Mahabharata — Stri Parva

[ja]
hate duryòdhane caiva hate sainye ca sarvaśaḥ
dhṛtarāṣṭrò mahārājaḥ śarutvā kima akaròna mune
tathaiva kauravò rājā dharmaputrò mahāmanāḥ
kṛpaprabhṛtayaśa caiva kima akurvata te tarayaḥ
aśvatthāmnaḥ śarutaṃ karma śāpaśa cānyònya kāritaḥ
vṛttāntama uttaraṃ barūhi yada abhāṣata saṃjayaḥ
[va]
hate putraśate dīnaṃ chinnaśākhama iva darumama
putraśòkābhisaṃtaptaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatima
dhayānamūkatvama āpannaṃ cintayā samabhiplutama
abhigamya mahāprājñaḥ saṃjayò vākyama abravīta
kiṃ śòcasi mahārāja nāsti śòke sahāyatā
akṣauhiṇyò hatāśa cāṣṭau daśa caiva viśāṃ pate
nirjaneyaṃ vasumatī śūnyā saṃprati kevalā
nānādigbhyaḥ samāgamya nānādeśyā narādhipāḥ
sahitāsa tava putreṇa sarve vai nidhanaṃ gatāḥ
pitṝṇāṃ putrapautrāṇāṃ jañātīnāṃ suhṛdāṃ tathā
gurūṇāṃ cānupūrvyeṇa paretakāryāṇi kāraya
[va]
taca charutvā karuṇaṃ vākyaṃ putrapautra vadhārditaḥ
papāta bhuvi durdharṣò vātāhata iva darumaḥ
[dhṛ]
hataputrò hatāmātyò hatasarvasuhṛja janaḥ
duḥkhaṃ nūnaṃ bhaviṣyāmi vicarana pṛthivīma imāma
kiṃ nu bandhuvihīnasya jīvitena mamādya vai
lūnapakṣasya iva me jarā jīrṇasya pakṣiṇaḥ
hṛtarājyò hatasuhṛda dhatacakṣuśa ca vai tathā
na bharājiṣye mahāprājña kaṣīṇaraśmira ivāṃśumāna
na kṛtaṃ suhṛdò vākyaṃ jāmadagnyasya jalpataḥ
nāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca
sabhāmadhye tu kṛṣṇena yaca chareyò 'bhihitaṃ mama
alaṃ vaireṇa te rājana putraḥ saṃgṛhyatāma iti
taca ca vākyama akṛtvāhaṃ bhṛśaṃ tapyāmi durmatiḥ
na hi śaròtāsmi bhīṣmasya dharmayuktaṃ parabhāṣitama
duryòdhanasya ca tathā vṛṣabhasyeva nardataḥ
duḥśāsana vadhaṃ śarutvā karṇasya ca viparyayama
daròṇa sūryòparāgaṃ ca hṛdayaṃ me vidīryate
na samarāmya ātmanaḥ kiṃ cita purā saṃjaya duṣkṛtama
yasyedaṃ phalama adyeha mayā mūḍhena bhujyate
nūnaṃ haya apakṛtaṃ kiṃ cina mayā pūrveṣu janmasu
yena māṃ duḥkhabhāgeṣu dhātā karmasu yuktavāna
pariṇāmaśa ca vayasaḥ sarvabandhukṣayaśa ca me
suhṛna mitra vināśaśa ca daivayògāda upāgataḥ
kò 'nayò 'sati duḥkhitatarò mayā lòke pumāna iha
tana māma adyaiva paśyantu pāṇḍavāḥ saṃśitavratama
vivṛtaṃ barahmalòkasya dīrghama adhvānama āsthitama
[va]
tasya lālapyamānasya bahu śòkaṃ vicinvataḥ
śòkāpahaṃ narendrasya saṃjayò vākyama abravīta
śòkaṃ rājana vayapanuda śarutāsa te veda niścayāḥ
śāstrāgamāśa ca vividhā vṛddhebhyò nṛpasattama
sṛñjaye putraśòkārte yada ūcura munayaḥ purā
tathā yauvanajaṃ darpama āsthite te sute nṛpa
na tavayā suhṛdāṃ vākyaṃ baruvatāma avadhāritama
savārthaśa ca na kṛtaḥ kaśa cila lubdhena phalagṛddhinā
tava duḥśāsanò mantrī rādheyaśa ca durātmavāna
śakuniśa caiva duṣṭātmā citrasenaśa ca durmatiḥ
śalyaśa ca yena vai sarvaṃ śalya bhūtaṃ kṛtaṃ jagata
kuruvṛddhasya bhīṣmasya gāndhāryā vidurasya ca
na kṛtaṃ vacanaṃ tena tava putreṇa bhārata
na dharmaḥ satkṛtaḥ kaśa cina nityaṃ yuddhama iti baruvana
kaṣapitāḥ kaṣatriyāḥ sarve śatrūṇāṃ vardhitaṃ yaśaḥ
madhyasthò hi tavama apya āsīra na kaṣamaṃ kiṃ cida uktavāna
dhūra dhareṇa tavayā bhārasa tulayā na samaṃ dhṛtaḥ
ādāva eva manuṣyeṇa vartitavyaṃ yathā kaṣamama
yathā nātītama arthaṃ vai paścāta tāpena yujyate
putragṛddhyā tavayā rājana pariyaṃ tasya cikīrṣatā
paścāta tāpama idaṃ parāptaṃ na tavaṃ śòcituma arhasi
madhu yaḥ kevalaṃ dṛṣṭvā parapātaṃ nānupaśyati
sa bharaṣṭò madhu lòbhena śòcatya eva yathā bhavāna
arthāna na śòcana parāpnòti na śòcana vindate sukhama
na śòcaña śariyama āpnòti na śòcana vindate parama
savayama utpādayitvāgniṃ vastreṇa pariveṣṭayeta
dahyamānò manastāpaṃ bhajate na sa paṇḍitaḥ
tavayaiva sa sutenāyaṃ vākyavāyusamīritaḥ
lòbhājyena ca saṃsiktò javalitaḥ pārtha pāvakaḥ
tasmina samiddhe patitāḥ śalabhā iva te sutāḥ
tāna keśavārcira nirdagdhāna na tavaṃ śòcituma arhasi
yaca cāśrupāta kalilaṃ vadanaṃ vahase nṛpa
aśāstradṛṣṭama etada dhi na paraśaṃsanti paṇḍitāḥ
visphuliṅgā iva haya etāna dahanti kila mānavāna
jahīhi manyuṃ buddhyā vai dhārayātmānama ātmanā
evama āśvāsitasa tena saṃjayena mahātmanā
vidurò bhūya evāha buddhipūrvaṃ paraṃtapa
[va]
tatò 'mṛtasamaira vākyaira halādayana puruṣarṣabhama
vaicitra vīryaṃ vidurò yada uvāca nibòdha tata
[vidura]
uttiṣṭha rājana kiṃ śeṣe dhārayātmānama ātmanā
sathirajaṅgama martyānāṃ sarveṣāma eṣa nirṇayaḥ
sarve kaṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ
saṃyògā viprayògāntā maraṇāntaṃ hi jīvitama
yadā śūraṃ ca bhīruṃ ca yamaḥ karṣati bhārata
tata kiṃ na yòtsyanti hi te kaṣatriyāḥ kaṣatriyarṣabha
ayudhyamānò mariyate yudhyamānaśa ca jīvati
kālaṃ parāpya mahārāja na kaśa cida ativartate
na cāpya etāna hatāna yuddhe rājaña śòcituma arhasi
paramāṇaṃ yadi śāstrāṇi gatāsa te paramāṃ gatima
sarve savādhyāyavantò hi sarve ca caritavratāḥ
sarve cābhimukhāḥ kaṣīṇāsa tatra kā paridevanā
adarśanāda āpatitāḥ punaśa cādarśanaṃ gatāḥ
na te tava na teṣāṃ tavaṃ tatra kā paridevanā
hatò 'pi labhate savargaṃ hatvā ca labhate yaśaḥ
ubhayaṃ nò bahuguṇaṃ nāsti niṣphalatā raṇe
teṣāṃ kāmadughā~la lòkāna indraḥ saṃkalpayiṣyati
indrasyātithayò haya ete bhavanti puruṣarṣabha
na yajñaira dakṣiṇāvadbhira na tapòbhira na vidyayā
savargaṃ yānti tathā martyā yathā śūrā raṇe hatāḥ
mātā pitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca
saṃsāreṣva anubhūtāni kasya te kasya vā vayama
śòkasthāna sahasrāṇi bhayasthāna śatāni ca
divase divase mūḍhama āviśanti na paṇḍitama
na kālasya pariyaḥ kaśa cina na daveṣyaḥ kurusattama
na madhyasthaḥ kava cita kālaḥ sarvaṃ kālaḥ parakarṣati
anityaṃ jīvitaṃ rūpaṃ yauvanaṃ daravyasaṃcayaḥ
ārògyaṃ pariya saṃvāsò gṛdhyeda eṣu na paṇḍitaḥ
na jānapadikaṃ duḥkhama ekaḥ śòcituma arhasi
apya abhāvena yujyeta taca cāsya na nivartate
aśòcana paratikurvīta yadi paśyeta parākramama
bhaiṣajyama etada duḥkhasya yada etana nānucintayeta
cintyamānaṃ hi na vayeti bhūyaśa cāpi vivardhate
aniṣṭa saṃprayògāca ca viprayògāta pariyasya ca
manuṣyā mānasaira duḥkhaira yujyante ye 'lapabuddhayaḥ
nārthò na dharmò na sukhaṃ yada etada anuśòcasi
na ca nāpaiti kāryārthāta tarivargāca caiva bharaśyate
anyāma anyāṃ dhanāvasthāṃ parāpya vaiśeṣikīṃ narāḥ
asaṃtuṣṭāḥ paramuhyanti saṃtòṣaṃ yānti paṇḍitāḥ
parajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyāca chārīrama auṣadhaiḥ
etaja jañānasya sāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāma iyāta
śayānaṃ cānuśayati tiṣṭhantaṃ cānutiṣṭhati
anudhāvati dhāvantaṃ karma pūrvakṛtaṃ narama
yasyāṃ yasyāma avasthāyāṃ yata karòti śubhāśubhama
tasyāṃ tasyāma avasthāyāṃ tata tata phalama upāśnute
[dhṛ]
subhāṣitaira mahāprājña śòkò 'yaṃ vigatò mama
bhuya eva tu vākyāni śaròtuma icchāmi tattvataḥ
aniṣṭānāṃ ca saṃsargāda iṣṭānāṃ ca vivarjanāta
kathaṃ hi mānasaira duḥkhaiḥ paramucyante 'tara paṇḍitāḥ
[vidura]
yatò yatò manòduḥkhāta sukhāda vāpi paramucyate
tatasa tataḥ śamaṃ labdhvā sugatiṃ vindate budhaḥ
aśāśvatama idaṃ sarvaṃ cintyamānaṃ nararṣabha
kadalī saṃnibhò lòkaḥ sārò haya asya na vidyate
gṛhāṇya eva hi martyānāma āhura dehāni paṇḍitāḥ
kālena viniyujyante sattvama ekaṃ tu śòbhanama
yathā jīrṇama ajīrṇaṃ vā vastraṃ tayaktvā tu vai naraḥ
anyada ròcayate vastrama evaṃ dehāḥ śarīriṇāma
vaicitra vīryavāsaṃ hi duḥkhaṃ vāyadi vā sukhama
parāpnuvantīha bhūtāni savakṛtenaiva karmaṇā
karmaṇā parāpyate savargaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ ca bhārata
tatò vahati taṃ bhārama avaśaḥ savavaśò 'pi vā
yathā ca mṛna mayaṃ bhāṇḍaṃ cakrārūḍhaṃ vipadyate
kiṃ cita parakiryamāṇaṃ vā kṛtamātrama athāpi vā
chinnaṃ vāpya avaròpyantama avatīrṇama athāpi vā
ārdraṃ vāpya atha vā śuṣkaṃ pacyamānama athāpi vā
avatāryamāṇama āpākāda uddhṛtaṃ vāpi bhārata
atha vā paribhujyantama evaṃ dehāḥ śarīriṇāma
garbhasthò vā parasūtò vāpya atha vā divasāntaraḥ
ardhamāsa gatò vāpi māsamātragatò 'pi vā
saṃvatsaragatò vāpi davisaṃvatsara eva vā
yauvanasthò 'pi madhyasthò vṛddhò vāpi vipadyate
parāka karmabhisa tu bhūtāni bhavanti na bhavanti ca
evaṃ sāṃsiddhike lòke kimarthama anutapyase
yathā ca salile rājana karīḍārthama anusaṃcarana
unmajjeca ca nimajjeca ca kiṃ cita sattvaṃ narādhipa
evaṃ saṃsāragahanāda unmajjana nimajjanāta
karma bhògena badhyantaḥ kaliśyante ye 'lapabuddhayaḥ
ye tu parājñāḥ sathitāḥ satye saṃsārānta gaveṣiṇaḥ
samāgamajñā bhūtānāṃ te yānti paramāṃ gatima
[dhṛ]
kathaṃ saṃsāragahanaṃ vijñeyaṃ vadatāṃ vara
etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ tattvama ākhyāhi pṛcchataḥ
[vidura]
janmaprabhṛti bhūtānāṃ kariyāḥ sarvāḥ śṛṇu parabhò
pūrvama eveha kalale vasate kiṃ cida antarama
tataḥ sa pañcame 'tīte māse māsaṃ parakalpayeta
tataḥ sarvāṅgasaṃpūrṇò garbhò māse parajāyate
amedhyamadhye vasati māṃsaśòṇitalepane
tatasa tu vāyuvegena ūrdhvapādò haya adhaḥśirāḥ
yònidvārama upāgamya bahūna kaleśāna samṛcchati
yònisaṃpīḍanāca caiva pūrvakarmabhira anvitaḥ
tasmāna muktaḥ sa saṃsārāda anyāna paśyatya upadravāna
garahāsa tama upasarpanti sārameyā ivāmiṣama
tataḥ parāptòttare kāle vayādhayaśa cāpi taṃ tathā
upasarpanti jīvantaṃ badhyamānaṃ savakarmabhiḥ
baddhama indriyapāśaisa taṃ saṅgasvādubhira āturama
vayasanānya upavartante vividhāni narādhipa
badhyamānaśa ca taira bhūyò naiva tṛptima upaiti saḥ
ayaṃ na budhyate tāvada yama lòkama athāgatama
yamadūtaira vikṛṣyaṃśa ca mṛtyuṃ kālena gacchati
vāga ghīnasya ca yana mātrama iṣṭāniṣṭaṃ kṛtaṃ mukhe
bhūya evātmanātmānaṃ badhyamānama upekṣate
ahò vinikṛtò lòkò lòbhena ca vaśīkṛtaḥ
lòbhakròdhamadònmattò nātmānama avabudhyate
kulīnatvena ramate duṣkulīnāna vikutsayana
dhanadarpeṇa dṛptaśa ca daridrāna parikutsayana
mūrkhāna iti parāna āha nātmānaṃ samavekṣate
śikṣāṃ kaṣipati cānyeṣāṃ nātmānaṃ śāstuma icchati
adhruve jīvalòke 'samina yò dharmama anupālayana
janmaprabhṛti varteta parāpnuyāta paramāṃ gatima
evaṃ sarvaṃ viditvā vai yasa tattvama anuvartate
sa paramòkṣāya labhate panthānaṃ manujādhipa
[dhṛ]
yada idaṃ dharmagahanaṃ buddhyā samanugamyate
etada vistaraśaḥ sarvaṃ buddhimārgaṃ paraśaṃsa me
[vidura]
atra te vartayiṣyāmi nama ḥ kṛtvā savayaṃ bhuve
yathā saṃsāragahanaṃ vadanti paramarṣayaḥ
kaśa cina mahati saṃsāre vartamānò davijaḥ kila
vanaṃ durgama anuprāptò mahata karavyādasaṃkulama
siṃhavyāghra gajākāraira atighòraira mahāśanaiḥ
samantāta saṃparikṣiptaṃ mṛtyòra api bhayapradama
tada asya dṛṣṭvā hṛdayama udvegama agamata parama
abhyucchrayaśa ca ròmṇāṃ vai vikriyāśa ca paraṃtapa
sa tada vanaṃ vayanusarana vipradhāvana itasa tataḥ
vīkṣamāṇò diśaḥ sarvāḥ śaraṇaṃ kava bhaveda iti
sa teṣāṃ chidrama anvicchana paradrutò bhayapīḍitaḥ
na ca niryāti vai dūraṃ na ca taira viprayujyate
athāpaśyada vanaṃ ghòraṃ samantāda vāgurāvṛtama
bāhubhyāṃ saṃpariṣvaktaṃ satriyā paramaghòrayā
pañcaśīrṣa dharaira nāgaiḥ śailaira iva samunnataiḥ
nabhaḥspṛśaira mahāvṛkṣaiḥ parikṣiptaṃ mahāvanama
vanamadhye ca tatrābhūda udapānaḥ samāvṛtaḥ
vallībhisa tṛṇachannābhira gūḍhābhira abhisaṃvṛtaḥ
papāta sa davijasa tatra nigūḍhe salilāśaye
vilagnaśa cābhavata tasmi~la latā saṃtānasaṃkaṭe
panasasya yathā jātaṃ vṛnta baddhaṃ mahāphalama
sa tathā lambate tatra ūrdhvapādò haya adhaḥśirāḥ
atha tatrāpi cānyò 'saya bhūyò jāta upadravaḥ
kūpavīnāha velāyāma apaśyata mahāgajama
ṣaḍa vaktraṃ kṛṣṇa śabalaṃ daviṣaṭka padacāriṇama
karameṇa parisarpantaṃ vallī vṛkṣasamāvṛtama
tasya cāpi paraśākhāsu vṛkṣaśākhāvalambinaḥ
nānārūpā madhukarā ghòrarūpā bhayāvahāḥ
āsate madhu saṃbhṛtya pūrvama eva niketajāḥ
bhūyò bhūyaḥ samīhante madhūni bharatarṣabha
savādanīyāni bhūtānāṃ na yaira bālò 'pi tṛpyate
teṣāṃ madhūnāṃ bahudhā dhārā parasravate sadā
tāṃ lambamānaḥ sa pumāna dhārāṃ pibati sarvadā
na cāsya tṛṣṇā viratā pibamānasya saṃkaṭe
abhīpsati ca tāṃ nityama atṛptaḥ sa punaḥ punaḥ
na cāsya jīvite rājana nirvedaḥ samajāyata
tatraiva ca manuṣyasya jīvitāśā paratiṣṭhitā
kṛṣṇāḥ śavetāśa ca taṃ vṛkṣaṃ kuṭṭayanti sama mūṣakāḥ
vayālaiśa ca vanadurgānte satriyā ca paramògrayā
kūpādhastāca ca nāgena vīnāhe kuñjareṇa ca
vṛkṣaprapātāca ca bhayaṃ mūṣakebhyaśa ca pañcamama
madhu lòbhāna madhukaraiḥ ṣaṣṭhama āhura mahada bhayama
evaṃ sa vasate tatra kaṣiptaḥ saṃsārasāgare
na caiva jīvitāśāyāṃ nirvedama upagacchati
[dhṛ]
ahò khalu mahada duḥkhaṃ kṛcchravāsaṃ vasatya asau
kathaṃ tasya ratisa tatra tuṣṭira vā vadatāṃ vara
sa deśaḥ kava nu yatrāsau vasate dharmasaṃkaṭe
kathaṃ vā sa vimucyeta narasa tasmāna mahābhayāta
etana me sarvama ācakṣva sādhu ceṣṭāmahe tathā
kṛpā me mahatī jātā tasyābhyuddharaṇena hi
[vidura]
upamānama idaṃ rājana mòkṣavidbhira udāhṛtama
sugatiṃ vindate yena paralòkeṣu mānavaḥ
yata tada ucyati kāntāraṃ mahata saṃsāra eva saḥ
vanaṃ durgaṃ hi yata tava etata saṃsāragahanaṃ hi tata
ye ca te kathitā vayālā vayādhayasa te parakīrtitāḥ
yā sā nārī bṛhata kāyā adhitiṣṭhati tatra vai
tāma āhusa tu jarāṃ parājñā varṇarūpavināśinīma
yasa tatra kūpò nṛpate sa tu dehaḥ śarīriṇāma
yasa tatra vasate 'dhastāna mahāhiḥ kāla eva saḥ
antakaḥ sarvabhūtānāṃ dehināṃ sarvahārya asau
kūpamadhye ca yā jātā vallī yatra sa mānavaḥ
paratāne lambate sā tu jīvitāśā śarīriṇāma
sa yasa tu kūpavīnāhe taṃ vṛkṣaṃ parisarpati
ṣaḍa vaktraḥ kuñjarò rājana sa tu saṃvatsaraḥ samṛtaḥ
mukhāni ṛtavò māsāḥ pādā davādaśa kīrtitāḥ
ye tu vṛkṣaṃ nikṛntanti mūṣakāḥ satatòtthitāḥ
rātryahāni tu tānya āhura bhūtānāṃ paricintakāḥ
ye te madhukarāsa tatra kāmāsa te parikīrtitāḥ
yāsa tu tā bahuśò dhārāḥ saravanti madhu nisravama
tāṃsa tu kāmarasāna vidyāda yatra majjanti mānavāḥ
evaṃ saṃsāracakrasya parivṛttiṃ sama ye viduḥ
te vai saṃsāracakrasya pāśāṃśa chindanti vai budhāḥ
[dhṛ]
ahò 'bhihitama ākhyānaṃ bhavatā tattvadarśinā
bhūya eva tu me harṣaḥ śaròtuṃ vāga amṛtaṃ tava
[vidura]
śṛṇu bhūyaḥ paravakṣyāmi mārgasyaitasya vistarama
yaca charutvā vipramucyante saṃsārebhyò vicakṣaṇāḥ
yathā tu puruṣò rājana dīrghama adhvānama āsthitaḥ
kava cita kava cica charamāta sathātā kurute vāsama eva vā
evaṃ saṃsāraparyāye garbhavāseṣu bhārata
kurvanti durbudhā vāsaṃ mucyante tatra paṇḍitāḥ
tasmāda adhvānama evaitama āhuḥ śāstravidò janāḥ
yata tu saṃsāragahanaṃ vanama āhura manīṣiṇaḥ
sò 'yaṃ lòkasamāvartò martyānāṃ bharatarṣabha
carāṇāṃ sathāvarāṇāṃ ca gṛdhyeta tatra na paṇḍitaḥ
śārīrā mānasāśa caiva martyānāṃ ye tu vayādhayaḥ
paratyakṣāśa ca paròkṣāśa ca te vayālāḥ kathitā budhaiḥ
kaliśyamānāśa ca taira nityaṃ hanyamānāśa ca bhārata
savakarmabhira mahāvyālaira nòdvijantya alpabuddhayaḥ
athāpi taira vimucyeta vayādhibhiḥ puruṣò nṛpa
āvṛṇòtya eva taṃ paścāja jarā rūpavināśinī
śabdarūparasasparśaira gandhairśa ca vividhaira api
majjamānaṃ mahāpaṅke nirālambe samantataḥ
saṃvatsarartavò māsāḥ pakṣāhò rātrasaṃdhayaḥ
karameṇāsya paralumpanti rūpama āyusa tathaiva ca
ete kālasya nidhayò naitāja jānanti durbudhāḥ
atrābhilikhitānya āhuḥ sarvabhūtāni karmaṇā
rathaṃ śarīraṃ bhūtānāṃ sattvama āhusa tu sārathima
indriyāṇi hayāna āhuḥ karma buddhiśa ca raśmayaḥ
teṣāṃ hayānāṃ yò vegaṃ dhāvatāma anudhāvati
sa tu saṃsāracakre 'samiṃśa cakravata parivartate
yasa tāna yamayate buddhyā sa yantā na nivartate
yāmyama āhū rathaṃ haya enaṃ muhyante yena durbudhāḥ
sa caitata parāpnute rājana yata tavaṃ parāptò narādhipa
rājyanāśaṃ suhṛna nāśaṃ suta nāśaṃ ca bhārata
anutarṣulama evaitada duḥkhaṃ bhavati bhārata
sādhuḥ paramaduḥkhānāṃ duḥkhabhaiṣajyama ācareta
na vikramò na cāpya arthò na mitraṃ na suhṛjjanaḥ
tathònmòcayate duḥkhāda yathātmā sathirasaṃyamaḥ
tasmāna maitraṃ samāsthāya śīlama āpadya bhārata
damasa tayāgò 'paramādaśa ca te tarayò barahmaṇò hayāḥ
śīlaraśmi samāyukte sathitò yò mānase rathe
tayaktvā mṛtyubhayaṃ rājana barahmalòkaṃ sa gacchati
[va]
vidurasya tu tada vākyaṃ niśamya kurusattamaḥ
putraśòkābhisaṃtaptaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ
taṃ tathā patitaṃ bhūmau niḥsaṃjñaṃ parekṣya bāndhavāḥ
kṛṣṇadvaipāyanaśa caiva kaṣattā ca vidurasa tathā
saṃjayaḥ suhṛdaśa cānye davāḥsthā ye cāsya saṃmatāḥ
jalena sukhaśītena tālavṛntaiśa ca bhārata
paspṛśuśa ca karaira gātraṃ vījamānāśa ca yatnataḥ
anvāsana suciraṃ kālaṃ dhṛtarāṣṭraṃ tathāgatama
atha dīrghasya kālasya labdhasaṃjñò mahīpatiḥ
vilalāpa ciraṃ kālaṃ putrādhi bhira abhiplutaḥ
dhiga astu khalu mānuṣyaṃ mānuṣye ca parigrahama
yatòmūlāni duḥkhāni saṃbhavanti muhura muhuḥ
putra nāśe 'rathanāśe ca jañātisaṃbandhināma api
parāpyate sumahada duḥkhaṃ viṣāgnipratimaṃ vibhò
yena dahyanti gātrāṇi yena parajñā vinaśyati
yenābhibhūtaḥ puruṣò maraṇaṃ bahu manyate
tada idaṃ vayasanaṃ parāptaṃ mayā bhāgyavivaryayāta
taca caivāhaṃ kariṣyāmi adyaiva davijasattama
itya uktvā tu mahātmānaṃ pitaraṃ barahmavittamama
dhṛtarāṣṭrò 'bhavana mūḍhaḥ śòkaṃ ca paramaṃ gataḥ
abhūca ca tūṣṇīṃ rājāsau dhayāyamānò mahīpate
tasya tada vacanaṃ śarutvā kṛṣṇadvaipāyanaḥ parabhuḥ
putraśòkābhisaṃtaptaṃ putraṃ vacanama abravīta
dhṛtarāṣṭra mahābāhò yata tavāṃ vakṣyāmi taca chṛṇu
śarutavāna asi medhāvī dharmārthakuśalasa tathā
na te 'satya aviditaṃ kiṃ cida veditavyaṃ paraṃtapa
anityatāṃ hi martyānāṃ vijānāsi na saṃśayaḥ
adhruve jīvalòke ca sathāne vāśāśvate sati
jīvite maraṇānte ca kasmāca chòcasi bhārata
paratyakṣaṃ tava rājendra vairasyāsya samudbhavaḥ
putraṃ te kāraṇaṃ kṛtvā kālayògena kāritaḥ
avaśyaṃ bhavitavye ca kurūṇāṃ vaiśase nṛpa
kasmāca chòcasi tāña śūrāna gatāna paramikāṃ gatima
jānatā ca mahābāhò vidureṇa mahātmanā
yatitaṃ sarvayatnena śamaṃ parati janeśvara
na ca daivakṛtò mārgaḥ śakyò bhūtena kena cita
ghaṭatāpi ciraṃ kālaṃ niyantuma iti me matiḥ
devatānāṃ hi yata kāryaṃ mayā paratyakṣataḥ śarutama
tata te 'haṃ saṃpravakṣyāmi kathaṃ sathairyaṃ bhaveta tava
purāhaṃ tavaritò yātaḥ sabhāma aindrīṃ jitaklamaḥ
apaśyaṃ tatra ca tadā samavetāna divaukasaḥ
nāradapramukhāṃśa cāpi sarvāna deva ṛṣīṃsa tathā
tatra cāpi mayā dṛṣṭā pṛthivī pṛthivīpate
kāryārthama upasaṃprāptā devatānāṃ samīpataḥ
upagamya tadā dhātrī devāna āha samāgatāna
yata kāryaṃ mama yuṣmābhira barahmaṇaḥ sadane tadā
paratijñātaṃ mahābhāgāsa taca chīghraṃ saṃvidhīyatāma
tasyāsa tada vacanaṃ śarutvā viṣṇura lòkanamaskṛtaḥ
uvāca parahasana vākyaṃ pṛthivīṃ deva saṃsadi
dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ yasa tu jayeṣṭhaḥ śatasya vai
duryòdhana iti khayātaḥ sa te kāryaṃ kariṣyati
taṃ ca parāpya mahīpālaṃ kṛtakṛtyā bhaviṣyasi
tasyārthe pṛthivīpālāḥ kurukṣetre samāgatāḥ
anyònyaṃ ghātayiṣyanti dṛḍhaiḥ śastraiḥ parahāriṇaḥ
tatasa te bhavitā devi bhārasya yudhi nāśanama
gaccha śīghraṃ savakaṃ sathānaṃ lòkāna dhāraya śòbhane
sa eṣa te sutò rāja~la lòkasaṃhāra kāraṇāta
kalera aṃśaḥ samutpannò gāndhāryā jaṭhare nṛpa
amarṣī capalaśa cāpi karòdhanò duṣprasādhanaḥ
daivayògāta samutpannā bharātaraśa cāsya tādṛśāḥ
śakunira mātulaśa caiva karṇaśa ca paramaḥ sakhā
samutpannā vināśārthaṃ pṛthivyāṃ sahitā nṛpāḥ
etama arthaṃ mahābāhò nāradò veda tattvataḥ
ātmāparādhāta putrāsa te vinaṣṭāḥ pṛthivīpate
mā tāña śòcasva rājendra na hi śòke 'sati kāraṇama
na hi te pāṇḍavāḥ savalpama aparādhyanti bhārata
putrāsa tava durātmānòyaira iyaṃ ghātitā mahī
nāradena ca bhadraṃ te pūrvama eva na saṃśayaḥ
yudhiṣṭhirasya samitau rājasūye niveditama
pāṇḍavāḥ kauravāśa caiva samāsādya parasparama
na bhaviṣyanti kaunteya yata te kṛtyaṃ tada ācara
nāradasya vacaḥ śarutvā tadāśòcanta pāṇḍavāḥ
etata te sarvama ākhyātaṃ deva guhyaṃ sanātanama
kathaṃ te śòkanāśaḥ sayāta parāṇeṣu ca dayā parabhò
sanehaśa ca pāṇḍuputreṣu jañātvā daivakṛtaṃ vidhima
eṣa cārthò mahābāhò pūrvama eva mayā śarutaḥ
kathitò dharmarājasya rājasūye karatūttame
yatitaṃ dharmaputreṇa mayā guhye nivedite
avigrahe kauravāṇāṃ daivaṃ tu balavattarama
anatikramaṇīyò hi vidhī rājana kathaṃ cana
kṛtāntasya hi bhūtena sathāvareṇa tarasena ca
bhavāna karma parò yatra buddhiśreṣṭhaśa ca bhārata
muhyate parāṇināṃ jañātvā gatiṃ cāgatima eva ca
tavāṃ tu śòkena saṃtaptaṃ muhyamānaṃ muhura muhuḥ
jañātvā yudhiṣṭhirò rājā parāṇāna api parityajeta
kṛpālura nityaśò vīrasa tiryagyònigateṣva api
sa katha tavayi rājendra kṛpāṃ vai na kariṣyati
mama caiva niyògena vidheśa cāpya anivartanāta
pāṇḍavānāṃ ca kāruṇyāta parāṇāna dhāraya bhārata
evaṃ te vartamānasya lòke kīrtira bhaviṣyati
dharmaśa ca sumahāṃsa tāta taptaṃ sayāca ca tapaśa cirāta
putraśòkasamutpannaṃ hutāśaṃ javalitaṃ yathā
parajñāmbhasā mahārāja nirvāpaya sadā sadā
etaca charutvā tu vacanaṃ vayāsasyāmita tejasaḥ
muhūrtaṃ samanudhyāya dhṛtarāṣṭrò 'bhayabhāṣata
mahatā śòkajālena paraṇunnò 'sami davijòttama
nātmānama avabudhyāmi muhyamānò muhura muhuḥ
idaṃ tu vacanaṃ śarutvā tava daivaniyògajama
dhārayiṣyāmya ahaṃ parāṇāna yatiṣye ca na śòcituma
etaca charutvā tu vacanaṃ vayāsaḥ satyavatī sutaḥ
dhṛtarāṣṭrasya rājendra tatraivāntaradhīyata
[ja]
gate bhagavati vayāse dhṛtarāṣṭrò mahīpatiḥ
kima aceṣṭata viprarṣe tana me vayākhyātuma arhasi
[va]
etaca charutvā naraśreṣṭha ciraṃ dhayātvā tava acetanaḥ
saṃjayaṃ yòjayetya uktvā viduraṃ paratyabhāṣata
kaṣiprama ānaya gāndhārīṃ sarvāśa ca bharata satriyaḥ
vadhūṃ kuntīma upādāya yāśa cānyāsa tatra yòṣitaḥ
evama uktvā sa dharmātmā viduraṃ dharmavittamama
śòkaviprahata jañānò yānama evānvapadyata
gāndhārī caiva śòkārtā bhartura vacanacòditā
saha kuntyā yatò rājā saha satrībhira upādravata
tāḥ samāsādya rājānaṃ bhṛśaṃ śòkasamanvitāḥ
āmantryānyònyama īyuḥ sama bhṛśama uccukruśusa tataḥ
tāḥ samāśvāsayata kaṣattā tābhyaśa cārtataraḥ savayama
aśrukaṇṭhīḥ samāròpya tatò 'sau niryayau purāta
tataḥ paraṇādaḥ saṃjajñe sarveṣu kuru veśmasu
ā kumāraṃ puraṃ sarvama abhavaca chòkakarśitama
adṛṣṭapūrvā yā nāryaḥ purā devagaṇaira api
pṛthagjanena dṛśyanta tāsa tadā nihateśvarāḥ
parakīrya keśāna suśubhāna bhūṣaṇānya avamucya ca
ekavastradharā nāryaḥ paripetura anāthavata
śavetaparvata rūpebhyò gṛhebhyasa tāsa tava apākramana
guhābhya iva śailānāṃ pṛṣatyò hatayūthapāḥ
tānya udīrṇāni nārīṇāṃ tadā vṛndānya anekaśaḥ
śòkārtānya adravāna rājana kiśòrīṇāma ivāṅgane
paragṛhya bāhūna karòśantyaḥ putrāna bharātṝna pitṝna api
darśayantīva tā ha sama yugānte lòkasaṃkṣayama
vilapantyò rudantyaśa ca dhāvamānāsa tatasa tataḥ
śòkenābhyāhata jañānāḥ kartavyaṃ na parajajñire
varīḍāṃ jagmuḥ purā yāḥ sama sakhīnāma api yòṣitaḥ
tā ekavastrā nirlajjāḥ śavaśrūṇāṃ puratò 'bhavana
parasparaṃ susūkṣmeṣu śòkeṣva āśvāsayana sama yāḥ
tāḥ śòkavihvalā rājanna upaikṣanta parasparama
tābhiḥ parivṛtò rājā rudatībhiḥ sahasraśaḥ
niryayau nagarāda dīnasa tūrṇama ā yòdhanaṃ parati
śilpinò vaṇijò vaiśyāḥ sarvakarmòpajīvinaḥ
te pārthivaṃ puraskṛtya niryayura nagarāda bahiḥ
tāsāṃ vikròśamānānāma ārtānāṃ kuru saṃkṣaye
parādurāsīna mahāña śabdò vayathayana bhuvanānya uta
yugāntakāle saṃprāpte bhūtānāṃ dahyatāma iva
abhāvaḥ sayāda ayaṃ parāpta iti bhūtāni menire
bhṛśama udvignamanasasa te paurāḥ kuru saṃkṣaye
parākròśanta mahārāja savanuraktāsa tadā bhṛśama
[va]
karòśamātraṃ tatò gatvā dadṛśusa tāna mahārathāna
śāradvataṃ kṛpaṃ darauṇiṃ kṛtavarmāṇama eva ca
te tu dṛṣṭvaiva rājānaṃ parajñā cakṣuṣama īśvarama
aśrukaṇṭhā viniḥśvasya rudantama idama abruvana
putrasa tava mahārāja kṛtvā karma suduṣkarama
gataḥ sānucarò rājaña śakra lòkaṃ mahīpatiḥ
duryòdhana balāna muktā vayama eva tarayò rathāḥ
sarvama anyata parikṣīṇaṃ sainyaṃ te bharatarṣabha
itya evama uktvā rājānaṃ kṛpaḥ śāradvatasa tadā
gāndhārīṃ putraśòkārtāma idaṃ vacanama abravīta
abhītā yudhyamānāsa te ghanantaḥ śatrugaṇāna bahūna
vīrakarmāṇi kurvāṇāḥ putrāsa te nidhanaṃ gatāḥ
dharuvaṃ saṃprāpya lòkāṃsa te nirmalāña śastranirjitāna
bhāsvaraṃ dehama āsthāya viharantya amarā iva
na hi kaśa cida dhi śūrāṇāṃ yudhyamānaḥ parāṅmukhaḥ
śastreṇa nidhanaṃ parāptò na ca kaśa cita kṛtāñjaliḥ
etāṃ tāṃ kaṣatriyasyāhuḥ purāṇāṃ paramāṃ gatima
śastreṇa nidhanaṃ saṃkhye tāna na śòcituma arhasi
na cāpi śatravasa teṣāma ṛdhyante rājñi pāṇḍavāḥ
śṛṇu yatkṛtama asmābhira aśvatthāma purògamaiḥ
adharmeṇa hataṃ śarutvā bhīmasenena te sutama
suptaṃ śibirama āviśya pāṇḍūnāṃ kadanaṃ kṛtama
pāñcālā nihatāḥ sarve dhṛṣṭadyumnapurògamāḥ
darupadasyātmajāśa caiva daraupadeyāśa ca pātitāḥ
tathā viśasanaṃ kṛtvā putraśatrugaṇasya te
parādravāma raṇe sathātuṃ na hi śakyāmahe tarayaḥ
te hi śūrā maheṣvāsāḥ kaṣiprama eṣyanti pāṇḍavāḥ
amarṣavaśama āpannā vairaṃ paratijihīrṣavaḥ
nihatāna ātmajāña śarutvā paramattāna puruṣarṣabhāḥ
ninīṣantaḥ padaṃ śūrāḥ kaṣiprama eva yaśasvini
pāṇḍūnāṃ kilbiṣaṃ kṛtvā saṃsthātuṃ nòtsahāmahe
anujānīhi nò rājñi mā ca śòke manaḥ kṛthāḥ
rājaṃsa tavama anujānīhi dhairyama ātiṣṭha còttamama
niṣṭhāntaṃ paśya cāpi tavaṃ kaṣatradharmaṃ ca kevalama
itya evama uktvā rājānaṃ kṛtvā cābhipradakṣiṇama
kṛpaśa ca kṛtavarmā ca daròṇaputraśa ca bhārata
avekṣamāṇā rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇama
gaṅgāma anu mahātmānasa tūrṇama aśvāna acòdayana
apakramya tu te rājana sarva eva mahārathāḥ
āmantryānyònyama udvignāsa taridhā te parayayusa tataḥ
jagāma hāstinapuraṃ kṛpaḥ śāradvatasa tadā
savama eva rāṣṭraṃ hārdikyò darauṇira vayāsāśramaṃ yayau
evaṃ te parayayura vīrā vīkṣamāṇāḥ parasparama
bhayārtāḥ pāṇḍuputrāṇāma āgaḥ kṛtvā mahātmanāma
sametya vīrā rājānaṃ tadā tava anudite ravau
viprajagmura mahārāja yathecchakama ariṃdamāḥ
[va]
hateṣu sarvasainyeṣu dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
śuśruve pitaraṃ vṛddhaṃ niryātaṃ gajasāhvayāta
sò 'bhayayāta putraśòkārtaḥ putraśòkapariplutama
śòcamānò mahārāja bharātṛbhiḥ sahitasa tadā
anvīyamānò vīreṇa dāśārheṇa mahātmanā
yuyudhānena ca tathā tathaiva ca yuyutsunā
tama anvagāta suduḥkhārtā daraupadī śòkakarśitā
saha pāñcāla yòṣidbhira yāsa tatrāsana samāgatāḥ
sa gaṅgāma anu vṛndāni satrīṇāṃ bharatasattama
kurarīṇāma ivārtānāṃ karòśantīnāṃ dadarśa ha
tābhiḥ parivṛtò rājā rudatībhiḥ sahasraśaḥ
ūrdhvabāhubhira ārtābhira baruvatībhiḥ pariyāpriye
kava nu dharmajñatā rājñaḥ kava nu sādya nṛśaṃsatā
yadāvadhīta pitṝna bharātṝna gurūna putrāna sakhīna api
ghātayitvā kathaṃ daròṇaṃ bhīṣmaṃ cāpi pitāmahama
manasa te 'bhūna mahābāhò hatvā cāpi jayadrathama
kiṃ nu rājyena te kāryaṃ pitṝna bharātṝna apaśyataḥ
abhimanyuṃ ca durdharṣaṃ daraupadeyāṃśa ca bhārata
atītya tā mahābāhuḥ karòśantīḥ kurarīra iva
vavande pitaraṃ jayeṣṭhaṃ dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
tatò 'bhivādya pitaraṃ dharmeṇāmitrakarśanāḥ
nayavedayanta nāmāni pāṇḍavāsa te 'pi sarvaśaḥ
tama ātmajānta karaṇaṃ pitā putravadhārditaḥ
aprīyamāṇaḥ śòkārtaḥ pāṇḍavaṃ pariṣasvaje
dharmarājaṃ pariṣvajya sāntvayitvā ca bhārata
duṣṭātmā bhīmama anvaicchada didhakṣura iva pāvakaḥ
sa kòpapāvakasa tasya śòkavāyusamīritaḥ
bhīmasena mayaṃ dāvaṃ didhakṣura iva dṛśyate
tasya saṃkalpama ājñāya bhīmaṃ paratyaśubhaṃ hariḥ
bhīmama ākṣipya pāṇibhyāṃ paradadau bhīmama āyasama
parāga eva tu mahābuddhira buddhvā tasyeṅgiraṃ hariḥ
saṃvidhānaṃ mahāprājñasa tatra cakre janārdanaḥ
taṃ tu gṛhyaiva pāṇibhyāṃ bhīmasenama ayasmayama
babhañja balavāna rājā manyamānò vṛkòdarama
nāgāyuta balaprāṇaḥ sa rājā bhīmama āyasama
bhaṅktvā vimathitòraskaḥ susrāva rudhiraṃ mukhāta
tataḥ papāta medinyāṃ tathaiva rudhiròkṣitaḥ
parapuṣpitāgra śikharaḥ pārijāta iva darumaḥ
paryagṛhṇata taṃ vidvāna sūtò gāvalgaṇisa tadā
maivama itya abravīca cainaṃ śamayana sāntvayanna iva
sa tu kòpaṃ samutsṛjya gatamanyura mahāmanāḥ
hāhā bhīmeti cukròśa bhūyaḥ śòkasamanvitaḥ
taṃ viditvā gatakròdhaṃ bhīmasenavadhārditama
vāsudevò varaḥ puṃsāma idaṃ vacanama abravīta
mā śucò dhṛtarāṣṭra tavaṃ naiṣa bhīmasa tavayā hataḥ
āyasī paratimā haya eṣā tavayā rājana nipātitā
tavāṃ karòdhavaśama āpannaṃ viditvā bharatarṣabha
mayāpakṛṣṭaḥ kaunteyò mṛtyòra daṃṣṭrāntaraṃ gataḥ
na hi te rājaśārdūla bale tulyò 'sati kaśa cana
kaḥ saheta mahābāhò bāhvòra nigrahaṇaṃ naraḥ
yathāntakama anuprāpya jīvana kaśa cina na mucyate
evaṃ bāhvantaraṃ parāpya tava jīvena na kaśa cana
tasmāta putreṇa yā sā te paratimā kāritāyasī
bhīmasya seyaṃ kauravya tavaivòpahṛtā mayā
putraśòkābhisaṃtāpāda dharmāda apahṛtaṃ manaḥ
tava rājendra tena tavaṃ bhīmasenaṃ jighāṃsasi
na ca te tatkṣamaṃ rājana hanyāsa tavaṃ yada vṛkòdarama
na hi putrā mahārāja jīveyusa te kathaṃ cana
tasmāda yatkṛtama asmābhira manyamānaiḥ kaṣamaṃ parati
anumanyasva tata sarvaṃ mā ca śòke manaḥ kṛthāḥ
[va]
tata enama upātiṣṭhaña śaucārthaṃ paricārakāḥ
kṛtaśaucaṃ punaśa cainaṃ paròvāca madhusūdanaḥ
rājanna adhītā vedāsa te śāstrāṇi vividhāni ca
śarutāni ca purāṇāni rājadharmāśa ca kevalāḥ
evaṃ vidvāna mahāprājña nākārṣīra vacanaṃ tadā
pāṇḍavāna adhikāña jānabale śaurye ca kaurava
rājā hi yaḥ sathiraprajñaḥ savayaṃ dòṣāna avekṣate
deśakālavibhāgaṃ ca paraṃ śareyaḥ sa vindati
ucyamānaṃ ca yaḥ śareyò gṛhṇīte nò hitāhite
āpadaṃ samanuprāpya sa śòcatya anaye sathitaḥ
tatò 'nayavṛttama ātmānaṃ samavekṣasva bhārata
rājaṃsa tavaṃ haya avidheyātmā duryòdhana vaśe sathitaḥ
ātmāparādhāda āyastasa tata kiṃ bhīmaṃ jighāṃsasi
tasmāta saṃyaccha kòpaṃ tavaṃ savama anusmṛtya duṣkṛtama
yasa tu tāṃ sapardhayā kaṣudraḥ pāñcālīma ānayata sabhāma
sa hatò bhīmasenena vairaṃ paraticikīrṣatā
ātmanò 'tikramaṃ paśya putrasya ca durātmanaḥ
yada anāgasi pāṇḍūnāṃ parityāgaḥ paraṃtapa
evama uktaḥ sa kṛṣṇena sarvaṃ satyaṃ janādhipa
uvāca devakīputraṃ dhṛtarāṣṭrò mahīpatiḥ
evama etana mahābāhò yathā vadasi mādhava
putrasnehasa tu dharmātmana dhairyāna māṃ samacālayata
diṣṭyā tu puruṣavyāghrò balavāna satyavikramaḥ
tavada guptò nāgamata kṛṣṇa bhīmò bāhvantaraṃ mama
idānīṃ tava ahama ekāgrò gatamanyura gatajvaraḥ
madhyamaṃ pāṇḍavaṃ vīraṃ sapraṣṭuma icchāmi keśava
hateṣu pārthivendreṣu putreṣu nihateṣu ca
pāṇḍuputreṣu me śarma parītiśa cāpya avatiṣṭhate
tataḥ sa bhīmaṃ ca dhanaṃjayaṃ ca; mādryāśa ca putrau puruṣapravīrau
pasparśa gātraiḥ pararudana sugātrāna; āśvāsya kalyāṇama uvāca caināna
[ba]
dhṛtarāṣṭrābhyanujñātāsa tatasa te kurupuṃgavāḥ
abhyayura bharātaraḥ sarve gāndhārīṃ saha keśavāḥ
tatò jañātvā hatāmitraṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama
gāndhārī putraśòkārtā śaptuma aicchada aninditā
tasyāḥ pāpama abhiprāyaṃ viditvā pāṇḍavāna parati
ṛṣiḥ satyavatī putraḥ parāga eva samabudhyata
sa gaṅgāyāma upaspṛśya puṇyagandhaṃ payaḥ śuci
taṃ deśama upasaṃpede paramarṣira manòjavaḥ
divyena cakṣuṣā paśyana manasānuddhatena ca
sarvaprāṇabhṛtāṃ bhāvaṃ sa tatra samabudhyata
sa sanuṣāma abravīta kāle kalya vādī mahātapāḥ
śāpakālama avākṣipya śama kālama udīrayana
na kòpaḥ kāṇḍave kāryò gāndhāri śamama āpnuhi
rajò nigṛhyatāma etaca chṛṇu cedaṃ vacò mama
uktāsya aṣṭādaśāhāni putreṇa jayama icchatā
śivama āśāssva me mātara yudhyamānasya śatrubhiḥ
sā tathā yācyamānā tavaṃ kāle kāle jayaiṣiṇā
uktavatya asi gāndhāri yatò dharmasa tatò jayaḥ
na cāpya atītāṃ gāndhāri vācaṃ te vitathāma ahama
samarāmi bhāṣamāṇāyāsa tathā paraṇihitā haya asi
sā tavaṃ dharmaṃ parismṛtya vācā còktvā manasvini
kòpaṃ saṃyaccha gāndhāri maivaṃ bhūḥ satyavādini
[ga]
bhagavana nābhyasūyāmi naitāna icchāmi naśyataḥ
putraśòkena tu balāna manò vihvalatīva me
yathaiva kuntyā kaunteyā rakṣitavyāsa tathā mayā
yathaiva dhṛtarāṣṭreṇa rakṣitavyāsa tathā mayā
duryòdhanāparādhena śakuneḥ saubalasya ca
karṇa duḥśāsanābhyāṃ ca vṛttò 'yaṃ kuru saṃkṣayaḥ
nāparādhyati bībhatsura na ca pārthò vṛkòdaraḥ
nakulaḥ sahadevò vā naiva jātu yudhiṣṭhiraḥ
yudhyamānā hi kauravyāḥ kṛntamānāḥ parasparama
nihatāḥ sahitāśa cānyaisa tatra nāstya apriyaṃ mama
yata tu karmākaròda bhīmò vāsudevasya paśyataḥ
duryòdhanaṃ samāhūya gadāyuddhe mahāmanāḥ
śikṣayāmya adhikaṃ jañātvā carantaṃ bahudhā raṇe
adhò nābhyāṃ parahṛtavāṃsa tana me kòpama avardhayata
kathaṃ nu dharmaṃ dharmajñaiḥ samuddhiṣṭaṃ mahātmabhiḥ
tayajeyura āhave śūrāḥ parāṇahetòḥ kathaṃ cana
[va]
taca charutvā vacanaṃ tasyā bhīmasenò 'tha bhītavata
gāndhārīṃ paratyuvācedaṃ vacaḥ sānunayaṃ tadā
adharmò yadi vā dharmasa tarāsāta tatra mayā kṛtaḥ
ātmānaṃ tarātukāmena tana me tavaṃ kaṣantuma arhasi
na hi yuddhena putrasa te dharmeṇa sa mahābalaḥ
śakyaḥ kena cida udyantuma atò viṣamama ācarama
sainyasyaikò 'vaśiṣṭò 'yaṃ gadāyuddhe ca vīryavāna
māṃ hatvā na hareda rājyama iti caitata kṛtaṃ mayā
rājaputrīṃ ca pāñcālīma ekavastrāṃ rajasvalāma
bhavatyā viditaṃ sarvama uktavāna yata sutasa tava
suyòdhanama asaṃgṛhya na śakyā bhūḥ sa sāragā
kevalā bhòktuma asmābhira ataśa caitata kṛtaṃ mayā
taca cāpya apriyama asmākaṃ putrasa te samupācarata
daraupadyā yata sabhāmadhye savyama ūruma adarśayata
tatraiva vadhyaḥ sò 'samākaṃ durācārò 'maba te sutaḥ
dharmarājājñayā caiva sathitāḥ sama samaye tadā
vairama uddhukṣitaṃ rājñi putreṇa tava tana mahata
kaleśitāśa ca vane nityaṃ tata etata kṛtaṃ mayā
vairasyāsya gataḥ pāraṃ hatvā duryòdhanaṃ raṇe
rājyaṃ yudhiṣṭhiraḥ parāptò vayaṃ ca gatamanyavaḥ
[gāndhārī]
na tasyaiṣa vadhasa tāta yata paraśaṃsasi me sutama
kṛtavāṃśa cāpi tata sarvaṃ yada idaṃ bhāṣase mayi
hatāśve nakule yata tada vṛṣasenena bhārata
apibaḥ śòṇitaṃ saṃkhye duḥśāsana śarīrajama
sadbhira vigarhitaṃ ghòrama anārya janasevitama
karūraṃ karmākaròḥ kasmāta tada ayuktaṃ vṛkòdara
[bhīma]
anyasyāpi na pātavyaṃ rudhiraṃ kiṃ punaḥ savakama
yathaivātmā tathā bharātā viśeṣò nāsti kaśa cana
rudhiraṃ na vayatikrāmada dantauṣṭhaṃ me 'maba mā śucaḥ
vaivasvatasa tu tada veda hastau me rudhiròkṣitau
hatāśvaṃ nakulaṃ dṛṣṭvā vṛṣasenena saṃyuge
bharātṝṇāṃ saṃprahṛṣṭānāṃ tarāsaḥ saṃjanitò mayā
keśapakṣaparāmarśe daraupadyā dayūtakārite
karòdhāda yada abruvaṃ cāhaṃ taca ca me hṛdi vartate
kaṣatradharmāca cayutò rājñi bhaveyaṃ śāsvatīḥ samāḥ
paratijñāṃ tāma anistīrya tatasa tata kṛtavāna ahama
na māma arhasi gāndhāri dòṣeṇa pariśaṅkituma
anigṛhya purā putrāna asmāsva anapakāriṣu
[ga]
vṛddhasyāsya śataṃ putrāna nighnaṃsa tavama aparājitaḥ
kasmāna na śeṣayaḥ kaṃ cida yenālpama aparādhitama
saṃtānama āvayòsa tāta vṛddhayòra hṛtarājyayòḥ
akthama andhadvayasyāsya yaṣṭira ekā na varjitā
śeṣe haya avasthite tāta putrāṇāma antake tavayi
na me duḥkhaṃ bhaveda etada yadi tavaṃ dharmama ācaraḥ
[va]
evama uktvā tu gāndhārī yudhiṣṭhirama apṛcchata
kava sa rājeti sakròdhā putrapautra vadhārditā
tāma abhyagacchada rājendrò vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ
yudhiṣṭhira idaṃ caināṃ madhuraṃ vākyama abravīta
putra hantā nṛśaṃsò 'haṃ tava devi yudhiṣṭhiraḥ
śāpārhaḥ pṛthivī nāśe hetubhūtaḥ śapasva māma
na hi me jīvitenārthò na rājyena dhanena vā
tādṛśāna suhṛdò hatvā mūḍhasyāsya suhṛda daruhaḥ
tama evaṃ vādinaṃ bhītaṃ saṃnikarṣa gataṃ tadā
nòvāca kiṃ cida gāndhārī niḥśvāsaparamā bhṛśama
tasyāvanata dehasya pādayòra nipatiṣyataḥ
yudhiṣṭhirasya nṛpatera dharmajñā dharmadarśinī
aṅgulya agrāṇi dadṛśe devī paṭṭāntareṇa sā
tataḥ sa ku nakī bhūtò darśanīyanakhò nṛpaḥ
taṃ dṛṣṭvā cārjunò 'gacchada vāsudevasya pṛṣṭhataḥ
evaṃ saṃceṣṭamānāṃsa tāna itaśa cetaśa ca bhārata
gāndhārī vigatakròdhā sāntvayāma āsa mātṛvata
tayā te samanujñātā mātaraṃ vīramātarama
abhyagacchanta sahitāḥ pṛthāṃ pṛthula vakṣasaḥ
cirasya dṛṣṭvā putrāna sā putrādhibhira abhiplutā
bāṣpama āhārayada devī vastreṇāvṛtya vai mukhama
tatò bāṣpaṃ samutsṛjya saha putraisa tathā pṛthā
apaśyada etāña śastraughaira bahudhā parivikṣatāna
sā tāna ekaikaśaḥ putrāna saṃspṛśantī punaḥ punaḥ
anvaśòcanta duḥkhārtā daraupadīṃ ca hatātmajāma
rudatīma atha pāñcālīṃ dadarśa patitāṃ bhuvi
[dara]
ārye pautrāḥ kava te sarve saubhadra sahitā gatāḥ
na tavāṃ te 'dayābhigacchanti ciradṛṣṭāṃ tapasvinīma
kiṃ nu rājyena vai kāryaṃ vihīnāyāḥ sutaira mama
[va]
tāṃ samāśvāsayāma āsa pṛthā pṛthula lòcanā
utthāpya yājñasenīṃ tu rudatīṃ śòkakarśitāma
tayaiva sahitā cāpi putraira anugatā pṛthā
abhyagacchata gāndhārīma ārtāma ārtatarā savayama
tāma uvācātha gāndhārī saha vadhvā yaśasvinīma
maivaṃ putrīti śòkārtā paśya māma api duḥkhitāma
manye lòkavināśò 'yaṃ kālaparyāya còditaḥ
avaśya bhāvī saṃprāptaḥ savabhāvāla lòmaharṣaṇaḥ
idaṃ tata samanuprāptaṃ vidurasya vacò mahata
asiddhānunaye kṛṣṇe yada uvāca mahāmatiḥ
tasminna aparihārye 'rathe vayatīte ca viśeṣataḥ
mā śucò na hi śòcyāsa te saṃgrāme nidhanaṃ gatāḥ
yathaiva tavaṃ tathaivāhaṃ kò vā māśvāsayiṣyati
mamaiva haya aparādhena kulama agryaṃ vināśitama
[va]
evama uktvā tu gāndhārī kurūṇāma āvikartanama
apaśyata tatra tiṣṭhantī sarvaṃ divyena cakṣuṣā
pativratā mahābhāgā samānavratacāriṇī
ugreṇa tapasā yuktā satataṃ satyavādinī
varadānena kṛṣṇasya maharṣeḥ puṇyakarmaṇaḥ
divyajñānabalòpetā vividhaṃ paryadevayata
dadarśa sā buddhimatī dūrāda api yathāntike
raṇājiraṃ nṛvīrāṇāma adbhutaṃ lòmaharṣaṇama
asthi keśaparistīrṇaṃ śòṇitaughapariplutama
śarīraira bahusāhasraira vinikīrṇaṃ samantataḥ
gajāśvarathayòdhānāma āvṛtaṃ rudhirāvilaiḥ
śarīraira bahusāhasraira vinikīrṇaṃ samantataḥ
gajāśvanaravīrāṇāṃ niḥsattvaira abhisaṃvṛtama
sṛgālabaḍa kākòla kaṅkakākaniṣevitama
rakṣasāṃ puruṣādānāṃ mòdanaṃ kurarākulama
aśivābhiḥ śivābhiśa ca nāditaṃ gṛdhrasevitama
tatò vayāsābhyanujñātò dhṛtarāṣṭrò mahīpatiḥ
pāṇḍuputrāśa ca te sarve yudhiṣṭhirapurògamāḥ
vāsudevaṃ puraskṛtya hatabandhuṃ ca pārthivama
kuru satriyaḥ samāsādya jagmura āyòdhanaṃ parati
samāsādya kurukṣetraṃ tāḥ satriyò nihateśvarāḥ
apaśyanta hatāṃsa tatra putrāna bharātṝna pitṝna patīna
karavyādaira bhakṣyamāṇāna vai gòmāyubaḍa vāyasaiḥ
bhūtaiḥ piśācai rakṣòbhira vividhaiśa ca niśācaraiḥ
rudrākrīḍa nibhaṃ dṛṣṭvā tadā viśasanaṃ satriyaḥ
mahārhebhyò 'tha yānebhyò vikròśantyò nipetire
adṛṣṭapūrvaṃ paśyantyò duḥkhārtā bharata satriyaḥ
śarīreṣva askhalanna anyā nayapataṃśa cāparā bhuvi
śarāntānāṃ cāpya anāthānāṃ nāsīta kā cana cetanā
pāñcāla kura yòṣāṇāṃ kṛpaṇaṃ tada abhūna mahata
duḥkhòpahata cittābhiḥ samantāda anunāditama
dṛṣṭvāyòdhanama atyugraṃ dharmajñā subalātmajā
tataḥ sā puṇḍarīkākṣama āmantrya puruṣòttamama
kurūṇāṃ vaiśasaṃ dṛṣṭvā duḥkhāda vacanama abravīta
paśyaitāḥ puṇḍarīkākṣa sanuṣā me nihateśvarāḥ
parakīrṇakeśāḥ karòśantīḥ kurarīra iva mādhava
amūsa tava abhisamāgamya samarantyò bharatarṣabhāna
pṛthaga evābhyadhāvanta putrāna bharātṝna pitṝna patīna
vīrasūbhira mahābāhò hataputrābhira āvṛtama
kava cica ca vīra patnībhira hatavīrābhira ākulama
śòbhitaṃ puruṣavyāghraira bhīṣma karṇābhimanyubhiḥ
daròṇa darupada śalyaiśa ca javaladbhira iva pāvakaiḥ
kāñcanaiḥ kavacaira niṣkaira maṇibhiśa ca mahātmanāma
aṅgadaira hastakeyūraiḥ saragbhiśa ca samalaṃkṛtama
vīrabāhuvisṛṣṭābhiḥ śaktibhiḥ parighaira api
khaḍgaiśa ca vimalaisa tīkṣṇaiḥ sa śaraiśa ca śarāsanaiḥ
karavyādasaṃghaira muditaisa tiṣṭhadbhiḥ sahitaiḥ kava cita
kava cida ākrīḍamānaiśa ca śayānaira aparaiḥ kava cita
etada evaṃvidhaṃ vīra saṃpaśyāyòdhanaṃ vibhò
paśyamānā ca dahyāmi śòkenāhaṃ janārdana
pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca vināśaṃ madhusūdana
pañcānāma iva bhūtānāṃ nāhaṃ vadhama acintayama
tāna suparṇāśa ca gṛdhrāśa ca niṣkarṣantya asṛga ukṣitāna
nigṛhya kavaceṣūgrā bhakṣayanti sahasraśaḥ
jayadrathasya karṇasya tathaiva daròṇa bhīṣmayòḥ
abhimanyòra vināśaṃ ca kaśa cintayituma arhati
avadhyakalpāna nihatāna dṛṣṭvāhaṃ madhusūdana
gṛdhrakaṅkabaḍa śayenaśvasṛgālādanī kṛtāna
amarṣavaśama āpannāna duryòdhana vaśe sathitāna
paśyemāna puruṣavyāghrāna saṃśāntāna pāvakāna iva
śayanānyūcitāḥ sarve mṛdūni vimalāni ca
vipannāsa te 'daya vasudhāṃ vivṛtāma adhiśerate
bandibhiḥ satataṃ kāle satuvadbhira abhinanditāḥ
śivānāma aśivā ghòrāḥ śṛṇvanti vividhā giraḥ
ye purā śerate vīrāḥ śayaneṣu yaśasvinaḥ
candanāgurudigdhāṅgāsa te 'daya pāṃsuṣu śerate
teṣāma ābharaṇānya ete gṛdhragòmāyuvāyasāḥ
ākṣipantya aśivā ghòrā vinadantaḥ punaḥ punaḥ
cāpāni viśikhāna pītāna nistriṃśāna vimalā gadā
yuddhābhimāninaḥ parītā jīvanta iva bibhrati
surūpa varṇā bahavaḥ karavyādaira avaghaṭṭitāḥ
ṛṣabhapratirūpākṣāḥ śerate haritasrajaḥ
apare punara āliṅgya gadāḥ parighabāhavaḥ
śerate 'bhimukhāḥ śūrā dayitā iva yòṣitaḥ
bibhrataḥ kavacānya anye vimalānya āyudhāni ca
na dharṣayanti karavyādā jīvantīti janārdana
karavyādaiḥ kṛṣyamāṇānāma apareṣāṃ mahātmanāma
śātakaumbhyaḥ sarajaśa citrā viprakīrṇāḥ samantataḥ
ete gòmāyavò bhīmā nihatānāṃ yaśasvināma
kaṇṭhāntara gatāna hārāna ākṣipanti sahasraśaḥ
sarveṣva apararātreṣu yāna anandanta bandinaḥ
satutibhiśa ca parārdhyābhira upacāraiśa ca śikṣitāḥ
tāna imāḥ paridevanti duḥkhārtāḥ paramāṅganāḥ
kṛpaṇaṃ vṛṣṇiśārdūla duḥkhaśòkārditā bhṛśama
raktòtpalavanānīva vibhānti rucirāṇi vai
mukhāni paramastrīṇāṃ pariśuṣkāṇi keśava
ruditòparatā haya etā dhayāyantyaḥ saṃpariplutāḥ
kuru satriyò 'bhigacchanti tena tenaiva duḥkhitāḥ
etānya ādityavarṇāni tapanīyanibhāni ca
ròṣaròdana tāmrāṇi vaktrāṇi kuru yòṣitāma
ā sāma paripūrṇārthaṃ niśamya paridevitama
itaretara saṃkrandāna na vijānanti yòṣitaḥ
etā dīrghama ivòcchvasya vikruśya ca vilapya ca
vispandamānā duḥkhena vīrā jahati jīvitama
bahvyò dṛṣṭvā śarīrāṇi karòśanti vilapanti ca
pāṇibhiśa cāparā ghananti śirāṃsi mṛdu pāṇayaḥ
śiròbhiḥ patitaira hastaiḥ sarvāṅgaira yūthaśaḥ kṛtaiḥ
itaretara saṃpṛktaira ākīrṇā bhāti medinī
viśiraskāna athò kāyāna dṛṣṭvā ghòrābhinandinaḥ
muhyantya anucitā nāryò videhāni śirāṃsi ca
śiraḥ kāyena saṃdhāya parekṣamāṇā vicetasaḥ
apaśyantyò paraṃ tatra nedama asyeti duḥkhitāḥ
bāhūrucaraṇāna anyāna viśikhònmathitāna pṛthaka
saṃdadhatyò 'sukhāviṣṭā mūrchantya etāḥ punaḥ punaḥ
utkṛtta śirasaśa cānyāna vijagdhāna mṛgapakṣibhiḥ
dṛṣṭvā kāśa cina na jānanti bhartṝna bharata yòṣitaḥ
pāṇibhiśa cāparā ghananti śirāṃsi madhusūdana
parekṣya bharātṝna pitṝna putrāna patīṃśa ca nihatāna paraiḥ
bāhubhiśa ca sa khaḍgaiśa ca śiròbhiśa ca sakuṇḍalaiḥ
agamyakalpā pṛthivī māṃsaśòṇitakardamā
na duḥkheṣūcitāḥ pūrvaṃ duḥkhaṃ gāhantya aninditāḥ
bharātṛbhiḥ pitṛbhiḥ putraira upakīrṇāṃ vasuṃdharāma
yūthānīva kiśòrīṇāṃ sukeśīnāṃ janārdana
sanuṣāṇāṃ dhṛtarāṣṭrasya paśya vṛndānya anekaśaḥ
atò duḥkhataraṃ kuṃ nu keśava paratibhāti me
yada imāḥ kurvate sarvā rūpama uccāvacaṃ satriyaḥ
nūnama ācaritaṃ pāpaṃ mayā pūrveṣu janmasu
yā paśyāmi hatāna putrāna pautrāna bharātṝṃśa ca keśava
evama ārtā vilapatī dadarśa nihataṃ sutama
[vaiṣampāyana]
tatò duryòdhanaṃ dṛṣṭvā gāndhārī śòkakarśitā
sahasā nayapatada bhūmau chinneva kadalī vane
sā tu labdhvā punaḥ saṃjñāṃ vikruśya ca punaḥ punaḥ
duryòdhanama abhiprekṣya śayānaṃ rudhiròkṣitama
pariṣvajya ca gāndhārī kṛpaṇaṃ paryadevayata
hāhā putreti gāndhārī vilalāpākulendriyā
sugūḍha jatru vipulaṃ hāraniṣkaniṣevitama
vāriṇā netrajenòraḥ siñcantī śòkatāpitā
samīpasthaṃ hṛṣīkeśama idaṃ vacanama abravīta
upasthite'samina saṃgrāme jañātīnāṃ saṃkṣaye vibhò
māma ayaṃ parāha vārṣṇeya parāñjalira nṛpasattamaḥ
asmiña jañātisamuddharṣe jayama ambā baravītu me
itya ukte jānatī sarvama ahaṃ savaṃ vayasanāgamama
abruvaṃ puruṣavyāghra yatò dharmasa tatò jayaḥ
yathā na yudhyamānasa tavaṃ saṃpramuhyasi putraka
dharuvaṃ śāstrajitā~la lòkāna parāptāsya amaravada vibhò
itya evama abruvaṃ pūrvaṃ nainaṃ śòcāmi vai parabhò
dhṛtarāṣṭraṃ tu śòcāmi kṛpaṇaṃ hatabāndhavama
amarṣaṇaṃ yudhāṃ śareṣṭhaṃ kṛtāstraṃ yuddhadurmadama
śayānaṃ vīraśayane paśya mādhava me sutama
yò 'yaṃ mūrdhāvasiktānāma agre yāti paraṃtapaḥ
sò 'yaṃ pāṃsuṣu śete 'daya paśya kālasya paryayama
dharuvaṃ duryòdhanò vīrò gatiṃ nasulabhāṃ gataḥ
tathā haya abhimukhaḥ śete śayane vīrasevite
yaṃ purā paryupāsīnā ramayanti mahīkṣitaḥ
mahītalasthaṃ nihataṃ gṛdhrāsa taṃ paryupāsate
yaṃ purā vayajanaira agryaira upavījanti yòṣitaḥ
tama adya pakṣavyajanaira upavījanti pakṣiṇaḥ
eṣa śete mahābāhura balavāna satyavikramaḥ
siṃheneva davipaḥ saṃkhye bhīmasenena pātitaḥ
paśya duryòdhanaṃ kṛṣṇa śayānaṃ rudhiròkṣitama
nihataṃ bhīmasenena gadāma udyamya bhārata
akṣauhiṇīra mahābāhura daśa caikāṃ ca keśava
anayada yaḥ purā saṃkhye sò 'nayāna nidhanaṃ gataḥ
eṣa duryòdhanaḥ śete maheṣvāsò mahārathaḥ
śārdūla iva siṃhena bhīmasenena pātitaḥ
viduraṃ haya avamanyaiṣa pitaraṃ caiva mandabhāka
bālò vṛddhāvamānena mandò mṛtyuvaśaṃ gataḥ
niḥsapatnā mahī yasya tarayòdaśa samāḥ sathitā
sa śete nihatò bhūmau putrò me pṛthivīpatiḥ
apaśyaṃ kṛṣṇa pṛthivīṃ dhārtarāṣṭrānuśāsanāta
pūrṇāṃ hastigavāśvasya vārṣṇeya na tu taca cirama
tāma evādya mahābāhò paśyāmya anyānuśāsanāta
hīnāṃ hastigavāśvena kiṃ nu jīvāmi mādhava
idaṃ kṛcchrataraṃ paśya putrasyāpi vadhāna mama
yada imāṃ paryupāsante hatāña śūrāna raṇe satriyaḥ
parakīrṇakeśāṃ suśròṇīṃ duryòdhana bhujāṅkagāma
rukmavedī nibhāṃ paśya kṛṣṇa lakṣmaṇamātarama
nūnama eṣā purā bālā jīvamāne mahābhuje
bhujāva āśritya ramate subhujasya manasvinī
kathaṃ tu śatadhā nedaṃ hṛdayaṃ mama dīryate
paśyantyā nihataṃ putraṃ putreṇa sahitaṃ raṇe
putraṃ rudhirasaṃsiktama upajighratya aninditā
duryòdhanaṃ tu vāmòruḥ pāṇinā parimārjati
kiṃ nu śòcati bhartāraṃ putraṃ caiṣā manasvinī
tathā haya avasthitā bhāti putraṃ cāpya abhivīkṣya sā
savaśiraḥ pañcaśākhābhyāma abhihatyāyatekṣaṇā
patatya urasi vīrasya kururājasya mādhava
puṇḍarīkanibhā bhāti puṇḍarīkāntara parabhā
mukhaṃ vimṛjya putrasya bhartuśa caiva tapasvinī
yadi cāpya āgamāḥ santi yadi vā śarutayasa tathā
dharuvaṃ lòkāna avāptò 'yaṃ nṛpò bāhubalārjitāna
[gāndhārī]
paśya mādhava putrāna me śatasaṃkhyāña jitaklamāna
gadayā bhīmasenena bhūyiṣṭhaṃ nihatāna raṇe
idaṃ duḥkhataraṃ me 'daya yada imā muktamūrdhajāḥ
hataputrā raṇe bālāḥ paridhāvanti me sanuṣāḥ
parāsādatalacāriṇyaśa caraṇaira bhūṣaṇānvitaiḥ
āpannā yata sapṛśantīmā rudhirārdrāṃ vasuṃdharāma
gṛdhrāna utsārayantyaśa ca gòmāyūna vāyasāṃsa tathā
śòkenārtā vighūrṇantyò mattā iva carantya uta
eṣānyā tava anavadyāṅgī karasaṃmitamadhyamā
ghòraṃ tada vaiśasaṃ dṛṣṭvā nipatatya atiduḥkhitā
dṛṣṭvā me pārthivasutāma etāṃ lakṣmaṇamātarama
rājaputrīṃ mahābāhò manò na vayupaśāmyati
bharātṝṃśa cānyāḥ patīṃśa cānyāḥ putrāṃśa ca nihatāna bhuvi
dṛṣṭvā paripatantya etāḥ paragṛhya subhujā bhujāna
madhyamānāṃ tu nārīṇāṃ vṛddhānāṃ cāparājita
ākrandaṃ hatabandhūnāṃ dāruṇe vaiśase śṛṇu
rathanīḍāni dehāṃśa ca hatānāṃ gajavājināma
āśritāḥ śaramamòhārtāḥ sathitāḥ paśya mahābala
anyā cāpahṛtaṃ kāyāca cārukuṇḍalama unnasama
savasya bandhòḥ śiraḥ kṛṣṇa gṛhītvā paśya tiṣṭhati
pūrvajātikṛtaṃ pāpaṃ manye nāplama ivānagha
etābhira anavadyābhira mayā caivālpamedhayā
tada idaṃ dharmarājena yātitaṃ nò janārdana
na hi nāśò 'sati vārṣṇeya karmaṇòḥ śubhapāpayòḥ
paratyagra vayasaḥ paśya darśanīyakucòdarāḥ
kuleṣu jātā harīmatyaḥ kṛṣṇapakṣākṣi mūrdhajāḥ
haṃsagadgada bhāṣiṇyò duḥkhaśòkapramòhitāḥ
sārasya iva vāśantyaḥ patitāḥ paśya mādhava
phullapadmaprakāśāni puṇḍarīkākṣa yòṣitāma
anavadyāni vatrāṇi tapatya asukharaśmivāna
īrṣūṇāṃ mama putrāṇāṃ vāsudevāvaròdhanama
mattamātaṅgadarpāṇāṃ paśyantya adya pṛthagjanāḥ
śatacandrāṇi carmāṇi dhavajāṃśa cādityasaṃnibhāna
raukmāṇi caiva varmāṇi niṣkāna api ca kāñcanāna
śīrṣa tarāṇāni caitāni putrāṇāṃ me mahītale
paśya dīptāni gòvinda pāvakāna suhutāna iva
eṣa duḥśāsanaḥ śete śūreṇāmitra ghātinā
pītaśòṇitasarvāṅgò bhīmasenena pātitaḥ
gadayā vīra ghātinyā paśya mādhava me sutama
dayūtakleśāna anusmṛtya daraupadyā còditena ca
uktā haya anena pāñcālī sabhāyāṃ dayūtanirjitā
pariyaṃ cikīrṣatā bharātuḥ karṇasya ca janārdana
sahaiva sahadevena nakulenārjunena ca
dāsabhāryāsi pāñcāli kaṣipraṃ paraviśa nò gṛhāna
tatò 'hama abruvaṃ kṛṣṇa tadā duryòdhanaṃ nṛpama
mṛtyupāśaparikṣiptaṃ śakuniṃ putra varjaya
nibòdhainaṃ sudurbuddhiṃ mātulaṃ kalahapriyama
kaṣiprama enaṃ parityajya putra śāmyasva pāṇḍavaiḥ
na budhyase tavaṃ durbuddhe bhīmasenama amarṣaṇama
vāṅnārācaisa tudaṃsa tīkṣṇaira ulkābhira iva kuñjarama
tāna eṣa rabhasaḥ karūrò vākśalyāna avadhārayana
utsasarja viṣaṃ teṣu sarpò gòvṛṣabheṣva iva
eṣa duḥśāsanaḥ śete vikṣipya vipulau bhujau
nihatò bhīmasenena siṃheneva maharṣabhaḥ
atyarthama akaròda raudraṃ bhīmasenò 'tayamarṣaṇaḥ
duḥśāsanasya yata karuddhò 'pibaca chòṇitama āhave
[ga]
eṣa mādhava putrò me vikarṇaḥ parājñasaṃmataḥ
bhūmau vinihataḥ śete bhīmena śatadhā kṛtaḥ
gajamadhya gataḥ śete vikarṇò madhusūdana
nīlameghaparikṣiptaḥ śaradīva divākaraḥ
asya cāpagraheṇaiṣa pāṇiḥ kṛtakiṇò mahāna
kathaṃ cica chidyate gṛdhraira attu kāmaisa talatravāna
asya bhāryāmiṣa parepsūna gṛdhrāna etāṃsa tapasvinī
vārayatya aniśaṃ bālā na ca śaknòti mādhava
yuvā vṛndārakaḥ śūrò vikarṇaḥ puruṣarṣabha
sukhòcitaḥ sukhārhaśa ca śete pāṃsuṣu mādhava
karṇinālīkanārācaira bhinnamarmāṇama āhave
adyāpi na jahātya enaṃ lakṣṇīra bharatasattamama
eṣa saṃgrāmaśūreṇa paratijñāṃ pālayiṣyatā
durmukhò 'bhimukhaḥ śete hatò 'rigaṇahā raṇe
tasyaitada vadanaṃ kṛṣṇa śavāpadaira ardhabhakṣitama
vibhātya abhyadhikaṃ tāta saptamyāma iva candramāḥ
śūrasya hi raṇe kṛṣṇa yasyānanama athedṛśama
sa kathaṃ nihatò 'mitraiḥ pāṃsūna garasati me sutaḥ
yasyāhavaṃ mukhe saumyā sathātā naivòpapadyate
sa kathaṃ kurmukhò 'mitraira hatò vibudhalòkajita
citrasenaṃ hataṃ bhūmau śayānaṃ madhusūdana
dhārtarāṣṭrama imaṃ paśya paratimānaṃ danuṣmatāma
taṃ citramālyābharaṇaṃ yuvatyaḥ śòkakarśitāḥ
karavyādasaṃghaiḥ sahitā rudantyaḥ paryupāsate
satrīṇāṃ ruditanirghòṣaḥ śavāpadānāṃ ca garjitama
citrarūpama idaṃ kṛṣṇa vicitraṃ paratibhāti me
yuvā vṛndārakò nityaṃ paravara satrī niṣevitaḥ
viviṃśatira asau śete dhavastaḥ pāṃsuṣu mādhava
śarasaṃkṛtta varṇāṇaṃ vīraṃ viśasane hatama
parivāryāsate gṛdhrāḥ pariviṃśā viviṃśatima
paraviśya samare vīraḥ pāṇḍavānāma anīkināma
āviśya śayane śete punaḥ satpuruṣòcitama
samitòpapannaṃ sunasaṃ subhru tārādhipòpamama
atīva śubhraṃ vadanaṃ paśya kṛṣṇa viviṃśateḥ
yaṃ sama taṃ paryupāsante vasuṃ vāsava yòṣitaḥ
karīḍantama iva gandharvaṃ devakanyāḥ sahasraśaḥ
hantāraṃ vīrasenānāṃ śūraṃ samitiśòbhanama
nibarhaṇama amitrāṇāṃ duḥsahaṃ viṣaheta kaḥ
duḥsahasyaitada ābhāti śarīraṃ saṃvṛtaṃ śaraiḥ
girira ātmaruhaiḥ phullaiḥ karṇikāraira ivāvṛtaḥ
śātakaumbhyā sarajā bhāti kavacena ca bhāsvatā
agnineva giriḥ śavetò gatāsura api duḥsahaḥ
[ga]
adhyardhaguṇama āhura yaṃ bale śaurye ca mādhava
pitrā tavayā ca dāśārha dṛptaṃ siṃhama ivòtkaṭama
yò bibheda camūma ekò mama putrasya durbhidāma
sa bhūtvā mṛtyura anyeṣāṃ savayaṃ mṛtyuvaśaṃ gataḥ
tasyòpalakṣaye kṛṣṇa kārṣṇera amitatejasaḥ
abhimanyòra hatasyāpi parabhā naivòpaśāmyati
eṣā virāṭa duhitā sanuṣā gāṇḍīvadhanvanaḥ
ārtā bālā patiṃ vīraṃ śòcyā śòcatya aninditā
tama eṣā hi samāsādya bhāryā bhartārama antike
virāṭa duhitā kṛṣṇa pāṇinā parimārjati
tasya vaktrama upāghrāya saubhadrasya yaśasvinī
vibuddhakamalākāraṃ kambuvṛttaśirò dharama
kāmyarūpavatī caiṣā pariṣvajati bhāminī
lajja mānā puraivainaṃ mādhvīka madamūrchitā
tasya kaṣatajasaṃdigdhaṃ jātarūpapariṣkṛtama
vimucya kavacaṃ kṛṣṇa śarīrama abhivīkṣate
avekṣamāṇā taṃ bālā kṛṣṇa tavāma abhibhāṣate
ayaṃ te puṇḍarīkākṣa sadṛśākṣò nipātitaḥ
bale vīrye ca sadṛśasa tejasā caiva te 'nagha
rūpeṇa ca tavātyarthaṃ śete bhuvi nipātitaḥ
atyantasukumārasya rāṅka vājina śāyinaḥ
kaca cida adya śarīraṃ te bhūmau na paritapyate
mātaṅgabhuja varṣmāṇau jayākpepa kaṭhina tavacau
kāñcanāṅgadinau śeṣe nikṣipya vipulau bhujau
vayāyamya bahudhā nūnaṃ sukhasuptaḥ śaramāda iva
evaṃ vilapatīma ārtāṃ na hi māma abhibhāṣase
āryāma ārya subhadrāṃ tavama imāṃśa ca taridaśòpamāna
pitṝna māṃ caiva duḥkhārtāṃ vihāya kava gamiṣyasi
tasya śòṇitasaṃdigdhāna keśāna unnāmya pāṇinā
utsaṅge vaktrama ādhāya jīvantama iva pṛcchati
savasrīyaṃ vāsudevasya putraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ
kathaṃ tavāṃ raṇamadhyasthaṃ jaghnura ete mahārathāḥ
dhiga astu karūra kartṝṃsa tāna kṛpa karṇajayadrathāna
daròṇa darauṇāyanī còbhau yaira asi vayasanī kṛtaḥ
ratharṣabhāṇāṃ sarveṣāṃ kathama āsīta tadā manaḥ
bālaṃ tavāṃ parivāryaikaṃ mama duḥkhāya jaghnuṣāma
kathaṃ nu pāṇḍavānāṃ ca pāñcālānāṃ ca paśyatāma
tavaṃ vīra nidhanaṃ parāptò nāthavāna sannanāthavata
dṛṣṭvā bahubhira ākrande nihataṃ tavāma anāthavata
vīraḥ puruṣaśārdūlaḥ kathaṃ jīvati pāṇḍavaḥ
na rājyalābhò vipulaḥ śatrūṇāṃ vā parābhavaḥ
parītaṃ dāsyati pārthānāṃ tavāma ṛte puṣkarekṣaṇa
tava śastrajitā~la lòkāna dharmeṇa ca damena ca
kaṣiprama anvāgamiṣyāmi tatra māṃ paratipālaya
durmaraṃ punara aprāpte kāle bhavati kena cita
yada ahaṃ tavāṃ raṇe dṛṣṭvā hataṃ jīvāmi durbhagā
kāma idānīṃ naravyāghra śalakṣṇayā samitayā girā
pitṛlòke sametyānyāṃ māma ivāmantrayiṣyasi
nūnama apsarasāṃ savarge manāṃsi paramathiṣyasi
parameṇa ca rūpeṇa girā ca samitapūrvayā
parāpya puṇyakṛtā~la lòkāna apsaròbhiḥ sameyivāna
saubhadra viharana kāle samarethāḥ sukṛtāni me
etāvāna iha saṃvāsò vihitasa te mayā saha
ṣaṇa māsāna saptame māsi tavaṃ vīra nidhanaṃ gataḥ
itya uktavacanāma etāma apakarṣanti duḥkhitāma
uttarāṃ mòghasaṃkalpāṃ matsyarājakulastriyaḥ
uttarāma apakṛṣyaināma ārtāma ārtatarāḥ savayama
virāṭaṃ nihataṃ dṛṣṭvā karòśanti vilapanti ca
daròṇāstra śarasaṃkṛttaṃ śayānaṃ rudhiròkṣitama
virāṭaṃ vitudantya ete gṛdhragòmāyuvāyasāḥ
vitudyamānaṃ vihagaira virāṭama asitekṣaṇāḥ
na śaknuvanti vivaśā nivartayituma āturāḥ
āsāma ātapataptānāma āyasena ca yòṣitāma
śarameṇa ca vivarṇānāṃ rūpāṇāṃ vigataṃ vapuḥ
uttaraṃ cābhimanyuṃ ca kāmbòjaṃ ca sudakṣiṇama
śiśūna etāna hatāna paśya lakṣmaṇaṃ ca sudarśanama
āyòdhana śiròmadhye śayānaṃ paśya mādhava
[gāndhārī]
eṣa vaikartanaḥ śete maheṣvāsò mahārathaḥ
javalitānalavata saṃkhye saṃśāntaḥ pārtha tejasā
paśya vaikartanaṃ karṇaṃ nihatyātirathāna bahūna
śòṇitaughaparītāṅgaṃ śayānaṃ patitaṃ bhuvi
amarṣī dīrgharòṣaśa ca maheṣvāsò mahārathaḥ
raṇe vinihataḥ śete śūrò gāṇḍīvadhanvanā
yaṃ sama pāṇḍava saṃtrāsāna mama putrā mahārathāḥ
parāyudhyanta puraskṛtya mātaṅgā iva yūthapama
śārdūlama iva siṃhena samare savyasācinā
mātaṅgama iva mattena mātaṅgena nipātitama
sametāḥ puruṣavyāghra nihataṃ śūrama āhave
parakīrṇamūrdhajāḥ patnyò rudatyaḥ paryupāsate
udvignaḥ satataṃ yasmāda dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
tarayòdaśa samā nidrāṃ cintayanna nādhyagacchata
anādhṛṣyaḥ paraira yuddhe śatrubhira maghavāna iva
yugāntāgnira ivārciṣmāna himavāna iva ca sathiraḥ
sa bhūtvā śaraṇaṃ vīrò dhārtarāṣṭrasya mādhava
bhūmau vinihataḥ śete vātarugṇa iva darumaḥ
paśya karṇasya patnīṃ tavaṃ vṛṣasenasya mātarama
lālapyamānāḥ karuṇaṃ rudatīṃ patitāṃ bhuvi
ācārya śāpò 'nugatò dharuvaṃ tavāṃ; yada agrasaca cakrama iyaṃ dharā te
tataḥ śareṇāpahṛtaṃ śirasa te; dhanaṃjayenāhave śatrumadhye
ahò dhiga eṣā patitā visaṃjñā; samīkṣya jāmbūnadabaddhaniṣkama
karṇaṃ mahābāhuma adīnasattvaṃ; suṣeṇa mātā rudatī bhṛśārtā
alpāvaśeṣò hi kṛtò mahātmā; śarīrabhakṣaiḥ paribhakṣayadbhiḥ
daraṣṭuṃ na saṃprīti karaḥ śaśīva; kṛṣṇaśya pakṣasya caturdaśāhe
sāvartamānā patitā pṛthivyāma; utthāya dīnā punara eva caiṣā
karṇasya vaktraṃ parijighramāṇā; ròrūyate putravadhābhitaptā
[ga]
āvantyaṃ bhīmasenena bhakṣayanti nipātitama
gṛdhragòmāyavaḥ śūraṃ bahu bandhuma abandhuvata
taṃ paśya kadanaṃ kṛtvā śatrūṇāṃ madhusūdana
śayānaṃ vīraśayane rudhireṇa samukṣitama
taṃ sṛgālāśa ca kaṅkāśa ca karavyādāśa ca pṛthagvidhāḥ
tena tena vikarṣanti paśya kālasya paryayama
śayānaṃ vīraśayane vīrama ākranda sāriṇama
āvantyama abhitò nāryò rudatyaḥ paryupāsate
parātipīyaṃ maheṣvāsaṃ hataṃ bhallena bāhlikama
parasuptama iva śārdūlaṃ paśya kṛṣṇa manasvinama
atīva mukhavarṇò 'saya nihatasyāpi śòbhate
sòmasyevābhipūrṇasya paurṇamāsyāṃ samudyataḥ
putraśòkābhitaptena paratijñāṃ parirakṣatā
pākaśāsaninā saṃkhye vārddha kaṣatrira nipātitaḥ
ekādaśa camūra jitvā rakṣyamāṇaṃ mahātmanā
satyaṃ cikīrṣatā paśya hatama enaṃ jayadrathama
sindhusauvīrabhartāraṃ darpapūrṇaṃ manasvinama
bhakṣayanti śivā gṛdhrā janārdana jayadrathama
saṃrakṣyamāṇaṃ bhāryābhira anuraktābhira acyuta
bhaṣantò vayapakarṣanti gahanaṃ nimnama antikāta
tama etāḥ paryupāsante rakṣamāṇā mahābhujama
sindhusauvīragāndhārakāmbòjayavanastriyaḥ
yadā kṛṣṇāma upādāya parādravata kekayaiḥ saha
tadaiva vadhyaḥ pāṇḍūnāṃ janārdana jayadratha
duḥśalāṃ mānayadbhisa tu yadā muktò jayadrathaḥ
kathama adya na tāṃ kṛṣṇa mānayanti sama te punaḥ
saiṣā mama sutā bālā vilapantī suduḥkhitā
paramāpayati cātmānama ākròśati ca pāṇḍavāna
kiṃ nu duḥkhataraṃ kṛṣṇa paraṃ mama bhaviṣyati
yata sutā vidhavā bālā sanuṣāśa ca nihateśvarāḥ
ahò dhiga duḥśalāṃ paśya vītaśòkabhayāma iva
śirò bhartura anāsādya dhāvamānāma itasa tataḥ
vārayāma āsa yaḥ sarvāna pāṇḍavāna putragṛddhinaḥ
sa hatvā vipulāḥ senāḥ savayaṃ mṛtyuvaśaṃ gataḥ
taṃ mattama iva mātaṅgaṃ vīraṃ paramadurjayama
parivārya rudantya etāḥ satriyaśa candròpamānanāḥ
[ga]
eṣa śalyò hataḥ śete sākṣāna nakula mātulaḥ
dharmajñena satā tāta dharmarājena saṃyuge
yasa tavayā sapardhate nityaṃ sarvatra puruṣarṣabha
sa eṣa nihataḥ śete madrarājò mahārathaḥ
yena saṃgṛhṇatā tāta rathama ādhirathera yudhi
javārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ tathā tejòvadhaḥ kṛtaḥ
ahò dhika paśya śalyasya pūrṇacandra sudarśanama
mukhaṃ padmapalāśākṣaṃ vaḍaira ādaṣṭama avraṇama
eṣā cāmīkarābhasya taptakāñcanasa parabhā
āsyāda viniḥsṛtā jihvā bhakṣyate kṛṣṇapakṣibhiḥ
yudhiṣṭhireṇa nihataṃ śalyaṃ samitiśòbhanama
rudantyaḥ paryupāsante madrarājakulastriyaḥ
etāḥ susūkṣma vasanā madrarājaṃ nararṣabhama
karòśantya abhisamāsādya kaṣatriyāḥ kaṣatriyarṣabhama
śalyaṃ nipatitaṃ nāryaḥ parivāryābhitaḥ sathitāḥ
vāśitā gṛṣṭayaḥ paṅke parimagnama ivarṣabhama
śalyaṃ śaraṇadaṃ śūraṃ paśyainaṃ rathasattamama
śayānaṃ vīraśayane śaraira viśakalīkṛtama
eṣa śailālayò rājā bhagadattaḥ paratāpavāna
gajāṅkuśa dharaḥ śareṣṭhaḥ śete bhuvi nipātitaḥ
yasya rukmamayī mālā śirasya eṣā virājate
śavāpadaira bhakṣyamāṇasya śòbhayantīva mūrdhajāna
etena kila pārthasya yuddhama āsīta sudāruṇama
lòmaharṣaṇama atyugraṃ śakrasya balinā yathā
yòdhayitvā mahābāhura eṣa pārthaṃ dhanaṃjayama
saṃśayaṃ gamayitvā ca kuntīputreṇa pātitaḥ
yasya nāsti samò lòke śaurye vīrye ca kaśa cana
sa eṣa nihataḥ śete bhīṣmò bhīṣmakṛda āhave
paśya śāṃtanavaṃ kṛṣṇa śayānaṃ sūryavarcasama
yugānta iva kālena pātitaṃ sūryama ambarāta
eṣa taptvā raṇe śatrūña śastratāpena vīryavāna
narasūryò 'satama abhyeti sūryò 'satama iva keśava
śaratalpagataṃ vīraṃ dharme devāpinā samama
śayānaṃ vīraśayane paśya śūra niṣevite
karṇinālīkanārācaira āstīrya śayanòttamama
āviśya śete bhagavāna sakandaḥ śaravaṇaṃ yathā
atūla pūrṇaṃ gāṅgeyasa taribhira bāṇaiḥ samanvitama
upadhāyòpadhānāgryaṃ dattaṃ gāṇḍīvadhanvanā
pālayānaḥ pituḥ śāstrama ūrdhvaretā mahāyaśāḥ
eṣa śāṃtanavaḥ śete mādhavāpratimò yudhi
dharmātmā tāta dharmajñaḥ pāramparyeṇa nirṇaye
amartya iva martyaḥ sanna eṣa parāṇāna adhārayata
nāsti yuddhe kṛtī kaśa cina na vidvāna na parākramī
yatra śāṃtanavò bhīṣmaḥ śete 'daya nihataḥ paraiḥ
savayama etena śūreṇa pṛcchyamānena pāṇḍavaiḥ
dharmajñenāhave mṛtyura ākhyātaḥ satyavādinā
paranaṣṭaḥ kuruvaṃśaśa ca punara yena samuddhṛtaḥ
sa gataḥ kurubhiḥ sārdhaṃ mahābuddhiḥ parābhavama
dharmeṣu kuravaḥ kaṃ nu pariprakṣyanti mādhava
gate devavrate savargaṃ devakalpe nararṣabhe
arjunasya vinetārama ācāryaṃ sātyakesa tathā
taṃ paśya patitaṃ daròṇaṃ kurūṇāṃ guru sattamama
astraṃ caturvidhaṃ veda yathaiva taridaśeśvaraḥ
bhārgavò vā mahāvīryasa tathā daròṇò 'pi mādhava
yasya parasādāda bībhatsuḥ pāṇḍavaḥ karma duṣkarama
cakāra sa hataḥ śete nainama astrāṇya apālayana
yaṃ puròdhāya kurava āhvayanti sama pāṇḍavāna
sò 'yaṃ śastrabhṛtāṃ śareṣṭhò daròṇaḥ śastraiḥ pṛthaka kṛtaḥ
yasya nirdahataḥ senāṃ gatira agnera ivābhavata
sa bhūmau nihataḥ śete śāntārcira iva pāvakaḥ
dhanura muṣṭira aśīrṇaśa ca hastāvāpaśa ca mādhava
daròṇasya nihatasyāpi dṛśyate jīvatò yathā
vedā yasmāca ca catvāraḥ sarvāstrāṇi ca keśava
anapetāni vai śūrāda yathaivādau parajāpateḥ
bandanārhāva imau tasya bandibhira vanditau śubhau
gòmāyavò vikarṣanti pādau śiṣyaśatārcitau
daròṇaṃ darupadaputreṇa nihataṃ madhusūdana
kṛpī kṛpaṇama anvāste duḥkhòpahata cetanā
tāṃ paśya rudatīma ārtāṃ mukhakeśīma adhòmukhīma
hataṃ patima upāsantīṃ daròṇaṃ śastrabhṛtāṃ varama
bāṇaira bhinnatanu tarāṇaṃ dhṛṣṭadyumnena keśava
upāste vai mṛdhe daròṇaṃ jaṭilā barahmacāriṇī
paretakṛtye ca yatate kṛpī kṛpaṇama āturā
hatasya samare bhartuḥ sukumārī yaśasvinī
agnīna āhṛtya vidhivaca citāṃ parajvālya sarvaśaḥ
daròṇama ādhāya gāyanti tarīṇi sāmāni sāmagāḥ
kiranti ca citāma ete jaṭilā barahmacāriṇaḥ
dhanurbhiḥ śaktibhiśa caiva rathanīdaiśa ca mādhava
śastraiśa ca vividhaira anyaira dhakṣyante bhūri tejasama
ta ete daròṇama ādhāya śaṃsanti ca rudanti ca
sāmabhisa taribhira antaḥsthaira anuśaṃsanti cāpare
agnāva agnima ivādhāya daròṇaṃ hutvā hutāśane
gacchantya abhimukhā gaṅgāṃ daròṇaśiṣyā davijātayaḥ
apasavyāṃ citiṃ kṛtvā puraskṛtya kṛpīṃ tadā
[ga]
sòmadattasutaṃ paśya yuyudhānena pātitama
vitudyamānaṃ vihagaira bahubhira mādhavāntike
putraśòkābhisaṃtaptaḥ sòmadattò janārdana
yuyudhānaṃ maheṣvāsaṃ garhayanna iva dṛśyate
asau tu bhūriśravasò mātā śòkapariplutā
āśvāsayati bhartāraṃ sòmadattama aninditā
diṣṭyā nedaṃ mahārāja dāruṇaṃ bharatakṣayama
kuru saṃkrandanaṃ ghòraṃ yugāntama anupaśyasi
diṣṭyā yūpadhvajaṃ vīraṃ putraṃ bhūrisahasradama
anekakratuyajvānāṃ nihataṃ nādya paśyasi
diṣṭyā sanuṣāṇāma ākrande ghòraṃ vilapitaṃ bahu
na śṛṇòṣi mahārāja sārasīnāma ivārṇave
ekavastrānusaṃvītāḥ parakīrṇāsita mūrdhajāḥ
sanuṣāsa te paridhāvanti hatāpatyā hateśvarāḥ
śavāpadaira bhakṣyamāṇaṃ tavama ahò diṣṭyā na paśyasi
chinnabāhuṃ naravyāghrama arjunena nipātitama
śalaṃ vinihataṃ saṃkhye bhūriśravasama eva ca
sanuṣāśa ca vidhavāḥ sarvā diṣṭyā nādyeha paśyasi
diṣṭyā tata kāñcanaṃ chatraṃ yūpaketòra mahātmanaḥ
vinikīrṇaṃ rathòpasthe saumadattera na paśyasi
amūsa tu bhūriśravasò bhāryāḥ sātyakinā hatama
parivāryānuśòcanti bhartārama asitekṣaṇāḥ
etā vilapya bahulaṃ bhartṛśòkena karśitāḥ
patantya abhimukhā bhūmau kṛpaṇaṃ bata keśava
bībhatsura atibībhatsaṃ karmedama akaròta kathama
paramattasya yada acchaitsīda bāhuṃ śūrasya yajvanaḥ
tataḥ pāpataraṃ karmakṛtavāna api sātyakiḥ
yasmāta parāyòpaviṣṭasya parāhārṣīta saṃśitātmanaḥ
ekò davābhyāṃ hataḥ śeṣe tavama adharmeṇa dhārmikaḥ
iti yūpadhvajasyaitāḥ satriyaḥ karòśanti mādhava
bhāryā yūpadhvajasyaiṣā karasaṃmitamadhyamā
kṛtvòtsaṅge bhujaṃ bhartuḥ kṛpaṇaṃ paryadevayata
ayaṃ sa raśanòtkarṣī pīnastana vimardanaḥ
nābhyūrujaghanasparśī nīvī visraṃsanaḥ karaḥ
vāsudevasya sāṃnidhye pārthenākliṣṭa karmaṇā
yudhyataḥ samare 'nayena paramattasya nipātitaḥ
kiṃ nu vakṣyasi saṃsatsu kathāsu ca janārdana
arjunasya mahata karma savayaṃ vā sa kirīṭavāna
itya evaṃ garhayitvaiṣā tūṣṭīma āste varāṅganā
tāma etāma anuśòcanti sapatnyaḥ savāma iva sanuṣāma
gāndhārarājaḥ śakunira balavāna satyavikramaḥ
nihataḥ sahadevena bhāgineyena mātulaḥ
yaḥ purā hemadaṇḍābhyāṃ vayajanābhyāṃ sama vījyate
sa eṣa pakṣibhiḥ pakṣaiḥ śayāna upavījyate
yaḥ sama rūpāṇi kurute śataśò 'tha sahasraśaḥ
tasya māyāvinò māyā dagdhāḥ pāṇḍava tejasā
māyayā nikṛtiprajñò jitavāna yò yudhiṣṭhirama
sabhāyāṃ vipulaṃ rājyaṃ sa punara jīvitaṃ jitaḥ
śakuntāḥ śakuniṃ kṛṣṇa samantāta paryupāsate
kitavaṃ mama putrāṇāṃ vināśāyòpaśikṣitama
etenaitana mahada vairaṃ parasaktaṃ pāṇḍavaiḥ saha
vadhāya mama putrāṇāma ātmanaḥ sagaṇasya ca
yathaiva mama putrāṇāṃ lòkāḥ śastrajitāḥ parabhò
evama asyāpi durbuddhera lòkāḥ śastreṇa vai jitāḥ
kathaṃ ca nāyaṃ tatrāpi putrāna me bharātṛbhiḥ saha
viròdhayeda ṛju parajñāna anṛjura madhusūdana
[ga]
kāmbòjaṃ paśya durdharṣaṃ kāmbòjāstaraṇòcitama
śayānama ṛṣabhaskandhaṃ hataṃ pāṃsuśu mādhava
yasya kaṣatajasaṃdigdhau bāhū candanarūṣitau
avekṣya kṛpaṇaṃ bhāryā vilapatya atiduḥkhitā
imau tau parighaprakhyau bāhū śubhatalāṅgulī
yayòra vivarama āpannāṃ na ratira māṃ purājahata
kāṃ gatiṃ nu gamiṣyāmi tavayā hīnā janeśvara
dūrabandhura nātheva atīva madhurasvarā
ātape kalāmyamānānāṃ vividhānāma iva sarajāma
kalāntānāma api nārīṇāṃ na śarīra jahati vai tanuma
śayānama abhitaḥ śūraṃ kāliṅgaṃ madhusūdana
paśya dīptāṅgada yugapratibaddha mahābhujama
māgadhānāma adhipatiṃ jayatsenaṃ janārdana
parivārya pararuditā māgadhyaḥ paśya yòṣitaḥ
āsāma āyatanetrāṇāṃ susvarāṇāṃ janārdana
manaḥ śarutiharò nādò manò mòhayatīva me
parakīrṇasarvābharaṇā rudantyaḥ śòkakarśitāḥ
savāstīrṇaśayanòpetā māgadhyaḥ śerate bhuvi
kòsalānāma adhipatiṃ rājaputraṃ bṛhadbalama
bhartāraṃ parivāryaitāḥ pṛthaka pararuditāḥ satriyaḥ
asya gātragatāna bāṇāna kārṣṇi bāhubalārpitāna
uddharantya asukhāviṣṭā mūrchamānāḥ punaḥ punaḥ
āsāṃ sarvānavadyānāma ātapena pariśramāta
paramlāna nalinābhāni bhānti vaktrāṇi mādhava
daròṇena nihatāḥ śūrāḥ śerate rucirāṅgadāḥ
daròṇenābhimukhāḥ sarve bharātaraḥ pañca kelayāḥ
taptakāñcanavarmāṇasa tāmradhvajarathasrajaḥ
bhāsayanti mahīṃ bhāsā javalitā iva pāvakāḥ
daròṇena darupadaṃ saṃkhye paśya mādhava pātitama
mahādvipama ivāraṇye siṃhena mahatā hatama
pāñcālarājñò vipulaṃ puṇḍarīkākṣa pāṇḍurama
ātapatraṃ samābhāti śaradīva divākaraḥ
etāsa tu darupadaṃ vṛddhaṃ sanuṣā bhāryāśa ca duḥkhitāḥ
dagdhvā gacchanti pāñcālyaṃ rājānama apasavyataḥ
dhṛṣṭaketuṃ maheṣvāsaṃ cedipuṃgavama aṅganāḥ
daròṇena nihataṃ śūraṃ haranti hṛtacetasaḥ
daròṇāstrama abhihatyaiṣa vimarde madhusūdana
maheṣvāsò hataḥ śete nadyā hṛta iva darumaḥ
eṣa cedipatiḥ śūrò dhṛṣṭaketura mahārathaḥ
śete vinihataḥ saṃkhye hatvā śatrūna sahasraśaḥ
vitudyamānaṃ vihagaisa taṃ bhāryāḥ paratyupasthitāḥ
cedirājaṃ hṛṣīkeśahataṃ sabalabāndhavama
dāśārhī putrajaṃ vīraṃ śayānaṃ satyavikramama
āròpyāṅke rudantya etāśa cedirājavarāṅganāḥ
asya putraṃ hṛṣīkeśasuvaktraṃ cārukuṇḍalama
daròṇena samare paśya nikṛttaṃ bahudhā śaraiḥ
pitaraṃ nūnama ājisthaṃ yudhyamānaṃ paraiḥ saha
nājahāta pṛṣṭhatò vīrama adyāpi madhusūdana
evaṃ mamāpi putrasya putraḥ pitarama anvagāta
duryòdhanaṃ mahābāhò lakṣmaṇaḥ paravīrahā
vindānuvindāva āvantyau patitau paśya mādhava
himānte puṣpitau śālau marutā galitāva iva
kāñcanāṅgadavarmāṇau bāṇakhaḍgadhanurdharau
ṛṣabhaprati rūpākṣau śayānau vimalasrajau
avadhyāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇa sarva eva tavayā saha
ye muktā daròṇa bhīṣmābhyāṃ karṇāda vaikartanāta kṛpāta
duryòdhanāda daròṇasutāta saindhavāca ca mahārathāta
sòmadattāda vikarṇāca ca śūrāca ca kṛtavarmaṇaḥ
ye hanyuḥ śastravegena devāna api nararṣabhāḥ
ta ime nihatāḥ saṃkhye paśya kālasya paryayama
nātibhārò 'sati daivasya dharuvaṃ mādhava kaśa cana
yada ime nihatāḥ śūrāḥ kaṣatriyaiḥ kaṣatriyarṣabhāḥ
tadaiva nihatāḥ kṛṣṇa mama putrāsa tarasvinaḥ
yadaivākṛta kāmasa tavama upaplavyaṃ gataḥ punaḥ
śaṃtanòśa caiva putreṇa parājñena vidureṇa ca
tadaivòktāsmi mā sanehaṃ kuruṣvātma suteṣva iti
tayòra na darśanaṃ tāta mithyā bhavituma arhati
acireṇaiva me putrā bhasmībhūtā janārdana
[va]
itya uktvā nayapatada bhūmau gāndhārī śòkakarśitā
duḥkhòpahata vijñānā dhairyama utsṛjya bhārata
tataḥ kòpaparītāṅgī putraśòkapariplutā
jagāma śauriṃ dòṣeṇa gāndhārī vayathitendriyā
[ga]
pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśa ca darugdhāḥ kṛṣṇa parasparama
upekṣitā vinaśyantasa tavayā kasmāja janārdana
śaktena bahu bhṛtyena vipule tiṣṭhatā bale
ubhayatra samarthena śarutavākyena caiva ha
icchatòpekṣitò nāśaḥ kurūṇāṃ madhusūdana
yasmāta tavayā mahābāhò phalaṃ tasmāda avāpnuhi
patiśuśrūṣayā yana me tapaḥ kiṃ cida upārjitama
tena tavāṃ duravāpātmaña śapsye cakragadādhara
yasmāta parasparaṃ ghanantò jañātayaḥ kurupāṇḍavāḥ
upekṣitāsa te gòvinda tasmāja jañātīna vadhiṣyasi
tavama apya upasthite varṣe ṣaṭtriṃśe madhusūdana
hatajñātira hatāmātyò hataputrò vanecaraḥ
kutsitenābhyupāyena nidhanaṃ samavāpsyasi
tavāpya evaṃ hatasutā nihatajñātibāndhavāḥ
satriyaḥ paripatiṣyanti yathaitā bharata satriyaḥ
[va]
taca charutvā vacanaṃ ghòraṃ vāsudevò mahāmanāḥ
uvāca devīṃ gāndhārīma īṣada abhyutsmayanna iva
saṃhartā vṛṣṇicakrasya nānyò mada vidyate śubhe
jāne 'hama etada apya evaṃ cīrṇaṃ carasi kaṣatriye
avadhyāsa te naraira anyaira api vā devadānavaiḥ
parasparakṛtaṃ nāśama ataḥ parāpsyanti yādavāḥ
itya uktavati dāśārhe pāṇḍavāsa tarastacetasaḥ
babhūvura bhṛśasaṃvignā nirāśāśa cāpi jīvite
[vā]
uttiṣṭhòttiṣṭha gāndhāri mā ca śòke manaḥ kṛthāḥ
tavaiva haya aparādhena kuravò nidhanaṃ gatāḥ
yā tavaṃ putraṃ durātmānama īrṣuma atyantamāninama
duryòdhanaṃ puraskṛtya duṣkṛtaṃ sādhu manyase
niṣṭhuraṃ vairaparuṣaṃ vṛddhānāṃ śāsanātigama
kathama ātmakṛtaṃ dòṣaṃ mayya ādhātuma ihecchasi
mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yò 'tītama anuśòcati
duḥkhena labhate duḥkhaṃ davāva anarthau parapadyate
tapò 'rathīyaṃ barāhmaṇī dhatta garbhaṃ; gaura vòḍhāraṃ dhāvitāraṃ turaṃgī
śūdrā dāsaṃ paśupālaṃ tu vaiśyā; vadhārthīyaṃ tavadvidhā rājaputrī
[va]
taca charutvā vāsudevasya punaruktaṃ vacò 'pariyama
tūṣṇīṃ babhūva gāndhārī śòkavyākula lòcanā
dhṛtarāṣṭrasa tu rājarṣira nigṛhyābuddhijaṃ tamaḥ
paryapṛcchata dharmātmā dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama
jīvatāṃ parimāṇajñaḥ sainyānāma asi pāṇḍava
hatānāṃ yadi jānīṣe parimāṇaṃ vadasva me
[ya]
daśāyutānāma ayutaṃ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ
kòṭyaḥ ṣaṣṭiśa ca ṣaṭa caiva ye 'samina rājamṛdhe hatāḥ
alakṣyāṇāṃ tu vīrāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa
daśa cānyāni rājendra śataṃ ṣaṣṭiśa ca pañca ca
[dhṛ]
yudhiṣṭhira gatiṃ kāṃ te gatāḥ puruṣasattamāḥ
ācakṣva me mahābāhò sarvajñò haya asi me mataḥ
[ya]
yaira hutāni śarīrāṇi hṛṣṭaiḥ paramasaṃyuge
devarājasamā~la lòkāna gatāsa te satyavikramāḥ
ye tava ahṛṣṭena manasā martavyama iti bhārata
yudhyamānā hatāḥ saṃkhye te gandharvaiḥ samāgatāḥ
ye tu saṃgrāmabhūmiṣṭhā yācamānāḥ parāṅmukhāḥ
śastreṇa nidhanaṃ parāptā gatāsa te guhyakāna parati
pīḍyamānāḥ paraira ye tu hīyamānā nirāyudhāḥ
harīniṣedhā mahātmānaḥ parāna abhimukhā raṇe
chidyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ kaṣatradharmaparāyaṇāḥ
gatāsa te barahma sadanaṃ hatā vīrāḥ suvarcasaḥ
ye tatra nihatā rājanna antara āyòdhanaṃ parati
yathā kathaṃ cita te rājana saṃprāptā uttarāna kurūna
[dhṛ]
kena jañānabalenaivaṃ putrapaśyasi siddhavata
tana me vada mahābāhò śaròtavyaṃ yadi vai mayā
[ya]
nideśāda bhavataḥ pūrvaṃ vane vicaratā mayā
tīrthayātrā parasaṅgena saṃprāptò 'yama anugrahaḥ
devarṣira lòmaśò hṛṣṭasa tataḥ parāptò 'samya anusmṛtima
divyaṃ cakṣura api parāptaṃ jañānayògena vai purā
[dhṛ]
ye 'tarānāthā janasyāsya sa nāthā ye ca bhārata
kaca cita teṣāṃ śarīrāṇi dhakṣyanti vidhipūrvakama
na yeṣāṃ santi kartārò na ca ye 'tarāhitāgnayaḥ
vayaṃ ca kasya kuryāmò bahutvāta tāta karmaṇaḥ
yāna suparṇāśa ca gṛdhrāśa ca vikarṣanti tatasa tataḥ
teṣāṃ tu karmaṇā lòkā bhaviṣyanti yudhiṣṭhira
[va]
evama uktò mahāprājñaḥ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
ādideśa sudharmāṇaṃ daumyaṃ sūtaṃ ca saṃjayama
viduraṃ ca mahābuddhiṃ yuyutsuṃ caiva kauravama
indrasena mukhāṃśa caiva bhṛtyāna sūtāṃśa ca sarvaśaḥ
bhavantaḥ kārayantva eṣāṃ paretakāryāṇi sarvaśaḥ
yathā cānāthavata kiṃ cica charīraṃ na vinaśyati
śāsanāda dharmarājasya kaṣattā sūtaśa ca saṃjayaḥ
sudharmā dhaumya sahita indrasenādayasa tathā
candanāgurukāṣṭhāni tathā kālīyakānya uta
ghṛtaṃ tailaṃ ca gandhāṃśa ca kaṣaumāṇi vasanāni ca
samāhṛtya mahārhāṇi dārūṇāṃ caiva saṃcayāna
rathāṃśa ca mṛditāṃsa tatra nānāpraharaṇāni ca
citāḥ kṛtvā parayatnena yathāmukhyāna narādhipāna
dāhayāma āsura avyagrā vidhidṛṣṭena karmaṇā
duryòdhanaṃ ca rājānaṃ bharātṝṃśa cāsya śatādhikāna
śalyaṃ śalaṃ ca rājānaṃ bhūriśravasama eva ca
jayadrathaṃ ca rājānama abhimanyuṃ ca bhārata
dauḥśāsaniṃ lakṣmaṇaṃ ca dhṛṣṭaketuṃ ca pārthivama
bṛhantaṃ sòmadattaṃ ca sṛñjayāṃśa ca śatādhikāna
rājānaṃ kaṣemadhanvānaṃ virāṭadrupadau tathā
śikhaṇḍinaṃ ca pāñcālyaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatama
yudhāmanyuṃ ca vikrāntama uttamaujasama eva ca
kausalyaṃ daraupadeyāṃśa ca śakuniṃ cāpi saubalama
acalaṃ vṛṣakaṃ caiva bhagadattaṃ ca pārthivama
karṇaṃ vaikartanaṃ caiva saha putrama amarṣaṇama
kekayāṃśa ca maheṣvāsāṃsa tarigartāṃśa ca mahārathāna
ghaṭòtkacaṃ rākṣasendraṃ bakabhrātarama eva ca
alambusaṃ ca rājānaṃ jalasaṃghaṃ ca pārthivama
anyāṃśa ca pārthivāna rājaña śataśò 'tha sahasraśaḥ
ghṛtadhārā hutaira dīptaiḥ pāvakaiḥ samadāhayana
pitṛmedhāśa ca keṣāṃ cida avartanta mahātmanāma
sāmabhiśa cāpya agāyanta te 'navaśòcyanta cāparaiḥ
sāmnāma ṛcāṃ ca nādena satrīṇāṃ ca ruditasvanaiḥ
kaśmalaṃ sarvabhūtānāṃ niśāyāṃ samapadyata
te vidhūmāḥ paradīptāśa ca dīpyamānāśa ca pāvakāḥ
nabhasīvānvadṛśyanta garahāsa tanva abhrasaṃvṛtāḥ
ye cāpya anāthāsa tatrāsana nānādeśasamāgatāḥ
tāṃśa ca sarvāna samānāyya rāśīna kṛtvā sahasraśaḥ
citvā dārubhira avyagraḥ parabhūtaiḥ sanehatāpitaiḥ
dāhayāma āsa vidurò dharmarājasya śāsanāta
kārayitvā kariyāsa teṣāṃ kururājò yudhiṣṭhiraḥ
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya gaṅgāma abhimukhò 'gamata
[va]
te samāsādya gaṅgāṃ tu śivāṃ puṇyajanòcitāma
haradinīṃ vaprasaṃpannāṃ mahānūpāṃ mahāvanāma
bhūṣaṇānya uttarīyāṇi veṣṭanānya avamucya ca
tataḥ pitṝṇāṃ pautrāṇāṃ bharātṝṇāṃ savajanasya ca
putrāṇāma āryakāṇāṃ ca patīnāṃ ca kuru satriyaḥ
udakaṃ cakrire sarvā rudantyò bhṛśaduḥkhitāḥ
suhṛdāṃ cāpi dharmajñāḥ paracakruḥ salilakriyāḥ
udake kariyamāṇe tu vīrāṇāṃ vīra patnibhiḥ
sūpatīrthā abhavada gaṅgā bhūyò viprasasāra ca
tana mahòdadhi saṃkāśaṃ nirānandama anutsavama
vīra patnībhira ākīrṇaṃ gaṅgātīrama aśòbhata
tataḥ kuntī mahārāja sahasā śòkakarśitā
rudatī mandayā vācā putrāna vacanama abravīta
yaḥ sa śūrò maheṣvāsò rathayūthapa yūthapaḥ
arjunena hataḥ saṃkhye vīra lakṣaṇalakṣitaḥ
yaṃ sūtaputraṃ manyadhvaṃ rādheyama iti pāṇḍavāḥ
yò vayarājaca camūmadhye divākara iva parabhuḥ
paratyayudhyata yaḥ sarvāna purā vaḥ sapadānugāna
duryòdhana balaṃ sarvaṃ yaḥ parakarṣana vayaròcata
yasya nāsti samò vīrye pṛthivyāma api kaśa cana
satyasaṃdhasya śūrasya saṃgrāmeṣva apalāyinaḥ
kurudhvama udakaṃ tasya bharātura akliṣṭakarmaṇaḥ
sa hi vaḥ pūrvajò bharātā bhāskarāna mayya ajāyata
kuṇḍalī kavacī śūrò divākarasamaprabhaḥ
śarutvā tu pāṇḍavāḥ sarve mātura vacanama apriyama
karṇama evānuśòcanta bhūyaśa cārtatarābhavana
tataḥ sa puruṣavyāghraḥ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
uvāca mātaraṃ vīrò niḥśvasanna iva pannagaḥ
yasyeṣu pātama āsādya nānyasa tiṣṭheda dhanaṃjayāta
kathaṃ putrò bhavatyāṃ sa devagarbhaḥ purābhavata
yasya bāhupratāpena tāpitāḥ sarvatò vayama
tama agnima iva vastreṇa kathaṃchāditavatya asi
yasya bāhubalaṃ ghòraṃ dhārtarāṣṭtraira upāsitama
nānyaḥ kuntīsutāta karṇāda agṛhṇāda rathināṃ rathī
sa naḥ parathamajò bharātā sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
asūta taṃ bhavatya agre kathama adbhutavikramama
ahò bhavatyā mantrasya pidhānena vayaṃ hatāḥ
nidhanena hi karṇasya pīḍitāḥ sama sa bāndhavāḥ
abhimanyòra vināśena daraupadeya vadhena ca
pāñcālānāṃ ca nāśena kurūṇāṃ patanena ca
tataḥ śataguṇaṃ duḥkhama idaṃ māma aspṛśada bhṛśama
karṇama evānuśòcana hi dahyāmya agnāva ivāhitaḥ
na hi sama kiṃ cida aprāpyaṃ bhaveda api divi sathitama
na ca sama vaiśasaṃ ghòraṃ kauravānta karaṃ bhaveta
evaṃ vilapya bahulaṃ dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
vinadaña śanakai rājaṃśa cakārāsyòdakaṃ parabhuḥ
tatò vineduḥ sahasā satrīpuṃsāsa tatra sarvaśaḥ
abhitò ye sathitāsa tatra tasminna udakakarmaṇi
tata ānāyayāma āsa karṇasya sa paricchadama
satriyaḥ kurupatira dhīmāna bharātuḥ paremṇā yudhiṣṭhiraḥ
sa tābhiḥ sahadharmātmā paretakṛtyama anantarama
kṛtvòttatāra gaṅgāyāḥ salilāda ākulendriyaḥ