Mahabharata — Udyoga Parva
Mahabharata — Udyoga Parva
Text in Roman script
Devotional text
[va] kṛtvā vivāhaṃ tu kurupravīrāsa; tadābhimanyòra muditasvapakṣāḥ viśramya catvārya uṣasaḥ paratītāḥ; sabhāṃ virāṭasya tatò 'bhijagmuḥ sabhā tu sā matsyapateḥ samṛddhā; maṇipravekòttama ratnacitrā nayastāsanā mālyavatī sugandhā; tāma abhyayusa te nararāja varyāḥ athāsanānya āviśatāṃ purastāda; ubhau virāṭadrupadau narendrau vṛddhaśa ca mānyaḥ pṛthivīpatīnāṃ; pitāmahò rāma janārdanābhyāma pāñcālarājasya samīpatasa tu; śinipravīraḥ saha rauhiṇeyaḥ matsyasya rājñasa tu susaṃnikṛṣṭau; janārdanaśa caiva yudhiṣṭhiraśa ca sutāśa ca sarve darupadasya rājñò; bhīmārjunau mādravatīsutau ca paradyumna sāmbau ca yudhi paravīrau; virāṭa putraśa ca sahābhimanyuḥ sarve ca śūrāḥ pitṛbhiḥ samānā; vīryeṇa rūpeṇa balena caiva upāviśana daraupadeyāḥ kumārāḥ; suvarṇacitreṣu varāsaneṣu tathòpaviṣṭeṣu mahāratheṣu; vibhrājamānāmbara bhūṣaṇeṣu rarāja sā rājavatī samṛddhā; garahaira iva dayaura vimalaira upetā tataḥ kathāsa te samavāya yuktāḥ; kṛtvā vicitrāḥ puruṣapravīrāḥ tasthura muhūrtaṃ paricintayantaḥ; kṛṣṇaṃ nṛpāsa te samudīkṣamāṇāḥ kathāntama āsādya ca māhavena; saṃghaṭṭitāḥ pāṇḍava kāryahetòḥ te rājasiṃhāḥ sahitā haya aśṛṇvana; vākyaṃ mahārthaṃ ca mahòdayaṃ ca sarvaira bhavadbhira viditaṃ yathāyaṃ; yudhiṣṭhiraḥ saubalenākṣavatyāma jitò nikṛtyāpahṛtaṃ ca rājyaṃ; punaḥ paravāse samayaḥ kṛtaśa ca śaktaira vijetuṃ tarasā mahīṃ ca; satye sathitaisa taca caritaṃ yathāvata pāṇḍòḥ sutaisa tada varatama ugrarūpaṃ; varṣāṇi ṣaṭa sapta ca bhāratāgryaiḥ tarayòdaśaśa caiva sudustarò 'yama; ajñāyamānaira bhavatāṃ samīpe kaleśāna asahyāṃśa ca titikṣamāṇaira; yathòṣitaṃ tada viditaṃ ca sarvama evaṃgate dharmasutasya rājñò; duryòdhanasyāpi ca yada dhitaṃ sayāta taca cintayadhvaṃ kurupāṇḍavānāṃ; dharmyaṃ ca yuktaṃ ca yaśaḥ karaṃ ca adharmayuktaṃ ca na kāmayeta; rājyaṃ surāṇāma api dharmarājaḥ dharmārthayuktaṃ ca mahīpatitvaṃ; garāme 'pi kasmiṃśa cida ayaṃ bubhūṣeta pitryaṃ hi rājyaṃ viditaṃ nṛpāṇāṃ; yathāpakṛṣṭaṃ dhṛtarāṣṭra putraiḥ mithyòpacāreṇa tathāpya anena; kṛcchraṃ mahata parāptama asahya rūpama na cāpi pārthò vijitò raṇe taiḥ; savatejasā dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ tathāpi rājā sahitaḥ suhṛdbhira; abhīpsate 'nāmayama eva teṣāma yata tata savayaṃ pāṇḍusutaira vijitya; samāhṛtaṃ bhūmipatīna nipīḍya tata parārthayante puruṣapravīrāḥ; kuntīsutā mādravatīsutau ca bālāsa tava ime taira vividhaura upāyaiḥ; saṃprārthitā hantuma amitrasāhāḥ rājyaṃ jihīrṣadbhira asadbhira ugraiḥ; sarvaṃ ca tada vò viditaṃ yathāvata teṣāṃ ca lòbhaṃ parasamīkṣya vṛddhaṃ; dharmātmatāṃ cāpi yudhiṣṭhirasya saṃbandhitāṃ cāpi samīkṣya teṣāṃ; matiṃ kurudhvaṃ sahitāḥ pṛthaka ca ime ca satye 'bhiratāḥ sadaiva; taṃ pārayitvā samayaṃ yathāvata atò 'nayathā taira upacaryamāṇā; hanyuḥ sametāna dhṛtarāṣṭra putrāna taira viprakāraṃ ca niśamya rājñaḥ; suhṛjjanāsa tāna parivārayeyuḥ yuddhena bādheyura imāṃsa tathaiva; taira vadhyamānā yudhitāṃśa ca hanyuḥ tathāpi neme 'lapatayā samarthāsa; teṣāṃ jayāyeti bhavena mataṃ vaḥ sametya sarve sahitāḥ suhṛdbhisa; teṣāṃ vināśāya yateyura eva duryòdhanasyāpi mataṃ yathāvana; na jañāyate kiṃ nu kariṣyatīti ajñāyamāne ca mate parasya; kiṃ sayāta samārabhyatamaṃ mataṃ vaḥ tasmāda itò gacchatu dharmaśīlaḥ; śuciḥ kulīnaḥ puruṣò 'paramattaḥ dūtaḥ samarthaḥ paraśamāya teṣāṃ; rājyārdha dānāya yudhiṣṭhirasya niśamya vākyaṃ tu janārdanasya; dharmārthayuktaṃ madhuraṃ samaṃ ca samādade vākyama athāgrajò 'saya; saṃpūjya vākyaṃ tada atīva rājana [baladeva] śarutaṃ bhavadbhira gada pūrvajasya; vākyaṃ yathā dharmavada arthavaca ca ajātaśatròśa ca hitaṃ hitaṃ ca; duryòdhanasyāpi tathaiva rājñaḥ ardhaṃ hi rājyasya visṛjya vīrāḥ; kuntīsutāsa tasya kṛte yatante paradāya cārdhaṃ dhṛtarāṣṭra putraḥ; sukhī sahāsmābhira atīva mòdeta labdhvā hi rājyaṃ puruṣapravīrāḥ; samyaka paravṛtteṣu pareṣu caiva dharuvaṃ paraśāntāḥ sukhama āviśeyusa; teṣāṃ paraśāntiśa ca hitaṃ parajānāma duryòdhanasyāpi mataṃ ca vettuṃ; vaktuṃ ca vākyāni yudhiṣṭhirasya pariyaṃ mama sayāda yadi tatra kaśa cida; varajeca chamārthaṃ kurupāṇḍavānāma sa bhīṣmama āmantrya kurupravīraṃ; vaicitra vīryaṃ ca mahānubhāvama daròṇaṃ saputraṃ viduraṃ kṛpaṃ ca; gāndhārarājaṃ ca sasūtaputrama sarve ca ye 'naye dhṛtarāṣṭra putrā; balapradhānā nigama paradhānāḥ sathitāśa ca dharmeṣu yathā savakeṣu; lòkapravīrāḥ śarutakālavṛddhāḥ eteṣu sarveṣu samāgateṣu; paureṣu vṛddheṣu ca saṃgateṣu baravītu vākyaṃ paraṇipāta yuktaṃ; kuntīsutasyārtha karaṃ yathā sayāta sarvāsva avasthāsu ca te na kauṭyāda; garastò hi sò 'rathò balama āśritaisa taiḥ pariyābhyupetasya yudhiṣṭhirasya; dayūte paramattasya hṛtaṃ ca rājyama nivāryamāṇaśa ca kurupravīraiḥ; sarvaiḥ suhṛdbhira haya ayama apya atajjñaḥ gāndhārarājasya sutaṃ matākṣaṃ; samāhvayeda devituma ājamīḍhaḥ duròdarāsa tatra sahasraśò 'naye; yudhiṣṭhirò yāna viṣaheta jetuma utsṛjya tāna saubalama eva cāyaṃ; samāhvayata tena jitò 'kaṣavatyāma sa dīvyamānaḥ paratidevanena; akṣeṣu nityaṃ suparāṅmukheṣu saṃrambhamāṇò vijitaḥ parasahya; tatrāparādhaḥ śakunera na kaśa cita tasmāta paraṇamyaiva vacò baravītu; vaicitravīryaṃ bahu sāma yuktama tathā hi śakyò dhṛtarāṣṭra putraḥ; savārthe niyòktuṃ puruṣeṇa tena [va] evaṃ baruvatya eva madhu paravīre; śinipravīraḥ sahasòtpapāta taca cāpi vākyaṃ parinindya tasya; samādade vakyama idaṃ samanyuḥ [sātyaki] yādṛśaḥ puruṣasyātmā tādṛśaṃ saṃprabhāṣate yathā rūpò 'natarātmā te tathārūpaṃ parabhāṣase santi vai puruṣāḥ śūrāḥ santi kāpuruṣāsa tathā ubhāva etau dṛḍhau pakṣau dṛśyete puruṣāna parati ekasminna eva jāyete kule kalība mahārathau phalāphalavatī śākhe yathaikasmina vanaspatau nābhyasūyāmi te vākyaṃ baruvatò lāṅgaladhvaja ye tu śṛṇvanti te vākyaṃ tāna asūyāmi mādhava kathaṃ hi dharmarājasya dòṣama alpama api baruvana labhate pariṣanmadhye vayāhartuma akutòbhayaḥ samāhūya mahātmānaṃ jitavantò 'kaṣakòvidāḥ anakṣajñaṃ yathāśraddhaṃ teṣu dharmajayaḥ kutaḥ yadi kuntīsutaṃ gehe karīḍantaṃ bharātṛbhiḥ saha abhigamya jayeyusa te tata teṣāṃ dharmatò bhaveta samāhūya tu rājānaṃ kaṣatradharmarataṃ sadā nikṛtyā jitavantasa te kiṃ nu teṣāṃ paraṃ śubhama kathaṃ paraṇipateca cāyama iha kṛtvā paṇaṃ parama vanavāsāda vimuktasa tu parāptaḥ paitāmahaṃ padama yadya ayaṃ paravittāni kāmayeta yudhiṣṭhiraḥ evama apya ayama atyantaṃ parāna nārhati yācituma kathaṃ ca dharmayuktāsa te na ca rājyaṃ jihīrṣavaḥ nivṛttavāsāna kaunteyāna ya āhura viditā iti anunītā hi bhīṣmeṇa daròṇena ca mahātmanā na vayavasyanti pāṇḍūnāṃ paradātuṃ paitṛkaṃ vasu ahaṃ tu tāña śataira bāṇaira anunīya raṇe balāta pādayòḥ pātayiṣyāmi kaunteyasya mahātmanaḥ atha te na vayavasyanti paraṇipātāya dhīmataḥ gamiṣyanti sahāmātyā yamasya sadanaṃ parati na hi te yuyudhānasya saṃrabdhasya yuyutsataḥ vegaṃ samarthāḥ saṃsòḍhuṃ vajrasyeva mahīdharāḥ kò hi gāṇḍīvadhanvānaṃ kaśa ca cakrāyudhaṃ yudhi māṃ cāpi viṣaheta kò nu kaśa ca bhīmaṃ durāsadama yamau ca dṛḍhadhanvānau yama kalpau mahādyutī kò jijīviṣura āsīdeda dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatama pañcemāna pāṇḍaveyāṃśa ca daraupadyāḥ kīrtivardhanāna samapramāṇāna pāṇḍūnāṃ samavīryāna madòtkaṭāna saubhadraṃ ca maheṣvāsama amaraira api duḥsahama gada paradyumna sāmbāṃśa ca kālavajrānalòpamāna te vayaṃ dhṛtarāṣṭrasya putraṃ śakuninā saha karṇena ca nihatyājāva abhiṣekṣyāma pāṇḍavama nādharmò vidyate kaśa cica chatrūna hatvātatāyinaḥ adharmyama ayaśasyaṃ ca śātravāṇāṃ parayācanama hṛdgatasa tasya yaḥ kāmasa taṃ kurudhvama atandritāḥ nisṛṣṭaṃ dhṛtarāṣṭreṇa rājyaṃ parāpnòtu pāṇḍavaḥ adya pāṇḍusutò rājyaṃ labhatāṃ vā yudhiṣṭhiraḥ nihatā vāraṇe sarve savapsyanti vasudhātale [darupada] evama etana mahābāhò bhaviṣyati na saṃśayaḥ na hi duryòdhanò rājyaṃ madhureṇa paradāsyati anuvartsyati taṃ cāpi dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ bhīṣmadròṇau ca kārpaṇyāna maurkhyāda rādheya saubalau baladevasya vākyaṃ tu mama jañāne na yujyate etada dhi puruṣeṇāgre kāryaṃ sunayama icchatā na tu vācyò mṛdu vacò dhārtarāṣṭraḥ kathaṃ cana na hi mārdavasādhyò 'sau pāpabuddhira matò mama gardabhe mārdavaṃ kuryāda gòṣu tīkṣṇaṃ samācareta mṛdu duryòdhane vākyaṃ yò barūyāta pāpacetasi mṛdu vai manyate pāpò bhāṣya māṇama aśaktijama jitama arthaṃ vijānīyāda abudhò mārdave sati etaca caiva kariṣyāmò yatnaśa ca kariyatāma iha parasthāpayāma mitrebhyò balānya udyòjayantu naḥ śalyasya dhṛṣṭaketòśa ca jayatsenasya cābhibhòḥ kekayānāṃ ca sarveṣāṃ dūtā gacchantu śīghragāḥ sa tu duryòdhanò nūnaṃ pareṣayiṣyati sarvaśaḥ pūrvābhipannāḥ santaśa ca bhajante pūrvacòdakama tata tavaradhvaṃ narendrāṇāṃ pūrvama eva paracòdane mahada dhi kāryaṃ vòḍhavyama iti me vartate matiḥ śalyasya pareṣyatāṃ śīghraṃ ye ca tasyānugā nṛpāḥ bhagadattāya rājñe ca pūrvasāgaravāsine amitaujase tathògrāya hārdikyāyāhukāya ca dīrghaprajñāya mallāya ròcamānāya cābhibhò ānīyatāṃ bṛhantaśa ca senā binduśa ca pārthivaḥ pāpajita parativindhyaśa ca citravarmā suvāstukaḥ bāhlīkò muñja keśaśa ca caidyādhipatira eva ca supārśvaśa ca subāhuśa ca pauravaśa ca mahārathaḥ śakānāṃ pahlavānāṃ ca daradānāṃ ca ye nṛpāḥ kāmbòjā ṛṣikā ye ca paścimānūpakāśa ca ye jayasenaśa ca kāśyaśa ca tathā pañcanadā nṛpāḥ karātha putraśa ca durdharṣaḥ pārvatīyāśa ca ye nṛpāḥ jānakiśa ca suśarmā ca maṇimāna pautimatsyakaḥ pāṃsurāṣṭrādhipaśa caiva dhṛṣṭaketuśa ca vīryavāna auḍraśa ca daṇḍadhāraśa ca bṛhatsenaśa ca vīryavāna aparājitò niṣādaśa ca śareṇimāna vasumāna api bṛhadbalò mahaujāśa ca bāhuḥ parapuraṃjayaḥ samudrasenò rājā ca saha putreṇa vīryavāna adāriśa ca nadījaśa ca karṇa vṛṣṭaśa ca pārthivaḥ samarthaśa ca suvīraśa ca mārjāraḥ kanyakasa tathā mahāvīraśa ca kadruśa ca nikarasa tumulaḥ karathaḥ nīlaśa ca vīradharmā ca bhūmipālaśa ca vīryavāna durjayò dantavaktraśa ca rukmī ca janamejayaḥ āṣāḍhò vāyuvegaśa ca pūrvapālī ca pārthivaḥ bhūri tejā devakaśa ca ekalavyasya cātmajaḥ kārūṣakāśa ca rājānaḥ kaṣemadhūrtiśa ca vīryavāna udbhavaḥ kaṣemakaśa caiva vāṭadhānaśa ca pārthivaḥ śarutāyuśa ca dṛḍhāyuśa ca śālva putraśa ca vīryavāna kumāraśa ca kaliṅgānāma īśvarò yuddhadurmadaḥ eteṣāṃ pareṣyatāṃ śīghrama etada dhi mama ròcate ayaṃ ca barāhmaṇaḥ śīghraṃ mama rājana puròhitaḥ pareṣyatāṃ dhṛtarāṣṭrāya vākyama asmina samarpyatāma yathā duryòdhanò vācyò yathā śāṃtanavò nṛpaḥ dhṛtarāṣṭrò yathā vācyò daròṇaśa ca viduṣāṃ varaḥ [vāsu] upapannama idaṃ vākyaṃ sòmakānāṃ dhuraṃ dhure arthasiddhi karaṃ rājñaḥ pāṇḍavasya mahaujasaḥ etaca ca pūrvakāryaṃ naḥ sunītama abhikāṅkṣatāma anyathā haya ācarana karma puruṣaḥ sayāta subāliśaḥ kiṃ tu saṃbandhakaṃ tulyama asmākaṃ kuru pāṇḍuṣu yatheṣṭaṃ vartamāneṣu pāṇḍaveṣu ca teṣu ca te vivāhārthama ānītā vayaṃ sarve yathā bhavāna kṛte vivāhe muditā gamiṣyāmò gṛhāna parati bhavāna vṛddhatamò rājñāṃ vayasā ca śarutena ca śiṣyavata te vayaṃ sarve bhavāmeha na saṃśayaḥ bhavantaṃ dhṛtarāṣṭraśa ca satataṃ bahu manyate ācāryayòḥ sakhā cāsi daròṇasya ca kṛpasya ca sa bhavāna pareṣayatva adya pāṇḍavārtha karaṃ vacaḥ sarveṣāṃ niścitaṃ tana naḥ pareṣayiṣyati yada bhavāna yadi tāvaca chamaṃ kuryāna nayāyena kurupuṃgavaḥ na bhaveta kuru pāṇḍūnāṃ saubhrātreṇa mahāna kaṣayaḥ atha darpānvitò mòhāna na kuryāda dhṛtarāṣṭrajaḥ anyeṣāṃ pareṣayitvāca ca paścāda asmāna samāhvayeḥ tatò duryòdhanò mandaḥ sahāmātyaḥ sa bāndhavaḥ niṣṭāma āpatsyate mūḍhaḥ karuddhe gāṇḍīvadhanvani [va] tataḥ satkṛtya vārṣṇeyaṃ virāṭaḥ pṛthivīpatiḥ gṛhāna parasthāpayāma āsa sagaṇaṃ saha bāndhavama davārakāṃ tu gate kṛṣṇe yudhiṣṭhirapurògamāḥ cakruḥ sāṃgrāmikaṃ sarvaṃ virāṭaśa ca mahīpatiḥ tataḥ saṃpreṣayāma āsa virāṭaḥ saha bāndhavaiḥ sarveṣāṃ bhūmipālānāṃ daruvapaśa ca mahīpatiḥ vacanāta kuru siṃhānāṃ matsyapāñcālayòśa ca te samājagmura mahīpālāḥ saṃprahṛṣṭā mahābalāḥ taca charutvā pāṇḍuputrāṇāṃ samāgacchana mahada balama dhṛtarāṣṭra sutaśa cāpi samāninye mahīpatīna samākulā mahī rājana kurupāṇḍavakāraṇāta tadā samabhavata kṛtsnā saṃprayāṇe mahīkṣitāma balāni teṣāṃ vīrāṇāma āgacchanti tatasa tataḥ cālayantīva gāṃ devīṃ sa parvata vanāma imāma tataḥ parajñā vayòvṛddhaṃ pāñcālyaḥ savapuròhitama kurubhyaḥ pareṣayāma āsa yudhiṣṭhira mate tadā [darupada] bhūtānāṃ parāṇinaḥ śareṣṭhāḥ parāṇināṃ buddhijīvinaḥ buddhimatsu narāḥ śareṣṭhā narāṇāṃ tu davijātayaḥ davijeṣu vaidyāḥ śareyāṃsò vaidyeṣu kṛtabuddhayaḥ sa bhavāna kṛtabuddhīnāṃ paradhāna iti me matiḥ kulena ca viśiṣṭò 'si vayasā ca śarutena ca parajñayānavamaśa cāsi śukreṇāṅgirasena ca viditaṃ cāpi te sarvaṃ yathāvṛtthaḥ sa kauravaḥ pāṇḍavaśa ca yathāvṛttaḥ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ dhṛtarāṣṭasya vidite vañcitāḥ pāṇḍavāḥ paraiḥ vidureṇānunītò 'pi putrama evānuvartate śakunira buddhipūrvaṃ hi kuntīputraṃ samāhvayata anakṣajñaṃ matākṣaḥ sana kaṣatravṛtte sathitaṃ śucima te tathā vañcayitvā tu dharmaputraṃ yudhiṣṭhirama na kasyāṃ cida avasthāyāṃ rājyaṃ dāsyanti vai savayama bhavāṃsa tu dharmasaṃyuktaṃ dhṛtarāṣṭraṃ baruvana vacaḥ manāṃsi tasya yòdhānāṃ dharuvama āvartayiṣyati viduraśa cāpi tada vākyaṃ sādhayiṣyati tāvakama bhīṣmadròṇakṛpāṇāṃ ca bhedyaṃ saṃjanayiṣyati amātyeṣu ca bhinneṣu yòdheṣu vimukheṣu ca punara ekāgrakaraṇaṃ teṣāṃ karma bhaviṣyati etasminna antare pārthāḥ sukhama ekāgrabuddhayaḥ senā karma kariṣyanti daravyāṇāṃ caiva saṃcayama bhidyamāneṣu ca saveṣu lambamāne ca vai tavayi na tathā te kariṣyanti senā karma na saṃśayaḥ etata parayòjanaṃ cātra parādhānyenòpalabhyate saṃgatyā dhṛtarāṣṭraśa ca kuryāda dharmyaṃ vacasa tava sa bhavāna dharmayuktaśa ca dharmyaṃ teṣu samācarana kṛpāluṣu parikleśāna pāṇḍavānāṃ parakīrtayana vṛddheṣu kuladharmaṃ ca baruvana pūrvaira anuṣṭhitama vibhetsyati manāṃsya eṣāma iti me nātra saṃśayaḥ na ca tebhyò bhayaṃ te 'sati barāhmaṇò haya asi vedavita dūta karmaṇi yuktaśa ca sathaviraśa ca viśeṣataḥ sa bhavāna puṣyayògena muhūrtena jayena ca kauraveyāna parayātva āśu kaunteyasyārtha siddhaye tathānuśiṣṭaḥ parayayau darupadena mahātmanā puròdhā vṛttasaṃpannò nagaraṃ nāgasāhvayama [va] gate davāravatīṃ kṛṣṇe baladeve ca mādhave saha vṛṣṇyandhakaiḥ sarvaira bhòjaiśa ca śataśasa tathā sarvama āgamayāma āsa pāṇḍavānāṃ viceṣṭitama dhṛtarāṣṭrātmajò rājā dūtaiḥ paraṇihitaiśa caraiḥ sa śarutvā mādhavaṃ yātaṃ sadaśvaira anilòpamaiḥ balena nātimahatā davārakāma abhyayāta purīma tama eva divasaṃ cāpi kaunteyaḥ pāṇḍunandanaḥ ānartanagarīṃ ramyāṃ jagāmāśu dhanaṃjayaḥ tau yātvā puruṣavyāghrau davārakāṃ kurunandanau suptaṃ dadṛśatuḥ kṛṣṇaṃ śayānaṃ còpajagmatuḥ tataḥ śayāne gòvinde paraviveśa suyòdhanaḥ ucchīrṣataśa ca kṛṣṇasya niṣasāda varāsane tataḥ kirīṭī tasyānu paraviveśa mahāmanāḥ paraścārdhe ca sa kṛṣṇasya parahvò 'tiṣṭhata kṛtāñjaliḥ paratibuddhaḥ sa vārṣṇeyò dadarśāgre kirīṭinama sa tayòḥ savāgataṃ kṛtvā yathārthaṃ paratipūjya ca tada āgamanajaṃ hetuṃ papraccha madhusūdanaḥ tatò duryòdhanaḥ kṛṣṇama uvāca parahasanna iva vigrahe 'samina bhavāna sāhyaṃ mama dātuma ihārhati samaṃ hi bhavataḥ sakhyaṃ mayi caivārjune 'pi ca tathā saṃbandhakaṃ tulyama asmākaṃ tavayi mādhava ahaṃ cābhigataḥ pūrvaṃ tavāma adya madhusūdana pūrvaṃ cābhigataṃ santò bhajante pūrvasāriṇaḥ tavaṃ ca śareṣṭhatamò lòke satāma adya janārdana satataṃ saṃmataśa caiva sadvṛttama anupālaya bhavāna abhigataḥ pūrvama atra me nāsti saṃśayaḥ dṛṣṭasa tu parathamaṃ rājana mayā pārthò dhanaṃjayaḥ tava pūrvābhigamanāta pūrvaṃ cāpya asya darśanāta sāhāyyama ubhayòra eva kariṣyāmi suyòdhana paravāraṇaṃ tu bālānāṃ pūrvaṃ kāryama iti śarutiḥ tasmāta paravāraṇaṃ pūrvama arhaḥ pārthò dhanaṃjayaḥ mata saṃhanana tulyānāṃ gòpānāma arbudaṃ mahata nārāyaṇā iti khayātāḥ sarve saṃgrāmayòdhinaḥ te vā yudhi durādharṣā bhavantva ekasya sainikāḥ ayudhyamānaḥ saṃgrāme nayastaśastrò 'hama ekataḥ ābhyāma anyataraṃ pārtha yata te hṛdyataraṃ matama tada vṛṇītāṃ bhavāna agre paravāryasa tavaṃ hi dharmataḥ evama uktasa tu kṛṣṇena kuntīputrò dhanaṃjayaḥ ayudhyamānaṃ saṃgrāme varayāma āsa keśavama sahasrāṇāṃ sahasraṃ tu yòdhānāṃ parāpya bhārata kṛṣṇaṃ cāpahṛtaṃ jañātvā saṃprāpa paramāṃ mudama duryòdhanasa tu tata sainyaṃ sarvama ādāya pārthivaḥ tatò 'bhayayāda bhīmabalò rauhiṇeyaṃ mahābalama sarvaṃ cāgamane hetuṃ sa tasmai saṃnyavedayata paratyuvāca tataḥ śaurira dhārtarāṣṭrama idaṃ vacaḥ viditaṃ te naravyāghra sarvaṃ bhavituma arhati yana mayòktaṃ virāṭasya purā vaivāhike tadā nigṛhyòktò hṛṣīkeśasa tavadarthaṃ kurunandana mayā saṃbandhakaṃ tulyama iti rājana punaḥ punaḥ na ca tada vākyama uktaṃ vai keśavaḥ paratyapadyata na cāhama utsahe kṛṣṇaṃ vinā sathātuma api kaṣaṇama nāhaṃ sahāyaḥ pārthānāṃ nāpi duryòdhanasya vai iti me niścitā buddira vāsudevama avekṣya ha jātò 'si bhārate vaṃśe sarvapārthivapūjite gaccha yudhyasva dharmeṇa kaṣātreṇa bharatarṣabha itya evama uktaḥ sa tadā pariṣvajya halāyudhama kṛṣṇaṃ cāpahṛtaṃ jañātvā yuddhāna mene jitaṃ jayama sò 'bhayayāta kṛtavarmāṇaṃ dhṛtarāṣṭra sutò nṛpaḥ kṛtavarmā dadau tasya senāma akṣauhiṇīṃ tadā sa tena sarvasainyena bhīmena kurunandanaḥ vṛtaḥ paratiyayau hṛṣṭaḥ suhṛdaḥ saṃpraharṣayana gate duryòdhane kṛṣṇaḥ kirīṭinama athābravīta ayudhyamānaḥ kāṃ buddhima āsthāyāhaṃ tavayā vṛtaḥ bhavāna samarthasa tāna sarvāna nihantuṃ nātra saṃśayaḥ nihantuma ahama apya ekaḥ samarthaḥ puruṣòttama bhavāṃsa tu kīrtimā~la lòke tada yaśasa tavāṃ gamiṣyati yaśasā cāhama apya arthī tasmāda asi mayā vṛtaḥ sārathyaṃ tu tavayā kāryama iti me mānasaṃ sadā cirarātrepsitaṃ kāmaṃ tada bhavāna kartuma arhati upapannama idaṃ pārtha yata sapardhethā mayā saha sārathyaṃ te kariṣyāmi kāmaḥ saṃpadyatāṃ tava evaṃ paramuditaḥ pārthaḥ kṛṣṇena sahitasa tadā vṛtò dāśārha paravaraiḥ punara āyāda yudhiṣṭhirama [va] śalyaḥ śarutvā tu dūtānāṃ sainyena mahatā vṛtaḥ abhyayāta pāṇḍavāna rājana saha putraira mahārathaiḥ tasya senāniveśò 'bhūda adhyardhama iva yòjanama tathā hi bahulāṃ senāṃ sa bibharti nararṣabhaḥ vicitrakavacāḥ śūrā vicitradhvajakārmukāḥ vicitrābharaṇāḥ sarve vicitrarathavāhanāḥ savadeśaveṣābharaṇā vīrāḥ śatasahasraśaḥ tasya senā paraṇetārò babhūvuḥ kaṣatriyarṣabhāḥ vayathayanna iva bhūtāni kampayanna iva medinīma śanaira viśrāmayana senāṃ sa yayau yena pāṇḍavaḥ tatò duryòdhanaḥ śarutvā mahāsenaṃ mahārathama upāyāntama abhidrutya savayama ānarca bhārata kārayāma āsa pūjārthaṃ tasya duryòdhanaḥ sabhāḥ ramaṇīyeṣu deśeṣu ratnacitrāḥ savalaṃkṛtāḥ sa tāḥ sabhāḥ samāsādya pūjyamānò yathāmaraḥ duryòdhanasya sacivaira deśe deśe yathārhataḥ ājagāma sabhāma anyāṃ devāvasatha varcasama sa tatra viṣayaira yuktaḥ kalyāṇaira atimānuṣaiḥ mene 'bhayadhikama ātmānama avamene puraṃdarama papraccha sa tataḥ pareṣyāna parahṛṣṭaḥ kaṣatriyarṣabhaḥ yudhiṣṭhirasya puruṣāḥ ke nu cakruḥ sabhā imāḥ ānīyantāṃ sabhā kārāḥ paradeyārhā hi me matāḥ gūḍhò duryòdhanasa tatra darśayāma āsa mātulama taṃ dṛṣṭvā madrarājasa tu jañātvā yatnaṃ ca tasya tama pariṣvajyābravīta parīta iṣṭò 'rathò gṛhyatāma iti satyavāga bhava kalyāṇa varò vai mama dīyatāma sarvasenā paraṇetā me bhavāna bhavituma arhati kṛtama itya abravīca chalyaḥ kima anyata kariyatāma iti kṛtama itya eva gāndhāriḥ paratyuvāca punaḥ punaḥ sa tathā śalyama āmantrya punara āyāta savakaṃ purama śalyò jagāma kaunteyāna ākhyātuṃ karma tasya tata upaplavyaṃ sa gatvā tu sakandhāvāraṃ paraviśya ca pāṇḍavāna atha tāna sarvāña śalyasa tatra dadarśa ha sametya tu mahābāhuḥ śalyaḥ pāṇḍusutaisa tadā pādyama arghyaṃ ca gāṃ caiva paratyagṛhṇāda yathāvidhi tataḥ kuśalapūrvaṃ sa madrarājò 'risūdanaḥ parītyā paramayā yuktaḥ samāśliṣya yudhiṣṭhirama tathā bhīmārjunau hṛṣṭau savasrīyau ca yamāva ubhau āsane còpaviṣṭasa tu śalyaḥ pārthama uvāca ha kuśalaṃ rājaśārdūla kaca cita te kurunandana araṇyavāsāda diṣṭyāsi vimuktò jayatāṃ vara suduṣkaraṃ kṛtaṃ rājana nirjane vasatā vane bharātṛbhiḥ saha rājendra kṛṣṇayā cānayā saha ajñātavāsaṃ ghòraṃ ca vasatā duṣkaraṃ kṛtama duḥkhama eva kutaḥ saukhyaṃ rājyabhraṣṭasya bhārata duḥkhasyaitasya mahatò dhārtarāṣṭra kṛtasya vai avāpsyasi sukhaṃ rājana hatvā śatrūna paraṃtapa viditaṃ te mahārāja lòkatattvaṃ narādhipa tasmāla lòbhakṛtaṃ kiṃ cita tava tāta na vidyate tatò 'sayākathayada rājā duyòdhana samāgamama taca ca śuśrūṣitaṃ sarvaṃ varadānaṃ ca bhārata sukṛtaṃ te kṛtaṃ rājana parahṛṣṭenāntarātmanā duryòdhanasya yada vīra tavayā vācā paratiśrutama ekaṃ tava icchāmi bhadraṃ te kariyamāṇaṃ mahīpate bhavāna iha mahārāja vāsudeva samò yudhi karṇārjunābhyāṃ saṃprāpte davairathe rājasattama karṇasya bhavatā kāryaṃ sārathyaṃ nātra saṃśayaḥ tatra pālyò 'rajunò rājana yadi matpriyama icchasi tejòvadhaśa ca te kāryaḥ sautera asmaja jayā vahaḥ akartavyama api haya etata kartuma arhasi mātula śṛṇu pāṇḍava bhadraṃ te yada baravīṣi durātmanaḥ tejòvadhanimittaṃ māṃ sūtaputrasya saṃyuge ahaṃ tasya bhaviṣyāmi saṃgrāme sārathira dharuvama vāsudevena hi samaṃ nityaṃ māṃ sa hi manyate tasyāhaṃ kuruśārdūla paratīpama ahitaṃ vacaḥ dharuvaṃ saṃkathayiṣyāmi yòddhukāmasya saṃyuge yathā sa hṛtadarpaśa ca hṛtatejāśa ca pāṇḍava bhaviṣyati sukhaṃ hantuṃ satyama etada baravīmi te evama etata kariṣyāmi yathā tāta tavama āttha māma yaca cānyada api śakṣyāmi tata kariṣyāmi te pariyama yaca ca duḥkhaṃ tavayā parāptaṃ dayūte vai kṛṣṇayā saha paruṣāṇi ca vākyāni sūtaputra kṛtāni vai jaṭāsurāta parikleśaḥ kīcakāca ca mahādyute daraupadyādhigataṃ sarvaṃ damayantyā yathāśubhama sarvaṃ duḥkhama idaṃ vīra sukhòdarkaṃ bhaviṣyati nātra manyusa tavayā kāryò vidhira hi balavattaraḥ duḥkhāni hi mahātmānaḥ parāpnuvanti yudhiṣṭhira devaira api hi duḥkhāni parāptāni jagatīpate indreṇa śarūyate rājana sabhāryeṇa mahātmanā anubhūtaṃ mahada duḥkhaṃ devarājena bhārata [ya] kathama indreṇa rājendra sabhāryeṇa mahātmanā duḥkhaṃ parāptaṃ paraṃ ghòrama etada icchāmi vedituma [ṣa] śṛṇu rājana purāvṛttama itihāsaṃ purātanama sabhāryeṇa yathā parāptaṃ duḥkhama idnreṇa bhārata tavaṣṭā parajāpatira haya āsīda deva śareṣṭhò mahātapāḥ saputraṃ vai tariśirasama indra daròhāta kilāsṛjata aindraṃ sa parārthayata sathānaṃ viśvarūpò mahādyutiḥ taisa taribhira vadanaira ghòraiḥ sūryendu javalanòpamaiḥ vedāna ekena sò 'dhīte surāma ekena cāpibata ekena ca diśaḥ sarvāḥ pibanna iva nirīkṣate sa tapasvī mṛdura dāntò dharme tapasi còdyataḥ tapò 'tapyana mahata tīvraṃ suduścarama ariṃdama tasya dṛṣṭvā tapò vīryaṃ sattvaṃ cāmitatejasaḥ viṣādama agamaca chakra indryò 'yaṃ mā bhaveda iti kathaṃ sajjeta bhògeṣu na ca tapyena mahata tapaḥ vivardhamānasa tariśirāḥ sarvaṃ taribhuvanaṃ garaseta iti saṃcintya bahudhā buddhimāna bharatarṣabha ājñāpayata sò 'pasarasasa tavaṣṭṛputra paralòbhane yathā sa sajjeta tariśirāḥ kāmabhògeṣu vai bhṛśama kaṣipraṃ kuruta gacchadhvaṃ paralòbhayata mācirama śṛṅgāraveṣāḥ suśròṇyò bhāvaira yuktā manòharaiḥ paralòbhayata bhadraṃ vaḥ śamayadhvaṃ bhayaṃ mama asvasthaṃ haya ātmanātmānaṃ lakṣayāmi varāṅganāḥ bhayama etana mahāghòraṃ kaṣipraṃ nāśayatābalāḥ tathā yatnaṃ kariṣyāmaḥ śakra tasya paralòbhane yathā nāvāpsyasi bhayaṃ tasmāda balaniṣūdana nirdahanna iva cakṣurbhyāṃ yò 'sāva āste tapò nidhiḥ taṃ paralòbhayituṃ deva gacchāmaḥ sahitā vayama yatiṣyāmò vaśe kartuṃ vayapanetuṃ ca te bhayama indreṇa tāsa tava anujñātā jagmusa tariśirasò 'natikama tatra tā vividhaira bhāvaira lòbhayantyò varāṅganāḥ nṛtyaṃ saṃdarśayantyaśa ca tathaivāṅgeṣu sauṣṭhavama viceruḥ saṃpraharṣaṃ ca nābhyagacchana mahātapāḥ indriyāṇi vaśe kṛtvā pūrṇasāgara saṃnibhaḥ tāsa tu yatnaṃ paraṃ kṛtvā punaḥ śakrama upasthitāḥ kṛtāñjalipuṭāḥ sarvā devarājama athābruvana na sa śakyaḥ sudurdharṣò dhairyāca cālayituṃ parabhò yata te kāryaṃ mahābhāga kariyatāṃ tadanantarama saṃpūjyāpsarasaḥ śakrò visṛjya ca mahāmatiḥ cintayāma āsa tasyaiva vadhòpāyaṃ mahātmanaḥ sa tūṣṇīṃ cintayana vīrò devarājaḥ paratāpavāna viniścita matira dhīmāna vadhe tariśirasò 'bhavata vajrama asya kaṣipāmya adya sa kaṣipraṃ na bhaviṣyati śatruḥ paravṛddhò nòpekṣyò durbalò 'pi balīyasā śāstrabuddhyā viniścitya kṛtvā buddhiṃ vadhe dṛṭhāma atha vaiśvānara nibhaṃ ghòrarūpaṃ bhayāvahama mumòca vajraṃ saṃkruddhaḥ śakrasa tariśirasaṃ parati sa papāta hatasa tena vajreṇa dṛḍhama āhataḥ parvatasyeva śikharaṃ paraṇunnaṃ medinī tale taṃ tu vajrahataṃ dṛṣṭvā śayānama acalòpamama na śarma lebhe devendrò dīpitasa tasya tejasā hatò 'pi dīptatejāḥ sa jīvanna iva ca dṛśyate abhitasa tatra takṣāṇāṃ ghaṭamānaṃ śacīpatiḥ apaśyada abravīca cainaṃ sa tavaraṃ pākaśāsanaḥ kaṣipraṃ chindhi śirāṃsya asya kuruṣva vacanaṃ mama mahāskandhò bhṛśaṃ haya eṣa paraśura na tariṣyati kartuṃ cāhaṃ na śakṣyāmi karma sadbhira vigarhitama mā bhaisa tavaṃ kaṣiprama etada vai kuruṣva vacanaṃ mama matprasādāda dhi te śastravarja kalpaṃ bhaviṣyati kaṃ bhavantama ahaṃ vidyāṃ ghòrakarmāṇama adya vai etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ tattvena kathayasva me ahama indrò devarājasa takṣana viditama astu te kuruṣvaitada yathòktaṃ me takṣana mā tavaṃ vicāraya karūreṇa nāpatrapase kathaṃ śakreha karmaṇā ṛṣiputrama imaṃ hatvā barahmahatyā bhayaṃ na te paścāda dharmaṃ cariṣyāmi pāvanārthaṃ suduścarama śatrura eṣa mahāvīryò vajreṇa nihatò mayā adyāpi cāhama udvignasa takṣanna asmāda bibhemi vai kaṣipraṃ chindhi śirāṃsi tavaṃ kariṣye 'nugrahaṃ tava śiraḥ paśòsa te dāsyanti bhāgaṃ yajñeṣu mānavāḥ eṣa te 'nugrahasa takṣana kaṣipraṃ kuru mama pariyama etaca charutvā tu takṣā sa mahendra vacanaṃ tadā śirāṃsya atha tariśirasaḥ kuṭhāreṇāchinata tadā nikṛtteṣu tatasa teṣu niṣkrāmaṃsa tariśirāsa tava atha kapiñjalāsa tittirāśa ca kalaviṅkāśa ca sarvaśaḥ yena vedāna adhīte sama pibate sòmama eva ca tasmāda vaktrāna niviṣpetuḥ kaṣipraṃ tasya kapiñjalāḥ yena sarvā diśò rājana pībanna iva nirīkṣate tasmāda vaktrāda viniṣpetusa tittirāsa tasya pāṇḍava yata surāpaṃ tu tasyāsīda vaktraṃ tariśirasasa tadā kalaviṅkā viniṣpetusa tenāsya bharatarṣabha tatasa teṣu nikṛtteṣu vijvarò maghavāna abhūta jagāma taridivaṃ hṛṣṭasa takṣāpi savagṛhāna yayau tavaṣṭā parajāpatiḥ śarutvā śakreṇātha hataṃ sutama karòdhasaṃraktanayana idaṃ vacanama abravīta tapyamānaṃ tapònityaṃ kaṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyama anāparādhinama yasmāta putraṃ hiṃsitavāna mama tasmāca chakra vadhārthāya vṛtrama utpādayāmya ahama lòkāḥ paśyantu me vīryaṃ tapasaśa ca balaṃ mahata sa ca paśyatu devendrò durātmā pāpacetanaḥ upaspṛśya tataḥ karuddhasa tapasvī sumahāyaśāḥ agniṃ hutvā samutpādya ghòraṃ vṛtrama uvāca ha indraśatrò vivardhasva parabhāvāta tapasò mama sò 'vardhata divaṃ satabdhvā sūryavaiśvānaròpamaḥ kiṃ karòmīti còvāca kālasūrya ivòditaḥ śakraṃ jahīti cāpya uktò jagāma taridivaṃ tataḥ tatò yuddhaṃ samabhavada vṛtravāsavayòsa tadā saṃkruddhayòra mahāghòraṃ parasaktaṃ kurusattama tatò jagrāha devendraṃ vṛtrò vīraḥ śatakratuma apāvṛtya sa jagrāsa vṛtraḥ karòdhasamanvitaḥ garaste vaktreṇa śakre tu saṃbhrāntāsa taridaśāsa tadā asṛjaṃsa te mahāsattvā jṛmbhikāṃ vṛtranāśinīma vijṛmbhamāṇasya tatò vṛtrasyāsyāda apāvṛtāta savānya aṅgānya abhisaṃkṣipya niṣkrāntò balasūdanaḥ tataḥ parabhṛti lòkeṣu jṛmbhikā parāṇisaṃśritā jahṛṣuśa ca surāḥ sarve dṛṣṭvā śakraṃ viniḥsṛtama tataḥ paravavṛte yuddhaṃ vṛtravāsavayòḥ punaḥ saṃrabdhayòsa tadā ghòraṃ suciraṃ bharatarṣabha yadā vayavardhata raṇe vṛtrò balasamanvitaḥ tavaṣṭusa tapòbalāda vidvāṃsa tadā śakrò nayavartata nivṛtte tu tadā devā viṣādama agamana parama sametya śakreṇa ca te tavaṣṭusa tejò vimòhitāḥ amantrayanta te sarve munibhiḥ saha bhārata kiṃ kāryama iti te rājana vicintya bhayamòhitāḥ jagmuḥ sarve mahātmānaṃ manòbhira viṣṇuma avyayama upaviṣṭā mandarāgre sarve vṛtravadhepsavaḥ [i] sarvaṃ vayāptama idaṃ devā vṛtreṇa jagada avyayama na haya asya sadṛśaṃ kiṃ cita paratighātāya yada bhaveta samarthò haya abhavaṃ pūrvama asamarthò 'sami sāṃpratama kathaṃ kuryāṃ nu bhadraṃ vò duṣpradharṣaḥ sa me mataḥ tejasvī ca mahātmā ca yuddhe cāmitavikramaḥ garaseta taribhuvanaṃ sarvaṃ sa devāsuramānuṣama tasmāda viniścayama imaṃ śṛṇudhvaṃ me divaukasaḥ viṣṇòḥ kaṣayama upāgamya sametya ca mahātmanā tena saṃmantrya vetsyāmò vadhòpāyaṃ durātmanaḥ evama ukte maghavatā devāḥ sarṣigaṇāsa tadā śaraṇyaṃ śaraṇaṃ devaṃ jagmura viṣṇuṃ mahābalama ūcuśa ca sarve deveśaṃ viṣṇuṃ vṛtra bhayārditāḥ tavayā lòkāsa tarayaḥ karāntāsa taribhira vikramaṇaiḥ parabhò amṛtaṃ cāhṛtaṃ viṣṇò daityāśa ca nihatā raṇe baliṃ baddhvā mahādaityaṃ śakrò devādhipaḥ kṛtaḥ tavaṃ parabhuḥ sarvalòkānāṃ tavayā sarvama idaṃ tatama tavaṃ hi devamahādevaḥ sarvalòkanamaskṛtaḥ gatira bhava tavaṃ devānāṃ sendrāṇāma amaròttama jagada vayāptama idaṃ sarvaṃ vṛtreṇāsurasūdana avaśyaṃ karaṇīyaṃ me bhavatāṃ hitama uttamama tasmāda upāyaṃ vakṣyāmi yathāsau na bhaviṣyati gacchadhvaṃ sarṣigandharvā yatrāsau viśvarūpadhṛka sāma tasya parayuñjadhvaṃ tata enaṃ vijeṣyatha bhaviṣyati gatira devāḥ śakrasya mama tejasā adṛśyaśa ca paravekṣyāmi vajrama asyāyudhòttamama gacchadhvama ṛṣibhiḥ sārdhaṃ gandharvaiśa ca suròttamāḥ vṛtrasya saha śakreṇa saṃdhiṃ kuruta mācirama evama uktāsa tu devena ṛṣayasa taridaśāsa tathā yayuḥ sametya sahitāḥ śakraṃ kṛtvā puraḥsarama samīpama etya ca tadā sarva eva mahaujasaḥ taṃ tejasā parajvalitaṃ paratapantaṃ diśò daśa garasantama iva lòkāṃsa tarīna sūryā candramasau yathā dadṛśusa tatra te vṛtraṃ śakreṇa sahadevatāḥ ṛṣayò 'tha tatò 'bhayetya vṛtrama ūcuḥ pariyaṃ vacaḥ vayāptaṃ jagada idaṃ sarvaṃ tejasā tava durjaya na ca śaknòṣi nirjetuṃ vāsavaṃ bhūrivikramama yudhyatòśa cāpi vāṃ kālò vayatītaḥ sumahāna iha pīḍyante ca parajāḥ sarvāḥ sa devāsuramānavāḥ sakhyaṃ bhavatu te vṛtra śakreṇa saha nityadā avāpsyasi sukhaṃ tavaṃ ca śakra lòkāṃśa ca śāśvatāna ṛṣivākyaṃ niśamyātha sa vṛtraḥ sumahābalaḥ uvāca tāṃsa tadā sarvāna paraṇamya śirasāsuraḥ sarve yūyaṃ mahābhāgā gandharvāśa caiva sarvaśaḥ yada barūta taca charutaṃ sarvaṃ mamāpi śṛṇutānaghāḥ saṃdhiḥ kathaṃ vai bhavitā mama śakrasya còbhayòḥ tejasòra hi davayòra devāḥ sakhyaṃ vai bhavitā kathama [rasayaha] sakṛta satāṃ saṃgataṃ lipsitavyaṃ; tataḥ paraṃ bhavitā bhavyama eva nātikrameta satpuruṣeṇa saṃgataṃ; tasmāta satāṃ saṃgataṃ lipsitavyama dṛḍhaṃ satāṃ saṃgataṃ cāpi nityaṃ; barūyāca cārthaṃ haya arthakṛcchreṣu dhīraḥ mahārthavata sata paruṣeṇa saṃgataṃ; tasmāta santaṃ na jighāṃseta dhīraḥ indraḥ satāṃ saṃmataśa ca nivāsaśa ca mahātmanāma satyavādī haya adīnaśa ca dharmavita suviniścitaḥ tena te saha śakreṇa saṃdhira bhavatu śāśvataḥ evaṃ viśvāsama āgaccha mā te bhūda buddhira anyathā maharṣivacanaṃ śarutvā tāna uvāca mahādyutiḥ avaśyaṃ bhagavantò me mānanīyāsa tapasvinaḥ baravīmi yada ahaṃ devāsa tata sarvaṃ kariyatāma iha tataḥ sarvaṃ kariṣyāmi yada ūcura māṃ davijarṣabhāḥ na śuṣkeṇa na cārdreṇa nāśmanā na ca dāruṇā na śasreṇa na vajreṇa na divā na tathā niśi vadhyò bhaveyaṃ viprendrāḥ śakrasya saha daivataiḥ evaṃ me ròcate saṃdhiḥ śakreṇa saha nityadā bāḍhama itya eva ṛṣayasa tama ūcura bharatarṣabha evaṃ kṛte tu saṃdhāne vṛtraḥ paramuditò 'bhavata yattaḥ sadābhavaca cāpi śakrò 'marṣasamanvitaḥ vṛtrasya vadhasaṃyuktāna upāyāna anucintayana randhrānveṣī samudvignaḥ sadābhūda balavṛtrahā sa kadā cita samudrānte tama apaśyana mahāsurama saṃdhyākāla upāvṛtte muhūrte ramyadāruṇe tataḥ saṃcintya bhagavāna varadānaṃ mahātmanaḥ saṃdhyeyaṃ vartate raudrā na rātrira divasaṃ na ca vṛtraśa cāpaśya vadhyò 'yaṃ mama sarvaharò ripuḥ yadi vṛtraṃ na hanmya adya vañcayitvā mahāsurama mahābalaṃ mahākāyaṃ na me śareyò bhaviṣyati evaṃ saṃcintayanna eva śakrò viṣṇuma anusmarana atha phenaṃ tadāpaśyata samudre parvatòpamama nāyaṃ śuṣkò na cārdrò 'yaṃ na ca śastrama idaṃ tathā enaṃ kaṣepsyāmi vṛtrasya kaṣaṇāda eva naśiṣyati savajrama atha phenaṃ taṃ kaṣipraṃ vṛtre nisṛṣṭavāna paraviśya phenaṃ taṃ viṣṇura atha vṛtraṃ vayanāśayata nihate tu tatò vṛtre diśò vitimirābhavana paravavau ca śivò vāyuḥ parajāśa ca jahṛṣusa tadā tatò devāḥ sa gandharvā yakṣarākṣasa pannagāḥ ṛṣayaśa ca mahendraṃ tama astuvana vividhaiḥ satavaiḥ namaskṛtaḥ sarvabhūtaiḥ sarvabhūtāni sāntvayana hataśatruḥ parahṛṣṭātmā vāsavaḥ saha daivataiḥ viṣṇuṃ taribhuvanaśreṣṭhaṃ pūjayāma āsa dharmavita tatò hate mahāvīrye vṛtre devabhayaṃkare anṛtenābhibhūtò 'bhūca chakraḥ paramadurmanāḥ taraiśīrṣayābhibhūtaśa ca sa pūrvaṃ barahmahatyayā sò 'natama āśritya lòkānāṃ naṣṭasaṃjñò vicetanaḥ na parājñāyata devendrasa tava abhibhūtaḥ savakalmaṣaiḥ paraticchannò vasatya apsu ceṣṭamāna ivòragaḥ tataḥ paranaṣṭe devendre barahmahatyā bhayārdite bhūmiḥ paradhvasta saṃkāśā nirvṛkṣā śuṣkakānanā vicchinnasròtasò nadyaḥ sarāṃsya anudakāni ca saṃkṣòbhaśa cāpi sattvānāma akṛtò 'bhavata devāśa cāpi bhṛśaṃ tarastāsa tathā sarve maharṣayaḥ arājakaṃ jagata sarvama abhibhūtama upadravaiḥ tatò bhītābhavana devāḥ kò nò rājā bhaveda iti divi devarṣayaśa cāpi devarājavinākṛtāḥ na ca sama kaśa cida devānāṃ rājyāya kurute manaḥ [ṣa] ṛṣayò 'thābruvana sarve devāśa ca taridaśeśvarāḥ ayaṃ vai nahuṣaḥ śarīmāna devarājye 'bhiṣicyatāma te gatvāthābruvana sarve rājā nò bhava pārthiva sa tāna uvāca nahuṣò devāna ṛṣigaṇāṃsa tathā pitṛbhiḥ sahitāna rājana parīpsana hitama ātmanaḥ durbalò 'haṃ na me śaktira bhavatāṃ paripālane balavāña jāyate rājā balaṃ śakre hi nityadā tama abruvana punaḥ sarve devāḥ sarṣipurògamāḥ asmākaṃ tapasā yuktaḥ pāhi rājyaṃ tariviṣṭape parasparabhayaṃ ghòrama asmākaṃ hi na saṃśayaḥ abhiṣicyasva rājendra bhava rājā tariviṣṭape devadānava yakṣāṇāma ṛṣīṇāṃ rakṣasāṃ tathā pitṛgandharvabhūtānāṃ cakṣurviṣayavartināma teja ādāsyase paśyana balavāṃśa ca bhaviṣyasi dharmaṃ puraskṛtya sadā sarvalòkādhipò bhava barahmarṣīṃśa cāpi devāṃśa ca gòpāyasva tariviṣṭape sudurlabhaṃ varaṃ labdhvā parāpya rājyaṃ tariviṣṭape dharmātmā satataṃ bhūtvā kāmātmā samapadyata devòdyāneṣu sarveṣu nandanòpavaneṣu ca kailāse himavatpṛṣṭhe mandare śavetaparvate sahye mahendre malaye samudreṣu saritsu ca apsaròbhiḥ parivṛtò devakanyā samāvṛtaḥ nahuṣò devarājaḥ sana karīḍana bahuvidhaṃ tadā śṛṇvana divyā bahuvidhāḥ kathāḥ śarutimanòharāḥ vāditrāṇi ca sarvāṇi gītaṃ ca madhurasvarama viśvāvasura nāradaśa ca gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ ṛtavaḥ ṣaṭa ca devendraṃ mūrtimanta upasthitāḥ mārutaḥ surabhira vāti manòjñaḥ sukhaśītalaḥ evaṃ hi karīḍatasa tasya nahuṣasya mahātmanaḥ saṃprāptā darśanaṃ devī śakrasya mahiṣī pariyā sa tāṃ saṃdṛśya duṣṭātmā parāha sarvāna sabhāsadaḥ indrasya mahiṣī devī kasmāna māṃ nòpatiṣṭhati ahama indrò 'sami devānāṃ lòkānāṃ ca tatheśvaraḥ āgacchatu śacī mahyaṃ kaṣiprama adya niveśanama taca charutvā durmanā devī bṛhaspatima uvāca ha rakṣa māṃ nahuṣāda barahmaṃsa tavāsmi śaraṇaṃ gatā sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ barahmasa tavaṃ māṃ parabhāṣase devarājasya dayitāma atyantasukhabhāginīma avaidhavyena saṃyuktāma ekapatnīṃ pativratāma uktavāna asi māṃ pūrvama ṛtāṃ tāṃ kuru vai girama nòktapūrvaṃ ca bhagavana mṛṣā te kiṃ cida īśvara tasmāda etada bhaveta satyaṃ tavayòktaṃ davijasattama bṛhaspatira athòvāca indrāṇīṃ bhayamòhitāma yada uktāsi mayā devi satyaṃ tada bhavitā dharuvama darakṣyase devarājānama indraṃ śīghrama ihāgatama na bhetavyaṃ ca nahuṣāta satyama etada baravīmi te samānayiṣye śakreṇa nacirāda bhavatīma ahama atha śuśrāva nahuṣa indrāṇīṃ śaraṇaṃ gatāma bṛhaspatera aṅgirasaśa cukròdha sa nṛpasa tadā [ṣa] karuddhaṃ tu nahuṣaṃ jañātvā devāḥ sarṣipurògamāḥ abruvana devarājānaṃ nahuṣaṃ ghòradarśanama devarājajahi karòdhaṃ tavayi karuddhe jagada vibhò tarastaṃ sāsuragandharvaṃ sa kiṃnaramahòragama jahi karòdhama imaṃ sādhò na karudhyanti bhavadvidhāḥ parasya patnī sā devī parasīdasva sureśvara nivartaya manaḥ pāpāta paradārābhimarśanāta devarājò 'si bhadraṃ te parajā dharmeṇa pālaya evama uktò na jagrāha tada vacaḥ kāmamòhitaḥ atha devāna uvācedama indraṃ parati surādhipaḥ ahalyā dharṣitā pūrvama ṛṣipatnī yaśasvinī jīvatò bhartura indreṇa sa vaḥ kiṃ na nivāritaḥ bahūni ca nṛśaṃsāni kṛtānīndreṇa vai purā vaidharmyāṇya upadhāśa caiva sa vaḥ kiṃ na nivāritaḥ upatiṣṭhatu māṃ devī etada asyā hitaṃ parama yuṣmākaṃ ca sadā devāḥ śivama evaṃ bhaviṣyati indrāṇīma ānayiṣyāmò yathecchasi divaḥ pate jahi karòdhama imaṃ vīra parītò bhava sureśvara itya uktvā te tadā devā ṛṣibhiḥ saha bhārata jagmura bṛhaspatiṃ vaktuma indrāṇīṃ cāśubhaṃ vacaḥ jānīmaḥ śaraṇaṃ parāptama indrāṇīṃ tava veśmani dattābhayāṃ ca viprendra tavayā devarṣisattama te tavāṃ devāḥ sa gandharvā ṛṣayaśa ca mahādyute parasādayanti cendrāṇī nahuṣāya paradīyatāma indrāda viśiṣṭò nahuṣò devarājò mahādyutiḥ vṛṇòtva iyaṃ varāròhā bhartṛtve varavarṇinī evama ukte tu sā devī bāṣpama utsṛjya sasvarama uvāca rudatī dīnā bṛhaspatima idaṃ vacaḥ nāhama icchāmi nahuṣaṃ patima anvāsya taṃ parabhuma śaraṇāgatāsmi te barahmaṃsa tarāhi māṃ mahatò bhayāta śaraṇāgatāṃ na tayajeyama indrāṇi mama niścitama dharmajñāṃ dharmaśīlāṃ ca na tayaje tavāma anindite nākāryaṃ kartuma icchāmi barāhmaṇaḥ sana viśeṣataḥ śarutadharmā satyaśīlò jānana dharmānuśāsanama nāhama etata kariṣyāmi gacchadhvaṃ vai suròttamāḥ asmiṃśa cārthe purā gītaṃ barahmaṇā śarūyatāma idama na tasya bījaṃ ròhati bījakāle; na cāsya varṣaṃ varṣati varṣakāle bhītaṃ parapannaṃ paradadāti śatrave; na sò 'nataraṃ labhate tarāṇama icchana mòghama annaṃ vindati cāpya acetāḥ; savargāla lòkāda bharaśyati naṣṭaceṣṭaḥ bhītaṃ parapannaṃ paradadāti yò vai; na tasya havyaṃ paratigṛhṇanti devāḥ paramīyate cāsya parajā haya akāle; sadā vivāsaṃ pitarò 'saya kurvate bhītaṃ parapannaṃ paradadāti śatrave; sendrā devāḥ paraharantya asya vajrama etada evaṃ vijānana vai na dāsyāmi śacīma imāma indrāṇīṃ viśrutāṃ lòke śakrasya mahiṣīṃ pariyāma asyā hitaṃ bhaveda yaca ca mama cāpi hitaṃ bhaveta kariyatāṃ tata suraśreṣṭhā na hi dāsyāmya ahaṃ śacīma atha devāsa tama evāhura guruma aṅgirasāṃ varama kathaṃ sunītaṃ tu bhavena mantrayasva bṛhaspate nahuṣaṃ yācatāṃ devī kiṃ cita kālāntaraṃ śubhā indrāṇī hitama etada dhi tathāsmākaṃ bhaviṣyati bahuvighnakaraḥ kālaḥ kālaḥ kālaṃ nayiṣyati darpitò balavāṃśa cāpi nahuṣò varasaṃśrayāta tatasa tena tathòkte tu parītā devāsa tama abruvana barahmana sādhva idama uktaṃ te hitaṃ sarvadivaukasāma evama etada davijaśreṣṭha devī ceyaṃ parasādyatāma tataḥ samastā indrāṇīṃ devāḥ sāgnipurògamāḥ ūcura vacanama avyagrā lòkānāṃ hitakāmyayā tavayā jagada idaṃ sarvaṃ dhṛtaṃ sathāvarajaṅgamama ekapatnya asi satyā ca gacchasva nahuṣaṃ parati kaṣipraṃ tavāma abhikāmaśa ca vinaśiṣyati pārthivaḥ nahuṣò devi śakraśa ca suraiśvaryama avāpsyati evaṃ viniścayaṃ kṛtvā indrāṇī kāryasiddhaye abhyagacchata savrīḍā nahuṣaṃ ghòradarśanama dṛṣṭvā tāṃ nahuṣaśa cāpi vayò rūpasamanvitāma samahṛṣyata duṣṭātmā kāmòpahata cetanaḥ [ṣa] atha tāma abravīda dṛṣṭvā nahuṣò devarāṭa tadā tarayāṇāma api lòkānāma ahama indraḥ śucismite bhajasva māṃ varāròhe patitve varavarṇini evama uktā tu sā devī nahuṣeṇa pativratā parāvepata bhayòdvignā paravāte kadalī yathā namasya sā tu barahmāṇaṃ kṛtvā śirasi cāñjalima devarājama athòvāca nahuṣaṃ ghòradarśanama kālama icchāmya ahaṃ labdhuṃ kiṃ cita tavattaḥ sureśvara na hi vijñāyate śakraḥ parāptaḥ kiṃ vā kava vā gataḥ tattvama etata tu vijñāya yadi na jañāyate parabhò tatò 'haṃ tavāma upasthāsye satyama etada baravīmi te evama uktaḥ sa indrāṇyā nahuṣaḥ parītimāna abhūta evaṃ bhavatu suśròṇiyathā māma abhibhāṣase jañātvā cāgamanaṃ kāryaṃ satyama etada anusmareḥ nahuṣeṇa visṛṣṭā ca niścakrāma tataḥ śubhā bṛhaspatiniketaṃ sā jagāma ca tapasvinī tasyāḥ saṃśrutya ca vacò devāḥ sāgnipurògamāḥ mantrayāma āsura ekāgrāḥ śakrārthaṃ rājasattama devadevena saṃgamya viṣṇunā parabhaviṣṇunā ūcuśa cainaṃ samudvignā vākyaṃ vākyaviśāradāḥ barahmahatyābhibhūtò vai śakraḥ suragaṇeśvaraḥ gatiśa ca nasa tavaṃ deveśa pūrvajò jagataḥ parabhuḥ rakṣārthaṃ sarvabhūtānāṃ viṣṇutvama upajagmivāna tavadvīryāna nihate vṛtre vāsavò barahmahatyayā vṛtaḥ suragaṇaśreṣṭha mòkṣaṃ tasya vinirdiśa teṣāṃ tada vacanaṃ śarutvā devānāṃ viṣṇura abravīta māma eva yajatāṃ śakraḥ pāvayiṣyāmi vajriṇama puṇyena hayamedhena māma iṣṭvā pākaśāsanaḥ punara eṣyati devānāma indratvama akutòbhayaḥ savakarmabhiśa ca nahuṣò nāśaṃ yāsyati durmatiḥ kaṃ cita kālama imaṃ devā marṣayadhvama atandritāḥ śarutvā viṣṇòḥ śubhāṃ satyāṃ tāṃ vāṇīma amṛtòpamāma tataḥ sarve suragaṇāḥ sòpādhyāyāḥ saharṣibhiḥ yatra śakrò bhayòdvignasa taṃ deśama upacakramuḥ tatrāśvamedhaḥ sumahāna mahendrasya mahātmanaḥ vavṛte pāvanārthaṃ vai barahmahatyāpahò nṛpa vibhajya barahmahatyāṃ tu vṛkṣeṣu ca nadīṣu ca parvateṣu pṛthivyāṃ ca satrīṣu caiva yudhiṣṭhira saṃvibhajya ca bhūteṣu visṛjya ca sureśvaraḥ vijvaraḥ pūtapāpmā ca vāsavò 'bhavada ātmavāna akampyaṃ nahuṣaṃ sathānāda dṛṣṭvā ca balasūdanaḥ tejò ghanaṃ sarvabhūtānāṃ varadānāca ca duḥsahama tataḥ śacīpatira vīraḥ punara eva vayanaśyata adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ kālākāṅkṣī cacāra ha paranaṣṭe tu tataḥ śakre śacī śòkasamanvitā hā śakreti tadā devī vilalāpa suduḥkhitā yadi dattaṃ yadi hutaṃ guravasa tòṣitā yadi ekabhartṛtvama evāstu satyaṃ yadya asti vā mayi puṇyāṃ cemāma ahaṃ divyāṃ paravṛttāma uttarāyaṇe devīṃ rātriṃ namasyāmi sidhyatāṃ me manòrathaḥ parayatā caniśāṃ devīma upātiṣṭhata tatra sā pativratātvāta satyena sòpaśrutima athākaròta yatrāste devarājò 'sau taṃ deśaṃ darśayasva me itya āhòpaśrutiṃ devī satyaṃ satyena dṛśyatāma [ṣa] athaināṃ rupiṇīṃ sādhvīma upātiṣṭhada upaśrutiḥ tāṃ vayò rūppa saṃpannāṃ dṛṣṭvā devīma upasthitāma indrāṇī saṃprahṛṣṭā sā saṃpūjyaināma apṛcchata icchāmi tavāma ahaṃ jañātuṃ kā tavaṃ barūhi varānane upaśrutira ahaṃ devi tavāntikama upāgatā darśanaṃ caiva saṃprāptā tava satyena tòṣitā pativratāsi yuktā ca yamena niyamena ca darśayiṣyāmi te śakraṃ devaṃ vṛtraniṣūdanama kaṣiprama anvehi bhadraṃ te darakṣyase surasattamama tatasa tāṃ parasthitāṃ devīma indrāṇī sā samanvagāta devāraṇyānya atikramya parvatāṃśa ca bahūṃsa tataḥ himavantama atikramya uttaraṃ pārśvama āgamata samudraṃ ca samāsādya bahuyòjanavistṛtama āsasāda mahādvīpaṃ nānādrumalatā vṛtama tatrāpaśyata sarò divyaṃ nānāśakunibhira vṛtama śatayòjanavistīrṇaṃ tāvada evāyataṃ śubhama tatra divyāni padmāni pañca varṇāni bhārata ṣaṭpadaira upagītāni paraphullāni sahasraśaḥ padmasya bhittvā nālaṃ ca viveśa sahitā tayā visa tantu paraviṣṭaṃ ca tatrāpaśyaca chatakratuma taṃ dṛṣṭvā ca susūkṣmeṇa rūpeṇāvasthitaṃ parabhuma sūkṣmarūpadharā devī babhūvòpaśrutiśa ca sā indraṃ tuṣṭāva cendrāṇī viśrutaiḥ pūrvakarmabhiḥ satūyamānasa tatò devaḥ śacīma āha puraṃdaraḥ kimarthama asi saṃprāptā vijñātaśa ca kathaṃ tava ahama tataḥ sā kathayāma āsa nahuṣasya viceṣṭitama indratvaṃ tariṣu lòkeṣu parāpya vīryamadānvitaḥ darpāviṣṭaśa ca duṣṭātmā māma uvāca śatakratò upatiṣṭha māma iti karūraḥ kālaṃ ca kṛtavāna mama yadi na tarāsyasi vibhò kariṣyati sa māṃ vaśe etena cāhaṃ saṃtaptā parāptā śakra tavāntikama jahi raudraṃ mahābāhò nahuṣaṃ pāpaniścayama parakāśayasva cātmānaṃ daityadānava sūdana tejaḥ samāpnuhi vibhò devarājyaṃ paraśādhi ca [ṣa] evama uktaḥ sa bhagavāña śacyā punara athābravīta vikramasya na kālò 'yaṃ nahuṣò balavattaraḥ vivardhitaśa ca ṛṣibhira havyaiḥ kavyaiśa ca bhāmini nītima atra vidhāsyāmi devi tāṃ kartuma arhasi guhyaṃ caitata tavayā kāryaṃ nākhyātavyaṃ śubhe kava cita gatvā nahuṣama ekānte baravīhi tanumadhyame ṛṣiyānena divyena māma upaihi jagatpate evaṃ tava vaśe parītā bhaviṣyāmīti taṃ vada itya uktā devarājena patnī sā kamalekṣaṇā evama astva itya athòktvā tu jagāma nahuṣaṃ parati nahuṣasa tāṃ tatò dṛṣṭvā vismitò vākyama abravīta savāgataṃ te varāròhe kiṃ karòmi śucismite bhaktaṃ māṃ bhaja kalyāṇi kima icchasi manasvini tava kalyāṇi yata kāryaṃ tata kariṣye sumadhyame na ca varīḍā tavayā kāryā suśròṇi mayi viśvasa satyena vai śape devi kartāsmi vacanaṃ tava yò me tavayā kṛtaḥ kālasa tama ākāṅkṣe jagatpate tatasa tavama eva bhartā me bhaviṣyasi surādhipa kāryaṃ ca hṛdi me yata tada devarājāvadhāraya vakṣyāmi yadi me rājana pariyama etata kariṣyasi vākyaṃ paraṇayasaṃyuktaṃ tataḥ sayāṃ vaśagā tava indrasya vājinò vāhā hastinò 'tha rathāsa tathā icchāmya ahama ihāpūrvaṃ vāhanaṃ te surādhipa yana na viṣṇòra na rudrasya nāsurāṇāṃ na rakṣasāma vahantu tavāṃ mahārāja ṛṣayaḥ saṃgatā vibhò sarve śibikayā rājanna etada dhi mama ròcate nāsureṣu na deveṣu tulyò bhavituma arhasi sarveṣāṃ teja ādatsva savena vīryeṇa darśanāta na te paramukhataḥ sathātuṃ kaśa cida icchati vīryavāna evama uktasa tu nahuṣaḥ parāhṛṣyata tadā kila uvāca vacanaṃ cāpi surendrasa tāma aninditāma apūrvaṃ vāhanama idaṃ tavayòktaṃ varavarṇini dṛḍhaṃ me rucitaṃ devi tavadvaśò 'sami varānane na haya alpavīryò bhavati yò vāhāna kurute munīna ahaṃ tapasvī balavāna bhūtabhavya bhavata parabhuḥ mayi karuddhe jagana na sayāna mayi sarvaṃ paratiṣṭhitama devadānavagandharvāḥ kiṃnaròragarākṣasāḥ na me karuddhasya paryāptāḥ sarve lòkāḥ śucismite cakṣuṣā yaṃ parapaśyāmi tasya tejò harāmya ahama tasmāta te vacanaṃ devi kariṣyāmi na saṃśayaḥ saptarṣayò māṃ vakṣyanti sarve barahmarṣayasa tathā paśya māhātmyama asmākama ṛddhiṃ ca varavarṇini evama uktvā tu tāṃ devīṃ visṛjya ca varānanāma vimāne yòjayitvā sa ṛṣīna niyamama āsthitāna abrahmaṇyò balòpetò mattò varamadena ca kāmavṛttaḥ sa duṣṭātmā vāhayāma āsa tāna ṛṣīna nahuṣeṇa visṛṣṭā ca bṛhaspatima uvāca sā samayò 'lapāvaśeṣò me nahuṣeṇeha yaḥ kṛtaḥ śakraṃ mṛgaya śīghraṃ tavaṃ bhaktāyāḥ kuru me dayāma bāḍhama itya eva bhagavāna bṛhaspatira uvāca tāma na bhetavyaṃ tavayā devi nahuṣāda duṣṭacetasaḥ na haya eṣa sathāsyati ciraṃ gata eṣa narādhamaḥ adharmajñò maharṣīṇāṃ vāhanāca ca hataḥ śubhe iṣṭiṃ cāhaṃ kariṣyāmi vināśāyāsya durmateḥ śakraṃ cādhigamiṣyāmi mā bhaisa tavaṃ bhadrama astu te tataḥ parajvālya vidhivaja juhāva paramaṃ haviḥ bṛhaspatira mahātejā devarājòpalabdhaye tasmāca ca bhagavāna devaḥ savayama eva hutāśanaḥ satrī veṣama adbhutaṃ kṛtvā sahasāntara adhīyata sa diśaḥ paradiśaśa caiva parvatāṃśa ca vanāni ca pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca vicīyātimanò gatiḥ nimeṣāntaramātreṇa bṛhaspatima upāgamata bṛhaspate na paśyāmi devarājama ahaṃ kava cita āpaḥ śeṣāḥ sadā cāpaḥ paraveṣṭuṃ nòtsahāmya ahama na me tatra gatira barahmana kima anyata karavāṇi te tama abravīda deva gurura apò viśa mahādyute nāpaḥ paraveṣṭuṃ śakṣyāmi kaṣayò me 'tara bhaviṣyati śaraṇaṃ tavāṃ parapannò 'sami savasti te 'satu mahādyute adbhyò 'ganira barahmataḥ kaṣatrama aśmanò lòhama utthitama teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ savāsu yòniṣu śāmyati [bṛ] tavama agne sarvadevānāṃ mukhaṃ tavama asi havyavāṭa tavama antaḥ sarvabhūtānāṃ gūḍhaśa carasi sākṣivata tavāma āhura ekaṃ kavayasa tavāma āhusa tarividhaṃ punaḥ tavayā tayaktaṃ jagaca cedaṃ sadyò naśyeda dhutāśana kṛtvā tubhyaṃ namò viprāḥ savakarma vijitāṃ gatima gacchanti saha patnībhiḥ sutaira api ca śāśvatīma tavama evāgne havyavāhasa tavama eva paramaṃ haviḥ yajanti satraisa tavāma eva yajñaiśa ca paramādhvare sṛṣṭvā lòkāṃsa tarīna imāna havyavāha; parāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥ sarvasyāsya bhuvanasya parasūtisa; tavama evāgre bhavasi punaḥ paratiṣṭhā tavāma agne jaladāna āhura vidyutaśa ca tavama eva hi dahanti sarvabhūtāni tavattò niṣkramya hāyanāḥ tavayya āpò nihitāḥ sarvāsa tavayi sarvama idaṃ jagata na te 'satva aviditaṃ kiṃ cita tariṣu lòkeṣu pāvaka savayòniṃ bhajate sarvò viśasvāpò 'viśaṅkitaḥ ahaṃ tavāṃ vardhayiṣyāmi barāhmaira mantraiḥ sanātanaiḥ evaṃ satutò havyavāhò bhagavāna kavira uttamaḥ bṛhaspatima athòvāca parītimāna vākyama uttamama darśayiṣyāmi te śakraṃ satyama etada baravīmi te paraviśyāpasa tatò vahniḥ sa samudrāḥ sa palvalāḥ ājagāma sarasa taca ca gūḍhò yatra śatakratuḥ atha tatrāpi padmāni vicinvana bharatarṣabha anvapaśyata sa devendraṃ visamadhyagataṃ sathitama āgatya ca tatasa tūrṇaṃ tama ācaṣṭa bṛhaspateḥ aṇu mātreṇa vapuṣā padmatantva āśritaṃ parabhuma gatvā devarṣigandharvaiḥ sahitò 'tha bṛhaspatiḥ purāṇaiḥ karmabhira devaṃ tuṣṭāva balasūdanama mahāsurò hataḥ śakra namucira dāruṇasa tavayā śambaraśa ca balaśa caiva tathòbhau ghòravikramau śatakratò vivardhasva sarvāña śatrūna niṣūdaya uttiṣṭha vajrina saṃpaśya devarṣīṃśa ca samāgatāna mahendra dānavāna hatvā lòkāsa tarātāsa tavayā vibhò apāṃ phenaṃ samāsādya viṣṇutejòpabṛṃhitama tavayā vṛtrò hataḥ pūrvaṃ devarājajagatpate tavaṃ sarvabhūteṣu vareṇya īḍyasa; tavayā samaṃ vidyate neha bhūtama tavayā dhāryante sarvabhūtāni śakra; tavaṃ devānāṃ mahimānaṃ cakartha pāhi devāna sa lòkāṃśa ca mahendra balama āpnuhi evaṃ saṃstūyamānaśa ca sò 'vardhata śanaiḥ śanaiḥ savaṃ caiva vapura āsthāya babhūva sabalānvitaḥ abravīca ca guruṃ devò bṛhaspatima upasthitama kiṃ kāryama avaśiṣṭaṃ vò hatasa tavāṣṭrò mahāsuraḥ vṛtraśa ca sumahākāyò garastuṃ lòkāna iyeṣa yaḥ mānuṣò nahuṣò rājā devarṣigaṇatejasā devarājyama anuprāptaḥ sarvāna nò bādhate bhṛśama kathaṃ nu nahuṣò rājyaṃ devānāṃ parāpa durlabhama tapasā kena vā yuktaḥ kiṃ vīryò vā bṛhaspate devā bhītāḥ śakrama akāmayanta; tavayā tayaktaṃ mahada aindraṃ padaṃ tata tadā devāḥ pitarò 'tharṣayaśa ca; gandharvasaṃghāśa ca sametya sarve gatvābruvana nahuṣaṃ śakra tatra; tavaṃ nò rājā bhava bhuvanasya gòptā tāna abravīna nahuṣò nāsmi śakra; āpyāyadhvaṃ tapasā tejasā ca evama uktaira vardhitaśa cāpi devai; rājābhavana nahuṣò ghòravīryaḥ tarailòkye ca parāpya rājyaṃ tapasvinaḥ; kṛtvā vāhāna yāti lòkāna durātmā tejò haraṃ dṛṣṭiviṣaṃ sughòraṃ; mā tavaṃ paśyera nahuṣaṃ vai kadā cita devāśa ca sarve nahuṣaṃ bhayārtā; na paśyantò gūḍharūpāśa caranti evaṃ vadatya aṅgirasāṃ variṣṭhe; bṛhaspatau lòkapālaḥ kuberaḥ vaivasvataśa caiva yamaḥ purāṇò; devaśa ca sòmò varuṇaśa cājagāma te vai samāgamya mahendrama ūcura; diṣṭyā tavāṣṭrò nihataśa caiva vṛtraḥ diṣṭyā ca tavāṃ kuśalinama akṣataṃ ca; paśyāmò vai nihatāriṃ ca śakra sa tāna yathāvata paratibhāṣya śakraḥ; saṃcòdayana nahuṣasyāntareṇa rājā devānāṃ nahuṣò ghòrarūpasa; tatra sāhyaṃ dīyatāṃ me bhavadbhiḥ te cābruvana nahuṣò ghòrarūpò; dṛṣṭī viṣasa tasya bibhīma deva tavaṃ ceda rājana nahuṣaṃ parājayesa; tada vai vayaṃ bhāgama arhāma śakra indrò 'baravīda bhavatu bhavāna apāṃ patira; yamaḥ kuberaśa ca mahābhiṣekama saṃprāpnuvantva adya sahaiva tena; ripuṃ jayāmò nahuṣaṃ ghòradṛṣṭima tataḥ śakraṃ javalanò 'paya āha bhāgaṃ; parayaccha mahyaṃ tava sāhyaṃ kariṣye tama āha śakrò bhavitāgne tavāpi; aindrāgnò vai bhāga ekò mahākratau evaṃ saṃcintya bhagavāna mahendraḥ pākaśāsanaḥ kuberaṃ sarvayakṣāṇāṃ dhanānāṃ ca parabhuṃ tathā vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca varuṇaṃ cāpya apāṃ tathā ādhipatyaṃ dadau śakraḥ satkṛtya varadasa tadā [ṣa] atha saṃcintayānasya devarājasya dhīmataḥ nahuṣasya vadhòpāyaṃ lòkapālaiḥ sahaiva taiḥ tapasvī tatra bhagavāna agastyaḥ paratyadṛśyata sò 'baravīda arcya devendraṃ diṣṭyā vai vardhate bhavāna viśvarūpavināśena vṛtrāsuravadhena ca diṣṭyā ca nahuṣò bharaṣṭò devarājyāta puraṃdara diṣṭyā hatāriṃ paśyāmi bhavantaṃ balasūdana savāgataṃ te maharṣe 'satu parītò 'haṃ darśanāta tava pādyama ācamanīyaṃ ca gāma arghyaṃ ca paratīccha me pūjitaṃ còpaviṣṭaṃ tama āsane munisattamama paryapṛcchata deveśaḥ parahṛṣṭò barāhmaṇarṣabhama etada icchāmi bhagavana kathyamānaṃ davijòttama paribhraṣṭaḥ kathaṃ savargāna nahuṣaḥ pāpaniścayaḥ śṛṇu śakra pariyaṃ vākyaṃ yathā rājā durātmavāna savargāda bharaṣṭò durācārò nahuṣò baladarpitaḥ śaramārtāsa tu vahantasa taṃ nahuṣaṃ pāpakāriṇama devarṣayò mahābhāgāsa tathā barahmarṣayò 'malāḥ papracchuḥ saṃśayaṃ deva nahuṣaṃ jayatāṃ vara ya ime barahmaṇā paròktā mantrā vai paròkṣaṇe gavāma ete paramāṇaṃ bhavata utāhò neti vāsava nahuṣò neti tāna āha tamasā mūḍha cetanaḥ adharme saṃpravṛttasa tavaṃ dharmaṃ na paratipadyase paramāṇama etada asmākaṃ pūrvaṃ paròktaṃ maharṣibhiḥ tatò vivadamānaḥ sa munibhiḥ saha vāsava atha māma aspṛśana mūrdhni pādenādharmapīḍitaḥ tenābhūda dhuta tejāḥ sa niḥśrīkaśa ca śacīpate tatasa tama ahama āvignama avòcaṃ bhayapīḍitama yasmāta pūrvaiḥ kṛtaṃ barahma barahmarṣibhira anuṣṭhitama aduṣṭaṃ dūṣayasi vai yaca ca mūrdhnya aspṛśaḥ padā yaca cāpi tavama ṛṣīna mūḍha barahmakalpāna durāsadāna vāhāna kṛtvā vāhayasi tena savargāda dhataprabhaḥ dhavaṃsa pāpaparibhraṣṭaḥ kaṣīṇapuṇyò mahītalama daśavarṣasahasrāṇi sarparūpadharò mahāna vicariṣyasi pūrṇeṣu punaḥ savargama avāpsyasi evaṃ bharaṣṭò durātmā sa devarājyāda ariṃdama diṣṭyā vardhāmahe śakra hatò bāhmaṇa kaṇṭakaḥ tariviṣṭapaṃ parapadyasva pāhi lòkāña śacīpate jitendriyò jitāmitraḥ satūyamānò maharṣibhiḥ tatò devā bhṛṣaṃ tuṣṭā maharṣigaṇasaṃvṛtāḥ pitaraśa caiva yakṣāśa ca bhujagā rākṣasāsa tathā gandharvā devakanyāśa ca sarve cāpsarasāṃ gaṇāḥ sarāṃsi saritaḥ śailāḥ sāgarāśa ca viśāṃ pate upagamyābruvana sarve diṣṭyā vardhasi śatruhana hataśa ca nahuṣaḥ pāpò diṣṭyāgastyena dhīmatā diṣṭyā pāpasamācāraḥ kṛtaḥ sarpò mahītale [ṣa] tataḥ śakraḥ satūyamānò gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ airāvataṃ samāruhya davipendraṃ lakṣaṇaira yutama pāvakaśa ca mahātejā maharṣiśa ca bṛhaspatiḥ yamaśa ca varuṇaśa caiva kuberaśa ca dhaneśvaraḥ sarvaira devaiḥ parivṛtaḥ śakrò vṛtraniṣūdanaḥ gandharvaira apsaròbhiśa ca yātasa taribhuvanaṃ parabhuḥ sa sametya mahendrāṇyā devarājaḥ śatakratuḥ mudā paramayā yuktaḥ pālayāma āsa devarāṭa tataḥ sa bhagavāṃsa tatra aṅgirāḥ samadṛśyata atharvaveda mantraiśa ca devendraṃ samapūjayata tatasa tu bhagavāna indraḥ parahṛṣṭaḥ samapadyata varaṃ ca paradadau tasmai atharvāṅgirase tadā atharvāṅgirasaṃ nāma asmina vede bhaviṣyati udāharaṇama etada dhi yajñabhāgaṃ ca lapsyase evaṃ saṃpūjya bhagavāna atharvāṅgirasaṃ tadā vayasarjayana mahārāja devarājaḥ śatakratuḥ saṃpūjya sarvāṃsa taridaśāna ṛṣīṃśa cāpi tapòdhanāna indraḥ paramuditò rājana dharmeṇāpālayata parajāḥ evaṃ duḥkhama anuprāptama indreṇa saha bhāryayā ajñātavāsaśa ca kṛtaḥ śatrūṇāṃ vadhakāṅkṣayā nātra manyusa tavayā kāryò yata kaliṣṭò 'si mahāvane daraupadyā saha rājendra bharātṛbhiśa ca mahātmabhiḥ evaṃ tavama api rājendra rājyaṃ parāpsyasi bhārata vṛtraṃ hatvā yathā parāptaḥ śakraḥ kauravanandana durācāraśa ca nahuṣò barahma daviṭa pāpacetanaḥ agastyapāśābhihatò vinaṣṭaḥ śāśvatīṃ samāḥ evaṃ tava durātmānaḥ śatravaḥ śatrusūdana kaṣipraṃ nāśaṃ gamiṣyanti karṇaduryòdhanādayaḥ ataḥ sāgaraparyantāṃ bhòkṣyase medinīma imāma bharātṛbhiḥ sahitò vīra daraupadyā ca sahābhibhò upākhyānama idaṃ śakra vijayaṃ veda saṃmitama rājñā vayūḍheṣva anīkeṣu śaròtavyaṃ jayama icchatā tasmāta saṃśrāvayāmi tavāṃ vijayaṃ jayatāṃ vara saṃstūyamānā vardhante mahātmānò yudhiṣṭhira kaṣatriyāṇāma abhāvò 'yaṃ yudhiṣṭhira mahātmanāma duryòdhanāparādhena bhīmārjunabalena ca ākhyānama indra vijayaṃ ya idaṃ niyataḥ paṭheta dhūtapāpmā jitasvargaḥ sa paretyeha ca mòdate na cārijaṃ bhayaṃ tasya na cāputrò bhavena naraḥ nāpadaṃ parāpnuyāta kāṃ cida dīrghama āyuśa ca vindati sarvatra jayama āpnòti na kadā cita parājayama evama āśvāsitò rājā śalyena bharatarṣabha pūjayāma āsa vidhivaca chalyaṃ dharmabhṛtāṃ varaḥ śarutvā śalyasya vacanaṃ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ paratyuvāca mahābāhura madrarājama idaṃ vacaḥ bhavāna karṇasya sārathyaṃ kariṣyati na saṃśayaḥ tatra tejòvadhaḥ kāryaḥ karṇasya mama saṃstavaiḥ evama etata kariṣyāmi yathā māṃ saṃprabhāṣase yaca cānyada api śakṣyāmi tata kariṣyāmya ahaṃ tava tata āmantrya kaunteyāña śalyò madrādhipasa tadā jagāma sabalaḥ śarīmāna duryòdhanama ariṃdamaḥ [va] yuyudhānasa tatò vīraḥ sātvatānāṃ mahārathaḥ mahatā caturaṅgeṇa balenāgāda yudhiṣṭhirama tasya yòdhā mahāvīryā nānādeśasamāgatāḥ nānāpraharaṇā vīrāḥ śòbhayāṃ cakrire balama paraśvadhaira bhiṇḍa bālaiḥ śaktitòmaramudgaraiḥ śaktyṛṣṭi paraśu parāsaiḥ karavālaiśa ca nirmalaiḥ khaḍgakārmukaniryūhaiḥ śaraiśa ca vividhaira api tailadhautaiḥ parakāśadbhisa tada aśòbhata vai balama tasya meghaprakāśasya śastraisa taiḥ śòbhitasya ca babhūva rūpaṃ sainyasya meghasyeva sa vidyutaḥ akṣauhiṇī hi senā sā tadā yaudhiṣṭhiraṃ balama paraviśyāntara dhadhe rājana sāgaraṃ kunadī yathā tathaivākṣauhiṇīṃ gṛhya cedīnāma ṛṣabhò balī dhṛṣṭaketura upāgacchata pāṇḍavāna amitaujasaḥ māgadhaśa ca jayatsenò jarāsaṃdhira mahābalaḥ akṣauhiṇyaiva sainyasya dharmarājama upāgamata tathaiva pāṇḍyò rājendra sāgarānūpavāsibhiḥ vṛtò bahuvidhaira yòdhaira yudhiṣṭhirama upāgamata tasya sainyama atīvāsīta tasmina balasamāgame parekṣaṇīyataraṃ rājana suveṣaṃ balavata tadā darupadasyāpya abhūta senā nānādeśasamāgataiḥ śòbhitā puruṣaiḥ śūraiḥ putraiśa cāsya mahārathaiḥ tathaiva rājā matsyānāṃ virāṭò vāhinīpatiḥ pārvatīyaira mahīpālaiḥ sahitaḥ pāṇḍavāna iyāta itaśa cetaśa ca pāṇḍūnāṃ samājagmura mahātmanāma akṣauhiṇyasa tu saptaiva vividhadhvajasaṃkulāḥ yuyutsamānāḥ kurubhiḥ pāṇḍavāna samaharṣayana tathaiva dhārtarāṣṭrasya harṣaṃ samabhivardhayana bhagadattò mahīpālaḥ senāma akṣauhiṇīṃ dadau tasya cīnaiḥ kirātaiśa ca kāñcanaira iva saṃvṛtama babhau balama anādhṛṣyaṃ karṇikāravanaṃ yathā tathā bhūriśravāḥ śūraḥ śalyaśa ca kurunandana duryòdhanama upāyātāva akṣauhiṇyā pṛthaka pṛthaka kṛtavarmā ca hārdikyò bhòjāndhakabalaiḥ saha akṣauhiṇyaiva senāyā duryòdhanama upāgamata tasya taiḥ puruṣavyāghraira vanamālā dharaira balama aśòbhata yathāmattaira vanaṃ parakrīḍitaira gajaiḥ jayadratha mukhāśa cānye sindhusauvīravāsinaḥ ājagmuḥ pṛthivīpālāḥ kampayanta ivācalāna teṣāma akṣauhiṇī senā bahulā vibabhau tadā vibhūyamānā vātena bahurūpā ivāmbudāḥ sudakṣiṇaśa ca kāmbòjò yavanaiśa ca śakaisa tathā upājagāma kauravyama akṣauhiṇyā viśāṃ pate tasya senā samāvāyaḥ śalabhānāma ivābabhau sa ca saṃprāpya kauravyaṃ tatraivāntara dadhe tadā tathā māhiṣmatī vāsī nīlò nīlāyudhaiḥ saha mahīpālò mahāvīryaira dakṣiṇāpathavāsibhiḥ āvantyau ca mahīpālau mahābalasu saṃvṛtau pṛthaga akṣauhiṇībhyāṃ tāva abhiyātau suyòdhanama kekayāśa ca naravyāghrāḥ sòdaryāḥ pañca pārthivāḥ saṃharṣayantaḥ kauravyama akṣauhiṇyā samādravana itaśa cetaśa ca sarveṣāṃ bhūmipānāṃ mahātmanāma tisrò 'nayāḥ samavartanta vāhinyò bharatarṣabha evama ekādaśāvṛttāḥ senā duryòdhanasya tāḥ yuyutsamānāḥ kaunteyāna nānā dhavajasamākulāḥ na hāstinapure rājanna avakāśò 'bhavata tadā rājñāṃ sabalamukhyānāṃ parādhānyenāpi bhārata tataḥ pañcanadaṃ caiva kṛtsnaṃ ca kurujāṅgalama tathā ròhita kāraṇyaṃ maru bhūmiśa ca kevalā ahica chatraṃ kālakūṭaṃ gaṅgākūlaṃ ca bhārata vāraṇā vāṭadhānaṃ ca yāmunaśa caiva parvataḥ eṣa deśaḥ suvistīrṇaḥ parabhūtadhanadhānyavāna babhūva kauraveyāṇāṃ balena susamākulaḥ tatra sainyaṃ tathāyuktaṃ dadarśa sa puròhitaḥ yaḥ sapāñcālarājena pareṣitaḥ kauravāna parati [va] sa tu kauravyama āsādya darupadasya puròhitaḥ satkṛtò dhṛtarāṣṭreṇa bhīṣmeṇa vidureṇa ca sarvaṃ kauśalyama uktvādau pṛṣṭvā caivama anāmayama sarvasenāpraṇetṝṇāṃ madhye vākyama uvāca ha sarvaira bhavadbhira viditò rājadharmaḥ sanātanaḥ vākyòpādāna hetòsa tu vakṣyāmi vidite sati dhṛtaraṣṭraśa ca pāṇḍuśa ca sutāva ekasya viśrutau tayòḥ samānaṃ daraviṇaṃ paitṛkaṃ nātra saṃśayaḥ dhṛtarāṣṭrasya ye putrāsa te parāptāḥ paitṛkaṃ vasu pāṇḍuputrāḥ kathaṃ nāma na parāptāḥ paitṛkaṃ vasu evaṃgate pāṇḍaveyaira viditaṃ vaḥ purā yathā na parāptaṃ paitṛkaṃ daravyaṃ dhārtarāṣṭreṇa saṃvṛtama parāṇāntikaira apya upāyaiḥ parayatadbhira anekaśaḥ śeṣavantò na śakitā nayituṃ yamasādanama punaśa ca vardhitaṃ rājyaṃ savabalena mahātmabhiḥ chadmanāpahṛtaṃ kaṣudraira dhārtarāṣṭraḥ sa saubalaiḥ tada apya anumataṃ karma tathāyuktama anena vai vāsitāśa ca mahāraṇye varṣāṇīha tarayòdaśa sabhāyāṃ kaleśitaira vīraiḥ saha bhāryaisa tathā bhṛśama araṇye vividhāḥ kaleśāḥ saṃprāptāsa taiḥ sudāruṇāḥ tathā virāṭanagare yònyantaragataira iva parāptaḥ paramasaṃkleśò yathā pāpaira mahātmabhiḥ te sarve pṛṣṭhataḥ kṛtvā tata sarvaṃ pūrvakilbiṣama sāmaiva kurubhiḥ sārdhama icchanti kurupuṃgavāḥ teṣāṃ ca vṛttama ājñāya vṛttaṃ duryòdhanasya ca anunetuma ihārhanti dhṛtarāṣṭraṃ suhṛjjanāḥ na hi te vigrahaṃ vīrāḥ kurvanti kurubhiḥ saha avināśena lòkasya kāṅkṣante pāṇḍavāḥ savakama yaśa cāpi dhārtarāṣṭrasya hetuḥ sayāda vigrahaṃ parati sa ca hetura na mantavyò balīyāṃsasa tathā hi te akṣauhiṇyò hi saptaiva dharmaputrasya saṃgatāḥ yuyutsamānāḥ kurubhiḥ paratīkṣante 'saya śāsanama apare puruṣavyāghrāḥ sahasrākṣauhiṇī samāḥ sātyakira bhīmasenaśa ca yamau ca sumahābalau ekādaśaitāḥ pṛtanā ekataśa ca samāgatāḥ ekataśa ca mahābāhura bahurūpò dhanaṃjayaḥ yathā kirīṭī senābhyaḥsarvābhyò vayatiricyate evama eva mahābāhura vāsu devò mahādyutiḥ bahulatvaṃ ca senānāṃ vikramaṃ ca kirīṭinaḥ buddhimattāṃ ca kṛṣṇasya buddhvā yudhyeta kò naraḥ te bhavantò yathā dharmaṃ yathā samayama eva ca parayacchantu paradātavyaṃ mā vaḥ kālò 'tayagāda ayama [va] tasya tada vacanaṃ śarutvā parajñāvṛddhò mahādyutiḥ saṃpūjyainaṃ yathākālaṃ bhīṣmò vacanama abravīta diṣṭyā kuśalinaḥ sarve pāṇḍavāḥ saha bāndhavaiḥ diṣṭyā sahāyavantaśa ca diṣṭyā dharme ca te ratāḥ diṣṭyā ca saṃdhikāmāsa te bharātaraḥ kurunandanāḥ diṣṭyā na yuddhamanasaḥ saha dāmòdareṇa te bhavatā satyama uktaṃ ca sarvama etana na saṃśayaḥ atitīkṣṇaṃ tu te vākyaṃ barāhmaṇyāda iti me matiḥ asaṃśayaṃ kaleśitāsa te vane ceha ca pāṇḍavāḥ parāptāśa ca dharmataḥ sarvaṃ pitura dhanama asaṃśayama kirīṭī balavāna pārthaḥ kṛtāstraśa ca mahābalaḥ kò hi pāṇḍusutaṃ yuddhe viṣaheta dhanaṃjayama api vajradharaḥ sākṣāta kima utānye dhanura bhṛtaḥ tarayāṇāma api lòkānāṃ samartha iti me matiḥ bhīṣme baruvati tada vākyaṃ dhṛṣṭama ākṣipya manyumāna duryòdhanaṃ samālòkya karṇò vacanama abravīta na tana na viditaṃ barahma~la lòke bhūtena kena cita punara uktena kiṃ tena bhāṣitena punaḥ punaḥ duryòdhanārthe śakunira dayūte nirjitavāna purā samayena gatò 'raṇyaṃ pāṇḍuputrò yudhiṣṭhiraḥ na taṃ samayama ādṛtya rājyama icchati paitṛkama balama āśritya matsyānāṃ pāñcālānāṃ ca pārthivaḥ duryòdhanò bhayāda vidvana na dadyāta padama antataḥ dharmatasa tu mahīṃ kṛtsnāṃ paradadyāca chatrave 'pi ca yadi kāṅkṣanti te rājyaṃ pitṛpaitāmahaṃ punaḥ yathāpratijñaṃ kālaṃ taṃ carantu vanama āśritāḥ tatò duryòdhanasyāṅke vartantāma akutòbhayāḥ adhārmikāma imāṃ buddhiṃ kuryura maurkhyāda dhi kevalama atha te dharmama utsṛjya yuddhama icchanti pāṇḍavāḥ āsādyemāna kuruśreṣṭhāna samariṣyanti vacò mama kiṃ nu rādheya vācā te karma tata samartuma arhasi eka eva yadā pārthaḥ ṣaḍa rathāña jitavāna yudhi na ceda evaṃ kariṣyāmò yada ayaṃ barāhmaṇò 'baravīta dharuvaṃ yudhi hatāsa tena bhakṣayiṣyāma pāṃsukāna dhṛtarāṣṭrasa tatò bhīṣmama anumānya parasādya ca avabhartsya ca rādheyama idaṃ vacanama abravīta asmaddhitama idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavò 'baravīta pāṇḍavānāṃ hitaṃ caiva sarvasya jagatasa tathā cintayitvā tu pārthebhyaḥ pareṣayiṣyāmi saṃjayama sa bhavāna paratiyātva adya pāṇḍavāna eva mācirama sa taṃ satkṛtya kauravyaḥ pareṣayāma āsa pāṇḍavāna sabhāmadhye samāhūya saṃjayaṃ vākyama abravīta [dhṛ] parāptāna āhuḥ saṃjaya pāṇḍuputrāna; upaplavye tāna vijānīhi gatvā ajātaśatruṃ ca sabhājayethā; diṣṭyānagha garāmama upasthitasa tavama sarvāna vadeḥ saṃjaya savastimantaḥ; kṛcchraṃ vāsama atadarhā niruṣya teṣāṃ śāntira vidyate 'samāsu śīghraṃ; mithyòpetānāma upakāriṇāṃ satāma nāhaṃ kava cita saṃjaya pāṇḍavānāṃ; mithyāvṛttiṃ kāṃ cana jātva apaśyama sarvāṃ śariyaṃ haya ātmavīryeṇa labdhvā; paryākārṣuḥ pāṇḍavā mahyama eva dòṣaṃ haya eṣāṃ nādhigacche parikṣana; nityaṃ kaṃ cida yena garheya pārthāna dharmārthābhyāṃ karma kurvanti nityaṃ; sukhapriyā nānurudhyanti kāmāna dharmaṃ śītaṃ kaṣutpipāse tathaiva; nidrāṃ tandrīṃ karòdhaharṣau paramādama dhṛtyā caiva parajñayā cābhibhūya; dharmārthayògāna parayatanti pārthāḥ tayajanti mitreṣu dhanāni kāle; na saṃvāsāja jīryati maitrama eṣāma yathārha mānārtha karā hi pārthāsa; teṣāṃ daveṣṭā nāstya ājamīḍhasya pakṣe anyatra pāpāda viṣamāna mandabuddhera; duryòdhanāta kaṣudratarāca ca karṇāta teṣāṃ hīme hīnasukhapriyāṇāṃ; mahātmanāṃ saṃjanayanti tejaḥ utthānavīryaḥ sukhama edhamānò; duryòdhanaḥ sukṛtaṃ manyate tata teṣāṃ bhāgaṃ yaca ca manyeta bālaḥ; śakyaṃ hartuṃ jīvatāṃ pāṇḍavānāma yasyārjunaḥ padavīṃ keśavaśa ca; vṛkòdaraḥ sātyakò 'jātaśatròḥ mādrīputrau sṛñjayāśa cāpi sarve; purā yuddhāta sādhu tasya paradānama sa haya evaikaḥ pṛthivīṃ savyasācī; gāṇḍīvadhanvā paraṇudeda rathasthaḥ tathā viṣṇuḥ keśavò 'paya apradhṛṣyò; lòkatrayasyādhipatira mahātmā tiṣṭheta kasa tasya martyaḥ purastāda; yaḥ sarvadeveṣu vareṇya īḍyaḥ parjanyaghòṣāna paravapaña śaraughāna; pataṃgasaṃghāna iva śīghravegāna diśaṃ haya udīcīma api còttarāna kurūna; gāṇḍīvadhanvaika rathò jigāya dhanaṃ caiṣāma āharata savyasācī; senānugāna balidāṃśa caiva cakre yaśa caiva devāna khāṇḍave savyasācī; gāṇḍīvadhanvā parajigāya sendrāna upāharata phalgunò jātavedase; yaśò mānaṃ vardhayana pāṇḍavānāma gadā bhṛtāṃ nādya samò 'sati; bhīmāda dhastya āròhò nāsti samaśa ca tasya rathe 'rajunāda āhura ahīnama enaṃ; bāhvòra bale cāyuta nāgavīryama suśikṣitaḥ kṛtavairasa tarasvī; daheta karuddhasa tarasā dhārtarāṣṭrāna sadātyamarṣī balavāna na śakyò; yuddhe jetuṃ vāsavenāpi sākṣāta sucetasau balinau śīghrahastau; suśikṣitau bharātarau phalgunena śayenau yathā pakṣipūgāna rujantau; mādrīputrau neha kurūna viśetāma teṣāṃ madhye vartamānasa tarasvī; dhṛṣṭadyumnaḥ pāṇḍavānāma ihaikaḥ sahāmātyaḥ sòmakānāṃ parabarhaḥ; saṃtyaktātmā pāṇḍavānāṃ jayāya sahòṣitaśa caritārthò vayaḥ sathaḥ; śālveyānāma adhipò vai virāṭaḥ saha putraiḥ pāṇḍavārthe ca śaśvada; yudhiṣṭhiraṃ bhakta iti śarutaṃ me avaruddhā balinaḥ kekayebhyò; maheṣvāsā bharātaraḥ pañca santi kekayebhyò rājyama ākāṅkṣamāṇā; yuddhārthinaśa cānuvasanti pārthāna sarve ca vīrāḥ pṛthivīpatīnāṃ; samānītāḥ pāṇḍavārthe niviṣṭāḥ śūrāna ahaṃ bhaktimataḥ śṛṇòmi; parītyā yuktāna saṃśritāna dharmarājama giryāśrayā durga nivāsinaśa ca; yòdhāḥ pṛthivyāṃ kulajā viśuddhāḥ malecchāśa ca nānāyudha vīryavantaḥ; samāgatāḥ pāṇḍavārthe niviṣṭāḥ pāṇḍyaśa ca rājāmita indrakalpò; yudhi paravīraira bahubhiḥ sametaḥ samāgataḥ pāṇḍavārthe mahātmā; lòkapravīrò 'parativīrya tejāḥ astraṃ daròṇāda arjunāda vāsudevāta; kṛpāda bhīṣmāda yena kṛtaṃ śṛṇòmi yaṃ taṃ kārṣṇi paratimaṃ parāhura ekaṃ; sa sātyakiḥ pāṇḍavārthe niviṣṭaḥ apāśritāśa cedikarūṣakāśa ca; sarvòtsāhaira bhūmipālaiḥ sametāḥ teṣāṃ madhye sūryama ivātapantaṃ; śariyā vṛtaṃ cedipatiṃ javalantama astambhanīyaṃ yudhi manyamānaṃ; jayā karṣatāṃ śareṣṭhatamaṃ pṛthivyāma sarvòtsāhaṃ kaṣatriyāṇāṃ nihatya; parasahya kṛṣṇasa tarasā mamarda yaśò mānau vardhayana yādavānāṃ; purābhinaca chiśupālaṃ samīke yasya sarve vardhayanti sama mānaṃ; karūṣa rājapramukhā narendrāḥ tama asahyaṃ keśavaṃ tatra matvā; sugrīva yuktena rathena kṛṣṇama saṃprādravaṃśa cedipatiṃ vihāya; siṃhaṃ dṛṣṭvā kaṣudramṛgā ivānye yasa taṃ paratīpasa tarasā paratyudīyāda; āśaṃsamānò davairathe vāsudevama sò 'śeta kṛṣṇena hataḥ parāsura; vātenevònmathitaḥ karṇikāraḥ parākramaṃ me yada avedayanta; teṣāma arthe saṃjaya keśavasya anusmaraṃsa tasya karmāṇi viṣṇòra; gāvalgaṇe nādhigacchāmi śāntima na jātu tāña śatrura anyaḥ saheta; yeṣāṃ sa sayāda agraṇīra vṛṣṇisiṃhaḥ paravepate me hṛdayaṃ bhayena; śarutvā kṛṣṇāva ekarathe sametau nò ceda gaccheta saṃgaraṃ mandabuddhisa; tābhyāṃ sutò me viparītacetāḥ nò ceta kurūna saṃjaya nirdahetāma; indrā viṣṇū daitya senāṃ yathaiva matò hi me śakrasamò dhanaṃjayaḥ; sanātanò vṛṣṇivīraśa ca viṣṇuḥ dharmārāmò harīniṣedhasa tarasvī; kuntīputraḥ pāṇḍavò 'jātaśatruḥ duryòdhanena nikṛtò manasvī; nò ceta karuddha paradaheda dhārtarāṣṭrāna nāhaṃ tathā haya arjunāda vāsudevāda; bhīmāda vāpi paradaheda dhārtarāṣṭrāna yathā rājñaḥ karòdhadīptasya sūta; manyòra ahaṃ bhītataraḥ sadaiva alaṃ tapò barahmacaryeṇa yuktaḥ; saṃkalpò 'yaṃ mānasasa tasya sidhyeta tasya karòdhaṃ saṃjayāhaṃ simīke; sathāne jānabhṛśama asmya adya bhītaḥ sa gaccha śīghraṃ parahitò rathena; pāñcālarājasya camūṃ paretya ajātaśatruṃ kuśalaṃ sama pṛccheḥ; punaḥ punaḥ parītiyuktaṃ vadesa tavama janārdanaṃ cāpi sametya tāta; mahāmātraṃ vīryavatāma udārama anāmayaṃ madvacanena pṛcchera; dhṛtarāṣṭraḥ pāṇḍavaiḥ śāntima īpsuḥ na tasya kiṃ cida vacanaṃ na kuryāta; kuntīputrò vāsudevasya sūta pariyaśa caiṣāma ātmasamaśa ca kṛṣṇò; vidvāṃśa caiṣāṃ karmaṇi nityayuktaḥ samānīya pāṇavāna sṛñjayāṃśa ca; janārdanaṃ yuyudhānaṃ virāṭama anāmayaṃ madvacanena pṛccheḥ; sarvāṃsa tathā daraupadeyāṃśa ca pañca yada yata tatra parāptakālaṃ parebhyasa; tavaṃ manyethā bhāratānāṃ hitaṃ ca tata tada bhāṣethāḥ saṃjaya rājamadhye; na mūrchayeda yana na bhaveca ca yuddhama [va] rājñasa tu vacanaṃ śarutvā dhṛtarāṣṭrasya saṃjayaḥ upaplavyaṃ yayau daraṣṭuṃ pāṇḍavāna amitaujasaḥ sa tu rājānama āsādya dharmātmānaṃ yudhiṣṭhirama paraṇipatya tataḥ pūrvaṃ sūtaputrò 'bhayabhāṣata gāvalgaṇiḥ saṃjaya sūta sūnura; ajātaśatruma avadata paratītaḥ diṣṭyā rājaṃsa tavāma arògaṃ parapaśye; sahāyavantaṃ ca mahendrakalpama anāmayaṃ pṛcchati tavāmbikeyò; vṛddhò rājā dhṛtarāṣṭrò manīṣī kaca cida bhīmaḥ kuśalī pāṇḍavāgryò; dhanaṃjayasa tau ca mādrī tanūjau kaca cita kṛṣṇā daraupadī rājaputrī; satyavratā vīra patnī saputrā manasvinī yatra ca vāñchasi tavama; iṣṭāna kāmāna bhārata savasti kāmaḥ gāvalgaṇe saṃjaya savāgataṃ te; parītātmāhaṃ tavābhivadāmi sūta anāmayaṃ paratijāne tavāhaṃ; sahānujaiḥ kuśalī cāsmi vidvana cirāda idaṃ kuśalaṃ bharatasya; śarutvā rājñaḥ kuruvṛddhasya sūta manye sākṣāda dṛṣṭama ahaṃ narendraṃ; dṛṣṭvaiva tavāṃ saṃjaya parītiyògāta pitāmahò naḥ sathavirò manasvī; mahāprajñaḥ sarvadharmòpapannaḥ sa kauravyaḥ kuśalī tāta bhīṣmò; yathāpūrvaṃ vṛttira apya asya kaca cita kaca cida rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputrò; vaicitra vīryaḥ kuśalī mahātmā mahārājò bāhlikaḥ parātipeyaḥ; kaca cida vidvāna kuśalī sūtaputra sa sòmadattaḥ kuśalī tāta kaca cida; bhūriśravāḥ satyasaṃdhaḥ śalaśa ca daròṇaḥ saputraśa ca kṛpaśa ca viprò; maheṣvāsāḥ kaca cida ete 'paya arògāḥ mahāprājñāḥ sarvaśāstrāvadātā; dhanura bhṛtāṃ mukhyatamāḥ pṛthivyāma kaca cina mānaṃ tāta labhanta ete; dhanura bhṛtaḥ kaca cida ete 'paya arògāḥ sarve kurubhyaḥ sapṛhayanti saṃjaya; dhanurdharā ye pṛthivyāṃ yuvānaḥ yeṣāṃ rāṣṭre nivasati darśanīyò; maheṣvāsaḥ śīlavāna daròṇaputraḥ vaiśyāputraḥ kuśalī tāta kaca cina; mahāprājñò rājaputrò yuyutsuḥ karṇò 'mātyaḥ kuśalī tāta kaca cita; suyòdhanò yasya mandò vidheyaḥ satriyò vṛddhā bhāratānāṃ jananyò; mahānasyò dāsabhāryāśa ca sūta vadhvaḥ putrā bhāgineyā bhaginyò; dauhitrā vā kaca cida apya avyalīkāḥ kaca cida rājā bāhmaṇānāṃ yathāvata; paravartate pūrvavata tāta vṛttima kaca cida dāyāna māmakāna dhārtarāṣṭrò; davijātīnāṃ saṃjaya nòpahanti kaca cida rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputra; upekṣate barāhmaṇātikramāna vai kaca cina na hetòra iva vartma bhūta; upekṣate teṣu sa nayūna vṛttima etaja jayòtira uttamaṃ jīvalòke; śuklaṃ parajānāṃ vihitaṃ vidhātrā te cela lòbhaṃ na niyacchanti mandāḥ; kṛtsnò nāśò bhavitā kauravāṇāma kaca cida rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputrò; bubhūṣate vṛttima amātyavarge kaca cina na bhedena jijīviṣanti; suhṛda rūpā durhṛdaśa caikamitrāḥ kaca cina na pāpaṃ kathayanti tāta; te pāṇḍavānāṃ kuravaḥ sarva eva kaca cida dṛṣṭvā dasyu saṃghāna sametāna; samaranti pārthasya yudhāṃ paraṇetuḥ maurvī bhujāgra parahitāna sama tāta; dòdhūyamānena dhanurdhareṇa gāṇḍīvamuktāna satanayitnughòṣāna; ajihmagāna kaca cida anusmaranti na haya apaśyaṃ kaṃ cida ahaṃ pṛthivyāṃ; śarutaṃ samaṃ vādhikama arjunena yasyaika ṣaṣṭira niśitāsa tīkṣṇadhārāḥ; suvāsasaḥ saṃmatò hastavāpaḥ gadāpāṇira bhīmasenasa tarasvī; paravepayaña śatrusaṃghāna anīke nāgaḥ parabhinna iva naḍvalāsu; caṅkramyate kaca cida enaṃ samaranti mādrīputraḥ sahadevaḥ kaliṅgāna; samāgatāna ajayada dantakūre vāmenāsyana dakṣiṇenaiva yò vai; mahābalaṃ kaca cida enaṃ samaranti udyanna ayaṃ nakulaḥ pareṣitò vai; gāvalgaṇe saṃjaya paśyatasa te diśaṃ paratīcīṃ vaśama ānayana me; mādrī sutaṃ kaca cida enaṃ samaranti abhyābhavò davaitavane ya āsīda; durmantrite ghòṣayātrā gatānāma yatra mandāña śatruvaśaṃ parayātāna; amòcayada bhīmasenò jayaśa ca ahaṃ paścāda arjunama abhyarakṣaṃ; mādrīputrau bhīmasenaśa ca cakre gāṇḍīvabhṛca chatrusaṃghāna udasya; savastya āgamata kaca cida enaṃ samaranti na karmaṇā sādhunaikena nūnaṃ; kartuṃ śakyaṃ bhavatīha saṃjaya sarvātmanā parijetuṃ vayaṃ cena; na śaknumò dhṛtarāṣṭrasya putrama [samjaya] yathārhase pāṇḍava tata tathaiva; kurūna kuruśreṣṭha janaṃ ca pṛcchasi anāmayāsa tāta manasvinasa te; kuruśreṣṭhāna pṛcchasi pārtha yāṃsa tavama santya eva vṛddhāḥ sādhavò dhārtarāṣṭre; santya eva pāpāḥ pāṇḍava tasya viddhi dadyāda ripòśa cāpi hi dhārtarāṣṭraḥ; kutò dāyā~la lòpayeda barāhmaṇānāma yada yuṣmākaṃ vartate 'sau na dharmyama; adrugdheṣu darugdhavata tana na sādhu mitra dharuka sayāda dhṛtarāṣṭraḥ saputrò; yuṣmāna daviṣana sādhu vṛtāna asādhuḥ na cānujānāti bhṛśaṃ ca tapyate; śòcatya antaḥ sathavirò 'jātaśatrò śṛṇòti hi barāhmaṇānāṃ sametya; mitradròhaḥ pātakebhyò garīyāna samaranti tubhyaṃ naradevaṃ saṃgame; yuddhe ca jiṣṇòśa ca yudhāṃ paraṇetuḥ samutkṛṣṭe dundubhiśaṅkhaśabde; gadāpāṇiṃ bhīmasenaṃ samaranti mādrī sutau cāpi raṇājimadhye; sarvā diśaḥ saṃpatantau samaranti senāṃ varṣantau śaravarṣaira ajasraṃ; mahārathau samare duṣprakampyau na tava eva manye puruṣasya rājanna; anāgataṃ jañāyate yada bhaviṣyama tavaṃ ceda imaṃ sarvadharmòpapannaḥ; parāptaḥ kaleśaṃ pāṇḍava kṛcchrarūpama tavama evaitata sarvama ataśa ca bhūyaḥ; samīkuryāḥ parajñayājāta śatrò na kāmārthaṃ saṃtyajeyura hi dharmaṃ; pāṇḍòḥ sutāḥ sarva evendra kalpāḥ tavama evaitata parajñayājāta śatrò; śamaṃ kuryā yena śarmāpnuyusa te dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavāḥ sṛñjayāśa ca; ye cāpya anye pārthivāḥ saṃniviṣṭāḥ yana mābravīda dhṛtarāṣṭrò niśāyāma; ajātaśatrò vacanaṃ pitā te sahāmātyaḥ saha putraśa ca rājana; sametya tāṃ vācama imāṃ nibòdha [ya] samāgatāḥ pāṇḍavāḥ sṛñjayāśa ca; janārdanò yuyudhānò virāṭaḥ yata te vākyaṃ dhṛtarāṣṭrānuśiṣṭaṃ; gāvalgaṇe barūhi tata sūtaputra ajata śatruṃ ca vṛkòdaraṃ ca; dhanaṃjayaṃ mādravatīsutau ca āmantraye vāsudevaṃ ca śauriṃ; yuyudhānaṃ cekitānaṃ virāṭama pāñcālānāma adhipaṃ caiva vṛddhaṃ; dhṛṣṭadyumnaṃ pārṣataṃ yājñasenima sarve vācaṃ śṛṇutemāṃ madīyāṃ; vakṣyāmi yāṃ bhūtima icchana kurūṇāma śamaṃ rājā dhṛtarāṣṭrò 'bhinandanna; ayòjayata tavaramāṇò rathaṃ me sa bharātṛputra savajanasya rājñasa; tada ròcatāṃ pāṇḍavānāṃ śamò 'satu sarvaira dharmaiḥ samupetāḥ satha pārthāḥ; parasthānena mārdavenārjavena jātāḥ kule anṛśaṃsā vadānyā; harīniṣedhāḥ karmaṇāṃ niścayajñāḥ na yujyate karma yuṣmasu hīnaṃ; sattvaṃ hi vasa tādṛśaṃ bhīmasenāḥ udbhāsate haya añjana binduvata taca; chukle vastre yada bhaveta kilbiṣaṃ vaḥ sarvakṣayò dṛśyate yatra kṛtsnaḥ; pāpòdayò nirayò 'bhāva saṃsthaḥ kasa tata kuryāja jatu karma parajānana; parājayò yatra samò jayaśa ca te vai dhanya yaiḥ kṛtaṃ jañātikāryaṃ; ye vaḥ putrāḥ suhṛdò bāndhavāśa ca upakruṣṭaṃ jīvitaṃ saṃtyajeyusa; tataḥ kurūṇāṃ niyatò vai bhavaḥ sayāta te ceta kurūna anuśāsya satha pārthā; ninīya sarvāna daviṣatò nigṛhya samaṃ vasa taja jīvitaṃ mṛtyunā sayāda; yaja jīvadhvaṃ jañātivadhe na sādhu kò haya eva yusmāna saha keśavena; sa cekitānāna pārṣata bāhuguptāna sa sātyakīna viṣaheta parajetuṃ; labdhvāpi devāna sacivāna sahendrāna kò vā kurūna daròṇa bhīṣmābhiguptāna; aśvatthāmnā śalya kṛpādibhiśa ca raṇe parasòḍhuṃ viṣaheta rājana; rādheya guptāna saha bhūmipālaiḥ mahada balaṃ dhārtarāṣṭrasya rājñaḥ; kò vai śaktò hantuma akṣīyamāṇaḥ sò 'haṃ jaye caiva parājaye ca; niḥśreyasaṃ nādhigacchāmi kiṃ cita kathaṃ hi nīcā iva dauṣkuleyā; nirdharmārthaṃ karma kuryuśa ca pārthāḥ sò 'haṃ parasādya paraṇatò vāsudevaṃ; pāñcālānāma adhipaṃ caiva vṛddhama kṛtāñjaliḥ śaraṇaṃ vaḥ parapadye; kathaṃ savasti satyāta kurusṛñjayānāma na haya eva te vacanaṃ vāsudevò; dhanaṃjayò vā jātu kiṃ cina na kuryāta parāṇāna ādau yācyamānaḥ kutò 'nayada; etada vidvana sādhanārthaṃ baravīmi etada rājñò bhīṣma purògamasya; mataṃ yada vaḥ śāntira ihòttamā sayāta [ya] kāṃ nu vācaṃ saṃjaya me śṛṇòṣi; yuddhaiṣiṇīṃ yena yuddhāda bibheṣi ayuddhaṃ vai tāta yuddhāda garīyaḥ; kasa tala labdhvā jātu yudhyeta sūta akurvataśa ceta puruṣasya saṃjaya; sidhyeta saṃkalpò manasā yaṃ yama iccheta na karma kuryāda viditaṃ mamaitada; anyatra yuddhāda bahu yala laghīyaḥ kutò yuddhaṃ jātu naraḥ parajānana; kò daivaśaptò 'bhivṛṇīta yuddhama sukhaiṣiṇaḥ karma kurvanti pārthā; dharmāda ahīnaṃ yaca ca lòkasya pathyama karmòdayaṃ sukhama āśaṃsamānaḥ; kṛcchròpāyaṃ tattvataḥ karma duḥkhama sukhaprepsura vijighāṃsuśa ca duḥkhaṃ; yendriyāṇāṃ parītivaśānugāmī kāmābhidhyā savaśarīraṃ dunòti; yayā parayuktò 'nukaròti duḥkhama yathedhyamānasya samiddha tejasò; bhūyò balaṃ vardhate pāvakasya kāmārthalābhena tathaiva bhūyò; na tṛpyate sarviṣevāgnira iddhaḥ saṃpaśyemaṃ bhògacayaṃ mahāntaṃ; sahāsmābhira dhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ nāśreyasāma īśvarò vigrahāṇāṃ; nāśreyasāṃ gītaśabdaṃ śṛṇòti nāśreyasaḥ sevate mālyagandhāna; na cāpya aśreyāṃsya anulepanāni nāśreyasaḥ parāvarāna adhyavaste; kathaṃ tava asmāna saṃpraṇudeta kurubhyaḥ atraiva ca sayāda avadhūya eṣa; kāmaḥ śarīre hṛdayaṃ dunòti savayaṃ rājā viṣamasthaḥ pareṣu; sāmasthyama anvicchati tana na sādhu yathātmanaḥ paśyati vṛttama eva; tathā pareṣāma api sò 'bhayupaiti āsannama agniṃ tu nidāghakāle; gambhīrakakṣe gahane visṛjya yathā vṛddhaṃ vāyuvaśena śòceta; kaṣemaṃ mumukṣuḥ śiśira vayapāye parāptaiśvaryò dhṛtarāṣṭrò 'daya rājā; lālapyate saṃjaya kasya hetòḥ paragṛhya durbuddhima anārjave rataṃ; putraṃ mandaṃ mūḍhama amantriṇaṃ tu anāptaḥ sanna āptatamasya vācaṃ; suyòdhanò vidurasyāvamanya sutasya rājā dhṛtarāṣṭraḥ pariyaiṣī; saṃbudhyamānò viśate 'dharmama eva medhāvinaṃ haya arthakāmaṃ kurūṇāṃ; bahuśrutaṃ vāgminaṃ śīlavantama sūta rājā dhṛtarāṣṭraḥ kurubhyò; na sò 'samarada viduraṃ putrakāmyāta mānaghnasya ātmakāmasya cerṣyòḥ; saṃrambhiṇaśa cārthadharmātigasya durbhāṣiṇò manyuvaśānugasya; kāmātmanò durhṛdò bhāvanasya aneyasyāśreyasò dīrghamanyòra; mitra daruhaḥ saṃjaya pāpabuddheḥ sutasya rājā dhṛtarāṣṭraḥ pariyaiṣī; parapaśyamānaḥ parajahāda dharmakāmau tadaiva me saṃjaya dīvyatò 'bhūna; nò ceta kurūna āgataḥ sayāda abhāvaḥ kāvyāṃ vācaṃ virudò bhāṣamāṇò; na vindate dhṛtarāṣṭrāta paraśaṃsāma kaṣattura yadā anvavartanta buddhiṃ; kṛcchraṃ kurūna na tadābhyājagāma yāvata parajñāma anvavartanta tasya; tāvata teṣāṃ rāṣṭravṛddhira babhūva tadarthalubdhasya nibòdha me 'daya; ye mantriṇò dhārtarāṣṭrasya sūta duḥśāsanaḥ śakuniḥ sūtaputrò; gāvalgaṇe paśya saṃmòhama asya sò 'haṃ na paśyāmi parīkṣamāṇaḥ; kathaṃ savasti sayāta kurusṛñjayānāma āttaiśvaryò dhṛtarāṣṭraḥ parebhyaḥ; paravrājite vidure dīrghadṛṣṭau āśaṃsate vai dhṛtarāṣṭraḥ saputrò; mahārājyama asapatnaṃ pṛthivyāma tasmiña śamaḥ kevalaṃ nòpalabhyò; atyāsannaṃ madgataṃ manyate 'rathama yata tata karṇò manyate pāraṇīyaṃ; yuddhe gṛhītāyudhama arjunena āsaṃśa ca yuddhāni purā mahānti; kathaṃ karṇò nābhavada davīpa eṣāma karṇaśa ca jānāti suyòdhanaśa ca; daròṇaśa ca jānāti pitāmahaśa ca anye ca ye kuravasa tatra santi; yathārjunāna nāstya aparò dhanurdharaḥ jānantya ete kuravaḥ sarva eva; ye cāpya anye bhūmipālāḥ sametāḥ duryòdhanaṃ cāparādhe carantama; ariṃdame phalgune 'vidyamāne tenārtha baddhaṃ manyate dhārtarāṣṭraḥ; śakyaṃ hartuṃ pāṇḍavānāṃ mamatvama kirīṭinā tālamātrāyudhena; tada vedinā saṃyugaṃ tatra gatvā gāṇḍīvavisphārita śabdama ājāva; aśṛṇvānā ghārtarāṣṭrā dhariyante karuddhasya ceda bhīmasenasya vegāta; suyòdhanò manyate siddhama arthama indrò 'paya etana nòtsaheta tāta hartuma; aiśvaryaṃ nò jīvati bhīmasene dhanaṃjaye nakule caiva sūta; tathā vīre sahadeve madīye sa ceda etāṃ paratipadyeta buddhiṃ; vṛddhò rājā saha putreṇa sūta evaṃ raṇe pāṇḍava kòpadagdhā; na naśyeyuḥ saṃjaya dhārtarāṣṭrāḥ jānāsi tavaṃ kaleśama asmāsu vṛttaṃ; tavāṃ pūjayana saṃjayāhaṃ kaṣameyama yaca cāsmākaṃ kauravaira bhūtapūrvaṃ; yā nò vṛttira dhārtarāṣṭre tadāsīta adyāpi tata tatra tathaiva vartatāṃ; śāntiṃ gamiṣyāmi yathā tavama āttha indraprasthe bhavatu mamaiva rājyaṃ; suyòdhanò yacchatu bhāratāgryaḥ [sa] dharme nityā pāṇḍava te viceṣṭā; lòke śarutā dṛśyate cāpi pārtha mahāsrāvaṃ jīvitaṃ cāpya anityaṃ; saṃpaśya tavaṃ pāṇḍava mā vinīnaśaḥ na ceda bhāgaṃ kuravò 'nayatra yuddhāta; parayacchante tubhyama ajātaśatrò bhaikṣa caryāma andhakavṛṣṇirājye; śareyò manye na tu yuddhena rājyama alpakālaṃ jīvitaṃ yana manuṣye; mahāsrāvaṃ nityaduḥkhaṃ calaṃ ca bhūyaśa ca tada vayasò nānurūpaṃ; tasmāta pāpaṃ pāṇḍava mā parasārṣīḥ kāmā manuṣyaṃ parasajanta eva; dharmasya ye vidhna mūlaṃ narendra pūrvaṃ narasa tāna dhṛtimāna vinighna~la; lòke paraśaṃsāṃ labhate 'navadyāma nibandhanī haya arthatṛṣṇeha pārtha; tāma eṣatò bādhyate dharma eva dharmaṃ tu yaḥ paravṛṇīte sa buddhaḥ; kāme gṛddhò hīyate 'rathānuròdhāta dharmaṃ kṛtvā karmaṇāṃ tāta mukhyaṃ; mahāpratāpaḥ saviteva bhāti hānena dharmasya mahīma apīmāṃ; labdhvā naraḥ sīdati pāpabuddhiḥ vedò 'dhītaśa caritaṃ barahmacaryaṃ; yajñaira iṣṭaṃ barāhmaṇebhyaśa ca dattama paraṃ sathānaṃ manyamānena bhūya; ātmā dattò varṣapūgaṃ sukhebhyaḥ sukhapriye sevamānò 'tivelaṃ; yògābhyāse yò na karòti karma vittakṣaye hīnasukhò 'tivelaṃ; duḥkhaṃ śete kāmavegapraṇunnaḥ evaṃ punara arthacaryā parasaktò; hitvā dharmaṃ yaḥ parakaròtya adharmama aśraddadhata paralòkāya mūḍhò; hitvā dehaṃ tapyate paretya mandaḥ na karmaṇāṃ vipraṇāśò 'saya amutra; puṇyānāṃ vāpya atha vā pāpakānāma pūrvaṃ kartura gacchati puṇyapāpaṃ; paścāta tava etada anuyātya eva kartā nayāyòpetaṃ barāhmaṇebhyò yadannaṃ; śaraddhā pūtaṃ gandharasòpapannama anvāhāryeṣūttama dakṣiṇeṣu; tathārūpaṃ karma vikhyāyate te iha kaṣetre kariyate pārtha kāryaṃ; na vai kiṃ cida vidyate paretya kāryama kṛtaṃ tavayā pāralòkyaṃ ca kāryaṃ; puṇyaṃ mahata sadbhira anupraśastama jahāti mṛtyuṃ ca jarāṃ bhayaṃ ca; na kaṣutpipāse manasaśa cāpriyāṇi na kartavyaṃ vidyate tatra kiṃ cida; anyatra vā indriyaprīṇanārthāta evaṃrūpaṃ karmaphalaṃ narendra; mātrāvatā hṛdayasya pariyeṇa sakròdhajaṃ pāṇḍava harṣajaṃ ca; lòkāva ubhau mā parahāsīśa cirāya antaṃ gatvā karmaṇāṃ yā paraśaṃsā; satyaṃ damaśa cārjavama ānṛśaṃsyama aśvamedhò rājasūyasa tatheṣṭaḥ; pāpasyāntaṃ karmaṇò mā punara gāḥ taca ceda evaṃ deśarūpeṇa pārthāḥ; kariṣyadhvaṃ karma pāpaṃ cirāya nivasadhvaṃ varṣapūgāna vaneṣu; duḥkhaṃ vāsaṃ pāṇḍavā dharmahetòḥ apravrajye yòjayitvā purastāda; ātmādhīnaṃ yada balaṃ te tadāsīta nityaṃ pāñcālāḥ sacivāsa taveme; janārdanò yuyudhānaśa ca vīraḥ matsyò rājā rukmarathaḥ saputraḥ; parahāribhiḥ saha putraira virāṭaḥ rājānaśa ca ye vijitāḥ purastāta; tavāma eva te saṃśrayeyuḥ samastāḥ mahāsahāyaḥ paratapana balasthaḥ; puraskṛtò vāsudevārjunābhyāma varāna haniṣyana daviṣatò raṅgamadhye; vayaneṣyathā dhārtarāṣṭrasya darpama balaṃ kasmāda varhayitvā parasya; nijāna kasmāta karśayitvā sahāyāna niruṣya kasmāda varṣapūgāna vaneṣu; yuyutsase pāṇḍava hīnakālama aprajñò vā pāṇḍava yudhyamānò; adharmajñò vā bhūtipathāda vayapaiti parajñāvāna vā budhyamānò 'pi dharmaṃ; saṃrambhāda vā sò 'pi bhūtera apaiti nādharme te dhīyate pārtha buddhira; na saṃrambhāta karma cakartha pāpama addhā kiṃ tata kāraṇaṃ yasya hetòḥ; parajñā viruddhaṃ karma cikīrṣasīdama avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rògaṃ; yaśò muṣaṃ pāpaphalòdayaṃ ca satāṃ peyaṃ yana na pibantya asantò; manyuṃ mahārāja piba paraśāmya pāpānubandhaṃ kò nu taṃ kāmayeta; kaṣamaiva te jayāyasī nòta bhògāḥ yatra bhīṣmaḥ śāṃtanavò hataḥ sayāda; yatra daròṇaḥ saha putrò hataḥ sayāta kṛpaḥ śalyaḥ saumadattira vikarṇò; viviṃśatiḥ karṇaduryòdhanau ca etāna hatvā kīdeśaṃ tata sukhaṃ sayāda; yada vindethāsa tada anubrūhi pārtha labdhvāpīmāṃ pṛthivīṃ sāgarāntāṃ; jarāmṛtyū naiva hi tavaṃ parajahyāḥ pariyāpriye sukhaduḥkhe ca rājanna; evaṃ vidvāna naiva yuddhaṃ kuruṣva amātyānāṃ yadi kāmasya hetòra; evaṃ yuktaṃ karma cikīrṣasi tavama apākrameḥ saṃpradāya savama ebhyò; mā gāsa tavaṃ vā deva yānāta pathò 'daya [ya] asaṃśayaṃ saṃjaya satyama etada; dharmò varaḥ karmaṇāṃ yata tavama āttha jañātvā tu māṃ saṃjaya garhayesa tavaṃ; yadi dharmaṃ yadya adharmaṃ carāmi yatrādharmò dharmarūpāṇi bibhrada; dharmaḥ kṛtsnò dṛśyate 'dharmarūpaḥ tathā dharmò dhārayana dharmarūpaṃ; vidvāṃsasa taṃ saṃprapaśyanti buddhyā evama etāva āpadi liṅgama etada; dharmādharmau vṛtti nityau bhajetāma ādyaṃ liṅgaṃ yasya tasya paramāṇama; āpada dharmaṃ saṃjaya taṃ nibòdha luptāyāṃ tu parakṛtau yena karma; niṣpādayeta tatparīpseda vihīnaḥ parakṛtisthaśa cāpadi vartamāna; ubhau garhyau bhavataḥ saṃjayaitau avilòpama icchatāṃ barāhmaṇānāṃ; parāyaścittaṃ vihitaṃ yada vidhātrā āpadya athākarmasu vartamānāna; vikarmasthāna saṃjaya garhayeta manīṣiṇāṃ tattvavica chedanāya; vidhīyate satsu vṛttiḥ sadaiva abrāhmaṇāḥ santi tu ye na vaidyāḥ; sarvòcchedaṃ sādhu manyeta tebhyaḥ tadarthā naḥ pitarò ye ca pūrve; pitāmahā ye ca tebhyaḥ pare 'naye parajñaiṣiṇò ya ca hi karma cakrura; nāstya antatò nāsti nāstīti manye yata kiṃ cida etada vittama asyāṃ pṛthivyāṃ; yada devānāṃ taridaśānāṃ paratra parājāpatyaṃ taridivaṃ barahmalòkaṃ; nādharmataḥ saṃjaya kāmaye tata dharmeśvaraḥ kuśalò nītimāṃśa cāpya; upāsitā barāhmaṇānāṃ manīṣī nānāvidhāṃśa caiva mahābalāṃśa ca; rājanya bhòjanāna anuśāsti kṛṣṇaḥ yadi haya ahaṃ visṛjana sayāma agarhyò; yudhyamānò yadi jahyāṃ savadharmama mahāyaśāḥ keśavasa tada baravītu; vāsudevasa tūbhayòra arthakāmaḥ śaineyā hi caitrakāśa cāndhakāśa ca; vārṣṇeya bhòjāḥ kaukurāḥ sṛñjayāśa ca upāsīnā vāsudevasya buddhiṃ; nigṛhya śatrūna suhṛdò nandayanti vṛṣṇyandhakā haya ugrasenādayò vai; kṛṣṇa paraṇītāḥ sarvaivendra kalpāḥ manasvinaḥ satyaparākramāśa ca; mahābalā yādavā bhògavantaḥ kāśyò babhruḥ śariyama uttamāṃ gatò; labdhvā kṛtṇaṃ bharātarama īśitārama yasmai kāmāna varṣati vāsudevò; garīṣmātyaye megha iva parajābhyaḥ īdṛśò 'yaṃ keśavasa tāta bhūyò; vidmò haya enaṃ karmaṇāṃ niścayajñama pariyaśa ca naḥ sādhutamaśa ca kṛṣṇò; nātikrame vacanaṃ keśavasya [va] avināśaṃ saṃjaya pāṇḍavānāma; icchāmya ahaṃ bhūtima eṣāṃ pariyaṃ ca tathā rājñò dhṛtarāṣṭrasya sūta; sadāśaṃse bahuputrasya vṛddhima kāmò hi me saṃjaya nityama eva; nānyada barūyāṃ tāna parati śāmyateti rājñaśa ca hi pariyama etaca chṛṇòmi; manye caitata pāṇḍavānāṃ samarthama suduṣkaraśa cātra śamò hi nūnaṃ; paradarśitaḥ saṃjaya pāṇḍavena yasmina gṛddhò dhṛtarāṣṭraḥ saputraḥ; kasmāda eṣāṃ kalahò nātra mūrccheta tattvaṃ dharmaṃ vicarana saṃjayeha; mattaśa ca jānāsi yudhiṣṭhirāca ca athò kasmāta saṃjaya pāṇḍavasya; utsāhinaḥ pūrayataḥ savakarma yathākhyātama āvasataḥ kuṭumbaṃ; purākalpāta sādhu vilòpama āttha asmina vidhau vartamāne yathāvada; uccāvacā matayò barāhmaṇānāma karmaṇāhuḥ siddima eke paratra; hitvā karma vidyayā siddhima eke nābhuñjānò bhakṣyabhòjyasya tṛpyeda; vidvāna apīha viditaṃ barāhmaṇānāma yā vai vidyāḥ sādhayantīha karma; tāsāṃ phalaṃ vidyate netarāsāma tatreha vai dṛṣṭaphalaṃ tu karma; pītvòdakaṃ śāmyati tṛṣṇayārtaḥ sò 'yaṃ vidhira vihitaḥ karmaṇaiva; tada vartate saṃjaya tatra karma tatra yò 'nayata karmaṇaḥ sādhu manyena; mòghaṃ tasya lapitaṃ durbalasya karmaṇāmī bhānti devāḥ paratra; karmaṇaiveha palavate mātariśvā ahòrātre vidadhata karmaṇaiva; atandritò nityama udeti sūryaḥ māsārdha mādāna atha nakṣatrayògāna; atandritaśa candramā abhyupaiti atandritò dahate jātavedāḥ; samidhyamānaḥ karma kurvana parajābhyaḥ atandritā bhārama imaṃ mahāntaṃ; bibharti devī pṛthivī balena atandritāḥ śīghrama apò vahanti; saṃtarpayantyaḥ sarvabhūtāni nadyaḥ atandritò varṣati bhūri tejāḥ; saṃnādayanna antarikṣaṃ divaṃ ca atandritò barahmacaryaṃ cacāra; śareṣṭhatvama icchana balabhida devatānāma hitvā sukhaṃ manasaśa ca pariyāṇi; tena śakraḥ karmaṇā śaraiṣṭhyama āpa satyaṃ dharmapālayanna apramattò; damaṃ titikṣāṃ samatāṃ pariyaṃ ca etāni sarvāṇya upasevamānò; devarājyaṃ maghavāna parāpa mukhyama bṛhaspatira barahmacaryaṃ cacāra; samāhitaḥ saṃśitātmā yathāvata hitvā sukhaṃ paratirudhyendriyāṇi; tena devānāma agamada gauravaṃ saḥ nakṣatrāṇi karmaṇāmutra bhānti; rudrādityā vasavò 'thāpi viśve yamò rājā vaiśravaṇaḥ kuberò; gandharvayakṣāpsarasaśa ca śubhrāḥ barahmacaryaṃ vedavida yāḥ kariyāśa ca; niṣevamāṇā munayò 'mutra bhānti jānanna imaṃ sarvalòkasya dharmaṃ; barāhmaṇānāṃ kaṣatriyāṇāṃ viśāṃ ca sa kasmāta tavaṃ jānatāṃ jañānavāna sana; vayāyacchase saṃjaya kauravārthe āmnāyeṣu nityasaṃyògama asya; tathāśvamedhe rājasūye ca viddhi saṃpūjyate dhanuṣā varmaṇā ca; hastatrāṇai rathaśastraiśa ca bhūyaḥ te ceda ime kauravāṇāma upāyama; adhigaccheyura avadhenaiva pārthāḥ dharmatrāṇaṃ puṇyama eṣāṃ kṛtaṃ sayāda; ārye vṛtre bhīmasenaṃ nigṛhya te ceta pitrye karmaṇi vartamānā; āpadyerana diṣṭa vaśena mṛtyuma yathāśaktyā pūrayantaḥ savakarma; tada apya eṣāṃ nidhanaṃ sayāta paraśastama utāhò tavaṃ manyase sarvama eva; rājñāṃ yuddhe vartate dharmatantrama ayuddhe vā vartate dharmatantraṃ; tathaiva te vācama imāṃ śṛṇòmi cāturvarṇyasya parathamaṃ vibhāgama; avekṣya tavaṃ saṃjaya savaṃ ca karma niśamyāthò pāṇḍavānāṃ savakarma; paraśaṃsa vā ninda vā yā matisa te adhīyīta barāhmaṇò 'thò yajeta; dadyāda iyāta tīrthamukhyāni caiva adhyāpayeda yājayeca cāpi yājyāna; paratigrahāna vā viditāna paratīccheta tathā rājanyò rakṣaṇaṃ vai parajānāṃ; kṛtvā dharmeṇāpramattò 'tha dattvā yajñaira iṣṭvā sarvavedāna adhītya; dārāna kṛtvā puṇyakṛda āvaseda gṛhāna vaiśyò 'dhītya kṛṣigòrakṣa puṇyaira; vittaṃ cinvana pālayanna apramattaḥ pariyaṃ kurvana barāhmaṇakṣatriyāṇāṃ; dharmaśīlaḥ puṇyakṛda āvaseda gṛhāna paricaryā vandanaṃ barāhmaṇānāṃ; nādhīyīta paratiṣiddhò 'saya yajñaḥ nityòtthitò bhūtaye 'tandritaḥ sayāda; eṣa samṛtaḥ śūdra dharmaḥ purāṇaḥ etāna rājā pālayanna apramattò; niyòjayana sarvavarṇāna savadharme akāmātmā samavṛttiḥ parajāsu; nādhārmikāna anurudhyeta kāmāna śareyāṃsa tasmāda yadi vidyeta kaśa cida; abhijñātaḥ sarvadharmòpapannaḥ sa taṃ duṣṭama anuśiṣyāta parajānana; na ceda gṛdhyeda iti tasmina na sādhu yadā gṛdhyeta parabhūmiṃ nṛśaṃsò; vidhiprakòpāda balama ādadānaḥ atò rājñāṃ bhavitā yuddhama etata; tatra jātaṃ varma śastraṃ dhanuśa ca indreṇedaṃ dasyuvadhāya karma; utpāditaṃ varma śastraṃ dhanuśa ca satenò hareda yatra dhanaṃ haya adṛṣṭaḥ; parasahya vā yatra hareta dṛṣṭaḥ ubhau garhyau bhavataḥ saṃjayaitau; kiṃ vai pṛthaka tavaṃ dhṛtarāṣṭrasya putre yò 'yaṃ lòbhāna manyate dharmama etaṃ; yama icchate manuvaśānugāmī bhāgaḥ punaḥ pāṇḍavānāṃ niviṣṭasa; taṃ nò 'kasmāda ādadīrana pare vai asmina pade yudyatāṃ nò vadhò 'pi; śalaghyaḥ pitryaḥ pararājyāda viśiṣṭaḥ etāna dharmāna kauravāṇāṃ purāṇāna; ācakṣīthāḥ saṃjaya rājyamadhye ye te mandā mṛtyuvaśābhipannāḥ; samānītā dhārtarāṣṭreṇa mūḍhāḥ idaṃ punaḥ karma pāpīya eva; sabhāmadhye paśya vṛttaṃ kurūṇāma pariyāṃ bhāryāṃ daraupadīṃ pāṇḍavānāṃ; yaśasvinīṃ śīlavṛttòpapannāma yada upekṣanta kuravò bhīṣma mukhyāḥ; kāmānugenòparuddhāṃ rudantīma taṃ ceta tadā te sa kumāra vṛddhā; avārayiṣyana kuravaḥ sametāḥ mama pariyaṃ dhṛtarāṣṭrò 'kariṣyata; putrāṇāṃ ca kṛtama asyābhaviṣyata duḥśāsanaḥ parātilòmyāna nināya; sabhāmadhye śavaśurāṇāṃ ca kṛṣṇāma sā tatra nītā karuṇānya avòcana; nānyaṃ kaṣattura nāthama adṛṣṭakaṃ cita kārpaṇyāda eva sahitāsa tatra rājñò; nāśaknuvana parativaktuṃ sabhāyāma ekaḥ kaṣattā dharmyama arthaṃ baruvāṇò; dharmaṃ buddhvā paratyuvācālpa buddhima anuktvā tavaṃ dharmama evaṃ sabhāyāma; athecchase pāṇḍavasyòpadeṣṭuma kṛṣṇā tava etata karma cakāra śuddhaṃ; suduṣkaraṃ tada dhi sabhāṃ sametya yena kṛcchrāta pāṇḍavāna ujjahāra; tathātmānaṃ naura iva sāgaraughāta yatrābravīta sūtaputraḥ sabhāyāṃ; kṛṣṇāṃ sathitāṃ śavaśurāṇāṃ samīpe na te gatira vidyate yājñaseni; parapadyedānīṃ dhārtarāṣṭrasya veśma parājitāsa te patayò na santi; patiṃ cānyaṃ bhāmini tavaṃ vṛṇīṣva yò bībhatsòra hṛdaye parauḍha āsīda; asthi paracchina marmaghātī sughòraḥ karṇāccharò vānmayasa tigmatejāḥ; paratiṣṭhitò hṛdaye phalgunasya kṛṣṇājināni paridhita samānāna; duḥśāsanaḥ kaṭukānya abhyabhāṣata ete sarve ṣaṇḍhatilā vinaṣṭāḥ; kaṣayaṃ gatā narakaṃ dīrghakālama gāndhārarājaḥ śakunira nikṛtyā; yada abravīda dayūtakāle sa pārthāna parājitò nakulaḥ kiṃ tavāsti; kṛṣṇayā tavaṃ dīvya vai yājñasenyā jānāsi tavaṃ saṃjaya sarvama etada; dayūte 'vācyaṃ vākyama evaṃ yathòktama savayaṃ tava ahaṃ parārthaye tatra gantuṃ; samādhātuṃ kāryama etada vipannama ahāpayitvā yadi pāṇḍavārthaṃ; śamaṃ kurūṇāma atha ceca careyama puṇyaṃ ca me sayāca caritaṃ mahòdayaṃ; mucyeraṃśa ca kuravò mṛtyupāśāta api vācaṃ bhāṣamāṇasya kāvyāṃ; dharmārāmāma arthavatīma ahiṃsrāma avekṣerana dhārtarāṣṭrāḥ samakṣaṃ; māṃ ca parāptaṃ kuravaḥ pūjayeyuḥ atò 'nayathā rathinā phalgunena; bhīmena caivāhava daṃśitena parāsiktāna dhārtarāṣṭrāṃsa tu viddhi; paradahyamānāna karmaṇā savena mandāna parājitāna pāṇḍaveyāṃsa tu vācò; raudrarūpā bhāṣate dhārtarāṣṭraḥ gadāhastò bhīmasenò 'paramattò; duryòdhanaṃ samārayitvā hi kāle suyòdhanò manyumayò mahādrumaḥ; sakandhaḥ karṇaḥ śakunisa tasya śākhāḥ duḥśāsanaḥ puṣpaphale samṛddhe; mūlaṃ rājā dhṛtarāṣṭrò 'manīṣī yudhiṣṭhirò dharmamayò mahādrumaḥ; sakandhò 'rajunò bhīmasenò 'saya śākhāḥ mādrīputrau puṣpaphale samṛddhe; mūlaṃ tava ahaṃ barahma ca barāhmaṇāśa ca vanaṃ rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputrò; vayāghrā vane saṃjaya pāṇḍaveyāḥ mā vanaṃ chindhi sa vayāghraṃ mā vayāghrāna nīnaśò vanāta nirvanò vadhyate vayāghrò nirvyāghraṃ chidyate vanama tasmāda vayāghrò vanaṃ rakṣeda vanaṃ vayāghraṃ ca pālayeta latā dharmā dhārtarāṣṭrāḥ śālāḥ saṃjaya pāṇḍavāḥ na latā vardhate jātu anāśritya mahādrumama sathitāḥ śuśrūṣituṃ pārthāḥ sathitā yòddhuma ariṃdamāḥ yatkṛtyaṃ dhṛtarāṣṭrasya tata karòtu narādhipaḥ sathitāḥ śame mahātmānaḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ yòdhāḥ samṛddhāsa tada vidvana nācakṣīthā yathātathama [sa] āmantraye tavā naradeva deva; gacchāmya ahaṃ pāṇḍava savasti te 'satu kaca cina na vācā vṛjinaṃ hi kiṃ cida; uccāritaṃ me manasò 'bhiṣaṅgāta janārdanaṃ bhīmasenārjunau ca; mādrī sutau sātyakiṃ cekitānama āmantrya gacchāmi śivaṃ sukhaṃ vaḥ; saumyena māṃ paśyata cakṣuṣā nṛpāḥ anujñātaḥ saṃjaya savasti gaccha; na nò 'kārṣīra apriyaṃ jātu kiṃ cita vidmaśa ca tavā te ca vayaṃ ca sarve; śuddhātmānaṃ madhyagataṃ sabhasthama āptò dūtaḥ saṃjaya supriyò 'si; kalyāṇa vāka śīlavāna dṛṣṭimāṃśa ca na muhyesa tavaṃ saṃjaya jātu matyā; na ca karudhyera ucyamānò 'pi tathyama na marmagāṃ jātu vaktāsi rūkṣāṃ; nòpastutiṃ kaṭukāṃ nòta śuktāma dharmārāmāma arthavatīma ahiṃsrāma; etāṃ vācaṃ tava jānāmi sūta tavama eva naḥ pariyatamò 'si dūta; ihāgaccheda vidurò vā davitīyaḥ abhīkṣṇadṛṣṭò 'si purā hi nasa tavaṃ; dhanaṃjayasyātma samaḥ sakhāsi itò gatvā saṃjaya kaṣiprama eva; upātiṣṭhethā barāhmaṇāna ye tada arhāḥ viśuddhavīryāṃśa caraṇòpapannāna; kule jātāna sarvadharmòpapannāna savādhyāyinò barāhmaṇā bhikṣavaśa ca; tapasvinò ye ca nityā vaneṣu abhivādyā vai madvacanena vṛddhāsa; tathetareṣāṃ kuśalaṃ vadethāḥ puròhitaṃ dhṛtarāṣṭrasya rājña; ācāryāśa ca ṛtvijò ye ca tasya taiśa ca tavaṃ tāta sahitaira yathārhaṃ; saṃgacchethāḥ kuśalenaiva sūta ācārya iṣṭò 'napagò vidheyò; vedāna īpsana barahmacaryaṃ cacāra yò 'satraṃ catuṣpāta punara eva cakre; daròṇaḥ parasannò 'bhivādyò yathārhama adhīta vidyaśa caraṇòpapannò; yò 'satraṃ catuṣpāta punara eva cakre gandharvaputra paratimaṃ tarasvinaṃ; tama aśvatthāmānaṃ kuśalaṃ sama pṛccheḥ śāradvatasyāvasathaṃ sama gatvā; mahārathasyāstravidāṃ varasya tavaṃ māma abhīkṣṇaṃ parikīrtayana vai; kṛpasya pādau saṃjaya pāṇinā sapṛśeḥ yasmiña śauryama ānṛśaṃsyaṃ tapaśa ca; parajñā śīlaṃ śarutisattve dhṛtiśa ca pādau gṛhītvā kurusattamasya; bhīṣmasya māṃ tatra nivedayethāḥ parajñā cakṣura yaḥ paraṇetā kurūṇāṃ; bahuśrutò vṛddhasevī manīṣī tasmai rājñe sathavirāyābhivādya; ācakṣīthāḥ saṃjaya māma arògama jayeṣṭhaḥ putròldhṛtarāṣṭrasya mandò; mūrkhaḥ śaṭhaḥ saṃjaya pāpaśīlaḥ paraśāstā vai pṛthivī yena sarvā; suyòdhanaṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ bharātā kanīyāna api tasya mandasa; tathāśīlaḥ saṃjaya sò 'pi śaśvata maheṣvāsaḥ śūratamaḥ kurūṇāṃ; duḥśāsanaṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ vṛndārakaṃ kavima artheṣva amūḍhaṃ; mahāprajñaṃ sarvadharmòpapannama na tasya yuddhaṃ ròcate vai kadā cida; vaiśyāputraṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ nikartane devane yò 'davitīyaśa; channòpadhaḥ sādhu devī matākṣaḥ yò durjayò devitavyena saṃkhye; sa citrasenaḥ kuśalaṃ tāta vācyaḥ yasya kāmò vartate nityama eva; nānyaḥ śamāda bhāratānāma iti sama sa bāhlīkānāma ṛṣabhò manasvī; purā yathā mābhivadeta parasannaḥ guṇaira anekaiḥ paravaraiśa ca yuktò; vijñānavāna naiva ca niṣṭhurò yaḥ sanehāda amarṣaṃ sahate sadaiva; sa sòmadattaḥ pūjanīyò matò me arhattamaḥ kuruṣu saumadattiḥ; sa nò bharātā saṃjaya mata sakhā ca maheṣvāsò rathināma uttamò yaḥ; sahāmātyaḥ kuśalaṃ tasya pṛccheḥ ye caivānye kurumukhyā yuvānaḥ; putrāḥ pautrā bharātaraśa caiva ye naḥ yaṃ yama eṣāṃ yena yenābhigacchera; anāmayaṃ madvacanena vācyaḥ ye rājānaḥ pāṇḍavāyòdhanāya; samānītā dhārtarāṣṭreṇa ke cita vasātayaḥ śālvakāḥ kekayāśa ca; tathāmbaṣṭhā ye tarigartāśa ca mukhyāḥ parācyòdīcyā dākṣiṇātyāśa ca śūrāsa; tathā paratīcyāḥ pārvatīyāśa ca sarve anṛśaṃsāḥ śīlavṛttòpapannāsa; teṣāṃ sarveṣāṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ hastyāròhā rathinaḥ sādinaśa ca; padātayaśa cāryasaṃghā mahāntaḥ ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sama teṣāma; anāmayaṃ paripṛccheḥ samagrāna tathā rājñò haya arthayuktāna amātyāna; dauvārikāna ye ca senāṃ nayanti āyavyayaṃ ye gaṇayanti yuktā; arthāśa ca ye mahataśa cintayanti gāndhārarājaḥ śakuniḥ pārvatīyò; nikartane yò 'davitīyò 'kaṣadevī mānaṃ kurvana dhārtarāṣṭrasya sūta; mithyā buddheḥ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ yaḥ pāṇḍavāneka rathena vīraḥ; samutsahatya apradhṛṣyāna vijetuma yò muhyatāṃ mòhayitādvitīyò; vaikartanaṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ sa eva bhaktaḥ sa guruḥ sa bhṛtyaḥ; sa vai pitā sa ca mātā suhṛca ca agādha buddhira vidurò dīrghadarśī; sa nò mantrī kuśalaṃ tāta pṛccheḥ vṛddhāḥ satriyò yāśa ca guṇòpapannā; yā jañāyante saṃjaya mātarasa tāḥ tābhiḥ sarvābhiḥ sahitābhiḥ sametya; satrībhira vṛddhābhira abhivādaṃ vadethāḥ kaca cita putrā jīvaputrāḥ susamyaga; vartante vò vṛttima anṛśaṃsa rūpāma iti samòktvā saṃjaya barūhi paścāda; ajātaśatruḥ kuśalī saputraḥ yā nò bhāryāḥ saṃjaya vettha tatra; tāsāṃ sarvāsāṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ susaṃguptāḥ surabhayò 'navadyāḥ; kaca cida gṛhāna āvasathāpramattāḥ kaca cida vṛttiṃ śavaśureṣu bhadrāḥ; kalyāṇīṃ vartadhvama anṛśaṃsa rūpāma yathā ca vaḥ sayuḥ patayò 'nukūlāsa; tathā vṛttima ātmanaḥ sathāpayadhvama yā naḥ sanuṣāḥ saṃjaya vettha tatra; parāptā kulebhyaśa ca guṇòpapannāḥ parajāvatyò barūhi sametya tāśa ca; yudhiṣṭhirò vò 'bhayavadata parasannaḥ kanyāḥ savajethaḥ sadaneṣu saṃjaya; anāmayaṃ madvacanena pṛṣṭvā kalyāṇā vaḥ santu patayò 'nukūlā; yūyaṃ patīnāṃ bhavatānukūlāḥ alaṃkṛtā vastravatyaḥ sugandhā; abībhatsāḥ sukhitā bhògavatyaḥ laghu yāsāṃ darśanaṃ vāka ca ladhvī; veśa satriyaḥ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ dāsī putrā ye ca dāsāḥ kurūṇāṃ; tadāśrayā bahavaḥ kubja khañjāḥ ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sama tebhyò; anāmayaṃ paripṛcchera jaghanyama kaca cida vṛttira vartate vai purāṇī; kaca cida bhògāna dhārtarāṣṭrò dadāti aṅgahīnāna kṛpaṇāna vāmanāṃśa ca; ānṛśaṃsyāda dhṛtarāṣṭrò bibharti andhāśa ca sarve sathavirāsa tathaiva; hastājīvā bahavò ye 'tara santi ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sama teṣāma; anāmayaṃ paripṛcchera jaghanyama mā bhaiṣṭa duḥkhena kujīvitena; nūnaṃ kṛtaṃ paralòkeṣu pāpama nigṛhya śatrūna suhṛdò 'nugṛhya; vāsòbhira annena ca vò bhariṣye santya eva me barāhmaṇebhyaḥ kṛtāni; bhāvīnya athò nò bata vartayanti paśyāmya ahaṃ yuktarūpāṃsa tathaiva; tāma eva siddhiṃ śarāvayethā nṛpaṃ tama ye cānāthā durbalāḥ sarvakālama; ātmanya eva parayatante 'tha mūḍhāḥ tāṃśa cāpi tavaṃ kṛpaṇāna sarvathaiva; asmada vākyāta kuśalaṃ tāta pṛccheḥ ye cāpya anye saṃśritā dhārtarāṣṭrāna; nānādigbhyò 'bhayāgatāḥ sūtaputra dṛṣṭvā tāṃśa caivārhataśa cāpi sarvāna; saṃpṛcchethāḥ kuśalaṃ cāvyayaṃ ca evaṃ sarvānāgatābhyāgatāṃśa ca; rājñò dūtāna sarvadigbhyò 'bhayupetāna pṛṣṭvā sarvāna kuśalaṃ tāṃśa ca sūta; paścāda ahaṃ kuśalī teṣu vācyaḥ na hīdṛśaḥ santya apare pṛthivyāṃ; ye yòdhakā dhārtarāṣṭreṇa labdhāḥ dharmasa tu nityò mama dharma eva; mahābalaḥ śatrunibarhaṇāya idaṃ punara vacanaṃ dhārtarāṣṭraṃ; suyòdhanaṃ saṃjaya śarāvayethāḥ yasa te śarīre hṛdayaṃ dunòti; kāmaḥ kurūna asapatnò 'nuśiṣyāma na vidyate yuktira etasya kā cina; naivaṃvidhāḥ sayāma yathā pariyaṃ te dadasva vā śakra puraṃ mamaiva; yudhyasva vā bhāratamukhyavīra [ya] uta santama asantaṃ ca bālaṃ vṛddhaṃ ca saṃjaya utābalaṃ balīyāṃsaṃ dhātā parakurute vaśe uta bālāya pāṇḍityaṃ paṇḍitāyòta bālatāma dadāti sarvama īśānaḥ purastāca chukrama uccarana alaṃ vijñāpanāya sayāda ācakṣīthā yathātathama athò mantraṃ mantrayitvā nayònyenātihṛṣṭavata gāvalgaṇe kurūna gatvā dhṛtarāṣṭraṃ mahābalama abhivādyòpasaṃgṛhya tataḥ pṛcchera anāmayama barūyāśa cainaṃ tavama āsīnaṃ kurubhiḥ parivāritama tavaiva rājana vīryeṇa sukhaṃ jīvanti pāṇḍavāḥ tava parasādāda bālāsa te parāptā rājyama ariṃdama rājye tāna sathāpayitvāgre nòpekṣīra vinaśiṣyataḥ sarvama apya etada ekasya nālaṃ saṃjaya kasya cita tāta saṃhatya jīvāmò mā daviṣadbhyò vaśaṃ gamaḥ tathābhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ bhāratānāṃ pitāmahama śirasābhivadethāsa tavaṃ mama nāma parakīrtayana abhivādya ca vaktavyasa tatò 'samākaṃ pitāmaha bhavatā śaṃtanòra vaṃśò nimagnaḥ punara uddhṛtaḥ sa tavaṃ kuru tathā tāta savamatena pitāmaha yathā jīvanti te pautrāḥ parītimantaḥ parasparama tathaiva viduraṃ barūyāḥ kurūṇāma mantradhāriṇama ayuddhaṃ saumya bhāṣasva hitakāmò yudhiṣṭhiraḥ athò suyòdhanaṃ barūyā rājaputrama amarṣaṇama madhye kurūṇāma āsīnama anunīya punaḥ punaḥ apaśyana māma upekṣantaṃ kṛṣṇāma ekāṃ sabhā gatāma tadduḥkhama atitikṣāma mā vadhīṣma kurūna iti evaṃ pūrvāparāna kaleśāna atitikṣanta pāṇḍavāḥ yathābalīyasaḥ santasa tata sarvaṃ kuravò viduḥ yana naḥ parāvrājayaḥ saumya ajinaiḥ parativāsitāna tadduḥkhama atitikṣāma mā vadhīṣma kurūna iti yata tata sabhāyāma ākramya kṛṣṇāṃ keśeṣva adharṣayata duḥśāsanasa te 'numate taca cāsmābhira upekṣitama yathòcitaṃ savakaṃ bhāgaṃ labhemahi paraṃtapa nivartaya paradravye buddhiṃ gṛddhāṃ nararṣabha śāntira evaṃ bhaveda rājana parītiśa caiva parasparama rājyaika deśama api naḥ parayaccha śamama icchatāma kuśa sathalaṃ vṛkasthalama āsandī vāraṇāvatama avasānaṃ bhaveda atra kiṃ cida eva tu pañcamama bharātṝṇāṃ dehi pañcānāṃ garāmāna pañca suyòdhana śāntira nò 'satu mahāprājña jañātibhiḥ saha saṃjaya bharātā bharātarama anvetu pitā putreṇa yujyatāma samayamānāḥ samāyāntu pāñcālāḥ kurubhiḥ saha akṣatāna kurupāñcālāna paśyema iti kāmaye sarve sumanasasa tāta śāmyāma bharatarṣabha alama eva śamāyāsmi tathā yuddhāya saṃjaya dharmārthayòra alaṃ cāhaṃ mṛdave dāruṇāya ca [va] anujñātaḥ pāṇḍavena parayayau saṃjayasa tadā śāsanaṃ dhṛtarāṣṭrasya sarvaṃ kṛtvā mahātmanaḥ saṃprāpya hāstinapuraṃ śīghraṃ ca paraviveśa ha antaḥpurama upasthāya davāḥsthaṃ vacanama abravīta ācakṣva māṃ dhṛtarāṣṭrāya davāḥstha; upāgataṃ pāṇḍavānāṃ sakāśāta jāgarti ceda abhivadesa tavaṃ hi kaṣattaḥ; paraviśeyaṃ viditò bhūmipasya saṃjayò 'yaṃ bhūmipate namasa te; didṛkṣayā davārama upāgatasa te parāptò dūtaḥ pāṇḍavānāṃ sakāśāta; paraśādhi rājana kima ayaṃ karòtu ācakṣva māṃsukhinaṃ kālyama asmai; paraveśyatāṃ savāgataṃ saṃjayāya na cāhama etasya bhavāmya akālyaḥ; sa me kasmāda davāri tiṣṭheta kaṣattaḥ tataḥ paraviśyānumate nṛpasya; mahada veśma parājñaśūrārya guptama siṃhāsanasthaṃ pārthivama āsasāda; vaicitravīryaṃ parāñjaliḥ sūtaputraḥ saṃjayò 'haṃ bhūmipate namasa te; parāptò 'sami gatvā naradeva pāṇḍavāna abhivādya tavāṃ pāṇḍuputrò manasvī; yudhiṣṭhiraḥ kuśalaṃ cānvapṛcchata sa te putrāna ṛpcchati parīyamāṇaḥ; kaca cita putraiḥ parīyase naptṛbhiśa ca tathā sudhṛdbhiḥ sacivaiśa ca rājana; ye cāpi tavāma upajīvanti taiśa ca abhyetya tavāṃ tāta vadāmi saṃjaya; ajātaśatruṃ ca sukhena pārthama kaca cita sa rājā kuśalī saputraḥ; sahāmātyaḥ sānujaḥ kauravāṇāma sahāmātyaḥ kuśalī pāṇḍuputrò; bhūyaśa cātò yaca ca te 'gare manò 'bhūta nirṇikta dharmārthakarò manasvī; bahuśrutò dṛṣṭimāña śīlavāṃśa ca paraṃ dharmāta pāṇḍavasyānṛśaṃsyaṃ; dharmaḥ parò vittacayāna matò 'saya sukhapriye dharmahīne na pārthò; anurudhyate bhārata tasya viddhi paraprayuktaḥ puruṣò viceṣṭate; sūtrapròtā dārumayīva yòṣā imaṃ dṛṣṭvā niyamapāṇḍavasya; manye paraṃ karaṃ daivaṃ manuṣyāta imaṃ ca dṛṣṭvā tava karma dòṣaṃ; pādòdarkaṃ ghòrama avarṇa rūpama yāvana naraḥ kāmayate 'tikālyaṃ; tāvana narò 'yaṃ labhate paraśaṃsāma ajātaśatrusa tu vihāya pāpaṃ; jīrṇāṃ tavacaṃ sarpa ivāsamarthāma viròcate 'hārya vṛttena vīrò; yudhiṣṭhirasa tavayi pāpaṃ visṛjya aṅgātmanaḥ karma nibòdha rājana; dharmārthayuktāda ārya vṛttāda apetama upakròśaṃ ceha gatò 'si rājana; nòheśa ca pāpaṃ parasajeda amutra sa tavama arthaṃ saṃśayitaṃ vinā taira; āśaṃsase putra vaśānugò 'daya adharmaśabdaśa ca mahāna pṛthivyāṃ; nedaṃ karma tavatsamaṃ bhāratāgrya hīnaprajñò dauṣkuleyò nṛśaṃsò; dīrghavairī kaṣatravidyāsva adhīraḥ evaṃ dharmā nāpadaḥ saṃtitīrṣeda; dhīna vīryò yaśa ca bhaveda aśiṣṭaḥ kule jātò dharmavāna yò yaśasvī; bahuśrutaḥ sukhajīvī yatātmā dharmārthayòra garathitayòra bibharti; nānyatra diṣṭasya vaśāda upaiti kathaṃ hi mantrāgrya dharò manīṣī; dharmārthayòra āpadi saṃpraṇetā evaṃ yuktaḥ sarvamantraira ahīnò; anānṛśaṃsyaṃ karma kuryāda amūḍhaḥ tavāpīme mantravidaḥ sametya; samāsate karmasu nityayuktāḥ teṣāma ayaṃ balavāna niścayaśa ca; kuru kaṣayārthe nirayò vayapādi akālikaṃ kuravò nābhaviṣyana; pāpena ceta pāpama ajātaśatruḥ iccheja jātu tavayi pāpaṃ visṛjya; nindā ceyaṃ tava lòke 'bhiviṣyata kima anyatra viṣayāda īśvarāṇāṃ; yatra pārthaḥ paralòkaṃ dadarśa atyakrāmata sa tathā saṃmataḥ sayāna; na saṃśayò nāsti manuṣyakāraḥ etāna guṇāna karmakṛtāna avekṣya; bhāvābhāvau vartamānāva anityau balira hi rājā pārama avindamānò; nānyata kālāta kāraṇaṃ tatra mene cakṣuḥ śaròtre nāsikā tavaka ca jihvā; jañānasyaitānya āyatanāni jantòḥ tāni parītānya eva tṛṣṇā kaṣayānte; tānya avyathò duḥkhahīnaḥ paraṇudyāta na tava evama anye puruṣasya karma; saṃvartate suprayuktaṃ yathāvata mātuḥ pituḥ karmaṇābhiprasūtaḥ; saṃvardhate vidhivada bhòjanena pariyāpriye sukhaduḥkhe ca rājana; nindāpraśaṃse ca bhajeta enama parasa tava enaṃ garhayate 'parādhe; paraśaṃsate sādhuvṛttaṃ tama eva sa tavā garhe bhāratānāṃ viròdhāda; antò nūnaṃ bhavitāyaṃ parajānāma nò ceda idaṃ tava karmāparādhāta; kurūna daheta kṛṣṇa vartmeva kakṣama tavama evaikò jātaputreṣu rājana; vaśaṃ gantā sarvalòke narendra kāmātmanāṃ śalāghase dayūtakāle; nānyaca chamāta paśya vipākama asya anāptānāṃ paragrahāta tavaṃ narendra; tathāptānāṃ nigrahāca caiva rājana bhūmiṃ saphītāṃ durbalatvāda anantāṃ; na śaktasa tavaṃ rakṣituṃ kauraveya anujñātò rathavegāvadhūtaḥ; śarāntò nipadye śayanaṃ nṛsiṃha parātaḥ śaròtāraḥ kuravaḥ sabhāyāma; ajātaśatròra vacanaṃ sametāḥ [va] davāḥsthaṃ parāha mahāprājñò dhṛtarāṣṭrò mahīpatiḥ viduraṃ daraṣṭuma icchāmi tama ihānaya mācirama parahitò dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kaṣattārama abravīta īśvarasa tavāṃ mahārājò mahāprājña didṛkṣati evama uktasa tu viduraḥ parāpya rājaniveśanama abravīda dhṛtarāṣṭrāya davāḥstha māṃ parativedaya vidurò 'yama anuprāptò rājendra tava śāsanāta daraṣṭuma icchati te pādau kiṃ karòtu paraśādhi māma paraveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinama ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyò jātu darśane paraviśāntaḥ puraṃ kaṣattara mahārājasya dhīmataḥ na hi te darśane 'kālyò jātu rājā baravīti māma [va] tataḥ paraviśya vidurò dhṛtarāṣṭra niveśanama abravīta parāñjalira vākyaṃ cintayānaṃ narādhipama vidurò 'haṃ mahāprājña saṃprāptasa tava śāsanāta yadi kiṃ cana kartavyama ayama asmi paraśādhi māma saṃjayò vidura parāptò garhayitvā ca māṃ gataḥ ajātaśatròḥ śavò vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vacò mayā tana me dahati gātrāṇi tada akārṣīta parajāgarama jāgratò dahyamānasya śareyò yada iha paśyasi tada barūhi tavaṃ hi nasa tāta dharmārthakuśalò haya asi yataḥ parāptaḥ saṃjayaḥ pāṇḍavebhyò; na me yathāvana manasaḥ paraśāntiḥ savendriyāṇya aprakṛtiṃ gatāni; kiṃ vakṣyatītya eva hi me 'daya cintā abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanama hṛtasvaṃ kāminaṃ còrama āviśanti parajāgarāḥ kaca cida etaira mahādòṣaira na sapṛṣṭò 'si narādhipa kaca cina na paravitteṣu gṛdhyana viparitapyase śaròtuma icchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ asmina rājarṣivaṃśe hi tavama ekaḥ parājñasaṃmataḥ niṣevate paraśastāni ninditāni na sevate anāstikaḥ śaraddadhāna etata paṇḍita lakṣaṇama karòdhò harṣaśa ca darpaśa ca harīstambhò mānyamānitā yama arthāna nāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare kṛtama evāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītama uṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ samṛddhira asamṛddhira vā sa vai paṇḍita ucyate yasya saṃsāriṇī parajñā dharmārthāva anuvartate kāmāda arthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate na kiṃ cida avamanyante paṇḍitā bharatarṣabha kaṣipraṃ vijānāti ciraṃ śṛṇòti; vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāta nāsaṃpṛṣṭò vayaupayuṅkte parārthe; tata parajñānaṃ parathamaṃ paṇḍitasya nāprāpyama abhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śòcituma āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍita buddhayaḥ niścitya yaḥ parakramate nāntara vasati karmaṇaḥ avandhya kālò vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate ārya karmaṇi rājyante bhūtikarmāṇi kurvate hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha na hṛṣyatya ātmasaṃmāne nāvamānena tapyate gāṅgò harada ivākṣòbhyò yaḥ sa paṇḍita ucyate tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yògajñaḥ sarvakarmaṇāma upāyajñò manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate paravṛtta vāka citrakatha ūhavāna paratibhānavāna āśu garanthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate śarutaṃ parajñānugaṃ yasya parajñā caiva śarutānugā asaṃbhinnārya maryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ aśrutaśa ca samunnaddhò daridraśa ca mahāmanāḥ arthāṃśa cākarmaṇā parepsura mūḍha itya ucyate budhaiḥ savama arthaṃ yaḥ parityajya parārthama anutiṣṭhati mithyā carati mitrārthe yaśa ca mūḍhaḥ sa ucyate akāmāna kāmayati yaḥ kāmayānāna paridviṣana balavantaṃ ca yò daveṣṭi tama āhura mūḍhacetasama amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ daveṣṭi hinasti ca karma cārabhate duṣṭaṃ tama āhura mūḍhacetasama saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate ciraṃ karòti kaṣiprārthe sa mūḍhò bharatarṣabha anāhūtaḥ paraviśati apṛṣṭò bahu bhāṣate viśvasatya apramatteṣu mūḍha cetā narādhamaḥ paraṃ kaṣipati dòṣeṇa vartamānaḥ savayaṃ tathā yaśa ca karudhyatya anīśaḥ sana sa ca mūḍhatamò naraḥ ātmanò balama ājñāya dharmārthaparivarjitama alabhyama icchana naiṣkarmyāna mūḍha buddhira ihòcyate aśiṣyaṃ śāsti yò rājanyaśa ca śūnyama upāsate kadaryaṃ bhajate yaśa ca tama āhura mūḍhacetasama arthaṃ mahāntama āsādya vidyāma aiśvaryama eva vā vicaratya asamunnaddhò yaḥ sa paṇḍita ucyate ekaḥ saṃpannama aśnāti vasa te vāsaśa ca śòbhanama yò 'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ kò nṛśaṃsatarasa tataḥ ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ bhòktārò vipramucyante kartā dòṣeṇa lipyate ekaṃ hanyāna na vāhanyāda iṣura muktò dhanuṣmatā buddhira buddhimatòtsṛṣṭā hanyāda rāṣṭraṃ sarājakama ekayā dave viniścitya tarīṃśa caturbhira vaśe kuru pañca jitvā viditvā ṣaṭa sapta hitvā sukhī bhava ekaṃ viṣarasò hanti śastreṇaikaśa ca vadhyate sarāṣṭraṃ sa parajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ ekaḥ savādu na bhuñjīta ekaśa cārthāna na cintayeta ekò na gaccheda adhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāta ekama evādvitīyaṃ tada yada rājana nāvabudhyase satyaṃ savargasya sòpānaṃ pārāvārasya naura iva ekaḥ kaṣamāvatāṃ dòṣò davitīyò nòpalabhyate yada enaṃ kaṣamayā yuktama aśaktaṃ manyate janaḥ ekò dharmaḥ paraṃ śareyaḥ kaṣamaikā śāntira uttamā vidyaikā paramā dṛṣṭira ahiṃsaikā sukhāvahā davāva imau garasate bhūmiḥ sarpò bilaśayāna iva rājānaṃ cāviròddhāraṃ barāhmaṇaṃ cāpravāsinama dave karmaṇī naraḥ kurvanna asmi~la lòke viròcate abruvana paruṣaṃ kiṃ cida asatò nārthayaṃsa tathā davāva imau puruṣavyāghra parapratyaya kāriṇau satriyaḥ kāmita kāminyò lòkaḥ pūjita pūjakaḥ davāva imau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśòṣaṇau yaśa cādhanaḥ kāmayate yaśa ca kupyatya anīśvaraḥ davāva imau puruṣau rājana savargasya pari tiṣṭhataḥ parabhuśa ca kaṣamayā yuktò daridraśa ca paradānavāna nayāyāgatasya daravyasya bòddhavyau davāva atikramau apātre paratipattiśa ca pātre cāpratipādanama tarayò nayāyā manuṣyāṇāṃ śarūyante bharatarṣabha kanīyāna madhyamaḥ śareṣṭha iti vedavidò viduḥ tarividhāḥ puruṣā rājanna uttamādhamamadhyamāḥ niyòjayeda yathāvata tāṃsa tarividheṣva eva karmasu taraya evādhanā rājana bhāryā dāsasa tathā sutaḥ yata te samadhigacchanti yasya te tasya tada dhanama catvāri rājñā tu mahābalena; varjyānya āhuḥ paṇḍitasa tāni vidyāta alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryāna; na dīrghasūtraira alasaiśa cāraṇaiśa ca catvāri te tāta gṛhe vasantu; śariyābhijuṣṭasya gṛhastha dharme vṛddhò jañātira avasannaḥ kulīnaḥ; sakhā daridrò bhaginī cānapatyā catvārya āha mahārāja sadyaskāni bṛhaspatiḥ pṛcchate taridaśendrāya tānīmāni nibòdha me devatānāṃ ca saṃkalpama anubhāvaṃ ca dhīmatāma vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇāma pañcāgnayò manuṣyeṇa paricaryāḥ parayatnataḥ pitā mātāgnira ātmā ca guruśa ca bharatarṣabha pañcaiva pūjaya~la lòke yaśaḥ parāpnòti kevalama devāna pitṝna manuṣyāṃśa ca bhikṣūna atithipañcamāna pañca tavānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi mitrāṇya amitrā madhyasthā upajīvyòpajīvinaḥ pañcendriyasya martyasya chidraṃ ceda ekama indriyama tatò 'saya saravati parajñā dṛteḥ pādāda ivòdakama ṣaḍa dòṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtima icchatā nidrā tandrī bhayaṃ karòdha ālasyaṃ dīrghasūtratā ṣaḍa imāna puruṣò jahyāda bhinnāṃ nāvama ivārṇave apravaktārama ācāryama anadhīyānama ṛtvijama arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriya vādinīma garāmakāraṃ ca gòpālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitama ṣaḍa eva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadā cana satyaṃ dānama anālasyama anasūyā kaṣamā dhṛtiḥ ṣaṇṇāma ātmani nityānāma aiśvaryaṃ yò 'dhigacchati na sa pāpaiḥ kutò 'narthaira yujyate vijitendriyaḥ ṣaḍa ime ṣaṭsu jīvanti saptamò nòpalabhyate còrāḥ paramatte jīvanti vayādhiteṣu cikitsakāḥ paramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ sapta dòṣāḥ sadā rājñā hātavyā vayasanòdayāḥ parāyaśò yaira vinaśyanti kṛtamūlāśa ca pārthivāḥ satriyò 'kaṣā mṛgayā pānaṃ vāka pāruṣyaṃ ca pañcamama mahaca ca daṇḍapāruṣyama arthadūṣaṇama eva ca aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ barāhmaṇāna parathamaṃ daveṣṭi barāhmaṇaiśa ca virudhyate barāhmaṇa savāni cādatte barāhmaṇāṃśa ca jighāṃsati ramate nindayā caiṣāṃ paraśaṃsāṃ nābhinandati naitāna samarati kṛtyeṣu yācitaśa cābhyasūyati etāna dòṣāna naraḥ parājñò buddhyā buddhvā vivarjayeta aṣṭāva imāni harṣasya nava nītāni bhārata vartamānāni dṛśyante tānya eva susukhānya api samāgamaśa ca sakhibhira mahāṃśa caiva dhanāgamaḥ putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ saṃnipātaśa ca maithune samaye ca pariyālāpaḥ savayūtheṣu ca saṃnatiḥ abhipretasya lābhaśa ca pūjā ca janasaṃsadi navadvārama idaṃ veśma taristhūṇaṃ pañca sākṣikama kaṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvāna yò veda sa paraḥ kaviḥ daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibòdha tāna mattaḥ paramatta unmattaḥ śarāntaḥ karuddhò bubhukṣitaḥ tavaramāṇaśa ca bhīruśa ca lubdhaḥ kāmī ca te daśa tasmāda eteṣu bhāveṣu na parasajjeta paṇḍitaḥ atraivòdāharantīmama itihāsaṃ purātanama putrārthama asurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā yaḥ kāmamanyū parajahāti rājā; pātre paratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca viśeṣavica charutavāna kaṣiprakārī; taṃ sarvalòkaḥ kurute paramāṇama jānāti viśvāsayituṃ manuṣyāna; vijñāta dòṣeṣu dadhāti daṇḍama jānāti mātrāṃ ca tathā kaṣamāṃ ca; taṃ tādṛśaṃ śarīra juṣate samagrā sudurbalaṃ nāvajānāti kaṃ cida; yuktò ripuṃ sevate buddhipūrvama na vigrahaṃ ròcayate balasthaiḥ; kāle ca yò vikramate sa dhīraḥ parāpyāpadaṃ na vayathate kadā cida; udyògama anvicchati cāpramattaḥ duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā; dhuraṃdharasa tasya jitāḥ sapatnāḥ anarthakaṃ vipra vāsaṃ gṛhebhyaḥ; pāpaiḥ saṃdhiṃ paradārābhimarśama dambhaṃ satainyaṃ paiśunaṃ madya pānaṃ; na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva na saṃrambheṇārabhate 'rathavargama; ākāritaḥ śaṃsati tathyama eva na mātrārthe ròcayate vivādaṃ; nāpūjitaḥ kupyati cāpya amūḍhaḥ na yò 'bhayasūyatya anukampate ca; na durbalaḥ parātibhāvyaṃ karòti nātyāha kiṃ cita kaṣamate vivādaṃ; sarvatra tādṛga labhate paraśaṃsāma yò nòddhataṃ kurute jātu veṣaṃ; na pauruṣeṇāpi vikatthate 'nayāna na mūrcchitaḥ kaṭukānya āha kiṃ cita; pariyaṃ sadā taṃ kurute janò 'pi na vairama uddīpayati paraśāntaṃ; na darmama āròhati nāstama eti na durgatò 'samīti karòti manyuṃ; tama ārya śīlaṃ parama āhura agryama na save sukhe vai kurute paraharṣaṃ; nānyasya duḥkhe bhavati paratītaḥ dattvā na paścāta kurute 'nutāpaṃ; na katthate satpuruṣārya śīlaḥ deśācārāna samayāña jātidharmāna; bubhūṣate yasa tu parāvarajñaḥ sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva; mahājanasyādhipatyaṃ karòti dambhaṃ mòhaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ; rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairama mattònmattaira durjanaiśa cāpi vādaṃ; yaḥ parajñāvāna varjayeta sa paradhānaḥ damaṃ śaucaṃ daivataṃ maṅgalāni; parāyaścittaṃ vividhā~la lòkavādāna etāni yaḥ kurute naityakāni; tasyòtthānaṃ devatā rādhayanti samaira vivāhaṃ kurute na hīnaiḥ; samaiḥ sakhyaṃ vayavahāraṃ kathāśa ca guṇaira viśiṣṭāṃśa ca purò dadhāti; vipaścitasa tasya nayāḥ sunītāḥ mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyò; mitaṃ savapitya amitaṃ karmakṛtvā dadātya amitreṣva api yācitaḥ saṃsa; tama ātmavantaṃ parajahātya anarthāḥ cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya; nānye janāḥ karma jānanti kiṃ cita mantre gupte samyaga anuṣṭhite ca; savalpò nāsya vayathate kaśa cida arthaḥ yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ; satyò mṛdura dānakṛca chuddha bhāvaḥ atīva saṃjñāyate jañātimadhye; mahāmaṇira jātya iva parasannaḥ ya ātmanāpatrapate bhṛśaṃ naraḥ; sa sarvalòkasya gurura bhavatya uta ananta tejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ; savatejasā sūrya ivāvabhāsate vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ; pāṇḍòḥ putrāḥ pañca pañcendra kalpāḥ tavayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāśa ca; tavādeśaṃ pālayantya āmbikeya paradāyaiṣāma ucitaṃ tāta rājyaṃ; sukhī putraiḥ sahitò mòdamānaḥ na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ; bhaviṣyasi tavaṃ tarkaṇīyò narendra [dhṛ] jāgratò dahyamānasya yata kāryama anupaśyasi tada barūhi tavaṃ hi nasa tāta dharmārthakuśalaḥ śuciḥ tavaṃ māṃ yathāvada vidura paraśādhi; parajñā pūrvaṃ sarvama ajātaśatròḥ yana manyase pathyama adīnasattva; śareyaḥ karaṃ barūhi tada vai kurūṇāma pāpāśaṅgī pāpama eva naupaśyana; pṛcchāmi tavāṃ vayākulenātmanāhama kave tana me barūhi sarvaṃ yathāvana; manīṣitaṃ sarvama ajātaśatròḥ śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ daveṣyaṃ vā yadi vā pariyama apṛṣṭasa tasya tada barūyāda yasya neccheta parābhavama tasmāda vakṣyāmi te rājana bhavama icchana kurūna parati vacaḥ śareyaḥ karaṃ dharmyaṃ baruvatasa tana nibòdha me mithyòpetāni karmāṇi sidhyeyura yāni bhārata anupāya parayuktāni mā sama teṣu manaḥ kṛthāḥ tathaiva yògavihitaṃ na sidhyeta karma yana nṛpa upāyayuktaṃ medhāvī na tatra galapayena manaḥ anubandhāna avekṣeta sānubandheṣu karmasu saṃpradhārya ca kurvīta na vegena samācareta anubandhaṃ ca saṃprekṣya vipākāṃśa caiva karmaṇāma utthānama ātmanaśa caiva dhīraḥ kurvīta vā na vā yaḥ paramāṇaṃ na jānāti sathāne vṛddhau tathā kaṣaye kòśe janapade daṇḍe na sa rājyāvatiṣṭhate yasa tava etāni paramāṇāni yathòktānya anupaśyati yuktò dharmārthayòra jañāne sa rājyama adhigacchati na rājyaṃ parāptama itya eva vartitavyama asāṃpratama śariyaṃ haya avinayò hanti jarā rūpama ivòttamama bhakṣyòttama paraticchannaṃ matsyò baḍiśama āyasama rūpābhipātī garasate nānubandhama avekṣate yaca chakyaṃ garasituṃ garasyaṃ garastaṃ pariṇameca ca yata hitaṃ ca pariṇāme yata tada adyaṃ bhūtima icchatā vanaspatera apakvāni phalāni paracinòti yaḥ sa nāpnòti rasaṃ tebhyò bījaṃ cāsya vinaśyati yasa tu pakvama upādatte kāle pariṇataṃ phalama phalāda rasaṃ sa labhate bījāca caiva phalaṃ punaḥ yathā madhu samādatte rakṣana puṣpāṇi ṣaṭpadaḥ tadvada arthāna manuṣyebhya ādadyāda avihiṃsayā puṣpaṃ puṣpaṃ vicinvīta mūlacchedaṃ na kārayeta mālā kāra ivārāme na yathāṅgāra kārakaḥ kiṃ nu me sayāda idaṃ kṛtvā kiṃ nu me sayāda akurvataḥ iti karmāṇi saṃcintya kuryāda vā puruṣò na vā anārabhyā bhavantya arthāḥ ke cina nityaṃ tathāgatāḥ kṛtaḥ puruṣakārò 'pi bhaveda yeṣu nirarthakaḥ kāṃśa cida arthāna naraḥ parājñò labhu mūlāna mahāphalāna kaṣiprama ārabhate kartuṃ na vighnayati tādṛśāna ṛju paśyati yaḥ sarvaṃ cakṣuṣānupibanna iva āsīnama api tūṣṇīkama anurajyanti taṃ parajāḥ cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidhama parasādayati lòkaṃ yasa taṃ lòkò 'nuprasīdati yasmāta tarasyanti bhūtāni mṛgavyādhāna mṛgā iva sāgarāntāma api mahīṃ labdhvā sa parihīyate pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ parāptavāna savena tejasā vāyura abhrama ivāsādya bharaṃśayatya anaye sathitaḥ dharmama ācaratò rājñaḥ sadbhiśa caritama āditaḥ vasudhā vasusaṃpūrṇā vardhate bhūtivardhanī atha saṃtyajatò dharmama adharmaṃ cānutiṣṭhataḥ paratisaṃveṣṭate bhūmira agnau carmāhitaṃ yathā ya eva yatnaḥ kariyate parara rāṣṭrāvamardane sa eva yatnaḥ kartavyaḥ savarāṣṭra paripālane dharmeṇa rājyaṃ vindeta dharmeṇa paripālayeta dharmamūlāṃ śariyaṃ parāpya na jahāti na hīyate apya unmattāta paralapatò bālāca ca parisarpataḥ sarvataḥ sārama ādadyāda aśmabhya iva kāñcanama suvyāhṛtāni sudhiyāṃ sukṛtāni tatasa tataḥ saṃcinvana dhīra āsīta śilā hārī śilaṃ yathā gandhena gāvaḥ paśyanti vedaiḥ paśyanti barāhmaṇāḥ cāraiḥ paśyanti rājānaśa cakṣurbhyāma itare janāḥ bhūyāṃsaṃ labhate kaleśaṃ yā gaura bhavati durduhā atha yā suduhā rājana naiva tāṃ vinayantya api yada ataptaṃ paraṇamati na tata saṃtāpayantya api yaca ca savayaṃ nataṃ dāru na tata saṃnāmayantya api etayòpamayā dhīraḥ saṃnameta balīyase indrāya sa paraṇamate namate yò balīyase parjanyanāthāḥ paśavò rājānò mitra bāndhavāḥ patayò bāndhavāḥ satrīṇāṃ barāhmaṇā veda bāndhavāḥ satyena rakṣyate dharmò viyā yògena rakṣyate mṛjayā rakṣyate rūpaṃ kulaṃ vṛttena rakṣyate mānena rakṣyate dhānyama aśvāna rakṣyatya anukramaḥ abhīkṣṇadarśanāda gāvaḥ satriyò rakṣyāḥ kucelataḥ na kulaṃ vṛtti hīnasya paramāṇama iti me matiḥ antyeṣva api hi jātānāṃ vṛttama eva viśiṣyate ya īrṣyuḥ paravitteṣu rūpe vīrye kulānvaye sukhe saubhāgyasatkāre tasya vayādhira anantakaḥ akārya karaṇāda bhītaḥ kāryāṇāṃ ca vivarjanāta akāle mantrabhedāca ca yena mādyena na tata pibeta vidyāmadò dhanamadasa tṛtīyò 'bhijanò madaḥ ete madāvaliptānāma eta eva satāṃ damāḥ asantò 'bhayarthitāḥ sadbhiḥ kiṃ cita kāryaṃ kadā cana manyante santama ātmānama asantama api viśrutama gatira ātmavatāṃ santaḥ santa eva satāṃ gatiḥ asatāṃ ca gatiḥ santò na tava asantaḥ satāṃ gatiḥ jitā sabhā vastravatā samāśā gòmatā jitā adhvā jitò yānavatā sarvaṃ śīlavatā jitama śīlaṃ paradhānaṃ puruṣe tada yasyeha paraṇaśyati na tasya jīvitenārthò na dhanena na bandhubhiḥ āḍhyānāṃ māṃsaparamaṃ madhyānāṃ gòrasòttarama lavaṇòttaraṃ daridrāṇāṃ bhòjanaṃ bharatarṣabha saṃpannatarama evānnaṃ daridrā bhuñjate sadā kaṣuta savādutāṃ janayati sā cāḍhyeṣu sudurlabhā parāyeṇa śarīmatāṃ lòke bhòktuṃ śaktira na vidyate daridrāṇāṃ tu rājendra api kāṣṭhaṃ hi jīryate avṛttira bhayama antyānāṃ madhyānāṃ maraṇāda bhayama uttamānāṃ tu martyānāma avamānāta paraṃ bhayama aiśvaryamadapāpiṣṭhā madāḥ pānamadādayaḥ aiśvaryamadamattò hi nāpatitvā vibudhyate indriyaura indriyārtheṣu vartamānaira anigrahaiḥ taira ayaṃ tāpyate lòkò nakṣatrāṇi garahaira iva yò jitaḥ pañcavargeṇa sahajenātma karśinā āpadasa tasya vardhante śuklapakṣa ivòḍurāḍa avijitya ya ātmānama amātyāna vijigīṣate amitrāna vājitāmātyaḥ sò 'vaśaḥ parihīyate ātmānama eva parathamaṃ deśarūpeṇa yò jayeta tatò 'mātyāna amitrāṃśa ca na mòghaṃ vijigīṣate vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu parīkṣya kāriṇaṃ dhīrama atyantaṃ śarīra niṣevate rathaḥ śarīraṃ puruṣasya rājana; nātmā niyantendriyāṇya asya cāśvāḥ taira apramattaḥ kuśalaḥ sadaśvaira; dāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ etānya anigṛhītāni vayāpādayituma apya alama avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathima anarthama arthataḥ paśyanna artaṃ caivāpya anarthataḥ indriyaiḥ parasṛtò bālaḥ suduḥkhaṃ manyate sukhama dharmārthau yaḥ parityajya sayāda indriyavaśānugaḥ śarīprāṇadhanadārebhya kaṣipraṃ sa parihīyate arthānāma īśvarò yaḥ sayāda indriyāṇāma anīśvaraḥ indriyāṇāma anaiśvaryāda aiśvaryāda bharaśyate hi saḥ ātmanātmānama anvicchena manò buddhīndriyaira yataiḥ ātmaiva haya ātmanò bandhura ātmaiva ripura ātmanaḥ kaṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāva apihitāva ubhau kāmaśa ca rājana karòdhaśa ca tau parājñānaṃ vilumpataḥ samavekṣyeha dharmārthau saṃbhārāna yò 'dhigacchati sa vai saṃbhṛta saṃbhāraḥ satataṃ sukhama edhate yaḥ pañcābhyantarāña śatrūna avijitya matikṣayāna jigīṣati ripūna anyāna ripavò 'bhibhavanti tama dṛśyante hi durātmānò vadhyamānāḥ savakarma bhiḥ indriyāṇāma anīśatvāda rājānò rājyavibhramaiḥ asaṃtyāgāta pāpakṛtāma apāpāṃsa; tulyò daṇḍaḥ sapṛśate miśrabhāvāta śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvāta; tasmāta pāpaiḥ saha saṃdhiṃ na kuryāta nijāna utpatataḥ śatrūna pañca pañca parayòjanāna yò mòhāna na nighṛhṇāti tama āpada garasate narama anasūyārjavaṃ śaucaṃ saṃtòṣaḥ pariyavāditā damaḥ satyama anāyāsò na bhavanti durātmanāma ātmajñānama anāyāsasa titikṣā dharmanityatā vāka caiva guptā dānaṃ ca naitānya antyeṣu bhārata ākròśa parivādābhyāṃ vihiṃsantya abudhā budhāna vaktā pāpama upādatte kaṣamamāṇò vimucyate hiṃsā balama asādhūnāṃ rājñāṃ daṇḍavidhira balama śuśrūṣā tu balaṃ satrīṇāṃ kaṣamāguṇavatāṃ balama vāka saṃyamò hi nṛpate suduṣkaratamò mataḥ arthavaca ca vicitraṃ ca na śakyaṃ bahubhāṣituma abhyāvahati kalyāṇaṃ vividhā vāka subhāṣitā saiva durbhāṣitā rājanna anarthāyòpapadyate saṃròhati śaraira viddhaṃ vanaṃ paraśunā hatama vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃròhati vāka kaṣatama karṇinālīkanārācā nirharanti śarīrataḥ vākśalyasa tu na nirhartuṃ śakyò hṛdi śayò hi saḥ vāka sāyakā vadanāna niṣpatanti; yaira āhataḥ śòcati ratrya ahāni parasya nāmarmasu te patanti; tāna paṇḍitò nāvasṛjeta pareṣu yasmai devāḥ parayacchanti puruṣāya parābhavama buddhiṃ tasyāpakarṣanti sò 'pācīnāni paśyati buddhau kaluṣa bhūtāyāṃ vināśe paratyupasthite anayò nayasaṃkāśò hṛdayāna nāpasarpati seyaṃ buddhiḥ parītā te putrāṇāṃ tava bhārata pāṇḍavānāṃ viròdhena na caināma avabudhyase rājā lakṣaṇasaṃpannasa tarailòkyasyāpi yò bhaveta śiṣyasa te śāsitā sò 'satu dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ atīva sarvāna putrāṃsa te bhāgadheya puraskṛtaḥ tejasā parajñayā caiva yuktò dharmārthatattvavita ānṛśaṃsyāda anukròśāda yò 'sau dharmabhṛtāṃ varaḥ gauravāta tava rājendra bahūna kaleśāṃsa titikṣati [dhṛ] barūhi bhūyò mahābuddhe dharmārthasahitaṃ vacaḥ śṛṇvatò nāsti me tṛptira vicitrāṇīha bhāṣase sarvatīrtheṣu vā sanānaṃ sarvabhūteṣu cārjavama ubhe ete same sayātāma ārjavaṃ vā viśiṣyate ārjavaṃ paratipadyasva putreṣu satataṃ vibhò iha kīrtiṃ parāṃ parāpya paretya savargama avāpsyasi yāvata kīrtira manuṣyasya puṇyā lòkeṣu gīyate tāvata sa puruṣavyāghra savargalòke mahīyate atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama viròcanasya saṃvādaṃ keśinya arthe sudhanvanā kiṃ barāhmaṇāḥ savica chareyāṃsò ditijāḥ savida viròcana atha kena sama paryaṅkaṃ sudhanvā nādhiròhati parājāpatyā hi vai śareṣṭhā vayaṃ keśini sattamāḥ asmākaṃ khalva ime lòkāḥ ke devāḥ ke davijātayaḥ ihaivāssva paratīkṣāva upasthāne viròcana sudhanvā parātara āgantā paśyeyaṃ vāṃ samāgatau tathā bhadre kariṣyāmi yathā tavaṃ bhīru bhāṣase sudhanvānaṃ ca māṃ caiva parātara daraṣṭāsi saṃgatau anvālabhe hiraṇmayaṃ parāhrāde 'haṃ tavāsanama ekatvama upasaṃpannò na tava āseyaṃ tavayā saha anvāharantu phalakaṃ kūrcaṃ vāpya atha vā bṛsīma sudhanvana na tavama arhò 'si mayā saha samāsanama pitāpi te samāsīnama upāsītaiva māma adhaḥ bālaḥ sukhaidhitò gehe na tavaṃ kiṃ cana budhyase hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca yada vittama asureṣu naḥ sudhanvana vipaṇe tena paraśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca tavaivāstu viròcana parāṇayòsa tu paṇaṃ kṛtvā paraśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ āvāṃ kutra gamiṣyāvaḥ parāṇayòra vipaṇe kṛte na hi deveṣva ahaṃ sathātā na manuṣyeṣu karhi cita pitaraṃ te gamiṣyāvaḥ parāṇayòra vipaṇe kṛte putrasyāpi sa hetòra hi parahrādò nānṛtaṃ vadeta [paraha] imau tau saṃpradṛśyete yābhyāṃ na caritaṃ saha āśīviṣāva iva karuddhāva ekamārgama ihāgatau kiṃ vai sahaiva caratò na purā carataḥ saha viròcanaitata pṛcchāmi kiṃ te sakhyaṃ sudhanvanā na me sudhanvanā sakhyaṃ parāṇayòra vipaṇāvahe parahrāda tata tavāma ṛpcchāmi mā paraśnama anṛtaṃ vadīḥ [paraha] udakaṃ madhuparkaṃ cāpya ānayantu sudhanvane barahmanna abhyarcanīyò 'si śavetā gauḥ pīvarī kṛtā udakaṃ madhuparkaṃ ca patha evārpitaṃ mama parahrāda tavaṃ tu nau paraśnaṃ tathyaṃ parabrūhi pṛcchatòḥ [paraha] purtò vānyò bhavāna barahmana sākṣye caiva bhaveta sathitaḥ tayòra vivadatòḥ paraśnaṃ kathama asmada vibhò vadeta atha yò naiva parabrūyāta satyaṃ vā yadi vānṛtama etata sudhanvana pṛcchāmi durvivaktā sama kiṃ vaseta yāṃ rātrima adhivinnā satrī yāṃ caivākṣa parājitaḥ yāṃ ca bhārābhitaptāṅgò durvivaktā sama tāṃ vaseta nagare paratiruddhaḥ sana bahira davāre bubhukṣitaḥ amitrāna bhūyasaḥ paśyana durvivaktā sama tāṃ vaseta pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte śatama aśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte hanti jātāna ajātāṃśa ca hiraṇyārthò 'nṛtaṃ vadana sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sama bhūmyanṛtaṃ vadīḥ [paraha] mattaḥ śareyāna aṅgirā vai sudhanvā tavada viròcana mātāsya śareyasī mātusa tasmāta tavaṃ tena vai jitaḥ viròcana sudhanvāyaṃ parāṇānāma īśvarasa tava sudhanvana punara icchāmi tavayā dattaṃ viròcanama yada dharmama avṛṇīthāsa tavaṃ na kāmāda anṛtaṃ vadīḥ punara dadāmi te tasmāta putraṃ parahrāda durlabhama eṣa parahrāda putrasa te mayā dattò viròcanaḥ pādaprakṣālanaṃ kuryāta kumāryāḥ saṃnidhau mama tasmāda rājendra bhūmyarthe nānṛtaṃ vaktuma arhasi mā gamaḥ sa sutāmātyò 'tayayaṃ putrāna anubhramana na devā yaṣṭima ādāya rakṣanti paśupālavata yaṃ tu rakṣituma icchanti buddhyā saṃvibhajanti tama yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ tathā tathāsya sarvārthāḥ sidhyante nātra saṃśayaḥ na chandāṃsi vṛjināta tārayanti; āyāvinaṃ māyayā vartamānama nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāśa; chandāṃsya enaṃ parajahatya antakāle mattāpānaṃ kalahaṃ pūgavairaṃ; bhāryāpatyòra antaraṃ jañātibhedama rājadviṣṭaṃ satrīpumāṃsòra vivādaṃ; varjyānya āhura yaśa ca panthāḥ paraduṣṭhaḥ sāmudrikaṃ vaṇijaṃ còrapūrvaṃ; śalāka dhūrtaṃ ca cikitsakaṃ ca ariṃ ca mitraṃ ca kuśīlavaṃ ca; naitāna sākhyeṣva adhikurvīta sapta mānāgnihòtrama uta mānamaunaṃ; mānenādhītama uta mānayajñaḥ etāni catvārya abhayaṃkarāṇi; bhayaṃ parayacchantya ayathā kṛtāni agāra dāhī garadaḥ kuṇḍāśī sòmavikrayī parva kāraśa ca sūcī ca mitra dharuka pāradārikaḥ bharūṇahā guru talpī ca yaśa ca sayāta pānapò davijaḥ atitīkṣṇaśa ca kākaśa ca nāstikò veda nindakaḥ saruva paragrahaṇò varātyaḥ kīnāśaśa cārthavāna api rakṣetya uktaśa ca yò hiṃsyāta sarve barahmaṇhaṇaiḥ samāḥ tṛṇòklayā jañāyate jātarūpaṃ; yuge bhadrò vayavahāreṇa sādhuḥ śūrò bhayeṣva arthakṛcchreṣu dhīraḥ; kṛcchrāsva āpatsu suhṛdaśa cārayaśa ca jarā rūpaṃ harati hi dhairyama āśā; mṛtyuḥ parāṇāna dharmacaryāma asūyā karòdhaḥ śariyaṃ śīlama anārya sevā; hariyaṃ kāmaḥ sarvama evābhimānaḥ śarīra maṅgalāta parabhavati parāgalbhyāta saṃpravardhate dākṣyāta tu kurute mūlaṃ saṃyamāta paratitiṣṭhati aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti; parajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śarutaṃ ca parākramaśa cābahu bhāṣitā ca; dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca etāna guṇāṃsa tāta mahānubhāvāna; ekò guṇaḥ saṃśrayate parasahya rājā yadā satkurute manuṣyaṃ; sarvāna guṇāna eṣa guṇò 'tibhāti aṣṭau nṛpemāni manuṣyalòke; savargasya lòkasya nidarśanāni catvārya eṣāma anvavetāni sadbhiśa; catvārya eṣāma anvavayanti santaḥ yajñò dānama adhyayanaṃ tapaśa ca; catvārya etānya anvavetāni sadbhiḥ damaḥ satyama ārjavama ānṛśaṃsyaṃ; catvārya etānya anvavayanti santaḥ na sā sabhā yatra na santi vṛddhā; na te vṛddhā ye na vadanti dharmama nāsau harmò yatana satyama asti; na tata satyaṃ yaca chalenānuviddhama satyaṃ rūpaṃ śarutaṃ vidyā kaulyaṃ śīlaṃ balaṃ dhanama śauryaṃ ca cirabhāṣyaṃ ca daśaḥ saṃsargayònayaḥ pāpaṃ kurvana pāpakīrtiḥ pāpama evāśnute phalama puṇyaṃ kurvana puṇyakīrtiḥ puṇyama evāśnute phalama pāpaṃ parajñāṃ nāśayati kariyamāṇaṃ punaḥ punaḥ naṣṭaprajñaḥ pāpama eva nityama ārabhate naraḥ puṇyaṃ parajñāṃ vardhayati kariyamāṇaṃ punaḥ punaḥ vṛddhaprajñaḥ puṇyama eva nityama ārabhate naraḥ asūyakò danda śūkò niṣṭhurò vairakṛna naraḥ sa kṛcchraṃ mahada āpnòtò nacirāta pāpama ācarana anasūyaḥ kṛtaprajñṭaḥ śòbhanānya ācarana sadā akṛcchrāta sukhama āpnòti sarvatra ca virājate parajñāma evāgamayati yaḥ parājñebhyaḥ sa paṇḍitaḥ parājñò haya avāpya dharmārthau śaknòti sukhama edhituma divasenaiva tata kuryāda yena rātau sukhaṃ vaseta aṣṭa māsena tata kuryāda yena varṣāḥ sukhaṃ vaseta pūrve vayasi tata kuryāda yena vṛddhasukhaṃ vaseta yāvaja jīvena tata kuryāda yena paretya sukhaṃ vaseta jīrṇama annaṃ paraśaṃsanti bhāryaṃ ca gatayauvanāma śūraṃ vigatasaṃgrāmaṃ gatapāraṃ tapasvinama dhanenādharmalabdhena yaca chidrama apidhīyate asaṃvṛtaṃ tada bhavati tatò 'nayada avadīryate gurura ātmavatāṃ śāstā śāsā rājā durātmanāma atha paracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvatò yamaḥ ṛṣīṇāṃ ca nadīnāṃ ca kulānāṃ ca mahāmanāma parabhavò nādhigantavyaḥ satrīṇāṃ duścaritasya ca davijātipūjābhiratò dātā jañātiṣu cārjavī kaṣatriyaḥ savargabhāga rājaṃśa ciraṃ pālayate mahīma suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣāsa tarayaḥ śūraśa ca kṛtavidyaśa ca yaśa ca jānāti sevituma buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata tāni jaṅghā jaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca duryòdhane ca śakunau mūḍhe duḥśāsane tathā karṇe caiśvaryama ādhāya kathaṃ tavaṃ bhūtima icchasi sarvaira guṇaira upetāśa ca pāṇḍavā bharatarṣabha pitṛvata tavayi vartante teṣu vartasva putravata [vi] atraivòdāharantīmama itihāsaṃ purātanama ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śarutama carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratama sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā sādhyā devā vayama asmò maharṣe; dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumò 'numātuma śarutena dhīrò buddhimāṃsa tavaṃ matò naḥ; kāvyāṃ vācaṃ vaktuma arhasya udārāma etata kāryama amarāḥ saṃśrutaṃ me; dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ garanthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ; pariyāpriye cātmavaśaṃ nayīta ākruśyamānò nākròśena manyura eva titikṣitaḥ ākròṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati nākròśī sayāna nāvamānī parasya; mitradròhī nòta nīcòpasevī na cātimānī na ca hīnavṛttò; rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta marmāṇya asthīni hṛdayaṃ tathāsūna; ghòrā vācò nirdahantīha puṃsāma tasmāda vācaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ; dharmārāmò nityaśò varjayīta aruṃ turaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ; vāka kaṇṭakaira vitudantaṃ manuṣyāna vidyāda alakṣmīkatamaṃ janānāṃ; mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantama paraśa ceda enama adhividhyeta bāṇaira; bhṛśaṃ sutīkṣṇaira analārka dīptaiḥ viricyamānò 'paya atiricyamānò; vidyāta kaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti yadi santaṃ sevate yadya asantaṃ; tapasvinaṃ yadi vā satenama eva vāsò yathā raṅga vaśaṃ parayāti; tathā sa teṣāṃ vaśama abhyupaiti vādaṃ tu yò na paravadena na vādayeda; yò nāhataḥ paratihanyāna na ghātayeta yò hantukāmasya na pāpama iccheta; tasmai devāḥ sapṛhayantya āgatāya avyāhṛtaṃ vayāhṛtāca chareya āhuḥ; satyaṃ vadeda vayāhṛtaṃ tada davitīyama pariyaṃvadeda vayāhṛtaṃ tata tṛtīyaṃ; dharmyaṃ vadeda vayāhṛtaṃ taca caturthama yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃśa còpasevate yādṛga iccheca ca bhavituṃ tādṛga bhavati pūruṣaḥ yatò yatò nivartate tatasa tatò vimucyate nivartanāda dhi sarvatò na vetti duḥkhama aṇva api na jīyate nòta jigīṣate 'nayāna; na vairakkṛca cāpratighātakaśa ca nindā paraśaṃsāsu samasvabhāvò; na śòcate hṛṣyati naiva cāyama bhāvama icchati sarvasya nābhāve kurute matima satyavādī mṛdura dāntò yaḥ sa uttamapūruṣaḥ nānarthakaṃ sāntvayati paratijñāya dadāti ca rāddhāparāddhe jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ duḥśāsanasa tūpahantā na śāstā; nāvartate manyuvaśāta kṛtaghnaḥ na kasya cina mitrama athò durātmā; kalāśa caitā adhamasyeha puṃsaḥ na śaraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyò 'paya ātmaśaṅkitaḥ nirākaròti mitrāṇi yò vai sò 'dhama pūruṣaḥ uttamāna eva seveta parāpte kāle tu madhyamāna adhamāṃsa tu na seveta ya iccheca chareya ātmanaḥ parāpnòti vai vittama asada balena; nityòtthānāta parajñayā pauruṣeṇa na tava eva samyaga labhate paraśaṃsāṃ; na vṛttama āpnòti mahākulānāma mahākulānāṃ sapṛhayanti devā; dharmārthavṛddhāśa ca bahuśrutāśa ca pṛcchāmi tavāṃ vidura paraśnama etaṃ; bhavanti vai kāni mahākulāni tamò damò barahmavita tavaṃ vitānāḥ; puṇyā vivāhāḥ satatānna dānama yeṣva evaite saptaguṇā bhavanti; samyaga vṛttāsa tāni mahākulāni yeṣāṃ na vṛttaṃ vayathate na yònira; vṛttaprasādena caranti dharmama ye kīrtima icchanti kule viśiṣṭāṃ; tayaktānṛtāsa tāni mahākulāni anijyayāvivāhairśa ca vedasyòtsādanena ca kulānya akulatāṃ yānti dharmasyātikrameṇa ca deva daravyavināśena barahma savaharaṇena ca kulānya akulatāṃ yānti barāhmaṇātikrameṇa ca barāhmaṇānāṃ paribhavāta parivādāca ca bhārata kulānya akulatāṃ yānti nayāsāpaharaṇena ca kulāni samupetāni gòbhiḥ puruṣatò 'śavataḥ kulasaṃkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ vṛttatasa tava avihīnāni kulānya alpadhanānya api kulasaṃkhyāṃ tu gacchanti karṣanti ca mayada yaśaḥ mā naḥ kule vairakṛta kaśa cida astu; rājāmātyò mā parasvāpahārī mitradròhī naikṛtikò 'nṛtī vā; pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ yaśa ca nò barāhmaṇaṃ hanyāda yaśa ca nò barāhmaṇāna daviṣeta na naḥ sa samitiṃ gaccheda yaśa ca nò nirvapeta kṛṣima tṛṇāni bhūmira udakaṃ vāka caturthī ca sūnṛtā satāma etāni geheṣu nòcchidyante kadā cana śaraddhayā parayā rājanna upanītāni satkṛtima paravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmaṇāma sūkṣmò 'pi bhāraṃ nṛpate sayandanò vai; śaktò vòḍhuṃ na tathānye mahījāḥ evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti; mahākulīnā na tathānye manuṣyāḥ na tana mitraṃ yasya kòpāda bibheti; yada vā mitraṃ śaṅkitenòpacaryama yasmina mitre pitarīvāśvasīta; tada vai mitraṃ saṃgatānītarāṇi yadi ceda apya asaṃbandhò mitrabhāvena vartate sa eva bandhusa tana mitraṃ sā gatisa tatparāyaṇama calacittasya vai puṃsò vṛddhāna anupasevataḥ pāriplavamatera nityama adhruvò mitra saṃgrahaḥ calacittama anātmānama indriyāṇāṃ vaśānugama arthāḥ samativartante haṃsāḥ śuṣkaṃ sarò yathā akasmāda eva kupyanti parasīdantya animittataḥ śīlama etada asādhūnāma abhraṃ pāriplavaṃ yathā satkṛtāśa ca kṛtārthāśa ca mitrāṇāṃ na bhavanti ye tāna mṛtāna api karavyādāḥ kṛtaghnāna nòpabhuñjate arthayeda eva mitrāṇi sati vāsati vā dhane nānarthayana vijānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutāma saṃtāpāda bharaśyate rūpaṃ saṃtāpāda bharaśyate balama saṃtāpāda bharaśyate jañānaṃ saṃtāpāda vayādhima ṛcchati anavāpyaṃ ca śòkena śarīraṃ còpatapyate amitrāśa ca parahṛṣyanti mā sama śòke manaḥ kṛthāḥ punara narò mariyate jāyate ca; punara narò hīyate vardhate punaḥ punara narò yācati yācyate ca; punara naraḥ śòcati śòcyate punaḥ sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca; lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca paryāyaśaḥ sarvama iha sapṛśanti; tasmāda dhīrò naiva hṛṣyena na śòceta calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi; teṣāṃ yada yada vartate yatra yatra tatasa tataḥ saravate buddhira asya; chidròda kumbhāda iva nityama ambhaḥ tanura ucchaḥ śikhī rājā mithyòpacaritò mayā mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati nityòdvignama idaṃ sarvaṃ nityòdvignama idaṃ manaḥ yata tata padama anudvignaṃ tana me vada mahāmate nānyatra vidyā tapasòra nānyatrendriya nigrahāta nānyatra lòbhasaṃtyāgāca chāntiṃ paśyāma te 'nagha buddhyā bhayaṃ paraṇudati tapasā vindate mahata guruśuśrūṣayā jañānaṃ śāntiṃ tayāgena vindati anāśritā dānapuṇyaṃ veda puṇyama anāśritāḥ rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mòkṣiṇaḥ savadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇaḥ tapasaśa ca sutaptasya tasyānte sukhama edhate savāstīrṇāni śayanāni parapannā; na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante na satrīṣu rājana ratima āpnuvanti; na māgadhaiḥ satūyamānā na sūtaiḥ na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ; na vai sukhaṃ parāpnuvantīha bhinnāḥ na vai bhinnā gauravaṃ mānayanti; na vai bhinnāḥ paraśamaṃ ròcayanti na vai teṣāṃ savadate pathyama uktaṃ; yògakṣemaṃ kalpate nòta teṣāma bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ; na vidyate kiṃ cida anyada vināśāta saṃbhāvyaṃ gòṣu saṃpannaṃ saṃbhāvyaṃ barāhmaṇe tapaḥ saṃbhāvyaṃ satrīṣu cāpalyaṃ saṃbhāvyaṃ jañātitò bhayama tantavò 'paya āyatā nityaṃ tantavò bahulāḥ samāḥ bahūna bahutvāda āyāsāna sahantītya upamā satāma dhūmāyante vayapetāni javalanti sahitāni ca dhṛtarāṣṭròlmukānīva jañātayò bharatarṣabha barāhmaṇeṣu ca ye śūrāḥ satrīṣu jañātiṣu gòṣu ca vṛntāda iva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te mahāna apya ekajò vṛkṣò balavāna supratiṣṭhitaḥ parasahya eva vātena śākhā sakandhaṃ vimardituma atha ye sahitā vṛkṣāḥ saṃghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ te hi śīghratamāna vātāna sahante 'nayònyasaṃśrayāta evaṃ manuṣyama apya ekaṃ guṇaira api samanvitama śakyaṃ daviṣantò manyante vāyura darumama ivaukajama anyònyasamupaṣṭambhāda anyònyāpāśrayeṇa ca jañātayaḥ saṃpravardhante sarasīvòtpalānya uta avadhyā barāhmaṇā gāvò satriyò bālāśa ca jañātayaḥ yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca sayuḥ śaraṇāgatāḥ na manuṣye guṇaḥ kaśa cida anyò dhanavatāma api anāturatvāda bhadraṃ te mṛtakalpā hi rògiṇaḥ avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rògaṃ; pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇama ugrama satāṃ peyaṃ yana na pibantya asantò; manyuṃ mahārāja piba paraśāmya rògārditā na phalānya ādriyante; na vai labhante viṣayeṣu tattvama duḥkhòpetā rògiṇò nityama eva; na budhyante dhanabhògāna na saukhyama purā haya uktò nākaròsa tavaṃ vacò me; dayūte jitāṃ daraupadīṃ parekṣya rājana duryòdhanaṃ vārayetya akṣavatyāṃ; kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti na tada balaṃ yana mṛdunā virudhyate; miśrò dharmasa tarasā sevitavyaḥ paradhvaṃsinī karūrasamāhitā śarīra; mṛduprauḍhā gacchati putrapautrāna dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavāna pālayantu; pāṇḍòḥ sutāsa tava putrāṃśa ca pāntu ekārimitrāḥ kuravò haya ekamantrā; jīvantu rājana sukhinaḥ samṛddhāḥ meḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tavama adya; tavayya ādhīnaṃ kuru kulama ājamīḍha pārthāna bālāna vanavāsa parataptāna; gòpāyasva savaṃ yaśasa tāta rakṣana saṃdhatsva tavaṃ kauravāna pāṇḍuputraira; mā te 'nataraṃ ripavaḥ parārthayantu satye sathitāsa te naradeva sarve; duryòdhanaṃ sathāpaya tavaṃ narendra [vi] saptadaśemāna rājendra manuḥ savāyambhuvò 'baravīta vaicitravīrya puruṣāna ākāśaṃ muṣṭibhira ghanataḥ tāna eva indrasya hi dhanura anāmyaṃ namatò 'baravīta athò marīcinaḥ pādāna anāmyāna namatasa tathā yaśa cāśiṣyaṃ śāsati yaśa ca kupyate; yaśa cātivelaṃ bhajate daviṣantama satriyaśa ca yò 'rakṣati bhadrama astu te; yaśa cāyācyaṃ yācati yaśa ca katthate yaśa cābhijātaḥ parakaròtya akāryaṃ; yaśa cābalò balinā nityavairī aśraddadhānāya ca yò baravīti; yaśa cākāmyaṃ kāmayate narendra vadhvā hāsaṃ śavaśurò yaśa ca manyate; vadhvā vasanna uta yò mānakāmaḥ parakṣetre nirvapati yaśa ca bījaṃ; satriyaṃ ca yaḥ parivadate 'tivelama yaśa caiva labdhvā na samarāmītya uvāca; dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ yaśa cāsataḥ sāntvama upāsatīha; ete 'nuyāntya anilaṃ pāśahastāḥ yasmina yathā vartate yò manuṣyasa; tasmiṃsa tathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ māyācārò māyayā vartitavyaḥ; sādhva ācāraḥ sādhunā paratyudeyaḥ śatāyura uktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā nāpnòtya atha ca tata sarvama āyuḥ keneha hetunā ativādò 'timānaśa ca tathātyāgò narādhipaḥ karòdhaśa cātivivitsā ca mitradròhaśa ca tāni ṣaṭa eta evāsayasa tīkṣṇāḥ kṛntantya āyūṃṣi dehināma etāni mānavāna ghananti na mṛtyura bhadrama astu te viśvastasyaiti yò dārāna yaśa cāpi guru takpagaḥ vṛṣalī patira davijò yaśa ca pānapaśa caiva bhārata śaraṇāgatahā caiva sarve barahmahaṇaiḥ samāḥ etaiḥ sametya kartavyaṃ parāyaścittama iti śarutiḥ gṛhī vadānyò 'napaviddha vākyaḥ; śeṣānna bhòkāpya avihiṃsakaśa ca nānarthakṛta tayaktakaliḥ kṛtajñaḥ; satyò mṛduḥ savargama upaiti vidvāna sulabhāḥ puruṣā rājana satataṃ pariyavādinaḥ apriyasya tu pathyasya vaktā śaròtā ca durlabhaḥ yò hi dharmaṃ vayapāśritya hitvā bhartuḥ pariyāpriye apriyāṇya āha pathyāni tena rājā sahāyavāna tayajeta kulārthe puruṣaṃ garāmasyārthe kulaṃ tayajeta garāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tayajeta āpada arthaṃ dhanaṃ rakṣeda dārāna rakṣeda dhanaira api ātmānaṃ satataṃ rakṣeda dāraira api dhanaira api uktaṃ mayā dayūtakāle 'pi rājana; naivaṃ yuktaṃ vacanaṃ parātipīya tadauṣadhaṃ pathyama ivāturasya; na ròcate tava vaicitra vīrya kākaira imāṃśa citrabarhāna mayūrāna; parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāna dhārtarāṣṭraiḥ hitvā siṃhāna karòṣṭu kāna gūhamānaḥ; parāpte kāle śòcitā tavaṃ narendra yasa tāta na karudhyati sarvakālaṃ; bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya tasmina bhṛtyā bhartari viśvasanti; na cainama āpatsu parityajanti na bhṛtyānāṃ vṛtti saṃròdhanena; bāhyaṃ janaṃ saṃjighṛkṣeda apūrvama tayajanti haya enama ucitāvaruddhāḥ; sanigdhā haya amātyāḥ parihīnabhògāḥ kṛtyāni pūrvaṃ parisaṃkhyāya sarvāṇya; āyavyayāva anurūpāṃ ca vṛttima saṃgṛhṇīyāda anurūpāna sahāyāna; sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi abhiprāyaṃ yò viditvā tu bhartuḥ; sarvāṇi kāryāṇi karòtya atandrīḥ vaktā hitānāma anurakta āryaḥ; śaktijña ātmeva hi sò 'nukampyaḥ vākyaṃ tu yò nādriyate 'nuśiṣṭaḥ; paratyāha yaśa cāpi niyujyamānaḥ parajñābhimānī paratikūlavādī; tayājyaḥ sa tādṛka tavarayaiva bhṛtyaḥ astabdhama aklībama adīrghasūtraṃ; sānukròśaṃ śalakṣṇama ahāryama anyaiḥ aròga jātīyama udāravākyaṃ; dūtaṃ vadantya aṣṭa guṇòpapannama na viśvāsāja jātu parasya gehaṃ; gacchena naraśa cetayānò vikāle na catvare niśi tiṣṭhena nigūḍhò; na rājanyāṃ yòṣitaṃ parārthayīta na nihnavaṃ satra gatasya gaccheta; saṃsṛṣṭa mantrasya kusaṃgatasya na ca barūyāna nāśvasāmi tavayīti; sa kāraṇaṃ vayapadeśaṃ tu kuryāta ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ; putrò bharātā vidhavā bāla putrā senā jīvī còddhṛta bhakta eva; vayavahāre vai varjanīyāḥ sayura ete guṇā daśa sanānaśīlaṃ bhajante; balaṃ rūpaṃ savaravarṇapraśuddhiḥ saparśaśa ca gandhaśa ca viśuddhatā ca; śarīḥ saukumāryaṃ paravarāśa ca nāryaḥ guṇāśa ca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante; ārògyama āyuśa ca sukhaṃ balaṃ ca anāvilaṃ cāsya bhaveda apatyaṃ; na cainama ādyūna iti kaṣipanti akarma śīlaṃ ca mahāśanaṃ ca; lòkadviṣṭaṃ bahu māyaṃ nṛśaṃsama adeśakālajñama aniṣṭa veṣama; etāna gṛhe na parativāsayīta kadaryama ākròśakama aśrutaṃ ca; varāka saṃbhūtama amānya māninama niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnama; etāna bhṛtārtò 'pi na jātu yāceta saṃkliṣṭakarmāṇama atipravādaṃ; nityānṛtaṃ cādṛḍha bhaktikaṃ ca vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cāpya; etāna na seveta narādhamāna ṣaṭa sahāyabandhanā haya arthāḥ sahāyāśa cārthabandhanāḥ anyònyabandhanāva etau vinānyònyaṃ na sidhyataḥ utpādya putrāna anṛṇāṃśa ca kṛtvā; vṛttiṃ ca tebhyò 'nuvidhāya kāṃ cita sathāne kumārīḥ paratipādya sarvā; araṇyasaṃsthò munivada bubhūṣeta hitaṃ yata sarvabhūtānāma ātmanaśa ca sukhāvahama tata kuryāda īśvarò haya etana mūlaṃ dharmārthasiddhaye buddhiḥ parabhāvasa tejaśa ca sattvama utthānama eva ca vayavasāyaśa ca yasya sayāta tasyāvṛtti bhayaṃ kutaḥ paśya dòṣāna pāṇḍavaira vigrahe tavaṃ; yatra vayatheranna api devāḥ sa śakrāḥ putraira vairaṃ nityama udvignavāsò; yaśaḥ paraṇāśò daviṣatāṃ ca harṣaḥ bhīṣmasya kòpasa tava cendra kalpa; daròṇasya rājñaśa ca yudhiṣṭhirasya utsādayela lòkama imaṃ paravṛddhaḥ; śavetò garahasa tiryaga ivāpatana khe tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ pṛthivīma anuśāseyura akhilāṃ sāgarāmbarāma dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājana vayāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ mā vanaṃ chindhi sa vayāghraṃ mā vayāghrāna nīnaśò vanāta na sayāda vanama ṛte vayāghrāna vayāghrā na sayura ṛte vanama vanaṃ hi rakṣyate vayāghraira vayāghrāna rakṣati kānanama na tathecchantya akalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇāna yathaiṣāṃ jañātuma icchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ arthasiddhiṃ parāma icchana dharmama evāditaśa careta na hi dharmāda apaitya arthaḥ savargalòkāda ivāmṛtama yasyātmā virataḥ pāpāta kalyāṇe ca niveśitaḥ tena sarvama idaṃ buddhaṃ parakṛtira vikṛtirśa ca yā yò dharmama arthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate dharmārthakāmasaṃyògaṃ yò 'mutreha ca vindati saṃniyacchati yò vegama utthitaṃ karòdhaharṣayòḥ sa śariyò bhājanaṃ rājanyaśa cāpatsu na muhyati balaṃ pañca vidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibòdha me yata tu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balama ucyate amātyalābhò bhadraṃ te davitīyaṃ balama ucyate dhanalābhasa tṛtīyaṃ tu balama āhura jigīṣavaḥ yata tava asya sahajaṃ rājana pitṛpaitāmahaṃ balama abhijāta balaṃ nāma taca caturthaṃ balaṃ samṛtama yena tava etāni sarvāṇi saṃgṛhītāni bhārata yada balānāṃ balaṃ śareṣṭhaṃ tata parajñā balama ucyate mahate yò 'pakārāya narasya parabhavena naraḥ tena vairaṃ samāsajya dūrasthò 'samīti nāśvaseta satrīṣu rājasu sarpeṣu savādhyāye śatruseviṣu bhòge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ parājñaḥ kartuma arhati parajñā śareṇābhihatasya jantòśa; cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni na hòmamantrā na ca maṅgalāni; nātharvaṇā nāpya agadāḥ susiddhāḥ sarpaśa cāgniśa ca siṃhaśa ca kulaputraśa ca bhārata nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te haya atitejasaḥ agnisa tejò mahala lòke gūḍhasa tiṣṭhati dāruṣu na còpayuṅkte tada dāru yāvana nò dīpyate paraiḥ sa eva khalu dārubhyò yadā nirmathya dīpyate tadā taca ca vanaṃ cānyana nirdahatya āśu tejasā evama eva kule jātāḥ pāvakòpama tejasaḥ kaṣamāvantò nirākārāḥ kāṣṭhe 'ganira iva śerate latā dharmā tavaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ na latā vardhate jātu mahādrumama anāśritā vanaṃ rājaṃsa tavaṃ saputrò 'mabikeya; siṃhāna vane pāṇḍavāṃsa tāta viddhi siṃhaira vihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyeta; siṃhā vinaśyeyura ṛte vanena [vi] ūrdhvaṃ parāṇā haya utkrāmanti yūnaḥ sathavira āyati paratyutthānābhivādābhyāṃ punasa tāna patipadyate pīṭhaṃ dattvā sādhave 'bhayāgatāya; ānīyāpaḥ parinirṇijya pādau sukhaṃ pṛṣṭvā parativedyātma saṃsthaṃ; tatò dadyāda annama avekṣya dhīraḥ yasyòdakaṃ madhuparkaṃ ca gāṃ ca; na mantravita paratigṛhṇāti gehe lòbhāda bhayāda arthakārpaṇyatò vā; tasyānarthaṃ jīvitama āhura āryāḥ cikitsakaḥ śakya kartāvakīrṇī; satenaḥ karūrò madyapò bharūṇahā ca senājīvī śarutivikrāyakaśa ca; bhṛśaṃ pariyò 'paya atithira nòdakārhaḥ avikreyaṃ lavaṇaṃ pakvama annaṃ dadhi; kaṣīraṃ madhu tailaṃ ghṛtaṃ ca tilā māṃsaṃ mūlaphalāni śākaṃ; raktaṃ vāsaḥ sarvagandhā guḍaśa ca aròṣaṇò yaḥ samalòṣṭa kāñcanaḥ; parahīṇa śòkò gatasaṃdhi vigrahaḥ nindā paraśaṃsòparataḥ pariyāpriye; caranna udāsīnavada eṣa bhikṣukaḥ nīvāra mūleṅguda śākavṛttiḥ; susaṃyatātmāgnikāryeṣva acòdyaḥ vane vasanna atithiṣva apramattò; dhuraṃdharaḥ puṇyakṛda eṣa tāpasaḥ apakṛtvā buddhimatò dūrasthò 'samīti nāśvaseta dīrghau buddhimatò bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ na viśvaseda aviśvaste viśvaste nātiviśvaseta viśvāsāda bhayama utpannaṃ mūlānya api nikṛntati anīrṣyura guptadāraḥ sayāta saṃvibhāgī pariyaṃvadaḥ śalakṣṇò madhuravāka satrīṇāṃ na cāsāṃ vaśagò bhaveta pūjanīyā mahābhāgāḥ puṇyāśa ca gṛhadīptayaḥ satriyaḥ śariyò gṛhasyòktāsa tasmāda rakṣyā viśeṣataḥ pitura antaḥpuraṃ dadyāna mātura dadyāna mahānasama gòṣu cātmasamaṃ dadyāta savayama eva kṛṣiṃ varajeta bhṛtyaira vaṇijyācāraṃ ca putraiḥ seveta barāhmaṇāna adbhyò 'ganira barahmataḥ kaṣatrama aśmanò lòhama utthitama teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ savāsu yòniṣu śāmyati nityaṃ santaḥ kule jātāḥ pāvakòpama tejasaḥ kaṣamāvantò nirākārāḥ kāṣṭhe 'ganira iva śerate yasya mantraṃ na jānanti bāhyāśa cābhyantarāśa ca ye sa rājā sarvataśa cakṣuśa cirama aiśvaryama aśnute kariṣyana na parabhāṣeta kṛtānya eva ca darśayeta dharmakāmārtha kāryāṇi tathā mantrò na bhidyate giripṛṣṭhama upāruhya parāsādaṃ vā rahògataḥ araṇye niḥśalāke vā tatra mantrò vidhīyate nāsuhṛta paramaṃ mantraṃ bhāratārhati vedituma apaṇḍitò vāpi suhṛta paṇḍitò vāpya anātmavāna amātye haya arthalipsā ca mantrarakṣaṇama eva ca kṛtāni sarvakāryāṇi yasya vā pārṣadā viduḥ gūḍhamantrasya nṛpatesa tasya siddhira asaṃśayama apraśastāni karmāṇi yò mòhāda anutiṣṭhati sa teṣāṃ viparibhraṃśe bharaśyate jīvitāda api karmaṇāṃ tu paraśastānāma anuṣṭhānaṃ sukhāvahama teṣāma evānanuṣṭhānaṃ paścāta tāpakaraṃ mahata sathānavṛddha kaṣayajñasya ṣāḍguṇya viditātmanaḥ anavajñāta śīlasya savādhīnā pṛthivī nṛpa amòghakròdhaharṣasya savayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ ātmapratyaya kòśasya vasudheyaṃ vasuṃdharā nāmamātreṇa tuṣyeta chatreṇa ca mahīpatiḥ bhṛtyebhyò visṛjeda arthāna naikaḥ sarvaharò bhaveta barāhmaṇò barāhmaṇaṃ veda bhartā veda satriyaṃ tathā amātyaṃ nṛpatira veda rājā rājānama eva ca na śatrura aṅkama āpannò mòktavyò vadhyatāṃ gataḥ ahatāda dhi bhayaṃ tasmāja jāyate nacirāda iva daivateṣu ca yatnena rājasu barāhmaṇeṣu ca niyantavyaḥ sadā karòdhò vṛddhabālātureṣu ca nirarthaṃ kalahaṃ parājñò varjayena mūḍha sevitama kīrtiṃ ca labhate lòke na cānarthena yujyate parasādò niṣphalò yasya karòdhaśa cāpi nirarthakaḥ na taṃ bhartārama icchanti ṣaṇḍhaṃ patima iva satriyaḥ na buddhira dhanalābhāya na jāḍyama asamṛddhaye lòkaparyāya vṛttāntaṃ parājñò jānāti netaraḥ vidyā śīlavayòvṛddhāna buddhivṛddhāṃśa ca bhārata dhanābhijana vṛddhāṃśa ca nityaṃ mūḍhò 'vamanyate anārya vṛttama aprājñama asūyakama adhārmikama anarthāḥ kaṣiprama āyānti vāga duṣṭaṃ karòdhanaṃ tathā avisaṃvādanaṃ dānaṃ samayasyāvyatikramaḥ āvartayanti bhūtāni samyaka paraṇihitā ca vāka avisaṃvādakò dakṣaḥ kṛtajñò matimāna ṛjuḥ api saṃkṣīṇa kòśò 'pi labhate parivāraṇama dhṛtiḥ śamò damaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāga aniṣṭhurā mitrāṇāṃ cānabhidròhaḥ sataitāḥ samidhaḥ śariyaḥ asaṃvibhāgī duṣṭātmā kṛtaghnò nirapatrapaḥ tādṛṅa narādhamò lòke varjanīyò narādhipa na sa rātrau sukhaṃ śete sa sarpa iva veśmani yaḥ kòpayati nirdòṣaṃ sa dòṣò 'bhayantaraṃ janama yeṣu duṣṭeṣu dòṣaḥ sayāda yògakṣemasya bhārata sadā parasādanaṃ teṣāṃ devatānāma ivācareta ye 'rathāḥ satrīṣu samāsaktāḥ parathamòtpatiteṣu ca ye cānārya samāsaktāḥ sarve te saṃśayaṃ gatāḥ yatra satrī yatra kitavò yatra bālò 'nuśāsti ca majjanti te 'vaśā deśā nadyāma aśmaplavā iva parayòjaneṣu ye saktā na viśeṣeṣu bhārata tāna ahaṃ paṇḍitāna manye viśeṣā hi parasaṅginaḥ yaṃ paraśaṃsanti kitavā yaṃ paraśaṃsanti cāraṇāḥ yaṃ paraśaṃsanti bandhakyò na sa jīvati mānavaḥ hitvā tāna parameṣvāsāna pāṇḍavāna amitaujasaḥ āhitaṃ bhārataiśvaryaṃ tavayā duryòdhane mahata taṃ darakṣyasi paribhraṣṭaṃ tasmāta tavaṃ nacirāda iva aiśvaryamadasaṃmūḍhaṃ baliṃ lòkatrayāda iva [dhṛ] anīśvarò 'yaṃ puruṣò bhavābhave; sūtrapròtā dārumayīva yòṣā dhātrā hi diṣṭasya vaśe kilāyaṃ; tasmāda vada tavaṃ śaravaṇe ghṛtò 'hama aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatira api baruvana labhate buddhyavajñānama avamānaṃ ca bhārata pariyò bhavati dānena pariyavādena cāparaḥ mantraṃ mūlabalenānyò yaḥ pariyaḥ pariya eva saḥ daveṣyò na sādhura bhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ pariye śubhāni karmāṇi daveṣye pāpāni bhārata na sa kaṣayò mahārāja yaḥ kaṣayò vṛddhima āvaheta kaṣayaḥ sa tava iha mantavyò yaṃ labdhvā bahu nāśayeta samṛddhā guṇataḥ ke cida bhavanti dhanatò 'pare dhanavṛddhāna guṇaira hīnāna dhṛtarāṣṭra vivarjayeta [dhṛ] sarvaṃ tavama āyatī yuktaṃ bhāṣase parājñasaṃmatama na còtsahe sutaṃ tayaktuṃ yatò dharmasa tatò jayaḥ savabhāvaguṇasaṃpannò na jātu vinayānvitaḥ susūkṣmama api bhūtānāma upamardaṃ parayòkṣyate parāpavāda niratāḥ paraduḥkhòdayeṣu ca parasparaviròdhe ca yatante satatòthitāḥ sa dòṣaṃ darśanaṃ yeṣāṃ saṃvāse sumahada bhayama arthādāne mahāna dòṣaḥ paradāne ca mahada bhayama ye pāpā iti vikhyātāḥ saṃvāse parigarhitāḥ yuktāśa cānyaira mahādòṣaira ye narāsa tāna vivarjayeta nivartamāne sauhārde parītira nīce paraṇaśyati yā caiva phalanirvṛttiḥ sauhṛde caiva yata sukhama yatate cāpavādāya yatnama ārabhate kaṣaye alpe 'paya apakṛte mòhāna na śāntima upagacchati tādṛśaiḥ saṃgataṃ nīcaira nṛśaṃsaira akṛtātmabhiḥ niśāmya nipuṇaṃ buddhyā vidvāna dūrāda vivarjayeta yò jañātima anugṛhṇāti daridraṃ dīnama āturama saputrapaśubhira vṛddhiṃ yaśaśa cāvyayama aśnute jañātayò vardhanīyāsa taira ya icchantya ātmanaḥ śubhama kulavṛddhiṃ ca rājendra tasmāta sādhu samācara śareyasā yòkṣyase rājana kurvāṇò jañātisatkriyāma viguṇā haya api saṃrakṣyā jañātayò bharatarṣabha kiṃ punara guṇavantasa te tavatprasādābhikāṅkṣiṇaḥ parasādaṃ kuru dīnānāṃ pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate dīyantāṃ garāmakāḥ ke cita teṣāṃ vṛttyarthama īśvara evaṃ lòke yaśaḥprāptò bhaviṣyatsi narādhipa vṛddhena hi tavayā kāryaṃ putrāṇāṃ tāta rakṣaṇama mayā cāpi hitaṃ vācyaṃ viddhi māṃ tavaddhitaiṣiṇama jañātibhira vigrahasa tāta na kartavyò bhavārthinā sukhāni saha bhòjyāni jañātibhira bharatarṣabha saṃbhòjanaṃ saṃkathanaṃ saṃprītiśa ca parasparama jañātibhiḥ saha kāryāṇi na viròdhaḥ kathaṃ cana jañātayasa tārayantīha jañātayò majjayanti ca suvṛttāsa tārayantīha durvṛttā majjayanti ca suvṛttò bhava rājendra pāṇḍavāna parati mānada adharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ taira vṛtasa tavaṃ bhaviṣyasi śarīmantaṃ jañātima āsādya yò jañātira avasīdati digdhahastaṃ mṛga iva sa enasa tasya vindati paścāda api naraśreṣṭha tava tāpò bhaviṣyati tāna vā hatāna sutāna vāpi śarutvā tada anucintaya yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ paritapyeta karmaṇā ādāva eva na tata kuryāda adhruve jīvite sati na kaśa cina nāpanayate pumāna anyatra bhārgavāta śeṣasaṃpratipattisa tu buddhimatsva eva tiṣṭhati duryòdhanena yadya etata pāpaṃ teṣu purā kṛtama tavayā tata kulavṛddhena paratyāneyaṃ nareśvara tāṃsa tavaṃ pade paratiṣṭhāpya lòke vigatakalmaṣaḥ bhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyò manīṣiṇāma suvyāhṛtāni dhīrāṇāṃ phalataḥ paravicintya yaḥ adhyavasyati kāryeṣu ciraṃ yaśasi tiṣṭhati avṛttiṃ vinayò hanti hantya anarthaṃ parākramaḥ hanti nityaṃ kaṣamā karòdhama ācārò hantya alakṣaṇama paricchadena kaṣatreṇa veśmanā paricaryayā parīkṣeta kulaṃ rājana bhòjanācchādanena ca yayòśa cittena vā cittaṃ naibhṛtaṃ naibhṛtena vā sameti parajñayā parajñā tayòra maitrī na jīryate durbuddhima akṛtaprajñaṃ channaṃ kūpaṃ tṛṇaira iva vivarjayīta medhāvī tasmina maitrī paraṇaśyati avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu ca tathaivāpeta dharmeṣu na maitrīma ācareda budhaḥ kṛtajñaṃ dhārmikaṃ satyama akṣudraṃ dṛḍhabhaktikama jitendriyaṃ sathitaṃ sathityāṃ mitrama atyāgi ceṣyate indriyāṇāma anutsargò mṛtyunā na viśiṣyate atyarthaṃ punara utsargaḥ sādayeda daivatānya api mārdavaṃ sarvabhūtānāma anasūyā kaṣamā dhṛtiḥ āyuṣyāṇi budhāḥ parāhura mitrāṇāṃ cāvimānanā apanītaṃ sunītena yò 'rathaṃ paratyāninīṣate matima āsthāya sudṛḍhāṃ tada akāpuruṣa varatama āyatyāṃ paratikārajñasa tadātve dṛḍhaniścayaḥ atīte kāryaśeṣajñò narò 'rathaira na parahīyate karmaṇā manasā vācā yada abhīkṣṇaṃ niṣevate tada evāpaharatya enaṃ tasmāta kalyāṇama ācareta maṅgalālambhanaṃ yògaḥ śarutama utthānama ārjavama bhūtima etāni kurvanti satāṃ cābhīkṣṇa darśanama anirvedaḥ śariyò mūlaṃ duḥkhanāśe sukhasya ca mahāna bhavatya anirviṇṇaḥ sukhaṃ cātyantama aśnute nātaḥ śarīmattaraṃ kiṃ cida anyata pathyatamaṃ tathā parabha viṣṇòra yathā tāta kaṣamā sarvatra sarvadā kaṣameda aśaktaḥ sarvasya śaktimāna dharmakāraṇāta arthānarthau samau yasya tasya nityaṃ kaṣamā hitā yata sukhaṃ sevamānò 'pi dharmārthābhyāṃ na hīyate kāmaṃ tada upaseveta na mūḍha varatama ācareta duḥkhārteṣu paramatteṣu nāstikeṣva alaseṣu ca na śarīra vasatya adānteṣu ye còtsāha vivarjitāḥ ārjavena naraṃ yuktama ārjavāta savyapatrapama aśaktimantaṃ manyantò dharṣayanti kubuddhayaḥ atyāryama atidātārama atiśūrama ativratama parajñābhimāninaṃ caiva śarīra bhayāna nòpasarpati agnihòtraphalā vedāḥ śīlavṛttaphalaṃ śarutama ratiputra phalā dārā dattabhukta phalaṃ dhanama adharmòpārjitaira arthaira yaḥ karòtya aurdhva dehikama na sa tasya phalaṃ paretya bhuṅkte 'rathasya durāgamāta kānāra vanadurgeṣu kṛcchrāsva āpatsu saṃbhrame udyateṣu ca śastreṣu nāsti śeṣavatāṃ bhayama utthānaṃ saṃyamò dākṣyama apramādò dhṛtiḥ samṛtiḥ samīkṣya ca samārambhò viddhi mūlaṃ bhavasya tata tapòbalaṃ tāpasānāṃ barahma barahmavidāṃ balama hiṃsā balama asādhūnāṃ kaṣamāguṇavatāṃ balama aṣṭau tānya avrataghnāni āpò mūlaṃ phalaṃ payaḥ havira barāhmaṇa kāmyā ca guròra vacanama auṣadhama na tatparasya saṃdadhyāta paratikūlaṃ yadātmanaḥ saṃgraheṇaiṣa dharmaḥ sayāta kāmāda anyaḥ paravartate akròdhena jayeta karòdhama asādhuṃ sādhunā jayeta jayeta kadaryaṃ dānena jayeta satyena cānṛtama satrī dhūrtake 'lase bhīrau caṇḍe puruṣamānini caure kṛtaghne viśvāsò na kāryò na ca nāstike abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhòpasevinaḥ catvāri saṃpravardhante kīrtira āyura yaśòbalama atikleśena ye 'rathāḥ sayura dharmasyātikrameṇa ca arera vā paraṇipātena mā sama teṣu manaḥ kṛthāḥ avidyaḥ puruṣaḥ śòcyaḥ śòcyaṃ mithunama aprajama nirāhārāḥ parajāḥ śòcyāḥ śòcyaṃ rāṣṭrama arājakama adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā asaṃbhògò jarā satrīṇāṃ vākśalyaṃ manasò jarā anāmnāya malā vedā barāhmaṇasyāvrataṃ malama kautūhalamalā sādhvī vipravāsa malāḥ satriyaḥ suvarṇasya malaṃ rūpyaṃ rūpyasyāpi malaṃ tarapu jañeyaṃ tarapu malaṃ sīsaṃ sīsasyāpi malaṃ malama na savapnena jayena nidrāṃ na kāmena satriyaṃ jayeta nendhanena jayeda agniṃ na pānena surāṃ jayeta yasya dānajitaṃ mitrama amitrā yudhi nirjitāḥ annapānajitā dārāḥ saphalaṃ tasya jīvitama sahasriṇò 'pi jīvanti jīvanti śatinasa tathā dhṛtarāṣṭraṃ vimuñcecchāṃ na kathaṃ cina na jīvyate yata pṛthivyāṃ varīhi yavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ satriyaḥ nālama ekasya tata sarvama iti paśyana na muhyati rājana bhūyò baravīmi tavāṃ putreṣu samama ācara samatā yadi te rājana saveṣu pāṇḍusuteṣu ca [vi] yò 'bhayarthitaḥ sadbhira asajjamānaḥ; karòtya arthaṃ śaktima ahāpayitvā kaṣipraṃ yaśasa taṃ samupaiti santama alaṃ; parasannā hi sukhāya santaḥ mahāntama apya arthama adharmayuktaṃ; yaḥ saṃtyajatya anupākruṣṭa eva sukhaṃ sa duḥkhānya avamucya śete; jīrṇāṃ tavacaṃ sarpa ivāvamucya anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunama guròśa cālīka nirbandhaḥ samāni barahmahatyayā asūyaika padaṃ mṛtyura ativādaḥ śariyò vadhaḥ aśuśrūṣā tavarā śalāghā vidyāyāḥ śatravasa tarayaḥ sukhārthinaḥ kutò vidyā nāsti vidyārthinaḥ sukhama sukhārthī vā tayajeda vidyāṃ vidyārthī vā sukhaṃ tayajeta nāgnisa tṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahòdadhiḥ nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalòcanā āśā dhṛtiṃ hanti samṛddhima antakaḥ; karòdhaḥ śariyaṃ hanti yaśaḥ kadaryatā apālanaṃ hanti paśūṃśa ca rājanna; ekaḥ karuddhò barāhmaṇò hanti rāṣṭrama ajaśa ca kāṃsyaṃ ca rathaśa ca nityaṃ; madhva ākarṣaḥ śakuniḥ śaròtriyaśa ca vṛddhò jañātira avasannò vayasya; etāni te santu gṛhe sadaiva ajòkṣā candanaṃ vīṇā ādarśò madhusarpiṣī viṣama audumbaraṃ śaṅkhaḥ savarṇaṃ nābhiśa ca ròcanā gṛhe sathāpayitavyāni dhanyāni manura abravīta deva barāhmaṇa pūjārthama atithīnāṃ ca bhārata idaṃ ca tavāṃ sarvaparaṃ baravīmi; puṇyaṃ padaṃ tāta mahāviśiṣṭama na jātu kāmāna na bhayāna na lòbhāda; dharmaṃ tayajeja jīvitasyāpi hetòḥ nityò dharmaḥ sukhaduḥkhe tava anitye; nityò jīvò dhātura asya tava anityaḥ tayaktvānityaṃ paratitiṣṭhasva nitye; saṃtuṣya tavaṃ tòṣa parò hi lābhaḥ mahābalāna paśya manānubhāvāna; paraśāsya bhūmiṃ dhanadhānya pūrṇāma rājyāni hitvā vipulāṃśa ca bhògāna; gatāna narendrāna vaśama antakasya mṛtaṃ putraṃ duḥkhapuṣṭaṃ manuṣyā; utkṣipya rājana savagṛhāna nirharanti taṃ muktakeśāḥ karuṇaṃ rudantaśa; citāmadhye kāṣṭhama iva kaṣipanti anyò dhanaṃ paretagatasya bhuṅkte; vayāṃsi cāgniśa ca śarīradhātūna davābhyāma ayaṃ saha gacchatya amutra; puṇyena pāpena ca veṣṭyamānaḥ utsṛjya vinivartante jañātayaḥ suhṛdaḥ sutāḥ agnau parāstaṃ tu puruṣaṃ karmānveti savayaṃ kṛtama asmāla lòkāda ūrdhvama amuṣya cādhò; mahata tamasa tiṣṭhati haya andhakārama tada vai mahāmòhanama indriyāṇāṃ; budhyasva mā tavāṃ paralabheta rājana idaṃ vacaḥ śakṣyasi ceda yathāvana; niśamya sarvaṃ paratipattuma evama yaśaḥ paraṃ parāpsyasi jīvalòke; bhayaṃ na cāmutra na ceha te 'sati ātmā nadī bhārata puṇyatīrthā; satyòdakā dhṛtikūlā damòrmiḥ tasyāṃ sanātaḥ pūyate puṇyakarmā; puṇyò haya ātmā nityama ambhò 'mabha eva kāmakròdhagrāhavatīṃ pañcendriya jalāṃ nadīma kṛtvā dhṛtimayīṃ nāvaṃ janma durgāṇi saṃtara parajñā vṛddhaṃ dharmavṛddhaṃ savabandhuṃ; vidyā vṛddhaṃ vayasā cāpi vṛddhama kāryākārye pūjayitvā parasādya; yaḥ saṃpṛcchena na sa muhyeta kadā cita dhṛtyā śiśnòdaraṃ rakṣeta pāṇipādaṃ ca cakṣuṣā cakṣuḥ śaròtre ca manasā manò vācaṃ ca karmaṇā nityòdakī nityayajñòpavītī; nityasvādhyāyī patitānna varjī ṛtaṃ baruvana gurave karma kurvana; na barāhmaṇaśa cayavate barahmalòkāta adhītya vedāna parisaṃstīrya cāgnīna; iṣṭvā yajñaiḥ pālayitvā parajāśa ca gòbrāhmaṇārthe śastrapūtāntara ātmā; hataḥ saṃgrāme kaṣatriyaḥ savargama eti vaiśyò 'dhītya barāhmaṇāna kaṣatriyāṃśa ca; dhanaiḥ kāle saṃvibhajyāśritāṃśa ca taretā pūtaṃ dhūmama āghrāya puṇyaṃ; paretya savarge deva sukhāni bhuṅkte barahmakṣatraṃ vaiśya varṇaṃ ca śūdraḥ; karameṇaitāna nayāyataḥ pūjayānaḥ tuṣṭeṣva eteṣva avyathò dagdhapāpasa; tayaktvā dehaṃ savargasukhāni bhuṅkte cāturvarṇyasyaiṣa dharmasa tavòktò; hetuṃ cātra baruvatò me nibòdha kaṣātrāda dharmāda dhīyate pāṇḍuputrasa; taṃ tavaṃ rājana rājadharme niyuṅkṣva evama etada yathā māṃ tavama anuśāsati nityadā mamāpi ca matiḥ saumya bhavatya evaṃ yathāttha māma sā tu buddiḥ kṛtāpya evaṃ pāṇḍavāna rapti me sadā duryòdhanaṃ samāsādya punara viparivartate na diṣṭama abhyatikrāntuṃ śakyaṃ martyena kena cita diṣṭama eva kṛtaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakama [dhṛ] anuktaṃ yadi te kiṃ cida vācā vidura vidyate tana me śuśrūṣave barūhi vicitrāṇi hi bhāṣase dhṛtarāṣṭra kumārò vai yaḥ purāṇaḥ sanātanaḥ sanatsujātaḥ paròvāca mṛtyura nāstīti bhārata sa te guhyāna parakāśāṃśa ca sarvāna hṛdayasaṃśrayāna paravakṣyati mahārāja sarvabuddhimatāṃ varaḥ kiṃ tavaṃ na veda tada bhūyò yana me barūyāta sanātanaḥ tavama eva vidura barūhi parajñā śeṣò 'sati ceta tava śūdrayònāva ahaṃ jātò nātò 'nayada vaktuma utsahe kumārasya tu yā buddhira veda tāṃ śāśvatīma ahama barāhmīṃ hi yònima āpannaḥ suguhyama api yò vadeta na tena garhyò devānāṃ tasmāda etada baravīmi te baravīhi vidura tavaṃ me purāṇaṃ taṃ sanātanama kathama etena dehena sayāda ihaiva samāgamaḥ cintayāma āsa vidurasa tama ṛṣiṃ saṃśitavratama sa ca taca cintitaṃ jañātvā darśayāma āsa bhārata sa cainaṃ paratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā sukhòpaviṣṭaṃ viśrāntama athainaṃ vidurò 'baravīta bhagavana saṃśayaḥ kaśa cida dhṛtarāṣṭrasya mānase yò na śakyò mayā vaktuṃ tama asmai vaktuma arhasi yaṃ śarutvāyaṃ manuṣyendraḥ sukhaduḥkhātigò bhaveta lābhālābhau pariya daveṣyau yathainaṃ na jarāntakau viṣaherana bhayāmarṣau kaṣutpipāse madòdbhavau aratiśa caiva tandrī ca kāmakròdhau kaṣayòdayau [va] tatò rājā dhṛtarāṣṭrò manīṣī; saṃpūjya vākyaṃ vidureritaṃ tata sanatsujātaṃ rahite mahātmā; papraccha buddhiṃ paramāṃ bubhūṣana sanatsujāta yadīdaṃ śṛṇòmi; mṛtyura hi nāsīha tavòpadeśama devāsurā haya ācarana barahmacaryama; amṛtyave tata katarana na satyama [sana] amṛtyuḥ karmaṇā ke cina mṛtyura nāstīti cāpare śṛṇu me baruvatò rājana yathaitana mā viśaṅkithāḥ ubhe satye kaṣatriyādya paravṛtte; mòhò mṛtyuḥ saṃmatò yaḥ kavīnāma paramādaṃ vai mṛtyuma ahaṃ baravīmi; sadāpramādama amṛtatvaṃ baravīmi paramādāda vai asurāḥ parābhavanna; apramādāda barahmabhūtā bhavanti na vai mṛtyura vayāghra ivātti jantūna; na haya asya rūpama upalabhyate ha yamaṃ tava eke mṛtyuma atò 'nayama āhura; ātmāvasannama amṛtaṃ barahmacaryama pitṛlòke rājyama anuśāsti devaḥ; śivaḥ śivānāma aśivò 'śivānāma āsyāda eṣa niḥsarate narāṇāṃ; karòdhaḥ paramādò mòharūpaśa ca mṛtyuḥ te mòhitāsa tadvaśe vartamānā; itaḥ paretāsa tatra punaḥ patanti tatasa taṃ devā anu viplavante; atò mṛtyura maraṇākhyāma upaiti karmòdaye karmaphalānurāgāsa; tatrānu yānti na taranti mṛtyuma yò 'bhidhyāyanna utpatiṣṇūna nihanyāda; anādareṇāpratibudhyamānaḥ sa vai mṛtyura mṛtyura ivātti bhūtvā; evaṃ vidvāna yò vinihanti kāmāna kāmānusārī puruṣaḥ kāmāna anu vinaśyati kāmāna vayudasya dhunute yata kiṃ cita puruṣò rajaḥ tamò 'parakāśò bhūtānāṃ narakò 'yaṃ paradṛśyate gṛhyanta iva dhāvanti gacchantaḥ śavabhrama unmukhāḥ abhidhyā vai parathamaṃ hanti cainaṃ; kāmakròdhau gṛhya cainaṃ tu paścāta ete bālāna mṛtyave parāpayanti; dhīrāsa tu dhairyeṇa taranti mṛtyuma amanyamānaḥ kaṣatriya kiṃ cida anyana; nādhīyate tārṇa ivāsya vayāghraḥ karòdhāla lòbhāna mòhamayāntara ātmā; sa vai mṛtyusa tavaca charīre ya eṣaḥ evaṃ mṛtyuṃ jāyamānaṃ viditvā; jañāne tiṣṭhana na bibhetīha mṛtyòḥ vinaśyate viṣaye tasya mṛtyura; mṛtyòra yathā viṣayaṃ parāpya martyaḥ ye 'samina dharmāna nācarantīha ke cita; tathā dharmāna ke cida ihācaranti dharmaḥ pāpena paratihanyate sama; utāhò dharmaḥ paratihanti pāpama [sana] ubhayama eva tatròpabhujyate phalaṃ; dharmasyaivetarasya ca dharmeṇādharmaṃ paraṇudatīha vidvāna; dharmò balīyāna iti tasya viddhi yāna imāna āhuḥ savasya dharmasya lòkāna; davijātīnāṃ puṇyakṛtāṃ sanātanāna teṣāṃ parikramāna kathayantasa tatò 'nayāna; naitada vidvana naiva kṛtaṃ ca karma [sana] yeṣāṃ bale na vispardhā bale balavatāma iva te barāhmaṇā itaḥ paretya savargalòke parakāśate yatra manyeta bhūyiṣṭhaṃ parāvṛṣīva tṛṇòlapama annaṃ pānaṃ ca barāhmaṇasa taja jīvana nānusaṃjvareta yatrākathayamānasya parayacchatya aśivaṃ bhayama atiriktama ivākurvana sa śareyāna netarò janaḥ yò vākathayamānasya ātmānaṃ nānusaṃjvareta barahma savaṃ nòpabhuñjeda vā tadannaṃ saṃmataṃ satāma yathā savaṃ vāntama aśnāti śavā vai nityama abhūtaye evaṃ te vāntama aśnanti savavīryasyòpajīvanāta nityama ajñātacaryā me iti manyeta barāhmaṇaḥ jañātīnāṃ tu vasana madhye naiva vidyeta kiṃ cana kò haya evama antarātmānaṃ barāhmaṇò hantuma arhati tasmāda dhi kiṃ cita kaṣatriya barahmāvasati paśyati aśrāntaḥ sayāda anādānāta saṃmatò nirupadravaḥ śiṣṭò na śiṣṭavata sa sayāda barāhmaṇò barahmavita kaviḥ anāḍhyā mānuṣe vitte āḍhyā vedeṣu ye davijāḥ te durdharṣā duṣprakampyā vidyāta tāna barahmaṇasa tanuma sarvāna saviṣṭakṛtò devāna vidyāda ya iha kaśa cana na samānò barāhmaṇasya yasmina parayatate savayama yama parayatamānaṃ tu mānayanti sa mānitaḥ na mānyamānò manyeta nāmānāda abhisaṃjvareta vidvāṃsò mānayantīha iti manyeta mānitaḥ adharmaviduṣò mūḍhā lòkaśāstraviśāradāḥ na mānyaṃ mānayiṣyanti iti manyeda amānitaḥ na vai mānaṃ ca maunaṃ ca sahitau carataḥ sadā ayaṃ hi lòkò mānasya asau mānasya tada viduḥ śarīḥ sukhasyeha saṃvāsaḥ sā cāpi paripanthinī barahmī sudurlabhā śarīra hi parajñā hīnena kaṣatriya davārāṇi tasyā hivadanti santò; bahuprakārāṇi durāvarāṇi satyārjave harīra damaśaucavidyāḥ; ṣaṇa mānamòhapratibādhanāni [dhṛ] ṛcò yajūṃṣya adhīte yaḥ sāmavedaṃ ca yò davijaḥ pāpāni kurvana pāpena lipyate na sa lipyate [sana] nainaṃ sāmānya ṛcò vāpi na yajūṃṣi vicakṣaṇa tarāyante karmaṇaḥ pāpāna na te mithyā baravīmya ahama na chandāṃsi vṛjināta tārayanti; māyāvinaṃ māyayā vartamānama nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāśa; chandāṃsya enaṃ parajahatya antakāle na ceda vedā vedavidaṃ śaktāsa tarātuṃ vicakṣaṇa atha kasmāta paralāpò 'yaṃ barāhmaṇānāṃ sanātanaḥ [sana] asmi~la lòke tapasa taptaṃ phalama anyatra dṛśyate barāhmaṇānāma ime lòkā ṛddhe tapasi saṃyatāḥ kathaṃ samṛddhama apya ṛddhaṃ tapò bhavati kevalama sanatsujāta tada barūhi yathā vidyāma tada vayama [sana] karòdhādayò davādaśa yasya dòṣāsa; tathā nṛśaṃsādi ṣaḍa atra rājana dharmādayò davādaśa cātatānāḥ; śāstre guṇā ye viditā davijānāma karòdhaḥ kāmò lòbhamòhau vivitsā; kṛpāsūyā mānaśòkau sapṛhā ca īrṣyā jugupsā ca manuṣyadòṣā; varjyāḥ sadā davādaśaite nareṇa ekaikama eta rājendra manuṣyāna paryupāsate lipsamānò 'nataraṃ teṣāṃ mṛgāṇāma iva lubdhakaḥ vikatthanaḥ sapṛhayālura manasvī; bibhrata kòpaṃ capalò 'rakṣaṇaśa ca ete parāptāḥ ṣaṇa narāna pāpadharmāna; parakurvate nòta santaḥ sudurge saṃbhògasaṃvida daviṣama edhamānò; dattānutāpī kṛpaṇò 'balīyāna varga paraśaṃsī vanitāsu daveṣṭā; ete 'pare sapta nṛśaṃsadharmāḥ dharmaśa ca satyaṃ ca damasa tapaśa ca; amātsaryaṃ harīsa titikṣānasūyā yajñaśa ca dānaṃ ca dhṛtiḥ śarutaṃ ca; mahāvratā davādaśa barāhmaṇasya yasa tava etabhyaḥ paravaseda davādaśebhyaḥ; sarvāma apīmāṃ pṛthivīṃ paraśiṣyāta taribhira davābhyāma ekatò vā viśiṣṭò; nāsya savama astīti sa veditavyaḥ damasa tayāgò 'paramādaśa ca eteṣva amṛtama āhitama tāni satyamukhānya āhura barāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ damò 'ṣaṭādaśa dòṣaḥ sayāta paratikūlaṃ kṛtākṛte anṛtaṃ cābhyasūyā ca kāmārthau ca tathā sapṛhā karòdhaḥ śòkasa tathā tṛṣṇā lòbhaḥ paiśunyama eva ca matsaraśa ca vivitsā ca paritāpasa tathā ratiḥ apasmāraḥ sātivādasa tathā saṃbhāvanātmani etaira vimuktò dòṣaira yaḥ sa damaḥ sadbhira ucyate śareyāṃsa tu ṣaḍa vidhasa tayāgaḥ pariyaṃ parāpya na hṛṣyati apriye tu samutpanne vayathāṃ jātu na cārcchati iṣṭāna dārāṃśa ca putrāṃśa ca na cānyaṃ yada vacò bhaveta arhate yācamānāya paradeyaṃ tada vacò bhaveta apya avācyaṃ vadatya eva sa tṛtīyò guṇaḥ samṛtaḥ tayaktaira daravyaira yò bhavati nòpayuṅkte ca kāmataḥ na ca karmasu tada dhīnaḥ śiṣyabuddhira narò yathā sarvaira eva guṇaira yuktò daravyavāna api yò bhaveta apramādò 'ṣaṭa dòṣaḥ sayāta tāna dòṣāna parivarjayeta indriyebhyaśa ca pañcabhyò manasaśa caiva bhārata atītānāgatebhyaśa ca muktò haya etaiḥ sukhī bhaveta dòṣaira etaira vimuktaṃ tu guṇaira etaiḥ samanvitama etata samṛddhama apya ṛddhaṃ tapò bhavati kevalama yana māṃ pṛcchasi rājendra kiṃ bhūyaḥ śaròtuma icchasi ākhyāna pañcamaira vedaira bhūyiṣṭhaṃ kathyate janaḥ tathaivānye caturvedāsa tarivedāśa ca tathāpare davivedāśa caikavedāśa ca anṛcaśa ca tathāpare teṣāṃ tu katamaḥ sa sayāda yama ahaṃ veda barāhmaṇama [sana] ekasya vedasyājñānāda vedāsa te bahavò 'bhavana satyasyaikasya rājendra satye kaśa cida avasthitaḥ evaṃ vedama anutsādya parajñāṃ mahati kurvate dānama adhyayanaṃ yajñò lòbhāda etata paravartate satyāta paracyavamānānāṃ saṃkalpò vitathò bhaveta tatò yajñaḥ paratāyeta satyasyaivāvadhāraṇāta manasānyasya bhavati vācānyasyòta karmaṇā saṃkalpasiddhaḥ puruṣaḥ saṃkalpāna adhitiṣṭhati anaibhṛtyena vai tasya dīkṣita varatama ācareta nāmaitada dhātunirvṛttaṃ satyama eva satāṃ parama jañānaṃ vai nāma paratyakṣaṃ paròkṣaṃ jāyate tapaḥ vidyāda bahu paṭhantaṃ tu bahu pāṭhīti barāhmaṇama tasmāta kaṣatriya mā maṃsthā jalpitenaiva barāhmaṇama ya eva satyāna nāpaiti sa jañeyò barāhmaṇasa tavayā chandāṃsi nāma kaṣatriya tānya atharvā; jagau purastāda ṛṣisarga eṣaḥ chandòvidasa te ya u tāna adhītya; na vedya vedasya vidura na vedyama na vedānāṃ veditā kaśa cida asti; kaśa cida vedāna budhyate vāpi rājana yò veda vedāna na sa veda vedyaṃ; satye sathitò yasa tu sa veda vedyama abhijānāmi barāhmaṇama ākhyātāraṃ vicakṣaṇama yaśa chinnavicikitsaḥ sanna ācaṣṭe sarvasaṃśayāna tasya paryeṣaṇaṃ gaccheta parācīnaṃ nòta dakṣiṇama nārvācīnaṃ kutasa tiryaṅa nādiśaṃ tu kathaṃ cana tūṣṇīṃbhūta upāsīta na ceṣṭena manasā api abhyāvarteta barahmāsya antarātmani vai śaritama maunāda dhi sa munira bhavati nāraṇya vasanāna muniḥ akṣaraṃ tata tu yò veda sa muniḥ śareṣṭha ucyate sarvārthānāṃ vayākaraṇāda vaiyākaraṇa ucyate paratyakṣadarśī lòkānāṃ sarvadarśī bhavena naraḥ satye vai barāhmaṇasa tiṣṭhana barahma paśyati kaṣatriya vedānāṃ cānupūrvyeṇa etada vidvana baravīmi te [dhṛ] sanatsujāta yada imāṃ parārthāṃ; barāhmīṃ vācaṃ paravadasi viśvarūpāma parāṃ hi kāmeṣu sudurlabhāṃ kathāṃ; tada barūhi me vākyama etata kumāra [sana] naitada barahma tavaramāṇena labhyaṃ; yana māṃ pṛcchasya abhihṛṣyasya atīva avyaktavidyāma abhidhāsye purāṇīṃ; buddhyā ca teṣāṃ barahmacaryeṇa siddhāma avyaktavidyāma iti yata sanātanīṃ; baravīṣi tavaṃ barahmacaryeṇa siddhāma anārabhyā vasatīhārya kāle; kathaṃ barāhmaṇyama amṛtatvaṃ labheta [sana] ye 'sami~la lòke vijayantīha kāmāna; barāhmīṃ sathitima anutitikṣamāṇāḥ ta ātmānaṃ nirharantīha dehāna; muñjāda iṣīkāma iva sattvasaṃsthāḥ śarīrama etau kurutaḥ pitā mātā ca bhārata ācārya śāstā yā jātiḥ sā satyā sājarāmarā ācārya yònima iha ye paraviśya; bhūtvā garbhaṃ barahmacaryaṃ caranti ihaiva te śāstrakārā bhavanti; parahāya dehaṃ paramaṃ yānti yògama ya āvṛṇòtya avitathena karṇā; vṛtaṃ kurvanna amṛtaṃ saṃprayacchana taṃ manyeta pitaraṃ mātaraṃ ca; tasmai na daruhyeta kṛtama asya jānana guruṃ śiṣyò nityama abhimanyamānaḥ; savādhyāyama iccheca chucira apramattaḥ mānaṃ na kuryāna na dadhīta ròṣama; eṣa parathamò barahmacaryasya pādaḥ ācāryasya pariyaṃ kuryāta parāṇaira api dhanaira api karmaṇā manasā vācā davitīyaḥ pāda ucyate samā gurau yathāvṛttira guru patnyāṃ tathā bhaveta yathòktakārī pariyakṛta tṛtīyaḥ pāda ucyate nācāryāyehòpakṛtvā paravādaṃ; parājñaḥ kurvīta naitada ahaṃ karòmi itīva manyeta na bhāṣayeta; sa vai caturthò barahmacaryasya pādaḥ evaṃ vasantaṃ yada upaplaveda dhanama; ācāryāya tada anuprayaccheta satāṃ vṛddhiṃ bahuguṇāma evama eti; guròḥ putre bhavati ca vṛttira eṣā evaṃ vasana sarvatò vardhatīha; bahūna putrā~la labhate ca paratiṣṭhāma varṣanti cāsmai paradiśò diśaśa ca; vasantya asmina barahmacarye janāśa ca etana barahmacaryeṇa devā devatvama āpnuvana ṛṣayaśa ca mahābhāgā barahmalòkaṃ manīṣiṇaḥ gandharvāṇāma anenaiva rūpama apsarasāma abhūta etena barahmacaryeṇa sūryò ahnāya jāyate ya āśayeta pāṭayeca cāpi rājana; sarvaṃ śarīraṃ tapasā tapyamānaḥ etenāsau bālyama atyeti vidvāna; mṛtyuṃ tathā ròdhayatya antakāle antavantaḥ kaṣatriya te jayanti; lòkāña janāḥ karmaṇā nirmitena barahmaiva vidvāṃsa tenābhyeti sarvaṃ; nānyaḥ panthā ayanāya vidyate ābhāti śuklama iva lòhitama iva; athò kṛṣṇama athāñjanaṃ kādravaṃ vā tada barāhmaṇaḥ paśyati yò 'tara vidvāna; kathaṃrūpaṃ tada amṛtama akṣaraṃ padama nābhāti śuklama iva lòhitama iva; athò kṛṣṇama āyasama arkavarṇama na pṛthivyāṃ tiṣṭhati nāntarikṣe; naitata samudre salilaṃ bibharti na tārakāsu na ca vidyuda āśritaṃ; na cābhreṣu dṛśyate rūpama asya na cāpi vāyau na ca devatāsu; na taca candre dṛśyate nòta sūrye naivarkṣu tana na yajuḥṣu nāpya atharvasu; na caiva dṛśyatya amaleṣu sāmasu rathaṃtare bārhate cāpi rājana; mahāvrate naiva dṛśyeda dharuvaṃ tata apāraṇīyaṃ tamasaḥ parastāta; tada antakò 'paya eti vināśakāle aṇīya rūpaṃ kaṣura dhārayā tana; mahaca ca rūpaṃ tava api parvatebhyaḥ sā paratiṣṭhā tada amṛtaṃ lòkāsa tada barahma tada yaśaḥ bhūtāni jajñire tasmāta paralayaṃ yānti tatra ca anāmayaṃ tana mahada udyataṃ yaśò; vācò vikārāna kavayò vadanti tasmiña jagata sarvama idaṃ paratiṣṭhitaṃ; ye tada vidura amṛtāsa te bhavanti [sana] yata taca chukraṃ mahaja jayòtira dīpyamānaṃ mahada yaśaḥ tada vai devā upāsante yasmāda arkò virājate yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama śukrāda barahma parabhavati barahma śukreṇa vardhate taca chukraṃ jayòtiṣāṃ madhye 'taptaṃ tapati tāpanama yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama āpò 'tha adbhyaḥ salilasya madhye; ubhau devau śiśriyāte 'natarikṣe sa sadhrīcīḥ sa viṣūcīra vasānā; ubhe bibharti pṛthivīṃ divaṃ ca yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama ubhau ca devau pṛthivīṃ divaṃ ca; diśaśa ca śukraṃ bhuvanaṃ bibharti tasmāda diśaḥ saritaśa ca saravanti; tasmāta samudrā vihitā mahāntaḥ yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama cakre rathasya tiṣṭhantaṃ dharuvasyāvyaya karmaṇaḥ ketumantaṃ vahantya aśvāsa taṃ divyama ajaraṃ divi yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama na sādṛśye tiṣṭhati rūpama asya; na cakṣuṣā paśyati kaśa cida enama manīṣayāthò manasā hṛdā ca; yaivaṃ vidura amṛtāsa te bhavanti yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama davādaśa pūgāṃ saritaṃ deva rakṣitama madhu īśantasa tadā saṃcaranti ghòrama yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama tada ardhamāsaṃ pibati saṃcitya bharamarò madhu īśānaḥ sarvabhūteṣu havira bhūtama akalpayata yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama hiraṇyaparṇama aśvatthama abhipatya apakṣakāḥ yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama pūrṇāta pūrṇānya uddharanti pūrṇāta pūrṇāni cakrire haranti pūrṇāta pūrṇāni pūrṇama evāvaśiṣyate yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama tasmāda vai vāyura āyātasa tasmiṃśa ca parayataḥ sadā tasmāda agniśa ca sòmaśa ca tasmiṃśa ca parāṇa ātataḥ sarvama eva tatò vidyāta tata tada vaktuṃ na śaknumaḥ yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama apānaṃ girati parāṇaḥ parāṇaṃ girati candramāḥ ādityò girate candramādityaṃ girate paraḥ yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama ekaṃ pādaṃ nòtkṣipati salilāda dhaṃsa uccarana taṃ ceta satatama ṛtvijaṃ na mṛtyura nāmṛtaṃ bhaveta yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama evaṃ devò mahātmā sa pāvakaṃ puruṣò girana yò vai taṃ puruṣaṃ veda tasyehātmā na riṣyate yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ pakṣāna saṃtatya saṃpateta madhyame madhya āgaccheda api ceta sayāna manòjavaḥ yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama na darśane tiṣṭhati rūpama asya; paśyanti cainaṃ suviśuddhasattvāḥ hitò manīṣī manasābhipaśyeda; ye taṃ śarayeyura amṛtāsa te bhavanti yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama gūhanti sarpā iva gahvarāṇi; savaśikṣayā savena vṛttena martyāḥ teṣu paramuhyanti janā vimūḍhā; yathādhvānaṃ mòhayante bhayāya yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama sadā sadāsatkṛtaḥ sayāna na mṛtyura amṛtaṃ kutaḥ satyānṛte satyasamāna bandhane; sataśa ca yònira asataśa caika eva yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama na sādhunā nòta asādhunā vā; samānama etada dṛśyate mānuṣeṣu samānama etada amṛtasya vidyāda; evaṃ yuktò madhu tada vai parīpseta yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama nāsyātivādā hṛdayaṃ tāpayanti; nānadhītaṃ nāhutama agnihòtrama manò barāhmīṃ laghutāma ādadhīta; parajñānama asya nāma dhīrā labhante yòginasa taṃ parapaśyanti bhagavantaṃ sanātanama evaṃ yaḥ sarvabhūteṣu ātmānama anupaśyati anyatrānyatra yukteṣu kiṃ sa śòceta tataḥ parama yathòda pāne mahati sarvataḥ saṃplutòdake evaṃ sarveṣu vedeṣu barāhmaṇasya vijānataḥ aṅguṣṭha mātraḥ puruṣò mahātmā; na dṛśyate 'sau hṛdaye niviṣṭaḥ ajaśa carò divārātrama atandritaśa ca; sa taṃ matvā kavira āste parasannaḥ ahama evāsmi vò mātā pitā putrò 'samya ahaṃ punaḥ ātmāhama api sarvasya yaca ca nāsti yada asti ca pitāmahò 'sami sathaviraḥ pitā putraśa ca bhārata mamaiva yūyama ātmasthā na me yūyaṃ na vò 'paya ahama ātmaiva sathānaṃ mama janma cātmā; vedapròktò 'hama ajara paratiṣṭhaḥ aṇòra aṇīyāna sumanāḥ sarvabhūteṣu jāgṛmi pitaraṃ sarvabhūtānāṃ puṣkare nihitaṃ viduḥ [va] evaṃ sanatsujātena vidureṇa ca dhīmatā sārdhaṃ kathayatò rājñaḥ sā vayatīyāya śarvarī tasyāṃ rajanyāṃ vayuṣṭāyāṃ rājānaḥ sarva eva te sabhāma āviviśura hṛṣṭāḥ sūtasyòpadidṛkṣayā śuśrūṣamāṇāḥ pārthānāṃ vacò dharmārthasaṃhitama dhṛtarāṣṭra mukhāḥ sarve yayū rājasabhāṃ śubhāma sudhāvadātāṃ vistīrṇāṃ kanakājira bhūṣitāma candraprabhāṃ surucirāṃ siktāṃ paramavāriṇā ruciraira āsanaiḥ satīrṇāṃ kāñcanaira dāravaira api aśmasāramayaira dāntaiḥ savāstīrṇaiḥ sòttaraca chadaiḥ bhīṣmò daròṇaḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā jayadrathaḥ aśvatthāmā vikarṇaśa ca sòmadattaśa ca bāhlikaḥ viduraśa ca mahāprājñò yuyutsuśa ca mahārathaḥ sarve ca sahitāḥ śūrāḥ pārthivā bharatarṣabha dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya viviśusa tāṃ sabhāṃ śubhāma duḥśāsanaśa citrasenaḥ śakuniśa cāpi saubalaḥ durmukhò duḥsahaḥ karṇa ulūkò 'tha viviṃśatiḥ kururājaṃ puraskṛtya duryòdhanama amarṣaṇama viviśusa tāṃ sabhāṃ rājana surāḥ śakra sadò yathā āviśadbhisa tadā rājaña śūraiḥ parighabāhubhiḥ śuśubhe sā sabhā rājana siṃhaira iva girera guhā te paraviśya maheṣvāsāḥ sabhāṃ samitiśòbhanāḥ āsanāni mahārhāṇi bhejire sūryavarcasaḥ āsanastheṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata davāḥsthò nivedayāma āsa sūtaputrama upasthitama ayaṃ sa ratha āyāti yò 'yāsīta pāṇḍavāna parati dūtò nasa tūrṇama āyātaḥ saindhavaiḥ sādhu vāhibhiḥ upayāya tu sa kaṣipraṃ rathāta paraskandya kuṇḍalī paraviveśa sabhāṃ pūrṇāṃ mahīpālaira mahātmabhiḥ [samjaya] parāptò 'sami pāṇḍavāna gatvā tada vijānīta kauravāḥ yathā vayaḥ kurūna sarvāna paratinandanti pāṇḍavāḥ abhivādayanti vṛddhāṃśa ca vayasyāṃśa ca vayasyavata yūnaśa cābhyavadana pārthāḥ paratipūjya yathā vayaḥ yathāhaṃ dhṛtarāṣṭreṇa śiṣṭaḥ pūrvama itò gataḥ abruvaṃ pāṇḍavāna gatvā tana nibòdhata pārthivāḥ [dhṛ] pṛcchāmi tavāṃ saṃjaya rājamadhye; kima abravīda vākyama adīnasattvaḥ dhanaṃjayasa tāta yudhāṃ paraṇetā; durātmanāṃ jīvitacchina mahātmā duryòdhanò vācama imāṃ śṛṇòtu; yada abravīda arjunò yòtsyamānaḥ yudhiṣṭhirasyānumate mahātmā; dhanaṃjayaḥ śṛṇvataḥ keśavasya anvatrastò bāhuvīryaṃ vidāna; upahvare vāsudevasya dhīraḥ avòcana māṃ yòtsyamānaḥ kirīṭī; madhye barūyā dhārtarāṣṭraṃ kurūṇāma ye vai rājānaḥ pāṇḍavāyòdhanāya; samānītāḥ śṛṇvatāṃ cāpi teṣāma yathā samagraṃ vacanaṃ mayòktaṃ; sahāmātyaṃ śarāvayethā nṛpaṃ tama yathā nūnaṃ devarājasya devāḥ; śuśrūṣante vajrahastasya sarve tathāśṛṇvana pāṇḍavāḥ sṛñjayāśa ca; kirīṭinā vācama uktāṃ samarthāma itya abravīda arjunò yòtsyamānò; gāṇḍīvadhanvā lòhitapadmanetraḥ na ceda rājyaṃ muñcati dhārtarāṣṭrò; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ asti nūnaṃ karmakṛtaṃ purastāda; anirviṣṭaṃ pāpakaṃ dhārtarāṣṭraiḥ yeṣāṃ yuddhaṃ bhīmasenārjunābhyāṃ; tathāśvibhyāṃ vāsudevena caiva śaineyena dharuvama āttāyudhena; dhṛṣṭadyumnenātha śikhaṇḍinā ca yudhiṣṭhireṇendra kalpena caiva; yò 'padhyānāna nirdaheda gāṃ divaṃ ca taiśa ceda yuddhaṃ manyate dhārtarāṣṭrò; nirvṛttò 'rathaḥ sakalaḥ pāṇḍavānāma mā tata kārṣīḥ pāṇḍavārthāya hetòra; upaihi yuddhaṃ yadi manyase tavama yāṃ tāṃ vane duḥkhaśayyāma uvāsa; paravrājitaḥ pāṇḍavò dharmacārī āśiṣyate duḥkhatarāma anarthāma; antyāṃ śayyāṃ dhārtarāṣṭraḥ parāsuḥ hariyā jañānena tapasā damena; karòdhenāthò dharmaguptyā dhanena anyāya vṛtāḥ kurupāṇḍaveyāna; adhyātiṣṭhada dhārtarāṣṭrò durātmā māyòpadhaḥ paraṇidhānārjavābhyāṃ; tapò damābhyāṃ dharmaguptyā balena satyaṃ baruvana parītiyuktyānṛtena; titikṣamāṇaḥ kaliśyamānò 'tivelama yadā jayeṣṭhaḥ pāṇḍavaḥ saṃśitātmā; karòdhaṃ yata taṃ varṣapūgāna sughòrama avasraṣṭā kuruṣūdvṛtta cetāsa; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata kṛṣṇa vartmeva javalitaḥ samiddhò; yathā daheta kakṣama agnira nidāghe evaṃ dagdhā dhārtarāṣṭrasya senāṃ; yudhiṣṭhiraḥ karòdhadīptò 'nuvīkṣya yadyā daraṣṭā bhīmasenaṃ raṇasthaṃ; gadāhastaṃ karòdhaviṣaṃ vamantama durmarṣaṇaṃ pāṇḍavaṃ bhīmavegaṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata mahāsiṃhò gāva iva paraviśya; gadāpāṇira dhārtarāṣṭrāna upetya yadā bhīmò bhīmarūpò nihantā; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata mahābhaye vītabhayaḥ kṛtāstraḥ; samāgame śatrubalāvamardī sakṛda rathena paratiyāda rathaughāna; padātisaṃghāna gadayābhinighnana sainyāna anekāṃsa tarasā vimṛdnana; yadā kaṣeptā dhārtarāṣṭrasya sainyama chindana vanaṃ paraśuneva śūrasa; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata tṛṇaprāyaṃ javalaneneva dagdhaṃ; garāmaṃ yathā dhārtarāṣṭraḥ samīkṣya pakvaṃ sasyaṃ vaidyuteneva dagdhaṃ; parāsiktaṃ vipulaṃ savaṃ balaughama hatapravīraṃ vimukhaṃ bhayārtaṃ; parāṅmukhaṃ parāyaśò 'dhṛṣṭa yòdhama śastrārciṣā bhīmasenena dagdhaṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata upāsaṅgāda uddharana dakṣiṇena; paraḥśatāna nakulaśa citrayòdhī yadā rathāgryò rathinaḥ paracetā; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata sukhòcitò duḥkhaśayyāṃ vaneṣu; dīrghaṃ kālaṃ nakulò yāma aśeta āśīviṣaḥ karuddha iva śavasana bhṛśaṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata tayaktātmānaḥ pārthivāyòdhanāya; samādiṣṭā dharmarājena vīrāḥ rathaiḥ śubhraiḥ sainyama abhidravantò; dṛṣṭvā paścāta tapsyate dhārtarāṣṭraḥ śiśūna kṛtāstrāna aśiśu parakāśāna; yadā daraṣṭā kauravaḥ pañca śūrāna tayaktvā parāṇāna kekayāna ādravantasa; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata yadā gatòdvāhama akūjanākṣaṃ; suvarṇatāraṃ rathama ātatāyī dāntaira yuktaṃ sahadevò 'dhirūḍhaḥ; śirāṃsi rājñāṃ kaṣepsyate mārgaṇaughaiḥ mahābhaye saṃpravṛtte rathasthaṃ; vivartamānaṃ samare kṛtāstrama sarvāṃ diśaṃ saṃpatantaṃ samīkṣya; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata harīniṣedhò nipuṇaḥ satyavādī; mahābalaḥ sarvadharmòpapannaḥ gāndhārima ārcchaṃsa tumule kaṣiprakārī; kaṣeptā janāna sahadevasa tarasvī yadā daraṣṭā daraupadeyāna maheṣūña; śūrāna kṛtāstrāna rathayuddhakòvidāna āśīviṣāna ghòraviṣāna ivāyatasa; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata yadābhimanyuḥ paravīra ghātī; śaraiḥ parāna megha ivābhivarṣana vigāhitā kṛṣṇa samaḥ kṛtāstrasa; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata yadā daraṣṭā bālama abāla vīryaṃ; daviṣaca camūṃ mṛtyuma ivāpatantama saubhadrama indra paratimaṃ kṛtāstraṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata parabhadrakāḥ śīghratarā yuvānò; viśāradāḥ siṃhasamāna vīryāḥ yadā kaṣeptārò dhārtarāṣṭrāna sa sainyāṃsa; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata vṛddhau virāṭadrupadau mahārathau; pṛthaka camūbhyāma abhivartamānau yadā daraṣṭārau dhārtarāṣṭrāna sa sainyāṃsa; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata yadā kṛtāstrò darupadaḥ paracinvaña; śirāṃsi yūnāṃ samare rathasthaḥ karuddhaḥ śaraiśa chetsyati cāpamuktaisa; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata yadā virāṭaḥ paravīra ghātī; marmāntare śatrucamūṃ paraveṣṭā matsyaiḥ sārdhama anṛśaṃsarūpaisa; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata jayeṣṭhaṃ mātsyānāma anṛśaṃsa rūpaṃ; virāṭa putraṃ rathinaṃ purastāta yadā daraṣṭā daṃśitaṃ pāṇḍavārthe; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata raṇe hate kauravāṇāṃ paravīre; śikhaṇḍinā sattame śaṃtanūje na jātu naḥ śatravò dhārayeyura; asaṃśayaṃ satyama etada baravīmi yadā śikhaṇḍī rathinaḥ paracinvana; bhīṣmaṃ rathenābhiyātā varūthī divyaira hayaira avamṛdnana rathaughāṃsa; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata yadā daraṣṭā sṛñjayānāma anīke; dhṛṣṭadyumnaṃ paramukhe ròcamānama astraṃ yasmai guhyama uvāca dhīmāna; daròṇasa tadā tapsyati dhārtarāṣṭraḥ yadā sa senāpatira aprameyaḥ; parābhavanna iṣubhira dhārtarāṣṭrāna daròṇaṃ raṇe śatrusahò 'bhiyātā; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata harīmāna manīṣī balavāna manasvī; sa lakṣmīvāna sòmakānāṃ parabarhaḥ na jātu taṃ śatravò 'naye saherana; yeṣāṃ sa sayāda agraṇīra vṛṣṇisiṃhaḥ barūyāca ca mā paravṛṇīṣveti lòke; yuddhe 'davitīyaṃ sacivaṃ rathasthama śinera naptāraṃ paravṛṇīma sātyakiṃ; mahābalaṃ vītabhayaṃ kṛtāstrama yadā śinīnāma adhipò mayòktaḥ; śaraiḥ parāna megha iva paravarṣana paracchādayiṣyaña śarajālena yòdhāṃsa; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata yadā dhṛtiṃ kurute yòtsyamānaḥ; sa dīrghabāhura dṛḍhadhanvā mahātmā siṃhasyeva gandhama āghrāya gāvaḥ; saṃveṣṭante śatravò 'sayāda yathāgneḥ sa dīrghabāhura dṛḍhadhanvā mahātmā; bhindyāda girīna saṃhareta sarvalòkāna astre kṛtī nipuṇaḥ kaṣiprahastò; divi sathitaḥ sūrya ivābhibhāti citraḥ sūkṣmaḥ sukṛtò yāvada asya; astre yògò vṛṣṇisiṃhasya bhūyāna yathāvidhaṃ yògama āhuḥ paraśastaṃ; sarvaira guṇaiḥ sātyakisa taira upetaḥ hiraṇmayaṃ śavetahayaiśa caturbhira; yadā yuktaṃ sayandanaṃ mādhavasya daraṣṭā yuddhe sātyakera vai suyòdhanasa; tadā tapsyatya akṛtātmā sa mandaḥ yadā rathaṃ hemamaṇiprakāśaṃ; śavetāśvayuktaṃ vānaraketuma ugrama daraṣṭā raṇe saṃyataṃ keśavena; tadā tapsyatya akṛtātmā sa mandaḥ yadā maurvyāsa talaniṣpeṣama ugraṃ; mahāśabdaṃ vajraniṣpeṣa tulyama vidhūyamānasya mahāraṇe mayā; gāṇḍīvasya śaròṣyati mandabuddhiḥ tatò mūḍhò dhṛtarāṣṭrasya putrasa; taptā yuddhe durmatira duḥsahāyaḥ dṛṣṭvā sainyaṃ bāṇavarṇāndha kāraṃ; parabhajyantaṃ gòkulavada raṇāgre balāhakāda uccarantīva vidyuta; sahasraghnī daviṣatāṃ saṃgameṣu asthicchidò marmabhidò vameca charāṃsa; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata yadā daraṣṭā jayā mukhāda vāṇa saṃghāna; gāṇḍīvamuktāna patataḥ śitāgrāna nāgāna hayāna varmiṇaśa cādadānāṃsa; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata yadā mandaḥ parabāṇāna vimuktāna; mameṣubhira hariyamāṇāna paratīpama tiryaga vidvāṃśa chidyamānāna kaṣurapraisa; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navapsyata yadā vipāṭhā mada bhujavipramuktā; davijāḥ phalānīva mahīruhāgrāta paracchettāra uttamāṅgāni yūnāṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatapsyata yadā daraṣṭā patataḥ sayandanebhyò; mahāgajebhyò 'śavagatāṃśa ca yòdhāna śaraira hatāna pātitāṃśa caiva raṅge; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭrò 'navatasyata padātisaṃghāna rathasaṃghāna samantāda; vayāttānanaḥ kāla ivātateṣuḥ paraṇòtsyāmi javalitaira bāṇavarṣaiḥ; śatrūṃsa tadā tapsyati mandabuddhiḥ sarvā diśaḥ saṃpatatā rathena; rajòdhvastaṃ gāṇḍivenāpakṛttama yadā daraṣṭā savabalaṃ saṃpramūḍhaṃ; tadā paścāta tapsyati mandabuddhiḥ kāṃ diga bhūtaṃ chinnagātraṃ visaṃjñaṃ; duryòdhanò darakṣyati sarvasainyama hatāśvavīrāgrya narendra nāgaṃ; pipāsitaṃ śarāntapatraṃ bhayārtama ārtasvaraṃ hanyamānaṃ hataṃ ca; vikīrṇakeśāsthi kapālasaṃghama parajāpateḥ karma yathārdha niṣṭhitaṃ; tadā dṛṣṭvā tapsyate mandabuddhiḥ yadā rathe gāṇḍivaṃ vāsudevaṃ; divyaṃ śaṅkhaṃ pāñcajanyaṃ hayāṃśa ca tūṇāva akṣayyau devadattaṃ ca māṃ ca; daraṣṭā yuddhe dhārtarāṣṭraḥ sametāna udvartayana dasyu saṃghāna sametāna; paravartayana yugama anyada yugānte yadā dhakṣyāmya agnivata kauraveyāṃsa; tadā taptā dhṛtarāṣṭraḥ saputraḥ saha bharātā saha putraḥ sa sainyò; bharaṣṭaiśvaryaḥ karòdhavaśò 'lapacetāḥ darpasyānte vihite vepamānaḥ; paścāna mandasa tapsyati dhārtarāṣṭraḥ pūrvāhne māṃ kṛtajapyaṃ kadā cida; vipraḥ paròvācòdakānte manòjñama karavyaṃ te duṣkaraṃ karma pārtha; yòddhavyaṃ te śatrubhiḥ savyasācina indrò vā te harivāna vajrahastaḥ; purastāda yātu samare 'rīna vinighnana sugrīva yuktena rathena vā te; paścāta kṛṣṇò rakṣatu vāsudevaḥ vavre cāhaṃ vajrahastāna mahendrāda; asmina yuddhe vāsudevaṃ sahāyama sa me labdhò dasyuvadhāya kṛṣṇò; manye caitada vihitaṃ daivataira me ayudhyamānò manasāpi yasya; jayaṃ kṛṣṇaḥ puruṣasyābhinandeta dharuvaṃ sarvāna sò 'bhayatīyāda amitrāna; sendrāna devāna mānuṣe nāsti cintā sa bāhubhyāṃ sāgarama uttitīrṣena; mahòdadhiṃ salilasyāprameyama tejasvinaṃ kṛṣṇama atyantaśūraṃ; yuddhena yò vāsudevaṃ jigīṣeta giriṃ ya iccheta talena bhettuṃ; śilòccayaṃ śavetama ati paramāṇama tasyaiva pāṇiḥ sa nakhò viśīryena; na cāpi kiṃ cita sa giresa tu kuryāta agniṃ samiddhaṃ śamayeda bhujābhyāṃ; candraṃ ca sūryaṃ ca nivārayeta hareda devānāma amṛtaṃ parasahya; yuddhena yò vāsudevaṃ jigīṣeta yò rukmiṇīma ekarathena bhòjyāma; utsādya rājñāṃ viṣayaṃ parasahya uvāha bhāryāṃ yaśasā javalantīṃ; yasyāṃ jajñe rakmiṇeyò mahātmā ayaṃ gāndharāṃsa tarasā saṃpramathya; jitvā putrāna nagna jitaḥ samagrāna baddhaṃ mumòca vinadantaṃ parasahya; sudarśanīyaṃ devatānāṃ lalāmama ayaṃ kavāṭe nijaghāna pāṇḍyaṃ; tathā kaliṅgāna dantakūre mamarda anena dagdhā varṣapūgāna vināthā; vārāṇasī nagarī saṃbabhūva yaṃ sama yuddhe manyate 'nayaira ajeyama; ekalavyaṃ nāma niṣādarājama vegeneva śailama abhihatya jambhaḥ; śete sa kṛṣṇena hataḥ parāsuḥ tathògrasenasya sutaṃ paraduṣṭaṃ; vṛṣṇyandhakānāṃ madhyagāṃ tapantama apātayada baladeva davitīyò; hatvā dadau cògrasenāya rājyama ayaṃ saubhaṃ yòdhayāma āsa savasthaṃ; vibhīṣaṇaṃ māyayā śālvarājama saubhadvāri paratyagṛhṇāca chataghnīṃ; dòrbhyāṃ ka enaṃ viṣaheta martyaḥ parāgjyòtiṣaṃ nāma babhūva durgaṃ; puraṃ ghòrama asurāṇāma asahyama mahābalò narakasa tatra bhaumò; jahārādityā maṇikuṇḍale śubhe na taṃ devāḥ saha śakreṇa sehire; samāgatāharaṇāya bhītāḥ dṛṣṭvā ca te vikramaṃ keśavasya; balaṃ tathaivāstrama avāraṇīyama jānantò 'saya parakṛtiṃ keśavasya; nayayòjayana dasyu vadhāya kṛṣṇama sa tata karma paratiśuśrāva duṣkarama; aiśvaryavāna siddhiṣu vāsudevaḥ nirmòcane ṣaṭa sahasrāṇi hatvā; saṃchidya pāśāna sahasā kaṣurāntāna muraṃ hatvā vinihatyaugharākṣasaṃ; nirmòcanaṃ cāpi jagāma vīraḥ tatraiva tenāsya babhūva yuddhaṃ; mahābalenātibalasya viṣṇòḥ śete sa kṛṣṇena hataḥ parāsura; vāteneva mathitaḥ karṇikāraḥ āhṛtya kṛṣṇò maṇikuṇḍale te; hatvā ca bhaumaṃ narakaṃ muraṃ ca śariyā vṛtò yaśasā caiva dhīmāna; paratyājagāmāpratima parabhāvaḥ tasmai varāna adadaṃsa tatra devā; dṛṣṭvā bhīmaṃ karma raṇe kṛtaṃ tata śaramaśa ca te yudhyamānasya na sayāda; ākāśe vā apsu caiva karamaḥ sayāta śastrāṇi gātre ca na te karameranna; itya eva kṛṣṇaśa ca tataḥ kṛtārthaḥ evaṃrūpe vāsudeve 'parameye; mahābale guṇasaṃpata sadaiva tama asahyaṃ viṣṇuma anantavīryama; āśaṃsate dhārarāṣṭrò balena yadā haya enaṃ tarkayate durātmā; taca cāpya ayaṃ sahate 'samāna samīkṣya paryāgataṃ mama kṛṣṇasya caiva; yò manyate kalahaṃ saṃprayujya śakyaṃ hartuṃ pāṇḍavānāṃ mamatvaṃ; tada veditā saṃyugaṃ tatra gatvā namaskṛtvā śāṃtanavāya rājñe; daròṇāyāthò saha putrāya caiva śāradvatāyāpratidvandvine ca; yòtsyāmya ahaṃ rājyama abhīpsamānaḥ dharmeṇāstraṃ niyataṃ tasya manye; yò yòtsyate pāṇḍavaira dharmacārī mithyā ghale nirjitā vai nṛśaṃsaiḥ; saṃvatsarāna davādaśa pāṇḍuputrāḥ avāpya kṛcchraṃ vihitaṃ haya araṇye; dīrghaṃ kālaṃ caikama ajñātacaryāma te haya akasmāja jīvitaṃ pāṇḍavānāṃ; na mṛṣyante hārtarāṣṭrāḥ padasthāḥ te ceda asmāna yudhyamānāña jayeyura; devaira apīndra paramukhaiḥ sahāyaiḥ dharmāda adharmaśa caritò garīyāna; iti dharuvaṃ nāsti kṛtaṃ na sādhu na ceda imaṃ puruṣaṃ karma baddhaṃ; na ceda asmāna manyate 'sau viśiṣṭāna āśaṃse 'haṃ vāsudeva davitīyò; duryòdhanaṃ sānubandhaṃ nihantuma na ceda idaṃ karma nareṣu baddhaṃ; na vidyate puruṣasya savakarma idaṃ ca taca cāpi samīkṣya nūnaṃ; parājayò dhārtarāṣṭrasya sādhuḥ paratyakṣaṃ vaḥ kuravò yada baravīmi; yudhyamānā dhārtarāṣṭrā na santi anyatra yuddhāta kuravaḥ parīpsana; na yudhyatāṃ śeṣa ihāsti kaśa cita hatvā tava ahaṃ dhārtarāṣṭrāna sa karṇāna; rājyaṃ kurūṇāma avajetā samagrama yada vaḥ kāryaṃ tata kurudhvaṃ yathāsvama; iṣṭāna dārāna ātmajāṃśa còpabhuṅkte apya evaṃ nò barāhmaṇāḥ santi vṛddhā; bahuśrutāḥ śīlavantaḥ kulīnāḥ sāṃvatsarā jayòtiṣi cāpi yuktā; nakṣatrayògeṣu ca niścayajñāḥ uccāvacaṃ daivayuktaṃ rahasyaṃ; divyāḥ paraśnā mṛgacakrā muhūrtāḥ kaṣayaṃ mahāntaṃ kurusṛñjayānāṃ; nivedayante pāṇḍavānāṃ jayaṃ ca tathā hi nò manyate 'jātaśatruḥ; saṃsiddhārthò daviṣatāṃ nigrahāya janārdanaśa cāpya aparòkṣa vidyò; na saṃśayaṃ paśyati vṛṣṇisiṃhaḥ ahaṃ ca jānāmi bhaviṣya rūpaṃ; paśyāmi buddhyā savayama apramattaḥ dṛṣṭiśa ca me na vayathate purāṇī; yudhyamānā dhārtarāṣṭrā na santi anālabdhaṃ jṛmbhati gāṇḍivaṃ dhanura; anālabdhā kampati me dhanurjyā bāṇāśa ca me tūṇamukhāda visṛjya; muhura muhura gantuma uśanti caiva saikyaḥ kòśāna niḥsarati parasannò; hitveva jīrṇāma uragasa tavacaṃ savāma dhavaje vācò raudrarūpā vadanti; kadā rathò yòkṣyate te kirīṭina gòmāyusaṃghāśa ca vadanti rātrau; rakṣāṃsya athò niṣpatantya antarikṣāta mṛgāḥ śṛgālāḥ śitikaṇṭhāśa ca kākā; gṛdhrā baḍāśa caiva tarakṣavaśa ca suparṇapātāśa ca patanti paścāda; dṛṣṭvā rathaṃ śavetahayaprayuktama ahaṃ haya ekaḥ pārthivāna sarvayòdhāña; śarāna varṣana mṛtyulòkaṃ nayeyama samādadānaḥ pṛthaga astramārgāna; yathāgnira iddhò gahanaṃ nidāghe sathūṇākarṇaṃ pāśupataṃ ca ghòraṃ; tathā barahmāstraṃ yaca ca śakrò viveda vadhe dhṛtò vegavataḥ paramuñcana; nāhaṃ parajāḥ kiṃ cida ivāvaśiṣye śāntiṃ lapsye paramò haya eṣa bhāvaḥ; sathirò mama barūhi gāvalgaṇe tāna nityaṃ punaḥ sacivaira yaira avòcada; devāna apīndra paramukhāna sahāyāna taira manyate kalahaṃ saṃprayujya; sa dhārtarāṣṭraḥ paśyata mòhama asya vṛddhò bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ kṛpaśa ca; daròṇaḥ saputrò viduraśa ca dhīmāna ete sarve yadvada ante tada astu; āyuṣmantaḥ kuravaḥ santu sarve [va] samaveteṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata duryòdhanama idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavò 'baravīta bṛhaspatiśa còśanā ca barāhmaṇaṃ paryupasthitau marutaśa ca sahendreṇa vasavaśa ca sahāśvinau ādityāśa caiva sādhyāśa ca ye ca saptarṣayò divi viśvāvasuśa ca gandharvaḥ śubhāśa cāparasāṃ gaṇāḥ namaskṛtvòpajagmusa te lòkavṛddhaṃ pitāmahama parivārya ca viśveśaṃ paryāsata divaukasaḥ teṣāṃ manaśa ca tejaśa cāpya ādadānau divaukasāma pūrvadevau vayatikrāntau naranārāyaṇāva ṛṣī bṛhaspatiśa ca papraccha barāhmaṇaṃ kāva imāva iti bhavantaṃ nòpatiṣṭhete tau naḥ śaṃsa pitāmaha yāva etau pṛthivīṃ dayāṃ ca bhāsayantau tapasvinau javalantau ròcamānau ca vayāpyātītau mahābalau naranārāyaṇāva etau lòkāla lòkaṃ samāsthitau ūrjitau savena tapasā mahāsattvaparākramau etau hi karmaṇā lòkāna nandayāma āsatura dharuvau asurāṇāma abhāvāya devagandharvapūjitau jagāma śakrasa taca charutvā yatra tau tepatusa tapaḥ sārdhaṃ devagaṇaiḥ sarvaira bṛhaspatipurògamaiḥ tadā devāsure ghòre bhaye jāte divaukasāma ayācata mahātmānau naranārāyaṇau varama tāva abrūtāṃ vṛṇīṣveti tadā bharatasattama athaitāva abravīca chakraḥ sāhyaṃ naḥ kariyatāma iti tatasa tau śakrama abrūtāṃ kariṣyāvò yada icchasi tābhyāṃ sa sahitaḥ śakrò vijigye daityadānavāna nara indrasya saṃgrāme hatvā śatrūna paraṃtapaḥ paulòmāna kālakhañjāṃśa ca sahasrāṇi śatāni ca eṣa bharānte rathe tiṣṭhana bhallenāpaharaca chiraḥ jambhasya garasamānasya yajñama arjuna āhave eṣa pāre samudrasya hiraṇyapurama ārujata hatvā ṣaṣṭisahasrāṇi nivātakavacāna raṇe eṣa devāna sahendreṇa jitvā parapuraṃjayaḥ atarpayana mahābāhura arjunò jātavedasama nārāyaṇasa tathaivātra bhūyasò 'nayāña jaghāna ha evama etau mahāvīryau tau paśyata samāgatau vāsudevārjunau vīrau samavetau mahārathau naranārāyaṇau devau pūrvadevāva iti śarutiḥ ajeyau mānuṣe lòke sendraira api surāsuraiḥ eṣa nārāyaṇaḥ kṛṣṇaḥ phalgunasa tu naraḥ samṛtaḥ nārāyaṇò naraśa caiva sattvama ekaṃ davidhākṛtama etau hi karmaṇā lòkāna aśnuvāte 'kaṣayāna dharuvāna tatra tatraiva jāyete yuddhakāle punaḥ punaḥ tasmāta karmaiva kartavyama iti hòvāca nāradaḥ etada dhi sarvama ācaṣṭa vṛṣṇicakrasya vedavita śaṅkhacakragadāhastaṃ yadā darakṣyasi keśavama paryādadānaṃ cāstrāṇi bhīmadhanvānama arjunama sanātanau mahātmānau kṛṣṇāva ekarathe sathitau duryòdhana tadā tāta samartāsi vacanaṃ mama nò ceda ayama abhāvaḥ sayāta kurūṇāṃ paratyupasthitaḥ arthāca ca tāta dharmāca ca tava buddhira upaplutā na ceda garahīṣyase vākyaṃ śaròtāsi subahūna hatāna tavaiva hi mataṃ sarve kuravaḥ paryupāsate tarayāṇāma eva ca mataṃ tattvama ekò 'numanyase rāmeṇa caiva śaptasya karṇasya bharatarṣabha durjāteḥ sūtaputrasya śakuneḥ saubalasya ca tathā kaṣudrasya pāpasya bharātura duḥśāsanasya ca [karṇa] naivama āyuṣmatā vācyaṃ yana māma āttha pitāmaha kaṣatradharme sathitò haya asmi savadharmāda anapeyivāna kiṃ cānyana mayi durvṛttaṃ yena māṃ parigarhase na hi me vṛjinaṃ kiṃ cida dhārtarāṣṭrā viduḥ kava cita rājñò hi dhṛtarāṣṭrasya sarvaṃ kāryaṃ pariyaṃ mayā tathā duryòdhanasyāpi sa hi rājye samāhitaḥ karṇasya tu vacaḥ śarutvā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ dhṛtarāṣṭraṃ mahārājama ābhāṣyedaṃ vacò 'baravīta yada ayaṃ katthate nityaṃ hantāhaṃ pāṇḍavāna iti nāyaṃ kalāpi saṃpūrṇā pāṇḍavānāṃ mahātmanāma anayò yò 'yama āgantā putrāṇāṃ te durātmanāma tada asya karma jānīhi sūtaputrasya durmateḥ enama āśritya putrasa te mandabuddhiḥ suyòdhanaḥ avamanyata tāna vīrāna devaputrāna ariṃdamāna kiṃ cāpya anena tata karmakṛtaṃ pūrvaṃ suduṣkarama taira yathā pāṇḍavaiḥ sarvaira ekaikena kṛtaṃ purā dṛṣṭvā virāṭanagare bharātaraṃ nihataṃ pariyama dhanaṃjayena vikramya kima anena tadā kṛtama sahitāna hi kurūna sarvāna abhiyātò dhanaṃjayaḥ paramathya cācchinada gāvaḥ kima ayaṃ paròṣitasa tadā gandharvaira ghòṣayātrāyāṃ hariyate yata sutasa tava kava tadā sūtaputrò 'bhūda ya idānīṃ vṛṣāyate nanu tatrāpi pārthena bhīmena ca mahātmanā yamābhyāma eva cāgamya gandharvāsa te parājitāḥ etānya asya mṛṣòktāni bahūni bharatarṣabha vikatthanasya bhadraṃ te sadā dharmārthalòpinaḥ bhīṣmasya tu vacaḥ śarutvā bhāradvājò mahāmanāḥ dhṛtarāṣṭrama uvācedaṃ rājamadhye 'bhipūjayana yada āha bharataśreṣṭhò bhīṣmasa tata kariyatāṃ nṛpa na kāmama arthalipsūnāṃ vacanaṃ kartuma arhasi purā yuddhāta sādhu manye pāṇḍavaiḥ saha saṃgama yada vākyama arjunenòktaṃ saṃjayena niveditama sarvaṃ tada abhijānāmi kariṣyati ca pāṇḍavaḥ na haya asya tariṣu lòkeṣu sadṛśò 'sati dhanurdharaḥ anādṛtya tu tada vākyama arthavada daròṇa bhīṣmayòḥ tataḥ sa saṃjayaṃ rājā paryapṛcchata pāṇḍavama tadaiva kuravaḥ sarve nirāśā jīvite 'bhavana bhīṣmadròṇau yadā rājā na samyaga anubhāṣate [dhṛ] kima asau pāṇḍavò rājā dharmaputrò 'bhayabhāṣata śarutvemā bahulāḥ senāḥ paratyarthena samāgatāḥ kima icchatya abhisaṃrambhāda yòtsyamānò yudhiṣṭhiraḥ kasya savida bharātṛputrāṇāṃ cintāsu mukhama īkṣate ke savida enaṃ vārayanti śāmya yudhyeti vā punaḥ nikṛtyā kòpitaṃ mandaira dharmajñaṃ dharmacāriṇama [samjaya] rājñò mukhama udīkṣante pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha yudhiṣṭhirasya bhadraṃ te sa sarvāna anuśāsti ca pṛthaga būtāḥ pāṇḍavānāṃ pāñcālānāṃ rathavrajāḥ āyāntama abhinandanti kuntīputraṃ yudhiṣṭhirama tamaḥ sūryama ivòdyantaṃ kaunteyaṃ dīptatejasama pāñcālāḥ paratinandanti tejòrāśima ivòdyatama ā gòpālāvi pālebhyò nandamānaṃ yudhiṣṭhirama pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ paratinandanti pāṇḍavama barāhmaṇyò rājaputryaśa ca viśāṃ duhitaraśa ca yāḥ karīḍantyò 'bhisamāyānti pārthaṃ saṃnaddhama īkṣituma saṃjayācakṣva kenāsmāna pāṇḍavā abhyayuñjata dhṛṣṭadyumnena senānyā sòmakāḥ kiṃbalā iva gāvalgaṇisa tu tata pṛṣṭaḥ sabhāyāṃ kurusaṃsadi niḥśvasya subhṛśaṃ dīrghaṃ muhuḥ saṃcintayanna iva tatrānimittatò daivāta sūtaṃ kaśmalama āviśata tadācacakṣe puruṣaḥ sabhāyāṃ rājasaṃsadi saṃjayò 'yaṃ mahārāja mūrcchitaḥ patitò bhuvi vācaṃ na sṛjate kāṃcida dhīna parajñò 'lapacetanaḥ apaśyata saṃjayò nūnaṃ kuntīputrāna mahārathāna taira asya puruṣavyāghraira bhṛśama udvejitaṃ manaḥ saṃjayaśa cetanāṃ labdhvā paratyāśvasyedama abravīta dhṛtarāṣṭraṃ mahārāja sabhāyāṃ kurusaṃsadi dṛṣṭavāna asmi rājendra kuntīputrāna mahārathāna matsyarājagṛhāvāsāda avaròdhena karśitāna śṛṇu yaira hi mahārāja pāṇḍavā abhyayuñjata yò naiva ròṣāna na bhayāna na kāmāna nārthakāraṇāta na hetuvādāda dhamātmā satyaṃ jahyāta kathaṃ cana yaḥ paramāṇaṃ mahārāja dharme dharmabhṛtāṃ varaḥ ajātaśatruṇā tena pāṇḍavā abhyayuñjata yasya bāhubale tulyaḥ pṛthivyāṃ nāsti kaśa cana yò vai sarvāna mahīpālāna vaśe cakre dhanurdharaḥ tena vò bhīmasenena pāṇḍavā abhyayuñjata niḥsṛtānāṃ jatu gṛhāda dhiḍimbāta puruṣādakāta ya eṣāma abhavada davīpaḥ kuntīputrò vṛkòdaraḥ yājñasenīma athò yatra sindhurājò 'pakṛṣṭavāna tatraiṣāma abhavada davīpaḥ kuntīputrò vṛkòdaraḥ yaśa ca tāna saṃgatāna sarvāna pāṇḍavāna vāraṇāvate dahyatò mòcayāma āsa tena vasa te 'bhayayuñjata kṛṣṇāyāśa caratā parītiṃ yena karòdhavaśā hatāḥ paraviśya viṣamaṃ ghòraṃ parvataṃ gandhamādanama yasya nāmāyutaṃ vīryaṃ bhujayòḥ sārama arpitama tena vò bhīmasenena pāṇḍavā abhyayuñjata kṛṣṇa davitīyò vikramya tuṣṭyarthaṃ jātavedasaḥ ajayada yaḥ purā vīrò yudhyamānaṃ puraṃdarama yaḥ sa sākṣāna mahādevaṃ giriśaṃ śūlapāṇinama tòṣayāma āsa yuddhena devadevama umāpatima yaśa ca sarvāna vaśe cakre lòkapālāna dhanurdharaḥ tena vò vijayenājau pāṇḍavā abhyayuñjata yaḥ paratīcīṃ diśaṃ cakre vaśe meccha ganāyutāma sa tatra nakulò yòddhā citrayòdhī vayavasthitaḥ tena vò darśanīyena vīreṇāti dhanurbhṛtā mādrīputreṇa kauravya pāṇḍavā abhyayuñjata yaḥ kāśīna aṅgamagadhāna kaliṅgāṃśa ca yudhājayata tena vaḥ sahadevena pāṇḍavā abhyayuñjata yasya vīryeṇa sadṛśāśa catvārò bhuvi mānavāḥ aśvatthāmā dhṛṣṭaketuḥ paradyumnò rukmira eva ca tena vaḥ sahadevena pāṇḍavā abhyayuñjata yavīyasā nṛvīreṇa mādrī nandikareṇa ca tapaśa cacāra yā ghòraṃ kāśikanyā purā satī bhīṣmasya vadhama icchantī paretyāpi bharatarṣabha pāñcālasya sutā jajñe daivāca ca sa punaḥ pumāna satrīpuṃsòḥ puruṣavyāghra yaḥ sa veda guṇāguṇāna yaḥ kaliṅgāna samāpede pāñcālò yuddhadurmadaḥ śikhaṇḍinā vaḥ kuravaḥ kṛtāstreṇābhyayuñjata yāṃ yakṣaḥ puruṣaṃ cakre bhīṣmasya nidhane kila maheṣvāsena raudreṇa pāṇḍavā abhyayuñjata maheṣvāsā rājaputrā bhārataḥ pañca kekayāḥ sumṛṣṭakavacāḥ śūrāsa taiśa ca vasa te 'bhayayuñjata yò dīrghabāhuḥ kaṣiprāstrò dhṛtimāna satyavikramaḥ tena vò vṛṣṇivīreṇa yuyudhānena saṃgaraḥ ya āsīca charaṇaṃ kāle pāṇḍavānāṃ mahātmanāma raṇe tena virāṭena pāṇḍavā abhyayuñjata yaḥ sa kāśipatī rājā vārāṇasyāṃ mahārathaḥ sa teṣāma abhavada yòdhā tena vasa te 'bhayayuñjata śiśubhira durjayaiḥ saṃkhye daraupadeyaira mahātmabhiḥ āśīviṣasamasparśaiḥ pāṇḍavā abhyayuñjata yaḥ kṛṣṇa sadṛśò vīrye yudhiṣṭhira samò dame tenābhimanyunā saṃkhye pāṇḍavā abhyayuñjata yaśa caivāpratimò vīrye dhṛṣṭaketura mahāyaśāḥ duḥsahaḥ samare karuddhaḥ śaiśupālira mahārathaḥ tena vaśa cedirājena pāṇḍavā abhyayuñjata yaḥ saṃśrayaḥ pāṇḍavānāṃ devānāma iva vāsavaḥ tena vò vāsudevena pāṇḍavā abhyayuñjata tathā cedipatera bharātā śarabhò bharatarṣabha karakarṣeṇa sahitasa tābhyāṃ vasa te 'bhayayuñjata jārā saṃdhiḥ sahadevò jayatsenaśa ca tāva ubhau darupadaśa ca mahātejā balena mahatā vṛtaḥ tayaktātmā pāṇḍavārthāya yòtsyamānò vayavasthitaḥ ete cānye ca bahavaḥ parācyòdīcyā mahīkṣitaḥ śataśò yāna apāśritya dharmarājò vayavasthitaḥ [dhṛ] sarva ete mahòtsāhā ye tavayā parikīrtitāḥ ekatasa tava eva te sarve sametā bhīma ekataḥ bhīmasenāda dhi me bhūyò bhayaṃ saṃjāyate mahata karuddhāda amarṣaṇāta tāta vayāghrāda iva mahāruròḥ jāgarmi rātrayaḥ sarvā dīrghama uṣṇaṃ ca niḥśvasana bhītò vṛkòdarāta tāta siṃhāta paśura ivābalaḥ na hi tasya mahābāhòra akra paratimatejasaḥ sainye 'samina paratipaśyāmi ya enaṃ viṣaheda yudhi amarṣaṇaśa ca kaunteyò dṛḍhavairaśa ca pāṇḍavaḥ anarma hāsī sònmādasa tiryaka parekṣī mahāsvanaḥ mahāvegò mahòtsāhò mahābāhura mahābalaḥ mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati ūrugrāhagṛhītānāṃ gadāṃ bibhrada vṛkòdaraḥ kurūṇāma ṛṣabhò yuddhe daṇḍapāṇira ivāntakaḥ saikyāyasamayīṃ ghòrāṃ gadāṃ kāñcanabhūṣitāma manasāhaṃ parapaśyāmi barahmadaṇḍama ivòdyatama yathā rurūṇāṃ yūtheṣu siṃhò jātabalaśa careta māmakeṣu tathā bhīmò baleṣu vicariṣyati sarveṣāṃ mama putrāṇāṃ sa ekaḥ karūra vikramaḥ bahva āśīvipratīpaśa ca bālye 'pi rabhasaḥ sadā udvepate me hṛdayaṃ yadā duryòdhanādayaḥ bālye 'pi tena yudhyantò vāraṇeneva marditāḥ tasya vīryeṇa saṃkliṣṭā nityama eva sutā mama sa eva hetura bhedasya bhīmò bhīmaparākramaḥ garasamānama anīkāni naravāraṇavājināma paśyāmīvāgratò bhīmaṃ karòdhamūrchitama āhave astre daròṇārjuna samaṃ vāyuvegasamaṃ jave saṃjayācakṣva me śūraṃ bhīmasenama amarṣaṇama atilābhaṃ tu manye 'haṃ yata tena ripughātinā tadaiva na hatāḥ sarve mama putrā manasvinā yena bhīmabalā yakṣā rākṣasāśa ca samāhatāḥ kathaṃ tasya raṇe vegaṃ mānuṣaḥ parasahiṣyati na sa jātu vaśe tasthau mama bālò 'pi saṃjaya kiṃ punara mama duṣputraiḥ kaliṣṭaḥ saṃprati pāṇḍavaḥ niṣṭhuraḥ sa ca naiṣṭhuryāda bhajyeda api na saṃnameta tiryaka parekṣī saṃhatabhrūḥ kathaṃ śāmyeda vṛkòdaraḥ bṛhada aṃsò 'paratibalò gaurasa tāla ivòdgataḥ paramāṇatò bhīmasenaḥ parādeśenādhikò 'rajunāta javena vājinò 'tayeti balenātyeti kuñjarāna avyaktajalpī madhva akṣò madhyamaḥ pāṇḍavò balī iti bālye śarutaḥ pūrvaṃ mayā vayāsa mukhāta purā rūpatò vīryataśa caiva yāthātathyena pāṇḍavaḥ āyasena sa daṇḍena rathāna nāgāna hayāna narāna haniṣyati raṇe karuddhò bhīmaḥ paraharatāṃ varaḥ amarṣī nityasaṃrabdhò raudraḥ karūraparākramaḥ mama tāta paratīpāni kurvana pūrvaṃ vimānitaḥ niṣkīrṇāma āyasīṃ sathūlāṃ suparvāṃ kāñcanīṃ gadāma śataghnīṃ śatanirhrādāṃ kathaṃ śakṣyanti me sutāḥ apārama aplavāgādhaṃ samudraṃ śaraveginama bhīmasenamayaṃ durgaṃ tāta mandāsa titīrṣavaḥ karòśatò me na śṛṇvanti bālāḥ paṇḍitamāninaḥ viṣamaṃ nāvabudhyante parapātaṃ madhu darśinaḥ saṃyugaṃ ye kariṣyanti nararūpeṇa vāyunā niyataṃ còditā dhātrā siṃheneva mahāmṛgāḥ śaikyāṃ tāta catuṣkiṣkuṃ ṣaḍa asrima amitaujasama parahitāṃ duḥkhasaṃsparśāṃ kathaṃ śakṣyanti me sutāḥ gadāṃ bharāmayatasa tasya bhindatò hastimastakāna sṛkkiṇī lelihānasya bāṣpama utsṛjatò muhuḥ uddiśya pātāna patataḥ kurvatò bhairavāna ravāna paratīpāna patatò mattāna kuñjarāna paratigarjataḥ vigāhya rathamārgeṣu varāna uddiśya nighnataḥ agneḥ parajvalitasyeva api mucyeta me parajā vīthīṃ kurvana mahābāhura darāvayana mama vāhinīma nṛtyanna iva gadāpāṇira yugāntaṃ darśayiṣyati parabhinna iva mātaṅgaḥ parabhañjana puṣpitāna darumāna paravekṣyati raṇe senāṃ putrāṇāṃ me vṛkòdaraḥ kurvana rathāna vipuruṣāna vidhvajāna bhagnapuṣkarāna ārujana puruṣavyāghrò rathinaḥ sādinasa tathā gaṅgā vega ivānūpāṃsa tīrajāna vividhāna darumāna paravekṣyati mahāsenāṃ putrāṇāṃ mama saṃjaya vaśaṃ nūnaṃ gamiṣyanti bhīmasenabalārditāḥ mama putrāśa ca bhṛtyāśa ca rājānaśa caiva saṃjaya yena rājā mahāvīryaḥ paraviśyāntaḥpuraṃ purā vāsudevasahāyena jarāsaṃdhò nipātitaḥ kṛtsneyaṃ pṛthivī devī jarāsaṃdhena dhīmatā māgadhendreṇa balinā vaśe kṛtvā paratāpitā bhīṣma paratāpāta kuravò nayenāndhakavṛṣṇayaḥ te na tasya vaśaṃ jagmuḥ kevalaṃ daivama eva vā sa gatvā pāṇḍuputreṇa tarasā bāhuśālinā anāyudhena vīreṇa nihataḥ kiṃ tatò 'dhikama dīrghakālena saṃsiktaṃ viṣama āśīviṣò yathā sa mòkṣyati raṇe tejaḥ putreṣu mama saṃjaya mahendra iva vajreṇa dānavāna deva sattamaḥ bhīmasenò gadāpāṇiḥ sūdayiṣyati me sutāna aviṣahyama anāvāryaṃ tīvravegaparākramama paśyāmīvātitāmrākṣama āpatantaṃ vṛkòdarama agadasyāpya adhanuṣò virathasya vivarmaṇaḥ bāhubhyāṃ yudhyamānasya kasa tiṣṭheda agrataḥ pumāna bhīṣmò daròṇaśa ca viprò 'yaṃ kṛpaḥ śāradvatasa tathā jānantya ete yathaivāhaṃ vīryajñasa tasya dhīmataḥ ārya varataṃ tu jānantaḥ saṃgarāna na bibhitsavaḥ senāmukheṣu sathāsyanti māmakānāṃ nararṣabhāḥ balīyaḥ sarvatò diṣṭaṃ puruṣasya viśeṣataḥ paśyanna api jayaṃ teṣāṃ na niyacchāmi yata sutāna te purāṇaṃ maheṣvāsā mārgama aindraṃ samāsthitāḥ tayakṣyanti tumule parāṇāna rakṣantaḥ pārthivaṃ yaśaḥ yathaiṣāṃ māmakāsa tāta tathaiṣāṃ pāṇḍavā api pautrā bhīṣmasya śiṣyāśa ca daròṇasya ca kṛpasya ca yata tava asmada āśrayaṃ kiṃ cida dattama iṣṭaṃ ca saṃjaya tasyāpacitima āryatvāta kartāraḥ sathavirāsa tarayaḥ ādadānasya śastraṃ hi kaṣatradharmaṃ parīpsataḥ nidhanaṃ barāhmaṇasyājau varama evāhura uttamama sa vai śòcāmi sarvāna vai ye yuyutsanti pāṇḍavāna vikruṣṭaṃ vidureṇādau tada etada bhayama āgatama na tu manye vighātāya jañānaṃ duḥkhasya saṃjaya bhavatya atibale haya etaja jañānama apya upaghātakama ṛṣayò haya api nirmuktāḥ paśyantò lòkasaṃgrahāna sukhe bhavanti sukhinasa tathā duḥkhena duḥkhitāḥ kiṃ punara yò 'hama āsaktasa tatra tatra sahasradhā putreṣu rājyadāreṣu pautreṣva api ca bandhuṣu saṃśaye tu mahatya asmina kiṃ nu me kaṣamama uttamama vināśaṃ haya eva paśyāmi kurūṇāma anucintayana dayūtapramukhama ābhāti kurūṇāṃ vayasanaṃ mahata mandenaiśvaryakāmena lòbhāta pāpama idaṃ kṛtama manye paryāya dharmò 'yaṃ kālasyātyanta gāminaḥ cakre paradhira ivāsaktò nāsya śakyaṃ palāyituma kiṃ nu kāryaṃ kathaṃ kuryāṃ kava nu gacchāmi saṃjaya ete naśyanti kuravò mandāḥ kālavaśaṃ gatāḥ avaśò 'haṃ purā tāta putrāṇāṃ nihate śate śaròṣyāmi ninadaṃ satrīṇāṃ kathaṃ māṃ maraṇaṃ sapṛśeta yathā nidāghe javalanaḥ samiddhò; daheta kakṣaṃ vāyunā còdyamānaḥ gadāhastaḥ pāṇḍavasa tadvada eva; hantā madīyāna sahitò 'rajunena [dhṛ] yasya vai nānṛtā vācaḥ paravṛttā anuśuśrumaḥ tarailòkyama api tasya sayāda yòdhā yasya dhanaṃjayaḥ tasyaiva ca na paśyāmi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ aniśaṃ cintayānò 'pi yaḥ paratīyāda rathena tama asyataḥ karṇinālīkāna mārgaṇāna hṛdayaca chidaḥ paratyetā na samaḥ kaśa cida yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ daròṇakarṇau paratīyātāṃ yadi vīrau nararṣabhau māhātmyāta saṃśayò lòke na tava asti vijayò mama ghṛṇī karṇaḥ paramādī ca ācāryaḥ sathavirò guruḥ samarthò balavāna pārthò dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ bhaveta sutumulaṃ yuddhaṃ sarvaśò 'paya aparājayaḥ sarve haya astravidaḥ śūrāḥ sarve parāptā mahada yaśaḥ api sarmāmaraiśvaryaṃ tayajeyura na punara jayama vadhe nūnaṃ bhaveca chāntisa tayòra vā phalgunasya vā na tu jetārjunasyāsti hantā cāsya na vidyate manyusa tasya kathaṃ śāmyena mandāna parati ya utthitaḥ anye 'paya astrāṇi jānanti jīyante ca jayanti ca ekāntavijayasa tava eva śarūyate phalgunasya ha tarayasa tariṃśata samāhūya khāṇḍave 'ganima atarpayata jigāya ca surāna sarvāna nāsya vedmi parājayama yasya yantā hṛṣīkeśaḥ śīlavṛttasamò yudhi dharuvasa tasya jayasa tāta yathendrasya jayasa tathā kṛṣṇāva ekarathe yattāva adhijyaṃ gāṇḍivaṃ dhanuḥ yugapata tarīṇi tejāṃsi sametānya anuśuśrumaḥ naiva nò 'sati dhanusa tādṛṅa na yòddhā na ca sārathiḥ taca ca mandā na jānanti duryòdhana vaśānugāḥ śeṣayeda aśanira dīptò nipatana mūrdhni saṃjaya na tu śeṣaṃ śarāḥ kuryura astāsa tāta kirīṭinā api cāsyanna ivābhāti nighnanna iva ca phalgunaḥ uddharanna iva kāyebhyaḥ śirāṃsi śaravṛṣṭibhiḥ api bāṇamayaṃ tejaḥ paradīptama iva sarvataḥ gāṇḍīveddhaṃ dahetājau putrāṇāṃ mama vāhinīma api sā rathaghòṣeṇa bhayārtā savyasācinaḥ vitrastā bahulā senā bhāratī paratibhāti me yathā kakṣaṃ dahatya agniḥ paravṛddhaḥ sarvataśa carana mahārcira anilòddhūtasa tadvada dhakṣyati māmakāna yadòdvamana niśitāna bāṇasaṃghāna; sathātātatāyī samare kirīṭī sṛṣṭò 'natakaḥ sarvaharò vidhātrā; yathā bhaveta tadvada avāraṇīyaḥ yadā haya abhīkṣṇaṃ subahūna parakārāña; śaròtāsmi tāna āvasathe kurūṇāma teṣāṃ samantāca ca tathā raṇāgre; kaṣayaḥ kilāyaṃ bharatāna upaiti [dhṛ] yathaiva pāṇḍavāḥ sarve parākrāntā jigīṣavaḥ tathaivābhisarāsa teṣāṃ tayaktātmānò jaye dhṛtāḥ tavama eva hi parākrāntāna ācakṣīthāḥ parāna mama pāñcālāna kekayāna matsyāna māgadhāna vatsabhūmipāna yaśa ca sendrāna imā~la lòkāna icchana kuryāda vaśe balī sa śareṣṭhò jagataḥ kṛṣṇaḥ pāṇḍavānāṃ jaye dhṛtaḥ samastāma arjunāda vidyāṃ sātyakiḥ kaṣiprama āptavāna śaineyaḥ samare sathātā bījavata paravapaña śarāna dhṛṣṭadyumnaśa ca pāñcālyaḥ karūrakarmā mahārathaḥ māmakeṣu raṇaṃ kartā baleṣu paramāstravita yudhiṣṭhirasya ca karòdhāda arjunasya ca vikramāta yamābhyāṃ bhīmasenāca ca bhayaṃ me tāta jāyate amānuṣaṃ manuṣyendraira jālaṃ vitatama antarā mama senāṃ haniṣyanti tataḥ karòśāmi saṃjaya darśanīyò manasvī ca lakṣmīvāna barahma varcasī medhāvī sukṛtaprajñò dharmātmā pāṇḍunandanaḥ mitrāmātyaiḥ susaṃpannaḥ saṃpannò yòjya yòjakaiḥ bharātṛbhiḥ śavaśuraiḥ putraira upapannò mahārathaiḥ dhṛtyā ca puruṣavyāghòra naibhṛtyena ca pāṇḍavaḥ anṛśaṃsò vadānyaśa ca harīmāna satyaparākramaḥ bahuśrutaḥ kṛtātmā ca vṛddhasevī jitendriyaḥ taṃ sarvaguṇasaṃpannaṃ samiddhama iva pāvakama tapantama iva kò mandaḥ patiṣyati pataṃgavata pāṇḍavāgnima anāvāryaṃ mumūrṣura mūḍha cetanaḥ tanura uccaḥ śikhī rājā śuddhajāmbūnadaprabhaḥ mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati taira ayuddhaṃ sādhu manye kuravasa tana nibòdhata yuddhe vināśaḥ kṛtsnasya kulasya bhavitā dharuvama eṣā me paramā śāntira yayā śāmyati me manaḥ yadi tava ayuddhama iṣṭaṃ vò vayaṃ śāntyai yatāmahe na tu naḥ śikṣamāṇānāma upekṣeta yudhiṣṭhiraḥ jugupsati haya adharmeṇa māma evòddhiśya kāraṇama [sa] evama etana mahārāja yathā vadasi bhārata yuddhe vināśaḥ kaṣatrasya gāṇḍīvena paradṛśyate idaṃ tu nābhijānāmi tava dhīrasya nityaśaḥ yata putra vaśama āgaccheḥ sattvajñaḥ savyasācinaḥ naiṣa kālò mahārāja tava śaśvata kṛtāgamaḥ tavayā haya evāditaḥ pārthā nikṛtā bharatarṣabha pitā śareṣṭhaḥ suhṛda yaśa ca samyaka paraṇihitātmavāna āsthyeyaṃ hi hitaṃ tena na darògdhā gurura ucyate idaṃ jitama idaṃ labdhama iti śarutvā parājitāna dayūtakāle mahārāja samayase sama kumāravata paruṣāṇya ucyamānāna sama purā pārthāna upekṣase kṛtsnaṃ rājyaṃ jayantīti parapātaṃ nānupaśyasi pitryaṃ rājyaṃ mahārāja kuravasa te sa jāṅgalāḥ atha vīraira jitāṃ bhūmima akhilāṃ paratyapadyathāḥ bāhuvīryārjitā bhūmisa tava pārthaira niveditā mayedaṃ kṛtama itya eva manyase rājasattama garastāna gandharvarājena majjatò haya aplave 'mabhasi ānināya punaḥ pārthaḥ putrāṃsa te rājasattama kumāravaca ca samayase dayūte vinikṛteṣu yata pāṇḍaveṣu vanaṃ rājana paravrajatsu punaḥ punaḥ paravarṣataḥ śaravrātāna arjunasya śitāna bahūna apya arṇavā viśuṣyeyuḥ kiṃ punara māṃsayònayaḥ asyatāṃ phalgunaḥ śareṣṭhò gāṇḍīvaṃ dhanuṣāṃ varama keśavaḥ sarvabhūtānāṃ cakrāṇāṃ ca sudarśanama vānarò ròcamānaśa ca ketuḥ ketumatāṃ varaḥ evama etāni sa rathò vahaña śavetahayò raṇe kaṣapayiṣyati nò rājana kālacakrama ivòdyatama tasyādya vasudhā rājana nikhilā bharatarṣabha yasya bhīmārjunau yòdhau sa rājā rājasattama tathā bhīma hataprāyāṃ majjantīṃ tava vāhinīma duryòdhanamukhā dṛṣṭvā kaṣayaṃ yāsyanti kauravāḥ na hi bhīma bhayāda bhītā lapsyante vijayaṃ vibhò tava putrā mahārāja rājānaśa cānusāriṇaḥ matsyāsa tavāma adya nārjanti pāñcālāśa ca sa kekayāḥ śālveyāḥ śarasenāśa ca sarve tavāma avajānate pārthaṃ haya ete gatāḥ sarve vīryajñāsa tasya dhīmataḥ anarhāna eva tu vadhe dharmayuktāna vikarmaṇā sarvòpāyaira niyantavyaḥ sānugaḥ pāpapūruṣaḥ tava putrò mahārāja nātra śòcituma arhasi dayūtakāle mayā còktaṃ vidureṇa ca dhīmatā yada idaṃ te vilapitaṃ pāṇḍavāna parati bhārata anīśeneva rājendra sarvama etana nirarthakama [dura] na bhetavyaṃ mahārāja na śòcyā bhavatā vayama samarthāḥ sama parāna rājana vijetuṃ samare vibhò vanaṃ paravrājitāna pārthāna yada āyāna madhusūdanaḥ mahatā balacakreṇa pararāṣṭrāvamardinā kekayā dhṛṣṭaketuśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ rājānaśa cānvayuḥ pārthāna bahavò 'naye 'nuyāyinaḥ indraprasthasya cādūrāta samājagmura mahārathāḥ vayagarhayaṃśa ca saṃgamya bhavantaṃ kurubhiḥ saha te yudhiṣṭhirama āsīnama ajinaiḥ parativāsitama kṛṣṇa paradhānāḥ saṃhatya paryupāsanta bhārata paratyādānaṃ ca rājyasya kāryama ūcura narādhipāḥ bhavataḥ sānubandhasya samucchedaṃ cikīrṣavaḥ śarutvā caitana mayòktāsa tu bhīṣmadròṇakṛpāsa tadā jañātikṣayabhayāda rājana bhītena bharatarṣabha na te sathāsyanti samaye pāṇḍavā iti me matiḥ samucchedaṃ hi naḥ kṛtsnaṃ vāsudevaśa cikīrṣati ṛte ca viduraṃ sarve yūyaṃ vadhyā mahātmanaḥ dhṛtarāṣṭraśa ca dharmajñò na vadhyaḥ kurusattamaḥ samucchedaṃ ca kṛtsnaṃ naḥ kṛtvā tāta janārdanaḥ ekarājyaṃ kurūṇāṃ sama cikīrṣati yudhiṣṭhire tatra kiṃ parāptakālaṃ naḥ paraṇipātaḥ palāyanama parāṇāna vā saṃparityajya paratiyudhyāmahe parāna paratiyuddhe tu niyataḥ sayāda asmākaṃ parājayaḥ yudhiṣṭhirasya sarve hi pārthivā vaśavartinaḥ virakta rāṣṭrāśa ca vayaṃ mitrāṇi kupitāni naḥ dhikkṛtāḥ pārthivaiḥ sarvaiḥ savajanena ca sarvaśaḥ paraṇipāte tu dòṣò 'sati bandhūnāṃ śāśvatīḥ samāḥ pitaraṃ tava eva śòcāmi parajñā netraṃ janeśvarama matkṛte duḥkhama āpannaṃ kaleśaṃ parāptama anantakama kṛtaṃ hi tava putraiśa ca pareṣāma avaròdhanama matpriyārthaṃ puraivaitada viditaṃ te naròttama te rājñò dhṛtarāṣṭrasya sāmātyasya mahārathāḥ vairaṃ patikariṣyanti kulòcchedena pāṇḍavāḥ tatò daròṇò 'baravīda bhīṣmaḥ kṛpò darauṇiśa ca bhārata matvā māṃ mahatīṃ cintāma āsthitaṃ vayathitendriyama abhidrugdhāḥ pare cena nò na bhetavyaṃ paraṃtapa asamarthāḥ pare jetuma asmāna yudhi janeśvara ekaikaśaḥ samarthāḥ samò vijetuṃ sarvapārthivāna āgacchantu vineṣyāmò darpama eṣāṃ śitaiḥ śaraiḥ puraikena hi bhīṣmeṇa vijitāḥ sarvapārthivāḥ mṛte pitarya abhikruddhò rathenaikena bhārata jaghāna subahūṃsa teṣāṃ saṃrabdhaḥ kurusattamaḥ tatasa te śaraṇaṃ jagmura devavratama imaṃ bhayāta sa bhīṣmaḥ susamarthò 'yama asmābhiḥ sahitò raṇe parāna vijetuṃ tasmāta te vayetu bhīra bharatarṣabha itya eṣāṃ niścayò haya āsīta tata kālama amitaujasāma purā pareṣāṃ pṛthivī kṛtsnāsīda vaśavartinī asmāna punara amī nādya samarthā jetuma āhave chinnapakṣāḥ pare haya adya vīryahīnāśa ca pāṇḍavāḥ asmata saṃsthā ca pṛthivī vartate bharatarṣabha ekārthāḥ sukhaduḥkheṣu mayānītāśa ca pārthivāḥ apya agniṃ paraviśeyusa te samudraṃ vā paraṃtapa madarthe pārthivāḥ sarve tada viddhi kurusattama unmattama iva cāpi tavāṃ parahasantīha duḥkhitama vilapantaṃ bahuvidhaṃ bhītaṃ paravikatthane eṣāṃ haya ekaikaśò rājñāṃ samarthaḥ pāṇḍavāna parati ātmānaṃ manyate sarvò vayetu te bhayama āgatama sarvāṃ samagrāṃ senāṃ me vāsavò 'pi na śaknuyāta hantuma akṣayya rūpeyaṃ barahmaṇāpi savayambhuvā yudhiṣṭhiraḥ puraṃ hitvā pañca garāmāna sa yācati bhītò hi māmakāta sainyāta parabhāvāca caiva me parabhò samarthaṃ manyase yaca ca kuntīputraṃ vṛkòdarama tana mithyā na hi me kṛtsnaṃ parabhāvaṃ vettha bhārata matsamò hi gadāyuddhe pṛthivyāṃ nāsti kaśa cana nāsīta kaśa cida atikrāntò bhavitā na ca kaśa cana yuktò duḥkhòcitaśa cāhaṃ vidyā pāragatasa tathā tasmāna na bhīmāna nānyebhyò bhayaṃ me vidyate kava cita duryòdhana samò nāsti gadāyāma iti niścayaḥ saṃkarṣaṇasya bhadraṃ te yata tadainama upāvasama yuddhe saṃkarṣaṇa samò balenābhyadhikò bhuvi gadāprahāraṃ bhīmò me na jātu viṣaheda yudhi ekaṃ parahāraṃ yaṃ dadyāṃ bhīmāya ruṣitò nṛpa sa evainaṃ nayeda ghòraṃ kaṣipraṃ vaivasvatakṣayama iccheyaṃ ca gadāhastaṃ rājana daraṣṭuṃ vṛkòdarama suciraṃ parārthitò haya eṣa mama nityaṃ manòrathaḥ gadayā nihatò haya ājau mama pārthò vṛkòdaraḥ viśīrṇagātraḥ pṛthivīṃ parāsuḥ parapatiṣyati gadāprahārābhihatò himavāna api parvataḥ sakṛna mayā viśīryeta giriḥ śatasahasradhā sa cāpya etada vijānāti vāsudevārjunau tathā duryòdhana samò nāsti gadāyāma iti niścayaḥ tata te vṛkòdaramayaṃ bhayaṃ vayṛtu mahāhave vayapaneṣyāmya ahaṃ haya enaṃ mā rājana vimanā bhava tasmina mayā hate kaṣiprama arjunaṃ bahavò rathāḥ tulyarūpā viśiṣṭāśa ca kaṣepsyanti bharatarṣabha bhīṣmò daròṇaḥ kṛpò darauṇiḥ karṇò bhūriśravāsa tathā parāgjyòtiṣādhipaḥ śalyaḥ sindhurājò jayadrathaḥ ekaika eṣāṃ śaktasa tu hantuṃ bhārata pāṇḍavāna samastāsa tu kaṣaṇenaitāna neṣyanti yamasādanama samagrā pārthivī senā pārthama ekaṃ dhanaṃjayama kasmāda aśaktā nirjetuma iti hetura na vidyate śaravrātaisa tu bhīṣmeṇa śataśò 'tha sahasraśaḥ daròṇa darauṇikṛpaiśa caiva gantā pārthò yamakṣayama pitāmahò hi gāṅgeyaḥ śaṃtanòra adhi bhārata barahmarṣisadṛśò jajñe devaira api durutsahaḥ pitrā haya uktaḥ parasannena nākāmasa tavaṃ mariṣyasi barahmarṣeśa ca bharadvājāda daròṇyāṃ daròṇò vayajāyata daròṇāja jajñe mahārāja darauṇiśa ca paramāstravita kṛpaśa cācāya mukhyò 'yaṃ maharṣera gautamāda api śarastambòdbhavaḥ śarīmāna avadhya iti me matiḥ ayònijaṃ tarayaṃ haya etata pitā mātā ca mātulaḥ aśvatthāmnò mahārāja sa ca śūraḥ sathitò mama sarva ete mahārāja devakalpā mahārathāḥ śakrasyāpi vayathāṃ kuryuḥ saṃyuge bharatarṣabha bhīṣmadròṇakṛpāṇāṃ ca tulyaḥ karṇò matò mama anujñātaśa ca rāmeṇa matsamò 'sīti bhārata kuṇḍale rucire cāstāṃ karṇasya sahaje śubhe te śacya arthe mahendreṇa yācitaḥ sa paraṃtapaḥ amòghayā mahārāja śaktyā paramabhīmayā tasya śaktyòpagūḍhasya kasmāja jīveda dhanaṃjayaḥ vijayò me dharuvaṃ rājana phalaṃ pāṇāva ivāhitama abhivyaktaḥ pareṣāṃ ca kṛtsnò bhuvi parājayaḥ ahnā haya ekena bhīṣmò 'yama ayutaṃ hanti bhārata tata samāśa ca maheṣvāsā daròṇa darauṇikṛpā api saṃśaptāni ca vṛndāni kaṣatriyāṇāṃ paraṃtapa arjunaṃ vayama asmāna vā dhanaṃjaya iti sama ha tāṃśa cālama iti manyante savyasāci vadhe vibhò pārthivāḥ sa bhavāna rājanna akasmāda vayathate kathama bhīmasene ca nihate kò 'nayò yudhyeta bhārata pareṣāṃ tana mamācakṣva yadi vettha paraṃtapa pañca te bharātaraḥ sarve dhṛṣṭadyumnò 'tha sātyakiḥ pareṣāṃ sapta ye rājana yòdhāḥ paramakaṃ balama asmākaṃ tu viśiṣṭā ye bhīṣmadròṇakṛpādayaḥ darauṇira vaikartanaḥ karṇaḥ sòmadattò 'tha bāhlikaḥ parāgjyòtiṣādhipaḥ śalya āvantyò 'tha jayadrathaḥ duḥśāsanò durmukhaśa ca duḥsahaśa ca viśāṃ pate śarutāyuśa citrasenaśa ca purumitrò viviṃśatiḥ śalò bhūriśravāśa còbhau vikarṇaśa ca tavātmajaḥ akṣauhiṇyò hi me rājana daśaikā ca samāhṛtāḥ nayūnāḥ pareṣāṃ saptaiva kasmāna me sayāta parājayaḥ balaṃ tariguṇatò hīnaṃ yòdhyaṃ parāha bṛhaspatiḥ parebhyasa tariguṇā ceyaṃ mama rājanna anīkinī guṇahīnaṃ pareṣāṃ ca bahu paśyāmi bhārata guṇòdayaṃ bahuguṇama ātmanaśa ca viśāṃ pate etata sarvaṃ samājñāya balāgryaṃ mama bhārata nayūnatāṃ pāṇḍavānāṃ ca na mòhaṃ gantuma arhasi itya uktvā saṃjayaṃ bhūyaḥ paryapṛcchata bhārata vidhitsuḥ parāptakālāni jañātvā parapuraṃjayaḥ [dura] akṣauhiṇīḥ sapta labdhvā rājabhiḥ saha saṃjaya kiṃ savida icchati kaunteyò yuddhaprepsura yudhiṣṭhiraḥ atīva muditò rājana yuddhaprepsura yudhiṣṭhiraḥ bhīmasenārjunau còbhau yamāva api na bibhyataḥ rathaṃ tu divyaṃ kaunteyaḥ sarvā vibhrājayana diśaḥ mantraṃ jijñāsamānaḥ sana bībhatsuḥ samayòjayata tama apaśyāma saṃnaddhaṃ meghaṃ vidyutprabhaṃ yathā sa mantrāna samabhidhyāya hṛṣyamāṇò 'bhayabhāṣata pūrvarūpama idaṃ paśya vayaṃ jeṣyāma saṃjaya bībhatsura māṃ yathòvāca tathāvaimya ahama apya uta [dura] paraśaṃsasya abhinandaṃsa tāna pārthāna akṣaparājitāna arjunasya rathe barūhi kathama aśvāḥ kathaṃ dhavajaḥ bhauvanaḥ saha śakreṇa bahu citraṃ viśāṃ pate rūpāṇi kalpayāma āsa tavaṣṭā dhātrā sahābhibhò dhavaje hi tasmina rūpāṇi cakrusa te deva māyayā mahādhanāni divyāni mahānti ca laghūni ca sarvā diśò yòjanamātrama antaraṃ; sa tiryaga ūrdhvaṃ ca ruròdha vai dhavajaḥ na saṃsajjeta tarubhiḥ saṃvṛtò 'pi; tathā hi māyāvihitā bhauvanena yathākāśe śakradhanuḥprakāśate; na caikavarṇaṃ na ca vidma kiṃ nu tata tathā dhavajò vihitò bhauvanena; bahva ākāraṃ dṛśyate rūpama asya yathāgnidhūmò divama eti ruddhvā; varṇāna bibhrata taijasaṃ taca charīrama tathā dhavajò vihitò bhauvanena; na ceda bhārò bhavitā nòta ròdhaḥ śavetāsa tasmina vātavegāḥ sadaśvā; divyā yuktāśa citrarathena dattāḥ śataṃ yata tata pūryate nityakālaṃ; hataṃ hataṃ dattavaraṃ purastāta tathā rājñò dantavarṇā bṛhantò; rathe yuktā bhānti tada vīryatulyāḥ ṛśya parakhyā bhīmasenasya vāhā; raṇe vāyòsa tulyavegā babhūvuḥ kalmāṣāṅgāsa tittiri citrapṛṣṭhā; bharātrā dattāḥ parīyatā phalgunena bharātura vīrasya savaisa turaṃgaira viśiṣṭā; mudā yuktāḥ sahadevaṃ vahanti mādrīputraṃ nakulaṃ tava ājamīḍhaṃ; mahendradattā harayò vājimukhyāḥ samā vāyòra balavantasa tarasvinò; vahanti vīraṃ vṛtra śatruṃ yathendrama tulyāśa caibhira vayasā vikrameṇa; javena caivāpratirūpāḥ sadaśvāḥ saubhadrādīna daraupadeyāna kumārāna; vahantya aśvā devadattā bṛhantaḥ [dhṛ] kāṃsa tatra saṃjayāpaśyaḥ paratyarthena samāgatāna ye yòtsyante pāṇḍavārthe putrasya mama vāhinīma mukhyama andhakavṛṣṇīnāma apaśyaṃ kṛṣṇama āgatama cekitānaṃ ca tatraiva yuyudhānaṃ ca satyakima pṛthaga akṣauhiṇībhyāṃ tau pāṇḍavāna abhisaṃśritau mahārathau samākhyātāva ubhau puruṣamāninau akṣauhiṇyātha pāñcālyò daśabhisa tanayaira vṛtaḥ satyajita paramukhaira vīraira dhṛṣṭadyumnapurògamaiḥ darupadò vardhayana mānaṃ śikhaṇḍiparipālitaḥ upāyāta sarvasainyānāṃ paraticchādya tadā vapuḥ virāṭaḥ saha putrābhyāṃ śaṅkhenaiva uttareṇa ca sūryadattādibhira vīraira madirāśvapurògamaiḥ sahitaḥ pṛthivīpālò bharātṛbhisa tanayaisa tathā akṣauhiṇyaiva sainyasya vṛtaḥ pārthaṃ samāśritaḥ jārāsaṃdhira māgadhaśa ca dhṛṣṭaketuśa ca cedirāṭa pṛthakpṛthaga anuprāptau pṛthaga akṣauhiṇī vṛtau kekayā bharātaraḥ pañca sarve lòhitaka dhavajāḥ akṣauhiṇīparivṛtāḥ pāṇḍavāna abhisaṃśritāḥ etāna etāvatasa tatra yāna apaśyaṃ samāgatāna ye pāṇḍavārthe yòtsyanti dhārtarāṣṭrasya vāhinīma yò veda mānuṣaṃ vayūhaṃ daivama āndharvama āsurama sa tasya senā paramukhe dhṛṣṭadyumnò mahāmanāḥ bhīṣmaḥ śāṃtanavò rājana bhāgaḥ kḷptaḥ śikhaṇḍinaḥ taṃ virāṭò 'nu saṃyātā saha matsyaiḥ parahāribhiḥ jayeṣṭaḥsya pāṇḍuputrasya bhāgò madrādhipò balī tau tu tatrābruvana ke cida viṣamau nò matāva iti duryòdhanaḥ saha sutaḥ sārdhaṃ bharātṛśatena ca parācyāśa ca dākṣiṇātyāśa ca bhīmasenasya bhāgataḥ arjunasya tu bhāgena karṇò vaikartanò mataḥ aśvatthāmā vikarṇaśa ca saindhavaśa ca jayadrathaḥ aśakyāśa caiva ye ke cita pṛthivyāṃ śūramāninaḥ sarvāṃsa tāna arjunaḥ pārthaḥ kalpayāma āsa bhāgataḥ maheṣvāsā rājaputrā bharātaraḥ pañca kekayāḥ kekayāna eva bhāgena kṛtvā yòtsyanti saṃyuge teṣāma eva kṛtò bhāgò mālavāḥ śālva kekayāḥ tarigartānāṃ ca davau mukhyau yau tau saṃśaptakāva iti duryòdhana sutāḥ sarve tathā duḥśāsanasya ca saubhadreṇa kṛtò bhāgò rājā caiva bṛhadbalaḥ darupadeyā maheṣvāsāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ dhṛṣṭadyumnamukhā daròṇama abhiyāsyanti bhārata cekitānaḥ sòmadattaṃ davairathe yòddhuma icchati bhòjaṃ tu kṛtavarmāṇaṃ yuyudhānò yuyutsati sahadevasa tu mādreyaḥ śūraḥ saṃkrandanò yudhi savama aṃśaṃ kalpayāma āsa śayālaṃ te subalātmajama ulūkaṃ cāpi kaitavyaṃ ye ca sārasvatā gaṇāḥ nakulaḥ kalpayāma āsa bhāgaṃ mādravatīsutaḥ ye cānye pārthivā rājana paratyudyāsyanti saṃyuge samāhvānena tāṃśa cāpi pāṇḍuputrā akalpayana evama eṣāma anīkāni paravibhaktāni bhāgaśaḥ yata te kāryaṃ saputrasya kariyatāṃ tada akālikama na santi sarve putrā me mūḍhā durdyūta devinaḥ yeṣāṃ yuddhaṃ balavatā bhīmena raṇamūrdhani rājānaḥ pārthivāḥ sarve paròkṣitāḥ kāladharmaṇā gāṇḍīvāgniṃ paravekṣyanti pataṅgā iva pāvakama vidurtāṃ vāhinīṃ manye kṛtavairaira mahātmabhiḥ tāṃ raṇe ke 'nuyāsyanti parabhagnāṃ pāṇḍavaira yudhi sarve haya atirathāḥ śūrāḥ kīrtimantaḥ paratāpinaḥ sūryapāvakayòsa tulyāsa tejasā samitiṃjayāḥ yeṣāṃ yudhiṣṭhirò netā guptā ca madhusūdanaḥ yòdhau ca pāṇḍavau vīrau savyasāci vṛkòdarau nakulaḥ sahadevaśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ sātyakira darupadaśa caiva dhṛṣṭadyumnasya cātmajaḥ uttamaujāśa ca pāñcālyò yudhāmanyuśa ca durjayaḥ śikhaṇḍī kaṣatradevaśa ca tathā vairāṭira uttaraḥ kāśayaśa cedayaśa caiva matsyāḥ sarve ca sṛñjayāḥ virāṭa putrò babhrūśa ca pāñcālāśa ca parabhadrakāḥ yeṣāma indrò 'paya akāmānāṃ na hareta pṛthivīma imāma vīrāṇāṃ raṇadīrāṇāṃ ye bhindyuḥ parvatāna api tāna sarvāna guṇasaṃpannāna amanuṣyapratāpinaḥ karòśatò mama duṣputrò yòddhuma icchati saṃjaya [dura] ubhau sava ekajātīyau tathòbhau bhūmigòcarau atha kasmāta pāṇḍavānāma ekatò manyase jayama pitāmahaṃ ca daròṇaṃ ca kṛpaṃ karṇaṃ ca durjayama jayadrathaṃ sòmadattama aśvatthāmānama eva ca sucetasò maheṣvāsāna indrò 'pi sahitò 'maraiḥ aśaktaḥ samare jetuṃ kiṃ punara tāta pāṇḍavāḥ sarvā ca pṛthivī sṛṣṭā madarthe tāta pāṇḍavāna āryāna dhṛtimataḥ śūrāna agnikalpāna parabādhituma na māmakāna pāṇḍavāsa te samarthāḥ parativīkṣituma parākrāntò haya ahaṃ pāṇḍūna saputrāna yòddhuma āhave matpriyaṃ pārthivāḥ sarve ye cikīrṣanti bhārata te tāna āvārayiṣyanti aiṇeyāna iva tantunā mahatā rathavaṃśena śarajālaiśa ca māmakaiḥ abhidrutā bhaviṣyanti pāñcālāḥ pānavaiḥ saha unmatta iva me putrò vilapatya eṣa saṃjaya na hi śaktò yudhā jetuṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama jānāti hi sadā bhīṣmaḥ pāṇḍavānāṃ yaśasvināma balavattāṃ saputrāṇāṃ dharmajñānāṃ mahātmanāma yatò nāròcayama ahaṃ vigrahaṃ taira mahātmabhiḥ kiṃ tu saṃjaya me barūhi punasa teṣāṃ viceṣṭitama kasa tāṃsa tarasvinò bhūyaḥ saṃdīpayati pāṇḍavāna arciṣmatò mahaiṣvāsāna haviṣā pāvakāna iva dhṛṣṭadyumnaḥ sadaivaitāna saṃdīpayati bhārata yudhyadhvama iti mā bhaiṣṭa yuddhāda bharatasattamāḥ ye ke cita pārthivāsa tatra dhārtarāṣṭreṇa saṃvṛtāḥ yuddhe samāgamiṣyanti tumule kavacahrade tāna sarvāna āhave karuddhāna sānubandhāna samāgatāna ahama ekaḥ samādāsye timira matsyāna ivaudakāna bhīṣmaṃ daròṇaṃ kṛpaṃ karṇaṃ darauṇiṃ śalyaṃ suyòdhanama etāṃśa cāpi niròtsyāmi veleva makarālayama tathā baruvāṇaṃ dharmātmā parāha rājā yudhiṣṭhiraḥ tava dhairyaṃ ca vīryaṃ ca pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha sarve samadhirūḍhāḥ sama saṃgrāmāna naḥ samuddhara jānāmi tavāṃ mahābāhò kaṣatradharme vayavasthitama samarthama ekaṃ paryāptaṃ kauravāṇāṃ yuyutsatāma bhavatā yada vidhātavyaṃ tana naḥ śareyaḥ paraṃtapa saṃgrāmāda apayātānāṃ bhagnānāṃ śaraṇaiṣiṇāma pauruṣaṃ darśayaña śūrò yasa tiṣṭheda agrataḥ pumāna karīṇīyāta taṃ sahasreṇa nītimana nāma tata padama sa tavaṃ śūraśa ca vīraśa ca vikrāntaśa ca nararṣabha bhayārtānāṃ paritrātā saṃyugeṣu na saṃśayaḥ evaṃ baruvati kaunteye dharmātmani yudhiṣṭhire dhṛṣṭadyumna uvācedaṃ māṃ vacò gatasādhvasaḥ sarvāña janapadāna sūta yòdhā duryòdhanasya ye sa bāhlīkāna kurūna barūyāḥ parātipeyāña śaradvataḥ sūtaputraṃ tathā daròṇaṃ saha putraṃ jayadrathama duḥśāsanaṃ vikarṇaṃ ca tathā duryòdhanaṃ nṛpama bhīṣmaṃ caiva barūhi gatvā tavama āśu; yudhiṣṭhiraṃ sādhunaivābhyupeta mā vò vadhīda arjunò deva guptaḥ; kaṣipraṃ yācadhvaṃ pāṇḍavaṃ lòkavīrama naitādṛśò hi yòdhò 'sati pṛthivyāma iha kaśa cana yathāvidhaḥ savyasācī pāṇḍavaḥ śastravittamaḥ devaira hi saṃbhṛtò divyò rathò gāṇḍīvadhanvanaḥ na sa jeyò manuṣyeṇa mā sama kṛdhvaṃ manò yudhi [dhṛ] kaṣatratejā barahma cārī kaumārāda api pāṇḍavaḥ tena saṃyugama eṣyanti mandā vilapatò mama duryòdhana nivartasva yuddhāda bharatasattama na hi yuddhaṃ paraśaṃsanti sarvāvasthama ariṃdama alama ardhaṃ pṛthivyāsa te sahāmātyasya jīvituma parayaccha pāṇḍuputrāṇāṃ yathòcitama ariṃdama etada dhi kuravaḥ sarve manyante dharmasaṃhitama yata tavaṃ paraśāntima icchethāḥ pāṇḍuputraira mahātmabhiḥ aṅgemāṃ samavekṣasva putra savāma eva vāhinīma jāta eva tava sarāvasa tavaṃ tu mòhāna na budhyase na haya ahaṃ yuddhama icchāmi naitada icchati bāhlikaḥ na ca bhīṣmò na ca daròṇò nāśvatthāmā na saṃjayaḥ na sòmadattò na śalyò na kṛpò yuddhama icchati satyavrataḥ purumitrò jayò bhūriśravāsa tathā yeṣu saṃpratitiṣṭheyuḥ kuravaḥ pīḍitāḥ paraiḥ te yuddhaṃ nābhinandanti ta tubhyaṃ tāta ròcatāma na tavaṃ karòṣi kāmena karṇaḥ kārayitā tava duḥśāsanaśa ca pāpātmā śakuniśa cāpi saubalaḥ nāhaṃ bhavati na daròṇe nāśvatthāmni na saṃjaye na vikarṇe na kāmbòje na kṛpe na ca bāhlike satyavrate purumitre bhūriśravasi vā punaḥ anyeṣu vā tāvakeṣu bhāraṃ kṛtvā samāhvaye ahaṃ ca tāta karṇaśa ca raṇayajñaṃ vitatya vai yudhiṣṭhiraṃ paśuṃ kṛtvā dīkṣitau bharatarṣabha rathò vedī saruvaḥ khaḍgò gadā saruka kavacaṃ sadaḥ cāturhòtraṃ ca dhuryò me śarā darbhā havira yaśaḥ ātmayajñena nṛpate iṣṭvā vaivasvataṃ raṇe vijitya savayama eṣyāvò hatāmitrau śariyā vṛtau ahaṃ ca tāta karṇaśa ca bharātā duḥśāsanaśa ca me ete vayaṃ haniṣyāmaḥ pāṇḍavāna samare tarayaḥ ahaṃ hi pāṇḍavāna hatvā paraśāstā pṛthivīma imāma māṃ vā hatvā pāṇḍuputrā bhòktāraḥ pṛthivīma imāma tayaktaṃ me jīvitaṃ rājana dhanaṃ rājyaṃ ca pārthiva na jātu pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ vaseyama ahama acyuta yāvada dhi sūcyāsa tīkṣṇāyā vidhyeda agreṇa māriṣa tāvada apya aparityājyaṃ bhūmera naḥ pāṇḍavāna parati sarvāna vasa tāta śòcāmi tayaktò duryòdhanò mayā ye mandama anuyāsyadhvaṃ yāntaṃ vaivasvatakṣayama rurūṇāma iva yūtheṣu vayāghrāḥ paraharatāṃ varāḥ varāna varāna haniṣyanti sametā yudhi pāṇḍavāḥ paratīpama iva me bhāti yuyudhānena bhāratī vayatā sīmantinī tarastā paramṛṣṭā dīrghavāhunā saṃpūrṇaṃ pūrayana bhūyò balaṃ pārthasya mādhavaḥ śaineyaḥ samare sathātā bījavata paravapaña śarāna senāmukhe parayuddhānāṃ bhīmasenò bhaviṣyati taṃ sarve saṃśrayiṣyanti parākārama akutòbhayama yadā daraṣkyasi bhīmena kuñjarāna vinipātitāna viśīrṇadantāna giryābhāna bhinnakumbhāna sa śòṇitāna tāna abhiprekṣya saṃgrāme viśīrṇāna iva parvatāna bhītò bhīmasya saṃsparśāta samartāsi vacanasya me nirdagdhaṃ bhīmasenena sainyaṃ hatarathadvipama gatima agnera iva parekṣya samartāsi vacanasya me mahada vò bhayama āgāmi na ceca chāmyatha pāṇḍavaiḥ gadayā bhīmasenena hatāḥ śamama upaiṣyatha mahāvanama iva chinnaṃ yadā darakṣyasi pātitama balaṃ kurūṇāṃ saṃgrāme tadā samartāsi me vacaḥ etāvada uktvā rājā tu sa sarvāna pṛthivīpatīna anubhāṣya mahārāja punaḥ papraccha saṃjayama [dhṛ] yada abrūtāṃ mahātmānau vāsudevadhanaṃjayau tana me barūhi mahāprājña śuśrūṣe vacanaṃ tava śṛṇu rājana yathādṛṣṭau mayā kṛṣṇa dhanaṃjayau ūcatuśa cāpi yada vīrau tata te vakṣyāmi bhārata pādāṅgulīra abhiprekṣana parayatò 'haṃ kṛtāñjaliḥ śuddhāntaṃ parāviśaṃ rājanna ākhyātuṃ naradevayòḥ naivābhimanyura na yamau taṃ deśama abhiyānti vai yatra kṛṣṇau ca kṛṣṇā ca satyabhāmā ca bhāminī ubhau madhvāsavakṣībāva ubhau candanarūṣitau saragviṇau varavastrau tau divyābharaṇabhūṣitau naikaratnavicitraṃ tu kāñcanaṃ mahada āsanama vividhāstaraṇāstīrṇaṃ yatrāsātāma ariṃdamau arjunòtsaṅgamau pādau keśavasyòpalakṣaye arjunasya ca kṛṣṇāyāṃ satyāyāṃ ca mahātmanaḥ kāñcanaṃ pādapīṭhaṃ tu pārthò me parādiśata tadā tada ahaṃ pāṇinā sapṛṣṭvā tatò bhūmāva upāviśama ūrdhvarekha talau pādau pārthasya śuba lakṣaṇau pādapīṭhāda ahapṛtau tatrāpaśyama ahaṃ śubhau śayāmau bṛhantau taruṇau śālaskandhāva ivòdgatau ekāsana gatau dṛṣṭvā bhayaṃ māṃ mahada āviśata indra viṣṇusamāvetau mandātmā nāvabudhyate saṃśrayāda daròṇa bhīṣmābhyāṃ karṇasya ca vikatthanāta nideśasthāva imau yasya mānasasa tasya setsyate saṃkalpò dharmarājasya niścayò me tadābhavata satkṛtaśa cānna pānābhyāma ācchannò labdhasatkriyaḥ añjaliṃ mūrdhni saṃdhāya tau saṃdeśama acòdayama dhanura bāṇòcitenaika pāṇinā śubhalakṣaṇama pādama ānamayana pārthaḥ keśavaṃ samacòdayata indraketura ivòtthāya sarvābharaṇabhūṣitaḥ indravīryòpamaḥ kṛṣṇaḥ saṃviṣṭò mābhyabhāṣata vācaṃ sa vadatāṃ śareṣṭhò halādinīṃ vacanakṣamāma tarāsanīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ mṛdupūrvāṃ sudāruṇāma vācaṃ tāṃ vacanārhasya śikṣākṣara samanvitāma aśrauṣama ahama iṣṭārthāṃ paścāda dhṛdaya śòṣiṇīma [vāsu] saṃjayedaṃ vacò barūyā dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇama śṛṇvataḥ kurumukhyasya daròṇasyāpi ca śṛṇvataḥ yajadhvaṃ vipulaira yajñaira viprebhyò dattadakṣiṇāḥ putraira dāraiśa ca mòdadhvaṃ mahada vò bhayama āgatama arthāṃsa tayajata pātrebhyaḥ sutāna parāpnuta kāmajāna pariyaṃ pariyebhyaśa carata rājā hi tavarate jaye ṛṇama etata paravṛddhaṃ me hṛdayāna nāpasarpati yada gòvindeti cukròśa kṛṣṇā māṃ dūravāsinama tejòmayaṃ durādharṣaṃ gāṇḍīvaṃ yasya kārmukama maddvitīyena teneha vairaṃ vaḥ savyasācinā maddvitīyaṃ punaḥ pārthaṃ kaḥ parārthayituma icchati yò na kālaparītò vāpya api sākṣāta puraṃdaraḥ bāhubhyāma udvaheda bhūmiṃ daheta karuddha imāḥ parajāḥ pātayeta taridivāda devāna yò 'rajunaṃ samare jayeta devāsuramanuṣyeṣu yakṣagandharvabhògiṣu na taṃ paśyāmya ahaṃ yuddhe pāṇḍavaṃ yò 'bhayayāda raṇe yata tada virāṭanagare śarūyate mahada adbhutama ekasya ca bahūnāṃ ca paryāptaṃ tannidarśanama ekena pāṇḍuputreṇa virāṭanagare yadā bhagnāḥ palāyanta diśaḥ paryāptaṃ tannidarśanama balaṃ vīryaṃ ca tejaśa ca śīghratā laghuhastatā aviṣādaśa ca dhairyaṃ ca pārthāna nānyatha vidyate itya abravīda dhṛṣīkeśaḥ pārthama uddharṣayana girā garjana samayavarṣīva gagane pākaśāsanaḥ keśavasya vacaḥ śarutvā kirīṭī śavetavāhanaḥ arjunasa tana mahada vākyama abravīla lòmaharṣaṇama [va] saṃjayasya vacaḥ śarutvā parajñā cakṣura nareśvaraḥ tataḥ saṃkhyātuma ārebhe tada vacò guṇadòṣataḥ parasaṃkhyāya ca saukṣmyeṇa guṇadòṣāna vicakṣaṇaḥ yathāvana matitattvena jaya kāmaḥ sutāna parati balābale viniścitya yāthātathyena buddhimāna śaktiṃ saṃkhyātuma ārebhe tadā vai manujādhipaḥ deva mānuṣayòḥ śaktyā tejasā caiva pāṇḍavāna kurūña śaktyālpatarayā duryòdhanama athābravīta duryòdhaneyaṃ cintā me śaśvana nāpya upaśāmyati satyaṃ haya etada ahaṃ manye paratyakṣaṃ nānumānataḥ ātmajeṣu paraṃ sanehaṃ sarvabhūtāni kurvate pariyāṇi caiṣāṃ kurvanti yathāśakti hitāni ca evama evòpakartṝṇāṃ parāyaśò lakṣayāmahe icchanti bahulaṃ santaḥ paratikartuṃ mahata pariyama agniḥ sācivya kartā sayāta khāṇḍave tata kṛtaṃ samarana arjunasyātibhīme 'samina kuru pāṇḍusamāgame jātagṛdhyābhipannāśa ca pāṇḍavānāma anekaśaḥ dharmādayò bhaviṣyanti samāhūtā divaukasaḥ bhīṣmadròṇakṛpādīnāṃ bhayāda aśanisaṃmitama rirakṣiṣantaḥ saṃrambhaṃ gamiṣyantīti me matiḥ te deva sahitāḥ pārthā na śakyāḥ parativīkṣituma mānuṣeṇa naravyāghrā vīryavantò 'satrapāragāḥ durāsadaṃ yasya divyaṃ gāṇḍīvaṃ dhanura uttamama vāruṇau cākṣayau divyau śarapūrṇau maheṣudhī vānaraśa ca dhavajò divyò niḥsaṅgò dhūmavada gatiḥ rathaśa ca caturantāyāṃ yasya nāsti samasa taviṣā mahāmeghanibhaśa cāpi nirghòṣaḥ śarūyate janaiḥ mahāśani samaḥ śabdaḥ śātravāṇāṃ bhayaṃkaraḥ yaṃ cātimānuṣaṃ vīrye kṛtsnò lòkò vayavasyati devānāma api jetāraṃ yaṃ viduḥ pārthivā raṇe śatāni pañca caiveṣūna udvapanna iva dṛśyate nimeṣāntaramātreṇa muñcana dūraṃ ca pātayana yama āha bhīṣmò daròṇaśa ca kṛpò darauṇisa tathaiva ca madrarājasa tathā śalyò madhyasthā ye ca mānavāḥ yuddhāyāvasthitaṃ pārthaṃ pārthivaira atimānuṣaiḥ aśakyaṃ rathaśārdūlaṃ parājetuma ariṃdamama kaṣipatya ekena vegena pañcabāṇaśatāni yaḥ sadṛśaṃ bāhuvīryeṇa kārtavīryasya pāṇḍavama tama arjunaṃ maheṣvāsaṃ mahendròpendra rakṣitama nighnantama iva paśyāmi vimarde 'samina mahāmṛdhe itya evaṃ cintayana kṛtsnama ahòrātrāṇi bhārata anidrò niḥsukhaśa cāsmi kurūṇāṃ śama cintayā kaṣayòdayò 'yaṃ sumahāna kurūṇāṃ paratyupasthitaḥ asya ceta kalahasyāntaḥ śamāda anyò na vidyate śamò me ròcate nityaṃ pārthaisa tāta na vigrahaḥ kurubhyò hi sadā manye pāṇḍavāña śaktimattarāna [va] pitura etada vacaḥ śarutvā dhārtarāṣṭrò 'tayamarṣaṇaḥ ādhāya vipulaṃ karòdhaṃ punara evedama abravīta aśakyā deva sacivāḥ pārthāḥ sayura iti yada bhavāna manyate tadbhayaṃ vayetu bhavatò rājasattama akāma daveṣasaṃyògāda ròhāla lòbhāca ca bhārata upekṣayā ca bhāvānāṃ devā devatvama āpnuvana iti davaipāyanò vayāsò nāradaśa ca mahātapāḥ jāmadagnyaśa ca rāmò naḥ kathāma akathayata purā naiva mānuṣavada devāḥ paravartante kadā cana kāmāla lòbhāda anukròśāda daveṣāca ca bharatarṣabha yadi haya agniśa ca vāyuśa ca dharma indrò 'śavināva api kāmayògāta paravarterana na pārthā duḥkhama āpnuyuḥ tasmāna na bhavatā cintā kāryaiṣā sayāta kadā cana daiveṣva apekṣakā haya ete śaśvada bhāveṣu bhārata atha ceta kāmasaṃyògāda daveṣāla lòbhāca ca lakṣyate deveṣu deva parāmāṇyaṃ naiva tada vikramiṣyati mayābhimantritaḥ śaśvaja jātavedāḥ paraśaṃsati didhakṣuḥ sakalā~la lòkāna parikṣipya samantataḥ yada vā paramakaṃ tejò yena yuktā divaukasaḥ mamāpya anupamaṃ bhūyò devebhyò viddhi bhārata paradīryamāṇāṃ vasudhāṃ girīṇāṃ śikharāṇi ca lòkasya paśyatò rājana sathāpayāmya abhimantraṇāta cetanācetanasyāsya jaṅgama sathāvarasya ca vināśāya samutpannaṃ mahāghòraṃ mahāsvanama aśmavarṣaṃ ca vāyuṃ ca śamayāmīha nityaśaḥ jagataḥ paśyatò 'bhīkṣṇaṃ bhūtānāma anukampayā satambhitāsva apsu gacchanti mayā rathapadātayaḥ devāsurāṇāṃ bhāvānāma ahama ekaḥ paravartitā akṣauhiṇībhira yāna deśāna yāmi kāryeṇa kena cita tatrāpò me paravartante yatra yatrābhikāmaye bhayāni viṣaye rājana vayālādīni na santi me mattaḥ suptāni bhūtāni na hiṃsanti bhayaṃkarāḥ nikāmavarṇī parjanyò rājana viṣayavāsināma dharmiṣṭhāśa ca parajāḥ sarvā ītayaśa ca na santi me aśvināva atha vāyvagnī marudbhiḥ saha vṛtrahā dharmaśa caiva mayā daviṣṭāna nòtsahante 'bhirakṣituma yadi haya ete samarthāḥ sayura mada daviṣasa tarātuma ojasā na sama tarayòdaśa samāḥ pārthā duḥkhama avāpnuyuḥ naiva devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ śaktāsa tarātuṃ mayā daviṣṭaṃ satyama etada baravīmi te yada abhidhyāmya ahaṃ śaśvaca chubhaṃ vā yadi vāśubhama naitada vipannapūrvaṃ me mitreṣva ariṣu còbhayòḥ bhaviṣyatīdama iti vā yada baravīmi paraṃtapa nānyathā bhūtapūrvaṃ tata satyavāga iti māṃ viduḥ lòkasākṣikama etana me māhātmyaṃ diṣku viśrutama āśvāsanārthaṃ bhavataḥ paròktaṃ na śalāghayā nṛpa na haya ahaṃ śalāghanò rājana bhūtapūrvaḥ kadā cana asada ācaritaṃ haya etada yada ātmānaṃ paraśaṃsati pāṇḍavāṃśa caiva matsyāṃśa ca pāñcālāna kekayaiḥ saha sātyakiṃ vāsudevaṃ ca śaròtāsi vijitāna mayā saritaḥ sāgaraṃ parāpya yathā naśyanti sarvaśaḥ tathaiva te vinaṅkṣyanti māma āsādya sahānvayāḥ parā buddhiḥ paraṃ tejò vīryaṃ ca paramaṃ mayi parā vidyā parò yògò mama tebhyò viśiṣyate pitāmahaśa ca daròṇaśa ca kṛpaḥ śalyaḥ śalasa tathā astreṣu yata parajānanti sarvaṃ tana mayi vidyate itya uktvā saṃjayaṃ bhūyaḥ paryapṛcchata bhārata jañātvā yuyutsuḥ kāryāṇi parāptakālama ariṃdama [va] tathā tu pṛcchantama atīva pārthāna; vaicitravīryaṃ tama acintayitvā uvāca karṇò dhṛtarāṣṭra putraṃ; paraharṣayana saṃsadi kauravāṇāma mithyāpratijñāya mayā yada astraṃ; rāmāda dhṛtaṃ barahma puraṃ purastāta vijñāya tenāsmi tadaivama uktasa; tavānta kāle 'paratibhāsyatīti mahāparādhe haya api saṃnatena; maharṣiṇāhaṃ guruṇā ca śaptaḥ śaktaḥ paradagdhuṃ haya api tigmatejāḥ; sa sāgarāma apya avaniṃ maharṣiḥ parasāditaṃ haya asya mayā manò 'bhūca; chuśrūṣayā savena ca pauruṣeṇa tatasa tada astraṃ mama sāvaśeṣaṃ; tasmāta samarthò 'sami mamaiṣa bhāraḥ nimeṣa mātraṃ tama ṛṣiprasādama; avāpya pāñcāla karūṣamatsyāna nihatya pārthāṃśa ca saputrapautrā~la; lòkāna ahaṃ śastrajitāna parapatsye pitāmahasa tiṣṭhatu te samīpe; daròṇaśa ca sarve ca narendramukhyāḥ yathāpradhānena balena yātvā; pārthāna haniṣyāmi mamaiṣa bhāraḥ evaṃ baruvāṇaṃ tama uvāca bhīṣmaḥ; kiṃ katthase kālaparīta buddhe na karṇa jānāsi yathā paradhāne; hate hatāḥ sayura dhṛtarāṣṭra putrāḥ yata khāṇḍavaṃ dāhayatā kṛtaṃ hi; kṛṣṇa davitīyena dhanaṃjayena śarutvaiva tata karma niyantuma ātmā; śakyasa tavayā vai saha bāndhavena yāṃ cāpi śaktiṃ taridaśādhipasa te; dadau mahāmā bhagavāna mahendraḥ bhasmīkṛtāṃ tāṃ patitāṃ viśīrṇāṃ; cakrāhatāṃ darakṣyasi keśavena yasa te śaraḥ sarpamukhò vibhāti; sadāgrya mālyaira mahitaḥ parayatnāta sa pāṇḍuputrābhihataḥ śaraughaiḥ; saha tavayā yāsyati karṇa nāśama bāṇasya bhaumasya ca karṇa hantā; kirīṭinaṃ rakṣati vāsudevaḥ yasa tavādṛśānāṃ ca garīyasāṃ ca; hantā ripūṇāṃ tumule paragāḍhe [karṇa] asaṃśayaṃ vṛṣṇipatira yathòktasa; tathā ca bhūyaśa ca tatò mahātmā ahaṃ yada uktaḥ paruṣaṃ tu kiṃ cita; pitāmahasa tasya phalaṃ śṛṇòtu nayasyāmi śastrāṇi na jātu saṃkhye; pitāmahò darakṣyati māṃ sabhāyāma tavayi paraśānte tu mama parabhāvaṃ; darakṣyanti sarve bhuvi bhūmipālāḥ itya evama uktvā sa mahādhanuṣmāna; hitvā sabhāṃ savaṃ bhavanaṃ jagāma bhīṣmasa tu duryòdhanama eva rājana; madhye kurūṇāṃ parahasanna uvāca satyapratijñaḥ kila sūtaputrasa; tathā sa bhāraṃ viṣaheta kasmāta vayūhaṃ parativyūhya śirāṃsi bhittvā; lòkakṣayaṃ paśyata bhīmasenāta āvantyakāliṅgajayadratheṣu; vedidhvaje tiṣṭhati bāhlike ca ahaṃ haniṣyāmi sadā pareṣāṃ; sahasraśaśa cāyutaśaśa ca yòdhāna yadaiva rāme bhagavatya anindye; barahma baruvāṇaḥ kṛtavāṃsa tada astrama tadaiva dharmaśa ca tapaśa ca naṣṭaṃ; vaikartanasyādhama puruṣasya athòkta vākye nṛpatau tu bhīṣme; nikṣipya śastrāṇi gate ca karṇe vaicitravīryasya sutò 'lapabuddhira; duryòdhanaḥ śāṃtanavaṃ babhāṣe [dura] sadṛśānāṃ manuṣyeṣu sarveṣāṃ tulyajanmanāma kathama ekāntatasa teṣāṃ pārthānāṃ manyase jayama sarve sama samajātīyāḥ sarve mānuṣayònayaḥ pitāmaha vijānīṣe pārtheṣu vijayaṃ kathama nāhaṃ bhavati na daròṇe na kṛpe na ca bāhlike anyeṣu ca narendreṣu parākramya samārabhe ahaṃ vaikartanaḥ karṇò bharātā duḥśāsanaśa ca me pāṇḍavāna samare pañca haniṣyāmaḥ śitaiḥ śaraiḥ tatò rājana mahāyajñaira vividhaira bhūridakṣiṇaiḥ barāhmaṇāṃsa tarpayiṣyāmi gòbhira aśvaira dhanena ca śakunīnāma ihārthāya pāśaṃ bhūmāva ayòjayata kaśa cica chākunikasa tātha pūrveṣāma iti śuśruma tasmina davau śakunau baddhau yugapata samapauruṣau tāva upādāya taṃ pāśaṃ jagmatuḥ khacarāva ubhau tau vihāyasama ākrāntau dṛṣṭvā śākunikasa tadā anvadhāvada anirviṇṇò yena yena sama gacchataḥ tathā tama anudhāvantaṃ mṛgayuṃ śakunārthinama āśramasthò muniḥ kaśa cida dadarśātha kṛtāhnikaḥ tāva antarikṣagau śīghrama anuyāntaṃ mahī carama śalòkenānena kauravya papraccha sa munisa tadā vicitrama idama āścaryaṃ mṛgahana paratibhāti me palavamānau hi khacarau padātira anudhāvasi [ṣākunika] pāśama ekama ubhāva etau sahitau haratò mama yatra vai vivadiṣyete tatra me vaśama eṣyataḥ tau vivādama anuprāptau śakunau mṛtyusaṃdhitau vigṛhya ca sudurbuddhī pṛthivyāṃ saṃnipetatuḥ tau yudhyamānau saṃrabdhau mṛtyupāśavaśānugau upasṛtyāparijñātò jagrāha mṛgayusa tadā evaṃ ye jañātayò 'ratheṣu mithò gacchanti vigrahama te 'mitravaśama āyānti śakunāva iva vigrahāta saṃbhòjanaṃ saṃkathanaṃ saṃpraśnò 'tha samāgamaḥ etāni jañātikāryāṇi na viròdhaḥ kadā cana yasmina kāle sumanasaḥ sarve vṛddhāna upāsate siṃhaguptama ivāraṇyama apradhṛṣyā bhavanti te ye 'rathaṃ saṃtatama āsādya dīnā iva samāsate śariyaṃ te saṃprayacchanti daviṣadbhyò bharatarṣabha dhūmāyante vayapetāni javalanti sahitāni ca dhṛtarāṣṭròlmukānīva jañātayò bharatarṣabha idama anyata paravakṣyāmi yathādṛṣṭaṃ girau mayā śarutvā tada api kauravya yathā śareyasa tathā kuru vayaṃ kirātaiḥ sahitā gacchāmò girima uttarama barāhmaṇaira devakalpaiśa ca vidyā jambhaka vātikaiḥ kuñja bhūtaṃ giriṃ sarvama abhitò gandhamādanama dīpyamānauṣadhi gaṇaṃ siddhagandharvasevitama tatra paśyāmahe sarve madhu pītama amākṣikama maru parapāte viṣame niviṣṭaṃ kumbhasaṃmitama āśīviṣai rakṣyamāṇaṃ kubera dayitaṃ bhṛśama yata parāśya puruṣò martyò amaratvaṃ nigacchati acakṣura labhate cakṣura vṛddhò bhavati vai yuvā iti te kathayanti sama barāhmaṇā jambha sādhakāḥ tataḥ kirātāsa tada dṛṣṭvā parārthayantò mahīpate vineśura viṣame tasmina sasarpe girigahvare tathaiva tava putrò 'yaṃ pṛthivīma eka icchati madhu paśyati saṃmòhāta parapātaṃ nānupaśyati duryòdhanò yòddhumanāḥ samare savyasācinā na ca paśyāmi tejò 'saya vikramaṃ vā tathāvidhama ekena rathama āsthāya pṛthivī yena nirjitā paratīkṣamāṇò yò vīraḥ kaṣamate vīkṣitaṃ tava darupadò matsyarājaśa ca saṃkruddhaśa ca dhanaṃjayaḥ na śeṣayeyuḥ samare vāyuyuktā ivāgnayaḥ aṅke kuruṣva rājānaṃ dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhirama yudhyatòra hi davayòra yuddhe naikāntena bhaveja jayaḥ [dhṛ] duryòdhana vijānīhi yata tavāṃ vakṣyāmi putraka utpathaṃ manyase mārgama anabhijña ivādhvagaḥ pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ yata tejaḥ paramimīṣasi pañcānāma iva bhūtānāṃ mahatāṃ sumahātmanāma yudhiṣṭhiraṃ hi kaunteyaṃ paraṃ dharmama ihāsthitama parāṃ gatima asaṃprekṣya na tavaṃ vettuma ihārhasi bhīmasenaṃ ca kaunteyaṃ yasya nāsti samò bale raṇāntakaṃ tarkayase mahāvātama iva darumaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ śareṣṭhaṃ meruṃ śikhariṇāma iva yudhi gāṇḍīvadhanvānaṃ kò nu yudhyeta buddhimāna dhṛṣṭadyumnaśa ca pāñcālyaḥ kama ivādya na śātayeta śatrumadhye śarāna muñcana devarāḍa aśanīma iva sātyakiśa cāpi durdharṣaḥ saṃmatò 'nadhakavṛṣṇiṣu dhavaṃsayiṣyati te senāṃ pāṇḍaveya hite rataḥ yaḥ punaḥ paratimānena tarī~la lòkāna atiricyate taṃ kṛṣṇaṃ puṇḍarīkākṣaṃ kò nu yudhyeta buddhimāna ekatò haya asya dārāśa ca jañātayaśa ca sa bāndhavāḥ ātmā ca pṛthivī ceyama ekataśa ca dhanaṃjayaḥ vāsudevò 'pi durdharṣò yatātmā yatra pāṇḍavaḥ aviṣahyaṃ pṛthivyāpi tada balaṃ yatra keśavaḥ tiṣṭha tāta satāṃ vākye suhṛdāma arthavādināma vṛddhaṃ śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ titikṣasva pitāmahama māṃ ca baruvāṇaṃ śuśrūṣa kurūṇāma arthavādinama daròṇaṃ kṛpaṃ vikarṇaṃ ca mahārājaṃ ca bāhlikama ete haya api yathaivāhaṃ mantuma arhasi tāṃsa tathā sarve dharmavidò haya ete tulyasnehāśa ca bhārata yata tada virāṭanagare saha bharātṛbhira agrataḥ utsṛjya gāḥ susaṃtrastaṃ balaṃ te samaśīryata yaca caiva tasmina nagare śarūyate mahada adbhutama ekasya ca bahūnāṃ ca paryāptaṃ tannidarśanama arjunasa tata tathākārṣīta kiṃ punaḥ sarva eva te sa bharātṝna abhijānīhi vṛttyā ca paratipādaya [va] evama uktvā mahāprājñò dhṛtarāṣṭraḥ suyòdhanama punara eva mahābhāgaḥ saṃjayaṃ paryapṛcchata barūhi saṃjaya yaca cheṣaṃ vāsudevāda anantarama yada arjuna uvāca tavāṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me vāsudeva vacaḥ śarutvā kuntīputrò dhanaṃjayaḥ uvāca kāle durdharṣò vāsudevasya śṛṇvataḥ pitāmahaṃ śāṃtanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca saṃjaya daròṇaṃ kṛpaṃ ca karṇaṃ ca mahārājaṃ ca bāhlikama darauṇiṃ ca sòmadattaṃ ca śakuniṃ cāpi saubalama duḥśāsanaṃ śalaṃ caiva purumitraṃ viviṃśatima vikarṇaṃ citrasenaṃ ca jayatsenaṃ ca pārthivama vindānuvindāva āvantyau durmukhaṃ cāpi kauravama saindhavaṃ duḥsahaṃ caiva bhūriśravasama eva ca bhagadattaṃ ca rājānaṃ jalasaṃdhaṃ ca pārthivama ye cāpya anye pārthivāsa tatra yòddhuṃ; samāgatāḥ kauravāṇāṃ pariyārthama mumūrṣavaḥ pāṇḍavāgnau paradīpte; samānītā dhārtarāṣṭreṇa sūta yathānyāyaṃ kauśalaṃ vandanaṃ ca; samāgatā madvacanena vācyāḥ idaṃ barūyāḥ saṃjaya rājamadhye; suyòdhanaṃ pāpakṛtāṃ paradhānama amarṣaṇaṃ durmatiṃ rājaputraṃ; pāpātmānaṃ dhārtarāṣṭraṃ sulubdhama sarvaṃ mamaitada vacanaṃ samagraṃ; sahāmātyaṃ saṃjaya śarāvayethāḥ evaṃ paratiṣṭhāpya dhanaṃjayò māṃ; tatò 'rathavada dharmavaca cāpi vākyama paròvācedaṃ vāsudevaṃ samīkṣya; pārthò dhīmā~la lòhitāntāyatākṣaḥ yathā śarutaṃ te vadatò mahātmanò; madhu paravīrasya vacaḥ samāhitama tathaiva vācyaṃ bhavatā hi madvacaḥ; samāgateṣu kaṣitipeṣu sarvaśaḥ śarāgnidhūme rathanemi nādite; dhanuḥ saruveṇāstra balāpahāriṇā yathā na hòmaḥ kariyate mahāmṛdhe; tathā sametya parayatadhvama ādṛtāḥ na ceta parayacchadhvama amitraghātinò; yudhiṣṭhirasyāṃśama abhīpsitaṃ savakama nayāmi vaḥ savāśvapadātikuñjarāna; diśaṃ pitṝṇāma aśivāṃ śitaiḥ śaraiḥ tatò 'hama āmantrya caturbhujaṃ hariṃ; dhanaṃjayaṃ caiva namasya sa tavaraḥ javena saṃprāpta ihāmara dayute; tavāntikaṃ parāpayituṃ vacò mahata [va] duryòdhane dhārtarāṣṭre tada vacò 'paratinandati tūṣṇīṃbhūteṣu sarveṣu samuttasthura nareśvarāḥ utthiteṣu mahārāja pṛthivyāṃ sarvarājasu rahite saṃjayaṃ rājā paripraṣṭuṃ paracakrame āśaṃsamānò vijayaṃ teṣāṃ putra vaśānugāḥ ātmanaśa ca pareṣāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca niścayama gāvalgaṇe barūhi naḥ sāraphalgu; savasenāyāṃ yāvada ihāsti kiṃ cita tavaṃ pāṇḍavānāṃ nipuṇaṃ vettha sarvaṃ; kima eṣāṃ jayāyaḥ kima u teṣāṃ kanīyaḥ tavama etayòḥ sāravita sarvadarśī; dharmārthayòra nipuṇò niścayajñaḥ sa me pṛṣṭaḥ saṃjaya barūhi sarvaṃ; yudhyamānāḥ katare 'samina na santi na tavāṃ barūyāṃ rahite jātu kiṃ cida; asūyā hi tavāṃ parasaheta rājana ānayasva pitaraṃ saṃśitavrataṃ; gāṃdhārīṃ ca mahiṣīma ājamīḍha tau te 'suyāṃ vinayetāṃ narendra; dharmajñau tau nipuṇau niścayajñau tayòsa tu tavāṃ saṃmidhau tada vadeyaṃ; kṛtsnaṃ mataṃ vāsudevārjunābhyāma tatasa tana matama ājñāya saṃjayasyātmajasya ca abhyupetya mahāprājñaḥ kṛṣṇadvaipāyanò 'baravīta saṃpṛcchate dhṛtarāṣṭrāya saṃjaya; ācakṣva sarvaṃ yāvada eṣò 'nuyuṅkte sarvaṃ yāvada vettha tasmina yathāvada; yāthātathyaṃ vāsudeve 'rajune ca [sa] arjunò vāsudevaśa ca dhanvinau paramārcitau kāmāda anyatra saṃbhūtau sarvābhāvāya saṃmitau dayāma antaraṃ samāsthāya yathā yuktaṃ manasvinaḥ cakraṃ tada vāsudevasya māyayā vartate vibhò sāpahnavaṃ pāṇḍaveṣu pāṇḍavānāṃ susaṃmatama sārāsāra balaṃ jañātvā tata samāsena me śṛṇu narakaṃ śambaraṃ caiva kaṃsaṃ caidyaṃ ca mādhavaḥ jitavāna ghòrasaṃkāśāna karīḍanna iva janārdanaḥ pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca dayāṃ caiva puruṣòttamaḥ manasaiva viśiṣṭātmā nayatya ātmavaśaṃ vaśī bhūyò bhūyò hi yada rājana pṛcchase pāṇḍavāna parati sārāsāra balaṃ jañātuṃ tana me nigadataḥ śṛṇu ekatò vā jagata kṛtsnama ekatò vā janārdanaḥ sāratò jagataḥ kṛtsnāda atiriktò janārdanaḥ bhasma kuryāja jagada idaṃ manasaiva janārdanaḥ na tu kṛtsnaṃ jagaca chaktaṃ bhasma kartuṃ janārdanama yataḥ satyaṃ yatò dharmò yatò harīra ārjavaṃ yataḥ tatò bhavati gòvindò yataḥ kṛṣṇasa tatò jayaḥ pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca divaṃ ca puruṣòttamaḥ viceṣṭayati bhūtātmā karīḍanna iva janārdanaḥ sa kṛtvā pāṇḍavāna satraṃ lòkaṃ saṃmòhayanna iva adharmaniratāna mūḍhāna dagdhuma icchati te sutāna kālacakraṃ jagaca cakraṃ yugacakraṃ ca keśavaḥ ātmayògena bhagavāna parivartayate 'niśama kālasya ca hi mṛtyòśa ca jaṅgama sathāvarasya ca īśate bhagavāna ekaḥ satyama etada baravīmi te īśanna api mahāyògī sarvasya jagatò hariḥ karmāṇya ārabhate kartuṃ kīnāśa iva durbalaḥ tena vañcayate lòkāna māyāyògena keśavaḥ ye tama eva parapadyante na te muhyanti mānavāḥ [dhṛ] kathaṃ tavaṃ mādhavaṃ vettha sarvalòkamaheśvarama kathama enaṃ na vedāhaṃ tana mamācakṣva saṃjaya vidyā rājana na te vidyā mama vidyā na hīyate vidyā hīnasa tamò dhavastò nābhijānāti keśavama vidyayā tāta jānāmi tariyugaṃ madhusūdanama kartārama akṛtaṃ devaṃ bhūtānāṃ parabhavāpyayama gāvalgaṇe 'tara kā bhaktira yā te nityā janārdane yayā tavama abhijānāsi tariyugaṃ madhusūdanama māyāṃ na seve bhadraṃ te na vṛthādharmama ācare śuddhabhāvaṃ gatò bhaktyā śāstrāda vedmi janārdanama duryòdhana hṛṣīkeśaṃ parapadyasva janārdanama āptò naḥ saṃjayasa tāta śaraṇaṃ gaccha keśavama bhagavāna devakīputrò lòkaṃ cena nihaniṣyati paravadanna arjune sakhyaṃ nāhaṃ gacche 'daya keśavama [taḍhṛ] avāga gāndhāri putrāsa te gacchatya eṣa sudurmatiḥ īrṣyura durātmā mānī ca śareyasāṃ vacanātigaḥ [ga] aiśvaryakāmaduṣṭātmana vṛddhānāṃ śāsanātiga aiśvaryajīvite hitvā pitaraṃ māṃ ca bāliśa vardhayana durhṛdāṃ parītiṃ māṃ ca śòkena vardhayana nihatò bhīmasenena samartāsi vacanaṃ pituḥ dayitò 'si rājana kṛṣṇasya dhṛtarāṣṭra nibòdha me yasya te saṃjayò dūtò yasa tavāṃ śareyasi yòkṣyate jānātya eṣa hṛṣīkeśaṃ purāṇaṃ yaca ca vai navama śuśrūṣamāṇama ekāgraṃ mòkṣyate mahatò bhayāta vaicitravīrya puruṣāḥ karòdhaharṣatamò vṛtāḥ sitā bahuvidhaiḥ pāśaira ye na tuṣṭāḥ savakaira dhanaiḥ yamasya vaśama āyānti kāmamūḍhāḥ punaḥ punaḥ andhanetrā yathaivāndhā nīyamānāḥ savakarmabhiḥ eṣa ekāyanaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ taṃ dṛṣṭvā mṛtyuma atyeti mahāṃsa tatra na sajjate aṅgasaṃjaya me śaṃsa panthānama akutòbhayama yena gatvā hṛṣīkeśaṃ parāpnuyāṃ śāntima uttamāma nākṛtātmā kṛtātmānaṃ jātu vidyāja janārdanama ātmanasa tu kariyòpāyò nānyatrendriya nigrahāta indriyāṇāma udīrṇānāṃ kāmatyāgò 'paramādataḥ apramādò 'vihiṃsā ca jañānayònira asaṃśayama indriyāṇāṃ yame yattò bhava rājanna atandritaḥ buddhiśa ca mā te cayavatu niyacchaitāṃ yatasa tataḥ etaja jañānaṃ vidura viprā dharuvama indriyadhāraṇama etaja jañānaṃ ca panthāśa ca yena yānti manīṣiṇaḥ aprāpyaḥ keśavò rājanna indriyaura ajitaira nṛbhiḥ āgamādhigatò yògāda vaśītattve parasīdati [dhṛ] bhūyò me puṇḍarīkākṣaṃ saṃjayācakṣva pṛcchate nāma karmārthavita tāta parāpnuyāṃ puruṣòttamama śarutaṃ me tasya devasya nāma nirvacanaṃ śubhama yāvata tatrābhijāne 'hama aprameyò hi keśavaḥ vasanāta sarvabhūtānāṃ vasutvāda deva yònitaḥ vāsudevasa tatò vedyò vṛṣatvāda vṛṣṇira ucyate maunāda dhayānāca ca yògāca ca viddhi bhārata mādhavama sarvatattvalayāca caiva madhuhā madhusūdanaḥ kṛṣira bhūvācakaḥ śabdò ṇaśa ca nirvṛti vācakaḥ kṛṣṇasa tadbhāvayògāca ca kṛṣṇò bhavati śāśvataḥ puṇḍarīkaṃ paraṃ dhāma nityama akṣayama akṣarama tadbhāvāta puṇḍarīkākṣò dasyu tarāsāja janārdanaḥ yataḥ sattvaṃ na cayavate yaca ca sattvāna na hīyate sattvataḥ sātvatasa tasmāda arṣabhāda vṛṣabhekṣaṇaḥ na jāyate janitryāṃ yada ajasa tasmāda anīkajita devānāṃ savaprakāśatvāda damāda dāmòdaraṃ viduḥ harṣāta saukhyāta sukhaiśvaryāda dhṛṣīkeśatvama aśnute bāhubhyāṃ ròdasī bibhrana mahābāhura iti samṛtaḥ adhò na kaṣīyate jātu yasmāta tasmāda adhòkṣajaḥ narāṇāma ayanāca cāpi tena nārāyaṇaḥ samṛtaḥ pūraṇāta sadanāca caiva tatò 'sau puruṣòttamaḥ asataśa ca sataśa caiva sarvasya parabhavāpyayāta sarvasya ca sadā jañānāta sarvama enaṃ paracakṣate satye paratiṣṭhitaḥ kṛṣṇaḥ satyama atra paratiṣṭhitama satyāta satyaṃ ca gòvindasa tasmāta satyò 'pi nāmataḥ viṣṇura vikramaṇāda eva jayanāja jiṣṇura ucyate śāśvatatvāda anantaśa ca gòvindò vedanāda gavāma atattvaṃ kurute tattvaṃ tena mòhayate parajāḥ evaṃvidhò dharmanityò bhagavāna munibhiḥ saha āgantā himahā bāhura ānṛśaṃsyārthama acyutaḥ [dhṛ] cakṣuṣmatāṃ vai sapṛhayāmi saṃjaya; darakṣyanti ye vāsudevaṃ samīpe vibhrājamānaṃ vapuṣā pareṇa; parakāśayantaṃ pardiśò diśaśa ca īrayantaṃ bhāratīṃ bhāratānāma; abhyarcanīyāṃ śaṃkarīṃ sṛñjayānāma bubhūṣadbhira garahaṇīyāma anindyāṃ; parāsūnāma agrahaṇīya rūpāma samudyantaṃ sātvatama ekavīraṃ; paraṇetārama ṛṣabhaṃ yādavānāma nihantāraṃ kaṣòbhaṇaṃ śātravāṇāṃ; muṣṇantaṃ ca daviṣatāṃ vai yaśāṃsi daraṣṭārò hi kuravasa taṃ sametā; mahātmānaṃ śatruhaṇaṃ vareṇyama baruvantaṃ vācama anṛśaṃsa rūpāṃ; vṛṣṇiśreṣṭhaṃ mòhayantaṃ madīyāna ṛṣiṃ sanātanatamaṃ vipaścitaṃ; vācaḥ samudraṃ kalaśaṃ yatīnāma ariṣṭanemiṃ garuḍaṃ suparṇaṃ; patiṃ parajānāṃ bhuvanasya dhāma sahasraśīrṣaṃ puruṣaṃ purāṇama; anādimadhyāntama ananta kīrtima śukrasya dhātārama ajaṃ janitraṃ; paraṃ parebhyaḥ śaraṇaṃ parapadye tarailòkyanirmāṇa karaṃ janitraṃ; devāsurāṇāma atha nāgarakṣasāma narādhipānāṃ viduṣāṃ paradhānama; indrānujaṃ taṃ śaraṇaṃ parapadye [va] saṃjaye paratiyāte tu dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ abhyabhāṣata dāśārhama ṛṣabhaṃ sarvasātvatāma ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptò mitrāṇāṃ me janārdana na ca tavadanyaṃ paśyāmi yò na āpatsu tārayeta tavāṃ hi mādhava saṃśritya nirbhayā mòhadarpitama dhārtarāṣṭraṃ sahāmātyaṃ savama aṃśama anuyuñjmahe yathā hi sarvāsva āpatsu pāsi vṛṣṇīna ariṃdama tathā te pāṇḍavā rakṣyāḥ pāhya asmāna mahatò bhayāta [bhagavāna] ayama asmi mahābāhò barūhi yata te vivakṣitama kariṣyāmi hi tata sarvaṃ yata tavaṃ vakṣyasi bhārata śarutaṃ te dhṛtarāṣṭrasya saputrasya cikīrṣitama etada dhi sakalaṃ kṛṣṇa saṃjayò māṃ yada abravīta tana mataṃ dhṛtarāṣṭrasya sò 'sayātmā vivṛtāntaraḥ yathòktaṃ dūta ācaṣṭe vadhyaḥ sayāda anyathā baruvana apradānena rājyasya śāntima asmāsu mārgati lubdhaḥ pāpena manasā caranna asamama ātmanaḥ yata tada davādaśa varṣāṇi vane nirvyuṣitā vayama chadmanā śaradaṃ caikāṃ dhṛtarāṣṭrasya śāsanāta sathātā naḥ samaye tasmina dhṛtarāṣṭra iti parabhò nāhāsma samayaṃ kṛṣṇa tada dhi nò barāhmaṇā viduḥ vṛddhò rājā dhṛtarāṣṭraḥ savadharmaṃ nānupaśyati paśyana vā putragṛddhitvāna mandasyānveti śāsanama suyòdhana mate tiṣṭhana rājāsmāsu janārdana mithyā carati lubdhaḥ saṃśa carana pariyama ivātmanaḥ itò duḥkhataraṃ kiṃ nu yatrāhaṃ mātaraṃ tataḥ saṃvidhātuṃ na śaknòmi mitrāṇāṃ vā janārdana kāśibhiśa cedipāñcālaira matsyaiśa ca madhusūdana bhavatā caiva nāthena pañca garāmā vṛtā mayā kuśa sathalaṃ vṛkasthalama āsandī vāraṇāvatama avasānaṃ ca gòvinda kiṃ cida evātra pañcamama pañca nasa tāta dīyantāṃ garāmā vā nagarāṇi vā vasema sahitā yeṣu mā ca nò bharatā naśana na ca tāna api duṣṭātmā dhārtarāṣṭrò 'numanyate savāmyama ātmani matvāsāva atò duḥkhataraṃ nu kima kule jātasya vṛddhasya paravitteṣu gṛdhyataḥ lòbhaḥ parajñānama āhanti parajñā hanti hatā hariyama harīra hatā bādhate dharmaṃ dharmò hanti hataḥ śariyama śarīra hatā puruṣaṃ hanti puruṣasyāsvatā vadhaḥ asvatò hi nivartante jañātayaḥ suhṛdartvijaḥ apuṣpāda aphalāda vṛkṣāda yathā tāta patatriṇaḥ etaca ca maraṇaṃ tāta yada asmāta patitāda iva jañātayò vinivartante paretasattvāda ivāsavaḥ nātaḥ pāpīyasīṃ kāṃ cida avasthāṃ śambarò 'baravīta yatra naivādya na parātara bhòjanaṃ patidṛśyate dhanama āhuḥ paraṃ dharmaṃ dhane sarvaṃ paratiṣṭhitama jīvanti dhaninò lòke mṛtā ye tava adhanā narāḥ ye dhanāda apakarṣanti naraṃ savabalama āśritāḥ te dharmama arthaṃ kāmaṃ ca paramathnanti naraṃ ca tama etāma avasthāṃ parāpyaike maraṇaṃ vavrire janāḥ garāmāyaike vanāyaike nāśāyaike pavavrajuḥ unmādama eke puṣyanti yāntya anye daviṣatāṃ vaśama dāsyama eke nigacchanti pareṣāma arthahetunā āpada evāsya maraṇāta puruṣasya garīyasī śariyò vināśasa tada dhayasya nimittaṃ dharmakāmayòḥ yada asya dharmyaṃ maraṇaṃ śāśvataṃ lòkavartma tata samantāta sarvabhūtānāṃ na tada atyeti kaśa cana na tathā bādhyate kṛṣṇa parakṛtyā nirdhanò janaḥ yathā bhadrāṃ śariyaṃ parāpya tayā hīnaḥ sukhaidhitaḥ sa tadātmāparādhena saṃprāptò vayasanaṃ mahata sendrāna garhayate devāna nātmānaṃ ca kathaṃ cana na cāsmina sarvaśāstrāṇi parataranti nigarhaṇāma sò 'bhikrudhyati bhṛtyānāṃ suhṛdaśa cābhyasūyati taṃ tadā manyura evaiti sa bhūyaḥ saṃpramuhyati sa mòhavaśama āpannaḥ karūraṃ karma niṣevate pāpakarmātyayāyaiva saṃkaraṃ tena puṣyati saṃkarò narakāyaiva sā kāṣṭhā pāpakarmaṇāma na ceta parabudhyate kṛṣṇa narakāyaiva gacchati tasya parabòdhaḥ parajñaiva parajñā cakṣura na riṣyati parajñā lābhe hi puruṣaḥ śāstrāṇya evānvavekṣate śāstranityaḥ punara dharmaṃ tasya harīra aṅgama uttamama harīmāna hi pāpaṃ paradveṣṭi tasya śarīra abhivardhate śarīmāna sa yāvada bhavati tāvada bhavati pūruṣaḥ dharmanityaḥ paraśāntātmā kāryayògavahaḥ sadā nādharme kurute buddhiṃ na ca pāpeṣu vartate ahrīkò vā vimūḍhò vā naiva satrī na punaḥ pumāna nāsyādhikārò dharme 'sati yathā śūdrasa tathaiva saḥ harīmāna avati devāṃśa ca pitṝna ātmānama eva ca tenāmṛtatvaṃ varajati sā kāṣṭhā puṇyakarmaṇāma tada idaṃ mayi te dṛṣṭaṃ paratyakṣaṃ madhusūdana yathā rājyāta paribhraṣṭò vasāmi vasatīra imāḥ te vayaṃ na śariyaṃ hātuma alaṃ nayāyena kena cita atra nò yatamānānāṃ vadhaśa ceda api sādhu tata tatra naḥ parathamaḥ kalpò yada vayaṃ te ca mādhava paraśāntāḥ samabhūtāśa ca śariyaṃ tāna aśnuvīmahi tatraiṣā paramā kāṣṭhā raudrakarma kaṣayòdayā yada vayaṃ hauravāna hatvā tāni rāṣṭrāṇya aśīmahi ye punaḥ sayura asaṃbaddhā anāryāḥ kṛṣṇa śatravaḥ teṣāma apya avadhaḥ kāryaḥ kiṃ punara ye sayura īdṛśāḥ jañātayaśa ca hi bhūyiṣṭhāḥ sahāyā guravaśa ca naḥ teṣāṃ vadhò 'tipāpīyāna kiṃ nu yuddhe 'sati śòbhanama pāpaḥ kaṣatriya dharmò 'yaṃ vayaṃ ca kaṣatrabāndhavāḥ sa naḥ savadharmò 'dharmò vā vṛttira anyā vigarhitā śūdraḥ karòti śuśrūṣāṃ vaiśyā vipaṇi jīvinaḥ vayaṃ vadhena jīvāmaḥ kapālaṃ barāhmaṇaira vṛtama kaṣatriyaḥ kaṣatriyaṃ hanti matsyò matsyena jīvati śavā śavānaṃ hanti dāśārha paśya dharmò yathāgataḥ yuddhe kṛṣṇa kalira nityaṃ parāṇāḥ sīdanti saṃyuge balaṃ tu nītimātrāya haṭhe jayaparājayau nātmaca chandena bhūtānāṃ jīvitaṃ maraṇaṃ tathā nāpya akāle sukhaṃ parāpyaṃ duḥkhaṃ vāpi yadūttama ekò haya api bahūna hanti ghanantya ekaṃ bahavò 'paya uta śūraṃ kāpuruṣò hanti ayaśasvī yaśasvinama jayaśa caivòbhayòra dṛṣṭa ubhayòśa ca parājayaḥ tathaivāpacayò dṛṣṭò vayapayāne kaṣayavyayau sarvathā vṛjinaṃ yuddhaṃ kò ghanana na paratihanyate hatasya ca hṛṣīkeśa samau jayaparājayau parājayaśa ca maraṇāna manye naiva viśiṣyate yasya sayāda vijayaḥ kṛṣṇa tasyāpya apacayò dharuvama antatò dayitaṃ ghananti ke cida apya apare janāḥ tasyāṅgabalahīnasya putrāna bharātṝna apaśyataḥ nirvedò jīvite kṛṣṇa sarvataśa còpajāyate ye haya eva vīrā harīmanta āryāḥ karuṇavedinaḥ ta eva yuddhe hanyante yavīyāna mucyate janaḥ hatvāpya anuśayò nityaṃ parāna api janārdana anubandhaśa ca pāpò 'tara śeṣaśa cāpya avaśiṣyate śeṣe hi balama āsādya na śeṣama avaṣeṣayeta sarvòcchede ca yatate vairasyānta vidhitsayā jayò vairaṃ parasṛjati duḥkhama āste parājitaḥ sukhaṃ paraśāntaḥ savapiti hitvā jayaparājayau jātavairaśa ca puruṣò duḥkhaṃ savapiti nityadā anirvṛtena manasā sa sarpa iva veśmani utsādayati yaḥ sarvaṃ yaśasā sa viyujyate akīrtiṃ sarvabhūteṣu śāśvatīṃ sa niyacchati na hi vairāṇi śāmyanti dīrghakālakṛtānya api ākhyātāraśa ca vidyante pumāṃśa còtpadyate kule na cāpi vairaṃ vaireṇa keśava vayupaśāmyati haviṣāgnira yathā kṛṣṇa bhūya evābhivardhate atò 'nayathā nāsti śāntira nityama antarama antataḥ antaraṃ lipsamānānāma ayaṃ dòṣò nirantaraḥ pauruṣeyò hi balavāna ādhira hṛdayabādhanaḥ tasya tayāgena vā śāntira nivṛttyā manasò 'pi vā atha vā mūlaghātena daviṣatāṃ madhusūdana phalanirvṛttira iddhā sayāta tana nṛśaṃsataraṃ bhaveta yā tu tayāgena śāntiḥ sayāta tada ṛte vadha eva saḥ saṃśayāca ca samucchedāda daviṣatāma ātmanasa tathā na ca tayaktuṃ tada icchāmò na cecchāmaḥ kulakṣayama atra yā paraṇipātena śāntiḥ saiva garīyasī sarvathā yatamānānāma ayuddhama abhikāṅkṣatāma sāntve paratihate yuddhaṃ parasiddhama aparākramama paratighātena sāntvasya dāruṇaṃ saṃpravartate taca chunāma iva gòpāde paṇḍitaira upalakṣitama lāṅgūlacālanaṃ kaṣveḍaḥ paratirāvò vivartanama dantadarśanama ārāvasa tatò yuddhaṃ paravartate tatra yò balavāna kṛṣṇa jitvā sò 'tati tada āmiṣama evama eva manuṣyeṣu viśeṣò nāsti kaśa cana sarvathā tava etada ucitaṃ durbaleṣu balīyasāma anādarò viròdhaśa ca paraṇipātī hi durbalaḥ pitā rājā ca vṛddhaśa ca sarvathā mānama arhati tasmāna mānyaśa ca pūjyaśa ca dhṛtarāṣṭrò janārdana putrasnehasa tu balavāna dhṛtarāṣṭrasya mādhava saputravaśama āpannaḥ paraṇipātaṃ parahāsyati tatra kiṃ manyase kṛṣṇa parāptakālama anantarama kathama arthāca ca dharmāca ca na hīyemahi mādhava īdṛśe haya arthakṛcchre 'samina kama anyaṃ madhusūdana upasaṃpraṣṭuma arhāmi tavāma ṛte puruṣòttama pariyaśa ca pariyakāmaśa ca gatijñaḥ sarvakarmaṇāma kò hi kṛṣṇāsti nasa tavādṛka sarvaniścayavita suhṛta evama uktaḥ paratyuvāca dharmarājaṃ janārdanaḥ ubhayòra eva vāma arthe yāsyāmi kurusaṃsadama śamaṃ tatra labheyaṃ ceda yuṣmadarthama ahāpayana puṇyaṃ me sumahada rājaṃśa caritaṃ sayāna mahāphalama mòcayeyaṃ mṛtyupāśāta saṃrabdhāna kurusṛñjayāna pāṇḍavāna dhārtarāṣṭrāṃśa ca sarvāṃ ca pṛthivīma imāma na mamaitana mataṃ kṛṣṇa yata tavaṃ yāyāḥ kurūna parati suyòdhanaḥ sūktama api na kariṣyati te vacaḥ sametaṃ pārthivaṃ kaṣatraṃ suyòdhana vaśānugama teṣāṃ madhyāvataraṇaṃ tava kṛṣṇa na ròcaye na hi naḥ parīṇayeda daravyaṃ na devatvaṃ kutaḥ sukhama na ca sarvāmaraiśvaryaṃ tava ròdhena mādhava [bhagavāna] jānāmya etāṃ mahārāja dhārtarāṣṭrasya pāpatāma avācyāsa tu bhaviṣyāmaḥ sarvalòke mahīkṣitāma na cāpi mama paryāptāḥ sahitāḥ sarvapārthivāḥ karuddhasya paramukhe sathātuṃ siṃhasyevetare mṛgāḥ atha ceta te paravarterana mayi kiṃ cida asāṃpratama nirdaheyaṃ kurūna sarvāna iti me dhīyate matiḥ na jātu gamanaṃ tatra bhaveta pārtha nirarthakama arthaprāptiḥ kadā cita sayāda antatò vāpya avācyatā yata tubhyaṃ ròcate kṛṣṇa savasti parāpnuhi kauravāna kṛtārthaṃ savastimantaṃ tavāṃ darakṣyāmi punarāgatama viṣvaksena kurūna gatvā bhāratāña śamayeḥ parabhò yathā sarve sumanasaḥ saha sayāmaḥ sucetasaḥ bharātā cāsi sakhā cāsi bībhatsòra mama ca pariyaḥ sauhṛdenāviśaṅkyò 'si savasti parāpnuhi bhūtaye asmāna vettha parāna vettha vetthārthaṃ vettha bhāṣitama yada yada asmaddhitaṃ kṛṣṇa tata tada vācyaḥ suyòdhanaḥ yada yada dharmeṇa saṃyuktama upapadyeda dhitaṃ vacaḥ tata tata keśava bhāṣethāḥ sāntvaṃ vā yadi vetarata [bhagavāna] saṃjayasya śarutaṃ vākyaṃ bhavataśa ca śarutaṃ mayā sarvaṃ jānāmya abhiprāyaṃ teṣāṃ ca bhavataśa ca yaḥ tava dharmāśritā buddhisa teṣāṃ vairāśritā matiḥ yada ayuddhena labhyeta tata te bahumataṃ bhaveta na ca tana naiṣṭhikaṃ karma kaṣatriyasya viśāṃ pate āhura āśramiṇaḥ sarve yada bhaikṣaṃ kaṣatriyaśa careta jayò vadhò vā saṃgrāme dhātrā diṣṭaḥ sanātanaḥ savadharmaḥ kaṣatriyasyaiṣa kārpaṇyaṃ na paraśasyate na hi kārpaṇyama āsthāya śakyā vṛttira yudhiṣṭhira vikramasva mahābāhò jahi śatrūna ariṃdama atigṛddhāḥ kṛtasnehā dīrghakālaṃ sahòṣitāḥ kṛtamitrāḥ kṛtabalā dhārtarāṣṭrāḥ paraṃtapa na paryāyò 'sati yata sāmyaṃ tavayi kuryura viśāṃ pate balavattāṃ hi manyante bhīṣmadròṇakṛpādibhiḥ yāvaca ca mārdavenaitāna rājanna upacariṣyasi tāvada ete hariṣyanti tava rājyama ariṃdama nānukròśāna na kārpaṇyāna na ca dharmārthakāraṇāta alaṃ kartuṃ dhārarāṣṭrāsa tava kāmama ariṃdama etada eva nimittaṃ te pāṇḍavāsa tu yathā tavayi nānvatapyanta kaupīnaṃ tāvata kṛtvāpi duṣkarama pitāmahasya daròṇasya vidurasya ca dhīmataḥ paśyatāṃ kurumukhyānāṃ sarveṣāma eva tattvataḥ dānaśīlaṃ mṛduṃ dāntaṃ dharmakāmama anuvratama yata tavāma upadhinā rājana dayūtenāvañcayata tadā na cāpatrapate pāpò nṛśaṃsasa tena karmaṇā tathāśīra samācāre rājana mā paraṇayaṃ kṛthāḥ vadhyāsa te sarvalòkasya kiṃ punasa tava bhārata vāgbhisa tava apratirūpābhira atudata sa kanīyasama śalāghamānaḥ parahṛṣṭaḥ sana bhāṣate bharātṛbhiḥ saha etāvata pāṇḍavānāṃ hi nāsti kiṃ cida iha savakama nāmadheyaṃ ca gòtraṃ ca tada apya eṣāṃ na śiṣyate kālena mahatā caiṣāṃ bhaviṣyati parābhavaḥ parakṛtiṃ te bhajiṣyanti naṣṭaprakṛtayò janāḥ etāśa cānyāśa ca paruṣā vācaḥ sa samudīrayana śalāghate jañātimadhye sama tavayi pavrajite vanama ye tatrāsana samānītāsa te dṛṣṭvā tavāma anāgasama aśrukaṇṭhā rudantaśa ca sabhāyāma āsate tadā na cainama abhyanandaṃsa te rājānò barāhmaṇaiḥ saha sarve duryòdhanaṃ tatra nindanti sama sabhāsadaḥ kulīnasya ca yā nindā vadhaśa cāmitrakarśana mahāguṇò vadhò rājana na tu nindā kujīvikā tadaiva nihatò rājana yadaiva nirapatrapaḥ ninditaśa ca mahārāja pṛthivyāṃ sarvarājasu īṣatkāryò vadhasa tasya yasya cāritrama īdṛśama paraskambhana paratistabdhaśa chinnamūla iva darumaḥ vadhyaḥ sarpa ivānāryaḥ sarvalòkasya durmatiḥ jahya enaṃ tavama amitraghna mā rājana vicikitsithāḥ sarvathā tavata kaṣamaṃ caitada ròcate ca mamānagha yata tavaṃ pitari bhīṣme ca paraṇipātaṃ samācareḥ ahaṃ tu sarvalòkasya gatvā chetsyāmi saṃśayama yeṣāma asti davidhā bhāvò rājana duryòdhanaṃ parati madhye rājñāma ahaṃ tatra parātipauruṣikāna guṇāna tava saṃkīrtayiṣyāmi ye ca tasya vayatikramāḥ baruvatasa tatra me vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitama niśamya pārthivāḥ sarve nānājanapadeśvarāḥ tavayi saṃpratipatsyante dharmātmā satyavāga iti tasmiṃśa cādhigamiṣyanti yathā lòbhāda avartata garhayiṣyāmi caivainaṃ paurajānapadeṣva api vṛddhabālāna upādāya cāturvarṇyasamāgame śamaṃ ceda yācamānasa tavaṃ na dharmaṃ tatra lapsyase kurūna vigarhayiṣyanti dhṛtarāṣṭraṃ ca pārthivāḥ tasmi~la lòkaparityakte kiṃ kāryama avaśiṣyate hate duryòdhane rājana yada anyata kariyatāma iti yātvā cāhaṃ kurūna sarvāna yuṣmadarthama ahāpayana yatiṣye paraśamaṃ kartuṃ lakṣayiṣye ca ceṣṭitama kauravāṇāṃ paravṛttiṃ ca gatvā yuddhādhikārikāma niśāmya vinivartiṣye jayāya tava bhārata sarvathā yuddhama evāhama āśaṃsāmi paraiḥ saha nimittāni hi sarvāṇi tathā parādurbhavanti me mṛgāḥ śakuntāśa ca vadanti ghòraṃ; hastyaśvamukhyeṣu niśāmukheṣu ghòrāṇi rūpāṇi tathaiva cāgnira; varṇāna bahūna puṣyati ghòrarūpāna manuṣyalòkakṣapaṇò 'tha ghòrò; nò ceda anuprāpta ihāntakaḥ sayāta śastrāṇi patraṃ kavacāna rathāṃśa ca; nāgāna dhavajāṃśa ca paratipādayitvā yòdhāśa ca sarve kṛtaniśramāsa te; bhavantu hastyaśvaratheṣu yattāḥ sāṃgrāmikaṃ te yada upārjanīyaṃ; sarvaṃ samagraṃ kuru tana narendra duryòdhanò na haya alama adya dātuṃ; jīvaṃsa tavaitana nṛpate kathaṃ cita yata te purastāda abhavata samṛddhaṃ; dayūte hṛtaṃ pāṇḍavamukhyarājyama [bhīma] yathā yathaiva śāntiḥ sayāta kurūṇāṃ madhusūdana tathā tathaiva bhāṣethā mā sama yuddhena bhīṣayeḥ amarṣī nityasaṃrabdhaḥ śareyò daveṣī mahāmanāḥ nògraṃ duryòdhanò vācyaḥ sāmnaivainaṃ samācareḥ parakṛtyā pāpasattvaśa ca tulyacetāśa ca dasyubhiḥ aiśvaryamadamattaśa ca kṛtavairaśa ca pāṇḍavaiḥ adīrghadarśī niṣṭhūrī kaṣeptā karūraparākramaḥ dīrghamanyura aneyaśa ca pāpātmā nikṛtipriyaḥ mariyetāpi na bhajyeta naiva jahyāta savakaṃ matama tādṛśena śamaṃ kṛṣṇa maye paramaduṣkarama suhṛdāma apya avācīnasa tayaktadharmaḥ pariyānṛtaḥ paratihantya eva suhṛdāṃ vācaśa caiva manāṃsi ca sa manyuvaśama āpannaḥ savabhāvaṃ duṣṭama āsthitaḥ savabhāvāta pāpama anveti tṛṇaisa tunna ivòragaḥ duryòdhanò hi yata senaḥ sarvathā viditasa tava yaca chīlò yata savabhāvaśa ca yada balò yata parākramaḥ purā parasannāḥ kuravaḥ saha putrāsa tathā vayama indra jayeṣṭhā ivābhūma mòdamānāḥ sa bāndhavāḥ duryòdhanasya karòdhena bhāratā madhusūdana dhakṣyante śiśirāpāye vanānīva hutāśanaiḥ aṣṭādaśeme rājānaḥ parakhyātā madhusūdana ye samuccicchidura jañātīna suhṛdaśa ca sa bāndhavāna asurāṇāṃ samṛddhānāṃ javalatāma iva tejasā paryāya kāle dharmasya parāpte balira ajāyata haihayānāma udāvartò nīpānāṃ janamejayaḥ bahulasa tālajaṅghānāṃ kṛmīṇāma uddhatò vasuḥ aja binduḥ suvīrāṇāṃ surāṣṭrāṇāṃ kuśarddhikaḥ arkajaśa ca balīhānāṃ cīnānāṃ dhautamūlakaḥ hayagrīvò videhānāṃ varapraśa ca mahaujasāma bāhuḥ sundara vegānāṃ dīptākṣāṇāṃ purūravāḥ sahajaśa cedimatsyānāṃ paracetānāṃ bṛhadbalaḥ dhāraṇaśa cendra vatsānāṃ mukuṭānāṃ vigāhanaḥ śamaśa ca nandivegānāma itya ete kulapāṃsanāḥ yugānte kṛṣṇa saṃbhūtāḥ kuleṣu puruṣādhamāḥ apya ayaṃ naḥ kurūṇāṃ sayāda yugānte kālasaṃbhṛtaḥ duryòdhanaḥ kulāṅgārò jaghanyaḥ pāpapūruṣaḥ tasmāna mṛdu śanaira enaṃ barūyā dharmārthasaṃhitama kāmānubandha bahulaṃ nògrama ugraparākramama api duryòdhanaṃ kṛṣṇa sarve vayama adhaśa carāḥ nīcaira bhūtvānuyāsyāmò mā sama nò bharatā naśana apya udāsīnavṛttiḥ sayāda yathā naḥ kurubhiḥ saha vāsudeva tathā kāryaṃ na kurūna anayaḥ sapṛśeta vācyaḥ pitāmahò vṛddhò ye ca kṛṣṇa sabhāsadaḥ bharātṝṇāma astu saubhrātraṃ dhārtarāṣṭraḥ paraśāmyatāma ahama etada baravīmya evaṃ rājā caiva paraśaṃsati arjunò naiva yuddhārthī bhūyasī hi dayārjune [vai] etaca charutvā mahābāhuḥ keśavaḥ parahasanna iva abhūtapūrvaṃ bhīmasya mārdavòpagataṃ vacaḥ girera iva laghutvaṃ taca chītatvama iva pāvake matvā rāmānujaḥ śauriḥ śārṅgadhanvā vṛkòdarama saṃtejayaṃsa tadā vāgbhira mātariśveva pāvakama uvāca bhīmama āsīnaṃ kṛpayābhipariplutama tavama anyadā bhīmasena yuddhama eva paraśaṃsasi vadhābhinandinaḥ karūrāna dhārtarāṣṭrāna mimardiṣuḥ na ca savapiṣi jāgarṣi nayubjaḥ śeṣe paraṃtapa ghòrāma aśāntāṃ ruśatīṃ sadā vācaṃ parabhāṣase niḥśvasanna agnivarṇena sataptaḥ savena manyunā apraśānta manā bhīma sa dhūma iva pāvakaḥ ekānte niṣṭanaña śeṣe bhārārta iva durbalaḥ api tavāṃ ke cida unmattaṃ manyante 'tadvidò janāḥ ārujya vṛkṣāna nirmūlāna gajaḥ paribhujanna iva nighnana padbhiḥ kaṣitiṃ bhīma niṣṭanana paridhāvasi nāsmiña jane 'bhiramase rahaḥ kaṣiyasi pāṇḍava nānyaṃ niśi divā vāpi kadā cida abhinandasi akasmāta samayamānaśa ca rahasya āsse rudanna iva jānvòra mūrdhānama ādhāya cirama āsse paramīlitaḥ bharukuṭiṃ ca punaḥ kurvanna oṣṭhau ca vilihanna iva abhīkṣṇaṃ dṛśyase bhīma sarvaṃ tana manyukāritama yathā purastāta savitā dṛśyate śukrama uccarana yathā ca paścāna nirmuktò dharuvaṃ paryeti raśmivāna tathā satyaṃ baravīmya etana nāsti tasya vayatikramaḥ hantāhaṃ gadayābhyetya duryòdhanama amarṣaṇama iti sama madhye bharātṝṇāṃ satyenālabhase gadāma tasya te paśame buddhira dhīyate 'daya paraṃtapa ahò yuddhapratīpāni yuddhakāla upasthite paśyasīvāpratīpāni kiṃ tavāṃ bhīra bhīma vindati ahò pārtha nimittāni viparītāni paśyasi savapnānte jāgarānte ca tasmāta paraśamama icchasi ahò nāśaṃsase kiṃ cita puṃstvaṃ kalība ivātmani kaśmalenābhipannò 'si tena te vikṛtaṃ manaḥ udvepate te hṛdayaṃ manasa te paraviṣīdati ūrustambhagṛhītò 'si tasmāta paraśamama icchasi anityaṃ kila martyasya cittaṃ pārtha calācalama vātavegapracalitā aṣṭhīlā śālmalera iva tavaiṣā vikṛtā buddhira gavāṃ vāga iva mānuṣī manāṃsi pāṇḍuputrāṇāṃ majjayatya aplavāna iva idaṃ me mahada āścaryaṃ parvatasyeva sarpaṇama yadīdṛśaṃ parabhāṣethā bhīmasenāsamaṃ vacaḥ sa dṛṣṭvā savāni karmāṇi kule janma ca bhārata uttiṣṭhasva viṣādaṃ mā kṛthā vīra sathirò bhava na caitada anurūpaṃ te yata te galānira ariṃdama yada ojasā na labhate kaṣatriyò na tada aśnute [va] tathòktò vāsudevena nityamanyura amarṣaṇaḥ sadaśvavata samādhāvada babhāṣe tadanantarama anyathā māṃ cikīrṣantama anyathā manyase 'cayuta paraṇīta bhāvama atyantaṃ yudhi satyaparākramama vettha dāśārha sattvaṃ me dīrghakālaṃ sahòṣitaḥ uta vā māṃ na jānāsi palavana harada ivālpavaḥ tasmāda apratirūpābhira vāgbhira māṃ tavaṃ samarchasi kathaṃ hi bhīmasenaṃ māṃ jānana kaśa cana mādhava barūyāda apratirūpāṇi yathā māṃ vaktuma arhasi tasmāda idaṃ paravakṣyāmi vacanaṃ vṛṣṇinandana ātmanaḥ pauruṣaṃ caiva balaṃ ca na samaṃ paraiḥ sarvathā nārya karmaitata paraśaṃsā savayama ātmanaḥ ativādāpaviddhasa tu vakṣyāmi balama ātmanaḥ paśyeme ròdasī kṛṣṇa yayòra āsanna imāḥ parajāḥ acale cāpya anante ca paratiṣṭhe sarvamātarau yadīme sahasā karuddhe sameyātāṃ śile iva amama ete nigṛhṇīyāṃ bāhubhyāṃ sacarācare paśyaitada antaraṃ bāhvòra mahāparighayòra iva ya etata parāpya mucyeta na taṃ paśyāmi pūruṣama himavāṃśa ca samudraśa ca vajrī ca balabhita savayama mayābhipannaṃ tarāyerana balama āsthāya na tarayaḥ yudhyeyaṃ kaṣatriyāna sarvāna pāṇḍaveṣva ātatāyinaḥ adhaḥ pādatalenaitāna adhiṣṭhāsyāmi bhūtale na hi tavaṃ nābhijānāsi mama vikramama acyuta yathā mayā vinirjitya rājānò vaśagāḥ kṛtāḥ atha cena māṃ na jānāsi sūryasyevòdyataḥ parabhāma vigāḍhe yudhi saṃbādhe vetsyase māṃ janārdana kiṃ mātyavākṣīḥ paruṣaira varaṇaṃ sūcyā ivānagha yathāmati baravīmya etada viddhi māma adhikaṃ tataḥ daraṣṭāsi yudhi saṃbādhe paravṛtte vaiśase 'hani mayā paraṇunnāna mātaṅgāna rathinaḥ sādinasa tathā tathā narāna abhikruddhaṃ nighnantaṃ kaṣatriyarṣabhāna daraṣṭā māṃ tavaṃ ca lòkaśa ca vikarṣantaṃ varāna varāna na me sīdanti majjānò na mamòdvepate manaḥ sarvalòkāda abhikruddhāna na bhayaṃ vidyate mama kiṃ tu sauhṛdama evaitata kṛpayā madhusūdana sarvāṃsa titikṣe saṃkleśāna mā sama nò bharatā naśana [bhagavāna] bhāvaṃ jijñāsamānò 'haṃ paraṇayāda idama abruvama na cākṣepāna na pāṇḍityāna na karòdhāna na vivakṣayā vedāhaṃ tava māhātmyama uta te veda yada balama uta te veda karmāṇi na tavāṃ paribhavāmya ahama yathā cātmani kalyāṇaṃ saṃbhāvayasi pāṇḍava sahasraguṇama apya etata tavayi saṃbhāvayāmya ahama yādṛśe ca kule janma sarvarājābhipūjite bandhubhiśa ca suhṛdbhiśa ca bhīma tavama asi tādṛśaḥ jijñāsantò hi dharmasya saṃdigdhasya vṛkòdara paryāyaṃ na vayavasyanti daivamānuṣayòra janāḥ sa eva hetura bhūtvā hi puruṣasyārtasiddhiṣu vināśe 'pi sa evāsya saṃdigdhaṃ karma pauruṣama anyathā paridṛṣṭāni kavibhira dòṣadarśibhiḥ anyathā parivartante vegā iva nabhasvataḥ sumantritaṃ sunītaṃ ca nayāyataśa còpapāditama kṛtaṃ mānuṣyakaṃ karma daivenāpi virudhyate daivama apya akṛtaṃ karma pauruṣeṇa vihanyate śītama uṣṇaṃ tathā varṣaṃ kaṣutpipāse ca bhārata yada anyada diṣṭa bhāvasya puruṣasya savayaṃ kṛtama tasmāda anavaròdhaśa ca vidyate tatra lakṣaṇama lòkasya nānyatò vṛttiḥ pāṇḍavānyatra karmaṇaḥ evaṃ buddhiḥ paravarteta phalaṃ sayāda ubhayānvayāta ya evaṃ kṛtabuddhiḥ sana karmasva eva paravartate nāsiddhau vayathate tasya na siddhau harṣama aśnute tatreyama arthamātrā me bhīmasena vivakṣitā naikānta siddhira mantavyā kurubhiḥ saha saṃyuge nātipraṇīta raśmiḥ sayāta tathā bhavati paryaye viṣādama archeda galāniṃ vā etadarthaṃ baravīmi te śavòbhūte dhṛtarāṣṭrasya samīpaṃ parāpya pāṇḍava yatiṣye paraśamaṃ kartuṃ yuṣmadarthama ahāpayana śamaṃ ceta te kariṣyanti tatò 'nantaṃ yaśò mama bhavatāṃ ca kṛtaḥ kāmasa teṣāṃ ca śareya uttamama te ceda abhinivekṣyanti nābhyupaiṣyanti me vacaḥ kuravò yuddhama evātra raudraṃ karma bhaviṣyati asmina yuddhe bhīmasena tavayi bhāraḥ samāhitaḥ dhūra arjunena dhāryā sayāda vòḍhavya itarò janaḥ ahaṃ hi yantā bībhatsòra bhavitā saṃyuge sati dhanaṃjayasyaiṣa kāmò na hi yuddhaṃ na kāmaye tasmāda āśaṅkamānò 'haṃ vṛkòdara matiṃ tava tudanna aklībayā vācā tejasa te samadīpayama [arjuna] uktaṃ yudhiṣṭhireṇaiva yāvada vācyaṃ janārdana tava vākyaṃ tu me śarutvā paratibhāti paraṃtapa naiva paraśamama atra tavaṃ manyase sukaraṃ parabhò lòbhāda vā dhṛtarāṣṭrasya dainyāda vā samupasthitāta aphalaṃ manyase cāpi puruṣasya parākramama na cāntareṇa karmāṇi pauruṣeṇa phalòdayaḥ tada idaṃ bhāṣitaṃ vākyaṃ tathā ca na tathaiva ca na caitada evaṃ daraṣṭavyama asādhyama iti kiṃ cana kiṃ caitana manyase kṛcchrama asmākaṃ pāpama āditaḥ kurvanti teṣāṃ karmāṇi yeṣāṃ nāsti phalòdayaḥ saṃpādyamānaṃ samyaka ca sayāta karma saphalaṃ parabhò sa tathā kṛṣṇa vartasva yathā śarma bhaveta paraiḥ pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca bhavāna paramakaḥ suhṛta surāṇāma asurāṇāṃ ca yathā vīra parajāpatiḥ kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca paratipatsva nirāmayama asmaddhitama anuṣṭhātuṃ na manye tava duṣkarama evaṃ ceta kāryatāma eti kāryaṃ tava janārdana gamanāda evama eva tavaṃ kariṣyasi na saṃśayaḥ cikīrṣitama athānyata te tasmina vīra durātmani bhaviṣyati tathā sarvaṃ yathā tava cikīrṣitama śarma taiḥ saha vā nò 'satu tava vā yaca cikīrṣitama vicāryamāṇò yaḥ kāmasa tava kṛṣṇa sa nò guruḥ na sa nārhati duṣṭātmā vadhaṃ sasuta bāndhavaḥ yena dharmasute dṛṣṭvā na sā śarīra upamarṣitā yaca cāpya apaśyatòpāyaṃ dharmiṣṭhaṃ madhusūdana upāyena nṛśaṃsena hṛtā durdyūta devinā kathaṃ hi puruṣò jātaḥ kaṣatriyeṣu dhanurdharaḥ samāhūtò nivarteta parāṇatyāge 'paya upasthite adhameṇa jitāna dṛṣṭvā vane paravrajitāṃsa tathā vadhyatāṃ mama vārṣṇeya nirgatò 'sau suyòdhanaḥ na caitada adbhutaṃ kṛṣṇa mitrārthe yaca cikīrṣasi kariyā kathaṃ nu mukhyā sayāna mṛdunā vetareṇa vā atha vā manyase jayāyāna vadhasa teṣāma anantarama tada eva kariyatāma āśu na vicāryama atasa tavayā jānāsi hi yathā tena daraupadī pāpabuddhinā parikliṣṭā sabhāmadhye taca ca tasyāpi marṣitama sa nāma samyaga varteta pāṇḍaveṣva iti mādhava na me saṃjāyate buddhira bījama uptama ivòṣare tasmāda yana manyase yuktaṃ pāṇḍavānāṃ ca yada dhitama tada āśu kuru vārṣṇeya yana naḥ kāryama anantarama [bhagavāna] evama etana mahābāhò yathā vadasi pāṇḍava sarvaṃ tava idaṃ samāyattaṃ bībhatsò karmaṇòra davayòḥ kaṣetraṃ hi rasavaca chuddhaṃ karṣakeṇòpapāditama ṛte varṣaṃ na kaunteya jātu nirvartayeta phalama tatra vai pauruṣaṃ barūyura āsekaṃ yatnakāritama tatra cāpi dharuvaṃ paśyeca chòṣaṇaṃ daivakāritama tada idaṃ niścitaṃ buddhyā pūrvaira api mahātmabhiḥ daive ca mānuṣe caiva saṃyuktaṃ lòkakāraṇama ahaṃ hi tata kariṣyāmi paraṃ puruṣakārataḥ daivaṃ tu na mayā śakyaṃ karma kartuṃ kathaṃ cana sa hi dharmaṃ ca satyaṃ ca tayaktvā carati durmatiḥ na hi saṃtapyate tena tathārūpeṇa karmaṇā tāṃ cāpi buddhiṃ pāpiṣṭhāṃ vardhayantya asya mantriṇaḥ śakuniḥ sūtaputraśa ca bharātā duḥśāsanasa tathā sa hi tayāgena rājyasya na śamaṃ samupeṣyati antareṇa vadhāta pārtha sānubandhaḥ suyòdhanaḥ na cāpi paraṇipātena tayaktuma icchati dharmarāṭa yācyamānasa tu rājyaṃ sa na paradāsyati durmatiḥ na tu manye sa tada vācyò yada yudhiṣṭhira śāsanama uktaṃ parayòjanaṃ tatra dharmarājena bhārata tathā pāpasa tu tata sarvaṃ na kariṣyati kauravaḥ tasmiṃśa cākriyamāṇe 'sau lòkavadhyò bhaviṣyati mama cāpi sa vadhyò vai jagataśa cāpi bhārata yena kaumārake yūyaṃ sarve viprakṛtāsa tathā vipraluptaṃ ca vò rājyaṃ nṛśaṃsena durātmanā na còpaśāmyate pāpaḥ śariyaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhire asakṛca cāpya ahaṃ tena tavatkṛte pārtha bheditaḥ na mayā tadgṛhītaṃ ca pāpaṃ tasya cikīrṣitama jānāsi hi mahābāhò tavama apya asya paraṃ matama pariyaṃ cikīrṣamāṇaṃ ca dharmarājasya māma api sa jānaṃsa tasya cātmānaṃ mama caiva paraṃ matama ajānanna iva cākasmāda arjunādyābhiśaṅkase yaca cāpi paramaṃ divyaṃ taca cāpya avagataṃ tavayā vidhānavihitaṃ pārtha kathaṃ śarma bhaveta paraiḥ yata tu vācā mayā śakyaṃ karmaṇā cāpi pāṇḍava kariṣye tada ahaṃ pārtha na tava āśaṃse śamaṃ paraiḥ kathaṃ gòharaṇe barūyāda icchaña śarma tathāvidhama yācyamānò 'pi bhīṣmeṇa saṃvatsaragate 'dhavani tadaiva te parābhūtā yadā saṃkalpitāsa tavayā lavaśaḥ kaṣaṇaśaśa cāpi na ca tuṣṭaḥ suyòdhanaḥ sarvathā tu mayā kāryaṃ dharmarājasya śāsanama vibhāvyaṃ tasya bhūyaśa ca karma pāpaṃ durātmanaḥ [nakula] uktaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ dharmarājena mādhava dharmajñena vadānyena dharmayuktaṃ ca tattvataḥ matama ājñāya rājñaśa ca bhīmasenena mādhava saṃśamò bāhuvīryaṃ ca khayāpitaṃ mādhavātmanaḥ tathaiva phalgunenāpi yada uktaṃ tata tavayā śarutama ātmanaśa ca mataṃ vīra kathitaṃ bhavatāsakṛta sarvama etada atikramya śarutvā paramataṃ bhavāna yata parāptakālaṃ manyethāsa tata kuryāḥ puruṣòttama tasmiṃsa tasmina nimitte hi mataṃ bhavati keśava parāptakālaṃ manuṣyeṇa savayaṃ kāryama ariṃdama anyathā cintitò haya arthaḥ punara bhavati sò 'nayathā anitya matayò lòke narāḥ puruṣasattama anyathā buddhayò haya āsanna asmāsu vanavāsiṣu adṛśyeṣva anyathā kṛṣṇa dṛśyeṣu punara anyathā asmākama api vārṣṇeya vane vicaratāṃ tadā na tathā paraṇayò rājye yathā saṃprati vartate nivṛttavanavāsāna naḥ śarutvā vīra samāgatāḥ akṣauhiṇyò hi saptemāsa tavatprasādāja janārdana imāna hi puruṣavyāghrāna acintyabalapauruṣāna āttaśastrāna raṇe dṛṣṭvā na vayatheda iha kaḥ pumāna sa bhavāna kurumadhye taṃ sāntvapūrvaṃ bhayānvitama barūyāda vākyaṃ yathā mandò na vayatheta suyòdhanaḥ yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenaṃ bībhatsuṃ cāparājitama sahadevaṃ ca māṃ caiva tavāṃ ca rāmaṃ ca keśava sātyakiṃ ca mahāvīryaṃ virāṭaṃ ca sahātmajama darupadaṃ ca sahāmātyaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatama kāśirājaṃ ca vikrāntaṃ dhṛṣṭaketuṃ ca cedipama māṃsaśòṇitabhṛna martyaḥ paratiyudhyeta kò yudhi sa bhavāna gamanāda eva sādhayiṣyatya asaṃśayama iṣṭama arthaṃ mahābāhò dharmarājasya kevalama viduraśa caiva bhīṣmaśa ca daròṇaśa ca saha bāhlikaḥ śareyaḥ samarthā vijñātuma ucyamānaṃ tavayānagha te cainama anuneṣyanti dhṛtarāṣṭraṃ janādhipama taṃ ca pāpasamācāraṃ sahāmātyaṃ suyòdhanama śaròtā cārthasya vidurasa tavaṃ ca vaktā janārdana kama ivārthaṃ vivartantaṃ sathāpayetāṃ na vartmani [sahadeva] yada etata kathitaṃ rājñā dharma eṣa sanātanaḥ yathā tu yuddhama eva sayāta tathā kāryama ariṃdama yadi paraśamama iccheyuḥ kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha tathāpi yuddhaṃ dāśārha yòjayethāḥ sahaiva taiḥ kathaṃ nu dṛṣṭvā pāñcālīṃ tathā kaliṣṭāṃ sabhā gatāma avadhena paraśāmyeta mama manyuḥ suyòdhane yadi bhīmārjunau kṛṣṇa dharmarājaśa ca dhārmikaḥ dharmama utsṛjya tenāhaṃ yòddhuma icchāmi saṃyuge [sātyaki] satyama āha mahābāhò sahadevò mahāmatiḥ duryòdhana vadhe śāntisa tasya kòpasya me bhaveta jānāsi hi yathādṛṣṭvā cīrājinadharāna vane tavāpi manyura udbhūtò duḥkhitāna parekṣya pāṇḍavāna tasmāna mādrī sutaḥ śūrò yada āha puruṣarṣabhaḥ vacanaṃ sarvayòdhānāṃ tana mataṃ puruṣòttama [va] evaṃ vadati vākyaṃ tu yuyudhāne mahāmatau subhīmaḥ siṃhanādò 'bhūda yòdhānāṃ tatra sarvaśaḥ sarve hi sarvatò vīrāsa tada vacaḥ paratyapūjayana sādhu sādhva iti śaineyaṃ harṣayantò yuyutsavaḥ [va] rājñasa tu vacanaṃ śarutvā dharmārthasahitaṃ hitama kṛṣṇā dāśārhama āsīnama abravīca chòkakarṣitā sutā darupadarājasya savasitāyata mūrdhajā saṃpūjya sahadevaṃ ca sātyakiṃ ca mahārathama bhīmasenaṃ ca saṃśāntaṃ dṛṣṭvā paramadurmanāḥ aśrupūrṇekṣaṇā vākyama uvācedaṃ manasvinī viditaṃ te mahābāhò dharmajña madhusūdana yathā nikṛtima āsthāya bharaṃśitāḥ pāṇḍavāḥ sukhāta dhṛtarāṣṭrasya putreṇa sāmātyena janārdana yathā ca saṃjayò rājñā mantraṃ rahasi śarāvitaḥ yudhiṣṭhireṇa dāśārha taca cāpi viditaṃ tava yathòktaḥ saṃjayaśa caiva taca ca sarvaṃ śarutaṃ tavayā pañca nasa tāta dīyantāṃ garāmā iti mahādyute kuśa sathalaṃ vṛkasthalama āsandī vāraṇāvatama avasānaṃ mahābāhò kiṃ cida eva tu pañcamama iti duryòdhanò vācyaḥ suhṛdaśa cāsya keśava taca cāpi nākaròda vākyaṃ śarutvā kṛṣṇa suyòdhanaḥ yudhiṣṭhirasya dāśārha harīmataḥ saṃdhima icchataḥ apradānena rājyasya yadi kṛṣṇa suyòdhanaḥ saṃdhima icchena na kartavyasa tatra gatvā kathaṃ cana śakṣyanti hi mahābāhò pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ saha dhārtarāṣṭra balaṃ ghòraṃ karuddhaṃ paratisamāsituma na hi sāmnā na dānena śakyò 'rathasa teṣu kaśa cana tasmāta teṣu na kartavyā kṛpā te madhusūdana sāmnā dānena vā kṛṣṇa ye na śāmyanti śatravaḥ mòktavyasa teṣu daṇḍaḥ sayāja jīvitaṃ parirakṣatā tasmāta teṣu mahādaṇḍaḥ kaṣeptavyaḥ kaṣiprama acyuta tavayā caiva mahābāhò pāṇḍavaiḥ saha sṛjñjayaiḥ etata samarthaṃ pārthānāṃ tava caiva yaśaḥ karama kariyamāṇaṃ bhaveta kṛṣṇa kaṣatrasya ca sukhāvahama kaṣatriyeṇa hi hantavyaḥ kaṣatriyò lòbhama āsthitaḥ akṣatriyò vā dāśārha savadharmama anutiṣṭhatā anyatra barāhmaṇāta tāta sarvapāpeṣva avasthitāta gurura hi sarvavarṇānāṃ barāhmaṇaḥ parasṛtāgra bhuja yathā vadhye bhaveda dòṣò vadhyamāne janārdana sa vadhyasyāvadhe dṛṣṭa iti dharmavidò viduḥ yathā tavāṃ na sapṛśeda eṣa dòṣaḥ kṛṣṇa tathā kuru pāṇḍavaiḥ saha dāśārha sṛñjayaiśa ca sasainikaiḥ punara uktaṃ ca vakṣyāmi viśrambheṇa janārdana kā nu sīmantinī mādṛka pṛthivyāma asti keśava sutā darupadarājasya vedimadhyāta samutthitā dhṛṣṭadyumnasya bhaginī tava kṛṣṇa pariyā sakhī ājamīḍha kulaṃ parāptā sanuṣā pāṇḍòra mahātmanaḥ mahiṣī pāṇḍuputrāṇāṃ pañcendra samavarcasāma sutā me pañcabhira vīraiḥ pañca jātā mahārathāḥ abhimanyura yathā kṛṣṇa tathā te tava dharmataḥ sāhaṃ keśagrahaṃ parāptā parikliṣṭā sabhāṃ gatā paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ tavayi jīvati keśava jīvatsu kauraveyeṣu pāñcāleṣva atha vṛṣṇiṣu dāsī bhūtāsmi pāpānāṃ sabhāmadhye vayavasthitā nirāmarṣeṣva aceṣṭeṣu parekṣamāṇeṣu pāṇḍuṣu tarāhi māma iti gòvinda manasā kāṅkṣitò 'si me yatra māṃ bhagavāna rājā śavaśurò vākyama abravīta varaṃ vṛṇīṣva pāñcāli varārhāsi matāsi me adāsāḥ pāṇḍavāḥ santu sarathāḥ sāyudhā iti mayòkte yatra nirmuktā vanavāsāya keśava evaṃvidhānāṃ duḥkhānāma abhijñò 'si janārdana tarāhi māṃ puṇḍarīkākṣa sabhartṛjñātibāndhavāma nanva ahaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya dhṛtarāṣṭrasya còbhayòḥ sanuṣā bhavāmi dharmeṇa sāhaṃ dāsī kṛtābhavama dhiga balaṃ bhīmasenasya dhika pārthasya dhanuṣmatāma yatra duryòdhanaḥ kṛṣṇa muhūrtama api jīvati yadi te 'hama anugrāhyā yadi te 'sati kṛpā mayi dhārtarāṣṭreṣu vai kòpaḥ sarvaḥ kṛṣṇa vidhīyatāma itya uktvā mṛdu saṃhāraṃ vṛjināgraṃ sudarśanama sunīlama asitāpāṅgī puṇyagandhādhivāsitama sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ mahābhujaga varcasama keśapakṣaṃ varāròhā gṛhya savyena pāṇinā padmākṣī puṇḍarīkākṣama upetya gajagāminī aśrupūrṇekṣaṇā kṛṣṇā kṛṣṇaṃ vacanama abravīta ayaṃ te puṇḍarīkākṣa duḥśāsana karòddhṛtaḥ samartavyaḥ sarvakāleṣu pareṣāṃ saṃdhima icchatā yadi bhīmārjunau kṛṣṇa kṛpaṇau saṃdhikāmukau pitā me yòtsyate vṛddhaḥ saha putraira mahārathaiḥ pañca caiva mahāvīryāḥ putrā me madhusūdana abhimanyuṃ puraskṛtya yòtsyanti kurubhiḥ saha duḥśāsana bhujaṃ śayāmaṃ saṃchinnaṃ pāṃsuguṇṭhitama yadya ahaṃ taṃ na paśyāmi kā śāntira hṛdayasya me tarayòdaśa hi varṣāṇi paratīkṣantyā gatāni me nidhāya hṛdaye manyuṃ paradīptama iva pāvakama vidīryate me hṛdayaṃ bhīma vākśalya pīḍitama yò 'yama adya mahābāhura dharmaṃ samanupaśyati itya uktvā bāṣpasannena kaṇṭhenāyata lòcanā ruròda kṛṣṇā sòtkampaṃ sasvaraṃ bāṣpagadgadama satanau pīnāyataśròṇī sahitāva abhivarṣatī daravī bhūtama ivātyuṣṇama utsṛjada vāri netrajama tāma uvāca mahābāhuḥ keśavaḥ parisāntvayana acirāda darakṣyase kṛṣṇe rudatīra bharata satriyaḥ evaṃ tā bhīru ròtsyanti nihatajñātibāndhavāḥ hatamitrā hatabalā yeṣāṃ karuddhāsi bhāmini ahaṃ ca tata kariṣyāmi bhīṃmārjuna yamaiḥ saha yudhiṣṭhira niyògena daivāca ca vidhinirmitāta dhārtarāṣṭrāḥ kālapakvā na ceca chṛṇvanti me vacaḥ śeṣyante nihatā bhūmau śavaśṛgālādanī kṛtāḥ caleda dhi himavāña śailò medinī śatadhā bhaveta dayauḥ pateca ca sanakṣatrā na me mòghaṃ vacò bhaveta satyaṃ te paratijānāmi kṛṣṇe bāṣpò nigṛhyatāma hatāmitrāña śariyā yuktāna acirāda darakṣyase patīna [arjuna] kurūṇāma adya sarveṣāṃ bhavāna suhṛda anuttamaḥ saṃbandhī dayitò nityama ubhayòḥ pakṣayòra api pāṇḍavaira dhārtarāṣṭrāṇāṃ paratipādyama anāmayama samartha paraśamaṃ caiṣāṃ kartuṃ tavama asi keśava tavama itaḥ puṇḍarīkākṣa suyòdhanama amarṣaṇama śāntya arthaṃ bhārataṃ barūyā yata tada vācyama amitrahana tavayā dharmārthayuktaṃ ceda uktaṃ śivama anāmayama hitaṃ nādāsyate bālò diṣṭasya vaśama eṣyati [bha] dharmyama asmaddhitaṃ caiva kurūṇāṃ yada anāmayama eṣa yāsyāmi rājānaṃ dhṛtarāṣṭrama abhīṣpsayā [va] tatò vayapete tamasi sūrye vimala udgate maitre muhūrte saṃprāpte mṛdva arciṣi divākare kaumude māsi revatyāṃ śarada ante himāgame saphītasasyamukhe kāle kalyaḥ sattvavatāṃ varaḥ maṅgalyāḥ puṇyanirghòṣā vācaḥ śṛṇvaṃśa ca sūnṛtāḥ barāhmaṇānāṃ paratītānāma ṛṣīṇāma iva vāsavaḥ kṛtvā paurvāhṇikaṃ kṛtyaṃ sanātaḥ śucira alaṃkṛtaḥ upatasthe vivasvantaṃ pāvakaṃ ca janārdanaḥ ṛṣabhaṃ pṛṣṭha ālabhya barāhmaṇāna abhivādya ca agniṃ paradakṣiṇaṃ kṛtvā paśyana kalyāṇama agrataḥ tata paratijñāya vacanaṃ pāṇḍavasya janārdanaḥ śinera naptārama āsīnama abhyabhāṣata sātyakima ratha āròpyatāṃ śaṅkhaśa cakraṃ ca gadayā saha upāsaṅgāśa ca śaktyaśa ca sarvapraharaṇāni ca duryòdhanò hi duṣṭātmā karṇaśa ca saha saubalaḥ na ca śatrura avajñeyaḥ parākṛtò 'pi balīyasā tatasa tana matama ājñāya keśavasya puraḥsarāḥ parasasrura yòjayiṣyantò rathaṃ cakragadābhṛtaḥ taṃ dīptama iva kālāgnima ākāśagama ivādhvagama candrasūryaprakāśābhyāṃ cakrābhyāṃ samalaṃkṛtama ardhacandraiśa ca candraiśa ca matsyaiḥ samṛgapakṣibhiḥ puṣpaiśa ca vividhaiśa citraṃ maṇiratnaiśa ca sarvaśaḥ taruṇādityasaṃkāśaṃ bṛhantaṃ cārudarśanama maṇihemavicitrāṅgaṃ sudhvajaṃ supatākinama sūpaskarama anādhṛṣyaṃ vaiyāghraparivāraṇama yaśòghnaṃ paratyamitrāṇāṃ yadūnāṃ nandivardhanama vājibhiḥ sainyasugrīvama edha puṣpabalāhakaiḥ sanātaiḥ saṃpādayāṃ cakruḥ saṃpannaiḥ sarvasaṃpadā mahimānaṃ tu kṛṣṇasya bhūya evābhivardhayana sughòṣaḥ patagendreṇa dhavajena yuyuje rathaḥ taṃ meruśikharaprakhyaṃ meghadundubhi nisvanama āruròha rathaṃ śaurira vimānama iva puṇyakṛta tataḥ sātyakima āròpya parayayau puruṣòttamaḥ pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca rathagòṣeṇa nādayana vayapòḍhābhra ghanaḥ kālaḥ kaṣaṇena samapadyata śivaśa cānuvavau vāyuḥ paraśāntama abhavada raviḥ paradakṣiṇānulòmāśa ca maṅgalyā mṛgapakṣiṇaḥ parayāṇe vāsudevasya babhūvura anuyāyinaḥ maṅgalyārtha padaiḥ śabdaira anvavartanta sarvaśaḥ sārasāḥ śatapatrāśa ca haṃsāśa ca madhusūdanama mantrāhuti mahāhòmaira hūyamānaśa ca pāvakaḥ paradakṣiṇaśikhò bhūtvā vidhūmaḥ samapadyata vasiṣṭhò vāmadevaśa ca bhūridyumnò gayaḥ karathaḥ śukranārada vālmīkā marutaḥ kuśikò bhṛguḥ barahma devarṣayaśa caiva kṛṣṇaṃ yadusukhāvahama paradakṣiṇama avartanta sahitā vāsavānujama evama etaira mahābhāgaira maharṣigaṇasādhubhiḥ pūjitaḥ parayayau kṛṣṇaḥ kurūṇāṃ sadanaṃ parati taṃ parayāntama anuprāyāta kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ bhīmasenārjunau còbhau mādrīputrau ca pāṇḍavau cekitānaśa ca vikrāntò dhṛṣṭaketuśa ca cedipaḥ darupadaḥ kāśirājaśa ca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ dhṛṣṭadyumnaḥ saputraśa ca virāṭaḥ kekayaiḥ saha saṃsādhanārthaṃ parayayuḥ kaṣatriyāḥ kaṣatriyarṣabhama tatò 'nuvrajya gòvindaṃ dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ rājñāṃ sakāśe dayutimāna uvācedaṃ vacasa tadā yò naiva kāmāna na bhayāna na lòbhāna nārthakāraṇāta anyāyama anuvarteta sathirabuddhira alòlupaḥ dharmajñò dhṛtimāna parājñaḥ sarvabhūteṣu keśavaḥ īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ devadevaḥ paratāpavāna taṃ sarvaguṇasaṃpannaṃ śarīvatsa kṛtalakṣaṇama saṃpariṣvajya kaunteyaḥ saṃdeṣṭuma upacakrame yā sā bālyāta parabhṛtya asmāna paryavardhayatābalā upavāsatapaḥ śīlā sadā savastyayane ratā devatātithipūjāsu guruśuśrūṣaṇe ratā vatsalā pariyaputrā ca pariyāsmākaṃ janārdana suyòdhana bhayāda yā nò 'tarāyatāmitrakarśana mahatò mṛtyusaṃbādhāda uttarana naura ivārṇavāta asmata kṛte ca satataṃ yayā duḥkhāni mādhava anubhūtānya aduḥkhārhā tāṃ sama pṛcchera anāmayama bhṛśama āśvāsayeśa caināṃ putraśòkapariplutāma abhivādya savajethāśa ca pāṇḍavāna parikīrtayana ūḍhāta parabhṛti duḥkhāni śavaśurāṇāma ariṃdama nikārāna atadarhā ca paśyantī duḥkhama aśnute api jātu sa kālaḥ sayāta kṛṣṇa duḥkhaviparyayaḥ yada ahaṃ mātaraṃ kaliṣṭāṃ sukhe dadhyāma ariṃdama paravrajantò 'navadhāvata sā kṛpaṇā putragṛddhinī rudatīma apahāyaināma upagacchāma yada vanama na nūnaṃ mariyate duḥkhaiḥ sā ceja jīvati keśava tathā putrādhibhira gāḍhama ārtā haya ānarta satkṛtā abhivādyā tu sā kṛṣṇa tavayā madvacanāda vibhò dhṛtarāṣṭraśa ca kauravyò rājānaśa ca vayò 'dhikāḥ bhīṣmaṃ daròṇaṃ kṛpaṃ caiva mahārājaṃ ca bāhlikama darauṇiṃ ca sòmadattaṃ ca sarvāṃśa ca bharatāna pṛthaka viduraṃ ca mahāprājñaṃ kurūṇāṃ mantradhāriṇama agādha buddhiṃ dharmajñaṃ savajethā madhusūdana itya uktvā keśavaṃ tatra rājamadhye yudhiṣṭhiraḥ anujñātò nivavṛte kṛṣṇaṃ kṛtvā paradakṣiṇama varajanna eva tu bībhatsuḥ sakhāyaṃ puruṣarṣabhama abravīta paravīraghnaṃ dāśārhama aparājitama yada asmākaṃ vibhò vṛttaṃ purā vai mantraniścaye ardharājyasya gòvinda viditaṃ sarvarājasu taca ceda dadyāda asaṅgena satkṛtyānavamanya ca pariyaṃ me sayāna mahābāhò mucyerana mahatò bhayāta ataśa ceda anyathā kartā dhārtarāṣṭrò 'nupāyavita antaṃ nūnaṃ kariṣyāmi kaṣatriyāṇāṃ janārdana evama ukte pāṇḍavena paryahṛṣyada vṛkòdaraḥ muhura muhuḥ karòdhavaśāta paravepata ca pāṇḍavaḥ vepamānaśa ca kaunteyaḥ parākròśana mahatò ravāna dhanaṃjaya vacaḥ śarutvā harṣòtsika manā bhṛśama tasya taṃ ninadaṃ śarutvā saṃprāvepanta dhanvinaḥ vāhanāni ca sarvāṇi śakṛna mūtraṃ parasusruvuḥ itya uktvā keśavaṃ tatra tathā còktvā viniścayama anujñātò nivavṛte pariṣvajya janārdanama teṣu rājasu sarveṣu nivṛtteṣu janārdanaḥ tūrṇama abhyapatada dhṛṣṭaḥ sainyasugrīva vāhanaḥ te hayā vāsudevasya dārukeṇa paracòditāḥ panthānama ācemura iva garasamānā ivāmbarama athāpaśyana mahābāhura ṛṣīna adhvani keśavaḥ barāhmyā śariyā dīpyamānāna sathitāna ubhayataḥ pathi sò 'vatīrya rathāta tūrṇama abhivādya janārdanaḥ yathāvata tāna ṛṣīna sarvāna abhyabhāṣata pūjayana kaca cila lòkeṣu kuśalaṃ kaca cida dharmaḥ savanuṣṭhitaḥ barāhmaṇānāṃ tarayò varṇāḥ kaca cita tiṣṭhanti śāsane tebhyaḥ parayujya tāṃ pūjāṃ paròvāca madhusūdanaḥ bhagavantaḥ kava saṃsiddhāḥ kā vīthī bhavatāma iha kiṃ vā bhagavatāṃ kāryama ahaṃ kiṃ karavāṇi vaḥ kenārthenòpasaṃprāptā bhagavantò mahītalama tama abravīja jāmadagnya upetya madhusūdanama pariṣvajya ca gòvindaṃ purā sucarite sakhā devarṣayaḥ puṇyakṛtò barāhmaṇāśa ca bahuśrutāḥ rājarṣayaśa ca dāśārha mānayantasa tapasvinaḥ devāsurasya daraṣṭāraḥ purāṇasya mahādyute sametaṃ pārthivaṃ kaṣatraṃ didṛkṣantaśa ca sarvataḥ sabhāsadaśa ca rājānasa tavāṃ ca satyaṃ janārdana etana mahata parekṣaṇīyaṃ daraṣṭuṃ gacchāma keśava dharmārthasahitā vācaḥ śaròtuma icchāmi mādhava tavayòcyamānāḥ kuruṣu rājamadhye paraṃtapa bhīṣmadròṇādayaśa caiva viduraśa ca mahāmatiḥ tavaṃ ca yādava śārdūlasabhāyāṃ vai sameṣyatha tava vākyāni divyāni tatra teṣāṃ ca mādhava śaròtuma icchāmi gòvinda satyāni ca śubhāni ca āpṛṣṭò 'si mahābāhò punara darakṣyāmahe vayama yāhya avighnena vai vīra darakṣyāmasa tavāṃ sabhā gatama [va] parayāntaṃ devakīputraṃ paravīra rujò daśa mahārathā mahābāhuma anvayuḥ śastrapāṇayaḥ padātīnāṃ sahasraṃ ca sādināṃ ca paraṃtapa bhòjyaṃ ca vipulaṃ rājana pareṣyāśa ca śataśò 'pare [ja] kathaṃ parayātò dāśārhò mahātmā madhusūdanaḥ kāni vā varajatasa tasya nimittāni mahaujasaḥ [va] tasya parayāṇe yānya āsanna adbhutāni mahātmanaḥ tāni me śṛṇu divyāni daivānya autpātikāni ca anabhre 'śaninirghòṣaḥ savidyutsamajāyata anvaga eva ca parjanyaḥ parāvarṣada vighane bhṛśama paratyaga ūhura mahānadyaḥ parāṅmukhāḥ sindhusattamāḥ vipārītā diśaḥ sarvā na parājñāyata kiṃ cana parājvalanna agnayò rājana pṛthivīsamakampata udapānāśa ca kumbhāśa ca parāsiñcaña śataśò jalama tamaḥ saṃvṛtama apya āsīta sarvaṃ jagada idaṃ tadā na diśò nādiśò rājana parajñāyante sama reṇunā parādurāsīna mahāña śabdaḥ khe śarīraṃ na dṛśyate sarveṣu rājana deśeṣu tada adbhutama ivābhavata parāmathnāda dhāstina puraṃ vātò dakṣiṇapaścimaḥ ārujana gaṇaśò vṛkṣāna paruṣò bhīmanisvanaḥ yatra yatra tu vārṣṇeyò vartate pathi bhārata tatra tatra sukhò vāyuḥ sarvaṃ cāsīta paradakṣiṇama vavarṣa puṣpavarṣaṃ ca kamalāni ca bhūriśaḥ samaśa ca panthā nirduḥkhò vayapetakuśa kaṇṭakaḥ sa gacchana barāhmaṇai rājaṃsa tatra tatra mahābhujaḥ arcyate madhuparkaiśa ca sumanòbhira vasu paradaḥ taṃ kiranti mahātmānaṃ vanyaiḥ puṣpaiḥ sugandhibhiḥ satriyaḥ pathi samāgamya sarvabhūtahite ratama sa śālibhavanaṃ ramyaṃ sarvasasya samācitama sukhaṃ paramadharmiṣṭhama atyagāda bharatarṣabha paśyana bahu paśūna garāmāna ramyāna hṛdayatòṣaṇāna purāṇi ca vayatikrāmana rāṣṭrāṇi vividhāni ca nityahṛṣṭāḥ sumanasò bhārataira abhirakṣitāḥ nòdvignāḥ paracakrāṇāma anayānāma akòvidāḥ upaplavyāda athāyāntaṃ janāḥ puranivāsinaḥ pathya atiṣṭhanta sahitā viṣvaksena didṛkṣayā te tu sarve sunāmānama agnima iddhama iva parabhuma arcayāma āsura arcyaṃ taṃ deśātithima upasthitama vṛkasthalaṃ samāsādya keśavaḥ paravīrahā parakīrṇaraśmāva āditye vimale lòhitāyati avatīrya rathāta tūrṇaṃ kṛtvā śaucaṃ yathāvidhi rathamòcanama ādiśya saṃdhyāma upaviveśa ha dārukò 'pi hayāna muktvā paricarya ca śāstrataḥ mumòca sarvaṃ varmāṇi muktvā caināna avāsṛjata abhyatītya tu tata sarvama uvāca madhusūdanaḥ yudhiṣṭhirasya kāryārthama iha vatsyāmahe kaṣapāma tasya tana matama ājñāya cakrura āvasathaṃ narāḥ kaṣaṇena cānna pānāni guṇavanti samārjayana tasmina garāme paradhānāsa tu ya āsana barāhmaṇā nṛpa āryāḥ kulīnā harīmantò barāhmīṃ vṛttima anuṣṭhitāḥ te 'bhigamya mahātmānaṃ hṛṣīkeśama ariṃdamama pūjāṃ cakrura yathānyāyama āśīra maṅgalasaṃyutāma te pūjayitvā dāśārhaṃ sarvalòkeṣu pūjitama nayavedayanta veśmāni ratnavanti mahātmane tāna parabhuḥ kṛtama itya uktvā satkṛtya ca yathārhataḥ abhyetya teṣāṃ veśmāni punara āyāta sahaiva taiḥ sumṛṣṭaṃ bhòjayitvā ca barāhmaṇāṃsa tatra keśavaḥ bhuktvā ca saha taiḥ sarvaira avasata tāṃ kaṣapāṃ sukhama [va] tathā dūtaiḥ samājñāya āyāntaṃ madhusūdanama dhṛtarāṣṭrò 'baravīda bhīṣmama arcayitvā mahābhujama daròṇaṃ ca saṃjayaṃ caiva viduraṃ ca mahāmatima duryòdhanaṃ ca sāmātyaṃ hṛṣṭaròmābravīda idama adbhutaṃ mahada āścaryaṃ śarūyate kurunandana satriyò bālāśa ca vṛddhāśa ca kathayanti gṛhe gṛhe satkṛtyācakṣate cānye tathaivānye samāgatāḥ pṛthaga vādāśa ca vartante catvareṣu sabhāsu ca upayāsyati dāśārhaḥ pāṇḍavārthe parākramī sa nò mānyaśa ca pūjyaśa ca sarvathā madhusūdanaḥ tasmina hi yātrā lòkasya bhūtānāma īśvarò hi saḥ tasmina dhṛtiśa ca vīryaṃ ca parajñā caujaśa ca mādhave sa mānyatāṃ naraśreṣṭhaḥ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ pūjitò hi sukhāya sayāda asukhaḥ sayāda apūjitaḥ sa ceta tuṣyati dāśārha upacāraira ariṃdamaḥ kṛtsnāna sarvāna abhiprāyāna parāpsyāmaḥ sarvarājasu tasya pūjārthama adyaiva saṃvidhatsva paraṃtapa sabhāḥ pathi vidhīyantāṃ sarvakāmasamāhitāḥ yathā parītira mahābāhò tavayi jāyeta tasya vai tathā kuruṣva gāndhāre kathaṃ vā bhīṣma manyase tatò bhīṣmādayaḥ sarve dhṛtarāṣṭraṃ janādhipama ūcuḥ paramama itya evaṃ pūjayantò 'saya tada vacaḥ teṣāma anumataṃ jañātvā rājā duryòdhanasa tadā sabhā vāstūni ramyāṇi paradeṣṭuma upacakrame tatò deśeṣu deśeṣu ramaṇīyeṣu bhāgaśaḥ sarvaratnasamākīrṇāḥ sabhāśa cakrura anekaśaḥ āsanāni vicitrāṇi yuktāni vividhaira guṇaiḥ satriyò gandhāna alaṃkārāna sūkṣmāṇi vasanāni ca guṇavantya annapānāni bhòjyāni vividhāni ca mālyāni ca sugandhīni tāni rājā dadau tataḥ viśeṣataśa ca vāsārthaṃ sabhāṃ garāme vṛkasthale vidadhe kauravò rājā bahuratnāṃ manòramāma etada vidhāya vai sarvaṃ devārhama atimānuṣama ācakhyau dhṛtarāṣṭrāya rājā duryòdhanasa tadā tāḥ sabhāḥ keśavaḥ sarvā ratnāni vividhāni ca asamīkṣyaiva dāśārha upāyāta kuru sadma tata [dhṛ] upaplavyāda iha kaṣattara upayātò janārdanaḥ vṛkasthale nivasati sa ca parātara ihaiṣati āhukānāma adhipatiḥ purògaḥ sarvasātvatāma mahāmanā mahāvīryò mahāmātrò janārdanaḥ saphītasya vṛṣṇivaṃśasya bhartā gòptā ca mādhavaḥ tarayāṇāma api lòkānāṃ bhagavāna parapitāmahaḥ vṛṣṇyandhakāḥ sumanasò yasya parajñāma upāsate ādityā vasavò rudrā yathābuddhiṃ bṛhaspateḥ tasmai pūjāṃ parayòkṣyāmi dāśārhāya mahātmane paratyakṣaṃ tava dharmajña tana me kathayataḥ śṛṇu ekavarṇaiḥ sukṛṣṇāṅgaira bāhlijātaira hayòttamaiḥ caturyuktāna rathāṃsa tasmai raukmāna dāsyāmi ṣòḍaśa nityaprabhinnāna mātaṅgāna īṣā dantāna parahāriṇaḥ aṣṭānucarama ekaikama aṣṭau dāsyāmi keśave dāsīnāma aprajātānāṃ śubhānāṃ rukmavarcasāma śatama asmai paradāsyāmi dāsānāma api tāvataḥ āvikaṃ bhahu susparśaṃ pārvatīyaira upāhṛtama tada apya asmai paradāsyāmi sahasrāṇi daśāṣṭa ca ajinānāṃ sahasrāṇi cīna deśòdbhavāni ca tānya apya asmai paradāsyāmi yāvada arhati keśavaḥ divārātrau ca bhātya eṣa sutejā vimalò maṇiḥ tama apya asmai paradāsyāmi tama apya arhati keśavaḥ ekenāpi patatya ahnā yòjanāni caturdaśa yānama aśvatarī yuktaṃ dāsye tasmai tada apya ahama yāvanti vāhanānya asya yāvantaḥ puruṣāśa ca te tatò 'ṣaṭa guṇama apya asmai bhòjyaṃ dāsyāmya ahaṃ sadā mama putrāśa ca pautrāśa ca sarve duryòdhanāda ṛte paratyudyāsyanti dāśārhaṃ rathaira mṛṣṭaira alaṃkṛtāḥ savalaṃkṛtāśa ca kalyāṇyaḥ pādaira eva sahasraśaḥ vāra mukhyā mahābhāgaṃ parayudyāsyanti keśavama nagarāda api yāḥ kāśa cida gamiṣyanti janārdanama daraṣṭuṃ kanyāśa ca kalyāṇyasa tāśa ca yāsyantya anāvṛtāḥ sastrī puruṣabālaṃ hi nagaraṃ madhusūdanama udīkṣate mahātmānaṃ bhānumantama iva parajāḥ mahādhvajapatākāśa ca kariyantāṃ sarvatòdiśama jalāvasiktò virajāḥ panthāsa tasyeti cānvaśāta duḥśāsanasya ca gṛhaṃ duryòdhana gṛhāda varama tada asya kariyatāṃ kaṣipraṃ susaṃmṛṣṭama alaṃkṛtama etada dhi rucira ākāraiḥ parāsādaira upaśòbhitama śivaṃ ca ramaṇīyaṃ ca sarvartusu mahādhanama sarvama asmina gṛhe ratnaṃ mama duryòdhanasya ca yada yada arheta sa vārṣṇeyasa tata tada deyama asaṃśayama [vi] rājana bahumataśa cāsi tarailòkyasyāpi sattamaḥ saṃbhāvitaśa ca lòkasya saṃmataśa cāsi bhārata yata tavama evaṃgate barūyāḥ paścime vayasi sathitaḥ śāstrāda vā supratarkāda vā susthiraḥ sathavirò haya asi lòkhāśmanīva bhāḥ sūrye mahòrmira iva sāgare dharmasa tavayi mahāna rājanna iti vayavasitāḥ parajāḥ sadaiva bhāvitò lòkò guṇaughaisa tava pārthiva guṇānāṃ rakṣaṇe nityaṃ parayatasva sabāndhavaḥ ārjavaṃ paratipadyasva mā bālyāda bahudhā naśīḥ rājyaṃ putrāṃśa ca pautrāṃśa ca suhṛdaśa cāpi supriyāna yata tavaṃ ditsasi kṛṣṇāya rājanna atithaye bahu etada anyaca ca dāśārhaḥ pṛthivīma api cārhati na tu tavaṃ dharmama uddhiśya tasya vā pariyakāraṇāta etada icchasi kṛṣṇāya satyenātmānama ālabhe māyaiṣātattvama evaitaca chadmaitada bhūridakṣiṇa jānāmi te mataṃ rājana gūḍhaṃ bāhyena karmaṇā pañca pañcaiva lipsanti garāmakāna pānavā nṛpa na ca ditsasi tebhyasa tāṃsa taca chamaṃ kaḥ kariṣyati arthena tu mahābāhuṃ vārṣṇeyaṃ tavaṃ jihīrṣasi anenaivābhyupāyena pāṇḍavebhyò bibhitsasi na ca vittena śakyò 'sau nòdyamena na garhayā anyò dhanaṃjayāta kartuma etata tattvaṃ baravīmi te veda kṛṣṇasya māhātmyaṃ vedāsya dṛḍhabhaktitāma atyājyama asya jānāmi parāṇaisa tulyaṃ dhanaṃjayama anyata kumbhāda apāṃ purṇāda anyata pādāvasecanāta anyata kuśalasaṃpraśnāna naiṣiṣyati janārdanaḥ yata tava asya pariyama ātithyaṃ mānārhasya mahātmanaḥ tada asmai kariyatāṃ rājana mānārhò hi janārdanaḥ āśaṃsamānaḥ kalyāṇaṃ kurūna abhyeti keśavaḥ yenaiva rājanna arthena tada evāsmā upākuru śamama icchati dāśārhasa tava duryòdhanasya ca pāṇḍavānāṃ ca rājendra tada asya vacanaṃ kuru pitāsi rājana putrāsa te vṛddhasa tavaṃ śiśavaḥ pare vartasva pitṛvata teṣu vartante te hi putravata [dura] yada āha virudaḥ kṛṣṇe sarvaṃ tata satyama ucyate anuraktò haya asaṃhāryaḥ pārthāna parati janārdanaḥ yata tu satkārasaṃyuktaṃ deyaṃ vasu janārdane anekarūpaṃ rājendra na tada deyaṃ kadā cana deśaḥ kālasa tathāyuktò na hi nārhati keśavaḥ maṃsyatya adhòkṣajò rājana bhayāda arcati māma iti avamānaśa ca yatra sayāta kaṣatriyasya viśāṃ pate na tata kuryāda budhaḥ kāryama iti me niścitā matiḥ sa hi pūjyatamò devaḥ kṛṣṇaḥ kamalalòcanaḥ tarayāṇāma api lòkānāṃ viditaṃ mama sarvathā na tu tasmina paradeyaṃ sayāta tathā kāryagatiḥ parabhò vigrahaḥ samupārabdhò na hi śāmyatya avigrahāta [va] tasya tada vacanaṃ śarutvā bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ vaicitravīryaṃ rājānama idaṃ vacanama abravīta satkṛtò 'satkṛtò vāpi na karudhyeta janārdanaḥ nālama anyama avajñātuma avajñātò 'pi keśavaḥ yata tu kāryaṃ mahābāhò manasā kāryatāṃ gatama sarvòpāyaira na taca chakyaṃ kena cita kartuma anyathā sa yada barūyāna mahābāhusa tata kāryama aviśaṅkayā vāsudevena tīrthena kaṣipraṃ saṃśāmya pāṇḍavaiḥ dharmyama arthyaṃ sa dharmātmā dharuvaṃ vaktā janārdanaḥ tasmina vācyāḥ pariyā vācò bhavatā bāndhavaiḥ saha [dura] na paryāyò 'sati yada rājaña śariyaṃ niṣkevalāma ahama taiḥ sahemāma upāśnīyāṃ jīvaña jīvaiḥ pitāmaha idaṃ tu sumahata kāryaṃ śṛṇu me yata samarthitama parāyaṇaṃ pāṇḍavānāṃ niyaṃsyāmi janārdanama tasmina baddhe bhaviṣyanti vṛṣṇayaḥ pṛthivī tathā pāṇḍavāśa ca vidheyā me sa ca parātara ihaiṣyati atròpāyaṃ yathā samyaṅa na budhyeta janārdanaḥ na cāpāyò bhaveta kaśa cita tada bhavāna parabravītu me [va] tasya tada vacanaṃ śarutvā ghòraṃ kṛṣṇābhisaṃhitama dhṛtarāṣṭraḥ sahāmātyò vayathitò vimanābhavata tatò duryòdhanama idaṃ dhṛtarāṣṭrò 'baravīda vacaḥ maivaṃ vòcaḥ parajā pāla naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ dūtaśa ca hi hṛṣīkeśaḥ saṃbandhī ca pariyaśa ca naḥ apāpaḥ kauraveyeṣu kathaṃ bandhanama arhati [bhīsma] parītò dhṛtarāṣṭrāyaṃ tava putraḥ sumandadhīḥ vṛṇòtya anarthaṃ natva arthaṃ yācyamānaḥ suhṛdgaṇaiḥ imama utpathi vartantaṃ pāpaṃ pāpānubandhinama vākyāni suhṛdāṃ hitvā tavama apya asyānuvartase kṛṣṇama akliṣṭakarmāṇama āsādyāyaṃ sudurmatiḥ tava putraḥ sahāmātyaḥ kaṣaṇena na bhaviṣyati pāpasyāsya nṛśaṃsasya tayaktaharmasya durmateḥ nòtsahe 'narthasaṃyuktāṃ vācaṃ śaròtuṃ kathaṃ cana [va] itya uktvā bharataśreṣṭhò vṛddhaḥ paramamanyumāna utthāya tasmāta parātiṣṭhada bhīṣmaḥ satyaparākramaḥ [va] parātara utthāya kṛṣṇasa tu kṛtavāna sarvama āhnikama barāhmaṇaira abhyanujñātaḥ parayayau nagaraṃ parati taṃ parayāntaṃ mahābāhuma anujñāpya tatò nṛpa paryavartanta te sarve vṛkasthalanivāsinaḥ dhārtarāṣṭrāsa tama āyāntaṃ paratyujjagmuḥ savalaṃkṛtāḥ duryòdhanama ṛte sarve bhīṣmadròṇakṛpādayaḥ paurāśa ca bahulā rājana hṛṣīkeśaṃ didṛkṣavaḥ yānaira bahuvidhaira anye padbhira eva tathāpare sa vai pathi samāgamya bhīṣmeṇākliṣṭa karmaṇā daròṇena dhārtarāṣṭraiśa ca taira vṛtò nagaraṃ yayau kṛṣṇa saṃmānanārthaṃ ca nagaraṃ samalaṃkṛtama babhūvū rājamārgāśa ca bahuratnasamācitāḥ na sama kaśa cida gṛhe rājaṃsa tada āsīda bharatarṣabha na satrī na vṛddhò na śiśura vāsudeva didṛkṣayā rājamārge narā na sama saṃbhavantya avaniṃ gatāḥ tathā hi sumahada rājana hṛṣīkeśa paraveśane āvṛtāni varastrībhira gṛhāṇi sumahāntya api paracalantīva bhāreṇa dṛśyante sama mahītale tathā ca gatimantasa te vāsudevasya vājinaḥ paranaṣṭagatayò 'bhūvana rājamārge naraira vṛte sa gṛhaṃ dhṛtarāṣṭrasya parāviśaca chatrukarśanaḥ pāṇḍuraṃ puṇḍarīkākṣaḥ parāsādaira upaśòbhitama tisraḥ kakṣyā vayatikramya keśavò rājaveśmanaḥ vaicitra vīryaṃ rājānama abhyagacchada ariṃdamaḥ ahyāgacchati dāśārhe parajñā cakṣura nareśvaraḥ sahaiva daròṇa bhīṣmābhyāma udatiṣṭhana mahāyaśāḥ kṛpaśa ca sòmadattaśa ca mahārājaśa ca bāhlikaḥ āsanebhyò 'calana sarve pūjayantò janārdanama tatò rājānama āsādya dhṛtarāṣṭraṃ yaśasvinama sa bhīṣmaṃ pūjayāma āsa vārṣṇeyò vāgbhira añjasā teṣu dharmānupūrvīṃ tāṃ parayujya madhusūdanaḥ yathā vayaḥ samīyāya rājabhisa tatra mādhavaḥ atha daròṇaṃ saputraṃ sa bāhlīkaṃ ca yaśasvinama kṛpaṃ ca sòmadattaṃ ca samīyāya janārdanaḥ tatrāsīda ūrjitaṃ mṛṣṭaṃ kāñcanaṃ mahada āsanama śāsanāda dhṛtarāṣṭrasya tatròpāviśada acyutaḥ atha gāṃ madhuparkaṃ cāpya udakaṃ ca janārdane upajahrura yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭra puròhitāḥ kṛtātithyasa tu gòvindaḥ sarvāna parihasana kurūna āste saṃbandhakaṃ kurvana kurubhiḥ parivāritaḥ sò 'racitò dhṛtarāṣṭreṇa pūjitaśa ca mahāyaśāḥ rājānaṃ samanujñāpya nirākrāmada ariṃdamaḥ taiḥ sametya yathānyāyaṃ kurubhiḥ kurusaṃsadi vidurāvasathaṃ ramyama upātiṣṭhata mādhavaḥ viduraḥ sarvakalyāṇaira abhigamya janārdanama arcayāma āsa dāśārhaṃ sarvakāmaira upasthitama kṛtātithyaṃ tu gòvindaṃ viduraḥ sarvadharmavita kuśalaṃ pāṇḍuputrāṇāma apṛcchana madhusūdanama parīyamāṇasya suhṛdò viduṣò buddhisattamaḥ dharmanityasya ca tadā gatadòṣasya dhīmataḥ tasya sarvaṃ savistāraṃ pāṇḍavānāṃ viceṣṭitama kaṣattura ācaṣṭa dāśārhaḥ sarvapratyakṣadarśivāna [va] athòpagamya vidurama apahāhṇe janārdanaḥ pitṛṣvasāraṃ gòvindaḥ sò 'bhayagacchada ariṃdamaḥ sā dṛṣṭvā kṛṣṇama āyāntaṃ parasannāditya varcasama kaṇṭhe gṛhītvā parākròśata pṛthā pārthāna anusmarana teṣāṃ sattvavatāṃ madhye gòvindaṃ sahacāriṇama cirasya dṛṣṭvā vārṣṇeyaṃ bāṣpama āhārayata pṛthā sābravīta kṛṣṇama āsīnaṃ kṛtātithyaṃ yudhāṃ patima bāṣpagadgada pūrṇena mukhena pariśuṣyatā ye te bālyāta parabhṛtyeva guruśuśrūṣaṇe ratāḥ parasparasya suhṛdaḥ saṃmatāḥ samacetasaḥ nikṛtyā bharaṃśitā rājyāja janārhā nirjanaṃ gatāḥ vinītakròdhaharśāśa ca barahmaṇyāḥ satyavādinaḥ tayaktvā pariya sukhe pārthā rudantīma apahāya māma ahārṣuśa ca vanaṃ yāntaḥ samūlaṃ hṛdayaṃ mama atadarhā mahātmānaḥ kathaṃ keśava pāṇḍavāḥ ūṣura mahāvane tāta siṃhavyāghra gajākule bālā vihīnāḥ pitrā te mayā satatalālitāḥ apaśyantaḥ savapitarau kathama ūṣura mahāvane śaṅkhadundubhinirghòṣaira mṛdaṅgaira vaiṇavaira api pāṇḍavāḥ samabòdhyanta bālyāta parabhṛti keśava ye sama vāraṇaśabdena hayānāṃ heṣitena ca rathanemi ninādaiśa ca vayabòdhyanta sadā gṛhe śaṅkhabherī ninādena veṇuvīṇānunādinā puṇyāhaghòṣamiśreṇa pūjyamānā davijātibhiḥ vastrai ratnaira alaṃkāraiḥ pūjayantò davijanmanaḥ gīrbhira maṅgalayuktābhira bāhmaṇānāṃ mahātmanāma arcitaira arcanārhairśa ca satubvadbhira abhinanditāḥ parāsādāgreṣva abòdhyanta rāṅka vājina śāyinaḥ te nūnaṃ ninadaṃ śarutvā śavāpadānāṃ mahāvane na samòpayānti nidrāṃ vai atadarhā janārdana bherīmṛdaṅganinanaiḥ śaṅkhavaiṇava nisvanaiḥ satrīṇāṃ gītaninādaiśa ca madhuraira madhusūdana bandi māgadha sūtaiśa ca satuvadbhira bòdhitāḥ kathama mahāvane vayabòdhyanta śavāpadānāṃ rutena te harīmāna satyadhṛtira dāntò bhūtānāma anukampitā kāmadveṣau vaśe kṛtvā satāṃ vartmānuvartate ambarīṣasya māndhātura yayātera nahuṣasya ca bharatasya dilīpasya śibera auśīnarasya ca rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ dhuraṃ dhatte durudvahāma śīlavṛttòpasaṃpannò dharmajñaḥ satyasaṃgaraḥ rājā sarvaguṇòpetasa tarailòkyasyāpi yò bhaveta ajātaśatrura dharmātmā śuddhajāmbūnadaprabhaḥ śareṣṭhaḥ kuruṣu sarveṣu dharmataḥ śarutavṛttataḥ pariyadarśanò dīrghabhujaḥ kathaṃ kṛṣṇa yudhiṣṭhiraḥ yaḥ sa nāgāyuta parāṇò vātaraṃhā vṛkòdaraḥ amarṣī pāṇḍavò nityaṃ pariyò bharātuḥ pariyaṃ karaḥ kīcakasya ca sajñātera yò hantā madhusūdana śūraḥ karòdhavaśānāṃ ca hiḍimbasya bakasya ca parākrame śakrasamò vāyuvegasamò jave maheśvara samaḥ karòdhe bhīmaḥ paraharatāṃ varaḥ karòdhaṃ balama amarṣaṃ ca yò nidhāya paraṃtapaḥ jitātmā pāṇḍavò 'marṣī bharātusa tiṣṭhati śāsane tejòrāśiṃ mahātmānaṃ balaughama amitaujasama bhīmaṃ paradarśanenāpi bhīmasenaṃ janārdana taṃ mamācakṣva vārṣṇeya kathama adya vṛkòdaraḥ āste parighabāhuḥ sa madhyamaḥ pāṇḍavò 'cayuta arjunenārjunò yaḥ sa kṛṣṇa bāhusahasriṇā davibāhuḥ sapardhate nityama atītenāpi keśava kaṣipatya ekena vegena pañcabāṇaśatāni yaḥ iṣvastre sadṛśe rājñaḥ kārtavīryasya pāṇḍavaḥ tejasādityasadṛśò maharṣipratimò dame kaṣamayā pṛthivī tulyaṃ mahendrasamavikramaḥ ādhirājyaṃ mahada dīptaṃ parathitaṃ madhusūdana āhṛtaṃ yena vīryeṇa kurūṇāṃ sarvarājasu yasya bāhubalaṃ ghòraṃ kauravāḥ paryupāsate sa sarvarathināṃ śareṣṭha pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ yò 'pāśrayaḥ pāṇḍavānāṃ devānāma iva vāsavaḥ sa te bharātā sakhā caiva kathama adya dhanaṃjayaḥ dayāvāna sarvabhūteṣu harīniṣedhò mahāstravita mṛduśa ca sukumāraśa ca dhārmikaśa ca pariyaśa ca me sahadevò maheṣvāsaḥ śūraḥ samitiśòbhanaḥ bharātṝṇāṃ kṛṣṇa śuśrūṣura dharmārthakuśalò yuvā sadaiva sahadevasya bharātarò madhusūdana vṛttaṃ kalyāṇa vṛttasya pūjayanti mahātmanaḥ jayeṣṭhāpacāyinaṃ vīraṃ sahadevaṃ yudhāṃ patima śuśrūṣuṃ mama vārṣṇeya mādrīputraṃ paracakṣva me sukumārò yuvā śūrò darśanīyaśa ca pāṇḍavaḥ bharātṝṇāṃ kṛṣṇa sarveṣāṃ pariyaḥ parāṇò bahiścaraḥ citrayòdhī ca nakulò maheṣvāsò mahābalaḥ kaca cita sa kuśalī kṛṣṇa vatsò mama sukhaidhitaḥ sukhòcitama aduḥkhārhaṃ sukumāraṃ mahārathama api jātu mahābāhò paśyeyaṃ nakulaṃ punaḥ pakṣma saṃpātaje kāle nakulena vinākṛtā na labhāmi sukhaṃ vīra sādya jīvāmi paśya māma sarvaiḥ putraiḥ pariyatamā daraupadī me janārdana kulīnā śīlasaṃpannā sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ putra lòkāta patilòkāna vṛṇvānā satyavādinī pariyāna putrāna parityajya pāṇḍavāna anvapadyata mahābhijana saṃpannā sarvakāmaiḥ supūjitā īśvarī sarvakalyāṇī daraupadī kathama acyuta patibhiḥ pañcabhiḥ śūraira agnikalpaiḥ parahāribhiḥ upapannā maharṣvāsaira daraupadī duḥkhabhāginī caturdaśama imaṃ varṣaṃ yana nāpaśyama ariṃdama putrādhibhiḥ paridyūnāṃ daraupadīṃ satyavādinīma na nūnaṃ karmabhiḥ puṇyaira aśnute puruṣaḥ sukhama daraupadī ceta tathā vṛttā nāśnute sukhama avyayama na pariyò mama kṛṣṇāya bībhatsura na yudhiṣṭhiraḥ bhīmasenò yamau vāpi yada apaśyaṃ sabhā gatāma na me duḥkhataraṃ kiṃ cida bhūtapūrvaṃ tatò 'dhikama yada daraupadīṃ nivātasthāṃ śavaśurāṇāṃ samīpagāma ānāyitāma anāryeṇa karòdhalòbhānuvartinā sarve paraikṣanta kurava ekavastrāṃ sabhā gatāma tatraiva dhṛtarāṣṭraśa ca mahārājaśa ca bāhlikaḥ kṛpaśa ca sòmadattaśa ca nirviṇṇāḥ kuravasa tathā tasyāṃ saṃsadi sarvasyāṃ kaṣattāraṃ pūjayāmya ahama vṛttena hi bhavatya āryò na dhanena na vidyayā tasya kṛṣṇa mahābuddhera gambhīrasya mahāmanaḥ kaṣattuḥ śīlama alaṃkārò lòkāna viṣṭabhya tiṣṭhati sā śòkārtā ca hṛṣṭā ca dṛṣṭvā gòvindama āgatama nānāvidhāni duḥkhāni sarvāṇya evānvakīrtayata pūrvaira ācaritaṃ yata tata kurājabhira ariṃdama akṣadyūtaṃ mṛgavadhaḥ kaca cida eṣāṃ sukhāvahama tana māṃ dahati yata kṛṣṇā sabhāyāṃ kuru saṃnidhau dhārtarāṣṭraiḥ parikliṣṭā yathā na kuśalaṃ tathā nirvāsanaṃ ca nagarāta paravrajyā ca paraṃtapa nānāvidhānāṃ duḥkhānāma āvāsò 'sami janārdana ajñātacaryā bālānāma avaròdhaśa ca keśava na sama kaleśatamaṃ me sayāta putraiḥ saha paraṃtapa duryòdhanena nikṛtā varṣama adya caturdaśama duḥkhāda api sukhaṃ na sayāda yadi puṇyaphalakṣayaḥ na me viśeṣò jātva āsīda dhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaiḥ tena satyena kṛṣṇa tavāṃ hatāmitraṃ śariyā vṛtama asmāda vimuktaṃ saṃgrāmāta paśyeyaṃ pāṇḍavaiḥ saha naiva śakyāḥ parājetuṃ sattvaṃ haya eṣāṃ tathāgatama pitaraṃ tava eva garheyaṃ nātmānaṃ na suyòdhanama yenāhaṃ kuntibhòjāya dhanaṃ dhūrtaira ivārpitā bālāṃ māma āryakasa tubhyaṃ karīḍantīṃ kandu hastakāma adadāta kuntibhòjāya sakhā sakhye mahātmane sāhaṃ pitrā ca nikṛtā śavaśuraiśa ca paraṃtapa atyantaduḥkhitā kṛṣṇa kiṃ jīvitaphalaṃ mama yana mā vāga abravīna naktaṃ sūtake savyasācinaḥ putrasa te pṛthivīṃ jetā yaśaśa cāsya divaṃ sapṛśeta hatvā kurūna garāmajanye rājyaṃ parāpya dhanaṃjayaḥ bharātṛbhiḥ saha kaunteyasa tarīna medhāna āhariṣyati nāhaṃ tāma abhyasūyāmi namò dharmāya vedhase kṛṣṇāya mahate nityaṃ dharmò dhārayati parajāḥ dharmaśa ceda asti vārṣṇeya tathā satyaṃ bhaviṣyati tavaṃ cāpi tata tathā kṛṣṇa sarvaṃ saṃpādayiṣyasi na māṃ mādhava vaidhavyaṃ nārthanāśò na vairitā tathā śòkāya bhavati yathā putraira vinābhavaḥ yāhaṃ gāṇḍīvadhanvānaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varama dhanaṃjayaṃ na paśyāmi kā śāntira hṛdayasya me idaṃ caturdaśaṃ varṣaṃ yana nāpaśyaṃ yudhiṣṭhirama dhanaṃjayaṃ ca gòvinda yamau taṃ ca vṛkòdarama jīvanāśaṃ paranaṣṭānāṃ śarāddhaṃ kurvanti mānavāḥ arthatasa te mama mṛtāsa teṣāṃ cāhaṃ janārdana barūyā mādhava rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhirama bhūyāṃsa te hīyate dharmò mā putraka vṛthā kṛthāḥ parāśrayā vāsudeva yā jīvāmi dhiga astu māma vṛtteḥ kṛpaṇa labdhāyā apratiṣṭhaiva jayāyasī athò dhanaṃjayaṃ barūyā nityòdyuktaṃ vṛkòdarama yadarthaṃ kaṣatriyā sūte tasya vò 'tikramiṣyati asmiṃśa ceda āgate kāle kālò vò'tikramiṣyati lòkasaṃbhāvitāḥ santaḥ sunṛśaṃsaṃ kariṣyatha nṛśaṃsena ca vò yuktāṃsa tayajeyaṃ śāśvatīḥ samāḥ kāle hi samanuprāpte tayaktavyama api jīvitama mādrīputrau ca vaktavyau kaṣatradharmaratau sadā vikrameṇārjitāna bhògāna vṛṇītaṃ jīvitāda api vikramādhigatā haya arthāḥ kaṣatradharmeṇa jīvataḥ manò manuṣyasya sadā parīṇanti puruṣòttama gatvā barūhi mahābāhò sarvaśastrabhṛtāṃ varama arjunaṃ pāṇḍavaṃ vīraṃ daraupadyāḥ padavīṃ cara viditau hi tavātyantaṃ karuddhāva iva yathāntakau bhīmārjunau nayetāṃ hi devāna api parāṃ gatima tayòśa caitada avajñānaṃ yata sā kṛṣṇā sabhāṃ gatā duḥśāsanaśa ca karṇaśa ca paruṣāṇya abhyabhāṣatāma duryòdhanò bhīmasenama abhyagacchana manasvinama paśyatāṃ kurumukhyānāṃ tasya darakṣyati yata phalama na hi vairaṃ samāsādya paraśāmyati vṛkòdaraḥ sucirāda api bhīmasya na hi vairaṃ paraśāmyati yāvadantaṃ na nayati śātravāña śatrukarśanaḥ na duḥkhaṃ rājyaharaṇaṃ na ca dayūte parājayaḥ paravrājanaṃ ca putrāṇāṃ na me tadduḥkhakāraṇama yata tu sā bṛhatī śayāmā ekavastrā sabhāṃ gatā aśṛṇòta paruṣā vācasa tatò duḥkhataraṃ nu kima satrī dharmiṇī varāròhā kaṣatradharmaratā sadā nādhyagacchata tathā nāthaṃ kṛṣṇā nāthavatī satī yasyā mama saputrāyāsa tavaṃ nāthò madhusūdana rāmaśa ca balināṃ śareṣṭhaḥ paradyumnaśa ca mahārathaḥ sāhama evaṃvidhaṃ duḥkhaṃ sahe 'daya puruṣòttama bhīme jīvati durdharṣe vijaye cāpalāyini tata āśvāsayāma āsa putrādhibhira abhiplutāma pitṛṣvasāraṃ śòcantīṃ śauriḥ pārtha sakhaḥ pṛthāma kā nu sīmantinī tavādṛga lòkeṣva asti pitṛṣvasaḥ śūrasya rājñò duhitā ājamīḍha kulaṃ gatā mahākulīnā bhavatī darahāda dharadama ivāgatā īśvarī sarvakalyāṇī bhartā paramapūjitā vīrasūra vīra patnī ca sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ sukhaduḥkhe mahāprājñe tavādṛśī sòḍhuma arhati nidrā tandrī karòdhaharṣau kaṣutpipāse himātapau etāni pārthā nirjitya nityaṃ vīrāḥ sukhe ratāḥ tayaktagrāmya sukhāḥ pārthā nityaṃ vīra sukhapriyāḥ na te savalpena tuṣyeyura mahòtsāhā mahābalāḥ antaṃ dhīrā niṣevante madhyaṃ garāmyasukhapriyāḥ uttamāṃśa ca parikleśāna bhògāṃśa cātīva mānuṣāna anteṣu remire dhīrā na te madhyeṣu remire antaprāptiṃ sukhāma āhura duḥkhama antarama antayòḥ abhivādayanti bhavatīṃ pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayā ātmānaṃ ca kuśalinaṃ nivedyāhura anāmayama arògāna sarvasiddhārthāna kaṣipraṃ darakṣyasi pāṇḍavāna īśvarāna sarvalòkasya hatāmitrāña śariyā vṛtāna evama āśvāsitā kuntī paratyuvāca janārdanama putrādhibhira abhidhvastā nigṛhyābuddhijaṃ tamaḥ yada yata teṣāṃ mahābāhò pathyaṃ sayāna madhusūdana yathā yathā tavaṃ manyethāḥ kuryāḥ kṛṣṇa tathā tathā avilòpena dharmasya anikṛtyā paraṃtapa parabhāvajñāsmi te kṛṣṇa satyasyābhijanasya ca vayavasthāyāṃ ca mitreṣu buddhivikramayòsa tathā tavama eva naḥ kule dharmasa tavaṃ satyaṃ tavaṃ tapò mahata tavaṃ tarātā tavaṃ mahada barahma tavayi sarvaṃ paratiṣṭhitama yathaivāttha tathaivaitata tavayi satyaṃ bhaviṣyati tāma āmantrya ca gòvindaḥ kṛtvā cābhipradakṣiṇama parātiṣṭhata mahābāhura duryòdhana gṛhāna parati [va] pṛthāma āmantrya gòvindaḥ kṛtvā cāpi paradakṣiṇama duryòdhana gṛhaṃ śaurira abhyagacchada ariṃdamaḥ lakṣmyā paramayā yuktaṃ puraṃdara gṛhòpamama tasya kakṣyā vayatikramya tisrò davāḥsthaira avāritaḥ tatò 'bharaghanasaṃkāśaṃ girikūṭama ivòcchritama śariyā javalantaṃ parāsādama āruròha mahāyaśāḥ tatra rājasahasraiśa ca kurubhiśa cābhisaṃvṛtama dhārtarāṣṭraṃ mahābāhuṃ dadarśāsīnama āsane duḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca śakuniṃ cāpi saubalama duryòdhana samīpe tāna āsanasthāna dadarśa saḥ abhyāgacchati dāśārhe dhārtarāṣṭrò mahāyaśāḥ udatiṣṭhata sahāmātyaḥ pūjayana madhusūdanama sametya dhārtarāṣṭreṇa sahāmātyena keśavaḥ rājabhisa tatra vārṣṇeyaḥ samāgacchada yathā vayaḥ tatra jāmbūnadamayaṃ paryaṅkaṃ supariṣkṛtama vividhāstaraṇāstīrṇama abhyupāviśada acyutaḥ tasmina gāṃ madhuparkaṃ ca upahṛtya janārdane nivedayāma āsa tadā gṛhāna rājyaṃ ca kauravaḥ tatra gòvindama āsīnaṃ parasannāditya varcasama upāsāṃ cakrire sarve kuravò rājabhiḥ saha tatò duryòdhanò rājā vārṣṇeyaṃ jayatāṃ varama nayamantrayada bhòjanena nābhyanandaca ca keśavaḥ tatò duryòdhanaḥ kṛṣṇama abravīda rājasaṃsadi mṛdupūrvaṃ śaṭhòdarkaṃ karṇama ābhāṣya kauravaḥ kasmāda annāni pānāni vāsāṃsi śayanāni ca tavadarthama upanītāni nāgrahīsa tavaṃ janārdana ubhayòśa cādadaḥ sāhyama ubhayòśa ca hate rataḥ saṃbandhī dayitaśa cāsi dhṛtarāṣṭrasya mādhava tavaṃ hi gòvinda dharmārthau vettha tattvena sarvaśaḥ tatra kāraṇama icchāmi śaròtuṃ cakragadādhara sa evama uktò gòvindaḥ paratyuvāca mahāmanāḥ oghameghasvanaḥ kāle paragṛhya vipulaṃ bhujama anambū kṛtama agrastama anirastama asaṃkulama rājīvanetrò rājānaṃ hetumadvākyama uttamama kṛtārthā bhuñjate dūtāḥ pūjāṃ gṛhṇanti caiva hi kṛtārthaṃ māṃ sahāmātyasa tavama arciṣyasi bhārata evama uktaḥ paratyuvāca dhārtarāṣṭrò janārdanama na yuktaṃ bhavatāsmāsu paratipattuma asāṃpratama kṛtārthaṃ cākṛtārthaṃ ca tavāṃ vayaṃ madhusūdana yatāmahe pūjayituṃ gòvinda na ca śaknumaḥ na ca tata kāraṇaṃ vidmò yasmina nò madhusūdana pūjāṃ kṛtāṃ parīyamāṇaira nāmaṃsthāḥ puruṣòttama vairaṃ nò nāsti bhavatā gòvinda na ca vigrahaḥ sa bhavāna parasamīkṣyaitana nedṛśaṃ vaktuma arhati evama uktaḥ paratyuvāca dhārtarāṣṭraṃ janārdanaḥ abhivīkṣya sahāmātyaṃ dāśārhaḥ parahasanna iva nāhaṃ kāmāna na saṃrambhāna na daveṣāna nārthakāraṇāta na hetuvādāla lòbhāda vā dharmaṃ jahyāṃ kathaṃ cana saṃprīti bhòjyānya annāni āpada bhòjyāni vā punaḥ na ca saṃprīyase rājana na cāpya āpada gatā vayama akasmāda daviṣase rājaña janmaprabhṛti pāṇḍavāna pariyānuvartinò bharātṝna sarvaiḥ samuditāna guṇaiḥ akasmāca caiva pārthānāṃ daveṣaṇaṃ nòpapadyate dharme sathitāḥ pāṇḍaveyāḥ kasa tāna kiṃ vaktuma arhati yasa tāna daveṣṭi sa māṃ daveṣṭi yasa tāna anu sa māma anu aikātmyaṃ māṃ gataṃ viddhi pāṇḍavaira dharmacāribhiḥ kāmakròdhānuvartī hi yò mòhāda virurutsate guṇavantaṃ ca yò daveṣṭi tama āhuḥ puruṣādhamama yaḥ kalyāṇa guṇāña jañātīna mòhāla lòbhāda didṛkṣate sò 'jitātmājita karòdhò naciraṃ tiṣṭhati śariyama atha yò guṇasaṃpannāna hṛdayasyāpriyāna api pariyeṇa kurute vaśyāṃśa ciraṃ yaśasi tiṣṭhati sarvama etada abhòktavyama annaṃ duṣṭābhisaṃhitama kaṣattura ekasya bhòktavyama iti me dhīyate matiḥ evama uktvā mahābāhura duryòdhanama amarṣaṇama niścakrāma tataḥ śubhrāda dhārtarāṣṭra niveśanāta niryāya ca mahābāhura vāsudevò mahāmanāḥ niveśāya yayau veśma virudasya mahātmanaḥ tama abhyagacchada daròṇaśa ca kṛpò bhīṣmò 'tha bāhlikaḥ kuravaśa ca mahābāhuṃ virudasya gṛhe sathitama te 'bhigamyābruvaṃsa tatra kuravò madhusūdanama nivedayāmò vārṣṇeya saratnāṃsa te gṛhānvayama tāna uvāca mahātejāḥ kauravāna madhusūdanaḥ sarve bhavantò gacchantu sarvā me 'pacitiḥ kṛtā yāteṣu kuruṣu kaṣattā dāśārhama aparājitama abhyarcayāma āsa tadā sarvakāmaiḥ parayatnavāna tataḥ kaṣattānna pānāni śucīni guṇavanti ca upāharada anekāni keśavāya mahātmane taira tarpayitvā parathamaṃ barāhmaṇāna madhusūdanaḥ vedavidbhyò dadau kṛṣṇaḥ paramadraviṇānya api tatò 'nuyāyibhiḥ sārdhaṃ marudbhira iva vāsavaḥ vidurānnāni bubhuje śucīni guṇavanti ca [va] taṃ bhuktavantama āśvastaṃ niśāyāṃ vidurò 'baravīta nedaṃ samyaga vayavasitaṃ keśavāgamanaṃ tava ardhadharmātigò mūḍhaḥ saṃrambhī ca janārdana mānaghnò mānakāmaśa ca vṛddhānāṃ śāsanātigaḥ dharmaśāstrātigò mandò durātmā paragrahaṃ gataḥ aneyaḥ śareyasāṃ pāpò dhārtarāṣṭrò janārdana kāmātmā parājñamānī ca mitradhruka sarvaśaṅkitaḥ akartā cākṛtajñaśa ca tayaktadharmaḥ pariyānṛtaḥ etaiśa cānyaiśa ca bahubhira dòṣaira eṣa samanvitaḥ tavayòcyamānaḥ śareyò 'pi saṃrambhāna na garahīṣyati senā samudayaṃ dṛṣṭvā pārthivaṃ madhusūdana kṛtārthaṃ manyate bāla ātmānama avicakṣaṇaḥ ekaḥ karṇaḥ parāña jetuṃ samartha iti niścitama dhārtarāṣṭrasya durbuddheḥ sa śamaṃ nòpayāsyati bhīṣme daròṇe kṛpe karṇe daròṇaputre jayadrathe bhūyasīṃ vartate vṛttiṃ na śame kurute manaḥ niścitaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sakarṇānāṃ janārdana bhīṣmadròṇakṛpāna pārthā na śaktāḥ parativīkṣituma saṃvica ca dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarveṣāma eva keśava śame parayatamānasya tava saubhrātra kāṅkṣiṇaḥ na pāṇḍavānāma asmābhiḥ paratideyaṃ yathòcitama iti vayavasitāsa teṣu vacanaṃ sayāna nirarthakama yatra sūktaṃ duruktaṃ ca samaṃ sayāna madhusūdana na tatra paralapeta parājñò badhireṣva iva gāyanaḥ avijānatsu mūḍheṣu nirmaryādeṣu mādhava na tavaṃ vākyaṃ baruvana yuktaśa cāṇḍāleṣu davijò yathā sò 'yaṃ balasthò mūḍhaśa ca na kariṣyati te vacaḥ tasmina nirarthakaṃ vākyama uktaṃ saṃpatsyate tava teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ pāpacetasāma tava madhyāvataraṇaṃ mama kṛṣṇa na ròcate durbuddhīnāma aśiṣṭānāṃ bahūnāṃ pāpacetasāma paratīpaṃ vacanaṃ madhye tava kṛṣṇa na ròcate anupāsitavṛddhatvāca chariyā mòhāca ca darpitaḥ vayò darpāda amarṣāca ca na te śareyò garahīṣyati balaṃ balavada apya asya yadi vakṣyasi mādhava tavayya asya mahatī śaṅkā na kariṣyati te vacaḥ nedama adya yudhā śakyama indreṇāpi sahāmaraiḥ iti vayavasitāḥ sarve dhārtarāṣṭrā janārdana teṣva evama upapanneṣu kāmakròdhānuvartiṣu samarthama api te vākyama asamarthaṃ bhaviṣyati madhye tiṣṭhana hastyanīkasya mandò; rathāśvayuktasya balasya mūḍhaḥ duryòdhanò manyate vītamanyuḥ; kṛtsnā mayeyaṃ pṛthivī jiteti āśaṃsate dhṛtarāṣṭrasya putrò; mahārājyama asapatnaṃ pṛthivyāma tasmiña śamaḥ kevalò nòpalabhyò; baddhaṃ santama āgataṃ manyate 'rathama paryasteyaṃ pṛthivī kālapakvā; duryòdhanārthe pāṇḍavāna yòddhukāmāḥ samāgatāḥ sarvayòdhāḥ pṛthivyāṃ; rājānaśa ca kaṣitipālaiḥ sametāḥ sarve caite kṛtavairāḥ purastāta; tavayā rājānò hṛtasārāśa ca kṛṣṇa tavòdvegāta saṃśritā dhārtarāṣṭrāna; susaṃhatāḥ saha karṇena vīrāḥ tayaktātmānaḥ saha duryòdhanena; sṛṣṭā yòddhuṃ pāṇḍavāna sarvayòdhāḥ teṣāṃ madhye paraviśethā yadi tavaṃ; na tana mataṃ mama dāśārha vīra teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ bahūnāṃ duṣṭacetasāma kathaṃ madhyaṃ parapadyethāḥ śatrūṇāṃ śatrukarśana sarvathā tavaṃ mahābāhò devaira api durutsahaḥ parabhāvaṃ pauruṣaṃ buddhiṃ jānāmi tava śatruhana yā me parītiḥ pāṇḍaveṣu bhūyaḥ sā tavayi mādhava paremṇā ca bahumānāca ca sauhṛdāca ca baravīmya ahama [bha] yathā barūyāna mahāprājñò yathā barūyāda vicakṣaṇaḥ yathā vācyasa tavadvidhena suhṛdā madvidhaḥ suhṛta dharmārthayuktaṃ tathyaṃ ca yathā tavayya upapadyate tathā vacanama uktò 'sami tavayaitata pitṛmātṛvata satyaṃ parāptaṃ ca yuktaṃ cāpya evama eva yathāttha māma śṛṇuṣvāgamane hetuṃ vidurāvahitò bhava daurātmyaṃ dhārtarāṣṭrasya kaṣatriyāṇāṃ ca vairitāma sarvama etada ahaṃ jānana kaṣattaḥ parāptò 'daya kauravāna paryastāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sāśvāṃ saratha kuñjarāma yò mòcayena mṛtyupāśāta parāpnuyāda dharmama uttamama dharmakāryaṃ yataña śaktyā na ceca chaknòti mānavaḥ parāptò bhavati tata puṇyama atra me nāsti saṃśayaḥ manasā cintayana pāpaṃ karmaṇā nābhiròcayana na parāpnòti phalaṃ tasya evaṃ dharmavidò viduḥ sò 'haṃ yatiṣye paraśamaṃ kaṣattaḥ kartuma amāyayā kurūṇāṃ sṛñjayānāṃ ca saṃgrāme vinaśiṣyatāma seyama āpana mahāghòrā kuruṣva eva samutthitā karṇa duryòdhana kṛtā sarve haya ete tada anvayāḥ vayasanaiḥ kaliśyamānaṃ hi yò mitraṃ nābhipadyate anunīya yathāśakti taṃ nṛśaṃsaṃ vidura budhāḥ ā keśagrahaṇāna mitrama akāryāta saṃnivartayana avācyaḥ kasya cida bhavati kṛtayatnò yathābalama tata samarthaṃ śubhaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitama dhārtarāṣṭraḥ sahāmātyò garahītuṃ vidurārhati hitaṃ hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ tathaiva ca pṛthivyāṃ kaṣatriyāṇāṃ ca yatiṣye 'hama amāyayā hite parayatamānaṃ māṃ śaṅkeda duryòdhanò yadi hṛdayasya ca me parītira ānṛṇyaṃ ca bhaviṣyati jañātīnāṃ hi mithò bhede yana mitraṃ nābhipadyate sarvayatnena madhyasthaṃ na tana mitraṃ vidura budhāḥ na māṃ barūyura adharmajñā mūḍhā asuhṛdasa tathā śaktò nāvārayata kṛṣṇaḥ saṃrabdhāna kurupāṇḍavāna ubhayòḥ sādhayanna arthama ahama āgata itya uta tatra yatnama ahaṃ kṛtvā gaccheyaṃ nṛṣva avācyatāma mama dharmārthayuktaṃ hi śarutvā vākyama anāmayama na ceda ādāsyate bālò diṣṭasya vaśama eṣyati ahāpayana pāṇḍavārthaṃ yathāvaca; chamaṃ kurūṇāṃ yadi cācareyama puṇyaṃ ca me sayāca caritaṃ mahārthaṃ; mucyeraṃśa ca kuravò mṛtyupāśāta api vācaṃ bhāṣamāṇasya kāvyāṃ; dharmārāmāma arthavatīma ahiṃsrāma avekṣerana dhārtarāṣṭrāḥ samarthāṃ; māṃ ca parāptaṃ kuravaḥ pūjayeyuḥ na cāpi mama paryāptāḥ sahitāḥ sarvapārthivāḥ karuddhasya paramukhe sathātuṃ siṃhasyevetare mṛgāḥ [va] itya evama uktvā vacanaṃ vṛṣṇīnāma ṛṣabhasa tadā śayane sukhasaṃsparśe śiśye yadusukhāvahaḥ [va] tathā kathayatòra eva tayòra buddhimatòsa tadā śivā nakṣatrasaṃpannā sā vayatīyāya śarvarī dharmārthakāmayuktāśa ca vicitrārthapadākṣarāḥ śṛṇvatò vividhā vācò vidurasya mahātmanaḥ kathābhira anurūpābhiḥ kṛṣṇasyāmita tejasaḥ akāmasyeva kṛṣṇasya sā vayatīyāya śarvarī tatasa tu savarasaṃpannā bahavaḥ sūtamāgadhāḥ śaṅkhadundubhinirghòṣaiḥ keśavaṃ paratyabòdhayana tata utthāya dāśārha ṛṣabhaḥ sarvasātvatāma sarvama āvaśyakaṃ cakre parātaḥ kāryaṃ janārdanaḥ kṛtòda kāryajapyaḥ sa hutāgniḥ samalaṃkṛtaḥ tata ādityama udyantama upātiṣṭhata mādhavaḥ atha duryòdhanaḥ kṛṣṇaṃ śakuniśa cāpi saubalaḥ saṃdhyāṃ tiṣṭhantama abhyetya dāśārhama aparājitama ācakṣetāṃ tu kṛṣṇasya dhṛtarāṣṭraṃ sabhā gatama kurūṃśa ca bhīṣma paramukhāna rājñaḥ sarvāṃśa ca pārthivāna tavāma arthayante gòvinda divi śakrama ivāmarāḥ tāva abhyanandada gòvindaḥ sāmnā paramavalgunā tatò vimala āditye barāhmaṇebhyò janārdanaḥ dadau hiraṇyaṃ vāsāṃsi gāśa cāśvāṃśa ca paraṃtapaḥ visṛṣṭavantaṃ ratnāni dāśārhama aparājitama tiṣṭhantama upasaṃgamya vavande sārathisa tadā tama upasthitama ājñāya rathaṃ divyaṃ mahāmanāḥ mahābhraghananirghòṣaṃ sarvaratnavibhūṣitama agniṃ paradakṣiṇaṃ kṛtvā barāhmaṇāṃśa ca janārdanaḥ kaustubhaṃ maṇima āmucya śariyā paramayā javalana kurubhiḥ saṃvṛtaḥ kṛṣṇò vṛṣṇibhiśa cābhirakṣitaḥ ātiṣṭhata rathaṃ śauriḥ sarvayādavanandanaḥ anvāruròha dāśārhaṃ viduraḥ sarvadharmavita sarvaprāṇabhṛtāṃ śareṣṭhaṃ sarvadharmabhṛtāṃ varama tatò duryòdhanaḥ kṛṣṇaṃ śakuniśa cāpi saubalaḥ davitīyena rathenainama anvayātāṃ paraṃtapama sātyakiḥ kṛtavarmā ca vṛṣṇīnāṃ ca mahārathāḥ pṛṣṭhatò 'nuyayuḥ kṛṣṇaṃ rathaira aśvaira gajaira api teṣāṃ hemapariṣkārā yuktāḥ paramavājibhiḥ gacchatāṃ ghòṣiṇaśa citrāśa cāru babhrājire rathāḥ saṃmṛṣṭasaṃsikta rajaḥ paratipede mahāpathama rājarṣicaritaṃ kāle kṛṣṇò dhīmāña śariyā javalana tataḥ parayāte dāśārhe parāvādyantaika puṣkarāḥ śaṅkhāśa ca dadhmire tatra vādyānya anyāni yāni ca paravīrāḥ sarvalòkasya yuvānaḥ siṃhavikramāḥ parivārya rathaṃ śaurera agacchanta paraṃtapāḥ tatò 'naye bahusāhasrā vicitrādbhuta vāsasaḥ asi parāsāyudha dharāḥ kṛṣṇasyāsana puraḥsarāḥ gajāḥ paraḥśatāsa tatra varāśa cāśvāḥ sahasraśaḥ parayāntama anvayura vīraṃ dāśārhama aparājitama puraṃ kurūṇāṃ saṃvṛttaṃ daraṣṭukāmaṃ janārdanama savṛddhabālaṃ sastrīkaṃ rathyā gatama ariṃdamama vedikāpāśritābhiśa ca samākrāntānya anekaśaḥ paracalantīva bhāreṇa yòṣidbhira bhavanānya uta saṃpūjyamānaḥ kurubhiḥ saṃśṛṇvana vividhāḥ kathāḥ yathārhaṃ paratisatkurvana parekṣamāṇaḥ śanaira yayau tataḥ sabhāṃ samāsādya keśavasyānuyāyinaḥ saśaṅkhaira veṇunirghòṣaira diśaḥ sarvā vayanādayana tataḥ sā samitiḥ sarvā rājñāma amitatejasāma saṃprākampata harṣeṇa kṛṣṇāgamana kāṅkṣayā tatò 'bhayāśagate kṛṣṇe samahṛṣyana narādhipāḥ śarutvā taṃ rathanirghòṣaṃ paryajñya ninadòpamama āsādya tu sabhā davārama ṛṣabhaḥ sarvasātvatāma avatīrya rathāca chauriḥ kailāsaśikharòpamāta nagameghapratīkāśāṃ javalantīma iva tejasā mahendra sadana parakhyāṃ paraviveśa sabhāṃ tataḥ pāṇau gṛhītvā viduraṃ sātyakiṃ ca mahāyaśāḥ jayòtīṃṣya ādityavada rājana kurūna paracchādayaña śariyā agratò vāsudevasya karṇaduryòdhanāva ubhau vṛṣṇayaḥ kṛtavarmā ca āsana kṛṣṇasya pṛṣṭhataḥ dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya bhīṣmadròṇādayasa tataḥ āsanebhyò 'calana sarve pūjayantò janārdanama abhyāgacchati dāśārhe parajñā cakṣura mahāmanāḥ sahaiva bhīṣmadròṇābhyāma udatiṣṭhana mahāyaśāḥ uttiṣṭhati mahārāje dhṛtarāṣṭre janeśvare tāni rājasahasrāṇi samuttasthuḥ samantataḥ āsanaṃ sarvatòbhadraṃ jāmbūnadapariṣkṛtama kṛṣṇārthe kalpitaṃ tatra dhṛtarāṣṭrasya śāsanāta samayamānasa tu rājānaṃ bhīṣmadròṇau ca mādhavaḥ abhyabhāṣata dharmātmā rājñaśa cānyāna yathā vayaḥ tatra keśavama ānarcuḥ samyaga abhyāgataṃ sabhāma rājānaḥ pārthivāḥ sarve kuravaśa ca janārdanama tatra tiṣṭhana sa dāśārhò rājamadhye paraṃtapaḥ apaśyada antarikṣasthāna ṛṣīna parapuraṃjayaḥ tatasa tāna abhisaṃprekṣya nāradapramukhāna ṛṣīna abhyabhāṣata dāśārhò bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ śanaiḥ pārthivīṃ samitiṃ daraṣṭuma ṛṣayò 'bhayāgatā nṛpa nimantryatāma āsanaiśa ca satkāreṇa ca bhūyasā naiteṣva anupaviṣṭeṣu śakyaṃ kena cida āsituma pūjā parayujyatāma āśu munīnāṃ bhāvitātmanāma ṛṣīña śāṃtanavò dṛṣṭvā sabhā davārama upasthitāna tavaramāṇasa tatò bhṛtyāna āsanānītya acòdayata āsanānya atha mṛṣṭāni mahānti vipulāni ca maṇikāñcanacitrāṇi samājahrusa tatasa tataḥ teṣu tatròpaviṣṭeṣu gṛhītārdheṣu bhārata niṣasādāsane kṛṣṇò rājānaśa ca yathāsanama duḥśāsanaḥ sātyakaye dadāva āsanama uttamama viviṃśatira dadau pīṭhaṃ kāñcanaṃ kṛtavarmaṇe avidūre 'tha kṛṣṇasya karṇaduryòdhanāva ubhau ekāsane mahātmānau niṣīdatura amarṣaṇau gāndhārarājaḥ śakunira gāndhāraira abhirakṣitaḥ niṣasādāsane rājā saha putrò viśāṃ pate vidurò maṇipīṭhe tu śuklaspardhyājinòttare saṃspṛśanna āsanaṃ śaurera mahāmatira upāviśata cirasya dṛṣṭvā dāśārhaṃ rājānaḥ sarvapārthivāḥ amṛtasyeva nātṛpyana parekṣamāṇā janārdanama atasī puṣpasaṃkāśaḥ pītavāsā janārdanaḥ vayabhrājata sabhāmadhye hemnīvòpahitò maṇiḥ tatasa tūṣṇīṃ sarvama āsīda gòvinda gatamānasama na tatra kaśa cita kiṃ cida dhi vayājahāra pumāna kava cita [va] teṣva āsīneṣu sarveṣu tūṣṇīṃbhūteṣu rājasu vākyama abhyādade kṛṣṇaḥ sudaṃṣṭrò dundubhisvanaḥ jīmūta iva dharmānte sarvāṃ saṃśrāvayana sabhāma dhṛtarāṣṭrama abhiprekṣya samabhāṣata mādhavaḥ kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca śamaḥ sayāda iti bhārata aprayatnena vīrāṇāma etada yatituma āgataḥ rājana nānyata paravaktavyaṃ tava niḥśreyasaṃ vacaḥ viditaṃ haya eva te sarvaṃ veditavyama ariṃdama idama adya kulaṃ śareṣṭhaṃ sarvarājasu pārthiva śarutavṛttòpasaṃpannaṃ sarvaiḥ samuditaṃ guṇaiḥ kṛpānukampā kāruṇyama ānṛśaṃsyaṃ ca bhārata tathārjavaṃ kaṣamā satyaṃ kuruṣva etada viśiṣyate tasminna evaṃvidhe rājana kule mahati tiṣṭhati tavannimittaṃ viśeṣeṇa neha yuktama asāṃpratama tavaṃ hi vārayitā śareṣṭhaḥ kurūṇāṃ kurusattama mithyā paracaratāṃ tāta bāhyeṣva ābhyantareṣu ca te putrāsa tava kauravya duryòdhana purògamāḥ dharmārthau pṛṣṭhataḥ kṛtvā paracaranti nṛśaṃsavata aśiṣṭā gatamaryādā lòbhena hṛtacetasaḥ saveṣu bandhuṣu mukhyeṣu tada vettha bharatarṣabha seyama āpana mahāghòrā kuruṣva eva samutthitā upekṣyamāṇā kauravya pṛthivīṃ ghātayiṣyati śakyā ceyaṃ śamayituṃ tavaṃ ceda icchasi bhārata na duṣkarò haya atra śamò matò me bharatarṣabha tavayya adhīnaḥ śamò rājana mayi caiva viśāṃ pate putrāna sathāpaya kauravya sathāpayiṣyāmya ahaṃ parāna ājñā tava hi rājendra kāryā putraiḥ sahānvayaiḥ hitaṃ balavada apya eṣāṃ tiṣṭhatāṃ tava śāsane tava caiva hitaṃ rājana pāṇḍavānāma athò hitama śame parayatamānasya mama śāsanakāṅkṣiṇāma savayaṃ niṣkalama ālakṣya saṃvidhatsva viśāṃ pate saha bhūtāsa tu bharatāsa tavaiva sayura janeśvara dharmārthayòra tiṣṭha rājana pāṇḍavaira abhirakṣitaḥ na hi śakyāsa tathā bhūtā yatnāda api narādhipa na hi tavāṃ pāṇḍavaira jetuṃ rakṣyamāṇaṃ mahātmabhiḥ indrò 'pi devaiḥ sahitaḥ parasaheta kutò nṛpāḥ yatra bhīṣmaśa ca daròṇaśa ca kṛpaḥ karṇò viviṃśatiḥ aśvatthāmā vikarṇaśa ca sòmadattò 'tha bāhlikaḥ saindhavaśa ca kaliṅgaśa ca kāmbòjaśa ca sudakṣiṇaḥ yudhiṣṭhirò bhīmasenaḥ savyasācī yamau tathā sātyakiśa ca mahātejā yuyutsuśa ca mahāratha kò nu tāna viparītātmā yudhyeta bharatarṣabha lòkasyeśvaratāṃ bhūyaḥ śatrubhiśa cāpradhṛṣyatāma parāpsyasi tavama amitraghna sahitaḥ kurupāṇḍavaiḥ tasya te pṛthivīpālāsa tavatsamāḥ pṛthivīpate śareyāṃsaśa caiva rājānaḥ saṃdhāsyante paraṃtapa sa tavaṃ putraiśa ca pautraiśa ca bharātṛbhiḥ pitṛbhisa tathā suhṛdbhiḥ sarvatò guptaḥ sukhaṃ śakṣyasi jīvituma etāna eva puròdhāya satkṛtya ca yathā purā akhilāṃ bhikṣyase sarvāṃ pṛthivīṃ pṛthivīpate etaira hi sahitaḥ sarvaiḥ pāṇḍavaiḥ savaiśa ca bhārata anyāna vijeṣyase śatrūna eṣa savārthasa tavākhilaḥ taira evòpārjitāṃ bhūmiṃ bhòkṣyase ca paraṃtapa yadi saṃpatsyase putraiḥ sahāmātyaira narādhipa saṃyuge vai mahārāja dṛśyate sumahāna kaṣayaḥ kaṣaye còbhayatò rājana kaṃ dharmama anupaśyasi pāṇḍavaira nihataiḥ saṃkhye putraira vāpi mahābalaiḥ yada vindethāḥ sukhaṃ rājaṃsa tada barūhi bharatarṣabha śūrāśa ca hi kṛtāstrāśa ca sarve yuddhābhikāṅkṣiṇaḥ pāṇḍavāsa tāvakāśa caiva tāna rakṣa mahatò bhayāta na paśyema kurūna sarvāna pāṇḍavāṃśa caiva saṃyuge kaṣīṇāna ubhayataḥ śūrāna rathebhyò rathibhira hatāna samavetāḥ pṛthivyāṃ hi rājānò rājasattama amarṣavaśama āpannā nāśayeyura imāḥ parajāḥ tarāhi rājanna imaṃ lòkaṃ na naśyeyura imāḥ parajāḥ tavayi parakṛtima āpanne śeṣaṃ sayāta kurunandana śuklā vadānyā harīmanta āryāḥ puṇyābhijātayaḥ anyònyasacivā rājaṃsa tāna pāhi mahatò bhayāta śiveneme bhūmipālāḥ samāgamya parasparama saha bhuktvā ca pītvā ca paratiyāntu yathā gṛhama suvāsasaḥ saragviṇaśa ca satkṛtya bharatarṣabha amarṣāṃśa ca nirākṛtya vairāṇi ca paraṃtapa hārdaṃ yata pāṇḍaveṣva āsīta parāpte 'saminna āyuṣaḥ kaṣaye tada eva te bhavatya adya śaśvaca ca bharatarṣabha bālā vihīnāḥ pitrā te tavayaiva parivardhitāḥ tāna pālaya yathānyāyaṃ putrāṃśa ca bharatarṣabha bhavataiva hi rakṣyāsa te vayasaneṣu viśeṣataḥ mā te dharmasa tathaivārthò naśyeta bharatarṣabha āhusa tavāṃ pāṇḍavā rājanna abhivādya parasādya ca bhavataḥ śāsanāda duḥkhama anubhūtaṃ sahānugaiḥ davādaśemāni varṣāṇi vane nirvyuṣitāni naḥ tarayòdaśaṃ tathājñātaiḥ sajane parivatsarama sathātā naḥ samaye tasmina piteti kṛtaniścayāḥ nāhāsma samayaṃ tāta taca ca nò barāhmaṇā viduḥ tasmina naḥ samaye tiṣṭha sathitānāṃ bharatarṣabha nityaṃ saṃkleśitā rājana savarājyāṃśaṃ labhemahi tavaṃ dharmama arthaṃ yuñjānaḥ samyaṅa nasa tarātuma arhasi gurutvaṃ bhavati parekṣya bahūna kaleśāṃsa titikṣmahe sa bhavāna mātṛpitṛvada asmāsu paratipadyatāma guròra garīyasī vṛttira yā ca śiṣyasya bhārata pitrā sathāpayitavyā hi vayama utpathama āsthitāḥ saṃsthāpaya pathiṣva asmāṃsa tiṣṭha rājana savavartmani āhuśa cemāṃ pariṣadaṃ putrāsa te bharatarṣabha dharmajñeṣu sabhāsatsu neha yuktama asāṃpratama yatra dharmò haya adharmeṇa satyaṃ yatrānṛtena ca hanyate parekṣamāṇānāṃ hatāsa tatra sabhāsadaḥ viddhò dharmò haya adharmeṇa sabhāṃ yatra parapadyate na cāsya śalyaṃ kṛntanti viddhāsa tatra sabhāsadaḥ dharma etāna ārujati yathā nadya anukūlajāna ye dharmama anupaśyantasa tūṣṇīṃ dhayāyanta āsate te satyama āhura dharmaṃ ca nayāyyaṃ ca bharatarṣabha śakyaṃ kima anyada vaktuṃ te dānāda anyaja janeśvara baruvantu vā mahīpālāḥ sabhāyāṃ ye samāsate dharmārthau saṃpradhāryaiva yadi satyaṃ baravīmya ahama paramuñcemāna mṛtyupāśāta kaṣatriyāna kaṣatriyarṣabha paraśāmya bharataśreṣṭha mā manyuvaśama anvagāḥ pitryaṃ tebhyaḥ paradāyāṃśaṃ pāṇḍavebhyò yathòcitama tataḥ saputraḥ siddhārthò bhuṅkṣva bhògāna paraṃtapa ajātaśatruṃ jānīṣe sathitaṃ dharme satāṃ sadā saputre tavayi vṛttiṃ ca vartate yāṃ narādhipa dāhitaśa ca nirastaśa ca tavāma evòpāśritaḥ punaḥ indraprasthaṃ tavayaivāsau saputreṇa vivāsitaḥ sa tatra nivasana sarvāna vaśama ānīya pārthivāna tavana mukhāna akaròda rājana na ca tavāma atyavartata tasyaivaṃ vartamānasya saubalena jihīrṣatā rāṣṭrāṇi dhanadhānyaṃ ca parayuktaḥ paramòpadhiḥ sa tāma avasthāṃ saṃprāpya kṛṣṇāṃ parekṣya sabhā gatāma kaṣatradharmāda ameyātmā nākampata yudhiṣṭhiraḥ ahaṃ tu tava teṣāṃ ca śareya icchāmi bhārata dharmāda arthāta sukhāca caiva mā rājana nīnaśaḥ parajāḥ anarthama arthaṃ manvānā arthaṃ vānarthama ātmanaḥ lòbhe 'tiprasṛtāna putrāna nigṛhṇīṣva viśāṃ pate sathitāḥ śuśrūṣituṃ pārthāḥ sathitā yòddhuma ariṃdamāḥ yata te pathyatamaṃ rājaṃsa tasmiṃsa tiṣṭha paraṃtapa tada vākyaṃ pārthivāḥ sarve hṛdayaiḥ samapūjayana na tatra kaśa cida vaktuṃ hi vācaṃ parākāmada agrataḥ [va] tasminna abhihite vākye keśavena mahātmanā satimitā hṛṣṭaròmāṇa āsana sarve sabhāsadaḥ kaḥ savida uttarama etasmāda vaktuma utsahate pumāna iti sarve manòbhisa te cintayanti sama pārthivāḥ tathā teṣu ca sarveṣu tūṣṇīṃbhūteṣu rājasu jāmadagnya idaṃ vākyama abravīta kurusaṃsadi imāma ekòpamāṃ rājaña śṛṇu satyāma aśaṅkitaḥ tāṃ śarutvā śareya ādatsva yadi sādhva iti manyase rājā dambhòdbhavò nāma sārvabhaumaḥ purābhavata akhilāṃ bubhuje sarvāṃ pṛthivīma iti naḥ śarutama sa sama nityaṃ niśāpāye parātara utthāya vīryavāna barāhmaṇāna kaṣatriyāṃśa caiva pṛcchanna āste mahārathaḥ asti kaśa cida viśiṣṭò vā madvidhò vā bhaveda yudhi śudrò vaiśyaḥ kaṣatriyò vā barāhmaṇò vāpi śastrabhṛta iti baruvanna anvacarata sa rājā pṛthivīma imāma darpeṇa mahatā mattaḥ kaṃ cida anyama acintayana taṃ sama vaidyā akṛpaṇā barāhmaṇāḥ sarvatò 'bhayāḥ paratyaṣedhanta rājānaṃ śalāghamānaṃ punaḥ punaḥ paratiṣidhyamānò 'paya asakṛta pṛcchatya eva sa vai davijāna abhimānī śariyā mattasa tama ūcura barāhmaṇāsa tadā tapasvinò mahātmānò veda varatasamanvitāḥ udīryamāṇaṃ rājānaṃ karòdhadīptā davijātayaḥ anekajananaṃ sakhyaṃ yayòḥ puruṣasiṃhayòḥ tayòsa tavaṃ na samò rājana bhavitāsi kadā cana evama uktaḥ sa rājā tu punaḥ papraccha tāna davijāna kava tau vīrau kava janmānau kiṃ karmāṇau ca kau ca tau [barāhmaṇāha] narò nārāyaṇaśa caiva tāpasāva iti naḥ śarutama āyātau mānuṣe lòke tābhyāṃ yudhyasva pārthiva śarūyate tau mahātmānau naranārāyaṇāva ubhau tapò ghòrama anirdeśyaṃ tapyete gandhamādane [rāma] sa rājā mahatīṃ senāṃ yòjayitvā ṣaḍaṅginīma amṛṣyamāṇaḥ saṃprāyāda yatra tāva aparājitau sa gatvā viṣamaṃ ghòraṃ parvataṃ gandhamādanama mṛgayāṇò 'navagacchata tau tāpasāva aparājitau tau dṛṣṭvā kaṣutpipāsābhyāṃ kṛśau dhamani saṃtatau śītavātātapaiśa caiva karśitau puruṣòttamau abhigamyòpasaṃgṛhya paryapṛcchada anāmayama tama arcitvā mūlaphalaira āsanenòdakena ca nayamantrayetāṃ rājānaṃ kiṃ kāryaṃ kariyatāma iti [dambhaudbhava] bāhubhyāṃ me jitā bhūmira nihatāḥ sarvaśatravaḥ bhavadbhyāṃ yuddhama ākāṅkṣanna upayātò 'sami parvatama ātithyaṃ dīyatāma etata kāṅkṣitaṃ me ciraṃ parati [naranārāyaṇau] apetakròdhalòbhò 'yama āśramò rājasattama na haya asminna āśrame yuddhaṃ kutaḥ śastraṃ kutò 'nṛjuḥ anyatra yuddhama ākāṅkṣva bahavaḥ kaṣatriyā kaṣitau [ra] ucyamānasa tathāpi sama bhūya evābhyabhāṣata punaḥ punaḥ kaṣamyamāṇaḥ sāntvyamānaśa ca bhārata dambhòdbhavò yuddhama icchanna āhvayatya eva tāpasau tatò narasa tava iṣīkāṇāṃ muṣṭima ādāya kaurava abravīda ehi yudhyasva yuddhakāmuka kaṣatriya sarvaśastrāṇi cādatsva yòjayasva ca vāhinīma ahaṃ hi te vineṣyāmi yuddhaśraddhāma itaḥ parama [da] yadya etada astrama asmāsu yuktaṃ tāpasa manyase etenāpi tavayā yòtsye yuddhārthī haya ahama āgataḥ [ra] itya uktvā śaravarṣeṇa sarvataḥ samavākirata dambhòdbhavasa tāpasaṃ taṃ jighāṃsuḥ saha sainikaḥ tasya tāna asyatò ghòrāna iṣūna paratanuca chidaḥ kadarthī kṛtyasa munira iṣīkābhira apānudata tatò 'samai parāsṛjada ghòrama aiṣīkama aparājitaḥ astrama apratisaṃdheyaṃ tada adbhutama ivābhavata teṣāma akṣīṇi karṇāṃśa ca nastakāṃśa caiva māyayā nimittavedhī sa munira iṣīkābhiḥ samarpayata sa dṛṣṭvā śavetama ākāśama iṣīkābhiḥ samācitama pādayòra nayapatada rājā savasti me 'satva iti cābravīta tama abravīna narò rājaña śaraṇyaḥ śaraṇaiṣiṇāma barahmaṇyò bhava dharmātmā mā ca samaivaṃ punaḥ kṛthāḥ mā ca darpasamāviṣṭaḥ kaṣepsīḥ kāṃśa cita kadā cana alpīyāṃsaṃ viśiṣṭaṃ vā tata te rājana paraṃ hitama kṛtaprajñò vītalòbhò nirahaṃkāra ātmavāna dāntaḥ kaṣāntò mṛduḥ kaṣemaḥ parajāḥ pālaya pārthiva anujñātaḥ savasti gaccha maivaṃ bhūyaḥ samācareḥ kuśalaṃ barāhmaṇāna pṛcchera āvayòra vacanāda bhṛśama tatò rājā tayòḥ pādāva abhivādya mahātmanòḥ paratyājagāma savapuraṃ dharmaṃ caivācinòda bhṛśama sumahaca cāpi tata karma yana nareṇa kṛtaṃ purā tatò guṇaiḥ subahubhiḥ śareṣṭhò nārāyaṇò 'bhavata tasmāda yāvada dhanuḥśreṣṭhe gāṇḍīve 'savraṃ na yujyate tāvata tavaṃ mānama utsṛjya gaccha rājana dhanaṃjayama kākudīkaṃ śukaṃ nākama akṣisaṃtarjanaṃ tathā saṃtānaṃ nartanaṃ ghòrama āsyama odakama aṣṭamama etaira viddhāḥ sarva eva maraṇaṃ yānti mānavāḥ unmattāśa ca viceṣṭante naṣṭasaṃjñā vicetasaḥ savapante ca palavante ca chardayanti ca mānavāḥ mūtrayante ca satataṃ rudanti ca hasanti ca asaṃkhyeyā guṇāḥ pārthe tada viśiṣṭò janārdanaḥ tavama eva bhūyò jānāsi kuntīputraṃ dhanaṃjayama naranārāyaṇau yau tau tāva evārjuna keśavau vinājīhi mahārāja paravīrau puruṣarṣabhau yadya etada evaṃ jānāsi na ca māma atiśaṅkase āryāṃ matiṃ samāsthāya śāmya bhārata pāṇḍavaiḥ atha cena manyase śareyò na me bhedò bhaveda iti paraśāmya bharata śareṣṭhò mā ca yuddhe manaḥ kṛthāḥ bhavatāṃ ca kuruśreṣṭha kulaṃ bahumataṃ bhuvi tata tathaivāstu bhadraṃ te savārthama evānucintaya [va] jāmadagnyavacaḥ śarutvā kaṇvò 'pi bhagavāna ṛṣiḥ duryòdhanama idaṃ vākyama abravīta kurusaṃsadi akṣayaśa cāvyayaśa caiva barahmā lòkapitāmahaḥ tathaiva bhagavantau tau naranārāyaṇāva ṛṣī ādityānāṃ hi sarveṣāṃ viṣṇura ekaḥ sanātanaḥ ajayyaśa cāvyayaśa caiva śāśvataḥ parabhura īśvaraḥ nimittamaraṇāsa tava anye candrasūryau mahī jalama vāyura agnisa tathākāśaṃ garahāsa tārāgaṇāsa tathā te ca kaṣayānte jagatò hitvā lòkatrayaṃ sadā kaṣayaṃ gacchanti vai sarve sṛjyante ca punaḥ punaḥ muhūrtamaraṇāsa tava anye mānuṣā mṛgapakṣiṇaḥ tariyaga yònyaśa ca ye cānye jīvalòkacarāḥ samṛtāḥ bhūyiṣṭhena tu rājānaḥ śariyaṃ bhuktvāyuṣaḥ kaṣaye maraṇaṃ paratigacchanti bhòktuṃ sukṛtaduṣkṛtama sa bhavāna dharmaputreṇa śama kartuma ihārhati pāṇḍavāḥ kuravaśa caiva pālayantu vasuṃdharāma balavāna ahama itya eva na mantavyaṃ suyòdhana balavantò hi balibhira dṛśyante puruṣarṣabha na balaṃ balināṃ madhye balaṃ bhavati kaurava balavantò hi te sarve pāṇḍavā deva vikramāḥ atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama mātalera dātukāmasya kanyāṃ mṛgayatò varama matasa tarailòkyarājasya mātalira nāma sārathiḥ tasyaikaiva kule kanyā rūpatò lòkaviśrutā guṇakeśīti vikhyātā nāmnā sā devarūpiṇī śariyā ca vapuṣā caiva satriyò 'nayāḥ sātiricyate tasyāḥ paradānasamayaṃ mātaliḥ saha bhāryayā jañātvā vimamṛśe rājaṃsa tatparaḥ paricintayana dhika khalva alaghu śīlānāma ucchritānāṃ yaśasvināma narāṇāma ṛddhasattvānāṃ kule kanyā pararòhaṇama mātuḥ kulaṃ pitṛkulaṃ yatra caiva paradīyate kulatrayaṃ saṃśayitaṃ kurute kanyakā satāma deva mānuṣalòkau davau mānasenaiva cakṣuṣā avagāhyaiva vicitau na ca me ròcate varaḥ na devāna naiva ditijāna na gandharvāna na mānuṣāna aròcayaṃ varakṛte tathaiva bahulāna ṛṣīna bhāryayā tu sa saṃmantrya saha rātrau sudharmayā mātalira nāgalòkāya cakāra gamane matima na me devamanuṣyeṣu guṇakeśyāḥ samò varaḥ rūpatò dṛśyate kaśa cina nāgeṣu bhavitā dharuvama itya āmantrya sudharmāṃ sa kṛtvā cābhipradakṣiṇama kanyāṃ śirasya upāghrāya paraviveśa mahītalama [kaṇva] mātalisa tu varajana mārge nāradena maharṣiṇā varuṇaṃ gacchatā daraṣṭuṃ samāgacchada yadṛcchayā nāradò 'thābravīda enaṃ kava bhavāna gantuma udyataḥ savena vā sūta kāryeṇa śāsanāda vā śatakratòḥ mātalira nāradenaivaṃ saṃpṛṣṭaḥ pathi gacchatā yathāvata sarvama ācaṣṭa savakāryaṃ varuṇaṃ parati tama uvācātha sa munira gacchāvaḥ sahitāva iti salileśa didekṣārthama ahama apya udyatò divaḥ ahaṃ te sarvama ākhyāsye darśayana vasudhātalama dṛṣṭvā tatra varaṃ kaṃ cida ròcayiṣyāva mātale avagāhya tatò bhūmima ubhau mātalināradau dadṛśāte mahātmānau lòkapālama apāṃ patima tatra devarṣisadṛśīṃ pūjāṃ parāpa sa nāradaḥ mahendrasadṛśīṃ caiva mātaliḥ patyapadyata tāva ubhau parītamanasau kāryavattāṃ nivedya ha varuṇenābhyanujñātau nāgalòkaṃ viceratuḥ nāradaḥ sarvabhūtānāma antara bhūminivāsināma jānaṃśa cakāra vayākhyānaṃ yantuḥ sarvama aśeṣataḥ [nārada] dṛṣṭasa te varuṇasa tāta putrapautra samāvṛtaḥ paśyòdaka pateḥ sathānaṃ sarvatòbhadrama ṛddhimata eṣa putrò mahāprājñò varuṇasyeha gòpateḥ eṣa taṃ śīlavṛttena śaucena ca viśiṣyate eṣò 'saya putrò 'bhimataḥ puṣkaraḥ puṣkarekṣaṇaḥ rūpavāna darśanīyaśa ca sòmaputryā vṛtaḥ patiḥ jayòtsnā kālīti yāma āhura davitīyāṃ rūpataḥ śariyama ādityasyaiva gòḥ putrò jayeṣṭaḥ putraḥ kṛtaḥ samṛtaḥ bhavanaṃ paśya vāruṇyā yada etata sarvakāñcanama yāṃ parāpya suratāṃ parāptāḥ surāḥ surapateḥ sakhe etāni hṛtarājyānāṃ daiteyānāṃ sama mātale dīpyamānāni dṛśyante sarvapraharaṇānya uta akṣayāṇi kilaitāni vivartante sama mātale anubhāva parayuktāni suraira avajitāni ha atra rākṣasa jātyaśa ca bhūtajātyaśa ca mātale divyapraharaṇāśa cāsana pūrvadaivatanirmitāḥ agnira eṣa mahārciṣmāña jāgarti varuṇa harade vaiṣṇavaṃ cakrama āviddhaṃ vidhūmena haviṣmatā eṣa gāṇḍīmayaśa cāpò lòkasaṃhāra saṃbhṛtaḥ rakṣyate daivataira nityaṃ yatasa tada gāṇḍivaṃ dhanuḥ eṣa kṛtye samutpanne tata tada dhārayate balama sahasraśatasaṃkhyena parāṇena satataṃ dharuvama aśāsyāna api śāstya eṣa rakṣò bandhuṣu rājasu sṛṣṭaḥ parathamajò daṇḍò barāhmaṇā barahmavādinā etaca chatraṃ narendrāṇāṃ mahaca chakreṇa bhāṣitama putrāḥ salilarājasya dhārayanti mahòdayama etata salilarājasya chatraṃ chatragṛhe sathitama sarvataḥ salilaṃ śītaṃ jīmūta iva varṣati etaca chatrāta paribhraṣṭaṃ salilaṃ sòmanirmalama tamasā mūrchitaṃ yāti yena nārchati darśanama bahūnya adbhutarūpāṇi daraṣṭavyānīha mātale tava kāryòparòdhasa tu tasmāda gacchāva mācirama [nārada] etata tu nāgalòkasya nābhisthāne sathitaṃ purama pātālama iti vikhyātaṃ daityadānava sevitama idama adbhiḥ samaṃ parāptā ye ke cida dharuvajaṅgamāḥ paraviśantò mahānādaṃ nadanti bhayapīḍitāḥ atrāsurò 'ganiḥ satataṃ dīpyate vāri bhòjanaḥ vayāpāreṇa dhṛtātmānaṃ nibaddhaṃ samabudhyata atrāmṛtaṃ suraiḥ pītvā nihitaṃ nihatāribhiḥ ataḥ sòmasya hāniśa ca vṛddhiśa caiva paradṛśyate atra divyaṃ hayaśiraḥ kāle parvaṇi parvaṇi uttiṣṭhati suvarṇābhaṃ vārbhira āpūrayaña jagata yasmāda atra samagrāsa tāḥ patanti jalamūrtayaḥ tasmāta pātālama itya etata khayāyate purama uttamama airāvatò 'samāta salilaṃ gṛhītvā jagatò hitaḥ megheṣva āmuñcate śītaṃ yana mahendraḥ paravarṣati atra nānāvidhākārāsa timayò naikarūpiṇaḥ apsu sòmaprabhāṃ pītvā vasanti jalacāriṇaḥ atra sūryāṃśubhira bhinnāḥ pātālatalama āśritāḥ mṛtā divasataḥ sūta punara jīvanti te niśi udaye nityaśaśa cātra candramā raśmibhira vṛtaḥ amṛtaṃ sapṛśya saṃsparśāta saṃjīvayati dehinaḥ atra te 'dharmaniratā baddhāḥ kālena pīḍitāḥ daiteyā nivasanti sama vāsavena hṛtaśriyaḥ atra bhūtapatira nāma sarvabhūtamaheśvaraḥ bhūtaye sarvabhūtānāma acarata tapa uttamama atra gòvratinò viprāḥ savādhyāyāmnāya karśitāḥ tayaktaprāṇā jitasvargā nivasanti maharṣayaḥ yatra tatra śayò nityaṃ yena kena cida āśitaḥ yena kena cida ācchannaḥ sa gòvrata ihòcyate airāvatò nāgarājò vāmanaḥ kumudò 'ñajanaḥ parasūtāḥ supratīkasya vaṃśe vāraṇasattamāḥ paśya yadya atra te kaśa cida ròcate guṇatò varaḥ varayiṣyāva taṃ gatvā yatnama āsthāya mātale aṇḍama etaja jale nayastaṃ dīpyamānama iva śariyā ā parajānāṃ nisargāda vai nòdbhidyati na sarpati nāsya jātiṃ nisargaṃ vā kathyamānaṃ śṛṇòmi vai pitaraṃ mātaraṃ vāpi nāsya jānāti kaśa cana ataḥ kila mahāna agnira antakāle samutthitaḥ dhakṣyate mātale sarvaṃ tarailòkyaṃ sacarācarama [kaṇva] mātalisa tava abravīca charutvā nāradasyātha bhāṣitama na me 'tara ròcate kaśa cida anyatò varaja mācirama [na] hiraṇyapurama itya etata khayātaṃ puravaraṃ mahata daityānāṃ dānavānāṃ ca māyā śatavicāriṇāma analpena parayatnena nirmitaṃ viśvakarmaṇā mayena manasā sṛṣṭaṃ pātālatalama āśritama atra māyā sahasrāṇi vikurvāṇā mahaujasaḥ dānavā nivasanti sama śūrā dattavarāḥ purā naite śakreṇa nānyena varuṇena yamena vā śakyante vaśama ānetuṃ tathaiva dhanadena ca asurāḥ kālakhañjāśa ca tathā viṣṇupadòdbhavāḥ nairṛtā yātudhānāśa ca barahma vedòdbhavāśa ca ye daṃṣṭriṇò bhīmarūpāśa ca nivasantya ātmarakṣiṇaḥ māyāvīryòpasaṃpannā nivasantya ātmarakṣiṇaḥ nivātakavacā nāma dānavā yuddhadurmadāḥ jānāsi ca yathā śakrò naitāña śaknòti vādhituma bahuśò mātale tavaṃ ca tava putraśa ca gòmukhaḥ nirbhagnò devarājaśa ca saha putraḥ śacīpatiḥ paśya veśmāni raukmāṇi mātale rājatāni ca karmaṇā vidhiyuktena yuktānya upagatāni ca vaiḍūrya haritānīva paravālarucirāṇi ca arkasphaṭika śubhrāṇi varja sāròjjvalāni ca pārthivānīva cābhānti punara nagamayāni ca śailānīva ca dṛśyante tārakāṇīva cāpya uta sūryarūpāṇi cābhānti dīptāgnisadṛśāni ca maṇijālavicitrāṇi parāṃśūni nibiḍāni ca naitāni śakyaṃ nirdeṣṭuṃ rūpatò daravyatasa tathā guṇataśa caiva siddhāni paramāṇa guṇavanti ca ākrīḍāna paśya daityānāṃ tathaiva śayanānya uta ratnavanti mahārhāṇi bhājanānya āsanāni ca jaladābhāṃsa tathā śailāṃsa tòyaprasravaṇānvitāna kāmapuṣpaphalāṃśa caiva pādapāna kāmacāriṇaḥ mātale kaśa cida atrāpi rucitasa te varò bhaveta atha vānyāṃ diśaṃ bhūmera gacchāva yadi manyase [kaṇva] mātalisa tava abravīda enaṃ bhāṣamāṇaṃ tathāvidhama devarṣe naiva me kāryaṃ vipriyaṃ taridivaukasāma nityānuṣakta vairā hi bharātarò devadānavāḥ aripakṣeṇa saṃbandhaṃ ròcayiṣyāmya ahaṃ kathama anyatra sādhu gacchāvò daraṣṭuṃ nārhāmi dānavāna jānāmi tu tathātmānaṃ ditsātma kamalaṃ yathā [na] ayaṃ lòkaḥ suparṇānāṃ pakṣiṇāṃ pannagāśināma vikrame gamane bhāre naiṣāma asti pariśramaḥ vainateya sutaiḥ sūta ṣaḍbhisa tatama idaṃ kulama sumukhena sunāmnā ca sunetreṇa suvarcasā surūpa pakṣirājena subalena ca mātale varthitāni parasūtyā vai vinatā kulakartṛbhiḥ pakṣirājābhijātyānāṃ sahasrāṇi śatāni ca kaśyapasya tatò vaṃśe jātaira bhūtivivardhanaiḥ sarve haya ete śariyā yuktāḥ sarve śarīvatsa lakṣaṇāḥ sarve śariyama abhīpsantò dhārayanti balānya uta karmaṇā kaṣatriyāśa caite nirghṛṇā bhògi bhòjinaḥ jañātisaṃkṣaya kartṛtvāda barāhmaṇyaṃ na labhanti vai nāmāni caiṣāṃ vakṣyāmi yathā parādhānyataḥ śṛṇu mātale śalāghyama etada dhi kulaṃ viṣṇuparigrahama daivataṃ viṣṇura eteṣāṃ viṣṇura eva parāyaṇama hṛdi caiṣāṃ sadā viṣṇura viṣṇura eva gatiḥ sadā suvarṇacūḍò nāgāśī dāruṇaśa caṇḍatuṇḍakaḥ analaśa cānilaśa caiva viśālākṣò 'tha kuṇḍalī kāśyapira dhavajaviṣkambhò vainateyātha vāmanaḥ vātavegò diśā cakṣura nimeṣò nimiṣasa tathā tarivāraḥ sapta vāraśa ca vālmīkira davīpakasa tathā daitya davīpaḥ sarida davīpaḥ sārasaḥ padmakesaraḥ sumukhaḥ sukhaketuśa ca citrabarhasa tathānaghaḥ meghakṛta kumudò dakṣaḥ sarpāntaḥ sòmabhòjanaḥ gurubhāraḥ kapòtaśa ca sūryanetraśa cirāntakaḥ viṣṇudhanvā kumāraśa ca paribarhò harisa tathā susvarò madhuparkaśa ca hemavarṇasa tathaiva ca malayò mātariśvā ca niśākaradivākarau ete paradeśa mātreṇa mayòktā garuḍātmajāḥ parādhānyatò 'tha yaśasā kīrtitāḥ parāṇataśa ca te yadya atra na ruciḥ kā cida ehi gacchāva mātale taṃ nayiṣyāmi deśaṃ tavāṃ ruciṃ yatròpalapsyase [na] idaṃ rasātalaṃ nāma saptamaṃ pṛthivītalama yatrāste surabhira mātā gavāma amṛtasaṃbhavā kaṣarantī satataṃ kaṣīraṃ pṛthivī sārasaṃbhavama ṣaṇṇāṃ rasānāṃ sāreṇa rasama ekama anuttamama amṛtenābhitṛptasya sārama udgirataḥ purā pitāmahasya vadanāda udatiṣṭhada aninditā yasyāḥ kaṣīrasya dhārāyā nipatantyā mahītale haradaḥ kṛtaḥ kaṣīranidhiḥ pavitraṃ parama uttamama puṣpitasyeva phenasya paryantama anuveṣṭitama pibantò nivasantya atra phenapā munisattamāḥ phenapā nāma nāmnā te phenāhārāśa ca mātale ugre tapasi vartante yeṣāṃ bibhyati devatāḥ asyāśa catasrò dhenvò 'nayā dikṣu sarvāsu mātale nivasanti diśāpālyò dhārayantyò diśaḥ samṛtāḥ pūrvāṃ diśaṃ dhārayate surūpā nāma saurabhī dakṣiṇāṃ haṃsakā nāma dhārayatya aparāṃ diśama paścimā vāruṇī dika ca dhāryate vai subhadrayā mahānubhāvayā nityaṃ mātale viśvarūpayā sarvakāmadughā nāma dhenura dhārayate diśama uttarāṃ mātale dharmyāṃ tathailavila saṃjñitāma āsāṃ tu payasā miśraṃ payò nirmathya sāgare manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā devaira asurasaṃhitaiḥ uddhṛtā vāruṇī lakṣmīra amṛtaṃ cāpi mātale uccaiḥśravāśa cāśvarājò maṇiratnaṃ ca kaustubhama sudhā hāreṣu ca sudhāṃ savadhā bhòjiṣu ca savadhāma amṛtaṃ cāmṛtāśeṣu surabhiḥ kaṣarate payaḥ atra gāthā purā gītā rasātalanivāsibhiḥ paurāṇī śarūyate lòke gīyate yā manīṣibhiḥ na nāgalòke na savarge na vimāne tariviṣṭape parivāsaḥ sukhasa tādṛga rasātalatale yathā [na] iyaṃ bhògavatī nāma purī vāsukipālitā yādṛśī devarājasya purī varyāmarāvatī eṣa śeṣaḥ sathitò nāgò yeneyaṃ dhāryate sadā tapasā lòkamukhyena parabhāvamahatā mahī śavetòccaya nibhākārò nānāvidha vibhūṣaṇaḥ sahasraṃ dhārayana mūrdhnā javālā jihvò mahābalaḥ iha nānāvidhākārā nānāvidha vibhūṣaṇāḥ surasāyāḥ sutā nāgā nivasanti gatavyathāḥ maṇisvastika cakrāṅkāḥ kamaṇḍaluka lakṣaṇāḥ sahasrasaṃkhyā balinaḥ sarve raudrāḥ savabhāvataḥ sahasraśirasaḥ ke cita ke cita pañcaśatānanāḥ śataśīrṣāsa tathā ke cita ke cita tariśirasò 'pi ca davipañca śirasaḥ ke cita ke cita sapta mukhāsa tathā mahābhògā mahākāyāḥ parvatābhògabhòginaḥ bahūnīha sahasrāṇi parayutānya arbudāni ca nāgānāma ekavaṃśānāṃ yathā śareṣṭhāṃsa tu me śṛṇu vāsukisa takṣakaśa caiva karkòṭaka dhanaṃjayau kālīyò nahuṣaśa caiva kambalāśvatarāva ubhau bāhyakuṇḍò maṇira nāgasa tathaivāpūraṇaḥ khagaḥ vāmanaśa caila patraśa ca kukuraḥ kukuṇasa tathā āryakò nandakaśa caiva tathā kalaśapòtakau kailāsakaḥ piñjarakò nāgaśa cairāvatasa tathā sumanòmukhò dadhimukhaḥ śaṅkhò nandòpanandakau āptaḥ kòṭanakaśa caiva śikhī niṣṭhūrikasa tathā tittirira hastibhadraśa ca kumudò mālyapiṇḍakaḥ davau padmau puṇḍarīkaśa ca puṣpò mudgaraparṇakaḥ karavīraḥ pīṭharakaḥ saṃvṛttò vṛtta eva ca piṇḍārò bilvapatraśa ca mūṣikādaḥ śirīṣakaḥ dilīpaḥ śaṅkhaśīrṣaśa ca jayòtiṣkò 'thāparājitaḥ kauravyò dhṛtarāṣṭraśa ca kumāraḥ kuśakasa tathā virajā dhāraṇaśa caiva subāhura mukharò jayaḥ badhirāndhau vikuṇḍaśa ca virasaḥ surasasa tathā ete cānye ca bahavaḥ kaśyapasyātmajāḥ samṛtāḥ mātale paśya yadya atra kaśa cita te ròcate varaḥ [kaṇva] mātalisa tava ekama avyagraḥ satataṃ saṃnirīkṣya vai papraccha nāradaṃ tatra parītimāna iva cābhavata sathitò ya eṣa purataḥ kauravyasyāryakasya ca dayutimāna darśanīyaśa ca kasyaiṣa kulanandanaḥ kaḥ pitā jananī cāsya katamasyaiṣa bhòginaḥ vaṃśasya kasyaiṣa mahāna ketubhūta iva sathitaḥ paraṇidhānena dhairyeṇa rūpeṇa vayasā ca me manaḥ paraviṣṭò devarṣe guṇakeśyāḥ patira varaḥ mātaliṃ parītimanasaṃ dṛṣṭvā sumukha darśanāta nivedayāma āsa tadā māhātmyaṃ janma karma ca airāvata kule jātaḥ sumukhò nāma nāgarāṭa āryakasya mataḥ pautrò dauhitrò vāmanasya ca etasya hi pitā nāgaśa cikurò nāma mātale nacirāda vainateyena pañcatvama upapāditaḥ tatò 'baravīta parītamanā mātalira nāradaṃ vacaḥ eṣa me rucitasa tāta jāmātā bhujagòttamaḥ kariyatāma atra yatnò hi parītimāna asmya anena vai asya nāgapatera dātuṃ pariyāṃ duhitaraṃ mune [nārada] sūtò 'yaṃ mātalira nāma śakrasya dayitaḥ suhṛta śuciḥ śīlaguṇòpetasa tejasvī vīryavāna balī śakrasyāyaṃ sakhā caiva mantrī sārathira eva ca alpāntaraprabhāvaśa ca vāsavena raṇe raṇe ayaṃ harisahasreṇa yuktaṃ jaitraṃ rathòttamama devāsureṣu yuddheṣu manasaiva niyacchati anena vijitāna aśvaira dòrbhyāṃ jayati vāsavaḥ anena parahṛte pūrvaṃ balabhita paraharatya uta asya kanyā varāròhā rūpeṇāsadṛśī bhuvi sattvaśīlaguṇòpetā guṇakeśīti viśrutā tasyāsya yatnāca caratasa tarailòkyama amara dayute sumukhò bhavataḥ pautrò ròcate duhituḥ patiḥ yadi te ròcate saumya bhujagòttama mācirama kariyatāma āryaka kaṣipraṃ buddhiḥ kanyā paratigrahe yathā viṣṇukule lakṣmīra yathā savāhā vibhāvasòḥ kule tava tathaivāstu guṇakeśī paratīcchatu pautrasyārthe bhavāṃsa tasmāda guṇakeśī paratīcchatu sadṛśīṃ paratirūpasya vāsavasya śacīma iva pitṛhīnama api haya enaṃ guṇatò varayāmahe bahumānāca ca bhavatasa tathaivairāvatasya ca sumukhasya guṇaiśa caiva śīlaśaucadamādibhiḥ abhigamya savayaṃ kanyāma ayaṃ dātuṃ samudyataḥ mālatesa tasya saṃmānaṃ kartuma arhò bhavāna api sa tu dīnaḥ parahṛṣṭaśa ca parāha nāradama āryakaḥ variyamāṇe tathā pautre putre ca nidhanaṃ gate na me naitada bahumataṃ devarṣe vacanaṃ tava sakhā śakrasya saṃyuktaḥ kasyāyaṃ nepsitò bhaveta kāraṇasya tu daurbalyāca cintayāmi mahāmune bhakṣitò vainateyena duḥkhārtāsa tena vai vayama punara eva ca tenòktaṃ vainateyena gacchatā māsenānyena sumukhaṃ bhakṣayiṣya iti parabhò dharuvaṃ tathā tada bhavitā jānīmasa tasya niścayama tena harṣaḥ paranaṣṭò me suparṇavacanena vai mātalisa tava abravīda enaṃ buddhira atra kṛtā mayā jāmātṛbhāvena vṛtaḥ sumukhasa tava putrajaḥ sò 'yaṃ mayā ca sahitò nāradena ca pannagaḥ tarilòkeśaṃ surapatiṃ gatvā paśyatu vāsavama śeṣeṇaivāsya kāryeṇa parajñāsyāmya ahama āyuṣaḥ suparṇasya vighāte ca parayatiṣyāmi sattama sumukhaśa ca mayā sārdhaṃ deveśama abhigacchatu kāryasaṃsādhanārthāya savasti te 'satu bhujaṃgama tatasa te sumukhaṃ gṛhya sarva eva mahaujasaḥ dadṛśuḥ śakrama āsīnaṃ devarājaṃ mahādyutima saṃgatyā tatra bhagavāna viṣṇura āsīca caturbhujaḥ tatasa tata sarvama ācakhyau nāradò mātaliṃ parati tataḥ puraṃdaraṃ viṣṇura uvāca bhuvaneśvarama amṛtaṃ dīyatāma asmai kariyatāma amaraiḥ samaḥ mātalira nāradaśa caiva sumukhaśa caiva vāsava labhantāṃ bhavataḥ kāmāta kāmama etaṃ yathepsitama puraṃdarò 'tha saṃcintya vainateya parākramama viṣṇuma evābravīda enaṃ bhavāna eva dadātva iti īśasa tavama asi lòkānāṃ carāṇāma acarāśa ca ye tavayā dattama adattaṃ kaḥ kartuma utsahate vibhò parādāca chakrasa tatasa tasmai pannagāyāyura uttamama na tava enama amṛtaprāśaṃ cakāra balavṛtrahā labdhvā varaṃ tu sumukhaḥ sumukhaḥ saṃbabhūva ha kṛtadārò yathākāmaṃ jagāma ca gṛhāna parati nāradasa tava āryakaśa caiva kṛtakāryau mudā yutau paratijagmatura abhyarcya devarājaṃ mahādyutima [kaṇva] garuḍasa tata tu śuśrāva yathāvṛttaṃ mahābalaḥ āyuḥ paradānaṃ śakreṇa kṛtaṃ nāgasya bhārata pakṣavātena mahatā ruddhvā taribhuvanaṃ khagaḥ suparṇaḥ paramakruddhò vāsavaṃ samupādravata bhagavana kima avajñānāta kaṣudhāṃ parati bhaye mama kāmakāra varaṃ dattvā punaśa calitavāna asi nisargāta sarvabhūtānāṃ sarvabhūteśvareṇa me āhārò vihitò dhātrā kimarthaṃ vāryate tavayā vṛtaśa caiṣa mahānāgaḥ sathāpitaḥ samayaśa ca me anena ca mayā deva bhartavyaḥ parasavò mahāna etasmiṃsa tava anyathā bhūte nānyaṃ hiṃsituma utsahe karīḍase kāmakāreṇa devarājayathecchakama sò 'haṃ parāṇāna vimòkṣyāmi tathā parijanò mama ye ca bhṛtyā mama gṛhe parītimāna bhava vāsava etaca caivāhama arhāmi bhūyaśa ca balavṛtrahana tarailòkyasyeśvarò yò 'haṃ parabhṛtyatvama āgataḥ tavayi tiṣṭhati deveśa na viṣṇuḥ kāraṇaṃ mama tarailòkyā rājarājyaṃ hi tavayi vāsava śāśvatama mamāpi dakṣasya sutā jananī kaśyapaḥ pitā ahama apya utsahe lòkāna samastāna vòḍhuma añjasā asahyaṃ sarvabhūtānāṃ mamāpi vipulaṃ balama mayāpi sumahata karmakṛtaṃ daiteya vigrahe śarutaśrīḥ śarutasenaśa ca vivasvāna ròcanā mukhaḥ parasabhaḥ kālakākṣāśa ca mayāpi ditijā hatāḥ yata tu dhavajasthāna gatò yatnāta paricarāmya ahama vahāmi caivānujaṃ te tena māma avamanyase kò 'nayò bhārasahò haya asti kò 'nayò 'sati balavattaraḥ mayā yò 'haṃ viśiṣṭaḥ sana vahāmīmaṃ sabāndhavama avajñāya tu yata te 'haṃ bhòjanāda vayaparòpitaḥ tena me gauravaṃ naṣṭaṃ tavattaśa cāsmāca ca vāsava adityāṃ ya ime jātā balavikrama śālinaḥ tavama eṣāṃ kila sarveṣāṃ viśeṣāda balavattaraḥ sò 'haṃ pakṣaika deśena vahāmi tavāṃ gataklamaḥ vimṛśa tavaṃ śanaisa tāta kò nava atra balavāna iti tasya tada vacanaṃ śarutvā khagasyòdarka dāruṇama akṣòbhyaṃ kaṣòbhayaṃsa tārkṣyama uvāca rathacakrabhṛta garutmana manyasa ātmānaṃ balavantaṃ sudurbalama alama asmata samakṣaṃ te satòtuma ātmānama aṇḍaja tarailòkyama api me kṛtsnama aśaktaṃ dehadhāraṇe ahama evātmanātmānaṃ vahāmi tavāṃ ca dhāraye imaṃ tāvana mamaikaṃ tavaṃ bāhuṃ savyetaraṃ vaha yadya enaṃ dhārayasya ekaṃ saphalaṃ te vikatthitama tataḥ sa bhagavāṃsa tasya sakandhe bāhuṃ samāsajata nipapāta sa bhārārtò vihvalò naṣṭacetanaḥ yāvāna hi bhāraḥ kṛtsnāyāḥ pṛthivyāḥ parvataiḥ saha ekasyā dehaśākhāyāsa tāvada bhārama amanyata na tava enaṃ pīḍayāma āsa balena balavattaraḥ tatò hi jīvitaṃ tasya na vayanīnaśada acyutaḥ vipakṣaḥ sarastakāyaśa ca vicetā vihvalaḥ khagaḥ mumòca patrāṇi tadā gurubhāraprapīḍitaḥ sa viṣṇuṃ śirasā pakṣī paraṇamya vinatāsutaḥ vicetā vihvalò dīnaḥ kiṃ cida vacanama abravīta bhagava~la lòkasārasya sadṛśena vapuṣmatā bhujena savairamuktena niṣpiṣṭò 'sami mahītale kaṣantuma arhasi me deva vihvalasyālpa cetasaḥ baladāha vidagdhasya pakṣiṇò dhavajavāsinaḥ na vijñātaṃ balaṃ deva mayā te paramaṃ vibhò tena manyāmya ahaṃ vīryama ātmanò 'sadṛśaṃ paraiḥ tataśa cakre sa bhagavāna parasādaṃ vai garutmataḥ maivaṃ bhūya iti sanehāta tadā cainama uvāca ha tathā tavama api gāndhāre yāvata pāṇḍusutāna raṇe nāsādayasi tāna vīrāṃsa tāvaja jīvasi putraka bhīmaḥ paraharatāṃ śareṣṭhò vāyuputrò mahābalaḥ dhanaṃjayaśa cendra sutò na hanyātāṃ tu kaṃ raṇe viṣṇura vāyuśa ca śakraśa ca dharmasa tau cāśvināva ubhau ete devāsa tavayā kena hetunā śakyama īkṣituma tada alaṃ te viròdhena śamaṃ gaccha nṛpātmaja vāsudevena tīrthena kulaṃ rakṣituma arhasi paratyakṣò haya asya sarvasya nāradò 'yaṃ mahātapāḥ māhātmyaṃ yata tadā viṣṇura yò 'yaṃ cakragadādharaḥ duryòdhanasa tu taca charutvā niḥśvasana bhṛkuṭī mukhaḥ rādheyama abhisaṃprekṣya jahāsa savanavata tadā kadarthī kṛtyatada vākyama ṛṣeḥ kaṇvasya durmatiḥ ūruṃ gajakarākāraṃ tāḍayanna idama abravīta yathaiveśvara sṛṣṭò 'sami yada bhāvi yā ca me gatiḥ tathā maharṣe vartāmi kiṃ paralāpaḥ kariṣyati [ja] anarthe jātanirbandhaṃ parārthe lòbhamòhitama anāryakeṣva abhirataṃ maraṇe kṛtaniścayama jañātīnāṃ duḥkhakartāraṃ bandhūnāṃ śòkavardhanama suhṛdāṃ kaleśadātāraṃ daviṣatāṃ harṣavardhanama kathaṃ nainaṃ vimārgasthaṃ vārayantīha bāndhavāḥ sauhṛdāda vā suhṛtsnigdhò bhagavāna vā pitāmahaḥ uktaṃ bhagavatā vākyama uktaṃ bhīṣmeṇa yata kaṣamama uktaṃ bahuvidhaṃ caiva nāradenāpi taca chṛṇu durlabhò vai suhṛca charòtā durlabhaśa ca hitaḥ suhṛta tiṣṭhate hi suhṛda yatra na bandhusa tatra tiṣṭhati śaròtavyama api paśyāmi suhṛdāṃ kurunandana na kartavyaśa ca nirbandhò nirbandhò hi sudāruṇaḥ atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama yathā nirbandhataḥ parāptò gālavena parājayaḥ viśvāmitraṃ tapasyantaṃ dharmò jijñāsayā purā abhyagacchata savayaṃ bhūtvā vasiṣṭhò bhagavāna ṛṣiḥ saptarṣīṇāma anyatamaṃ veṣama asthāya bhārata bubhukṣuḥ kaṣudhitò rājanna āśramaṃ kauśikasya ha viśvāmitrò 'tha saṃbhrāntaḥ śarapayāma āsa vai caru paramānnasya yatnena na ca sa paratyapālayata annaṃ tena yadā bhuktama anyaira dattaṃ tapasvibhiḥ atha gṛhyāna namatya uṣṇaṃ viśvāmitrò 'bhayupāgamata bhuktaṃ me tiṣṭha tāvata tavama itya uktvā bhagavāna yayau viśvāmitrasa tatò rājana sathita eva mahādyutiḥ bhaktaṃ paragṛhya mūrdhnā tada bāhubhyāṃ pārśvatò 'gamata sathitaḥ sathāṇura ivābhyāśe niśceṣṭò mārutāśanaḥ tasya śuśrūṣaṇe yatnama akaròda gālavò muniḥ gauravāda bahumānāca ca hārdena pariyakāmyayā atha varṣaśate pūrṇe dharmaḥ punara upāgamata vāsiṣṭhaṃ veṣama āsthāya kauśikaṃ bhòjanepsayā sa dṛṣṭvā śirasā bhaktaṃ dhariyamāṇaṃ maharṣiṇā tiṣṭhatā vāyubhakṣeṇa viśvāmitreṇa dhīmatā paratigṛhya tatò dharmasa tathaivòṣṇaṃ tathā navama bhuktvā parītò 'sami viprarṣe tama uktvā sa munira gataḥ kaṣatrabhāvāda apagatò viśvāmitrasa tadābhavata dharmasya vacanāta parītò viśvāmitrasa tadābhavata viśvāmitrasa tu śiṣyasya gālavasya tapasvinaḥ śuśrūṣayā ca bhaktyā ca parītimāna itya uvāca tama anujñātò mayā vatsa yatheṣṭaṃ gaccha gālava itya uktaḥ paratyuvācedaṃ gālavò munisattamama parītò madhurayā vācā viśvāmitraṃ mahādyutima dakṣiṇāṃ kāṃ parayacchāmi bhavate guru karmaṇi dakṣiṇābhira upetaṃ hi karma sidhyati mānavama dakṣiṇānāṃ hi sṛṣṭānāma apavargeṇa bhujyate savarge karatuphalaṃ sadbhira dakṣiṇā śāntira ucyate kima āharāmi gurvarthaṃ baravītu bhagavāna iti jānamānasa tu bhagavāña jitaḥ śuśrūṣaṇena ca viśvāmitrasa tama asakṛda gaccha gacchetya acòdayata asakṛda gaccha gaccheti viśvāmitreṇa bhāṣitaḥ kiṃ dadānīti bahuśò gālavaḥ paratyabhāṣata nirbandhatasa tu bahuśò gālavasya tapasvinaḥ kiṃ cida āgatasaṃrambhò viśvāmitrò 'baravīda idama ekataḥ śayāma karṇānāṃ śatānya aṣṭau dadasva me hayānāṃ candra śubhrāṇāṃ gaccha gālava mācirama [na] evama uktasa tadā tena viśvāmitreṇa dhīmatā nāste na śete nāhāraṃ kurute gālavasa tadā tavaga asthi bhūtò hariṇaśa cintāśòkaparāyaṇaḥ śòcamānò 'timātraṃ sa dahyamānaśa ca manyunā kutaḥ puṣṭāni mitrāṇi kutò 'rathāḥ saṃcayaḥ kutaḥ hayānāṃ candra śubhrāṇāṃ śatānya aṣṭau kutò mama kutò me bhòjanaśraddhā sukhaśraddhā kutaśa ca me śaraddhā me jīvitasyāpi chinnā kiṃ jīvitena me ahaṃ pāraṃ samudrasya pṛthivyā vā paraṃ parāta gatvātmānaṃ vimuñcāmi kiṃ phalaṃ jīvitena me adhanasyākṛtārthasya tayaktasya vividhaiḥ phalaiḥ ṛṇaṃ dhārayamāṇasya kutaḥ sukhama anīhayā suhṛdāṃ hi dhanaṃ bhuktvā kṛtvā paraṇayama īpsitama paratikartuma aśaktasya jīvitāna maraṇaṃ varama paratiśrutya kariṣyeti kartavyaṃ tada akurvataḥ mithyāvacanadagdhasya iṣṭāpūrtaṃ paraṇaśyati na rūpama anṛtasyāsti nānṛtasyāsti saṃtatiḥ nānṛtasyādhipatyaṃ ca kuta eva gatiḥ śubhā kutaḥ kṛtaghnasya yaśaḥ kutaḥ sathānaṃ kutaḥ sukhama aśraddheyaḥ kṛtaghnò hi kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ na jīvatya adhanaḥ pāpaḥ kutaḥ pāpasya tantraṇama pāpò dharuvama avāpnòti vināśaṃ nāśayana kṛtama sò 'haṃ pāpaḥ kṛtaghnaśa ca kṛpaṇaśa cānṛtò 'pi ca guròra yaḥ kṛtakāryaḥ saṃsa tata karòmi na bhāṣitama sò 'haṃ parāṇāna vimòkṣyāmi kṛtvā yatnama anuttamama arthanā ca mayā kā cita kṛtapūrvā divaukasāma mānayanti ca māṃ sarve taridaśā yajñasaṃstare ahaṃ tu vibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ taribhuvaneśvarama viṣṇuṃ gacchāmya ahaṃ kṛṣṇaṃ gatiṃ gatimatāṃ varama bhògā yasmāta paratiṣṭhante vayāpya sarvāna surāsurāna parayatò daraṣṭuma icchāmi mahāyòginama avyayama evama ukte sakhā tasya garuḍò vinatātmajaḥ darśayāma āsa taṃ parāha saṃhṛṣṭaḥ pariyakāmyayā suhṛda bhavāna mama mataḥ suhṛdāṃ ca mataḥ suhṛta īpsitenābhilāṣeṇa yòktavyò vibhave sati vibhavaśa cāsti me vipra vāsavāvarajò davija pūrvama uktasa tavadarthaṃ ca kṛtaḥ kāmaśa ca tena me sa bhavāna etu gacchāva nayiṣye tavāṃ yathāsukhama deśaṃ pāraṃ pṛthivyā vā gaccha gālava mācirama [suparṇa] anuśiṣṭò 'sami devena gālavājñāta yòninā barūhi kāma anusaṃyāmi daraṣṭuṃ parathamatò diśama pūrvāṃ vā dakṣiṇāṃ vāhama atha vā paścimāṃ diśama uttarāṃ vā davijaśreṣṭha kutò gacchāmi gālava yasyāma udayate pūrvaṃ sarvalòkaprabhāvanaḥ savitā yatra saṃdhyāyāṃ sādhyānāṃ vartate tapaḥ yasyāṃ pūrvaṃ matira jātā yayā vayāptama idaṃ jagata cakṣuṣī yatra dharmasya yatra caiṣa paratiṣṭhitaḥ hutaṃ yatò mukhaira havyaṃ sarpate sarvatòdiśama etada davāraṃ davijaśreṣṭha divasasya tathādhvanaḥ yatra pūrvaṃ parasūtā vai dākṣāyaṇyaḥ parajāḥ satriyaḥ yasyāṃ diśi paravṛddhāśa ca kaśyapasyātmasaṃbhavāḥ yatòmūlā surāṇāṃ śarīra yatra śakrò 'bhayaṣicyatā surarājyena viprarṣe devaiśa cātra tapaśa citama etasmāta kāraṇāda barahmana pūrvetya eṣā duga ucyate yasmāta pūrvatare kāle pūrvama eṣāvṛtā suraiḥ ata eva ca pūrveṣāṃ pūrvāma āśāma avekṣatāma pūrvakāryāṇi kāryāṇi daivāni sukhama īpsatā atra vedāña jagau pūrvaṃ bhagavā~la lòkabhāvanaḥ atraivòktā savitrāsīta sāvitrī barahmavādiṣu atra dattāni sūryeṇa yajūṃṣi davijasattama atra labdhavaraiḥ sòmaḥ suraiḥ karatuṣu pīyate atra tṛptā hutavahāḥ savāṃ yònima upabhuñjate atra pātālama āśritya varuṇaḥ śariyama āpa ca atra pūrvaṃ vasiṣṭhasya paurāṇasya davijarṣabha sūtiśa caiva paratiṣṭhā ca nidhanaṃ ca parakāśate oṃkārasyātra jāyante sūtayò daśatīra daśa pibanti munayò yatra havirdhāne sama sòmapāḥ paròkṣitā yatra bahavò varāhādyā mṛgā vane śakreṇa yatra bhāgārthe daivateṣu parakalpitāḥ atrāhitāḥ kṛtaghnāśa ca mānuṣāśa cāsurāśa ca ye udayaṃsa tāna hi sarvāna vai karòdhāda dhanti vibhāvasuḥ etada davāraṃ tarilòkasya savargasya ca mukhasya ca eṣa pūrvò diśā bhāgò viśāvainaṃ yadīcchasi pariyaṃ kāryaṃ hi me tasya yasyāsmi vacane sathitaḥ barūhi gālava yāsyāmi śṛṇu cāpya aparāṃ diśama [suparṇa] iyaṃ vivasvatā pūrvaṃ śarautena vidhinā kila gurave dakṣiṇā dattā dakṣiṇetya ucyate 'tha dika atra lòkatrayasyāsya pitṛpakṣaḥ paratiṣṭhitaḥ atròṣmapānāṃ devānāṃ nivāsaḥ śarūyate davija atra viśve sadā devāḥ pitṛbhiḥ sārdhama āsate ijyamānāḥ sama lòkeṣu saṃprāptāsa tulyabhāgatāma etada davitīyaṃ dharmasya davārama ācakṣate davija taruṭiśò lavaśaśa cātra gaṇyate kālaniścayaḥ atra devarṣayò nityaṃ pitṛlòkarṣayasa tathā tathā rājarṣayaḥ sarve nivasanti gatavyathāḥ atra dharmaśa ca satyaṃ ca karma cātra niśāmyate gatira eṣā davijaśreṣṭha karmaṇātmāvasādinaḥ eṣā dika sā davijaśreṣṭha yāṃ sarvaḥ paratipadyate vṛtā tava anavabòdhena sukhaṃ tena na gamyate nairṛtānāṃ sahasrāṇi bahūnya atra davijarṣabha sṛṣṭāni paratikūlāni daraṣṭavyānya akṛtātmabhiḥ atra mandarakuñjeṣu viprarṣisadaneṣu ca gandharvā gānti gāthā vai cittabuddhiharā davija atra sāmāni gāthābhiḥ śarutvā gītāni raivataḥ gatadārò gatāmātyò gatarājyò vanaṃ gataḥ atra sāvarṇinā caiva yavakrītātmajena ca maryādā sathāpitā barahmana yāṃ sūryò nātivartate atra rākṣasarājena paulasthyena mahātmanā rāvaṇena tapaśa cīrtvā surebhyò 'maratā vṛtā atra vṛttena vṛtrò 'pi śakraśatrutvama īyivāna atra sarvāsavaḥ parāptāḥ punara gacchanti pañcadhā atra duṣkṛtakarmāṇò narāḥ pacyanti gālava atra vaitaraṇī nāma nadī vitaraṇaira vṛtā atra gatvā sukhasyāntaṃ duḥkhasyāntaṃ parapadyate atrāvṛttò dinakaraḥ kaṣarate surasaṃ payaḥ kāṣṭhāṃ cāsādya dhāniṣṭhāṃ himama utsṛjate punaḥ atrāhaṃ gālava purā kaṣudhārtaḥ paricintayana labdhavāna yudhyamānau davau bṛhantau gala kacchapau atra śakradhanura nāma sūryāja jātò mahāna ṛṣiḥ vidura yaṃ kapilaṃ devaṃ yenāttāḥ sagarātmajāḥ atra siddhāḥ śivā nāma barāhmaṇā vedapāragāḥ adhītya sakhilāna vedāna ālabhante yamakṣayama atra bhògavatī nāma purī vāsukipālitā takṣakeṇa ca nāgena tathaivairāvatena ca atra niryāṇakāleṣu tamaḥ saṃprāpyate mahata abhedyaṃ bhāskareṇāpi savayaṃ vā kṛṣṇavartmanā eṣa tasyāpi te mārgaḥ paritāpasya gālava barūhi me yadi gantavyaṃ paratīcīṃ śṛṇu vā mama [suparṇa] iyaṃ diga dayitā rājñò varuṇasya tu gòpateḥ sadā salilarājasya paratiṣṭhā cādira eva ca atra paścāda ahaḥ sūryò visarjayati bhāḥ savayama paścimetya abhivikhyātā diga iyaṃ davijasattama yādasāma atra rājyena salilasya ca guptaye kaśyapò bhagavāna devò varuṇaṃ samābhyaṣecayata atra pītvā samastāna vai varuṇasya rasāṃsa tu ṣaṭa jāyate taruṇaḥ sòmaḥ śuklasyādau tamisrahā atra paścāta kṛtā daityā vāyunā saṃyatāsa tadā niḥśvasantò mahānāgaira arditāḥ suṣupura davija atra sūryaṃ paraṇayinaṃ paratigṛhṇāti parvataḥ astò nāma yataḥ saṃdhyā paścimā paratisarpati atò rātriśa ca nidrā ca nirgatā divasakṣaye jāyate jīvalòkasya hartuma ardhama ivāyuṣaḥ atra devīṃ ditiṃ suptāma ātmaprasava dhāriṇīma vigarbhāma akaròca chakrò yatra jātò marudgaṇaḥ atra mūlaṃ himavatò mandaraṃ yāti śāśvatama api varṣasahasreṇa na cāsyāntò 'dhigamyate atra kāñcanaśailasya kāñcanāmbuvahasya ca udadhesa tīrama āsādya surabhiḥ kaṣarate payaḥ atra madhye samudrasya kabandhaḥ paratidṛśyate savarbhānòḥ sūryakalpasya sòmasūryau jighāṃsataḥ suvarṇaśirasò 'paya atra hariròmṇaḥ paragāyataḥ adṛśyasyāprameyasya śarūyate vipulò dhavaniḥ atra dhavajavatī nāma kumārī hari medhasaḥ ākāśe tiṣṭha tiṣṭheti tasthau sūryasya śāsanāta atra vāyusa tathā vahnira āpaḥ khaṃ caiva gālava āhnikaṃ caiva naiśaṃ ca duḥkhasparśaṃ vimuñcati ataḥ parabhṛti sūryasya tiryaga āvartate gatiḥ atra jayòtīṃṣi sarvāṇi viśantya ādityamaṇḍalama aṣṭāviṃśati rātraṃ ca caṅkramya saha bhānunā niṣpatanti punaḥ sūryāta sòmasaṃyògayògataḥ atra nityaṃ saravantīnāṃ parabhavaḥ sāgaròdayaḥ atra lòkatrayasyāpasa tiṣṭhanti varuṇāśrayāḥ atra pannagarājasyāpya anantasya niveśanama anādi nidhanasyātra viṣṇòḥ sathānama anuttamama atrānala sakhasyāpi pavanasya niveśanama maharṣeḥ kaśyapasyātra mārīcasya niveśanama eṣa te paścimò mārgò diga davāreṇa parakīrtitaḥ barūhi gālava gacchāvò buddhiḥ kā davijasattama [suparṇa] yasmāda uttāryate pāpāda yasmāna niḥśreyasò 'śanute tasmāda uttāraṇa phalāda uttaretya ucyate budhaiḥ uttarasya hiraṇyasya parivāpasya gālava mārgaḥ paścimapūrvābhyāṃ digbhyāṃ vai madhyamaḥ samṛtaḥ asyāṃ diśi variṣṭhāyāma uttarāyāṃ davijarṣabha nāsaumyò nāvidheyātmā nādharmyò vasate janaḥ atra nārāyaṇaḥ kṛṣṇò juṣṇuśa caiva naròttamaḥ badaryāma āśramapade tathā barahmā ca śāśvataḥ atra vai himavatpṛṣṭhe nityama āste maheśvaraḥ atra rājyena viprāṇāṃ candramāśa cābhyaṣicyata atra gaṅgāṃ mahādevaḥ patantīṃ gaganāca cayutāma paratigṛhya dadau lòke mānuṣe barahmavittama atra devyā tapasa taptaṃ maheśvara parīpsayā atra kāmaśa ca ròṣaśa ca śailaśa còmā ca saṃbabhuḥ atra rākṣasa yakṣāṇāṃ gandharvāṇāṃ ca gālava ādhipatyena kailāse dhanadò 'paya abhiṣecitaḥ atra caitrarathaṃ ramyama atra vaikhānasāśramaḥ atra mandākinī caiva mandaraśa ca davijarṣabha atra saugandhika vanaṃ nairṛtaira abhirakṣyate śāḍvalaṃ kadalī sakandhama atra saṃtānakā nagāḥ atra saṃyamanityānāṃ siddhānāṃ savairacāriṇāma vimānānya anurūpāṇi kāmabhògyāni gālava atra te ṛṣayaḥ sapta devī cārundhatī tathā atra tiṣṭhati vai savātira atrāsyā udayaḥ samṛtaḥ atra yajñaṃ samāruhya dharuvaṃ sathātā pitāmaha jayòtīṃṣi candrasūryau ca parivartanti nityaśaḥ atra gāyantikā davāraṃ rakṣanti davijasattamāḥ dhāmā nāma mahātmānò munayaḥ satyavādinaḥ na teṣāṃ jañāyate sūtira nākṛtira na tapaśa citama aprivarta sahasrāṇi kāmabhògyāni gālava yathā yathā paraviśati tasmāta parataraṃ naraḥ tathā tathā davijaśreṣṭha paravilīyati gālava na tata kena cida anyena gatapūrvaṃ davijarṣabha ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ naraṃ vā jiṣṇuma avyayama atra kailāsama itya uktaṃ sathānama ailavilasya tata atra vidyutprabhā nāma jajñire 'pasarasò daśa atra viṣṇupadaṃ nāma karamatā viṣṇunā kṛtama tarilòkavikrame barahmanna uttarāṃ diśama āśritama atra rājñā maruttena yajñeneṣṭaṃ davijòttama uśīrabīje viprarṣe yatra jāmbūnadaṃ saraḥ jīmūtasyātra viprarṣera upatasthe mahātmanaḥ sākṣāda dhaimavataḥ puṇyò vimalaḥ kamalākaraḥ barāhmaṇeṣu ca yatkṛtsnaṃ savantaṃ kṛtvā dhanaṃ mahata vavre vanaṃ maharṣiḥ sa jaimūtaṃ tada vanaṃ tataḥ atra nityaṃ diśāpālāḥ sāyaṃprātara davijarṣabha kasya kāryaṃ kima iti vai karikròśanti gālava evama eṣā davijaśreṣṭhaguṇaira anyaira diga uttarā uttareti parikhyātā sarvakarmasu còttarā etā vistaraśasa tāta tava saṃkīrtitā diśaḥ catasraḥ karamayògena kāmāśāṃ gantuma icchasi udyatò 'haṃ davijaśreṣṭha tava darśayituṃ diśaḥ pṛthivīṃ cākhilāṃ barahmaṃsa tasmāda āròha māṃ davija [gālava] garutmana bhujagendrāre suparṇavinatātmaja nayamāṃ tārkṣya pūrveṇa yatra dharmasya cakṣuṣī pūrvama etāṃ diśaṃ gaccha yā pūrvaṃ parikīrtitā daivatānāṃ hi sāṃnidhyama atra kīrtitavāna asi atra satyaṃ ca dharmaśa ca tavayā samyaka parakīrtitaḥ iccheyaṃ tu samāgantuṃ samastaira daivataira ahama bhūyaśa ca tāna surāna daraṣṭuma iccheyama aruṇānuja tama āha vinatā sūnura āròhasveti vai davijama āruròhātha sa munira garuḍaṃ gālavasa tadā karamamāṇasya te rūpaṃ dṛśyate pannagāśana bhāskarasyeva pūrvāhṇe sahasrāṃśòra vivasvataḥ pakṣavātapraṇunnānāṃ vṛkṣāṇāma anugāmināma parasthitānāma iva samaṃ paśyāmīha gatiṃ khaga sasāgaravanāma urvīṃ saśailavanakānanāma ākarṣanna iva cābhāsi pakṣavātena khecara samīnanāganakraṃ ca khama ivāròpyate jalama vāyunā caiva mahatā pakṣavātena cāniśama tulyarūpānanāna matsyāṃsa timimatsyāṃsa timiṃgilāna nāgāṃśa ca naravaktrāṃśa ca paśyāmya unmathitāna iva mahārṇavasya ca ravaiḥ śaròtre me badhirī kṛte na śṛṇòmi na paśyāmi nātmanò vedmi kāraṇama śanaiḥ sādhu bhavāna yātu barahmahatyāma anusmarana na dṛśyate ravisa tāta na diśò na ca khaṃ khaga tama eva tu paśyāmi śarīraṃ te na lakṣaye maṇīva jātyau paśyāmi cakṣuṣī te 'hama aṇḍaja śarīre tu na paśyāmi tava caivātmanaśa ca ha pade pade tu paśyāmi salilāda agnima utthitama sa me nirvāpya sahasā cakṣuṣī śāmyate punaḥ tana nivarta mahāna kālò gacchatò vinatātmaja na me parayòjanaṃ kiṃ cida gamane pannagāśana saṃnivarta mahāvegana vegaṃ viṣahāmi te gurave saṃśrutānīha śatānya aṣṭau hi vājināma ekataḥ śayāma karṇānāṃ śubhrāṇāṃ candra varcasāma teṣāṃ caivāpavargāya mārgaṃ paśyāmi nāṇḍaja tatò 'yaṃ jīvitatyāge dṛṣṭò mārgò mayātmanaḥ naiva me 'sati dhanaṃ kiṃ cina na dhanenānvitaḥ suhṛta na cārthenāpi mahatā śakyama etada vayapòhituma evaṃ bahu ca dīnaṃ ca baruvāṇaṃ gālavaṃ tadā paratyuvāca varajanna eva parahasana vinatātmajaḥ nātiprajñò 'si viprarṣe yò ''tamānaṃ tayaktuma icchasi na cāpi kṛtrimaḥ kālaḥ kālò hi parameśvaraḥ kima ahaṃ pūrvama eveha bhavatā nābhicòditaḥ upāyò 'tara mahāna asti yenaitada upapadyate tada eṣa ṛṣabhò nāma parvataḥ sāgaròrasi atra viśramya bhuktvā ca nivartiṣyāva gālava [na] ṛṣabhasya tataḥ śṛṅge nipatya davija pakṣiṇau śāṇḍilīṃ barāhmaṇīṃ tatra dadṛśāte tapò'navitāma abhivādya suparṇasa tu gālavaśa cābhipūjya tāma tayā ca savāgatenòktau viṣṭare saṃniṣīdatuḥ siddhama annaṃ tayā kaṣipraṃ balimantròpabṛṃhitama bhuktvā tṛptāva ubhau bhūmau suptau tāva annamòhitau muhūrtāta paratibuddhasa tu suparṇò gamanepsayā atha bharaṣṭatanūjāṅgama ātmānaṃ dadṛśe khagaḥ māṃsapiṇḍòpamò 'bhūta sa mukhapādānvitaḥ khagaḥ gālavasa taṃ tathā dṛṣṭvā viṣaṇṇaḥ paryapṛcchata kima idaṃ bhavatā parāptama ihāgamanajaṃ phalama vāsò 'yama iha kālaṃ tu kiyantaṃ nau bhaviṣyati kiṃ nu te manasā dhayātama aśubhaṃ dharmadūṣaṇama na haya ayaṃ bhavataḥ savalpò vayabhicārò bhaviṣyati suparṇò 'thābravīda vipraṃ paradhyātaṃ vai mayā davija imāṃ siddhāma itò netuṃ tatra yatra parajāpatiḥ yatra devò mahādevò yatra viṣṇuḥ sanātanaḥ yatra dharmaśa ca yajñaśa ca tatreyaṃ nivaseda iti sò 'haṃ bhagavatīṃ yāce paraṇataḥ pariyakāmyayā mayaitana nāma paradhyātaṃ manasā śòcatā kila tada evaṃ bahumānāta te mayehānīpsitaṃ kṛtama sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vā tavaṃ māhātmyāta kaṣantuma arhasi sā tau tadābravīta tuṣṭā patagendra davijarṣabhau na bhetavyaṃ suparṇò 'si suparṇa tayaja saṃbhramama ninditāsmi tavayā vatsa na ca nindāṃ kaṣamāmya ahama lòkebhyaḥ sa paribhraśyeda yò māṃ nindeta pāpakṛta hīnayākalṣaṇaiḥ sarvaisa tathāninditayā mayā ācāraṃ paratigṛhṇantyā siddhiḥ parāpteyama uttamā ācārāla labhate dharmama ācārāla labhate dhanama ācārāca chariyama āpnòti ācārò hantya alakṣaṇama tadāyuṣmana khaga pate yatheṣṭaṃ gamyatāma itaḥ na ca te garhaṇīyāpi harhitavyāḥ satriyaḥ kava cita bhavitāsi yathāpūrvaṃ balavīryasamanvitaḥ babhūvatusa tatasa tasya pakṣau daraviṇavattarau anujñātaśa ca śāṇḍilyā yathāgatama upāgamata naiva cāsādayāma āsa tathārūpāṃsa turaṃgamāna viśvāmitrò 'tha taṃ dṛṣṭvā gālavaṃ cādhvani sathitama uvāca vadatāṃ śareṣṭhò vainateyasya saṃnidhau yasa tavayā savayama evārthaḥ paratijñātò mama davija tasya kālò 'pavargasya yathā vā manyate bhavāna paratīkṣiṣyāmya ahaṃ kālama etāvantaṃ tathā parama yathā saṃsidhyate vipra sa mārgasa tu niśamyatāma suparṇò 'thābravīda dīnaṃ gālavaṃ bhṛśaduḥkhitama paratyakṣaṃ khalva idānīṃ me viśvāmitrò yada uktavāna tada āgaccha davijaśreṣṭha mantrayiṣyāva gālava nādattvā gurave śakyaṃ kṛtsnama arthaṃ tavayāsituma [na] athāha gālavaṃ dīnaṃ suparṇaḥ patatāṃ varaḥ nirmitaṃ vahninā bhūmau vāyunā vaidhitaṃ tathā yasmāda dhiraṇmayaṃ sarvaṃ hiraṇyaṃ tena còcyate dhatte dhārayate cedama etasmāta kāraṇāda dhanama tada etata tariṣu lòkeṣu dhanaṃ tiṣṭhati śāśvatama nityaṃ paròṣṭhapadābhyāṃ ca śukre dhanapatau tathā manuṣyebhyaḥ samādatte śukraśa cittārjitaṃ dhanama ajaika pāda ahira budhnyai rakṣyate dhanadena ca evaṃ na śakyate labdhuma alabdhavyaṃ davijarṣabha ṛte ca dhanama aśvānāṃ nāvāptira vidyate tava arthaṃ yācātra rājānaṃ kaṃ cida rājarṣivaṃśajama apīḍya rājā paurāna hi yò nau kuryāta kṛtāthinau asti sòmānvavāye me jātaḥ kaśa cina nṛpaḥ sakhā abhigacchāvahe taṃ vai tasyāsti vibhavò bhuvi yayātira nāma rājarṣira nāhuṣaḥ satyavikramaḥ sa dāsyati mayā còktò bhavatā cārthitaḥ savayama vibhavaśa cāsya sumahāna āsīda dhanapatera iva evaṃ sa tu dhanaṃ vidvāna dānenaiva vayaśòdhayata tathā tau kathayantau ca cintayantau ca yata kaṣamama paratiṣṭhāne narapatiṃ yayātiṃ parayupasthitau paratigṛhya ca satkārama arghādiṃ bhòjanaṃ varama pṛṣṭaśa cāgamane hetuma uvāca vinatāsutaḥ ayaṃ me nāhuṣa sakhā gālavasa tapasò nidhiḥ viśvāmitrasya śiṣyò 'bhūda varṣāṇya ayutaśò nṛpa sò 'yaṃ tenābhyanujñāta upakārepsayā davijaḥ tama āha bhagavāna kāṃ te dadāni guru dakṣiṇāma asakṛta tena còktena kiṃ cida āgatamanyunā ayama uktaḥ parayaccheti jānatā vibhavaṃ laghu ekataḥ śayāma karṇānāṃ śubhrāṇāṃ śuddhajanmanāma aṣṭau śatāni me dehi hayānāṃ candra varcasāma gurvarthò dīyatāma eṣa yadi gālava manyase itya evama āha sakròdhò viśvāmitrasa tapòdhanaḥ sò 'yaṃ śòkena mahatā tapyamānò davijarṣabhaḥ aśaktaḥ paratikartuṃ tada bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ patigṛhya naravyāghra tavattò bhikṣāṃ gatavyayaḥ kṛtvāpavargaṃ gurave cariṣyati mahata tapaḥ tapasaḥ saṃvibhāgena bhavantama api yòkṣyate savena rājarṣitapasā pūrṇaṃ tavāṃ pūrayiṣyati yāvanti ròmāṇi haye bhavanti hi nareśvara tāvatò vājidā lòkāna parāpnuvanti mahīpate pātraṃ paratigrahasyāyaṃ dātuṃ pātraṃ tathā bhavāna śaṅkhe kaṣīrama ivāsaktaṃ bhavatva etata tathòpamama [na] evama uktaḥ suparṇena tathyaṃ vacanama uttamama vimṛśyāvahitò rājā niścitya ca punaḥ punaḥ yaṣṭā karatusahasrāṇāṃ dātā dānapatiḥ parabhuḥ yayātira vatsa kāśīśa idaṃ vacanama abravīta dṛṣṭvā pariyasakhaṃ tārkṣyaṃ gālavaṃ ca davijarṣabhama nidarśanaṃ ca tapasò bhikṣāṃ śalāghyāṃ ca kīrtitāma atītya ca nṛpāna anyāna ādityakulasaṃbhavāna matsakāśama anuprāptāva etau buddhima avekṣya ca adya me saphalaṃ janma tāritaṃ cādya me kulama adyāyaṃ tāritò deśò mama tārkṣya tavayānagha vaktuma icchāmi tu sakhe yathā jānāsi māṃ purā na tathā vittavāna asmi kaṣīṇaṃ vittaṃ hi me sakhe na ca śaktò 'sami te kartuṃ mòghama āgamanaṃ khaga na cāśāma asya viprarṣera vitathāṃ kartuma utsahe tata tu dāsyāmi yata kāryama idaṃ saṃpādayiṣyati abhigamya hatāśò hi nivṛttò dahate kulama nātaḥ paraṃ vainateya kiṃ cita pāpiṣṭhama ucyate yathāśā nāśanama lòke dehi nāstīti vā vacaḥ hatāśò haya akṛtārthaḥ sana hataḥ saṃbhāvitò naraḥ hinasti tasya putrāṃśa ca pautrāṃśa cākurvatò 'rathināma tasmāca caturṇāṃ vaṃśānāṃ sathāpayitrī sutā mama iyaṃ surasuta parakhyā sarvadharmòpacāyinī sadā devamanuṣyāṇāma asurāṇāṃ ca gālava kāṅkṣitā rūpatò bālā sutā me paratigṛhyatāma asyāḥ śulkaṃ paradāsyanti nṛpā rājyama api dharuvama kiṃ punaḥ śayāma karṇānāṃ hayānāṃ dave catuḥśate sa bhavāna paratigṛhṇātu mamemāṃ mādhavīṃ sutāma ahaṃ dauhitravāna sayāṃ vai vara eṣa mama parabhò paratigṛhya ca tāṃ kanyāṃ gālavaḥ saha pakṣiṇā punara darakṣyāva itya uktvā paratasthe saha kanyayā upalabdhama idaṃ davārama aśvānāma iti cāṇḍajaḥ uktvā gālavama āpṛcchya jagāma bhavanaṃ savakama gate patagarāje tu gālavaḥ saha kanyayā cintayānaḥ kaṣamaṃ dāne rājñāṃ vai śulkatò 'gamata sò 'gacchana manasekṣvākuṃ haryaśvaṃ rājasattamama ayòdhyāyāṃ mahāvīryaṃ caturaṅga balānvitama kòśadhānya balòpetaṃ pariya pauraṃ davija pariyama parajābhikāmaṃ śāmyantaṃ kurvāṇaṃ tapa uttamama tama upāgamya vipraḥ sa haryaśvaṃ gālavò 'baravīta kanyeyaṃ mama rājendra parasavaiḥ kulavardhinī iyaṃ śuklena bhāryārthe haryaśvapratigṛhyatāma śulkaṃ te kīrtayiṣyāmi taca charutvā saṃpradhāryatāma [na] haryaśvasa tava abravīda rājā vicintya bahudhā tataḥ dīrghama uṣṇaṃ ca niḥśvasya parajā hetòra nṛpòttamaḥ unnateṣūnnatā ṣaṭsu sūkṣmā sūkṣmeṣu saptasu gambhīrā tariṣu gambhīreṣva iyaṃ raktā ca pañcasu bahu devāsurālòkā bahu gandharvadarśanā bahu lakṣaṇasaṃpannā bahu parasava dāriṇī samartheyaṃ janayituṃ cakravartinama ātmajama barūhi śulkaṃ davijaśreṣṭha samīkṣya vibhavaṃ mama ekataḥ śayāma karṇānāṃ śatānya aṣṭau dadasva me hayānāṃ candra śubhrāṇāṃ deśajānāṃ vapuṣmatāma tatasa tava bhavitrīyaṃ putrāṇāṃ jananī śubhā araṇīva hutāśānāṃ yònira āyatalòcanā etaca charutvā vacò rājā haryaśvaḥ kāmamòhitaḥ uvāca gālavaṃ dīnò rājarṣira ṛṣisattamama dave me śate saṃnihite hayānāṃ yada vidhāsa tava eṣṭavyāḥ śataśasa tava anye caranti mama vājinaḥ sò 'hama ekama apatyaṃ vai janayiṣyāmi gālava asyāma etaṃ bhavāna kāmaṃ saṃpādayatu me varama etaca charutvā tu sā kanyā gālavaṃ vākyama abravīta mama dattò varaḥ kaśa cita kena cida barahmavādinā parasūtya ante parasūtya ante kanyaiva tavaṃ bhaviṣyasi sa tavaṃ dadasva māṃ rājñe paratigṛhya hayòttamāna nṛpebhyò hi caturbhyasa te pūrṇānya aṣṭau śatāni vai bhaviṣyanti tathā putrā mama catvāra eva ca kariyatāṃ mama saṃhārò gurvarthaṃ davijasattama eṣā tāvana mama parajñā yathā vā manyase davija evama uktasa tu sa muniḥ kanyayā gālavasa tadā haryaśvaṃ pṛthivīpālama idaṃ vacanama abravīta iyaṃ kanyā naraśreṣṭha haryaśvapratigṛhyatāma caturbhāgena śulkasya janayasvaikama ātmajama patigṛhya sa tāṃ kanyāṃ gālavaṃ patinandya ca samaye deśakāle ca labdhavāna sutama īpsitama tatò vasu manā nāma vasubhyò vasumattaraḥ vasu parakhyò narapatiḥ sa babhūva vasu paradaḥ atha kāle punara dhīmāna gālavaḥ patyupasthitaḥ upasaṃgamya còvāca haryaśvaṃ parītimānasama jātò nṛpasutasa te 'yaṃ bāla bhāskarasaṃnibhaḥ kālò gantuṃ naraśreṣṭha bhikṣārthama aparaṃ nṛpama haryaśvaḥ satyavacane sathitaḥ sathitvā ca pauruṣe durlabhatvāda dhayānāṃ ca paradadau mādhavīṃ punaḥ mādhavī ca punara dīptāṃ parityajya nṛpa śariyama kumārī kāmatò bhūtvā gālavaṃ pṛṣṭhatò 'navagāta tavayya eva tāvata tiṣṭhantu hayā itya uktavāna davijaḥ parayayau kanyayā sārdhaṃ divòdāsaṃ parajeśvarama [ga] mahāvīryò mahīpālaḥ kāśīnāma īśvaraḥ parabhuḥ divòdāsa iti khayātò bhaimasenira narādhipaḥ tatra gacchāvahe bhadre śanaira āgaccha mā śucaḥ dhārmikaḥ saṃyame yuktaḥ satyaśa caiva janeśvaraḥ tama upāgamya sa munira nayāyatasa tena satkṛtaḥ gālavaḥ parasavasyārthe taṃ nṛpaṃ paratyacòdayata śarutama etana mayā pūrvaṃ kima uktvā vistaraṃ davija kāṅkṣitò hi mayaiṣò 'rathaḥ śarutvaitada davijasattama etaca ca me bahumataṃ yada utsṛjya narādhipāna māma evama upayātò 'si bhāvi caitada asaṃśayama sa eva vibhavò 'samākama aśvānāma api gālava ahama apya ekama evāsyāṃ janayiṣyāmi pārthivama tathetya uktvā davijaśreṣṭhaḥ parādāta kanyāṃ mahīpateḥ vidhipūrvaṃ ca tāṃ rājā kanyāṃ paratigṛhītavāna reme sa tasyāṃ rājarṣiḥ parabhāvatyāṃ yathā raviḥ savāhāyāṃ ca yathā vahnira yathā śacyāṃ sa vāsavaḥ yathā candraśa ca ròhiṇyāṃ yathā dhūmòrṇayā yamaḥ varuṇaśa ca yathā gauryāṃ yathā carddhyāṃ dhaneśvaraḥ yathā nārāyaṇò lakṣyāṃ jāhnavyāṃ ca yathòdadhiḥ yathā rudraśa ca rudrāṇyāṃ yathā vedyāṃ pitāmahaḥ adṛśyantyāṃ ca vāsiṣṭhò vasiṣṭhaśa cākṣamālayā cayavanaśa ca sukanyāyāṃ pulastyaḥ saṃdhyayā yathā agastyaśa cāpi vaidarbhyāṃ sāvitryāṃ satyavāna yathā yathā bhṛguḥ pulòmāyāma adityāṃ kaśyapò yathā reṇukāyāṃ yatharcīkò haimavatyāṃ ca kauśikaḥ bṛhaspatiśa ca tārāyāṃ śukraśa ca śataparvayā yathā bhūmyāṃ bhūmipatira urvaśyāṃ ca purūravāḥ ṛcīkaḥ satyavatyāṃ ca sarasvatyāṃ yathā manuḥ tathā tu ramamāṇasya divòdāsasya bhūpateḥ mādhavī janayāma āsa putrama ekaṃ paratardanama athājagāma bhagavāna divòdāsaṃ sa gālavaḥ samaye samanuprāpte vacanaṃ cedama abravīta niryātayatu me kanyāṃ bhavāṃsa tiṣṭhantu vājinaḥ yāvada anyatra gacchāmi śuklārthaṃ pṛthivīpate divòdāsò 'tha dharmātmā samaye gālavasya tāma kanyāṃ niryātayāma āsa sathitaḥ satye mahīpatiḥ [na] tathaiva sā śariyaṃ tayaktvā kanyā bhūtvā yaśasvinī mādhavī gālavaṃ viprama anvayāta satyasaṃgarā gālavò vimṛśanna eva savakāryagatamānasaḥ jagāma bhòjanagaraṃ daraṣṭuma auśīnaraṃ nṛpama tama uvācātha gatvā sa nṛpatiṃ satyavikramama iyaṃ kanyā sutau davau te janayiṣyati pārthivau asyāṃ bhavāna avāptārthò bhavati paretya ceha ca sòmārka paratisaṃkāśau janayitvā sutau nṛpa śulkaṃ tu sarvadharmajña hayānāṃ candra varcasāma ekataḥ śayāma karṇānāṃ deyaṃ mahyaṃ catuḥśatama gurvarthò 'yaṃ samārambhò na hayaiḥ kṛtyama asti me yadi śakyaṃ mahārāja kariyatāṃ mā vicāryatāma anapatyò 'si rājarṣe putrau janaya pārthiva pitṝna putra palavena tavama ātmānaṃ caiva tāraya na putraphalabhòktā hi rājarṣe pātyate divaḥ na yāti narakaṃ ghòraṃ yatra gacchantya anātmajāḥ etaca cānyaca ca vividhaṃ śarutvā gālava bhāṣitama uśīnaraḥ pativacò dadau tasya narādhipaḥ śarutavāna asmi te vākyaṃ yathā vadasi gālava vidhisa tu balavāna barahmana paravaṇaṃ hi manò mama śate dave tu mamāśvānāma īdṛśānāṃ davijòttama itareṣāṃ sahasrāṇi subahūni caranti me ahama apya ekama evāsyāṃ janayiṣyāmi gālava putraṃ davija gataṃ mārgaṃ gamiṣyāmi paraira ahama mūlyenāpi samaṃ kuryāṃ tavāhaṃ davijasattama paurajānapadārthaṃ tu mamārthò nātma bhògataḥ kāmatò hi dhanaṃ rājā pārakyaṃ yaḥ parayacchati na sa dharmeṇa dharmātmana yujyate yaśasā na ca sò 'haṃ patigrahīṣyāmi dadātva etāṃ bhavāna mama kumārīṃ devagarbhābhāma ekaputra bhavāya me tathā tu bahukalyāṇama uktavantaṃ narādhipama uśīnaraṃ davijaśreṣṭhò gālavaḥ paratyapūjayata uśīnaraṃ paratigrāhya gālavaḥ parayayau vanama reme sa tāṃ samāsādya kṛtapuṇya iva śariyama kandareṣu ca śailānāṃ nadīnāṃ nirjhareṣu ca udyāneṣu vicitreṣu vaneṣūpavaneṣu ca harmyeṣu ramaṇīyeṣu parāsādaśikhareṣu ca vātāyanavimāneṣu tathā garbhagṛheṣu ca tatò 'saya samaye jajñe putrò bāla raviprabhaḥ śibira nāmnābhivikhyātò yaḥ sa pārthiva sattamaḥ upasthāya sa taṃ viprò gālavaḥ paratigṛhya ca kanyāṃ parayātasa tāṃ rājana dṛṣṭavāna vinatātmajama [na] gālavaṃ vainateyò 'tha parahasanna idama abravīta diṣṭyā kṛtārthaṃ paśyāmi bhavantama iha vai davija gālavasa tu vacaḥ śarutvā vainateyena bhāṣitama caturbhāgāvaśiṣṭaṃ tada ācakhyau kāryama asya hi suparṇasa tava abravīda enaṃ gālavaṃ patatāṃ varaḥ parayatnasa te na kartavyò naiṣa saṃpatsyate tava purā hi kanyakubje vai gādheḥ satyavatīṃ sutāma bhāryārthe 'varayata kanyāma ṛcīkasa tena bhāṣitaḥ ekataḥ śayāma karṇānāṃ hayānāṃ candra varcasāma bhagavana dīyatāṃ mahyaṃ sahasrama iti gālava ṛcīkasa tu tathetya uktvā varuṇasyālayaṃ gataḥ aśvatīrthe hayā~la labdhvā dattavāna pārthivāya vai iṣṭvā te puṇḍarīkeṇa dattā rājñā davijātiṣu tebhyò dave dave śate karītvā parāptāsa te pārthivaisa tadā aparāṇya api catvāri śatāni davijasattama nīyamānāni saṃtāre hṛtānya āsana vitastayā evaṃ na śakyama aprāpyaṃ parāptuṃ gālava karhi cita imāma aśvaśatābhyāṃ vai davābhyaṃ tasmai nivedaya viśvāmitrāya dharmātmana ṣaḍbhira aśvaśataiḥ saha tatò 'si gatasaṃmòhaḥ kṛtakṛtyò davijarṣabha gālavasa taṃ tathetya uktvā suparṇasahitasa tataḥ ādāyāśvāṃśa ca kanyāṃ ca viśmāmitrama upāgamata aśvānāṃ kāṅkṣitārthānāṃ ṣaḍa imāni śatāni vai śatadvayena kanyeyaṃ bhavatā paratigṛhyatāma asyāṃ rājarṣibhiḥ putrā jātā vai dhārmikāsa tarayaḥ caturthaṃ janayatva ekaṃ bhavāna api naròttama pūrṇānya evaṃ śatānya aṣṭau turagāṇāṃ bhavantu te bhavatò haya anṛṇò bhūtvā tapaḥ kuryāṃ yathāsukhama [na] viśvāmitrasa tu taṃ dṛṣṭvā gālavaṃ saha pakṣiṇā kanyāṃ ca tāṃ varāròhāma idama itya abravīda vacaḥ kima iyaṃ pūrvama eveha na dattā mama gālava putrā mamaiva catvārò bhaveyuḥ kulabhāvanāḥ paratigṛhṇāmi te kanyāma ekaputra phalāya vai aśvāśa cāśramama āsādya tiṣṭhantu mama sarvaśaḥ sa tayā ramamāṇò 'tha viśvāmitrò mahādyutiḥ ātmajaṃ janayāma āsa mādhavī putrama aṣṭakama jātamātraṃ sutaṃ taṃ ca viśvāmitrò mahādyutiḥ saṃyòjyārthaisa tathā dharmaira aśvaisa taiḥ samayòjayata athāṣṭakaḥ puraṃ parāyāta tadā sòmapuraprabhama niryātya kanyāṃ śiṣyāya kauśikò 'pi vanaṃ yayau gālavò 'pi suparṇena saha niryātya dakṣiṇāma manasābhipratītena kanyāma idama uvāca ha jātò dānapatiḥ putrasa tavayā śūrasa tathāparaḥ satyadharmarataśa cānyò yajvā cāpi tathāparaḥ tada āgaccha varāròhe tāritasa te pitā sutaiḥ catvāraśa caiva rājānasa tathāhaṃ ca sumadhyame gālavasa tava abhyanujñāya suparṇaṃ pannagāśanama pitura niryātya tāṃ kanyāṃ parayayau vanama eva ha [na] sa tu rājā punasa tasyāḥ kartukāmaḥ savayaṃvarama upagamyāśramapadaṃ gaṅgā yamuna saṃgame gṛhītamālyadāmāṃ tāṃ rathama āròpya mādhavīma pūrura yaduśa ca bhaginīma āśrame paryadhāvatāma nāgayakṣamanuṣyāṇāṃ patatrimṛgapakṣiṇāma śailadruma vanaukānāma āsīta tatra samāgamaḥ nānā puruṣadeśānāma īśvaraiśa ca samākulama ṛṣibhira barahmakalpaiśa ca samantāda āvṛtaṃ vanama nirdiśyamāneṣu tu sā vareṣu varavarṇinī varāna utkramya sarvāṃsa tāna vanaṃ vṛtavatī varama avatīrya rathāta kanyā namaskṛtvā ca bandhuṣu upagamya vanaṃ puṇyaṃ tapasa tepe yayātijā upavāsairśa ca vividhaira dīkṣābhira niyamaisa tathā ātmanò laghutāṃ kṛtvā babhūva mṛgacāriṇī vaiḍūryāṅkula kalpāni mṛdūni haritāni ca carantī śaṣpamukhyāni tiktāni madhurāṇi ca saravantīnāṃ ca puṇyānāṃ surasāni śucīni ca pibantī vāri mukhyāni śītāni vimalāni ca vaneṣu mṛgarājeṣu siṃhavipròṣiteṣu ca dāvāgnivipramukteṣu śūṇyeṣu gahaneṣu ca carantī hariṇaiḥ sārdhaṃ mṛgīva vanarāciṇī cacāra vipulaṃ dharmaṃ barahmacaryeṇa saṃvṛtā yayātira api pūrveṣāṃ rājñāṃ vṛttama anuṣṭhitaḥ bahuvarṣasahasrāyura ayujata kāladharmaṇā pūrura yaduśa ca davau vaṃśau vardhamānau naròttamau tābhyāṃ paratiṣṭhitò lòke paralòke ca nāhuṣaḥ mahīyate narapatira yayātiḥ savargama āsthitaḥ maharṣikalpò nṛpatiḥ savargāgrya phalabhuga vibhuḥ bahuvarṣasahasrākhye kāle bahuguṇe gate rājarṣiṣu niṣaṇṇeṣu mahīyaḥsu maharṣiṣu avamene narāna sarvana devāna ṛṣigaṇāṃsa tathā yayātira mūḍha vijñānò vismayāviṣṭacetanaḥ tatasa taṃ bubudhe devaḥ śakrò balaniṣūdanaḥ te ca rājarṣayaḥ sarve dhiga dhiga itya evama abruvana vicāraśa ca samutpannò nirīkṣya nahuṣātmajama kò nava ayaṃ kasya vā rājñaḥ kathaṃ vā savargama āgataḥ karmaṇā kena siddhò 'yaṃ kava vānena tapaśa citama kathaṃ vā jañāyate savarge kena vā jañāyate 'paya uta evaṃ vicārayantasa te rājānaḥ savargavāsinaḥ dṛṣṭvā papracchura anyònyaṃ yayātiṃ nṛpatiṃ parati vimānapālāḥ śataśaḥ savargadvārābhirakṣiṇaḥ pṛṣṭā āsanapālāśa ca na jānīmetya athābruvana sarve te haya āvṛtajñānā nābhyajānanta taṃ nṛpama sa muhūrtāda atha nṛpò hataujā abhavata tadā [na] atha paracalitaḥ sathānāda āsanāca ca paricyutaḥ kampitenaiva manasā dharṣitaḥ śòkavahninā malānasraga bharaṣṭavijñānaḥ parabhraṣṭa mukuṭāṅgadaḥ vighūrṇana sarastasarvāṅgaḥ parabhraṣṭābharaṇāmbaraḥ adṛśyamānasa tāna paśyanna apaśyaṃśa ca punaḥ punaḥ śūnyaḥ śūnyena manasā parapatiṣyana mahītalama kiṃ mayā manasā dhayātama aśubhaṃ dharmadūṣaṇama yenāhaṃ calitaḥ sathānāda iti rājā vayacintayata te tu tatraiva rājānaḥ siddhāśa cāpsarasasa tathā apaśyanta nirālambaṃ yayātiṃ taṃ paricyutama athaitya puruṣaḥ kaśa cita kaṣīṇapuṇyanipātakaḥ yayātima abravīda rājana devarājasya śāsanāta atīva madamattasa tavaṃ na kaṃ cina nāvamanyase mānena bharaṣṭaḥ savargasa te nārhasa tavaṃ pārthivātmaja na ca parajñāyase gaccha patasveti tama abravīta pateyaṃ satsva iti vacasa tarira uktvā nahuṣātmajaḥ patiṣyaṃśa cintayāma āsa gatiṃ gatimatāṃ varaḥ etasminna eva kāle tu naimiṣe pārthivarṣabhāna caturò 'paśyata nṛpasa teṣāṃ madhye papāta saḥ paratardanò vasu manāḥ śibirauśīnarò 'ṣaṭakaḥ vājapeyena yajñena tarpayanti sureśvarama teṣāma adhvarajaṃ dhūmaṃ savargadvārama upasthitama yayātira upajighrana vai nipapāta mahīṃ parati bhūmau savarge ca saṃbaddhāṃ nadīṃ dhūmamayīṃ nṛpaḥ sa gaṅgāma iva gacchantīma ālambya jagatīpatiḥ śarīmatsva avabhṛthāgryeṣu caturṣu paratibandhuṣu madhye nipatitò rājā lòkapālòpameṣu ca caturṣu hutakalpeṣu rājasiṃhamahāgniṣu papāta madhye rājarṣira yayātiḥ puṇyasaṃkṣaye tama āhuḥ pārthivāḥ sarve paratimānama iva śariyaḥ kò bhavāna kasya vā bandhura deśasya nagarasya vā yakṣò vāpya atha vā devò gandharvò rākṣasò 'pi vā na hi mānuṣarūpò 'si kò vārthaḥ kāṅkṣitasa tavayā yayātira asmi rājarṣiḥ kaṣīṇapuṇyaśa cayutò divaḥ pateyaṃ satsva iti dhayāyana bhavatsu patitasa tataḥ satyama etada bhavatu te kāṅkṣitaṃ puruṣarṣabha sarveṣāṃ naḥ karatuphalaṃ dharmaśa ca paratigṛhyatāma nāhaṃ paratigraha dhanò barāhmaṇaḥ kaṣatriyò haya ahama na ca me paravaṇā buddhiḥ parapuṇyavināśane etasminna eva kāle tu mṛgacaryā karamāgatāma mādhavīṃ parekṣya rājānasa te 'bhivādyedama abruvana kima āgamanakṛtyaṃ te kiṃ kurvaḥ śāsanaṃ tava ājñāpyā hi vayaṃ sarve tava putrāsa tapòdhane teṣāṃ tada bhāṣitaṃ śarutvā mādhavī parayā mudā pitaraṃ samupāgacchada yayātiṃ sā vavanda ca dṛṣṭvā mūrdhnā natāna putrāṃsa tāpasī vākyama abravīta dauhitrāsa tava rājendra mama putrā na te parāḥ ime tavāṃ tārayiṣyanti diṣṭama etata purātanama ahaṃ te duhitā rājana mādhavī mṛgacāriṇī mayāpya upacitò dharmasa tatò 'radhaṃ paratigṛhyatāma yasmāda rājana narāḥ sarve apatyaphalabhāginaḥ tasmāda icchanti dauhitrāna yathā tavaṃ vasudhādhipa tatasa te pārthivāḥ sarve śirasā jananīṃ tadā abhivādya namaskṛtya mātāmahama athābruvana uccaira anupamaiḥ sanigdhaiḥ savaraira āpūya medinīma mātāmahaṃ nṛpatayasa tārayantò divaśa cayutama atha tasmāda upagatò gālavò 'paya āha pārthivama tapasò me 'ṣaṭa bhāgena savargama āròhatāṃ bhavāna [na] paratyabhijñāta mātrò 'tha sadbhisa taira narapuṃgavaḥ yayātira divyasaṃsthānò babhūva vigatajvaraḥ divyamālyāmbaradharò divyābharaṇabhūṣitaḥ divyagandhaguṇòpetò na pṛthvīma aspṛśata tadā tatò vasu manāḥ pūrvama uccaira uccārayana vacaḥ khayātò dānapatira lòke vayājahāra nṛpaṃ tadā parāptavāna asmi yala lòke sarvavarṇeṣva agarhayā tada apya atha ca dāsyāmi tena saṃyujyatāṃ bhavāna yata phalaṃ dānaśīlasya kaṣamā śīlasya yata phalama yaca ca me phalama ādhāne tena saṃyujyatāṃ bhavāna tataḥ paratardanò 'paya āha vākyaṃ kaṣatriya puṃgavaḥ yathā dharmaratira nityaṃ nityaṃ yuddhaparāyaṇaḥ parāptavāna asmi yala lòke kaṣatradharmòdbhavaṃ yaśaḥ vīra śabdaphalaṃ caiva tena saṃyujyatāṃ bhavāna śibirauśīnarò dhīmāna uvāca madhurāṃ girama yathā bāleṣu nārīṣu vaihāryeṣu tathaiva ca saṃgareṣu nipāteṣu tathāpada vayasaneṣu ca anṛtaṃ nòktapūrvaṃ me tena satyena khaṃ varaja yathāprāṇāṃśa ca rājyaṃ ca rājana karma sukhāni ca tayajeyaṃ na punaḥ satyaṃ tena satyena khaṃ varaja yathāsatyena me dharmò yathāsatyena pāvakaḥ parītaḥ śakraśa ca satyena tena satyena khaṃ varaja aṣṭakasa tava atha rājarṣiḥ kauśikò mādhavī sutaḥ anekaśatayajvānaṃ vacanaṃ parāha dharmavita śataśaḥ puṇḍarīkā me gòsavāśa ca citāḥ parabhò karatavò vājapeyāśa ca teṣāṃ phalama avāpnuhi na me ratnāni na dhanaṃ na tathānye paricchadāḥ karatuṣva anupayuktāni tena satyena khaṃ varaja yathā yathā hi jalpanti dauhitrāsa taṃ narādhipama tathā tathā vasumatīṃ tayaktvā rājā divaṃ yayau evaṃ sarve samastāsa te rājānaḥ sukṛtaisa tadā yayātiṃ savargatò bharaṣṭaṃ tārayāma āsura añjasā dauhitrāḥ savena dharmeṇa yajñadānakṛtena vai caturṣu rājavaṃśeṣu saṃbhūtāḥ kulavardhanāḥ mātāmahaṃ mahāprājñaṃ divama āròpayanti te rājadharmaguṇòpetāḥ sarvadharmaguṇānvitāḥ dauhitrāsa te vayaṃ rājana divama āròha pārthivaḥ [na] sadbhira āròpitaḥ savargaṃ pārthivaira bhūridakṣiṇaiḥ abhyanujñāya dauhitrāna yayātira divama āsthitaḥ abhivṛṣṭaśa ca varṣeṇa nānāpuṣpasugandhinā pariṣvaktaśa ca puṇyena vāyunā puṇyagandhinā acalaṃ sathānama āruhya dauhitra phalanirjitama karmabhiḥ savaira upacitò jajvāla parayā śariyā upagītòpanṛttaśa ca gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ parītyā paratigṛhītaśa ca savarge dundubhinisvanaiḥ abhiṣṭutaśa ca vividhaira devarājarṣicāraṇaiḥ arcitaśa còttamārgheṇa daivataira abhinanditaḥ parāptaḥ savargaphalaṃ caiva tama uvāca pitāmahaḥ nirvṛtaṃ śāntamanasaṃ vacòbhisa tarpayanna iva catuṣa pādasa tavayā dharmaśa citò lòkyena karmaṇā akṣayasa tava lòkò 'yaṃ kīrtiśa caivākṣayā divi punasa tavādya rājarṣe sukṛteneha karmaṇā āvṛtaṃ tamasā cetaḥ sarveṣāṃ savargavāsināma yena tavāṃ nābhijānanti tatò 'jañātvāsi pātitaḥ parītyaiva cāsi dauhitraisa tāritasa tavama ihāgataḥ sathānaṃ ca paratipannò 'si karmaṇā savena nirjitama acalaṃ śāśvataṃ puṇyama uttamaṃ dharuvama avyayama bhagavana saṃśayò me 'sati kaśa cita taṃ chettuma arhasi na haya anyama ahama arhāmi paraṣṭuṃ lòkapitāmaha bahuvarṣasahasrāntaṃ parajāpālanavardhitama anekakratudānaughaira arjitaṃ me mahata phalama kathaṃ tada alpakālena kaṣīṇaṃ yenāsmi pātitaḥ bhagavana vettha lòkāṃśa ca śāśvatāna mama nirjitāna bahuvarṣasahasrāntaṃ parajāpālanavardhitama anekakratudānaughaira yata tavayòpārjitaṃ phalama tada anenaiva dòṣeṇa kaṣīṇaṃ yenāsi pātitaḥ abhimānena rājendra dhikkṛtaḥ savargavāsibhiḥ nāyaṃ mānena rājarṣe na balena na hiṃsayā na śāṭhyena na māyābhira lòkò bhavati śāśvataḥ nāvamānyāsa tavayā rājanna avaròtkṛṣṭamadhyamāḥ na hi mānapradagdhānāṃ kaśa cida asti samaḥ kava cita patanāròhaṇama idaṃ kathayiṣyanti ye narāḥ viṣamāṇya api te parāptāsa tariṣyanti na saṃśayaḥ eṣa dòṣò 'bhimānena purā parāptò yayātinā nirbandhataśa cātimātraṃ gālavena mahīpate śaròtavyaṃ hitakāmānāṃ suhṛdāṃ bhūtima icchatāma na kartavyò hi nirbandhò nirbandhò hi kaṣayòdayaḥ tasmāta tavama api gāndhāre mānaṃ karòdhaṃ ca varjaya saṃdhatsva pāṇḍavaira vīra saṃrambhaṃ tayaja pārthiva dadāti yata pārthiva yata karòti; yada vā tapasa tapyati yaja juhòti na tasya nāśò 'sati na cāpakarṣò; nānyasa tada aśnāti sa eva kartā idaṃ mahākhyānama anuttamaṃ mataṃ; bahuśrutānāṃ gataròṣarāgiṇāma samīkṣya lòke bahudhā paradhāvitā; tarivargadṛṣṭiḥ pṛthivīma upāśnute [dhṛ] bhagavanna evama evaitada yathā vadasi nārada icchāmi cāhama apya evaṃ na tava īśò bhagavanna ahama evama uktvā tataḥ kṛṣṇama abhyabhāṣata bhārata savargyaṃ lòkyaṃ ca māma āttha dharmyaṃ nayāyyaṃ ca keśava na tava ahaṃ savavaśasa tāta kariyamāṇaṃ na me pariyama aṅgaduryòdhanaṃ kṛṣṇa mandaṃ śāstrātigaṃ mama anunetuṃ mahābāhò yatasva puruṣòttama suhṛta kāryaṃ tu sumahata kṛtaṃ te sayāja janārdana tatò 'bhayāvṛtya vārṣṇeyò duryòdhanama amarṣaṇama abravīna madhurāṃ vācaṃ sarvadharmārthatattvavita duryòdhana nibòdhedaṃ madvākyaṃ kurusattama samarthaṃ te viśeṣeṇa sānubandhasya bhārata mahāprājña kule jātaḥ sādhva etata kartuma arhasi śarutavṛttòpasaṃpannaḥ sarvaiḥ samuditò guṇaiḥ dauṣkuleyā durātmānò nṛṣaṃśā nirapatrapāḥ ta etada īdṛśaṃ kuryura yathā tavaṃ tāta manyase dharmārthayuktā lòke 'samina paravṛttira lakṣyate satāma asatāṃ viparītā tu lakṣyate bharatarṣabha viparītā tava iyaṃ vṛttira asakṛla lakṣyate tavayi adharmaśa cānubandhò 'tara ghòraḥ parāṇaharò mahāna anekaśasa tavannimittama ayaśasyaṃ ca bhārata tama anarthaṃ pariharanna ātmaśreyaḥ kariṣyasi bharātṝṇāma atha bhṛtyānāṃ mitrāṇāṃ ca paraṃtapa adharmyāda ayaśasyāca ca karmaṇasa tavaṃ paramòkṣyase parājñaiḥ śūraira mahòtsāhaira ātmavadbhira bahuśrutaiḥ saṃdhatsva puruṣavyāghra pāṇḍavaira bharatarṣabha tada dhitaṃ ca pariyaṃ caiva dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ pitāmahasya daròṇasya vidurasya mahāmateḥ kṛpasya sòmadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ aśvatthāmnò vikarṇasya saṃjayasya viśāṃ pate jañātīnāṃ caiva bhūyiṣṭhaṃ mitrāṇāṃ ca paraṃtapa śame śarma bhaveta tāta sarvasya jagatasa tathā harīmāna asi kule jātaḥ śarutavāna anṛśaṃsavāna tiṣṭha tāta pituḥ śāstre mātuśa ca bharatarṣabha etaca chareyò hi manyante pitā yaca chāsti bhārata uttamāpada gataḥ sarvaḥ pituḥ samarati śāsanama ròcate te pitusa tāta pāṇḍavaiḥ saha saṃgamaḥ sāmātyasya kuruśreṣṭha tata tubhyaṃ tāta ròcatāma śarutvā yaḥ suhṛdāṃ śāstraṃ martyò na paratipadyate vipākānte dahatya enaṃ kiṃ pākama iva bhakṣitama yasa tu niḥśreyasaṃ vākyaṃ mòhāna na paratipadyate sa dīrghasūtrò hīnārthaḥ paścāta tāpena yujyate yasa tu niḥśreyasaṃ śarutvā parāptama evābhipadyate ātmanò matama utsṛjya sa lòke sukhama edhate yò 'rathakāmasya vacanaṃ parātikūlyāna na mṛṣyate śṛṇòti paratikūlāni daviṣatāṃ vaśama eti saḥ satāṃ matama atikramya yò 'satāṃ vartate mate śòcante vayasane tasya suhṛdò nacirāda iva mukhyāna amātyāna utsṛjya yò nihīnāna niṣevate sa ghòrāma āpadaṃ parāpya nòttārama adhigacchati yò 'sata sevī vṛthācārò na śaròtā suhṛdāṃ sadā parāna vṛṇīte savāna daveṣṭi taṃ gauḥ śapati bhārata sa tavaṃ virudhya taira vīraira anyebhyasa tarāṇama icchasi aśiṣṭebhyò 'samarthebhyò mūḍhebhyò bharatarṣabha kò hi śakraṃ samāña jañātīna atikramya mahārathāna anyebhyasa tarāṇama āśaṃseta tavadanyò bhuvi mānavaḥ janmaprabhṛti kaunteyā nityaṃ vinikṛtāsa tavayā na ca te jātu kupyanti dharmātmānò hi pāṇḍavāḥ mithyā paracaritāsa tāta janmaprabhṛti pāṇḍavāḥ tavayi samyaṅa mahābāhò paratipannā yaśasvinaḥ tavayāpi paratipattavyaṃ tathaiva bharatarṣabha saveṣu bandhuṣu mukhyeṣu mā manyuvaśama anvagāḥ tarivargayuktā parājñānāma ārambhā bharatarṣabha dharmārthāva anurudhyante tarivargāsaṃbhave narāḥ pṛthaka tu viniviṣṭānāṃ dharmaṃ dhīrò 'nurudhyate madhyamò 'rathaṃ kaliṃ bālaḥ kāmama evānurudhyate indriyaiḥ parasṛtò lòbhāda dharmaṃ viprajahāti yaḥ kāmārthāva anupāyena lipsamānò vinaśyati kāmārthau lipsamānasa tu dharmama evāditaśa careta na hi dharmāda apaitya arthaḥ kāmò vāpi kadā cana upāyaṃ dharmama evāhusa tarivargasya viśāṃ pate lipsamānò hi tenāśu kakṣe 'ganira iva vardhate sa tavaṃ tātānupāyena lipsase bharatarṣabha ādhirājyaṃ mahada dīptaṃ parathitaṃ sarvarājasu ātmānaṃ takṣati haya eṣa vanaṃ paraśunā yathā yaḥ samyaga vartamāneṣu mithyā rājana paravartate na tasya hi matiṃ chindyāda yasya neccheta parābhavama avicchinnasya dhīrasya kalyāṇe dhīyate matiḥ tayaktātmānaṃ na bādheta tariṣu lòkeṣu bhārata apya anyaṃ parākṛtaṃ kiṃ cita kima u tāna pāṇḍavarṣabhāna amarṣavaśama āpannò na kiṃ cida budhyate naraḥ chidyate haya ātataṃ sarvaṃ paramāṇaṃ paśya bhārata śareyasa te durjanāta tāta pāṇḍavaiḥ saha saṃgamaḥ taira hi saṃprīyamāṇasa tavaṃ sarvāna kāmāna avāpsyasi pāṇḍavaira nirjitāṃ bhūmiṃ bhuñjānò rājasattama pāṇḍavāna pṛṣṭhataḥ kṛtvā tarāṇama āśaṃsase 'nayatha duḥśāsane durviṣahe karṇe cāpi sasaubale eteṣva aiśvaryama ādhāya bhūtima icchasi bhārata na caite tava paryāptā jañāne dharmārdhayòsa tathā vikrame cāpya aparyāptāḥ pāṇḍavāna parati bhārata na hīme sarvarājānaḥ paryāptāḥ sahitāsa tavayā karuddhasya bhīmasenasya parekṣituṃ mukhama āhave idaṃ saṃnihitaṃ tāta samagraṃ pārthivaṃ balama ayaṃ bhīṣmasa tathā daròṇaḥ karṇaśa cāyaṃ tathā kṛpaḥ bhūriśravāḥ saumadattira aśvatthāmā jayadrathaḥ aśaktāḥ sarva evaite paratiyòddhuṃ dhanaṃjayama ajeyò haya arjunaḥ karuddhaḥ sarvaira api surāsuraiḥ mānuṣaira api gandharvaira mā yuddhe ceta ādhithāḥ dṛśyatāṃ vā pumāna kaśa cita samagre pārthive bale yò 'rajunaṃ samare parāpya savastimāna āvrajeda gṛhāna kiṃ te janakṣayeṇeha kṛtena bharatarṣabha yasmiña jite jitaṃ te sayāta pumāna ekaḥ sa dṛśyatāma yaḥ sa devāna sagandharvāna sayakṣāsurapannagāna ajayata khāṇḍava parasthe kasa taṃ yudhyeta mānavaḥ tathā virāṭanagare śarūyate mahada adbhutama ekasya ca bahūnāṃ ca paryāptaṃ tannidarśanama tama ajeyama anādhṛṣyaṃ vijetuṃ jiṣṇuma acyutama āśaṃsasīha samare vīrama arjunama ūrjitama maddvitīyaṃ punaḥ pārthaṃ kaḥ parārthayituma arhati yuddhe paratīpama āyāntama api sākṣāta puraṃdaraḥ bāhubhyāma uddhareda bhūmiṃ daheta karuddha imāḥ parajāḥ pātayeta taridivāda devāna yò 'rajunaṃ samare jayeta paśya putrāṃsa tathā bharātṝña jañātīna saṃbandhinasa tathā tavatkṛte na vinaśyeyura ete bharatasattama astu śeṣaṃ kauravāṇāṃ mā parābhūda idaṃ kulama kulaghna iti nòcyethā naṣṭakīrtira narādhipa tavāma eva sathāpayiṣyanti yauvarājye mahārathāḥ mahārājye ca pitaraṃ dhṛtarāṣṭraṃ janeśvarama mā tāta śariyama āyāntīma avamaṃsthāḥ samudyatāma ardhaṃ paradāya pārthebhyò mahatīṃ śariyama āpsyasi pāṇḍavaiḥ saṃśamaṃ kṛtvā kṛtvā ca suhṛdāṃ vacaḥ saṃprīyamāṇò mitraiśa ca ciraṃ bhadrāṇya avāpsyasi [va] tataḥ śāṃtanavò bhīṣmò duryòdhanama amarṣaṇama keśavasya vacaḥ śarutvā paròvāca bharatarṣabha kṛṣṇena vākyama uktò 'si suhṛdāṃ śamama icchatā anupaśyasva tata tāta mā manyuvaśama anvagāḥ akṛtvā vacanaṃ tāta keśavasya mahātmanaḥ śareyò na jātu na sukhaṃ na kalyāṇama avāpsyasi dharmyama arthaṃ mahābāhura āha tavāṃ tāta keśavaḥ tama arthama abhipadyasva mā rājana nīnaśaḥ parajāḥ imāṃ śariyaṃ parajvalitāṃ bhāratīṃ sarvarājasu jīvatò dhṛtarāṣṭrasya daurātmyāda bharaṃśayiṣyasi ātmānaṃ ca sahāmātyaṃ saputrapaśubāndhavama saha mitrama asada buddhyā jīvitāda bharaṃśayiṣyasi atikrāmana keśavasya tathyaṃ vacanama arthavata pituśa ca bhatara śareṣṭha vidurasya ca dhīmataḥ mā kulaghnò 'natapuruṣò durmatiḥ kāpathaṃ gamaḥ pitaraṃ mātaraṃ caiva vṛddhau śòkāya mā dadaḥ atha daròṇò 'baravīta tatra duryòdhanama idaṃ vacaḥ amarṣavaśama āpannò niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ dharmārthayuktaṃ vacanama āha tavāṃ tāta keśavaḥ tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavasa taja juṣasva narādhipa parājñau medhāvinau dāntāva arthakāmau bahuśrutau āhatusa tavāṃ hitaṃ vākyaṃ tada ādatsva paraṃtapa anutiṣṭha mahāprājña kṛṣṇa bhīṣmau yada ūcatuḥ mā vacò laghu buddhīnāṃ samāsthāsa tavaṃ paraṃtapa ye tavāṃ paròtsāhayantya ete naite kṛtyāya karhi cita vairaṃ pareṣāṃ garīvāyāṃ paratimòkṣyanti saṃyuge mā kurūña jīghanaḥ sarvāna putrāna bharātṝṃsa tathaiva ca vāsudevārjunau yatra viddhya ajeyaṃ balaṃ hi tata etaca caiva mataṃ satyaṃ suhṛdòḥ kṛṣṇa bhīṣmayòḥ yadi nādāsyase tāta paścāta tapsyasi bhārata yathòktaṃ jāmadagnyena bhūyāna eva tatò 'rajunaḥ kṛṣṇò hi devakīputrò devaira api durutsahaḥ kiṃ te sukhapriyeṇeha paròktena bharatarṣabha etata te sarvama ākhyātaṃ yathecchasi tathā kuru na hi tavāma utsahe vaktuṃ bhūyò bharatasattama tasmina vākyāntare vākyaṃ kaṣattāpi vidurò 'baravīta duryòdhanama abhiprekṣya dhārtarāṣṭrama amarṣaṇama duryòdhana na śòcāmi tavāma ahaṃ bharatarṣabha imau tu vṛddhau śòcāmi gāndhārīṃ pitaraṃ ca te yāva anāthau cariṣyete tavayā nāthena durhṛdā hatamitrau hatāmātyau lūnapakṣāva iva davijau bhikṣukau vicariṣyete śòcantau pṛthivīma imāma kulaghnama īdṛśaṃ pāpaṃ janayitvā kupūruṣama atha duryòdhanaṃ rājā dhṛtarāṣṭrò 'bhayabhāṣata āsīnaṃ bharātṛbhiḥ sārdhaṃ rājabhiḥ parivāritama duryòdhana nibòdhedaṃ śauriṇòktaṃ mahātmanā ādatsva śivama atyantaṃ yògakṣemavada avyayama anena hi sahāyena kṛṣṇenākliṣṭa karmaṇā iṣṭāna sarvāna abhiprāyāna parāpsyāmaḥ sarvarājasu susaṃhitaḥ keśavena gaccha tāta yudhiṣṭhirama cara savastyayanaṃ kṛtṣṇaṃ bhāratānāma anāmayama vāsudevena tīrthena tāta gacchasva saṃgamama kālaprāptama idaṃ manye mā tavaṃ duryòdhanātigāḥ śamaṃ ceda yācamānaṃ tavaṃ paratyākhyāsyasi keśavama tavadarthama abhijalpantaṃ na tavāstya aparābhavaḥ [va] dhṛtarāṣṭravacaḥ śarutvā bhīṣmadròṇau samarthya tau duryòdhanama idaṃ vākyama ūcatuḥ śāsanātigama yāvata kṛṣṇāva asaṃnaddhau yāvata tiṣṭhati gāṇḍivama yāvada dhaumyò na senāgnau juhyòtīha daviṣada balama yāvana na parekṣate karuddhaḥ senāṃ tava yudhiṣṭhiraḥ harīniṣedhò maheṣvāsasa tāvaca chāmyatu vaiśasama yāvana na dṛṣyate pārthaḥ saveṣva anīkeṣva avasthitaḥ bhīmasenò mahaiṣvāsasa tāvaca chāmyatu vaiśasama yāvana na carate mārgāna pṛtanāma abhiharṣayana yāvana na śātayatya ājau śirāṃsi gatayòdnināma gadayā vīra ghātinyā phalānīva vanaspateḥ kālena paripakvāni tāvaca chāmyatu vaiśasama nakulaḥ sahadevaśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ virāṭaśa ca śikhaṇḍī ca śaiśupāliśa ca daṃśitāḥ yāvana na paraviśantya ete nakrā iva mahārṇavama kṛtāstrāḥ kaṣiprama asyantasa tāvaca chāmyatu vaiśasama yāvana na sukumāreṣu śarīreṣu mahīkṣitāma gārdhrapatrāḥ patantya ugrāsa tāvaca chāmyatu vaiśasama candanāgarudigdheṣu hāraniṣkadhareṣu ca nòraḥsu yāvada yòdhānāṃ maheṣvāsaira maheṣavaḥ kṛtāstraiḥ kaṣiprama asyadbhira dūrapātibhira āyasāḥ abhilakṣyaira nipātyante tāvaca chāmyatu vaiśasama abhivādayamānaṃ tavāṃ śirasā rājakuñjaraḥ pāṇibhyāṃ paratigṛhṇātu dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ dhavajāṅkuśa patākāṅkaṃ dakṣiṇaṃ te sudakṣiṇaḥ sakandhe nikṣipatāṃ bāhuṃ śāntaye bharatarṣabha ratnauṣadhi sametena ratnāṅguli talena ca upaviṣṭasya pṛṣṭhaṃ te pāṇinā parimārjatu śālaskandhò mahābāhusa tavāṃ savajānò vṛkòdaraḥ sāmnābhivadatāṃ cāpi śāntaye bharatarṣabha arjunena yamābhyāṃ ca taribhisa taira abhivāditaḥ mūrdhni tāna samupāghrāya paremṇābhivada pārthiva dṛṣṭvā tavāṃ pāṇḍavaira vīraira bharātṛbhiḥ saha saṃgatama yāvada ānandajāśrūṇi paramuñcantu narādhipāḥ ghuṣyatāṃ rājadhānīṣu sarvasaṃpana mahīkṣitāma pṛthivī bharātṛbhāvena bhujyatāṃ vijvarò bhava [va] śarutvā duryòdhanò vākyama apriyaṃ kurusaṃsadi paratyuvāca mahābāhuṃ vāsudevaṃ yaśasvinama parasamīkṣya bhavāna etada vaktuma arhati keśava māma eva hi viśeṣeṇa vibhāṣya parigarhase bhaktivādena pārthānāma akasmāna madhusūdana bhavāna garhayate nityaṃ kiṃ samīkṣya balābalama bhavāna kaṣattā ca rājā ca ācāryò vā pitāmahaḥ māma eva parigarhante nānyaṃ kaṃ cana pārthivama na cāhaṃ lakṣaye kaṃ cida vayabhicārama ihātmanaḥ atha sarve bhavantò māṃ vidviṣanti sarājakāḥ na cāhaṃ kaṃ cida atyarthama aparādhama ariṃdama vicintayana parapaśyāmi susūkṣmama api keśava pariyābhyupagate dayūte pāṇḍavā madhusūdana jitāḥ śakuninā rājyaṃ tatra kiṃ mama duṣkṛtama yata punara daraviṇaṃ kiṃ cita tatrājīyanta pāṇḍavāḥ tebhya evābhyanujñātaṃ tata tadā madhusūdana aparādhò na cāsmākaṃ yata te haya akṣaparājitāḥ ajeyā jayatāṃ śareṣṭha pārthāḥ paravrājitā vanama kena cāpya apavādena virudhyante 'ribhiḥ saha aśaktāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇa parahṛṣṭāḥ paratyamitravata kima asmābhiḥ kṛtaṃ teṣāṃ kasmina vā punara āgasi dhārtarāṣṭrāña jighāṃsanti pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ saha na cāpi vayama ugreṇa karmaṇā vacanena vā vitrastāḥ paraṇamāmeha bhayāda api śatakratòḥ na ca taṃ kṛṣṇa paśyāmi kaṣatradharmama anuṣṭhitama utsaheta yudhā jetuṃ yò naḥ śatrunibarhaṇa na hi bhīṣma kṛpa daròṇāḥ sagaṇā madhusūdana devaira api yudhā jetuṃ śakyāḥ kima uta pāṇḍavaiḥ savadharmama anutiṣṭhantò yadi mādhava saṃyuge śastreṇa nidhanaṃ kāle parāpsyāmaḥ savargama eva tata mukhyaśa caivaiṣa nò dharmaḥ kaṣatriyāṇāṃ janārdana yaca chayīmahi saṃgrāme śaratalpagatā vayama te vayaṃ vīraśayanaṃ parāpsyāmò yadi saṃyuge apraṇamyaiva śatrūṇāṃ na nasa tapsyati mādhava kaśa ca jātu kule jātaḥ kaṣatradharmeṇa vartayana bhayāda vṛttiṃ samīkṣyaivaṃ paraṇameda iha kasya cita udyaccheda eva na nameda udyamò haya eva pauruṣama apya aparvaṇi bhajyeta na nameda iha kasya cita iti mātaṅgavacanaṃ parīpsanti hitepsavaḥ dharmāya caiva paraṇameda barāhmaṇebhyaśa ca madvidhaḥ acintayana kaṃ cida anyaṃ yāvaja jīvaṃ tathācareta eṣa dharmaḥ kaṣatriyāṇāṃ matama etaca ca me sadā rājyāṃśaśa cābhyanujñātò yò me pitrā purābhavata na sa labhyaḥ punarjātu mayi jīvati keśava yāvaca ca rājā dhariyate dhṛtarāṣṭrò janārdana nayastaśastrā vayaṃ te vāpya upajīvāma mādhava yadya adeyaṃ purā dattaṃ rājyaṃ paravatò mama ajñānāda vā bhayāda vāpi mayi bāle janārdana na tada adya punara labhyaṃ pāṇḍavai vṛṣṇinandana dhariyamāṇe mahābāhò mayi saṃprati keśava yāvada dhi sūcyāsa tīkṣṇāyā vidhyeda agreṇa mādhava tāvada apya aparityājyaṃ bhūmera naḥ pāṇḍavāna parati [va] tataḥ parahasya dāśārhaḥ karòdhaparyākulekṣaṇaḥ duryòdhanama idaṃ vākyama abravīta kurusaṃsadi lapsyase vīraśayanaṃ kāmama etada avāpsyasi sathirò bhava sahāmātyò vimardò bhavitā mahāna yaca ca vaṃ manyase mūḍha na me kaśa cida vayatikramaḥ pāṇḍaveṣva iti tata sarvaṃ nibòdhata narādhipāḥ śariyā saṃtapyamānena pāṇḍavānāṃ mahātmanāma tavayā durmantritaṃ dayūtaṃ saubalena ca bhārata kathaṃ ca jañātayasa tāta śareyāṃsaḥ sādhu saṃmatāḥ tathānyāyyama upasthātuṃ jihmenājihma cāriṇaḥ akṣadyūtaṃ mahāprājña satāma arati nāśanama asatāṃ tatra jāyante bhedāśa ca vayasanāni ca tada idaṃ vayasanaṃ ghòraṃ tavayā dayūtamukhaṃ kṛtama asamīkṣya sada ācāraiḥ sārdhaṃ pāpānubandhanaiḥ kaśa cānyò jañātibhāryāṃ vai viprakartuṃ tathārhati ānīya ca sabhāṃ vaktuṃ yathòktā daraupadī tavayā kulīnā śīlasaṃpannā parāṇebhyò 'pi garīyasī mahiṣī pāṇḍuputrāṇāṃ tathā vinikṛtā tavayā jānanti kuravaḥ sarve yathòktāḥ kurusaṃsadi duḥśāsanena kaunteyāḥ paravrajantaḥ paraṃtapāḥ samyagvṛtteṣva alubdheṣu satataṃ dharmacāriṣu saveṣu bandhuṣu kaḥ sādhuśa careda evama asāṃpratama nṛśaṃsānāma anāryāṇāṃ paruṣāṇāṃ ca bhāṣaṇama karṇa duḥśāsanābhyāṃ ca tavayā ca bahuśaḥ kṛtama saha mātrā paradagdhuṃ tāna bālakāna vāraṇāvate āsthitaḥ paramaṃ yatnaṃ na samṛddhaṃ ca tata tava ūṣuśa ca suciraṃ kālaṃ paracchannāḥ pāṇḍavāsa tadā mātrā sahaika cakrāyāṃ barāhmaṇasya niveśane viṣeṇa sarpabandhairśa ca yatitāḥ pāṇḍavāsa tavayāḥ sarvòpāyaira vināśāya na samṛddhaṃ ca tata tava evaṃ buddhiḥ pāṇḍaveṣu mithyāvṛtthiḥ sadā bhavāna kathaṃ te nāparādhò 'sati pāṇḍaveṣu mahātmasu kṛtvā bahūnya akāryāṇi pāṇḍaveṣu nṛśaṃsavata mithyāvṛttira anāryaḥ sanna adya vipratipadyase mātā pitṛbhyāṃ bhīṣmeṇa daròṇena vidureṇa ca śāmyeti muhura uktò 'si na ca śāmyasi pārthiva śame hi sumahāna arthasa tava pārthasya còbhayòḥ na ca ròcayase rājana kima anyada buddhilābhavāta na śarma parāpsyase rājanna utkramya suhṛdāṃ vacaḥ adharmyama ayaśasyaṃ ca kariyate pārthiva tavayā evaṃ baruvati dāśārhe duryòdhanama amarṣaṇama duḥśāsana idaṃ vākyama abravīta kurusaṃsadi na ceta saṃdhāsyase rājana savena kāmena pāṇḍavaiḥ baddhvā kila tavāṃ dāsyanti kuntīputrāya kauravāḥ vaikartanaṃ tavāṃ ca māṃ ca tarīna etāna manujarṣabha pāṇḍavebhyaḥ paradāsyanti bhīṣmò daròṇaḥ pitā ca te bharātura etada vacaḥ śarutvā dhārtarāṣṭraḥ suyòdhanaḥ karuddhaḥ parātiṣṭhatòtthāya mahānāga iva śavasana viduraṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca mahārājaṃ ca bāhlikama kṛpaṃ ca sòmadattaṃ ca bhīṣmaṃ daròṇaṃ janārdanama sarvāna etāna anādṛtya durmatira nirapatrapaḥ aśiṣṭavada amaryādò mānī mānyāvamānitā taṃ parasthitama abhiprekṣya bharātarò manujarṣabhama anujagmuḥ sahāmātyā rājānaśa cāpi sarvaśaḥ sabhāyāma utthitaṃ karuddhaṃ parasthitaṃ bharātṛbhiḥ saha duryòdhanama abhipreṣkya bhīṣmaḥ śāṃtanavò 'baravīta dharmārthāva abhisaṃtyajya saṃrambhaṃ yò 'numanyate hasanti vayasane tasya durhṛdò nacirāda iva dūrātmā rājaputrāyaṃ dhārtarāṣṭrò nupāyavita mithyābhimānī rājyasya karòdhalòbha vaśānugaḥ kālapakvama idaṃ manye sarvakṣatraṃ janārdana sarve haya anusṛtā mòhāta pārthivāḥ saha mantribhiḥ bhīṣmasyāthavacaḥ śarutvā dāśārhaḥ puṣkarekṣaṇaḥ bhīṣmadròṇamukhāna sarvāna abhyabhāṣata vīryavāna sarveṣāṃ kuruvṛddhānāṃ mahāna ayama atikramaḥ parasahya mandama aiśvarye na niyacchata yana nṛpama tatra kāryama ahaṃ manye parāptakālama ariṃdamāḥ kariyamāṇe bhaveca chareyasa tata sarvaṃ śṛṇutānaghāḥ paratyakṣama etada bhavatāṃ yada vakṣyāmi hitaṃ vacaḥ bhavatāma ānukūlyena yadi ròceta bhāratāḥ bhòjarājasya vṛddhasya durācārò haya anātmavāna jīvataḥ pitura aiśvaryaṃ hṛtvā manyuvaśaṃ gataḥ ugrasenasutaḥ kaṃsaḥ parityaktaḥ sa bāndhavaiḥ jañātīnāṃ hitakāmena mayā śastò mahāmṛdhe āhukaḥ punara asmābhira jañātibhiśa cāpi satkṛtaḥ ugrasenaḥ kṛtò rājā bhòjarājanyavardhanaḥ kaṃsama ekaṃ parityajya kulārthe sarvayādavāḥ saṃbhūya sukhama edhante bhāratāndhakavṛṣṇayaḥ api cāpya avadada rājana parameṣṭhī parajāpatiḥ vayūḍhe devāsure yuddhe 'bhayudyateṣva āyudheṣu ca davaidhī bhūteṣu lòkeṣu vinaśyatsu ca bhārata abravīta sṛṣṭimāna devò bhagavā~la lòkabhāvanaḥ parābhaviṣyantya asurā daiteyā dānavaiḥ saha ādityā vasavò rudrā bhaviṣyanti divaukasaḥ devāsuramanuṣyāśa ca gandharvòragarākṣasāḥ asmina yuddhe susaṃyattā haniṣyanti parasparama iti matvābravīda dharmaṃ parameṣṭhī parajāpatiḥ varuṇāya parayacchaitāna baddhvā daiteya dānavāna evama uktasa tatò dharmò niyògāta parameṣṭhinaḥ varuṇāya dadau sarvāna baddhvā daityeya dānavāna tāna baddhvā dharmapāśaiśa ca savaiśa ca pāśaira jaleśvaraḥ varuṇaḥ sāgare yattò nityaṃ rakṣati dānavāna tathā duryòdhanaṃ karṇaṃ śakuniṃ cāpi saubalama baddhvā duḥśāsanaṃ cāpi pāṇḍavebhyaḥ parayacchata tayajeta kulārthe puruṣaṃ garāmasyārthe kulaṃ tayajeta garāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tayajeta rājana duryòdhanaṃ baddhvā tataḥ saṃśāmya pāṇḍavaiḥ tavatkṛte na vinaśyeyuḥ kaṣatriyāḥ kaṣatriyarṣabha [va] kṛṣṇasya vacanaṃ śarutvā dhṛtarāṣṭrò janeśvaraḥ viduraṃ sarvadharmajñaṃ tavaramāṇò 'bhayabhāṣata gaccha tāta mahāprājñāṃ gāndhārīṃ dīrghadarśinīma ānayeha tayā sārdhama anuneṣyāmi durmatima yadi sāpi durātmānaṃ śamayeda duṣṭacetasama api kṛṣṇāya suhṛdasa tiṣṭhema vacane vayama api lòbhābhibhūtasya panthānama anudarśayeta durbuddhera duḥsahāyasya samarthaṃ baruvatī vacaḥ api nò vayasanaṃ ghòraṃ duryòdhanakṛtaṃ mahata śamayeca cirarātrāya yògakṣemavada avyayama rājñasa tu vacanaṃ śarutvā vidurò dīrghadarśinīma ānayāma āsa gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭrasya śāsanāta eṣa gāndhāri putrasa te durātmā śāsanātigaḥ aiśvaryalòbhāda aiśvaryaṃ jīvitaṃ ca parahāsyati aśiṣṭavada amaryādaḥ pāpaiḥ saha durātmabhiḥ sabhāyā nirgatò mūḍhò vayatikramya suhṛda vacaḥ sā bhartura vacanaṃ śarutvā rājaputrī yaśasvinī anvicchantī mahaca chareyò gāndhārī vākyama abravīta ānayeha sutaṃ kaṣipraṃ rājyakāmukama āturama na hi rājyama aśiṣṭena śakyaṃ dharmārthalòpinā tavaṃ haya evātra bhṛśaṃ garhyò dhṛtarāṣṭra sutapriyaḥ yò jānapāpatāma asya tata parajñāma anuvartase sa eṣa kāmamanyubhyāṃ paralabdhò mòhama āsthitaḥ aśakyò 'daya tavayā rājana vinivartayituṃ balāta rājyapradāne mūḍhasya bāliśasya durātmanaḥ duḥsahāyasya lubdhasya dhṛtarāṣṭrò 'śarute phalama kathaṃ hi savajane bhedama upekṣeta mahāmatiḥ bhinnaṃ hi savajanena tavāṃ parasahiṣyanti śatravaḥ yā hi śakyā mahārāja sāmnā dānena vā punaḥ nistartuma āpadaḥ saveṣu daṇḍaṃ kasa tatra pātayeta śāsanāda dhṛtarāṣṭrasya duryòdhanama amarṣaṇama mātuśa ca vacanāta kaṣattā sabhāṃ parāveśayata punaḥ sa mātura vacanākāṅkṣī paraviveśa sabhāṃ punaḥ abhitāmrekṣaṇaḥ karòdhāna niḥśvasanna iva pannagaḥ taṃ paraviṣṭama abhiprekṣya putrama utpathama āsthitama vigarhamāṇā gāndhārī samarthaṃ vākyama abravīta duryòdhana nibòdhedaṃ vacanaṃ mama putraka hitaṃ te sānubandhasya tathāyatyāṃ sukhòdayama bhīṣmasya tu pituśa caiva mama cāpacitiḥ kṛtā bhaveda daròṇa mukhānāṃ ca suhṛdāṃ śāmyatā tavayā na hi rājyaṃ mahāprājña savena kāmena śakyate avāptuṃ rakṣituṃ vāpi bhòktuṃ vā bharatarṣabha na haya avaśyendriyò rājyama aśnīyāda dīrghama antarama vijitātmā tu medhāvī sa rājyama abhipālayeta kāmakròdhau hi puruṣama arthyebhyò vayapakarṣataḥ tau tu śatrū vinirjitya rājā vijayate mahīma lòkeśvara parabhutvaṃ hi mahada etada durātmabhiḥ rājyaṃ nāmepsitaṃ sathānaṃ na śakyama abhirakṣituma indriyāṇi mahata parepsura niyaccheda arthadharmayòḥ indriyaira niyataira buddhira vardhate 'ganira ivendhanaiḥ avidhyeyāni hīmāni vayāpādayituma apya alama avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathima avijitya ya ātmānama amātyāna vijigīṣate ajitātmājitāmātyaḥ sò 'vaśaḥ parihīyate ātmānama eva parathamaṃ deśarūpeṇa yò jayeta tatò 'mātyāna amitrāṃśa ca na mòghaṃ vijigīṣate vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu parīkṣya kāriṇaṃ dhīrama atyantaṃ śarīra niṣevate kaṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāva apihitāva ubhau kāmakròdhau śarīrasthau parajñānaṃ tau vilumpataḥ yābhyāṃ hi devāḥ savaryātuḥ savargasyāpidadhura mukhama bibhyatò 'nuparāgasya kāmakròdhau sama vardhitau kāmaṃ karòdhaṃ ca lòbhaṃ ca dambhaṃ darpaṃ ca bhūmipaḥ samyaga vijetuṃ yò veda sa samīma abhijāyate satataṃ nigrahe yukta indriyāṇāṃ bhavena nṛpaḥ īpsanna arthaṃ ca dharmaṃ ca daviṣatāṃ ca parābhavama kāmābhibhūtaḥ karòdhāda vā yò mithyā paratipadyate saveṣu cānyeṣu vā tasya na sahāyā bhavantya uta ekībhūtaira mahāprājñaiḥ śūraira arinibarhaṇaiḥ pāṇḍavaiḥ pṛthivīṃ tāta bhòkṣyase sahitaḥ sukhī yathā bhīṣmaḥ śāṃtanavò daròṇaśa cāpi mahārathaḥ āhatusa tāta taḥ satyama ajeyau kṛṣṇa pāṇḍavau parapadyasva mahābāhuṃ kṛṣṇama akliṣṭakāriṇama parasannò hi sukhāya sayāda ubhayòra eva keśavaḥ suhedāma arthakāmānāṃ yò na tiṣṭhati śāsane parājñānāṃ kṛtavidyānāṃ sa naraḥ śatrunandanaḥ na yuddhe tāta kalyāṇaṃ na dharmārthau kutaḥ sukhama na cāpi vijayò nityaṃ mā yuddhe ceta ādhithāḥ bhīṣmeṇa hi mahāprājña pitrā te bāhlikena ca dattò 'ṃśaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ bhedāda bhītaira ariṃdama tasya caitata paradānasya phalama adyānupaśyasi yadbhuṅkṣe pṛthivīṃ sarvāṃ śūraira nihatakaṇṭakāma parayaccha pāṇḍuputrāṇāmyathòcitama ariṃdama yadīcchasi sahāmātyò bhòktuma ardhaṃ mahīkṣitāma alama ardhaṃ pṛthivyāsa te sahāmātyasya jīvanama suhṛdāṃ vacane tiṣṭhana yaśaḥ parāpsyasi bhārata śarīmadbhira ātmavadbhira hi buddhimadbhira jitendriyaiḥ pāṇḍavaira vigrahasa tāta bharaṃśayena mahataḥ sukhāta nigṛhya suhṛdāṃ manyuṃ śādhi rājyaṃ yathòcitama savama aṃśaṃ pāṇḍuputrebhyaḥ paradāya bharatarṣabha alama ahnā nikārò 'yaṃ tarayòdaśa samāḥ kṛtaḥ śamayainaṃ mahāprājña kāmakròdhasamedhitama na caiṣa śaktaḥ pārthānāṃ yasa tavadarthama abhīpsati sūtaputrò dṛḍhakròdhò bharātā duḥśāsanaśa ca te bhīṣme daròṇe kṛpe karṇe bhīmasene dhanaṃjaye dhṛṣṭadyumne ca saṃkruddhe na sayuḥ sarvāḥ parajā dharuvama amarṣavaśama āpannò mā kurūṃsa tāta jīghanaḥ sarvā hi pṛthivī sapṛṣṭā tavata pāṇḍava kṛte vadhama yaca ca tavaṃ manyase mūḍha bhīṣmadròṇakṛpādayaḥ yòtsyante sarvaśaktyeti naitada adyòpapadyate samaṃ hi rājyaṃ parītiśa ca sathānaṃ ca vijitātmanāma pāṇḍaveṣva atha yuṣmāsu dharmasa tava abhyadhikasa tataḥ rājapiṇḍa bhayāda ete yadi hāsyanti jīvitama na hi śakṣyanti rājānaṃ yudhiṣṭhirama udīkṣituma na lòbhāda arthasaṃpattira narāṇāma iha dṛśyate tada alaṃ tāta lòbhena paraśāmya bharatarṣabha [va] tata tu vākyama anādṛtya sò 'rathavana mātṛbhāṣitama punaḥ paratasthe saṃrambhata sakāśama akṛtātmanāma tataḥ sabhāyā nirgamya mantrayāma āsa kauravaḥ saubalena matākṣeṇa rājñā śakuninā saha duryòdhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya ca duḥśāsanacaturthānāma idama āsīda viceṣṭitama purāyama asmāna gṛhṇāti kaṣiprakārī janārdanaḥ sahitò dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāṃtanavena ca vayama eva hṛṣīkeśaṃ nigṛhṇīma balāda iva parasahya puruṣavyāghrama indrò vairòcaniṃ yathā śarutvā gṛhītaṃ vārṣṇeyaṃ pāṇḍavā hatacetasaḥ nirutsāhā bhaviṣyanti bhagnadaṃṣṭrā ivòragāḥ ayaṃ haya eṣāṃ mahābāhuḥ sarveṣāṃ śarma varma ca asmina gṛhīte varade ṛṣabhe sarvasātvatāma nirudyamā bhaviṣyanti pāṇḍavāḥ sòmakaiḥ saha tasmāda vayama ihaivainaṃ keśavaṃ kaṣiprakāriṇama karòśatò dhṛtarāṣṭrasya baddhvā yòtsyāmahe ripūna teṣāṃ pāpama abhiprāyaṃ pāpānāṃ duṣṭacetasāma iṅgitajñaḥ kaviḥ kaṣiprama anvabudhyata sātyakiḥ tadarthama abhiniṣkramya hārdikyena sahāsthitaḥ abravīta kṛtavarmāṇaṃ kaṣipraṃ yòjaya vāhinīma vayūḍhānīkaḥ sabhā davārama upatiṣṭhasva daṃśitaḥ yāvada ākhyāmya ahaṃ caitata kṛṣṇāyākliṣṭa karmaṇe sa paraviśya sabhāṃ vīraḥ siṃhò giriguhāma iva ācaṣṭa tama abhiprāyaṃ keśavāya mahātmane dhṛtarāṣṭraṃ tataśa caiva viduraṃ cānvabhāṣata teṣāma etama abhiprāyama ācacakṣe samayanna iva dharmāda apetama arthāca ca karma sādhu vigarhitama mandāḥ kartuma ihecchanti na cāvāpyaṃ kathaṃ cana purā vikurvate mūḍhāḥ pāpātmānaḥ samāgatāḥ dharṣitāḥ kāmamanyubhyāṃ karòdhalòbha vaśānugāḥ imaṃ hi puṇḍarīkākṣaṃ jighṛkṣantya alpacetasaḥ paṭenānigaṃ parajvalitaṃ yathā bālā yathā jaḍāḥ sātyakesa tada vacaḥ śarutvā vidurò dīrghadarśivāna dhṛtarāṣṭraṃ mahābāhuma abravīta kurusaṃsadi rājana parītakālāsa te putrāḥ sarve paraṃtapa ayaśasyama aśakyaṃ ca karma kartuṃ samudyatāḥ imaṃ hi puṇḍarīkākṣama abhibhūya parasahya ca nigrahītuṃ kilecchanti sahitā vāsavānujama imaṃ puruṣaśārdūlama apradhṛṣyaṃ durāsadama āsādya na bhaviṣyanti pataṃgā iva pāvakama ayama icchana hi tāna sarvāna yatamānāña janārdanaḥ siṃhò mṛgāna iva karuddhò gamayeda yamasādanama na tava ayaṃ nintidaṃ karma kuryāta kṛṣṇaḥ kathaṃ cana na ca dharmāda apakrāmeda acyutaḥ puruṣòttamaḥ vidureṇaivama ukte tu keśavò vākyama abravīta dhṛtarāṣṭrama abhiprekṣya suhṛdāṃ śṛṇvatāṃ mithaḥ rājanna ete yadi karuddhā māṃ nigṛhṇīyura ojasā ete vā māma ahaṃ vaināna anujānīhi pārthiva etāna hi sarvāna saṃrabdhāna niyantuma ahama utsahe na tava ahaṃ ninditaṃ karma kuryāṃ pāpaṃ kathaṃ cana pāṇḍavārthe hi lubhyantaḥ savārthāda dhāsyanti te sutāḥ ete ceda evama icchanti kṛtakāryò yudhiṣṭhiraḥ adyaiva haya ahama etāṃśa ca ye caitāna anu bhārata nigṛhya rājana pārthebhyò dadyāṃ kiṃ duṣkṛtaṃ bhaveta idaṃ tu na paravarteyaṃ ninditaṃ karma bhārata saṃnidhau te mahārāja karòdhajaṃ pāpabuddhijama eṣa duryòdhanò rājana yathecchati tathāstu tata ahaṃ tu sarvāna samayāna anujānāmi bhārata etaca charutvā tu viduraṃ dhṛtarāṣṭrò 'bhayabhāṣata kaṣiprama ānaya taṃ pāpaṃ rājyalubdhaṃ suyòdhanama saha mitraṃ sahāmātyaṃ sasòdaryaṃ sahānugama śaknuyāṃ yadi panthānama avatārayituṃ punaḥ tatò duryòdhanaṃ kaṣattā punaḥ parāveśayata sabhāma akāmaṃ bharātṛbhiḥ sārdhaṃ rājabhiḥ parivāritama atha duryòdhanaṃ rājā dhṛtarāṣṭrò 'bhayabhāṣata karṇa duḥśāsanābhyāṃ ca rājabhiśa cābhisaṃvṛtama nṛśaṃsapāpabhūyiṣṭha kaṣudrakarma sahāyavāna pāpaiḥ sahāyaiḥ saṃhatya pāpaṃ karma cikīrṣasi aśakyama ayaśasyaṃ ca sadbhiśa cāpi vigarhitama yathā tavādṛśakò mūḍhò vayavasyeta kulapāṃsanaḥ tavama imaṃ puṇḍarīkākṣama apradhṛṣyaṃ durāsadama pāpaiḥ sahāyaiḥ saṃhatya nigrahītuṃ kilecchasi yò na śakyò balāta kartuṃ devaira api savāsavaiḥ taṃ tavaṃ parārthayase mandabālaśa candramasaṃ yathā devaira manuṣyaira gandharvaira asuraira uragaiśa ca yaḥ na sòḍhuṃ samare śakyasa taṃ na budhyasi keśavama durgrahaḥ pāṇinā vāyura duḥsparśaḥ pāṇinā śaśī durdharā pṛthivī mūrdhnā durgrahaḥ keśavò balāta itya ukte dhṛtarāṣṭreṇa kaṣattāpi vidurò 'baravīta duryòdhanama abhiprekṣya dhārtarāṣṭrama amarṣaṇama saubhadvāre vānarendrò davividò nāma nāmataḥ śilā varṣeṇa mahatā chādayāma āsa keśavama garahītukāmò vikramya sarvayatnena mādhavama garahītuṃ nāśakata tatra taṃ tavaṃ parārthayase balāta nirmòcane ṣaṭa sahasrāḥ pāśaira baddhvā mahāsurāḥ garahītuṃ nāśakaṃśa cainaṃ taṃ tavaṃ parārthayase balāta parāgjyòtiṣa gataṃ śauriṃ narakaḥ saha dānavaiḥ garahītuṃ nāśakata tatra taṃ tavaṃ parārthayase balāta anena hi hatā bālye pūtanā śiśunā tathā gòvardhanò dhāritaśa ca gavārthe bharatarṣabha ariṣṭò dhenukaśa caiva cāṇūraśa ca mahābalaḥ aśvarājaśa ca nihataḥ kaṃsaśa cāriṣṭama ācarana jarāsaṃdhaśa ca vakraśa ca śiśupālaśa ca vīryavāna bāṇaśa ca nihataḥ saṃkhye rājāna ca niṣūditāḥ varuṇò nirjitò rājā pāvakaśa cāmitaujasā pārijātaṃ ca haratā jitaḥ sākṣāca chacī patiḥ ekārṇave śayānena hatau tau madhukaiṭabhau janmāntarama upāgamya hayagrīvasa tathā hataḥ ayaṃ kartā na kariyate kāraṇaṃ cāpi pauruṣe yada yada iccheda ayaṃ śaurisa tata tata kuryāda ayatnataḥ taṃ na budhyasi gòvindaṃ ghòravikramama acyutama āśīviṣama iva karuddhaṃ tejòrāśima anirjitama paradharṣayana mahābāhuṃ kṛṣṇama akliṣṭakāriṇama pataṃgò 'ganima ivāsādya sāmātyò na bhaviṣyasi [va] vidureṇaivama ukte tu keśavaḥ śatrupūgahā duryòdhanaṃ dhārtarāṣṭrama abhyabhāṣata vīryavāna ekò 'hama iti yana mòhāna manyase māṃ suyòdhana paribhūya ca durbuddhe garahītuṃ māṃ cikīrṣasi ihaiva pāṇḍavāḥ sarve tathaivāndhakavṛṣṇayaḥ ihādityāśa ca rudrāśa ca vasavaśa ca maharṣibhiḥ evama uktvā jahāsòccaiḥ keśavaḥ paravīrahā tasya saṃsmayataḥ śaurera vidyudrūpā mahātmanaḥ aṅguṣṭha mātrāsa taridaśā mumucuḥ pāvakārciṣaḥ tasya barahmā lalāṭasthò rudrò vakṣasi cābhavata lòkapālā bhujeṣva āsanna agnira āsyāda ajāyata ādityāśa caiva sādhyāśa ca vasavò 'thāśvināva api marutaśa ca sahendreṇa viśve devāsa tathaiva ca babhūvuśa caiva rūpāṇi yakṣagandharvarakṣasāma parādurāstāṃ tathā dòrbhyāṃ saṃkarṣaṇa dhanaṃjayau dakṣiṇe 'thārjunò dhanvī halī rāmaśa ca savyataḥ bhīmò yudhiṣṭhiraśa caiva mādrīputrau ca pṛṣṭhataḥ andhakā vṛṣṇayaśa caiva paradyumna paramukhāsa tataḥ agre babhūvuḥ kṛṣṇasya samudyatamahāyudhāḥ śaṅkhacakragadāśaktira śārṅgalāṅgalanandakāḥ adṛśyantòdyatānya eva sarvapraharaṇāni ca nānā bāhuṣu kṛṣṇasya dīpyamānāni sarvaśaḥ netrābhyāṃ nasa tataśa caiva śaròtrābhyāṃ ca samantataḥ parādurāsana mahāraudrāḥ sadhūmāḥ pāvakārciṣaḥ ròmakūpeṣu ca tathā sūryasyeva marīcayaḥ taṃ dṛṣṭvā ghòrama ātmānaṃ keśavasya mahātmanaḥ nayamīlayanta netrāṇi rājānasa tarastacetasaḥ ṛte daròṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca viduraṃ ca mahāmatima saṃjayaṃ ca mahābhāgama ṛṣīṃśa caiva tapòdhanāna parādāta teṣāṃ sa bhagavāna divyaṃ cakṣura janārdanaḥ tada dṛṣṭvā mahada āścaryaṃ mādhavasya sabhā tale devadundubhayò neduḥ puṣpavarṣaṃ papāta ca cacāla ca mahīkṛtsnā sāgaraśa cāpi cukṣubhe vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ pārthivā bharatarṣabha tataḥ sa puruṣavyāghraḥ saṃjahāra vapuḥ savakama tāṃ divyāma adbhutāṃ citrāma ṛddhimattāma ariṃdamaḥ tataḥ sātyakima ādāya pāṇau hārdikyama eva ca ṛṣibhisa taira anujñātò niryayau madhusūdanaḥ ṛṣayò 'natarhitā jagmusa tatasa te nāradādayaḥ tasmina kòlāhale vṛtte tada adbhutama abhūta tadā taṃ parasthitama abhiprekṣya kauravāḥ saha rājabhiḥ anujagmura naravyāghraṃ devā iva śatakratuma acintayanna ameyātmā sarvaṃ tada rājamaṇḍalama niścakrāma tataḥ śauriḥ sadhūma iva pāvakaḥ tatò rathena śubhreṇa mahatā kiṅkiṇīkinā hemajālavicitreṇa laghunā meghanādinā sūpaskareṇa śubhreṇa vaiyāghreṇa varūthinā sainyasugrīva yuktena paratyadṛśyata dārukaḥ tathaiva rathama āsthāya kṛtavarmā mahārathaḥ vṛṣṇīnāṃ saṃmatò vīrò hārdikyaḥ paratyadṛśyata upasthita rathaṃ śauriṃ parayāsyantama ariṃdamama dhṛtarāṣṭrò mahārājaḥ punara evābhyabhāṣata yāvada balaṃ me putreṣu paśyasya etaja janārdana paratyakṣaṃ te na te kiṃ cita paròkṣaṃ śatrukarśana kurūṇāṃ śamama icchantaṃ yatamānaṃ ca keśava viditvaitāma avasthāṃ me nātiśaṅkituma arhasi na me pāpò 'satya abhiprāyaḥ pāṇḍavāna parati keśava jañātama eva hi te vākyaṃ yana mayòktaḥ suyòdhanaḥ jānanti kuravaḥ sarve rājānaśa caiva pārthivāḥ śame parayatamānaṃ māṃ sarvayatnena mādhava tatò 'baravīna mahābāhura dhṛtarāṣṭraṃ janeśvarama daròṇaṃ pitāmahaṃ bhīṣmaṃ kaṣattāraṃ bāhlikaṃ kṛpama paratyakṣama etada bhavatāṃ yadvṛttaṃ kurusaṃsadi yathā cāśiṣṭavana mandò ròṣāda asakṛda utthitaḥ vadatya anīśama ātmānaṃ dhṛtarāṣṭrò mahīpatiḥ āpṛcche bhavataḥ sarvāna gamiṣyāmi yudhiṣṭhirama āmantrya parasthitaṃ śauriṃ rathasthaṃ puruṣarṣabhama anujagmura maheṣvāsāḥ paravīrā bharatarṣabhāḥ bhīṣmò daròṇaḥ kṛpaḥ kaṣattā dhṛtarāṣṭrò 'tha bāhlikaḥ aśvatthāmā vikarṇaśa ca yuyutsuśa ca mahārathaḥ tatò rathena śubhreṇa mahatā kiṅkiṇīkinā kurūṇāṃ paśyatāṃ parāyāta pṛthāṃ daraṣṭuṃ pitṛṣvasāma [va] paraviśyātha gṛhaṃ tasyāśa caraṇāva abhivādya ca ācakhyau tata samāsena yadvṛttaṃ kurusaṃsadi uktaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ garahaṇīyaṃ sahetukama ṛṣibhiśa ca mayā caiva na cāsau tadgṛhītavāna kālapakvama idaṃ sarvaṃ duryòdhana vaśānugama āpṛcche bhavatīṃ śīghraṃ parayāsye pāṇḍavāna parati kiṃ vācyāḥ pāṇḍaveyāsa te bhavatyā vananāna mayā tada barūhi tavaṃ mahāprājñe śuśrūṣe vacanaṃ tava barūyāḥ keśava rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhirama bhūyāṃsa te hīyate dharmò mā putraka vṛthā kṛthāḥ śaròtriyasyeva te rājana mandakasyāvipaścitaḥ anuvāka hatā buddhira dharmama evaikama īkṣate aṅgāvekṣasva dharmaṃ tavaṃ yathā sṛṣṭaḥ savayambhuvāma urastaḥ kaṣatriyaḥ sṛṣṭò bāhuvīryòpajīvitā karūrāya karmaṇe nityaṃ parajānāṃ paripālane śṛṇu cātròpamāma ekāṃ yā vṛddhebhyaḥ śarutā mayā mucukundasya rājarṣera adadāta pṛthivīma imāma purā vaiśravaṇaḥ parītò na cāsau tāṃ gṛhītavāna bāhuvīryārjitaṃ rājyama aśnīyāma iti kāmaye tatò vaiśvaraṇaḥ parītò vismitaḥ samapadyata mucukundasa tatò rājā sò 'navaśāsada vasuṃdharāma bāhuvīryārjitāṃ samyaka kaṣatradharmama anuvrataḥ yaṃ hi dharmaṃ carantīha parajā rājñā surakṣitāḥ caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhārata vindati rājā carati ceda dharmaṃ devatvāyaiva kalpate sa ceda adharmaṃ carati narakāyaiva gacchati daṇḍanītiḥ savadharmeṇa cāturvarṇyaṃ niyacchati parayuktā savāminā samyaga adharmebhyaśa ca yacchati daṇḍanītyāṃ yadā rājā samyaka kārtsnyena vartate tadā kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śareṣṭhaḥ paravartate kālò vā kāraṇaṃ rājñò rājā vā kālakāraṇama iti te saṃśayò mā bhūda rājā kālasya kāraṇama rājā kṛtayugasraṣṭā taretāyā davāparasya ca yugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇama kṛtasya kāraṇāda rājā savargama atyantama aśnute taretāyāḥ kāraṇāda rājā savargaṃ nātyantama aśnute paravartanāda davāparasya yathābhāgama upāśnute tatò vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥ rājadòṣeṇa hi jagata sapṛśyate jagataḥ sa ca rājadharmāna avekṣasva pitṛpaitāmahòcitāna naitada rājarṣivṛttaṃ hi yatra tavaṃ sathātuma icchasi na hi vaiklavya saṃsṛṣṭa ānṛśaṃsye vayavasthitaḥ parajāpālanasaṃbhūtaṃ kiṃ cita parāpa phalaṃ nṛpaḥ na haya etāma āśiṣaṃ pāṇḍura na cāhaṃ na pitāmahaḥ parayuktavantaḥ pūrvaṃ te yayā carasi medhayā yajñò dānaṃ tapaḥ śauryaṃ parajā saṃtānama eva ca māhātmyaṃ balabhòjaśa ca nityama āśaṃsitaṃ mayā nityaṃ savāhā savadhā nityaṃ dadura mānuṣadevatāḥ dīrghama āyura dhanaṃ putrāna samyaga ārādhitāḥ śubhāḥ putreṣva āśāsate nityaṃ pitarò daivatāni ca dānama adhyayanaṃ yajñaṃ parajānāṃ paripālanama etada dharmama adharmaṃ vā janmanaivābhyajāyathāḥ te satha vaidyāḥ kule jātā avṛttyā tāta pīḍitāḥ yata tu dānapatiṃ śūraṃ kaṣudhitāḥ pṛthivīcarāḥ parāpya tṛptāḥ paratiṣṭhante dharmaḥ kò 'bhayadhikasa tataḥ dānenānyaṃ balenānyaṃ tahā sūnṛtayāparama sarvataḥ paratigṛhṇīyāda rājyaṃ parāpyeha dhārmikaḥ barāhmaṇaḥ paracareda bhaikṣaṃ kaṣatriyaḥ paripālayeta vaiśyò dhanārjanaṃ kuryāca chūdraḥ paricareca ca tāna bhaikṣaṃ vipratiṣiddhaṃ te kṛṣira naivòpapadyate kaṣatriyò 'si kaṣatāsa tarātā bāhuvīryòpajīvitā pitryama aṃśaṃ mahābāhò nimagnaṃ punara uddhara sāmnā dānena bhedena daṇḍenātha nayena ca itò duḥkhataraṃ kiṃ nu yada ahaṃ hīnabāndhavā parapiṇḍama udīkṣāmi tavāṃ sūtvāmitranandana yudhyasva rājadharmeṇa mā nimajjīḥ pitāmahāna mā gamaḥ kaṣīṇapuṇyasa tavaṃ sānugaḥ pāpikāṃ gatima [ka] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama vidurāyāśa ca saṃvādaṃ putrasya ca paraṃtapa atra śareyaśa ca bhūyaśa ca yathā sā vaktuma arhati yaśasvinī manumatī kule jātā vibhāvarī kaṣatradharmaratā dhanyā vidurā dīrghadarśinī viśrutā rājasaṃsatsu śarutavākyā bahuśrutā vidurā nāma vai satyā jagarhe putrama aurasama nirjitaṃ sindhurājena śayānaṃ dīnacetasama anandanama adharmajñaṃ daviṣatāṃ harṣavardhanama na mayā tavaṃ na pitrāsi jātaḥ kavābhyāgatò haya asi nirmanyura upaśākhīyaḥ puruṣaḥ kalība sādhanaḥ yāvaja jīvaṃ nirāśò 'si kalyāṇāya dhuraṃ vaha mātmānama avamanyasva mainama alpena bībharaḥ manaḥ kṛtvā sukalyāṇaṃ mā bhaisa tavaṃ paratisaṃstabha uttiṣṭha he kāpuruṣa mā śeṣvaivaṃ parājitaḥ amitrāna nandayana sarvāna nirmānò bandhuśòkadaḥ supūrā vai kunadikā supūrò mūṣikāñjaliḥ susaṃtòṣaḥ kāpuruṣaḥ savalpakenāpi tuṣyati apya arera ārujana daṃṣṭrāma āśvā iva nidhanaṃ varaja api vā saṃśayaṃ parāpya jīvite 'pi parākrama apya areḥ śayenavaca chidraṃ paśyesa tavaṃ viparikramana vinadana vātha vā tūṣṇīṃ vayòmni vāpariśaṅkitaḥ tavama evaṃ paretavaca cheṣe kasmāda vajrahatò yathā uttiṣṭha he kāpuruṣa mā śeṣvaivaṃ parājitaḥ māstaṃ gamasa tavaṃ kṛpaṇò viśrūyasva savakarmaṇā mā madhye mā jaghanye tavaṃ mādhò bhūsa tiṣṭha còrjitaḥ alātaṃ tindukasyeva muhūrtama api vijvala mā tuṣāgnira ivānarciḥ kākaraṅkhā jijīviṣuḥ muhūrtaṃ javalitaṃ śareyò na tu dhūmāyitaṃ cirama mā ha sama kasya cida gehe janī rājñaḥ kharī mṛduḥ kṛtvā mānuṣyakaṃ karma sṛtvājiṃ yāvada uttamama dharmasyānṛṇyama āpnòti na cātmānaṃ vigarhate alabdhvā yadi vā labdhvā nānuśòcanti paṇḍitāḥ ānantaryaṃ cārabhate na parāṇānāṃ dhanāyate udbhāvayasva vīryaṃ vā tāṃ vā gaccha dharuvāṃ gatima dharmaṃ putrāgrataḥ kṛtvā kiṃnimittaṃ hi jīvasi iṣṭāpūrtaṃ hi te kalība kīrtiśa ca sakalā hatā vicchinnaṃ bhògamūlaṃ te kiṃnimittaṃ hi jīvasi śatrura nimajjatā garāhyò jaṅghāyāṃ parapatiṣyatā viparicchinna mūlò 'pi na viṣīdeta kathaṃ cana udyamya durama utkarṣeda ājāneya kṛtaṃ samarana kuru sattvaṃ ca mānaṃ ca viddhi pauruṣama ātmanaḥ udbhāvaya kulaṃ magnaṃ tavatkṛte savayama eva hi yasya vṛttaṃ na jalpanti mānavā mahada adbhutama rāśivardhana mātraṃ sa naiva satrī na punaḥ pumāna dāne tapasi śaurye ca yasya na parathitaṃ yaśaḥ vidyāyāma arthalābhe vā mātura uccāra eva saḥ śarutena tapasā vāpi śariyā vā vikrameṇa vā janāna yò 'bhibhavatya anyāna karṇamā hi sa vai pumāna na tava eva jālmīṃ kāpālīṃ vṛttima eṣituma arhasi nṛśaṃsyāma ayaśasyāṃ ca duḥkhāṃ kāpuruṣòcitāma yama enama abhinandeyura amitrāḥ puruṣaṃ kṛśama lòkasya samavajñātaṃ nihītāśana vāsasama ahò lābhakaraṃ dīnama alpajīvanama alpakama nedṛśaṃ bandhuma āsādya bāndhavaḥ sukhama edhate avṛttyaiva vipatsyāmò vayaṃ rāṣṭrāta paravāsitāḥ sarvakāmarasaira hīnāḥ sathānabhraṣṭā akiṃcanāḥ avarṇa kāriṇaṃ satsu kulavaṃśasya nāśanama kaliṃ putra paravādena saṃjaya tavāma ajījanama niramarṣaṃ nirutsāhaṃ nirvīryama arinandanama mā sama sīmantinī kā cija janayeta putrama īdṛśama mā dhūmāya javalātyantama ākramya jahi śātravāna javala mūrdhanya amitrāṇāṃ muhūrtama api vā kaṣaṇama etāvāna eva puruṣò yada amarṣī yada akṣamī kaṣamāvāna niramarśaśa ca naiva satrī na punaḥ pumāna saṃtòṣò vai śariyaṃ hanti tathānukròśa eva ca anutthāna bhaye còbhe nirīhò nāśnute mahata ebhyò nikṛtipāpebhyaḥ paramuñcātmānama ātmanā āyasaṃ hṛdayaṃ kṛtvā mṛgayasva punaḥ savakama puraṃ viṣahate yasmāta tasmāta puruṣa ucyate tama āhura vayarthanāmānaṃ satrīvada ya iha jīvati śūrasyòrjita sattvasya siṃhavikrānta gāminaḥ diṣṭa bhāvaṃ gatasyāpi vighase mòdate parajā ya ātmanaḥ pariya sukhe hitvā mṛgayate śariyama amātyānāma athò harṣama ādadhātya acireṇa saḥ kiṃ nu te māma apaśyantyāḥ pṛthivyā api sarvayā kima ābharaṇakṛtyaṃ te kiṃ bhògaira jīvitena vā kima adyakānāṃ ye lòkā daviṣantasa tāna avāpnuyuḥ ye tava ādṛtātmanāṃ lòkāḥ suhṛdasa tāna varajantu naḥ bhṛtyaira vihīyamānānāṃ parapiṇḍòpajīvināma kṛpaṇānāma asattvānāṃ mā vṛttima anuvartithāḥ anu tavāṃ tāta jīvantu barāhmaṇāḥ suhṛdasa tathā parjanyama iva bhūtāni devā iva śatakratuma yama ājīvanti puruṣaṃ sarvabhūtāni saṃjaya pakvaṃ darumama ivāsādya tasya jīvitama arthavata yasya śūrasya vikrāntaira edhante bāndhavāḥ sukhama taridaśā iva śakrasya sādhu tasyeha jīvitama savabāhubalama āśritya yò 'bhayujjīvati mānavaḥ sa lòke labhate kīrtiṃ paratra ca śubhāṃ gatima [vidurā] athaitasyāma avasthāyāṃ pauruṣaṃ hātuma icchasi nihīna sevitaṃ mārgaṃ gamiṣyasya acirāda iva yò hi tejò yathāśakti na darśayati vikramāta kaṣatriyò jīvitākāṅkṣī satena itya eva taṃ viduḥ arthavantya upapannāni vākyāni guṇavanti ca naiva saṃprāpnuvanti tavāṃ mumūrṣuma iva bheṣajama santi vai sindhurājasya saṃtuṣṭā bahavò janāḥ daurbalyāda āsate mūḍhā vayasanaughapratīkṣiṇaḥ sahāyòcapayaṃ kṛtvā vayavasāyya tatasa tataḥ anuduṣyeyura apare paśyantasa tava pauruṣama taiḥ kṛtvā saha saṃghātaṃ giridurgālayāṃśa cara kāle vayasanama ākāṅkṣana naivāyama ajarāmaraḥ saṃjayò nāmataśa ca tavaṃ na ca paśyāmi tata tavayi anvartha nāmā bhava me putra mā vayarthanāmakaḥ samyaga dṛṣṭira mahāprājñò bālaṃ tavāṃ barāhmaṇò 'baravīta ayaṃ parāpya mahata kṛcchraṃ punara vṛddhiṃ gamiṣyati tasya samarantī vacanama āśaṃse vijayaṃ tava tasmāta tāta baravīmi tavāṃ vakṣyāmi ca punaḥ punaḥ yasya haya arthābhinirvṛttau bhavantya āpyāyitāḥ pare tasyārthasiddhira niyatā nayeṣva arthānusāriṇaḥ samṛddihra asamṛddhira vā pūrveṣāṃ mama saṃjaya evaṃ vidvāna yuddhamanā bhava mā paratyupāhara nātaḥ pāpīyasīṃ kāṃ cida avasthā śambarò 'baravīta yatra naivādya na parātra bhòjanaṃ paratidṛśyate patiputra vadhāda etata paramaṃ duḥkhama abravīta dāridryama iti yata paròktaṃ paryāya maraṇaṃ hi tata ahaṃ mahākule jātā haradāda dharadama ivāgatā īśvarī sarvakalyāṇaira bhartrā paramapūjitā mahārhamālyābharaṇāṃ sumṛṣṭāmbara vāsasama purā dṛṣṭvā suhṛdvargò māma apaśyata sudurgatāma yadā māṃ caiva bhāryāṃ ca daraṣṭāsi bhṛśadurbale na tadā jīvitenārthò bhavitā tava saṃjaya dāsakarma karāna bhṛtyāna ācāryartvika puròhitāna avṛttyāsmāna parajahatò dṛṣṭvā kiṃ jīvitena te yadi kṛtyaṃ na paśyāmi tavādyeha yathā purā śalāghanīyaṃ yaśasyaṃ ca kā śāntira hṛdayasya me neti ceda barāhmaṇāna barūyāṃ dīryate hṛdayaṃ mama na haya ahaṃ na ca me bhartā neti barāhmaṇama uktavāna vayama āśramaṇīyāḥ sama nāśritāraḥ parasya ca sānyāna āśritya jīvantī parityakṣyāmi jīvitama apāre bhava naḥ pārama aplave bhava naḥ palavaḥ kuruṣva sathānama asthāne mṛtāna saṃjīvayasva naḥ sarve te śatravaḥ sahyā na ceja jīvituma icchasi atha ceda īdṛśīṃ vṛttiṃ kalībāma abhyupapadyase nirviṇṇātmā hatamanā muñcaitāṃ pāpajīvikāma ekaśatruvadhenaiva śūrò gacchati viśrutima indrò vṛtravadhenaiva mahendraḥ samapadyata māhendraṃ ca garahaṃ lebhe lòkānāṃ ceśvarò 'bhavata nāma viśrāvya vā saṃkhye śatrūra āhūya daṃśitāna senāgraṃ vāpi vidrāvya hatvā vā puruṣaṃ varama yadaiva labhate vīraḥ suyuddhena mahada yaśaḥ tadaiva paravyathante 'saya śatravò vinamanti ca tayaktvātmānaṃ raṇe dakṣaṃ śūraṃ kāpuruṣā janāḥ avaśāḥ pūrayanti sama sarvakāmasamṛddhibhiḥ rājyaṃ vāpya ugravibhraṃśaṃ saṃśayò jīvitasya vā paralabdhasya hi śatròra vai śeṣaṃ kurvanti sādhavaḥ savargadvāròpamaṃ rājyama atha vāpya amṛtòpamama ruddhama ekāyane matvā patòlmuka ivāriṣu jahi śatrūna raṇe rājana savadharmama anupālaya mā tavā paśyeta sukṛpaṇaṃ śatruḥ śarīmāna kadā cana asmadīyaiśa ca śòcadbhira nadadbhiśa ca paraira vṛtama api tavāṃ nānupaśyeyaṃ dīnā dīnama avasthitama uṣya sauvīrakanyābhiḥ śalāghasvārthaira yathā purā mā ca saindhava kanyānāma avansana nò vaśaṃ gamaḥ yuvā rūpeṇa saṃpannò vidyayābhijanena ca yasa tavādṛśò vikurvīta yaśasvī lòkaviśrutaḥ vòḍhavye dhurya anaḍuvana manye maraṇama eva tata yadi tavāma anupaśyāmi parasya pariyavādinama pṛṣṭhatò 'nuvrajantaṃ vā kā kāntira hṛdayasya me nāsmiña jātu kule jātò gaccheda yò 'nayasya pṛṣṭhataḥ na tavaṃ parasyānudhuraṃ tāta jīvituma arhasi ahaṃ hi kaṣatrahṛdayaṃ veda yata pariśāśvatama pūrvaiḥ pūrvataraiḥ paròktaṃ paraiḥ parataraira api yò vai kaśa cida ihājātaḥ kaṣatriyaḥ kaṣatradharmavita bhayāda vṛtti samīkṣò vā na nameda iha kasya cita udyaccheda eva na nameda udyamò haya eva pauruṣama apya aparvaṇi bhajyeta na nameda iha kasya cita mātaṅgò matta iva ca parīyāta sumahāmanāḥ barāhmaṇebhyò namena nityaṃ dharmāyaiva ca saṃjaya niyacchanna itarāna varṇāna vinighnana sarvaduṣkṛtaḥ sasahāyò 'sahāyò vā yāvaja jīvaṃ tathā bhaveta [putra] kṛṣṇāyasasyeva ca te saṃhatya hṛdayaṃ kṛtama mama mātasa tava akaruṇe vairaprajñe haya amarṣaṇe ahò kaṣatrasamācārò yatra māma aparaṃ yathā īdṛśaṃ vacanaṃ barūyāda bhavatī putrama ekajama kiṃ nu te māma apaśyantyāḥ pṛthivyā api sarvayā kima ābharaṇakṛtyaṃ te kiṃ bhògaira jīvitena vā sarvārambhā hi viduṣāṃ tāta dharmārthakāraṇāta tāna evābhisamīkṣyāhaṃ saṃjaya tavāma acūcudama sa samīkṣya karamòpetò mukhyaḥ kālò 'yama āgataḥ asmiṃśa ceda āgate kāle kāryaṃ na paratipadyase asaṃbhāvita rūpasa tavaṃ sunṛśaṃsaṃ kariṣyasi taṃ tavāma ayaśasā sapṛṣṭaṃ na barūyāṃ yadi saṃjaya kharī vātsalyama āhusa tana niḥ sāmarthyama ahetukama sadbhira vigarhitaṃ mārgaṃ tayaja mūrkha niṣevitama avidyā vai mahatya asti yāma imāṃ saṃśritāḥ parajāḥ tava sayāda yadi sadvṛttaṃ tena me tavaṃ pariyò bhaveḥ dharmārthaguṇayuktena netareṇa kathaṃ cana daivamānuṣayuktena sadbhira ācaritena ca yò haya evama avinītena ramate putra naptṛṇā anutthānavatā cāpi mòghaṃ tasya parajā phalama akurvantò hi karmāṇi kurvantò ninditāni ca sukhaṃ naiveha nāmutra labhante puruṣādhamāḥ yuddhāya kaṣatriyaḥ sṛṣṭaḥ saṃjayeha jayāya ca karūrāya karmaṇe nityaṃ parajānāṃ paripālane jayana vā vadhyamānò vā parāpnòtīndra salòkatāma na śakra bhavane puṇye divi tadvidyate sukhama yada amitrāna vaśe kṛtvā kaṣatriyaḥ sukhama aśnute manyunā dahyamānena puruṣeṇa manasvinā nikṛteneha bahuśaḥ śatrūna paratijigīṣayā ātmānaṃ vā parityajya śatrūna vā vinipātya vai atò 'nayena parakāreṇa śāntira asya kutò bhaveta iha parājñḍò hi puruṣaḥ savalpama apriyama icchati yasya savalpaṃ pariyaṃ lòke dharuvaṃ tasyālpama apriyama pariyābhāvāca ca puruṣò naiva parāpnòti śòbhanama dharuvaṃ cābhāvama abhyeti gatvā gaṅgeva sāgarama [putra] neyaṃ matisa tavayā vācyā mātaḥ putre viśeṣataḥ kāruṇyama evātra paśya bhūtveha jaḍa mūkavata atò me bhūyasī nandira yada evama anupaśyasi còdyaṃ māṃ còdayasya etada bhṛśaṃ vai còdayāmi te atha tavāṃ pūjayiṣyāmi hatvā vai sarvasaindhavāna ahaṃ paśyāmi vijayaṃ kṛtsnaṃ bhāvinama eva te akòśasyāsahāyasya kutaḥ savida vijayò mama itya avasthāṃ viditvemāma ātmanātmani dāruṇāma rājyāda bhāvò nivṛttò me taridivāda iva duṣkṛteḥ īdṛśaṃ bhavatī kaṃ cida upāyama anupaśyati tana me pariṇata parajñe samyaka parabrūhi pṛcchate kariṣyāmi hi tata sarvaṃ yathāvada anuśāsanama putrātmā nāvamantavyaḥ pūrvābhira asamṛddhibhiḥ abhūtvā hi bhavantya arthā bhūtvā naśyanti cāpare amarṣeṇaiva cāpya arthā nārabdhavyāḥ subāliśaiḥ sarveṣāṃ karmaṇāṃ tāta phale nityama anityatā anityama iti jānantò na bhavanti bhavanti ca atha ye naiva kurvanti naiva jātu bhavanti te aikaguṇyama anīhāyāma abhāvaḥ karmaṇāṃ phalama atha davaiguṇyama īhāyāṃ phalaṃ bhavati vā na vā yasya parāga eva viditā sarvārthānāma anityatā nudeda vṛddhisamṛddhī sa paratikūle nṛpātmaja utthātavyaṃ jāgṛtavyaṃ yòktavyaṃ bhūtikarmasu bhaviṣyatītya eva manaḥ kṛtvā satatama avyathaiḥ maṅgalāni puraskṛtya barāhmaṇaiśa ceśvaraiḥ saha parājñasya nṛpatera āśu vṛddhira bhavati putraka abhivartati lakṣmīsa taṃ parācīma iva divākaraḥ nidarśanānya upāyāṃśa ca bahūnya uddharṣaṇāni ca anudarśita rūpò 'si paśyāmi kuru pauruṣama puruṣārthama abhipretaṃ samāhartuma ihārhasi karuddhā~la lubdhāna parikṣīṇāna avakṣiptāna vimānitāna sapardhinaśa caiva ye ke cita tāna yukta upadhāraya etena tavaṃ parakāreṇa mahatò bhetsyase gaṇāna mahāvega ivòddhūtò mātariśvā balāhakāna teṣāma agrapradāyī sayāḥ kalyòtthāyī pariyaṃvadaḥ te tavāṃ pariyaṃ kariṣyanti purò dhāsyanti ca dharuvama yadaiva śatrura jānīyāta sapatnaṃ tayaktajīvitama tadaivāsmāda udvijate sarpāda veśma gatāda iva taṃ viditvā parākrāntaṃ vaśe na kurute yadi nirvādaira nirvadeda enama antatasa tada bhaviṣyati nirvādāda āspadaṃ labdhvā dhanavṛddhira bhaviṣyati dhanavantaṃ hi mitrāṇi bhajante cāśrayanti ca saphalitārthaṃ punasa tāta saṃtyajantya api bāndhavāḥ apya asminna āśrayante ca jugupsanti ca tādṛśama śatruṃ kṛtvā yaḥ sahāyaṃ viśvāsama upagacchati ataḥ saṃbhāvyama evaitada yada rājyaṃ parāpnuyāda iti [ma] naiva rājñā daraḥ kāryò jātu kasyāṃ cida āpadi atha ceda api dīrṇaḥ sayāna naiva varteta dīrṇavata dīrṇaṃ hi dṛṣṭvā rājānaṃ sarvama evānudīryate rāṣṭraṃ balama amātyāśa ca pṛthaka kurvanti te matima śatrūna eke parapadyante parajahatya apare punaḥ anva eke parajihīrṣanti ye purastāda vimānitāḥ ya evātyanta suhṛdasa ta enaṃ paryupāsate aśaktayaḥ savasti kāmā baddhavatsā iḍā iva śòcantama anuśòcanti paratītāna iva bāndhavāna api te pūjitāḥ pūrvama api te suhṛdò matāḥ ye rāṣṭrama abhimanyante rājñò vayasanama īyuṣaḥ mā dīdarasa tavaṃ suhṛdò mā tavāṃ dīrṇaṃ parahāsiṣuḥ parabhāvaṃ pauruṣaṃ buddhiṃ jijñāsantyā mayā tava ullapantyā samāśvāsaṃ balavāna iva durbalama yadya etata saṃvijānāsi yadi samyaga baravīmya ahama kṛtvāsaumyama ivātmānaṃ jayāyòttiṣṭha saṃjaya asti naḥ kòśanicayò mahāna aviditasa tava tama ahaṃ veda nānyasa tama upasaṃpādayāmi te santi naikaśatā bhūyaḥ suhṛdasa tava saṃjaya sukhaduḥkhasahā vīra śatārhā anivartinaḥ tādṛśā hi sahāyā vai puruṣasya bubhūṣataḥ īṣada ujjihataḥ kiṃ cita sacivāḥ śatrukarśanāḥ kasya tava īdṛśakaṃ vākyaṃ śarutvāpi savalpa cetasaḥ tamò na vayapahanyeta sucitrārtha padākṣarama udake dhūra iyaṃ dhāryā sartavyaṃ paravaṇe mayā yasya me bhavatī netrī bhaviṣyada bhūtadarśinī ahaṃ hi vacanaṃ tavattaḥ śuśrūṣura aparāparama kiṃ cita kiṃ cita parativadaṃsa tūṣṇīma āsaṃ muhura muhuḥ atṛpyanna amṛtasyeva kṛcchrāla labdhasya bāndhavāta udyacchāmya eṣa śatrūṇāṃ niyamāya jayāya ca sadaśva iva sa kaṣiptaḥ paraṇunnò vākyasāyakaiḥ taca cakāra tathā sarvaṃ yathāvada anuśāsanama idama uddharṣaṇaṃ bhīmaṃ tejòvardhanama uttamama rājānaṃ śarāvayena mantrī sīdantaṃ śatrupīḍitama jayò nāmetihāsò 'yaṃ śaròtavyò vijigīṣuṇā mahīṃ vijayate kaṣipraṃ śarutvā śatrūṃśa ca mardati idaṃ puṃsavanaṃ caiva vīrājananama eva ca abhīkṣṇaṃ garbhiṇī śarutvā dharuvaṃ vīraṃ parajāyate vidyā śūraṃ tapaḥ śūraṃ damaśūraṃ tapasvinama barāhmyā śariyā dīpyamānaṃ sādhuvādena saṃmatama arciṣmantaṃ balòpetaṃ mahābhāgaṃ mahārathama dhṛṣṭavantama anādhṛṣyaṃ jetārama aparājitama niyantārama asādhūnāṃ gòptāraṃ harma cāriṇāma tadarthaṃ kaṣatriyā sūte vīraṃ satyaparākramama [ka] arjunaṃ keśava barūyāsa tavayi jāte sama sūtake upòpaviṣṭā nārībhira āśrame parivāritā athāntarikṣe vāga āsīda divyarūpā manòramā sahasrākṣasamaḥ kunti bhaviṣyatya eṣa te sutaḥ eṣa jeṣyati saṃgrāme kurūna sarvāna samāgatāna bhīmasenadvitīyaśa ca lòkama udvartayiṣyati putrasa te pṛthivīṃ jetā yaśaśa cāsya divaspṛśama hatvā kurūna garāmajanye vāsudevasahāyavāna pitryama aṃśaṃ paranaṣṭaṃ ca punara apya uddhariṣyati bharātṛbhiḥ sahitaḥ śarīmāṃsa tarīna medhāna āhariṣyati taṃ satyasaṃdhaṃ bībhatsuṃ savyasācinama acyuta yathāhama evaṃ jānāmi balavantaṃ durāsadama tathā tada astu dāśārha yathā vāga abhyabhāṣata dharmaśa ceda asti vārṣṇeya tathā satyaṃ bhaviṣyati tavaṃ cāpi tata tathā kṛṣṇa sarvaṃ saṃpādayiṣyasi nāhaṃ tada abhyasūyāmi yathā vāga abhyabhāṣata namò dharmāya mahate dharmò dhārayati parajāḥ etada dhanaṃjayò vācyò nityòdyuktò vṛkòdaraḥ yadarthaṃ kaṣatriyā sūte tasya kālò 'yama āgataḥ na hi vairaṃ samāsādya sīdanti puruṣarṣabhāḥ viditā te sadā buddhira bhīmasya na sa śāmyati yāvadantaṃ na kurute śatrūṇāṃ śatrukarśaṇaḥ sarvadharmaviśeṣajñāṃ sanuṣāṃ pāṇḍòra mahātmanaḥ barūyā mādhava kalyāṇīṃ kṛṣṇāṃ kṛṣṇa yaśasvinīma yuktama etana mahābhāge kule jāte yaśasvini yana me putreṣu sarveṣu yathāvata tavama avartithāḥ mādrīputrau ca vaktavyau kaṣatradharmaratāva ubhau vikrameṇārjitāna bhògāna vṛṇītaṃ jīvitāda api vikramādhigatā haya arthāḥ kaṣatradharmeṇa jīvataḥ manò manuṣyasya sadā parīṇanti puruṣòttama yaca ca vaḥ parekṣamāṇānāṃ sarvadharmòpacāyinī pāñcālī paruṣāṇya uktā kò nutata kaṣantuma arhati na rājyaharaṇaṃ duḥkhaṃ dayūte cāpi parājayaḥ paravrājanaṃ sutānāṃ vā na me tadduḥkhakāraṇama yata tu sā bṛhatī śayāmā sabhāyāṃ rudatī tadā aśrauṣīta paruṣā vācasa tana me duḥkhataraṃ matama satrī dharmiṇī varāròhā kaṣatradharmaratā sadā nādhyagacchata tadā nāthaṃ kṛṣṇā nāthavatī satī taṃ vai barūhi mahābāhò sarvaśastrabhṛtāṃ varama arjunaṃ puruṣavyāghraṃ daraupadyāḥ padavīṃ cara viditau hi tavātyantaṃ karuddhāva iva yamāntakau bhīmārjunau nayetāṃ hi devāna api parāṃ gatima tayòśa caitada avajñānaṃ yata sā kṛṣṇā sabhā gatā duḥśāsanaśa ca yada bhīmaṃ kaṭukānya abhyabhāṣata paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ taca ca saṃsmārayeḥ punaḥ pāṇḍavāna kuśalaṃ pṛccheḥ saputrāna kṛṣṇayā saha māṃ ca kuśalinīṃ barūyāsa teṣu bhūyò janārdana ariṣṭaṃ gaccha panthānaṃ putrāna me paripālaya abhivādyātha tāṃ kṛṣṇaḥ kṛtvā cābhipradakṣiṇama niścakrāma mahābāhuḥ siṃhakhela gatisa tataḥ tatò visarjayāma āsa bhīṣmādīna kurupuṃgavāna āròpya ca rathe karṇaṃ parāyāta sātyakinā saha tataḥ parayāte dāśārhe kuravaḥ saṃgatā mithaḥ jajalpura mahada āścaryaṃ keśave paramādbhutama paramūḍhā pṛthivī sarvā mṛtyupāśasitā kṛtā duryòdhanasya bāliśyāna naitada astīti cābruvana tatò niryāya nagarāta parayayau puruṣòttamaḥ mantrayāma āsa ca tadā karṇena suciraṃ saha visarjayitvā rādheyaṃ sarvayādavanandanaḥ tatò javena mahatā tūrṇama aśvāna acòdayata te pibanta ivākāśaṃ dārukeṇa paracòditāḥ hayā jagmura mahāvegā manòmārutaraṃhasaḥ te vayatītya tama adhvānaṃ kaṣipraṃ śayenā ivāśugāḥ uccaiḥ sūryama upaplavyaṃ śārṅgadhanvānama āvahana [va] kuntyāsa tu vacanaṃ śarutvā bhīṣmadròṇau mahārathau duryòdhanama idaṃ vākyama ūcatuḥ śāsanātigama śarutaṃ te puruṣavyāghra kuntyāḥ kṛṣṇasya saṃnidhau vākyama arthavada avyagrama uktaṃ dharmyama anuttamama tata kariṣyanti kaunteyā vāsudevasya saṃmatama na hi te jātu śāmyeranna ṛte rājyena kaurava kaleśitā hi tavayā pārthā dharmapāśasitāsa tadā sabhāyāṃ daraupadī caiva taiśa ca tana marṣitaṃ tava kṛtāstraṃ haya arjunaṃ parāpya bhīmaṃ ca kṛtaniśramama gāṇḍīvaṃ ceṣudhī caiva rathaṃ ca dhavajama eva ca sahāyaṃ vāsudevaṃ ca na kaṣaṃsyati yudhiṣṭhiraḥ paratyakṣaṃ te mahābāhò yathā pārthena dhīmatā virāṭanagare pūrvaṃ sarve sama yudhi nirjitāḥ dānavāna ghòrakarmāṇò nivātakavacāna yudhi raudrama astraṃ samādhāya dagdhavāna astravahninā karṇaprabhṛtayaśa ceme tavaṃ cāpi kavacī rathī mòkṣitā ghòṣayātrāyāṃ paryāptaṃ tannidarśanama paraśāmya bharataśreṣṭha bharātṛbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ rakṣemāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ mṛtyòra daṃṣṭrāntaraṃ gatāma jayeṣṭhò bharātā dharmaśīlò vatsalaḥ śalakṣṇavāka śuciḥ taṃ gaccha puruṣavyāghraṃ vayapanīyeha kilbiṣama dṛṣṭaśa ceta tavaṃ pāṇḍavena vayapanītaśarāsanaḥ parasannabhrukuṭiḥ śarīmāna kṛtā śāntiḥ kulasya naḥ tama abhyetya sahāmātyaḥ pariṣvajya nṛpātmajama abhivādaya rājānaṃ yathāpūrvama ariṃdama abhivādayamānaṃ tavāṃ pāṇibhyāṃ bhīma pūrvajaḥ paratigṛhṇātu sauhārdāta kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ siṃhaskandhòru bāhusa tavāṃ vṛttāyatamahābhujaḥ pariṣvajatu bāhubhyāṃ bhīmaḥ paraharatāṃ varaḥ siṃhagrīvò guḍākeśasa tatasa tavāṃ puṣkarekṣaṇaḥ abhivādayatāṃ pārthaḥ kuntīputrò dhanaṃjayaḥ āśvineyau naravyāghrau rūpeṇāpratimau bhuvi tau ca tavāṃ guruvata paremṇā pūjayā paratyudīyatāma muñcantva ānandajāśrūṇi dāśārha paramukhā nṛpāḥ saṃgaccha bharātṛbhiḥ sārdhaṃ mānaṃ saṃtyajya pārthiva paraśādhi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ tatasa taṃ bharātṛbhiḥ saha samāliṅgya ca harṣeṇa nṛpā yāntu parasparama alaṃ yuddhena rājendra suhṛdāṃ śṛṇu kāraṇama dharuvaṃ vināśò yuddhe hi kaṣatriyāṇāṃ paradṛśyate jayòtīṃṣi paratikūlāni dāruṇā mṛgapakṣiṇaḥ utpātā vividhā vīra dṛśyante kaṣatranāśanāḥ viśeṣata ihāsmākaṃ nimittāni vināśane ulkābhira hi paradīptābhira vadhyate pṛtanā tava vāhanānya aprahṛṣṭāni rudantīva viśāṃ pate gṛdhrāsa te paryupāsante sainyāni ca samantataḥ nagaraṃ na yathāpūrvaṃ tathā rājaniveśanama śivāśa cāśiva nirghòṣā dīptāṃ sevanti vai diśama kuru vākyaṃ pitura mātura asmākaṃ ca hitaiṣiṇāma tavayya āyattò mahābāhò śamò vayāyāma eva ca na ceta kariṣyasi vacaḥ suhṛdāma arikarśana tapsyase vāhinīṃ dṛṣṭvā pārtha bāṇaprapīḍitāma bhīmasya ca mahānādaṃ nadataḥ śuṣmiṇò raṇe śarutvā samartāsi me vākyaṃ gāṇḍīvasya ca nisvanama yadya etada apasavyaṃ te bhaviṣyati vacò mama [va] evama uktasa tu vimanāsa tiryagdṛṣṭira adhòmukhaḥ saṃhatya ca bharuvòra madhyaṃ na kiṃ cida vayājahāra ha taṃ vai vimanasaṃ dṛṣṭvā saṃprekṣyānyònyama antikāta punara evòttaraṃ vākyama uktavantau nararṣabhau śuśrūṣuma anasūyaṃ ca barahmaṇyaṃ satyasaṃgarama paratiyòtsyāmahe pārthama atò duḥkhataraṃ nu kima aśvatthāmni yathā putre bhūyò mama dhanaṃjaye bahumānaḥ parò rājana saṃnatiśa ca kapidhvaje taṃ ceta putrāta pariyataraṃ paratiyòtsye dhanaṃjayama kaṣatradharmama anuṣṭhāya dhiga astu kaṣatrajīvikāma yasya lòke samò nāsti kaśa cida anyò dhanurdharaḥ matprasādāta sa bībhatsuḥ śareyāna anyaira dhanurdharaiḥ mitradhruga duṣṭabhāvaśa ca nāstikò 'thānṛjuḥ śaṭhaḥ na satsu labhate pūjāṃ yajñe mūrkha ivāgataḥ vāryamāṇò 'pi pāpebhyaḥ pāpātmā pāpama icchati còdyamānò 'pi pāpena śubhātmā śubhama icchati mithyòpacaritā haya ete vartamānā haya anu pariye ahitatvāya kalpante dòṣā bharatasattama tavama uktaḥ kuruvṛddhena mayā ca vidureṇa ca vāsudevena ca tathā śareyò naivābhipadyase asti me balama itya eva sahasā tavaṃ titīrṣasi sagrāha nakramakaraṃ gaṅgā vegama ivòṣṇage vāsa eva yathā hi tavaṃ parāvṛṇvānò 'daya manyase sarajaṃ tayaktāma iva parāpya lòbhāda yaudhiṣṭhirīṃ śariyama daraupadī sahitaṃ pārthaṃ sāyudhaira bharātṛbhira vṛtama vanasthama api rājyasthaḥ pāṇḍavaṃ kò 'tijīvati nideśe yasya rājānaḥ sarve tiṣṭhanti kiṃkarāḥ tama ailavilama āsādya dharmarājò vayarājata kubera sadanaṃ parāpya tatò ratnānya avāpya ca saphītama ākramya te rāṣṭraṃ rājyama icchanti pāṇḍavāḥ dattaṃ hutama adhītaṃ ca barāhmaṇāsa tarpitā dhanaiḥ āvayòra gatama āyuśa ca kṛtakṛtyau ca viddhi nau tavaṃ tu hitvā sukhaṃ rājyaṃ mitrāṇi ca dhanāni ca vigrahaṃ pāṇḍavaiḥ kṛtvā mahada vayasanama āpsyasi daraupadī yasya cāśāste vijayaṃ satyavādinī tapò ghòravratā devī na tavaṃ jeṣyasi pāṇḍavama mantrī janārdanò yasya bharātā yasya dhanaṃjayaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ śareṣṭhaṃ kathaṃ jeṣyasi pāṇḍavama sahāyā barāhmaṇā yasya dhṛtimantò jitendriyāḥ tama ugratapasaṃ vīraṃ kathaṃ jeṣyasi pāṇḍavama punara uktaṃ ca vakṣyāmi yata kāryaṃ bhūtima icchatā suhṛdā majjamāneṣu suhṛtsu vayasanārṇave alaṃ yuddhena taira vīraiḥ śāmya tavaṃ kuruvṛddhaye mā gamaḥ sasutāmātyaḥ sabalaśa ca parābhavama [dhṛ] rājaputraiḥ parivṛtasa tathāmātyaiśa ca saṃjaya upāròpya rathe karṇaṃ niryātò madhusūdanaḥ kima abravīda rathòpasthe rādheyaṃ paravīrahā kāni sāntvāni gòvindaḥ sūtaputre parayuktavāna oghameghasvanaḥ kāle yata kṛṣṇaḥ karṇama abravīta mṛdu vā yadi vā tīkṣṇaṃ tana mamācakṣva saṃjaya ānupūrvyeṇa vākyāni śalakṣṇāni ca mṛdūni ca pariyāṇi dharmayuktāni satyāni ca hitāni ca hṛdayagrahaṇīyāni rādheyaṃ madhusūdanaḥ yānya abravīda ameyātmā tāni me śṛṇu bhārata upāsitāsa te rādheya barāhmaṇā vedapāragāḥ tattvārthaṃ paripṛṣṭāśa ca niyatenānasūyayā tavama eva karṇa jānāsi vedavādāna sanātanāna tavaṃ haya eva dharmaśāstreṣu sūkṣmeṣu pariniṣṭhitaḥ kānīnaśa ca sahòḍhaśa ca kanyāyāṃ yaśa ca jāyate vòḍhāraṃ pitaraṃ tasya parāhuḥ śāstravidò janāḥ sò 'si karṇa tathā jātaḥ pāṇḍòḥ putrò 'si dharmataḥ nigrahāda dharmaśāstrāṇāma ehi rājā bhaviṣyasi pitṛpakṣe hi te pārthā mātṛpakṣe ca vṛṣṇayaḥ davau pakṣāva abhijānīhi tavama etau puruṣarṣabha mayā sārdhama itò yātama adya tavāṃ tāta pāṇḍavāḥ abhijānantu kaunteyaṃ pūrvajātaṃ yudhiṣṭhirāta pādau tava garahīṣyanti bharātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ daraupadeyāsa tathā pañca saubhadraśa cāparājitaḥ rājānò rājaputrāśa ca pāṇḍavārthe samāgatāḥ pādau tava garahīṣyanti sarve cāndhakavṛṣṇayaḥ hiraṇmayāṃśa ca te kumbhāna rājatāna pārthivāṃsa tathā oṣadhyaḥ sarvabījāni sarvaratnāni vīrudhaḥ rājanyā rājakanyāśa cāpya ānayantva abhiṣecanama ṣaṣṭhe ca tavāṃ tathā kāle daraupadya upagamiṣyati adya tavāma abhiṣiñcantu cāturvaidyā davijātayaḥ puròhitaḥ pāṇḍavānāṃ vayāghracarmaṇya avasthitama tathaiva bharātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ daraupadeyāsa tathā pañca pāñcālāśa cedayasa tathā ahaṃ ca tavābhiṣekṣyāmi rājānaṃ pṛthivīpatima yuvarājò 'satu te rājā kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ gṛhītvā vayasanaṃ śavetaṃ dharmātmā saṃśitavrataḥ upānvāròhatu rathaṃ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ chatraṃ ca te mahaca chavetaṃ bhīmasenò mahābalaḥ abhiṣiktasya kauneya kaunteyò dhārayiṣyati kiṅkiṇīśatanirghòṣaṃ vaiyāghraparivāraṇama rathaṃ śavetahayaira yuktama arjunò vāhayiṣyati abhimanyuśa ca te nityaṃ paratyāsannò bhaviṣyati nakulaḥ sahadevaśa ca daraupadeyāśa ca pañca ye pāñcālāsa tavānuyāsyanti śikhaṇḍī ca mahārathaḥ ahaṃ ca tavānuyāsyāmi sarve cāndhakavṛṣṇayaḥ dāśārhāḥ parivārāsa te dāśārṇāśa ca viśāṃ pate bhuṅkṣva rājyaṃ mahābāhò bharātṛbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ japaira hòmaiśa ca saṃyuktò maṅgalaiśa ca pṛthagvidhaiḥ purògamāśa ca te santu daraviḍāḥ saha kuntalaiḥ āndhrāsa tālacarāśa caiva cūcupā veṇupāsa tathā satuvantu tavādya bahuśaḥ satutibhiḥ sūtamāgadhāḥ vijayaṃ vasuṣeṇasya ghòṣayantu ca pāṇḍavāḥ sa tavaṃ parivṛtaḥ pārthaira nakṣatraira iva candramāḥ paraśādhi rājyaṃ kaunteya kuntīṃ ca paratinandaya mitrāṇi te parahṛṣyantu vayathantu ripavasa tathā saubhrātraṃ caiva te 'dayāstu bharātṛbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ [karṇa] asaṃśayaṃ sauhṛdāna me paraṇayāca cāttha keśava sakhyena caiva vārṣṇeya śareyaskāmatayā eva ca sarvaṃ caivābhijānāmi pāṇḍòḥ putrò 'sami dharmataḥ nigrahāda dharmaśāstrāṇāṃ yathā tavaṃ kṛṣṇa manyase kanyā garbhaṃ samādhatta bhāskarāna māṃ janārdana ādityavacanāca caiva jātaṃ māṃ sā vayasarjayata sò 'sami kṛṣṇa tathā jātaḥ pāṇḍòḥ putrò 'sami dharmataḥ kuntyā tava ahama apākīrṇò yathā na kuśalaṃ tathā sūtò hi māma adhirathò deṣṭvaiva anayada gṛhāna rādhāyāśa caiva māṃ parādāta sauhārdāna madhusūdana mata sanehāca caiva rādhāyāḥ sadyaḥ kaṣīrama avātarata sā me mūtraṃ purīṣaṃ ca paratijagrāha mādhava tasyāḥ piṇḍa vayapanayaṃ kuryāda asmadvidhaḥ kathama dharmavida dharmaśāstrāṇāṃ śaravaṇe satataṃ ratha tathā māma abhijānāti sūtaśa cādhirathaḥ sutama pitaraṃ cābhijānāmi tama ahaṃ sauhṛdāta sadā sa hi me jātakarmādi kārayāma āsa mādhava śāstradṛṣṭena vidhinā putra parītyā janārdana nāma me vasuṣeṇeti kārayāma āsa vai davijaiḥ bhāryāśa còḍhā mama parāpte yauvane tena keśava tāsu putrāśa ca pautrāśa ca mama jātā janārdana tāsu me hṛdayaṃ kṛṣṇa saṃjātaṃ kāmabandhanama na pṛthivyā sakalayā na suvarṇasya rāśibhiḥ harṣāda bhayāda vā gòvinda anṛtaṃ vaktuma utsahe dhṛtarāṣṭra kule kṛṣṇa duryòdhana samāśrayāta mayā tarayòdaśa samā bhuktaṃ rājyama akaṇṭakama iṣṭaṃ ca bahubhira yajñaiḥ saha sūtaira mayāsakṛta āvāhāśa ca vivāhāśa ca saha sūtaiḥ kṛtā mayā māṃ ca kṛṣṇa samāśritya kṛtaḥ śastrasamudyamaḥ duryòdhanena vārṣṇeya vigrahaśa cāpi pāṇḍavaiḥ tasmāda raṇe davairathe māṃ paratyudyātārama acyuta vṛtavāna paramaṃ hṛṣṭaḥ paratīpaṃ savyasācinaḥ vadhāda bandhāda bhayāda vāpi lòbhāda vāpi janārdana anṛtaṃ nòtsahe kartuṃ dhārtarāṣṭrasya dhīmataḥ yadi haya adya na gaccheyaṃ davairathaṃ savyasācinā akīrtiḥ sayāda dhṛṣīkeśa mama pārthasya còbhayòḥ asaṃśayaṃ hitārthāya barūyāsa tavaṃ madhusūdana sarvaṃ ca pāṇḍavāḥ kuryusa tava vaśitvāna na saṃśayaḥ mantrasya niyamaṃ kuryāsa tavama atra puruṣòttama etada atra hitaṃ manye sarvayādavanandana yadi jānāti māṃ rājā dharmātmā saṃśitavrataḥ kuntyāḥ parathamajaṃ putraṃ na sa rājyaṃ garahīṣyati parāpya cāpi mahada rājyaṃ tada ahaṃ madhusūdana saphītaṃ duryòdhanāyaiva saṃpradadyāma ariṃdama sa eva rājā dharmātmā śāśvatò 'satu yudhiṣṭhiraḥ netā yasya hṛṣīkeśò yòdhā yasya dhanaṃjayaḥ pṛthivī tasya rāṣṭraṃ ca yasya bhīmò mahārathaḥ nakulaḥ sahadevaśa ca daraupadeyāśa ca mādhava uttamaujā yudhāmanyuḥ satyadharmā ca sòmakiḥ caidyaśa ca cekitānaśa ca śikhaṇḍī cāparājitaḥ indra gòpaka varṇāśa ca kekayā bharātarasa tathā indrāyudhasavarṇaśa ca kuntibhòjò mahārathaḥ mātulò bhīmasenasya senajica ca mahārathaḥ śaṅkhaḥ putrò virāṭasya nidhisa tavaṃ ca janārdana mahāna ayaṃ kṛṣṇa kṛtaḥ kaṣatrasya samudānayaha rājyaṃ parāptama idaṃ dīptaṃ parathitaṃ sarvarājasu dhārtarāṣṭrasya vārṣṇeya śastrayajñò bhaviṣyati asya yajñasya vettā tavaṃ bhaviṣyasi janārdana ādhvaryavaṃ ca te kṛṣṇa karatāva asmina bhaviṣyati hòtā caivātra bībhatsuḥ saṃnaddhaḥ sa kapidhvajaḥ gāṇḍīvaṃ saruka tathājyaṃ ca vīryaṃ puṃsāṃ bhaviṣyati aindraṃ pāśupataṃ barāhmaṃ sathūṇākarṇaṃ ca mādhava mantrāsa tatra bhaviṣyanti parayuktāḥ savyasācinā anuyātaśa ca pitarama adhikò vā parākrame garāva satòtraṃ sa saubhadraḥ samyaka tatra kariṣyati udgātātra punara bhīmaḥ parastòtā sumahābalaḥ vinadana sa naravyāghrò nāgānīkāntakṛda raṇe sa caiva tatra dharmātmā śaśvada rājā yudhiṣṭhiraḥ japaira hòmaiśa ca saṃyuktò barahmatvaṃ kārayiṣyati śaṅkhaśabdāḥ samurajā bheryaśa ca madhusūdana utkṛṣṭasiṃhanādāśa ca subrahmaṇyò bhaviṣyati nakulaḥ sahadevaśa ca mādrīputrau yaśasvinau śāmitraṃ tau mahāvīryau samyaka tatra kariṣyataḥ kalmāṣadaṇḍā gòvinda vimalā rathaśaktayaḥ yūpāḥ samupakalpantāma asmina yajñe janārdana karṇinālīkanārācā vatsadantòpabṛṃhaṇāḥ tòmarāḥ sòmakalaśāḥ pavitrāṇi dhanūṃṣi ca asayò 'tara kapālāni puròḍāśāḥ śirāṃsi ca havisa tu rudhiraṃ kṛṣṇa asmina yajñe bhaviṣyati idhmāḥ paridhayaśa caiva śaktyò 'tha vimalā gadāḥ sadasyā daròṇaśiṣyāśa ca kṛpasya ca śaradvataḥ iṣavò 'tara paristòmā muktā gāṇḍīvadhanvanā mahārathaprayuktāśa ca daròṇa darauṇipracòditāḥ parātiprasthānikaṃ karma sātyakiḥ sa kariṣyati dīkṣitò dhārtarāṣṭrò 'tara patnī cāsya mahācamūḥ ghaṭòtcakò 'tara śāmitraṃ kariṣyati mahābalaḥ atirātre mahābāhò vitate yajñakarmaṇi dakṣiṇā tava asya yajñasya dhṛṣṭadyumnaḥ paratāpavāna vaitāne karmaṇi tate jātò yaḥ kṛṣṇa pāvakāta yada abruvama ahaṃ kṛṣṇa kaṭukāni sama pāṇḍavāna pariyārthaṃ dhārtarāṣṭrasya tena tapye 'daya karmaṇā yadā darakṣyasi māṃ kṛṣṇa nihataṃ savyasācinā punaśa citisa tadā cāsya yajñasyātha bhaviṣyati duḥśāsanasya rudhiraṃ yadā pāsyati pāṇḍavaḥ ānardaṃ nardataḥ samyaka tadā sutyaṃ bhaviṣyati yadā daròṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca pāñcālyau pātayiṣyataḥ tadā yajñāvasānaṃ tada bhaviṣyati janārdana duryòdhanaṃ yadā hantā bhīmasenò mahābalaḥ tadā samāpsyate yajñò dhārtarāṣṭrasya mādhava sanuṣāśa ca parasnuṣāśa caiva dhṛtarāṣṭrasya saṃgatāḥ hateśvarā hatasutā hatanāthāśa ca keśava gāndhāryā saha ròdantyaḥ śavagṛdhrakurarākule sa yajñe 'saminna avabhṛthò bhaviṣyati janārdana vidyā vṛddhā vayòvṛddhāḥ kaṣatriyāḥ kaṣatriyarṣabha vṛthā mṛtyuṃ na kurvīraṃsa tavatkṛte madhusūdana śastreṇa nidhanaṃ gaccheta samṛddhaṃ kaṣatramaṇḍalama kurukṣetre puṇyatame tarailòkyasyāpi keśavana tada atra puṇḍarīkākṣa vidhatsva yada abhīpsitama yathā kārtsnyena vārṣṇeya kaṣatraṃ savargama avāpnuyāta yāvata sathāsyanti girayaḥ saritaśa ca janārdana tāvata kīrtibhavaḥ śabdaḥ śāśvatò 'yaṃ bhaviṣyati barāhmaṇāḥ kathayiṣyanti mahābhāratama āhavama samāgameṣu vārṣṇeya kaṣatriyāṇāṃ yaśòdharama samupānaya kaunteyaṃ yuddhāya mama keśava mantrasaṃvaraṇaṃ kurvana nityama eva paraṃtapa [samjaya] karṇasya vacanaṃ śarutvā keśavaḥ paravīrahā uvāca parahasana vākyaṃ samitapūrvama idaṃ tadā api tavāṃ na tapeta karṇa rājyalābhòpapādanā mayā dattāṃ hi pṛthivīṃ na paraśāsituma icchasi dharuvò jayaḥ pāṇḍavānāma itīdaṃ; na saṃśayaḥ kaśa cana vidyate 'tara jaya dhavajò dṛśyate pāṇḍavasya; samucchritò vānararāja ugraḥ divyā māyāvihitā bhauvanena; samucchritā indraketuprakāśā divyāni bhūtāni bhayāvahāni; dṛśyanti caivātra bhayānakāni na sajjate śailavanaspatibhya; ūrdhvaṃ tiryaga yòjanamātrarūpaḥ śarīmāna dhavajaḥ karṇa dhanaṃjayasya; samucchritaḥ pāvakatulyarūpaḥ yadā darakṣyasi saṃgrāme śavetāśvaṃ kṛṣṇasārathima aindrama astraṃ vikurvāṇama ubhe caivāgnimārute gāṇḍīvasya ca nirghòṣaṃ visphūrjitama ivāśaneḥ na tadā bhavitā taretā na kṛtaṃ davāparaṃ na ca yadā darakṣyasi saṃgrāme kuntīputraṃ yudhiṣṭhirama japahòmasamāyuktaṃ savāṃ rakṣantaṃ mahācamūma ādityama iva durdharṣaṃ tapantaṃ śatruvāhinīma na tadā bhavitā taretā na kṛtaṃ davāparaṃ na ca yadā darakṣyasi saṃgrāme bhīmasenaṃ mahābalama duḥśāsanasya rudhiraṃ pītvā nṛtyantama āhave parabhinnama iva mātaṅgaṃ paratidviradaghātinama na tadā bhavitā taretā na kṛtaṃ davāparaṃ na ca yadā darakṣyasi saṃgrāme mādrīputrau mahārathau vāhinīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ kaṣòbhayantau gajāva iva vigāḍhe śastrasaṃpāte paravīra rathā rujau na tadā bhavitā taretā na kṛtaṃ davāparaṃ na ca yadā darakṣyasi saṃgrāme daròṇaṃ śāṃtanavaṃ kṛpama suyòdhanaṃ ca rājānaṃ saindhavaṃ ca jayadrathama yuddhāyāpatatasa tūrṇaṃ vāritāna savyasācinā na tadā bhavitā taretā na kṛtaṃ davāparaṃ na ca barūyāḥ karṇa itò gatvā daròṇaṃ śāṃtanavaṃ kṛpama saumyò 'yaṃ vartate māsaḥ suprāpa yavasendhanaḥ pakvauṣadhi vanasphītaḥ phalavāna alpamakṣikaḥ niṣpaṅkò rasavata tòyò nātyuṣṇa śiśiraḥ sukhaḥ saptamāca cāpi divasāda amāvāsyā bhaviṣyati saṃgrāmaṃ yòjayeta tatra tāṃ haya āhuḥ śakra devatāma tathā rājñò vadeḥ sarvāna ye yuddhāyābhyupāgatāḥ yada vò manīṣitaṃ tada vai sarvaṃ saṃpādayāmi vaḥ rājānò rājaputrāśa ca duryòdhana vaśānugāḥ parāpya śastreṇa nidhanaṃ parāpsyanti gatima uttamāma [sa] keśavasya tu tada vākyaṃ karṇaḥ śarutvā hitaṃ śubhama abravīda abhisaṃpūjya kṛṣṇaṃ madhu niṣūdanama jānana māṃ hiṃ mahābāhò saṃmòhayituma icchasi yò 'yaṃ pṛthivyāḥ kārtsnyena vināśaḥ samupasthitaḥ nimittaṃ tatra śakunira ahaṃ duḥśāsanasa tathā duryòdhanaśa ca nṛpatira dhṛtarāṣṭra sutò 'bhavata asaṃśayama idaṃ kṛṣṇa mahada yuddhama upasthitama pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca ghòraṃ rudhirakardamama rājānò rājaputrāśa ca duryòdhana vaśānugāḥ raṇe śastrāgninā dagdhāḥ parāpsyanti yamasādanama savapnā hi bahavò ghòrā dṛśyante madhusūdana nimittāni ca ghòrāṇi tathòtpātāḥ sudāruṇāḥ parājayaṃ dhārtarāṣṭre vijayaṃ ca yudhiṣṭhire śaṃsanta iva vārṣṇeya vividhā lòmaharṣaṇāḥ parājāpatyaṃ hi nakṣatraṃ garahasa tīkṣṇò mahādyutiḥ śanaiścaraḥ pīḍayati pīḍayana parāṇinò 'dhikama kṛtvā cāṅgārakò vakraṃ jayeṣṭhāyāṃ madhusūdana anurādhāṃ parārthayate maitraṃ saṃśamayanna iva nūnaṃ maha bhayaṃ kṛṣṇa kurūṇāṃ samupasthitama viśeṣeṇa hi vārṣṇeya citrāṃ pīḍayate garahaḥ sòmasya lakṣma vayāvṛttaṃ rāhura arkama upeṣyati divaśa còlkāḥ patantya etāḥ sanirghātāḥ sakampanāḥ niṣṭananti ca mātaṅgā muñcantya asrūṇi vājinaḥ pānīyaṃ yavasaṃ cāpi nābhinandanti mādhava parādurbhūteṣu caiteṣu bhayama āhura upasthitama nimitteṣu mahābāhò dāruṇaṃ parāṇināśanama alpe bhukte purīṣaṃ ca parabhūtama iha dṛśyate vājināṃ vāraṇānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca keśava dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu sarveṣu madhusūdana parābhavasya tala liṅgama iti parāhura manīṣiṇaḥ parahṛṣṭaṃ vāhanaṃ kṛṣṇa pāṇḍavānāṃ paracakṣate paradakṣiṇā mṛgāśa caiva tata teṣāṃ jayalakṣaṇama apasavyā mṛgāḥ sarve dhārtarāṣṭrasya keśava vācaśa cāpya aśarīriṇyasa tatparābhava lakṣaṇama mayūrāḥ puṣpaśakunā haṃsāḥ sārasacātakāḥ jīvaṃ jīvaka saṃghāśa cāpya anugacchanti pāṇḍavāna gṛdhrāḥ kākā baḍāḥ śayenā yātudhānāḥ śalā vṛkāḥ makṣikāṇāṃ ca saṃghātā anugacchanti kauravāna dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu bherīṇāṃ nāsti nisvanaḥ anāhatāḥ pāṇḍavānāṃ nadanti paṭahāḥ kila udapānāśa ca nardanti yathā gòvṛṣabhāsa tathā dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu tatparābhava lakṣaṇama māṃsaśòṇitavarṣaṃ ca vṛṣṭaṃ devena mādhava tathā gandharvanagaraṃ bhānumantama upasthitama saprākāraṃ saparikhaṃ savapraṃ cārutòraṇama kṛṣṇaśa ca parighasa tatra bhānuma āvṛtya tiṣṭhati udayāstamaye saṃdhye vedayānò mahada bhayama ekā sṛga vāśate ghòraṃ tatparābhava lakṣaṇama kṛṣṇa garīvāśa ca śakunā kambamānā bhayānakāḥ saṃdhyāma abhimukhā yānti tatparābhava lakṣaṇama barāhmaṇāna parathamaṃ daveṣṭi gurūṃśa ca madhusūdana bhṛtyāna bhaktimataśa cāpi tatparābhava lakṣaṇama pūrvā diga lòhitākārā śastravarṇā ca dakṣiṇā āmapātrapratīkāśā paścimā madhusūdana paradīptāśa ca diśaḥ sarvā dhārtarāṣṭrasya mādhava mahada bhayaṃ vedayanti tasminna utpātalakṣaṇe sahasrapādaṃ parāsādaṃ savapnānte sama yudhiṣṭhiraḥ adhiròhana mayā dṛṣṭaḥ saha bharātṛbhira acyuta śavetòṣṇīṣāśa ca dṛśyante sarve te śuklavāsasaḥ āsanāni ca śubhrāṇi sarveṣāma upalakṣaye tava cāpi mayā kṛṣṇa savapnānte rudhirāvilā āntreṇa pṛthivī dṛṣṭā parikṣiptā janārdana asthi saṃcayama ārūḍhaśa cāmitaujā yudhiṣṭhiraḥ suvarṇapātryāṃ saṃhṛṣṭò bhuktavāna ghṛtapāyasama yudhiṣṭhirò mayā dṛṣṭò garasamānò vasuṃdharāma tavayā dattāma imāṃ vayaktaṃ bhòkṣyate sa vasuṃdharāma uccaṃ parvatama ārūḍhò bhīmakarmā vṛkòdaraḥ gadāpāṇira naravyāghrò vīkṣanna iva mahīma imāma kaṣapayiṣyati naḥ sarvāna sa suvyaktaṃ mahāraṇe viditaṃ me hṛṣīkeśa yatò dharmasa tatò jayaḥ pāṇḍuraṃ gamama ārūḍhò gāṇḍīvī sadhanaṃjayaḥ tavayā sārdhaṃ hṛṣīkeśa śariyā paramayā javalana yūyaṃ sarvāna vadhiṣyadhvaṃ tatra me nāsti saṃśayaḥ pārthivāna samare kṛṣṇa duryòdhana purògamāna nakulaḥ sahadevaśa ca sātyakiśa ca mahārathaḥ śuddhakeyūra kaṇṭhatrāḥ śuklamālyāmbarāvṛtāḥ adhirūḍhā naravyāghrā naravāhanama uttamama taraya ete mahāmātrāḥ pāṇḍuraca chatravāsasaḥ śavetòṣṇīṣāśa ca dṛśyante taraya eva janārdana dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu tānvijānīhi keśava aśvatthāmā kṛpaśa caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ raktòṣṇīṣāśa ca dṛśyante sarve mādhava pārthivāḥ uṣṭrayuktaṃ samārūḍhau bhīṣmadròṇau janārdana mayā sārdhaṃ mahābāhò dhārtarāṣṭreṇa cābhibhò agastyaśāstāṃ ca diśaṃ parayātāḥ sama janārdana acireṇaiva kālena parāpsyāmò yamasādanama ahaṃ cānye ca rājānò yaca ca tata kaṣatramaṇḍalama gāṇḍīvāgniṃ paravekṣyāma iti me nāsti saṃśayaḥ upasthita vināśeyaṃ nūnama adya vasuṃdharā tathā hi me vacaḥ karṇa nòpaiti hṛdayaṃ tava sarveṣāṃ tāta bhūtānāṃ vināśe samupasthite anayò nayasaṃkāśò hṛdayāna nāpasarpati api tavā kṛṣṇa paśyāma jīvantò 'samāna mahāraṇāta samuttīrṇā mahābāhò vīra kaṣayavināśanāta atha vā saṃgamaḥ kṛṣṇa savarge nò bhavitā dharuvama tatredānīṃ sameṣyāmaḥ punaḥ sārdhaṃ tavayānagha itya uktvā mādhavaṃ karṇaḥ pariṣvajya ca pīḍitama visarjitaḥ keśavena rathòpasthāda avātarata tataḥ savarathama āsthāya jāmbūnadavibhūṣitama sahāsmābhira nivavṛte rādhyeyò dīnamānasaḥ tataḥ śīghrataraṃ parāyāta keśavaḥ saha sātyakiḥ punara uccārayana vāṇīṃ yāhi yāhīti sārathima [va] asiddhānunaye kṛṣṇe kurubhyaḥ pāṇḍavāna gate abhigamya pṛthāṃ kaṣattā śanaiḥ śòcanna ivābravita jānāsi me jīvaputre bhāvaṃ nityama anugrahe karòśatò na ca gṛhṇīte vacanaṃ me suyòdhanaḥ upapannò haya asau rājā cedipāñcālakekayaiḥ bhīmārjunābhyāṃ kṛṣṇena yuyudhāna yamaira api upaplavye niviṣṭò 'pi dharmama eva yudhiṣṭhiraḥ kāṅkṣate jañātisauhārdāda balavāna durbalò yathā rājā tu dhṛtarāṣṭrò 'yaṃ vayòvṛddhò na śāmyati mattaḥ putra madenaiva vidharme pathi vartate jayadrathasya karṇasya tathā duḥśāsanasya ca saubalasya ca durbuddhyā mithò bhedaḥ paravartate adharmeṇa hi dharmiṣṭhaṃ hṛtaṃ vai rājyama īdṛśama yeṣāṃ teṣāma ayaṃ dharmaḥ sānubandhò bhaviṣyati hariyamāṇe balāda dharme kurubhiḥ kò na saṃjvareta asāmnā keśave yāte samudyòkṣyanti pāṇḍavāḥ tataḥ kurūṇāma anayò bhavitā vīra nāśanaḥ cintayana na labhe nidrāma ahaḥsu ca niśāsu ca śarutvā tu kuntī tada vākyama arthakāmena bhāṣitama aniṣṭanantī duḥkhārtā manasā vimamarśa ha dhiga astva arthaṃ yatkṛte 'yaṃ mahāña jañātivadhe kaṣayaḥ vartsyate suhṛdāṃ haya eṣāṃ yuddhe 'samina vai parābhavaḥ pāṇḍavāśa cedipāñcālā yādavāśa ca samāgatāḥ bhārataira yadi yòtsyanti kiṃ nu duḥkhama ataḥ parama paśye dòṣaṃ dharuvaṃ yuddhe tathā yuddhe parābhavama adhanasya mṛtaṃ śareyò na hi jañātikṣaye jayaḥ pitāmahaḥ śāṃtanava ācāryaśa ca yudhāṃ patiḥ karṇaśa ca dhārtarāṣṭrārthaṃ vardhayanti bhayaṃ mama nācāryaḥ kāmavāña śiṣyaira daròṇò yudhyeta jātucita pāṇḍaveṣu kathaṃ hārdaṃ kuryāna na ca pitāmahaḥ ayaṃ tava ekò vṛthā dṛṣṭira dhārtarāṣṭrasya durmateḥ mòhānuvartī satataṃ pāpò daveṣṭi ca pāṇḍavāna mahatya anarthe nirbandhī balavāṃśa ca viśeṣataḥ karṇaḥ sadā pāṇḍavānāṃ tana me dahati sāṃpratama āśaṃse tava adya karṇasya manò 'haṃ pāṇḍavāna parati parasādayituma āsādya darśayantī yathātathama tòṣitò bhavagāna yatra durvāsā me varaṃ dadau āhvānaṃ deva saṃyuktaṃ vasantyāḥ pitṛveśmani sāhama antaḥpure rājñaḥ kuntibhòjapuraskṛtā cintayantī bahuvidhaṃ hṛdayena vidūyatā balābalaṃ ca mantrāṇāṃ barāhmaṇasya ca vāgbalama satrībhāvāda bālabhāvāca ca nintayantī punaḥ punaḥ dhātryā viśrabdhayā guptā sakhījanavṛtā tadā dòṣaṃ pariharantī ca pituśa cāritrarakṣiṇī kathaṃ nu sukṛtaṃ me sayāna nāparādhavatī kathama bhaveyama iti saṃcintya barāhmaṇaṃ taṃ namasya ca kautūhalāta tu taṃ labdhvā bāliśyāda ācaraṃ tadā kanyā satī devama arkama āsādayama ahaṃ tataḥ yò 'sau kānīna garbhò me putravata parivartitaḥ kasmāna na kuryāda vacanaṃ pathyaṃ bharātṛhitaṃ tathā iti kuntī viniścitya kāryaṃ niścitama uttamama kāryārthama abhiniryāya yayau bhāgīrathīṃ parati ātmajasya tatasa tasya ghṛṇinaḥ satyasaṅginaḥ gaṅgātīre pṛthāśṛṇvada upādhyayana nisvanama parāṅmukhasyòrdhva bāhòḥ sā paryatiṣṭhata pṛṣṭhataḥ japyāvasānaṃ kāryārthaṃ paratīkṣantī tapasvinī atiṣṭhata sūryatāpārtā karṇasyòttara vāsasi kauravya patnī vārṣṇeyī padmamāleva śuṣyatī ā pṛṣṭhatāpāja japtvā sa parivṛtya yatavrataḥ dṛṣṭvā kuntīma upātiṣṭhada abhivādya kṛtāñjaliḥ yathānyāyaṃ mahātejā mānī dharmabhṛtāṃ varaḥ [karṇa] rādheyò 'hama ādhirathiḥ karṇasa tavāma abhivādaye parāptā kimarthaṃ bavatī barūhi kiṃ karavāṇi te kaunteyasa tavaṃ na rādheyò na tavādhirathaḥ pitā nāsi sūta kule jātaḥ karṇa tada viddhi me vacaḥ kānīnasa tavaṃ mayā jātaḥ pūrvajaḥ kukṣiṇā dhṛtaḥ kuntibhòjasya bhavane pārthasa tavama asi putraka parakāśakarmā tapanò yò 'yaṃ devò viròcanaḥ ajījanata tavāṃ mayya eṣa karṇa śastrabhṛtāṃ varama kuṇḍalī baddhakavacò devagarbhaḥ śariyā vṛtaḥ jātasa tavama asi durdharṣa mayā putra pitura gṛhe sa tavaṃ bharātṝna asaṃbuddhvā mòhāda yada upasevase dhārtarāṣṭrāna na tada yuktaṃ tavayi putra viśeṣataḥ evada dharmaphalaṃ putra narāṇāṃ dharmaniścaye yata tuṣyantya asya pitarò mātā cāpya ekadarśinī arjunenārjitāṃ pūrvaṃ hṛtāṃ lòbhāda asādhubhiḥ ācchidya dhārtarāṣṭrebhyò bhuṅkṣva yaudhiṣṭhirīṃ śariyama adya paśyantu kuravaḥ karṇārjuna samāgamama saubhrātreṇa tada ālakṣya saṃnamantāma asādhavaḥ karṇārjunau vai bhavatāṃ yathā rāma janārdanau asādhyaṃ kuṃ nu lòke sayāda yuvayòḥ sahitātmanòḥ karṇa śòbhiṣyase nūnaṃ pañcabhira bharātṛbhira vṛtaḥ vedaiḥ parivṛtò barahmā yathā vedāṅgapañcamaiḥ upapannò guṇaiḥ śareṣṭhò jayeṣṭhaḥ śareṣṭheṣu bandhuṣu sūtaputreti mā śabdaḥ pārthasa tavama asi vīryavāna [va] tataḥ sūryāna niścaritāṃ karṇaḥ śuśrāva bhāratīma duratyayāṃ paraṇayinīṃ pitṛvada bhāskareritāma satyama āha pṛthā vākyaṃ karṇa mātṛvacaḥ kuru śareyasa te sayāna naravyāghra sarvama ācaratasa tathā evama uktasya mātrā ca savayaṃ pitrā ca bhānunā cacāla naiva karṇasya matiḥ satyadhṛtesa tadā na te na śaraddadhe vākyaṃ kaṣatriye bhāṣitaṃ tavayā dharmadvāraṃ mamaitata sayāna niyòga karaṇaṃ tava akaròna mayi yata pāpaṃ bhavatī sumahātyayama avakīrṇò 'sami te tena tada yaśaḥ kīrtināśanama ahaṃ ca kaṣatriyò jātò na parāptaḥ kaṣatrasatkriyāma tavatkṛte kiṃ nu pāpīyaḥ śatruḥ kuryāna mamāhitama kariyā kāle tava anukròśama akṛtvā tavama imaṃ mama hīnasaṃskāra samayama adya māṃ samacūcudaḥ na vai mama hitaṃ pūrvaṃ mātṛvaca ceṣṭitaṃ tavayā sā māṃ saṃbòdhayasya adya kevalātma hitaiṣiṇī kṛṣṇena sahitāta kò vai na vayatheta dhanaṃjayāta kò 'daya bhītaṃ na māṃ vidyāta pārthānāṃ samitiṃ gatama abhrātā viditaḥ pūrvaṃ yuddhakāle parakāśitaḥ pāṇḍavāna yadi gacchāmi kiṃ māṃ kaṣatraṃ vadiṣyati sarvakāmaiḥ saṃvibhaktaḥ pūjitaśa ca sadā bhṛśama ahaṃ vai dhārtarāṣṭrāṇāṃ kuryāṃ tada aphalaṃ kathama upanahya paraira vairaṃ ye māṃ nityama upāsate namaskurvanti ca sadā vasavò vāsavaṃ yathā mama parāṇena ye śatrūña śaktāḥ paratisamāsituma manyante 'daya kathaṃ teṣāma ahaṃ bhindyāṃ manòrathama mayā palavena saṃgrāmaṃ titīrṣanti duratyayama apāre pārakāmā ye tayajeyaṃ tāna ahaṃ kathama ayaṃ hi kālaḥ saṃprāptò dhārtarāṣṭròpajīvināma nirveṣṭavyaṃ mayā tatra parāṇāna aparirakṣatā kṛtārthāḥ subhṛtā ye hi kṛtyakāla upasthite anavekṣya kṛtaṃ pāpā vikurvantya anavasthitāḥ rājakilbiṣiṇāṃ teṣāṃ bhartṛpiṇḍāpahāriṇāma naivāyaṃ na parò lòkò vidyate pāpakarmaṇāma dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāma arthe yòtsyāmi te sutaiḥ balaṃ ca śaktiṃ cāsthāya na vai tavayya anṛtaṃ vade ānṛśaṃsyama athò vṛttaṃ rakṣana satpuruṣòcitama atò 'rathakarama apya etana na karòmya adya te vacaḥ na tu te 'yaṃ samārambhò mayi mòghò bhaviṣyati vadhyāna viṣahyāna saṃgrāme na haniṣyāmi te sutāna yudhiṣṭhiraṃ ca bhīmaṃ ca yamau caivārjunāda ṛte arjunena samaṃ yuddhaṃ mama yaudhiṣṭhire bale arjunaṃ hi nihantya ājau saṃprāptaṃ sayāta phalaṃ mayā yaśasā cāpi yujyeyaṃ nihataḥ savyasācinā na te jātu naśiṣyanti putrāḥ pañca yaśasvini nirarjunāḥ sakarṇā vā sārjunā va hate mayi iti karṇavacaḥ śarutvā kuntī duḥkhāta paravepatī uvāca putrama āśliṣya karṇaṃ dhairyāda akampitama evaṃ vai bhāvyama etena kaṣayaṃ yāsyanti kauravaḥ yathā tavaṃ bhāṣase karṇa daivaṃ tu balavattarama tavayā caturṇāṃ bharātṝṇāma abhayaṃ śatrukarśana dattaṃ tata paratijānīhi saṃgara paratimòcanama anāmayaṃ savasti ceti pṛthāthò karṇama abravī tāṃ karṇò 'bhayavadata parītasa tatasa tau jagmatuḥ pṛthaka [va] āgamya hāstinapurāda upaplavyama ariṃdamaḥ pāṇḍavānāṃ yathāvṛttaṃ keśavaḥ sarvama uktavāna saṃbhāṣya suciraṃ kālaṃ mantrayitvā punaḥ punaḥ savama evāvasathaṃ śaurira viśrāmārthaṃ jagāma ha visṛjya sarvāna nṛpatīna virāṭa paramukhāṃsa tadā pāṇḍavā bharātaraḥ pañca bhānāva astaṃ gate sati saṃdhyāma upāsya dhayāyantasa tama eva gatamānasāḥ ānāyya kṛṣṇaṃ dāśārhaṃ punara mantrama amantrayana tavayā nāgapuraṃ gatvā sabhāyāṃ dhṛtarāṣṭrajaḥ kima uktaḥ puṇḍarīkākṣa tana naḥ śaṃsituma arhasi mayā nāgapuraṃ gatvā sabhāyāṃ dhṛtarāṣṭrajaḥ tathyaṃ pathyaṃ hitaṃ còktò na ca gṛhṇāti durmatiḥ tasminna utpathama āpanne kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ kima uktavāna hṛṣīkeśa duryòdhanama amarṣaṇama ācāryò vā mahābāhò bhāradvājaḥ kima abravīta pitā yavīyāna asmākaṃ kaṣattā dharmabhṛtāṃ varaḥ putraśòkābhisaṃtaptaḥ kima āha dhṛtarāṣṭrajama kiṃ ca sarve nṛpatayaḥ sabhāyāṃ ye samāsate uktavantò yathātattvaṃ tada barūhi tavaṃ janārdana uktavāna hi bhavāna sarvaṃ vacanaṃ kurumukhyayòḥ kāmalòbhābhibhūtasya mandasya parājñamāninaḥ apriyaṃ hṛdaye mahyaṃ tana na tiṣṭhati keśava teṣāṃ vākyāni gòvinda śaròtuma icchāmya ahaṃ vibhò yathā ca nābhipadyeta kālasa tāta tathā kuru bhavāna hi nò gatiḥ kṛṣṇa bhavāna nāthò bhavāna guruḥ śṛṇu rājana yathā vākyama uktò rājā suyòdhanaḥ madhye kurūṇāṃ rājendra sabhāyāṃ tana nibòdha me mayā vai śarāvite vākye jahāsa dhṛtarāṣṭrajaḥ atha bhīṣmaḥ susaṃkruddha idaṃ vacanama abravīta duryòdhana nibòdhedaṃ kulārthe yada baravīmi te taca charutvā rājaśārdūla savakulasya hitaṃ kuru mama tāta pitā rājaña śaṃtanura lòkaviśrutaḥ tasyāhama eka evāsaṃ putraḥ putravatāṃ varaḥ tasya buddhiḥ samutpannā davitīyaḥ sayāta kathaṃ sutaḥ ekaputrama aputraṃ vai paravadanti manīṣiṇaḥ na còcchedaṃ kulaṃ yāyāda vistīryeta kathaṃ yaśaḥ tasyāhama īpsitaṃ buddhvā kālīṃ mātarama āvahama paratijñāṃ kuṣkarāṃ kṛtvā pitura arthe kulasya ca arājā còrdhvaretāśa ca yathā suviditaṃ tava paratītò nivasāmya eṣa paratijñāma anupālayana tasyāṃ jajñe mahābāhuḥ śarīmāna kurukulòdvahaḥ vicitravīryò dharmātmā kanīyāna mama pārthivaḥ savaryāte 'haṃ pitari taṃ savarājye saṃnyaveśayama vicitravīryaṃ rājānaṃ bhṛtyò bhūtvā haya adhaśa caraḥ tasyāhaṃ sadṛśāna dārāna rājendra samudāvahama jitvā pārthiva saṃghātama api te bahuśaḥ śarutama tatò rāmeṇa samare davandvayuddhama upāgamama sa hi rāma bhayāda ebhira nāgaraira vipravāsitaḥ dāreṣva atiprasaktaśa ca yakṣmāṇaṃ samapadyata yadā tava arājake rāṣṭre na vavarṣa sureśvaraḥ tadābhyadhāvana māma eva parajāḥ kaṣudbhayapīḍitāḥ upakṣīṇāḥ parajāḥ sarvā rājā bhava bhavāya naḥ ītayò nuda bhadraṃ te śaṃtanòḥ kulavardhana pīḍyante te parajāḥ sarvā vayādhibhira bhṛśadāruṇaiḥ alpāvaśiṣṭā gāṅgeya tāḥ paritrātuma arhasi vayādhīna paraṇudya vīra tavaṃ parajā dharmeṇa pālaya tavayi jīvati mā rāṣṭraṃ vināśama upagacchatu parajānāṃ karòśatīnāṃ vai naivākṣubhyata me manaḥ paratijñāṃ rakṣamāṇasya sadvṛttaṃ samaratasa tathā tataḥ paurā mahārāja mātā kālī ca me śubhā bhṛtyāḥ puròhitācāryā barāhmaṇāśa ca bahuśrutāḥ māma ūcura bhṛśasaṃtaptā bhava rājeti saṃtatama paratīpa rakṣitaṃ rāṣṭraṃ tavāṃ parāpya vinaśiṣyati sa tavama asmaddhitārthaṃ vai rājā bhava mahāmate itya uktaḥ parāñjalira bhūtvā duḥkhitò bhṛśama āturaḥ tebhyò nayavedayaṃ putra paratijñāṃ pitṛgauravāta ūrdhvaretā haya arājā ca kulasyārthe punaḥ punaḥ tatò 'haṃ parāñjalira bhūtvā mātaraṃ saṃprasādayama nāmba śaṃtanunā jātaḥ kauravaṃ vaṃśama udvahana paratijñāṃ vitathāṃ kuryāma iti rājana punaḥ punaḥ viśeṣatasa tavadarthaṃ ca dhuri mā māṃ niyòjaya ahaṃ pareṣyaśa ca dāsaśa ca tavāmba suta vatsale evaṃ tāma anunīyāhaṃ mātaraṃ janama eva ca ayācaṃ bharātṛdāreṣu tadā vayāsaṃ mahāmunima saha mātrā mahārāja parasādya tama ṛṣiṃ tadā apatyārthama ayācaṃ vai parasādaṃ kṛtavāṃśa ca saḥ tarīna saputrāna ajanayata tadā bharatasattama andhaḥ karaṇa hīneti na vai rājā pitā tava rājā tu pāṇḍura abhavana mahātmā lòkaviśrutaḥ sa rājā tasya te putrāḥ pitura dāyādya hāriṇaḥ mā tāta kalahaṃ kārṣī rājyasyārdhaṃ paradīyatāma mayi jīvati rājyaṃ kaḥ saṃpraśāseta pumāna iha māvamaṃsthā vacò mahyaṃ śamama icchāmi vaḥ sadā na viśeṣò 'sati me putra tavayi teṣu ca pārthiva matama etata pitusa tubhyaṃ gāndhāryāvidurasya ca śaròtavyaṃ yadi vṛddhānāṃ mātiśaṅkīra vacò mama nāśayiṣyasi mā sarvama ātmānaṃ pṛthivīṃ tathā [vāsu] bhīṣmeṇòkte tatò daròṇò duryòdhanama abhāṣata madhye nṛpāṇāṃ bhadraṃ te vacanaṃ vacanakṣamaḥ pātīpaḥ śaṃtanusa tāta kurasyārthe yathòtthitaḥ tathā devavratò bhīṣmaḥ kulasyārthe sathitò 'bhavata tataḥ pāṇḍura narapatiḥ satyasaṃdhò jitendriyaḥ rājā kurūṇāṃ dharmātmā suvrataḥ susamāhitaḥ jayeṣṭhāya rājyama adadāda dhṛtarāṣṭrāya dhīmate yavīyasasa tathā kaṣattuḥ kuruvaṃśavivardhanaḥ tataḥ siṃhāsane rājana sathāpayitvainama acyutama vanaṃ jagāma kauravyò bhāryābhyāṃ sahitò 'nagha nīcaiḥ sathitvā tu vidura upāste sama vinītavata pareṣyavata puruṣavyāghrò vālavyajanama utkṣipana tataḥ sarvāḥ parajāsa tāta dhṛtarāṣṭraṃ janeśvarama anvapadyanta vidhivada yathā pāṇḍuṃ narādhipama visṛjya dhṛtarāṣṭrāya rājyaṃ sa vidurāya ca cacāra pṛthivīṃ pāṇḍuḥ sarvāṃ parapuraṃjayaḥ kòśasaṃjanane dāne bhṛtyānāṃ cānvavekṣaṇe bharaṇe caiva sarvasya viduraḥ satyasaṃgaraḥ saṃdhivighraha saṃyuktò rājñaḥ saṃvāhana kariyāḥ avaikṣata mahātejā bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ siṃhāsanasthò nṛpatira dhṛtarāṣṭrò mahābalaḥ anvāsyamānaḥ satataṃ vidureṇa mahātmanā kathaṃ tasya kule jātaḥ kulabhedaṃ vayavasyasi saṃbhūya bharātṛbhiḥ sārdhaṃ bhuṅkṣva bhògāña janādhipa baravīmya ahaṃ na kārpaṇyāna nārthahetòḥ kathaṃ cana bhīṣmeṇa dattama aśnāmi na tavayā rājasattama nāhaṃ tavattò 'bhikāṅkṣiṣye vṛttyupāyaṃ janādhipa yatò bhīṣmasa tatò daròṇò yada bhīṣmasa tava āha tata kuru dīyatāṃ pāṇḍuputrebhyò rājyārdhama arikarśana samama ācāryakaṃ tāta tava teṣāṃ ca me sadā aśvathāmā yathā mahyaṃ tathā śavetahayò mama bahunā kiṃ paralāpena yatò dharmasa tatò jayaḥ evama ukte mahārāja daròṇenāmitatejasā vayājahāra tatò vākyaṃ viduraḥ satyasaṃgaraḥ pitura vadanama anvīkṣya parivṛtya ca dharmavita devavrata nibòdhedaṃ vacanaṃ mama bhāṣataḥ paranaṣṭaḥ kauravò vaṃśasa tavayāyaṃ punara uddhṛtaḥ tana me vilapamānasya vacanaṃ samupekṣase kò 'yaṃ duryòdhanò nāma kule 'samina kulapāṃsanaḥ yasya lòbhābhibhūtasya matiṃ samanuvartase anāryasyākṛtajñasya lòbhòpahatacetasaḥ atikrāmati yaḥ śāstraṃ pitura dharmārthadarśinaḥ ete naśyanti kuravò duryòdhanakṛtena vai yathā te na paraṇaśyeyura mahārāja tathā kuru māṃ caiva dhṛtarāṣṭraṃ ca pūrvama eva mahādyute citrakāra ivālekhyaṃ kṛtvā mā sama vināśaya parajāpatiḥ parajāḥ sṛṣṭvā yathā saṃharate tathā nòpekṣasva mahābāhò paśyamānaḥ kulakṣayama atha te 'daya matira naṣṭā vināśe paratyupasthite vanaṃ gaccha mayā sārdhaṃ dhṛtarāṣṭreṇa caiva ha baddhvā vā nikṛtiprajñaṃ dhārtarāṣṭraṃ sudurmatima sādhva idaṃ rājyama adyāstu pāṇḍavaira abhirakṣitama parasīda rājaśārdūla vināśò dṛśyate mahāna pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca rājñāṃ cāmitatejasāma virarāmaivama uktvā tu vidurò dīnamānasaḥ paradhyāyamānaḥ sa tadā niḥśvasaṃśa ca punaḥ punaḥ tatò 'tha rājñaḥ subalasya putrī; dharmārthayuktaṃ kulanāśa bhītā duryòdhanaṃ pāpamatiṃ nṛśaṃsaṃ; rājñāṃ samakṣaṃ sutama āha kòpāta ye pārthivā rājasabhāṃ paraviṣṭā; barahmarṣayò ye ca sabhāsadò 'naye śṛṇvantu vakṣyāmi tavāparādhaṃ; pāpasya sāmātyaparicchadasya rājyaṃ kurūṇāma anupūrva bhògyaṃ; karamāgatò naḥ kuladharma eṣaḥ tavaṃ pāpabuddhe 'tinṛśaṃsa karmana; rājyaṃ kurūṇāma anayāda vihaṃsi rājye sathitò dhṛtarāṣṭrò manīṣī; tasyānugò vidurò dīrghadarśī etāva atikramya kathaṃ nṛpatvaṃ; duryòdhana parārthayase 'daya mòhāta rājā ca kaṣattā ca mahānubhāvau; bhīṣme sathite paravantau bhavetāma ayaṃ tu dharmajñatayā mahātmā; na rājyakāmò nṛparò nadījaḥ rājyaṃ tu pāṇḍòra idama apradhṛṣyaṃ; tasyādya putrāḥ parabhavanti nānye rājyaṃ tada etana nikhilaṃ pāṇḍavānāṃ; paitāmahaṃ putrapautrānugāmi yada vai barūte kurumukhyò mahātmā; devavrataḥ satyasaṃdhò manīṣī sarvaṃ tada asmābhira ahatya dharmaṃ; garāhyaṃ savadharmaṃ paripālayadbhiḥ anujñayā cātha mahāvratasya; barūyāna nṛpò yada vidurasa tathaiva kāryaṃ bhaveta tata suhṛdbhira niyujya; dharmaṃ puraskṛtya sudīrgha kālama nayāyāgataṃ rājyama idaṃ kurūṇāṃ; yudhiṣṭhiraḥ śāstu vai dharmaputraḥ paracòditò dhṛtarāṣṭreṇa rājñā; puraskṛtaḥ śāṃtanavena caiva [vāsu] evama ukte tu gāndhāryā dhṛtarāṣṭrò janeśvaraḥ duryòdhanama uvācedaṃ nṛpamadhye janādhipa duryòdhana nibòdhedaṃ yada vāṃ vakṣyāmi putraka tathā tata kuru bhadraṃ te yadya asti pitṛgauravama sòmaḥ parajāpatiḥ pūrvaṃ kurūṇāṃ vaṃśavardhanaḥ sòmāda babhūva ṣaṣṭhò vai yayātira nahuṣātmajaḥ tasya putrā babhūvuśa ca pañca rājarṣisattamāḥ teṣāṃ yadura mahātejā jayeṣṭhaḥ samabhavata parabhuḥ pūrura yavīyāṃśa ca tatò yò 'samākaṃ vaṃśavardhanaḥ śarmiṣṭhāyāḥ saṃprasūtò duhitura vṛṣaparvaṇaḥ yaduśa ca bharataśreṣṭha deva yānyāḥ sutò 'bhavata dauhitrasa tāta śukrasya kāvyasyāmita tejasaḥ yādavānāṃ kulakarò balavāna vīryasaṃmataḥ avamene sa tu kaṣatraṃ darpapūrṇaḥ sumandadhīḥ na cātiṣṭhata pituḥ śāstre baladarpa vimòhitaḥ avamene ca pitaraṃ bharātṝṃśa cāpya aparājitaḥ pṛthivyāṃ caturantāyāṃ yadura evābhavada balī vaśe kṛtvā sa nṛpatīna avasana nāgasāhvaye taṃ pitā paramakruddhò yayātira nahuṣātmajaḥ śaśāpa putraṃ gāndhāre rājyā ca vayaparòpayata ya cainama anvavartanta bharātarò baladarpitama śaśāpa tāna api karuddhò yayātisa tanayāna atha yavīyāṃsaṃ tataḥ pūruṃ putraṃ savavaśavartinama rājye niveśayāma āsa vidheyaṃ nṛpasattamaḥ evaṃ jayeṣṭhò 'paya athòtsiktò na rājyama abhijāyate yavīyāṃsò 'bhijāyante rājyaṃ vṛddhòpasevayā tathaiva sarvadharmajñaḥ pitura mama pitāmahaḥ paratīpaḥ pṛthivīpālasa tariṣu lòkeṣu viśrutaḥ tasya pārthiva siṃhasya rājyaṃ dharmeṇa śāsataḥ tarayaḥ parajajñire putrā devakalpā yaśasvinaḥ devāpira abhavaja jayeṣṭhò bāhlīkasa tadanantarama tṛtīyaḥ śaṃtanusa tāta dhṛtimāna me pitāmahaḥ devāpisa tu mahātejāsa tavaga dòṣī rājasattamaḥ dhārmikaḥ satyavādī ca pituḥ śuśrūṣaṇe rataḥ paurajānapadānāṃ ca saṃmataḥ sādhu satkṛtaḥ sarveṣāṃ bālavṛddhānāṃ devāpira hṛdayaṃgamaḥ parājñaśa ca satyasaṃdhaśa ca sarvabhūtahite rataḥ vartamānaḥ pituḥ śāstre barāhmaṇānāṃ tathaiva ca bāhlīkasya pariyò bharātā śaṃtanòśa ca mahātmanaḥ saubhrātraṃ ca paraṃ teṣāṃ sahitānāṃ mahātmanāma atha kālasya paryāye vṛddhò nṛpatisattamaḥ saṃbhārāna abhiṣekārthaṃ kārayāma āsa śāstrataḥ maṅgalāni ca sarvāṇi kārayāma āsa cābhibhūḥ taṃ barāhmaṇāśa ca vṛddhāśa ca paurajānapadaiḥ saha sarve nivārayāma āsura devāpera abhiṣecanama sa taca charutvā tu nṛpatira abhiṣekanivāraṇama aśrukaṇṭhò 'bhavada rājā paryaśòcata cātmajama evaṃ vadānyò dharmajñaḥ satyasaṃdhaśa ca sò 'bhavata pariyaḥ parajānāma api saṃsa tavaga dòṣeṇa paradūṣitaḥ hīnāṅgaṃ pṛthivīpālaṃ nābhinandanti devatāḥ iti kṛtvā nṛpaśreṣṭhaṃ paratyaṣedhana davijarṣabhāḥ tataḥ paravyathitātmāsau putraśòkasamanvitaḥ mamāra taṃ mṛtaṃ dṛṭvā devāpiḥ saṃśritò vanama bāhlīkò mātulakule tayaktvā rājyaṃ vayavasthitaḥ pitṛbhrātṝna parityajya parāptavāna purama ṛddhimata bāhlīkena tava anujñātaḥ śaṃtanura lòkaviśrutaḥ pitarya uparate rājana rājā rājyama akārayata tathaivāhaṃ matimatā paricintyeha pāṇḍunā jayeṣṭhaḥ parabhraṃśitò rājyāda dhīnāṅga iti bhārata pāṇḍusa tu rājyaṃ saṃprāptaḥ kanīyāna api sana nṛpaḥ vināśe tasya putrāṇāma idaṃ rājyama ariṃdama mayya abhāgini rājyāya kathaṃ tavaṃ rājyama icchasi yudhiṣṭhirò rājaputrò mahātmā; nayāyāgataṃ rājyama idaṃ ca tasya sa kauravasyāsya janasya bhartā; paraśāsitā caiva mahānubhāvaḥ sa satyasaṃdhaḥ satatāpramattaḥ; śāstre sathitò bandhujanasya sādhuḥ pariyaḥ parajānāṃ suhṛda anukampī; jitendriyaḥ sādhu janasya bhartā kaṣamā titikṣā dama ārjavaṃ ca; satyavratatvaṃ śarutama apramādaḥ bhūtānukampā haya anuśāsanaṃ ca; yudhiṣṭhire rājaguṇāḥ samastāḥ arāja putrasa tavama anārya vṛttò; lubdhasa tathā bandhuṣu pāpabuddhiḥ karamāgataṃ rājyama idaṃ pareṣāṃ; hartuṃ kathaṃ śakṣyasi durvinītaḥ parayaccha rājyārthama apetamòhaḥ; savāhanaṃ tavaṃ saparicchadaṃ ca tatò 'vaśeṣaṃ tava jīvitasya; sahānujasyaiva bhavena narendra [vāsu] evama ukte tu bhīṣmeṇa daròṇena vidureṇa ca gāndhāryā dhṛtarāṣṭreṇa na ca mandò 'navabudhyata avadhūyòtthitaḥ karuddhò ròṣāta saṃraktalòcanaḥ anvadravanta taṃ paścāda rājānasa tayaktajīvitāḥ ajñāpayaca ca rājñasa tāna pārthivana duṣṭacetasaḥ parayādhvaṃ vai kurukṣetraṃ puṣyò 'dayeti punaḥ punaḥ tatasa te pṛthivīpālāḥ parayayuḥ saha sainikāḥ bhīṣmaṃ senāpatiṃ kṛtvā saṃhṛṣṭāḥ kālacòditāḥ akṣauhiṇyò daśaikā ca pārthivānāṃ samāgatāḥ tāsāṃ paramukhatò bhīṣmasa tālaketura vayaròcata yada atra yuktaṃ parāptaṃ ca tada vidhatsva viśāṃ pate uktaṃ bhīṣmeṇa yada vākyaṃ daròṇena vidureṇa ca gāndhāryā dhṛtarāṣṭreṇa samakṣaṃ mama bhārata etata te kathitaṃ rājana yadvṛttaṃ kurusaṃsadi sāma dādau parayuktaṃ me rājana saubhrātrama icchatā abhedāta kuruvaṃśasya parajānāṃ ca vivṛddhaye punara bhedaśa ca me yuktò yadā sāma na gṛhyate karmānukīrtanaṃ caiva deva mānuṣasaṃhitama yadā nādriyate vākyaṃ sāmapūrvaṃ suyòdhanaḥ tadā mayā samānīya bheditāḥ sarvapārthivāḥ adbhutāni ca ghòrāṇi dāruṇāni ca bhārata amānuṣāṇi karmāṇi darśitāni ca me vibhò bhartsayitvā tu rājñasa tāṃsa tṛṇī kṛtyasuyòdhanama rādhyeyaṃ bhīṣayitvā ca saubalaṃ ca punaḥ punaḥ nayūnatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ nindāṃ caiva punaḥ punaḥ bhedayitvā nṛpāna sarvāna vāgbhira mantreṇa cāsakṛta punaḥ sāmābhisaṃyuktaṃ saṃpradānama athābruvama abhedāta kuruvaṃśasya kāryayògāta tathaiva ca te bālā dhṛtarāṣṭrasya bhīṣmasya vidurasya ca tiṣṭheyuḥ pāṇḍavāḥ sarve hitvā mānama adhaśa carāḥ parayacchantu ca te rājyama anīśāsa te bhavantu ca yathāha rājā gāṅgeyò viduraśa ca tathāstu tata sarvaṃ bhavatu te rājyaṃ pañca garāmāna visarjaya avaśyaṃ bharaṇīyā hi pitusa te rājasattama evama uktasa tu duṣṭātmā naiva bhāvaṃ vayamuñcata daṇḍaṃ caturthaṃ paśyāmi teṣu pāpeṣu nānyathā niryātāśa ca vināśāya kurukṣetraṃ narādhipāḥ etata te kathitaṃ sarvaṃ yadvṛttaṃ kurusaṃsadi na te rājyaṃ parayacchanti vinā yuddhena pāṇḍava vināśahetavaḥ sarve paratyupasthita mṛtyavaḥ [va] janārdanavacaḥ śarutvā dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ bharātṝna uvāca dharmātmā samakṣaṃ keśavasya ha śarutaṃ bhavadbhira yadvṛttaṃ sabhāyāṃ kurusaṃsadi keśavasyāpi yada vākyaṃ tata sarvama avadhāritama tasmāta senā vibhāgaṃ me kurudhvaṃ narasattamāḥ akṣauhiṇyasa tu saptaitāḥ sametā vijayāya vai tāsāṃ me patayaḥ sapta vikhyātāsa tāna nibòdhata darupadaśa ca virāṭaśa ca dhṛṣṭadyumna śikhaṇḍinau sātyakiśa cekitānaśa ca bhīmasenaśa ca vīryavāna ete senā paraṇetārò vīrāḥ sarve tanutyajaḥ sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ harīmantò nītimantaśa ca sarve yuddhaviśāradāḥ iṣvastrakuśalāśa caiva tathā sarvāstrayòdhinaḥ saptānāma api yò netā senānāṃ paravibhāgavita yaḥ saheta raṇe bhīṣmaṃ śarārciḥ pāvakòpamama tavaṃ tāvata sahadevātra parabrūhi kurunandana savamataṃ puruṣavyāghra kò naḥ senāpatiḥ kaṣamaḥ saṃyukta ekaduḥkhaśa ca vīryavāṃśa ca mahīpatiḥ yaṃ samāśritya dharmajñaṃ savama aṃśama anuyuñjmahe matsyò virāṭò balavāna kṛtāstrò yuddhadurmadaḥ parasahiṣyati saṃgrāme bhīṣmaṃ tāṃśa ca mahārathāna tathòkte sahadevena vākye vākyaviśāradaḥ nakulò 'nantaraṃ tasmāda idaṃ vacanama ādade vayasā śāstratò dhairyāta kulenābhijanena ca harīmāna kulānvitaḥ śarīmāna sarvaśāstraviśāradaḥ veda cāstraṃ bharadvājāda durdharṣaḥ satyasaṃgaraḥ yò nityaṃ sapardhate daròṇaṃ bhīṣmaṃ caiva mahābalama śalāghyaḥ pārthiva saṃghasya paramukhe vāhinīpatiḥ putrapautraiḥ parivṛtaḥ śataśākha iva darumaḥ yasa tatāpa tapò ghòraṃ sadāraḥ pṛthivīpatiḥ ròṣāda daròṇa vināśāya vīraḥ samitiśòbhanaḥ pitevāsmāna samādhatte yaḥ sadā pārthivarṣabhaḥ śavaśurò darupadò 'samākaṃ senāma agre parakarṣatu sa daròṇa bhīṣmāva āyāntau saheda iti matira mama sa hi divyāstravida rājā sakhā cāṅgirasò nṛpaḥ mādrī sutābhyāma ukte tu savamate kurunandanaḥ vāsavira vāsava samaḥ savyasācya abravīda vacaḥ yò 'yaṃ tapaḥ parabhāvena ṛṣisaṃtòṣaṇena ca divyaḥ puruṣa utpannò javālā varṇò mahābalaḥ dhanuṣmāna kavacī khaṅgī rathama āruhya daṃśitaḥ divyaira hayavaraira yuktama agnikuṇḍāta samutthitaḥ garhanna iva mahāmeghò rathaghòṣeṇa vīryavāna siṃhasaṃhananò vīraḥ siṃhavikrānta vikramaḥ siṃhòraskò mahābāhuḥ siṃhavakṣā mahāvalaḥ siṃhapragarjanò vīraḥ siṃhaskandhò mahādyutiḥ subhrūḥ sudaṃṣṭraḥ suhanuḥ subāhu sumukhò 'kṛśaḥ sujatruḥ suviśālākṣaḥ supādaḥ supratiṣṭhitaḥ abhedyaḥ sarvaśastrāṇāṃ parabhinna iva vāraṇaḥ jajñe daròṇa vināśāya satyavādī jitendriyaḥ dhṛṣṭadyumnama ahaṃ manye saheda bhīṣmasya sāyakāna vajrāśanisamasparśāna dīptāsyāna uragāna iva yamadūta samāna vege nipāte pāvakòpamāna rāmeṇājau viṣahitāna vajraniṣpeṣa dāruṇāna puruṣaṃ taṃ na paśyāmi yaḥ saheta mahāvratama dhṛṣṭadyumnama ṛte rājanna iti me dhīyate matiḥ kaṣiprahastaśa citrayòdhī mataḥ senāpatira mama abhedyakavacaḥ śarīmāna mātaṅga iva yūthapaḥ vadhārthaṃ yaḥ samutpannaḥ śikhaṇḍī darupadātmajaḥ vadanti siddhā rājendra ṛṣayaśa ca samāgatāḥ yasya saṃgrāmamadhyeṣu divyama astraṃ vikurvataḥ rūpaṃ darakṣyanti puruṣā rāmasyeva mahātmanaḥ na taṃ yuddheṣu paśyāmi yò vibhindyāca chikhaṇḍinama śastreṇa samare rājana saṃnaddhaṃ sayandane sathitama davairathe viṣahena nānyò bhīṣmaṃ rājana mahāvratama śikhaṇḍinama ṛte vīraṃ sa me senāpatira mataḥ sarvasya jagatasa tāta sārāsāraṃ balābalama sarvaṃ jānāti dharmātmā gatama eṣyaca ca keśavaḥ yama āha kṛṣṇò dāśārhaḥ sò 'satu nò vāhinīpatiḥ kṛtāstrò haya akṛtāstrò vā vṛddhò vā yadi vā yuvā eṣa nò vijaye mūlama eṣa tāta viparyaye atra parāṇāśa ca rājyaṃ ca bhāvābhāvau sukhāsukhe eṣa dhātā vidhātā ca siddhira atra paratiṣṭhitā yama āha kṛṣṇò dāśārhaḥ sa naḥ senāpatiḥ kaṣamaḥ baravītu vadatāṃ śareṣṭhò niśā samativartate tataḥ senāpatiṃ kṛtvā kṛṣṇasya vaśavartinama rātriśeṣe vayatikrānte parayāsyāmò raṇājirama adhivāsita śastrāśa ca kṛtakautuka maṅgalāḥ tasya tada vacanaṃ śarutvā dharmarājasya dhīmataḥ abravīta puṇḍarīkākṣò dhanaṃjayama avekṣya ha mamāpya ete mahārāja bhavadbhira ya udāhṛtāḥ netārasa tava senāyāḥ śūrā vikrāntayòdhinaḥ sarva ete samarthā hi tava śatrūna paramardituma indrasyāpi bhayaṃ haya ete janayeyura mahāhave kiṃ punara dhārtarāṣṭrāṇāṃ lubdhānāṃ pāpacetasāma mahāpi hi mahābāhò tavatpriyārthama ariṃdama kṛtò yatnò mahāṃsa tatra śamaḥ sayāda iti bhārata dharmasya gatama ānṛṇyaṃ na sama vācyā vivakṣatāma kṛtārthaṃ manyate bālaḥ sò ''tamānama avicakṣaṇaḥ dhārtarāṣṭrò balasthaṃ ca manyate ''tamānama āturaḥ yujyatāṃ vāhinī sādhu vadhasādhyā hi te matāḥ na dhārtarāṣṭrāḥ śakṣyanti sathātuṃ dṛṣṭvā dhanaṃjayama bhīmasenaṃ ca saṃkruddhaṃ yamau cāpi yamòpamau yuyudhāna davitīyaṃ ca dhṛṣṭadyumnama amarṣaṇama abhimanyuṃ daraupadeyāna virāṭadrupadāva api akṣauhiṇīpatīṃśa cānyāna narendrāna dṛḍhavikramāna sāravada balama asmākaṃ duṣpradharṣaṃ durāsadama dhārtarāṣṭra balaṃ saṃkhye vadhiṣyati na saṃśayaḥ evama ukte tu keṣṇena saṃprahṛṣyana naròttamāḥ teṣāṃ parahṛṣṭamanasāṃ nādaḥ samabhavana mahāna yòga itya atha sainyānāṃ tavaratāṃ saṃpradhāvatāma hayavāraṇaśabdaśa ca nemighòṣaśa ca sarvaśaḥ śaṅkhadundubhinirghòṣasa tumulaḥ sarvatò 'bhavata parayāsyatāṃ pāṇḍavānāṃ sasainyānāṃ samantataḥ gaṅgeva pūrṇā durdharṣā samadṛśyata vāhinī agrānīke bhīmasenò mādrīputrau ca daṃśitau saubhadrò daraupadeyāśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ parabhadrakāśa ca pāñcālā bhīmasenamukhā yayuḥ tataḥ śabdaḥ samabhavata samudrasyeva parvaṇi hṛṣṭānāṃ saṃprayātānāṃ ghòṣò divama ivāspṛśata parahṛṣṭā daṃśitā yòdhāḥ parānīka vidāraṇāḥ teṣāṃ madhye yayau rājā kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ śakaṭāpaṇa veśāśa ca yānayugyaṃ ca sarvaśaḥ kòśayantrāyudhaṃ caiva ye ca vaidyāśa cikitsakāḥ phalgu yaca ca balaṃ kiṃ cita tathaiva kṛśa durbalama tata saṃgṛhya yayau rājā ya cāpi paricārakāḥ upaplavye tu pāñcālī daraupadī satyavādinī saha satrībhira nivavṛte dāsīdāsa samāvṛtā kṛtvā mūlapratīkārāna gulmaiḥ sathāvarajaṅgamaiḥ sakandhāvāreṇa mahatā parayayuḥ pāṇḍunandanāḥ dadatò gāṃ hiraṇyaṃ ca barāhmaṇaira abhisaṃvṛtāḥ satūyamānā yayū rājana rathaira maṇivibhūṣitaiḥ kekayā dhṛṣṭaketuśa ca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ śareṇimāna vasu dānaśa ca śikhaṇḍī cāparājitaḥ hṛṣṭāsa tuṣṭāḥ kavacinaḥ saśastrāḥ samalaṃkṛtāḥ rājānama anvayuḥ sarve parivārya yudhiṣṭhirama jaghanārdhe virāṭaśa ca yajñasenaśa ca sòmakiḥ sudharmā kuntibhòjaśa ca dhṛṣṭadyumnasya cātmajāḥ rathāyutāni catvāri hayāḥ pañca guṇāsa tataḥ pattisainyaṃ daśaguṇaṃ sādināma ayutāni ṣaṭa anādhṛṣṭiśa cekitānaśa cedirājò 'tha sātyakiḥ parivārya yayuḥ sarve vāsudevadhanaṃjayau āsādya tu kurukṣetraṃ vayūḍhānīkāḥ parahāriṇaḥ pāṇḍavāḥ samadṛśyanta nardantò vṛṣabhā iva te 'vagāhya kurukṣetraṃ śaṅkhāna dadhmura ariṃdamāḥ tathaiva dadhmatuḥ śaṅkhau vāsudevadhanaṃjayau pāñcajanyasya nirghòṣaṃ visphūrjitama ivāśaneḥ niśamya sarvasainyāni samahṛṣyanta sarvaśaḥ śaṅkhadundubhisaṃsṛṣṭaḥ siṃhanādasa tarasvināma pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca sāgarāṃśa cānvanādayata tadò deśe same sanigdhe parabhūtayavasendhane niveśayāma āsa tadā senāṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ parihṛtya śamaśānāni devatāyatanāni ca āśramāṃśa ca maharṣīṇāṃ tīrthānya āyatanāni ca madhurānūṣare deśe śive puṇye mahīpatiḥ niveśaṃ kārayāma āsa kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ tataśa ca punara utthāya sukhī viśrānta vāhanaḥ parayayau pṛthivīpālaira vṛtaḥ śatasahasraśaḥ vidrāvya śataśò gulmāna dhārtarāṣṭrasya sainikāna paryakrāmata samantāca ca pārthena saha keśavaḥ śibiraṃ māpayāma āsa dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ sātyakiśa ca rathòdārò yuyudhānaḥ paratāpavāna āsādya saritaṃ puṇyāṃ kurukṣetre hiraṇvatīma sūpatīrthāma śuci jalāṃ śarkarā paṅkavarjitāma khānayāma āsa parikhāṃ keśavasa tatra bhārata guptyarthama api cādiśya balaṃ tatra nayaveśayata vidhira yaḥ śibirasyāsīta pāṇḍavānāṃ mahātmanāma tada vidhāni narendrāṇāṃ kārayāma āsa keśavaḥ parabhūtajalakāṣṭhāni durādharṣatarāṇi ca bhakṣyabhòjyòpapannāni śataśò 'tha sahasraśaḥ śibirāṇi mahārhāṇi rājñāṃ tatra pṛthaka pṛthaka vimānānīva rājendra niviṣṭāni mahītale tatrāsaña śilpinaḥ parājñāḥ śataśò dattavetanāḥ sarva aupakaraṇaira yuktā vaidyāśa ca suviśāradāḥ jayā dhanurvarma śastrāṇāṃ tathaiva madhusarpiṣòḥ sasarja rasapāṃsūnāṃ rāśayaḥ parvatòpamāḥ bahūdakaṃ suyavasaṃ tuṣāṅgāra samanvitama śibire śibire rājā saṃcakāra yudhiṣṭhiraḥ mahāyantrāṇi nārācāsa tòmararṣṭi paraśvadhāḥ dhanūṃṣi kavacādīni hṛdya abhūvana nṛṇāṃ tadā gajāḥ kaṅkaṭa saṃnāhā lòhavarmòttaraca chadāḥ adṛśyaṃsa tatra giryābhāḥ sahasraśatayòdhinaḥ niviṣṭāna pāṇḍavāṃsa tatra jañātvā mitrāṇi bhārata abhisasrura yathòddeśaṃ sabalāḥ sahavāhanāḥ caritabrahma caryāsa te sòmapā bhūridakṣiṇāḥ jayāya pāṇḍuputrāṇāṃ samājagmura mahīkṣitaḥ [ja] yudhiṣṭhiraṃ sahānīkama upayāntaṃ yuyutsayā saṃniviṣṭaṃ kurukṣetraṃ vāsudevena pālitama virāṭadrupadābhyāṃ ca saputrābhyāṃ samanvitama kekayaira vṛṣṇibhiśa caiva pārthivaiḥ śataśò vṛtama mahendrama iva cādityaira abhiguptaṃ mahārathaiḥ śarutvā duryòdhanò rājā kiṃ kāryaṃ paratyapadyata etada icchāmya haṃ śaròtuṃ vistareṇa tapòdhana saṃbhrame tumule tasmina yadāsīta kurujāṅgale vayathayeyura hi devānāṃ senāma api samāgame pāṇḍavā vāsudevaśa ca virāṭadrupadau tathā dhṛṣṭadyumnaśa ca pāñcālyaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ yuyudhānaśa ca vikrāntò devaira api durāsadaḥ etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ vistareṇa tapòdhana kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yada yada āsīda viceṣṭitama paratiyāte tu dāśārhe rājā duryòdhanasa tadā karṇaṃ duḥśāsanaṃ caiva śakuniṃ cābravīda idama akṛtenaiva kāryeṇa gataḥ pārthāna adhòkṣajaḥ sa enāna manyunāviṣṭò dharuvaṃ vakṣyatya asaṃśayama iṣṭò hi vāsudevasya pāṇḍavaira mama vigrahaḥ bhīmasenārjunau caiva dāśārhasya mate sathitau ajātaśatrura apya adya bhīmārjunavaśānugaḥ nikṛtaśa ca mayā pūrvaṃ saha sarvaiḥ sahòdaraiḥ virāṭadrupadau caiva kṛtavairau mayā saha tau ca senā paraṇetārau vāsudeva vaśānugau bhavitā vigrahaḥ sò 'yaṃ tumulò lòmaharṣaṇaḥ tasmāta sāṃgrāmikaṃ sarvaṃ kārayadhvama atandritāḥ śibirāṇi kurukṣetre kariyantāṃ vasudhādhipāḥ suparyāptāvakāśāni durādeyāni śatrubhiḥ āsanna jalakāṇṭhāni śataśò 'tha sahasraśaḥ acchedyāhāra mārgāṇi ratnòccaya citāni ca vividhāyudhapūrṇāni patākādhvajavanti ca samāśa ca teṣāṃ panthānaḥ kariyantāṃ nagarāda bahiḥ parayāṇaṃ ghuṣyatāma adya śavòbhūta iti mācirama te tatheti paratijñāya śavòbhūte cakrire tathā hṛṣṭarūpā mahātmānò vināśāya mahīkṣitāma tatasa te pārthivāḥ sarve taca charutvā rājaśāsanama āsanebhyò mahārhebhya udatiṣṭhanna amarṣitāḥ bāhūna parighasaṃkāśāna saṃskpṛśantaḥ śanaiḥ śanaiḥ kāñcanāṅgadadīptāṃśa ca candanāgarubhūṣitāna uṣṇīṣāṇi niyacchanntaḥ puṇḍarīkanibhaiḥ karaiḥ antarīyòttarīyāṇi bhūṣaṇāni ca sarvaśaḥ te rathāna rathinaḥ śareṣṭhā hayāṃśa ca hayakòvidāḥ sajjayanti sama nāgāṃśa ca nāgaśikṣāsu niṣṭhitāḥ atha varmāṇi citrāṇi kāñcanāni bahūni ca vividhāni ca śastrāṇi cakruḥ sajjāni sarvaśaḥ padātayaśa ca puruṣāḥ śastrāṇi vividhāni ca upajahruḥ śarīreṣu hemacitrāṇya anekaśaḥ tada utsava ivòdagraṃ saṃprahṛṣṭanarāvṛtama nagaraṃ dhārtarāṣṭrasya bhāratāsīta samākulama janaughasalilāvartò rathanāgāśvamīnavāna śaṅkhadundubhinirghòṣaḥ kòśasaṃcaya ratnavāna citrābharaṇa varmòrmiḥ śastranirmala phenavāna parāsādamālādrivṛtò rathyāpaṇa mahāhradaḥ yòdhacandròdayòdbhūtaḥ kururājamahārṇavaḥ adṛśyata tadā rājaṃśa candròdaya ivārṇavaḥ [va] vāsudevasya tada vākyama anusmṛtya yudhiṣṭhiraḥ punaḥ papraccha vārṣṇeyaṃ kathaṃ mandò 'baravīda idama asminna abhyāgate kāle kiṃ ca naḥ kaṣamama acyuta kathaṃ ca vartamānā vai savadharmāna na cayavemahi duryòdhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya ca vāsudeva matajñò 'si mama sabhrātṛkasya ca vidurasyāpi te vākyaṃ śarutaṃ bhīṣmasya còbhayòḥ kuntyāśa ca vipulaprajña parajñā kārtsnyena te śarutā sarvama etada atikramya vicārya ca punaḥ punaḥ ya naḥ kaṣamaṃ mahābāhò tada baravīhya avicārayana śarutvaitada dharmarājasya dharmārthasahitaṃ vacaḥ meghadundubhi nirghòṣaḥ kṛṣṇò vacanama abravīta uktavāna asmi yada vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitama na tu tana nikṛtiprajñe kauravye paratitiṣṭhati na ca bhīṣmasya durmedhāḥ śṛṇòti vidurasya vā mama vā bhāṣitaṃ kiṃ cita sarvama evātivartate na sa kāmayate dharmaṃ na sa kāmayate yaśaḥ jitaṃ sa manyate sarvaṃ durātmā karṇama āśritaḥ bandhama ājñāpayāma āsa mama cāpi suyòdhanaḥ na ca taṃ labdhavāna kāmaṃ durātmā śāsanātigaḥ na ca bhīṣmò na ca daròṇò yuktaṃ tatrāhatura vacaḥ sarve tama anuvartante ṛte vidurama acyuta śakuniḥ saubalaśa caiva karṇa duḥśāsanāva api tavayya ayuktānya abhāṣanta mūḍhā mūḍhama amarṣaṇama kiṃ ca tena mayòktena yānya abhāṣanta kauravāḥ saṃkṣepeṇa durātmāsau na yuktaṃ tavayi vartate na pārthiveṣu sarveṣu ya ime tava sainikāḥ yata pāpaṃ yana na kalyāṇaṃ sarvaṃ tasmina paratiṣṭhitama na cāpi vayama atyarthaṃ parityāgena karhi cita kauravaiḥ śamama icchāmasa tatra yuddhama anantarama taca charutvā pārthivāḥ sarve vāsudevasya bhāṣitama abruvantò mukhaṃ rājñaḥ samudaikṣanta bhārata yudhiṣṭhirasa tava abhiprāyama upalabhya mahīkṣitāma yògama ājñāpayāma āsa bhīmārjunayamaiḥ saha tataḥ kila kilā bhūtama anīkaṃ pāṇḍavasya ha ājñāpite tadā yòge samahṛṣyanta sainikāḥ avadhyānāṃ vadhaṃ paśyana dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ niṣṭhanana bhīmasenaṃ ca vijayaṃ cedama abravīta yadarthaṃ vanavāsaśa ca parāptaṃ duḥkhaṃ ca yana mayā sò 'yama asmāna upaitya eva parò 'narthaḥ parayatnataḥ yasmina yatnaḥ kṛtò 'samābhiḥ sa nò hīnaḥ parayatnataḥ akṛte tu parayatne 'samāna upāvṛttaḥ kalira mahāna kathaṃ haya avadhyaiḥ saṃgrāmaḥ kāryaḥ saha bhaviṣyati kathaṃ hatvā gurūna vṛddhāna vijayò nò bhaviṣyati taca chutvā dharmarājasya savyasācī paraṃtapaḥ yada uktaṃ vāsudevena śarāvayāma āsa tada vacaḥ uktavāna devakīputraḥ kuntyāśa ca vidurasya ca vacanaṃ ta tavayā rājana nikhilenāvadhāritama na ca tau vakṣyatò 'dharmama iti me naiṣṭhikī matiḥ na cāpi yuktaṃ kaunteya nivartituma ayudhyataḥ taca charutvā vāsudevò 'pi savyasāci vacasa tadā samayamānò 'baravīta pārthama evama etada iti baruvana tatasa te dhṛtasaṃkalpā yuddhāya saha sainikāḥ pāṇḍaveyā mahārāja tāṃ rātriṃ sukhama āvasana [va] vayuṣitāyāṃ rajanyāṃ tu rājā duryòdhanasa tataḥ vayabhajata tānya anīkāni daśa caikaṃ ca bhārata narahastirathāśvānāṃ sāraṃ madhyaṃ ca phalgu ca sarveṣva eteṣva anīkeṣu saṃdideśa mahīpatiḥ sānukarṣāḥ satūṇīrāḥ savarūthāḥ satòmarāḥ sòpāsaṅgāḥ saśaktīkāḥ saniṣaṅgāḥ sapòthikāḥ sadhvajāḥ sapatākāśa ca saśarāsana tòmarāḥ rajjubhiśa ca vicitrābhiḥ sapāśāḥ saparistarāḥ sakaca garahavikṣepāḥ sataila guḍa vālukāḥ sāśīviṣaghaṭāḥ sarve sasarja rasapāṃsavaḥ saghaṇṭā phalakāḥ sarve vāsī vṛkṣādanānvitāḥ vayāghracarma parīvārā vṛtāśa ca davīpicarmabhiḥ savastayaḥ saśṛṅgāśa ca saprāsa vividhāyudhāḥ sakuṭhārāḥ sakuddālāḥ sataila kaṣaumasarpiṣaḥ citrānīkāḥ suvapuṣò javalitā iva pāvakāḥ tathā kavacinaḥ śūrāḥ śastreṣu kṛtaniśramāḥ kulīnā hayayònijñāḥ sārathye viniveśitāḥ baddhāriṣṭā baddhakakṣyā baddhadhvajapatākinaḥ caturyujò rathāḥ sarve sarve śastrasamāyutāḥ saṃhṛṣṭavāhanāḥ sarve sarve śataśarāsanāḥ duryayòra hayayòra ekasa tathānyau pārṣṇisārathī tau cāpi rathināṃ śareṣṭhau rathī ca hayavita tathā nagarāṇīva guptāni durādeyāni śatrubhiḥ āsana rathasahasrāṇi hemamālīni sarvaśaḥ yathā rathāsa tathā nāgabaddhakakṣyāḥ savalaṃkṛtāḥ babhūvuḥ sapta puruṣā ratnavanta ivādrayaḥ davāva aṅkuśa dharau teṣu davāva uttamadhanurdharau davau varāsi dharau rājanna ekaḥ śaktipatākadhṛka gajaira mattaiḥ samākīrṇaṃ savarmāyudha kòśakaiḥ tada babhūva balaṃ rājana kauravyasya sahasraśaḥ vicitrakavacāmuktaiḥ sapatākaiḥ savalaṃkṛtaiḥ sādibhiśa còpasaṃpannā āsanna ayutaśò hayāḥ susaṃgrāhāḥ susaṃtòṣā hemabhāṇḍa paricchadāḥ anekaśatasāhasrāsa te ca sādivaśe sathitāḥ nānārūpavikārāśa ca nānā kavacaśastriṇaḥ padātinò narāsa tatra babhūvura hemamālinaḥ rathasyāsana daśa gajā gajasya daśavājinaḥ narā daśa hayasyāsana pādarakṣāḥ samantataḥ rathasya nāgāḥ pañcāśana nāgasyāsaña śataṃ hayāḥ hayasya puruṣāḥ sapta bhinnasaṃdhāna kāriṇaḥ senā pañcaśataṃ nāgā rathāsa tāvanta eva ca daśa senā ca pṛtanā pṛtanā daśavāhinī vāhinī pṛtanā senā dhavajinī sādinī camūḥ akṣauhiṇīti paryāyaira niruktātha varūthinī evaṃ vayūḍhānya anīkāni kauraveyeṇa dhīmatā akṣauhiṇyò daśaikā ca saṃkhyātāḥ sapta caiva ha akṣauhiṇyasa tu saptaiva pāṇḍavānāma abhūda balama akṣauhiṇyò daśaikā ca kauravāṇāma abhūda balama narāṇāṃ pañca pañcāśada eṣā pattira vidhīyate senāmukhaṃ ca tisrasa tā gulma itya abhisaṃjñitaḥ daśa gulmā gaṇasa tava āsīda gaṇāsa tava ayutaśò 'bhavana duryòdhanasya senāsu yòtsyamānāḥ parahāriṇaḥ tatra duryòdhanò rājā śūrāna buddhimatò narāna parasamīkṣya mahābāhuśa cakre senāpatīṃsa tadā pṛthaga akṣauhiṇīnāṃ ca paraṇetṝna narasattamāna vidhipūrvaṃ samānīya pārthivāna abhyaṣecayata kṛpaṃ daròṇaṃ ca śalyaṃ ca saindhavaṃ ca mahārathama sudakṣiṇaṃ ca kāmbòjaṃ kṛtavarmāṇama eva ca daròṇaputraṃ ca karṇaṃ ca bhūriśravasama eva ca śakuniṃ saubalaṃ caiva bāhlīkaṃ ca mahārathama divase divase teṣāṃ parativelaṃ ca bhārata cakre sa vividhāḥ saṃjñāḥ paratyakṣaṃ ca punaḥ punaḥ tathā viniyatāḥ sarve ye ca teṣāṃ padānugāḥ babhūvuḥ sainikā rājana rājñaḥ pariyacikīrṣavaḥ [va] tataḥ śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ parāñjalira dhṛtarāṣṭrajaḥ saha sarvaira mahīpālaira idaṃ vacanama abravīta ṛte senā paraṇetāraṃ pṛtanā sumahatya api dīryate yuddhama āsādya pipīlika puṭaṃ yathā na hi jātu davayòra buddhiḥ samā bhavati karhi cita śauryaṃ ca nāma netṝṇāṃ sapardhate ca parasparama śarūyate ca mahāprājña haihayāna amitaujasaḥ abhyayura barāhmaṇāḥ sarve samucchritakuśadhvajāḥ tāna anvayusa tadā vaiśyāḥ śūdrāśa caiva pitāmaha ekatasa tu tarayò varṇā ekataḥ kaṣatriyarṣabhāḥ te sama yuddheṣva abhajyanta tarayò varṇāḥ punaḥ punaḥ kaṣatriyāsa tu jayantya eva bahulaṃ caikatò balama tatasa te kaṣatriyāna eva papracchura davijasattamāḥ tebhyaḥ śaśaṃsura dharmajñā yāthātathyaṃ pitāmaha vayama ekasya śṛṇumò mahābuddhimatò raṇe bhavantasa tu pṛthaka sarve savabuddhivaśavartinaḥ tatasa te barāhmaṇāśa cakrura ekaṃ senāpatiṃ davijama nayeṣu kuśalaṃ śūrama ajayana kaṣatriyāṃsa tataḥ evaṃ ye kuśalaṃ śūlaṃ hite sathitama akalmaṣama senāpatiṃ parakurvanti te jayanti raṇe ripūna bhavāna uśanasā tulyò hitaiṣī ca sadā mama asaṃhāryaḥ sathitò dharme sa naḥ senāpatira bhava raśmīvatāma ivādityò vīrudhāma iva candramāḥ kubera iva yakṣāṇāṃ marutāma iva vāsavaḥ parvatānāṃ yathā meruḥ suparṇaḥ patatāma iva kumāra iva bhūtānāṃ vasūnāma iva havyavāṭa bhavatā hi vayaṃ guptāḥ śakreṇeva divaukasaḥ anādhṛṣyā bhaviṣyāmasa taridaśānāma api dharuvama parayātu nò bhavāna agre devānāma iva pāvakiḥ vayaṃ tavāma anuyāsyāmaḥ saurabheyā ivarṣabhama evama etana mahābāhò yathā vadasi bhārata yathaiva hi bhavantò me tathaiva mama pāṇḍavāḥ api caiva maya śareyò vācyaṃ teṣāṃ narādhipa yòddhavyaṃ tu tavārthāya yathā sa samayaḥ kṛtaḥ na tu paśyāmi yòddhārama ātmanaḥ sadṛśaṃ bhuvi ṛte tasmāna naravyāghrāta kuntīputrāda dhanaṃjayāta sa hi veda mahābāhura divyānya astrāṇi sarvaśaḥ na tu māṃ vivṛtò yuddhe jātu yudhyeta pāṇḍavaḥ ahaṃ sa ca kaṣaṇenaiva nirmanuṣyama idaṃ jagata kuryāṃ śastrabalenaiva sasurāsurarākṣasama na tava evòtsādanīyā me pāṇḍòḥ putrā narādhipa tasmāda yòdhāna haniṣyāmi parayògeṇāyutaṃ sadā evama eṣāṃ kariṣyāmi nidhanaṃ kurunandana na ceta te māṃ haniṣyanti pūrvama eva samāgame senāpatisa tava ahaṃ rājana samayenāpareṇa te bhaviṣyāmi yathākāmaṃ tana me śaròtuma ihārhasi karṇò vā yudhyatāṃ pūrvama ahaṃ vā pṛthivīpate sapardhate hi sadātyarthaṃ sūtaputrò mayā raṇe nāhaṃ jīvati gāṅgeye yòtsye rājana kathaṃ cana hate bhīṣme tu yòtsyāmi saha gāṇḍīvadhanvanā tataḥ senāpatiṃ cakre vidhivada bhūridakṣiṇama dhṛtarāṣṭrātmajò bhīṣmaṃ sò 'bhiṣiktò vayaròcata tatò bherīśa ca śaṅkhāṃśa ca śataśaśa caiva puṣkarāna vadayāma āsura avyagrāḥ puruṣā rājaśāsanāta siṃhanāśāśa ca vividhā vāhanānāṃ canisvanāḥ parādurāsanna anabhre ca varṣaṃ rudhirakardamama nirghātāḥ pṛthivī kampā gajabṛṃhita nisvanāḥ āsaṃśa ca sarvayòdhānāṃ pātayantò manāṃsya uta vācaśa cāpya aśarīriṇyò divaśa còlkāḥ parapedire śivāśa ca bhayavedinyò nedura dīptasvarā bhṛśama senāpatye yadā rājā gāṅgeyama abhiṣiktavāna tadaitānya ugrarūpāṇi abhavaña śataśò nṛpa tataḥ senāpatiṃ kṛtvā bhīṣmaṃ parabalārdanama vācayitvā davijaśreṣṭhāna niṣkaira gòbhiśa ca bhūriśaḥ vardhamānò jayāśīrbhira niryayau sainikaira vṛtaḥ āpageyaṃ puraskṛtya bharātṛbhiḥ sahitasa tadā sakandhāvāreṇa mahatā kurukṣetraṃ jagāma ha parikramya kurukṣetraṃ karṇena saha kauravaḥ śibiraṃ māpayāma āsa same deśe narādhipaḥ madhurānūṣare deśe parabhūtayavasendhane yathaiva hāstinapuraṃ tadvaca chibirama ābabhau [ja] āpageyaṃ mahātmānaṃ bhīṣmaṃ śastrabhṛtāṃ varama pitāmahaṃ bhāratānāṃ dhavajaṃ sarvamahīkṣitāma bṛhaspatisamaṃ buddhyā kaṣamayā pṛthivīsamama samudrama iva gāmbhīrye himavantama iva sathitama parajāpatima ivaudārye tejasā bhāskaròpamama mahendrama iva śatrūṇāṃ dhavaṃsanaṃ śaravṛṣṭibhiḥ raṇayajñe paratibhaye savābhīle lòmaharṣaṇe dīkṣitaṃ cirarātrāya śarutā rājā yudhiṣṭhiraḥ kima abravīna mahābāhuḥ sarvadharmaviśāradaḥ bhīmasenārjunau vāpi kṛṣṇò vā paratyapadyata āpada dharmārthakuśalò mahābuddhira yudhiṣṭhiraḥ sarvāna bharātṝna samānīya vāsudevaṃ ca sātvatama uvāca vadatāṃ śareṣṭhaḥ sāntvapūrvama idaṃ vacaḥ paryākrāmata sainyāni yata tāsa tiṣṭhata daṃśitāḥ pitāmahena vò yuddhaṃ pūrvama eva bhaviṣyati tasmāta saptasu senāsu paraṇetṝna mama paśyata yathārhati bhavāna vaktuma asmina kāla upasthite tathedama arthavada vākyama uktaṃ te bharatarṣabha ròcate me mahābāhò kariyatāṃ yada anantarama nāyakāsa tava senāyāma abhiṣicyantu sapta vai tatò darupadama ānāyya virāṭaṃ śinipuṃgavama dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāñcālyaṃ dhṛṣṭaketuṃ ca pārthivama śikhaṇḍinaṃ ca pāñcālyaṃ sahadevaṃ ca māgadhama etāna sapta mahaiṣvāsāna vīrāna yuddhābhinandinaḥ senā paraṇetṝna vidhivada abhyaṣiñcada yudhiṣṭhiraḥ sarvasenāpatiṃ cātra dhṛṣṭadyumnama upādiśata daròṇānta hetòra utpannò ya iddhāña jātavedasaḥ sarveṣāma eva teṣāṃ tu samastānāṃ mahātmanāma senāpatipatiṃ cakre guḍākeśaṃ dhanaṃjayama arjunasyāpi netā ca saṃyantā cava vājināma saṃkarṣaṇānujaḥ śarīmāna mahābuddhira janārdanaḥ tada dṛṣṭvòpasthitaṃ yuddhaṃ samāsannaṃ mahātyayama parāviśada bhavanaṃ rājñaḥ pāṇḍavasya halāyudhaḥ sahākrūraprabhṛtibhira gada sāmbòlmukādibhiḥ raukmiṇeyāhuka sutaiśa cārudeṣṇa purògamaiḥ vṛṣṇimukhyaira abhigataira vayāghraira iva balòtkaṭaiḥ abhiguptò mahābāhura marudbhira iva vāsavaḥ nīlakauśeya vasanaḥ kaulāsa śikharòpamaḥ siṃhakhela gatiḥ śarīmāna madaraktānta lòcanaḥ taṃ dṛṣṭvā dharmarājaśa ca keśavaśa ca mahādyutiḥ udatiṣṭhata tadā pārthò bhīmakarmā vṛkòdaraḥ gāṇḍīvadhanvā ye cānye rājānasa tatra ke cana pūjayāṃ cakrura abhyetya te sama sarve halāyudhama tatasa taṃ pāṇḍavò rājā kare pasparśa pāṇinā vāsudeva purògāsa tu sarva evābhyavādayana virāṭadrupadau vṛddhāva abhivādya halāyudhaḥ yudhiṣṭhireṇa sahita upāviśada ariṃdamaḥ tatasa teṣūpaviṣṭeṣu pārthiveṣu samantataḥ vāsudevama abhiprekṣya rauhiṇeyò 'bhayabhāṣata bhavitāyaṃ mahāraudrò dāruṇaḥ puruṣakṣayaḥ diṣṭama etada dharuvaṃ manye na śakyama ativartituma asmāda yuddhāta samuttīrṇāna api vaḥ sasuhṛjjanāna arògāna akṣataira dehaiḥ paśyeyama iti me matiḥ sametaṃ pārthivaṃ kaṣatraṃ kālapakvama asaṃśayama vimardaḥ sumahāna bhāvī māṃsaśòṇitakardamaḥ uktò mayā vāsudevaḥ punaḥ punara upahvare saṃbandhiṣu samāṃ vṛttiṃ vartasva madhusūdana pāṇḍavā hi yathāsmākaṃ tathā duryòdhanò nṛpaḥ tasyāpi kariyatāṃ yuktyā saparyeti punaḥ punaḥ taca ca me nākaròda vākyaṃ tavadarthe madhusūdanaḥ niviṣṭaḥ sarvabhāvena dhanaṃjayama avekṣya ca dharuvò jayaḥ pāṇḍavānāma iti me niścitā matiḥ tathā haya abhiniveśò 'yaṃ vāsudevasya bhārata na cāhama utsahe kṛṣṇama ṛte lòkama udīkṣituma tatò 'hama anuvartāmi keṣavasya cikīrṣitama ubhau śiṣyau hi me vīrau gadāyuddhaviśāradau tulyasnehò 'samya atò bhīme tathā duryòdhane nṛpe tasmāda yāsyāmi tīrthāni sarasvatyāniṣevituma na hi śakṣyāmi kauravyāna naśyamānāna upekṣituma evama uktvā mahābāhura anujñātaśa ca pāṇḍavaiḥ tīrthayātrāṃ yayau rāmò nivartya madhusūdanama [va] etasminna eva kāle tu bhīṣmakasya mahātmanaḥ hiraṇyalòmnò nṛpateḥ sākṣāda indra sakhasya vai āhṛtīnāma adhipatera bhòjasyātiyaśasvinaḥ dākṣiṇātya pateḥ putrò dikṣu rukmīti viśrutaḥ yaḥ kiṃpuruṣa siṃhasya gandhamādanavāsinaḥ śiṣyaḥ kṛtsnaṃ dhanurvedaṃ catuṣpādama avāptavāna yò māhendraṃ dhanura lebhe tulyaṃ gāṇḍīvatejasā śārṅgeṇa ca mahābāhuḥ saṃmitaṃ divyama akṣayama tarīṇya evaitāni divyāni dhanūṃṣi divi cāriṇāma vāruṇaṃ gāṇḍivaṃ tatra māhendraṃ vijayaṃ dhanuḥ śārṅgaṃ tu vaiṣṇavaṃ parāhura divyaṃ tejòmayaṃ dhanuḥ dhārayāma āsa yata kṛṣṇaḥ parasenā bhayāvahama gāṇḍīvaṃ pāvakāla lebhe khāṇḍave pākaśāsaniḥ darumāda rukmī mahātejā vijayaṃ paratyapadyata saṃchidya mauravāna pāśāna nihatya murama ojasā nirjitya narakaṃ bhaumama āhṛtya paṇi kuṇḍale ṣòḍaśa satrīsahasrāṇi ratnāni vividhāni ca paratipede hṛṣīkeśaḥ śārṅgaṃ ca dhanura uttamama rukmī tu vijayaṃ labdhvā dhanura meghasamasvanama vibhīṣayanna iva jagata pāṇḍavāna abhyavartata nāmṛṣyata purā yò 'sau savabāhubaladarpitaḥ rukmiṇyā haraṇaṃ vīrò vāsudevena dhīmatā kṛtvā paratijñāṃ nāhatvā nivartiṣyāmi keśavama tatò 'navadhāvada vārṣṇeyaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varama senayā caturaṅgiṇyā mahatyā dūrapātayā vicitrāyudha varmiṇyā gaṅgayeva paravṛddhayā sa samāsādya vārṣṇeyaṃ gònānāma īśvaraṃ parabhuma vayaṃsitò varīḍitò rājanna ājagāma sa kuṇḍinama yatraiva kṛṣṇena raṇe nirjitaḥ paravīrahā tatra bhòjakaṭaṃ nāma cakre nagarama uttamama sainyena mahatā tena parabhūtagajavājinā puraṃ tada bhuvi vikhyātma nāmna bhòjakaṭaṃ nṛpa sa bhòjarājaḥ sainyena mahatā parivāritaḥ akṣauhiṇyā mahāvīryaḥ pāṇḍavāna samupāgamata tataḥ sa kavacī khaḍgī śarī dhanvī talī rathī dhavajenāditya varṇena paraviveśa mahācamūma viditaḥ pāṇḍaveyānāṃ vāsudeva pariyepsayā yudhiṣṭhirasa tu taṃ rājā paratyudgamyābhyapūjayata sa pūjitaḥ pāṇḍusutaira yathānyāyaṃ susatkṛtaḥ paratipūjya ca tāna sarvāna viśrāntaḥ saha sainikaḥ uvāca madhye vīrāṇāṃ kuntīputraṃ dhanaṃjayama sahāyò 'sami sathitò yuddhe yadi bhītò 'si pāṇḍava kariṣyāmi raṇe sāhyama asahyaṃ tava śatrubhiḥ na hi me vikrame tulyaḥ pumāna astīha kaśa cana nihatya samare śatrūṃsa tava dāsyāmi phalguna itya uktò dharmarājasya keśavasya ca saṃnidhau śṛṇvatāṃ pārthivendrāṇāma anyeṣāṃ caiva sarvaśaḥ vāsudevama abhiprekṣya dharmarājaṃ ca pāṇḍavama uvāca dhīmāna kaunteyaḥ parahasya sakhipūrvakama yudhyamānasya me vīra gandharvaiḥ sumahābalaiḥ sahāyò ghòṣayātrāyāṃ kasa tadāsīta sakhā mama tathā paratibhaye tasmina devadānava saṃkule khāṇḍave yudhyamānasya kaḥ sahāyasa tadābhavata nivātakavacaira yuddhe kālakeyaiśa ca dānavaiḥ tatra me yudhyamānasya kaḥ sahāyasa tadābhavata tathā virāṭanagare kurubhiḥ saha saṃgare yudhyatò bahubhisa tāta kaḥ sahāyò 'bhavana mama upajīvya raṇe rudraṃ śakraṃ vaiśvaraṇaṃ yamama varuṇaṃ pāvakaṃ caiva kṛpaṃ daròṇaṃ ca mādhavama dhārayana gāṇḍivaṃ divyaṃ dhanusa tejòmayaṃ dṛḍhama akṣayya śarasaṃyuktò divyāstraparibṛṃhitaḥ kauravāṇāṃ kule jātaḥ pāṇḍòḥ putrò viśeṣataḥ daròṇaṃ vayapadiśaña śiṣyò vāsudevasahāyavāna kathama asmadvidhò barūyāda bhītò 'satītya ayaśaskarama vacanaṃ naraśārdūla vajrāyudhama api savayama nāsmi bhītò mahābāhò sahāyārthaśa ca nāsti me yathākāmaṃ yathāyògaṃ gaccha vānyatra tiṣṭha vā vinivartya tatò rukmī senāṃ sāgarasaṃnibhāma duryòdhanama upāgacchata tathaiva bharatarṣabha tathaiva cābhigamyainama uvāca sa narādhipaḥ paratyākhyātaśa ca tenāpi sa tadā śūramāninā davāva eva tu mahārāja tasmāda yuddhāda vayapeyatuḥ rauhiṇeyaśa ca vārṣṇeyò rukmī ca vasudhādhipaḥ gate rāme tīrthayātrāṃ bhīṣmakasya sute tathā upāviśana pāṇḍaveyā mantrāya punara eva hi samitira dharmarājasya sā pārthiva samākulā śuśubhe tārakā citrā dayauśa candreṇeva bhārata [ja] tathā vayūḍheṣva anīkeṣu kurukṣetre davijarṣabha kima akurvanta kuravaḥ kālenābhipracòditāḥ tathā vayūḍheṣva anīkeṣu yata teṣu bharatarṣabha dhṛtarāṣṭrò mahārāja saṃjayaṃ vākyama abravīta ehi saṃjaya me sarvama ācakṣvānavaśeṣataḥ senāniveśe yadvṛttaṃ kurupāṇḍavasenayòḥ diṣṭama eva paraṃ manye pauruṣaṃ cāpya anarthakama yada ahaṃ jānamānò 'pi yuddhadòṣāna kaṣayòdayāna tathāpi nikṛtiprajñaṃ putraṃ durdyūta devinama na śaknòmi niyantuṃ vā kartuṃ vā hitama ātmanaḥ bhavatya eva hi me sūta buddhira dòṣānudarśinī duryòdhanaṃ samāsādya punaḥ sā parivartate evaṃgate vai yada bhāvi tada bhaviṣyati saṃjaya kaṣatradharmaḥ kila raṇe tanutyāgò 'bhipūjitaḥ tavada yuktò 'yama anupraśnò mahārāja yathārhasi na tu duryòdhane dòṣama imama āsaktuma arhasi śṛṇuṣvānavaśeṣeṇa vadatò mama pārthiva ya ātmanò duścaritāda aśubhaṃ parāpnuyāna naraḥ enasā na sa daivaṃ vā kālaṃ vā gantuma arhati mahārāja manuṣyeṣu nindyaṃ yaḥ sarvama ācareta sa vadhyaḥ sarvalòkasya ninditāni samācarana nikārā manujaśreṣṭha pāṇḍavaisa tavatpratīkṣayā anubhūtāḥ sahāmātyaira nikṛtaira adhidevane hayānāṃ ca gajānāṃ ca rājñāṃ cāmitatejasāma vaiśasaṃ samare vṛttaṃ yata tana me śṛṇu sarvaśaḥ sathirò bhūtvā mahārāja sarvalòkakṣayòdayama yathā bhūtaṃ mahāyuddhe śarutvā mā vimanā bhava na haya eva kartā puruṣaḥ karmaṇòḥ śubhapāpayòḥ asvatantrò hi puruṣaḥ kāryate dāru yantravata ke cida īśvara nirdiṣṭāḥ ke cida eva yadṛcchayā pūrvakarmabhira apya anye taraidhama etada vikṛṣyate [sa] hiraṇvatyāṃ niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu duryòdhanò mahārāja karṇena saha bhārata saubalena ca rājendra tathā duḥśāsanena ca āhūyòpahvare rājanna ulūkama idama abravīta ulūka gaccha kaitavya pāṇḍavāna saha sòmakāna gatvā mama vacò barūhi vāsudevasya śṛṇvataḥ idaṃ tata samanuprāptaṃ varṣapūgābhicintitama pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca yuddhaṃ lòkabhayaṃkarama yada etata katthanā vākyaṃ saṃjayò mahada abravīta madhye kurūṇāṃ kaunteya tasya kālò 'yama āgataḥ yathā vaḥ saṃpratijñātaṃ tata sarvaṃ kariyatāma iti amarṣaṃ rājyaharaṇaṃ vanavāsaṃ ca pāṇḍava daraupadyāśa ca parikleśaṃ saṃsmarana puruṣò bhava yadarthaṃ kaṣatriyā sūte garbhaṃ tada idama āgatama balaṃ vīryaṃ ca śauryaṃ ca paraṃ cāpya astralāghavama pauruṣaṃ darśayana yuddhe kòpasya kuru niṣkṛtima parikliṣṭasya dīnasya dīrghakālòṣitasya ca na saphuṭeda dhṛdayaṃ kasya aiśvaryāda bharaṃśitasya ca kule jātasya śūrasya paravitteṣu gṛdhyataḥ ācchinnaṃ rājyama ākramya kòpaṃ kasya na dīpayeta yata tada uktaṃ mahada vākyaṃ karmaṇā tada vibhāvyatāma akarmaṇā katthitena santaḥ kupuruṣaṃ viduḥ amitrāṇāṃ vaśe sathānaṃ rājyasya ca punara bhavaḥ davāva arthau yudhyamānasya tasmāta kuruta pauruṣama asmāna vā tavaṃ parājitya paraśādhi pṛthivīma imāma atha vā nihatò 'samābhira vīralòkaṃ gamiṣyasi rāṣṭrāta paravrājanaṃ kaleśaṃ vanavāsaṃ ca pāṇḍava kṛṣṇāyāśa ca parikleśaṃ saṃsmarana puruṣò bhava apriyāṇāṃ ca vacane paravrajatsu punaḥ punaḥ amarṣaṃ darśayādya tavama amarṣò haya eva pauruṣama karòdhò balaṃ tathā vīryaṃ jañānayògò 'satralāghavama iha te pārtha dṛśyantāṃ saṃgrāme puruṣò bhava taṃ ca tūbarakama mūḍhaṃ bahva āśinama avidyakama ulūka madvacò barūyā asakṛda bhīmasenakama aśaktenaiva yaca chaptaṃ sabhāmadhye vṛkòdara duḥśāsanasya rudhiraṃ pīyatāṃ yadi śakyate lòhābhihārò nirvṛttaḥ kurukṣetrama akardamama puṣṭāsa te 'śavā bhṛtā yòdhāḥ śavò yudhyasva sakeśavaḥ [sa] senāniveśaṃ saṃprāpya kaitavyaḥ pāṇḍavasya ha samāgataḥ pāṇḍaveyaira yudhiṣṭhirama abhāṣata abhijñò dūtavākyānāṃ yathòktaṃ baruvatò mama duryòdhana samādeśaṃ śarutvā na karòddhuma arhasi ulūka na bhayaṃ te 'sati barūhi tavaṃ vigatajvaraḥ yana mataṃ dhārtarāṣṭrasya lubdhasyādīrgha darśinaḥ tatò dayutimatāṃ madhye pāṇḍavānāṃ mahātmanāma sṛñjayānāṃ ca sarveṣāṃ kṛṣṇasya ca yaśasvinaḥ darupadasya saputrasya virāṭasya ca saṃnidhau bhūmipānāṃ ca sarveṣāṃ madhye vākyaṃ jagāda ha idaṃ tavāma abravīda rājā dhārtarāṣṭrò mahāmanāḥ śṛṇvatāṃ kuruvīrāṇāṃ tana nibòdha narādhipa parājitò 'si dayūtena kṛṣṇā cānāyitā sabhāma śakyò 'marṣò manuṣyeṇa kartuṃ puruṣamāninā davādaśaiva tu varṣāṇi vane dhiṣṇyāda vivāsitāḥ saṃvatsaraṃ virāṭasya dāsyama āsthāya còṣitāḥ amarṣaṃ rājyaharaṇaṃ vanavāsaṃ ca pāṇḍava daraupadyāśa ca parikleśaṃ saṃsmarana puruṣò bhava aśaktena ca yaca chaptaṃ bhīmasenena pāṇḍava duḥśāsanasya rudhiraṃ pīyatāṃ yadi śakyate lòhābhihārò nirvṛttaḥ kurukṣetrama akardamama samaḥ panthā bhṛtā yòdhāḥ śavò yudhyasva sakeśavaḥ asamāgamya bhīṣmeṇa saṃyuge kiṃ vikatthase ārurukṣura yathā mandaḥ parvataṃ gandhamādanama daròṇaṃ ca yudhyatāṃ śareṣṭhaṃ śacīpatisamaṃ yudhi ajitvā saṃyuge pārtha rājyaṃ kathama ihecchasi barāhme dhanuṣi cācāryaṃ vedayòra antaraṃ davayòḥ yudhi dhuryama avikṣòbhyama anīka dharama acyutama daròṇaṃ mòhāda yudhā pārtha yaja jigīṣasi tana mṛṣā na hi śuśruma vātena meruma unmathitaṃ girima anilò vā vahena meruṃ dayaura vāpi nipatena mahīma yugaṃ vā parivarteta yadya evaṃ sayāda yathāttha māma kò haya ābhyāṃ jīvitākāṅkṣī parāpyāstrama arimardanama gajò vājī narò vāpi punaḥ savasti gṛhāna varajeta kathama ābhyāma abhidhyātaḥ saṃsṛṣṭò dāruṇena vā raṇe jīvana mimucyeta padā bhūmima upaspṛśana kiṃ darduraḥ kūpaśayò yathemāṃ; na budhyase rājacamūṃ sametāma durādharṣāṃ deva camū parakāśāṃ; guptāṃ narendraisa taridaśaira iva dayāma parācyaiḥ paratīcyaira atha dākṣiṇātyaira; udīcyakāmbòjaśakaiḥ khaśaiśa ca śālvaiḥ samatsyaiḥ kurumadhyadeśaira; malecchaiḥ pulindaira daraviḍāndhra kāñcyaiḥ nānājanaughaṃ yudhi saṃpravṛddhaṃ; gāṅgaṃ yathā vegama avāraṇīyama māṃ ca sathitaṃ nāgabalasya madhye; yuyutsase mandakima alpabuddhe itya evama uktvā rājānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhirama abhyāvṛtya punara jiṣṇuma ulūkaḥ paratyabhāṣata akatthamānò yudhyasva katthase 'rajuna kiṃ bahu paryāyāta siddhira etasya naitata sidhyati katthanāta yadīdaṃ katthanāta sidhyeta karma lòke dhanaṃjaya sarve bhaveyuḥ siddhārthā bahu kattheta durgataḥ jānāmi te vāsudevaṃ sahāyaṃ; jānāmi te gāṇḍivaṃ tālamātrama jānāmya etata tavādṛśò nāsti; yòdhā rājyaṃ ca te jānamānò harāmi na tu paryāya dharmeṇa siddhiṃ parāpnòti bhūyasīma manasaiva hi bhūtāni dhātā parakurute vaśe tarayòdaśa samā bhuktaṃ rājyaṃ vilapatasa tava bhūyaśa caiva paraśāsiṣye nihatya tavāṃ sabāndhavama kava tadā gāṇḍivaṃ te 'bhūda yata tavaṃ dāsapaṇe jitaḥ kava tadā bhīmasenasya balama āsīca ca phalguna sagadāda bhīmasenāca ca pārthāca caiva sagāṇḍivāta na vai mòkṣasa tadā vò 'bhūda vinā kṛṣṇāma aninditāma sā vò dāsyaṃ samāpannāna mòkṣayāma āsa bhāminī amānuṣya samāyuktāna dāsya karmaṇya avasthitāna avòcaṃ yata ṣaṇḍhatilāna ahaṃ vasa tathyama eva tata dhṛtā hi veṇī pārthena virāṭanagare tadā sūdakarmaṇi ca śarāntaṃ virāṭasya mahānase bhīmasenena kaunteya yaca ca tana mama pauruṣama evama eva sadā daṇḍaṃ kaṣatriyāḥ kaṣatriye dadhuḥ śareṇyāṃ kakṣyāṃ ca veṇyāṃ ca saṃyuge yaḥ palāyate na bhayāda vāsudevasya na cāpi tava phalguna rājyaṃ paratipradāsyāmi yudhyasva saha keśavaḥ na māyā hīndra jālaṃ vā kuhakā vā vibhīṣaṇī āttaśastrasya me yuddhe vahanti paratigarjanāḥ vāsudeva sahasraṃ vā phalgunānāṃ śatāni vā āsādya māma amògheṣuṃ daraviṣyanti diśò daśa saṃyugaṃ gaccha bhīṣmeṇa bhindhi tavaṃ śirasā girima parataremaṃ mahāgādhaṃ bāhubhyāṃ puruṣòdadhima śāradvata mahīmānaṃ viviṃśati jhaṣākulama bṛhadbalasamuccālaṃ saumadatti timiṃgilama duḥśāsanaughaṃ śala śalya matsyaṃ; suṣeṇa citrāyudhanāganakrama jayadrathādriṃ purumitra gādhaṃ; durmarṣaṇòdaṃ śakuniprapātama śastraughama akṣayyama atipravṛddhaṃ; yadāvagāhya śaramanaṣṭacetāḥ bhaviṣyasi tavaṃ hatasarvabāndhavasa; tadā manasa te paritāpama eṣyati tadā manasa te taridivāda ivāśucera; nivartatāṃ pārtha mahī paraśāsanāta rājyaṃ paraśāstuṃ hi sudurlabhaṃ tavayā; bubhūṣatā savarga ivātapasvinā [sa] ulūkasa tava arjunaṃ bhūyò yathòktaṃ vākyama abravīta āśīviṣama iva karuddhaṃ tudana vākyaśalākayā tasya tada vacanaṃ śarutvā ruṣitāḥ pāṇḍavā bhṛśama parāga eva bhṛśasaṃkruddhāḥ kaitavyena paradharṣitāḥ nāsaneṣva avatiṣṭhanta bahūṃśa caiva vicikṣipuḥ āśīviṣā iva karuddhā vīkṣāṃ cakruḥ parasparama avākśirā bhīmasenaḥ samudaikṣata keśavama netrābhyāṃ lòhitāntābhyāma āśīviṣa iva śavasana ārtaṃ vātātmajaṃ dṛṣṭvā karòdhenābhihataṃ bhṛśama utsmayanna iva dāśārhaḥ kaitavyaṃ paratyabhāṣata parayāhi śīghraṃ kaitavya barūyāśa caiva suyòdhanama śarutaṃ vākyaṃ gṛhītò 'rathò mataṃ yata te tathāstu tata madvacaśa cāpi bhūyasa te vaktavyaḥ sa suyòdhanaḥ śava idānīṃ paradṛśyethāḥ puruṣò bhava durmate manyase yaca ca mūḍha tavaṃ na yòtsyati janārdanaḥ sārathyena vṛtaḥ pārthaira iti tavaṃ na bibheṣi ca jaghanyakālama apya etada bhaveda yata sarvapārthivāna nirdaheyama ahaṃ karòdhāta kṛṇānīva hutāśanaḥ yudhiṣṭhira niyògāta tu phalgunasya mahātmanaḥ kariṣye yudhyamānasya sārathyaṃ viditātmanaḥ yadya utpatasi lòkāṃsa tarīna yadya āviśasi bhūtalama tatra tatrārjuna rathaṃ parabhāte darakṣyase 'garataḥ yaca cāpi bhīmasenasya manyase mòghagarjitama duḥśāsanasya rudhiraṃ pītama itya avadhāryatāma na tavāṃ samīkṣate pārthò nāpi rājā yudhiṣṭhiraḥ na bhīmasenò na yamau paratikūlaprabhāṣiṇama [sa] duryòdhanasya tada vākyaṃ niśamya bharatarṣabhaḥ netrābhyāma atitāmrābhyāṃ kaitavyaṃ samudaikṣata sa keśavama abhiprekṣya guḍākeśò mahāyaśāḥ abhyabhāṣata kaitavyaṃ paragṛhya vipulaṃ bhujama savavīryaṃ yaḥ samāśritya samāhvayati vai parāna abhītaḥ pūrayaña śaktiṃ sa vai puruṣa ucyate paravīryaṃ samāśritya yaḥ samāhvayate parāna kaṣatrabandhura aśaktatvāla lòke sa puruṣādhamaḥ sa tavaṃ pareṣāṃ vīryeṇa manyase vīryama ātmanaḥ savayaṃ kāpuruṣò mūḍhaḥ parāṃśa cakṣeptuma icchasi yasa tavaṃ vṛddhaṃ sarvarājñāṃ hitabuddhiṃ jitendriyama maraṇāya mahābuddhiṃ dīkṣayitvā vikatthase bhāvasa te viditò 'samābhira durbuddhe kulapāṃsana na haniṣyanti gaṅgeyaṃ pāṇḍavāghṛṇayeti ca yasya vīryaṃ samāśritya dhārtarāṣṭra vikatthase hantāsmi parathamaṃ bhīṣmaṃ miṣatāṃ sarvadhanvināma kaitavya gatvā bharatāna sametya; suyòdhanaṃ dhārtarāṣṭraṃ baravīhi tathetya āha arjunaḥ savyasācī; niśā vayapāye bhavitā vimardaḥ yada vò 'baravīda vākyama adīnasattvò; madhye kurūṇāṃ harṣayana satyasaṃdhaḥ ahaṃ hantā pāṇḍavānāma anīkaṃ; śālveyakāṃśa ceti mamaiṣa bhāraḥ hanyāma ahaṃ daròṇama ṛte hi lòkaṃ; na te bhayaṃ vidyate pāṇḍavebhyaḥ tatò hi te labdhatamaṃ ca rājyaṃ; kaṣayaṃ gatāḥ pāṇḍavāśa ceti bhāvaḥ sa darpapūrṇò na samīkṣase tavama; anarthama ātmanya api vartamānama tasmāda ahaṃ te parathamaṃ samūhe; hantā samakṣaṃ kuruvṛddhama eva sūryòdaye yuktasenaḥ patīkṣya; dhavajī rathī rakṣa ca satyasaṃdhama ahaṃ hi vaḥ paśyatāṃ davīpama enaṃ; rathāda bhīṣmaṃ pātayitāsmi bāṇaiḥ śavòbhūte katthanā vākyaṃ vijñāsyati suyòdhanaḥ arditaṃ śarajālena mayā dṛṣṭvā pitāmahama yada uktaśa ca sabhāmadhye puruṣò harasvadarśanaḥ karuddhena bhīmasenena bharātā duḥśāsanasa tava adharmajñò nityavairī pāpabuddhira nṛśaṃsakṛta satyāṃ paratijñāṃ nacirāda rakṣyase tāṃ suyòdhana abhimānasya darpasya karòdhapāruṣyayòsa tathā naiṣṭhuryasyāvalepasya ātmasaṃbhāvanasya ca nṛśaṃsatāyāsa taikṣṇyasya dharmavidveṣaṇasya ca adharmasyātivādasya vṛddhātikramaṇasya ca darśanasya ca vakrasya kṛtsnasyāpanayasya ca darakṣyasi tavaṃ phalaṃ tīvrama acireṇa suyòdhana vāsudeva davitīye hi mayi karuddhe narādhipa āśā te jīvite mūḍha rājye vā kena hetunā śānte bhīṣme tathā daròṇe sūtaputre ca pātite nirāśò jīvite rājye putreṣu ca bhaviṣyasi bharātṝṇāṃ nidhanaṃ dṛṣṭvā putrāṇāṃ ca suyòdhana bhīmasenena nihatò duṣkṛtāni samariṣyasi na davitīyāṃ paratijñāṃ hi paratijñāsyati keśavaḥ satyaṃ baravīmya ahaṃ haya etata sarvaṃ satyaṃ bhaviṣyati itya uktaḥ kaitavò rājaṃsa tada vākyama upadhārya ca anujñātò nivavṛte punara eva yathāgatama upāvṛtya tu pāṇḍubhyaḥ kaitavyò dhṛtarāṣṭrajama gatvā yathòktaṃ tata sarvama uvāca kurusaṃsadi keśavārjunayòra vākyaṃ niśamya bharatarṣabhaḥ duḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca śakuniṃ cābhyabhāṣata ājñāpayata rājñaśa ca balaṃ mitrabalaṃ tathā yathā parāgu dayāta sarvā yuktā tiṣṭhatya anīkinī tataḥ karṇa samādiṣṭā dūtāḥ paratvaritā rathaiḥ uṣṭravāmībhira apya anye sadaśvairśa ca mahājavaiḥ tūrṇaṃ pariyayuḥ senāṃ kṛtsnāṃ karṇasya śāsanāta ājñāpayantò rājñasa tāna yògaḥ parāga udayāda iti [sa] ulūkasya vacaḥ śarutvā kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ senāṃ niryāpayāma āsa dhṛṣṭadyumnapurògamāma padātinīṃ nāgavatīṃ rathinīma aśvavṛndinīma caturvidha balāṃ bhīmāma akampyāṃ pṛthivīma iva bhīmasenādibhira guptāṃ sārjunaiśa ca mahārathaiḥ dhṛṣṭadyumna vaśāṃ durgāṃ sāgarastimitòpamāma tasyāsa tava agre maheṣvāsaḥ pāñcālyò yuddhadurmadaḥ daròṇa parepsura anīkāni dhṛṣṭadyumnaḥ parakarṣati yathābalaṃ yathòtsāhaṃ rathinaḥ samupādiśata arjunaṃ sūtaputrāya bhīmaṃ duryòdhanāya ca aśvatthāmne ca nakulaṃ śaibyaṃ ca kṛtavarmaṇe saindhavāya ca vārṣṇeyaṃ yuyudhānama upādiśata śikhaṇḍinaṃ ca bhīṣmāya paramukhe samakalpayata sahadevaṃ śakunaye cekitānaṃ śalāya ca dhṛṣṭaketuṃ ca śalyāya gautamāyòttamaujasama daraupadeyāṃśa ca pañcabhyasa tarigartebhyaḥ samādiśata vṛṣasenāya saubhadraṃ śeṣāṇāṃ ca mahīkṣitāma samarthaṃ taṃ hi mene vai pārthāda abhyadhikaṃ raṇe evaṃ vibhajya yòdhāṃsa tāna pṛthaka ca saha caiva ha javālā varṇò maheṣvāsò daròṇama aṃśama akalpayata dhṛṣṭadyumnò maheṣvāsaḥ senāpatipatisa tataḥ vidhivada vayūḍhya medhāvī yuddhāya dhṛtamānasaḥ yathādiṣṭānya anīkāni pāṇḍavānāma ayòjayata jayāya pāṇḍuputrāṇāṃ yattasa tasthau raṇājire [dhṛ] paratijñāte phalgunena vadhe bhīṣmasya saṃjaya kima akurvanta me mandāḥ putrā duryòdhanādayaḥ hatama eva hi paśyāmi gāṅgeyaṃ pitaraṃ raṇe vāsudevasahāyena pārthena dṛḍhadhanvanā sa cāparimita parajñasa taca charutvā pārtha bhāṣitama kima uktavāna maheṣvāsò bhīṣmaḥ paraharatāṃ varaḥ senāpatyaṃ ca saṃprāpya kauravāṇāṃ dhuraṃdharaḥ kima aceṣṭata gāṅgeyò mahābuddhiparākramaḥ tatasa tata saṃjayasa tasmai sarvama eva nayavedayata yathòktaṃ kuruvṛddhena bhīṣmeṇāmita tejasā senāpatyama anuprāpya bhīṣmaḥ śāṃtanavò nṛpa duryòdhanama uvācedaṃ vacanaṃ harṣayanna iva namaskṛtvā kumārāya senānye śaktipāṇaye ahaṃ senāpatisa te 'daya bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ senā karmaṇya abhijñò 'sami vayūheṣu vividheṣu ca karma kārayituṃ caiva bhṛtāna apya abhṛtāṃsa tathā yātrā yāneṣu yuddheṣu labdhapraśamaneṣu ca bhṛśaṃ veda mahārāja yathā veda bṛhaspatiḥ vayūhāna api mahārambhāna daivagāndharva mānuṣāna taira ahaṃ mòhayiṣyāmi pāṇḍavāna vayetu te javaraḥ sò 'haṃ yòtsyāmi tattvena pālayaṃsa tava vāhinīma yathāvaca chāstratò rājana vayetu te mānasò javaraḥ na vidyate me gāṅgeya bhayaṃ devāsureṣva api samasteṣu mahābāhò satyama etada baravīmi te kiṃ punasa tavayi durdharṣe senāpatye vayavasthite daròṇe ca puruṣavyāghre sathite yuddhābhinandini bhavadbyāṃ puruṣāgryābhyāṃ sathitābhyāṃ vijayò mama na durlabhaṃ kuruśreṣṭha devarājyama api dharuvama rathasaṃkhyāṃ tu kārtsnyena pareṣāma ātmanasa tathā tathaivātirathānāṃ ca vettuma icchāmi kaurava pitāmahò hi kuśalaḥ pareṣāma ātmanasa tathā śaròtuma icchāmya ahaṃ sarvaiḥ sahaibhira vasudhādhipaiḥ gāndhāre śṛṇu rājendra rathasaṃkhyāṃ savake bale ye rathāḥ pṛthivīpāla tathaivātirathāśa ca ye bahūnīha sahasrāṇi parayutānya arbudāni ca rathānāṃ tava senāyāṃ yathāmukhyaṃ tu me śṛṇu bhavāna agre rathòdāraḥ saha sarvaiḥ sahòdaraiḥ duḥśāsanaprabhṛtibhira bharātṛbhiḥ śatasaṃmitaiḥ sarve kṛtapraharaṇāśa chedya bhedya viśāradāḥ rathòpasthe gajaskandhe gadāyuddhe 'si carmaṇi saṃyantāraḥ parahartāraḥ kṛtāstrā bhārasādhanāḥ iṣvastre daròṇaśiṣyāśa ca kṛpasya ca śaradvataḥ ete haniṣyanti raṇe pāñcālāna yuddhadurmadāna kṛtakilbiṣāḥ pāṇḍaveyaira dhārtarāṣṭrā manasvinaḥ tatò 'haṃ bharataśreṣṭha sarvasenāpatisa tava śatrūna vidhvaṃsayiṣyāmi kadarthī kṛtyapāṇḍavāna na tava ātmanò guṇāna vaktuma arhāmi viditò 'sami te kṛtavarmā tava atirathò bhòjaḥ paraharatāṃ varaḥ arthasiddhiṃ tava raṇe kariṣyati na saṃśayaḥ astravidbhira anādhṛṣyò dūrapātī dṛḍhāyudhaḥ haniṣyati rupūṃsa tubhyaṃ mahendrò dānavāna iva madrarājò maheṣvāsaḥ śalyò me 'tirathò mataḥ sapardhate vāsudevena yò vai nityaṃ raṇe raṇe bhāgineyāna nijāṃsa tayaktvā śalyasa te rathasattamaḥ eṣa yòtsyati saṃgrāme kṛṣṇaṃ cakragadādharama sāgaròrmi samaira vegaiḥ palāvayanna iva śātravāna bhūriśravāḥ kṛtāstraśa ca tava cāpi hitaḥ suhṛta saumadattira maheṣvāsò rathayūthapa yūthapaḥ balakṣayama amitrāṇāṃ sumahāntaṃ kariṣyati sindhurājò mahārāja matò me daviguṇò rathaḥ yòtsyate samare rājana vikrāntò rathasattamaḥ daraupadī haraṇe pūrvaṃ parikliṣṭaḥ sa pāṇḍavaiḥ saṃsmaraṃsa taṃ parikleśaṃ yòtsyate paravīharā etena hi tadā rājaṃsa tapa āsthāya dāruṇama sudurlabhò varò labdhaḥ pāṇḍavāna yòddhuma āhave sa eṣa rathaśārdūlasa tada vairaṃ saṃsmarana raṇe yòtsyate pāṇḍavāṃ satāta parāṇāṃsa tayaktvā sudustyajāna [bhīsma] sudakṣiṇasa tu kāmbòjò ratha ekaguṇò mataḥ tavārtha siddhima ākāṅkṣana yòtsyate samare paraiḥ etasya rathasiṃhasya tavārthe rājasattama parākramaṃ yathendrasya darakṣyanti kuravò yudhi etasya rathavaṃśò hi tigmavegaprahāriṇāma kāmbòjānāṃ mahārāja śalabhānāma ivāyatiḥ nīlò māhiṣmatī vāsī nīlavarma dharasa tava rathavaṃśena śatrūṇāṃ kadanaṃ vai kariṣyati kṛtavairaḥ purā caiva sahadevena pārthivaḥ yòtsyate satataṃ rājaṃsa tavārthe kurusattama vindānuvindāva āvantyau sametau rathasattamau kṛtinau samare tāta dṛḍhavīryaparākramau etau tau puruṣavyāghrau ripusainyaṃ paradhakṣyataḥ gadā parāsāsinārācaisa tòmaraiśa ca bhujacyutaiḥ yuddhābhikāmau samare karīḍantāva iva yūthapau yūthamadhye mahārāja vicarantau kṛtāntavata tarigartā bharātaraḥ pañca rathòdārā matā mama kṛtavairāśa ca pārthena virāṭanagare tadā makarā iva rājendra samuddhata taraṅgiṇīma gaṅgāṃ vikṣòbhayiṣyanti pārthānāṃ yudhi vāhinīma te rathāḥ pañca rājendra yeṣāṃ satyarathò mukhama ete yòtsyanti samare saṃsmarantaḥ purā kṛtama vayalīkaṃ pāṇḍaveyena bhīmasenānujena ha diśò vijayatā rājaña śavetavāhena bhārata te haniṣyanti pārthānāṃ samāsadya mahārathāna varāna varāna maheṣvāsāna kaṣatriyāṇāṃ dhuraṃdharāḥ lakṣmaṇasa tava putrasa tu tathā duḥśāsanasya ca ubhau tau puruṣavyāghrau saṃgrāmeṣva anivartinau taruṇau sukumārau ca rājaputrau tarasvinau yuddhānāṃ ca viśeṣajñau paraṇetārau ca sarvaśaḥ rathau tau rathaśārdūla matau me rathasattamau kaṣatradharmaratau vīrau mahata karma kariṣyataḥ daṇḍadhārò mahārāja ratha ekò nararṣabhaḥ yòtsyate samaraṃ parāpya savena sainyena pālitaḥ bṛhadbalasa tathā rājā kausalyò rathasattamaḥ rathò mama matasa tāta dṛḍhavegaparākramaḥ eṣa yòtsyati saṃgrāme savāṃ camūṃ saṃpraharṣayana ugrāyudhò maheṣvāsò dhārtarāṣṭra hite rataḥ kṛpaḥ śāradvatò rājana rathayūthapa yūthapaḥ pariyāna parāṇāna parityajya paradhakṣyati ripūṃsa tava gautamasya maharṣera ya ācāryasya śaradvataḥ kārtikeya ivājeyaḥ śarastambāta sutò 'bhavata eṣa senāṃ bahuvidhāṃ vividhāyudhakārmukāma agnivata samare tāta cariṣyati vimardayana [bhīsma] śakunira mātulasa te 'sau ratha ekò narādhipa parasajya pāṇḍavaira vairaṃ yòtsyate nātra saṃśayaḥ etasya sainyā durdharṣāḥ samare 'paratiyāyinaḥ vikṛtāyudha bhūyiṣṭhā vāyuvegasamā jave daròṇaputrò maheṣvāsaḥ sarveṣāma ati dhanvināma samare citrayòdhī ca dṛḍhāstraśa ca mahārathaḥ etasya hi mahārāja yathā gāṇḍīvadhanvanaḥ śarāsanāda vinirmuktāḥ saṃsaktā yānti sāyakāḥ naiṣa śakyò mayā vīraḥ saṃkhyātuṃ rathasattamaḥ nirdaheda api lòkāṃsa tarīna icchanna eṣa mahāyaśāḥ karòdhasa tejaśa ca tapasā saṃbhṛtò ''śaramavāsinā daròṇenānugṛhītaśa ca divyaira astraira udāradhīḥ dòṣasa tava asya mahāna ekò yenaiṣa bharatarṣabha na me rathò nātirathò mataḥ pārthiva sattama jīvitaṃ pariyama atyarthama āyuṣa kāmaḥ sadā davijaḥ na haya asya sadṛśaḥ kaśa cida ubhayòḥ senayòra api hanyāda ekarathenaiva devānāma api vāhinīma vapuṣmāṃsa talaghòṣeṇa saphòṭayeda api parvatāna asaṃkhyeyaguṇò vīraḥ parahartā dāruṇadyutiḥ daṇḍapāṇira ivāsahyaḥ kālavata paracariṣyati yugāntāgnisamaḥ karòdhe siṃhagrīvò mahāmatiḥ eṣa bhārata yuddhasya pṛṣṭhaṃ saṃśamayiṣyati pitā tava asya mahātejā vṛddhò 'pi yuvabhira varaḥ raṇe karma mahata kartā tatra me nāsti saṃśayaḥ astravegānilòddhūtaḥ senā kaṣṇendhanòtthitaḥ pāṇḍuputrasya sainyāni paradhakṣyati jaye dhṛtaḥ rathayūthapa yūthānāṃ yūthapaḥ sa nararṣabhaḥ bhāradvājātmajaḥ kartā karma tīvraṃ hitāya vaḥ sarvamūrdhābhiṣiktānāma ācāryaḥ sathavirò guruḥ gaccheda antaṃ sṛñjayānāṃ pariyasa tava asya dhanaṃjayaḥ naiṣa jātu maheṣvāsaḥ pārthama akliṣṭakāriṇama hanyāda ācāryakaṃ dīptaṃ saṃsmṛtya guṇanirjitama śalāghatya eṣa sadā vīraḥ pārthasya guṇavistaraiḥ putrāda abhyadhikaṃ caiva bhāradvājò 'nupaśyati hanyāda ekarathenaiva devagandharvadānavāna ekībhūtāna api raṇe divyaira astraiḥ paratāpavāna pauravò rājaśārdūlasa tava rājana mahārathaḥ matò mama rathò vīra paravīra rathārujaḥ savena sainyena sahitaḥ paratapaña śatruvāhinīma paradhakṣyati sapāñcālāna kakṣaṃ kṛṣṇa gatira yathā satyavratò rathavarò rājaputrò mahārathaḥ tava rājana ripubale kālavata paracariṣyati etasya yòdhā rājendra vicitrakavacāyudhāḥ vicariṣyanti saṃgrāme nighnantaḥ śātravāṃsa tava vṛṣasenò rathāgryasa te karṇa putrò mahārathaḥ paradhakṣyati ripūṇāṃ te balāni balināṃ varaḥ jalasaṃdhò mahātejā rājana rathavarasa tava tayakṣyate samare parāṇāna māgadhaḥ paravīrahā eṣa yòtsyati saṃgrāme gajaskandhaviśāradaḥ rathena vā mahābāhuḥ kaṣapayaña śatruvāhinīma ratha eṣa mahārāja matò mama nararṣabhaḥ tavadarthe tayakṣyati parāṇāna saha sainyò mahāraṇe eṣa vikrāntayòdhī ca citrayòdhī ca saṃgare vītabhīśa cāpi te rājaña śātravaiḥ saha yòtsyate bāhlīkò 'tirathaśa caiva samare cānivartitā mama rājana matò yuddhe śūrò vaivasvatòpamaḥ na haya eṣa samaraṃ parāpya nivarteta kathaṃ cana yathā satatagò rājana nābhihatya parāna raṇe senāpatira mahārāja satyavāṃsa te mahārathaḥ raṇeṣva adbhutakarmā ca rathaḥ pararathārujaḥ etasya samaraṃ dṛṣṭvā na vayathāsti kathaṃ cana utsmayanna abhyupaitya eṣa parāna rathapathe sathitāna eṣa cāriṣu vikrāntaḥ karma satpuruṣòcitama kartā vimarde sumahata tavadarthe puruṣòttamaḥ alāyudhò rākṣasendraḥ karūrakarmā mahābalaḥ haniṣyati parāna rājana pūrvavairama anusmarana eṣa rākṣasasainyānāṃ sarveṣāṃ rathasattamaḥ māyāvī dṛḍhavairaśa ca samare vicariṣyati parāgjyòtiṣādhipò vīrò bhagadattaḥ paratāpavāna gajāṅkuśa dharaśreṣṭhò rathe caiva viśāradaḥ etena yuddhama abhavata purā gāṇḍīvadhanvanaḥ divasāna subahūna rājanna ubhayòra jaya gṛddhinòḥ tataḥ sakhāyaṃ gāndhāre mānayana pākaśāsanama akaròta saṃvidaṃ tena pāṇḍavena mahātmanā eṣa yòtsyati saṃgrāme gajaskandhaviśāradaḥ airāvata gatò rājā devānāma iva vāsavaḥ [bhīsma] acalò vṛṣakaśa caiva bharātarau sahitāva ubhau rathau tava durādharṣau śatrūna vidhvaṃsayiṣyataḥ balavantau naravyāghrau dṛḍhakròdhau parahāriṇau gāndhāramukhyau taruṇau darśanīyau mahābalau sakhā te dayitò nityaṃ ya eṣa raṇakarkaśaḥ paròtsāhayati rājaṃsa tavāṃ vigrahe pāṇḍavaiḥ saha paruṣaḥ katthanò nīcaḥ karṇò vaikartanasa tava mantrī netā ca bandhuśa ca mānī cātyantama ucchritaḥ eṣa naiva rathaḥ pūrṇò nāpya evātirathò nṛpa viyuktaḥ kavacenaiṣa sahajena vicetanaḥ kuṇḍalābhyāṃ ca divyābhyāṃ viyuktaḥ satataṃ dhṛṇī abhiśāpāca ca rāmasya barāhmaṇasya ca bhāṣaṇāta karaṇānāṃ viyògāca ca tena me 'radharathò mataḥ naiṣa phalgunama āsādya punara jīvana vimòkṣyate [sa] tatò 'baravīna mahābāhura daròṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ evama etada yathāttha tavaṃ na mithyāstīti kiṃ cana raṇe raṇe 'timānī ca vimukhaśa caiva dṛśyate ghṛṇī karṇaḥ paramādī ca tena me 'radharathò mataḥ etaca charutvā tu rādheyaḥ karòdhāda utphullalòcanaḥ uvāca bhīṣmaṃ rājendra tudana vāgbhiḥ paratòdavata pitāmaha yatheṣṭaṃ māṃ vākśaraira upakṛntasi anāgasaṃ sadā daveṣāda evama eva pade pade marṣayāmi ca tata sarvaṃ duryòdhanakṛtena vai tavaṃ tu māṃ manyase 'śaktaṃ yathā pāpuruṣaṃ tathā bhavāna ardharathò mahyaṃ matò nāstya atra saṃśayaḥ sarvasya jagataśa caiva gāṅgeya na mṛṣā vade kurūṇāma ahitò nityaṃ na ca rājāvabudhyate kò hi nāma samāneṣu rājasūdātta karmasu tejòvadhama imaṃ kuryāda vibhedayiṣura āhave yathā tavaṃ guṇanirdeśāda aparādhaṃ cikīrṣasi na hāyanaira na palitaira na vittaira na ca bandhubhiḥ mahārathatvaṃ saṃkhyātuṃ śakyaṃ kaṣatrasya kaurava balajyeṣṭhaṃ samṛtaṃ kaṣatraṃ mantrajyeṣṭhā davijātayaḥ dhanajyeṣṭhāḥ samṛtā vaiśyāḥ śūdrāsa tu vayasādhikāḥ yathecchakaṃ savayaṃ garāhāda rathāna atirathāṃsa tathā kāmadveṣasamāyuktò mòhāta parakurute bhavāna duryòdhana mahābāhò sādhu samyaga avekṣyatāma tayajyatāṃ duṣṭabhāvò 'yaṃ bhīṣmaḥ kilbiṣakṛta tava bhinnā hi senā nṛpate duḥsaṃdheyā bhavatya uta mailāpi puruṣavyāghra kima u nānā samutthitā eṣāṃ davaidhaṃ samutpannaṃ yòdhānāṃ yudhi bhārata tejòvadhò naḥ kariyate paratyakṣeṇa viśeṣataḥ rathānāṃ kava ca vijñānaṃ kava ca bhīṣmò 'lapacetanaḥ ahama āvārayiṣyāmi pāṇḍavānāma anīkinīma āsādya māma amògheṣuṃ gamiṣyanti diśò daśa pāṇḍavāḥ saha pañcālāḥ śārdūlaṃ vṛṣabhā iva kava ca yuddhavimardò vā mantrāḥ suvyāhṛtāni vā kava ca bhīṣmò gatavayā mandātmā kālamòhitaḥ sapardhate hi sadā nityaṃ sarveṇa jagatā saha na cānyaṃ puruṣaṃ kaṃ cina manyate mòghadarśanaḥ śaròtavyaṃ khalu vṛddhānāma iti śāstranidarśanama na tava evāpya ativṛddhānāṃ punara bālā hi te matāḥ ahama ekò haniṣyāmi pāṇḍavāna nātra saṃśayaḥ suyuddhe rājaśārdūla yaśò bhīṣmaṃ gamiṣyati kṛtaḥ senāpatisa tava eṣa tavayā bhīṣmò narādhipa senāpatiṃ guṇò gantā na tu yòdhāna kathaṃ cana nāhaṃ jīvati gāṅgeye yòtsye rājana kathaṃ cana hate tu bhīṣme yòdhāsmi sarvaira eva mahārathaiḥ [bhīsma] samudyatò 'yaṃ bhārò me sumahāna sāgaròpamaḥ dhārtarāṣṭrasya saṃgrāme varṣapūgābhicintitaḥ tasminna abhyāgate kāle paratapte lòmaharṣaṇe mithò bhedò na me kāryasa tena jīvasi sūtaja na haya ahaṃ nādya vikramya sathavirò 'pi śiśòsa tava yuddhaśraddhāṃ raṇe chindyāṃ jīvitasya ca sūtaja jāmadagnyena rāmeṇa mahāstrāṇi paramuñcatā na me vayathābhavata kā cita tavaṃ tu me kiṃ kariṣyasi kāmaṃ naitata paraśaṃsanti santò ''tamabalasaṃstavama vakṣyāmi tu tavāṃ saṃtaptò nihīna kulapāṃsana sametaṃ pārthivaṃ kaṣatraṃ kāśirājñaḥ savayaṃvare nirjityaika rathenaiva yata kanyāsa tarasā hṛtāḥ īdṛśānāṃ sahasrāṇi viśiṣṭānāma athò punaḥ mayaikena nirastāni sasainyāni raṇājire tavāṃ parāpya vairapuruṣaṃ kurūṇāma anayò mahāna upasthitò vināśāya yatasva puruṣò bhava yudhyasva pārthaṃ samare yena vispardhase saha darakṣyāmi tavāṃ vinirmuktama asmāda yuddhāta sudurmate tama uvāca tatò rājā dhārtarāṣṭrò mahāmanāḥ māma avekṣasva gāṅgeya kāryaṃ hi mahada udyatama cintyatāma idama evāgre mama niḥśreyasaṃ parama ubhāva api bhavantau me mahata karma kariṣyataḥ bhūyaśa ca śaròtuma icchāmi pareṣāṃ rathasattamāna ye caivātirathāsa tatra tathaiva rathayūthapāḥ balābalama amitrāṇāṃ śaròtuma icchāmi kaurava parabhātāyāṃ rajanyāṃ vai idaṃ yuddhaṃ bhaviṣyati ete rathāsa te saṃkhyātāsa tathaivātirathā nṛpa ya cāpya ardharathā rājana pāṇḍavānāma ataḥ śṛṇu yadi kautūhalaṃ te 'daya pāṇḍavānāṃ bale nṛpa rathasaṃkhyāṃ mahābāhò sahaibhira vasudhādhipaiḥ savayaṃ rājā rathòdāraḥ pāṇḍavaḥ kuntinandanaḥ agnivata samare tāta cariṣyati na saṃśayaḥ bhīmasenasa tu rājendra rathò 'ṣaṭa guṇasaṃmitaḥ nāgāyuta balò mānī tejasā na sa mānuṣaḥ mādrīputrau tu rathinau davāva eva puruṣarṣabhau aśvināva iva rūpeṇa tejasā ca samanvitau ete camūmukhagatāḥ samarantaḥ kaleśama ātmanaḥ rudravata paracariṣyanti tatra me nāsti saṃśayaḥ sarva eva mahātmānaḥ śālaskandhā ivòdgatāḥ parādeśenādhikāḥ pumbhira anyaisa te ca paramāṇataḥ siṃhasaṃhananāḥ sarve pāṇḍuputrā mahābalāḥ caritabrahma caryāśa ca sarve cātitapasvinaḥ harīmantaḥ puruṣavyāghrā vayāghrā iva balòtkaṭāḥ jave parahāre saṃmarde sarva evātimānuṣāḥ sarve jitamahīpālā diga jaye bharatarṣabha na caiṣāṃ puruṣāḥ ke cida āyudhāni gadāḥ śarāna viṣahanti sadā kartuma adhijyānya api kaurava udyantuṃ vā gadāṃ gurvīṃ śarāna vāpi parakarṣituma jave lakṣyasya haraṇe bhòjye pāṃsuvikarṣaṇe balaira api bhavantasa taiḥ sarva eva viśeṣitāḥ te te sainyaṃ samāsādya vayāghrā iva balòtkaṭāḥ vidhvaṃsayiṣyanti raṇe mā sama taiḥ saha saṃgamaḥ ekaikaśasa te saṃgrāme hanyuḥ sarvāna mahīkṣitaḥ paratyakṣaṃ tava rājendra rājasūye yathābhavata daraupadyāśa ca parikleśaṃ dayūte ca paruṣā giraḥ te saṃsmarantaḥ saṃgrāme vicariṣyanti kālavata lòhitākṣò guḍā keśò nārāyaṇa sahāyavāna ubhayòḥ senayòra vīra rathò nāstīha tādṛśaḥ na hi deveṣu vā pūrvaṃ dānaveṣūrageṣu vā rākṣaseṣva atha yakṣeṣu nareṣu kuta eva tu bhūtò 'tha va bhaviṣyò vā rathaḥ kaśa cina mayā śarutaḥ samāyuktò mahārāja yathā pārthasya dhīmataḥ vāsudevaśa ca saṃyantā yòdhā caiva dhanaṃjayaḥ gāṇḍīvaṃ ca dhanura divyaṃ te cāśvā vātaraṃhasaḥ abhedyaṃ kavacaṃ divyama akṣayyau ca maheṣudhī astragrāmaśa ca māhendrò raudraḥ kaubera eva ca yāmyaśa ca vāruṇaśa caiva gadāśa cògrapradarśanāḥ vajrādīni ca mukhyāni nānāpraharaṇāni vai dānavānāṃ sahasrāṇi hiraṇyapuravāsināma hatānya ekarathenājau kasa tasya sadṛśò rathaḥ eṣa hanyāda dhi saṃrambhī balavāna satyavikramaḥ tava senāṃ mahābāhuḥ savāṃ caiva paripālayana ahaṃ cainaṃ patyudiyāmācāryò vā dhanaṃjayama na tṛtīyò 'sati rājendra senayòra ubhayòra api ya enaṃ śaravarṣāṇi varṣantama udiyāda rathī jīmūta iva gharmānte mahāvātasamīritaḥ samāyuktasa tu kaunteyò vāsudevasahāyavāna taruṇaśa ca kṛtī caiva jīrṇāva āvāma ubhāva api etaca charutvā tu bhīṣmasya rājñāṃ dadhvaṃsire tadā kāñcanāṅgadinaḥ pīnā bhujāśa candanarūṣitāḥ manòbhiḥ saha sāvegaiḥ saṃsmṛtya ca purātanama sāmarthyaṃ pāṇḍaveyānāṃ yathā paratyakṣadarśanāta [bhīsma] daraupadeyā mahārāja sarve pañca mahārathāḥ vairāṭira uttaraśa caiva rathò mama mahāna mataḥ abhimanyura mahārāja rathayūthapa yūthapaḥ samaḥ pārthena samare vāsudevena vā bhaveta laghva astraśa citrayòdhī ca manasvī dṛḍhavikramaḥ saṃsmarana vai parikleśaṃ savapitura vikramiṣyati sātyakira mādhavaḥ śūrò rathayūthapa yūthapaḥ eṣa vṛṣṇipravīrāṇāma amarṣī jitasādhvasaḥ uttamaujāsa tathā rājana rathò mama mahāna mataḥ yudhāmanyuśa ca vikrāntò rathòdārò nararṣabhaḥ eteṣāṃ bahusāhasrā rathā nāgā hayāsa tathā yòtsyante te tanuṃ tayaktvā kuntīputra pariyepsayā pāṇḍavaiḥ saha rājendra tava senāsu bhārata agnimārutavada rājanna āhvayantaḥ parasparama ajeyau samare vṛddhau virāṭadrupadāva ubhau mahārathau mahāvīryau matau me puruṣarṣabhau vayòvṛddhāva api tu tau kaṣatradharmaparāyaṇau yatiṣyete paraṃ śaktyā sathitau vīra gate pathi saṃbandhakena rājendra tau tu vīryabalānvayāta ārya vṛttau maheṣvāsau sanehapāśasitāva ubhau kāraṇaṃ parāpya tu narāḥ sarva eva mahābhujāḥ śūrā vā kātarā vāpi bhavanti narapuṃgava ekāyanagatāva etau pārthena dṛḍhabhaktikau tayaktvā parāṇāna paraṃ śaktyā ghaṭitārau narādhipa pṛthaga akṣauhiṇībhyāṃ tāva ubhau saṃyati dāruṇau saṃbandhibhāvaṃ rakṣantau mahata karma kariṣyataḥ lòkavīrau maheṣvāsau tayaktātmānau ca bhārata paratyayamparirakṣantau mahata karma kariṣyataḥ [bhīsma] pāñcālarājasya sutò rājana parapuraṃjayaḥ śikhaṇḍī rathamukhyò me mataḥ pārthasya bhārata eṣa yòtsyati saṃgrāme nāśayana pūrvasaṃsthitima paraṃ yaśò viprathayaṃsa tava senāsu bhārata etasya bahulāḥ senāḥ pāñcālāśa ca parabhadrakāḥ tenāsau rathavaṃśena mahata karma kariṣyati dhṛṣṭadyumnaśa ca senānīḥ sarvasenāsu bhārata matò me 'tirathò rājana daròṇaśiṣyò mahārathaḥ eṣa yòtsyati saṃgrāme sūdayana vai parāna raṇe bhagavāna iva saṃkruddhaḥ pinākī yugasaṃkṣaye etasya tadrathānīkaṃ kathayanti raṇapriyāḥ bahutvāta sāgaraprakhyaṃ devānāma iva saṃyuge kaṣatradharmā tu rājendra matò me 'radharathò nṛpa dhṛṣṭadyumnasya tanayò bālyāna nātikṛta śaramaḥ śiśupāla sutò vīraśa cedirājò mahārathaḥ dhṛṣṭaketura maheṣvāsaḥ saṃbandhī pāṇḍavasya ha eṣa cedipatiḥ śūraḥ saha putreṇa bhārata mahārathenāsukaraṃ mahata karma kariṣyati kaṣatradharmaratò mahyaṃ mataḥ parapuraṃjayaḥ kaṣatradevasa tu rājendra pāṇḍaveṣu rathòttamaḥ jayantaśa cāmitaujāśa ca satyajica ca mahārathaḥ mahārathā mahātmānaḥ sarve pāñcāla sattamāḥ yòtsyante samare tāta saṃrabdhā iva kuñjarāḥ ajò bhòjaśa ca vikrāntau pāṇḍaveṣu mahārathau pāṇḍavānāṃ sahāyārthe paraṃ śakthyā yatiṣyataḥ śīghrāstrau citrayòddhārau kṛtinau dṛḍhavikramau kekayāḥ pañca rājendra bharātarò yuddhadurmadāḥ sarva ete rathòdārāḥ sarve lòhitaka dhavajāḥ kāśikaḥ sukumāraśa ca nīlò yaśa cāparò nṛpaḥ sūryadattaśa ca śaṅkhaśa ca madirāśvaśa ca nāmataḥ sarva ete rathòdārāḥ sarve cāhavalakṣaṇāḥ sarvāstraviduṣaḥ sarve mahātmānò matā mama vārdhakṣemira mahārāja rathò mama mahāna mataḥ citrāyudhaśa ca nṛpatira matò me rathasattamaḥ sa hi saṃgrāmaśòbhī ca bhaktaśa cāpi kirīṭinaḥ cekitānaḥ satyadhṛtiḥ pāṇḍavānāṃ mahārathau davāva imau puruṣavyāghau rathòdārau matau mama vayāghradattaśa ca rājendra candra senaśa ca bhārata matau mama rathòdārau pāṇḍavānāṃ na saṃśayaḥ senā binduśa ca rājendra karòdhahantā ca nāmataḥ yaḥ samò vāsudevena bhīmasenena cābhibhūḥ sa yòtsyatīha vikramya samare tava sainikaiḥ māṃ daròṇaṃ ca kṛpaṃ caiva yathā saṃmanyate bhavāna tathā sa samaraślāghī mantavyò rathasattamaḥ kāśyaḥ paramaśīghrāstraḥ śalāghanīyò rathòttamaḥ ratha ekaguṇò mahyaṃ mataḥ parapuraṃjayaḥ ayaṃ ca yudhi vikrāntò mantavyò 'ṣaṭa guṇò rathaḥ satyajita samaraślāghī darupadasyātmajò yuvā gataḥ sò 'tirathatvaṃ hi dhṛṣṭadyumnena saṃmitaḥ pāṇḍavānāṃ yaśaḥ kāmaḥ paraṃ karma kariṣyati anuraktaśa ca śūraśa ca rathò 'yama aparò mahāna pāṇḍya rājò mahāvīryaḥ pāṇḍavānāṃ dhuraṃdharaḥ dṛḍhadhanvā maheṣvāsaḥ pāṇḍavānāṃ rathòttamaḥ śareṇimāna kauravaśreṣṭha vasu dānaśa ca pārthivaḥ ubhāva etāva atirathau matau mama paraṃtapa [bhīsma] ròcamānò mahārāja pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ yòtsyate 'maravata saṃkhye parasainyeṣu bhārata purujita kuntibhòjaśa ca maheṣvāsò mahābalaḥ mātulò bhīmasenasya sa ca me 'tirathò mataḥ eṣa vīrò maheṣvāsaḥ kṛtī ca nipuṇaśa ca ha citrayòdhī ca śaktaśa ca matò me rathapuṃgavaḥ sa yòtsyati hi vikramya maghavāna iva dānavaiḥ yòdhāśa cāsya parikhyātāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ bhāgineya kṛte vīraḥ sa kariṣyati saṃgare sumahata karma pāṇḍūnāṃ sathitaḥ pariyahite nṛpaḥ bhaimasenira mahārāja haiḍimbò rākṣaseśvaraḥ matò me bahu māyāvī rathayūthapa yūthapaḥ yòtsyate samare tāta māyābhiḥ samarapriyaḥ ye cāsya rākṣasāḥ śūrāḥ sacivā vaśavartinaḥ ete cānye ca bahavò nānājanapadeśvarāḥ sametāḥ pāṇḍavasyārthe vāsudeva purògamāḥ ete parādhānyatò rājana pāṇḍavasya mahātmanaḥ rathāśa cātirathāśa caiva ye cāpya ardharathā matāḥ neṣyanti samare senāṃ bhīmāṃ yaudhiṣṭhirīṃ nṛpa mahendreṇeva vīreṇa pālyamānāṃ kirīṭinā taira ahaṃ samare vīra tavāma āyadbhira jayaiṣibhiḥ yòtsyāmi jayama ākāṅkṣanna atha vā nidhanaṃ raṇe pārthaṃ ca vāsudevaṃ ca cakragāṇḍīvadhāriṇau saṃdhyāgatāva ivārkendū sameṣye puruṣòttamau ye caiva te rathòdārāḥ pāṇḍuputrasya sainikāḥ saha sainyāna ahaṃ tāṃśa ca paratīyāṃ raṇamūrdhani ete rathāśa cātirathāśa ca tubhyaṃ; yathā paradhānaṃ nṛpa kīrtitā mayā tathā rājanna ardharathāśa ca ke cita; tathaiva teṣāma api kauravendra arjunaṃ vāsudevaṃ ca ye cānye tatra pārthivāḥ sarvāna āvārayiṣyāmi yāvada darakṣyāmi bhārata pāñcālyaṃ tu mahābāhò nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinama udyateṣuma abhiprekṣya paratiyudhyantama āhave lòkasa tada veda yada ahaṃ pituḥ pariyacikīrṣayā parāptaṃ rājyaṃ parityajya barahmacarye dhṛtavrataḥ citrāṅgadaṃ kauravāṇāma ahaṃ rājye 'bhayaṣecayama vicitravīryaṃ ca śiśuṃ yauvarājye 'bhayaṣecayama devavratatvaṃ vikhyāpya pṛthivyāṃ sarvarājasu naiva hanyāṃ satriyaṃ jātu na satrīpūrvaṃ kathaṃ cana sa hi satrīpūrvakò rājaña śikhaṇḍī yadi te śarutaḥ kanyā bhūtvā pumāña jātò na yòtsye tena bhārata sarvāṃsa tava anyāna haniṣyāmi pārthivāna bharatarṣabha yāna sameṣyāmi samare na tu kuntīsutāna nṛpa duryòdhana uvāca kimarthaṃ bharataśreṣṭha na hanyāsa tavaṃ śikhaṇḍinama udyateṣuma athò dṛṣṭvā samareṣva ātatāyinama pūrvama uktvā mahābāhò pāṇḍavāna saha sòmakaiḥ vadhiṣyāmīti gāṅgeya tana me barūhi pitāmaha bhīṣma uvāca śṛṇu duryòdhana kathāṃ sahaibhira vasudhādhipaiḥ yadarthaṃ yudhi saṃprekṣya nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinama mahārājò mama pitā śaṃtanura bharatarṣabhaḥ diṣṭāntaṃ parāpa dharmātmā samaye puruṣarṣabha tatò 'haṃ bharataśreṣṭha paratijñāṃ paripālayana citrāṅgadaṃ bharātaraṃ vai mahārājye 'bhayaṣecayama tasmiṃśa ca nidhanaṃ parāpte satyavatyā mate sathitaḥ vicitravīryaṃ rājānama abhyaṣiñcaṃ yathāvidhi mayābhiṣiktò rājendra yavīyāna api dharmataḥ vicitravīryò dharmātmā māma eva samudaikṣata tasya dārakriyāṃ tāta cikīrṣura ahama apya uta anurūpāda iva kulāda iti cintya manò dadhe tathāśrauṣaṃ mahābāhò tisraḥ kanyāḥ savayaṃvare rūpeṇāpratimāḥ sarvāḥ kāśirājasutāsa tadā ambā caivāmbikā caiva tathaivāmbālikāparā rājānaśa ca samāhūtāḥ pṛthivyāṃ bharatarṣabha ambā jayeṣṭhābhavata tāsāma ambikā tava atha madhyamā ambālikā ca rājendra rājakanyā yavīyasī sò 'hama ekarathenaiva gataḥ kāśipateḥ purīma apaśyaṃ tā mahābāhò tisraḥ kanyāḥ savalaṃkṛtāḥ rājñaśa caiva samāvṛttāna pārthivāna pṛthivīpate tatò 'haṃ tāna nṛpāna sarvāna āhūya samare sathitāna rathama āròpayāṃ cakre kanyāsa tā bharatarṣabha vīryaśulkāśa ca tā jañātvā samāròpya rathaṃ tadā avòcaṃ pārthivāna sarvāna ahaṃ tatra samāgatāna bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ kanyā haratīti punaḥ punaḥ te yatadhvaṃ paraṃ śaktyā sarve mòkṣāya pārthivāḥ parasahya hi nayāmya eṣa miṣatāṃ vò narādhipāḥ tatasa te pṛthivīpālāḥ samutpetura udāyudhāḥ yògò yòga iti karuddhāḥ sārathīṃśa cāpya acòdayana te rathaira meghasaṃkāśaira gajaiśa ca gajayòdhinaḥ pṛṣṭhyaiśa cāśvaira mahīpālāḥ samutpetura udāyudhāḥ tatasa te māṃ mahīpālāḥ sarva eva viśāṃ pate rathavrātena mahatā sarvataḥ paryavārayana tāna ahaṃ śaravarṣeṇa mahatā paratyavārayama sarvāna nṛpāṃśa cāpya ajayaṃ devarāḍa iva dānavāna teṣāma ātapatāṃ citrāna dhavajāna hemapariṣkṛtāna ekaikena hi bāṇena bhūmau pātitavāna ahama hayāṃśa caiṣāṃ gajāṃśa caiva sārathīṃśa cāpya ahaṃ raṇe apātayaṃ śaraira dīptaiḥ parahasana puruṣarṣabha te nivṛttāśa ca bhagnāśa ca dṛṣṭvā tala lāghavaṃ mama athāhaṃ hāstinapurama āyāṃ jitvā mahīkṣitaḥ atò 'haṃ tāśa ca kanyā vai bharātura arthāya bhārata taca ca karma mahābāhò satyavatyai nayavedayama bhīṣma uvāca tatò 'haṃ bharataśreṣṭha mātaraṃ vīramātarama abhigamyòpasaṃgṛhya dāśeyīma idama abruvama imāḥ kāśipateḥ kanyā mayā nirjitya pārthivāna vicitravīryasya kṛte vīryaśulkā upārjitāḥ tatò mūrdhanya upāghrāya paryaśrunayanā nṛpa āha satyavatī hṛṣṭā diṣṭyā putra jitaṃ tavayā satyavatyāsa tava anumate vivāhe samupasthite uvāca vākyaṃ savrīḍā jayeṣṭhā kāśipateḥ sutā bhīṣma tavama asi dharmajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ śarutvā ca dharmyaṃ vacanaṃ mahyaṃ kartuma ihārhasi mayā śālvapatiḥ pūrvaṃ manasābhivṛtò varaḥ tena cāsmi vṛtā pūrvaṃ rahasya avidite pituḥ kathaṃ māma anyakāmāṃ tavaṃ rājaña śāstrama adhītya vai vāsayethā gṛhe bhīṣma kauravaḥ sana viśeṣataḥ etada buddhyā viniścitya manasā bharatarṣabha yata kaṣamaṃ te mahābāhò tada ihārabdhuma arhasi sa māṃ paratīkṣate vayaktaṃ śālvarājò viśāṃ pate kṛpāṃ kuru mahābāhò mayi dharmabhṛtāṃ vara tavaṃ hi satyavratò vīra pṛthivyāma iti naḥ śarutama bhīṣma uvāca tatò 'haṃ samanujñāpya kālīṃ satyavatīṃ tadā mantriṇaśa ca davijāṃśa caiva tathaiva ca puròhitāna samanujñāsiṣaṃ kanyāṃ jayeṣṭhāma ambāṃ narādhipa anujñātā yayau sā tu kanyā śālvapateḥ purama vṛddhaira davijātibhira guptā dhātryā cānugatā tadā atītya ca tama adhvānama āsasāda narādhipama sā tama āsādya rājānaṃ śālvaṃ vacanama abravīta āgatāhaṃ mahābāhò tavāma uddiśya mahādyute tāma abravīca chālvapatiḥ samayanna iva viśāṃ pate tavayānyapūrvayā nāhaṃ bhāryārthī varavarṇini gaccha bhadre punasa tatra sakāśaṃ bhāratasya vai nāhama icchāmi bhīṣmeṇa gṛhītāṃ tavāṃ parasahya vai tavaṃ hi nirjitya bhīṣmeṇa nītā parītimatī tadā parāmṛśya mahāyuddhe nirjitya pṛthivīpatīna nāhaṃ tavayya anyapūrvāyāṃ bhāryārthī varavarṇini kathama asmadvidhò rājā parapūrvāṃ paraveśayeta nārīṃ viditavijñānaḥ pareṣāṃ dharmama ādiśana yatheṣṭaṃ gamyatāṃ bhadre mā te kālò 'tayagāda ayama ambā tama abravīda rājanna anaṅgaśarapīḍitā maivaṃ vada mahīpāla naitada evaṃ kathaṃ cana nāsmi parītimatī nītā bhīṣmeṇāmitrakarśana balāna nītāsmi rudatī vidrāvya pṛthivīpatīna bhajasva māṃ śālvapate bhaktāṃ bālāma anāgasama bhaktānāṃ hi parityāgò na dharmeṣu paraśasyate sāhama āmantrya gāṅgeyaṃ samareṣva anivartinama anujñātā ca tenaiva tavaiva gṛhama āgatā na sa bhīṣmò mahābāhura māma icchati viśāṃ pate bharātṛhetòḥ samārambhò bhīṣmasyeti śarutaṃ mayā bhaginyau mama ye nīte ambikāmbālike nṛpa parādāda vicitravīryāya gāṅgeyò hi yavīyase yathā śālvapate nānyaṃ naraṃ dhayāmi kathaṃ cana tavāma ṛte puruṣavyāghra tathā mūrdhānama ālabhe na cānyapūrvā rājendra tavāma ahaṃ samupasthitā satyaṃ baravīmi śālvaitata satyenātmānama ālabhe bhajasva māṃ viśālākṣa savayaṃ kanyāma upasthitāma ananyapūrvāṃ rājendra tavatprasādābhikāṅkṣiṇīma tāma evaṃ bhāṣamāṇāṃ tu śālvaḥ kāśipateḥ sutāma atyajada bharataśreṣṭha tavacaṃ jīrṇāma ivòragaḥ evaṃ bahuvidhaira vākyaira yācyamānasa tayānagha nāśraddadhaca chālvapatiḥ kanyāyā bharatarṣabha tataḥ sā manyunāviṣṭā jayeṣṭhā kāśipateḥ sutā abravīta sāśrunayanā bāṣpavihvalayā girā tavayā tayaktā gamiṣyāmi yatra yatra viśāṃ pate tatra me santu gatayaḥ santaḥ satyaṃ yathābruvama evaṃ saṃbhāṣamāṇāṃ tu nṛśaṃsaḥ śālvarāṭa tadā paryatyajata kauravya karuṇaṃ paridevatīma gaccha gaccheti tāṃ śālvaḥ punaḥ punara abhāṣata bibhemi bhīṣmāta suśròṇi taṃ ca bhīṣmaparigrahaḥ evama uktā tu sā tena śālvenādīrghadarśinā niścakrāma purāda dīnā rudatī kurarī yathā bhīṣma uvāca sā niṣkramantī nagarāca cintayāma āsa bhārata pṛthivyāṃ nāsti yuvatira viṣamasthatarā mayā bāndhavaira viprahīnāsmi śālvena ca nirākṛtā na ca śakyaṃ punara gantuṃ mayā vāraṇasāhvayama anujñātāsmi bhīṣmeṇa śālvama uddiśya kāraṇama kiṃ nu garhāmya athātmānama atha bhīṣmaṃ durāsadama āhòsvita pitaraṃ mūḍhaṃ yò me 'kārṣīta savayaṃvarama mamāyaṃ savakṛtò dòṣò yāhaṃ bhīṣmarathāta tadā paravṛtte vaiśase yuddhe śālvārthaṃ nāpataṃ purā tasyeyaṃ phalanirvṛttira yada āpannāsmi mūḍhavata dhiga bhīṣmaṃ dhika ca me mandaṃ pitaraṃ mūḍhacetasama yenāhaṃ vīryaśulkena paṇyastrīvata paraveritā dhiṅa māṃ dhika śālvarājānaṃ dhiga dhātārama athāpi ca yeṣāṃ durnītabhāvena parāptāsmya āpadama uttamāma sarvathā bhāgadheyāni savāni parāpnòti mānavaḥ anayasyāsya tu mukhaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavò mama sā bhīṣme paratikartavyama ahaṃ paśyāmi sāṃpratama tapasā vā yudhā vāpi duḥkhahetuḥ sa me mataḥ kò nu bhīṣmaṃ yudhā jetuma utsaheta mahīpatiḥ evaṃ sā pariniścitya jagāma nagarāda bahiḥ āśramaṃ puṇyaśīlānāṃ tāpasānāṃ mahātmanāma tatasa tāma avasada rātriṃ tāpasaiḥ parivāritā ācakhyau ca yathāvṛttaṃ sarvama ātmani bhārata vistareṇa mahābāhò nikhilena śucismitā haraṇaṃ ca visargaṃ ca śālvena ca visarjanama tatasa tatra mahāna āsīda barāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ śaikhāvatyasa tapòvṛddhaḥ śāstre cāraṇyake guruḥ ārtāṃ tāma āha sa muniḥ śaikhāvatyò mahātapāḥ niḥśvasantīṃ satīṃ bālāṃ duḥkhaśòkaparāyaṇāma evaṃgate kiṃ nu bhadre śakyaṃ kartuṃ tapasvibhiḥ āśramasthaira mahābhāgaisa tapònityaira mahātmabhiḥ sā tava enama abravīda rājana kariyatāṃ madanugrahaḥ paravrājituma ihecchāmi tapasa tapsyāmi duścarama mayaivaitāni karmāṇi pūrvadeheṣu mūḍhayā kṛtāni nūnaṃ pāpāni teṣāma etata phalaṃ dharuvama nòtsaheyaṃ punara gantuṃ savajanaṃ parati tāpasāḥ paratyākhyātā nirānandā śālvena ca nirākṛtā upadiṣṭama ihecchāmi tāpasyaṃ vītakalmaṣāḥ yuṣmābhira devasaṃkāśāḥ kṛpā bhavatu vò mayi sa tāma āśvāsayata kanyāṃ dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ sāntvayāma āsa kāryaṃ ca paratijajñe davijaiḥ saha bhīṣma uvāca tatasa te tāpasāḥ sarve kāryavantò 'bhavaṃsa tadā tāṃ kanyāṃ cintayantò vai kiṃ kāryama iti dharmiṇaḥ ke cida āhuḥ pitura veśma nīyatāma iti tāpasāḥ ke cida asmadupālambhe matiṃ cakrura davijòttamāḥ ke cica chālvapatiṃ gatvā niyòjyama iti menire neti ke cida vayavasyanti paratyākhyātā hi tena sā evaṃgate kiṃ nu śakyaṃ bhadre kartuṃ manīṣibhiḥ punara ūcuśa ca te sarve tāpasāḥ saṃśitavratāḥ alaṃ paravrajiteneha bhadre śṛṇu hitaṃ vacaḥ itò gacchasva bhadraṃ te pitura eva niveśanama paratipatsyati rājā sa pitā te yada anantarama tatra vatsyasi kalyāṇi sukhaṃ sarvaguṇānvitā na ca te 'nayā gatira nayāyyā bhaveda bhadre yathā pitā patira vāpi gatira nāryāḥ pitā vā varavarṇini gatiḥ patiḥ samasthāyā viṣame tu pitā gatiḥ paravrajyā hi suduḥkheyaṃ sukumāryā viśeṣataḥ rājaputryāḥ parakṛtyā ca kumāryāsa tava bhāmini bhadre dòṣā hi vidyante bahavò varavarṇini āśrame vai vasantyāsa te na bhaveyuḥ pitura gṛhe tatasa tu te 'baruvana vākyaṃ barāhmaṇāsa tāṃ tapasvinīma tavāma ihaikākinīṃ dṛṣṭvā nijane gahane vane parārthayiṣyanti rājendrāsa tasmāna maivaṃ manaḥ kṛthāḥ ambòvāca na śakyaṃ kāśinagarīṃ punara gantuṃ pitura gṛhāna avajñātā bhaviṣyāmi bāndhavānāṃ na saṃśayaḥ uṣitā haya anyathā bālye pitura veśmani tāpasāḥ nāhaṃ gamiṣye bhadraṃ vasa tatra yatra pitā mama tapasa taptuma abhīpsāmi tāpasaiḥ paripālitā yathā pare 'pi me lòke na sayāda evaṃ mahātyayaḥ daurbhāgyaṃ barāhmaṇaśreṣṭhāsa tasmāta tapsyāmya ahaṃ tapaḥ bhīṣma uvāca itya evaṃ teṣu vipreṣu cintayatsu tathā tathā rājarṣisa tada vanaṃ parāptasa tapasvī hòtravāhanaḥ tatasa te tāpasāḥ sarve pūjayanti sama taṃ nṛpama pūjābhiḥ savāgatādyābhira āsanenòdakena ca tasyòpaviṣṭasya tatò viśrāntasyòpaśṛṇvataḥ punara eva kathāṃ cakruḥ kanyāṃ parati vanaukasaḥ ambāyāsa tāṃ kathāṃ śarutvā kāśirājñaśa ca bhārata sa vepamāna utthāya mātura asyāḥ pitā tadā tāṃ kanyāma aṅgama āròpya paryāśvāsayata parabhò sa tāma apṛcchata kārtsnyena vayasanòtpattima āditaḥ sā ca tasmai yathāvṛttaṃ vistareṇa nayavedayata tataḥ sa rājarṣira abhūda duḥkhaśòkasamanvitaḥ kāryaṃ ca paratipede tana manasā sumahātapāḥ abravīda vepamānaśa ca kanyāma ārtāṃ suduḥkhitaḥ mā gāḥ pitṛgṛhaṃ bhadre mātusa te janakò haya ahama duḥkhaṃ chetsyāmi te 'haṃ vai mayi vartasva putrike paryāptaṃ te manaḥ putri yada evaṃ pariśuṣyasi gaccha madvacanāda rāmaṃ jāmadagnyaṃ tapasvinama rāmasa tava mahada duḥkhaṃ śòkaṃ cāpanayiṣyati haniṣyati raṇe bhīṣmaṃ na kariṣyati ceda vacaḥ taṃ gaccha bhārgavaśreṣṭhaṃ kālāgnisamatejasama paratiṣṭhāpayitā sa tavāṃ same pathi mahātapāḥ tatasa tu sasvaraṃ bāṣpama utsṛjantī punaḥ punaḥ abravīta pitaraṃ mātuḥ sā tadā hòtravāhanama abhivādayitvā śirasā gamiṣye tava śāsanāta api nāmādya paśyeyama āryaṃ taṃ lòkaviśrutama kathaṃ ca tīvraṃ duḥkhaṃ me haniṣyati sa bhārgavaḥ etada icchāmya ahaṃ śaròtuma atha yāsyāmi tatra vai hòtravāhana uvāca rāmaṃ darakṣyasi vatse tavaṃ jāmadagnyaṃ mahāvane ugre tapasi vartantaṃ satyasaṃdhaṃ mahābalama mahendre vai giriśreṣṭhe rāmaṃ nityama upāsate ṛṣayò vedaviduṣò gandharvāpsarasasa tathā tatra gacchasva bhadraṃ te barūyāśa cainaṃ vacò mama abhivādya pūrvaṃ śirasā tapòvṛddhaṃ dṛḍhavratama barūyāśa cainaṃ punara bhadre yata te kāryaṃ manīṣitama mayi saṃkīrtite rāmaḥ sarvaṃ tata te kariṣyati mama rāmaḥ sakhā vatse parītiyuktaḥ suhṛca ca me jamadagnisutò vīraḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ evaṃ baruvati kanyāṃ tu pārthive hòtravāhane akṛtavraṇaḥ parādurāsīda rāmasyānucaraḥ pariyaḥ tatasa te munayaḥ sarve samuttasthuḥ sahasraśaḥ sa ca rājā vayòvṛddhaḥ sṛñjayò hòtravāhanaḥ tataḥ pṛṣṭvā yathānyāyama anyònyaṃ te vanaukasaḥ sahitā bharataśreṣṭha niṣeduḥ parivārya tama tatasa te kathayāma āsuḥ kathāsa tāsa tā manòramāḥ kāntā divyāśa ca rājendra parītiharṣamudā yutāḥ tataḥ kathānte rājarṣira mahātmā hòtravāhanaḥ rāmaṃ śareṣṭhaṃ maharṣīṇāma apṛcchada akṛtavraṇama kava saṃprati mahābāhò jāmadagnyaḥ paratāpavāna akṛtavraṇa śakyò vai daraṣṭuṃ vedavidāṃ varaḥ akṛtavraṇa uvāca bhavantama eva satataṃ rāmaḥ kīrtayati parabhò sṛñjayò me pariyasakhò rājarṣira iti pārthiva iha rāmaḥ parabhāte śavò bhaviteti matira mama daraṣṭāsya enama ihāyāntaṃ tava darśanakāṅkṣayā iyaṃ ca kanyā rājarṣe kimarthaṃ vanama āgatā kasya ceyaṃ tava ca kā bhavatīcchāmi vedituma hòtravāhana uvāca dauhitrīyaṃ mama vibhò kāśirājasutā śubhā jayeṣṭhā savayaṃvare tasthau bhaginībhyāṃ sahānagha iyama ambeti vikhyātā jayeṣṭhā kāśipateḥ sutā ambikāmbālike tava anye yavīyasyau tapòdhana sametaṃ pārthivaṃ kaṣatraṃ kāśipuryāṃ tatò 'bhavata kanyānimittaṃ barahmarṣe tatrāsīda utsavò mahāna tataḥ kila mahāvīryò bhīṣmaḥ śāṃtanavò nṛpāna avākṣipya mahātejāsa tisraḥ kanyā jahāra tāḥ nirjitya pṛthivīpālāna atha bhīṣmò gajāhvayama ājagāma viśuddhātmā kanyābhiḥ saha bhārata satyavatyai nivedyātha vivāhārthama anantarama bharātura vicitravīryasya samājñāpayata parabhuḥ tatò vaivāhikaṃ dṛṣṭvā kanyeyaṃ samupārjitama abravīta tatra gāṅgeyaṃ mantrimadhye davijarṣabha mayā śālvapatira vīra manasābhivṛtaḥ patiḥ na māma arhasi dharmajña paracittāṃ paradāpituma taca charutvā vacanaṃ bhīṣmaḥ saṃmantrya saha mantribhiḥ niścitya visasarjemāṃ satyavatyā mate sathitaḥ anujñātā tu bhīṣmeṇa śālvaṃ saubhapatiṃ tataḥ kanyeyaṃ muditā vipra kāle vacanama abravīta visarjitāsmi bhīṣmeṇa dharmaṃ māṃ paratipādaya manasābhivṛtaḥ pūrvaṃ mayā tavaṃ pārthivarṣabha paratyācakhyau ca śālvò 'pi cāritrasyābhiśaṅkitaḥ seyaṃ tapòvanaṃ parāptā tāpasye 'bhiratā bhṛśama mayā ca paratyabhijñātā vaṃśasya parikīrtanāta asya duḥkhasya còtpattiṃ bhīṣmama eveha manyate ambòvāca bhagavanna evama evaitada yathāha pṛthivīpatiḥ śarīrakartā mātura me sṛñjayò hòtravāhanaḥ na haya utsahe savanagaraṃ paratiyātuṃ tapòdhana avamānabhayāca caiva varīḍayā ca mahāmune yata tu māṃ bhagavāna rāmò vakṣyati davijasattama tana me kāryatamaṃ kāryama iti me bhagavana matiḥ akṛtavraṇa uvāca duḥkhadvayama idaṃ bhadre katarasya cikīrṣasi paratikartavyama abale tata tavaṃ vatse baravīhi me yadi saubhapatira bhadre niyòktavyò mate tava niyòkṣyati mahātmā taṃ rāmasa tavaddhitakāmyayā athāpageyaṃ bhīṣmaṃ taṃ rāmeṇecchasi dhīmatā raṇe vinirjitaṃ daraṣṭuṃ kuryāta tada api bhārgavaḥ sṛñjayasya vacaḥ śarutvā tava caiva śucismite yada atrānantaraṃ kāryaṃ tada adyaiva vicintyatāma ambòvāca apanītāsmi bhīṣmeṇa bhagavanna avijānatā na hi jānāti me bhīṣmò barahmaña śālvagataṃ manaḥ etada vicārya manasā bhavāna eva viniścayama vicinòtu yathānyāyaṃ vidhānaṃ kariyatāṃ tathā bhīṣme vā kuruśārdūle śālvarāje 'tha vā punaḥ ubhayòra eva vā barahmana yada yuktaṃ tata samācara niveditaṃ mayā haya etada duḥkhamūlaṃ yathātathama vidhānaṃ tatra bhagavana kartuma arhasi yuktitaḥ akṛtavraṇa uvāca upapannama idaṃ bhadre yada evaṃ varavarṇini dharmaṃ parati vacò barūyāḥ śṛṇu cedaṃ vacò mama yadi tavāma āpageyò vai na nayeda gajasāhvayama śālvasa tavāṃ śirasā bhīru gṛhṇīyāda rāmacòditaḥ tena tavaṃ nirjitā bhadre yasmāna nītāsi bhāmini saṃśayaḥ śālvarājasya tena tavayi sumadhyame bhīṣmaḥ puruṣamānī ca jitakāśī tathaiva ca tasmāta paratikriyā yuktā bhīṣme kārayituṃ tavayā ambòvāca mamāpya eṣa mahāna barahmana hṛdi kāmò 'bhivartate ghātayeyaṃ yadi raṇe bhīṣmama itya eva nityadā bhīṣmaṃ vā śālvarājaṃ vā yaṃ vā dòṣeṇa gacchasi paraśādhi taṃ mahābāhò yatkṛte 'haṃ suduḥkhitā bhīṣma uvāca evaṃ kathayatāma eva teṣāṃ sa divasò gataḥ rātriśa ca bharataśreṣṭha sukhaśītòṣṇamārutā tatò rāmaḥ parādurāsīta parajvalanna iva tejasā śiṣyaiḥ parivṛtò rājaña jaṭācīradharò muniḥ dhanuṣpāṇira adīnātmā khaḍgaṃ bibhrata paraśvadhī virajā rājaśārdūla sò 'bhayayāta sṛñjayaṃ nṛpama tatasa taṃ tāpasā dṛṣṭvā sa ca rājā mahātapāḥ tasthuḥ parāñjalayaḥ sarve sā ca kanyā tapasvinī pūjayāma āsura avyagrā madhuparkeṇa bhārgavama arcitaśa ca yathāyògaṃ niṣasāda sahaiva taiḥ tataḥ pūrvavyatītāni kathayete sama tāva ubhau sṛñjayaśa ca sa rājarṣira jāmadagnyaśa ca bhārata tataḥ kathānte rājarṣira bhṛguśreṣṭhaṃ mahābalama uvāca madhuraṃ kāle rāmaṃ vacanama arthavata rāmeyaṃ mama dauhitrī kāśirājasutā parabhò asyāḥ śṛṇu yathātattvaṃ kāryaṃ kāryaviśārada paramaṃ kathyatāṃ ceti tāṃ rāmaḥ paratyabhāṣata tataḥ sābhyagamada rāmaṃ javalantama iva pāvakama sā cābhivādya caraṇau rāmasya śirasā śubhā sapṛṣṭvā padmadalābhābhyāṃ pāṇibhyāma agrataḥ sathitā ruròda sā śòkavatī bāṣpavyākulalòcanā parapede śaraṇaṃ caiva śaraṇyaṃ bhṛgunandanama rāma uvāca yathāsi sṛñjayasyāsya tathā mama nṛpātmaje barūhi yata te manòduḥkhaṃ kariṣye vacanaṃ tava ambòvāca bhagavaña śaraṇaṃ tavādya parapannāsmi mahāvrata śòkapaṅkārṇavāda ghòrāda uddharasva ca māṃ vibhò bhīṣma uvāca tasyāśa ca dṛṣṭvā rūpaṃ ca vayaśa cābhinavaṃ punaḥ saukumāryaṃ paraṃ caiva rāmaśa cintāparò 'bhavata kima iyaṃ vakṣyatītya evaṃ vimṛśana bhṛgusattamaḥ iti dadhyau ciraṃ rāmaḥ kṛpayābhipariplutaḥ kathyatāma iti sā bhūyò rāmeṇòktā śucismitā sarvama eva yathātattvaṃ kathayāma āsa bhārgave taca charutvā jāmadagnyasa tu rājaputryā vacasa tadā uvāca tāṃ varāròhāṃ niścityārthaviniścayama pareṣayiṣyāmi bhīṣmāya kuruśreṣṭhāya bhāmini kariṣyati vacò dharmyaṃ śarutvā me sa narādhipaḥ na ceta kariṣyati vacò mayòktaṃ jāhnavīsutaḥ dhakṣyāmya enaṃ raṇe bhadre sāmātyaṃ śastratejasā atha vā te matisa tatra rājaputri nivartate tāvaca chālvapatiṃ vīraṃ yòjayāmya atra karmaṇi ambòvāca visarjitāsmi bhīṣmeṇa śarutvaiva bhṛgunandana śālvarājagataṃ cetò mama pūrvaṃ manīṣitama saubharājama upetyāhama abruvaṃ durvacaṃ vacaḥ na ca māṃ paratyagṛhṇāta sa cāritrapariśaṅkitaḥ etata sarvaṃ viniścitya savabuddhyā bhṛgunandana yada atraupayikaṃ kāryaṃ taca cintayituma arhasi mamātra vayasanasyāsya bhīṣmò mūlaṃ mahāvrataḥ yenāhaṃ vaśama ānītā samutkṣipya balāta tadā bhīṣmaṃ jahi mahābāhò yatkṛte duḥkhama īdṛśama parāptāhaṃ bhṛguśārdūla carāmya apriyama uttamama sa hi lubdhaśa ca mānī ca jitakāśī ca bhārgava tasmāta paratikriyā kartuṃ yuktā tasmai tavayānagha eṣa me hariyamāṇāyā bhāratena tadā vibhò abhavada dhṛdi saṃkalpò ghātayeyaṃ mahāvratama tasmāta kāmaṃ mamādyemaṃ rāma saṃvartayānagha jahi bhīṣmaṃ mahābāhò yathā vṛtraṃ puraṃdaraḥ bhīṣma uvāca evama uktasa tadā rāmò jahi bhīṣmama iti parabhò uvāca rudatīṃ kanyāṃ còdayantīṃ punaḥ punaḥ kāśye kāmaṃ na gṛhṇāmi śastraṃ vai varavarṇini ṛte barahmavidāṃ hetòḥ kima anyata karavāṇi te vācā bhīṣmaśa ca śālvaśa ca mama rājñi vaśānugau bhaviṣyatò 'navadyāṅgi tata kariṣyāmi mā śucaḥ na tu śastraṃ garahīṣyāmi kathaṃ cida api bhāmini ṛte niyògāda viprāṇāma eṣa me samayaḥ kṛtaḥ ambòvāca mama duḥkhaṃ bhagavatā vayapaneyaṃ yatasa tataḥ tata tu bhīṣmaprasūtaṃ me taṃ jahīśvara mācirama rāma uvāca kāśikanye punara barūhi bhīṣmasa te caraṇāva ubhau śirasā vandanārhò 'pi garahīṣyati girā mama ambòvāca jahi bhīṣmaṃ raṇe rāma mama ceda icchasi pariyama paratiśrutaṃ ca yadi tata satyaṃ kartuma ihārhasi bhīṣma uvāca tayòḥ saṃvadatòra evaṃ rājana rāmāmbayòsa tadā akṛtavraṇò jāmadagnyama idaṃ vacanama abravīta śaraṇāgatāṃ mahābāhò kanyāṃ na tayaktuma arhasi jahi bhīṣmaṃ raṇe rāma garjantama asuraṃ yathā yadi bhīṣmasa tavayāhūtò raṇe rāma mahāmune nirjitò 'samīti vā barūyāta kuryāda vā vacanaṃ tava kṛtama asyā bhaveta kāryaṃ kanyāyā bhṛgunandana vākyaṃ satyaṃ ca te vīra bhaviṣyati kṛtaṃ vibhò iyaṃ cāpi paratijñā te tadā rāma mahāmune jitvā vai kaṣatriyāna sarvāna barāhmaṇeṣu paratiśrutama barāhmaṇaḥ kaṣatriyò vaiśyaḥ śūdraśa caiva raṇe yadi barahmadviḍa bhavitā taṃ vai haniṣyāmīti bhārgava śaraṇaṃ hi parapannānāṃ bhītānāṃ jīvitārthināma na śakṣyāmi parityāgaṃ kartuṃ jīvana kathaṃ cana yaśa ca kaṣatraṃ raṇe kṛtsnaṃ vijeṣyati samāgatama dṛptātmānama ahaṃ taṃ ca haniṣyāmīti bhārgava sa evaṃ vijayī rāma bhīṣmaḥ kurukulòdvahaḥ tena yudhyasva saṃgrāme sametya bhṛgunandana rāma uvāca samarāmya ahaṃ pūrvakṛtāṃ paratijñāma ṛṣisattama tathaiva ca kariṣyāmi yathā sāmnaiva lapsyate kāryama etana mahada barahmana kāśikanyāmanògatama gamiṣyāmi savayaṃ tatra kanyāma ādāya yatra saḥ yadi bhīṣmò raṇaślāghī na kariṣyati me vacaḥ haniṣyāmya enama udriktama iti me niścitā matiḥ na hi bāṇā mayòtsṛṣṭāḥ sajjantīha śarīriṇāma kāyeṣu viditaṃ tubhyaṃ purā kaṣatriya saṃgare bhīṣma uvāca evama uktvā tatò rāmaḥ saha taira barahmavādibhiḥ parayāṇāya matiṃ kṛtvā samuttasthau mahāmanāḥ tatasa te tāma uṣitvā tu rajanīṃ tatra tāpasāḥ hutāgnayò japtajapyāḥ paratasthura majjighāṃsayā abhyagacchata tatò rāmaḥ saha taira barāhmaṇarṣabhaiḥ kurukṣetraṃ mahārāja kanyayā saha bhārata nayaviśanta tataḥ sarve parigṛhya sarasvatīma tāpasāsa te mahātmānò bhṛguśreṣṭhapuraskṛtāḥ bhīṣma uvāca tatasa tṛtīye divase same deśe vayavasthitaḥ pareṣayāma āsa me rājana parāptò 'samīti mahāvrataḥ tama āgatama ahaṃ śarutvā viṣayāntaṃ mahābalama abhyagacchaṃ javenāśu parītyā tejònidhiṃ parabhuma gāṃ puraskṛtya rājendra barāhmaṇaiḥ parivāritaḥ ṛtvigbhira devakalpaiśa ca tathaiva ca puròhitaiḥ sa māma abhigataṃ dṛṣṭvā jāmadagnyaḥ paratāpavāna paratijagrāha tāṃ pūjāṃ vacanaṃ cedama abravīta bhīṣma kāṃ buddhima āsthāya kāśirājasutā tavayā akāmeyama ihānītā punaśa caiva visarjitā vibhraṃśitā tavayā hīyaṃ dharmāvāpteḥ parāvarāta parāmṛṣṭāṃ tavayā hīmāṃ kò hi gantuma ihārhati paratyākhyātā hi śālvena tavayā nīteti bhārata tasmāda imāṃ manniyògāta paratigṛhṇīṣva bhārata savadharmaṃ puruṣavyāghra rājaputrī labhatva iyama na yuktama avamānò 'yaṃ kartuṃ rājñā tavayānagha tatasa taṃ nātimanasaṃ samudīkṣyāhama abruvama nāhama enāṃ punara dadyāṃ bharātre barahmana kathaṃ cana śālvasyāhama iti parāha purā māma iha bhārgava mayā caivābhyanujñātā gatā saubhapuraṃ parati na bhayāna nāpya anukròśāna na lòbhāna nārthakāmyayā kaṣatradharmama ahaṃ jahyāma iti me varatama āhitama atha māma abravīda rāmaḥ karòdhaparyākulekṣaṇaḥ na kariṣyasi ceda etada vākyaṃ me kurupuṃgava haniṣyāmi sahāmātyaṃ tavāma adyeti punaḥ punaḥ saṃrambhāda abravīda rāmaḥ karòdhaparyākulekṣaṇaḥ tama ahaṃ gīrbhira iṣṭābhiḥ punaḥ punara ariṃdamama ayācaṃ bhṛguśārdūlaṃ na caiva paraśaśāma saḥ tama ahaṃ paraṇamya śirasā bhūyò barāhmaṇasattamama abruvaṃ kāraṇaṃ kiṃ tada yata tavaṃ yòddhuma ihecchasi iṣvastraṃ mama bālasya bhavataiva caturvidhama upadiṣṭaṃ mahābāhò śiṣyò 'sami tava bhārgava tatò māma abravīda rāmaḥ karòdhasaṃraktalòcanaḥ jānīṣe māṃ guruṃ bhīṣma na cemāṃ paratigṛhṇase sutāṃ kāśyasya kauravya matpriyārthaṃ mahīpate na hi te vidyate śāntira anyathā kurunandana gṛhāṇemāṃ mahābāhò rakṣasva kulama ātmanaḥ tavayā vibhraṃśitā hīyaṃ bhartāraṃ nābhigacchati tathā baruvantaṃ tama ahaṃ rāmaṃ parapuraṃjayama naitada evaṃ punara bhāvi barahmarṣe kiṃ śarameṇa te gurutvaṃ tavayi saṃprekṣya jāmadagnya purātanama parasādaye tavāṃ bhagavaṃsa tayaktaiṣā hi purā mayā kò jātu parabhāvāṃ hi nārīṃ vayālīma iva sathitāma vāsayeta gṛhe jānana satrīṇāṃ dòṣāna mahātyayāna na bhayāda vāsavasyāpi dharmaṃ jahyāṃ mahādyute parasīda mā vā yada vā te kāryaṃ tata kuru mācirama ayaṃ cāpi viśuddhātmana purāṇe śarūyate vibhò maruttena mahābuddhe gītaḥ śalòkò mahātmanā guròra apya avaliptasya kāryākāryama ajānataḥ utpathapratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanama sa tavaṃ gurura iti paremṇā mayā saṃmānitò bhṛśama guruvṛttaṃ na jānīṣe tasmāda yòtsyāmya ahaṃ tavayā guruṃ na hanyāṃ samare barāhmaṇaṃ ca viśeṣataḥ viśeṣatasa tapòvṛddhama evaṃ kaṣāntaṃ mayā tava yudyateṣuma athò dṛṣṭvā barāhmaṇaṃ kaṣatrabandhuvata yò hanyāta samare karuddhò yudhyantama apalāyinama barahmahatyā na tasya sayāda iti dharmeṣu niścayaḥ kaṣatriyāṇāṃ sathitò dharme kaṣatriyò 'sami tapòdhana yò yathā vartate yasmiṃsa tathā tasmina paravartayana nādharmaṃ samavāpnòti naraḥ śareyaśa ca vindati arthe vā yadi vā dharme samarthò deśakālavita anarthasaṃśayāpannaḥ śareyāna niḥsaṃśayena ca yasmāta saṃśayite 'rathe 'samina yathānyāyaṃ paravartase tasmāda yòtsyāmi sahitasa tavayā rāma mahāhave paśya me bāhuvīryaṃ ca vikramaṃ cātimānuṣama evaṃgate 'pi tu mayā yaca chakyaṃ bhṛgunandana tata kariṣye kurukṣetre yòtsye vipra tavayā saha davaṃdve rāma yatheṣṭaṃ te sajjò bhava mahāmune tatra tavaṃ nihatò rāma mayā śaraśatācitaḥ lapsyase nirjitā~la lòkāña śastrapūtò mahāraṇe sa gaccha vinivartasva kurukṣetraṃ raṇapriya tatraiṣyāmi mahābāhò yuddhāya tavāṃ tapòdhana api yatra tavayā rāma kṛtaṃ śaucaṃ purā pituḥ tatrāhama api hatvā tavāṃ śaucaṃ kartāsmi bhārgava tatra gacchasva rāma tavaṃ tavaritaṃ yuddhadurmada vayapaneṣyāmi te darpaṃ paurāṇaṃ barāhmaṇabruva yaca cāpi katthase rāma bahuśaḥ pariṣatsu vai nirjitāḥ kaṣatriyā lòke mayaikeneti taca chṛṇu na tadā jāyate bhīṣmò madvidhaḥ kaṣatriyò 'pi vā yasa te yuddhamayaṃ darpaṃ kāmaṃ ca vayapanāśayeta sò 'haṃ jātò mahābāhò bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ vayapaneṣyāmi te darpaṃ yuddhe rāma na saṃśayaḥ bhīṣma uvāca tatò māma abravīda rāmaḥ parahasanna iva bhārata diṣṭyā bhīṣma mayā sārdhaṃ yòddhuma icchasi saṃgare ayaṃ gacchāmi kauravya kurukṣetraṃ tavayā saha bhāṣitaṃ tata kariṣyāmi tatrāgaccheḥ paraṃtapa tatra tavāṃ nihataṃ mātā mayā śaraśatācitama jāhnavī paśyatāṃ bhīṣma gṛdhrakaṅkabaḍāśanama kṛpaṇaṃ tavāma abhiprekṣya siddhacāraṇasevitā mayā vinihataṃ devī ròdatāma adya pārthiva atadarhā mahābhāgā bhagīrathasutā nadī yā tavāma ajījanana mandaṃ yuddhakāmukama āturama ehi gaccha mayā bhīṣma yuddhama adyaiva vartatāma gṛhāṇa sarvaṃ kauravya rathādi bharatarṣabha iti baruvāṇaṃ tama ahaṃ rāmaṃ parapuraṃjayama paraṇamya śirasā rājanna evama astva itya athābruvama evama uktvā yayau rāmaḥ kurukṣetraṃ yuyutsayā paraviśya nagaraṃ cāhaṃ satyavatyai nayavedayama tataḥ kṛtasvastyayanò mātrā paratyabhinanditaḥ davijātīna vācya puṇyāhaṃ savasti caiva mahādyute rathama āsthāya ruciraṃ rājataṃ pāṇḍuraira hayaiḥ sūpaskaraṃ savadhiṣṭhānaṃ vaiyāghraparivāraṇama upapannaṃ mahāśastraiḥ sarvòpakaraṇānvitama tata kulīnena vīreṇa hayaśāstravidā nṛpa yuktaṃ sūtena śiṣṭena bahuśò dṛṣṭakarmaṇā daṃśitaḥ pāṇḍureṇāhaṃ kavacena vapuṣmatā pāṇḍuraṃ kārmukaṃ gṛhya parāyāṃ bharatasattama pāṇḍureṇātapatreṇa dhariyamāṇena mūrdhani pāṇḍuraiśa cāmaraiśa cāpi vījyamānò narādhipa śuklavāsāḥ sitòṣṇīṣaḥ sarvaśuklavibhūṣaṇaḥ satūyamānò jayāśīrbhira niṣkramya gajasāhvayāta kurukṣetraṃ raṇakṣetrama upāyāṃ bharatarṣabha te hayāśa còditāsa tena sūtena paramāhave avahana māṃ bhṛśaṃ rājana manòmārutaraṃhasaḥ gatvāhaṃ tata kurukṣetraṃ sa ca rāmaḥ paratāpavāna yuddhāya sahasā rājana parākrāntau parasparama tataḥ saṃdarśane 'tiṣṭhaṃ rāmasyātitapasvinaḥ paragṛhya śaṅkhapravaraṃ tataḥ parādhamama uttamama tatasa tatra davijā rājaṃsa tāpasāśa ca vanaukasaḥ apaśyanta raṇaṃ divyaṃ devāḥ sarṣigaṇāsa tadā tatò divyāni mālyāni parādurāsana muhura muhuḥ vāditrāṇi ca divyāni meghavṛndāni caiva ha tatasa te tāpasāḥ sarve bhārgavasyānuyāyinaḥ parekṣakāḥ samapadyanta parivārya raṇājirama tatò māma abravīda devī sarvabhūtahitaiṣiṇī mātā savarūpiṇī rājana kima idaṃ te cikīrṣitama gatvāhaṃ jāmadagnyaṃ taṃ parayāciṣye kurūdvaha bhīṣmeṇa saha mā yòtsīḥ śiṣyeṇeti punaḥ punaḥ mā maivaṃ putra nirbandhaṃ kuru vipreṇa pārthiva jāmadagnyena samare yòddhuma itya avabhartsayata kiṃ na vai kaṣatriyaharò haratulyaparākramaḥ viditaḥ putra rāmasa te yatasa tavaṃ yòddhuma icchasi tatò 'hama abruvaṃ devīma abhivādya kṛtāñjaliḥ sarvaṃ tada bharataśreṣṭha yathāvṛttaṃ savayaṃvare yathā ca rāmò rājendra mayā pūrvaṃ parasāditaḥ kāśirājasutāyāśa ca yathā kāmaḥ purātanaḥ tataḥ sā rāmama abhyetya jananī me mahānadī madarthaṃ tama ṛṣiṃ devī kaṣamayāma āsa bhārgavama bhīṣmeṇa saha mā yòtsīḥ śiṣyeṇeti vacò 'baravīta sa ca tāma āha yācantīṃ bhīṣmama eva nivartaya na hi me kurute kāmama itya ahaṃ tama upāgamama saṃjaya uvāca tatò gaṅgā sutasnehāda bhīṣmaṃ punara upāgamata na cāsyāḥ sò 'karòda vākyaṃ karòdhaparyākulekṣaṇaḥ athādṛśyata dharmātmā bhṛguśreṣṭhò mahātapāḥ āhvayāma āsa ca punara yuddhāya davijasattamaḥ bhīṣma uvāca tama ahaṃ samayanna iva raṇe paratyabhāṣaṃ vayavasthitama bhūmiṣṭhaṃ nòtsahe yòddhuṃ bhavantaṃ rathama āsthitaḥ āròha sayandanaṃ vīra kavacaṃ ca mahābhuja badhāna samare rāma yadi yòddhuṃ mayecchasi tatò māma abravīda rāmaḥ samayamānò raṇājire rathò me medinī bhīṣma vāhā vedāḥ sadaśvavata sūtò me mātariśvā vai kavacaṃ vedamātaraḥ susaṃvītò raṇe tābhira yòtsye 'haṃ kurunandana evaṃ baruvāṇò gāndhāre rāmò māṃ satyavikramaḥ śaravrātena mahatā sarvataḥ paryavārayata tatò 'paśyaṃ jāmadagnyaṃ rathe divye vayavasthitama sarvāyudhadhare śarīmatya adbhutòpamadarśane manasā vihite puṇye vistīrṇe nagaròpame divyāśvayuji saṃnaddhe kāñcanena vibhūṣite dhavajena ca mahābāhò sòmālaṃkṛtalakṣmaṇā dhanurdharò baddhatūṇò baddhagòdhāṅgulitravāna sārathyaṃ kṛtavāṃsa tatra yuyutsòra akṛtavraṇaḥ sakhā vedavida atyantaṃ dayitò bhārgavasya ha āhvayānaḥ sa māṃ yuddhe manò harṣayatīva me punaḥ punara abhikròśanna abhiyāhīti bhārgavaḥ tama ādityama ivòdyantama anādhṛṣyaṃ mahābalama kaṣatriyāntakaraṃ rāmama ekama ekaḥ samāsadama tatò 'haṃ bāṇapāteṣu tariṣu vāhāna nigṛhya vai avatīrya dhanura nayasya padātira ṛṣisattamama abhyagacchaṃ tadā rāmama arciṣyana davijasattamama abhivādya cainaṃ vidhivada abruvaṃ vākyama uttamama yòtsye tavayā raṇe rāma viśiṣṭenādhikena ca guruṇā dharmaśīlena jayama āśāssva me vibhò rāma uvāca evama etata kuruśreṣṭha kartavyaṃ bhūtima icchatā dharmò haya eṣa mahābāhò viśiṣṭaiḥ saha yudhyatāma śapeyaṃ tavāṃ na ceda evama āgacchethā viśāṃ pate yudhyasva tavaṃ raṇe yattò dhairyama ālambya kaurava na tu te jayama āśāse tavāṃ hi jetuma ahaṃ sathitaḥ gaccha yudhyasva dharmeṇa parītò 'sami caritena te bhīṣma uvāca tatò 'haṃ taṃ namaskṛtya rathama āruhya satvaraḥ parādhmāpayaṃ raṇe śaṅkhaṃ punara hemavibhūṣitama tatò yuddhaṃ samabhavana mama tasya ca bhārata divasāna subahūna rājana parasparajigīṣayā sa me tasmina raṇe pūrvaṃ parāharata kaṅkapatribhiḥ ṣaṣṭyā śataiśa ca navabhiḥ śarāṇāma agnivarcasāma catvārasa tena me vāhāḥ sūtaśa caiva viśāṃ pate paratiruddhāsa tathaivāhaṃ samare daṃśitaḥ sathitaḥ namaskṛtya ca devebhyò barāhmaṇebhyaśa ca bhārata tama ahaṃ samayanna iva raṇe paratyabhāṣaṃ vayavasthitama ācāryatā mānitā me nirmaryāde haya api tavayi bhūyasa tu śṛṇu me barahmana saṃpadaṃ dharmasaṃgrahe ye te vedāḥ śarīrasthā barāhmaṇyaṃ yaca ca te mahata tapaśa ca sumahata taptaṃ na tebhyaḥ paraharāmya ahama parahare kaṣatradharmasya yaṃ tavaṃ rāma samāsthitaḥ barāhmaṇaḥ kaṣatriyatvaṃ hi yāti śastrasamudyamāta paśya me dhanuṣò vīryaṃ paśya bāhvòra balaṃ ca me eṣa te kārmukaṃ vīra davidhā kurmi sasāyakama tasyāhaṃ niśitaṃ bhallaṃ parāhiṇvaṃ bharatarṣabha tenāsya dhanuṣaḥ kòṭiśa chinnā bhūmima athāgamata nava cāpi pṛṣatkānāṃ śatāni nataparvaṇāma parāhiṇvaṃ kaṅkapatrāṇāṃ jāmadagnyarathaṃ parati kāye viṣaktāsa tu tadā vāyunābhisamīritāḥ celuḥ kaṣarantò rudhiraṃ nāgā iva ca te śarāḥ kaṣatajòkṣitasarvāṅgaḥ kaṣarana sa rudhiraṃ varaṇaiḥ babhau rāmasa tadā rājana merura dhātūna ivòtsṛjana hemantānte 'śòka iva raktastabakamaṇḍitaḥ babhau rāmasa tadā rājana kava cita kiṃśukasaṃnibhaḥ tatò 'nayada dhanura ādāya rāmaḥ karòdhasamanvitaḥ hemapuṅkhāna suniśitāña śarāṃsa tāna hi vavarṣa saḥ te samāsādya māṃ raudrā bahudhā marmabhedinaḥ akampayana mahāvegāḥ sarpānalaviṣòpamāḥ tatò 'haṃ samavaṣṭabhya punara ātmānama āhave śatasaṃkhyaiḥ śaraiḥ karuddhasa tadā rāmama avākirama sa taira agnyarkasaṃkāśaiḥ śaraira āśīviṣòpamaiḥ śitaira abhyarditò rāmò mandacetā ivābhavata tatò 'haṃ kṛpayāviṣṭò vinindyātmānama ātmanā dhiga dhiga itya abruvaṃ yuddhaṃ kaṣatraṃ ca bharatarṣabha asakṛca cābruvaṃ rājaña śòkavegapariplutaḥ ahò bata kṛtaṃ pāpaṃ mayedaṃ kaṣatrakarmaṇā gurura davijātira dharmātmā yada evaṃ pīḍitaḥ śaraiḥ tatò na parāharaṃ bhūyò jāmadagnyāya bhārata athāvatāpya pṛthivīṃ pūṣā divasasaṃkṣaye jagāmāstaṃ sahasrāṃśusa tatò yuddhama upāramata bhīṣma uvāca ātmanasa tu tataḥ sūtò hayānāṃ ca viśāṃ pate mama cāpanayāma āsa śalyāna kuśalasaṃmataḥ sanātòpavṛttaisa turagaira labdhatòyaira avihvalaiḥ parabhāta udite sūrye tatò yuddhama avartata dṛṣṭvā māṃ tūrṇama āyāntaṃ daṃśitaṃ sayandane sathitama akaròda rathama atyarthaṃ rāmaḥ sajjaṃ paratāpavāna tatò 'haṃ rāmama āyāntaṃ dṛṣṭvā samarakāṅkṣiṇama dhanuḥśreṣṭhaṃ samutsṛjya sahasāvataraṃ rathāta abhivādya tathaivāhaṃ rathama āruhya bhārata yuyutsura jāmadagnyasya paramukhe vītabhīḥ sathitaḥ tatò māṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākirata ahaṃ ca śaravarṣeṇa varṣantaṃ samavākirama saṃkruddhò jāmadagnyasa tu punara eva patatriṇaḥ pareṣayāma āsa me rājana dīptāsyāna uragāna iva tāna ahaṃ niśitaira bhallaiḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ acchidaṃ sahasā rājanna antarikṣe punaḥ punaḥ tatasa tava astrāṇi divyāni jāmadagnyaḥ paratāpavāna mayi paracòdayāma āsa tānya ahaṃ paratyaṣedhayama astraira eva mahābāhò cikīrṣanna adhikāṃ kariyāma tatò divi mahāna nādaḥ parādurāsīta samantataḥ tatò 'hama astraṃ vāyavyaṃ jāmadagnye parayuktavāna patyājaghne ca tada rāmò guhyakāstreṇa bhārata tatò 'satrama ahama āgneyama anumantrya parayuktavāna vāruṇenaiva rāmasa tada vārayāma āsa me vibhuḥ evama astrāṇi divyāni rāmasyāhama avārayama rāmaśa ca mama tejasvī divyāstravida ariṃdamaḥ tatò māṃ savyatò rājana rāmaḥ kurvana davijòttamaḥ urasya avidhyata saṃkruddhò jāmadagnyò mahābalaḥ tatò 'haṃ bharataśreṣṭha saṃnyaṣīdaṃ rathòttame atha māṃ kaśmalāviṣṭaṃ sūtasa tūrṇama apāvahata gòrutaṃ bharataśreṣṭha rāmabāṇaprapīḍitama tatò māma apayātaṃ vai bhṛśaṃ viddhama acetasama rāmasyānucarā hṛṣṭāḥ sarve dṛṣṭvā paracukruśuḥ akṛtavraṇaprabhṛtayaḥ kāśikanyā ca bhārata tatasa tu labdhasaṃjñò 'haṃ jañātvā sūtama athābruvama yāhi sūta yatò rāmaḥ sajjò 'haṃ gatavedanaḥ tatò māma avahata sūtò hayaiḥ paramaśòbhitaiḥ nṛtyadbhira iva kauravya mārutapratimaira gatau tatò 'haṃ rāmama āsādya bāṇajālena kaurava avākiraṃ susaṃrabdhaḥ saṃrabdhaṃ vijigīṣayā tāna āpatata evāsau rāmò bāṇāna ajihmagāna bāṇaira evācchinata tūrṇama ekaikaṃ taribhira āhave tatasa te mṛditāḥ sarve mama bāṇāḥ susaṃśitāḥ rāmabāṇaira davidhā chinnāḥ śataśò 'tha mahāhave tataḥ punaḥ śaraṃ dīptaṃ suprabhaṃ kālasaṃmitama asṛjaṃ jāmadagnyāya rāmāyāhaṃ jighāṃsayā tena tava abhihatò gāḍhaṃ bāṇacchedavaśaṃ gataḥ mumòha sahasā rāmò bhūmau ca nipapāta ha tatò hāhākṛtaṃ sarvaṃ rāme bhūtalama āśrite jagada bhārata saṃvignaṃ yathārkapatane 'bhavata tata enaṃ susaṃvignāḥ sarva evābhidudruvuḥ tapòdhanāsa te sahasā kāśyā ca bhṛgunandanama ta enaṃ saṃpariṣvajya śanaira āśvāsayaṃsa tadā pāṇibhira jalaśītaiśa ca jayāśīrbhiśa ca kaurava tataḥ sa vihvalò vākyaṃ rāma utthāya mābravīta tiṣṭha bhīṣma hatò 'sīti bāṇaṃ saṃdhāya kārmuke sa muktò nayapatata tūrṇaṃ pārśve savye mahāhave yenāhaṃ bhṛśasaṃvignò vayāghūrṇita iva darumaḥ hatvā hayāṃsa tatò rājaña śīghrāstreṇa mahāhave avākirana māṃ viśrabdhò bāṇaisa taira lòmavāhibhiḥ tatò 'hama api śīghrāstraṃ samare 'parativāraṇama avāsṛjaṃ mahābāhò te 'natarādhiṣṭhitāḥ śarāḥ rāmasya mama caivāśu vayòmāvṛtya samantataḥ na sama sūryaḥ paratapati śarajālasamāvṛtaḥ mātariśvāntare tasmina megharuddha ivānadata tatò vāyòḥ parakampāca ca sūryasya ca marīcibhiḥ abhitāpāta savabhāvāca ca pāvakaḥ samajāyata te śarāḥ savasamutthena paradīptāśa citrabhānunā bhūmau sarve tadā rājana bhasmabhūtāḥ parapedire tadā śatasahasrāṇi parayutānya arbudāni ca ayutānya atha kharvāṇi nikharvāṇi ca kaurava rāmaḥ śarāṇāṃ saṃkruddhò mayi tūrṇama apātayata tatò 'haṃ tāna api raṇe śaraira āśīviṣòpamaiḥ saṃchidya bhūmau nṛpate 'pātayaṃ pannagāna iva evaṃ tada abhavada yuddhaṃ tadā bharatasattama saṃdhyākāle vayatīte tu vayapāyāta sa ca me guruḥ bhīṣma uvāca samāgatasya rāmeṇa punara evātidāruṇama anyedyusa tumulaṃ yuddhaṃ tadā bharatasattama tatò divyāstravica chūrò divyānya astrāṇya anekaśaḥ ayòjayata dharmātmā divase divase vibhuḥ tānya ahaṃ tatpratīghātaira astraira astrāṇi bhārata vayadhamaṃ tumule yuddhe parāṇāṃsa tayaktvā sudustyajāna astraira astreṣu bahudhā hateṣva atha ca bhārgavaḥ akrudhyata mahātejāsa tayaktaprāṇaḥ sa saṃyuge tataḥ śaktiṃ parāhiṇòda ghòrarūpāma; astrai ruddhò jāmadagnyò mahātmā kālòtsṛṣṭāṃ parajvalitāma ivòlkāṃ; saṃdīptāgrāṃ tejasāvṛtya lòkāna tatò 'haṃ tāma iṣubhira dīpyamānaiḥ; samāyāntīma antakālārkadīptāma chittvā taridhā pātayāma āsa bhūmau; tatò vavau pavanaḥ puṇyagandhiḥ tasyāṃ chinnāyāṃ karòdhadīptò 'tha rāmaḥ; śaktīra ghòrāḥ parāhiṇòda davādaśānyāḥ tāsāṃ rūpaṃ bhārata nòta śakyaṃ; tejasvitvāla lāghavāca caiva vaktuma kiṃ tava evāhaṃ vihvalaḥ saṃpradṛśya; digbhyaḥ sarvāsa tā mahòlkā ivāgneḥ nānārūpāsa tejasògreṇa dīptā; yathādityā davādaśa lòkasaṃkṣaye tatò jālaṃ bāṇamayaṃ vivṛtya; saṃdṛśya bhittvā śarajālena rājana davādaśeṣūna parāhiṇavaṃ raṇe 'haṃ; tataḥ śaktīra vayadhamaṃ ghòrarūpāḥ tatò 'parā jāmadagnyò mahātmā; śaktīra ghòrāḥ parākṣipada dhemadaṇḍāḥ vicitritāḥ kāñcanapaṭṭanaddhā; yathā mahòklā javalitāsa tathā tāḥ tāśa cāpya ugrāśa carmaṇā vārayitvā; khaḍgenājau pātitā me narendra bāṇaira divyaira jāmadagnyasya saṃkhye; divyāṃśa cāśvāna abhyavarṣaṃ sasūtāna nirmuktānāṃ pannagānāṃ sarūpā; dṛṣṭvā śaktīra hemacitrā nikṛttāḥ parāduścakre divyama astraṃ mahātmā; karòdhāviṣṭò haihayeśapramāthī tataḥ śareṇyaḥ śalabhānāma ivògrāḥ; samāpetura viśikhānāṃ paradīptāḥ samācinòca cāpi bhṛśaṃ śarīraṃ; hayāna sūtaṃ sarathaṃ caiva mahyama rathaḥ śaraira me nicitaḥ sarvatò 'bhūta; tathā hayāḥ sārathiśa caiva rājana yugaṃ ratheṣā ca tathaiva cakre; tathaivākṣaḥ śarakṛttò 'tha bhagnaḥ tatasa tasmina bāṇavarṣe vayatīte; śaraugheṇa paratyavarṣaṃ guruṃ tama sa vikṣatò mārgaṇaira barahmarāśira; dehāda ajasraṃ mumuce bhūri raktama yathā rāmò bāṇajālābhitaptasa; tathaivāhaṃ subhṛśaṃ gāḍhaviddhaḥ tatò yuddhaṃ vayaramaca cāparāhṇe; bhānāva astaṃ parārthayāne mahīdhrama bhīṣma uvāca tataḥ parabhāte rājendra sūrye vimala udgate bhārgavasya mayā sārdhaṃ punara yuddhama avartata tatò bharānte rathe tiṣṭhana rāmaḥ paraharatāṃ varaḥ vavarṣa śaravarṣāṇi mayi śakra ivācale tena sūtò mama suhṛca charavarṣeṇa tāḍitaḥ nipapāta rathòpasthe manò mama viṣādayana tataḥ sūtaḥ sa me 'tayarthaṃ kaśmalaṃ parāviśana mahata pṛthivyāṃ ca śarāghātāna nipapāta mumòha ca tataḥ sūtò 'jahāta parāṇāna rāmabāṇaprapīḍitaḥ muhūrtāda iva rājendra māṃ ca bhīra āviśata tadā tataḥ sūte hate rājana kaṣipatasa tasya me śarāna paramattamanasò rāmaḥ parāhiṇòna mṛtyusaṃmitāna tataḥ sūtavyasaninaṃ viplutaṃ māṃ sa bhārgavaḥ śareṇābhyahanada gāḍhaṃ vikṛṣya balavada dhanuḥ sa me jatrvantare rājana nipatya rudhirāśanaḥ mayaiva saha rājendra jagāma vasudhātalama matvā tu nihataṃ rāmasa tatò māṃ bharatarṣabha meghavada vayanadaca còccaira jahṛṣe ca punaḥ punaḥ tathā tu patite rājana mayi rāmò mudā yutaḥ udakròśana mahānādaṃ saha taira anuyāyibhiḥ mama tatrābhavana ye tu kauravāḥ pārśvataḥ sathitāḥ āgatā ye ca yuddhaṃ taja janāsa tatra didṛkṣavaḥ ārtiṃ paramikāṃ jagmusa te tadā mayi pātite tatò 'paśyaṃ pātitò rājasiṃha; davijāna aṣṭau sūryahutāśanābhāna te māṃ samantāta parivārya tasthuḥ; savabāhubhiḥ parigṛhyājimadhye rakṣyamāṇaśa ca taira vipraira nāhaṃ bhūmima upāspṛśama antarikṣe sathitò haya asmi taira vipraira bāndhavaira iva savapanna ivāntarikṣe ca jalabindubhira ukṣitaḥ tatasa te barāhmaṇā rājanna abruvana parigṛhya māma mā bhaira iti samaṃ sarve savasti te 'satva iti cāsakṛta tatasa teṣāma ahaṃ vāgbhisa tarpitaḥ sahasòtthitaḥ mātaraṃ saritāṃ śareṣṭhāma apaśyaṃ rathama āsthitāma hayāśa ca me saṃgṛhītāsa tayā vai; mahānadyā saṃyati kauravendra pādau jananyāḥ paratipūjya cāhaṃ; tathārṣṭiṣeṇaṃ rathama abhyaròhama rarakṣa sā mama rathaṃ hayāṃśa còpaskarāṇi ca tāma ahaṃ parāñjalira bhūtvā punara eva vayasarjayama tatò 'haṃ savayama udyamya hayāṃsa tāna vātaraṃhasaḥ ayudhyaṃ jāmadagnyena nivṛtte 'hani bhārata tatò 'haṃ bharataśreṣṭha vegavantaṃ mahābalama amuñcaṃ samare bāṇaṃ rāmāya hṛdayacchidama tatò jagāma vasudhāṃ bāṇavegaprapīḍitaḥ jānubhyāṃ dhanura utsṛjya rāmò mòhavaśaṃ gataḥ tatasa tasmina nipatite rāme bhūrisahasrade āvavrura jaladā vayòma kaṣarantò rudhiraṃ bahu ulkāśa ca śataśaḥ petuḥ sanirghātāḥ sakampanāḥ arkaṃ ca sahasā dīptaṃ savarbhānura abhisaṃvṛṇòta vavuśa ca vātāḥ paruṣāśa calitā ca vasuṃdharā gṛdhrā baḍāśa ca kaṅkāśa ca paripetura mudā yutāḥ dīptāyāṃ diśi gòmāyura dāruṇaṃ muhura unnadata anāhatā dundubhayò vinedura bhṛśanisvanāḥ etada autpātikaṃ ghòrama āsīda bharatasattama visaṃjñakalpe dharaṇīṃ gate rāme mahātmani tatò ravira mandamarīcimaṇḍalò; jagāmāstaṃ pāṃsupuñjāvagāḍhaḥ niśā vayagāhata sukhaśītamārutā; tatò yuddhaṃ paratyavahārayāvaḥ evaṃ rājana avahārò babhūva; tataḥ punara vimale 'bhūta sughòrama kālyaṃ kālyaṃ viṃśatiṃ vai dināni; tathaiva cānyāni dināni tarīṇi bhīṣma uvāca tatò 'haṃ niśi rājendra paraṇamya śirasā tadā barahmaṇānāṃ pitṝṇāṃ ca devatānāṃ ca sarvaśaḥ naktaṃcarāṇāṃ bhūtānāṃ rajanyāśa ca viśāṃ pate śayanaṃ parāpya rahite manasā samacintayama jāmadagnyena me yuddhama idaṃ paramadāruṇama ahāni subahūnya adya vartate sumahātyayama na ca rāmaṃ mahāvīryaṃ śaknòmi raṇamūrdhani vijetuṃ samare vipraṃ jāmadagnyaṃ mahābalama yadi śakyò mayā jetuṃ jāmadagnyaḥ paratāpavāna daivatāni parasannāni darśayantu niśāṃ mama tatò 'haṃ niśi rājendra parasuptaḥ śaravikṣataḥ dakṣiṇenaiva pārśvena parabhātasamaye iva tatò 'haṃ vipramukhyaisa taira yaira asmi patitò rathāta utthāpitò dhṛtaśa caiva mā bhaira iti ca sāntvitaḥ ta eva māṃ mahārāja savapnadarśanama etya vai parivāryābruvana vākyaṃ tana nibòdha kurūdvaha uttiṣṭha mā bhaira gāṅgeya bhayaṃ te nāsti kiṃ cana rakṣāmahe naravyāghra savaśarīraṃ hi nò bhavāna na tavāṃ rāmò raṇe jetā jāmadagnyaḥ kathaṃ cana tavama eva samare rāmaṃ vijetā bharatarṣabha idama atraṃ sudayitaṃ paratyabhijñāsyate bhavāna viditaṃ hi tavāpya etata pūrvasmina dehadhāraṇe parājāpatyaṃ viśvakṛtaṃ parasvāpaṃ nāma bhārata na hīdaṃ veda rāmò 'pi pṛthivyāṃ vā pumāna kava cita tata samarasva mahābāhò bhṛśaṃ saṃyòjayasva ca na ca rāmaḥ kaṣayaṃ gantā tenāstreṇa narādhipa enasā ca na yògaṃ tavaṃ parāpsyase jātu mānada savapsyate jāmadagnyò 'sau tavadbāṇabalapīḍitaḥ tatò jitvā tavama evainaṃ punara utthāpayiṣyasi astreṇa dayitenājau bhīṣma saṃbhòdhanena vai evaṃ kuruṣva kauravya parabhāte rathama āsthitaḥ parasuptaṃ vā mṛtaṃ vāpi tulyaṃ manyāmahe vayama na ca rāmeṇa martavyaṃ kadā cida api pārthiva tataḥ samutpannama idaṃ parasvāpaṃ yujyatāma iti itya uktvāntarhitā rājana sarva eva davijòttamāḥ aṣṭau sadṛśarūpāsa te sarve bhāsvaramūrtayaḥ bhīṣma uvāca tatò rātryāṃ vayatītāyāṃ paratibuddhò 'sami bhārata taṃ ca saṃcintya vai savapnama avāpaṃ harṣama uttamama tataḥ samabhavada yuddhaṃ mama tasya ca bhārata tumulaṃ sarvabhūtānāṃ lòmaharṣaṇama adbhutama tatò bāṇamayaṃ varṣaṃ vavarṣa mayi bhārgavaḥ nayavārayama ahaṃ taṃ ca śarajālena bhārata tataḥ paramasaṃkruddhaḥ punara eva mahātapāḥ hayastanenaiva kòpena śaktiṃ vai parāhiṇòna mayi indrāśanisamasparśāṃ yamadaṇḍòpamaprabhāma javalantīma agnivata saṃkhye lelihānāṃ samantataḥ tatò bharataśārdūla dhiṣṇyama ākāśagaṃ yathā sā māma abhyahanata tūrṇama aṃsadeśe ca bhārata athāsṛṅa me 'saravada ghòraṃ girera gairikadhātuvata rāmeṇa sumahābāhò kaṣatasya kaṣatajekṣaṇa tatò 'haṃ jāmadagnyāya bhṛśaṃ karòdhasamanvitaḥ pareṣayaṃ mṛtyusaṃkāśaṃ bāṇaṃ sarpaviṣòpamama sa tenābhihatò vīrò lalāṭe davijasattamaḥ aśòbhata mahārāja saśṛṅga iva parvataḥ sa saṃrabdhaḥ samāvṛtya bāṇaṃ kālānakòpamama saṃdadhe balavata kṛṣya ghòraṃ śatrunibarhaṇama sa vakṣasi papātògraḥ śarò vayāla iva śavasana mahīṃ rājaṃsa tataśa cāhama agacchaṃ rudhirāvilaḥ avāpya tu punaḥ saṃjñāṃ jāmadagnyāya dhīmate parāhiṇvaṃ vimalāṃ śaktiṃ javalantīma aśanīma iva sā tasya davijamukhyasya nipapāta bhujāntare vihvalaśa cābhavada rājana vepathuśa cainama āviśata tata enaṃ pariṣvajya sakhā viprò mahātapāḥ akṛtavraṇaḥ śubhaira vākyaira āśvāsayada anekadhā samāśvastasa tadā rāmaḥ karòdhāmarṣasamanvitaḥ parāduścakre tadā barāhmaṃ paramāstraṃ mahāvrataḥ tatasa tata paratighātārthaṃ barāhama evāstrama uttamama mayā parayuktaṃ jajvāla yugāntama iva darśayata tayòra barahmāstrayòra āsīda antarā vai samāgamaḥ asaṃprāpyaiva rāmaṃ ca māṃ ca bhāratasattama tatò vayòmni parādurabhūta teja eva hi kevalama bhūtāni caiva sarvāṇi jagmura ārtiṃ viśāṃ pate ṛṣayaśa ca sagandharvā devatāśa caiva bhārata saṃtāpaṃ paramaṃ jagmura astratejò'bhipīḍitāḥ tataśa cacāla pṛthivī saparvatavanadrumā saṃtaptāni ca bhūtāni viṣādaṃ jagmura uttamama parajajvāla nabhò rājana dhūmāyante diśò daśa na sathātuma antarikṣe ca śekura ākāśagāsa tadā tatò hāhākṛte lòke sadevāsurarākṣase idama antarama itya eva yòktukāmò 'sami bhārata parasvāpama astraṃ dayitaṃ vacanāda barahmavādināma cintitaṃ ca tada astraṃ me manasi paratyabhāta tadā bhīṣma uvāca tatò halahalāśabdò divi rājana mahāna abhūta parasvāpaṃ bhīṣma mā sarākṣīra iti kauravanandana ayuñjama eva caivāhaṃ tada astraṃ bhṛgunandane parasvāpaṃ māṃ parayuñjānaṃ nāradò vākyama abravīta ete viyati kauravya divi devagaṇāḥ sathitāḥ te tavāṃ nivārayantya adya parasvāpaṃ mā parayòjaya rāmasa tapasvī barahmaṇyò barāhmaṇaśa ca guruśa ca te tasyāvamānaṃ kauravya mā sama kārṣīḥ kathaṃ cana tatò 'paśyaṃ diviṣṭhāna vai tāna aṣṭau barahmavādinaḥ te māṃ samayantò rājendra śanakaira idama abruvana yathāha bharataśreṣṭha nāradasa tata tathā kuru etada dhi paramaṃ śareyò lòkānāṃ bharatarṣabha tataśa ca paratisaṃhṛtya tada astraṃ savāpanaṃ mṛdhe barahmāstraṃ dīpayāṃ cakre tasmina yudhi yathāvidhi tatò rāmò ruṣitò rājaputra; dṛṣṭvā tada astraṃ vinivartitaṃ vai jitò 'sami bhīṣmeṇa sumandabuddhira; itya eva vākyaṃ sahasā vayamuñcata tatò 'paśyata pitaraṃ jāmadagnyaḥ; pitusa tathā pitaraṃ tasya cānyama ta evainaṃ saṃparivārya tasthura; ūcuśa cainaṃ sāntvapūrvaṃ tadānīma mā samaivaṃ sāhasaṃ vatsa punaḥ kārṣīḥ kathaṃ cana bhīṣmeṇa saṃyugaṃ gantuṃ kaṣatriyeṇa viśeṣataḥ kaṣatriyasya tu dharmò 'yaṃ yada yuddhaṃ bhṛgunandana savādhyāyò varatacaryā ca barāhmaṇānāṃ paraṃ dhanama idaṃ nimitte kasmiṃśa cida asmābhira upamantritama śastradhāraṇama atyugraṃ taca ca kāryaṃ kṛtaṃ tavayā vatsa paryāptama etāvada bhīṣmeṇa saha saṃyuge vimardasa te mahābāhò vayapayāhi raṇāda itaḥ paryāptama etada bhadraṃ te tava kārmukadhāraṇama visarjayaitada durdharṣa tapasa tapyasva bhārgava eṣa bhīṣmaḥ śāṃtanavò devaiḥ sarvaira nivāritaḥ nivartasva raṇāda asmāda iti caiva paracòditaḥ rāmeṇa saha mā yòtsīra guruṇeti punaḥ punaḥ na hi rāmò raṇe jetuṃ tavayā nayāyyaḥ kurūdvaha mānaṃ kuruṣva gāṅgeya barāhmaṇasya raṇājire vayaṃ tu guravasa tubhyaṃ tatasa tavāṃ vārayāmahe bhīṣmò vasūnāma anyatamò diṣṭyā jīvasi putraka gāṅgeyaḥ śaṃtanòḥ putrò vasura eṣa mahāyaśāḥ kathaṃ tavayā raṇe jetuṃ rāma śakyò nivarta vai arjunaḥ pāṇḍavaśreṣṭhaḥ puraṃdarasutò balī naraḥ parajāpatira vīraḥ pūrvadevaḥ sanātanaḥ savyasācīti vikhyātasa tariṣu lòkeṣu vīryavāna bhīṣmamṛtyura yathākālaṃ vihitò vai savayambhuvā evama uktaḥ sa pitṛbhiḥ pitṝna rāmò 'baravīda idama nāhaṃ yudhi nivarteyama iti me varatama āhitama na nivartitapūrvaṃ ca kadā cida raṇamūdhani nivartyatāma āpageyaḥ kāmayuddhāta pitāmahāḥ na tava ahaṃ vinivartiṣye yuddhāda asmāta kathaṃ cana tatasa te munayò rājanna ṛcīkapramukhāsa tadā nāradenaiva sahitāḥ samāgamyedama abruvana nivartasva raṇāta tāta mānayasva davijòttamāna netya avòcama ahaṃ tāṃśa ca kaṣatradharmavyapekṣayā mama varatama idaṃ lòke nāhaṃ yuddhāta kathaṃ cana vimukhò vinivarteyaṃ pṛṣṭhatò 'bhayāhataḥ śaraiḥ nāhaṃ lòbhāna na kārpaṇyāna na bhayāna nārthakāraṇāta tayajeyaṃ śāśvataṃ dharmama iti me niścitā matiḥ tatasa te munayaḥ sarve nāradapramukhā nṛpa bhāgīrathī ca me mātā raṇamadhyaṃ parapedire tathaivāttaśarò dhanvī tathaiva dṛḍhaniścayaḥ sathitò 'hama āhave yòddhuṃ tatasa te rāmama abruvana sametya sahitā bhūyaḥ samare bhṛgunandanama nāvanītaṃ hi hṛdayaṃ viprāṇāṃ śāmya bhārgava rāma rāma nivartasva yuddhāda asmāda davijòttama avadhyò hi tavayā bhīṣmasa tavaṃ ca bhīṣmasya bhārgava evaṃ baruvantasa te sarve paratirudhya raṇājirama nayāsayāṃ cakrire śastraṃ pitarò bhṛgunandanama tatò 'haṃ punara evātha tāna aṣṭau barahmavādinaḥ adrākṣaṃ dīpyamānāna vai garahāna aṣṭāva ivòditāna te māṃ sapraṇayaṃ vākyama abruvana samare sathitama paraihi rāmaṃ mahābāhò guruṃ lòkahitaṃ kuru dṛṣṭvā nivartitaṃ rāmaṃ suhṛdvākyena tena vai lòkānāṃ ca hitaṃ kurvanna ahama apya ādade vacaḥ tatò 'haṃ rāmama āsādya vavande bhṛśavikṣataḥ rāmaśa cābhyutsmayana paremṇā māma uvāca mahātapāḥ tavatsamò nāsti lòke 'samina kaṣatriyaḥ pṛthivīcaraḥ gamyatāṃ bhīṣma yuddhe 'samiṃsa tòṣitò 'haṃ bhṛśaṃ tavayā mama caiva samakṣaṃ tāṃ kanyāma āhūya bhārgavaḥ uvāca dīnayā vācā madhye teṣāṃ tapasvināma rāma uvāca paratyakṣama etala lòkānāṃ sarveṣāma eva bhāmini yathā mayā paraṃ śaktyā kṛtaṃ vai pauruṣaṃ mahata na caiva yudhi śaknòmi bhīṣmaṃ śastrabhṛtāṃ varama viśeṣayituma atyarthama uttamāstrāṇi darśayana eṣā me paramā śaktira etana me paramaṃ balama yatheṣṭaṃ gamyatāṃ bhadre kima anyada vā karòmi te bhīṣmama eva parapadyasva na te 'nayā vidyate gatiḥ nirjitò haya asmi bhīṣmeṇa mahāstrāṇi paramuñcatā bhīṣma uvāca evama uktvā tatò rāmò viniḥśvasya mahāmanāḥ tūṣṇīma āsīta tadā kanyā paròvāca bhṛgunandanama bhagavanna evama evaitada yathāha bhagavāṃsa tathā ajeyò yudhi bhīṣmò 'yama api devaira udāradhīḥ yathāśakti yathòtsāhaṃ mama kāryaṃ kṛtaṃ tavayā anidhāya raṇe vīryama astrāṇi vividhāni ca na caiṣa śakyate yuddhe viśeṣayituma antataḥ na cāhama enaṃ yāsyāmi punara bhīṣmaṃ kathaṃ cana gamiṣyāmi tu tatrāhaṃ yatra bhīṣmaṃ tapòdhana samare pātayiṣyāmi savayama eva bhṛgūdvaha evama uktvā yayau kanyā ròṣavyākulalòcanā tapase dhṛtasaṃkalpā mama cintayatī vadhama tatò mahendraṃ saha taira munirbhira bhṛgusattamaḥ yathāgataṃ yayau rāmò māma upāmantrya bhārata tatò 'haṃ rathama āruhya satūyamānò davijātibhiḥ paraviśya nagaraṃ mātre satyavatyai nayavedayama yathāvṛttaṃ mahārāja sā ca māṃ paratyanandata puruṣāṃśa cādiśaṃ parājñāna kanyāvṛttāntakarmaṇi divase divase haya asyā gatajalpitaceṣṭitama paratyāharaṃśa ca me yuktāḥ sathitāḥ pariyahite mama yadaiva hi vanaṃ parāyāta kanyā sā tapase dhṛtā tadaiva vayathitò dīnò gatacetā ivābhavama na hi māṃ kaṣatriyaḥ kaśa cida vīryeṇa vijayeda yudhi ṛte barahmavidasa tāta tapasā saṃśitavratāta api caitana mayā rājana nārade 'pi niveditama vayāse caiva bhayāta kāryaṃ tau còbhau māma avòcatāma na viṣādasa tavayā kāryò bhīṣma kāśisutāṃ parati daivaṃ puruṣakāreṇa kò nivartituma utsaheta sā tu kanyā mahārāja paraviśyāśramamaṇḍalama yamunātīrama āśritya tapasa tepe 'timānuṣama nirāhārā kṛśā rūkṣā jaṭilā malapaṅkinī ṣaṇa māsāna vāyubhakṣā ca sathāṇubhūtā tapòdhanā yamunātīrama āsādya saṃvatsarama athāparama udavāsaṃ nirāhārā pārayāma āsa bhāminī śīrṇaparṇena caikena pārayāma āsa cāparama saṃvatsaraṃ tīvrakòpā pādāṅguṣṭhāgradhiṣṭhitā evaṃ davādaśa varṣāṇi tāpayāma āsa ròdasī nivartyamānāpi tu sā jañātibhira naiva śakyate tatò 'gamada vatsabhūmiṃ siddhacāraṇasevitāma āśramaṃ puṇyaśīlānāṃ tāpasānāṃ mahātmanāma tatra puṇyeṣu deśeṣu sāplutāṅgī divāniśama vayacarata kāśikanyā sā yathākāmavicāriṇī nandāśrame mahārāja tatòlūkāśrame śubhe cayavanasyāśrame caiva barahmaṇaḥ sathāna eva ca parayāge devayajane devāraṇyeṣu caiva ha bhògavatyāṃ tathā rājana kauśikasyāśrame tathā māṇḍavyasyāśrame rājana dilīpasyāśrame tathā rāmahrade ca kauravya pailagārgyasya cāśrame eteṣu tīrtheṣu tadā kāśikanyā viśāṃ pate āplāvayata gātrāṇi tīvrama āsthāya vai tapaḥ tāma abravīta kauraveya mama mātā jalòtthitā kimarthaṃ kaliśyase bhadre tathyama etada baravīhi me saināma athābravīda rājana kṛtāñjalira aninditā bhīṣmò rāmeṇa samare na jitaśa cārulòcane kò 'nayasa tama utsaheja jetuma udyateṣuṃ mahīpatima sāhaṃ bhīṣmavināśāya tapasa tapsye sudāruṇama carāmi pṛthivīṃ devi yathā hanyāma ahaṃ nṛpama etada varataphalaṃ dehe parasmina sayāda yathā hi me tatò 'baravīta sāgaragā jihmaṃ carasi bhāmini naiṣa kāmò 'navadyāṅgi śakyaḥ parāptuṃ tavayābale yadi bhīṣmavināśāya kāśye carasi vai varatama varatasthā ca śarīraṃ tavaṃ yadi nāma vimòkṣyasi nadī bhaviṣyasi śubhe kuṭilā vārṣikòdakā dustīrthā cānabhijñeyā vārṣikī nāṣṭamāsikī bhīmagrāhavatī ghòrā sarvabhūtabhayaṃkarī evama uktvā tatò rājana kāśikanyāṃ nayavartata mātā mama mahābhāgā samayamāneva bhāminī kadā cida aṣṭame māsi kadā cida daśame tathā na parāśnītòdakama api punaḥ sā varavarṇinī sā vatsabhūmiṃ kauravya tīrthalòbhāta tatasa tataḥ patitā paridhāvantī punaḥ kāśipateḥ sutā sā nadī vatsabhūmyāṃ tu parathitāmbeti bhārata vārṣikī garāhabahulā dustīrthā kuṭilā tathā sā kanyā tapasā tena bhāgārdhena vayajāyata nadī ca rājana vatseṣu kanyā caivābhavata tadā bhīṣma uvāca tatasa te tāpasāḥ sarve tapase dhṛtaniścayāma dṛṣṭvā nayavartayaṃsa tāta kiṃ kāryama iti cābruvana tāna uvāca tataḥ kanyā tapòvṛddhāna ṛṣīṃsa tadā nirākṛtāsmi bhīṣmeṇa bharaṃśitā patidharmataḥ vadhārthaṃ tasya dīkṣā me na lòkārthaṃ tapòdhanāḥ nihatya bhīṣmaṃ gaccheyaṃ śāntima itya eva niścayaḥ yatkṛte duḥkhavasatima imāṃ parāptāsmi śāśvatīma patilòkāda vihīnā ca naiva satrī na pumāna iha nāhatvā yudhi gāṅgeyaṃ nivarteyaṃ tapòdhanāḥ eṣa me hṛdi saṃkalpò yadarthama idama udyatama satrībhāve parinirviṇṇā puṃstvārthe kṛtaniścayā bhīṣme paraticikīrṣāmi nāsmi vāryeti vai punaḥ tāṃ devò darśayāma āsa śūlapāṇira umāpatiḥ madhye teṣāṃ maharṣīṇāṃ savena rūpeṇa bhāminīma chandyamānā vareṇātha sā vavre matparājayama vadhiṣyasīti tāṃ devaḥ paratyuvāca manasvinīma tataḥ sā punara evātha kanyā rudrama uvāca ha upapadyeta kathaṃ deva satriyò mama jayò yudhi satrībhāvena ca me gāḍhaṃ manaḥ śāntama umāpate paratiśrutaśa ca bhūteśa tavayā bhīṣmaparājayaḥ yathā sa satyò bhavati tathā kuru vṛṣadhvaja yathā hanyāṃ samāgamya bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yudhi tāma uvāca mahādevaḥ kanyāṃ kila vṛṣadhvajaḥ na me vāga anṛtaṃ bhadre parāha satyaṃ bhaviṣyati vadhiṣyasi raṇe bhīṣmaṃ puruṣatvaṃ ca lapsyase samariṣyasi ca tata sarvaṃ dehama anyaṃ gatā satī darupadasya kule jātā bhaviṣyasi mahārathaḥ śīghrāstraśa citrayòdhī ca bhaviṣyasi susaṃmataḥ yathòktama eva kalyāṇi sarvama etada bhaviṣyati bhaviṣyasi pumāna paścāta kasmāca cita kālaparyayāta evama uktvā mahātejāḥ kapardī vṛṣabhadhvajaḥ paśyatāma eva viprāṇāṃ tatraivāntaradhīyata tataḥ sā paśyatāṃ teṣāṃ maharṣīṇāma aninditā samāhṛtya vanāta tasmāta kāṣṭhāni varavarṇinī citāṃ kṛtvā sumahatīṃ paradāya ca hutāśanama paradīpte 'ganau mahārāja ròṣadīptena cetasā uktvā bhīṣmavadhāyeti paraviveśa hutāśanama jayeṣṭhā kāśisutā rājana yamunāma abhitò nadīma duryòdhana uvāca kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeya kanyā bhūtvā satī tadā puruṣò 'bhavada yudhi śareṣṭha tana me barūhi pitāmaha bhīṣma uvāca bhāryā tu tasya rājendra darupadasya mahīpateḥ mahiṣī dayitā haya āsīda aputrā ca viśāṃ pate etasminna eva kāle tu darupadò vai mahīpatiḥ apatyārthaṃ mahārāja tòṣayāma āsa śaṃkarama asmadvadhārthaṃ niścitya tapò ghòraṃ samāsthitaḥ lebhe kanyāṃ mahādevāta putrò me sayāda iti baruvana bhagavana putrama icchāmi bhīṣmaṃ paraticikīrṣayā itya uktò devadevena satrīpumāṃsa te bhaviṣyati nivartasva mahīpāla naitaja jātva anyathā bhaveta sa tu gatvā ca nagaraṃ bhāryāma idama uvāca ha kṛtò yatnò mayā devi putrārthe tapasā mahāna kanyā bhūtvā pumāna bhāvī iti còktò 'sami śambhunā punaḥ punara yācyamānò diṣṭama itya abravīca chivaḥ na tada anyada dhi bhavitā bhavitavyaṃ hi tata tathā tataḥ sā niyatā bhūtvā ṛtukāle manasvinī patnī darupadarājasya darupadaṃ saṃviveśa ha lebhe garbhaṃ yathākālaṃ vidhidṛṣṭena hetunā pārṣatāta sā mahīpāla yathā māṃ nāradò 'baravīta tatò dadhāra taṃ garbhaṃ devī rājīvalòcanā tāṃ sa rājā pariyāṃ bhāryāṃ darupadaḥ kurunandana putrasnehāna mahābāhuḥ sukhaṃ paryacarata tadā aputrasya tatò rājñò darupadasya mahīpateḥ kanyāṃ paravararūpāṃ tāṃ parājāyata narādhipa aputrasya tu rājñaḥ sā darupadasya yaśasvinī khayāpayāma āsa rājendra putrò jātò mameti vai tataḥ sa rājā darupadaḥ paracchannāyā narādhipa putravata putrakāryāṇi sarvāṇi samakārayata rakṣaṇaṃ caiva mantrasya mahiṣī darupadasya sā cakāra sarvayatnena baruvāṇā putra itya uta na hi tāṃ veda nagare kaśa cida anyatra pārṣatāta śaraddadhānò hi tada vākyaṃ devasyādbhutatejasaḥ chādayāma āsa tāṃ kanyāṃ pumāna iti ca sò 'baravīta jātakarmāṇi sarvāṇi kārayāma āsa pārthivaḥ puṃvada vidhānayuktāni śikhaṇḍīti ca tāṃ viduḥ ahama ekasa tu cāreṇa vacanāna nāradasya ca jañātavāna devavākyena ambāyāsa tapasā tathā bhīṣma uvāca cakāra yatnaṃ darupadaḥ sarvasmina savajane mahata tatò lekhyādiṣu tathā śilpeṣu ca paraṃ gatā iṣvastre caiva rājendra daròṇaśiṣyò babhūva ha tasya mātā mahārāja rājānaṃ varavarṇinī còdayāma āsa bhāryārthaṃ kanyāyāḥ putravata tadā tatasa tāṃ pārṣatò dṛṣṭvā kanyāṃ saṃprāptayauvanāma satriyaṃ matvā tadā cintāṃ parapede saha bhāryayā darupada uvāca kanyā mameyaṃ saṃprāptā yauvanaṃ śòkavardhinī mayā paracchāditā ceyaṃ vacanāca chūlapāṇinaḥ na tana mithyā mahārājñi bhaviṣyati kathaṃ cana tarailòkyakartā kasmāda dhi tana mṛṣā kartuma arhati bhāryòvāca yadi te ròcate rājana vakṣyāmi śṛṇu me vacaḥ śarutvedānīṃ parapadyethāḥ savakāryaṃ pṛṣatātmaja kariyatāma asya nṛpate vidhivada dārasaṃgrahaḥ satyaṃ bhavati tada vākyama iti me niścitā matiḥ bhīṣma uvāca tatasa tau niścayaṃ kṛtvā tasmina kārye 'tha dampatī varayāṃ cakratuḥ kanyāṃ daśārṇādhipateḥ sutāma tatò rājā darupadò rājasiṃhaḥ; sarvāna rājñaḥ kulataḥ saṃniśāmya dāśārṇakasya nṛpatesa tanūjāṃ; śikhaṇḍine varayāma āsa dārāna hiraṇyavarmeti nṛpò yò 'sau dāśārṇakaḥ samṛtaḥ sa ca parādāna mahīpālaḥ kanyāṃ tasmai śikhaṇḍine sa ca rājā daśārṇeṣu mahāna āsīna mahīpatiḥ hiraṇyavarmā durdharṣò mahāsenò mahāmanāḥ kṛte vivāhe tu tadā sā kanyā rājasattama yauvanaṃ samanuprāptā sā ca kanyā śikhaṇḍinī kṛtadāraḥ śikhaṇḍī tu kāmpilyaṃ punara āgamata na ca sā veda tāṃ kanyāṃ kaṃ cita kālaṃ satriyaṃ kila hiraṇyavarmaṇaḥ kanyā jañātvā tāṃ tu śikhaṇḍinīma dhātrīṇāṃ ca sakhīnāṃ ca varīḍamānā nayavedayata kanyāṃ pañcālarājasya sutāṃ tāṃ vai śikhaṇḍinīma tatasa tā rājaśārdūla dhātryò dāśārṇikāsa tadā jagmura ārtiṃ parāṃ duḥkhāta pareṣayāma āsura eva ca tatò daśārṇādhipateḥ pareṣyāḥ sarvaṃ nayavedayana vipralambhaṃ yathāvṛttaṃ sa ca cukròdha pārthivaḥ śikhaṇḍya api mahārāja puṃvada rājakule tadā vijahāra mudā yuktaḥ satrītvaṃ naivātiròcayana tathā katipayāhasya taca charutvā bharatarṣabha hiraṇyavarmā rājendra ròṣāda ārtiṃ jagāma ha tatò dāśārṇakò rājā tīvrakòpasamanvitaḥ dūtaṃ parasthāpayāma āsa darupadasya niveśane tatò darupadama āsādya dūtaḥ kāñcanavarmaṇaḥ eka ekāntama utsārya rahò vacanama abravīta daśārṇarājò rājaṃsa tavāma idaṃ vacanama abravīta abhiṣaṅgāta parakupitò vipralabdhasa tavayānagha avamanyase māṃ nṛpate nūnaṃ durmantritaṃ tava yana me kanyāṃ savakanyārthe mòhāda yācitavāna asi tasyādya vipralambhasya phalaṃ parāpnuhi durmate eṣa tavāṃ sajanāmātyama uddharāmi sathirò bhava bhīṣma uvāca evama uktasya dūtena darupadasya tadā nṛpa còrasyeva gṛhītasya na parāvartata bhāratī sa yatnama akaròta tīvraṃ saṃbandhaira anusāntvanaiḥ dūtaira madhurasaṃbhāṣaira naitada astīti saṃdiśana sa rājā bhūya evātha kṛtvā tattvata āgamama kanyeti pāñcālasutāṃ tavaramāṇò 'bhiniryayau tataḥ saṃpreṣayāma āsa mitrāṇāma amitaujasāma duhitura vipralambhaṃ taṃ dhātrīṇāṃ vacanāta tadā tataḥ samudrayaṃ kṛtvā balānāṃ rājasattamaḥ abhiyāne matiṃ cakre darupadaṃ parati bhārata tatha saṃmantrayāma āsa mitraiḥ saha mahīpatiḥ hiraṇyavarmā rājendra pāñcālyaṃ pārthivaṃ parati tatra vai niścitaṃ teṣāma abhūda rājñāṃ mahātmanāma tathyaṃ ceda bhavati haya etata kanyā rājaña śikhaṇḍinī baddhvā pāñcālarājānama ānayiṣyāmahe gṛhāna anyaṃ rājānama ādhāya pāñcāleṣu nareśvarama ghātayiṣyāma nṛpatiṃ darupadaṃ saśikhaṇḍinama sa tadā dūtama ājñāya punaḥ kaṣattārama īśvaraḥ parāsthāpayata pārṣatāya hanmīti tavāṃ sathirò bhava sa parakṛtyā ca vai bhīruḥ kilbiṣī ca narādhipaḥ bhayaṃ tīvrama anuprāptò darupadaḥ pṛthivīpatiḥ visṛjya dūtaṃ dāśārṇaṃ darupadaḥ śòkakarśitaḥ sametya bhāryāṃ rahite vākyama āha narādhipaḥ bhayena mahatāviṣṭò hṛdi śòkena cāhataḥ pāñcālarājò dayitāṃ mātaraṃ vai śikhaṇḍinaḥ abhiyāsyati māṃ kòpāta saṃbandhī sumahābalaḥ hiraṇyavarmā nṛpatiḥ karṣamāṇò varūthinīma kima idānīṃ kariṣyāmi mūḍhaḥ kanyāma imāṃ parati śikhaṇḍī kila putrasa te kanyeti pariśaṅkitaḥ iti niścitya tattvena samitraḥ sabalānugaḥ vañcitò 'samīti manvānò māṃ kilòddhartuma icchati kima atra tathyaṃ suśròṇi kiṃ mithyā barūhi śòbhane śarutvā tavattaḥ śubhe vākyaṃ saṃvidhāsyāmya ahaṃ tathā ahaṃ hi saṃśayaṃ parāptò bālā ceyaṃ śikhaṇḍinī tavaṃ ca rājñi mahata kṛcchraṃ saṃprāptā varavarṇini sā tavaṃ sarvavimòkṣāya tattvama ākhyāhi pṛcchataḥ tathā vidadhyāṃ suśròṇi kṛtyasyāsya śucismite śikhaṇḍini ca mā bhaisa tavaṃ vidhāsye tatra tattvataḥ kariyayāhaṃ varāròhe vañcitaḥ putradharmataḥ mayā dāśārṇakò rājā vañcitaśa ca mahīpatiḥ tada ācakṣva mahābhāge vidhāsye tatra yada dhitama jānatāpi narendreṇa khayāpanārthaṃ parasya vai parakāśaṃ còditā devī paratyuvāca mahīpatima bhīṣma uvāca tataḥ śikhaṇḍinò mātā yathātattvaṃ narādhipa ācacakṣe mahābāhò bhartre kanyāṃ śikhaṇḍinīma aputrayā mayā rājana sapatnīnāṃ bhayāda idama kanyā śikhaṇḍinī jātā puruṣò vai niveditaḥ tavayā caiva naraśreṣṭha tana me parītyānumòditama putrakarma kṛtaṃ caiva kanyāyāḥ pārthivarṣabha bhāryā còḍhā tavayā rājana daśārṇādhipateḥ sutā tavayā ca parāgabhihitaṃ devavākyārthadarśanāta kanyā bhūtvā pumāna bhāvītya evaṃ caitada upekṣitama etaca charutvā darupadò yajñasenaḥ; sarvaṃ tattvama mantravidbhyò nivedya mantraṃ rājā mantrayāma āsa rājana; yada yada yuktaṃ rakṣaṇe vai parajānāma saṃbandhakaṃ caiva samarthya tasmina; dāśārṇake vai nṛpatau narendra savayaṃ kṛtvā vipralambhaṃ yathāvana; mantraikāgrò niścayaṃ vai jagāma savabhāvaguptaṃ nagarama āpatkāle tu bhārata gòpayāma āsa rājendra sarvataḥ samalaṃkṛtama ārtiṃ ca paramāṃ rājā jagāma saha bhāryayā daśārṇapatinā sārdhaṃ viròdhe bharatarṣabha kathaṃ saṃbandhinā sārdhaṃ na me sayāda vigrahò mahāna iti saṃcintya manasā daivatānya arcayata tadā taṃ tu dṛṣṭvā tadā rājana devī deva paraṃ tathā arcāṃ parayuñjānama athò bhāryā vacanama abravīta devānāṃ paratipattiśa ca satyā sādhumatā sadā sā tu duḥkhārṇavaṃ parāpya naḥ sayāda arcayatāṃ bhṛśama daivatāni ca sarvāṇi pūjyantāṃ bhūridakṣiṇaiḥ agnayaśa cāpi hūyantāṃ dāśārṇapratisedhane ayuddhena nivṛttiṃ ca manasā cintayābhibhò devatānāṃ parasādena sarvama etada bhaviṣyati mantribhira mantritaṃ sārdhaṃ tavayā yata pṛthulòcana purasyāsyāvināśāya taca ca rājaṃsa tathā kuru daivaṃ hi mānuṣòpetaṃ bhṛśaṃ sidhyati pārthiva parasparaviròdhāta tu nānayòḥ siddhira asti vai tasmāda vidhāya nagare vidhānaṃ sacivaiḥ saha arcayasva yathākāmaṃ daivatāni viśāṃ pate evaṃ saṃbhāṣamāṇau tau dṛṣṭvā śòkaparāyaṇau śikhaṇḍinī tadā kanyā varīḍiteva manasvinī tataḥ sā cintayāma āsa matkṛte duḥkhitāva ubhau imāva iti tataśa cakre matiṃ parāṇavināśane evaṃ sā niścayaṃ kṛtvā bhṛśaṃ śòkaparāyaṇā jagāma bhavanaṃ tayaktvā gahanaṃ nirjanaṃ vanama yakṣeṇarddhimatā rājana sathūṇākarṇena pālitama tadbhayāda eva ca janò visarjayati tada vanama tatra sathūṇasya bhavanaṃ sudhāmṛttikalepanama lājòllāpikadhūmāḍhyama uccaprākāratòraṇama tata paraviśya śikhaṇḍī sā darupadasyātmajā nṛpa anaśnatī bahutithaṃ śarīrama upaśòṣayata darśayāma āsa tāṃ yakṣaḥ sathūṇò madhvakṣasaṃyutaḥ kimarthò 'yaṃ tavārambhaḥ kariṣye barūhi mācirama aśakyama iti sā yakṣaṃ punaḥ punara uvāca ha kariṣyāmīti caināṃ sa paratyuvācātha guhyakaḥ dhaneśvarasyānucarò varadò 'sami nṛpātmaje adeyama api dāsyāmi barūhi yata te vivakṣitama tataḥ śikhaṇḍī tata sarvama akhilena nayavedayata tasmai yakṣapradhānāya sathūṇākarṇāya bhārata āpannò me pitā yakṣa nacirāda vinaśiṣyati abhiyāsyati saṃkruddhò daśārṇādhipatira hi tama mahābalò mahòtsāhaḥ sa hemakavacò nṛpaḥ tasmāda rakṣasva māṃ yakṣa pitaraṃ mātaraṃ ca me paratijñātò hi bhavatā duḥkhapratinayò mama bhaveyaṃ puruṣò yakṣa tavatprasādāda aninditaḥ yāvada eva sa rājā vai nòpayāti puraṃ mama tāvada eva mahāyakṣa parasādaṃ kuru guhyaka bhīṣma uvāca śikhaṇḍivākyaṃ śarutvātha sa yakṣò bharatarṣabha paròvāca manasā cintya daivenòpanipīḍitaḥ bhavitavyaṃ tathā tada dhi mama duḥkhāya kaurava bhadre kāmaṃ kariṣyāmi samayaṃ tu nibòdha me kiṃ cita kālāntaraṃ dāsye puṃliṅgaṃ savama idaṃ tava āgantavyaṃ tavayā kāle satyama etada baravīmi te parabhuḥ saṃkalpasiddhò 'sami kāmarūpī vihaṃgamaḥ matprasādāta puraṃ caiva tarāhi bandhūṃśa ca kevalāna satrīliṅgaṃ dhārayiṣyāmi tavadīyaṃ pārthivātmaje satyaṃ me paratijānīhi kariṣyāmi pariyaṃ tava śikhaṇḍya uvāca paratidāsyāmi bhagava~la liṅgaṃ punara idaṃ tava kiṃ cita kālāntaraṃ satrītvaṃ dhārayasva niśācara paratiprayāte dāśārṇe pārthive hemavarmaṇi kanyaivāhaṃ bhaviṣyāmi puruṣasa tavaṃ bhaviṣyasi bhīṣma uvāca itya uktvā samayaṃ tatra cakrāte tāva ubhau nṛpa anyònyasyānabhidròhe tau saṃkrāmayatāṃ tataḥ satrīliṅgaṃ dhārayāma āsa sathūṇò yakṣò narādhipa yakṣarūpaṃ ca tada dīptaṃ śikhaṇḍī paratyapadyata tataḥ śikhaṇḍī pāñcālyaḥ puṃstvama āsādya pārthiva viveśa nagaraṃ hṛṣṭaḥ pitaraṃ ca samāsadata yathāvṛttaṃ tu tata sarvama ācakhyau darupadasya ca darupadasa tasya taca charutvā harṣama āhārayata parama sabhāryasa taca ca sasmāra maheśvaravacasa tadā tataḥ saṃpreṣayāma āsa daśārṇādhipatera nṛpa puruṣò 'yaṃ mama sutaḥ śaraddhattāṃ me bhavāna iti atha dāśārṇakò rājā sahasābhyāgamata tadā pāñcālarājaṃ darupadaṃ duḥkhāmarṣasamanvitaḥ tataḥ kāmpilyama āsādya daśārṇādhipatira tadā pareṣayāma āsa satkṛtya dūtaṃ barahmavidāṃ varama barūhi madvacanāda dūta pāñcālyaṃ taṃ nṛpādhamama yada vai kanyāṃ savakanyārthe vṛtavāna asi durmate phalaṃ tasyāvalepasya darakṣyasya adya na saṃśayaḥ evama uktasa tu tenāsau barāhmaṇò rājasattama dūtaḥ parayātò nagaraṃ dāśārṇanṛpacòditaḥ tata āsādayāma āsa puròdhā darupadaṃ pure tasmai pāñcālakò rājā gāma arghyaṃ ca susatkṛtama parāpayāma āsa rājendra saha tena śikhaṇḍinā tāṃ pūjāṃ nābhyanandata sa vākyaṃ cedama uvāca ha yada uktaṃ tena vīreṇa rājñā kāñcanavarmaṇā yata te 'hama adhamācāra duhitrarthe 'sami vañcitaḥ tasya pāpasya karaṇāta phalaṃ parāpnuhi durmate dehi yuddhaṃ narapate mamādya raṇamūrdhani uddhariṣyāmi te sadyaḥ sāmātyasutabāndhavama tada upālambhasaṃyuktaṃ śarāvitaḥ kila pārthivaḥ daśārṇapatidūtena mantrimadhye puròdhasā abravīda bharataśreṣṭha darupadaḥ paraṇayānataḥ yada āha māṃ bhavāna barahmana saṃbandhivacanāda vacaḥ tasyòttaraṃ parativacò dūta eva vadiṣyati tataḥ saṃpreṣayāma āsa darupadò 'pi mahātmane hiraṇyavarmaṇe dūtaṃ barāhmaṇaṃ vedapāragama samāgamya tu rājñā sa daśārṇapatinā tadā tada vākyama ādade rājana yada uktaṃ darupadena ha āgamaḥ kariyatāṃ vayaktaṃ kumārò vai sutò mama mithyaitada uktaṃ kenāpi tana na śaraddheyama itya uta tataḥ sa rājā darupadasya śarutvā; vimarśayuktò yuvatīra variṣṭhāḥ saṃpreṣayāma āsa sucārurūpāḥ; śikhaṇḍinaṃ satrī pumāna veti vettuma tāḥ pareṣitāsa tattvabhāvaṃ viditvā; parītyā rājñe taca chaśaṃsura hi sarvama śikhaṇḍinaṃ puruṣaṃ kauravendra; daśārṇarājāya mahānubhāvama tataḥ kṛtvā tu rājā sa āgamaṃ parītimāna atha saṃbandhinā samāgamya hṛṣṭò vāsama uvāsa ha śikhaṇḍine ca muditaḥ parādāda vittaṃ janeśvaraḥ hastinò 'śavāṃśa ca gāśa caiva dāsyò bahuśatāsa tathā pūjitaśa ca paratiyayau nivartya tanayāṃ kila vinītakilbiṣe parīte hemavarmaṇi pārthive paratiyāte tu dāśārṇe hṛṣṭarūpā śikhaṇḍinī kasya cita tava atha kālasya kuberò naravāhanaḥ lòkānuyātrāṃ kurvāṇaḥ sathūṇasyāgāna niveśanama sa tadgṛhasyòpari vartamāna; ālòkayāma āsa dhanādhigòptā sathūṇasya yakṣasya niśāmya veśma; savalaṃkṛtaṃ mālyaguṇaira vicitrama lājaiśa ca gandhaiśa ca tathā vitānaira; abhyarcitaṃ dhūpanadhūpitaṃ ca dhavajaiḥ patākābhira alaṃkṛtaṃ ca; bhakṣyānnapeyāmiṣadattahòmama tata sathānaṃ tasya dṛṣṭvā tu sarvataḥ samalaṃkṛtama athābravīda yakṣapatisa tāna yakṣāna anugāṃsa tadā savalaṃkṛtama idaṃ veśma sathūṇasyāmitavikramāḥ nòpasarpati māṃ cāpi kasmāda adya sumandadhīḥ yasmāja jānana sumandātmā māma asau nòpasarpati tasmāta tasmai mahādaṇḍò dhāryaḥ sayāda iti me matiḥ yakṣā ūcuḥ darupadasya sutā rājana rājñò jātā śikhaṇḍinī tasmai nimitte kasmiṃśa cita parādāta puruṣalakṣaṇama agrahīla lakṣaṇaṃ satrīṇāṃ satrībhūtasa tiṣṭhate gṛhe nòpasarpati tenāsau savrīḍaḥ satrīsvarūpavāna etasmāta kāraṇāda rājana sathūṇò na tavādya paśyati śarutvā kuru yathānyāyaṃ vimānama iha tiṣṭhatāma bhīṣma uvāsa ānīyatāṃ sathūṇa iti tatò yakṣādhipò 'baravīta kartāsmi nigrahaṃ tasyetya uvāca sa punaḥ punaḥ sò 'bhayagacchata yakṣendrama āhūtaḥ pṛthivīpate satrīsvarūpò mahārāja tasthau varīḍāsamanvitaḥ taṃ śaśāpa susaṃkruddhò dhanadaḥ kurunandana evama eva bhavatva asya satrītvaṃ pāpasya guhyakāḥ tatò 'baravīda yakṣapatira mahātmā; yasmāda adāsa tava avamanyeha yakṣāna śikhaṇḍine lakṣaṇaṃ pāpabuddhe; satrīlakṣaṇaṃ cāgrahīḥ pāpakarmana apravṛttaṃ sudurbuddhe yasmāda etata kṛtaṃ tavayā tasmāda adya parabhṛtya eva tavaṃ satrī sa puruṣasa tathā tataḥ parasādayāma āsura yakṣā vaiśravaṇaṃ kila sathūṇasyārthe kuruṣvāntaṃ śāpasyeti punaḥ punaḥ tatò mahātmā yakṣendraḥ paratyuvācānugāminaḥ sarvāna yakṣagaṇāṃsa tāta śāpasyāntacikīrṣayā hate śikhaṇḍini raṇe savarūpaṃ paratipatsyate sathūṇò yakṣò nirudvegò bhavatva iti mahāmanāḥ itya uktvā bhagavāna devò yakṣarākṣasapūjitaḥ parayayau saha taiḥ sarvaira nimeṣāntaracāribhiḥ sathūṇasa tu śāpaṃ saṃprāpya tatraiva nayavasata tadā samaye cāgamata taṃ vai śikhaṇḍī sa kaṣapācarama sò 'bhigamyābravīda vākyaṃ parāptò 'sami bhagavanna iti tama abravīta tataḥ sathūṇaḥ parītò 'samīti punaḥ punaḥ ārjavenāgataṃ dṛṣṭvā rājaputraṃ śikhaṇḍinama sarvama eva yathāvṛttama ācacakṣe śikhaṇḍine yakṣa uvāca śaptò vaiśravaṇenāsmi tavatkṛte pārthivātmaja gacchedānīṃ yathākāmaṃ cara lòkāna yathāsukhama diṣṭama etata purā manye na śakyama ativartituma gamanaṃ tava cetò hi paulastyasya ca darśanama bhīṣma uvāca evama uktaḥ śikhaṇḍī tu sathūṇayakṣeṇa bhārata paratyājagāma nagaraṃ harṣeṇa mahatānvitaḥ pūjayāma āsa vividhaira gandhamālyaira mahādhanaiḥ davijātīna devatāśa cāpi caityāna atha catuṣpathāna darupadaḥ saha putreṇa siddhārthena śikhaṇḍinā mudaṃ ca paramāṃ lebhe pāñcālyaḥ saha bāndhavaiḥ śiṣyārthaṃ paradadau cāpi daròṇāya kurupuṃgava śikhaṇḍinaṃ mahārāja putraṃ satrīpūrviṇaṃ tathā paratipede catuṣpādaṃ dhanurvedaṃ nṛpātmajaḥ śikhaṇḍī saha yuṣmābhira dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ mama tava etaca carāsa tāta yathāvata paratyavedayana jaḍāndhabadhirākārā ye yuktā darupade mayā evama eṣa mahārāja satrīpumāna darupadātmajaḥ saṃbhūtaḥ kauravaśreṣṭha śikhaṇḍī rathasattamaḥ jayeṣṭhā kāśipateḥ kanyā ambā nāmeti viśrutā darupadasya kule jātā śikhaṇḍī bharatarṣabha nāhama enaṃ dhanuṣpāṇiṃ yuyutsuṃ samupasthitama muhūrtama api paśyeyaṃ parahareyaṃ na cāpya uta varatama etana mama sadā pṛthivyāma api viśrutama satriyāṃ satrīpūrvake cāpi satrīnāmni satrīsvarūpiṇi na muñceyama ahaṃ bāṇāna iti kauravanandana na hanyāma ahama etena kāraṇena śikhaṇḍinama etata tattvama ahaṃ veda janma tāta śikhaṇḍinaḥ tatò nainaṃ haniṣyāmi samareṣva ātatāyinama yadi bhīṣmaḥ satriyaṃ hanyāda dhanyāda ātmānama apya uta nainaṃ tasmāda dhaniṣyāmi dṛṣṭvāpi samare sathitama saṃjaya uvāca etaca charutvā tu kauravyò rājā duryòdhanasa tadā muhūrtama iva sa dhayātvā bhīṣme yuktama amanyata saṃjaya uvāca parabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ punara eva sutasa tava madhye sarvasya sainyasya pitāmahama apṛcchata pāṇḍaveyasya gāṅgeya yada etata sainyama uttamama parabhūtanaranāgāśvaṃ mahārathasamākulama bhīmārjunaprabhṛtibhira maheṣvāsaira mahābalaiḥ lòkapālòpamaira guptaṃ dhṛṣṭadyumnapurògamaiḥ apradhṛṣyama anāvāryama udvṛttama iva sāgarama senāsāgarama akṣòbhyama api devaira mahāhave kena kālena gāṅgeya kaṣapayethā mahādyute ācāryò vā maheṣvāsaḥ kṛpò vā sumahābalaḥ karṇò vā samaraślāghī darauṇira vā davijasattamaḥ divyāstraviduṣaḥ sarve bhavantò hi bale mama etada icchāmya ahaṃ jañātuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me hṛdi nityaṃ mahābāhò vaktuma arhasi tana mama bhīṣma uvāca anurūpaṃ kuruśreṣṭha tavayya etata pṛthivīpate balābalama amitrāṇāṃ saveṣāṃ ca yadi pṛcchasi śṛṇu rājana mama raṇe yā śaktiḥ paramā bhaveta astravīryaṃ raṇe yaca ca bhujayòśa ca mahābhuja ārjavenaiva yuddhena yòddhavya itarò janaḥ māyāyuddhena māyāvī itya etada dharmaniścayaḥ hanyāma ahaṃ mahābāhò pāṇḍavānāma anīkinīma divase divase kṛtvā bhāgaṃ parāgāhnikaṃ mama yòdhānāṃ daśasāhasraṃ kṛtvā bhāgaṃ mahādyute sahasraṃ rathināma ekama eṣa bhāgò matò mama anenāhaṃ vidhānena saṃnaddhaḥ satatòtthitaḥ kaṣapayeyaṃ mahata sainyaṃ kālenānena bhārata yadi tava astrāṇi muñceyaṃ mahānti samare sathitaḥ śatasāhasraghātīni hanyāṃ māsena bhārata saṃjaya uvāca śarutvā bhīṣmasya tada vākyaṃ rājā duryòdhanasa tadā paryapṛcchata rājendra daròṇama aṅgirasāṃ varama ācārya kena kālena pāṇḍuputrasya sainikāna nihanyā iti taṃ daròṇaḥ paratyuvāca hasanna iva sathavirò 'sami kuruśreṣṭha mandaprāṇaviceṣṭitaḥ astrāgninā nirdaheyaṃ pāṇḍavānāma anīkinīma yathā bhīṣmaḥ śāṃtanavò māseneti matira mama eṣā me paramā śaktira etana me paramaṃ balama davābhyāma eva tu māsābhyāṃ kṛpaḥ śāradvatò 'baravīta darauṇisa tu daśarātreṇa paratijajñe balakṣayama karṇasa tu pañcarātreṇa paratijajñe mahāstravita taca charutvā sūtaputrasya vākyaṃ sāgaragāsutaḥ jahāsa sasvanaṃ hāsaṃ vākyaṃ cedama uvāca ha na hi tāvada raṇe pārthaṃ bāṇakhaḍgadhanurdharama vāsudevasamāyuktaṃ rathenòdyantama acyutama samāgacchasi rādheya tenaivama abhimanyase śakyama evaṃ ca bhūyaśa ca tavayā vaktuṃ yatheṣṭataḥ vaiśaṃpāyana uvāca etaca charutvā tu kaunteyaḥ sarvāna bharātṝna upahvare āhūya bharataśreṣṭha idaṃ vacanama abravīta dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu ye cārapuruṣā mama te paravṛttiṃ parayacchanti mamemāṃ vayuṣitāṃ niśāma duryòdhanaḥ kilāpṛcchada āpageyaṃ mahāvratama kena kālena pāṇḍūnāṃ hanyāḥ sainyama iti parabhò māseneti ca tenòktò dhārtarāṣṭraḥ sudurmatiḥ tāvatā cāpi kālena daròṇò 'pi paratyajānata gautamò daviguṇaṃ kālama uktavāna iti naḥ śarutama darauṇisa tu daśarātreṇa paratijajñe mahāstravita tathā divyāstravita karṇaḥ saṃpṛṣṭaḥ kurusaṃsadi pañcabhira divasaira hantuṃ sa sainyaṃ paratijajñivāna tasmāda ahama apīcchāmi śaròtuma arjuna te vacaḥ kālena kiyatā śatrūna kaṣapayera iti saṃyuge evama uktò guḍākeśaḥ pārthivena dhanaṃjayaḥ vāsudevama avekṣyedaṃ vacanaṃ parabhyabhāṣata sarva ete mahātmānaḥ kṛtāstrāśa citrayòdhinaḥ asaṃśayaṃ mahārāja hanyura eva balaṃ tava apaitu te manastāpò yathāsatyaṃ baravīmya ahama hanyāma ekarathenāhaṃ vāsudevasahāyavāna sāmarāna api lòkāṃsa tarīna sahasthāvarajaṅgamāna bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaca ca nimeṣāda iti me matiḥ yata tada ghòraṃ paśupatiḥ parādāda astraṃ mahana mama kairāte davandvayuddhe vai tada idaṃ mayi vartate yada yugānte paśupatiḥ sarvabhūtāni saṃharana parayuṅkte puruṣavyāghra tada idaṃ mayi vartate tana na jānāti gāṅgeyò na daròṇò na ca gautamaḥ na ca daròṇasutò rājana kuta eva tu sūtajaḥ na tu yuktaṃ raṇe hantuṃ divyaira astraiḥ pṛthagjanama ārjavenaiva yuddhena vijeṣyāmò vayaṃ parāna tatheme puruṣavyāghrāḥ sahāyāsa tava pārthiva sarve divyāstraviduṣaḥ sarve yuddhābhinandinaḥ vedāntāvabhṛthasnātāḥ sarva ete 'parājitāḥ nihanyuḥ samare senāṃ devānāma api pāṇḍava śikhaṇḍī yuyudhānaśa ca dhṛṣṭadyumnaśa ca pārṣataḥ bhīmasenò yamau còbhau yudhāmanyūttamaujasau virāṭadrupadau còbhau bhīṣmadròṇasamau yudhi savayaṃ cāpi samarthò 'si tarailòkyòtsādane api karòdhāda yaṃ puruṣaṃ paśyesa tavaṃ vāsavasamadyute kaṣipraṃ na sa bhaveda vayaktama iti tavāṃ vedmi kaurava vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ parabhāte vimale dhārtarāṣṭreṇa còditāḥ duryòdhanena rājānaḥ parayayuḥ pāṇḍavāna parati āplāvya śucayaḥ sarve saragviṇaḥ śuklavāsasaḥ gṛhītaśastrā dhavajinaḥ savasti vācya hutāgnayaḥ sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ sarve karmakṛtaśa caiva sarve cāhavalakṣaṇāḥ āhaveṣu parā~la lòkāña jigīṣantò mahābalāḥ ekāgramanasaḥ sarve śaraddadhānāḥ parasya ca vindānuvindāva āvantyau kekayā bāhlikaiḥ saha parayayuḥ sarva evaite bhāradvājapurògamāḥ aśvatthāmā śāṃtanavaḥ saindhavò 'tha jayadrathaḥ dākṣiṇātyāḥ paratīcyāśa ca pārvatīyāśa ca ye rathāḥ gāndhārarājaḥ śakuniḥ parācyòdīcyāśa ca sarvaśaḥ śakāḥ kirātā yavanāḥ śibayò 'tha vasātayaḥ savaiḥ savaira anīkaiḥ sahitāḥ parivārya mahārathama ete mahārathāḥ sarve davitīye niryayura bale kṛtavarmā sahānīkasa tarigartāśa ca mahābalāḥ duryòdhanaśa ca nṛpatira bharātṛbhiḥ parivāritaḥ śalò bhūriśravāḥ śalyaḥ kausalyò 'tha bṛhadbalaḥ ete paścāda avartanta dhārtarāṣṭrapurògamāḥ te samena pathā yātvā yòtsyamānā mahārathāḥ kurukṣetrasya paścārdhe vayavatiṣṭhanta daṃśitāḥ duryòdhanasa tu śibiraṃ kārayāma āsa bhārata yathaiva hāstinapuraṃ davitīyaṃ samalaṃkṛtama na viśeṣaṃ vijānanti purasya śibirasya vā kuśalā api rājendra narā nagaravāsinaḥ tādṛśanya eva durgāṇi rājñāma api mahīpatiḥ kārayāma āsa kauravyaḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ pañcayòjanama utsṛjya maṇḍalaṃ tada raṇājirama senāniveśāsa te rājanna āviśaña śatasaṃghaśaḥ tatra te pṛthivīpālā yathòtsāhaṃ yathābalama viviśuḥ śibirāṇya āśu daravyavanti sahasraśaḥ teṣāṃ duryòdhanò rājā sasainyānāṃ mahātmanāma vayādideśa sabāhyānāṃ bhakṣyabhòjyama anuttamama sagajāśvamanuṣyāṇāṃ ye ca śilpòpajīvinaḥ ye cānye 'nugatāsa tatra sūtamāgadhabandinaḥ vaṇijò gaṇikā vārā ye caiva parekṣakā janāḥ sarvāṃsa tāna kauravò rājā vidhivata paratyavaikṣata vaiśaṃpāyana uvāca tathaiva rājā kaunteyò dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ dhṛṣṭadyumnamukhāna vīrāṃśa còdayāma āsa bhārata cedikāśikarūṣāṇāṃ netāraṃ dṛḍhavikramama senāpatima amitraghnaṃ dhṛṣṭaketuma athādiśata virāṭaṃ darupadaṃ caiva yuyudhānaṃ śikhaṇḍinama pāñcālyau ca maheṣvāsau yudhāmanyūttamaujasau te śūrāśa citravarmāṇasa taptakuṇḍaladhāriṇaḥ ājyāvasiktā javalitā dhiṣṇyeṣva iva hutāśanāḥ aśòbhanta maheṣvāsā garahāḥ parajvalitā iva sò 'tha sainyaṃ yathāyògaṃ pūjayitvā nararṣabhaḥ dideśa tānya anīkāni parayāṇāya mahīpatiḥ abhimanyuṃ bṛhantaṃ ca daraupadeyāṃśa ca sarvaśaḥ dhṛṣṭadyumnamukhāna etāna parāhiṇòta pāṇḍunandanaḥ bhīmaṃ ca yuyudhānaṃ ca pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayama davitīyaṃ pareṣayāma āsa balaskandhaṃ yudhiṣṭhiraḥ bhāṇḍaṃ samāròpayatāṃ caratāṃ saṃpradhāvatāma hṛṣṭānāṃ tatra yòdhānāṃ śabdò divama ivāspṛśata savayama eva tataḥ paścāda virāṭadrupadānvitaḥ tathānyaiḥ pṛthivīpālaiḥ saha parāyāna mahīpatiḥ bhīmadhanvāyanī senā dhṛṣṭadyumnapuraskṛtā gaṅgeva pūrṇā satimitā sayandamānā vayadṛśyata tataḥ punara anīkāni vayayòjayata buddhimāna mòhayana dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ buddhinisravama daraupadeyāna maheṣvāsāna abhimanyuṃ ca pāṇḍavaḥ nakulaṃ sahadevaṃ ca sarvāṃśa caiva parabhadrakāna daśa cāśvasahasrāṇi davisāhasraṃ ca dantinaḥ ayutaṃ ca padātīnāṃ rathāḥ pañcaśatāsa tathā bhīmasenaṃ ca durdharṣaṃ parathamaṃ parādiśada balama madhyame tu virāṭaṃ ca jayatsenaṃ ca māgadhama mahārathau ca pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau vīryavantau mahātmānau gadākārmukadhāriṇau anvayātāṃ tatò madhye vāsudevadhanaṃjayau babhūvura atisaṃrabdhāḥ kṛtapraharaṇā narāḥ teṣāṃ viṃśatisāhasrā dhavajāḥ śūraira adhiṣṭhitāḥ pañca nāgasahasrāṇi rathavaṃśāśa ca sarvaśaḥ padātayaśa ca ye śūrāḥ kārmukāsigadādharāḥ sahasraśò 'nayvayuḥ paścāda agrataśa ca sahasraśaḥ yudhiṣṭhirò yatra sainye savayama eva balārṇave tatra te pṛthivīpālā bhūyiṣṭhaṃ paryavasthitāḥ tatra nāgasahasrāṇi hayānāma ayutāni ca tathā rathasahasrāṇi padātīnāṃ ca bhārata yada āśrityābhiyuyudhe dhārtarāṣṭraṃ suyòdhanama tatò 'naye śataśaḥ paścāta sahasrāyutaśò narāḥ nadantaḥ parayayusa teṣāma anīkāni sahasraśaḥ tatra bherīsahasrāṇi śaṅkhānāma ayutāni ca vādayanti sama saṃhṛṣṭāḥ sahasrāyutaśò narāḥ
About this parayana
Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.
How to chant
Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.