirama garutmāna atha vikṣipya pakṣau mārutavegavāna viveśa vivaraṃ bhūmera yatrāste vāgyatò vasuḥ tata enaṃ samutkṣipya sahasā vinatāsutaḥ utpapāta nabhasa tūrṇaṃ tatra cainama amuñcata tasmina muhūrte saṃjajñe rājòparicaraḥ punaḥ saśarīrò gataśa caiva barahmalòkaṃ nṛpòttamaḥ evaṃ tenāpi kaunteya vāga dòṣāda devatājñayā parāptā gatira ayajvārhā davija śāpāna mahātmanā kevalaṃ puruṣasa tena sevitò harira īśvaraḥ tataḥ śīghraṃ jahau śāpaṃ barahmalòkama avāpa ca etata te sarvama ākhyātaṃ te bhūtā mānavā yathā nāradò 'pi yathā śavetaṃ davīpaṃ sa gatavāna ṛṣiḥ tata te sarvaṃ paravakṣyāmi śṛṇuṣvaika manā nṛpa [bhīsma] parāpya śavetaṃ mahādvīpaṃ nāradò bhagavāna ṛṣiḥ dadarśa tāna eva narāña śavetāṃśa candraprabhāña śubhāna pūjayāma āsa śirasā manasā taiśa ca pūjitaḥ didṛkṣura japyaparamaḥ sarvakṛcchra dharaḥ sathitaḥ bhūtvaikāgra manā vipra ūrdhvabāhura mahāmuniḥ satòtraṃ jagau sa viśvāya nirguṇāya mahātmane nāradòvāca namasa te devadeva [1] niṣkriya [2] nirguṇa [3] lòkasākṣina [4] kaṣetrajña [5] ananta [6116] puruṣa [7] mahāpuruṣa [8] tariguṇa [9] paradhāna [10] amṛta [11] vayòma [12] sanātana [13] sadasadvyaktāvyakta [14] ṛtadhāmana [15] pūrvādideva [16] vasuprada [17] parajāpate [18] suprajāpate [19] vanaspate [20] mahāprajāpate [21] ūrjaspate [22] vācaspate [23] manaspate [24] jagatpate [25] divaspate [26] marutpate [27] salilapate [28] pṛthivīpate [29] dika pate [30] pūrvanivāsa [31] barahmapuròhita [32] barahmakāyika [33] mahākāyika [34] mahārājika [35] caturmahārājika [36] ābhāsura [37] mahābhāsura [38] saptamahābhāsura [39] yāmya [40] mahāyāmya [41] saṃjñāsaṃjña [42] tuṣita [43] mahātuṣita [44] paratardana [45] parinirmita [46] vaśavartina [47] aparinirmita [48] yajña [49] mahāyajña [50] yajñasaṃbhava [51] yajñayòne [52] yajñagarbha [53] yajñahṛdaya [54] yajñastuta [55] yajñabhāgahara [56] pañcayajñadhara [57] pañcakālakartṛgate [58] pañcarātrika [59] vaikuṇṭha [60] aparājita [61] mānasika [62] paramasvāmina [63] susnāta [64] haṃsa [65] paramahaṃsa [66] paramayājñika [67] sāṃkhyayòga [68] amṛteśaya [69] hiraṇyeśaya [70] vedeśaya [71] kuśeśaya [72] barahmeśaya [73] padmeśaya [74] viśveśvara [75] tavaṃ jagadanvayaḥ [76] tavaṃ jagatprakṛtiḥ [77] tavāgnira āsyaṃ [78] vaḍavāmukhò 'ganiḥ [79] tavama āhutiḥ [80] tavaṃ sārathiḥ [81] tavaṃ vaṣaṭkāraḥ [82] tavama oṃkāraḥ [83] tavaṃ manaḥ [84] tavaṃ candramāḥ [85] tavaṃ cakṣurādyama [86] tavaṃ sūryaḥ [87] tavaṃ diśāṃ gajaḥ [88] digbhānò [89] hayaśiraḥ [90] parathamatrisauparṇa [91] pañcāgne [92] tariṇāciketa [93] ṣaḍaṅgavidhāna [94] parāgjyòtiṣa [95] jayeṣṭhasāmaga [96] sāmikavratadhara [97] atharvaśiraḥ [98] pañcamahākalpa [99] phenapācārya [100] vālakhilya [101] vaikhānasa [102] abhagnayòga [103] abhagnaparisaṃkhyāna [194] yugāde [105] yugamadhya [106] yuganidhana [107] ākhaṇḍala [108] parācīnagarbha [109] kauśika [110] puruṣṭuta [111] puruhūta [112] viśvarūpa [113] anantagate [114] anantabhòga [115] ananta [1166] anāde [117] amadhya [118] avyaktamadhya [119] avyaktanidhana [120] varatāvāsa [121] samudrādhivāsa [122] yaśòvāsa [123] tapòvāsa [124] lakṣmyāvāsa [125] vidyāvāsa [126] kīrtyāvāsa [127] śarīvāsa [128] sarvāvāsa [129] vāsudeva [130] sarvacchandaka [131] harihaya [132] harimedha [133] mahāyajñabhāgahara [134] varaprada [135157] yamaniyamamahāniyamakṛcchrātikṛcchramahākṛcchrasarvakṛcchraniyamadhara [136] nivṛttadharmapravacanagate [137] paravṛttavedakriya [138] aja [139] sarvagate [140] sarvadarśina [141] agrāhya [142] acala [143] mahāvibhūte [144] māhātmyaśarīra [145] pavitra [146] mahāpavitra [147] hiraṇmaya [148] bṛhata [149] apratarkya [150] avijñeya [151] barahmāgrya [152] parajāsargakara [153] parajānidhanakara [154] mahāmāyādhara [155] citraśikhaṇḍina [156] varaprada [157135] puròḍāśabhāgahara [158] gatādhvana [159] chinnatṛṣṇa [160] chinnasaṃśaya [161] sarvatònivṛtta [162] barāhmaṇarūpa [163] barāhmaṇapriya [164] viśvamūrte [165] mahāmūrte [166] bāndhava [167] bhaktavatsala [168] barahmaṇyadeva [169] bhaktò 'haṃ tavāṃ didṛṣkuḥ [170] ekāntadarśanāya namò namaḥ [171] [bhīsma] evaṃ satutaḥ sa bhagavāna guhyaisa tathyaiśa ca nāmabhiḥ taṃ muniṃ darśayāma āsa nāradaṃ viśvarūpadhṛka kiṃ cica candra viśuddhātmā kiṃ cica candrāda viśeṣavāna kṛśānu varṇaḥ kiṃ cica ca kiṃ cida dhiṣnyākṛtiḥ parabhuḥ śukapatravarṇaḥ kiṃ cica ca kiṃ cita saphatika saprabhaḥ nīlāñjanacaya parakhyò jātarūpaprabhaḥ kava cita paravālāṅkura varṇaśa ca śavetavarṇaḥ kava cida babhau kava cita suvarṇavarṇābhò vaidūryasadṛśaḥ kava cita nīlavaidūrya sadṛśa indranīlanibhaḥ kava cita mayūragrīva varṇābhò muktāhāra nibhaḥ kava cita etāna varṇāna bahuvidhāna rūpe bibhrata sanātanaḥ sahasranayanaḥ śarīmāña śataśīrṣaḥ sahasrapāta sahasròdara bāhuśa ca avyakta iti ca kava cita oṃkārama udgirana vaktrāta sāvitrīṃ ca tada anvayāma śeṣebhyaśa caiva vaktrebhyaśa caturvedòdgataṃ vasu āraṇyakaṃ jagau devò harira nārāyaṇò vaśī vedīṃ kamandaluṃ darbhāna mani rūpāna athòpalāna ajinaṃ danda kāṣṭhaṃ ca javalitaṃ ca hutāśanama dhārayāma āsa deveśò hastaira yajñapatisa tadā taṃ parasannaṃ parasannātmā nāradò davijasattamaḥ vāgyataḥ parayatò bhūtvā vavande parameśvarama tama uvāca nataṃ mūrdhnā devānāma ādira avyayaḥ ekataśa ca davitaśa caiva taritaśa caiva maharṣayaḥ imaṃ deśama anuprāptā mama darśanalālasāḥ na ca māṃ te dadṛśire na ca darakṣyati kaśa cana ṛte haya ekāntika śareṣṭhāta tavaṃ caivaikāntikò mataḥ mamaitāsa tanavaḥ śareṣṭhā jātā dharmagṛhe davija tāsa tavaṃ bhajasva satataṃ sādhayasva yathāgatama vṛṇīṣva ca varaṃ vipra mattasa tavaṃ yama ihecchasi parasannò 'haṃ tavādyeha viśvamūrtira ihāvyayaḥ [nārada] adya me tapasò deva yamasya niyamasya ca sadyaḥ phalama avāptaṃ vai dṛṣṭò yada bhagavāna mayā vara eṣa mamātyantaṃ dṛṣṭasa tavaṃ yata sanātanaḥ bhagavāna viśvadṛka siṃhaḥ sarvamūrtira mahāprabhuḥ [bhīsma] evaṃ saṃdarśayitvā tu nāradaṃ parameṣṭhijama uvāca vacanaṃ bhūyò gaccha nārada mācirama ime haya anindriyāhārā madbhaktāśa candra varcasaḥ ekāgrāśa cintayeyura māṃ naiṣāṃ vighnò bhaveda iti siddhāśa caite mahābhāgāḥ purā haya ekāntinò 'bhavana tamò rajò vinirmuktā māṃ paravekṣyantya asaṃśayama na dṛśyaśa cakṣuṣā yò 'sau na sapṛśyaḥ saparśanena ca na ghareyaśa caiva gandhena rasena ca vivarjitaḥ sattvaṃ rajasa tamaśa caiva na guṇāsa taṃ bhajanti vai yaśa ca sarvagataḥ sākṣī lòkasyātmeti kathyate bhūtagrāma śarīreṣu naśyatsu na vinaśyati ajò nityaḥ śāśvataśa ca nirguṇò niṣkalasa tathā davira davādaśebhyasa tattvebhyaḥ khayātò yaḥ pañcaviṃśakaḥ puruṣò niṣkriyaśa caiva jañānadṛśyaśa ca kathyate yaṃ paraviśya bhavantīha muktā vai davijasattama sa vāsudevò vijñeyaḥ paramātmā sanātanaḥ paśya devasya māhātmyaṃ mahimānaṃ ca nārada śubhāśubhaiḥ karmabhira yò na lipyati kadā cana sattvaṃ rajasa tamaśa caiva guṇāna etāna paracakṣate ete sarvaśarīreṣu tiṣṭhanti vicaranti ca etāna guṇāṃsa tu kaṣetrajñò bhuṅkte naibhiḥ sa bhujyate nirguṇò guṇabhuka caiva guṇasraṣṭā guṇādhikaḥ jagata paratiṣṭhā devarṣe pṛthivya apsu paralīyate jayòtiṣya āpaḥ paralīyante jayòtira vāyau paralīyate khe vāyuḥ paralayaṃ yāti manasya ākāśama eva ca manò hi paramaṃ bhūtaṃ tada avyakte paralīyate avyaktaṃ puruṣe barahmana niṣkriye saṃpralīyate nāsti tasmāta parataraṃ puruṣāda vai sanātanāta nityaṃ hi nāsti jagati bhūtaṃ sathāvarajaṅgamama ṛte tama ekaṃ puruṣaṃ vāsudevaṃ sanātanama sarvabhūtātmabhūtò hi vāsudevò mahābalaḥ pṛthivī vāyura ākāśama āpò jayòtiśa ca pañcamama te sametā mahātmānaḥ śarīrama iti saṃjñitama tada āviśati yò barahmanna adṛśyò laghuvikramaḥ utpanna eva bhavati śarīraṃ ceṣṭayana parabhuḥ na vinā dhātusaṃghātaṃ śarīraṃ bhavati kava cita na ca jīvaṃ vinā barahmana dhātavaśa ceṣṭayantya uta sa jīvaḥ parisaṃkhyātaḥ śeṣaḥ saṃkarṣaṇaḥ parabhuḥ tasmāta sanatkumāratvaṃ yò labheta savakarmaṇā yasmiṃśa ca sarvabhūtāni paralayaṃ yānti saṃkṣaye sa manaḥ sarvabhūtānāṃ paradyumnaḥ paripathyate tasmāta parasūtò yaḥ kartā kāryaṃ kāraṇama eva ca yasmāta sarvaṃ parabhavati jagata sathāvarajaṅgamama sò 'niruddhaḥ sa īśānò vayaktiḥ sā sarvakarmasu yò vāsudevò bhagavāna kaṣetrajñò nirguṇātmakaḥ jañeyaḥ sa eva bhagavāña jīvaḥ saṃkarṣaṇaḥ parabhuḥ saṃkarṣaṇāca ca paradyumnò manò bhūtaḥ sa ucyate paradyumnāda yò 'niruddhasa tu sò 'haṃkārò maheśvaraḥ mattaḥ sarvaṃ saṃbhavati jagata sathāvarajaṅgamama akṣaraṃ ca kaṣaraṃ caiva saca cāsaca caiva nārada māṃ paraviśya bhavantīha muktā bhaktāsa tu ye mama ahaṃ hi puruṣò jañeyò niṣkriyaḥ pañcaviṃśakaḥ nirguṇò niṣkalaśa caiva nirdvandvò niṣparigrahaḥ etata tavayā na vijñeyaṃ rūpavāna iti dṛśyate icchana muhūrtāna naśyeyama īśò 'haṃ jagatò guruḥ māyā haya eṣā mayā sṛṣṭā yana māṃ paśyasi nārada sarvabhūtaguṇaira yuktaṃ naivaṃ tavaṃ jañātuma arhasi mayaitata kathitaṃ samyaka tava mūrti catuṣṭayama siddhā haya ete mahābhāgā narā haya ekāntinò 'bhavana tamò rajò bhayāṃ nirmuktāḥ paravekṣyanti ca māṃ mune ahaṃ kartā ca kāryaṃ ca kāraṇaṃ cāpi nārada ahaṃ hi jīva saṃjñò vai mayi jīvaḥ samāhitaḥ maivaṃ te buddhira atrābhūda dṛṣṭò jīvò mayeti ca ahaṃ sarvatragò barahmana bhūtagrāmāntara ātmakaḥ bhūtagrāma śarīreṣu naśyatsu na naśāmya ahama hiraṇyagarbhò lòkādiśa caturvaktrò niruktagaḥ barahmā sanātanò devò mama bahva arthacintakaḥ paśyaikādaśa me rudrāna dakṣiṇaṃ pārśvama āsthitāna davādaśaiva tathādityāna vāmaṃ pārśvaṃ samāsthitāna agrataśa caiva me paśya vasūna astau suròttamāna nāsatyaṃ caiva dasraṃ ca bhiṣajau paśya pṛṣṭhataḥ sarvāna parajāpatīna paśya paśya sapta ṛṣīna api vedāna yajñāṃśa ca śataśaḥ paśyāmṛtama athauṣadhīḥ tapāṃsi niyamāṃśa caiva yamāna api pṛthagvidhāna tathāsta guṇama aiśvaryama ekasthaṃ paśya mūrtimata śariyaṃ lakṣmīṃ ca kīrtiṃ ca pṛthivīṃ ca kakudminīma vedānāṃ mātaraṃ paśya mata sathāṃ devīṃ sarasvatīma dharuvaṃ ca jayòtiṣāṃ śareṣṭhaṃ paśya nārada khecarama ambhò dharāna samudrāṃśa ca sarāṃsi saritasa tathā mūrtimantaḥ pitṛgaṇāṃśa caturaḥ paśya sattama tarīṃśa caivemāna guṇāna paśya matsthāna mūrti vivarjitāna devakāryāda api mune pitṛkāryaṃ viśiṣyate devānāṃ ca pitṝṇāṃ ca pitā haya ekò 'hama āditaḥ ahaṃ hayaśirò bhūtvā samudre paścimòttare pibāmi suhutaṃ havyaṃ kavyaṃ ca śaraddhayānvitama mayā sṛṣṭaḥ purā barahmā mada yajñama ayajata savayama tatasa tasmai varāna parītò dadāva ahama anuttamāna mata putratvaṃ ca kalpādau lòkādhyakṣatvama eva ca ahaṃkārakṛtaṃ caiva nāma paryāya vācakama tavayā kṛtāṃ ca maryādāṃ nātikrāmyati kaśa cana tavaṃ caiva varadò barahmana varepsūnāṃ bhaviṣyasi surāsuragaṇānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca tapòdhana pitṝṇāṃ ca mahābhāga satataṃ saṃśitavrata vividhānāṃ ca bhūtānāṃ tavama upāsyò bhaviṣyasi parādurbhāvagataśa cāhaṃ surakāryeṣu nityadā anuśāsyasa tavayā barahmaṇṇiyòjyaśa ca sutò yathā etāṃśa cānyāṃśa ca rucirāna barahmaṇe 'mitatejase ahaṃ dattvā varāna parītò nivṛtti paramò 'bhavama nirvānaṃ sarvadharmāṇāṃ nivṛttiḥ paramā samṛtā tasmāna nivṛttima āpannaśa careta sarvāṅganirvṛtaḥ vidyā sahāyavantaṃ māma ādityasthaṃ sanātanama kapilaṃ parāhura ācāryāḥ sāṃkhyaniścita niścayāḥ hiraṇyagarbhò bhagavāna eṣa chandasi suṣṭutaḥ sò 'haṃ yògagatira barahmana yògaśāstreṣu śabditaḥ eṣò 'haṃ vayaktima āgamya tiṣṭhāmi divi śāśvataḥ tatò yugasahasrānte saṃhariṣye jagata punaḥ kṛtvātma sathāni bhūtāni sathāvarāṇi carāṇi ca ekākī vidyayā sārdhaṃ vihariṣye davijòttama tatò bhūyò jagata sarvaṃ kariṣyāmīha vidyayā asmana mūrtiśa caturthī yā sāsṛjaca cheṣama avyayama sa hi saṃkarṣaṇaḥ paròktaḥ paradyumnaṃ sò 'paya ajījanata paradyumnāda aniruddhò 'haṃ sargò mama punaḥ punaḥ aniruddhāta tathā barahmā tatrādi kamalòdbhavaḥ barahmaṇaḥ sarvabhūtāni carāṇi sathāvarāṇi ca etāṃ sṛṣṭiṃ vijānīhi kalpādiṣu punaḥ punaḥ yathā sūryasya gaganāda udayāsta mayāva iha nastau punara balāta kāla ānayatya amitadyutiḥ tathā balāda ahaṃ pṛthvīṃ sarvabhūtahitāya vai sattvaira ākrānta sarvāṅgāṃ nastāṃ sāgaramekhalāma ānayiṣyāmi savaṃ sathānaṃ vārāhaṃ rūpama āsthitaḥ hiraṇyākṣaṃ haniṣyāmi daiteyaṃ balagarvitama nārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā hiraṇyakaśipuṃ punaḥ surakārye haniṣyāmi yajñaghnaṃ ditinandanama viròcanasya balavāna baliḥ putrò mahāsuraḥ bhaviṣyati sa śakraṃ ca savarājyāca cayāvayiṣyati tarailòkye 'pahṛte tena vimukhe ca śacīpatau adityāṃ davādaśaḥ putraḥ saṃbhaviṣyāmi kaśyapāta tatò rājyaṃ paradāsyāmi śakrāyāmita tejase devatāḥ sathāpayiṣyāmi saveṣu sathāneṣu nārada baliṃ caiva kariṣyāmi pātālatalavāsinama taretāyuge bhaviṣyāmi rāmò bhṛgukulòdvahaḥ kaṣatraṃ còtsādayiṣyāmi samṛddhabalavāhanama saṃdhau tu samanuprāpte taretāyāṃ davāparasya ca rāmò dāśarathira bhūtvā bhaviṣyāmi jagatpatiḥ taritòpaghātāda vairūpyama ekatò 'tha davitasa tathā parāpsyatò vāraṇatvaṃ hi parajāpatisutāva ṛṣī tayòra ye tava anvaye jātā bhaviṣyanti vanaukasaḥ te sahāyā bhaviṣyanti surakārye mama davija tatò rakṣaḥpatiṃ ghòraṃ pulastya kulapāṃsanama haniṣye rāvaṇaṃ saṃkhye sagaṇaṃ lòkakantakama davāparasya kaleśa caiva saṃdhau paryavasānike parādurbhāvaḥ kaṃsa hetòra mathurāyāṃ bhaviṣyati tatrāhaṃ dānavāna hatvā subahūna devakantakāna kuśasthalīṃ kariṣyāmi nivāsaṃ davārakāṃ purīma vasānasa tatra vai puryāma aditera vipriyaṃ karama haniṣye narakaṃ bhaumaṃ muraṃ pīthaṃ ca dānavama parāgjyòtiṣa puraṃ ramyaṃ nānā dhanasamanvitama kuśasthalīṃ nayiṣyāmi hatvā vai dānavòttamāna śaṃkaraṃ ca mahāsenaṃ bāna pariyahitaiṣiṇama parājeṣyāmya athòdyuktau devalòkanamaskṛtau tataḥ sutaṃ balera jitvā bānaṃ bāhusahasriṇama vināśayiṣyāmi tataḥ sarvāna saubhanivāsinaḥ yaḥ kālayavanaḥ khayātò garga tejò 'bhisaṃvṛtaḥ bhaviṣyati vadhasa tasya matta eva davijòttama jarāsaṃdhaśa ca balavāna sarvarājaviròdhakaḥ bhaviṣyatya asuraḥ saphītò bhūmipālò girivraje mama buddhiparispandāda vadhasa tasya bhaviṣyati samāgateṣu baliṣu pṛthivyāṃ sarvarājasu vāsaviḥ susahāyò vai mama haya ekò bhaviṣyati evaṃ lòkā vadiṣyanti naranārāyaṇāva ṛṣī udyuktau dahataḥ kaṣatraṃ lòkakāryārthama īśvarau kṛtvā bhāvāvataraṇaṃ vasudhāyā yathepsitama sarvasātvata mukhyānāṃ davārakāyāśa ca sattama kariṣye paralayaṃ ghòrama ātmajñāti vināśanama karmāṇya aparimeyāni caturmūrti dharò haya ahama kṛtvā lòkāna gamiṣyāmi savāna ahaṃ barahma satkṛtāna haṃsò hayaśirāśa caiva parādurbhāvā davijòttama yadā vedaśrutira nastā mayā paratyāhṛtā tadā savedāḥ saśrutīkāśa ca kṛtāḥ pūrvaṃ kṛte yuge atikrāntāḥ purāṇeṣu śarutāsa te yadi vā kava cita atikrāntāśa ca bahavaḥ parādurbhāvā mamòttamāḥ lòkakāryāṇi kṛtvā ca punaḥ savāṃ parakṛtiṃ gatāḥ na haya etada barahmaṇā parāptama īdṛśaṃ mama darśanama yata tavayā parāptama adyeha ekāntagatabuddhinā etata te sarvama ākhyātaṃ barahmana bhaktimatò mayā purāṇaṃ ca bhaviṣyaṃ ca sarahasyaṃ ca sattama evaṃ sa bhagavāna devò viśvamūrti dharò 'vayayaḥ etāvada uktvā vacanaṃ tatraivāntaradhīyata nāradò 'pi mahātejāḥ parāpyānugrahama īpsitama naranārāyaṇau daraṣṭuṃ parādravada badarāśramama idaṃ mahòpaniṣadaṃ caturveda samanvitama sāṃkhyayògakṛtaṃ tena pañcarātrānuśabditama nārāyaṇa mukhòdgītaṃ nāradò 'śarāvayata punaḥ barahmaṇaḥ sadane tāta yathādṛṣṭaṃ yathā śarutama [yudhisthira] etada āścaryabhūtaṃ hi māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ kiṃ barahmā na vijānīte yataḥ śuśrāva nāradāta pitāmahò hi bhagavāṃsa tasmāda devāda anantaraḥ kathaṃ sa na vijānīyāta parabhāvama amitaujasaḥ [bhīsma] mahākalpasahasrāṇi mahākalpaśatāni ca samatītāni rājendra sargāśa ca paralayāśa ca ha sargasyādau samṛtò barahmā parajā sarga karaḥ parabhuḥ jānāti devapravaraṃ bhūyaśa cātò 'dhikaṃ nṛpa paramātmānama īśānama ātmanaḥ parabhavaṃ tathā ye tava anye barahma sadane siddhasaṃghāḥ samāgatāḥ tebhyasa taca charāvayāma āsa purāṇaṃ veda saṃmitama teṣāṃ sakāśāta sūryaśa ca śarutvā vai bhāvitātmanāma ātmānugāmināṃ barahma śarāvayāma āsa bhārata ṣaṭa ṣaṣṭira hi sahasrāṇi ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāma sūryasya tapatò lòkāna nirmitā ye puraḥsarāḥ teṣāma akathayata sūryaḥ sarveṣāṃ bhāvitātmanāma sūryānugāmibhisa tāta ṛṣibhisa taira mahātmabhiḥ merau samāgatā devāḥ śarāvitāśa cedama uttamama devānāṃ tu sakāśāda vai tataḥ śarutvāsitò davijaḥ śarāvayāma āsa rājendra pitṝṇāṃ munisattamaḥ mama cāpi pitā tāta kathayāma āsa śaṃtanuḥ tatò mayaitaca charutvā ca kīrtitaṃ tava bhārata suraira vā munibhira vāpi purāṇaṃ yaira idaṃ śarutama sarve te paramātmānaṃ pūjayanti punaḥ punaḥ idama ākhyānama ārṣeyaṃ pāramparyāgataṃ nṛpa nāvāsudeva bhaktāya tavayā deyaṃ kathaṃ cana mattò 'nayāni ca te rājanna upākhyāna śatāni vai yāni śarutāni dharmyāṇi teṣāṃ sārò 'yama uddhṛtaḥ surāsuraira yathā rājana nirmathyāmṛtama uddhṛtama evama etata purā vipraiḥ kathāmṛtama ihòddhṛtama yaśa cedaṃ pathate nityaṃ yaśa cedaṃ śṛṇuyāna naraḥ ekāntabhāvòpagata ekānte susamāhitaḥ parāpya śavetaṃ mahādvīpaṃ bhūtvā candraprabhò naraḥ sa sahasrārciṣaṃ devaṃ paraviśena nātra saṃśayaḥ mucyetārtasa tathā rògāca charutvemāma āditaḥ kathāma jijñāsura labhate kāmāna bhaktò bhakta gatiṃ varajeta tavayāpi satataṃ rājanna abhyarcyaḥ puruṣòttamaḥ sa hi mātā pitā caiva kṛtsnasya jagatò guruḥ barahmaṇya devò bhagavāna parīyatāṃ te sanātanaḥ yudhiṣṭhira mahābāhò mahābāhura janārdanaḥ [vaiṣampāyana] śarutvaitada ākhyāna varaṃ dharmarāja janamejaya bharātaraśa cāsya te sarve nārāyaṇa parābhavana jitaṃ bhagavatā tena puruṣeṇeti bhārata nityaṃ japyaparā bhūtvā sarasvatīma udīrayana yò haya asmākaṃ guruḥ śareṣṭhaḥ kṛṣṇa davaipayanò muniḥ sa jagau paramaṃ japyaṃ nārāyaṇama udīrayana gatvāntarikṣāta satataṃ kaṣīròdama amṛtāśayama pūjayitvā ca deveśaṃ punara āyāta savama āśramama [janamejaya] kathaṃ sa bhagavāna devò yajñeṣva agraharaḥ parabhuḥ yajñadhārī ca satataṃ vedavedāṅgavita tathā nivṛttaṃ cāsthitò dharmaṃ kaṣemī bhāgavata pariyaḥ paravṛtti dharmāna vidadhe sa eva bhagavāna parabhuḥ kathaṃ paravṛtti dharmeṣu bhāgārhā devatāḥ kṛtāḥ kathaṃ nivṛtti dharmāśa ca kṛtā vayāvṛttabuddhayaḥ etaṃ naḥ saṃśayaṃ vipra chindhi guhyaṃ sanātanama tavayā nārāyaṇa kathā śarutā vai dharmasaṃhitā ime sabrahmakā lòkāḥ sasurāsuramānavāḥ kariyāsva abhyudayòktāsu saktā dṛśyanti sarvaśaḥ mòkṣaśa còktasa tavayā barahmana nirvānaṃ paramaṃ sukhama ye ca muktā bhavantīha puṇyapāpavivarjitāḥ te sahasrārciṣaṃ devaṃ paraviśantīti śuśrumaḥ ahò hi duranuṣṭheyò mòkṣadharmaḥ sanātanaḥ yaṃ hitvā devatāḥ sarvā havyakavya bhujò 'bhavana kiṃ nu barahmā ca rudraśa ca śakraśa ca balabhita parabhuḥ sūryasa tārādhipò vāyura agnira varuṇa eva ca ākāśaṃ jagatī caiva ye ca śeṣā divaukasaḥ paralayaṃ na vijānanti ātmanaḥ parinirmitama tatasa tenāsthitā mārgaṃ dharuvama akṣayama avyayama samṛtvā kālaparīmāṇaṃ paravṛttiṃ ye samāsthitāḥ dòṣaḥ kālaparīmāṇe mahāna eṣa kariyāvatāma etana me saṃśayaṃ vipra hṛdi śalyama ivārpitama chindhītihāsa kathanāta paraṃ kautūhalaṃ hi me kathaṃ bhāgaharāḥ paròktā devatāḥ karatuṣu davija kimarthaṃ cādhvare barahmanna ijyante taridivaukasaḥ ye ca bhāgaṃ paragṛhṇanti yajñeṣu davijasattama te yajantò mahāyajñaiḥ kasya bhāgaṃ dadanti vai [vaiṣampāyana] ahò gūḍhatamaḥ paraśnasa tavayā pṛṣṭò janeśvara nātapta tapasā haya eṣa nāveda viduṣā tathā nāpurāṇavidā cāpi śakyò vayāhartuma añjasā hanta te kathayiṣyāmi yana me pṛṣṭhaḥ purā guruḥ kṛṣṇadvaipāyanò vayāsò veda vayāsò mahāna ṛṣiḥ sumantura jaiminiśa caiva pailaśa ca sudṛdha varataḥ ahaṃ caturthaḥ śiṣyò vai pañcamaśa ca śukaḥ samṛtaḥ etāna samāgatāna sarvāna pañca śiṣyāna damānvitāna śaucācāra samāyuktāña jitakròdhāña jitendriyāna vedāna adhyāpayāma āsa mahābhārata pañcamāna merau girivare ramye siddhacāraṇasevite teṣāma abhyasyatāṃ vedāna kadā cita saṃśayò 'bhavata eṣa vai yasa tavayā pṛṣṭasa tena teṣāṃ parakīrtitaḥ tataḥ śarutò mayā cāpi tavākhyeyò 'daya bhārata śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śarutvā sarvājñāna tamònudaḥ parāśara sutaḥ śarīmāna vayāsò vākyama uvāca ha mayā hi sumahata taptaṃ tapaḥ paramadāruṇama bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaca ca jānīyāma iti sattamāḥ tasya me taptatapasò nigṛhītendriyasya ca nārāyaṇa parasādena kaṣīròdasyānukūlataḥ taraikālikama idaṃ jañānaṃ parādurbhūtaṃ yathepsitama taca chṛṇudhvaṃ yathā jañānaṃ vakṣye saṃśayama uttamama yathāvṛttaṃ hi kalpādau dṛṣṭhaṃ me jañānacakṣuṣā paramātmeti yaṃ parāhuḥ sāṃkhyayògavidò janāḥ mahāpuruṣa saṃjñāṃ sa labhate savena karmaṇā tasmāta parasūtama avyaktaṃ paradhānaṃ tada vidura budhāḥ avyaktāda vayaktama utpannaṃ lòkasṛṣṭya arthama īśvarāta aniruddhò hi lòkeṣu mahāna ātmeti kathyate yò 'sau vayaktatvama āpannò nirmame ca pitāmahama sò 'haṃkāra iti paròktaḥ sarvatejòmayò hi saḥ pṛthivī vāyura ākāśama āpò jayòtiśa ca pañcamama ahaṃkāraprasūtāni mahābhūtāni bhārata mahābhūtāni sṛṣṭvātha tada guṇāna nirmame punaḥ bhūtebhyaśa caiva niṣpannā mūrtimantò 'satatāña śṛṇu marīcira aṅgirāśa cātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ karatuḥ vasiṣṭhaśa ca mahātmā vai manuḥ savāyambhuvasa tathā jañeyāḥ parakṛtayò 'satau tā yāsu lòkāḥ paratiṣṭhitāḥ vedāna vedāṅgasaṃyuktāna yajñāna yajñāṅgasaṃyutāna nirmame lòkasiddhyarthaṃ barahmā lòkapitāmahaḥ astābhyaḥ parakṛtibhyaśa ca jātaṃ viśvama idaṃ jagata rudrò ròṣātmakò jātò daśānyāna sò 'sṛjata savayama ekādaśaite rudrāsa tu vikārāḥ puruṣāḥ samṛtāḥ te rudrāḥ parakṛtiśa caiva sarve caiva surarṣayaḥ utpannā lòkasiddhyarthaṃ barahmāṇaṃ samupasthitāḥ vayaṃ hi sṛṣṭā bhagavaṃsa tavayā vai parabhaviṣṇunā yena yasminna adhīkāre vartitavyaṃ pitāmaha yò 'sau tavayā vinirdiṣṭò adhikārò 'rathacintakaḥ paripālyaḥ kathaṃ tena sò 'dhikārò 'dhikāriṇā paradiśasva balaṃ tasya yò 'dhikārārtha cintakaḥ evama uktò mahādevò devāṃsa tāna idama abravīta sādhva ahaṃ jañāpitò devā yuṣmābhira bhadrama astu vaḥ mamāpya eṣā samutpannā cintā yā bhavatāṃ matā lòkatantrasya kṛtsnasya kathaṃ kāryaḥ parigrahaḥ kathaṃ balakṣayò na sayāda yuṣmākaṃ haya ātmanaśa ca me itaḥ sarve 'pi gacchāmaḥ śaraṇaṃ lòkasākṣiṇama mahāpuruṣama avyaktaṃ sa nò vakṣyati yada dhitama tatasa te barahmaṇā sārdhama ṛṣayò vibudhāsa tathā kaṣīròdasyòttaraṃ kūlaṃ jagmura lòkahitārthinaḥ te tapaḥ samupātiṣṭhana barahmòktaṃ veda kalpitama sa mahāniyamò nāma tapaścaryā sudāruṇā ūrdhvaṃ dṛṣṭira bāhavaśa ca ekāgraṃ ca manò 'bhavata ekapādasthitāḥ samyaka kāṣṭha bhūtāḥ samāhitāḥ divyaṃ varṣasahasraṃ te tapasa taptvā tada uttamama śuśruvura madhurāṃ vānīṃ vedavedāṅgabhūṣitāma bhò bhòḥ sabrahmakā devā ṛṣayaśa ca tapòdhanāḥ savāgatenārcya vaḥ sarvāña śarāvaye vākyama uttamama vijñātaṃ vò mayā kāryaṃ taca ca lòkahitaṃ mahata paravṛtti yuktaṃ kartavyaṃ yuṣmata parāṇòpabṛṃhaṇama sutaptaṃ vasa tapò devā mamārādhana kāmyayā bhòkṣyathāsya mahāsattvāsa tapasaḥ phalama uttamama eṣa barahmā lòkaguruḥ sarvalòkapitāmahaḥ yūyaṃ ca vibudhaśreṣṭhā māṃ yajadhvaṃ samāhitaḥ sarve bhāgāna kalpayadhvaṃ yajñeṣu mama nityaśaḥ tathā śareyò vidhāsyāmi yathādhīkārama īśvarāḥ śarutvaitada devadevasya vākyaṃ hṛṣṭatanū ruhāḥ tatasa te vibudhāḥ sarve barahmā te ca maharṣayaḥ veda dṛṣṭena vidhinā vaiṣnavaṃ karatuma āharana tasmina sattre tadā barahmā savayaṃ bhāgama akalpayata devā devarṣayaśa caiva sarve bhāgāna akalpayana te kāryayugadharmāṇò bhāgāḥ paramasatkṛtāḥ parāpura ādityavarṇaṃ taṃ puruṣaṃ tamasaḥ parama bṛhantaṃ sarvagaṃ devama īśānaṃ varadaṃ parabhuma tatò 'tha varadò devasa tāna sarvāna amarāna sathitāna aśarīrò babhāsedaṃ vākyaṃ khasthò maheśvaraḥ yena yaḥ kalpitò bhāgaḥ sa tathā samupāgataḥ parītò 'haṃ paradiśāmya adya phalama āvṛtti lakṣaṇama etada vò lakṣaṇaṃ devā matprasāda samudbhavama yūyaṃ yajñaira ijyamānāḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ yuge yuge bhaviṣyadhvaṃ paravṛtti phalabhòginaḥ yajñaira ye cāpi yakṣyanti sarvalòkeṣu vai surāḥ kalpayiṣyanti vò bhāgāṃsa te narā veda kalpitāna yò me yathākalpitavāna bhāgama asmina mahākratau sa tathā yajñabhāgārhò veda sūtre mayā kṛtaḥ yūyaṃ lòkāna dhārayadhvaṃ yajñabhāgaphalòditāḥ sarvārthacintakā lòke yathādhīkāra nirmitāḥ yāḥ kariyāḥ paracariṣyanti paravṛtti phalasatkṛtāḥ tābhira āpyāyita balā lòkāna vai dhārayiṣyatha yūyaṃ hi bhāvitā lòke sarvayajñeṣu mānavaiḥ māṃ tatò bhāvayiṣyadhvama eṣā vò bhāvanā mama itya arthaṃ nirmitā vedā yajñāśa cauṣadhibhiḥ saha ebhiḥ samyaka parayuktaira hi parīyante devatāḥ kaṣitau nirmānama etada yuṣmākaṃ paravṛtti guṇakalpitama mayā kṛtaṃ suraśreṣṭhā yāvata kalpakṣayāda iti cintayadhvaṃ lòkahitaṃ yathādhīkārama īśvarāḥ marīcira aṅgirāca cātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ karatuḥ vasiṣṭha iti saptaite mānasā nirmitā hi vai ete vedavidò mukhyā vedācāryāśa ca kalpitāḥ paravṛtti dharmiṇaśa caiva parājāpatyena kalpitāḥ ayaṃ kariyāvatāṃ panthā vayaktī bhūtaḥ sanātanaḥ aniruddha iti paròktò lòkasarga karaḥ parabhuḥ sanaḥ sanatsujātaśa ca sanakaḥ sasanandanaḥ sanatkumāraḥ kapilaḥ saptamaśa ca sanātanaḥ saptaite mānasāḥ paròktā ṛṣayò barahmaṇaḥ sutāḥ savayama āgatavijñānā nivṛttaṃ dharmama āsthitāḥ ete yògavidò mukhyāḥ sāṃkhyadharmavidasa tathā ācāryā mòkṣaśāstre ca mòkṣadharmapravartakāḥ yatò 'haṃ parasṛtaḥ pūrvama avyaktāta tariguṇò mahāna tasmāta paratarò yò 'sau kaṣetrajña iti kalpitaḥ sò 'haṃ kariyāvatāṃ panthāḥ punara āvṛtti durlabhaḥ yò yathā nirmitò jantura yasmina yasmiṃśa ca karmaṇi paravṛttau vā nivṛttau vā tata phalaṃ sò 'śanute 'vaśaḥ eṣa lòkagurura barahmā jagada ādi karaḥ parabhuḥ eṣa mātā pitā caiva yuṣmākaṃ ca pitāmahaḥ mayānuśiṣṭò bhavitā sarvabhūtavarapradaḥ asya caivānujò rudrò lalātāda yaḥ samutthitaḥ barahmānuśiṣṭò bhavitā sarvatra savara paradaḥ gacchadhvaṃ savāna adhīkārāṃśa cintayadhvaṃ yathāvidhi paravartantāṃ kariyāḥ sarvāḥ sarvalòkeṣu mācirama paradṛśyantāṃ ca karmāṇi parānināṃ gatayasa tathā parinirmita kālāni āyūṃsi ca suròttamāḥ idaṃ kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śareṣṭhaḥ paravartate ahiṃsyā yajñapaśavò yuge 'samina naitada anyathā caturpāta sakalò dharmò bhaviṣyatya atra vai surāḥ tatasa taretāyugaṃ nāma tarayī yatra bhaviṣyati paròkṣitā yatra paśavò vadhaṃ parāpsyanti vai makhe tatra pādacaturthò vai dharmasya na bhaviṣyati tatò vai davāparaṃ nāma miśraḥ kālò bhaviṣyati davipādahīnò dharmaśa ca yuge tasmina bhaviṣyati tatasa tiṣye 'tha saṃprāpte yuge kalipuraskṛte ekapādasthitò dharmò yatra tatra bhaviṣyati [devāha] ekapādasthite dharme yatra kava cana gāmini kathaṃ kartavyama asmābhira bhavagaṃsa tada vadasva naḥ [ṣarībhagavāna] yatra vedāśa ca yajñāśa ca tapaḥ satyaṃ damasa tathā ahiṃsā dharmasaṃyuktāḥ paracareyuḥ suròttamāḥ sa vai deśaḥ sevitavyò mā vò 'dharmaḥ padā sapṛśeta [vayāsa] te 'nuśiṣṭā bhagavatā devāḥ sarṣigaṇāsa tathā namaskṛtvā bhagavate jagmura deśāna yathepsitāna gateṣu taridivaukaḥ subrahmaikaḥ paryavasthitaḥ didṛkṣura bhagavantaṃ tama aniruddha tanau sathitama taṃ devò darśayāma āsa kṛtvā hayaśirò mahata sāṅgāna āvartayana vedāna kamandalu gaṇitra dhṛka tatò 'śavaśirasaṃ dṛṣṭvā taṃ devama amitaujasama lòkakartā parabhura barahmā lòkānāṃ hitakāmyayā mūrdhnā paranamya varadaṃ tastau parāñjalira agrataḥ sa pariṣvajya devena vacanaṃ śarāvitasa tadā lòkakāryagatīḥ sarvāsa tavaṃ cintaya yathāvidhi dhātā tavaṃ sarvabhūtānāṃ tavaṃ parabhura jagatò guruḥ tavayya āveśitabhārò 'haṃ dhṛtiṃ parāpsyāmya athāñjasā yadā ca surakāryaṃ te aviṣahyaṃ bhaviṣyati parādurbhāvaṃ gamiṣyāmi tadātma jañānadeśikaḥ evama uktvā hayaśirāsa tatraivāntaradhīyata tenānuśiṣṭò barahmāpi savaṃ lòkama acirāda gataḥ evama eṣa mahābhāgaḥ padmanābhaḥ sanātanaḥ yajñeṣva agraharaḥ paròktò yajñadhārī ca nityadā nivṛttiṃ cāsthitò dharmaṃ gatima akṣaya dharmiṇāma paravṛtti dharmāna vidadhe kṛtvā lòkasya citratāma sādiḥ sa madhyaḥ sa cāntaḥ parajānāṃ; sa dhātā sa dheyaḥ sa kartā sa kāryama yugānte sa suptaḥ susaṃkṣipya lòkāna; yugādau parabuddhò jagada dhayutsasarja tasmai namadhvaṃ devāya nirguṇāya guṇātmane ajāya viśvarūpāya dhāmne sarvadivaukasāma mahābhūtādhipataye rudrāṇāṃ pataye tathā ādityapataye caiva vasūnāṃ pataye tathā aśvibhyāṃ pataye caiva marutāṃ pataye tathā veda yajñādhipataye vedāṅgapataye 'pi ca samudravāsine nityaṃ haraye muñja keśine śāntaye sarvabhūtānāṃ mòkṣadharmānubhāsine tapasāṃ tejasāṃ caiva pataye yaśasò 'pi ca vācaśa ca pataye nityaṃ saritāṃ pataye tathā kapardine varāhāya ekaśṛṅgāya dhīmate vivasvate 'śavaśirase caturmūrti dhṛte sadā guhyāya jañānadṛśyāya akṣarāya kaṣarāya ca eṣa devaḥ saṃcarati sarvatragatira avyayaḥ evama etata purā dṛṣṭaṃ mayā vai jañānacakṣuṣā kathitaṃ taca ca vaḥ sarvaṃ mayā pṛṣṭena tattvataḥ kariyatāṃ madvacaḥ śiṣyāḥ sevyatāṃ harira īśvaraḥ gīyatāṃ veda śabdaiśa ca pūjyatāṃ ca yathāvidhi [vaiṣampāyana] itya uktāsa tu vayaṃ tena veda vayāsena dhīmatā sarve śiṣyāḥ sutaśa cāsya śukaḥ paramadharmavita sa cāsmākama upādhyāyaḥ sahāsmābhira viśāṃ pate caturvedòdgatābhiśa ca ṛgbhisa tama abhituṣṭuve etata te sarvama ākhyātaṃ yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi evaṃ me 'kathayada rājana purā davaipāyanò guruḥ yaśa cedaṃ śṛṇuyāna nityaṃ yaśa cedaṃ parikīrtayeta namò bhagavate kṛtvā samāhita manā naraḥ bhavatya arògò dayutimāna balarūpasamanvitaḥ āturò mucyate rògāda baddhòmucyeta bandhanāta kāmakāmī labheta kāmaṃ dīrghama āyura avāpnuyāta barāhmaṇaḥ sarvavedī sayāta kaṣatriyò vijayī bhaveta vaiśyò vipulalābhaḥ sayāca chūdraḥ sukhama avāpnuyāta aputrò labhate putraṃ kanyā caivepsitaṃ patima lagna garbhā vimucyeta garbhiṇī janayeta sutama vandhyā parasavama āpnòti putrapautra samṛddhimata kaṣemeṇa gaccheda adhvānama idaṃ yaḥ pathate pathi yò yaṃ kāmaṃ kāmayate sa tama āpnòti ca dharuvama idaṃ maharṣera vacanaṃ viniścitaṃ; mahātmanaḥ puruṣavarasya kīrtanama samāgamaṃ carṣidivaukasāma imaṃ; niśamya bhaktāḥ susukhaṃ labhante [janamejaya] astauṣīda yaira imaṃ vayāsaḥ saśiṣyò madhusūdanama nāmabhira vividhaira eṣāṃ niruktaṃ bhagavana mama vaktuma arhasi śuśrūsòḥ parajāpatipatera hareḥ śarutvā bhaveyaṃ yata pūtaḥ śaraca candra ivāmalaḥ [vaiṣampāyana] śṛṇu rājana yathācasta phalgunasya harira vibhuḥ parasannātmātmanò nāmnāṃ niruktaṃ guṇakarmajama nāmabhiḥ kīrtitaisa tasya keśavasya mahātmanaḥ pṛṣṭavāna keśavaṃ rājana phalgunaḥ paravīra hā [arjuna] bhagavana bhūtabhavyeśa sarvabhūtasṛga avyaya lòkadhāma jagana nātha lòkānāma abhayaprada yāni nāmāni te devakīrtitāni maharṣibhiḥ vedeṣu sapurāṇeṣu yāni guhyāni karmabhiḥ teṣāṃ niruktaṃ tavattò 'haṃ śaròtuma icchāmi keśava na haya anyò vartayena nāmnāṃ niruktaṃ tavāma ṛte parabhò [ṣarībhagavāna] ṛgvede sayajurvede tathaivātharva sāmasu purāṇe sòpaniṣade tathaiva jayòtiṣe 'rajuna sāṃkhye ca yògaśāstre ca āyurvede tathaiva ca bahūni mama nāmāni kīrtitāni maharṣibhiḥ gaunāni tatra nāmāni karmajāni ca kāni cita niruktaṃ karmajānāṃ ca śṛṇuṣva parayatò 'nagha kathyamānaṃ mayā tāta tavaṃ hi me 'radhaṃ samṛtaḥ purā namò 'ti yaśase tasmai dehināṃ paramātmane nārāyaṇāya viśvāya nirguṇāya guṇātmane yasya parasādajò barahmā rudraśa ca karòdhasaṃbhavaḥ yò 'sau yònira hi sarvasya sathāvarasya carasya ca astādaśa guṇaṃ yata tata sattvaṃ sattvavatāṃ vara parakṛtiḥ sā parā mahyaṃ ròdasī yògadhāriṇī ṛtā satyāmarājayyā lòkānāma ātmasaṃjñitā tasmāta sarvāḥ paravartante sarga paralaya vikriyāḥ tatò yajñaśa ca yastā ca purāṇaḥ puruṣò virāta aniruddha iti paròktò lòkānāṃ parabhavāpyayaḥ barāhme rātrikṣaye parāpte tasya haya amitatejasaḥ parasādāta parādurabhavata padmaṃ padmanibhekṣaṇa tatra barahmā samabhavata sa tasyaiva parasādajaḥ ahnaḥ kaṣaye lalātāca ca sutò devasya vai tathā karòdhāviṣṭasya saṃjajñe rudraḥ saṃhāra kārakaḥ etau davau vibudhaśreṣṭhau parasādakròdhajau samṛtau tada ādeśita panthānau sṛṣṭi saṃhāra kārakau nimittamātraṃ tāva atra sarvaprāni varapradau kapardī jatilò mundaḥ śamaśānagṛhasevakaḥ ugravratadharò rudrò yògī taripuradāruṇaḥ dakṣakratuharaśa caiva bhaga netraharasa tathā nārāyaṇātmakò jañeyaḥ pāṇḍaveya yuge yuge tasmina hi pūjyamāne vai devadeve maheśvare saṃpūjitò bhaveta pārtha devò nārāyaṇaḥ parabhuḥ ahama ātmā hi lòkānāṃ viśvānāṃ pāṇḍunandana tasmāda ātmānama evāgre rudraṃ saṃpūjayāmya ahama yadya ahaṃ nārcayeyaṃ vai īśānaṃ varadaṃ śivama ātmānaṃ nārcayeta kaśa cida iti me bhāvitaṃ manaḥ mayā paramāṇaṃ hi kṛtaṃ lòkaḥ samanuvartate paramānāni hi pūjyāni tatasa taṃ pūjayāmya ahama yasa taṃ vetti sa māṃ vetti yò 'nu taṃ sa hi māma anu rudrò nārāyaṇaśa caiva sattvama ekaṃ davidhākṛtama lòke carati kaunteya vayakti sathaṃ sarvakarmasu na hi me kena cida deyò varaḥ pāṇḍavanandana iti saṃcintya manasā purāṇaṃ viśvama īśvarama putrārthama ārādhitavāna ātmānama ahama ātmanā na hi viṣṇuḥ paranamati kasmai cida vibudhāya tu ṛta ātmānama eveti tatò rudraṃ bhajāmya ahama sabrahmakāḥ sarudrāśa ca sendrā devāḥ saharṣibhiḥ arcayanti suraśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harima bhaviṣyatāṃ vartatāṃ ca bhūtānāṃ caiva bhārata sarveṣāma agraṇīra viṣṇuḥ sevyaḥ pūjyaśa ca nityaśaḥ namasva havyadaṃ viṣṇuṃ tathā śaraṇadaṃ nama varadaṃ namasva kaunteya havyakavya bhujaṃ nama caturvidhā mama janā bhaktā evaṃ hi te śarutama teṣāma ekāntinaḥ śareṣṭhāsa te caivānanya devatāḥ ahama eva gatisa teṣāṃ nirāśīḥ karma kāriṇāma ye ca śiṣṭāsa tarayò bhaktāḥ phalakāmā hi te matāḥ sarve cayavana dharmāṇaḥ paratibuddhasa tu śareṣṭha bhāka barahmāṇaṃ śiti kanthaṃ ca yāśa cānyā devatāḥ samṛtāḥ parabuddhavaryāḥ sevante eṣa pārthānukītritaḥ bhaktaṃ parati viśeṣasa te eṣa pārthānukīrtitaḥ tavaṃ caivāhaṃ ca kaunteya naranārāyaṇau samṛtau bhārāvataraṇārthaṃ hi paraviṣṭau mānuṣīṃ tanuma jānāmya adhyātmayògāṃśa ca yò 'haṃ yasmāca ca bhārata nivṛtti lakṣaṇò dharmasa tathābhyudayikò 'pi ca narāṇāma ayanaṃ khayātama ahama ekaḥ sanātanaḥ āpò nārā iti paròktā āpò vai narasūnavaḥ ayanaṃ mama tata pūrvama atò nārāyaṇò haya ahama chādayāmi jagada viśvaṃ bhūtvā sūrya ivāṃśubhiḥ sarvabhūtādhivāsaśa ca vāsudevasa tatò haya ahama gatiśa ca sarvabhūtānāṃ parajānāṃ cāpi bhārata vayāptā me ròdasī pārtha kāntiśa cābhyadhikā mama adhibhūtāni cānte 'haṃ tada icchaṃśa cāsmi bhārata karamaṇāca cāpya ahaṃ pārtha viṣṇura itya abhisaṃjñitaḥ damāta siddhiṃ parīpsantò māṃ janāḥ kāmayanti hi divaṃ còrvīṃ ca madhyaṃ ca tasmāda dāmòdarò haya ahama pṛśnira itya ucyate cānnaṃ vedā āpò 'mṛtaṃ tathā mamaitāni sadā garbhe pṛśnigarbhasa tatò haya ahama ṛṣayaḥ parāhura evaṃ māṃ tarita kūpābhipātitama pṛśnigarbha taritaṃ pātītya ekata davita pātitama tataḥ sa barahmaṇaḥ putra ādyò ṛṣi varasa taritaḥ uttatāròda pānāda vai pṛśnigarbhānukīrtanāta sūryasya tapatò lòkāna agneḥ sòmasya cāpya uta aṃśavò ye parakāśante mama te keśasaṃjñitāḥ sarvajñāḥ keśavaṃ tasmāna māma āhura davijasattamāḥ savapatnyāma āhitò garbha utathyena mahātmanā utathye 'natarhite caiva kadā cida deva māyayā bṛhaspatira athāvindata tāṃ patnīṃ tasya bhārata tatò vai tama ṛṣiśreṣṭhaṃ maithunòpagataṃ tathā uvāca garbhaḥ kaunteya pañca bhūtasamanvitaḥ pūrvāgatò 'haṃ varada nārhasya ambāṃ parabādhituma etada bṛhaspatiḥ śarutvā cukròdha ca śaśāpa ca maithunòpagatò yasmāta tavayāhaṃ vinivāritaḥ tasmāda andhò jāsyasi tavaṃ maca chāpāna nātra saṃśayaḥ sa śāpāda ṛṣimukhyasya dīrghaṃ tama upeyivāna sa hi dīrghatamā nāma nāmnā haya āsīda ṛṣiḥ purā vedāna avāpya caturaḥ sāṅgòpāṅgāna sanātanāna parayòjayāma āsa tadā nāma guhyama idaṃ mama ānupūrvyeṇa vidhinā keśaveti punaḥ punaḥ sa cakṣuṣmāna samabhavada gautamaśa cābhavata punaḥ evaṃ hi varadaṃ nāma keśaveti mamārjuna devānāma atha sarveṣāma ṛṣīṇāṃ ca mahātmanāma agniḥ sòmena saṃyukta ekayònimukhaṃ kṛtama agnīṣòmātmakaṃ tasmāja jagata kṛtsnaṃ carācarama api hi purāṇe bhavatya ekayònya ātmakāva agnīṣòmau devāśa cāgnimukhā iti ekayònitvāca ca parasparaṃ mahayantò lòkāna dhārayata iti [arjuna] agnīṣòmau kathaṃ pūrvama ekayònī paravartitau eṣa me saṃśayò jātasa taṃ chindhi madhusūdana [ṣarībhagavāna] hanta te vartayiṣyāmi purāṇaṃ pāṇḍunandana ātmatejòdbhavaṃ pārtha śṛṇuṣvaika manā mama saṃprakṣālana kāle 'tikrānte caturthe yugasahasrānte avyakte sarvabhūtapralaye sathāvarajaṅgame jayòtira dharaṇivāyurahite 'nadhe tamasi jalaikārṇave lòke tama itya evābhibūte 'davitīye paratiṣṭhite naiva rātryāṃ na divase na sati nāsati na vayakte nāvyakte vayavasthite etasyāma avasthāyāṃ nārāyaṇa guṇāśrayāda akṣayāda ajarāda anindriyāda agrāhyāda asaṃbhavāta satyāda ahiṃsrāla lalāmāda vividhapravṛtti viśeṣāta akṣayāda ajarāmarāda amūrtitaḥ sarvavyāpinaḥ sarvakartuḥ śāśvatāta tamasaḥ puruṣaḥ parādurbhūtò harira avyayaḥ nidarśanama api haya atra bhavati nāsīda ahò na rātrira āsīta na sada āsīna nāsada āsīta tama eva purastāda abhavada viśvarūpama sā viśvasya jananītya evama asyārthò 'nubhāsyate tasyedānīṃ tamaḥ saṃbhavasya puruṣasya padmayònera barahmaṇaḥ parādura bhāve sa puruṣaḥ parajāḥ sisṛkṣamāṇò netrābhyāma agnīṣòmau sasarja tatò bhūtasarge paravṛtteprajā karamavaśāda barahmakṣatrama upātiṣṭhata yaḥ sòmasa tada barahma yada barahma te barāhmaṇāḥ yò 'ganisa tata kaṣatraṃ kaṣatrāda barahmabalavattarama kasmāda iti lòkapratyakṣaguṇama etata tada yathā barāhmaṇebhyaḥ paraṃ bhūtaṃ nòtpanna pūrvama dīpyamāne 'ganau juhòtīti kṛtvā baravīmi bhūtasargaḥ kṛtò barahmaṇā bhūtāni ca parasthāpya taraulòkyaṃ dhāryateti mantravādò 'pī hi bhavati tavama agne yajñānāṃ hòtā viśveṣāma hitò devenabhira mānuṣe jana iti nidarśanaṃ cātra bhavati viśveṣāma agne yajñānāṃ hòteti hitò devaira mānuṣaira jagata iti agnira hi yajñānāṃ hòtṛkartā sa cāgnira barahma na haya ṛte mantrāda dhavanama asti na vinā puruṣaṃ tapaḥ saṃbhavati havira mantrāṇāṃ saṃpūjā vidyate devamanuṣyāṇāma anena tavaṃ hòteti niyuktaḥ ye ca mānuṣā hòtrādhikārāsa te ca barāhmaṇasyahi yājanaṃ vidhīyate na kaṣatravaiśyayòra davijātyòḥ tasmāda barāhmaṇā haya agnibhūtā yajñāna udvahanti yajñā devāṃsa tarpayanti devāḥ pṛthivīṃ bhāvayanti śatapathe hi barāhmaṇaṃ bhavati agnau samiddhe sa juhòti yò vidvāna barāhmaṇa mukhe dānāhutiṃ juhòti evama apya agnibhūtā barāhmaṇā vidvāṃsò 'ganiṃ bhāvayanti agnira viṣṇuḥ sarvabhūtānya anupraviśya parāṇāna dhārayati api cātra sanatkumāra gītāḥ śalòkā bhavanti viśvaṃ barahmāsṛjata pūrvaṃ sarvādira niravaskarama barahmaghòṣaira divaṃ tiṣṭhantya amarā barahmayònayaḥ barāhmaṇānāṃ matira vākyaṃ karma śaraddhā tapāṃsi ca dhārayanti mahīṃ dayāṃ ca śaityāda vārya amṛtaṃ yathā nāsti satyāta parò dharmò nāsti mātṛsamò guruḥ barāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti paretya cehaca bhūtaye naiṣāma ukṣā vardhate nòta vāhā; na gargarò mathyate saṃpradāne apadhvastā dasyubhūtā bhavanti; yeṣāṃ rāṣṭre barāhmaṇā vṛttihīnāḥ veda purāṇetihāsa parāmānyāna nārāyaṇa mukhòdgatāḥ sarvātmanaḥ sarvakartāraḥ sarvabhāvanāśa ca barāhmaṇāḥ vāka samakālaṃ hi tasya devasya varapradasya barāhmaṇāḥ parathamaṃ parādurbhūtā barāhmaṇebhyaśa ca śeṣā varṇāḥ parādurbhūtāḥ itthaṃ ca surāsuraviśiṣṭā barāhmaṇā yadā mayā barahmabhūtena purā savayama evòtpāditāḥ surāsuramaharṣayò bhūtaviśeṣāḥ sathāpitā nigṛhītāśa ca ahalyā dharṣaṇanimittaṃ hi gautamāda dhari śamaśrutāma indraḥ parāptaḥ kauśika nimittaṃ cendrò muṣka viyògaṃ meṣavṛṣaṇatvaṃ cāvāpa aśvinòra garahapratiṣedhòdyata vajrasya puraṃdarasya cayavanena satambhitò bāhuḥ karatuvadha parāptamanyunā ca dakṣeṇa bhūyasa tapasā cātmānaṃ saṃyòjya netrākṛtira anyā lalate rudrasyòtpāditā taripuravadhārthaṃ dikṣāma abhyupagatasya rudrasyòśanasā śirasò jatòtkṛtya parayuktāḥ tataḥ parādurbhūtā bhujagāḥ taira asya bhujagaiḥ pīḍyamānaḥ kanthò nīlatāma upanītaḥ pūrve ca manvantare savāyambhuve nārāyaṇa hastabandhagrahaṇāna nīlakanthatvama eva vā amṛtòtpādane puraścaraṇatāma upagatasyāṅgirasò bṛhaspatera upaspṛśatò na parasādaṃ gatavatyaḥ kilāpaḥ atha bṛhasptira apāṃ cukròdha yasmāna mamòpaspṛśataḥ kaluṣī bhūtā na parasādama upagatāsa tasmāda adya parabhṛti jhaṣamakaramatsyakacchapa jantu saṃkīrṇāḥ kaluṣī bhavateti tadāprabhṛtya āpò yādòbhiḥ saṃkīrṇāḥ saṃvṛttāḥ viśvarūpò vaitvāstraḥ puròhitò devānāma āsīta savasrīyò 'surāṇāma sa paratyakṣaṃdevebhyò bhāgama adadata paròkṣama asurebhyaḥ atha hiraṇyakaśipuṃ puraskṛtya viśvarūpa mātaraṃ savasārama asurā varama ayācanta he savasara ayaṃ te putrasa tavāstrò viśvarūpasa tariśirā devānāṃ puròhitaḥ paratyakṣaṃ devebhyò bhāgama adadata paròkṣama asmākama tatò devā vardhante vayaṃ kaṣīyāmaḥ tada enaṃ tavaṃ vārayituma arhasi tathā yathāsmāna bhajeda iti atha viśvarūpaṃ nandanavanama upagataṃ mātòvāca putra kiṃ parapakṣavardhanasa tavaṃ mātulapakṣaṃ nāśayati nārhasya evaṃ kartuma iti sa viśvarūpò mātura vākyama anatikramaṇīyama iti matvā saṃpūjya hiraṇyakaśipuma agāta hairaṇyagarbhāca ca vasiṣṭhāda dhiraṇyakaśipuḥ śāpaṃ parāptavāna yasmāta tavayānyò vṛtò hòtā tasmāda asamāpta yajñasa tavama apūrvāta sattvajātāda vadhaṃ parāpsyasīti taca chāpadānāda dhiraṇyakaśipuḥ parāptavāna vadhama viśvarūpò mātṛpakṣavardhanò 'tayarthaṃ tapasya abhavata tasya varatabhaṅgārthama indrò bahvīḥ śarīmatyò 'pasarasò niyuyòja tāśa ca dṛṣṭvā manaḥ kaṣubhitaṃ tasyābhavata tāsu cāpsaraḥsunacirāda eva saktò 'bhavata saktaṃ cainaṃ jañātvāpsarasòcura gacchāmahe vayaṃ yathāgatama iti tāsa tavāstròvāca kava gamiṣyatha āsyatāṃ tāvana mayā saha śareyò bhaviṣyatīti tāsa tama abruvana vayaṃ deva satriyò 'pasarasendraṃ varadaṃ purā parabhviṣṇuṃ vṛṇīmaha iti atha tā viśvarūpò 'baravīda adyaiva sendrā devā na bhaviṣyantīti tatò mantrāña jajāpa taira mantraiḥ parāvardhata tariśirāḥ ekenāsyena sarvalòkeṣu davijaiḥ kariyāvadbhira yajñeṣu suhutaṃ sòmaṃ papāva ekenāpaikena sendrāna devāna athendrasa taṃ vivardhamānaṃ sòmapānāpyāyita sarvagātraṃ dṛṣṭvā cintāma āpede devāśa ca te sahendreṇa barahmāṇama abhijagmura ūcuśa ca viśvarūpeṇa sarvayajñeṣu suhutaḥ sòmaḥ pīyate vayama abhāgāḥ saṃvṛttāḥ asurapakṣò vardhate vayaṃ kaṣīyāmaḥ tada arhasi nò vidhātuṃ śareyò yada anantarama iti tāna barahmòvācarṣira bhārgavasa tapasa tapyate dadhīcaḥ sa yācyatāṃ varaṃ yathā kalevaraṃ jahyāta tasyāsthibhira vajraṃ kariyatāma iti devāsa tatrāgacchana yatra dadhīcò bhagavāna ṛṣisa tapasa tepe sendrā devāsa tama abhigamyòcura bhagavaṃsa tapasaḥ kuśalama avighnaṃ ceti tāna dadhīcòvāca savāgataṃ bhavadbhyaḥ kiṃ kariyatāma yada vakṣyatha tata kariṣyāmīti te tama abruvaña śarīraparityāgaṃ lòkahitārthaṃ bhagavāna kartuma arhatīti atha dadhīcasa tathaivāvimanāḥ sukhaduḥkhasamò mahāyògiya ātmānaṃ samādhāya śarīraparityāgaṃ cakāra tasya paramātmanya avasṛte tānya asthīni dhātā saṃgṛhya vajrama akaròta tena vajreṇābhedyenāpradhṛṣyeṇa barahmāsthi saṃbhūtena viṣṇupraviṣṭenendrò viśvarūpaṃjaghāna śirasāṃ cāsya chedanama akaròta tasmādanantaraṃ viśvarūpa gātramathana saṃbhavaṃ tavastròtpāditama evāriṃ vṛtrama indrò jaghāna tasyāṃ davaidhī bhūtāyāṃ barahma vadhyāyāṃ bhayāda indrò devarājyaṃ parityajyāpsu saṃbhavāṃ śītalāṃ mānasasarò gatāṃ nalinīṃ parapede tatra caiśvaryayògāda anu mātrò bhūtvā bisa garanthiṃ paraviveśa atha barahma vadhyā bhayapranaste tarailòkyanāthe śacīpatau jagada anīśvaraṃ babhūva devāna rajasa tamaśa cāviveśa mantrā na parāvartanta maharṣīṇāṃ rakṣāṃsi parādurbhavana barahma còtsādanaṃ jagāma anindrāśa cābalā lòkāḥ supradhṛṣyā babhūvuḥ atha devarṣayaśa cāyuṣaḥ putraṃ nahuṣaṃ nāma devarājatve 'bhiṣiṣicuḥ nahuṣaḥ pañcabhiḥ śataira jayòtiṣāṃ lalāte javaladbhiḥ sarvatejò haraisa tariviṣṭapaṃ pālayāṃ babhūva atha lòkāḥ parakṛtima āpedire savasthāśa ca babhūvuḥ athòvāca nahuṣaḥ sarvaṃ māṃ śakròpabhuktama upasthitama ṛte śacīma iti sa evama uktvā śacī samīpama agamada uvāca caināma subhage 'hama indrò devānāṃ bhajasva māma iti taṃ śacī paratyuvāca parakṛtyā tavaṃ dharmavatsalaḥ sòmavaṃśòdbhavaśa ca nārhati parapatnī dharṣaṇaṃ kartuma iti tāma athòvāca nahuṣaḥ aindraṃ padama adhyāsyate mayā ahama indrasya rājyaratnaharò nātrādharmaḥ kaśa cita tavama indra bhukteti sā tama uvāca asti mama kiṃ cida varatama aparyavasitama tasyāvabhṛthe tavāma upagamiṣyāmi kaiśa cida evāhòbhira iti sa śacyaivama abhihitò nahuṣò jagāma atha śacī duḥkhaśòkārtā bhartṛdarśanalālasā nahuṣa bhayagṛhītā bṛhaspatima upāgacchata sa ca tāma abhigatāṃ dṛṣṭvaiva dhayānaṃ paraviśya bhartra kāryatatparāṃ jañātvā bṛhaspatira uvāca anenaiva varatena tasapā cānvitā devīṃ varadāma upaśrutima āhvaya sā tavendraṃ darśayiṣyatīti sātha mahāniyamama āsthitā devīṃ varadāma upaśrutiṃ mantraira āhvayata sòpaśrutiḥ śacī samīpama agāta uvāca caināma iyama asmi tavayòpahūtòpasthitā kiṃ te pariyaṃ karavāṇīti tāṃ mūrdhnā paranamyòvāca śacī bhagavatya arhasi me bhartāraṃ darśayituṃ tavaṃ satyā matā ceti saināṃ mānasaṃ sarò 'nayata tatrendraṃ bisa garanthi gatama adarśayata tāma indraḥ patnīṃ kṛśāṃ galānāṃ ca dṛṣṭvā cintayāṃ babhūva ahò mama mahada duḥkhama idama adyòpagatama nastaṃ hi māma iyama anviṣyòpāgamada duḥkhārteti tāma indròvāca kathaṃ vartayasīti sā tama uvāca nahuṣò māma āhvayati kālaśa cāsya mayā kṛta iti tāma indròvāca gaccha nahuṣasa tavayā vācyò 'pūrveṇa māma ṛṣiyuktena yānena tavama adhirūḍhòdvahasva indrasya hi mahānti vāhanāni manasaḥ pariyāṇya adhirūḍhāni mayā tavama anyenòpayātuma arhasīti saivama uktā hṛṣṭā jagāma indrò 'pi bisa garanthima evāviveśa bhūyaḥ athendrāṇīma abhyāgatāṃ dṛṣṭvòvāca nahuṣaḥ pūrṇaḥ sa kāla iti taṃ śacya abravīca chakreṇa yathòktama sa maharṣiyuktaṃ vāhanama adhirūḍhaḥ śacī samīpama upāgacchata atha maitrāvaruṇiḥ kumbhayònira agastyò maharṣīna vikriyamāṇāṃsa tāna nahuṣenāpaśyata padbhyāṃ ca tenāspṛśyata tataḥ sa nahuṣama abravīda akārya paravṛtta pāpapatasva mahīma sarpò bhava yāvada bhūmira girayaśa ca tiṣṭheyusa tāvada iti sa maharṣivākyasamakālama eva tasmāda yānāda avāpatata athānindraṃ punasa tarailòkyama abhavata tatò devarṣayaśa ca bhagavantaṃ viṣṇuṃ śaraṇama indrārthe 'bhigamuḥ ūcuśa cainaṃ bhagavanna indraṃ barahma vadhyābhibhūtaṃ tarātuma arhasīti tataḥ sa varadasa tāna abravīda aśvamedhaṃ yajñaṃ vaiṣnavaṃ śakrò 'bhiyajatu tataḥ savaṃ sathānaṃ parāpsyatīti tatò devarṣayaśa cendraṃ nāpaśyana yadā tadā śacīma ūcura gaccha subhage indrama ānayasveti sā punasa tatsaraḥ samabhyagacchata indraśa ca tasmāta sarasaḥ samutthāya bṛhaspatima abhijagāma bṛhaspatiśa cāśvamedhaṃ mahākratuṃ śakrāyāharata tataḥ kṛṣṇasāraṅgaṃ medhyama aśvama utsṛjya vāhanaṃ tama eva kṛtvendraṃ marutpatiṃ bṛhaspatiḥ savasthānaṃ parāpayāma āsa tataḥ sa deva rāda devaira ṛṣibhira satūyamānasa tariviṣṭapasthò niṣkalmaṣò babhūva barahma vadhyāṃ caturṣu sathāneṣu vanitāgnivanaspatigòṣu vayabhajata evama indrò barahmatejaḥprabhāvòpabṛṃhitaḥ śatruvadhaṃ kṛtvā savasthānaṃ parāpitaḥ ākāśagaṅgā gataśa ca purā bharadvājò maharṣira upāspṛśaṃsa tarīna karamāna karamatā viṣṇunābhyāsāditaḥ sa bharadvājena sasalilena pāninòrasi tāditaḥ salakṣaṇòraskaḥ saṃvṛttaḥ bhṛguṇā maharṣiṇā śaptò 'ganiḥ sarvabhakṣatvama upanītaḥ aditira vai devānāma annama apacada etada bhuktvāsurāna haniṣyantīti tatra budhò varaca caryā samāptāva āgacchata aditiṃ cāvòcada bhikṣāṃ nādāta atha bhikṣā paratyākhyāna ruṣitena budhena barahmabhūtena vivasvatò davitīye janmanya anda saṃjñitasyāndaṃ māritama adityāḥ sa mārtandò vivasvāna abhavaca charāddha devaḥ dakṣasya vai duhitaraḥ ṣaṣṭira āsana tābhyaḥ kaśyapāya tarayòdaśa parādāda daśa dharmāya daśa manave sāptaviṃśatima indave tāsu tulyāsu nakṣatrākhyāṃ gatāsu sòmò ròhiṇyāma abhyadhikāṃ parītima akaròta tatasa tāḥ śeṣāḥ patnya a īrṣyāvayaḥ pituḥ samīpaṃ gatvemama arthaṃ śaśaṃsuḥ bhagavanna asmāsu tulyaprabhāvāsu sòmò ròhiṇīma adhikaṃ bhajatīti sò 'baravīda yakṣmainama āvekṣyatīti dakṣa śāpāta sòmaṃ rājānaṃ yakṣmāviveśa sa yakṣmanāviṣṭò dakṣama agamata dakṣaśa cainama abravīna na samaṃ vartaseti tatrarṣayaḥ sòmama abruvana kaṣīyase yaskmanā paścimasyāṃ diśi samudre hiraṇyasarasa tīrthama tatra gatvātmānama abhiṣecayasveti athāgacchata sòmasa tatra hiraṇyasarasa tīrthama gatvā cātmanaḥ sanapanama akaròta sanātvā cātmānaṃ pāpmanò mòkṣayāma āsa tatra cāvabhāsitasa tīrthe yadā sòmasa tadā parabhṛti tīrthaṃ tata parabhāsama iti nāmnā khayātaṃ babhūva taca chāpāda adyāpi kaṣīyate sòmò 'māvāsyāntara sathaḥ paurṇamāsī mātre' dhiṣṭhitò meghalekhā paraticchannaṃ vapura darśayati meghasadṛśaṃ varṇama agamata tada asya śaśalakṣma vimalama abhavata sathūlaśirā maharṣira meròḥ parāguttare diga bhāge tapasa tepe tasya tapasa tapyamānasya sarvagandhavahaḥ śucira vāyura vivāyamānaḥ śarīrama aspṛśata sa tapasā tāpita śarīraḥ kṛśò vāyunòpavījyamānò hṛdayaparitòṣama agamata tatra tasyānila vayajanakṛtaparitòṣasya sadyò vanaspatayaḥ puṣpa śòbhāṃ na darśitavanta iti saitāña śaśāpa na sarvakālaṃ puṣpavantò bhaviṣyatheti nārāyaṇò lòkahitārthaṃ vadavā mukhò nāma maharṣiḥ purābhavata tasya merau tapasa tapyataḥ samudrāhūtò nāgataḥ tenāmarṣitenātma gātròṣmaṇā samudraḥ satimitajalaḥ kṛtaḥ savedaprasyandana sadṛśaśa cāsya lavana bhāvò janitaḥ uktaśa cāpeyò bhaviṣyasi etaca ca te tòyaṃ vadavā mukhasaṃjñitena pīyamānaṃ madhuraṃ bhaviṣyati tada etada adyāpi vadavā mukhasaṃjñitenānuvartinā tòyaṃ sāmudraṃ pīyate himavatò girera duhitarama umāṃ rudraśa cakame bhṛgura api ca maharṣira himavantama āgamyābravīta kanyāma umāṃ me dehīti tama abravīda dhimavāna abhilasitò varò rudra iti tama abravīda bhṛgura yasmāta tavayāhaṃ kanyā varaṇa kṛtabhāvaḥ paratyākhyātasa tasmāna na ratnānāṃ bhavāna bhājanaṃ bhaviṣyatīti adya parabhṛtya etada avasthitama ṛṣivacanama tada evaṃvidhaṃ māhātmyaṃ barāhmaṇānāma kaṣatrama api śāśvatīma avyayāṃ pṛthivīṃ patnīma abhigamya bubhuje tada etada barahmāgnīṣòmīyama tena jagada dhāryate [bhagavāna] sūryā candramasau śaśvata keśaira me aṃśusaṃjñitaiḥ bòdhayaṃsa tāpayaṃśa caiva jagada uttiṣṭhataḥ pṛthaka bòdhanāta tāpanāca caiva jagatò harṣaṇaṃ bhaveta agnīṣòma kṛtaira ebhiḥ karmabhiḥ pāṇḍunandana hṛṣīkeśò 'hama īśānò varadò lòkabhāvanaḥ idòpahūta yògena hare bhāgaṃ karatuṣva ahama varṇaśa ca me hariśreṣṭhasa tasmāda dharira ahaṃ samṛtaḥ dhāma sārò hi lòkānāma ṛtaṃ caiva vicāritama ṛtadhāmā tatò vipraiḥ satyaśa cāhaṃ parakīrtitaḥ nastāṃ ca dharaṇīṃ pūrvama avindaṃ vai guhā gatāma gòvinda iti māṃ devā vāga bhiḥ samabhituṣṭuvuḥ śipiviṣṭeti cākhyāyāṃ hīnaròmā ca yò bhaveta tenāviṣṭaṃ hi yata kiṃ cica chipiviṣṭaṃ hi tata samṛtama yāskò māma ṛṣira avyagrò naikayajñeṣu gītavāna śipiviṣṭa iti haya asmāda guhya nāma dharò haya ahama satutvā māṃ śipiviṣṭeti yāskò ṛṣira udāradhīḥ matprasādāda adhò nastaṃ niruktama abhijagmivāna na hi jātò na jāye 'haṃ na janiṣye kadā cana kaṣetrajñaḥ sarvabhūtānāṃ tasmāda ahama ajaḥ samṛtaḥ nòktapūrvaṃ mayā kaṣudrama aślīlaṃ vā kadā cana ṛtā barahmasutā sā me satyā devī sarasvatī saca cāsaca caiva kaunteya mayāveśitama ātmani pauṣkare barahma sadane satyaṃ māma ṛṣayò viduḥ sattvāna na cayuta pūrvò 'haṃ sattvaṃ vai viddhi matkṛtama janmanīhābhavata sattvaṃ paurvikaṃ me dhanañjaya nirāśīḥ karma saṃyuktaṃ sātvataṃ māṃ parakalpaya sātvata jañānadṛṣṭò 'haṃ sātvataḥ sātvatāṃ patiḥ kṛṣāmi medinīṃ pārtha bhūtvā kārṣṇāyasò mahāna kṛṣṇò varṇaśa ca me yasmāta tasmāta kṛṣṇò 'hama arjuna mayā saṃśleṣitā bhūmira adbhira vayòma ca vāyunā vāyuśa ca tejasā sārdhaṃ vaikunthatvaṃ tatò mama nirvānaṃ paramaṃ saukhyaṃ dharmò 'sau para ucyate tasmāna na cayuta pūrvò 'hama acyutasa tena karmaṇā pṛthivī nabhasī còbhe viśrute viśvalaukike tayòḥ saṃdhāraṇārthaṃ hi māma adhòkṣajama añjasā niruktaṃ veda viduṣò ye ca śabdārtha cintakāḥ te māṃ gāyanti parāgvaṃśe adhòkṣaja iti sathitiḥ śabda ekamataira eṣa vayāhṛtaḥ paramarṣibhiḥ nānyò haya adhòkṣajò lòke ṛte nārāyaṇaṃ parabhuma ghṛtaṃ mamārciṣò lòke jantūnāṃ parāṇa dhāraṇama ghṛtārcira ahama avyagraira vedajñaiḥ parikīrtitaḥ tarayò hi dhātavaḥ khayātāḥ karmajā iti ca samṛtāḥ pittaṃ śaleṣmā ca vāyuśa ca eṣa saṃghāta ucyate etaiśa ca dhāryate jantura etaiḥ kaṣīṇaiśa ca kaṣīyate āyurvedavidasa tasmāta taridhātuṃ māṃ paracakṣate vṛṣò hi bhagavāna dharmaḥ khayātò lòkeṣu bhārata naighantuka padākhyātaṃ viddhi māṃ vṛṣama uttamama kapira varāhaḥ śareṣṭhaśa ca dharmaśa ca vṛṣa ucyate tasmāda vṛṣākapiṃ parāha kaśyapò māṃ parajāpatiḥ na cādiṃ na madhyaṃ tathā naiva cāntaṃ; kadā cida vidante surāśa cāsurāśa ca anādyò haya amadhyasa tathā cāpya anantaḥ; paragītò 'hama īśò vibhura lòkasākṣī śucīni śaravaṇīyāni śṛṇòmīha dhanaṃjaya na ca pāpāni gṛhṇāmi tatò 'haṃ vai śuciśravaḥ ekaśṛṅgaḥ purā bhūtvā varāhò divyadarśanaḥ imāma uddhṛtavāna bhūmima ekaśṛṅgasa tatò haya ahama tathaivāsaṃ tarikakudò vārāhaṃ rūpama āsthitaḥ tarikakuta tena vikhyātaḥ śarīrasya tu māpanāta viriñca iti yaḥ paròktaḥ kapila jañānacintakaiḥ sa parajāpatira evāhaṃ cetanāta sarvalòkakṛta vidyā sahāyavantaṃ māma ādityasthaṃ sanātanama kapilaṃ parāhura ācāryāḥ sāṃkhyā niścita niścayāḥ hiraṇyagarbhò dayutimāna eṣa yaśa chandasi satutaḥ yògaiḥ saṃpūjyate nityaṃ sa evāhaṃ vibhuḥ samṛtaḥ ekaviṃśatiśākhaṃ ca ṛgvedaṃ māṃ paracakṣate sahasrasākhaṃ yata sāma ye vai veda vidò janāḥ gāyantya āraṇyake viprā madbhaktāsa te 'pi durlabhāḥ saḥ pañcāśatama astau ca saptatriṃśatama itya uta yasmiña śākhā yajurvede sò 'hama ādhvaryave samṛtaḥ pañca kalpama atharvāṇaṃ kṛtyābhiḥ paribṛṃhitama kalpayanti hi māṃ viprā atharvāṇavidasa tathā śākhā bhedāśa ca ye ke cida yāśa ca śākhāsu gītayaḥ savaravarṇasamuccārāḥ sarvāṃsa tāna viddhi matkṛtāna yata tada dhayaśiraḥ pārtha samudeti varapradama sò 'hama evòttare bhāge karamākṣara vibhāgavita rāmādeśita mārgeṇa matprasādāna mahātmanā pāñcālena karamaḥ parāptasa tasmāda bhūtāta sanātanāta bābhravya gòtraḥ sa babhau parathamaḥ karamapāragaḥ nārāyaṇāda varaṃ labdhvā parāpya yògama anuttamama karamaṃ paranīya śikṣāṃ ca paranayitvā sa gālavaḥ kandalīkò 'tha rājā ca barahmadattaḥ paratāpavāna jātī maraṇajaṃ duḥkhaṃ samṛtvā samṛtvā punaḥ punaḥ saptajātiṣu mukhyatvāda yògānāṃ saṃpadaṃ gataḥ purāhama ātmajaḥ pārtha parathitaḥ kāraṇāntare dharmasya kuruśārdūla tatò 'haṃ dharmajaḥ samṛtaḥ naranārāyaṇau pūrvaṃ tapasa tepatura avyayama dharmayānaṃ samārūḍhau parvate gandhamādane tata kālasamayaṃ caiva dakṣayajñò babhūva ha na caivākalpayada bhāgaṃ dakṣò rudrasya bhārata tatò dadhīci vacanāda dakṣayajñama apāharata sasarja śūlaṃ karòdhena parajvalantaṃ muhura muhuḥ taca chūlaṃ bhasmasāta kṛtvā dakṣayajñaṃ savistarama āvayòḥ sahasāgacchada badarya āśramama antikāta vegena mahatā pārtha patana nārāyaṇòrasi tataḥ savatejasāviṣṭāḥ keśā nārāyaṇasya ha babhūvura muñja varṇāsa tu tatò 'haṃ muñja keśavāna taca ca śūlaṃ vinirdhūtaṃ huṃkāreṇa mahātmanā jagāma śaṃkara karaṃ nārāyaṇa samāhatama atha rudra upādhāvata tāva ṛṣī tapasānvitau tata enaṃ samuddhūtaṃ kanthe jagrāha pāninā nārāyaṇaḥ sa viśvātmā tenāsya śiti kanthatā atha rudra vighātārthama iṣīkāṃ jagṛhe naraḥ mantraiśa ca saṃyuyòjāśu sò 'bhavata paraśura mahāna kaṣiptaśa ca sahasā rudre khandanaṃ parāptavāṃsa tadā tatò 'haṃ khanda paraśuḥ samṛtaḥ paraśu khandanāta [arjuna] asmina uddhe tu vārṣṇeya tarailòkyamathane tadā jayaṃ kaḥ parāptavāṃsa tatra śaṃsaitana me janārdana [ṣarībhagavāna] tayòḥ saṃlagnayòra yuddhe rudra nārāyaṇātmanòḥ udvignāḥ sahasā kṛtsnā lòkāḥ sarve 'bhavaṃsa tadā nāgṛhṇāta pāvakaḥ śubhraṃ makheṣu suhutaṃ haviḥ vedā na paratibhānti sama ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāma devāna rajasa tamaśa caiva samāviviśatusa tadā vasudhā saṃcakampe 'tha nabhaśa ca vipaphāla ha niṣprabhāni ca tejāṃsi barahmā caivāsanāca cayutaḥ agāca chòṣaṃ samudraśa ca himavāṃśa ca vayaśīryata tasminna evaṃ samutpanne nimitte pāṇḍunandana barahmā vṛtò devagaṇaira ṛṣibhiśa ca mahātmabhiḥ ājagāmāśu taṃ deśaṃ yatra yuddhama avartata sāñjali paragrahò bhūtvā caturvaktrò niruktagaḥ uvāca vacanaṃ rudraṃ lòkānāma astu vai śivama nayasyāyudhāni viśveśa jagatò hitakāmyayā yada akṣarama athāvyaktama īśaṃ lòkasya bhāvanama kūtasthaṃ kartṛ nirdvandvama akarteti ca yaṃ viduḥ vayaktabhāvagatasyāsya ekā mūrtira iyaṃ śivā narò nārāyaṇaśa caiva jātau dharmakulòdvahau tapasā mahatā yuktau deva śareṣṭhau mahāvratau ahaṃ parasādajasa tasya kasmiṃśa cita kāraṇāntare tavaṃ caiva karòdhajasa tāta pūrvasarge sanātanaḥ mayā ca sārdhaṃ varadaṃ vibudhaiśa ca maharṣibhiḥ parasādayāma āsa tatò devaṃ nārāyaṇaṃ parabhuma barahmaṇā tava evama uktasa tu rudraḥ karòdhāgnima utsṛjana parasādayāma āsa tatò devaṃ nārayaṇaṃ parabhuma śaraṇaṃ ca jagāmādyaṃ vareṇyaṃ varadaṃ harima tatò 'tha varadò devò jitakròdhò jitendriyaḥ parītimāna abhavata tatra rudreṇa saha saṃgataḥ ṛṣibhira barahmaṇā caiva vibudhaiśa ca supūjitaḥ uvāca devama īśānama īśaḥ sa jagatò hariḥ yasa tavāṃ vetti sa māṃ vetti yasa tavāma anu sa māma anu nāvayòra antaraṃ kiṃ cina mā te bhūda buddhira anyathā adya parabhṛti śarīvatsaḥ śūlāṅkò 'yaṃ bhavatva ayama mama pānya aṅkitaśa cāpi śarīkanthasa tavaṃ bhaviṣyasi evaṃ lakṣaṇama utpādya parasparakṛtaṃ tadā sakhyaṃ caivātulaṃ kṛtvā rudreṇa sahitāva ṛṣī tapasa tepatura avyagrau visṛjya taridivaukasaḥ eṣa te kathitaḥ pārtha nārāyaṇa jayò mṛdhe nāmāni caiva guhyāni niruktāni ca bhārata ṛṣibhiḥ kathitānīha yāni saṃkīrtitāni te evaṃ bahuvidhai rūpaiśa carāmīha vasuṃdharama barahmalòkaṃ ca kaunteya gòlòkaṃ ca sanātanama mayā tavaṃ rakṣitò yuddhe mahāntaṃ parāptavāña jayama yasa tu te sò 'garatò yāti yuddhe saṃpratyupasthite taṃ viddhi rudraṃ kaunteya devadevaṃ kapardinama kālaḥ sa eva kathitaḥ karòdhajeti mayā tava nihatāṃsa tena vai pūrvaṃ hatavāna asi vai ripūna aprameyaprabhāvaṃ taṃ devadevama umāpatima namasva devaṃ parayatò viśveśaṃ harama avyayama [janamejaya] barahmana sumahada ākhyānaṃ bhavatā parikīrtitama yaca charutvā munayaḥ sarve vismayaṃ paramaṃ gatāḥ idaṃ śatasahasrāda dhi bhāratākhyāna vistarāta āmathya matimanthena jañānòdadhima anuttamama nava nītaṃ yathā dadhnò malayāca candanaṃ yathā āraṇyakaṃ ca vedebhya oṣadhibhyò 'mṛtaṃ yathā samuddhṛtama idaṃ barahmana kathāmṛtama anuttamama tapò nidhe tavayòktaṃ hi nārāyaṇa kathāśrayama sa hīśò bhagavāna devaḥ sarvabhūtātmabhāvanaḥ ahò nārāyaṇaṃ tejò durdarśaṃ davijasattama yatrāviśanti kalpānte sarve barahmādayaḥ surāḥ ṛṣayaśa ca sagandharvā yaca ca kiṃ cica carācarama na tatò 'sati paraṃ manye pāvanaṃ divi ceha ca sarvāśramābhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanama na tathā phaladaṃ cāpi nārāyaṇa kathā yathā sarvathā pāvitāḥ sameha śarutvemāma āditaḥ kathāma harera viśveśvarasyeha sarvapāpapranāśanīma na citraṃ kṛtavāṃsa tatra yada āryò me dhanaṃjayaḥ vāsudevasahāyò yaḥ parāptavāña jayama uttamama na cāsya kiṃ cida aprāpyaṃ manye lòkeṣva api tariṣu tarilòkya nāthò viṣṇuḥ sa yasyāsīta sāhyakṛta sakhā dhanyāśa ca sarva evāsana barahmaṃsa te mama pūrvakāḥ hitāya śareyase caiva yeṣāma āsīja janārdanaḥ tapasāpi na dṛśyò hi bhagavā~la lòkapūjitaḥ yaṃ dṛṣṭavantaṃ te sākṣāca charīvatsāṅka vibhūsanama tebhyò dhanyataraśa caiva nāradaḥ parameṣṭhijaḥ na cālpatejasama ṛṣiṃ vedmi nāradama avyayama śavetadvīpaṃ samāsādya yena dṛṣṭaḥ savayaṃ hariḥ devaprasādānugataṃ vayaktaṃ tata tasya darśanama yada dṛṣṭavāṃsa tadā devama aniruddha tanau sathitama badarīma āśramaṃ yata tu nāradaḥ parādravata punaḥ naranārāyaṇau daraṣṭuṃ kiṃ nu tata kāraṇaṃ mune śavetadvīpāna nivṛttaśa ca nāradaḥ parameṣṭhijaḥ badarīma āśramaṃ parāpya samāgamya ca tāva ṛṣī kiyantaṃ kālama avasata kāḥ kathāḥ pṛṣṭavāṃśa ca saḥ śavetadvīpāda upāvṛtte tasmina vā sumahātmani kima abrūtāṃ mahātmānau naranārāyaṇāva ṛṣī tada etana me yathātattvaṃ sarvama ākhyātuma arhasi [vaiṣampāyana] namò bhagavate tasmai vayāsāyāmita tejase yasya parasādāda vakṣyāmi nārāyaṇa kathāma imāma parāpya śavetaṃ mahādvīpaṃ dṛṣṭavāna harima avyayama nivṛttò nāradò rājaṃsa tarasā meruma āgamata hṛdayenòdvahana bhāraṃ yada uktaṃ paramātmanā paścāda asyābhavada rājanna ātmanaḥ sādhvasaṃ mahata yada gatvā dūrama adhvānaṃ kaṣemī punara ihāgataḥ tatò meròḥ paracakrāma parvataṃ gandhamādanama nipapāta ca khāta tūrṇaṃ viśālāṃ badarīma anu tataḥ sa dadṛśe devau purāṇāva ṛṣisattamau tapaśa carantau sumahada ātmaniṣṭhau mahāvratau tejasābhyadhikau sūryāta sarvalòkaviròcanāta śarīvatsa lakṣaṇau pūjyau jatā mandala dhāriṇau jālapādabhujau tau tu pādayòśa cakralakṣaṇau vayūdhòraskau dīrghabhujau tathā muṣka catuṣkinau ṣaṣṭidantāva aṣṭa daṃṣṭrau meghaughasadṛśasvanau savāsyau pṛthu lalātau ca suhanū subhru nāsikau ātapatreṇa sadṛśe śirasī devayòsa tayòḥ evaṃ lakṣaṇasaṃpannau mahāpuruṣa saṃjñitau tau dṛṣṭvā nāradò hṛṣṭasa tābhyāṃ ca paratipūjitaḥ savāgatenābhibhāsyātha pṛṣṭaśa cānāmayaṃ tadā babhūvāntargatama atinirīkṣya puruṣòttamau sadò gatāsa tatra ye vai sarvabhūtanamaskṛtāḥ śavetadīpe mayā dṛṣṭāsa tādṛśāva ṛṣisattamau iti saṃcintya manasā kṛtvā cābhipradakṣiṇama upòpaviviśe tatra pīthe kuśa maye śubhe tatasa tau tapasāṃ vāsau yaśasāṃ tejasāma api ṛṣī śama damòpetau kṛtvā pūrvāhnikaṃ vidhima paścāna nāradama avyagrau pādyārghyābhyāṃ parapūjya ca pīthayòśa còpaviṣṭau tau kṛtātithyāhnikau nṛpa teṣu tatròpaviṣṭeṣu sa deśò 'bhivyarājata ājyāhuti mahājvālaira yajñavātò 'ganibhira yathā atha nārāyaṇasa tatra nāradaṃ vākyama abravīta sukhòpaviṣṭaṃ viśrāntaṃ kṛtātithyaṃ sukhasthitama apīdānīṃ sa bhagavāna paramātmā sanātanaḥ śavetadīpe tavayā dṛṣṭa āvayòḥ parakṛtiḥ parā [nārada] dṛṣṭò me puruṣaḥ śarīmāna viśvarūpadharò 'vayayaḥ sarve hi lòkāsa tatra sathāsa tathā devāḥ saharṣibhiḥ adyāpi cainaṃ paśyāmi yuvāṃ paśyana sanātanau yaira lakṣaṇaira upetaḥ sa harira avyaktarūpadhṛka taira lakṣaṇaira upetau hi vayaktarūpadharau yuvāma dṛṣṭau mayā yuvāṃ tatra tasya devasya pārśvataḥ iha caivāgatò 'samya adya visṛṣṭaḥ paramātmanā kò hi nāma bhaveta tasya tejasā yaśasā śariyā sadṛśasa tariṣu lòkeṣu ṛte dharmātmajau yuvāma tena me kathitaṃ pūrvaṃ nāma kaṣetrajñasaṃjñitama parādurbhāvāśa ca kathitā bhaviṣyanti hi ye yathā tatra ye puruṣāḥ śavetāḥ pañcendriya vivarjitāḥ ratibuddhāśa ca te sarve bhaktāśa ca puruṣòttamama te 'racayanti sadā devaṃ taiḥ sārdhaṃ ramate ca saḥ pariya bhaktò hi bhagavāna paramātmā davija pariyaḥ ramate sò 'racyamānò hi sadā bhāgavata pariyaḥ viśvabhuka sarvagò devò bāndhavò bhakta vatsalaḥ sa kartā kāraṇaṃ caiva kāryaṃ cātibala dayutiḥ tapasā yòjya sò ''tamānaṃ śavetadvīpāta paraṃ hi yata teja itya abhivikhyātaṃ savayaṃ bhāsāvabhāsitama śāntiḥ sā tariṣu lòkeṣu siddhānāṃ bhāvitātmanāma etayā śubhayā buddhyā naiṣṭhikaṃ varatama āsthitaḥ na tatra sūryasa tapati na sòmò 'bhivirājate na vāyura vāti deveśe tapaśa carati duścarama vedīma astatalòtsedhāṃ bhūmāva āsthāya viśvabhuka ekapādasthitò deva ūrdhvabāhura udaṅa mukhaḥ sāṅgāna āvartayana vedāṃsa tapasa tepe suduścarama yada barahmā ṛṣayaśa caiva savayaṃ paśupatiśa ca yata śeṣāśa ca vibudhaśreṣṭhā daityadānavarākṣasāḥ nāgāḥ suparṇā gandharvāḥ siddhā rājarṣayaśa ca ye havyaṃ kavyaṃ ca satataṃ vidhipūrvaṃ parayuñjate kṛtsnaṃ tata tasya devasya caraṇāva upatiṣṭhati yāḥ kariyāḥ saṃprayuktāsa tu ekāntagatabuddhibhiḥ tāḥ sarvāḥ śirasā devaḥ paratigṛhṇāti vai savayama na tasyānyaḥ pariyataraḥ paratibuddhaira mahātmabhiḥ vidyate tariṣu lòkeṣu tatò 'samya aikāntikaṃ gataḥ iha caivāgatasa tena visṛṣṭaḥ paramātmanā evaṃ me bhagavāna devaḥ savayama ākhyātavāna hariḥ āsiṣye tatparò bhūtvā yuvābhyāṃ saha nityaśaḥ [naranārāyaṇau] dhanyò 'saya anugṛhītò 'si yata te dṛṣṭaḥ savayaṃprabhuḥ na hi taṃ dṛṣṭavāna kaśa cita padmayònira api savayama avyaktayònira bhagavāna durdarśaḥ puruṣòttamaḥ nāradaitada dhi te satyaṃ vacanaṃ samudāhṛtama nāsya bhaktaiḥ pariyatarò lòke kaśa cana vidyate tataḥ savayaṃ darśitavāna savama ātmānaṃ davijòttamaḥ tapò hi tapyatasa tasya yata sathānaṃ paramātmanaḥ na tata saṃprāpnute kaśa cida ṛte haya āvāṃ davijòttama yā hi sūryasahasrasya samastasya bhaveda dayutiḥ sathānasya sā bhaveta tasya savayaṃ tena virājatā tasmāda uttiṣṭhate vipra devāda viśvabhuvaḥ pateḥ kaṣamā kaṣamāvatāṃ śareṣṭha yayā bhūmisa tu yujyate tasmāca còttiṣṭhate devāta sarvabhūti hitò rasaḥ āpò yena hi yujyante daravatvaṃ parāpnuvanti ca tasmāda eva samudbhūtaṃ tejò rūpaguṇātmakama yena sama yujyate sūryasa tatò lòkāna virājate tasmāda devāta samudbhūtaḥ saparśasa tu puruṣòttamāta yena sama yujyate vāyusa tatò lòkāna vivātya asau tasmāca còttiṣṭhate śabdaḥ sarvalòkeśvarāta parabhòḥ ākāśaṃ yujyate yena tatasa tiṣṭhatya asaṃvṛtama tasmāca còttiṣṭhate devāta sarvabhūtagataṃ manaḥ candramā yena saṃyuktaḥ parakāśaguṇa dhāraṇaḥ sò bhūtòtpādakaṃ nāma tata sathānaṃ veda saṃjñitama vidyā sahāyò yatrāste bhagavāna havyakavya bhuka ye hi niṣkalmasā lòke puṇyapāpavivarjitāḥ teṣāṃ vai kaṣemama adhvānaṃ gacchatāṃ davijasattama sarvalòkatamò hantā ādityò davārama ucyate ādityadagdhasarvāṅgā adṛśyāḥ kena cita kava cita paramānu bhūtā bhūtvā tu taṃ devaṃ paraviśantya uta tasmāda api vinirmuktā aniruddha tanau sathitāḥ manò bhūtāsa tatò bhūyaḥ paradyumnaṃ paraviśantya uta paradyumnāca cāpi nirmuktā jīvaṃ saṃkarṣaṇaṃ tathā viśanti vipra paravarāḥ sāṃkhyā bhāgavataiḥ saha tatasa taraiguṇyahīnāsa te paramātmānama añjasā paraviśanti davijaśreṣṭha kaṣetrajñaṃ nirguṇātmakama sarvāvāsaṃ vāsudevaṃ kaṣetrajñaṃ viddhi tattvataḥ samāhita manaskāśa ca niyatāḥ saṃyatendriyāḥ ekāntabhāvòpagatā vāsudevaṃ viśanti te āvāma api ca dharmasya gṛhe jātau davijòttama ramyāṃ viśālāma āśritya tapa ugraṃ samāsthitau ye tu tasyaiva devasya parādurbhāvāḥ surapriyāḥ bhaviṣyanti tarilòkasthāsa teṣāṃ savastītya atò davija vidhinā savena yuktābhyāṃ yathāpūrvaṃ davijòttama āsthitābhyāṃ sarvakṛcchraṃ varataṃ samyaka tada uttamama āvābhyāma api dṛṣṭasa tavaṃ śavetadvīpe tapòdhana samāgatò bhagavatā saṃjalpaṃ kṛtavāna yathā sarvaṃ hi nau saṃviditaṃ tarailòkye sacarācare yada bhaviṣyati vṛttaṃ vā vartate vā śubhāśubhama [vaiṣampāyana] etaca charutvā tayòra vākyaṃ tapasya ugre 'bhayavartata nāradaḥ parāñjalira bhūtvā nārāyaṇa parāyanaḥ jajāpa vidhivana mantrāna nārāyaṇa gatāna bahūna divyaṃ varṣasahasraṃ hi naranārāyaṇāśrame avasata sa mahātejā nāradò bhagavāna ṛṣiḥ tama evābhyarcayana devaṃ naranārāyaṇau ca tau [vaiṣampāyana] kasya cita tava atha kālasya nāradaḥ parameṣṭhijaḥ daivaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ pitryaṃ cakre tataḥ parama tatasa taṃ vacanaṃ parāha jayeṣṭhò dharmātmajaḥ parabhuḥ ka ijyate davijaśreṣṭha daive pitrye ca kalpite tavayā matimatāṃ śareṣṭha tana me śaṃsa yathāgamama kima etata kariyate karmaphalaṃ cāsya kima iṣyate [nārada] tavayaitata kathitaṃ pūrvaṃ daivaṃ kartavyama itya api daivataṃ ca parò yajñaḥ paramātmā sanātanaḥ tatasa tadbhāvitò nityaṃ yaje vaikunthama avyayama tasmāca ca parasṛtaḥ pūrvaṃ barahmā lòkapitāmahaḥ mama vai pitaraṃ parītaḥ parameṣṭhya apya ajījanata ahaṃ saṃkalpajasa tasya putraḥ parathamakalpitaḥ yajāmya ahaṃ pitṝna sādhò nārāyaṇa vidhau kṛte evaṃ sa eva bhagavāna pitā mātā pitāmahaḥ ijyate pitṛyajñeṣu mayā nityaṃ jagatpatiḥ śarutiśa cāpya aparā devaputrāna hi pitarò 'yajana vedaśrutiḥ paranastā ca punara adhyāpitā sutaiḥ tatasa te mantradāḥ putrāḥ pitṛtvama upapedire nūnaṃ puraitada viditaṃ yuvayòra bhāvitātmanòḥ putrāśa ca pitaraśa caiva parasparama apūjayana tarīna piṇḍāna nayasya vai pṛthvyāṃ pūrvaṃ dattvā kuśāna iti kathaṃ tu piṇḍa saṃjñāṃ te pitarò lebhire purā [naranārāyanau] imāṃ hi dharaṇīṃ pūrvaṃ nastāṃ sāgaramekhalāma gòvinda ujjahārāśu vārāhaṃ rūpama āśritaḥ sathāpayitvā tu dharaṇīṃ save sathāne puruṣòttamaḥ jalakardama liptāṅgò lòkakāryārthama udyataḥ parāpte cāhnika kāle sa madhyaṃdina gate ravau daṃstrā vilagnāna mṛta piṇḍāna vidhūya sahasā parabhuḥ sathāpayāma āsa vai pṛthvyāṃ kuśāna āstīrya nārada sa teṣva ātmānama uddiśya pitryaṃ cakre yathāvidhi saṃkalpayitvā tarīna piṇḍāna savenaiva vidhinā parabhuḥ ātmagātròṣma saṃbhūtaiḥ sanehagarbhaisa tilaira api paròkṣyāpavargaṃ deveśaḥ parāṅmukhaḥ kṛtavāna savayama maryādā sathāpanārthaṃ ca tatò vacanama uktavāna ahaṃ hi pitaraḥ saraṣṭuma udyatò lòkakṛta savayama tasya cintayataḥ sadyaḥ pitṛkāryavidhiṃ parama daṃstrābhyāṃ paravinirdhūtā mamaite dakṣiṇāṃ diśama āśritā dharaṇīṃ piṇḍāsa tasmāta pitara eva te tarayò mūrti vihīnā vai piṇḍa mūrti dharāsa tava ime bhavantu pitarò lòke mayā sṛṣṭāḥ sanātanāḥ pitā pitāmahaśa caiva tathaiva parapitāmahaḥ ahama evātra vijñeyasa tariṣu piṇḍeṣu saṃsthitaḥ nāsti mattò 'dhikaḥ kaśa cita kò vābhyarcyò mayā savayama kò vā mama pitā lòke ahama eva pitāmahaḥ pitāmaha pitā caiva ahama evātra kāraṇama itya evama uktvā vacanaṃ devadevò vṛṣākapiḥ varāhaparvate vipra dattvā piṇḍāna savistarāna ātmānaṃ pūjayitvaiva tatraivādarśanaṃ gataḥ etadarthaṃ śubhamate pitaraḥ piṇḍa saṃjñitāḥ labhante satataṃ pūjāṃ vṛṣākapi vacò yathā ye yajanti pitṝna devāna gurūṃśa caivātithīṃsa tathā gāśa caiva davijamukhyāṃśa ca pṛthivīṃ mātaraṃ tathā karmaṇā manasā vācā viṣṇuma eva yajanti te antargataḥ sa bhagavāna sarvasattvaśarīragaḥ samaḥ sarveṣu bhūteṣu īśvaraḥ sukhaduḥkhayòḥ mahāna mahātmā sarvātmā nārāyaṇa iti śarutaḥ [vaiṣampāyana] śarutvaitana nāradò vākyaṃ naranārāyaṇeritama atyantabhaktimāna deve ekāntitvama upeyivāna paròṣya varṣasahasraṃ tu naranārāyaṇāśrame śarutvā bhagavada ākhyānaṃ dṛṣṭvā ca harima avyayama himavantaṃ jagāmāśu yatrāsya savaka āśramaḥ tāva api khayātatapasau naranārāyaṇāva ṛṣī tasminna evāśrame ramye tepatusa tapa uttamama tama apya amitavikrāntaḥ pāṇḍavānāṃ kulòdvahaḥ pāvitātmādya saṃvṛttaḥ śarutvemāma āditaḥ kathāma naiva tasya parò lòkò nāyaṃ pārthiva sattama karmaṇā manasā vācā yò daviṣyāda viṣṇuma avyayama majjanti pitarasa tasya narake śāśvatīḥ samāḥ yò daviṣyāda vibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harima kathaṃ nāma bhaveda daveṣya ātmā lòkasya kasya cita ātmā hi puruṣavyāghra jañeyò viṣṇura iti sathitiḥ ya eṣa gurura asmākama ṛṣira gandhavatī sutaḥ tenaitata kathitaṃ tāta māhātmyaṃ paramātmanaḥ tasmāca charutaṃ mayā cedaṃ kathitaṃ ca tavānagha kṛṣṇadvaipāyanaṃ vayāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ parabhuma kò haya anyaḥ puruṣavyāghra mahābhārata kṛda bhaveta dharmāna nānāvidhāṃśa caiva kò barūyāta tama ṛte parabhuma vartatāṃ te mahāyajñò yathā saṃkalpitasa tavayā saṃkalpitāśvamedhasa tavaṃ śarutadharmaśa ca tattvataḥ etata tu mahada ākhyānaṃ śarutvā pārikṣitò nṛpaḥ tatò yajñasamāptya arthaṃ kariyāḥ sarvāḥ samārabhata nārāyaṇīyama ākhyānama etata te kathitaṃ mayā nāradena purā rājana gurave me niveditama ṛṣīṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca śṛṇvatòḥ kṛṣṇa bhīsmayòḥ sa hi paramagurura bhuvanapatira; dharaṇidharaḥ śama niyamanidhiḥ śarutivinayanidhira davija paramahitasa; tava bhavatu gatira harira amara hitaḥ tapasāṃ nidhiḥ sumahatāṃ mahatò; yaśasaśa ca bhājanama ariṣṭakahā ekāntināṃ śaraṇadò 'bhayadò gatidò 'satu vaḥ; sa makhabhāgaharasa tariguṇātigaḥ tariguṇātigaśa caturpañcadharaḥ; pūrteṣṭayòśa ca phalabhāgaharaḥ vidadhāti nityama ajitò 'tibalò; gatima ātmagā sukṛtināma ṛṣiṇāma taṃ lòkasākṣiṇama ajaṃ puruṣaṃ; ravivarṇama īśvara gatiṃ bahuśaḥ paranamadhvama ekamatayò yatayaḥ; salilòdbhavò 'pi tama ṛṣiṃ paranataḥ sa hi lòkayònira amṛtasya padaṃ; sūkṣmaṃ purāṇama acalaṃ paramama tata sāṃkhyayògibhira udāradhṛtaṃ; buddhyā yatātmabhira viditaṃ satatama [janamejaya] śarutaṃ bhagavatasa tasya māhātmyaṃ paramātmanaḥ janma dharmagṛhe caiva naranārāyaṇātmakama mahāvarāha sṛṣṭā ca piṇḍòtpattiḥ purātanī paravṛttau ca nivṛttau ca yò yathā parikalpitaḥ sa tathā naḥ śarutò barahmana kathyamānasa tavayānagha yaca ca tata kathitaṃ pūrvaṃ tavayā hayaśirò mahata havyakavya bhujò viṣṇòra udaka pūrve mahòdadhau taca ca dṛṣṭaṃ bhagavatā barahmaṇā parameṣṭhinā kiṃ tada utpāditaṃ pūrvaṃ hariṇā lòkadhāriṇā rūpaṃ parabhāvamahatāma apūrvaṃ dhīmatāṃ vara dṛṣṭvā hi vibudhaśreṣṭhama apūrvama amitaujasama tada aśvaśirasaṃ puṇyaṃ barahmā kima akaròna mune etana naḥ saṃśayaṃ barahmana purāṇajñānasaṃbhavama kathayasvòttama mate mahāpuruṣa nirmitama pāvitāḥ sama tavayā barahmana puṇyāṃ kathayatāṃ kathāma [vaiṣampāyana] kathayiṣyāmi te sarvaṃ purāṇaṃ veda saṃmitama jagau tada bhagavāna vayāsò rājñò dharmasutasya vai śarutvāśvaśirasò mūrtiṃ devasya hari medhasaḥ utpanna saṃśayò rājā tama eva samacòdayata [yudhisthira] yata tada darśitavāna barahmā devaṃ hayaśirò dharama kimarthaṃ tata samabhavada vapura devòpakalpitama [vayāsa] yata kiṃ cida iha lòke vai dehabaddhaṃ viśāṃ pate sarvaṃ pañcabhira āviṣṭaṃ bhūtaira īśvara buddhijaiḥ īśvarò hi jagata saraṣṭā parabhura nārāyaṇò virāta bhūtāntara ātmā varadaḥ saguṇò nirguṇò 'pi ca bhūtapralayama avyaktaṃ śṛṇuṣva nṛpasattama dharaṇyāma atha līnāyāma apsu caikārṇave purā jayòtira bhūte jale cāpi līne jayòtiṣi cānile vāyau cākāśasaṃlīne ākāśe ca manò'nuge vayakte manasi saṃlīne vayakte cāvyaktatāṃ gate avyakte puruṣaṃ yāte puṃsi sarvagate 'pi ca tama evābhavata sarvaṃ na parājñāyata kiṃ cana tamasò barahma saṃbhūtaṃ tamò mūlama ṛtātmakama tada viśvabhāvasaṃjñāntaṃ pauruṣīṃ tanuma āsthitama sò 'niruddha iti paròktasa tata paradhānaṃ paracakṣate tada avyaktama iti jañeyaṃ tariguṇaṃ nṛpasattama vidyā sahāyavāna devò viṣvaksenò hariḥ parabhuḥ apsva eva śayanaṃ cakre nidrā yògama upāgataḥ jagataśa cintayana sṛṣṭiṃ citrā bahuguṇòdbhavāma tasya cintayataḥ sṛṣṭiṃ mahāna ātmaguṇaḥ samṛtaḥ ahaṃkārasa tatò jātò barahmā śubhacaturmukhaḥ hiraṇyagarbhò bhagavāna sarvalòkapitāmahaḥ padme 'niruddhāta saṃbhūtasa tadā padmanibhekṣaṇaḥ sahasrapatre dayutimāna upaviṣṭaḥ sanātanaḥ dadṛśe 'dabhutasaṃkāśe lòkāna āpò mayāna parabhuḥ sattvasthaḥ parameṣṭhī sa tatò bhūtagaṇāna sṛjata pūrvama eva ca padmasya patre sūryāṃsu saprabhe nārāyaṇa kṛtau binduva apāma āstāṃ guṇòttarau tāva apaśyata sa bhagavāna anādi nidhanò 'cayutaḥ ekasa tatrābhavada bindura madhva ābhò ruciraprabhaḥ sa tāmasò madhura jātasa tadā nārāyaṇājñayā kathinasa tava aparò binduḥ kaitabhò rājasasa tu saḥ tāva abhyadhāvatāṃ śareṣṭhau tamò raja guṇānvitau balabantau gadāhastau padmanālānusāriṇau dadṛśāte 'ravindasthaṃ barahmāṇama amitaprabhama sṛjantaṃ parathamaṃ vedāṃśa caturaśa cāru vigrahāna tatò vigrahavantau tau vedāna dṛṣṭvāsuròttamau sahasā jagṛhatura vedāna barahmaṇaḥ paśyatasa tadā atha tau dānava śareṣṭhau vedāna gṛhya sanātanāna rasāṃ viviśatusa tūrṇama udaka pūrve mahòdadhau tatò hṛteṣu vedeṣu barahmā kaśmalama āviśata tatò vacanama īśānaṃ parāha vedaira vinākṛtaḥ vedā me paramaṃ cakṣura vedā me paramaṃ balama vedā me paramaṃ dhāma vedā me barahma còttamama mama vedā hṛtāḥ sarve dānavābhyāṃ balāda itaḥ andhakārā hi me lòkā jātā vedaira vinākṛtāḥ vedāna ṛte hi kiṃ kuryāṃ lòkāna vai saraṣṭuma udyataḥ ahò bata mahada duḥkhaṃ veda nāśanajaṃ mama parāptaṃ dunòti hṛdayaṃ tīvraśòkāya randhayana kò hi śòkārṇave magnaṃ māma itò 'daya samuddhareta vedāṃsa tāna ānayena nastāna kasya cāhaṃ pariyò bhave itya evaṃ bhāsamānasya barahmaṇò nṛpasattama hareḥ satòtrārthama udbhūtā buddhira buddhimatāṃ vara tatò jagau paraṃ japyaṃ sāñjali paragrahaḥ parabhuḥ namasa te barahma hṛdayanamasa te mama pūrvaja lòkāda ya bhuvana śareṣṭha sāṃkhyayòganidhe vibhò vayaktāvyakta karācintya kaṣemaṃ panthānama āsthita viśvabhuka sarvabhūtānāma antarātmanna ayònija ahaṃ parasādajasa tubhyaṃ lòkadhāmne savayambhuve tavattò me mānasaṃ janma parathamaṃ davija pūjitama cākṣuṣaṃ vai davitīyaṃ me janma cāsīta purātanama tavatprasādāca ca me janma tṛtīyaṃ vācikaṃ mahata tavattaḥ śaravaṇajaṃ cāpi caturthaṃ janma me vibhò nāsikyaṃ cāpi me janma tavattaḥ pañcamama ucyate andajaṃ cāpi me janma tavattaḥ sasthaṃ vinirmitama idaṃ ca saptamaṃ janma padmajaṃ me 'mitaprabha sarge sarge haya ahaṃ putrasa tava tariguṇa varjitaḥ parathitaḥ pundarīkākṣa paradhānaguṇakalpitaḥ tavama īśvara savabhāvaśa ca savayambhūḥ puruṣòttamaḥ tavayā vinirmitò 'haṃ vai veda cakṣura vayòtigaḥ te me vedā hṛtāśa cakṣura andhò jātò 'sami jāgṛhi dadasva cakṣuṣī mahyaṃ pariyò 'haṃ te pariyò 'si me evaṃ satutaḥ sa bhagavāna puruṣaḥ sarvatò mukhaḥ jahau nidrāma atha tadā veda kāryārthama udyataḥ aiśvareṇa parayògeṇa davitīyāṃ tanuma āsthitaḥ sunāsikena kāyena bhūtvā candraprabhasa tadā kṛtvā hayaśiraḥ śubhraṃ vedānāma ālayaṃ parabhuḥ tasya mūrdhā samabhavada dayaiḥ sanakṣatra tārakā keśāśa cāsyābhavana dīrghā ravera aṃśusamaprabhāḥ karṇāvakāśa pātāle lalātaṃ bhūtadhāriṇī gaṅgā sarasvatī puṇyā bharuvāva āstāṃ mahānadī cakṣuṣī sòmasūryau te nāsā saṃdhyā punaḥ samṛtā oṃkārasa tava atha saṃskārò vidyujjihvā ca nirmitā dantāśa ca pitarò rājana sòmapā iti viśrutāḥ gòlòkò barahmalòkaśa ca oṣṭhāva āstāṃ mahātmanaḥ garīvā cāsyābhavada rājana kālarātrira guṇòttarā etada dhayaśiraḥ kṛtvā nānā mūrtibhira āvṛtama antardadhe sa viśveśò viveśa ca rasāṃ parabhuḥ rasāṃ punaḥ paraviṣṭaśa ca yògaṃ paramama āsthitaḥ śaikṣaṃ savaraṃ samāsthāya oma iti parasṛjata savarama sasvaraḥ sānunādī ca sarvagaḥ sanigdha eva ca babhūvāntarmahī bhūtaḥ sarvabhūtaguṇòditaḥ tatasa tāva asurau kṛtvā vedāna samayabandhanāna rasātale vinikṣipya yataḥ śabdasa tatò darutau etasminna antare rājana devò hayaśiròdharaḥ jagrāha vedāna akhilāna rasātala gatāna hariḥ parādāca ca barahmaṇe bhūyasa tataḥ savāṃ parakṛtiṃ gataḥ sathāpayitvā hayaśiraśa udaka pūrve mahòdadhau vedānāma ālayaśa cāpi babhūvāśvaśirāsa tataḥ atha kiṃ cida apaśyantau dānavau madhu kaitabhau punara ājagmatusa tatra vegitau pasyatāṃ ca tau yatra vedā vinikṣiptāsa tata sathānaṃ śūnyama eva ca tata uttamama āsthāya vegaṃ balavatāṃ varau punara uttasthatuḥ śīghraṃ rasānāma ālayāta tadā dadṛśāte ca puruṣaṃ tama evādi karaṃ parabhuma śavetaṃ candra viśuddhābhama aniruddha tanau sathitama bhūyò 'paya amitavikrāntaṃ nidrā yògama upāgatama ātmapramāṇa racite apāma upari kalpite śayane nāgabhògādye javālāmālāsamāvṛte niṣkalmasena sattvena saṃpannaṃ ruciraprabhama taṃ dṛṣṭvā dānavendrau tau mahāhāsama amuñcatāma ūcatuśa ca samāviṣṭau rajasā tamasā ca tau ayaṃ sa puruṣaḥ śavetaḥ śete nidrāma upāgataḥ anena nūnaṃ vedānāṃ kṛtama āharaṇaṃ rasāta kasyaiṣa kò nu khalva eṣa kiṃ ca savapiti bhògavāna itya uccārita vākyau tau bòdhayāma āsatura harima yuddhārthinau tu vijñāya vibuddhaḥ puruṣòttamaḥ nirīkṣya cāsurendrau tau tatò yuddhe manò dadhe atha yuddhaṃ samabhavata tayòra nārāyaṇasya ca rajasa tamò viṣṭa tanū tāva ubhau madhu kaitabhau barahmaṇòpacitiṃ kurvaña jaghāna madhusūdanaḥ tatasa tayòra vadhenāśu vedāpaharaṇena ca śòkāpanayanaṃ cakre barahmaṇaḥ puruṣòttamaḥ tataḥ parivṛtò barahmā hatārira veda satkṛtaḥ nirmame sa tadā lòkāna kṛtsnāna sathāvarajaṅgamāna dattvā pitāmahāyāgryāṃ buddhiṃ lòkavisargikīma tatraivāntardadhe devò yata evāgatò hariḥ tau dānavau harira hatvā kṛtvā hayaśirasa tanuma punaḥ paravṛtti dharmārthaṃ tāma eva vidadhe tanuma evama eṣa mahābhāgò babhūvāśvaśirā hariḥ paurāṇama etada ākhyātaṃ rūpaṃ varadama aiśvarama yò haya etada barāhmaṇò nityaṃ śṛṇuyāda dhārayeta vā na tasyādhyayanaṃ nāśama upagaccheta kadā cana ārādhya tapasògreṇa devaṃ hara śiròdharama pañcālena karamaḥ parāptò rāmeṇa pathi deśite etada dhayaśirò rājanna ākhyānaṃ tava kīrtitama purāṇaṃ veda samitaṃ yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi yāṃ yāma iccheta tanuṃ devaḥ kartuṃ kāryavidhau kava cita tāṃ tāṃ kuryāda vikurvāṇaḥ savayama ātmānama ātmanā eṣa veda nidhiḥ śarīmāna eṣa vai tapasò nidhiḥ eṣa yògaśa ca sāṃkhyaṃ ca barahma cāgryaṃ harira vibhuḥ nārāyaṇa parā vedā yajñā nārāyaṇātmakāḥ tapò nārāyaṇa paraṃ nārāyaṇa parā gatiḥ nārāyaṇa paraṃ satyama ṛtaṃ nārāyaṇātmakama nārāyaṇa parò dharmaḥ punara āvṛtti durlabhaḥ paravṛtti lakṣaṇaśa caiva dharmò nārāyaṇātmakaḥ nārāyaṇātmakò gandhò bhūmau śareṣṭhatamaḥ samṛtaḥ apāṃ caiva guṇò rājana rasò nārāyaṇātmakaḥ jayòtiṣāṃ ca guṇò rūpaṃ samṛtaṃ nārāyaṇātmakama nārāyaṇātmakaśa cāpi saparśò vāyuguṇaḥ samṛtaḥ nārāyaṇātmakaśa cāpi śabda ākāśasaṃbhavaḥ manaśa cāpi tatò bhūtama avyaktaguṇa lakṣaṇama nārāyaṇa paraḥ kālò jayòtiṣāma ayanaṃ ca yata nārāyaṇa parā kīrtiḥ śarīśa ca lakṣmīśa ca devatāḥ nārāyaṇa paraṃ sāṃkhyaṃ yògò nārāyaṇātmakaḥ kāraṇaṃ puruṣò yeṣāṃ paradhānaṃ cāpi kāraṇama savabhāvaśa caiva karmāṇi daivaṃ yeṣāṃ ca kāraṇama pañca kāraṇasaṃkhyātò niṣṭhā sarvatra vai hariḥ tattvaṃ jijñāsamānānāṃ hetubhiḥ sarvatò mukhaiḥ tattvama ekò mayā yògī harira nārāyaṇaḥ parabhuḥ sabrahmakānāṃ lòkānāma ṛṣīṇāṃ ca mahātmanāma sāṃkhyānāṃ yògināṃ cāpi yatīnāma ātmavedināma manīsitaṃ vijānāti keśavò na tu tasya te ye ke cita sarvalòkeṣu daivaṃ pitryaṃ ca kurvate dānāni ca parayacchanti tapyanti ca tapò mahata sarveṣāma āśrayò viṣṇura aiśvaraṃ vidhima āsthitaḥ sarvabhūtakṛtāvāsò vāsudeveti còcyate ayaṃ hi nityaḥ paramò maharṣira; mahāvibhūtira guṇavāna nirguṇākhyaḥ guṇaiśa ca saṃyògama upaiti śīghraṃ; kālò yathartāva ṛtusaṃprayuktaḥ naivāsya vindanti gatiṃ mahātmanò; na cāgatiṃ kaśa cida ihānupasyati jañānātmakāḥ saṃyaminò maharṣayaḥ; paśyanti nityaṃ puruṣaṃ guṇādhikama ahò haya ekāntinaḥ sarvāna parīṇāti bhagavāna hariḥ vidhiprayuktāṃ pūjāṃ ca gṛhṇāti bhagavāna savayama ye tu dagdhendhanā lòke puṇyapāpavivarjitāḥ teṣāṃ tavayābhinirdiṣṭā pāramparyāgatā gatiḥ caturthyāṃ caiva te gatyāṃ gacchanti puruṣòttamama ekāntinasa tu puruṣā gacchanti paramaṃ padama nūnama ekāntadharmò 'yaṃ śareṣṭhò nārāyaṇa pariyaḥ agatvā gatayasa tisrò yada gacchantya avyayaṃ harima sahòpaniṣadāna vedāna ye viprāḥ samyaga āsthitāḥ pathanti vidhima āsthāya ye cāpi yati dharmiṇaḥ tebhyò viśiṣṭāṃ jānāmi gatima ekāntināṃ nṛṇāma kenaiṣa dharmaḥ kathitò devena ṛṣiṇāpi vā ekāntināṃ ca kā caryā kadā còtpāditā vibhò etana me saṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ hi me [vaiṣampāyana] samupòdheṣva anīkeṣu kuru pāṇḍavayòra mṛdhe arjune vimanaske ca gītā bhagavatā savayama āgatiśa ca gatiśa caiva pūrvaṃ te kathitā mayā gahanò haya eṣa dharmò vai durvijñeyò 'kṛtātmabhiḥ saṃmitaḥ sāmavedena puraivādi yuge kṛtaḥ dhāryate savayama īśena rājana nārāyaṇena ha etama arthaṃ mahārāja pṛṣṭhaḥ pārthena nāradaḥ ṛṣimadhye mahābhāgaḥ śṛṇvatòḥ kṛṣṇa bhīsmayòḥ guruṇā ca mamāpya eṣa kathitò nṛpasattama yathā tu kathitasa tatra nāradena tathā śṛṇu yadāsīna mānasaṃ janma nārāyaṇa mukhòdgatama barahmaṇaḥ pṛthivīpāla tadā nārāyaṇaḥ savayama tena dharmeṇa kṛtavāna daivaṃ pitryaṃ ca bhārata phenapā ṛṣayaśa caiva taṃ dharmaṃ paratipedire vaikhānasāḥ phenapebhyò dharmama etaṃ parapedire vaikhānasebhyaḥ sòmasa tu tataḥ sò 'natardadhe punaḥ yadāsīca cākṣuṣaṃ janma davitīyaṃ barahmaṇò nṛpa tadā pitāmahāta sòmāda etaṃ dharmama ajānata nārāyaṇātmakaṃ rājana rudrāya paradadau ca saḥ tatò yògasthitò rudraḥ purā kṛtayuge nṛpa vālakhilyāna ṛṣīna sarvāna dharmama etama apāthayata antardadhe tatò bhūyasa tasya devasya māyayā tṛtīyaṃ barahmaṇò janma yadāsīda vācikaṃ mahata tatraiṣa dharmaḥ saṃbhūtaḥ savayaṃ nārāyaṇāna nṛpa suparṇò nāma tama ṛṣiḥ parāptavāna puruṣòttamāta tapasā vai sutaptena damena niyamena ca tariḥ parikrāntavāna etata suparṇò dharmama uttamama yasmāta tasmāda varataṃ haya etata tarisauparṇama ihòcyate ṛgvedapāṭhapaṭhitaṃ varatama etada dhi duścarama suparṇāca cāpya adhigatò dharma eṣa sanātanaḥ vāyunā davipadāṃ śareṣṭha parathitò jagada āyuṣā vāyòḥ sakāśāta parāptaśa ca ṛṣibhira vighasāśibhiḥ tebhyò mahòdadhiśa cainaṃ parāptavāna dharmama uttamama tataḥ sò 'natardadhe bhūyò nārāyaṇa samāhitaḥ yadā bhūyaḥ śaravaṇajā sṛṣṭira āsīna mahātmanaḥ barahmaṇaḥ puruṣavyāghra tatra kīrtayataḥ śṛṇu jagata saraṣṭumanā devò harira nārāyaṇaḥ savayama cintayāma āsa puruṣaṃ jagata sarga karaṃ parabhuḥ atha cintayatasa tasya karṇābhyāṃ puruṣaḥ sṛtaḥ parajā sarga karò barahmā tama uvāca jagatpatiḥ sṛja parajāḥ putra sarvā mukhataḥ pādatasa tathā śareyasa tava vidhāsyāmi balaṃ tejaśa ca suvrata dharmaṃ ca mattagṛhṇīśva sātvataṃ nāma nāmataḥ tena sarvaṃ kṛtayugaṃ sathāpayasva yathāvidhi tatò barahmā namaśa cakre devāya hari medhase dharmaṃ cāgryaṃ sa jagrāha sarahasyaṃ sasaṃgrahama āraṇyakena sahitaṃ nārāyaṇa mukhòdgatama upadiśya tatò dharmaṃ barahmaṇe 'mitatejase taṃ kārtayugadharmāṇaṃ nirāśīḥ karmasaṃjñitama jagāma tamasaḥ pāraṃ yatrāvyaktaṃ vayavasthitama tatò 'tha varadò devò barahmalòkapitāmahaḥ asṛjata sa tadā lòkāna kṛṣṭnāna sathāvarajaṅgamāna tataḥ parāvartata tadā ādau kṛtayugaṃ śubhama tatò hi sātvatò dharmavyāpya lòkāna avasthitaḥ tenaivādyena dharmeṇa barahmā lòkavisarga kṛta pūjayāma āsa deveśaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ parabhuma dharmapratiṣṭhā hetòśa ca manuṃ savāròciṣaṃ tataḥ adhyāpayāma āsa tadā lòkānāṃ hitakāmyayā tataḥ savāròciṣaḥ putraṃ savayaṃ śaṅkhapadaṃ nṛpa adhyāpayata purāvyagraḥ sarvalòkapatira vibhuḥ tataḥ śaṅkhapadaśa cāpi putrama ātmajama aurasama diśāpālaṃ sudharmāṇama adhyāpayata bhārata tataḥ sò 'natardadhe bhūyaḥ parāpte taretāyuge punaḥ nāsikya janmani purā barahmaṇaḥ pārthivòttamama dharmama etaṃ savayaṃ devò harira nārāyaṇaḥ parabhuḥ ujjagārāravindākṣò barahmaṇaḥ paśyatasa tadā sanatkumārò bhagavāṃsa tataḥ parādhītavāna nṛpa sanatkumārāda api ca vīraṇò vai parajāpatiḥ kṛtādau kuruśārdūla dharmama etama adhītavāna vīraṇaśa cāpya adhītyainaṃ raucyāya manave dadau raucyaḥ putrāya śuddhāya suvratāya sumedhase kukṣi nāmne 'tha paradadau diśāṃ pālāya dharmiṇe tataḥ sò 'natardadhe bhūyò nārāyaṇa mukhòdgataḥ andaje janmani punara barahmaṇe hari yònaye eṣa dharmaḥ samudbhūtò nārāyaṇa mukhāta punaḥ gṛhītò barahmaṇā rājana parayuktaśa ca yathāvidhi adhyāpitāśa ca munayò nāmnā barhiṣadò nṛpa barhiṣadbhyaśa ca saṃkrāntaḥ sāmavedāntagaṃ davijama jayeṣṭhaṃ nāmnābhivikhyātaṃ jayeṣṭha sāma varatò hariḥ jayeṣṭhāca cāpya anusaṃkrāntò rājānama avikampanama antardadhe tatò rājana eṣa dharmaḥ parabhòra hareḥ yada idaṃ saptamaṃ janma padmajaṃ barahmaṇò nṛpa tatraiṣa dharmaḥ kathitaḥ savayaṃ nārāyaṇena hi pitāmahāya śuddhāya yugādau lòkadhāriṇe pitāmahaśa ca dakṣāya dharmama etaṃ purā dadau tatò jayeṣṭhe tu dauhitre parādāda dakṣò nṛpòttama āditye savitura jayeṣṭhe vivasvāña jagṛhe tataḥ taretāyugādau ca punara vivasvāna manave dadau manuśa ca lòkabhūtya arthaṃ sutāyekṣvākave dadau ikṣvākuṇā ca kathitò vayāpya lòkāna avasthitaḥ gamiṣyati kaṣayānte ca punara nārāyaṇaṃ nṛpa varatināṃ cāpi yò dharmaḥ sa te pūrvaṃ nṛpòttama kathitò hari gītāsu samāsavidhi kalpitaḥ nāradena tu saṃprāptaḥ sarahasyaḥ sasaṃgrahaḥ eṣa dharmò jagannāthāta sākṣāna nārāyaṇāna nṛpa evama eṣa mahāna dharma ādyò rājana sanātanaḥ durvijñeyò duṣkaraśa ca sātvataira dhāryate sadā dharmajñānena caitena suprayuktena karmaṇā ahiṃsā dharmayuktena parīyate harira īśvaraḥ ekavyūha vibhāgò vā kava cida davivyūha saṃjñitaḥ tarivyūhaśa cāpi saṃkhyātaśa caturvyūhaśa ca dṛśyate harira eva hi kaṣetrajñò nirmamò niṣkalasa tathā jīvaśa ca sarvabhūteṣu pañca bhūtaguṇātigaḥ manaśa ca parathitaṃ rājana pañcendriya samīraṇama eṣa lòkanidhira dhīmāna eṣa lòkavisarga kṛta akartā caiva kartā ca kāryaṃ kāraṇama eva ca yathecchati tathā rājana karīdate puruṣò 'vayayaḥ eṣa ekānti dharmasa te kīrtitò nṛpasattama mayā guru parasādena durvijñeyò 'kṛtātmabhiḥ ekāntinò hi puruṣā durlabhā bahavò nṛpa yadya ekāntibhira ākīrṇaṃ jagata sayāta kurunandana ahiṃsakaira ātmavidbhiḥ sarvabhūtahite rataiḥ bhaveta kṛtayugaprāptira āśīḥ karma vivarjitaiḥ evaṃ sa bhagavāna vayāsò gurura mama viśāṃ pate kathayāma āsa dharmajñò dharmarājñe davijòttamaḥ ṛṣīṇāṃ saṃnidhau rājaña śṛṇvatòḥ kṛṣṇa bhīsmayòḥ tasyāpya akathayata pūrvaṃ nāradaḥ sumahātapaḥ devaṃ paramakaṃ barahma śavetaṃ candrābhama acyutama yatra caikāntinò yānti nārāyaṇa parāyanāḥ [janamejaya] evaṃ bahuvidhaṃ dharmaṃ paratibuddhaira niṣevitama na kurvanti kathaṃ viprā anye nānā varate sathitāḥ [vaiṣampāyana] tisraḥ parakṛtayò rājana dehabandheṣu nirmitāḥ sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti bhārata dehabandheṣu puruṣaḥ śareṣṭhaḥ kurukulòdvaha sāttvikaḥ puruṣavyāghra bhavena mòkṣārtha niścitaḥ atrāpi sa vijānāti puruṣaṃ barahma vartinama nārāyaṇa parò mòkṣasa tatò vai sāttvikaḥ samṛtaḥ manīsitaṃ ca parāpnòti cintayana puruṣòttamama ekāntabhaktiḥ satataṃ nārāyaṇa parāyanaḥ manīsinò hi ye ke cida yatayò mòkṣakāṅkṣiṇaḥ teṣāṃ vai chinnatṛṣṇānāṃ yògakṣema vahò hariḥ jāyamānaṃ hi puruṣaṃ yaṃ paśyena madhusūdanaḥ sāttvikasa tu sa vijñeyò bhavena mòkṣe ca niścitaḥ sāṃkhyayògena tulyò hi dharma ekāntasevitaḥ nārāyaṇātmake mòkṣe tatò yānti parāṃ gatima nārāyaṇena dṛṣṭaśa ca paratibuddhò bhaveta pumāna evama ātmecchayā rājana paratibuddhò na jāyate rājasī tāmasī caiva vayāmiśre parakṛtīsmṛte tada ātmakaṃ hi puruṣaṃ jāyamānaṃ viśāṃ pate paravṛtti lakṣaṇaira yuktaṃ nāvekṣati hariḥ savayama paśyatya enaṃ jāyamānaṃ barahmā lòkapitāmahaḥ rajasā tamasā caiva mānuṣaṃ samabhiplutama kāmaṃ devāśa ca ṛṣayaḥ sattvasthā nṛpasattama hīnāḥ sattvena sūkṣmeṇa tatò vaikārikāḥ samṛtāḥ [janamejaya] kathaṃ vaikārikò gaccheta puruṣaḥ puruṣòttamama [vaiṣampāyana] susūkṣma sattvasaṃyuktaṃ saṃyukktaṃ taribhira akṣaraiḥ puruṣaḥ puruṣaṃ gacchena niṣkriyaḥ pañcaviṃśakama evama ekaṃ sāṃkya yògaṃ vedāraṇyakama eva ca parasparāṅgānya etāni pañcarātraṃ ca kathyate eṣa ekāntināṃ dharmò nārāyaṇa parātmakaḥ yathā samudrāta parasṛtā jalaughāsa; tama eva rājana punara āviśanti ime tathā jañānamahājalaughā; nārāyaṇaṃ vai punara āviśanti eṣa te kathitò dharmaḥ sātvatò yadubāndhava kuruṣvainaṃ yathānyāyaṃ yadi śaknòṣi bhārata evaṃ hi sumahābhāgò nāradò gurave mama śavetānāṃ yatināma āha ekāntagatima avyayāma vayāsaśa cākathayata parītyā dharmaputrāya dhīmate sa evāyaṃ mayā tubhyama ākhyātaḥ parasṛtò guròḥ itthaṃ hi duścarò dharma eṣa pārthiva sattama yathaiva tavaṃ tathaivānye na bhajanti vimòhitāḥ kṛṣṇa eva hi lòkānāṃ bhāvanò mòhanasa tathā saṃhāra kārakaśa caiva kāraṇaṃ ca viśāṃ pate [janamejaya] sāṃkhyaṃ yògaṃ pañcarātraṃ vedāraṇyakama eva ca jañānānya etāni barahmarṣe lòkeṣu paracaranti ha kima etānya ekaniṣṭhāni pṛthaṅa niṣṭhāni vā mune parabrūhi vai mayā pṛṣṭaḥ paravṛttiṃ ca yathākramama [vaiṣampāyana] jajñe bahujñaṃ parama atya udāraṃ; yaṃ davīpamadhye sutama ātmavantama parāśarāda gandhavatī maharṣiṃ; tasmai namò 'jañānatamò nudāya pitāmahāda yaṃ paravadanti ṣaṣṭhaṃ; maharṣima ārṣeya vibhūti yuktama nārāyaṇasyāṃśajama ekaputraṃ; davaipāyanaṃ veda mahānidhānama tama ādi kāleṣu mahāvibhūtira; nārāyaṇò barahma mahānidhānama sasarja putrārthama udāratejā; vayāsaṃ mahātmānama ajaḥ purāṇaḥ [janamejaya] tavayaiva kathitaḥ pūrvaṃ saṃbhavò davijasattama vasithasya sutaḥ śaktiḥ śakteḥ putraḥ parāśaraḥ parāśarasya dāyādaḥ kṛṣṇadvaipāyanò muniḥ bhūyò nārāyaṇa sutaṃ tavama evainaṃ parabhāsase kima ataḥ pūrvajaṃ janma vayāsasyāmita tejasaḥ kathayasvòttama mate janma nārāyaṇòdbhavama [vaiṣampāyana] vedārthāna vettukāmasya dharmiṣṭhasya tapò nidheḥ guròra me jañānaniṣṭhasya himavatpāda āsataḥ kṛtvā bhāratama ākhyānaṃ tapaḥ śarāntasya dhīmataḥ śuśrūsāṃ tatparā rājana kṛtavantò vayaṃ tadā sumantura jaiminiśa caiva pailaśa ca sudṛdha varataḥ ahaṃ caturthaḥ śiṣyò vai śukò vayāsātmajasa tathā ebhiḥ parivṛtò vayāsaḥ śiṣyaiḥ pañcabhira uttamaiḥ śuśubhe himavatpāde bhūtaira bhūtapatira yathā vedāna āvartayana sāṅgāna bhāratārthāṃśa ca sarvaśaḥ tama ekamanasaṃ dāntaṃ yuktā vayama upāsmahe kathāntare 'tha kasmiṃśa cita pṛṣṭò 'samābhira davijòttamaḥ vedārthāna bhāratārthāṃśa ca janma nārāyaṇāta tathā sa pūrvama uktvā vedārthāna bhāratārthāṃśa ca tattvavita nārāyaṇāda idaṃ janma vayāhartuma upacakrame śṛṇudhvama ākhyāna varama etada ārṣeyama uttamama ādi kālòdbhavaṃ viprāsa tapasādhigataṃ mayā parāpte parajā visarge vai saptame padmasaṃbhave nārāyaṇò mahāyògī śubhāśubhavivarjitaḥ sasṛje nābhitaḥ putraṃ barahmāṇama amitaprabhama tataḥ sa parādurabhavada athainaṃ vākyama abravīta mama tavaṃ nābhitò jātaḥ parajā sarga karaḥ parabhuḥ sṛja parajāsa tavaṃ vividhā barahmana sajada paṇḍitāḥ sa eva ma uktò vimukhaśa cintā vayākulamānasaḥ paranamya varadaṃ devama uvāca harima īśvarama kā śaktira mama deveśa parajāḥ saraṣṭuṃ namò 'satu te aprajñāvāna ahaṃ deva vidhatsva yada anantarama sa eva ma uktò bhagavāna bhūtvāthāntara hitasa tataḥ cintayāma āsa deveśò buddhiṃ buddhimatāṃ varaḥ savarūpiṇī tatò buddhira upatasthe hariṃ parabhuma yògena caināṃ niryògaḥ savayaṃ niyuyuje tadā sa tāma aiśvaryayògasthāṃ buddhiṃ śaktimatīṃ satīma uvāca vacanaṃ devò buddhiṃ vai parabhura avyayaḥ barahmāṇaṃ paraviśasveti lòkasṛṣṭya arthasiddhaye tatasa tama īśvarādiṣṭā buddhiḥ kaṣipraṃ viveśa sā athainaṃ buddhisaṃyuktaṃ punaḥ sa dadṛśe hariḥ bhūyaśa cainaṃ vacaḥ parāha sṛjemā vividhāḥ parajāḥ evama uktvā sa bhagavāṃsa tatraivāntaradhīyata parāpa caiva muhura tena savasthānaṃ deva saṃjñitama tāṃ caiva parakṛtiṃ parāpya ekībhāvagatò 'bhavata athāsya buddhira abhavata punara anyā tadā kila sṛṣṭā imāḥ parajāḥ sarvā barahmaṇā parameṣṭhinā daityadānavagandharvarakṣògaṇasamākulāḥ jātā hīyaṃ vasumatī bhārākrāntā tapasvinī bahavò balinaḥ pṛthvyāṃ daityadānavarākṣasāḥ bhaviṣyanti tapò yuktā varāna parāpsyanti còttamāna avaśyama eva taiḥ sarvaira varadānena darpitaiḥ bādhitavyāḥ suragaṇā ṛṣayaśa ca tapòdhanāḥ tatra nayāyyama idaṃ kartuṃ bhārāvataraṇaṃ mayā atha nānā samudbhūtaira vasudhāyāṃ yathākramama nigraheṇa ca pāpānāṃ sādhūnāṃ paragraheṇa ca imāṃ tapasvinīṃ satyāṃ dhārayiṣyāmi medinīma mayā haya eṣā hi dhariyate pātālasthena bhòginā mayā dhṛtā dhārayati jagada dhi sacarācarama tasmāta pṛthvyāḥ paritrāṇaṃ kariṣye saṃbhavaṃ gataḥ evaṃ sa cintayitvā tu bhagavāna madhusūdanaḥ rūpāṇya anekānya asṛjata parādurbhāvabhavāya saḥ vārāhaṃ nārasiṃhaṃ ca vāmanaṃ mānuṣaṃ tathā ebhira mayā nihantavyā durvinītāḥ surārayaḥ atha bhūyò jagata saraṣṭā bhòḥ śabdenānunādayana sarasvatīma uccacāra tatra sārasvatò 'bhavata apāntaratamā nāma sutò vāka saṃbhavò vibhòḥ bhūtabhavya bhaviṣyajñaḥ satyavādī dṛdha varataḥ tama uvāca nataṃ mūrdhnā devānāma ādira avyayaḥ vedākhyāne śarutiḥ kāryā tavayā matimatāṃ vara tasmāta kuru yathājñaptaṃ mayaitada vacanaṃ mune tena bhinnāsa tadā vedā manòḥ savāyambhuve 'natare tatasa tutòṣa bhagavāna harisa tenāsya karmaṇā tapasā ca sutaptena yamena niyamena ca [ṣarībhagavāna] manvantareṣu putra tavama evaṃ lòkapravartakaḥ bhaviṣyasya acalò barahmanna apradhṛṣyaśa ca nityaśaḥ punasa tiṣye ca saṃprāpte kuravò nāma bhāratāḥ bhaviṣyanti mahātmānò rājānaḥ parathitā bhuvi teṣāṃ tavattaḥ parasūtānāṃ kulabhedò bhaviṣyati parasparavināśārthaṃ tavāma ṛte davijasattama tatrāpya anekadhā vedāna bhetsyase tapasānvitaḥ kṛṣṇe yuge ca saṃprāpte kṛṣṇa varṇò bhaviṣyasi dharmāṇāṃ vividhānāṃ ca kartā jañānakarasa tathā bhaviṣyasi tapò yuktò na ca rāgāda vimòkṣyase vītarāgaśa ca putrasa te paramātmā bhaviṣyati maheśvara parasādena naitada vacanama anyathā yaṃ mānasaṃ vai paravadanti putraṃ; pitāmahasyòttama buddhiyuktama vasithama agryaṃ tapasò nidhānaṃ; yaśa cāpi sūryaṃ vayatiricya bhāti tasyānvaye cāpi tatò maharṣiḥ; parāśarò nāma mahāprabhāvaḥ pitā sa te veda nidhira variṣṭhò; mahātapā vai tapasò nivāsaḥ kānīna garbhaḥ pitṛkanyakāyāṃ; tasmāda ṛṣesa tavaṃ bhavitā ca putraḥ bhūtabhavya bhaviṣyāṇāṃ chinnasarvārtha saṃśayaḥ ye haya atikrāntakāḥ pūrvaṃ sahasrayugaparyayāḥ tāṃśa ca sarvāna mayòddiṣṭāna darakṣyase tapasānvitaḥ punara darakṣyasi cāneka sahasrayugaparyayāna anādi nidhanaṃ lòke cakrahastaṃ ca māṃ mune anudhyānāna mama mune naitada vacanama anyathā śanaiścaraḥ sūryaputrò bhaviṣyati manura mahāna tasmina manvantare caiva saptarṣigaṇapūrvakaḥ tavama eva bhavitā vatsa matprasādāna na saṃśayaḥ [vayāsa] evaṃ sārasvatama ṛṣima apāntaratamaṃ tadā uktvā vacanama īśānaḥ sādhayasvetya athābravīta sò 'haṃ tasya parasādena devasya hari medhasaḥ apāntaratamā nāma tatò jātò ''jañayā hareḥ punaśa ca jātò vikhyātò vasiṣṭha kulanandanaḥ tada etata kathitaṃ janma mayā pūrvakama ātmanaḥ nārāyaṇa parasādena tathā nārāyaṇāṃśajama mayā hi sumahata taptaṃ tapaḥ paramadāruṇama purā matimatāṃ śareṣṭhāḥ parameṇa samādhinā etada vaḥ kathitaṃ sarvaṃ yana māṃ pṛcchatha putrakāḥ pūrvajanma bhaviṣyaṃ ca bhaktānāṃ sanehatò mayā [vaiṣampāyana] eṣa te kathitaḥ pūrvaṃ saṃbhavò 'samada guròra nṛpa vayāsasyākliṣṭa manasò yathā pṛṣṭaḥ punaḥ śṛṇu sāṃkhyaṃ yògaṃ pañcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathā jañānānya etāni rājarṣe viddhi nānā matāni vai sāṃkhyasya vaktā kapilaḥ paramarṣiḥ sa ucyate hiraṇyagarbhò yògasya vettā nānyaḥ purātanaḥ apāntaratamāśa caiva vedācāryaḥ sa ucyate parācīna garbhaṃ tama ṛṣiṃ paravadantīha ke cana umāpatira bhūtapatiḥ śarīkanthò barahmaṇaḥ sutaḥ uktavāna idama avyagrò jañānaṃ pāśupataṃ śivaḥ pañcarātrasya kṛtsnasya vettā tu bhagavāna savayama sarveṣu ca nṛpaśreṣṭha jañāneṣva eteṣu dṛśyate yathāgamaṃ yathā jañānaṃ niṣṭhā nārāyaṇaḥ parabhuḥ na cainama evaṃ jānanti tamò bhūtā viśāṃ pate tama eva śāstrakartāraṃ paravadanti manīṣiṇaḥ niṣṭhāṃ nārāyaṇama ṛṣiṃ nānyò 'satīti ca vādinaḥ niḥsaṃśayeṣu sarveṣu nityaṃ vasati vai hariḥ sasaṃśayāna hetubalāna nādhyāvasati mādhavaḥ pañcarātravidò ye tu yathākramaparā nṛpa ekāntabhāvòpagatāsa te hariṃ paraviśanti vai sāṃkhyaṃ ca yògaṃ ca sanātane dave; vedāśa ca sarve nikhilena rājana sarvaiḥ samastaira ṛṣibhira niruktò; nārāyaṇò viśvama idaṃ purāṇama śubhāśubhaṃ karma samīritaṃ yata; paravartate sarvalòkeṣu kiṃ cita tasmāda ṛṣesa tada bhavatīti vidyāda; divya antarikṣe bhuvi cāpsu cāpi [janamejaya] bahavaḥ puruṣā barahmanna utāhò eka eva tu kò haya atra puruṣaḥ śareṣṭhaḥ kò vā yònira ihòcyate [vaiṣampāyana] bahavaḥ puruṣā lòke sāṃkhyayògavicāriṇāma naitada icchanti puruṣama ekaṃ kurukulòdvaha bahūnāṃ puruṣāṇāṃ ca yathaikā yònira ucyate tathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ vayākhyāsyāmi guṇādhikama namaskṛtvā tu gurave vayāsāyāmita tejase tapò yuktāya dāntāya vandyāya paramarṣaye idaṃ puruṣasūktaṃ hi sarvavedeṣu pārthiva ṛtaṃ satyaṃ ca vikhyātama ṛṣisiṃhena cintitama utsargeṇāpavādena ṛṣibhiḥ kapilādibhiḥ adhyātmacintāma āśritya śāstrāṇya uktāni bhārata samāsatasa tu yada vayāsaḥ puruṣaikatvama uktavāna tata te 'haṃ saṃpravakṣyāmi parasādāda amitaujasaḥ atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama barahmaṇā saha saṃvādaṃ taryambakasya viśāṃ pate kaṣīròdasya samudrasya madhye hātaka saprabhaḥ vaijayanta iti khayātaḥ parvata paravarò nṛpa tatrādhyātma gatiṃ deva ekākī paravicintayana vairāja sadane nityaṃ vaijayantaṃ niṣevate atha tatrāsatasa tasya caturvaktrasya dhīmataḥ lalāta parabhavaḥ putraḥ śiva āgāda yadṛcchayā ākāśenaiva yògīśaḥ purā tarinayanaḥ parabhuḥ tataḥ khāna nipapātāśu dharaṇīdharamūrdhani agrataśa cābhavata parītò vavande cāpi pādayòḥ taṃ pādayòra nipatitaṃ dṛṣṭvā savyena pāninā utthāpayāma āsa tadā parabhura ekaḥ parajāpatiḥ uvāca cainaṃ bhagavāṃśa cirasyāgatama ātmajama savāgataṃ te mahābāhò diṣṭyā parāptò 'si me 'natikama kaca cita te kuśalaṃ putra savādhyāyatapasòḥ sadā nityama ugratapāsa tavaṃ hi tataḥ pṛcchāmi te punaḥ [rudra] tavatprasādena bhagavana savādhyāyatapasòra mama kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva sarvasya jagatasa tathā ciradṛṣṭò hi bhagavāna vairāja sadane mayā tatò 'haṃ parvataṃ parāptasa tava imaṃ tavata pādasevitama kautūhalaṃ cāpi hi me ekāntagamanena te naitata kāraṇama alpaṃ hi bhaviṣyati pitāmaha kiṃ nu tata sadanaṃ śareṣṭhaṃ kaṣutpipāsā vivarjitama surāsuraira adhyuṣitama ṛṣibhiśa cāmitaprabhaiḥ gandharvaira apsaròbhiśa ca satataṃ saṃniṣevitama utsṛjyemaṃ girivarama ekākī parāptavāna asi [barahma] vaijayantò girivaraḥ satataṃ sevyate mayā atraikāgreṇa manasā puruṣaśa cintyate virāta [rudra] bahavaḥ puruṣā barahmaṃsa tavayā sṛṣṭāḥ savayambhuvā sṛjyante cāpare barahmana sa caikaḥ puruṣò virāta kò haya asau cintyate barahmaṃsa tavayā vai puruṣòttamaḥ etana me saṃśayaṃ barūhi mahata kautūhalaṃ hi me [barahmā] bahavaḥ puruṣāḥ putra ye tavayā samudāhṛtāḥ evama etada atikrāntaṃ daraṣṭavyaṃ naitama itya api ādhāraṃ tu paravakṣyāmi ekasya puruṣasya te bahūnāṃ puruṣāṇāṃ sa yathaikā yònira ucyate tathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ paramaṃ sumahattamama nirguṇaṃ nirguṇā bhūtvā paraviśanti sanātanama [barahmā] śṛṇu putra yathā haya eṣa puruṣaḥ śāśvatò 'vayayaḥ akṣayaśa cāprameyaśa ca sarvagaśa ca nirucyate na sa śakyasa tavayā daraṣṭuṃ mayānyaira vāpi sattama saguṇò nirguṇò viśvò jañānadṛśyò haya asau samṛtaḥ aśarīraḥ śarīreṣu sarveṣu nivasatya asau vasanna api śarīreṣu na sa lipyati karmabhiḥ mamāntara ātmā tava ca ye cānye dehasaṃjñitāḥ sarveṣāṃ sākṣibhūtò 'sau na garāhyaḥ kena cita kava cita viśvamūrdhā viśvabhujò viśvapādākṣi nāsikaḥ ekaśa carati kaṣetreṣu savairacārī yathāsukhama kaṣetrāṇi hi śarīrāṇi bījāni ca śubhāśubhe tāni vetti sa yògātmā tataḥ kaṣetrajña ucyate nāgatira na gatisa tasya jañeyā bhūtena kena cita sāṃkhyena vidhinā caiva yògena ca yathākramama cintayāmi gatiṃ cāsya na gatiṃ vedmi còttamāma yathā jañānaṃ tu vakṣyāmi puruṣaṃ taṃ sanātanama tasyaikatvaṃ mahattvaṃ hi sa caikaḥ puruṣaḥ samṛtaḥ mahāpuruṣa śabdaṃ sa bibhartya ekaḥ sanātanaḥ ekò hutāśò bahudhā samidhyate; ekaḥ sūryasa tapasāṃ yònira ekā ekò vāyura bahudhā vāti lòke; mahòdadhiśa cāmbhasāṃ yònira ekaḥ puruṣaśa caikò nirguṇò viśvarūpasa; taṃ nirguṇaṃ puruṣaṃ cāviśanti hitvā guṇamayaṃ sarvaṃ karma hitvā śubhāśubhama ubhe satyānṛte tayaktvā evaṃ bhavati nirguṇaḥ acintyaṃ cāpi taṃ jañātvā bhāvasūkṣmaṃ catuṣṭayama vicareda yò yatira yattaḥ sa gaccheta puruṣaṃ parabhuma evaṃ hi paramātmānaṃ ke cida icchanti paṇḍitāḥ ekātmānaṃ tathātmānama apare 'dhayātmacintakāḥ tatra yaḥ paramātmā hi sa nityaṃ nirguṇaḥ samṛtaḥ sa hi nārāyaṇò jañeyaḥ sarvātmā puruṣò hi saḥ na lipyate phalaiśa cāpi padmapatrama ivāmbhasā karmātmā tava aparò yò 'sau mòkṣabandhaiḥ sa yujyate sasaptadaśakenāpi rāśinā yujyate hi saḥ evaṃ bahuvidhaḥ paròktaḥ puruṣasa te yathākramama yata tata kṛtsnaṃ lòkatantrasya dhāma; vedyaṃ paraṃ bòdhanīyaṃ sabòdhṛ mantā mantavyaṃ parāśitā parāśitavyaṃ; gharātā ghareyaṃ saparśitā saparśanīyama daraṣṭā daraṣṭavyaṃ śarāvitā śarāvaṇīyaṃ; jañātā jañeyaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ ca yada vai paròktaṃ guṇasāmyaṃ paradhānaṃ; nityaṃ caitaca chāśvataṃ cāvyayaṃ ca yada vai sūte dhātura ādyaṃ nidhānaṃ; tada vai viprāḥ paravadante 'niruddhama yada vai lòke vaidikaṃ karma sādhu; āśīra yuktaṃ tada dhi tasyòpabhòjyama devāḥ sarve munayaḥ sādhu dāntāsa; taṃ parāga yajñaira yajñabhāgaṃ yajante ahaṃ barahmā ādya īśaḥ parajānāṃ; tasmāja jātasa tavaṃ ca mattaḥ parasūtaḥ mattò jagaja jaṅgamaṃ sathāvaraṃ ca; sarve vedāḥ sarahasyā hi putra caturvibhaktaḥ puruṣaḥ sa karīdati yathecchati evaṃ sa eva bhagavāña jañānena paratibòdhitaḥ etata te kathitaṃ putra yathāvada anupṛcchataḥ sāṃkhyajñāne tathā yòge yathāvada anuvarṇitama [ya] dharmāḥ pitāmahenòktā mòkṣadharmāśritāḥ śubhāḥ dharmama āśramiṇāṃ śareṣṭhaṃ vaktuma arhati me bhavāna [bhīsma] sarvatra vihitò dharmaḥ savargyaḥ satyaphalòdayaḥ bahu davārasya dharmasya nehāsti viphalā kariyā yasmina yasmiṃsa tu viṣaye yò yò yāti viniścayama sa tama evābhijānāti nānyaṃ bharatasattama api ca tavaṃ naravyāghra śaròtuma arhasi me kathāma purā śakrasya kathitāṃ nāradena surarṣiṇā surarṣira nāradò rājana siddhasa tarailòkyasaṃmataḥ paryeti karamaśò lòkāna vāyura avyāhatò yathā sa kadā cina maheṣvāsa devarājālayaṃ gataḥ satkṛtaśa ca mahendreṇa paratyāsanna gatò 'bhavata taṃ kṛtakṣaṇama āsīnaṃ paryapṛcchaca chacī patiḥ barahmarṣe kiṃ cida āścaryama asti dṛṣṭaṃ tavayānagha yathā tavama api viprarṣe tarailòkyaṃ sacarācarama jātakautūhalò nityaṃ siddhaśa carasi sākṣivata na haya astya aviditaṃ lòke devarṣe tava kiṃ cana śarutaṃ vāpya anubhūtaṃ vā dṛṣṭaṃ vā kathayasva me tasmai rājana surendrāya nāradò vadatāṃ varaḥ āsīnāyòpapannāya paròktavāna vipulāṃ kathāma yathā yena ca kalpena sa tasmai davijasattamaḥ kathāṃ kathitavāna pṛṣṭhasa tathā tavama api me śṛṇu [bhīsma] āsīta kila kuruśreṣṭha mahāpadme puròttame gaṅgāyā dakṣiṇe tīre kaśa cida vipraḥ samāhitaḥ saumyaḥ sòmānvaye vede gatādhvā chinnasaṃśayaḥ dharmanityò jitakròdhò nityatṛptò jitendriyaḥ ahiṃsā niratò nityaṃ satyaḥ saja janasaṃmataḥ nayāyaprāptena vittena savena śīlena cānvitaḥ jañātisaṃbandhivapule mitrāpāśraya saṃmate kule mahati vikhyāte viśiṣṭāṃ vṛttima āsthitaḥ saputrāna bahulāna dṛṣṭvā vipule karmaṇi sathitaḥ kuladharmāśritò rājana dharmacaryā parò 'bhavata tataḥ sa dharmaṃ vedòktaṃ yathāśāstròktama eva ca śiṣṭācīrṇaṃ ca dharmaṃ ca tarividhaṃ cintya cetasā kiṃ nu me sayāca chubhaṃ kṛtvā kiṃ kaṣamaṃ kiṃ parāyanama itya evaṃ khidyate nityaṃ na ca yāti viniścayama tasyaivaṃ khidyamānasya dharmaṃ paramama āsthitaḥ kadā cida atithiḥ parāptò barāhmaṇaḥ susamāhitaḥ sa tasmai satkriyāṃ cakre kariyā yuktena hetunā viśrāntaṃ cainama āsīnama idaṃ vacanama abravīta [barāhmaṇa] samutpannābhidhānò 'sami vāṅa mādhuryeṇa te 'nagha mitratāma abhipannasa tavāṃ kiṃ cida vakṣyāmi taca chṛṇu gṛhastha dharmaṃ viprendra kṛtvā putragataṃ tava ahama dharmaṃ paramakaṃ kuryāṃ kò hi mārgò bhaveda davija ahama ātmānama ātmasthama eka evātmani sathitaḥ kartuṃ kāṅkṣāmi necchāmi baddhaḥ sādhāraṇaira guṇaiḥ yāvada evānatītaṃ me vayaḥ putraphalāśritama tāvada icchāmi pātheyama ādātuṃ pāralaukikama asmina hi lòkasaṃtāne paraṃ pārama abhīpsataḥ utpannā me matira ayaṃ kutò dharmamayaḥ palavaḥ samuhyamānāni niśamya lòke; niryātyamānāni ca sāttvikāni dṛṣṭvā ca dharmadhvajaketumālāṃ; parakīryamānāma upari parajānāma na me manò rajyate bhògakāle; dṛṣṭvā yatīna parārthayataḥ paratra tenātithe buddhibalāśrayeṇa; dharmārthatattve viniyuṅkṣva māṃ tavama [bhīsma] sò 'tithira vacanaṃ tasya śarutvā dharmābhilāsinaḥ paròvāca vacanaṃ śalakṣṇaṃ parājñò madhurayā girā ahama apya atra muhyāmi mamāpya eṣa manòrathaḥ na ca saṃniścayaṃ yāmi bahu davāre tariviṣṭape ke cina mòkṣaṃ paraśaṃsanti ke cida yajñaphalaṃ davijāḥ vāna parasthāśramaṃ ke cida gārhasthyaṃ ke cida āśritāḥ rājadharmāśrayaṃ ke cita ke cida ātmaphalāśrayama guru caryāśrayaṃ ke cita ke cida vākyaṃ yama āśrayama mātaraṃ pitaraṃ ke cica chuśrūsantò divaṃ gatāḥ ahiṃsayā pare savargaṃ satyena ca tathā pare āhave 'bhimukhāḥ ke cina nihatāḥ savida divaṃ gatāḥ ke cida uñchavrataiḥ siddhāḥ savargamārgasamāśritāḥ ke cida adhyayane yuktā veda varataparāḥ śubhāḥ buddhimantò gatāḥ savargaṃ tuṣṭātmānò jitendriyāḥ ārjavenāpare yuktā nihatānārjavaira janaiḥ ṛjavò nākapṛṣṭhe vai śuddhātmānaḥ paratiṣṭhitāḥ evaṃ bahuvidhaira lòke dharmadvāraira anāvṛtaiḥ mamāpi matira āvignā meghalekheva vāyunā [atithi] upadeśaṃ tu te vipra kariṣye 'haṃ yathāgamama puruṇā me yathākhyātama arthatasa taca ca me śṛṇu yatra pūrvābhisargeṇa dharmacakraṃ paravartitama naimiṣe gòmatītīre tatra nāgāhvayaṃ purama samagraisa taridaśaisa tatra iṣṭama āsīda davijarṣabha yatrendrātikramaṃ cakre māndhātā rājasattamaḥ kṛtādhivāsò dharmātmā tatra cakṣuḥ śaravā mahā padmanābhò mahābhāgaḥ padma itya eva viśrutaḥ sa vācā karmaṇā caiva manasā ca davijarṣabha parasādayati bhūtāni tarividhe vartmani sathitaḥ sāmnā dānena bhedena dandeneti caturvidhama viṣamasthaṃ janaṃ savaṃ ca cakṣura dhayānena rakṣati tama abhikramya vidhinā parastuma arhasi kānskitama sa te paramakaṃ dharmana mithyā darśayiṣyati sa hi sarvātithira nāgò buddhiśāstraviśāradaḥ guṇaira anavamaira yuktaḥ samastaira ābhikāmikaiḥ parakṛtyā nityasalilò nityama adhyayane rataḥ tapò damābhyāṃ saṃyuktò vṛttenānavareṇa ca yajvā dānaruciḥ kaṣāntò vṛtte ca parame sathitaḥ satyavāga anasūyuśa ca śīlavāna abhisaṃśritaḥ śeṣānna bhòktā vacanānukūlò; hitārjavòtkṛṣṭa kṛtākṛtajñaḥ avairakṛda bhūtahite niyuktò; gaṅgāhradāmbhò 'bhijanòpapannaḥ [barāhmaṇa] atibhāròdyatasyaiva bhārāpanayanaṃ mahata parāśvāsa karaṃ vākyama idaṃ me bhavataḥ śarutama adhvaklāntasya śayanaṃ sathānaklāntasya cāsanama tṛṣitasya ca pānīyaṃ kaṣudhārtasya ca bhòjanama īpsitasyeva saṃprāptira annasya samaye 'titheḥ eṣitasyātmanaḥ kāle vṛddhasyeva sutò yathā manasā cintitasyeva parītisnigdhasya darśanama parahlādayati māṃ vākyaṃ bhavatā yada udīritama dattacakṣura ivākāśe paśyāmi vimṛśāmi ca parajñāna vacanāda yò 'yama upadeśò hi me kṛtaḥ bādhama evaṃ kariṣyāmi yathā māṃ bhāsate bhavāna ihemāṃ rajanīṃ sādhò nivasasva mayā saha parabhāte yāsyati bhavāna paryāśvastaḥ sukhòṣitaḥ asau hi bhagavāna sūryò mandaraśmira avāṅa mukhaḥ [bhīsma] tatasa tena kṛtātithyaḥ sò 'tithiḥ śatrusūdana uvāsa kila tāṃ rātriṃ saha tena davijena vai tata taca ca dharmasaṃyuktaṃ tayòḥ kathayatòsa tadā vayatītā sā niśā kṛtsnāsukhena divasòpamā tataḥ parabhātasamaye sò 'tithisa tena pūjitaḥ barāhmaṇena yathāśaktyā savakāryama abhikāṅkṣatā tataḥ sa vipraḥ kṛtadharmaniścayaḥ; kṛtābhyanujñaḥ savajanena dharmavita yathòpadiṣṭaṃ bhujagendrasaṃśrayaṃ; jagāma kāle sukṛtaika niścayaḥ [bhīsma] sa vanāni vicitrāṇi tīrthāni ca sarāṃsi ca abhigacchana karameṇa sama kaṃ cina munima upasthitaḥ taṃ sa tena yathòddiṣṭaṃ nāgaṃ vipreṇa barāhmaṇaḥ paryapṛcchada yathānyāyaṃ śarutvaiva ca jagāma saḥ sò 'bhigamya yathākhyātaṃ nāgāyatanama arthavita paròktavāna ahama asmīti bhòḥ śabdālaṃkṛtaṃ vacaḥ tatasa tasya vacaḥ śarutvā rūpiṇī dharmavatsalā darśayāma āsa taṃ vipraṃ nāgapatnī pativratā sā tasmai vidhivata pūjāṃ cakre dharmaparāyanā savāgatenāgataṃ kṛtvā kiṃ karòmīti cābravīta [barāhmana] viśrāntò 'bhayarcitaśa cāsmi bhavatyā śalakṣṇayā girā daraṣṭuma icchāmi bhavati taṃ devaṃ nāgama uttamama etada dhi paramaṃ kāryama etana me phalama īpsitama anenārthena cāsmya adya saṃprāptaḥ pannagālayama [nāgabhāryā] ārya sūryarathaṃ vòḍhuṃ gatò 'sau māsacārikaḥ saptāstabhira dinaira vipra darśayiṣyatya asaṃśayama etada viditama āryasya vivāsa karaṇaṃ mama bhartura bhavatu kiṃ cānyata kariyatāṃ tada vadasva me [barāhmana] anena niścayenāhaṃ sādhvi saṃprāptavāna iha paratīkṣanna āgamaṃ devi vatsyāmya asmina mahāvane saṃprāptasyaiva cāvyagrama āvedyò 'hama ihāgataḥ mamābhigamanaṃ parāptò vācyaśa ca vacanaṃ tavayā ahama apya atra vatsyāmi gòmatyāḥ puline śubhe kālaṃ parimitāhārò yathòktaṃ paripālayana [bhīsma] tataḥ sa viprasa tāṃ nāgīṃ samādhāya punaḥ punaḥ tada eva pulinaṃ nadyāḥ parayayau barāhmaṇarṣabhaḥ [bhīsma] atha tena naraśreṣṭha barāhmaṇena tapasvinā nirāhāreṇa vasatā duḥkhitāsa te bhujaṃgamāḥ sarve saṃbhūya sahitāsa tasya nāgasya bāndhavāḥ bharātarasa tanayā bhāryā yayusa taṃ barāhmaṇaṃ parati te 'paśyana puline taṃ vai vivikte niyatavratama samāsīnaṃ nirāhāraṃ davijaṃ japyaparāyanama te sarve samabhikramya viprama abhyarcya cāsakṛta ūcura vākyama asaṃdigdhama ātitheyasya bāndhavāḥ ṣaṣṭhò hi divasasa te 'daya parāptasyeha tapòdhana na cābhilasase kiṃ cida āhāraṃ dharmavatsala asmāna abhigataśa cāsi vayaṃ ca tavāma upasthitāḥ kāryaṃ cātithyama asmābhira vayaṃ sarve kutumbinaḥ mūlaṃ phalaṃ vā parṇaṃ vā payò vā davijasattama āhārahetòra annaṃ vā bhòktuma arhasi barāhmaṇa tayaktāhāreṇa bhavatā vane nivasatā satā bālavṛddhama idaṃ sarvaṃ pīḍyate dharmasaṃkaṭāta na hi nò bharūṇahā kaśa cida rājāpathyò 'nṛtò 'pi vā pūrvāśī vā kule haya asmina devatātithibāndhuṣu [barāhmana] upadeśena yuṣmākama āhārò 'yaṃ mayā vṛtaḥ davira ūnaṃ daśarātraṃ vai nāgasyāgamanaṃ parati yadya astarātre niryāte nāgamiṣyati pannagaḥ tadāhāraṃ kariṣyāmi tannimittama idaṃ varatama kartavyò na ca saṃtāpò gamyatāṃ ca yathāgatama tannimittaṃ varataṃ mahyaṃ naitada bhettuma ihārhatha [bhīsma] tena te samanujñātā barāhmaṇena bhujaṃgamāḥ savama eva bhavanaṃ jagmura akṛtārthā nararṣabha [bhīsma] atha kāle bahutithe pūrṇe parāptò bhujaṃgamaḥ dattābhyanujñaḥ savaṃ veśma kṛtakarmā vivasvataḥ taṃ bhāryāsamabhikrāmata pādaśaucādibhira guṇaiḥ upapannāṃ ca tāṃ sādhvīṃ pannagaḥ paryapṛcchata api tavama asi kalyāni devatātithipūjane pūrvama uktena vidhinā yuktā yuktena matsamama na khalva asyākṛtārthena satrī buddhyā mārdavī kṛtā madviyògena suśròṇi viyuktā dharmasetunā [nāgabhāryā] śiṣyāṇāṃ guru śuśrūsā viprāṇāṃ veda pāraṇama bhṛtyānāṃ savāmivacanaṃ rājñāṃ lòkānupālanama sarvabhūtaparitrāṇaṃ kaṣatradharma ihòcyate vaiśyānāṃ yajñasaṃvṛttira ātitheya samanvitā vipra kaṣatriya vaiśyānāṃ śuśrūsā śūdra karma tata gṛhastha dharmò nāgendra sarvabhūtahitaiṣitā niyatāhāratā nityaṃ varatacaryā yathākramama dharmò hi dharmasaṃbandhāda indriyāṇāṃ viśeṣaṇama ahaṃ kasya kutò vāhaṃ kaḥ kò me ha bhaveda iti parayòjana matira nityama evaṃ mòkṣāśramī bhaveta pativratātvaṃ bhāryāyāḥ paramò dharma ucyate tapòpadeśāna nāgendra taca ca tattvena vedmi vai sāhaṃ dharmaṃ vijānantī dharmanitye tavayi sathite satpathaṃ kathama utsṛjya yāsyāmi viṣame pathi devatānāṃ mahābhāga dharmacaryā na hīyate atithīnāṃ ca satkāre nityayuktāsmya atandritā saptāsta divasāsa tava adya viprasyehāgatasya vai sa ca kāryaṃ na me khayātidarśanaṃ tava kāṅkṣati gòmatyāsa tava eṣa puline tavaddarśanasamutsukaḥ āsīnò ''vartayana barahma barāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ ahaṃ tava anena nāgendra sāmapūrvaṃ samāhitā parasthāpyò matsakāśaṃ sa saṃprāptò bhujagòttamaḥ etaca charutvā mahāprājña tatra gantuṃ tavama arhasi dātuma arhasi vā tasya darśanaṃ darśanaśravaḥ [nāga] atha barāhmaṇarūpeṇa kaṃ taṃ samanupaśyasi mānuṣaṃ kevalaṃ vipraṃ devaṃ vātha śucismite kò hi māṃ mānuṣaḥ śaktò daraṣṭukāmò yaśasvini saṃdarśana rucira vākyama ājñā pūrvaṃ vadiṣyati surāsuragaṇānāṃ ca devarṣīṇāṃ ca bhāmini nanu nāgā mahāvīryāḥ sauraseyāsa tarasvinaḥ vandanīyāśa ca varadā vayama apya anuyāyinaḥ manuṣyāṇāṃ viśeṣeṇa dhanādhyakṣā iti śarutiḥ [nāgabhāryā] ārjavenābhijānāmi nāsau devò 'nilāśana ekaṃ tava asya vijānāmi bhaktimāna atiròṣaṇaḥ sa hi kāryāntarākāṅkṣī jalepsuḥ satòkakò yathā varṣaṃ varṣapriyaḥ pakṣī darśanaṃ tava kāṅkṣati na hi tavā daivataṃ kiṃ cida vivignaṃ paratipālayeta tulye haya abhijane jātò na kaśa cita paryupāsate tada ròṣaṃ sahajaṃ tayaktvā tavama enaṃ daraṣṭuma arhasi āśā chedena tasyādya nātmānaṃ dagdhuma arhasi āśayā tava abhipannānāma akṛtvāśru paramārjanama rājā vā rājaputrò vā bharūṇa hatyaiva yujyate maunāja jañānaphalāvāptira dānena ca yaśò mahata vāgmitvaṃ satyavāckyena paratra ca mahīyate bhūmipradānena gatiṃ labhatya āśramasaṃmitāma nastasyārthasya saṃprāptiṃ kṛtvā phalama upāśnute abhipretāma asaṃkliṣṭāṃ kṛtvākāmavatīṃ kariyāma na yāti nirayaṃ kaśa cida iti dharmavidò viduḥ [nāga] abhimānena mānò me jātidòṣeṇa vai mahāna ròṣaḥ saṃkalpajaḥ sādhvi dagdhò vācāgninā tavayā na ca ròṣāda ahaṃ sādhvi paśyeyama adhikaṃ tamaḥ yasya vaktavyatāṃ yānti viśeṣeṇa bhujaṃgamāḥ dòṣasya hi vaśaṃgatvā daśagrīvaḥ paratāpavāna tathā śakra paratispardhī hatò rāmeṇa saṃyuge antaḥpura gataṃ vatsaṃ śarutvā rāmeṇa nirhṛtama dharṣaṇāda ròṣasaṃvignāḥ kārtavīrya sutā hatāḥ jāmadagnyena rāmeṇa sahasranayanòpamaḥ saṃyuge nihatò ròṣāta kārtavīryò mahābalaḥ tada eṣa tapasāṃ śatruḥ śareyasaśa ca nipātanaḥ nigṛhītò mayā ròṣaḥ śarutvaiva vacanaṃ tava ātmānaṃ ca viśeṣeṇa paraśaṃsāmya anapāyini yasya me tavaṃ viśālākṣi bhāryā sarvaguṇānvitā eṣa tatraiva gacchāmi yatra tiṣṭhatya asau davijaḥ sarvathā còktavāna vākyaṃ nākṛtārthaḥ parayāsyati [bhīsma] sa pannagapatisa tatra parayayau barāhmaṇaṃ parati tama eva manasā dhayāyana kāryavattāṃ vicārayana tama abhikramya nāgendrò matimāna sa nareśvaraḥ paròvāca madhuraṃ vākyaṃ parakṛtyā dharmavatsalaḥ bhò bhò kaṣāmyābhibhāse tavāṃ na ròṣaṃ kartuma arhasi iha tavama abhisaṃprāptaḥ kasyārthe kiṃ parayòjanama ābhimukhyāda abhikramya sanehāta pṛcchāmi te davija vivikte gòmatītīre kiṃ vā tavaṃ paryupāsase [barāhmana] dharmāraṇyaṃ hi māṃ viddhi nāgaṃ daraṣṭuma ihāgatama padmanābhaṃ davijaśreṣṭhaṃ tatra me kāryama āhitama tasya cāhama asāṃnidhyaṃ śarutavāna asmi taṃ gatama savajanaṃ taṃ paratīkṣāmi parjanyama iva karṣakaḥ tasya cākleśa karaṇaṃ savasti kārasamāhitama vartayāmya ayutaṃ barahmayògayuktò nirāmayaḥ [nāga] ahò kalyāna vṛttasa tavaṃ sādhu saja janavatsalaḥ śaravādhyasa tavaṃ mahābhāga paraṃ sanehena paśyasi ahaṃ sa nāgaviprarṣe yathā māṃ vindate bhavāna ājñāpaya yathā savairaṃ kiṃ karòmi pariyaṃ tava bhavantaṃ savajanāda asmi saṃprāptaṃ śarutavāna iha atasa tavāṃ savayama evāhaṃ daraṣṭuma abhyāgatò davija saṃprāptaśa ca bhavāna adya kṛtārthaḥ paratiyāsyati visrabdhò māṃ davijaśreṣṭha viṣaye yòktuma arhasi vayaṃ hi bhavatā sarve guṇakrītā viśeṣataḥ yasa tavama ātmahitaṃ tayaktvā māma evehānurudhyase [barāhmana] āgatò 'haṃ mahābhāga tava darśanalālasaḥ kaṃ cida arthama anarthajñaḥ parastu kāmò bhujaṃgama ahama ātmānama ātmasthò mārgamāṇò ''tamanò hitama vāsārthinaṃ mahāprājña balavantama upāsmi ha parakāśitasa tavaṃ savaguṇaira yaśò garbhagabhastibhiḥ śaśāṅkakarasaṃsparśaira hṛdyaira ātmaprakāśitaiḥ tasya me paraśnama utpannaṃ chindhi tavama anilāśana paścāta kāryaṃ vadiṣyāmi śaròtuma arhati me bhavāna [barāhmaṇa] vivasvatò gacchati paryayeṇa; vòḍhuṃ bhavāṃsa taṃ rathama ekacakrama āścaryabhūtaṃ yadi tatra kiṃ cida; dṛṣṭaṃ tavayā śaṃsituma arhasi tavama [nāga] yasya raśmisahasreṣu śākhāsva iva vihaṃgamāḥ vasantya āśritya munayaḥ saṃsiddhā daivataiḥ saha yatò vāyura viniḥsṛtya sūryaraśmya āśritò mahāna vijṛmbhatya ambare vipra kima āścaryataraṃ tataḥ śukrò nāmāsitaḥ pārò yasya vāridharò 'mabare tòyaṃ sṛjati varṣāsu kima āścaryama ataḥ parama yò 'satamāsāṃsa tu śucinā kiraṇenòjjhitaṃ payaḥ paryādatte punaḥ kāle kima āścaryama ataḥ parama yasya tejò viśeṣeṣu nityama ātmā paratiṣṭhitaḥ yatò bījaṃ mahī ceyaṃ dhāryate sacarācarama yatra devò mahābāhuḥ śāśvataḥ paramò 'kaṣaraḥ anādi nidhanò vipra kima āścaryama ataḥ parama āścaryāṇāma ivāścaryama idama ekaṃ tu me śṛṇu vimale yana mayā dṛṣṭama ambare sūryasaṃśrayāta purā madhyāhna samaye lòkāṃsa tapati bhāskare paratya ādityapratīkāśaḥ sarvataḥ paratyadṛśyata sa lòkāṃsa tejasā sarvāna savabhāsā nirvibhāsayana ādityābhīmukhò 'bhayeti gaganaṃ pātayanna iva hutāhutira iva jayòtira vayāpya tejò marīcibhiḥ anirdeśyena rūpeṇa davitīya iva bhāskaraḥ tasyābhigamana parāptau hastò dattò vivasvatā tenāpi dakṣiṇò hastò dattaḥ paratyarcanārthinā tatò bhittvaiva gaganaṃ paraviṣṭò ravimandalama ekībhūtaṃ ca tata tejaḥ kaṣaṇenādityatāṃ gatama tatra naḥ śaṃsayò jātasa tayòsa tejaḥ samāgame anayòḥ kò bhaveta sūryò rathasthò yò 'yama āgataḥ te vayaṃ jātasaṃdehāḥ paryapṛcchāmahe ravima ka eṣa divama ākramya gataḥ sūrya ivāparaḥ [sūrya] naiṣa devò 'nilasakhò nāsurò na ca pannagaḥ uñchavṛtti varate siddhò munira eṣa divaṃ gataḥ eṣa mūlaphalāhāraḥ śīrṇaparṇāśanasa tathā abbhakṣò vāyubhakṣaśa ca āsīda vipraḥ samāhitaḥ ṛcaśa cānena vipreṇa saṃhitāntara abhiṣṭutāḥ savargadvāra kṛtòdyògò yenāsau taridivaṃ gataḥ asanna dhīranākāṅkṣī nityama uñchaśilāśanaḥ sarvabhūtahite yukta eṣa viprò bhujaṃgama na hi devā na gandharvā nāsurā na ca pannagāḥ parabhavantīha bhūtānāṃ parāptānāṃ paramāṃ gatima [nāga] etada evaṃvidhaṃ dṛṣṭama āścaryaṃ tatra me davija saṃsiddhò mānuṣaḥ kāyò yò 'sau siddhagatiṃ gataḥ sūryeṇa sahitò barahmana pṛthivīṃ parivartate [barāhmaṇa] āścaryaṃ nātra saṃdehaḥ suprītò 'sami bhujaṃgama anvarthòpagataira vākyaiḥ panthānaṃ cāsmi darśitaḥ savasti te 'satu gamiṣyāmi sādhò bhujaga sattama samaraṇīyò 'sami bhavatā saṃpreṣaṇa niyòjanaiḥ [nāga] anuktvā madgataṃ kāryaṃ kavedānīṃ parasthitò bhavāna ucyatāṃ davija yata kāryaṃ yadarthaṃ tavama ihāgataḥ uktānukte kṛte kārye māma āmantrya davijarṣabha mayā paratyabhyanujñātasa tatò yāsyasi barāhmaṇa na hi māṃ kevalaṃ dṛṣṭvā tayaktvā paranayavāna iha gantuma arhasi viprarṣe vṛkṣamūlagatò yathā tavayi cāhaṃ davijaśreṣṭha bhavāna mayi na saṃśayaḥ lòkò 'yaṃ bhavataḥ sarvaḥ kā cintā mayi te 'nagha [barāhmana] evama etana mahāprājña vijñātārthabhujaṃgama nātiriktāsa tavayā devāḥ sarvathaiva yathātathama ya evāhaṃ sa eva tavama evama etada bhujaṃgama ahaṃ bhavāṃśa ca bhūtāni sarve sarvatra gāḥ sadā āsīta tu me bhògapate saṃśayaḥ puṇyasaṃcaye sò 'hama uñchavrataṃ sādhò cariṣyāmya arthadarśanama eṣa me niścayaḥ sādhò kṛtaḥ kāraṇavattaraḥ āmantrayāmi bhadraṃ te kṛtārthò 'sami bhujaṃgama [bhīsma] sa cāmantryòraga śareṣṭhaṃ barāhmaṇaḥ kṛtaniścayaḥ dīkṣākānskī tadā rājaṃśa cayavanaṃ bhārgavaṃ śaritaḥ sa tena kṛtasaṃskārò dharmama evòpatasthivāna tathaiva ca kathāma etāṃ rājana kathitavāṃsa tadā bhārgaveṇāpi rājendra janakasya niveśane kathaiṣā kathitā puṇyā nāradāya mahātmane nāradenāpi rājendra devendrasya niveśane kathitā bharataśreṣṭha pṛṣṭenākliṣṭa karmaṇā devarājena ca purā kathaiṣā kathitā śubhā samastebhyaḥ paraśastebhyò vasubhyò vasudhādhipa yadā ca mama rāmeṇa yuddhama āsīta sudāruṇama vasubhiśa ca tadā rājana katheyaṃ kathitā mama pṛcchamānāya tattvena mayā tubhyaṃ viśāṃ pate katheyaṃ kathitā puṇyā dharmyā dharmabhṛtāṃ vara tada eṣa paramò dharmò yana māṃ pṛcchasi bhārata asanna dhīranākānskī dharmārthakaraṇe nṛpa sa ca kila kṛtaniścayò davijāgryò; bhujaga patipratideśitārtha kṛtyaḥ yama niyamasamāhitò vanāntaṃ; parigaṇitòñcha śilāśanaḥ paraviṣṭaḥ
About this parayana
Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.
How to chant
Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.