Mahabharata — Vana Parva

[ja]
evaṃ dayūtajitāḥ pārthāḥ kòpitāśa ca durātmabhiḥ
dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyaira nikṛtyā davijasattama
śarāvitāḥ paruṣā vācaḥ sṛjadbhira vairama uttamama
kima akurvanta kauravyā mama pūrvapitāmahāḥ
kathaṃ caiśvaryavibhraṣṭāḥ sahasā duḥkhama eyuṣaḥ
vane vijahrire pārthāḥ śakra paratimatejasaḥ
ke caināna anvavartanta parāptāna vayasanama uttamama
kimāhārāḥ kimācārāḥ kava ca vāsò mahātmanāma
kathaṃ davādaśa varṣāṇi vane teṣāṃ mahātmanāma
vayatīyura barāhmaṇaśreṣṭha śūrāṇāma arighātināma
kathaṃ ca rājaputrī sā paravarā sarvayòṣitāma
pativratā mahābhāgā satataṃ satyavādinī
vanavāsama aduḥkhārhā dāruṇaṃ paratyapadyata
etada ācakṣva me sarvaṃ vistareṇa tapòdhana
śaròtuma icchāmi caritaṃ bhūri daraviṇa tejasāma
kathyamānaṃ tavayā vipra paraṃ kautūhalaṃ hi me
[va]
evaṃ dayūtajitāḥ pārthāḥ kòpitāśa ca durātmabhiḥ
dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyaira niryayura gajasāhvayāta
vardhamānapuradvāreṇāhiniṣkramya te tadā
udaṅmukhaḥ śastrabhṛtaḥ parayayuḥ saha kṛṣṇayā
indrasenādayaśa caināna bhṛtyāḥ paricaturdaśa
rathaira anuyayuḥ śīghraiḥ satriya ādāya sarvaśaḥ
varajatasa tāna viditvā tu paurāḥ śòkābhipīḍitāḥ
garhayantò 'sakṛda bhīṣma vidura daròṇa gautamāna
ūcura vigatasaṃtrāsāḥ samāgamya parasparama
nedama asti kulaṃ sarvaṃ na vayaṃ na ca nò gṛhāḥ
yatra duryòdhanaḥ pāpaḥ saubaleyena pālitāḥ
karṇa duḥkhāsanābhyāṃ ca rājyama etaca cikīrṣati
nò ceta kulaṃ na cācārò na dharmò 'rathaḥ kutaḥ sukhama
yatra pāpasahāyò 'yaṃ pāpò rājyaṃ bubhūṣate
duryòdhanò guru daveṣī tayaktācāra suhṛjjanaḥ
arthalubdhò 'bhimānī ca nīcaḥ parakṛtinirghṛṇaḥ
neyama asti mahīkṛtsnā yatra duryòdhanò nṛpaḥ
sādhu gacchāmahe sarve yatra gacchanti pāṇḍavāḥ
sānukròśò mahātmānò vijitendriya śatravaḥ
harīmantaḥ kīrtimantaśa ca dharmācāra parāyaṇāḥ
evama uktvānujagmusa tāna pāṇḍavāṃsa te sametya ca
ūcuḥ parāñjalayaḥ sarve tāna kuntī mādrinandanāna
kava gamiṣyatha bhadraṃ vasa tayaktvāsmāna duḥkhabhāginaḥ
vayama apya anuyāsyāmò yatra yūyaṃ gamiṣyatha
adharmeṇa jitāña śarutvā yuṣmāṃsa tayaktaghṛṣaiḥ paraiḥ
udvignāḥ sama bhṛśaṃ sarve nāsmāna hātuma ihārhatha
bhaktānuraktāḥ suhṛdaḥ sadā pariyahite ratāna
kurājādhiṣṭhite rājye na vinaśyema sarvaśaḥ
śarūyatāṃ cābhidhāsyāmò guṇadòṣāna nararṣabhāḥ
śubhāśubhādhivāsena saṃsargaṃ kurute yathā
vastrama āpasa tilāna bhūmiṃ gandhò vāsayate yathā
puṣpāṇāma adhivāsena tathā saṃsargajā guṇāḥ
mòhajālasya yònira hi mūḍhaira eva samāgamaḥ
ahanya ahani dharmasya yòniḥ sādhu samāgamaḥ
tasmāta parājñaiśa ca vṛddhaiśa ca susvabhāvaisa tapasvibhiḥ
sadbhiśa ca saha saṃsargaḥ kāryaḥ śama parāyaṇaiḥ
yeṣāṃ tarīṇya avadātāni yònira vidhyā ca karma ca
tāna seveta taiḥ samāsyā hi śāstrebhyò 'pi garīyasī
nirārambhā haya api vayaṃ puṇyaśīleṣu sādhuṣu
puṇyama evāpnuyāmeha pāpaṃ pāpòpasevanāta
asatāṃ darśanāta saparśāta saṃjalpana sahāsanata
dharmācāraḥ parahīyante na ca sidhyanti mānavāḥ
buddhiśa ca hīyate puṃsāṃ nīcaiḥ saha samāgamāta
madhyamaira madhyatāṃ yāti śareṣṭhatāṃ yāti còttamaiḥ
ye guṇāḥ kīrtitā lòke dharmakāmārtha saṃbhavāḥ
lòkācārātma saṃbhūtā vedòktāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ
te yuṣmāsu samastāśa ca vayastāśa caiveha sadguṇāḥ
icchāmò guṇavana madhye vastuṃ śareyò 'bhikāṅkṣiṇaḥ
[ya]
dhanyā vayaṃ yada asmākaṃ sanehakāruṇyayantritāḥ
asatò 'pi guṇāna āhura barāhmaṇa paramukhāḥ parajāḥ
tada ahaṃ bharātṛsahitaḥ sarvāna vijñāpayāmi vaḥ
nānyathā tada dhi kartavyama asmata sanehānukampayā
bhīṣmaḥ pitāmahò rājā vidurò jananī ca me
suhṛjjanaśa ca parāyò me nagare nāgasāhvaye
te tava asmaddhitakāmārthaṃ pālanīyāḥ parayatnataḥ
yuṣmābhiḥ sahitaiḥ sarvaiḥ śòkasaṃtāpa vihvalāḥ
nivartatāgatā dūraṃ samāgamana śāpitāḥ
savajane nayāsabhūte me kāryā sanehānvitā matiḥ
etada dhi mama kāryāṇāṃ paramaṃ hṛdi saṃsthitama
sukṛtānena me tuṣṭiḥ satkārāśa ca bhaviṣyati
[va]
tathānumantritāsa tena dharmarājena tāḥ parajāḥ
cakrura ārtasvaraṃ ghòraṃ hā rājanna iti duḥkhitāḥ
guṇāna pārthasya saṃsmṛtya duḥkhārtāḥ paramāturāḥ
akāmāḥ saṃnyavartanta samāgamyātha pāṇḍavāna
nivṛtteṣu tu paureṣu rathāna āsthāya pāṇḍavāḥ
parajagmura jāhnavītīre paramāṇākhyaṃ mahāvaṭama
taṃ te divasaśeṣeṇa vaṭaṃ gatvā tu pāṇḍavāḥ
ūṣusa tāṃ rajanīṃ vīrāḥ saṃspṛśya salilaṃ śuci
udakenaiva tāṃ rātrima ūṣusa te duḥkhakarśitāḥ
anujagmuśa ca tatraitāna sanehāta ke cida davijātayaḥ
sagnayò 'nagnayaśa caiva saśiṣya gaṇabāndhavāḥ
sa taiḥ parivṛtò rājā śuśubhe barahmavādibhiḥ
teṣāṃ parāduṣkṛtāgnīnāṃ muhūrte ramyadāruṇe
barahmaghòṣapuraskāraḥ saṃjalpaḥ samajāyata
rājānaṃ tu kuruśreṣṭhaṃ te haṃsamadhurasvarāḥ
āśvāsayantò viprāgryāḥ kaṣapāṃ sarvāṃ vayanòdayana
[va]
parabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ teṣāma akliṣṭakarmaṇāma
vanaṃ yiyāsatāṃ viprāsa tasthura bhikṣā bhujò 'garataḥ
tāna uvāca tatò rājā kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
vayaṃ hi hṛtasarvasvā hṛtarājyā hṛtaśriyaḥ
phalamūlāmiṣāhārā vanaṃ yāsyāma duḥkhitāḥ
vanaṃ ca dòṣabahulaṃ bahu vayālasarīsṛpama
parikleśaśa ca vò manye dharuvaṃ tatra bhaviṣyati
barāhmaṇānāṃ parikleśò daivatānya api sādayeta
kiṃ punara māma itò viprā nivartadhvaṃ yatheṣṭataḥ
[bara]
gatira yā bhavatāṃ rājaṃsa tāṃ vayaṃ gantuma udyatāḥ
nārhathāsmāna parityaktuṃ bhaktāna sada dharmadarśinaḥ
anukampāṃ hi bhakteṣu daivatānya api kurvate
viśeṣatò barāhmaṇeṣu sada ācārāvalambiṣu
[ya]
mamāpi paramā bhaktira barāhmaṇeṣu sadā davijāḥ
sahāyaviparibhraṃśasa tava ayaṃ sādayatīva māma
āhareyura hi me ye 'pi phalamūlamṛgāṃsa tathā
ta ime śòkajaira duḥkhaira bharātarò me vimòhitāḥ
daraupadyā viprakarṣeṇa rājyāpaharaṇena ca
duḥkhānvitāna imāna kaleśaira nāhaṃ yòktuma ihòtsahe
[bara]
asmata pòṣaṇajā cintā mā bhūta te hṛdi pārthiva
savayama āhṛtya vanyāni anuyāsyāmahe vayama
anudhyānena japyena vidhāsyāmaḥ śivaṃ tava
kathābhiśa cānukūlābhiḥ saha raṃsyāmahe vane
[ya]
evama etana na saṃdehò rameyaṃ barāhmaṇaiḥ saha
nayūna bhāvāta tu paśyāmi paratyādeśama ivātmanaḥ
kathaṃ darakṣyāmi vaḥ sarvāna savayama āhṛta bhòjanāna
madbhaktyā kaliśyatò 'narhāna dhika pāpāna dhṛtarāṣṭrajāna
[va]
itya uktvā sa nṛpaḥ śòcana niṣasāda mahītale
tama adhyātmaratira vidvāña śaunakò nāma vai davijaḥ
yòge sāṃkhye ca kuśalò rājānama idama abravīta
śòkasthāna sahasrāṇi bhayasthāna śatāni ca
divase divase mūḍhama āviśanti na paṇḍitama
na hi jañānaviruddheṣu bahudòṣeṣu karmasu
śareyò ghātiṣu sajjante buddhimantò bhavadvidhāḥ
aṣṭāṅgāṃ buddhima āhura yāṃ sarvāśreyò vighātinīma
śarutismṛtisamāyuktāṃ sā rājaṃsa tavayya avasthitā
arthakṛcchreṣu durgeṣu vayāpatsu savajanasya ca
śārīra mānasaira duḥkhaira na sīdanti bhavadvidhāḥ
śarūyatāṃ cābhidhāsyāmi janakena yathā purā
ātmavyavasthāna karā gītāḥ śalòkā mahātmanā
manò dehasamutthābhyāṃ duḥkhābhyāma arditaṃ jagata
tayòra vayāsa samāsābhyāṃ śamòpāyama imaṃ śṛṇu
vayādhera aniṣṭa saṃsparśāca charamāda iṣṭavivarjanāta
duḥkhaṃ caturbhira śārīraṃ kāraṇaiḥ saṃpravartate
tada āśu paratikārāca ca satataṃ cāvicintanāta
ādhivyādhipraśamanaṃ kariyāyògadvayena tu
matimantò haya atò vaidyāḥ śamaṃ parāga eva kurvate
mānasasya pariyākhyānaiḥ saṃbhògòpanayaira nṛṇāma
mānasena hi duḥkhena śarīrama upatapyate
ayaḥ piṇḍena taptena kumbbha saṃsthāma ivòdakama
mānasaṃ śamayeta tasmāja jañānenāgima ivāmbunā
paraśānte mānase duḥkhe śārīrama upaśāmyati
manasò duḥkhamūlaṃ tu saneha itya upalabhyate
sanehāta tu sajjate jantura duḥkhayògama upaiti ca
sanehamūlāni duḥkhāni sanehajāni bhayāni ca
śòkaharṣau tathāyāsaḥ sarvaṃ sanehāta paravartate
sanehata karaṇa rāgaśa ca parajajñe vaiṣayasa tathā
aśreyaskāva ubhāva etau pūrvasa tatra guruḥ samṛtaḥ
kòṭarāgnira yathāśeṣaṃ samūlaṃ pādapaṃ daheta
dharmārthinaṃ tathālpò 'pi rāgadòṣò vināśayeta
viprayòge na tu tayāgī dòṣadarśī samāgamāta
virāgaṃ bhajate jantura nirvairò niṣparigrahaḥ
tasmāta sanehaṃ savapakṣebhyò mitrebhyò dhanasaṃcayāta
savaśarīrasamutthaṃ tu jañānena vinivartayeta
jañānānviteṣu mukhyeṣu śāstrajñeṣu kṛtātmasu
na teṣu sajjate sanehaḥ padmapatreṣva ivòdakama
rāgābhibhūtaḥ puruṣaḥ kāmena parikṛṣyate
icchā saṃjāyate tasya tatasa tṛṣṇā paravartate
tṛṣṇā hi sarvapāpiṣṭhā nityòdvega karī nṛṇāma
adharmabahulā caiva ghòrā pāpānubandhinī
yā dustyajā durmatibhira yā na jīryati jīryataḥ
yò 'sau parāṇāntikò rògasa tāṃ tṛṣṇāṃ tayajataḥ sukhama
anādya antā tu sā tṛṣṇā antara dehagatā nṛṇāma
vināśayati saṃbhūtā ayònija ivānalaḥ
yathaidhaḥ savasamutthena vahninā nāśama ṛcchati
tathākṛtātmā lòbhena sahajena vinaśyati
rājataḥ salilāda agneśa còrataḥ savajanāda api
bhayama arthavatāṃ nityaṃ mṛtyòḥ parāṇabhṛtāma iva
yathā haya āmiṣama ākāśe pakṣibhiḥ śavāpadaira bhuvi
bhakṣyate salile matsyaisa tathā sarveṇa vittavāna
artha eva hi keṣāṃ cida anarthò bhavitā nṛṇāma
arthaśreyasi cāsaktò na śareyò vindate naraḥ
tasmāda arthāgamāḥ sarve manò mòhavivardhanāḥ
kārpaṇyaṃ darpamānau ca bhayama udvega eva ca
arthajāni viduḥ parājñā duḥkhānya etāni dehināma
arthasyòpārjane duḥkhaṃ pālane ca kaṣaye tathā
nāśe duḥkhaṃ vayaye duḥkhaṃ ghananti caivārtha kāraṇāta
arthā duḥkhaṃ parityaktuṃ pālitāśa cāpi te 'sukhāḥ
duḥkhena cādhigamyante teṣāṃ nāśaṃ na cintayeta
asaṃtòṣa parā mūḍhāḥ saṃtòṣaṃ yānti paṇḍitāḥ
antò nāsti pipāsāyāḥ saṃtòṣaḥ paramaṃ sukhama
tasmāta saṃtòṣama eveha dhanaṃ paśyanti paṇḍitāḥ
anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ daravyasaṃcayaḥ
aiśvaryaṃ pariya saṃvāsò gṛdhyeda eṣu na paṇḍitaḥ
tayajeta saṃcayāṃsa tasmāta tajjaṃ kaleśaṃ saheta kaḥ
na hi saṃcayavāna kaśa cida dṛśyate nirupadravaḥ
ataśa ca dharmibhiḥ pumbhira anīhārthaḥ paraśasyate
parakṣālanāda dhi paṅkasya dūrāda asparśanaṃ varama
yudhiṣṭhiraivama artheṣu na sapṛhāṃ kartuma arhasi
dharmeṇa yadi te kāryaṃ vimuktecchò bhavārthataḥ
[ya]
nārthòpabhòga lipsārthama iyama arthepsutā mama
bharaṇārthaṃ tu viprāṇāṃ barahmana kāṅkṣe na lòbhataḥ
kathaṃ haya asmadvidhò barahmana vartamānò gṛhāśrame
bharaṇaṃ pālanaṃ cāpi na kuryāda anuyāyināma
saṃvibhāgò hi bhūtānāṃ sarveṣāma eva śiṣyate
tathaivòpacamānebhyaḥ paradeyaṃ gṛhamedhinā
tṛṇāni bhūmira udakaṃ vāka caturthī ca sūnṛtā
satāma etāni geheṣu nòcchidyante kadā cana
deyama ārtasya śayanaṃ sathitaśrāntasya cāsanama
tṛṣitasya ca pānīyaṃ kaṣudhitasya ca bhòjanama
cakṣura adyāna manò dadyāda vācaṃ dadyāca ca sūnṛtāma
paratyudgamyābhigamanaṃ kuryāna nayāyena cārcanama
aghi hòtrama anaḍvāṃśa ca jañātayò 'tithibāndhavāḥ
putradārabhṛtāśa caiva nirdaheyura apūjitāḥ
nātmārthaṃ pācayeda annaṃ na vṛthā ghātayeta paśūna
na ca tata savayama aśnīyāda vidhivada yana na nirvapeta
śavabhyaśa ca śavapacebhyaśa ca vayòbhyaśa cāvapeda bhuvi
vaiśvadevaṃ hi nāmaitata sāyaṃprātara vidhīyate
vighasāśī bhaveta tasmāna nityaṃ cāmṛtabhòjanaḥ
vighasaṃ bhṛtyaśeṣaṃ tu yajñaśeṣaṃ tathāmṛtama
etāṃ yò vartate vṛttiṃ vartamānò gṛhāśrame
tasya dharmaṃ paraṃ parāhuḥ kathaṃ vā vipra manyase
[ṣa]
ahò bata mahata kaṣṭaṃ viparītama idaṃ jagata
yenāpatrapate sādhura asādhusa tena tuṣyati
śiśnòdara kṛte 'parājñaḥ karòti vighasaṃ bahu
mòharāgasamākrānta indriyārtha vaśānugaḥ
hariyate budhyamānò 'pi narò hāribhira indriyaiḥ
vimūḍhasaṃjñò duṣṭāśvaira udbhrāntaira iva sārathiḥ
ṣaḍindriyāṇi viṣayaṃ samāgacchanti vai yadā
tadā parādurbhavatya eṣāṃ pūrvasaṃkalpajaṃ manaḥ
manò yasyendriya garāmaviṣayaṃ parati còditama
tasyautsukyaṃ saṃbhavati paravṛttiśa còpajāyate
tataḥ saṃkalpavīryeṇa kāmena viṣayeṣubhiḥ
viddhaḥ patati lòbhāgnau jayòtira lòbhāta pataṃgavata
tatò vihāraira āhāraira mòhitaśa ca viśāṃ pate
mahāmòhamukhe magne nātmānama avabudhyate
evaṃ patati saṃsāre tāsu tāsva iha yòniṣu
avidyā karma tṛṣṇābhira bharāmyamāṇò 'tha cakravata
barahmādiṣu tṛṇānteṣu hūteṣu parivartate
jale bhuvi tathākāśe jāyamānaḥ punaḥ punaḥ
abudhānāṃ gatisa tava eṣā budhānāma api me śṛṇu
ye dharme śareyasi ratā vimòkṣaratayò janāḥ
yada idaṃ veda vacanaṃ kuru karma tayajeti ca
tasmāda dharmāna imāna sarvāna nābhimānāta samācareta
ijyādhyayana dānāni tapaḥ satyaṃ kaṣamā damaḥ
alòbha iti mārgò 'yaṃ dharmasyāṣṭa vidhaḥ samṛtaḥ
tatra pūrvaśa caturvargaḥ pitṛyānapathe sathitaḥ
kartavyama iti yata kāryaṃ nābhimānāta samācareta
uttarò deva yānasa tu sadbhira ācaritaḥ sadā
aṣṭāṅgenaiva mārgeṇa viśuddhātmā samācareta
samyaka saṃkalpasaṃbandhāta samyaka cendriyanigrahāta
samyaga varataviśeṣāca ca samyaka ca guru sevanāta
samyaga āhārayògāca ca samyaka cādhyayanāgamāta
samyaka karmòpasaṃnyāsāta samyaka cittaniròdhanāta
evaṃ karmāṇi kurvanti saṃsāravijigīṣavaḥ
rāgadveṣavinirmuktā aiśvaryaṃ devatā gatāḥ
rudrāḥ sādhyāsa tathādityā vasavò 'thāśvināva api
yògaiśvaryeṇa saṃyuktā dhārayanti parajā imāḥ
tathā tavama api kaunteya śamama āsthāya puṣkalama
tapasā siddhima anviccha yògasiddhiṃ ca bhārata
pitṛmātṛmayī siddhiḥ parāptā karmamayī ca te
tapasā siddhima anviccha kurvate tada anugrahāta
siddhā hi yada yada icchanti kurvate tada anugrahāta
tasmāta tapaḥ samāsthāya kuruṣvātma manòrathama
[va]
śaunakenaivama uktasa tu kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
puròhitama upāgamya bharātṛmadhye 'baravīda idama
parasthitaṃ mānuyāntīme barāhmaṇā vedapāragāḥ
na cāsmi pālane śaktò bahuduḥkhasamanvitaḥ
parityaktuṃ na śaknòmi dānaśaktiśa ca nāsti me
kathama atra mayā kāryaṃ bhagavāṃsa tada baravītu me
muhūrtama iva sa dhayātvā dharmeṇānviṣya tāṃ gatima
yudhiṣṭhirama uvācedaṃ dhaumyò dharmabhṛtāṃ varaḥ
purā sṛṣṭani bhūtāni pīḍyante kaṣudhayā bhṛśama
tatò 'nukampayā teṣāṃ savitā savapitā iva
gatvòttarāyaṇaṃ tejò rasāna uddhṛtya raśmibhiḥ
dakṣiṇāyanama āvṛttò mahīṃ niviśate raviḥ
kaṣetrabhūte tatasa tasminna oṣadhīra oṣadhī patiḥ
divasa tejaḥ samuddhṛtya janayāma āsa vāriṇā
niṣiktaśa candra tejòbhiḥ sūyate bhūgatò raviḥ
oṣadhyaḥ ṣaḍrasā medhyāsa tadannaṃ parāṇināṃ bhuvi
evaṃ bhānumayaṃ haya annaṃ bhūtānāṃ parāṇadhāraṇama
pitaiṣa sarvabhūtānāṃ tasmāta taṃ śaraṇaṃ varaja
rājānò hi mahātmānò yònikarma viśòdhitāḥ
uddharanti parajāḥ sarvāsa tapa āsthāya puṣkalama
bhīmena kārtavīryeṇa vainyena nahuṣeṇa ca
tapòyògasamādhisthaira uddhṛtā haya āpadaḥ parajāḥ
tathā tavama api dharmātmana karmaṇā ca viśòdhitaḥ
tapa āsthāya dharmeṇa davijātīna bhara bhārata
evama uktasa tu dhaumyena tata kālasadṛśaṃ vacaḥ
dharmarājò viśuddhātmā tapa ātiṣṭhada uttamama
puṣpòpahāraira balibhira arcayitvā divākarama
yògama āsthāya dharmātmā vāyubhakṣò jitendriyaḥ
gāṅgeyaṃ vārya upaspṛṣya parāṇāyāmena tasthivāna
[ja]
kathaṃ kurūṇāma ṛṣabhaḥ sa tu rājā yudhiṣṭhiraḥ
viprārthama ārādhitavāna sūryama adbhutavikramama
[va]
śṛṇuṣvāvahitò rājaña śucira bhūtvā samāhitaḥ
kaṣaṇaṃ ca kuru rājendra sarvaṃ vakṣyāmya aśeṣataḥ
dhaumyena tu yatha paròktaṃ pārthāya sumahātmane
nāmnāma aṣṭa śataṃ puṇyaṃ taca chṛṇuṣva mahāmate
sūryò 'rayamā bhagasa tavaṣṭā pūṣārkaḥ savitā raviḥ
gabhastimāna ajaḥ kālò mṛtyura dhātā parabhā karaḥ
pṛthivya āpaśa ca tejaśa ca khaṃ vāyuśa ca parāyaṇama
sòmò bṛhaspatiḥ śukrò budhò 'ṅagāraka eva ca
indrò vivasvvāna dīptāṃśuḥ śuciḥ śauriḥ śanaiścaraḥ
barahmā viṣṇuśa ca rudraśa ca sakandò vaiśvaraṇò yamaḥ
vaidyutò jāṭharaśa cāgira aindhanasa tejasāṃ patiḥ
dharmadhvajò veda kartā vedāṅgò veda vāhanaḥ
kṛtaṃ taretā davāparaśa ca kaliḥ sarvāmarāśrayaḥ
kalā kāṣṭhā muhurtāśa ca pakṣā māsā ṛtusa tathā
saṃvatsarakarò 'śavatthaḥ kālacakrò vibhāvasuḥ
puruṣaḥ śāśvatò yògī vayaktāvyaktaḥ sanātanaḥ
lòkādhyakṣaḥ parajādhyakṣò viśvakarmā tamònudaḥ
varuṇaḥ sāgarò 'ṃśuśa ca jīmūtò jīvanò 'rihā
bhūtāśrayò bhūtapatiḥ sarvabhūtaniṣevitaḥ
maṇiḥ suvarṇò bhūtādiḥ kāmadaḥ sarvatò mukhaḥ
jayò viśālò varadaḥ śīghragaḥ parāṇadhāraṇaḥ
dhanvantarira dhūmaketura ādidevò 'diteḥ sutaḥ
davādaśātmāravindākṣaḥ pitā mātā pitāmahaḥ
savargadvāraṃ parajā davāraṃ mòkṣadvāraṃ tariviṣṭapama
dehakartā paraśāntātmā viśvātmā viśvatòmukhaḥ
carācarātmā sūkṣmātmā maitreṇa vapuṣānvitaḥ
etada vai kīrtanīyasya sūryasyaiva mahātmanaḥ
nāmnāma aṣṭa śataṃ puṇyaṃ śakreṇòktaṃ mahātmanā
śakrāca ca nāradaḥ parāptò dhaumyaśa ca tadanantarama
dhaumyāda yudhiṣṭhiraḥ parāpya sarvāna kāmāna avāptavāna
surapitṛgaṇayakṣasevitaṃ; haya asuraniśācarasiddhavanditama
varakanakahutāśanaprabhaṃ; tavama api manasya abhidhehi bhāskarama
sūryòdaye yasa tu samāhitaḥ paṭheta; saputralābhaṃ dhanaratnasaṃcayāna
labheta jātismaratāṃ sadā naraḥ; samṛtiṃ ca medhāṃ ca sa vindate parāma
imaṃ satavaṃ devavarasya yò naraḥ; parakīrtayeca chuci sumanāḥ samāhitaḥ
sa mucyate śòkadavāgnisāgarāla; labheta kāmāna manasā yathepsitāna
[va]
tatò divākaraḥ parītò darśayāma āsa pāṇḍavama
dīpyamānaḥ savavapuṣā javalanna iva hutāśanaḥ
yata te 'bhilaṣitaṃ rājana sarvama etada avāpsyasi
ahama annaṃ paradāsyāmi sapta pañca ca te samāḥ
phalamūlāmiṣaṃ śākaṃ saṃskṛtaṃ yana mahānase
caturvidhaṃ tadannādyama akṣayyaṃ te bhaviṣyati
dhanaṃ ca vividhaṃ tubhyama itya uktvāntaradhīyata
labdhvā varaṃ tu kaunteyò jalāda uttīrya dharmavita
jagrāha pādau dhaumyasya bharātṝṃśa cāsvajatācyutaḥ
daraupadyā saha saṃgamya paśyamānò 'bhayayāta parabhuḥ
mahānase tadānnaṃ tu sādhayāma āsa pāṇḍavaḥ
saṃskṛtaṃ parasavaṃ yāti vanyama annaṃ caturvidhama
akṣayyaṃ vardhate cānnaṃ tena bhòjayate davijāna
bhuktavatsu ca vipreṣu bhòjayitvānujāna api
śeṣaṃ vighasa saṃjñaṃ tu paścāda bhuṅkte yudhiṣṭhiraḥ
yudhiṣṭhiraṃ bhòjayitvā śeṣama aśnāti pārṣatī
evaṃ divākarāta parāpya divākarasamadyutiḥ
kāmāna manò 'bhilaṣitāna barāhmaṇebhyò dadau parabhuḥ
puròhita purògāśa ca tithi nakṣatraparvasu
yajñiyārthaḥ paravartante vidhimantrapramāṇataḥ
tataḥ kṛtasvastyayanā dhaumyena saha pāṇḍavāḥ
davijasaṃghaiḥ parivṛtāḥ parayayuḥ kāmyakaṃ vanama
[va]
vanaṃ paraviṣṭeṣva atha pāṇḍaveṣu; parajñā cakṣusa tapyamānò 'mabikeyaḥ
dharmātmānaṃ vidurama agādha buddhiṃ; sukhāsīnò vākyama uvāca rājā
parajñā ca te bhārgavasyeva śuddhā; dharmaṃ ca tavaṃ paramaṃ vettha sūkṣmama
samaśa ca tavaṃ saṃmataḥ kauravāṇāṃ; pathyaṃ caiṣāṃ mama caiva baravīhi
evaṃgate vidura yada adya kāryaṃ; paurāśa ceme kathama asmāna bhajerana
te cāpya asmāna nòddhareyuḥ samūlāna; na kāmaye tāṃśa ca vinaśyamānā
[vi]
tarigartò 'yaṃ dharmamūlò narendra; rājyaṃ cedaṃ dharmamūlaṃ vadanti
dharme rājana vartamānaḥ savaśaktyā; putrāna sarvāna pāhi kuntīsutāṃśa ca
sa vai dharmò vipraluptaḥ sabhāyāṃ; pāpātmabhiḥ saubaleya paradhānaiḥ
āhūya kuntīsutama akṣavatyāṃ; parājaiṣīta satyasaṃdhaṃ sutasa te
etasya te duṣpraṇītasya rājaña; śeṣasyāhaṃ paripaśyāmya upāyama
yathā putrasa tava kauravya pāpāna; muktò lòke paratitiṣṭheta sādhu
tada vai sarvaṃ pāṇḍuputrā labhantāṃ; yata tada rājanna atisṛṣṭaṃ tavayāsīta
eṣa dharmaḥ paramò yata savakena; rājā tuṣyena ana parasveṣu gṛdhyeta
etata kāryaṃ tava sarvapradhānaṃ; teṣāṃ tuṣṭiḥ śakuneśa cāvamānaḥ
evaṃ śeṣaṃ yadi putreṣu te sayāda; etada rājaṃsa tavaramāṇaḥ kuruṣva
athaitada evaṃ na karòṣi rājana; dharuvaṃ kurūṇāṃ bhavitā vināśaḥ
na hi karuddhò bhīmasenò 'rajunò vā; śeṣaṃ kuryāca chātravāṇāma anīke
yeṣāṃ yòddhā savyasācī kṛtāstrò; dhanura yeṣāṃ pāṇḍivaṃ lòkasārama
yeṣāṃ bhīmò bāhuśālī ca yòddhā; teṣāṃ lòke kiṃ nu na parāpyama asti
uktaṃ pūrvaṃ jātamātre sute te; mayā yata te hitama āsīta tadānīma
putraṃ tayajemama ahitaṃ kulasyetya; etada rājana na ca tata tavaṃ cakartha
idānīṃ te hitama uktaṃ na ceta tavaṃ; kartāsi rājana paritaptāsi paścāta
yadya etada evama anumantā sutasa te; saṃprīyamāṇaḥ pāṇḍavaira ekarājyama
tāpò na te vai bhavitā parītiyògāta; tavaṃ cena na gṛhṇāsi sutaṃ sahāyaiḥ
athāparò bhavati hi taṃ nigṛhya; pāṇḍòḥ putraṃ parakuruṣvādhipatye
ajātaśatrura hi vimuktarāgò; dharmeṇemāṃ pṛthivīṃ śāstu rājana
tatò rājana pārthivāḥ sarva eva; vaiśyā ivāsmāna upatiṣṭhantu sadyaḥ
duryòdhanaḥ śakuniḥ sūtaputraḥ; parītyā rājana pāṇḍuputrāna bhajantāma
duḥśāsanò yācatu bhīmasenaṃ; sabhāmadhye darupadasyātmajāṃ ca
yudhiṣṭhiraṃ tavaṃ parisāntvayasva; rājye cainaṃ sathāpayasvābhipūjya
tavayā pṛṣṭhaḥ kima ahama anyada vadeyama; etata kṛtvā kṛtakṛtyò 'si rājana
[dhṛ]
etada vākyaṃ vidura yata te sabhāyāma; iha paròktaṃ pāṇḍavāna parāpya māṃ ca
hitaṃ teṣāma ahitaṃ māmakānāma; etata sarvaṃ mama nòpaiti cetaḥ
idaṃ tava idānīṃ kuta eva niścitaṃ; teṣāma arthe pāṇḍavānāṃ yada āttha
tenādya manye nāsi hitò mameti; kathaṃ hi putraṃ pāṇḍavārthe tayajeyama
asaṃśayaṃ te 'pi mamaiva putrā; duryòdhanasa tu mama dehāta parasūtaḥ
savaṃ vai dehaṃ parahetòsa tayajeti; kò nu barūyāta samatāma anvavekṣana
sa mā jihmaṃ vidura sarvaṃ baravīṣi; mānaṃ ca te 'hama adhikaṃ dhārayāmi
yathecchakaṃ gaccha vā tiṣṭha vā tavaṃ; susāntvyamānāpya asatī satrī jahāti
[va]
etāvada uktvā dhṛtarāṣṭrò 'navapadyada; antara veśma sahasòtthāya rājana
nedama astītya atha vidurò bhāṣamāṇaḥ; saṃprādravada yatra pārtha babhūvuḥ
[va]
pāṇḍavāsa tu vane vāsama uddiśya bharatarṣabhāḥ
parayayura jāhnavī kūlāta kurukṣetraṃ sahānugāḥ
sarasvatī dṛṣadvatyau yamunāṃ ca niṣevya te
yayura vanenaiva vanaṃ satataṃ paścimāṃ diśama
tataḥ sarasvatī kūle sameṣu maru dhanvasu
kāmyakaṃ nāma dadṛśura vanaṃ munijanapriyama
tatra te nayavasana vīrā vane bahumṛgadvije
anvāsyamānā munibhiḥ sāntvyamānāśa ca bhārata
vidurasa tava api pāṇḍūnāṃ tadā darśanalālasaḥ
jagāmaika rathenaiva kāmyakaṃ vanama ṛddhivata
tatò yātvā viduraḥ kānanaṃ taca; chīghraira aśvaira vāhinā sayandanena
dadarśāsīnaṃ dharmarājaṃ vivikte; sārdhaṃ daraupadyā bharātṛbhira barāhmaṇaiśa ca
tatò 'paśyada viduraṃ tūrṇama ārāda; abhyāyāntaṃ satyasaṃdhaḥ sa rājā
athābravīda bharātaraṃ bhīmasenaṃ; kiṃ nu kaṣattā vakṣyati naḥ sametya
kaca cina nāyaṃ vacanāta saubalasya; samāhvātā devanāyòpayāti
kaca cita kaṣudraḥ śakunira nāyudhāni; jeṣyatya asmānpunara evākṣavatyāma
samāhūtaḥ kena cida ādraveti; nāhaṃ śaktò bhīmasenāpayātuma
gāṇḍīve vā saṃśayite kathaṃ cida; rājyaprāptiḥ saṃśayitā bhavena naḥ
tata utthāya viduraṃ pāṇḍaveyāḥ; paratyagṛhṇana nṛpate sarva eva
taiḥ satkṛtaḥ sa ca tāna ājamīḍhò; yathòcitaṃ pāṇḍuputrāna sameyāta
samāśvastaṃ viduraṃ te nararṣabhāsa; tatò 'pṛcchanna āgamanāya hetuma
sa cāpi tebhyò vistarataḥ śaśaṃsa; yathāvṛttò dhṛtarāṣṭrò ''mabikeyaḥ
[vi]
avòcana māṃ dhṛtarāṣṭrò 'nuguptama; ajātaśatrò parigṛhyābhipūjya
evaṃgate samatāma abbhyupetya; pathyaṃ teṣāṃ mama caiva baravīhi
mayāpya uktaṃ yata kaṣamaṃ kauravāṇāṃ; hitaṃ pathyaṃ dhṛtarāṣṭrasya caiva
tada vai pathyaṃ tana manò nābhyupaiti; tataśa cāhaṃ kaṣamama anyana na manye
paraṃ śareyaḥ pāṇḍaveyā mayòktaṃ; na me taca ca śarutavāna āmbikeyaḥ
yathāturasyeva hi pathyama annaṃ; na ròcate samāsya tada ucyamānama
na śareyase nīyate 'jātaśatrò; satrī śaròtriyasyeva gṛhe paraduṣṭā
baruvana na rucyai bharatarṣabhasya; patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ
dharuvaṃ vināśò nṛpa kauravāṇāṃ; na vai śareyò dhṛtarāṣṭraḥ paraiti
yathā parṇe puṣkarasyeva siktaṃ; jalaṃ na tiṣṭheta pathyama uktaṃ tathāsmina
tataḥ karuddhò dhṛtarāṣṭrò 'baravīna māṃ; yatra śaraddhā bhārata tatra yāhi
nāhaṃ bhūyaḥ kāmaye tavāṃ sahāyaṃ; mahīma imāṃ pālayituṃ puraṃ vā
sò 'haṃ tayaktò dhṛtarāṣṭreṇa rājaṃsa; tavāṃ śāsituma upayātasa tavarāvāna
tada vai sarvaṃ yana mayòktaṃ sabhāyāṃ; tada dhāryatāṃ yata paravakṣyāmi bhūyaḥ
kaleśaisa tīvraira yujyamānaḥ sapatnaiḥ; kaṣamāṃ kurvana kālama upāsate yaḥ
saṃ vardhayana satòkama ivāgnima ātmavāna; sa vai bhuṅkte pṛthivīma eka eva
yasyāvibhaktaṃ vasu rājana sahāyaisa; tasya duḥkhe 'paya aṃśabhājaḥ sahāyāḥ
sahāyānāma eṣa saṃgrahaṇe 'bhayupāyaḥ; sahāyāptau pṛthivī parāptima āhuḥ
satyaṃ śareṣṭhaṃ pāṇḍava niṣpralāpaṃ; tulyaṃ cānnaṃ saha bhòjyaṃ sahāyaiḥ
ātmā caiṣāma agratò nātivarteda; evaṃvṛttira vardhate bhūmipālaḥ
[ya]
evaṃ kariṣyāmi yathā baravīṣi; parāṃ buddhima upagamyāpramattaḥ
yaca cāpya anyada deśakālòpapannaṃ; tada vai vācyaṃ tata kariṣyāmi kṛtsnama
[va]
gate tu vidure rājanna āśramaṃ pāṇḍavāna parati
dhṛtarāṣṭrò mahāprājñaḥ paryatapyata bhārata
sa sabhā davārama āgamya vidura samara mòhitaḥ
samakṣaṃ pārthivendrāṇāṃ papātāviṣṭa cetanaḥ
sa tu labdhvā punaḥ saṃjñāṃ samutthāya mahītalāta
samīpòpasthitaṃ rājā saṃjayaṃ vākyama abravīta
bharātā mama suhṛca caiva sākṣāda dharma ivāparaḥ
tasya samṛtvādya subhṛśaṃ hṛdayaṃ dīryatīva me
tama ānayasva dharmajñaṃ mama bharātarama āśu vai
iti baruvana sa nṛpatiḥ karuṇaṃ paryadevayata
paścāta tāpābhisaṃtaptò vidura samāra karśitaḥ
bharātṛsnehāda idaṃ rājana saṃjayaṃ vākyama abravīta
gaccha saṃjaya jānīhi bharātaraṃ viduraṃ mama
yadi jīvati ròṣeṇa mayā pāpena nirdhutaḥ
na hi tena mama bharātrā susūkṣmama api kiṃ cana
vayalīkaṃ kṛtapūrvaṃ me parājñenāmita buddhinā
sa vayalīkaṃ kathaṃ parāptò mattaḥ paramabuddhimāna
na janyāja jīvitaṃ parājñasa taṃ gacchānaya saṃjaya
tasya tada vacanaṃ śarutvā rājñasa tama anumānya ca
saṃjayò bāḍhama itya uktvā parādravata kāmyakaṃ vanama
sò 'cireṇa samāsādya tada vanaṃ yatra pāṇḍavāḥ
rauravājinasaṃvītaṃ dadarśātha yudhiṣṭhirama
vidureṇa sahāsīnaṃ barāhmaṇaiśa ca sahasraśaḥ
bharātṛbhiśa cābhisaṃguptaṃ devaira iva śatakratuma
yudhiṣṭhirama athābhyetya pūjayāma āsa saṃjayaḥ
bhīmārjunayamāṃśa cāpi tada arhaṃ paratyapadyata
rājñā pṛṣṭaḥ sa kuśalaṃ sukhāsīnaśa ca saṃjayaḥ
śaśaṃsāgamane hetuma idaṃ caivābravīda vacaḥ
rājā samarati te kaṣattara dhṛtarāṣṭrò 'mabikā sutaḥ
taṃ paśya gatvā tavaṃ kaṣipraṃ saṃjīvaya ca pārthivama
sò 'numānya naraśreṣṭhāna pāṇḍavāna kurunandanāna
niyògāda rājasiṃhasya gantuma arhasi mānada
evama uktasa tu vidurò dhīmāna savajanavatsalaḥ
yudhiṣṭhirasyānumate punara āyāda gajāhvayama
tama abravīna mahāprājñaṃ dhṛtarāṣṭraḥ paratāpavāna
diṣṭyā parāptò 'si dharmajña diṣṭyā samarasi me 'nagha
adya rātrau divā cāhaṃ tavatkṛte bharatarṣabha
parajāgare papaśyāmi vicitraṃ dehama ātmanaḥ
sò 'ṅakama ādāya viduraṃ mūrdhnya upāghrāya caiva ha
kaṣamyatāma iti còvāca yada uktò 'si mayā ruṣā
[vi]
kaṣāntama eva mayā rājana gurura naḥ paramò bhavāna
tathā haya asmya āgataḥ kaṣipraṃ tavaddarśanaparāyaṇaḥ
bhavanti hi naravyāghra puruṣā dharmacetasaḥ
dīnābhipātinò rājana nātra kāryā vicāraṇā
pāṇḍòḥ sutā yādṛśā me tādṛśā me sutāsa tava
dīnā iti hi me buddhira abhipannādya tāna rapati
[va]
anyònyama anunīyaivaṃ bharātarau tau mahādyutī
vidurò dhṛtarāṣṭraśa ca lebhāte paramāṃ mudama
[va]
śarutvā ca viduraṃ parāptaṃ rājñā ca parisāntvitama
dhṛtarāṭrātmajò rājā paryatapyata durmatiḥ
sa saubalaṃ samānāyya karṇa duḥśāsanāva api
abravīda vacanaṃ rājā paraviśyābuddhijaṃ tamaḥ
eṣa paraptyagatò mantrī dhṛtarāṣṭrasya saṃmataḥ
viduraḥ pāṇḍuputrāṇāṃ suhṛda vidvāna hite rataḥ
yāvada asya punara buddhiṃ vidurò nāpakarṣati
pāṇḍavānayane tāvana mantrayadhvaṃ hitaṃ mama
atha paśyāmya ahaṃ pārthāna parāptāna iha kathaṃ cana
punaḥ śòṣaṃ gamiṣyāmi nirāsura niravagrahaḥ
viṣama udbandhanaṃ vāpi śastrama agnipraveśanama
kariṣye na hi tāna ṛddhāna punara daraṣṭuma ihòtsahe
[ṣa]
kiṃ bāliṣāṃ matiṃ rājanna āsthitò 'si viśāṃ pate
gatāsa te samayaṃ kṛtvā naitada evaṃ bhaviṣyati
satyavākye sathitāḥ sarve pāṇḍavā bharatarṣabha
pitusa te vacanaṃ tāta na garahīṣyanti karhi cita
atha vā te garahīṣyanti punara eṣyanti vā purama
nirasya samayaṃ bhūyaḥ paṇò 'samākaṃ bhaviṣyati
sarve bhavāmò madhyasthā rājñaśa chandānuvartinaḥ
chidraṃ bahu parapaśyantaḥ pāṇḍavānāṃ susaṃvṛtāḥ
[duha]
evama etana mahāprājña yathā vadasi mātula
nityaṃ hi me kathayatasa tava buddhira hi ròcate
[kara]
kāmama īkṣāmahe sarve duryòdhana tavepsitama
aikamatyaṃ hi nò rājana sarveṣāma eva lakṣyate
[va]
evama uktasa tu karṇena rājā duryòdhanasa tadā
nātihṛṣṭamanāḥ kaṣiprama abhavata sa parāṅmukhaḥ
upalabhya tataḥ karṇò vivṛtya nayane śubhe
ròṣāda duḥśāsanaṃ caiva saubaleyaṃ ca tāva ubhau
uvāca paramakruddha udyamyātmānama ātmanā
ahò mama mataṃ yata tana nibòdhata narādhipāḥ
pariyaṃ sarve cikīrṣāmò rājñaḥ kiṃkarapāṇayaḥ
na cāsya śaknumaḥ sarve pariye sathātuma atandritāḥ
vayaṃ tu śastrāṇya ādāya rathāna āsthāya daṃśitāḥ
gacchāmaḥ sahitā hantuṃ pāṇḍavāna vanagòcarāna
teṣu sarveṣu śānteṣu gateṣa aviditāṃ gatima
nirvivādā bhaviṣyanti dhārtarāṣṭrāsa tathā vayama
yāvada eva paridyūnā yāvaca chòkaparāyaṇāḥ
yāvana mitra vihīnāśa ca tāvaca chakyā mataṃ mama
tasya tada vacanaṃ śarutvā pūjayantaḥ punaḥ punaḥ
bāḍhama itya eva te sarve paratyūcuḥ sūtajaṃ tadā
evama uktvā tu saṃkruddhā rathaiḥ sarve pṛthaka pṛthaka
niryayuḥ pāṇḍavāna hantuṃ saṃghaśaḥ kṛtaniścayāḥ
tāna parasthitāna parijñāya kṛṣṇadvaipāyanasa tadā
ājagāma viśuddhātmā dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā
paratiṣidhyātha tāna sarvāna bhagavā~la lòkapūjitaḥ
parajñā cakṣuṣama āsīnama uvācābhyetya satvaraḥ
[vaya]
dhṛtarāṣṭra mahāprājña nibòdha vacanaṃ mama
vakṣyāmi tavā kauravāṇāṃ sarveṣāṃ hitama uttamama
na me pariyaṃ mahābāhò yada gatāḥ pāṇḍavā vanama
nikṛtyā nirjitāśa caiva duryòdhana vaśānugaiḥ
te samarantaḥ parikleśāna varṣe pūrṇe tarayòdaśe
vimòkṣyanti viṣaṃ karuddhāḥ karaveyeṣu bhārata
tada ayaṃ kiṃ nu pāpātmā tava putraḥ sumandadhīḥ
pāṇḍavāna nityasaṃkruddhò rājyahetòra jighāṃsati
vāryatāṃ sādhva ayaṃ mūḍhaḥ śamaṃ gacchatu te sutaḥ
vanasthāṃsa tāna ayaṃ hantuma icchana parāṇaira vimòkṣyate
yathāha viduraḥ parājñò yathā bhīṣmò yathā vayama
yathā kṛpaśa ca daròṇaśa ca tathā sādhu vidhīyatāma
vigrahò hi mahāprājña savajanena vigarhitaḥ
adhārmyama ayaśasyaṃ ca mā rājana paratipadyathāḥ
samīkṣā yādṛśī haya asya pāṇḍavāna parati bhārata
upekṣyamāṇā sā rājana hamāntama anayaṃ sapṛśeta
atha vāyaṃ sumandātmā vanaṃ gacchatu te sutaḥ
pāṇḍavaiḥ sahitò rājanna eka evāsahāya vāna
tataḥ saṃsargajaḥ sanehaḥ putrasya tava pāṇḍavaiḥ
yadi sayāta kṛtakāryò 'daya bhavesa tavaṃ manujeśvara
atha vā jāyamānasya yaca chīlama anujāyate
śarūyate tana mahārāja nāmṛtasya apasarpati
kathaṃ vā manyate bhīṣmò daròṇò vā vidurò 'pi vā
bhavāna vātra kaṣamaṃ kāryaṃ purā cārthò 'tivartate
[dhṛ]
bhagavana nāhama apya etada ròcaye dayūtasaṃstavama
manye tada vidhinākramya kāritò 'samīti vai mune
naitada ròcayate bhīṣmò na daròṇò vidurò na ca
gāndhārī necchati dayūtaṃ taca ca mòhāta paravartitama
parityaktuṃ na śaknòmi duryòdhanama acetanama
putrasnehena bhagavaña jānanna api yatavrata
[vaya]
vaicitra vīryanṛpate satyama āha yathā bhavāna
dṛḍhaṃ vedmi paraṃ putraṃ paraṃ putrāna na vidyate
indrò 'paya aśrunipātena surabhyā paratibòdhitaḥ
anyaiḥ samṛddhaira apya arthaira na sutāda vidyate parama
atra te vartayiṣyāmi mahada ākhyānama uttamama
surabhyāśa caiva saṃvādama indrasya ca viśāṃ pate
tariviṣṭapagatā rājana surabhiḥ parārudata kila
gavāṃ māta purā tāta tāma indrò 'navakṛpāyata
[ina]
kima idaṃ ròdiṣi śubhe kaca cita kaṣemaṃ divaukasāma
mānuṣeṣva atha vā gòṣu naitada alpaṃ bhaviṣyati
[su]
vinipātò na vaḥ kaśa cida dṛśyate taridaśādhipa
ahaṃ tu putraṃ śòcāmi tena ròdimi kauśika
paśyainaṃ karṣakaṃ raudraṃ durbalaṃ mama putrakama
paratòdenābhinighnantaṃ lāṅgalena nipīḍitama
etaṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ śarantaṃ vadhyamānaṃ surādhipa
kṛpāviṣṭāsmi devendra manaśa còdvijate mama
ekasa tatra balòpetò dhurama udvahate 'dhikāma
aparò 'lapabalaprāṇaḥ kṛśò dhamani saṃtataḥ
kṛcchrāda udvahate bhāraṃ taṃ vai śòcāmi vāsava
vadhyamānaḥ paratòdena tudyamānaḥ punaḥ punaḥ
naiva śaknòmi taṃ bhārama udvòḍhuṃ paśya vāsava
tatò 'haṃ tasya duḥkhārtā viraumi bhṛśaduḥkhitā
aśrūṇya āvartayantī ca netrābhyāṃ karuṇāyatī
[ina]
tava putrasahasreṣu pīḍyamāneṣu śòbhane
kiṃ kṛpāyitama astya atra putra ekò 'tara pīḍyate
[su]
yadi putrasahasraṃ me sarvatra samama eva me
dīnasya tu sataḥ śakraputrasyābhyadhikā kṛpā
[vaya]
tada indraḥ surabhī vākyaṃ niśamya bhṛśavismitaḥ
jīvitenāpi kauravya mene 'bhayadhikama ātmajama
paravavarṣa ca tatraiva sahasā tòyama ulbaṇama
karṣakasyācarana vighnaṃ bhagavāna pākaśāsanaḥ
tada yathā surabhiḥ parāha samama evāstu me tathā
suteṣu rājana sarveṣu dīneṣva abhyadhikā kṛpā
yādṛśò me sutaḥ paṇḍusa tādṛśò me 'si putraka
viduraśa ca mahāprājñaḥ sanehāda etada varamīmya ahama
cirāya tava putrāṇāṃ śatama ekaśa ca pārthiva
pāṇḍòḥ pañcaiva lakṣyante te 'pi mandāḥ suduḥkhitāḥ
kathaṃ jīveyura atyantaṃ kathaṃ vardheyura itya api
iti dīneṣu pārtheṣu manò me paritapyate
yadi pārthiva kauravyāña jīvamānāna ihecchasi
duryòdhanasa tava sutaḥ śamaṃ gacchatu pāṇḍavaiḥ
[dhṛ]
evama etana mahāprājña yathā vadasi nò mune
ahaṃ caiva vijānāmi sarve ceme narādhipāḥ
bhavāṃsa tu manyate sādhu yata kurūṇāṃ sukhòdayama
tada eva vidurò 'paya āha bhīṣmò daròṇaśa ca māṃ mune
yadi tava ahama anugrāhyaḥ kauraveṣu dayā yadi
anuśādhi durātmānaṃ putraṃ duryòdhanaṃ mama
[vaya]
ayama āyāti vai rājana maitreyò bhavagāna ṛṣiḥ
anvīya pāṇḍavāna bharātṝna ihaivāsmada didṛkṣayā
eṣa duryòdhanaṃ putraṃ tava rājana mahāna ṛṣiḥ
anuśāstā yathānyāyaṃ śamāyāsya kulasya te
barūyāda yada eṣa rājendra tata kāryama aviśaṅkayā
akriyāyāṃ hi kāryasya putraṃ te śapsyate ruṣā
[vai]
evama uktvā yayau vayāsò maitreyaḥ paratyadṛśyata
pūjayā paratijagrāha saputrasa taṃ narādhipaḥ
dattvārghyādyāḥ kariyāḥ sarvā viśrāntaṃ munipuṃgavama
paraśrayeṇābravīda rājā dhṛtarāṣṭrò 'mabikā sutaḥ
sukhenāgamanaṃ kaca cida bhagavana kurujāṅgale
kaca cita kuśalinò vīrā bharātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ
samaye sathātuma icchanti kaca cica ca puruṣarṣabhāḥ
kaca cita kurūṇāṃ saubhrātrama avyucchannaṃ bhaviṣyati
[mai]
tīrthayātrāma anukrāmana parāptò 'sami kurujāṅgalama
yadṛcchayā dharmarājaṃ dṛṣṭavāna kāmyake vane
taṃ jaṭājinasaṃvītaṃ tapòvananivāsinama
samājagmura mahātmānaṃ daraṣṭuṃ munigaṇāḥ parabhò
tatrāśrauṣaṃ mahārāja putrāṇāṃ tava vibhramama
anayaṃ dayūtarūpeṇa mahāpāpama upasthitama
tatò 'haṃ tavāma anuprāptaḥ kauravāṇāma avekṣayā
sadā haya abhyadhikaḥ sanehaḥ parītiśa ca tavayi me parabhò
naitada aupayikaṃ rājaṃsa tavayi bhīṣme ca jīvati
yada anyònyena te putrā virudhyante narādhipa
meḍhī bhūtaḥ savayaṃ rājana nigrahe rapagrahe bhavāna
kimarthama anayaṃ ghòrama utpatantama upekṣase
dasyūnāma iva yadvṛttaṃ sabhāyāṃ kurunandana
tena na bharājase rājaṃsa tāpasānāṃ samāgame
[vai]
tatò vayāvṛtya rājānaṃ duryòdhanama amarṣaṇama
uvāca śalakṣṇayā vācā maitreyò bhagavāna ṛṣiḥ
duryòdhana mahābāhò nibòdha vadatāṃ vara
vacanaṃ me mahāprājña baruvatò yada dhitaṃ tava
mā daruhaḥ pāṇḍavāna rājana kuruṣva hitama ātmanaḥ
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca lòkasya ca nararṣabha
te hi sarve naravyāghrāḥ śūrā vikrāntayòdhinaḥ
sarve nāgāyuta parāṇā vajrasaṃhananā dṛḍhāḥ
satyavrataparāḥ sarve sarve puruṣamāninaḥ
hantārò devaśatrūṇāṃ rakṣasāṃ kāmarūpiṇāma
hiḍimbabakamukhyānāṃ kirmīrasya ca rakṣasaḥ
itaḥ paracyavatāṃ rātrau yaḥ sa teṣāṃ mahātmanāma
āvṛtya mārgaṃ raudrātmā tasthau girira ivācalaḥ
taṃ bhīmaḥ samaraślāghī balena balināṃ varaḥ
jaghāna paśumāreṇa vayāghraḥ kaṣudramṛgaṃ yathā
paśya diga vijaye rājana yathā bhīmena pātitaḥ
jarāsaṃdhò maheṣvāsò nāgāyuta balò yudhi
saṃbandhī vāsudevaśa ca yeṣāṃ śayālaśa ca pārṣataḥ
kasa tāna yudhi samāsīta jarāmaraṇavāna naraḥ
tasya te śama evāstu pāṇḍavaira bharatarṣabha
kuru me vacanaṃ rājana mā mṛtyuvaśama anvagāḥ
evaṃ tu baruvatasa tasya maitreyasya viśāṃ pate
ūruṃ gajakarākāraṃ kareṇābhijaghāna saḥ
duryòdhanaḥ samitaṃ kṛtvā caraṇenālikhana mahīma
na kiṃ cida uktvā duryòdhāsa tasthau kiṃ cida avāṅmukhaḥ
tama aśuśrūṣamāṇaṃ tu vilikhantaṃ vasuṃdharāma
dṛṣṭvā duryòdhanaṃ rājana maitreyaṃ kòpa āviśata
sa kòpavaśama āpannò maitreyò munisattamaḥ
vidhinā saṃprayuktaśa ca śāpāyāsya manò dadhe
tataḥ sa vārya upaspṛśya kòpasaṃrakta lòcanaḥ
maitreyò dhārtarāṣṭraṃ tama aśapada duṣṭacetasama
yasmāta tavaṃ māma anādṛtya nemāṃ vācaṃ cikīrṣasi
tasmāda asyābhimānasya sadyaḥ phalama avāpnuhi
tavada abhidròha saṃyuktaṃ yuddhama utpatsyate mahata
yatra bhīmò gadāpātaisa tavòruṃ bhetsyate balī
itya evama ukte vacane dhṛtarāṣṭrò mahīpatiḥ
parasādayāma āsa muniṃ naitada evaṃ bhaveda iti
[mai]
śamaṃ yāsyati ceta putrasa tava rājana yathātathā
śāpò na bhavitā tāta viparīte bhaviṣyati
[vai]
sa vilakṣasa tu rājendra duryòdhana pitā tadā
maitreyaṃ parāha kirmīraḥ kathaṃ bhīmena pātitaḥ
[mai]
nāhaṃ vakṣyāmya asūrā te na te śuśrūṣate sutaḥ
eṣa te viduraḥ sarvama ākhyāsyati gate mayi
[vai]
itya evama uktvā maitreyaḥ parātiṣṭhata yathāgatama
kirmīravadhasaṃvignò bahira duryòdhanò 'gamata
[dhṛ]
kirmīrasya vadhaṃ kaṣattaḥ śaròtuma icchāmi kathyatāma
rakṣasā bhīmasenasya kathama āsīta samāgamaḥ
[vi]
śṛṇu bhīmasya karmedama atimānuṣa karmaṇaḥ
śarutapūrvaṃ mayā teṣāṃ kathānteṣu punaḥ punaḥ
itaḥ parayātā rājendra pāṇḍavā dayūtanirjitāḥ
jagmusa taribhira ahòrātraiḥ kāmyakaṃ nāma tada vanama
rātrau niśīthe savābhīle gate 'rathasamaye nṛpa
paracāre puruṣādānāṃ rakṣasāṃ bhīmakarmaṇāma
tada vanaṃ tāpasā nityaṃ śeṣāśa ca vanacāriṇaḥ
dūrāta pariharanti sama puruṣāda abhayāta kila
teṣāṃ paraviśatāṃ tatra mārgama āvṛtya bhārata
dīptākṣaṃ bhīṣaṇaṃ rakṣaḥ sòlmukaṃ paratyadṛśyata
bāhū mahāntau kṛtvā tu tathāsyaṃ ca bhayānakama
sathitama āvṛtya panthānaṃ yena yānti kurūdvahāḥ
daṣṭauṣṭha daṃṣṭraṃ tāmrākṣaṃ paradīptòrdhva śiròruhama
sārkaraśmitaḍica cakraṃ sabalākama ivāmbudama
sṛjantaṃ rākṣasīṃ māyāṃ mahārāva virāviṇama
muñcantaṃ vipulaṃ nādaṃ satòyama iva tòyadama
tasya nādena saṃtrastāḥ pakṣiṇaḥ sarvatòdiśama
vimuktanādāḥ saṃpetuḥ sathalajā jalajaiḥ saha
saṃpradruta mṛgadvīpimahiṣarkṣa samākulama
tada vanaṃ tasya nādena saṃprasthitama ivābhavata
tasyòruvātābhihatā tāmrapallava bāhavaḥ
vidūra jātāśa ca latāḥ samālśiṣyanta pādapāna
tasmina kaṣaṇe 'tha paravavau mārutò bhṛśadāruṇaḥ
rajasā saṃvṛtaṃ tena naṣṭarṣkama abhavana nabhaḥ
pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāma avijñātò mahāripuḥ
pañcānāma indriyāṇāṃ tu śòkavega ivātulaḥ
sa dṛṣṭvā pāṇḍavāna dūrāta kṛṣṇājinasamāvṛtāna
āvṛṇòta tada vanadvāraṃ maināka iva parvataḥ
taṃ samāsādya vitrastā kṛṣṇā kamalalòcanā
adṛṣṭapūrvaṃ saṃtrāsāna nayamīlayata lòcane
duḥśāsana karòtsṛṣṭaviprakīrṇaśiròruhā
pañca parvatamadhyasthā nadīvākulatāṃ gatā
mòmuhyamānāṃ tāṃ tatra jagṛhuḥ pañca pāṇḍavāḥ
indriyāṇi parasaktāni viṣayeṣu yathā ratima
atha tāṃ rākṣasīṃ māyāma utthitāṃ ghòradarśanāma
rakṣòghnaira vividhaira mantraira dhaumyaḥ samyaka parayòjitaiḥ
paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ nāśayāma āsa vīryavāna
sa naṣṭamāyò 'tibalaḥ karòdhavisphāritekṣaṇaḥ
kāmamūrti dharaḥ kaṣudraḥ kālakalpò vayadṛśyata
tama uvāca tatò rājā dīrghaprajñò yudhiṣṭhiraḥ
kò bhavāna kasya vā kiṃ te kariyatāṃ kāryama ucyatāma
paratyuvācātha tada rakṣò dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama
ahaṃ bakasya vai bharātā kirmīra iti viśrutaḥ
vane 'samina kāmyake śūnye nivasāmi gatajvaraḥ
yudhi nirjitya puruṣāna āhāraṃ nityama ācarana
ke yūyama iha saṃprāptā bhakṣyabhūtā mamāntikama
yudhi nirjitya vaḥ sarvāna bhakṣayiṣye gatajvaraḥ
yudhiṣṭhirasa tu taca charutvā vacasa tasya durātmanaḥ
ācacakṣe tataḥ sarvaṃ gòtra nāmādi bhārata
pāṇḍavò dharmarājò 'haṃ yadi te śaròtrama āgataḥ
sahitò bharātṛbhiḥ sarvaira bhīmasenārjunādibhiḥ
hṛtarājyò vanevāsaṃ vastuṃ kṛtama itasa tataḥ
vanama abhyāgatò ghòrama idaṃ tava parigrahama
kirmīrasa tava abravīda enaṃ diṣṭyā devaira idaṃ mama
upapāditama adyeha cirakālāna manògatama
bhīmasenavadhārthaṃ hi nityama abhyudyatāyudhaḥ
carāmi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nainama āsādayāmya ahama
sò 'yama āsāditò diṣṭyā bharātṛhā kāṅkṣitaśa cirama
anena hi mama bharātā bakò vinihataḥ pariyaḥ
vetrakīya gṛhe rājana barāhmaṇaca chadma rūpiṇā
vidyā balama upāśritya na haya astya asyaurasaṃ balama
hiḍimbaśa ca sakhā mahyaṃ dayitò vanagòcaraḥ
hatò durātmanānena savasā cāsya hṛtā purā
sò 'yama abhyāgatò mūḍha mamedaṃ gahanaṃ vanama
paracāra samaye 'samākama ardharātre samāsthite
adyāsya yātayiṣyāma tada vairaṃ cirasaṃbhṛtama
tarpayiṣyāmi ca bakaṃ rudhireṇāsya bhūriṇā
adhyāhama anṛṇò bhūtvā bharātuḥ sakhyusa tathaiva ca
śāntiṃ labdhāsmi paramāṃ hatva rākṣasakaṇṭakama
yadi tena purā muktò bhīmasenò bakena vai
adyainaṃ bhakṣayiṣyāmi paśyatasa te yudhiṣṭhira
enaṃ hi vipulaprāṇama adya hatvā vṛkòdarama
saṃbhakṣya jarayiṣyāmi yathāgastyò mahāsurama
evama uktasa tu dharmātmā satyasaṃdhò yudhiṣṭhiraḥ
naitada astīti sakròdhò bhartsayāma āsa rākṣasama
tatò bhīmò mahābāhura ārujya tarasā daruma
daśavyāmama ivòdviddhaṃ niṣpatrama akaròta tadā
cakāra sajyaṃ gāṇḍīvaṃ vajraniṣpeṣa gauravama
nimeṣāntaramātreṇa tathaiva vijayò 'rajunaḥ
nivārya bhīmò jiṣṇuṃ tu tada rakṣò ghòradarśanama
abhidrutyābravīda vākyaṃ tiṣṭha tiṣṭheti bhārata
itya uktvainama abhikruddhaḥ kakṣyāma utpīḍya pāṇḍavaḥ
niṣpiṣya pāṇinā pāṇiṃ saṃdaṣṭauṣṭha puṭò balī
tama abhyadhāvada vegena bhīmò vṛkṣāyudhasa tadā
yamadaṇḍapratīkāśaṃ tatasa taṃ tasya mūrdhani
pātayāma āsa vegena kuliśaṃ maghavāna iva
asaṃbhrāntaṃ tu tada rakṣaḥ samare paratyadṛśyata
cikṣepa còlmikaṃ dīptama aśaniṃ javalitāma iva
tada udastama alātaṃ tu bhīmaḥ paraharatāṃ varaḥ
padā savyena cikṣepa tada rakṣaḥ punara āvrajata
kirmīraśa cāpi sahasā vṛkṣama utpāṭya pāṇḍavama
daṇḍapāṇira iva karuddhaḥ samare paratyayudhyata
tada vṛkṣayuddhama abhavana mahīruha vināśanama
vālisugrīvayòra bharātròra yathā śarīkāṅkṣiṇòḥ purā
śīrṣayòḥ patitā vṛkṣā bibhidura naikadhā tayòḥ
yathaivòtpala padmāni mattayòra davipayòsa tathā
muñjavaja jārjarī bhūtā bahavasa tatra pādapāḥ
cīrāṇīva vayudastāni rejusa tatra mahāvane
tada vṛkṣayuddhama abhavata sumuhūrtaṃ viśāṃ pate
rākṣasānāṃ ca mukhyasya narāṇāma uttamasya ca
tataḥ śilāṃ samutkṣipya bhīmasya yudhi tiṣṭhataḥ
parāhiṇòda rākṣasaḥ karuddhò bhīmasenaśa cacāla ha
taṃ śilā tāḍanajaḍaṃ paryadhāvata sa rākṣasaḥ
bāhuvikṣipta kiraṇaḥ savarbhānura iva bhāskarama
tāva anyònyaṃ samāśliṣya parakarṣantau parasparama
ubhāva api cakāśete parayuddhau vṛṣabhāva iva
tayòra āsīta sutumulaḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ
nakhadaṃṣṭrāyudhavatòra vayāghrayòra iva dṛṭtayòḥ
duryòdhana nikārāca ca bāhuvīryāca ca darpitaḥ
kṛṣṇā nayanadṛṣṭaśa ca vayavardhata vṛkòdaraḥ
abhipatyātha bāhubhyāṃ paratyagṛhṇāda amarṣitaḥ
mātaṅga iva mātaṅgaṃ parabhinnakaraṭā mukhaḥ
taṃ cāpya ātha tatò rakṣaḥ paratijagrāha vīryavāna
tama ākṣipada bhīmasenò balena balināṃ varaḥ
tayòra bhujaviniṣpeṣāda ubhayòra valinòsa tadā
śabdaḥ samabhavada ghòrò veṇusphòṭa samò yudhi
athainama ākṣipya balāda gṛhya madhye vṛkòdaraḥ
dhūnayāma āsa vegena vāyuśa caṇḍa iva darumama
sa bhīmena parāmṛṣṭò durbalò balinā raṇe
vayaspandata yathāprāṇaṃ vicakarṣa ca pāṇḍavama
tata enaṃ pariśrāntama upalabhya vṛkòdaraḥ
yòktrayāma āsa bāhubhyāṃ paśuṃ raśanayā yathā
vinadantaṃ mahānādaṃ bhinnabherī samasvanama
bharāmayāma āsa suciraṃ visphurantama acetasama
taṃ viṣīdantama ājñāya rākṣasaṃ pāṇḍunandanaḥ
paragṛhya tarasā dòrbhyāṃ paśumārama amārayana
ākramya sa kaṭī deśe jānunā rākṣasādhamama
apīḍayata bāhubbhyāṃ kaṇṭhaṃ tasya vṛkòdaraḥ
atha taṃ jaḍa sarvāṅgaṃ vayāvṛttanayanòlbaṇama
bhūtale pātayāma āsa vākyaṃ cedama uvāca ha
hiḍimbabakayòḥ pāpana tavama aśrupramārjanama
kariṣyasi gataśa cāsi yamasya sadanaṃ parati
itya evama uktvā puruṣapravīrasa; taṃ rākṣasaṃ karòdhavivṛtta netraḥ
parasrastavastrābharaṇaṃ saphurantama; udbbhrānta cittaṃ vayasuma utsasarja
tasmina hate tòyadatulyarūpe; kṛṣṇāṃ puraskṛtya narendraputrāḥ
bhīmaṃ paraśasyātha guṇaira anekaira; hṛṣṭāsa tatò davaitavanāya jagmuḥ
evaṃ vinihataḥ saṃkhye kirmīrò manujādhipa
bhīmena vacanāda asya dharmarājasya kaurava
tatò niṣkaṇṭakaṃ kṛtvā vanaṃ tada aparājitaḥ
daraupadyā sahadharmajñò vasatiṃ tāma uvāsa ha
samāśvāsya ca te sarve daraupadīṃ bharatarṣabhāḥ
parahṛṣṭamanasaḥ parītyā paraśaśaṃsura vṛkòdarama
bhīma bāhubalòtpiṣṭe vinaṣṭe rākṣase tataḥ
viviśusa tada vanaṃ vīrāḥ kaṣemaṃ nihatakaṇṭakama
sa mayā gacchatā mārge vinikīrṇò bhayāvahaḥ
vane mahati duṣṭātmā dṛṣṭò bhīmabalāda dhataḥ
tatrāśrauṣama ahaṃ caitata karma bhīmasya bhārata
barāhmaṇānāṃ kathayatāṃ ye tatrāsana samāgatāḥ
evaṃ vinihataṃ saṃkhye kirmīraṃ rākṣasòttamama
śarutvā dhayānaparò rājā niśaśvāsārtavata tadā
[vai]
bhòjāḥ paravrajitāña śarutvā vṛṣṇayaśa cāndhakaiḥ saha
pāṇḍavāna duḥkhasaṃtaptāna samājagmura mahāvane
pāñcālasya ca dāyādā dhṛṣṭaketuśa ca cedipaḥ
kekayāśa ca mahāvīryā bharātarò lòkaviśrutāḥ
vane te 'bhiyayuḥ pārthāna karòdhāmarśa samanvitāḥ
garhayantò dhārtarāṣṭrāna kiṃ kurma iti cābruvana
vāsudevaṃ puraskṛtya sarve te kaṣatriyarṣabhāḥ
parivāryòpaviviśura dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama
[vā]
duryòdhanasya karṇasya śakuneśa ca durātmanaḥ
duḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śòṇitama
tataḥ sarve 'bhiṣiñcāmò dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama
nikṛtyòpacarana vadhya eva dharmaḥ sanātanaḥ
[vai]
pārthānāma abhiṣaṅgeṇa tathā karuddhaṃ janārdanama
arjunaḥ śamayāma āsā didhakṣantama iva parajāḥ
saṃkruddhaṃ keśavaṃ dṛṣṭvā pūrvadeheṣu phalgunaḥ
kīrtayāma āsa karmāṇi satyakīrtera mahātmanaḥ
puruṣasyāprameyasya satyasyāmita tejasaḥ
parajāpatipatera viṣṇòra lòkanāthasya dhīmataḥ
[ara]
daśavarṣasahasrāṇi yatrasāyaṃ gṛhò muniḥ
vayacarasa tavaṃ purā kṛṣṇa parvate gandhamādane
daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca
puṣkareṣva avasaḥ kṛṣṇa tavama apò bhakṣayana purā
ūrdhvabāhura viśālāyāṃ badaryāṃ madhusūdana
atiṣṭha ekapādena vāyubhakṣaḥ śataṃ samāḥ
apakṛṣṭòttarāsaṅgaḥ kṛśò dhamani saṃtataḥ
āsīḥ kṛṣṇa sarasvatyāṃ satre davādaśa vārṣike
parabhāsaṃ cāpya athāsādya tīrthaṃ puṇyajanòcitama
tathā kṛṣṇa mahātejā divyaṃ varṣasahasrakama
ātiṣṭhasa tapa ekena pādena niyame sathitaḥ
kaṣetrajaḥ sarvabhūtānāma ādira antaśa ca keśava
nidhānaṃ tapasāṃ kṛṣṇa yajñasa tavaṃ ca sanātanaḥ
nihatya narakaṃ bhaumama āhṛtya maṇikuṇḍale
parathamòtpāditaṃ kṛṣṇa medhyama aśvama avāsṛjaḥ
kṛtvā tata karma lòkānāma ṛṣabhaḥ sarvalòkajita
avadhīsa tavaṃ raṇe sarvāna sametāna daityadānavāna
tataḥ sarveśvaratvaṃ ca saṃpradāya śacīpateḥ
mānuṣeṣu mahābāhò parādurbhūtò 'si keśava
sa tavaṃ nārāyaṇò bhūtvā harira āsīḥ paraṃtapa
barahmā sòmaśa ca sūryaśa ca dharmò dhātā yamò 'nalaḥ
vāyura vaiśravaṇò rudraḥ kālaḥ khaṃ pṛthivī diśaḥ
ajaśa carācaraguruḥ saraṣṭā tavaṃ puruṣòttama
turāyaṇādibhira devakratubhira bhūridakṣiṇaiḥ
ayajò bhūri tejā vai kṛṣṇa caitrarathò vane
śataṃ śatasahasrāṇi suvarṇasya janārdana
ekaikasmiṃsa tadā rajñe paripūrṇāni bhāgaśaḥ
aditera api putratvama etya yādavanandana
tavaṃ viṣṇura iti vikhyāta indrāda avarajò bhuvi
śiśura bhūtvā divaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ ca paraṃtapa
taribhira vikramaṇaiḥ kṛṣṇa karāntavāna asi tejasā
saṃprāpya divama ākāśama ādityasadane sathitaḥ
atyaròcaśa ca bhūtātmana bhāskaraṃ savena tejasā
sāditā mauravāḥ pāśā nisunda narakau hatau
kṛtaḥ kaṣemaḥ punaḥ panthāḥ puraṃ parāgjyòtiṣaṃ parati
jārūthyāma āhutiḥ karāthaḥ śiśupālò janaiḥ saha
bhīmasenaśa ca śaibyaśa ca śatadhanvā ca nirjitaḥ
tathā parjanyaghòṣeṇa rathenādityavarcasā
avākṣīra mahiṣīṃ bhòjyāṃ raṇe nirjitya rukmiṇama
indra dayumnò hataḥ kòpāda yavanaśa ca kaśerumāna
hataḥ saubhapatiḥ śālvasa tavayā saubhaṃ ca pātitama
irāvatyāṃ tathā bhòjaḥ kārtavīryasamò yudhi
gòpatisa tālaketuśa ca tavayā vinihatāva ubhau
tāṃ ca bhògavatīṃ puṇyāma ṛṣikāntāṃ janārdana
davārakāma ātmasātkṛtvā samudraṃ gamayiṣyasi
na karòdhò na ca mātsaryaṃ nānṛtaṃ madhusūdana
tavayi tiṣṭhati dāśārha na nṛśaṃsyaṃ kutò 'nagha
āsīnaṃ cittamadhye tavāṃ dīpyamānaṃ savatejasā
āgamya ṛṣayaḥ sarve 'yācantābhayama acyuta
yugānte sarvabhūtāni saṃkṣipya madhusūdana
ātmanya evātma sātkṛtvā jagada āsse paraṃtapa
naivaṃ pūrve nāpare vā kariṣyanti kṛtāni te
karmāṇi yāni deva tavaṃ bāla eva mahādyute
kṛtavāna puṇḍarīkākṣa baladeva sahāyavāna
vairāja bhavane cāpi barahmaṇā nayavasaḥ saha
[vai]
evama uktvā tadātmānama ātmā kṛṣṇasya pāṇḍavaḥ
tūṣṇīma āsīta tataḥ pārthama itya uvāca janārdanaḥ
mamaiva tavaṃ tavaivāhaṃ ye madīyāsa tavaiva te
yasa tavāṃ daveṣṭi sa māṃ daveṣṭi yasa tavāma anu sa māma anu
narasa tavama asi durdharṣa harira nārāyaṇò haya ahama
lòkāla lòkama imaṃ paraptau naranārāyaṇāva ṛṣī
ananyaḥ pārtha mattasa tavama ahaṃ tavattaśa ca bhārata
nāvayòra antaraṃ śakyaṃ vedituṃ bharatarṣabha
tasmina vīra samāvāye saṃrabdheṣva atha rājasu
dhṛṣṭadyumnamukhaira vīraira bharātṛbhiḥ parivāritā
pāñcālī puṇḍarīkākṣama āsīnaṃ yādavaiḥ saha
abhigamyābravīta kṛṣṇā śaraṇyaṃ śaraṇaiṣiṇī
pūrve parajā nisarve tavāma āhura ekaṃ parajāpatima
saraṣṭāraṃ sarvabhūtānāma asitò devalò 'baravīta
viṣṇusa tavama asi durdharṣa tavaṃ yajñò madhusūdana
yaṣṭā tavama asi yaṣṭavyò jāmadagnyò yathābravīta
ṛṣayasa tavāṃ kaṣamāma āhuḥ satyaṃ ca puruṣòttama
satyāda yajñò 'si saṃbhūtaḥ kaśyapasa tavāṃ yathābravīta
sādhyānāma api devānāṃ vasūnāma īśvareśvara
lòbhabhāvena lòkeśa yathā tavāṃ nāradò 'baravīta
divaṃ te śirasā vayāptaṃ padbhyāṃ ca pṛthivī vibhò
jaṭharaṃ te ime lòkāḥ puruṣò 'si sanātanaḥ
vidyā tapò 'bhitaptānāṃ tapasā bhāvitātmanāma
ātmadarśanasiddhānāma ṛṣīṇāma ṛṣisattama
rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtāma āhaveṣva anivartināma
sarvadharmòpapannānāṃ tavaṃ gatiḥ puruṣòttama
tavaṃ parabhusa tavaṃ vibhusa tavaṃ bhūra ātmabhūsa tavaṃ sanātanaḥ
lòkapālāśa ca lòkāśa ca nakṣatrāṇi diśò daśa
nabhaśa candraśa ca sūryaśa ca tavayi sarvaṃ paratiṣṭhitama
martyatā caiva bhūtānāma amaratvaṃ divaukasāma
tavayi sarvaṃ mahābāhò lòkakāryaṃ paratiṣṭhitama
sā te 'haṃ duḥkhama ākhyāsye paraṇayāna madhusūdana
īśasa tavaṃ sarvabhūtānāṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ
kathaṃ nu bhāryā pārthānāṃ tava kṛṣṇa sakhī vibhò
dhṛṣṭadyumnasya bhaginī sabhāṃ kṛṣyeta mādṛśī
satrī dharmiṇī vepamānā rudhireṇa samukṣitā
ekavastrā vikṛṣṭāsmi duḥkhitā kurusaṃsadi
rājamadhye sabhāyāṃ tu rajasābhisamīritāma
dṛṣṭvā ca māṃ dhārtarāṣṭraḥ parāhasana pāpacetasaḥ
dāsī bhāvena bhòktuṃ māma īṣusa te madhusūdana
jīvatsu pāṇḍuputreṣu pāñcāleṣva atha vṛṣṇiṣu
nanva ahaṃ kṛṣṭabhīṣmasya dhṛtarāṣṭrasya còbhayòḥ
sanuṣā bhavāmi dharmeṇa sāhaṃ dāsī kṛtā balāta
garhaye pāṇḍavāṃsa tava eva yudhi śareṣṭhāna mahābalāna
ye kaliśyamānāṃ parekṣante dharmapatnīṃ yaśasvinīma
dhiga balaṃ bhīmasenasya dhika pārthasya dhanuṣmatāma
yau māṃ viprakṛtāṃ kaṣudraira marṣayetāṃ janārdana
śāśvatò 'yaṃ dharmapathaḥ sadbhira ācaritaḥ sadā
yada bhāryāṃ parirakṣanti bhartārò 'lapabalā api
bhāryāyāṃ rakṣyamāṇāyāṃ parajā bhavati rakṣitā
parajāyāṃ rakṣyamāṇāyāma ātmā bhavati rakṣitaḥ
ātmā hi jāyate tasyāṃ tasmāja jāyā bhavatya uta
bhartā ca bhāryayā rakṣyaḥ kathaṃ jāyāna mamòdare
nanva ime śaraṇaṃ parāptāna na tayajanti kadā cana
te māṃ śaraṇama āpānnāṃ nānvapadyanta pāṇḍavāḥ
pañceme pañcabhira jātāḥ kumārāśa cāmitaujasaḥ
eteṣāma apya avekṣārthaṃ tarātavyāsmi janārdana
parativindhyò yudhiṣṭhirāta suta sòmò vṛkòdarāta
arjunāca charuta kīritsa tu śatānīkasa tu nākuliḥ
kaniṣṭāca charuta karmā tu sarve satyaparākramāḥ
paradyumnò yādṛśaḥ kṛṣṇa tādṛśāsa te mahārathāḥ
nanva ime dhanuṣi śareṣṭhā ajeyā yudhi śātravaiḥ
kimarthaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sahante durbalīyasāma
adhārmeṇa hṛtaṃ rājyaṃ sarve dāsāḥ kṛtāsa tathā
sabhāyāṃ parikṛṣṭāhama ekavastrā rajasvalā
nādhijyama api yaca chakyaṃ kartuma anyena gāṇḍivama
anyatrārjuna bhīmābhyāṃ tavayā vā madhusūdana
dhiga bhīmasenasya balaṃ dhika pārthasya ca gāṇḍivama
yatra duryòdhanaḥ kṛṣṇa muhūrtama api jīvati
ya etāna ākṣipada rāṣṭrāta saha mātrāvihiṃsakāna
adhīyānāna purā bālāna varatasthāna madhusūdana
bhòjane bhīmasenasya pāpaḥ parākṣepayada viṣama
kālakūṭaṃ navaṃ tīkṣṇaṃ saṃbhṛtaṃ lòmaharṣaṇama
taja jīrṇama avikāreṇa sahānnena janārdana
saśeṣatvāna mahābāhò bhīmasya puruṣòttama
paramāṇa kòṭyāṃ viśvastaṃ tathā suptaṃ vṛkòdarama
baddhvainaṃ kṛṣṇa gaṅgāyāṃ parakṣipya punara āvrajata
yadā vibuddhaḥ kaunteyasa tadā saṃchidya bandhanama
udatiṣṭhana mahābāhura bhīmasenò mahābalaḥ
āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptaṃ cainama adarśayata
sarveṣva evāṅgadeśeṣu na mamāra ca śatruhā
paratibbuddhasa tu kaunteyaḥ sarvāna sarpāna apòthayata
sārathiṃ cāsya dayitama apahastena jaghnivāna
punaḥ suptāna upādhākṣīda bālakāna vāraṇāvate
śayānāna āryayā sārdhaṃ kò nu tata kartuma arhati
yatrāryā rudatī bhītā pāṇḍavāna idama abravīta
mahada vayasanama āpannā śikhinā parivāritā
hāhatāsmi kutò nava adya bhaveca chāntira ihānalāta
anāthā vinaśiṣyāmi bālakaiḥ putrakaiḥ saha
tatra bhīmò mahābāhura vāyuvegaparākramaḥ
āryāma āśvāsayāma āsa bharātṝṃśa cāpi vṛkòdaraḥ
vainateyò yathā pakṣī garuḍaḥ patatāṃ varaḥ
tathaivābhipatiṣyāmi bhayaṃ vò neha vidyate
āryāma aṅkena vāmena rājānaṃ dakṣiṇena ca
aṃsayòśa ca yamau kṛtvā pṛṣṭhe bībhatsuma eva ca
sahasòtpatya vegena sarvāna ādāya vīryavāna
bharātṝna āryāṃ ca balavāna mòkṣayāma āsa pāvakāta
te rātrau parasthitāḥ sarve mātrā saha yaśasvinaḥ
abhyagacchana mahāraṇyaṃ hiḍimbavanama antikāta
śarāntāḥ parasuptāsa tatreme mātrā saha suduḥkhitāḥ
suptāṃśa caināna abhyagacchada dhiḍimbā nāma rākṣasī
bhīmasya pādau kṛtvā tu kha utsaṅge tatò balāta
paryamardata saṃhṛṣṭā kalyāṇī mṛdu pāṇinā
tāma abudhyada ameyātmā balavāna satyavikramaḥ
paryapṛcchaca ca tāṃ bhīmaḥ kima ihecchasya anindite
tayòḥ śarutā tu kathitama āgacchada rākṣasādhamaḥ
bhīmarūpò mahānādāna visṛjana bhīmadarśanaḥ
kena sārdhaṃ kathayasi ānayainaṃ mamāntikama
hiḍimbe bhakṣayiṣyāvò naciraṃ kartuma arhasi
sā kṛpā saṃgṛhītena hṛdayena manasvinī
nainama aichata tadākhyātuma anukròśāda aninditā
sa nādāna vinadana ghòrāna rākṣasaḥ puruṣādakaḥ
abhyadravata vegena bhīmasenaṃ tadā kila
tama abhidrutya saṃkruddhò vegena mahatā balī
agṛhṇāta pāṇinā pāṇiṃ bhīmasenasya rākṣasaḥ
indrāśanisamasparśaṃ vajrasaṃhananaṃ dṛḍhama
saṃhatya bhīmasenāya vayākṣipata sahasā karama
gṛhītaṃ pāṇinā pāṇiṃ bhīmasenò 'tha rakṣasā
nāmṛṣyata mahābāhusa tatrākrudhyada vṛkòdaraḥ
tatrāsīta tumulaṃ yuddhaṃ bhīmasenahiḍimbayòḥ
sarvāstraviduṣòra ghòraṃ vṛtravāsavayòra iva
hatvā hiḍimbaṃ bhīmò 'tha parasthitò bharātṛbhiḥ saha
hiḍimbāma agrataḥ kṛtvā yasyāṃ jātò ghaṭòtkacaḥ
tataśa ca parādravana sarve saha mātrā yaśasvinaḥ
ekacakrāma abhimukhāḥ saṃvṛtā barāhmaṇa varajaiḥ
parasthāne vayāsa eṣāṃ na mantrī pariyahitò 'bhavata
tatò 'gacchanna ekacakrāṃ pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ
tatra apya āsādayāma āsura bakaṃ nāma mahābalama
puruṣādaṃ paratibhayaṃ hiḍimbenaiva saṃmitama
taṃ cāpi vinihatyògraṃ bhīmaḥ paraharatāṃ varaḥ
sahitò bharātṛbhiḥ sarvaira darupadasya puraṃ yayau
labdhāhama api tatraiva vasatā savyasācinā
yathā tavayā jitā kṛṣṇa rukmiṇī bhīṣmakātmajā
evaṃ suyuddhe pārthena jitāhaṃ madhusūdana
savayaṃvare mahata karmakṛtvā nasukaraṃ paraiḥ
evaṃ kaleśaiḥ subahubhiḥ kaliśyamānāḥ suduḥkhitāḥ
nivasāma āryayā hīnāḥ kṛṣṇa dhaumya puraḥsarāḥ
ta ime siṃhavikrāntā vīryeṇābhyadhikā paraiḥ
vihīnaiḥ parikliśyantīṃ samupekṣanta māṃ kathama
etādṛśāni duḥkhāni sahante durbalīyasāma
dīrghakālaṃ paradīptāni pāpānāṃ kaṣudrakarmaṇāma
kule mahati jātāsmi divyena vidhinā kila
pāṇḍavānāṃ pariyā bhāryā sanuṣā pāṇḍòra mahātmanaḥ
kaca garahama anuprāptā sāsmi kṛṣṇa varā satī
pañcānāma indrakalpānāṃ parekṣatāṃ madhusūdana
itya uktvā parārudata kṛṣṇā mukhaṃ pacchādya pāṇinā
padmakeśa parakāśena mṛdunā mṛdubhāṣiṇī
satanāva apatitau pīnau sujātau śubhalakṣaṇau
abhyavarṣata pāñcālī duḥkhajaira aśrubindubhiḥ
cakṣuṣī parimārjantī niḥśvasantī punaḥ punaḥ
bāṣpapūrṇena kaṇṭhena karuddhā vacanama abravīta
naiva me patayaḥ santi na putrā madhusūdana
na bharātarò na ca pitā naiva tavaṃ na ca bāndhavāḥ
ye māṃ viprakṛtāṃ kaṣudraira upekṣadhvaṃ viśòkavata
na hi me śāmyate duḥkhaṃ karṇò yata parāhasata tadā
athaināma abravīta kṛṣṇasa tasmina vīra samāgame
ròdiṣyanti satriyò haya evaṃ yeṣāṃ karuddhāsi bhāmini
bībhatsu śarasāṃchannāña śòṇitaughapariplutāna
nihatāña jīvitaṃ tayaktvā śayānāna vasudhātale
yata samarthaṃ pāṇḍavānāṃ tata kariṣyāmi mā śucaḥ
satyaṃ te paratijānāmi rājñāṃ rājñī bhaviṣyasi
pateda dayaura himavāña śīryeta pṛthivī śakalībhaveta
śuṣyeta tòyanidhiḥ kṛṣṇe na me mòghaṃ vacò bhaveta
[dhṛsta]
ahaṃ daròṇaṃ haniṣyāmi śikhaṇḍī tu pitāmahama
duryòdhanaṃ bhīmasenaḥ karṇaṃ hantā dhanaṃjayaḥ
rāma kṛṣṇau vayapāśritya ajeyāḥ sama śucismite
api vṛtrahaṇā yuddhe kiṃ punara dhṛtarāṣṭrajaiḥ
[vai]
itya ukte 'bhimukhā vīrā vāsudevvama upasthitā
teṣāṃ madhye mahābāhuḥ keśavò vākyama abravīta
[vā]
nedaṃ kṛcchrama anuprāptò bhavāna sayāda vasudhādhipa
yadya ahaṃ davārakāyāṃ sayāṃ rājana saṃnihitaḥ purā
āgacheyama ahaṃ dayūtama anāhūtò 'pi kauravaiḥ
āmbikeyena durdharṣa rājñā duryòdhanena ca
vārayeyama ahaṃ dayūtaṃ bahūna dòṣāna paradarśayana
bhīṣmadròṇau samānāyya kṛpaṃ bāhlīkama eva ca
vaicitravīryaṃ rājānama ala dayūtena kaurava
putrāṇāṃ tava rājendra tavannimittama iti parabhò
tatra vakṣyāmya ahaṃ dòṣāna yaira bhavāna avaròphitaḥ
vīrasenasutò yaśa ca rājyāta parabhraṃśitaḥ purā
abhakṣita vināśaṃca devanena viśāṃ pate
sātatyaṃ ca parasaṅgasya varṇayeyaṃ yathāsukhama
satriyò 'kaṣā mṛgayā pānama etata kāmasamutthitama
vayasanaṃ catuṣṭayaṃ paròktaṃ yai rājana bharaśyate sariyaḥ
tatra sarvatra vaktavyaṃ manyante śāstrakòvidāḥ
viśeṣataśa ca vaktavyaṃ dayūte paśyanti tadvidaḥ
ekāhnā daravyanāśò 'tara dharuvaṃ vayasanama eva ca
abhukta nāśaśa cārthānāṃ vāka pauruṣyaṃ ca kevalama
etaca cānyaca ca kauravya parasaṅgi kaṭukòdayama
dayūte barūyāṃ mahābāhò samāsādyāmbikā sutama
evama uktò yadi mayā gṛhṇīyāda vacanaṃ mama
anāmayaṃ sayāda dharmasya kurūṇāṃ kurunandana
na ceta sa mama rājendra gṛhṇīyāna madhuraṃ vacaḥ
pathyaṃ ca bharataśreṣṭha nigṛhṇīyāṃ balena tama
athaināna abhinīyaivaṃ suhṛdò nāma durhṛdaḥ
sabhāsadaśa ca tāna sarvāna bhedayeyaṃ duròdarāna
asāṃnidhyaṃ tu kauravya mamānarteṣva abhūta tadā
yenedaṃ vayasanaṃ parāptā bhavantò dayūtakāritama
sò 'hama etya kuruśreṣṭha davārakāṃ pāṇḍunandana
aśrauṣaṃ tavāṃ vayasaninaṃ yuyudhānāda yathā tathama
śarutvaiva cāhaṃ rājendra paramòdvigna mānasaḥ
tūrṇama abhyāgatò 'sami tavāṃ daraṣṭukāmò viśāṃ pate
ahò kṛcchrama anuprāptāḥ sarve sama bharatarṣabha
ye vayaṃ tavāṃ vayasaninaṃ paśyāmaḥ saha sòdaraiḥ
[ya]
asāṃnidhyaṃ kathaṃ kṛṣṇa tavāsīda vṛṣṇinandana
kava cāsīda vipravāsasa te kiṃ vākārṣīḥ paravāsakaḥ
[kṛ]
śālvasya nagaraṃ saubhaṃ gatò 'haṃ bharatarṣabha
vinihantuṃ naraśreṣṭha tatra me śṛṇu kāraṇama
mahātejā mahābāhura yaḥ sa rājā mahāyaśāḥ
damaghòṣātmajò vīraḥ śiśupālò mayā hataḥ
yajñe te bharataśreṣṭha rājasūye 'rahaṇāṃ parati
saròṣavaśasaṃprāptò nāmṛṣyata durātmavāna
śarutvā taṃ nihataṃ śālvasa tīvraròṣasamanvitaḥ
upāyāda davārakāṃ śūnyāma ihasthe mayi bhārata
sa tatra yòdhitò rājana bālakaira vṛṣṇipuṃgavaiḥ
āgataḥ kāmagaṃ saubhama āruhyaiva nṛśaṃsakṛta
tatò vṛṣṇipravīrāṃsa tāna bālāna hatvā bahūṃsa tadā
puròdyānāni sarvāṇi bhedayāma āsa durmatiḥ
uktavāṃśa ca mahābāhò kavāsau vṛṣṇikulādhamaḥ
vāsudevaḥ sumandātmā vasudeva sutò gataḥ
tasya yuddhārthinò darpaṃ yuddhe nāśayitāsmya ahama
ānartāḥ satyama ākhyāta tatra gantāsmi yatra saḥ
taṃ hatvā vinivartiṣye kaṃsa keśi niṣūdanama
ahatvā na nivartiṣye satyenāyudhama ālabhe
kavāsau kavāsāva iti punasa tatra tatra vidhāvati
mayā kila raṇe yuddhaṃ kāṅkṣamāṇaḥ sa saubharāṭa
adya taṃ pāpakarmāṇaṃ kaṣudraṃ viśvāsaghātinama
śiśupāla vadhāmarṣāda gamayiṣye yamakṣayama
mama pāpasvabhāvena bharātā yena nipātitaḥ
śiśupālò mahīpālasa taṃ vadhiṣye mahītale
bharātā bālaśa ca rājā ca na ca saṃgrāmamūrdhani
paramattaśa ca hatò vīrasa taṃ haniṣye janārdanama
evamādi mahārāja vilapya divama āsthitaḥ
kāmagena sa saubhena kaṣiptvā māṃ kurunandana
tama aśrauṣama ahaṃ gatvā yathāvṛttaḥ sudurmatiḥ
mayi kauravya duṣṭātmā mārtikāvatakò nṛpaḥ
tatò 'hama api kauravya ròṣavyākulalòcanaḥ
niścitya manasā rājana vadhāyāsya manò dadhe
ānarteṣu vimardaṃ ca kaṣepaṃ cātmani kaurava
paravṛddhama avalepaṃ ca tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ
tataḥ saubhavadhāyāhaṃ paratasthe pṛthivīpate
sa mayā sāgarāvarte dṛṣṭa āsīta parīpsatā
tataḥ paradhmāpya jalajaṃ pāñcajanyama ahaṃ nṛpa
āhūya śālvaṃ samare yuddhāya samavasthitaḥ
sumuhūrtama abhūda yuddhaṃ tatra me dānavaiḥ saha
vaśībhūtāśa ca me sarve bhūtale ca nipātitāḥ
etata kāryaṃ mahābāhò yenāhaṃ nāgamaṃ tadā
śarutvaiva hāstinapuraṃ dayūtaṃ cāvinayòtthitama
[ya]
vāsudeva mahābāhò vistareṇa mahāmate
saubhasya vadhama ācakṣva na hi tṛpyāmi kathyataḥ
[vā]
hataṃ śarutvā mahābāhò mayā śarautaśravaṃ nṛpama
upāyāda bharataśreṣṭha śālvò davāravatīṃ purīma
arundhata tāṃ suduṣṭātmā sarvataḥ pāṇḍunandana
śālvò vaihāyasaṃ cāpi tata puraṃ vayūhya viṣṭhitaḥ
tatrasthò 'tha mahīpālò yòdhayāma āsa tāṃ purīma
abhisāreṇa sarveṇa tatra yuddhama avartata
purī samantāda vihitā sapatākā satòraṇā
sacakrā sahuḍā caiva sayāntra khanakā tathā
sòpatalpa paratòlīkā sāṭṭāṭṭākala gòpurā
sakaca garahaṇī caiva sòlkālātāvapòthikā
sòṣṭrikā bharataśreṣṭha sabherī paṇavānakā
samita tṛṇakuśā rājana saśataghnīka lāṅgalā
sabhuśuṇḍya aśmala guḍā sāyudhā saparaśvadhā
lòhacarmavatī cāpi sāgniḥ sahuḍa śṛṅgikā
śāstradṛṣṭena vidhinā saṃyuktā bharatarṣabha
daravyaira anekaira vividhaira gada sāmbòddhavādibhiḥ
puruṣaiḥ kuruśārdūla samarthaiḥ paratibādhane
abhikhyāta kulaira vīraira dṛṣṭavīryaiśa ca saṃyuge
madhyamena ca gulmena rakṣitā sārasaṃjñitā
utkṣipta gulmaiśa ca tathā hayaiśa caiva padātibhiḥ
āghòṣitaṃ ca nagare na pātavyā sureti ha
paramādaṃ parirakṣadbhira ugrasenòddhavādibhiḥ
paramatteṣva abhighātaṃ hi kuryāca chālvò narādhipaḥ
iti kṛtvāpramattāsa te sare vṛṣṇyandhakāḥ sathitāḥ
ānartāśa ca tathā sarve naṭanartaka gāyanāḥ
bahira vivāsitāḥ sarve rakṣadbhira vittasaṃcayāna
saṃkramā bheditāḥ sarve nāvaśa ca paratiṣedhitāḥ
parikhāśa cāpi kauravya kīlaiḥ sunicitāḥ kṛtāḥ
udapānāḥ kuruśreṣṭha tathaivāpya ambarīṣakāḥ
samantāta kòśamātraṃ ca kāritā viṣamā ca bhūḥ
parakṛtyā viṣamaṃ durgaṃ parakṛtyā ca surakṣitama
parakṛtyā cāyudhòpetaṃ viśeṣeṇa tadānagha
surakṣitaṃ suguptaṃ ca sarāyudha samanvitama
tata puraṃ bharataśreṣṭha yathendra bhavanaṃ tathā
na cāmudrò 'bhiniryāti na cāmudraḥ paraveśyate
vṛṣṇyandhakapure rājaṃsa tadā saubhasamāgame
anu rathyāsu sarvāsu catvareṣu ca kaurava
balaṃ babhūva rājendra parabhūtagajavājimata
dattavetana bhaktaṃ ca dattāyudha paricchadama
kṛtāpadānaṃ ca tadā balama āsīna mahābhuja
na kupya vetanī kaśa cina na cātikrānta vetanī
nānugrahabhṛtaḥ kaśa cina na cādṛṣṭa parākramaḥ
evaṃ suvihitā rājana davārakā bhūridakṣiṇaiḥ
āhukena suguptā ca rājñā rājīvalòcana
[vā]
tāṃ tūpayātvā rājendra śālvaḥ saubhapatisa tadā
parabhūtanaranāgena balenòpaviveśa ha
same niviṣṭā sā senā parabhūtasalilāśaye
caturaṅga balòpetā śālvarājābhipālitā
varjayitvā śamaśānāni devatāyatanāni ca
valmīkāśa caiva caityāṃśa ca tana niviṣṭama abhūda balama
anīkānāṃ vibhāgena panthānaḥ ṣaṭa kṛtābhavana
paravaṇā nava caivāsaña śālvasya śibire nṛpa
sarvāyudhasamòpetaṃ sarvaśastraviśāradama
rathanāgāśvakalilaṃ padātidhvajasaṃkulama
tuṣṭapuṣṭajanòpetaṃ vīra lakṣaṇalakṣitama
vicitradhvajasaṃnāhaṃ vicitrarathakārmukama
saṃniveśya ca kauravya davārakāyāṃ nararṣabha
abhisārayāma āsa tadā vegena patagendravata
tadāpatantaṃ saṃdṛśya balaṃ śālvapatesa tadā
niryāya yòdhayāma āsuḥ kumārā vṛṣṇinandanāḥ
asahantò 'bhiyātaṃ taca chālva rājasya kaurava
cārudeṣṇaśa ca sāmbaśa ca paradyumnaśa ca mahārathaḥ
te rathaira daṃśitāḥ sarve vicitrābharaṇa dhavajāḥ
saṃsaktāḥ śālvarājasya bahubhira yòdhapuṃgavaiḥ
gṛhītvā tu dhanuḥ sāmbaḥ śālvasya sacivaṃ raṇe
yòdhayāma āsa saṃhṛṣṭaḥ kaṣemavṛddhiṃ camūpatima
tasya bāṇamayaṃ varṣaṃ jāmbavatyāḥ sutò maha ta
mumòca bharataśreṣṭha yathā varṣaṃ sahasradhṛka
tada bāṇavarṣaṃ tumulaṃ viṣehe sa camūpatiḥ
kaṣemavṛddhira mahārāja himavāna iva niścalaḥ
tataḥ sāmbāya rājendra kaṣemavṛddhira api sama ha
mumòca māyāvihitaṃ śarajālaṃ mahattarama
tatò māyāmayaṃ jālaṃ māyayaiva vidārya saḥ
sāmbaḥ śarasahasreṇa rathama asyābhyavarṣata
tataḥ sa viddhaḥ sāmbena kaṣemavṛddhiśa camūpatiḥ
apāyāja javanaira aśvaiḥ sāmba bāṇaprapīḍitaḥ
tasmina vipradrute karūre śālvasyātha camūpatau
vegavāna nāma daiteyaḥ sutaṃ me 'bhayadravada balī
abhipannasa tu rājendra sāmbò vṛṣṇikulòdvahaḥ
vegaṃ vegavatò rājaṃsa tasthau vīrò vidhārayana
sa vegavati kaunteya sāmbò vegavatīṃ gadāma
cikṣepa tarasā vīrò vayāvidhya satyavikramaḥ
tayā tava abhihatò rājana vegavāna apatada bhuvi
vātarugṇa iva kaṣuṇṇò jīrṇa mūlò vanaspatiḥ
tasmina nipatite vīre gadā nunne mahāsure
paraviśya mahatīṃ senāṃ yòdhayāma āsa me sutaḥ
cārudeṣṇena saṃsaktò vivindhyònāma dānavaḥ
mahārathaḥ samājñātò mahārāja mahādhanuḥ
tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ cārudeṣṇa vivindhyayòḥ
vṛtravāsavayò rājana yathāpūrvaṃ tathābhavata
anyònyasyābhisaṃkruddhāva anyònyaṃ jaghnatuḥ śaraiḥ
vinadantau mahārāja siṃhāva iva mahābalau
raukmiṇeyasa tatò bāṇama agnyarkòpama varcasama
abhimāntrya mahāstreṇa saṃdadhe śatrunāśanama
sa vivindhyāya sakròdhaḥ samāhūya mahārathaḥ
cikṣepa me sutò rājana sa gatāsura athāpatata
vivindhyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tāṃ ca vikṣòbhitāṃ camūma
kāmagena sa saubhena śālvaḥ punara upāgamata
tatò vayākulitaṃ sarvaṃ davārakāvāsitada balama
dṛṣṭvā śālvaṃ mahābāhò saubhasthaṃ pṛthivī gatama
tatò niryāya kaunteya vayavasthāpya ca tada balama
ānartānāṃ mahārāja paradyumnò vākyama abravīta
sarve bhavantasa tiṣṭhantu sarve paśyantu māṃ yudhi
nivārayantaṃ saṃgrāme balāta saubhaṃ sarājakama
ahaṃ saubhapateḥ senāma āyasaira bhujagaira iva
dhanura bhujavinirmuktaira nāśayāmya adya yādavāḥ
āśvasadhvaṃ na bhīḥ kāryā saubharāḍa adya naśyati
mayābhipannò duṣṭātmā sasaubhò vinaśiṣyati
evaṃ baruvati saṃhṛṣṭe paradyumne pāṇḍunandana
viṣṭhitaṃ tada balaṃ vīra yuyudhe ca yathāsukhama
[vā]
evama uktvā raukmiṇeyò yādavāna bharatarṣabha
daṃśitaira haribhira yuktaṃ rathama āsthāya kāñcanama
ucchritya makaraṃ ketuṃ vayāttānanama alaṃkṛtama
utpatadbhira ivākāśaṃ taira hayaira anvayāta parāna
vikṣipana nādayaṃśa cāpi dhanuḥśreṣṭhaṃ mahābalaḥ
tūṇakhaḍgadharaḥ śūrò baddhagòdhāṅguli taravāna
sa vidyuccalitaṃ cāpaṃ viharana vai talāta talama
mòhayāma āsa daiteyāna sarvāna saubhanivāsinaḥ
nāsya vikṣipataśa cāpaṃ saṃdadhānasya cāsakṛta
antaraṃ dadṛśe kaśa cina nighnataḥ śātravāna raṇe
mukhasya varṇò na vikalpate 'saya; celuśa ca gātrāṇi na cāpi tasya
siṃhònnataṃ cāpya abhigarjatò 'saya; śuśrāva lòkò 'dabhutarūpama agryama
jale caraḥ kāñcanayaṣṭi saṃsthò; vayāttānanaḥ sarvatimi paramāthī
vitrāsayana rājati vāhamukhye; śālvasya senā paramukhe dhavajāgryaḥ
tataḥ sa tūrṇaṃ niṣpatya paradyumnaḥ śatrukarśanaḥ
śālvama evābhidudrāva vidhāsyana kalahaṃ nṛpa
abhiyānaṃ tu vīreṇa paradyumnena mahāhave
nāmarṣayata saṃkruddhaḥ śālvaḥ kurukulòdvaha
sa ròmamadamattò vai kāmagāda avaruhya ca
paradyumnaṃ yòdhayāma āsa śālvaḥ parapuraṃjayaḥ
tayòḥ sutumulaṃ yuddhaṃ śālva vṛṣṇipravīrayòḥ
sametā dadṛśura lòkā balivāsavayòra iva
tasya māyāmayò vīra rathò hemapariṣkṛtaḥ
sadhvajaḥ sapatākaśa ca sānukarṣaḥ satūṇavāna
sa taṃ rathavaraṃ śarīmāna samāruhya kila parabhò
mumòca bāṇāna kauravya paradyumnāya mahābalaḥ
tatò bāṇamayaṃ varṣaṃ vayasṛjata tarasā raṇe
paradyumnò bhujavegena śālvaṃ saṃmòhayanna iva
sa taira abhihataḥ saṃkhye nāmarṣayata saubharāṭa
śarāna dīptāgnisaṃkāśāna mumòca tanaye mama
sa śālva bāṇai rājendra viddhò rukmiṇinandanaḥ
mumòca bāṇaṃ tavaritò marmabhedinama āhave
tasya varma vibhidyāśu sa bāṇò mata suteritaḥ
bibheda hṛdayaṃ patrī sa papāta mumòha ca
tasmina nipatite vīre śālvarāje vicetasi
saṃprādravana dānavendrā dārayantò vasuṃdharāma
hāhākṛtama abhūta sainyaṃ śālvasya pṛthivīpate
naṣṭasaṃjñe nipatite tadā saubhapatau nṛpa
tata utthāya kauravya paratilabhya ca cetanama
mumòca bāṇaṃ tarasā paradyumnāya mahābalaḥ
tena viddhò mahābāhuḥ paradyumnaḥ samare sathitaḥ
jatru deśe bhṛśaṃ vīrò vayavāsīdada rathe tadā
taṃ sa viddhvā mahārāja śālvò rukmiṇinandanama
nanāda siṃhanādaṃ vai nādenāpūrayana mahīma
tatò mòhaṃ samāpanne tanaye mama bhārata
mumòca bāṇāṃsa tavaritaḥ punara anyāna durāsadāna
sa taira abhihatò bāṇaira bahubhisa tena mòhitaḥ
niśceṣṭaḥ kauravaśreṣṭha paradyumnò 'bhūda raṇājirama
[vā]
śālva bāṇārdite tasmina paradyumne balināṃ vare
vṛṣṇayò bhagnasaṃkalpā vivyathuḥ pṛtanā gatāḥ
hāhākṛtama abhūta sārvaṃ vṛṣṇyandhakabalaṃ tadā
paradyumne patite rājana pare ca muditābhavana
taṃ tathā mòhitaṃ dṛṣṭvā sārathira javanaira hayaiḥ
raṇāda apāharata tūrṇaṃ śikṣitò dārukisa tataḥ
na tidūrāpayāte tu rathe rathavarapraṇuta
dhanura gṛhītvā yantāraṃ labdhasaṃjñò 'baravīda idama
saute kiṃ te vayavasitaṃ kasmāda yāsi parāṅmukhaḥ
naiṣa vṛṣṇipravīrāṇāma āhave dharma ucyate
kaca cita saute na te mòhaḥ śālvaṃ dṛṣṭvā mahāhave
viṣādò vā raṇaṃ dṛṣṭvā barūhi me tavaṃ yathātathama
[sūta]
jānārdane na me mòhò nāpi me bhayama āviśata
atibhāraṃ tu te manye śālvaṃ keśavanandana
sò 'payāmi śanaira vīra balavāna eṣa pāpakṛta
mòhitaśa ca raṇe śūrò rakṣyaḥ sārathinā rathī
āyuṣmaṃsa tavaṃ mayā nityaṃ rakṣitavyasa tavayāpya ahama
rakṣitavyò rathī nityama iti kṛtvāpayāmya ahama
ekaśa cāsi mahābāhò bahavaśa cāpi dānavāḥ
nasamaṃ raukmiṇeyāhaṃ raṇaṃ matvāpayāmya ahama
[vā]
evaṃ baruvati sūte tu tadā makaraketumāna
uvvāca sūtaṃ kauravya nivartaya rathaṃ punaḥ
dārukātmaja maivaṃ taṃ punaḥ kārṣīḥ kathaṃ cana
vayapayānaṃ raṇāta saute jīvatò mama karhi cita
na sa vṛṣṇikule jātò yò vai tayajati saṃgarama
yò vā nipatitaṃ hanti tavāsmīti ca vādinama
tathā satriyaṃ vai yò hanti vṛddhaṃ bālaṃ tathaiva ca
virathaṃ viprakīrṇaṃ ca bhagnaśasstrāyudhaṃ tathā
tavaṃ ca sūta kule jātò vinītaḥ sūta karmaṇi
dharmajñaśa cāsi vṛṣṇīnāma āhaveṣva api dāruke
sa jānaṃśa caritaṃ kṛtsnaṃ vṛṣṇīnāṃ pṛtanā mukhe
apayānaṃ punaḥ saute maivaṃ kārṣīḥ kathaṃ cana
apayātaṃ hataṃ pṛṣṭhe bhītaṃ raṇapalāyinama
gadāgrajò durādharṣaḥ kiṃ māṃ vakṣyati mādhavaḥ
keśavasyāgrajò vāpi nīlavāsā madòtkaṭaḥ
kiṃ vakṣyati mahābāhura baladevaḥ samāgataḥ
kiṃ vakṣyati śinera naptā narasiṃhò mahādhanuḥ
apayātaṃ raṇāta saute sāmbbaśa ca samitiṃjayaḥ
cārudeṣṇaśa ca durdharṣasa tathaiva gada sāraṇau
akrūraśa ca mahābāhuḥ kiṃ māṃ vakṣyati sārathe
śūraṃ saṃbhāvitaṃ santaṃ nityaṃ puruṣamāninama
satriyaśa ca vṛṣṇī vīrāṇāṃ kiṃ māṃ vakṣyanti saṃgatāḥ
paradyumnò 'yama upāyāti bhītasa tayaktvā mahāhavama
dhiga enama iti vakṣyanti na tu vakṣyanti sādhva iti
dhiga vācā parihāsò 'pi mama vā madvidhasya vā
mṛtyunābhyadhikaḥ saute sa tavaṃ mā vayapayāḥ punaḥ
bhāraṃ hi mayi saṃnyasya yātò madhunihā hariḥ
yajñaṃ bharata siṃhasya pārthasyāmita tejasaḥ
kṛtavarmā mayā vīrò niryāsyanna eva vāritaḥ
śālvaṃ nivārayiṣye 'haṃ tiṣṭha tavama iti sūtaja
sa ca saṃbhāvayana māṃ vai nivṛttò hṛdikātmajaḥ
taṃ sametya raṇaṃ tayaktvā kiṃ vakṣyāmi mahārathama
upayātaṃ durādharṣaṃ śaṅkhacakragadādharama
puruṣaṃ puṇḍarīkākṣaṃ kiṃ vakṣyāmi mahābhujama
sātyakiṃ baladevaṃ ca ye cānye 'nadhakavṛṣṇayaḥ
mayā sapardhanti satataṃ kiṃ nu vakṣyāmi tāna ahama
tayaktvā raṇama imaṃ saute pṛṣṭhatò 'bhayāhataḥ śaraiḥ
tavayāpanītò vivaśò na jīveyaṃ kathaṃ cana
sa nivarta rathenāśu punara dārukanandana
na caitada evaṃ kartavyama athāpatsu kathaṃ cana
na jīvitama ahaṃ saute bahu manye kadā cana
apayātò raṇāda bhītaḥ pṛṣṭhatò 'bhayāhatāḥ śaraiḥ
kadā vā sūtaputra tavaṃ jānīṣe māṃ bhayārditama
apayātaṃ raṇaṃ hitvā yathā kāpuruṣaṃ tathā
na yuktaṃ bhavatā tayaktuṃ saṃgrāmaṃ dārukātmaja
mayi yuddhārthini bhṛśaṃ sa tavaṃ yāhi yatò raṇama
[vā]
evama uktasa tu kaunteya sūtaputrasa tadā mṛdhe
paradyumnama abravīca chalakṣṇaṃ madhuraṃ vākyama añjasā
na me bhayaṃ raukmiṇeya saṃgrāme yacchatò hayāna
yuddhajñaśa cāsmi vṛṣṇīnāṃ nātra kiṃ cida atò 'nayathā
āyuṣmanna upadeśasa tu sārathye vartatāṃ samṛtaḥ
sarvārtheṣu rathī rakṣyasa tavaṃ cāpi bhṛśapīḍitaḥ
tavaṃ hi śālva parayuktena patriṇābhihatò bhṛśama
kaśmalābhihatò vīra tatò 'hama apayātavāna
sa tavaṃ sātvata mukhyādya labdhasaṃjñò yadṛcchayā
paśya me hayasāmyāne śikṣāṃ keśavanandana
dārukeṇāhama utpannò yathāvaca caiva śikṣitaḥ
vītabhīḥ paraviśāmya etāṃ śālvasya mahatīṃ camūma
evama uktvā tatò vīra hayāna saṃcòdya saṃgare
raśmibhiśa ca samudyamya javenābhyapatata tadā
maṇḍalāni vicitrāṇi yamakānītarāṇi ca
savyāni ca vicitrāṇi dakṣiṇāni ca sarvaśaḥ
paratòdenāhatā rājana raśmibhiśa ca samudyatāḥ
utpatanta ivākāśaṃ vibabhusa te hayòttamāḥ
te hastalāghavòpetaṃ vijñāya nṛpa dārukima
dahyamānā iva tadā paspṛśuśa caraṇaira mahīma
sò 'pasavyāṃ camūṃ tasya śālvasya bharatarṣabha
cakāra nātiyatnena tada adbhutama ivābhavata
amṛṣyamāṇò 'pasavyaṃ paradyumnena sa saubharāṭa
yantārama asya sahasā taribhira bāṇaiḥ samarpayata
dārukasya sutasa taṃ tu bāṇavegama acintayana
bhūya eva mahābāhò parayayau hayasaṃmataḥ
tatò bāṇāna bahuvidhāna punara eva sa saubharāṭa
mumòca tanaye vīre mama rukmiṇinandane
tāna aprāptāña śitaira bāṇaiśa ciccheda paravīrahā
raukmiṇeyaḥ samitaṃ kṛtvā darśayana hastalāghavama
chinnāna dṛṣṭvā tu tāna bāṇāna paradyumnena sa saubharāṭa
āsurīṃ dāruṇīṃ māyāma āsthāya vayasṛjaca charāna
parayujyamānama ājñāya daiteyāstraṃ mahābalaḥ
barahmāstreṇāntarā chittvā mumòcānyāna patatriṇaḥ
te tada astraṃ vidhūyāśu vivyadhū rudhirāśanāḥ
śirasya urasi vaktreca sa mumòha papāta ca
tasmina nipatite kaṣudre śālve bāṇaprapīḍite
raukmiṇeyò 'paraṃ bāṇaṃ saṃdadhe śatrunāśanama
tama arcitaṃ sarvadāśārha pūgaira; āśīrbhira arkajvalana parakāśama
dṛṣṭvā śaraṃ jayāma abhinīyamānaṃ; babhūva hāhākṛtama antarikṣama
tatò devagaṇāḥ sarve sendrāḥ saha dhaneśvarāḥ
nāradaṃ pareṣayāma āsuḥ śavasanaṃ ca mahābalama
tau raukmiṇeyama āgamya vacò 'barūtāṃ divaukasāma
naiṣa vadhyasa tavayā vīra śālvarājaḥ kathaṃ cana
saṃharasva punara bāṇama avadhyò 'yaṃ tavayā raṇe
etasya hi śarasyājau nāvadhyò 'sati pumāna kava cita
mṛtyura asya mahābāhò raṇe devakinandanaḥ
kṛṣṇaḥ saṃkalpitò dhātrā tana na mithyā bhaveda iti
tataḥ paramasaṃhṛṣṭaḥ paradyumnaḥ śarama uttarama
saṃjahāra dhanuḥśreṣṭhāta tūrṇe caiva nayaveśayata
tata utthāya rājendra śālvaḥ paramadurmanāḥ
vayapāyāta sabalasa tūrṇaṃ paradyumna śarapīḍitaḥ
sa davārakāṃ parityajya karūrò vṛṇibhira arditaḥ
saubhama āsthāya rājendra divama ācakrame tadā
[vā]
ānartanagaraṃ muktaṃ tatò 'hama agamaṃ tadā
mahākratau rājasūye nivṛtte nṛpate tava
apaśyaṃ davārakāṃ cāhaṃ mahārāja hatatviṣama
niḥsvādhyāya vaṣaṭkārāṃ nirbhūṣaṇa varastriyama
anabhijñeya rūpāṇi davārakòpavanāni ca
dṛṣṭvā śaṅkòpapannò 'hama apṛcchaṃ hṛdikātmajama
asvasthanaranārīkama idaṃ vṛṣṇipuraṃ bhṛṣama
kima idaṃ naraśārdūla śaròtuma icchāmahe vayama
evama uktasa tu sa mayā vistareṇedama abravīta
ròdhaṃ mòkṣaṃ ca śālvena hārdikyò rājasattama
tatò 'haṃ kauravaśreṣṭha śarutvā sarvama aśeṣataḥ
vināśe śālvarājasya tadaivākaravaṃ matima
tatò 'haṃ bharataśreṣṭha samāśvāsya pure janama
rājānama āhukaṃ caiva tathaivānaka dundubhima
sarvavṛṣṇipravīrāṃśa ca harṣayanna abruvaṃ tadā
apramādaḥ sadā kāryò nagare yādavarṣabhāḥ
śālvarājavināśāya parayātaṃ māṃ nibòdhata
nāhatvā taṃ nivartiṣye purīṃ davāravatīṃ parati
saśālvaṃ saubhanagaraṃ hatvā daraṣṭāsmi vaḥ punaḥ
tarisāmā hanyatāma eṣā dundubhiḥ śatrubhīṣaṇī
te mayāśvāsitā vīrā yathāvada bharatarṣabha
sarve māma abruvana hṛṣṭāḥ parayāhi jahi śatravāna
taiḥ parahṛṣṭātmabhira vīraira āśīrbhira abhinanditaḥ
vācayitvā davijaśreṣṭhāna paraṇamya śirasāhukama
sainyasugrīva yuktena rathenānādayana diśaḥ
paradhmāpya śaṅkhapravaraṃ pāñcajanyama ahaṃ nṛpa
parayātò 'sami naravyāghra balena mahatā vṛtaḥ
kḷptena caturaṅgeṇa balena jitakāśinā
samatītya bahūna deśāna girīṃśa ca bahupādapāna
sarāṃsi saritaśa caiva mārtikāvatama āsadama
tatrāśrauṣaṃ naravyāghra śālvaṃ nagarama antikāta
parayātaṃ saubhama āsthāya tama ahaṃ pṛṣṭhatò 'navayāma
tataḥ sāgarama āsādya kukṣau tasya mahòrmiṇaḥ
samudranābhyāṃ śālvò 'bhūta saubhama āsthāya śatruhana
sa samālòkya dūrāna māṃ samayanna iva yudhiṣṭhira
āhvayāma āsa duṣṭātmā yuddhāyaiva muhura muhuḥ
tasya śārṅgavinirmuktaira bahubhira marmabhedibhiḥ
puraṃ nāsādyata śaraisa tatò māṃ ròṣa āviśata
sa cāpi pāpaprakṛtira daiteyāpasadò nṛpa
mayya avarṣata durdharṣaḥ śaradhārāḥ sahasraśaḥ
sainikāna mama sūtaṃ ca hayāṃśa ca samavākirata
acintayantasa tu śarāna vayaṃ yudhyāma bhārata
tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇāma
cikṣipuḥ samare vīrā mayi śālva padānugāḥ
te hayāna me rathaṃ caiva tadā dārukama eva ca
chādayāma āsura asurā bāṇaira marma vibhedibhiḥ
na hayā na rathò vīra na yantā mama dārukaḥ
adṛśyanta śaraiśa channāsa tathāhaṃ sainikāśa ca me
tatò 'hama api kauravya śarāṇāma ayutāna bahūna
abhimantritānāṃ dhanuṣā divyena vidhinākṣipama
na tatra viṣayasa tava āsīna mama sainyasya bhārata
khe viṣiktaṃ hi tata saubhaṃ karòśamātra ivābhavata
tatasa te parekṣakāḥ sarve raṅga vāṭa iva sathitāḥ
harṣayāma āsura uccaira māṃ siṃhanāda talasvanaiḥ
matkārmukavinirmuktā dānavānāṃ mahāraṇe
aṅgeṣu rudhirāktāsa te viviśuḥ śalabhā iva
tatò halahalāśabdaḥ saubhamadhye vayavardhata
vadhyatāṃ viśikhaisa tīkṣṇaiḥ patatāṃ ca mahārṇave
te nikṛttabhujaskandhāḥ kabandhākṛti darśanāḥ
nadantò bhairavāna nādana nipatanti sama dānavāḥ
tatò gòkṣīrakundendu mṛṇālarajataprabhama
jalajaṃ pāñcajanyaṃ vai parāṇenāhama apūrayama
tāna dṛṣṭvā patitāṃsa tatra śālvaḥ saubhapatisa tadā
māyāyuddhena mahatā yòdhayāma āsa māṃ yudhi
tatò huḍahuḍāḥ parāsāḥ śaktiśūlaparaśvadhāḥ
paṭṭiśāśa ca bhuśuṇḍyaśa ca parāpatanna aniśaṃ mayi
tāna ahaṃ māyayaivāśu paratigṛhya vayanāśayama
tasyāṃ hatāyāṃ māyāyāṃ giriśṛṅgaira ayòdhayata
tatò 'bhavata tama iva parabhātama iva cābhavata
durdinaṃ sudinaṃ caiva śītama uṣṇaṃ ca bhārata
evaṃ māyāṃ vikurvāṇò yòdhayāma āsa māṃ ripuḥ
vijñāya tada ahaṃ sarvaṃ māyayaiva vayanāśayama
yathākālaṃ tu yuddhena vayadhamaṃ sarvataḥ śaraiḥ
tatò vayòma mahārāja śatasūryama ivābhavata
śatacandraṃ ca kaunteya sahasrāyuta tārakama
tatò nājñāyata tadā divārātraṃ tathā diśaḥ
tatò 'haṃ mòhama āpannaḥ parajñāstraṃ samayòjayama
tatasa tada astrama astreṇa vidhūtaṃ śaratūlavata
tathā tada abhavada yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama
labdhālòkaśa ca rājendra punaḥ śatruma ayòdhayama
[vā]
evaṃ sa puruṣavyāghra śālvò rājñāṃ mahāripuḥ
yudhyamānò mayā saṃkhye viyada abhyāgamata punaḥ
tataḥ śataghnīśa ca mahāgadāśa ca; dīptaṃśa ca śūlāna musalāna asīṃśa ca
cikṣepa ròṣāna mayi mandabuddhiḥ; śālvò mahārāja jayābhikāṅkṣī
tāna āśugaira āpatatò 'hama āśu; nivārya tūrṇaṃ khagamāna kha eva
davidhā taridhā cācchinama āśu mukhaisa; tatò 'natarikṣe ninadò babhūva
tataḥ śatasahasreṇa śarāṇāṃ nataparvaṇāma
dārukaṃ vājinaśa caiva rathaṃ ca samavākirata
tatò māma abravīda vīra dārukò vihvalanna iva
sathātavyama iti tiṣṭhāmi śālva bāṇaprapīḍitaḥ
iti tasya niśamyāhaṃ sāratheḥ karuṇaṃ vacaḥ
avekṣamāṇò yantārama apaśyaṃ śarapīḍitama
na tasyòrasi nò mūrdhni na kāye na bhujadvaje
antaraṃ pāṇḍavaśreṣṭha paśyāmi nahataṃ śaraiḥ
sa tu bāṇavaròtpīḍāda visravatya asṛga ulbaṇama
abhivṛṣṭò yathā medhaira girira gairikadhātumāna
abhīṣu hastaṃ taṃ dṛṣṭvā sīdantaṃ sārathiṃ raṇe
astambhayaṃ mahābāhò śālva bāṇaprapīḍitama
atha māṃ puruṣaḥ kaśa cida davārakā nilayò 'baravīta
tavaritò rathama abhyetya sauhṛdāda iva bhārata
āhukasya vacò vīra tasyaiva paricārakaḥ
viṣaṇṇaḥ sannakaṇṭhò vai tana nibòdha yudhiṣṭhiraḥ
davārakādhipatira vīra āha tavāma āhukò vacaḥ
keśaveha vijānīṣva yata tavāṃ pitṛsakhò 'baravīta
upayātvādya śālvena davārakāṃ vṛṣṇinandana
viṣakte tavayi durdharṣa hataḥ śūra sutò balāta
tada alaṃ sādhu yuddhena nivartasva janārdana
davārakāma eva rakṣasva kāryama etana mahata tava
itya ahaṃ tasya vacanaṃ śarutvā paramadurmanāḥ
niścayaṃ nādhigacchāmi kartavyasyetarasya vā
sātyakiṃ baladevaṃ ca paradyumnaṃ ca mahārathama
jagarhe manasā vīra taca charutvā vipriyaṃ vacaḥ
ahaṃ hi davārakāyāśa ca pituśa ca kurunandana
teṣu rakṣāṃ samādhāya parayātaḥ saubhapātane
baladevò mahābāhuḥ kaca cija jīvati śatruhā
sātyakī raukmiṇeyaśa ca cārudeṣṇaśa ca vīryavāna
sāmbaprabhṛtayaśa caivetya ahama āsaṃ sudurmanāḥ
eteṣu hi naravyāghra jīvatsu na kathaṃ cana
śakyaḥ śūra sutò hantuma api vajrabhṛtā savayama
hataḥ śūra sutò vayaktaṃ vayaktaṃ te ca parāsavaḥ
baladeva mukhāḥ sarve iti me niścitā matiḥ
sò 'haṃ sarvavināśaṃ taṃ cintayānò muhura muhuḥ
suvihvalò mahārāja punaḥ śālvama ayòdhayama
tatò 'paśyaṃ mahārāja parapatantama ahaṃ tadā
saubhāca chūra sutaṃ vīra tatò māṃ mòha āviśata
tasya rūpaṃ parapatataḥ pitura mama narādhipa
yayāteḥ kaṣīṇapuṇyasya savargāda iva mahītalama
viśīrṇagalitòṣṇīṣaḥ parakīrṇāmbara mūrdhajaḥ
parapatana dṛśyate ha sama kaṣīṇapuṇya iva garahaḥ
tataḥ śārṅgaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ karāta parapatitaṃ mama
mòhāta sannaśa ca kaunteya rathòpastha upāviśama
tatò hāhākṛtaṃ sarvaṃ sainyaṃ me gatacetanama
māṃ dṛṣṭvā rathanīḍasthaṃ gatāsuma iva bhārata
parasārya bāhū patataḥ parasārya caraṇāva api
rūpaṃ pitura apaśyaṃ taca chakuneḥ patitò yathā
taṃ patantaṃ mahābāhò śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ
abhighnantò bhṛśaṃ vīrā mama cetò vayakampayana
tatò muhūrtāta paratilabhya saṃjñāma; ahaṃ tadā vīra mahāvimarde
na tatra saubhaṃ na ripuṃ na śālvaṃ; paśyāmi vṛddhaṃ pitaraṃ na cāpi
tatò mamāsīna manasi pāyeyama iti niścitama
parabuddhò 'sami tatò bhūyaḥ śataśò vikiraña śarāna
[vā]
tatò 'haṃ bharataśreṣṭha paragṛhya ruciraṃ dhanuḥ
śaraira apātayaṃ saubhāca chirāṃsi vibudhadviṣāma
śarāṃśa cāśīviṣākārāna ūrdhvagāṃsa tigmatejasaḥ
apraiṣaṃ śālvarājāya śārṅgamuktāna suvāsasaḥ
tatò nādṛśyata tadā saubhaṃ kurukulòdvaha
antarhitaṃ māyayābhūta tatò 'haṃ vismitò 'bhavama
atha dānavasaṃghāsa te vikṛtānanamūrdhajāḥ
udakròśana mahārāja viṣṭhite mayi bhārata
tatò 'satraṃ śabdasāhaṃ vai tavaramāṇò mahāhave
ayòjayaṃ tada vadhāya tataḥ śabda upāramata
hatāsa te dānavāḥ sarve yaiḥ sa śabda udīritaḥ
śaraira ādityasaṃkāśaira javalitaiḥ śabdasādhanaiḥ
tasminna uparate śabde punara evānyatò 'bhavata
śabdò 'parò mahārāja tatrāpi parāharaṃ śarāna
evaṃ daśa diśaḥ sarvāsa tiryaga ūrdhvaṃ ca bhārata
nādayāma āsura asurāsa te cāpi nihatā mayā
tataḥ parāgjyòtiṣaṃ gatvā punara eva vayadṛśyata
saubhaṃ kāmagamaṃ vīra mòhayana mama cakṣuṣī
tatò lòkānta karaṇò dānavò vānarākṛtiḥ
śilā varṣeṇa sahasā sahasā māṃ samāvṛṇòta
sò 'haṃ parvata varṣeṇa vadhyamānaḥ samantataḥ
valmīka iva rājendra parvatòpacitò 'bhavama
tatò 'haṃ parvata citaḥ sahayaḥ saha sārathiḥ
aprakhyātima iyāṃ rājana sadhvajaḥ parvataiśa citaḥ
tatò vṛṇi paravīrā yò mamāsana sainikāsa tadā
te bhayārtā diśaḥ sarvāḥ sahasā vipradudruvuḥ
tatò hāhākṛtaṃ sarvama abhūta kila viśāṃ pate
dayauśa ca bhūmiśa ca khaṃ caivādṛśyamāne tathā mayi
tatò viṣaṇṇamanasò mama rājana suhṛjjanāḥ
ruruduśa cukruśuśa caiva duḥkhaśòkasamanvitāḥ
daviṣatāṃ ca paraharṣò 'bhūda ārtiśa cādviṣatāma api
evaṃ vijitavāna vīra paścāda aśrauṣama acyuta
tatò 'hama astraṃ dayitaṃ sarvapāṣāṇa bhedanama
vajrama udyamya tāna sarvāna parvatāna samaśātayama
tataḥ parvata bhārārtā mandaprāṇaviceṣṭitāḥ
hayā mama mahārāja vepamānā ivābhavana
meghajālama ivākāśe vidāryābhyuditaṃ ravima
dṛṣṭvā māṃ bāndhavāḥ sarve harṣama āhārayana punaḥ
tatò māma abravīta sūtaḥ parāñjaliḥ paraṇatò nṛpa
sādhu saṃpaśya vārṣṇeya śālvaṃ saubhapatiṃ sathitama
alaṃ kṛṣṇāvamanyainaṃ sādhu yatnaṃ samācara
mārdavaṃ sakhitāṃ caiva śālvāda adya vayapāhara
jahi śālvaṃ mahābāhò mainaṃ jīvaya keśava
sarvaiḥ parākramaira vīravadhyaḥ śatrura amitrahana
na śatrura avamantavyò durbalò 'pi balīyasā
yò 'pi sayāta pīḍhagaḥ kaśa cita kiṃ punaḥ samare sathitaḥ
sa tavaṃ puruṣaśārdūla sarvayatnaira imaṃ parabhò
jahi vṛṣṇikulaśreṣṭha mā tavāṃ kālò 'tayagāta punaḥ
naiṣa mārdavasādhyò vai matò nāpi sakhā tava
yena tavaṃ yòdhitò vīra davārakā cāvamarditā
evamādi tu kaunteya śarutvāhaṃ sārathera vacaḥ
tattvama etada iti jañātvā yuddhe matima adhārayama
vadhāya śālvarājasya saubhasya ca nipātane
dārukaṃ cābruvaṃ vīra muhūrtaṃ sathīyatāma iti
tatò 'paratihataṃ divyama abhedyama ativīryavata
āgneyama astraṃ dayitaṃ sarvasāhaṃ mahāprabhama
yakṣāṇāṃ rākṣasāṇāṃ ca dānavānāṃ ca saṃyuge
rājñāṃ ca paratilòmānāṃ bhasmānta karaṇaṃ mahata
kaṣurāntama amalaṃ cakraṃ kālāntakayamòpamama
abhimantryāhama atulaṃ daviṣatāṃ ca nibarhaṇama
jahi saubhaṃ savavīryeṇa ye cātra ripavò mama
itya uktvā bhujavīryeṇa tasmai parāhiṇavaṃ ruṣā
rūpaṃ sudarśanasyāsīda ākāśe patatasa tadā
davitīyasyeva sūryasya yugānte pariviṣyataḥ
tata samāsādya nagaraṃ saubhaṃ vayapagatatviṣama
madhyena pāṭayāma āsa karakacò dārva ivòcchritama
davidhākṛtaṃ tataḥ saubhaṃ sudarśana balāda dhatama
maheśvara śaròddhūtaṃ papāta taripuraṃ yathā
tasmina nipatite saubhe cakrama āgata karaṃ mama
punaśa còddhūya vegena śālvālyetya ahama abruvama
tataḥ śālvaṃ gadāṃ gurvīma āvidhyantaṃ mahāhave
davidhā cakāra sahasā parajajvāla ca tejasā
tasmina nipatite vīre dānavāsa tarastacetasaḥ
hāhābhūtā diśò jagmura arditā mama sāyakaiḥ
tatò 'haṃ samavasthāpya rathaṃ saubhasamīpataḥ
śaṅkhaṃ paradhmāpya harṣeṇa muhṛdaḥ paryaharṣayama
tana meruśikharākāraṃ vidhvastāṭṭāla gòpurama
dahyamānama abhiprekṣya satriyasa tāḥ saṃpradudruvuḥ
evaṃ nihatya samare śālvaṃ saubhaṃ nipātya ca
ānartāna punara āgamya suhṛdāṃ parītima āvahama
etasmāta kāraṇāda rājana nāgamaṃ nāgasāhvayama
yadya agāṃ paravīraghna na hi jīveta suyòdhanaḥ
[vai]
evama uktvā mahābāhuḥ kauravaṃ puruṣòttamaḥ
āmantrya parayayau dhīmāna pāṇḍavāna madhusūdanaḥ
abhivādya mahābāhura dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama
rājñā mūrdhanya upāghrātò bhīmena ca mahābhujaḥ
subhadrāma abhimanyuṃ ca rathama āròpya kāñcanama
āruròha rathaṃ kṛṣṇaḥ pāṇḍavaira abhipūjitaḥ
sainyasugrīva yuktena rathenādityavarcasā
davārakāṃ parayayau kṛṣṇaḥ samāśvāsya yudhiṣṭhirama
tataḥ parayāte dāśārhe dhṛṣṭadyumnò 'pi pārṣataḥ
daraupadeyāna upādāya parayayau savapuraṃ tadā
dhṛṣṭaketuḥ savasāraṃ ca samādāyātha cedirāṭa
jagāma pāṇḍavāna dṛṣṭvā ramyāṃ śuktimatīṃ purīma
kekayāśa cāpya anujñātāḥ kaunteyenāmitaujasā
āmantrya pāṇḍavāna sarvāna parayayusa te 'pi bhārata
barāhmaṇāśa ca viśaśa caiva tathā viṣayavāsinaḥ
visṛjyamānāḥ subhṛśaṃ na tayajanti sama pāṇḍavāna
sāmavāyaḥ sa rājendra sumahādbhuta darśanaḥ
āsīna mahātmānaṃ teṣāṃ kāmyake bharatarṣabha
yudhiṣṭhirasa tu viprāṃsa tāna anumānya mahātmanāḥ
śaśāsa puruṣāna kāle rathāna yòjayateti ha
[vai]
tasmina daśārhādhipatau parayāte; yudhiṣṭhirò bhīmasenārjunau ca
yamau ca kṛṣṇā ca puròhitaśa ca; rathāna mahārhāna paramāśvayuktāna
āsthāya vīrāḥ sahitā vanāya; paratasthire bhūtapatiprakāśāḥ
hiraṇyaniṣkāna vasanāni gāśa ca; paradāya śikṣākṣara mantrividbhyaḥ
pareṣyāḥ purò viṃśatira āttaśastrā; dhanūṃṣi varmāṇi śarāṃśa ca pītāna
maurvīśa ca yantrāṇi ca sāyakāṃśa ca; sarve samādāya jaghanyama īyuḥ
tatasa tu vāsāṃsi ca rājaputryā; dhātryaśa ca dāsyaśa ca vibhūṣaṇaṃ ca
tada indrasenasa tavaritaṃ paragṛhya; jaghanyama evòpayayau rathena
tataḥ kuruśreṣṭhama upetya paurāḥ; paradakṣiṇaṃ cakrura adīnasattvāḥ
taṃ barāhmaṇāśa cābhyavadana parasannā; mukhyāśa ca sarve kurujāṅgalānāma
sa cāpi tāna abhyavadata parasannaḥ; sahaiva taira bharātṛbhira dharmarājaḥ
tasthau ca tatrādhipatira mahātmā; dṛṣṭvā janaughaṃ kurujāṅgalānāma
piteva putreṣu sa teṣu bhāvaṃ; cakre kurūṇāma ṛṣabhò mahātmā
te cāpi tasmina bharata parabarhe; tadā babhūvuḥ pitarīva putrāḥ
tataḥ samāsādya mahājanaughāḥ; kurupravīraṃ parivārya tasthuḥ
hā nātha hā dharma iti baruvantò; hariyā ca sarve 'śarumukhā babhūvuḥ
varaḥ kurūṇāma adhipaḥ parajānāṃ; piteva putrāna apahāya cāsmāna
paurāna imāña jānapadāṃśa ca sarvāna; hitvā parayātaḥ kava nu dharmarājaḥ
dhiga dhārtarāṣṭraṃ sunṛśaṃsa buddhiṃ; sasaubalaṃ pāpamatiṃ ca karṇama
anarthama icchanti narendra pāpā; ye dharmanityasya satasa tavāgrāḥ
savayaṃ niveśyāpratimaṃ mahātmā; puraṃ mahada devapuraprakāśama
śatakratuprathama amòghakarmā; hitvā parayātaḥ kava nu dharmarājaḥ
cakāra yāma apratimāṃ mahātmā; sabhāṃ mayò deva sabhā parakāśāma
tāṃ deva guptāma iva deva māyāṃ; hitvā parayātaḥ kava nu dharmarājaḥ
tāna dharmakāmārthavida uttamaujā; bībhatsura uccaiḥ sahitāna uvāca
ādāsyate vāsama imaṃ niruṣya; vaneṣu rājā daviṣatāṃ yaśāṃsi
davijātimukhyāḥ sahitāḥ pṛthaka ca; bhavadbhira āsādya tapasvinaśa ca
parasādya dharmārthavidaśa ca vācyā; yathārthasiddhiḥ paramā bhavena naḥ
itya evama ukte vacane 'rajunena; te barāhmaṇāḥ sarvavarṇāśa ca rājana
mudābhyanandana sahitāśa ca cakruḥ; paradakṣiṇaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhama
āmantrya pārthaṃ ca vṛkòdaraṃ ca; dhanaṃjayaṃ yājñasenīṃ yamau ca
paratasthire rāṣṭrama apetaharṣā; yudhiṣṭhireṇānumatā yathā savama
[vai]
tatasa teṣu parayāteṣu kaunteyaḥ satyasaṃgaraḥ
abhyabhāṣata dharmātmā bharātṝna sarvāna yudhiṣṭhiraḥ
davādaśemāḥ samāsmābhira vastavyaṃ nirjane vane
samīkṣadhvaṃ mahāraṇye deśaṃ bahumṛgadvijama
bahupuṣpaphalaṃ ramyaṃ śivaṃ puṇyajanòcitama
yatremāḥ śaradaḥ sarvāḥ sukhaṃ parativasemahi
evama ukte paratyuvāca dharmarājaṃ dhanaṃjayaḥ
guruvana mānava guruṃ mānayitva manasvinama
[ara]
bhavāna eva maharṣīṇāṃ vṛddhānāṃ paryupāsitā
ajñātaṃ mānuṣe lòke bhavatò nāsti kiṃ cana
tavayā haya upāsitā nityaṃ barāhmaṇā bharatarṣabha
davaipāyanaprabhṛtayò nāradaśa ca mahātapāḥ
yaḥ sarvalòkadvārāṇi nityaṃ saṃcarate vaśī
devalòkāda barahmalòkaṃ gandharvāpsarasāma api
sarvā gatīra vijānāsi barāhmaṇānāṃ na saṃśayaḥ
parabhāvāṃśa caiva vettha tavaṃ sarveṣāma eva pārthiva
tavama eva rājaña jānāsi śareyaḥ kāraṇama eva ca
yatrecchasi mahārāja nivāsaṃ tatra kurmahe
idaṃ davaitavanaṃ nāma saraḥ puṇyajanòcitama
bahupuṣpaphalaṃ ramyaṃ nānādvijaniṣevitama
atremā davādaśa samā viharemeti ròcaye
yadi te 'numataṃ rājana kiṃ vānyana manyate bhavāna
[ya]
mamāpya etana mataṃ pārtha tavayā yata samudāhṛtama
gacchāma puṇyaṃ vikhyātaṃ mahada davaitavanaṃ saraḥ
[vai]
tatasa te parayayuḥ sarve pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ
barāhmaṇaira bahubhiḥ sārdhaṃ puṇyaṃ davaitavanaṃ saraḥ
barāhmaṇāḥ sāgnihòtrāśa ca tathaiva ca niragnayaḥ
savādhyāyinò bhikṣavaśa ca sajapā vanavāsinaḥ
bahavò barāhmaṇāsa tatra parivavrura yudhiṣṭhirama
tapasvinaḥ satyaśīlāḥ śataśaḥ saṃśitavratāḥ
te yātvā pāṇḍavāsa tatra bahubhira barāhmaṇaiḥ saha
puṇyaṃ davaitavanaṃ ramyaṃ viviśura bharatarṣabhāḥ
taca chāla tālāmra madhūkanīpa; kadambasarjārjuna karṇikāraiḥ
tapātyaye puṣpadharaira upetaṃ; mahāvanaṃ rāṣṭrapatira dadarśa
mahādrumāṇāṃ śikhareṣu tasthura; manòramāṃ vācama udīrayantaḥ
mayūradātyūha cakòra saṃghāsa; tasmina vane kānanakòkilāśa ca
kareṇuyūthaiḥ saha yūthapānāṃ; madòtkaṭānāma acalaprabhāṇāma
mahānti yūthāni mahādvipānāṃ; tasmina vane rāṣṭrapatira dadarśa
manòramāṃ bhògavatīma upetya; dhṛtātmānaṃ cīrajaṭā dharāṇāma
tasmina vane dharmabhṛtāṃ nivāse; dadarśa siddharṣigaṇāna anekāna
tataḥ sa yānāda avaruhya rājā; sabhrātṛkaḥ sajanaḥ kānanaṃ tata
viveśa dharmātmavatāṃ variṣṭhasa; tariviṣṭapaṃ śakra ivāmitaujāḥ
taṃ satyasaṃdhaṃ sahitābhipetura; didṛkṣavaśa cāraṇasiddhasaṃghāḥ
vanaukasaśa cāpi narendra siṃhaṃ; manasvinaṃ saṃparivārya tasthuḥ
sa tatra siddhāna abhivādya sarvāna; paratyarcitò rājavada devavaca ca
viveśa sarvaiḥ sahitò davijāgryaiḥ; kṛtāñjalira dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ
sa puṇyaśīlaḥ pitṛvana mahātmā; tapasvibhira dharmaparaira upetya
paratyarcitaḥ puṣpadharasya mūle; mahādrumasyòpaviveśa rājā
bhīmaśa ca kṛṣṇā ca dhanaṃjayaśa ca; yamau ca te cānucarā narendrama
vimucya vāhāna avaruhya sarve; tatròpatasthura bharata parabarhāḥ
latāvatānāvanataḥ sa pāṇḍavaira; mahādrumaḥ pañcabhira ugradhanvibhiḥ
babhau nivāsòpagataira mahātmabhira; mahāgirira vāraṇayūthapaira iva
[vai]
tata kānanaṃ parāpya narendraputrāḥ; sukhòcitā vāsama upetya kṛcchrama
vijahrura indra paratimāḥ śiveṣu; sarasvatī śālavaneṣu teṣu
yatīṃśa ca sarvāna sa munīṃśa ca rājā; tasmina vane mūlaphalaira udagraiḥ
davijātimukhyāna ṛṣabhaḥ kurūṇāṃ; saṃtarpayāma āsa mahānubhāvaḥ
iṣṭīśa ca pitryāṇi tathāgriyāṇi; mahāvane vasatāṃ pāṇḍavānāma
puròhitaḥ sarvasamṛddhatejāśa; cakāra dhaumyaḥ pitṛvata kurūṇāma
apetya rāṣṭrāda vasatāṃ tu teṣāma; ṛṣiḥ purāṇò 'tithira ājagāma
tama āśramaṃ tīvrasamṛddhatejā; mārkaṇḍeyaḥ śarīmatāṃ pāṇḍavānāma
sa sarvavida daraupadīṃ parekṣya kṛṣṇāṃ; yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenārjunau ca
saṃsmṛtya rāmaṃ manasā mahātmā; tapasvimadhye 'samayatāmitaujāḥ
taṃ dharmarājò vimanā ivābravīta; sarve hariyā santi tapasvinò 'mī
bhavāna idaṃ kiṃ samayatīva hṛṣṭasa; tapasvināṃ paśyatāṃ māma udīkṣya
[māra]
na tāta hṛṣyāmi na ca samayāmi; paraharṣajò māṃ bhajate na darpaḥ
tavāpadaṃ tava adya samīkṣya rāmaṃ; satyavrataṃ dāśarathiṃ samarāmi
sa cāpi rājā saha lakṣmaṇena; vane nivāsaṃ pitura eva śāsanāta
dhanvī carana pārtha purā mayaiva; dṛṣṭò girera ṛṣyamūkasya sānau
sahasranetra paratimò mahātmā; mayasya jeta namuceśa ca hantā
pitura nideśāda anaghaḥ savadharmaṃ; vanevāsaṃ dāśarathiśa cakāra
sa cāpi śakrasya samaprabhāvò; mahānubhāvaḥ samareṣva ajeyaḥ
vihāya bhògāna acarada vaneṣu; neśe balasyeti careda adharmama
nṛpāśa ca nābhāga bhagīrathādayò; mahīma imāṃ sāgarāntāṃ vijitya
satyena te 'paya ajayaṃsa tāta lòkāna; neśe balasyeti careda adharmama
alarkama āhura naravarya santaṃ; satyavrataṃ kāśikarūṣa rājama
vihāya raṣṭrāṇi vasūni caiva; neśe balasyeti careda adharmama
dhātrā vidhira yò vihitaḥ purāṇasa; taṃ pūjayantò naravarya santaḥ
saptarṣayaḥ pārtha divi parabhānti; neśe balasyeti careda adharmama
mahābalāna parvatakūṭamātrāna; viṣāṇinaḥ paśya gajāna narendra
sathitāna nideśe naravarya dhātura; neśe balasyeti careda adharmama
sarvāṇi bhūtāni narendra paśya; yathā yathāvada vihitaṃ vidhātrā
savayònitasa tata kurute parabhāvāna; neśe balasyeti careda adharmama
satyena dharmeṇa yathārha vṛttyā; hariyā tathā sarvabhūtānya atītya
yaśaśa ca tejaśa ca tavāpi dīptaṃ; vibhāvasòra bhāskarasyeva pārtha
yathāpratijñaṃ ca mahānubhāva; kṛcchraṃ vanevāsama imaṃ niruṣya
tataḥ śariyaṃ tejasā savena dīptāma; ādāsyase pārthiva kauravebhyaḥ
[vai]
tama evama uktvā vacanaṃ maharṣisa; tapasvimadhye sahitaṃ suhṛdbhiḥ
āmantrya dhaumyaṃ sahitāṃśa ca pārthāṃsa; tataḥ paratasthe diśama uttarāṃ saḥ
[vai]
vasatsva atha davaitavane pāṇḍaveṣu mahātmasu
anukīrṇaṃ mahāraṇyaṃ barāhmaṇaiḥ samapadyata
īryamāṇena satataṃ barahmaghòṣeṇa sarvataḥ
barahmalòkasamaṃ puṇyama āsīda davaitavanaṃ saraḥ
yajuṣāma ṛcāṃ ca sāmnāṃ ca gadyānāṃ caiva sarvaśaḥ
āsīda uccāryamāṇānāṃ nisvanò hṛdayaṃgamaḥ
jayāghòṣaḥ pāṇvaveyānāṃ barahmaghòṣaśa ca dhīmatāma
saṃsṛṣṭaṃ barahmaṇā kaṣatraṃ bhūya eva vayaròcata
athābravīda bakò dālbhyò dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama
saṃdhyāṃ kaunteyama āsīnama ṛṣibhiḥ parivāritama
paśya davaitavane pārtha barāhmaṇānāṃ tapasvināma
hòmavelāṃ kuruśreṣṭha saṃprajvalita pāvakāma
caranti dharmaṃ puṇye 'samiṃsa tavayā guptā dhṛtavratāḥ
bhṛgavò 'ṅagirasaśa caiva vāsiṣṭhāḥ kāśyapaiḥ saha
āgastyāśa ca mahābhāgā ātreyāśa còttamavratāḥ
sarvasya jagataḥ śareṣṭhā barāhmaṇāḥ saṃgatāsa tavayā
idaṃ tu vacanaṃ pārtha śṛṇva ekāgramanā mama
bharātṛbhiḥ saha kaunteya yata tavāṃ vakṣyāmi kaurava
barahmakṣatreṇa saṃsṛṣṭaṃ kaṣatraṃ ca barahmaṇā saha
udīrṇau dahataḥ śatrūna vanānīvāgnimārutau
nābrāhmaṇasa tāta ciraṃ bubhūṣeda; icchānna imaṃ lòkama amuṃ ca jetuma
vinītadharmārthama apetamòhaṃ; labdhvā davijaṃ nudati nṛpaḥ sapatnāna
carana naiḥśreyasaṃ dharmaṃ parajāpālanakāritama
nādhyagacchada balira lòke tīrthama anyatra vai davijāta
anūnama āsīda asurasya kāmaira; vairòcaneḥ śarīra api cākṣayāsīta
labdhvā mahīṃ barāhmaṇa saṃprayògāta; teṣva ācarana duṣṭama atò vayanaśyata
nābrāhmaṇaṃ bhūmira iyaṃ sabhūtira; varṇaṃ davitīyaṃ bhajate cirāya
samudranemira namate tu tasmai; yaṃ barāhmaṇaḥ śāsti nayaira vinītaḥ
kuñjarasyeva saṃgrāme 'parigṛhyāṅkuśa garahama
barāhmaṇaira viprahīṇasya kaṣatrasya kaṣīyate balama
barahmaṇya anupamā dṛṣṭiḥ kaṣātrama apratimaṃ balama
tau yadā carataḥ sārdhama atha lòkaḥ parasīdati
yathā hi sumahāna agniḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ
tathā dahati rājanyò barāhmaṇena samaṃ ripūna
barāhmaṇebhyò 'tha medhāvī buddhira paryeṣaṇaṃ care
alabdhasyaca lābhāya labdhasya ca vivṛddhaye
alabdhalābhāya ca labdhavṛddhaye; yathārha tīrthapratipādanāya
yaśasvinaṃ vedavidaṃ vipaścitaṃ; bahuśrutaṃ barāhmaṇama eva vāsaya
barāhmaṇeṣūttamā vṛttisa tava nityaṃ yudhiṣṭhira
tena te sarvalòkeṣu dīpyate parathitaṃ yaśaḥ
tatasa te barāhmaṇāḥ sarve bakaṃ dālbhyama apūjayana
yudhiṣṭhire satūyamāne bhūyaḥ sumanasò 'bhavana
davaipāyanò nāradaśa ca jāmadagnyaḥ pṛthuśravāḥ
indra dayumnò bhālukiśa ca kṛtacetāḥ sahasrapāta
karṇa śaravāśa ca muñjaśa ca lavaṇāśvaśa ca kāśyapaḥ
hārītaḥ sathūṇa karṇaśa ca agniveśyò 'tha śaunakaḥ
ṛtavāka ca suvāka caiva bṛhadaśva ṛtā vasuḥ
ūrdhvaretā vṛṣāmitraḥ suhòtrò hòtravāhanaḥ
ete cānye ca bahavò barāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ
ajātaśatruma ānarcuḥ puraṃdarama ivarṣayaḥ
[vai]
tatò vanagatāḥ pārthāḥ sāyāhne saha kṛṣṇayā
upaviṣṭāḥ kathāśa cakrura duḥkhaśòkaparāyaṇāḥ
pariyā ca darśanīyā ca paṇḍitā ca pativratā
tataḥ kṛṣṇā dharmarājama idaṃ vacanama abravīta
na nūnaṃ tasya pāpasya duḥkhama asmāsu kiṃ cana
vidyate dhārtarāṣṭrasya nṛśaṃsasya durātmanaḥ
yasa tavāṃ rājana mayā sārdhama ajinaiḥ parativāsitama
bharātṛbhiśa ca tathā sarvaira nābhyabhāṣata kiṃ cana
vanaṃ parasthāpya duṣṭātmā nānvapatyata durmatiḥ
āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ tasyā duṣkṛtakarmaṇaḥ
yasa tavāṃ dharmaparaṃ śareṣṭhaṃ rūkṣāṇya aśrāvayata tadā
sukhòcitama aduḥkhārhaṃ durātmā sasuhṛda gaṇaḥ
īdṛśaṃ duḥkhama ānīya mòdate pāpapūruṣaḥ
caturṇāma eva pāpānāma aśruvai nāpatata tadā
tavayi bhārata niṣkrānte vanāyājina vāsasi
duryòdhanasya karṇasya śakuneśa ca durātmanaḥ
durbhrātusa tasya cògrasya tathā duḥśāsanasya ca
itareṣāṃ tu sarveṣāṃ kurūṇāṃ kurusattama
duḥkhenābhiparītānāṃ netrebhyaḥ parāpataja jalama
idaṃ ca śayanaṃ dṛṣṭvā yaca cāsīta te purātanama
śòcāmi tavāṃ mahārāja duḥkhānarhaṃ sukhòcitama
dāntaṃ yaca ca sabhāmadhye āsanaṃ ratnabhūṣitama
dṛṣṭvā kuśa bṛsīṃ cemāṃ śòkò māṃ rundhayatya ayama
yada apaśyaṃ sabhāyāṃ tavāṃ rājabhiḥ parivāritama
taca ca rājanna apaśyantyāḥ kā śāntira hṛdayasya me
yā tavāhaṃ candanādigdhama apaśyaṃ sūryavarcasama
sā tavāṃ paṅkamalādigdhaṃ dṛṣṭvā muhyāmi bhārata
yā vai tavā kauśikaira vastraiḥ śubhraira bahudhanaiḥ purā
dṛṣṭavatya asmi rājendra sā tavāṃ paśyāmi cīriṇama
yaca ca tada rukmapātrībhira barāhmaṇebhyaḥ sahasraśaḥ
hariyate te gṛhāda annaṃ saṃskṛtaṃ sārvakāmikama
yatīnāma agṛhāṇāṃ te tathaiva gṛhamedhināma
dīyate bhòjanaṃ rājanna atīva guṇavata parabhò
taca ca rājanna apaśyantyāḥ kā śāntira hṛdayasya me
yāṃsa te bharātṝna mahārāja yuvānò mṛṣṭakuṇḍalāḥ
abhòjayanta mṛṣṭānnaiḥ sūdāḥ paramasaṃskṛtaiḥ
sarvāṃsa tāna adya paśyāmi vane vanyena jīvataḥ
aduḥkhārhāna manuṣyendra nòpaśāmyati me manaḥ
bhīmasenama imaṃ cāpi duḥkhitaṃ vanavāsinama
dhayāyantaṃ kiṃ na manyusa te parāpte kāle vivardhate
bhīmasenaṃ hi karmāṇi savayaṃ kurvāṇama acyuta
sukhārhaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā kasmāna manyura na vardhate
satkṛtaṃ vividaira yānaira vastraira uccāvacaisa tathā
taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmāna manyura na vardhate
kurūna api hi yaḥ sarvāna hantuma utsahate parabhuḥ
tavatprasādaṃ paratīkṣaṃsa tu sahate 'yaṃ vṛkòdaraḥ
yò 'rajunenārjunasa tulyò davibāhura bahu bāhunā
śarātisarge śīghratvāta kālāntakayamòpamaḥ
yasya śastrapratāpena paraṇatāḥ sarvapārthivāḥ
yajñe tava mahārāja barāhmaṇāna upatasthire
tama imaṃ puruṣavyāghraṃ pūjitaṃ devadānavaiḥ
dhayāyantama arjunaṃ dṛṣṭvā kasmāna manyura na vardhate
dṛṣṭvā vanagataṃ pārthama aduḥkhārhaṃ sukhòcitama
na ca te vardhate manyusa tena muhyāmi bhārata
yò devāṃśa ca manuṣyāṃśa ca sarpāṃśa caikarathò 'jayata
taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmāna manyura na vardhate
yò yānaira adbhutākāraira hayaira nāgaiśa ca saṃvṛtaḥ
parasahya vittānya ādatta pārthivebhyaḥ paraṃtapaḥ
kaṣipatya ekena vegena pañcabāṇaśatāni yaḥ
taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmāna manyura na vardhate
śayāmaṃ bṛhantaṃ taruṇaṃ carmiṇāma uttamaṃ raṇe
nakulaṃ te vane dṛṣṭvā kasmāna manyura na vardhate
darśanīyaṃ ca śūraṃ ca mādrīputraṃ yudhiṣṭhira
sahadevaṃ vane dṛṣṭvā kasmāna manyura na vardhate
darupadasya kule jātāṃ sanuṣāṃ pāṇḍòra mahātmanaḥ
māṃ te vanagatāṃ dṛṣṭvā kasmāna manyura na vardhate
nūnaṃ ca tava naivāsti manyura bharatasattama
yata te bharātṝṃśa ca māṃ caiva dṛṣṭvā na vayathate manaḥ
na nirmanyuḥ kaṣatriyò 'sati lòke nirvacanaṃ samṛtama
tada adya tavayi paśyāmi kaṣatriye viparītavata
yò na darśayate tejaḥ kaṣatriyaḥ kāla āgate
sarvabhūtāni taṃ pārtha sadā paribhavantya uta
tata tavayā na kaṣamā kāryā śatrūna parati kathaṃ cana
tejasaiva hi te śakyā nihantuṃ nātra saṃśayaḥ
tathaiva yaḥ kaṣamā kāle kaṣatriyò nòpaśāmyati
apriyaḥ sarvabhūtānāṃ sò 'mutreha ca naśyati
[darau]
atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama
parahlādasyā ca saṃvādaṃ balera vairòcanasya ca
asurendraṃ mahāprājñaṃ dharmāṇāma āgatāgamama
baliḥ papraccha daityendraṃ parahlādaṃ pitaraṃ pituḥ
kaṣamā savica chareyasī tāta upāhò teja itya uta
etana me saṃśayaṃ tāta yathāvada barūhi pṛcchate
śareyò yada atra dharmajña barūhi me tada asaṃśayama
kariṣyāmi hi tata sarvaṃ yathāvada anuśāsanama
tasmai paròvāca tata sarvama evaṃ pṛṣṭaḥ pitāmahaḥ
sarvaniścayavata parājñaḥ saṃśayaṃ paripṛcchate
[paraha]
na śareyaḥ satataṃ tejò na nityaṃ śareyasī kaṣamā
iti tāta vijānīhi davayama etada asaṃśayama
yò nityaṃ kaṣamate tāta bahūna dòṣāna sa vindati
bhṛtyāḥ paribhavantya enama udāsīnāsa tathaiva ca
sarvabhūtāni cāpya asya na namante kadā cana
tasmāna nityaṃ kaṣamā tāta paṇḍitaira apavāditā
avajñāya hi taṃ bhṛtyā bhajante bahudòṣatāma
ādātuṃ cāsya vittāni parārthayante 'lapacetasaḥ
yānaṃ vastrāṇya alaṃkārāña śayanānya āsanāni ca
bhòjanānya atha pānāni sarvòpakaraṇāni ca
ādadīranna adhikṛtā yathākāmama acetasaḥ
paradiṣṭāni ca deyāni na dadyura bhartṛśāsanāta
na cainaṃ bhartṛpūjābhiḥ pūjayanti kadā cana
avajñānaṃ hi lòke 'samina maraṇāda api garhitama
kaṣamiṇaṃ tādṛśaṃ tāta baruvanti kaṭukānya api
pareṣyāḥ putrāśa ca bhṛtyāśa ca tathòdāsīna vṛttayaḥ
apya asya dārāna icchanti paribhūya kaṣamāvataḥ
dārāśa cāsya paravartante yathākāmama acetasaḥ
tathā ca nityama uditā yadi savalpama apīśvarāta
daṇḍama arhanti duṣyanti duṣṭāśa cāpya apakurvate
ete cānye ca bahavò nityaṃ dòṣāḥ kaṣamāvatāma
atha vairòcane dòṣāna imāna viddhya akṣamāvatāma
asthāne yadi vā sathāne satataṃ rajasāvṛtaḥ
karuddhò daṇḍāna paraṇayati vividhāna savena tejasā
mitraiḥ saha viròdhaṃ ca parāpnute tejasāvṛtaḥ
parāpnòti daveṣyatāṃ caiva lòkāta savajanatasa tathā
sò 'vamānāda arthahānima upālambhama anādarama
saṃtāpadveṣalòbhāṃśa ca śatrūṃśa ca labhate naraḥ
karòdhāda daṇḍāna manuṣyeṣu vividhāna puruṣò nayana
bharaśyate śīghrama aiśvaryāta parāṇebhyaḥ savajanāda api
yò 'pakartṝṃśa ca kartṝṃśa ca tejasaivòpagacchati
tasmāda udvijate lòkaḥ sarpāda veśma gatāda iva
yasmāda udvijate lòkaḥ kathaṃ tasya bhavò bhaveta
antaraṃ haya asya dṛṣṭvaiva lòkò vikurute dharuvama
tasmāna nātyutsṛjeta tejò na ca nityaṃ mṛdura bhaveta
kāle mṛdura yò bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ
sa vai sukhama avāpnòti lòke 'muṣminna ihaiva ca
kaṣamā kālāṃsa tu vakṣyāmi śṛṇu me vistareṇa tāna
ye te nityama asaṃtyājyā yathā parāhura manīṣiṇaḥ
pūrvòpakārī yasa tu sayāda aparādhe 'garīyasi
upakāreṇa tata tasya kaṣantavyama aparādhinaḥ
abuddhima āśritānāṃ ca kaṣantavyama aparādhināma
na hi sarvatra pāṇḍityaṃ sulabhaṃ puruṣeṇa vai
atha ceda buddhijaṃ kṛtvā barūyusa te tada abuddhijama
pāpāna savalpe 'pi tāna hanyāda aparādhe tathānṛjūna
sarvasyaikò 'parādhasa te kaṣantavyaḥ parāṇinò bhaveta
davitīye sati vadhyasa tu savalpe 'paya apakṛte bhaveta
ajānatā bhaveta kaśa cida aparādhaḥ kṛtò yadi
kaṣantavyama eva tasyāhuḥ suparīkṣya parīkṣayā
mṛdunā mārdavaṃ hanti mṛdunā hanti dāruṇama
nāsādhyaṃ mṛdunā kiṃ cita tasmāta tīkṣṇatarò mṛduḥ
deśakālau tu saṃprekṣya balābalama athātmanaḥ
nādeśa kālò kiṃ cita sayāda deśaḥ kālaḥ paratīṣyate
tathā lòkabhayāca caiva kaṣantavyama aparādhinaḥ
eva evaṃvidhāḥ kālāḥ kaṣamāyāḥ parikīrtitāḥ
atò 'nayathānuvartatsu tejasaḥ kāla ucyate
[darau]
tada ahaṃ tejasaḥ kālaṃ tava manye narādhipa
dhārtarāṣṭreṣu lubdheṣu satataṃ cāpakāriṣu
na hi kaśa cita kaṣamā kālò vidyate 'daya kurūna parati
tejasaśa cāgate kāle teja utsraṣṭuma arhasi
mṛdura bhavatya avajñātasa tīkṣṇāda udvijate janaḥ
kāle parāpte davayaṃ haya etada yò veda sa mahīpatiḥ
[ya]
karòdhò hantā manuṣyāṇāṃ karòdhò bhāvayitā punaḥ
iti viddhi mahāprājñe karòdhamūlau bhavābhavau
yò hi saṃharate karòdhaṃ bhāvasa tasya suśòbhane
yaḥ punaḥ puruṣaḥ karòdhaṃ nityāṃ na sahate śubhe
tasyābhāvāya bhavati karòdhaḥ paramadāruṇaḥ
karòdhamūlò vināśò hi parajānāma iha dṛśyate
tata kathaṃ mādṛśaḥ karòdhama utsṛjela lòkanāśanama
karuddhaḥ pāpaṃ naraḥ kuryāta karuddhò hanyāda gurūna api
karuddhaḥ paruṣayā vācā śareyasò 'paya avamanyate
vācyāvācye hi kupitò na parajānāti karhi cita
nākāryama asti karuddhasya nāvācyaṃ vidyate tathā
hiṃsyāta karòdhāda avadhyāṃśa ca vadhyāna saṃpūjayeda api
ātmānama api ca karuddhaḥ pareṣayeda yamasādanama
etāna dòṣāna parapaśyadbhira jitaḥ karòdhò manīṣibhiḥ
icchadbhiḥ paramaṃ śareya iha cāmutra còttamama
taṃ karòdhaṃ varjitaṃ dhīraiḥ kathama asmadvidhaśa careta
etada daraupadi saṃdhāya na me manyuḥ paravardhate
ātmānaṃ ca paraṃ caiva tarāyate mahatò bhayāta
karudhyantama apratikrudhyana davayòra eṣa cikitsakaḥ
mūḍhò yadi kaliśyamānaḥ karudhyate 'śaktimāna naraḥ
balīyasāṃ manuṣyāṇāṃ tayajatya ātmānama antataḥ
tasyātmānaṃ saṃtyajatò lòkā naśyantya anātmanaḥ
tasmāda daraupadya aśaktasya manyòra niyamanaṃ samṛtama
vidvāṃsa tathaiva yaḥ śaktaḥ kaliśyamānò na kupyati
sa nāśayitvā kaleṣṭāraṃ paralòke ca nandati
tasmāda balavatā caiva durbalena ca nityadā
kaṣantavyaṃ puruṣeṇāhura āpatsva api vijānatā
manyòra hi vijayaṃ kṛṣṇe paraśaṃsantīha sādhavaḥ
kaṣamāvatò jayò nityaṃ sādhòra iha satāṃ matama
satyaṃ cānṛtataḥ śareyò nṛśaṃsāca cānṛśaṃsatā
tama evaṃ bahudòṣaṃ tu karòdhaṃ sādhu vivarjitama
mādṛśaḥ parasṛjeta kasmāta suyòdhana vadhāda api
tejasvīti yama āhura vai paṇḍitā dīrghadarśinaḥ
na karòdhò 'bhayantarasa tasya bhavatīti viniścitama
yasa tu karòdhaṃ samutpannaṃ parajñayā paratibādhate
tejasvinaṃ taṃ vidvāṃsò manyante tattvadarśinaḥ
karuddhò hi kāyaṃ suśròṇi na yathāvata parapaśyati
na kāryaṃ na ca maryādāṃ naraḥ karuddhò 'nupaśyati
hantya avadhyāna api karuddhò gurūna rūkṣaisa tudatya api
tasmāta tejasi kartavye karòdhò dūrāta paratiṣṭhitaḥ
dākṣyaṃ haya amarṣaḥ śauryaṃ ca śīghratvama iti tejasaḥ
guṇāḥ karòdhābhibhūtena na śakyāḥ parāptuma añjasā
karòdhaṃ tayaktvā tu puruṣaḥ samyaka tejò 'bhipadyate
kālayuktaṃ mahāprājñe karuddhaisa tejaḥ suduḥsahama
karòdhasa tava apaṇḍitaiḥ śaśvata teja itya abhidhīyate
rajasa tala lòkanāśāya vihitaṃ mānuṣāna parati
tasmāca chaśvata tayajeta karòdhaṃ puruṣaḥ samyaga ācarana
śareyāna savadharmānapagò na karuddha iti niścitama
yadi sarvama abuddhīnāma atikrāntama amedhasāma
atikramò madvidhasya kathaṃ savita sayāda anindite
yadi na sayura manuṣyeṣu kaṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ
na sayāta saṃdhira manuṣyāṇāṃ karòdhamūlò hi vigrahaḥ
abhiṣaktò haya abhiṣajeda āhanyāda guruṇā hataḥ
evaṃ vināśò bhūtānāma adharmaḥ parathitò bhaveta
ākruṣṭaḥ puruṣaḥ sarvaḥ paratyākròśeda anantarama
paratihanyāda dhataśa caiva tathā hiṃsyāca ca hiṃsitaḥ
hanyura hi pitaraḥ putrāna putrāśa cāpi tathā pitṝna
hanyuśa ca patayò bhāryāḥ patīna bhāryāsa tathaiva ca
evaṃ saṃkupite lòke janma kṛṣṇe na vidyate
parajānāṃ saṃdhimūlaṃ hi janma viddhi śubhānane
tāḥ kaṣīyerana parajāḥ sarvāḥ kaṣipraṃ daraupadi tādṛśe
tasmāna manyura vināśāya parajānāma abhavāya ca
yasmāta tu lòke dṛśyante kaṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ
tasmāja janma ca bhūtānāṃ bhavaśa ca paratipadyate
kaṣantavyaṃ puruṣeṇeha sarvāsva āpatsu śòbhane
kaṣamā bhavò hi bhūtānāṃ janma caiva parakīrtitama
ākruṣṭasa tāḍitaḥ karuddhaḥ kaṣamate yò balīyasā
yaśa ca nityaṃ jitakròdhò vidvāna uttamapūruṣaḥ
parabhāvavāna api narasa tasya lòkāḥ sanātanāḥ
karòdhanasa tava alpavijñānaḥ paretya ceha ca naśyati
atrāpya udāharantīmā gāthā nityaṃ kaṣamāvatāma
gītāḥ kaṣamāvatā kṛṣṇe kāśyapena mahātmanā
kaṣamā dharmaḥ kaṣamā yajñaḥ kaṣamā vedāḥ kaṣamā śarutama
yasa tāma evaṃ vijānāti sa sarvaṃ kaṣantuma arhati
kaṣamā barahma kaṣamā satyaṃ kaṣamā bhūtaṃ ca bhāvi ca
kaṣamā tapaḥ kaṣamā śaucaṃ kaṣamayā còddhṛtaṃ jagata
ati barahmavidāṃ lòkāna ati cāpi tapasvināma
ati yajñavidāṃ caiva kaṣamiṇaḥ parāpnuvanti tāna
kaṣamā tejasvināṃ tejaḥ kaṣamā barahma tapasvināma
kaṣamā satyaṃ satyavatāṃ kaṣamā dānaṃ kaṣamāyaśaḥ
tāṃ kaṣamāma īdṛśīṃ kṛṣṇe kathama asmadvidhasa tayajeta
yasyāṃ barahma ca satyaṃ ca yajñā lòkāśa ca viṣṭhitāḥ
bhujyante yajvanāṃ lòkāḥ kaṣamiṇāma apare tathā
kaṣantavyama eva satataṃ puruṣeṇa vijānatā
yadā hi kaṣamate sarvaṃ barahma saṃpadyate tadā
kaṣamāvatāma ayaṃ lòkaḥ paraśa caiva kaṣamāvatāma
iha saṃmānama ṛcchanti paratra ca śubhāṃ gatima
yeṣāṃ manyura manuṣyāṇāṃ kaṣamayā nihitasa tadā
teṣāṃ paratare lòkāsa tasmāta kaṣāntiḥ parā matā
iti gītāḥ kāśyapena gāthā nityaṃ kaṣamāvatāma
śarutvā gāthāḥ kaṣamāyāsa tavaṃ tuṣya daraupadi mā karudhaḥ
pitāmahaḥ śāṃtanavaḥ śamaṃ saṃpūjayiṣyati
ācāryò viduraḥ kaṣattā śamama eva vadiṣyataḥ
kṛpaśa ca saṃjayaśa caiva śamama eva vadiṣyataḥ
sòmadattò yuyutsuśa ca daròṇaputrasa tathaiva ca
pitāmahaśa ca nò vayāsaḥ śamaṃ vadati nityaśaḥ
etaira hi rājā niyataṃ còdyamānaṃ śamaṃ parati
rājyaṃ dāteti me buddhira na cela lòbhāna naśiṣyati
kālò 'yaṃ dāruṇaḥ parāptò bharatānāma abhūtaye
niścitaṃ me sadaivaitata purastāda api bhāmini
suyòdhanò nārhatīti kaṣamāma evaṃ na vindati
arhasa tasyāhama itya eva tasmāna māṃ vindate kaṣamā
etada ātmavatāṃ vṛttama eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
kaṣamā caivānṛśaṃsyaṃ ca tata kartāsmya ahama añjasā
[darau]
namò dhātre vidhātre ca yau mòhaṃ cakratusa tava
pitṛpaitāmahe vṛtte vòḍhavye te 'nayathā matiḥ
neha dharmānṛśaṃsyābhyāṃ na kaṣāntyā nārjavena ca
puruṣaḥ śariyama āpnòti na ghṛṇitvena karhi cita
tavāṃ ceda vayasanama abhyāgāda idaṃ bhārata duḥsahama
yata tavaṃ nārhasi nāpīme bharātarasa te mahaujasaḥ
na hi te 'dhayagamaja jātu tadānīṃ nādya bhārata
dharmāta pariyataraṃ kiṃ cida api ceja jīvitāda iha
dharmārthama eva te rājyaṃ dharmārthaṃ jīvitaṃ ca te
barāhmaṇā guravaśa caiva jānatya api ca devatāḥ
bhīmasenārjunau caiva mādreyau ca mayā saha
tayajesa tavama iti me buddhira na tu dharmaṃ parityajeḥ
rājānaṃ dharmagòptāraṃ dharmò rakṣati rakṣitaḥ
iti me śarutama āryāṇāṃ tavāṃ tu manye na rakṣati
ananyā hi naravyāghra nityadā dharmama eva te
buddhiḥ satatama anveti chāyeva puruṣaṃ nijā
nāvamaṃsthā hi sadṛśāna nāvarāña śareyasaḥ kutaḥ
avāpya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ na te śṛṅgama avardhata
savāhākāraiḥ savadhābhiśa ca pūjābhira api ca davijāna
daivatāni pitṝṃśa caiva satataṃ pārtha sevase
barāhmaṇāḥ sarvakāmaisa te satataṃ pārtha tarpitāḥ
yatayò mòkṣiṇaśa caiva gṛhasthāśa caiva bhārata
āraṇyakebhyò lauhāni bhājanāni parayacchasi
nādeyaṃ barāhmaṇebhyasa te gṛhe kiṃ cana vidyate
yada idaṃ vaiśvadevānte sāyaṃprātaḥ paradīyate
tada dattvātithi bhṛtyebhyò rājaña śeṣeṇa jīvasi
iṣṭayaḥ paśubandhāśa ca kāmyanaimittikāśa ca ye
vartante pākayajñāśa ca yajñakarma ca nityadā
asminna api mahāraṇye vijane dasyu sevite
rāṣṭrāda apetya vasatò dhārmasa te nāvasīdati
aśvamedhò rājasūyaḥ puṇḍarīkò 'tha gòsavaḥ
etaira api mahāyajñaira iṣṭaṃ te bhūridakṣiṇaiḥ
rājana parītayā buddhyā viṣame 'kaṣaparājaye
rājyaṃ vasūnya āyudhāni bharātṝna māṃ cāsi nirjitaḥ
ṛjòra mṛdòra vadānyasya harīmataḥ satyavādinaḥ
kathama akṣavyasanajā buddhira āpatitā tava
atīva mòhama āyāti manaśa ca paridūyate
niśāmya te duḥkhama idama imāṃ cāpadama īdṛśīma
atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama
īśvarasya vaśe lòkasa tiṣṭhate nātmanò yathā
dhātaiva khalu bhūtānāṃ sukhaduḥkhe pariyāpriye
dadhāti sarvama īśānaḥ purastāca chukrama uccarana
yathā dārumayī yòṣā naravīra samāhitā
īrayatya aṅgama aṅgāni tathā rājanna imāḥ parajāḥ
ākāśa iva bhūtāni vayāpya sarvāṇi bhārata
īśvarò vidadhātīha kalyāṇaṃ yaca ca pāpakama
śakunisa tantu baddhòvā niyatò 'yama anīśvaraḥ
īśvarasya vaśe tiṣṭhana nānyeṣāṃ nātmanaḥ parabhuḥ
maṇiḥ sūtra iva paròtò nasyòta iva gòvṛṣaḥ
dhātura ādeśama anveti tanmayò hi tada arpaṇaḥ
nātmādhīnò manuṣyò 'yaṃ kālaṃ bhavati kaṃ cana
saròtasò madhyama āpannaḥ kūlāda vṛkśa iva cayutaḥ
ajñò jantura anīśò 'yama ātmanaḥ sukhaduḥkhayòḥ
īśvara pareritò gaccheta savargaṃ narakama eva ca
yathā vāyòsa tṛṇāgrāṇi vaśaṃ yānti balīyasaḥ
dhātura evaṃ vaśaṃ yānti sarvabhūtāni bhārata
ārya karmaṇi yuñjānaḥ pāpe vā punara īśvaraḥ
vayāpya bhūtāni carate na cāyama iti lakṣyate
hetumātrama idaṃ dhāttuḥ śarīraṃ kaṣetrasaṃjñitama
yena kārayate karma śubhāśubhaphalaṃ vibhuḥ
paśya māyā parabhāvò 'yama īśvareṇa yathā kṛtaḥ
yò hanti bhūtaira bhūtāni munibhira veda darśibhiḥ
anyathā paridṛṣṭāni munibhira veda darśibhiḥ
anyathā parivartante vegā iva nabhasvataḥ
anyathaiva hi manyante puruṣāsa tāni tāni ca
anyathaiva parabhusa tāni karòti vikaròti ca
yathā kāṣṭhena vā kāṣṭama aśmānaṃ cāśmanā punaḥ
ayasā cāpya ayaśa chindyāna nirviceṣṭama acetanama
evaṃ sa bhagavāna devaḥ savayambhūḥ parapitāmahaḥ
hinasti bhūtaira bhūtāni chadma kṛtvā yudhiṣṭhira
saṃprayòjya viyòjyāyaṃ kāmakāra karaḥ parabhuḥ
karīḍate bhagavana bhūtaira bālaḥ karīḍanakaira iva
na mātṛpitṛvada rājana dhātā bhūteṣu vartate
ròṣāda iva paravṛttò 'yaṃ yathāyama itarò janaḥ
āryāña śīlavatò dṛṣṭvā harīmatò vṛtti karśitāna
anāryāna sukhinaśa caiva vihvalāmīva cintayā
tavemāma āpadaṃ dṛṣṭvā samṛddhiṃ ca suyòdhana
dhātāraṃ garhaye pārtha viṣamaṃ yò 'nupaśyati
ārya śāstrātige karūre lubdhe dharmāpacāyini
dhārtarāṣṭre śariyaṃ dattvā dhātā kiṃ phalama aśnute
karma ceta kṛtama anveti kartāraṃ nānyama ṛcchati
karmaṇā tena pāpena lipyate nūnama īśvaraḥ
atha karmakṛtaṃ pāpaṃ na ceta kartārama ṛcchati
kāraṇaṃ balama eveha janāña śòcāmi durbalāna
[ya]
valgu citrapadaṃ śalakṣṇaṃ yājñaseni tavayā vacaḥ
uktaṃ taca charutama asmābhira nāstikyaṃ tu parabhāṣase
nāhaṃ dharmaphalānveṣī rājaputri carāmya uta
dadāmi deyama itya eva yaje yaṣṭavyama itya uta
astu vātra phalaṃ mā vā kartavyaṃ puruṣeṇa yata
gṛhāna āvasatā kṛṣṇe yathāśakti karòmi tata
dharmaṃ carāmi suśròṇi na dharmaphalakāraṇāta
āgamāna anatikramya satāṃ vṛttama avekṣya ca
dharma eva manaḥ kṛṣṇe savabhāvāca caiva me dhṛtama
na dharmaphalama āpnòti yò dharmaṃ dògdhuma icchati
yaśa cainaṃ śaṅkate kṛtvā nāstikyāta pāpacetanaḥ
ativādāna madāca caiva mā dharmama atiśaṅkithāḥ
dharmātiśaṅkī puruṣasa tiryaggatiparāyaṇaḥ
dharmò yasyātiśaṅkyaḥ sayāda ārṣaṃ vā durbalātmanaḥ
vedāca chūdra ivāpeyāta sa lòkāda ajarāmarāta
vedādhyāyī dharmaparaḥ kule jātò yaśasvini
sathavireṣu sa yòktavyò rājabhira dharmacāribhiḥ
pāpīyāna hi sa śūdrebhyasa taskarebbhyò viśeṣataḥ
śāstrātigò mandabuddhira yò dharmama atiśaṅkate
paratyakṣaṃ hi tavayā dṛṣṭa ṛṣira gacchana mahātapāḥ
mārkaṇḍeyò 'parameyātmā dharmeṇa cirajīvitāma
vayāsò vasiṣṭhò maitreyò nāradò lòmaśaḥ śukaḥ
anye ca ṛṣayaḥ siddhā dharmeṇaiva sucetasaḥ
paratyakṣaṃ paśyasi haya etāna divyayògasamanvitāna
śāpānugrahaṇe śaktāna devaira api garīyasaḥ
ete hi dharmama evādau varṇayanti sadā mama
kartavyama amaraprakhyāḥ paratyakṣāgama buddhayaḥ
atò nārhasi kalyāṇi dhātāraṃ dharmama eva ca
rajò mūḍhena manasā kaṣeptuṃ śaṅkituma eva ca
dharmātiśaṅkī nānyasmina paramāṇama adhigachati
ātmapramāṇa unnaddhaḥ śareyasò haya avamanyakaḥ
indriyaprītisaṃbaddhaṃ yada idaṃ lòkasākṣikama
etāvāna manyate bālò mòhama anyatra gacchati
parāyaśa citāṃ na tasyāsti yò dharmama atiśaṅkate
dhayāyana sa kṛpaṇaḥ pāpò na lòkāna paratipadyate
paramāṇānya ativṛttò hi veda śāstrārthanindakaḥ
kāmalòbhānugò mūḍhò narakaṃ paratipadyate
yasa tu nityaṃ kṛtamatira dharmama evābhipadyate
aśaṅkamānaḥ kalyāṇi sò 'mutrānantyama aśnute
ārṣaṃ paramāṇama utkramya dharmāna aparipālayana
sarvaśāstrātigò mūḍhò śaṃ janmasu na vindati
śiṣṭaira ācaritaṃ dharmaṃ kṛṣṇe mā samātiśaṅkithāḥ
purāṇama ṛṣibhiḥ paròktaṃ sarvajñaiḥ sarvadarśibhiḥ
dharma evva palavò nānyaḥ savargaṃ daraupadi gacchatāma
saiva nauḥ sāgarasyeva vaṇijaḥ pārama ṛcchataḥ
aphālò yadi dharmaḥ sayāca caritò dharmacāribhiḥ
apratiṣṭhe tamasya etaña jagana majjeda anindite
nirvāṇaṃ nādhigaccheyura jīveyuḥ paśujīvikāma
vighātenaiva yujyeyura na cārthaṃ kiṃ cida āpnuyuḥ
tapaśa ca barahmacaryaṃ ca yajñaḥ savādhyāya eva ca
dānama ārjavama etāni yadi sayura aphalāni vai
nācariṣyana pare dharmaṃ pare paratare caye
vipralambhò 'yama atyantaṃ yadi sayura aphalāḥ kariyāḥ
ṛṣayaśa caiva devāśa ca gandharvāsurarākṣasāḥ
īśvarāḥ kasya hetòsa te careyura dharama ādṛtāḥ
phaladaṃ tava iha vijñāya dhātāraṃ śareyasi dharuve
dharmaṃ te haya ācarana kṛṣṇe taddhi dharmasanātanama
sa cāyaṃ saphalò dharmò na dharmò 'phala ucyate
dṛśyante 'pi hi vidyānāṃ phalāni tapasāṃ tathā
tavayya etada vai vijānīhi janma kṛṣṇe yathā śarutama
vettha cāpi yathā jātò dhṛṣṭadyumnaḥ paratāpavāna
etāvada eva paryāptama upamānaṃ śucismite
karmaṇāṃ phalama astīti dhīrò 'lapenāpi tuṣyati
bahunāpi haya avidvāṃsò naiva tuṣyantya abuddhayaḥ
teṣāṃ na dharmajaṃ kiṃ cita paretya śarmāsti karma vā
karmaṇāma uta puṇyānāṃ pāpānāṃ ca phalòdayaḥ
parabhavaśa cāpyayaśa caiva deva guhyāni bhāmini
naitāni veda yaḥ kaśa cina muhyantya atra parajā imāḥ
rakṣyāṇya etāni devānāṃ gūḍhamāyā hi devatāḥ
kṛśāṅgāḥ suvratāśa caiva tapasā dagdhakilbiṣāḥ
parasannaira mānasaira yuktāḥ paśyantya etāni vai davijāḥ
na phalādarśanāda dharmaḥ śaṅkitavyò na devatāḥ
yaṣṭavyaṃ cāpramattena dātavyaṃ cānasūyatā
karmaṇā phalama astīti tathaitada dharmaśāśvatama
barahmā paròvāca putrāṇāṃ yada ṛṣira veda kaśyapaḥ
tasmāta te saṃśayaḥ kṛṣṇe nīhāra iva naśyatu
vayavastya sarvama astīti nāstikyaṃ bhāvama utsṛja
īśvaraṃ cāpi bhūtānāṃ dhātāraṃ mā vicikṣipaḥ
śikṣasvainaṃ namasvainaṃ mā te bhūda buddhira īdṛśī
yasya parasādāta tada bhaktò martyò gacchatya amartyatāma
uttamaṃ daivataṃ kṛṣṇe mātivòcaḥ kathaṃ cana
[darau]
nāvamanye na garhe ca dharmaṃ pārtha kathaṃ cana
īśvaraṃ kuta evāhama avamaṃsye parajāpatima
ārtāhaṃ paralapāmīdama iti māṃ viddhi bhārata
bhūyaśa ca vilapiṣyāmi sumanāsa tana nibòdha me
karma khalva iha kartavyaṃ jātenāmitrakarśana
akarmāṇò hi jīvanti sathāvarā netare janāḥ
ā mātṛstana pānāca ca yāvaca chayyòpasarpaṇama
jaṅgamāḥ karmaṇā vṛttima āpnuvanti yudhiṣṭhira
jaṅgameṣu viśeṣeṇa manuṣyā bharatarṣabha
icchanti karmaṇā vṛttima avāptuṃ paretya ceha ca
utthānama abhijānanti sarvabhūtāni bhārata
paratyakṣaṃ phalama aśnanti karmaṇāṃ lòkasākṣikama
paśyāmi savaṃ samutthānama upajīvanti jantavaḥ
api dhātā vidhātā ca yathāyama udake bakaḥ
savakarma kuru mā galāsīḥ karmaṇā bhava daṃśitaḥ
kṛtyaṃ hi yò 'bhijānāti sahasre nāsti sò 'sati vā
tasya cāpi bhaveta kāryaṃ vivṛddhau rakṣaṇe tathā
bhakṣyamāṇò haya anāvāpaḥ kaṣīyate himavāna api
utsīderana parajāḥ sarvā na kuryuḥ karma ceda yadi
api cāpya aphalaṃ karma paśyāmaḥ kurvatò janāna
nānyathā haya abhijānanti vṛttiṃ lòke kathaṃ cana
yaśa ca diṣṭa parò lòke yaśa cāyaṃ haṭha vādakaḥ
ubhāva apasadāva etau karma buddhiḥ paraśasyate
yò hi diṣṭama upāsīnò nirviceṣṭaḥ sukhaṃ savapeta
avasīdeta sudurbuddhira āmò ghaṭa ivāmbhasi
tathaiva haṭha buddhira yaḥ śaktaḥ karmaṇya akarmakṛta
āsīta naciraṃ jīveda anātha iva durbalaḥ
akasmāda api yaḥ kaśa cida arthaṃ parāpnòti pūruṣaḥ
taṃ haṭheneti manyante sa hi yatnò na kasya cita
yaca cāpi kiṃ cita puruṣò diṣṭaṃ nāma labhatya uta
daivena vidhinā pārtha tada daivama iti niścitama
yata savayaṃ karmaṇā kiṃ cita phalama āpnòti pūruṣaḥ
paratyakṣaṃ cakṣuṣā dṛṣṭaṃ tata pauruṣama iti samṛtama
savabhāvataḥ paravṛttò 'nayaḥ parāpnòtya arthāna akāraṇāta
tata savabhāvātmakaṃ viddhi phalaṃ puruṣasattama
evaṃ haṭhāca ca daivāca ca savabhāvāta karmaṇasa tathā
yāni parāpnòti puruṣasa tata phalaṃ pūrvakarmaṇaḥ
dhātāpi hi savakarmaiva taisa taira hetubhira īśvaraḥ
vidadhāti vibhajyeha phalaṃ pūrvakṛtaṃ nṛṇāma
yada dhayayaṃ puruṣaṃ kiṃ cita kurute vai śubhāśubhama
tada dhātṛvihitaṃ viddhi pūrvakarmaphalòdayama
kāraṇaṃ tasya dehò 'yaṃ dhātuḥ karmaṇi karmaṇi
sa yathā parerayatya enaṃ tathāyaṃ kurute 'vaśaḥ
teṣu teṣu hi kṛtyeṣu viniyòktā maheśvaraḥ
sarvabhūtāni kaunteya kārayatya avaśānya api
manasārthāna viniścitya paścāta parāpnòti karmaṇā
buddhipūrvaṃ savayaṃ dhīraḥ puruṣasa tatra kāraṇama
saṃkhyātuṃ naiva śakyāni karmāṇi puruṣarṣabha
agāra nagarāṇāṃ hi siddhiḥ puruṣahaitukī
tile tailaṃ gavi kaṣīraṃ kāṣṭhe pāvakama antataḥ
dhiyā dhirò vijānīyāda upāyaṃ cāsya siddhaye
tataḥ paravartate paśccāta karaṇeṣva asya siddhaye
tāṃ siddhima upajīvanti karmaṇāma iha jantavaḥ
kuśalena kṛtaṃ karma kartrā sādhu viniścitama
idaṃ tava akuśaleneti viśeṣāda upalabhyate
iṣṭāpūrtaphalaṃ na sayāna na śiṣyò na gurura bhaveta
puruṣaḥ karma sādhyeṣu sayāca ceda ayama akāraṇama
kartṛtvāda eva puruṣaḥ karmasiddhau paraśasyate
asiddhau nindyate cāpi karma nāśaḥ kathaṃ tava iha
sarvama eva haṭhenaike diṣṭenaike vadantya uta
puruṣaprayatnajaṃ ke cita taraidhama etana nirucyate
na caivaitāvatā kāyaṃ manyanta iti cāpare
asti sarvama adṛśyaṃ tu diṣṭaṃ caiva tathā haṭhaḥ
dṛśyate hi haṭhāca caiva diṣṭāca cārthasya saṃtatiḥ
kiṃ cida daivāda dhaṭhāta kiṃ cita kiṃ cida eva savakarmataḥ
puruṣaḥ phalama āpnòti caturthaṃ nātra kāraṇama
kuśalāḥ paratijānanti ye tata tava aviduṣò janāḥ
tathaiva dhātā bhūtānāma iṣṭāniṣṭa phalapradaḥ
yadi na sayāna na bhūtānāṃ kṛpaṇò nāma kaśa cana
yaṃ yama arthama abhiprepsuḥ kurute karma pūruṣaḥ
tata tata saphalama eva sayāda yadi na sayāta purā kṛtama
taridvārāma artha siddhiṃ tu nānupaśyanti ye narāḥ
tathaivānartha siddhiṃ ca yathā lòkāsa tathaiva te
kartavyaṃ tava eva karmeti manòra eṣa viniścayaḥ
ekāntena haya anīhò 'yaṃ parābhavati pūruṣaḥ
kurvatò hi bhavatya eva parāyeṇeha yudhiṣṭhira
ekāntaphalasiddhiṃ tu na vindatya alasaḥ kava cita
asaṃbhave tava asya hetuḥ parāyaścittaṃ tu lakṣyate
kṛte karmaṇi rājendra tathānṛṇyama avāpyate
alakṣmīra āviśatya enaṃ śayānama alasaṃ narama
niḥsaṃśayaṃ phalaṃ labdhvā dakṣò bhūtima upāśnute
anarthaṃ saṃśayāvasthaṃ vṛṇvate muktasaṃśayāḥ
dhīrā narāḥ karma ratā na tu niḥsaṃśayaṃ kava cita
ekāntena haya anarthò 'yaṃ vartate 'samāsu sāṃpratama
na tu niḥsaṃśayaṃ na sayāta tavayi karmaṇya avasthite
atha vā siddhira eva sayāna mahimā tu tathaiva te
vṛkòdarasya bībhatsòra bharātròśa ca yamayòra api
anyeṣāṃ karma saphalama asmākama api vā punaḥ
viprakarṣeṇa budhyeta kṛtakarmā yathā phalama
pṛthivīṃ lāṅgalenaiva bhittvā bījaṃ vapatya uta
āste 'tha karṣakasa tūṣṇīṃ parjanyasa tatra kāraṇama
vṛṣṭiśa cena nānugṛhṇīyāda anenāsa tatra karṣakaḥ
yada anyaḥ puruṣaḥ kuryāta kṛtaṃ tata sakalaṃ mayā
taca ceda aphalama asmākaṃ nāparādhò 'sati naḥ kava cita
iti ghòrò 'navavekṣyaiva nātmānaṃ tatra garhayeta
kurvatò nārthasiddhira me bhavatīti ha bhārata
nirvedò nātra gantavyò davāva etau haya asya karmaṇaḥ
siddhira vāpya atha vāsiddhira apravṛttira atò 'nayathā
bahūnāṃ samavāye hi bhāvānāṃ karma sidhyati
guṇābhāve phalaṃ nayūnaṃ bhavatya aphalama eva vā
anārambhe tu na phalaṃ na guṇò dṛśyate 'cayuta
deśakālāva upāyāṃśa ca maṅgalaṃ savasti vṛddhaye
yunakti medhayā dhīrò yathāśakti yathābalama
apramattena tata kāryama upadeṣṭā parākramaḥ
bhūyiṣṭhaṃ karmayògeṣu sarva eva parākramaḥ
yaṃ tu dhīrò 'navavekṣeta śareyāṃsaṃ bahubhira guṇaiḥ
sāmnaivārthaṃ tatò lipseta karma cāsmai parayòjayeta
vayasanaṃ vāsya kāṅkṣeta vināśaṃ vā yudhiṣṭhira
api sindhòra girera vāpi kiṃ punara martyadharmiṇaḥ
utthāna yuktaḥ satataṃ pareṣāma antaraiṣiṇe
ānṛṇyama āpnòti naraḥ parasyātmana eva ca
na caivātmāvamantavyaḥ puruṣeṇa kadā cana
na haya ātmaparibhūtasya bhūtira bhavati bhārata
evaṃ saṃsthitikā siddhira iyaṃ lòkasya bhārata
citrā siddhigatiḥ paròktā kālāvasthā vibhāgataḥ
barāhmaṇaṃ me pitā pūrvaṃ vāsayāma āsa paṇḍitama
sò 'samā arthama imaṃ parāha pitre me bharatarṣabha
nītiṃ bṛhaspatipròktāṃ bharātṝna me 'garāhayata purā
teṣāṃ sāṃkathyama aśrauṣama ahama etata tadā gṛhe
sa māṃ rājana karmavatīma āgatāma āha sāntvayana
śuśrūṣamāṇāma āsīnāṃ pitura aṅke yudhiṣṭhira
[vai]
yājñasenyā vacaḥ śarutvā bhīmasenò 'tayamarṣaṇaḥ
niḥśvasanna upasaṃgamya karuddhò rājānama abravīta
rājyasya padavīṃ dharmyāṃ varaja satpuruṣòcitāma
dharmakāmārtha hīnānāṃ kiṃ nò vastuṃ tapòvane
naiva dharmeṇa tada rājyaṃ nārjavena na caujasā
akṣakūṭama adhiṣṭhāya hṛtaṃ duryòdhanena naḥ
gòmāyuneva siṃhānāṃ durbalena balīyasāma
āmiṣaṃ vighasāśena tadvada rājyaṃ hi nò hṛtama
dharmaleśa paraticchannaḥ parabhavaṃ dharmakāmayòḥ
arthama utsṛjya kiṃ rājana durgeṣu paritapyase
bhavatò 'nuvidhānena rājyaṃ naḥ paśyatāṃ hṛtama
ahāryama api śakreṇa guptaṃ gāṇḍīvadhanvanā
kuṇīnāma iva bilvāni paṅgūnāma iva dhenavaḥ
hṛtama aiśvaryama asmākaṃ jīvatāṃ bhavataḥ kṛte
bhavataḥ pariyama itya evaṃ mahada vayasanama īdṛśama
dharmakāme paratītasya paratipannāḥ sama bhārata
karśayāmaḥ savamitrāṇi nandayāmaśa ca śātravāna
ātmānaṃ bhavataḥ śāstre niyamya bharatarṣabha
yada vayaṃ na tadaivaitāna dhārtarāṣṭrāna nihanmahi
bhavataḥ śāstrama ādāya tana nasa tapati duṣkṛtama
athaināma anvavekṣasva mṛgacaryāma ivātmanaḥ
avīrācaritāṃ rājana na balasthaira niṣevitāma
yāṃ na kṛṣṇò na bībhatsura nābhimanyura na sṛñjayaḥ
na cāhama abhinandāmi na ca mādrī sutāva ubhau
bhavāna dharmò dharma iti satataṃ varatakarśitaḥ
kaca cida rājana na nirvedāda āpannaḥ kalība jīvikāma
durmanuṣyāṃ hi nirvedama aphalaṃ sarvaghātināma
aśaktāḥ śariyama āhartuma ātmanaḥ kurvate pariyama
sa bhavāna dṛṣṭimāña śaktaḥ paśyanna ātmani pauruṣama
ānṛśaṃsya parò rājana nānarthama avabudhyase
asmāna amī dhārtarāṣṭrāḥ kaṣamamāṇāna alaṃ sataḥ
aśaktāna eva manyante tadduḥkhaṃ nāhave vadhaḥ
tatra ceda yudhyamānānāma ajihmama anivartināma
sarvaśò hi vadhaḥ śareyāna paretya lòkā~la labhemahi
atha vā vayama evaitāna nihatya bharatarṣabha
ādadīmahi gāṃ sarvāṃ tathāpi śareya eva naḥ
sarvathā kāryama etana naḥ savadharmama anutiṣṭhatāma
kāṅkṣatāṃ vipulāṃ kīrtiṃ vairaṃ paraticikīrṣatāma
ātmārthaṃ yudhyamānānāṃ vidite kṛtyalakṣaṇe
anyaira apahṛte rājye paraśaṃsaiva na garhaṇā
karśanārthò hi yò dharmò mitrāṇāma ātmanasa tathā
vayasanaṃ nāma tada rājana na sā dharmaḥ kudharma tata
sarvathā dharmanityaṃ tu puruṣaṃ dharmadurbalama
jahatasa tāta dharmārthau paretaṃ duḥkhasukhe yathā
yasya dharmò hi dharmārthaṃ kaleśabhāna na sa paṇḍitaḥ
na sa dharmasya vedārthaṃ sūryasyāndhaḥ parabhāma iva
yasya cārthārthama evārthaḥ sa ca nārthasya kòvidaḥ
rakṣate bhṛtakò 'raṇyaṃ yathā sayāta tādṛga eva saḥ
ativelaṃ hi yò 'rathārthī netarāva anutiṣṭhati
sa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ barahmaheva jugupsitaḥ
satataṃ yaśa ca kāmārthī netarāva anutiṣṭhati
mitrāṇi tasya naśyanti dharmārthābbhyāṃ ca hīyate
tasya dharmārthahīnasya kāmānte nidhanaṃ dharuvama
kāmatò ramamāṇasya mīnasyevāmbhasaḥ kaṣaye
tasmāda dharmārthayòra nityaṃ na paramādyanti paṇḍitāḥ
parakṛtiḥ sā hi kāmasya pāvakasyāraṇira yathā
sarvathā dharmamūlò 'rathò dharmaśa cārthaparigrahaḥ
itaretara yònī tau viddhi meghòdadhī yathā
daravyārtha saparśasaṃyòge yā parītira upajāyate
sa kāmaśa cittasaṃkalpaḥ śarīraṃ nāsya vidyate
arthārthī puruṣò rājana bṛhantaṃ dharmama ṛcchati
arthama ṛcchati kāmārthī na kāmāda anyama ṛcchatī
na hi kāmena kāmò 'nayaḥ sādhyate phalama eva tata
upayògāta phalasyeva kāṣṭhāda bhasmeva paṇḍitaḥ
imāña śakunikāna rājana hanti vaitaṃsikò yathā
etada rūpama adharmasya bhūteṣu ca vihiṃsatāma
kāmāla lòbhāca ca dharmasya paravṛttiṃ yò na paśyati
sa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ paretya ceha ca durmatiḥ
vayaktaṃ te viditò rājanna arthò daravyaparigrahaḥ
parakṛtiṃ cāpi vetthāsya vikṛtiṃ cāpi bhūyasīma
tasya nāśaṃ vināśaṃ vā jarayā maraṇena vā
anarthama iti manyante sò 'yama asmāsu vartate
indriyāṇāṃ ca pañcānāṃ manasò hṛdayasya ca
viṣaye vartamānānāṃ yā parītira upajāyate
sa kāma iti me buddhiḥ karmaṇāṃ phalama uttamama
evama eva pṛthaga dṛṣṭvā dharmārthau kāmama eva ca
na dharmapara eva sayāna nāthārtha paramò naraḥ
na kāmaparamò vā sayāta sarvāna seveta sarvadā
dharmaṃ pūrvaṃ dhanaṃ madhye jaghanye kāmama ācareta
ahanya anucareda evama eṣa śāstrakṛtò vidhiḥ
kāmaṃ pūrvaṃ dhanaṃ madhye jaghanye dharmama ācareta
vayasya anucareda evama eṣa śāstrakṛtò vidhiḥ
dharmaṃ cārthaṃ ca kāmaṃ ca yathāvada vadatāṃ vara
vibhajya kāle kālajñaḥ sarvāna seveta paṇḍitaḥ
mòkṣò vā paramaṃ śareya eṣa rājana sukhārthināma
parāptira vā buddhima āsthāya sòpāyaṃ kurunandana
tada vāśu kariyatāṃ rājana parāptira vāpya adhigamyatāma
jīvitaṃ haya āturasyeva duḥkhama antaravartinaḥ
viditaśa caiva te dharmaḥ satataṃ caritaśa ca te
jānate tavayi śaṃsanti suhṛdaḥ karmacòdanāma
dānaṃ yajñaṃ satāṃ pūjā veda dhāraṇama ārjavama
eṣa dharmaḥ parò rājana phalavāna paretya ceha ca
eṣa nārthavihīnena śakyò rājana niṣevituma
akhilāḥ puruṣavyāghra guṇāḥ sayura yadya apītare
dharmamūlaṃ jagada rājana nānyada dharmāda viśiṣyate
dharmaśa cārthena mahatā śakyò rājana niṣevituma
na cārthò bhaikṣa caryeṇa nāpi kalaibyena karhi cita
vettuṃ śakyaḥ sadā rājana kevalaṃ dharmabuddhinā
paratiṣiddhā hi te yācñā yayā sidhyati vai davijaḥ
tejasaivārtha lipsāyāṃ yatasva puruṣarṣabha
bhaikṣa caryā na vihitā na ca viṭa śūdra jīvikā
kaṣatriyasya viśeṣeṇa dharmasa tu balama aurasama
udārama eva vidvāṃsò dharmaṃ parāhura manīṣiṇaḥ
udāraṃ paratipadyasva nāvare sathātuma arhasi
anubudhyasva rājendra vettha dharmāna sanātanāna
karūrakarmābhijātò 'si yasmāda udvijate janaḥ
parajāpālanasaṃbhūtaṃ phalaṃ tava na garhitama
eṣa te vihitò rājana dhātrā dharmaḥ sanātanaḥ
tasmāda vicalitaḥ pārtha lòke hāsyaṃ gamiṣyasi
savadharmāda dhi manuṣyāṇāṃ calanaṃ na paraśasyate
sa kaṣātraṃ hṛdayaṃ kṛtvā tayaktvedaṃ śithilaṃ manaḥ
vīryama āsthāya kaunteya dhurama udvaha dhuryavata
na hi kevaladharmātmā pṛthivīṃ jātu kaśa cana
pārthivò vayajayada rājana na bhūtiṃ na punaḥ śariyama
jihvāṃ dattvā bahūnāṃ hi kaṣudrāṇāṃ lubdha cetasāma
nikṛtyā labhate rājyama āhārama iva śalyakaḥ
bharātaraḥ pūrvajātāśa ca susamṛddhāśa ca sarvaśaḥ
nikṛtyā nirjitā devaira asurāḥ pāṇḍavarṣabha
evaṃ balavataḥ sarvama iti buddhvā mahīpate
jahi śatrūna mahābāhò parāṃ nikṛtima āsthitaḥ
na haya arjuna samaḥ kaśa cida yudhi yòddhā dhanurdharaḥ
bhavitā vā pumāna kaśa cina matsamò vā gadādharaḥ
sattvena kurute yuddhaṃ rājana subalavāna api
na paramāṇena nòtsāhāta sattvasthò bhava pāṇḍava
sattvaṃ hi mūlama arthasya vitathaṃ yada ayò 'nayathā
na tu parasaktaṃ bhavati vṛkṣaca chāyeva haimanī
arthatyāgò hi kāryaḥ sayāda arthaṃ śareyāṃsama icchatā
bījaupamyena kaunteya mā te bhūda atra saṃśayaḥ
arthena tu samò 'narthò yatra labhyeta nòdayaḥ
na tatra vipaṇaḥ kāryaḥ kharakaṇḍūyitaṃ hi tata
evama eva manuṣyendra dharmaṃ tayaktvālpakaṃ naraḥ
bṛhantaṃ dharmama āpnòti sa buddha iti niścitaḥ
amitraṃ mitrasaṃpannaṃ mitraira bhindanti paṇḍitāḥ
bhinnaira mitraiḥ parityaktaṃ durbalaṃ kurute vaśe
sattvena kurute yuddhaṃ rājana subalavāna api
nòdyamena na hòtrābbhiḥ sarvāḥ savīkurute parajāḥ
sarvathā saṃhataira eva durbalaira balavāna api
amitraḥ śakyate hantuṃ madhuhā bharamaraira iva
yathā rājana parajāḥ sarvāḥ sūryaḥ pāti gabhastibhiḥ
atti caiva tathaiva tavaṃ savituḥ sadṛśò bhava
etada dhayapi tapò rājana purāṇama iti naḥ śarutama
vidhinā pālanaṃ bhūmera yatkṛtaṃ naḥ pitāmahaiḥ
apeyāta kila bhāḥ sūryāla lakṣmīśa candramasasa tathā
iti lòke vayavasitò dṛṣṭvemāṃ bhavatò vayathāma
bhavataśa ca paraśaṃsābhira nindābhira itarasya ca
kathā yuktāḥ pariṣadaḥ pṛthaga rājana samāgatāḥ
idama abhyadhikaṃ rājana barāhmaṇā guravaśa ca te
sametāḥ kathayantīha muditāḥ satyasaṃdhatāma
yana na mòhāna na kārpaṇyāna na lòbhāna na bhayāda api
anṛtaṃ kiṃ cida uktaṃ te na kāmāna nārthakāraṇāta
yada enaḥ kurute kiṃ cida rājā bhūmima ivāpnuvana
sarvaṃ tana nudate paścāda yajñaira vipuladakṣiṇaiḥ
barāhmaṇebhyò dadada garāmāna gāśa ca rājana sahasraśaḥ
mucyate sarvapāpebhyasa tamòbhya iva candramāḥ
paurajānapadāḥ sarve parāyaśaḥ kurunandana
savṛddhabālāḥ sahitāḥ śaṃsanti tavāṃ yudhiṣṭhira
śavadṛtau kaṣīrama āsaktaṃ barahma vā vṛṣale yathā
satyaṃ satene balaṃ nāryāṃ rājyaṃ duryòdhane tathā
iti nirvacanaṃ lòke ciraṃ carati bhārata
api caitata satriyò bālāḥ savādhyāyama iva kurvate
sa bhavāna rathama āsthāya sarvòpakaraṇānvitama
tavaramāṇò 'bhiniryātu cirama arthòpapādakama
vācayitvā davijaśreṣṭhāna adyaiva gajasāhvayama
astravidbhiḥ parivṛtò bharātṛbhira dṛṭha dhanvibhiḥ
āśīviṣasamaira vīraira marudbhira iva vṛtrahā
śariyama ādatsva kaunteya dhārtarāṣṭrāna mahābala
na hi gāṇḍīvamuktānāṃ śarāṇāṃ gārdhravāsasāma
saparśama āśīviṣābhānāṃ martyaḥ kaśa cana saṃsaheta
na sa vīrò na mātaṅgò na sadaśvò 'sati bhārata
yaḥ saheta gadā vegaṃ mama karuddhasya saṃyuge
sṛñjayaiḥ saha kaikeyaira vṛṣṇīnāma ṛṣabheṇa ca
kathaṃ savida yudhi kaunteya rājyaṃ na parāpnuyāmahe
[ya]
asaṃśayaṃ bhārata satyama etada; yana mā tudana vākyaśalyaiḥ kaṣiṇòṣi
na tavā vigarhe paratikūlama etana; mamānayāda dhi vayasanaṃ va āgāta
ahaṃ haya akṣāna anvapadyaṃ jihīrṣana; rājyaṃ sarāṣṭraṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāta
tana mā śaṭhaḥ kitavvaḥ paratyadevīta; suyòdhanārthaṃ subalasya putraḥ
mahāmāyaḥ śakuniḥ pārvatīyaḥ; sadā sabhāyāṃ paravapanna akṣapūgāna
amāyinaṃ māyayā paratyadevīta; tatò 'paśyaṃ vṛjinaṃ bhīmasena
akṣāna hi dṛṣṭvā śakunera yathāvata; kāmānulòmāna ayujò yujaśa ca
śakyaṃ niyantuma abhaviṣyada ātmā; manyusa tu hanti puruṣasya dhairyama
yantuṃ nātmā śakyate pauruṣeṇa; mānena vīryeṇa ca tāta naddhaḥ
na te vācaṃ bhīmasenābhyasūye; manye tathā tada bhavitavyama āsīta
sa nò rājā dhṛtarāṣṭrasya putrò; nayapātayada vayasane rājyama icchana
dāsyaṃ ca nò 'gamayada bhīmasena; yatrābhavaca charaṇaṃ daraupadī naḥ
tavaṃ cāpi tada vettha dhanaṃjayaśa ca; punardyūtāyāgatānāṃ sabhāṃ naḥ
yana mābravīda dhṛtarāṣṭrasya putra; ekaglahārthaṃ bharatānāṃ samakṣama
vane samā davādaśa rājaputra; yathākāmaṃ viditama ajātaśatrò
athāparaṃ cāviditaṃ carethāḥ; sarvaiḥ saha bharātṛbhiśa chadma gūḍhaḥ
tavāṃ ceca charutvā tāta tathā carantama; avabhòtsyante bharatānāṃ carāḥ sama
anyāṃśa carethāsa tāvatò 'badāṃsa tatasa tavaṃ; niścitya tata paratijānīhi pārtha
caraiśa cena nò 'viditaḥ kālama etaṃ; yuktò rājana mòhayitvā madīyāna
baravīmi satyaṃ kurusaṃsadīha; tavaiva tā bhārata pañca nadyaḥ
vayaṃ caivaṃ bharātaraḥ sarva eva; tavayā jitāḥ kālama apāsya bhògāna
vasema itya āha purā sa rājā; madhye kurūṇāṃ sa mayòktasa tatheti
tatra dayūtama abhavana nò jaghanyaṃ; tasmiña jitāḥ paravrajitāśa ca sarve
itthaṃ ca deśāna anusaṃcarāmò; vanāni kṛcchrāṇi ca kṛcchrarūpāḥ
suyòdhanaśa cāpi na śāntima icchana; bhūyaḥ sa manyòra vaśama anvagacchata
udyòjāyāma āsa kurūṃśa ca sarvāna; ye cāsya ke cida vaśama anvagacchana
taṃ saṃdhima āsthāya satāṃ sakāśe; kò nāma jahyāda iha rājyahetòḥ
āryasya manye maraṇāda garīyò; yada dharmama utkramya mahīṃ paraśiṣyāta
tadaiva ceda vīrakarmākariṣyò; yadā dayūte parighaṃ paryamṛkṣaḥ
bāhū didhakṣana vāritaḥ phalgunena; kiṃ duṣkṛtaṃ bhīma tadābbhaviṣyata
parāga eva caivaṃ samayakriyāyāḥ; kiṃ nābravīḥ pauruṣama āvidānaḥ
parāptaṃ tu kālaṃ tava abhipadya paścāda; iṃ māma idānīma ativelama āttha
bhūyò 'pi duḥkhaṃ mama bhīmasena; dūye viṣasyeva rasaṃ viditvā
yada yājñasenīṃ parikṛṣyamāṇāṃ; saṃdṛśya tata kaṣāntama iti sama bhīma
na tava adya śakyaṃ bharata paravīra; kṛtvā yada uktaṃ kuruvīramadhye
kālaṃ paratīkṣasva sukhòdayasya; paṅktiṃ phalānāma iva bījavāpaḥ
yadā hi pūrvaṃ nikṛtò nikṛtyā; vairaṃ sapuṣpaṃ saphalaṃ viditvā
mahāguṇaṃ harati hi pauruṣeṇa; tadā vīrò jīvati jīvalòke
śariyaṃ ca lòke labhate samagrāṃ; manye cāsmai śatravaḥ saṃnamante
mitrāṇi cainama atirāgāda bhajante; devā ivendrama anujīvanti cainama
mama paratijñāṃ ca nibòdha satyāṃ; vṛṇe dharmama amṛtāja jīvitāca ca
rājyaṃ ca putrāśa ca yaśò dhanaṃ ca; sarvaṃ na satyasya kalāma upaiti
[bhi]
saṃdhiṃ kṛtvaiva kālena antakena patatriṇā
anantenāprameyena saròtasā sarvahāriṇā
paratyakṣaṃ manyase kālaṃ martyaḥ sana kālabandhanaḥ
phenadharmā mahārāja phaladharmā tathaiva ca
nimeṣāda api kaunteya yasyāyura apacīyate
sūcyevāñjana cūrṇasya kima iti paratipālayeta
yò nūnama amitāyuḥ sayāda atha vāpi paramāṇavita
sa kālaṃ vai paratīkṣeta sarvapratyakṣadarśivāna
paratīkṣamāṇāna kālò naḥ samā rājaṃsa tarayò daśa
āyuṣò 'pacayaṃ kṛtvā maraṇāyòpaneṣyati
śarīriṇāṃ hi maraṇaṃ śarīre nityama āśritama
parāga eva maraṇāta tasmāda rājyāyaiva ghaṭāmahe
yò na yāti parasaṃkhyānama aspaṣṭò bhūmivardhanaḥ
ayātayitvā vairāṇi sò 'vasīdati gaura iva
yò na yātayate vairama alpasattvòdyamaḥ pumāna
aphalaṃ tasya janmāhaṃ manye durjāta jāyinaḥ
hairaṇyau bhavatò bāhū śarutira bhavati pārthiva
hatvā daviṣantaṃ saṃgrāme bhuktvā bāhvarjitaṃ vasuḥ
hatvā ceta puruṣò rājana nikartārama ariṃdama
ahnāya narakaṃ gaccheta savargeṇāsya sa saṃmitaḥ
amarṣajò hi saṃtāpaḥ pāvakāda dīptimattaraḥ
yenāhama abhisaṃtaptò na naktaṃ na divā śaye
ayaṃ ca pārthò bībhatsura variṣṭhò jayā vikarṣaṇe
āste paramasaṃtaptò nūnaṃ siṃha ivāśaye
yò 'yama ekò 'bhimanute sarvā~la lòke dhanurbhṛtaḥ
sò 'yama ātmajama ūṣmāṇaṃ mahāhastīva yacchati
nakulaḥ sahadevaśa ca vṛddhā mātā ca vīrasūḥ
tavaiva pariyama icchanta āsate jaḍa mūkavata
save te pariyama icchanti bandhavāḥ saha sṛñjayaiḥ
ahama ekò 'bhisaṃtaptò mātā ca parativindhyataḥ
pariyama eva tu sarveṣāṃ yada baravīmya uta kiṃ cana
sarve hī vayasanaṃ parāptāḥ sarve yuddhābhinandinaḥ
netaḥ pāpīyasī kā cida āpada rājana bhaviṣyati
yana nò nīcaira alpabalai rājyama ācchidya bhujyate
śīladòṣāda ghṛṇāviṣṭa ānṛśaṃsyāta paraṃtapa
kaleśāṃsa titikṣase rājana nānyaḥ kaśa cita paraśaṃsati
ghṛṇī barāhmaṇarūpò 'si kathaṃ kaṣatre ajāyathāḥ
asyāṃ hi yònau jāyante parāyaśaḥ karūra buddhayaḥ
aśrauṣīsa tavaṃ rājadharmāna yathā vai manura abravīta
karūrāna nikṛtisaṃyuktāna vihitāna aśamātmakāna
kartavye puruṣavyāghra kima āsse pīṭha sarpavata
buddhyā vīryeṇa saṃyuktaḥ śarutenābhijanena ca
tṛṇānāṃ muṣṭinaikena himavantaṃ tu parvatama
channama icchasi kaunteya yò 'samāna saṃvartuma icchasi
ajñātacaryā gūḍhena pṛthivyāṃ viśrutena ca
divīva pārtha sūryeṇa na śakyā carituṃ tavayā
bṛhaca chāla ivānūpe śākhā puṣpapalāśavāna
hastī śaveta ivājñātaḥ kathaṃ jiṣṇuśa cariṣyati
imau ca siṃhasaṃkāśau bharātarau sahitau śiśū
nakulaḥ sahadevaśa ca kathaṃ pārtha cariṣyataḥ
puṇyakīrtī rājaputrī daraupadī vīrasūra iyama
viśrutā kathama ajñātā kṛṣṇā pārtha cariśyati
māṃ cāpi rājaña jānanti ākumārama imāḥ parajāḥ
ajñātacaryāṃ paśyāmi meròra iva nigūhanama
tathaiva bahavò 'samābhī rāṣṭrebhyò vipravāsitāḥ
rājānò rājaputrāśa ca dhṛtarāṣṭrama anuvratāḥ
na hi te 'paya upaśāmyanti nikṛtānāṃ nirākṛtāḥ
avaśyaṃ taira nikartavyama asmākaṃ tatpriyaiṣibhiḥ
te 'paya asmāsu parayuñjīrana paracchannāna subahūña janāna
ācakṣīraṃśa ca nò jañātvā tana naḥ sayāta sumahada bhayama
asmābhira uṣitāḥ samyaga vane māsāsa tarayòdaśa
parimāṇena tāna paśya tāvataḥ parivatsarāna
asti māsaḥ paratinidhira yathā parāhura manīṣiṇaḥ
pūtikāna iva sòmasya tathedaṃ kariyatāma iti
atha vānaḍuhe rājana sādhave sādhu vāhine
sauhitya dānāda ekasmāda enasaḥ paratimucyate
tasmāca chatruvadhe rājana kariyatāṃ niścayasa tavayā
kaṣatriyasya tu sarvasya nānyò dharmò 'sati saṃyugāta
[vai]
bhīmasenavacaḥ śarutvā kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
niḥśvasya puruṣavyāghraḥ saṃpradadhyau paraṃtapaḥ
sa muhūrtama iva dhayātvā viniścityeti kṛtyatāma
bhīmasenama idaṃ vākyama apadāntarama abravīta
evama etana mahābāhò yathā vadasi bhārata
idama anyata samādhatsva vākyaṃ me vākyakòvida
mahāpāpāni karmāṇi yāni kevalasāhasāta
ārabhyante bhīmasena vayathante tāni bhārata
sumantrite suvikrānte sukṛte suvicārite
sidhyantya arthā mahābāhò daivaṃ cātra paradakṣiṇama
tavaṃ tu kevalacāpalyāda baladarpòcchritaḥ savayama
ārabdhavyama idaṃ karma manyase śṛṇu tatra me
bhūriśravāḥ śalaśa caiva jalasaṃdhaśa ca vīryavāna
bhīṣmò daròṇaśa ca karṇaśa ca daròṇaputraśa ca vīryavāna
dhārtarāṣṭrā durādharṣā duryòdhana purògamāḥ
sarva eva kṛtāstrāśa ca satataṃ cātatāyinaḥ
rājānaḥ pārthivāśa caiva ye 'samābhira upatāpitāḥ
saṃśritāḥ kauravaṃ pakṣaṃ jātasnehāśa ca sāṃpratama
duryòdhana hite yuktā na tathāsmāsu bhārata
pūrṇakòśā balòpetāḥ parayatiṣyanti rakṣaṇe
sarve kaurava sainyasya saputrāmātyasainikāḥ
saṃvibhaktā hi mātrābhira bhògaira api ca sarvaśaḥ
duryòdhanena te vīrā mānitāśa ca viśeṣataḥ
parāṇāṃsa tayakṣyanti saṃgrāme iti me niścitā matiḥ
samā yadya api bhīṣmasya vṛttira asmāsu teṣu ca
daròṇasya ca mahābāhò kṛpasya ca mahātmanaḥ
avaśyaṃ rājapiṇḍasa taira nirveśya iti me matiḥ
tasmāta tayakṣyanti saṃgrāme parāṇāna api sudustyajāna
sarve divyāstravidvāṃsaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ
ajeyāśa ceti me buddhira api devaiḥ savāsavaiḥ
amarṣī nityasaṃhṛṣṭasa tatra karṇò mahārathaḥ
sarvāstravida anādhṛṣya abhedyakavacāvṛtaḥ
anirjitya raṇe sarvāna etāna puruṣasattamāna
aśakyò haya asahāyena hantuṃ duryòdhanasa tavayā
na nidrāma adhigacchāmi cintayānò vṛkòdara
ati sarvāna dhanura garāhāna sūtaputrasya lāghavama
etada vacanama ājñāya bhīmasenò 'tayamarṣaṇaḥ
babhūva vimanāsa tarastò na caivòvāca kiṃ cana
tayòḥ saṃvadatòra evaṃ tadā pāṇḍavayòra davayòḥ
ājagāma mahāyògī vayāsaḥ satyavatī sutaḥ
sò 'bhigamya yathānyāyaṃ pāṇḍavaiḥ paratipūjitaḥ
yudhiṣṭhirama idaṃ vākyama uvāca vadatāṃ varaḥ
yudhiṣṭhira mahābāhò vedmi te hṛdi mānasama
manīṣayā tataḥ kaṣiprama āgatò 'sami nararṣabha
bhīṣmāda daròṇāta kṛpāta karṇāda daròṇaputrāca ca bhārata
yata te bhayama amitraghna hṛdi saṃparivartate
tata te 'haṃ nāśayiṣyāmi vidhidṛṣṭena hetunā
taca charutvā dhṛtima āsthāya karmaṇā paratipādaya
tata ekāntama unnīya pārāśaryò yudhiṣṭhirama
abravīda upapannārthama idaṃ vākyaviśāradaḥ
śareyasasa te paraḥ kālaḥ parāptò bharatasattama
yenābhibhavitā śatrūna raṇe pārthò dhanaṃjayaḥ
gṛhāṇemāṃ mayā paròktāṃ siddhiṃ mūrtimatīma iva
vidyāṃ paratismṛtiṃ nāma parapannāya baravīmi te
yāma avāpya mahābāhura arjunaḥ sādhayiṣyati
astrahetòra mahendraṃ ca rudraṃ caivābhigacchatu
varuṇaṃ ca dhaneśaṃ ca dharmarājaṃ ca pāṇḍava
śaktò haya eṣa surāna daraṣṭuṃ tapasā vikrameṇa ca
ṛṣira eṣa mahātejā nārāyaṇa sahāyavāna
purāṇaḥ śāśvatò devò viṣṇòra aṃśaḥ sanātanaḥ
astrāṇīndrāca ca rudrāca ca lòkapālebhya eva ca
samādāya mahābāhura mahata karma kariṣyati
vadāda asmāca ca kaunteya vanama anyada vicintyatāma
nivāsārthāya yada yuktaṃ bhaveda vaḥ pṛthivīpate
ekatra ciravāsò hi na parītijananò bhaveta
tāpasānāṃ ca śāntānāṃ bhaveda udvega kārakaḥ
mṛgāṇāma upayògaśa ca vīruda oṣadhisaṃkṣayaḥ
vibharṣi hi bahūna viprāna vedavedāṅgapāragāna
evama uktvā parapannāya śucaye bhagavāna parabhuḥ
paròvāca yògatattvajñò yògavidyāma anuttamāma
dharmarājñe tadā dhīmāna vayāsaḥ satyavatī sutaḥ
anujñāya ca kaunteyaṃ tatraivāntaradhīyata
yudhiṣṭhirasa tu dharmātmā tada barahma manasā yataḥ
dhārayāma āsa medhāvī kāle kāle samabbhyasana
sa vayāsavākyamuditò vanāda davaitavanāta tataḥ
yayau sarasvatī tīre kāmyakaṃ nāma kānanama
tama anvayura mahārāja śikṣā kaṣaravidasa tathā
barāhmaṇāsa tapasā yuktā devendrama ṛṣayò yathā
tataḥ kāmyakama āsādya punasa te bharatarṣabhāḥ
nayaviśanta mahātmānaḥ sāmātyāḥ sapadānugāḥ
tatra te nayavasana rājana kaṃ cita kālaṃ manasvinaḥ
dhanurveda parā vīrā śṛṇvānā vedama uttamama
carantò mṛgayāṃ nityaṃ śuddhaira bāṇaira mṛgārthinaḥ
pitṛdaivataviprebhyò nirvapantò yathāvidhi
[vai]
kasya cita tava atha kālasya dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
saṃsmṛtya munisaṃdeśama idaṃ vacanama abravīta
vivikte viditaprajñama arjunaṃ bharatarṣabhama
sāntvapūrvaṃ samitaṃ kṛtvā pāṇinā parisaṃspṛśana
sa muhūrtama iva dhayātvā vanavāsama ariṃdamaḥ
dhanaṃjayaṃ dharmarājò rahasīdama uvāca ha
bhīṣme daròṇe kṛpe karṇe daròṇaputre ca bhārata
dhanurvedaśa catuṣpāda eteṣva adya paratiṣṭhitaḥ
barāhmaṃ daivama āsuraṃ ca saprayòga cikitsitama
sarvāstrāṇāṃ parayògaṃ ca te 'bhijānanti kṛtsnaśaḥ
te sarve dhṛtarāṣṭrasya putreṇa parisāntvitāḥ
saṃvibhaktāśa ca tuṣṭāśa ca guruvata teṣu vartate
sarvayòdheṣu caivāsya sadā vṛttira anuttamā
śaktiṃ na hāpayiṣyanti te kāle paratipūjitāḥ
adya ceyaṃ mahīkṛtsnā duryòdhana vaśānugā
tavayi vayapāśrayò 'samākaṃ tavayi bhāraḥ samāhitaḥ
tatra kṛtyaṃ parapaśyāmi parāptakālama ariṃdama
kṛṣṇadvaipāyanāta tāta gṛhītòpaniṣana mayā
tayā parayuktayā samyaga jagata sarvaṃ parakāśate
tena tavaṃ barahmaṇā tāta saṃyuktaḥ susamāhitaḥ
devatānāṃ yathākālaṃ parasādaṃ paratipālaya
tapasā yòjayātmānama ugreṇa bharatarṣabha
dhanuṣmāna kavacī khadgī muniḥ sārasamanvitaḥ
na kasya cida dadana mārgaṃ gaccha tātòttarāṃ diśama
indre haya astrāṇi divyāni samastāni dhanaṃjaya
vṛtrāda bhītaisa tadā devaira balama indre samarpitama
tānya ekasthāni sarvāṇi tatasa tavaṃ paratipatsyase
śakrama eva parapadyasva sa te 'satrāṇi paradāsyati
dīkṣitò 'dayaiva gaccha tavaṃ daraṣṭuṃ devaṃ puraṃdarama
evama uktvā dharmarājasa tama adhyāpayata parabhuḥ
dīkṣitaṃ vidhinā tena yatavākkāyamānasama
anujajñe tatò vīraṃ bharātā bharātarama agrajaḥ
nideśāda dharmarājasya daraṣṭuṃ devaṃ puraṃdarama
dhanura gāṇḍīvama ādāya tathākṣayyau maheṣudhī
kavacī satala tarāṇò baddhagòdhāṅguli taravāna
hutvāgniṃ barāhmaṇāna niṣkaiḥ savasti vācya mahābhujaḥ
parātiṣṭhata mahābāhuḥ paragṛhītaśarāsanaḥ
vadhāya dhārtarāṣṭrāṇāṃ niḥśvasyòrdhvama udīkṣya ca
taṃ dṛṣṭvā tatra kaunteyaṃ paragṛhītaśarāsanama
abruvana barāhmaṇāḥ siddhā bhūtānya antarhitāni ca
kaṣipraṃ parāpnuhi kaunteya manasā yada yada icchasi
taṃ siṃhama iva gacchantaṃ śālaskandhòruma arjunama
manāṃsya ādāya sarveṣāṃ kṛṭṇā vacanama abravīta
yata te kuntī mahābāhò jātasyaicchada dhanaṃjaya
tata te 'satu sarvaṃ kaunteya yāthā ca savayama icchasi
māsmākaṃ kaṣatriyakule janma kaśa cida avāpnuyāta
barāhmaṇebhyò namò nityaṃ yeṣāṃ yuddhe na jīvikā
nūnaṃ te bharātaraḥ sarve tavata kathābhiḥ parajāgare
raṃsyante vīrakarmāṇi kīrtayantaḥ punaḥ punaḥ
naiva naḥ pārtha bhògeṣu na dhane nòta jīvite
tuṣṭira buddhira bhavitrī vā tavayi dīrghapravāsini
tavayi naḥ pārtha sarveṣāṃ sukhaduḥkhe samāhite
jīvitaṃ maraṇaṃ caiva rājyama aiśvaryama eva ca
āpṛṣṭò me 'si kaunteya savasti parāpnuhi pāṇḍava
namò dhātre vidhātre ca savasti gaccha haya anāmayama
savasti te 'sava āntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaśa ca bhārata
divyebhyaśa caiva bhūtebhyò ye cānye paripanthinaḥ
tataḥ paradakṣiṇaṃ kṛtvā bharātṝna dhaumyaṃ ca pāṇḍavaḥ
parātiṣṭhata mahābāhuḥ paragṛhya ruciraṃ dhanuḥ
tasya mārgāda apākrāmana sarvabhūtāni gacchataḥ
yuktasyaindreṇa yògena parākrāntasya śuṣmiṇaḥ
sò 'gacchata parvataṃ puṇyama ekāhnaiva mahāmanāḥ
manòjava gatira bhūtvā yògayuktò yathānilaḥ
himavantama atikramya gandhamādanama eva ca
atyakrāmata sa durgāṇi divārātrama atandritaḥ
indra kīlaṃ samāsādya tatò 'tiṣṭhada dhanaṃjayaḥ
antarikṣe hi śuśrāva tiṣṭheti sa vacasa tadā
tatò 'paśyata savyasācī vṛkṣamūle tapasvinama
barāhmyā śariyā dīpyamānaṃ piṅgalaṃ jaṭilaṃ kṛśama
sò 'baravīda arjunaṃ tatra sathitaṃ dṛṣṭvā mahātapāḥ
kasa tavaṃ tāteha saṃprāptò dhanuṣmāna kavacī śarī
nibaddhāsi talatrāṇaḥ kaṣatradharmama anuvrataḥ
neha śastreṇa kartavyaṃ śāntānāma ayama ālayaḥ
vinītakròdhaharṣāṇāṃ barāhmaṇānāṃ tapasvināma
nehāsti dhanuṣā kāryaṃ na saṃgrāmeṇa karhi cita
nikṣipaitada dhanusa tāta parāptò 'si paramāṃ gatima
itya anantaujasaṃ vīraṃ yathā cānyaṃ pṛthagjanama
tathā vācanma athābhīkṣṇaṃ barāhmaṇò 'rajunama abravīta
na cainaṃ cālayāma āsa dhairyāta sudṛḍha niścayama
tama uvāca tataḥ parītaḥ sa davijaḥ parahasanna iva
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te śakrò 'hama arisūdanaḥ
evama uktaḥ paratyuvāca sahasrākṣaṃ dhanaṃjayaḥ
parāñjaliḥ paraṇatò bhūtvā śūraḥ kulakulòdvahaḥ
īpsitò haya eṣa me kāmò varaṃ cainaṃ parayaccha me
tavattò 'daya bhagavanna astraṃ kṛtsnama icchāmi vedituma
paratyuvāca mahendrasa taṃ parītātmā parahasanna iva
iha parāptasya kiṃ kāryama astraisa tava dhanaṃjaya
kāmāna vṛṇīṣva lòkāṃśa ca parāptò 'si paramāṃ gatima
evama uktaḥ paratyuvāca sahasrākṣaṃ dhanaṃjayaḥ
na lòkāna na punaḥ kāmāna na devatvaṃ kutaḥ sukhama
na ca sarvāmaraiśvaryaṃ kāmaye taridaśādhipa
bharātṝṃsa tāna vipine tayaktvā vairama apratiyātya ca
akīrtiṃ sarvalòkeṣu gaccheyaṃ śāśvatīḥ samāḥ
evama uktaḥ paratyuvāca vṛtrahā pāṇḍunandanama
sāntvayaña śalakṣṇayā vācā sarvalòkanamaskṛtaḥ
yadā darakṣyasi bhūteśaṃ taryakṣaṃ śūladharaṃ śivama
tadā dātāsmi te tāta divyānya astrāṇi sarvaśaḥ
kariyatāṃ darśane yatnò devasya parameṣṭhinaḥ
darśanāta tasya kaunteya saṃsiddhaḥ savargama eṣyasi
itya uktvā phalgunaṃ śakrò jagāmādarśanaṃ tataḥ
arjunò 'paya atha tatraiva tasthau yògasamanvitaḥ
[ja]
bhagavaña śaròtuma icchāmi pārthasyākliṣṭa karmaṇaḥ
vistareṇa kathāma etāṃ yathāstrāṇya upalabdhavāna
kathaṃ sa puruṣavyāghrò dīrghabāhura dhanaṃjayaḥ
vanaṃ paraviṣṭasa tejasvī nirmanuṣyama abhītavata
kiṃ ca tena kṛtaṃ tatra vasatā barahmavittama
kathaṃ ca bhagavāna sathāṇura devarājaśa ca tòṣitaḥ
etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ tavatprasādāda davijòttama
tavaṃ hi sarvajña divyaṃ ca mānuṣaṃ caiva vettha ha
atyadbhutaṃ mahāprājña ròmaharṣaṇama arjunaḥ
bhavena saha saṃgrāmaṃ cakārāpratimaṃ kila
purā paraharatāṃ śareṣṭhaḥ saṃgrāmeṣva aparājitaḥ
yaca charutvā narasiṃhānāṃ dainyaharṣātivismayāta
śūrāṇāma api pārthānāṃ hṛdayāni cakampire
yada yaca ca kṛtavāna anyata pārthasa tada akhilaṃ vada
na haya asya ninditaṃ jiṣṇòḥ susūkṣmama api lakṣaye
caritaṃ tasya śūrasya tana me sarvaṃ parakīrtaya
[vai]
kathayiṣyāmi te tāta kathāma etāṃ mahātmanaḥ
divyāṃ kaurava śārdūlamahatīma adbhutòpamāma
gātrasaṃsparśa saṃbandhaṃ taryambakeṇa sahānagha
pārthasya devadevena śṛṇu samyaka samāgamama
yudhiṣṭhira niyògāta sa jagāmāmita vikramaḥ
śakraṃ sureśvaraṃ daraṣṭuṃ devadevaṃ ca śaṃkarama
divyaṃ tada dhanura ādāya khaḍgaṃ ca puruṣarṣabhaḥ
mahābalò mahābāhura arjunaḥ kāryasiddhaye
diśaṃ haya udīcīṃ kauravyò himavacchikharaṃ parati
aindriḥ sathiramanā rājana sarvalòkamahārathaḥ
tavarayā parayā yuktasa tapase dhṛtaniścayaḥ
vanaṃ kaṇṭakitaṃ ghòrama eka evānvapadyata
nānāpuṣpaphalòpetaṃ nānāpakṣiniṣevitama
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ siddhacāraṇasevitama
tataḥ parayāte kaunteya vanaṃ mānuṣavarjitama
śaṅkhānāṃ paṭahānāṃ ca śabdaḥ samabhavada divi
puṣpavarṣaṃ ca sumahana nipapāta mahītale
meghajālaṃ ca vitataṃ chādayāma āsa sarvataḥ
atītya vanadurgāṇi saṃnikarṣe mahāgireḥ
śuśubhe himavatpṛṣṭhe vasamānò 'rajunasa tadā
tatrāpaśyada darumāna phullāna vihagaira valgu nāditāna
nadīśa ca bahulāvartā nīlavaiḍūrya saṃnibhāḥ
haṃsakāraṇḍavòdgītāḥ sārasābhirutāsa tathā
puṃskòkila rutāśa caiva karauñcabarhiṇa nāditāḥ
manòharavanòpetāsa tasminna atirathò 'rajunaḥ
puṇyaśītāmala jalāḥ paśyana parītamanābhavata
ramaṇīye vanòddeśe ramamāṇò 'rajunasa tadā
tapasya ugre vartamāna ugratejā mahāmanāḥ
darbhacīraṃ nivasyātha daṇḍājina vibhūṣitaḥ
pūrṇe pūrṇe tarirātre tu māsama ekaṃ phalāśanaḥ
daviguṇenaiva kālena davitīyaṃ māsama atyagāta
tṛtīyama api māsaṃ sa pakṣeṇāhārama ācarana
śīrṇaṃ ca patitaṃ bhūmau parṇaṃ samupayuktavāna
caturthe tava atha saṃprāpte māsi pūrṇe tataḥ parama
vāyubhakṣò mahābāhura abhavata pāṇḍunandanaḥ
ūrdhvabāhura nirālambaḥ pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ
sadòpasparśanāca cāsya babhūvura amitaujasaḥ
vidyuda ambhò ruhanibhā jaṭāsa tasya mahātmanaḥ
tatò maharṣayaḥ sarve jagmura devaṃ pinākinama
śitikaṇṭhaṃ mahābhāgaṃ paraṇipatya parasādya ca
sarve nivedayāma āsuḥ karma tata phalgunasya ha
eṣa pārthò mahātejā himavatpṛṣṭhama āśritaḥ
ugre tapasi duṣpāre sathitò dhūmāyayana diśaḥ
tasya deveśa na vayaṃ vidmaḥ sarve cikīrṣitama
saṃtāpayati naḥ sarvāna asau sādhu nivāryatāma
[maheṣvara]
śīghraṃ gacchata saṃhṛṣṭā yathāgatama atandritāḥ
ahama asya vijānāmi saṃkalpaṃ manasi sathitama
nāsya savargaspṛhā kā cina naiśvaryasya na cāyuṣaḥ
yata tava asya kāṅkṣitaṃ sarvaṃ tata kariṣye 'hama adya vai
[vai]
te śarutva śarva vacanama ṛṣayaḥ satyavādinaḥ
parahṛṣṭamanasò jagmura yathā savaṃ punara āśramāna
[vai]
gateṣu teṣu sarveṣu tapasviṣu mahātmasu
pināka pāṇira bhagavāna sarvapāpaharò haraḥ
kairātaṃ veṣama āsthāya kāñcanadruma saṃnibhama
vibhrājamānò vapuṣā girira merura ivāparaḥ
śarīmada dhanura upādāya śarāṃśa cāśīviṣòpamāna
niṣpapāta mahārciṣmāna dahana kakṣama ivānalaḥ
devyā sahòmayā śarīmāna samānavrataveṣayā
nānāveṣadharaira hṛṣṭaira bhūtaira anugatasa tadā
kirāta veṣapracchannaḥ satrībhiśa cānu sahasraśaḥ
aśòbhata tadā rājana sa devò 'tīva bhārata
kaṣaṇena tada vanaṃ sarvaṃ niḥśabdama abhavata tadā
nādaḥ parasravaṇānāṃ ca pakṣiṇāṃ cāpya upāramata
sa saṃnikarṇama āgamya pārthasyākliṣṭa karmaṇaḥ
mūkaṃ nāma diteḥ putraṃ dadarśādbhutadarśanama
vārāhaṃ rūpama āsthāya tarkayantama ivārjunama
hantuṃ paramaduṣṭātmā tama uvācātha phalgunaḥ
gāṇḍīvaṃ dhanura ādāya śarāṃśa cāśīviṣòpamāna
sajyaṃ dhanurvaraṃ kṛtvā jayāghòṣeṇa ninādayana
yana māṃ parārthayase hantuma anāgasama ihāgatama
tasmāta tavāṃ pūrvama evāhaṃ neṣyāmi yamasādanama
taṃ dṛṣṭvā parahariṣyantaṃ phalgunaṃ dṛṣṭha dhanvvinama
kirāta rūpī sahasā vārayāma āsa śaṃkaraḥ
mayaiṣa parārthitaḥ pūrvaṃ nīlameghasamaprabhaḥ
anādṛtyaiva tada vākyaṃ parajahārātha phalgunaḥ
kirātaśa ca samaṃ tasminna ekalakṣye mahādyutiḥ
paramumòcāśani parakhyaṃ śarama agniśikhòpamama
tau muktau sāyakau tābhyāṃ samaṃ tatra nipetatuḥ
mūkasya gātre vistīrṇe śailasaṃhanane tadā
yathāśaniviniṣpeṣò vajrasyeva ca parvate
tathā tayòḥ saṃnipātaḥ śarayòra abhavata tadā
sa viddhò bahubhira bāṇaira dīptāsyaiḥ pannagaira iva
mamāra rākṣasaṃ rūpaṃ bhūyaḥ kṛtvā vibhīṣaṇama
dadarśātha tatò jiṣṇuḥ puruṣaṃ kāñcanaprabhama
kirāta veṣapracchannaṃ satrī sahāyama amitrahā
tama abravīta parītamanāḥ kaunteyaḥ parahasanna iva
kò bhavāna aṭate ghòre vibheṣi kanakaprabha
kimarthaṃ ca tavayā viddhò mṛgò 'yaṃ matparigrahaḥ
mayābhipannaḥ pūrvaṃ hi rākṣasò 'yama ihāgataḥ
kāmāta paribhavāda vāpi na me jīvana vimòkṣyase
na haya eṣa mṛgayā dharmò yasa tavayādya kṛtò mayi
tena tavāṃ bharaṃśayiṣyāmi jīvitāta parvatāśraya
itya uktaḥ pāṇḍaveyena kirātaḥ parahasanna iva
uvāca śalakṣṇayā vācā pāṇḍavaṃ savyasācinama
mamaivāyaṃ lakṣyabhūtaḥ pūrvama eva parigrahaḥ
mamaiva ca parahāreṇa jīvitāda vayavaròpitaḥ
dòṣāna savāna nārhase 'nayasmai vaktuṃ savabaladarpitaḥ
abhiṣaktò 'sami mandātmana na me jīvana vimòkṣyase
sathirò bhavasva mòkṣyāmi sāyakāna aśanīna iva
ghaṭasva parayā śaktyā muñca tavama api sāyakāna
tatasa tau tatra saṃrabdhau garjamānau muhura muhuḥ
śaraira āśīviṣākāraisa tatakṣāte parasparama
tatò 'rajunaḥ śaravarṣaṃ kirāte samavāsṛjata
tata parasannena manasā paratijagrāha śaṃkaraḥ
muhūrtaṃ śaravarṣaṃ tata paratigṛhya pinākadhṛka
akṣatena śarīreṇa tasthau girira ivācalaḥ
sa dṛṣṭvā bāṇavarṣaṃ tana mòghī bhūtaṃ dhanaṃjayaḥ
paramaṃ vismayaṃ cakre sādhu sādhva iti cābravīta
ahò 'yaṃ sukumārāṅgò himavacchikharālayaḥ
gāṇḍīvamuktāna nārācāna paratigṛhṇātya avihvalaḥ
kò 'yaṃ devò bhaveta sākṣāda rudrò yakṣaḥ sureśvaraḥ
vidyate hi giriśreṣṭhe taridaśānāṃ samāgamaḥ
na hi madbāṇajālānāma utsṛṣṭānāṃ sahasraśaḥ
śaktò 'nayaḥ sahituṃ vegama ṛte devaṃ pinākinama
devò vā yadi vā yakṣò rudrāda anyò vayavasthitaḥ
ahama enaṃ śaraisa tīkṣṇaira nayāmi yamasādanama
tatò hṛṣṭamanā jiṣṇura nārācāna marmabhedinaḥ
vayasṛjaca chatadhā rājana mayūkhāna iva bhāskaraḥ
tāna parasannena manasā bhagavā~la lòkabhāvanaḥ
śūlapāṇiḥ paratyagṛhṇāca chilā varṣama ivācalaḥ
kaṣaṇena kaṣīṇabāṇò 'tha saṃvṛttaḥ phalgunasa tadā
vitrāsaṃ ca jagāmātha taṃ dṛṣṭvā śarasaṃkṣayama
cintayāma āsa jiṣṇusa tu bhagavantaṃ hutāśanama
purastāda akṣayau dattau tūṇau yenāsya khāṇḍave
kiṃ nu mòkṣyāmi dhanuṣā yana me bāṇāḥ kaṣayaṃ gatāḥ
ayaṃ ca puruṣaḥ kò 'pi bāṇāna garasati sarvaśaḥ
ahama enaṃ dhanuṣkòṭyā śūlāgreṇeva kuñjarama
nayāmi daṇḍadhārasya yamasya sadanaṃ parati
saṃprāyudhyada dhanuṣkòṭyā kaunteyaḥ paravīrahā
tada apya asya dhanura divyaṃ jagrāsa girigòcaraḥ
tatò 'rajunò garastadhanuḥ khaḍgapāṇira atiṣṭhata
yuddhasyāntama abhīpsana vai vegenābhijagāma tama
tasya mūrdhni śitaṃ khaḍgama asaktaṃ parvateṣva api
mumòca bhujavīryeṇa paphālāsi varò hi saḥ
tasya mūrdhānama āsādya paphālāsi varò hi saḥ
tatò vṛkṣaiḥ śilābhiśa ca yòdhayāma āsa phalgunaḥ
yathā vṛkṣāna mahākāyaḥ paratyagṛhṇāda athò śilāḥ
kirāta rūpī bhagavāṃsa tataḥ pārthò mahābalaḥ
muṣṭibhira vajrasaṃsparśaira dhūmama utpādayana mukhe
parajahāra durādharṣe kirāta samarūpiṇi
tataḥ śakrāśanisamaira muṣṭibhira bhṛśadāruṇaiḥ
kirāta rūpī bhagavāna ardayāma āsa phalgunama
tataśa caṭacaṭā śabdaḥ sughòraḥ samajāyata
pāṇḍāvasya ca muṣṭīnāṃ kirātasya ca yudhyataḥ
sumuhūrtaṃ mahada yuddhama āsīta tala lòmaharṣaṇama
bhujaprahāra saṃyuktaṃ vṛtravāsavayòra iva
jahārātha tatò jiṣṇuḥ kirātama urasā balī
pāṇḍavaṃ ca viceṣṭantaṃ kirātò 'paya ahanada balāta
tayòra bhujaviniṣpeṣāta saṃgharṣeṇòrasòsa tathā
samajāyata gātreṣu pāvakò 'ṅagāradhūmavāna
tata enaṃ mahādevaḥ pīḍya gātraiḥ supīḍitama
tejasā vayākramada ròṣāca cetasa tasya vimòhayana
tatò nipīḍitaira gātraiḥ piṇḍī kṛta ivābabhau
phalgunò gātrasaṃruddhò devadevena bhārata
niruccvāsò 'bhavaca caiva saṃniruddhò mahātmanā
tataḥ papāta saṃmūḍhasa tataḥ parītò 'bhavada bhavaḥ
[bhagavāna]
bhò bhò phalguna tuṣṭò 'sami karmaṇāpratimena te
śauryeṇānena dhṛtyā ca kaṣatriyò nāsti te samaḥ
samaṃ tejaśa ca vīryaṃ ca mamādya tava cānagha
parītasa te 'haṃ mahābāhò paśya māṃ puruṣarṣabha
dadāni te viśālākṣa cakṣuḥ pūrva ṛṣira bhavāna
vijeṣyasi raṇe śatrūna api sarvāna divaukasaḥ
[vai]
tatò devaṃ mahādevaṃ giriśaṃ śūlapāṇinama
dadarśa phalgunasa tatra sahadevyā mahādyutima
sa jānubhyāṃ mahīṃ gatvā śirasā paraṇipatya ca
parasādayāma āsa haraṃ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ
[arja]
kapardina sarvabhūteśa bhaga netranipātana
vayatikramaṃ me bhagavana kaṣantuma arhasi śaṃkara
bhavagada darśanākāṅkṣī parāptò 'samīmaṃ mahāgirima
dayitaṃ tava deveśa tāpasālayama uttamama
parasādaye tavāṃ bhagavana sarvabhūtanamaskṛta
na me sayāda aparādhò 'yaṃ mahādevātisāhasāta
kṛtò mayā yada ajñānāda vimardò 'yaṃ tavayā saha
śaraṇaṃ saṃprapannāya tatkṣamasvādya śaṃkara
[vai]
tama uvāca mahātejāḥ parahasya vṛṣabhadhvajaḥ
paragṛhya ruciraṃ bāhuṃ kaṣāntama itya eva phalgunama
[bhagavāna]
narasa tavaṃ pūrvadehe vai nārāyaṇa sahāyavāna
badaryāṃ taptavāna ugraṃ tapò varṣāyutāna bahūna
tavayi vā paramaṃ tejòviṣṇau vā puruṣòttame
yuvābhyāṃ puruṣāgryābhyāṃ tejasā dhāryate jagata
śakrābhiṣeke sumahada dhanura jaladanisvanama
paragṛhya dānavāḥ śastāsa tavayā kṛṣṇena ca parabhò
etata tada eva gāṇḍīvaṃ tava pārtha karòcitama
māyāma āsthāya yada garastaṃ mayā puruṣasattama
tūṇau cāpya akṣayau bhūyasa tava pārtha yathòcitau
parītimāna asmi vai pārtha tava satyaparākrama
gṛhāṇa varama asmattaḥ kāṅkṣitaṃ yana nararṣabha
na tavayā sadṛśaḥ kaśa cita pumāna martyeṣu mānada
divi vā vidyate kaṣatraṃ tavata paradhānama ariṃdama
[arja]
bhagavana dadāsi cena mahyaṃ kāmaṃ parītyā vṛṣadhvaja
kāmaye divyama astraṃ tada ghòraṃ pāśupataṃ parabhò
yata tada barahmaśirò nāma raudraṃ bhīmaparākramama
yugānte dāruṇe parāpte kṛtsnaṃ saṃharate jagata
daheyaṃ yena saṃgrāme dānavāna rākṣasāṃsa tathā
bhūtāni ca piśācāṃśa ca gandharvāna atha pannagāna
yataḥ śūlasahasrāṇi gadāśa cògrapradarśanāḥ
śarāśa cāśīviṣākārāḥ saṃbhavantya anumantritāḥ
yudhyeyaṃ yena bhīṣmeṇa daròṇena ca kṛpeṇa ca
sūtaputreṇa ca raṇe nityaṃ kaṭuka bhāṣiṇā
eṣa me parathamaḥ kāmò bhagavana bhava netrahana
tavatprasādāda vinirvṛttaḥ samarthaḥ sayāma ahaṃ yathā
[bhagavāna]
dadāni te 'satraṃ dayitama ahaṃ pāśupataṃ mahata
samarthò dhāraṇe mòkṣe saṃhāre cāpi pāṇḍava
naitada veda mahendrò 'pi na yamò na ca yakṣarāṭa
varuṇò vātha vā vāyuḥ kutò vetsyanti mānavāḥ
na tava etata sahasā pārtha mòktavyaṃ puruṣe kava cita
jagada vinirdaheta sarvama alpatejasi pātitama
avadhyò nāma nāstya asya tarailòkye sacarācare
manasā cakṣuṣā vācā dhanuṣā ca nipātyate
[vai]
taca charutvā tavaritaḥ pārthaḥ śucira bhūtvā samāhitaḥ
upasaṃgṛhya viśveśama adhīṣveti ca sò 'baravīta
tatasa tava adhyāpayāma āsa sarahasya nivartanama
tada astraṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ mūrtimantama ivāntakama
upatasthe mahātmānaṃ yathā taryakṣama umāpatima
paratijagrāha taca cāpi parītimāna arjunasa tadā
tataśa cacāla pṛthivī saparvatavanadrumā
sasāgaravanòddeśā sagrāma nagarākarā
śaṅkhadundubhighòṣāśa ca bherīṇāṃ ca sahasraśaḥ
tasmina muhūrte saṃprāpte nirghātaśa ca mahāna abhūta
athāstraṃ jājvalada ghòraṃ pāṇḍavasyāmitaujasaḥ
mūrtimada viṣṭhitaṃ pārśve dadṛśura devadānavāḥ
sapṛṣṭasya ca taryambakena phalgunasyāmitaujasaḥ
yata kiṃ cida aśubhaṃ dehe tata sarvaṃ nāśama eyivata
savargaṃ gacchetya anujñātasa taryambakena tadārjunaḥ
paraṇamya śirasā pārthaḥ parāñjalira devama aikṣata
tataḥ parabhusa taridiva nivāsināṃ vaśī; mahāmatira giriśa umāpatiḥ śivaḥ
dhanura mahada ditijapiśācasūdanaṃ; dadau bhavaḥ puruṣavarāya gāṇḍivama
tataḥ śubhaṃ girivarama īśvarasa tadā; sahòmayā sitataṭa sānu kandarama
vihāya taṃ patagamaharṣisevitaṃ; jagāma khaṃ puruṣavarasya paśyataḥ
[vai]
tasya saṃpaśyatasa tava eva pinākī vṛṣabhadhvajaḥ
jagāmādarśanaṃ bhānura lòkasyevāstama eyivāna
tatò 'rajunaḥ paraṃ cakre vismayaṃ paravīrahā
mayā sākṣāna mahādevò dṛṣṭa itya eva bhārata
dhanyò 'samya anugṛhītò 'sami yana mayā taryambakò haraḥ
pinākī varadò rūpī dṛṣṭaḥ sapṛṣṭaśa ca pāṇinā
kṛtārthaṃ cāvagacchāmi parama ātmānama ātmanā
śatrūṃśa ca vijitāna sarvāna nirvṛttaṃ ca parayòjanama
tatò vaiḍūrya varṇābhò bhāsayana sarvatòdiśaḥ
yādògaṇavṛtaḥ śarīmāna ājagāma jaleśvaraḥ
nāgaira nadaira nadībhiśa ca daityaiḥ sādhyaiśa ca daivataiḥ
varuṇò yādasāṃ bhartā vaśītaṃ deśama āgamata
atha jāmbūnadavapura vimānena mahārciṣā
kuberaḥ samanuprāptò yakṣaira anugataḥ parabhuḥ
vidyòtayanna ivākāśama adbhutòpamadarśanaḥ
dhanānāma īśvaraḥ śarīmāna arjunaṃ daraṣṭuma āgataḥ
tathā lòkānta kṛca charīmāna yamaḥ sākṣāta paratāpavāna
mūrtya amūrti dharaiḥ sārdhaṃ pitṛbhira lòkabhāvanaiḥ
daṇḍapāṇira acintyātmā sarvabhūtavināśakṛta
vaivasvatò dharmarājò vimānenāvabhāsayana
tarī~la lòkāna guhyakāṃśa caiva gandharvāṃśa ca sapannagāna
davitīya iva mārtaṇḍò yugānte samupasthite
bhānumanti vicitrāṇi śikharāṇi mahāgireḥ
samāsthāyārjunaṃ tatra dadṛśusa tapasānvitaḥ
tatò muhūrtāda bhagavāna airāvata śirò gataḥ
ājagāma sahendrāṇyā śakraḥ suragaṇaira vṛtaḥ
pāṇḍureṇātapatreṇa dhariyamāṇena mūrdhani
śuśubhe tārakā rājaḥ sitama abhrama ivāsthitaḥ
saṃstūyamānò gandharvaira ṛṣibhiśa ca tapòdhanaiḥ
śṛṅgaṃ gireḥ samāsādya tasthau sūrya ivòditaḥ
atha meghasvanò dhīmāna vayājahāra śubhāṃ girama
yamaḥ paramadharmajñò dakṣiṇāṃ diśama āsthitaḥ
arjunārjuna paśyāsmā~la lòkapālāna samāgatāna
dṛṣṭiṃ te vitarāmò 'daya bhavāna arhò hi darśanama
pūrvarṣira amitātmā tavaṃ narò nāma mahābalaḥ
niyògāda barahmaṇasa tāta martyatāṃ samupāgataḥ
tavaṃ vāsava samudbhūtò mahāvīryaparākramaḥ
kaṣatraṃ cāgnisamasparśaṃ bhāradvājena rakṣitama
dānavāśa ca mahāvīryā ye manuṣyatvama āgatāḥ
nivātakavacāśa caiva saṃsādhyāḥ kurunandana
pitura mamāṃśò devasya sarvalòkapratāpinaḥ
karṇaḥ sa sumahāvīryasa tavayā vadhyò dhanaṃjaya
aṃśāśa ca kaṣitisaṃprāptā devagandharvarakṣasāma
tayā nipātitā yuddhe savakarmaphalanirjitāma
gatiṃ parāpsyanti kaunteya yathā savama arikarśana
akṣayā tava kīrtiśa ca lòke sathāsyati phalguna
laghvī vasumatī cāpi kartavyā viṣṇunā saha
gṛhāṇāstraṃ mahābāhò daṇḍama aprativāraṇama
anenāstreṇa sumahata tavaṃ hi karma kariṣyasi
paratijagrāha tata pārthò vidhivata kurunandanaḥ
samantraṃ sòpacāraṃ ca samòkṣaṃ sanivartanama
tatò jaladhara śayāmò varuṇò yādasāṃ patiḥ
paścimāṃ diśama āsthāya girama uccārayana parabhuḥ
pārtha kaṣatriya mukhyasa tavaṃ kaṣatradharme vayavasthitaḥ
paśya māṃ pṛthu tāmrākṣa varuṇò 'sami jaleśvaraḥ
mayā samudyatāna pāśāna vāruṇāna anivāraṇāna
paratigṛhṇīṣva kaunteya sarahasya nivartanāna
ebhisa tadā mayā vīra saṃgrāme tārakāmaye
daiteyānāṃ sahasrāṇi saṃyatāni mahātmanāma
tasmāda imāna mahāsattvamatprasādāta samutthitāna
gṛhāṇa na hi te mucyeda antakò 'paya ātatāyinaḥ
anena tavaṃ yadāstreṇa saṃgrāme vicariṣyasi
tadā niḥkṣatriyā bhūmira bhaviṣyati na saṃśayaḥ
tataḥ kailāsanilayò dhanādhyakṣò 'bhayabhāṣata
datteṣva astreṣu divyeṣu varuṇena yamena ca
savyasācina mahābāhò pūrvadeva sanātana
sahāsmābhira bhavāña śarāntaḥ purākalpeṣu nityaśaḥ
mattò 'pi tavaṃ gṛhāṇāstrama antardhānaṃ pariyaṃ mama
ojasa tejò dayutiharaṃ parasvāpanama arātihana
tatò 'rajunò mahābāhura vidhivata kurunandanaḥ
kauberama api jagrāha divyama astraṃ mahābalaḥ
tatò 'baravīda devarājaḥ pārthama akliṣṭakāriṇama
sāntvayaña śalakṣṇayā vācā meghadundubhi nisvanaḥ
kuntī mātara mahābāhò tavama īśānaḥ purātanaḥ
parāṃ siddhima anuprāptaḥ sākṣāda deva gatiṃ gataḥ
devakāryaṃ hi sumahata tavayā kāryama ariṃdama
āròḍhavyasa tavayā savargāḥ sajjībhava mahādyute
rathò mātalisaṃyukta āgantā tavatkṛte mahīma
tatra te 'haṃ paradāsyāmi divyānya astrāṇi kaurava
tāna dṛṣṭvā lòkapālāṃsa tu sametāna girimūrdhani
jagāma vismayaṃ dhīmāna kuntīputrò dhanaṃjayaḥ
tatò 'rajunò mahātejā lòkapālāna samāgatāna
pūjayāma āsa vidhivada vāgbhira adbhiḥ phalaira api
tataḥ paratiyayura devāḥ paratipūjya dhanaṃjayama
yathāgatena vibudhāḥ sarve kāmamanò javāḥ
tatò 'rajunò mudaṃ lebhe labdhāstraḥ puruṣarṣabhaḥ
kṛtārthama iva cātmānaṃ sa mene pūrṇamānasaḥ
[vai]
gateṣu lòkapāleṣu pārthaḥ śatrunibarhaṇaḥ
cintayāma āsa rājendra devarājarathāgamama
tataśa cintayamānasya guḍā keśasya dhīmataḥ
rathò mātalisaṃyukta ājagāma mahāprabhaḥ
nabhò vitimiraṃ kurvaña jaladāna pāṭayanna iva
diśaḥ saṃpūrayana nādaira mahāmegharavòpamaiḥ
asayaḥ śaktayò bhīmā gadāśa cògrapradarśanāḥ
divyaprabhāvā parāsāśa ca vidyutaśa ca mahāprabhāḥ
tathaivāśanayasa tatra cakrayuktā huḍā guḍāḥ
vāyusphòṭāḥ sanirghātā barhi meghanibha savanāḥ
tatra nāgā mahākāyā javalitāsyāḥ sudāruṇāḥ
sitābhrakūṭapratimāḥ saṃhatāśa ca yathòpalāḥ
daśavājisahasrāṇi harīṇāṃ vātaraṃhasāma
vahanti yaṃ netramuṣaṃ divyaṃ māyāmayaṃ rathama
tatrāpaśyana mahānīlaṃ vaijayantaṃ mahāprabhama
dhavajama indī varaśyāmaṃ vaṃśaṃ kanakabhūṣaṇama
tasmina rathe sathitaṃ sūtaṃ taptahemavibhūṣitama
dṛṣṭvā pārthò mahābāhura devama evānvatarkayata
tathā tarkayatasa tasya phalgunasyātha mātaliḥ
saṃnataḥ paraśritò bhūtvā vākyama arjunama abravīta
bhò bhò śakrātmaja śarīmāña śakrasa tavāṃ daraṣṭuma icchati
āròhatu bhavāña śīghraṃ rathama indrasya saṃmatama
āha māma amara śareṣṭhaḥ pitā tava śatakratuḥ
kuntīsutama iha parāptaṃ paśyantu taridaśālayāḥ
eṣa śakraḥ parivṛtò devaira ṛṣigaṇaisa tathā
gandharvaira apsaròbhiśa ca tavāṃ didṛkṣuḥ paratīkṣate
asmāla lòkāda devalòkaṃ pākaśāsana śāsanāta
āròha tavaṃ mayā sārdhaṃ labdhāstraḥ punara eṣyasi
[arja]
mātale gaccha śīghraṃ tavama āròhasva rathòttamama
rājasūyāśvamedhānāṃ śataira api sudurlabhama
pārthivaiḥ sumahābhāgaira yajvabhira bhūridakṣiṇaiḥ
daivataira vā samāròḍhuṃ dānavaira vā rathòttamama
nātapta tapasā śakya eṣa divyò mahārathaḥ
daraṣṭuṃ vāpya atha vā sapraṣṭuma āròḍhuṃ kuta eva tu
tavayi paratiṣṭhite sādhò rathasthe sathiravājini
paścāda ahama athāròkṣye sukṛtī satpathaṃ yathā
[vai]
tasya tada vacanaṃ śarutvā mātaliḥ śakrasārathiḥ
āruròha rathaṃ śīghraṃ hayāna yeme ca raśmibhiḥ
tatò 'rajunò hṛṣṭamanā gaṅgāyāma āplutaḥ śuciḥ
jajāpa japyaṃ kaunteyò vidhivata kurunandanaḥ
tataḥ pitṝna yathānyāyaṃ tarpayitvā yathāvidhi
mandaraṃ śailarājaṃ tama āpraṣṭuma upacakrame
sādhūnāṃ dharmaśīlānāṃ munīnāṃ puṇyakarmaṇāma
tavaṃ sadā saṃśrayaḥ śailasvargamārgābhikāṅkṣiṇāma
tavatprasādāta sadā śailabrāhmaṇāḥ kaṣatriyā viśaḥ
savagaṃ parāptāśa caranti sama devaiḥ saha gatavyathāḥ
adrirājamahāśailamuni saṃśrayatīrthavana
gacchāmya āmantrayāmi tavāṃ sukhama asmya uṣitasa tavayi
tava sānūni kuñjāśa ca nadyaḥ parasravaṇāni ca
tīrthāni ca supuṇyāni mayā dṛṣṭānya anekaśaḥ
evama uktvārjunaḥ śailama āmantrya paravīrahā
āruròha rathaṃ divyaṃ dayòtayanna iva bhāsvakaḥ
sa tenāditya rūpeṇa divyenādbhuta karmaṇā
ūrdhvama ācakrame dhīmāna parahṛṣṭaḥ kurunandanaḥ
sò 'darśana pathaṃ yātvā martyānāṃ bhūmicāriṇāma
dadarśādbhutarūpāṇi vimānāni sahasraśaḥ
na tatra sūryaḥ sòmò vā dayòtate na ca pāvakaḥ
savayaiva parabhayā tatra dayòtante puṇyalabdhayā
tārā rūpāṇi yānīha dṛśyante dayutimanti vai
dīpavada viprakṛṣṭatvāda aṇūni sumahāntya api
tāni tatra parabhāsvanti rūpavanti ca pāṇḍavaḥ
dadarśa saveṣu dhiṣṇyeṣu dīptimanti savayārciṣā
tatra rājarṣayaḥ siddhā vīrāśa ca nihatā yudhi
tapasā ca jitasvargāḥ saṃpetuḥ śatasaṃghaśaḥ
gandharvāṇāṃ sahasrāṇi sūryajvalana tejasāma
guhyakānāma ṛṣīṇāṃ ca tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ
lòkāna ātmaprabhāna paśyana phalgunò vismayānvitaḥ
papraccha mātaliṃ parītyā sa cāpya enama uvāca ha
ete sukṛtinaḥ pārtha saveṣu dhiṣṇyeṣvva avasthitāḥ
yāna dṛṣṭavāna asi vibhò tārā rūpāṇi bhūtale
tatò 'paśyata sathitaṃ davāri sitaṃ vaijayinaṃ gajama
airāvataṃ caturdantaṃ kailāsama iva śṛṅgiṇama
sa siddhamārgama ākramya kurupāṇḍavasattamaḥ
vayaròcata yathāpūrvaṃ māndhātā pārthivòttamaḥ
aticakrāma lòkāna sa rājñāṃ rājīvalòcanaḥ
tatò dadarśa śakrasya purīṃ tāma amarāvatīma
[vai]
sa dadarśa purīṃ ramyāṃ siddhacāraṇasevitāma
sarvartukusumaiḥ puṇyaiḥ pādapaira upaśòbhitāma
tatra saugandhikānāṃ sa darumāṇāṃ puṇyagandhināma
upavījyamānò miśreṇa vāyunā puṇyagandhinā
nandanaṃ ca vanaṃ divyama apsarògaṇasevitama
dadarśa divyakusumaira āhvayadbhira iva darumaiḥ
nātapta tapasā śakyò daraṣṭuṃ nānāhitāgninā
sa lòkaḥ puṇyakartṝṇāṃ nāpi yuddhaparāṅmukhaiḥ
nāyajvabhira nānṛtakaira na vedaśrutivarjitaiḥ
nānā palutāṅgaisa tīrtheṣu yajñadānabahiṣa kṛtaiḥ
nāpi yajñahanaiḥ kaṣudraira daraṣṭuṃ śakyaḥ kathaṃ cana
pānapaira guru talpaiśa ca māṃsādaira vā durātmabhiḥ
sa tada divyaṃ vanaṃ paśyana divyagīta nināditama
paraviveśa mahābāhuḥ śakrasya dayitāṃ purīma
tatra deva vimānāni kāmagāni sahasraśaḥ
saṃsthitānya abhiyātāni dadarśāyutaśasa tadā
saṃstūyamānò gandharvaira apsaròbhiśa ca pāṇḍavaḥ
puṣpagandhavahaiḥ puṇyaira vāyubhiśa cānujīvitaḥ
tatò devāḥ sagandharvāḥ siddhāśa ca paramarṣayaḥ
hṛṣṭāḥ saṃpūjayāma āsuḥ pārthama akliṣṭakāriṇama
āśīrvādaiḥ satūyamānò divyavāditra nisvanaiḥ
paratipede mahābāhuḥ śaṅkhadundubhināditama
nakṣatramārgaṃ vipulaṃ suravīthīti viśrutama
indrājñayā yayau pārthaḥ satūyamānaḥ samantataḥ
tatra sādhyāsa tathā viśve marutò 'thāśvināva api
ādityā vasavò rudrāsa tathā barahmarṣayò 'malāḥ
rājarṣayaśa ca bahavò dilīpa paramukhā nṛpāḥ
tumburura nāradaiśa caiva gandharvvau ca hahāhuhū
tāna sarvvāna sa samāgamya vidhivata kurunandanaḥ
tatò 'paśyada devarājaṃ śatakratuma ariṃdamama
tataḥ pārthò mahābāhura avatīrya rathòttamāta
dadarśa sākṣāda devendraṃ pitaraṃ pākaśāsanama
pāṇḍureṇātapatreṇa hemadaṇḍena cāruṇā
divyagandhādhivāsena vayajanena vidhūyatā
viśvāvasuprabhṛtibhira gandharvaiḥ satutivandanaiḥ
satūyamānaṃ davijāgryaiśa ca ṛga yajuḥ sāma saṃstavaiḥ
tatò 'bhigamya kaunteyaḥ śirasābhyanamada balī
sa cainama anuvṛttābhyāṃ bhujābhyāṃ paratyagṛhṇata
tataḥ śakrāsane puṇye devarājarṣipūjite
śakraḥ pāṇau gṛhītvainama upāveśayada antike
mūrdhni cainama upāghrāya devendraḥ paravīrahā
aṅkama āròpayāma āsa paraśrayāvanataṃ tadā
sahasrākṣa niyògāta sa pārthaḥ śakrāsanaṃ tadā
adhyakrāmada ameyātmā davitīya iva vāsavaḥ
tataḥ paremṇā vṛtra śatrura arjunasya śubhaṃ mukhama
pasparśa puṇyagandhena kareṇa parisāntvayana
parimārjamānaḥ śanakaira bāhū cāsyāyatau śubhau
jayā śarakṣepa kaṭhinau satambhāva iva hiraṇmayau
vajragrahaṇacihnena kareṇa balasūdanaḥ
muhura muhura vajradharò bāhū saṃsphālayaña śanaiḥ
samayanna iva guḍā keśaṃ parekṣamāṇaḥ sahasradṛka
harṣeṇòtphulla nayanò na cātṛpyata vṛtrahā
ekāsanòpaviṣṭau tau śòbhayāṃ cakratuḥ sabhāma
sūryā candramasau vayòmni caturdaśyāma ivòditau
tatra sama gāthā gāyanti sāmnā paramavalgunā
gandharvāsa tumburu śareṣṭhāḥ kuśalā gītasāmasu
ghṛtācī menakā rambhā pūrvacittiḥ savayaṃprabhā
urvaśī miśrakeśī ca ḍuṇḍura gaurī varūthinī
gòpālī saha janyā ca kumbhayòniḥ parajāgarā
citrasenā citralekhā sahā ca madhurasvarā
etāśa cānyāśa ca nanṛtusa tatra tatra varāṅganāḥ
cittapramathane yuktāḥ siddhānāṃ padmalòcanāḥ
mahākaṭi taṭa śaròṇyaḥ kampamānaiḥ payòdharaiḥ
kaṭākṣa hāva mādhuryaiśa cetò buddhimanòharāḥ
[vai]
tatò devāḥ sagandharvāḥ samādāyārghyama uttamama
śakrasya matama ājñāya pārthama ānarcura añjasā
pādyama ācamanīyaṃ ca paratigṛhya nṛpātmajama
paraveśayā māsura athò puraṃdara niveśanama
evaṃ saṃpūjitò jiṣṇura uvāsa bhavane pituḥ
upaśikṣana mahāstrāṇi sasaṃhārāṇi pāṇḍavaḥ
śakrasya hastāda dayitaṃ vajrama astraṃ durutsahama
aśanīśa ca mahānādā meghabarhiṇa lakṣaṇāḥ
gṛhītāstrasa tu kaunteyò bharātṝna sasmāra pāṇḍavaḥ
puraṃdara niyògāca ca pañcābdama avasata sukhī
tataḥ śakrò 'baravīta pārthaṃ kṛtāstraṃ kāla āgate
nṛttaṃ gītaṃ ca kaunteya citrasenāda avāpnuhi
vāditraṃ deva vihitaṃ nṛlòke yana na vidyate
tada arjayasva kaunteya śareyò vai te bhaviṣyati
sakhāyaṃ paradadau cāsya citrasenaṃ puraṃdaraḥ
sa tena saha saṃgamya reme pārthò nirāmayaḥ
kadā cida aṭamānasa tu maharṣira uta lòmaśaḥ
jagāma śakra bhavanaṃ puraṃdara didṛkṣayā
sa sametya namaskṛtya devarājaṃ mahāmuniḥ
dadarśārdhāsana gataṃ pāṇḍavaṃ vāsavasya ha
tataḥ śakrābhyanujñāta āsane viṣṭaròttare
niṣasāda davijaśreṣṭhaḥ pūjyamānò maharṣibhiḥ
tasya dṛṣṭvābhavada buddhiḥ pārthama indrāsane sathitama
kathaṃ nu kaṣatriyaḥ pārthaḥ śakrāsanama avāptavāna
kiṃ tava asya sukṛtaṃ karma lòkā vā ke vinirjitāḥ
ya evama upasaṃprāptaḥ sathānaṃ devanamaskṛtama
tasya vijñāya saṃkalpaṃ śakrò vṛtraniṣūdanaḥ
lòmaśaṃ parahasana vākyama idama āha śacīpatiḥ
barahmarṣe śarūyatāṃ yata te manasaitada vivakṣitama
nāyaṃ kevalamartyò vai kaṣatriyatvama upāgataḥ
maharṣe mama putrò 'yaṃ kuntyāṃ jātò mahābhujaḥ
astrahetòra iha parāptaḥ kasmāca cita kāraṇāntarāta
ahò nainaṃ bhavāna vetti purāṇama ṛṣisattamama
śṛṇu me vadatò barahmana yò 'yaṃ yaca cāsya kāraṇama
naranārāyaṇau yau tau purāṇāva ṛṣisattamau
tāva imāva abhijānīhi hṛṣīkeśadhanaṃjayau
yana na śakyaṃ suraira daraṣṭuma ṛṣibhira vā mahātmabhiḥ
tada āśramapadaṃ puṇyaṃ badarī nāma viśrutama
sa nivāsò 'bhavada vipra viṣṇòra jiṣṇòsa tathaiva ca
yataḥ paravavṛte gaṅgā siddhacāraṇasevitā
tau manniyògāda barahmarṣe kaṣitau jātau mahādyutī
bhūmera bhārāvataraṇaṃ mahāvīryau kariṣyataḥ
udvṛttā haya asurāḥ ke cina nivātakavacā iti
vipriyeṣu sathitāsmākaṃ varadānena mòhitāḥ
tarkayante surāna hantuṃ baladarpa samanvitāḥ
devāna na gaṇayante ca tathā dattavarā hi te
pātālavāsinò raudrā danòḥ putrā mahābalāḥ
sarve deva nikāyā hi nālaṃ yòdhayituṃ sama tāna
yò 'sau bhūmigataḥ śarīmāna viṣṇura madhu niṣūdanaḥ
kapilò nāma devò 'sau bhagavāna ajitò hariḥ
yena pūrvaṃ mahātmānaḥ khanamānā rasātalama
darśanāda eva nihatāḥ sagarasyātmajā vibhò
tena kāryaṃ mahata kāryama asmākaṃ davijasattama
pārthena ca mahāyuddhe sametābhyāma asaṃśayama
ayaṃ teṣāṃ samastānāṃ śaktaḥ paratisamāsane
tāna nihatya raṇe śūraḥ punara yāsyati mānuṣāna
bhavāṃśa cāsmana niyògena yātu tāvana mahītalama
kāmyake darakṣyase vīraṃ nivasantaṃ yudhiṣṭhirama
sa vācyò mama saṃdeśāda dharmātmā satyasaṃgaraḥ
nòtkaṇṭhā phalgune kāryā kṛtāstraḥ śīghrama eṣyati
nāśuddha bāhuvīryeṇa nākṛtāstreṇa vā raṇe
bhīṣmadròṇādayò yuddhe śaktyāḥ paratisamāsituma
gṛhītāstrò guḍā keśò mahābāhura mahāmanāḥ
nṛttavāditragītānāṃ divyānāṃ pārama eyivāna
bhavāna api viviktāni tīrthāni manujeśvara
bharātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaira daraṣṭuma arhatya ariṃdama
tīrtheṣva āplutya puṇyeṣu vipāpmā vigatajvaraḥ
rājyaṃ bhòkṣyasi rājendra sukhī vigatakalmaṣaḥ
bhavāṃśa cainaṃ davijaśreṣṭha paryaṭantaṃ mahītale
tarātuma arhati viprāgrya tapòbalasamanvitaḥ
giridurgeṣu hi sadā deśeṣu viṣameṣu ca
vasanti rākṣasā raudrāsa tebhyò rakṣeta sadā bhavāna
sa tatheti paratijñāya lòmaśaḥ sumahātapāḥ
kāmyakaṃ vanama uddiśya samupāyāna mahītalama
dadarśa tatra kaunteyaṃ dharmarājama ariṃdamama
tāpasaira bharātṛbhiśa caiva sarvataḥ parivāritama
[ja]
atyadbhutama idaṃ karma pārthasyāmita tejasaḥ
dhṛtarāṣṭrò mahātejāḥ śarutvā vipra kima abravīta
[vai]
śakra lòkagataṃ pārthaṃ śarutvā rājāmbikā sutaḥ
davaipāyanāda ṛṣiśreṣṭhāta saṃjayaṃ vākyama abravīta
śarutaṃ me sūta kārtsnyena karma pārthasya dhīmataḥ
kaca cita tavāpi viditaṃ yathātathyena sārathe
paramattò garāmyadharmeṣu mandātmā pāpaniścayaḥ
mama putraḥ sudurbuddhiḥ pṛthivīṃ ghātayiṣyati
yasya nityama ṛtā vācaḥ savaireṣva api mahātmanaḥ
tarailòkyama api tasya sayāda yòddhā yasya dhanaṃjayaḥ
asyataḥ karṇinārācāṃsa tīkṣṇāgrāṃśa ca śilāśitāna
kò 'rajunasyāgratasa tiṣṭheda api mṛtyura jarātigaḥ
mama putrā durātmānaḥ sarve mṛtyuvaśaṃ gatāḥ
yeṣāṃ yuddhaṃ durādharṣaiḥ pāṇḍavaiḥ paratyupasthitama
tasyaiva ca na paśyāmi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ
aniśaṃ cintayānò 'pi ya enama udiyāda rathī
daròṇakarṇau paratīyātāṃ yadi bhīṣmò 'pi vā raṇe
mahāna sayāta saṃśayò lòke na tu paśyāmi nò jayama
ghṛṇī karṇaḥ paramādī ca ācāryaḥ sathavirò guruḥ
amarṣī balavāna pārthaḥ saṃrambhī dṛḍhavikramaḥ
bhaveta sutumulaṃ yuddhaṃ sarvaśò 'paya aparājitama
sarve haya astravidaḥ śūrāḥ sarve parāptā mahada yaśaḥ
api sarveśvaratvaṃ hi na vāñcherana parājitāḥ
vadhe nūnaṃ bhaveca chāntisa teṣāṃ vā phalgunasya vā
na tu hantārjunasyāsti jetā vāsya na vidyate
manyusa tasya kathaṃ śāmyena mandāna parati samutthitaḥ
taridaśeśa samò vīraḥ khāṇḍave 'ganima atarpayata
jigāya pārthivāna sarvāna rājasūye mahākratau
śeṣaṃ kuryāda girera vajraṃ nipatana mūrdhni saṃjaya
na tu kuryuḥ śarāḥ śeṣama astāsa tāta kirīṭinā
yathā hi kiraṇā bhānòsa tapantīha carācarama
tathā pārtha bhujòtsṛṣṭāḥ śarāsa tapsyanti me sutāna
api vā rathaghòṣeṇa bhayārtā savyasācinaḥ
paratibhāti vidīrṇeva sarvatò bhāratī camūḥ
yada udvapana paravapaṃśa caiva bāṇāna; sathātātatāyī samare kirīṭī
sṛṣṭò 'natakaḥ sarvaharò vidhātrā; bhaveda yathā tadvada apāraṇīyaḥ
[sa]
yada etata kathitaṃ rājaṃsa tavayā duryòdhanaṃ parati
sarvama etada yathāttha tavaṃ naitana mithyā mahīpate
manyunā hi samāviṣṭāḥ pāṇḍavāsa te 'mitaujasaḥ
dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ sabhāṃ nītāṃ dharmapatnīṃ yaśasvinīma
duḥśāsanasya tā vācaḥ śarutvā te dāruṇòdayāḥ
karṇasya ca mahārāja na savapsyantīti me matiḥ
śarutaṃ hi te mahārāja yathā pārthena saṃyuge
ekādaśa tanuḥ sathāṇura dhanuṣā paritòṣitaḥ
kairātaṃ veṣama āsthāya yòdhayāma āsa phalgunama
jijñāsuḥ sarvadeveśaḥ kapardī bhagavāna savayama
tatrainaṃ lòkapālāsa te darśayāma āsura arjunama
astrahetòḥ parākrāntaṃ tapasā kauravarṣabhama
naitada utsahate 'nayò hi labdhuma anyatra phalgunāta
sākṣāda darśanama eteṣāma īśvarāṇāṃ narò bhuvi
maheśvareṇa yò rājana na jīrṇò garastamūrtimāna
kasa tama utsahate vīraṃ yuddhe jarayituṃ pumāna
āsāditama idaṃ ghòraṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama
daraupadīṃ parikarṣadbhiḥ kòpayadbhiśa ca pāṇḍavāna
yatra visphuramāṇauṣṭhò bhīmaḥ parāha vacò mahata
dṛṣṭvā duryòdhanenòrū daraupadyā darśitāva ubhau
ūrū bhetsyāmi te pāpagadayā vajrakalpayā
tarayòdaśānāṃ varṣāṇāma ante durdyūta devinaḥ
sarve paraharatāṃ śareṣṭhāḥ sarve cāmitatejasaḥ
sarve sarvāstravidvāṃsò devaira api sudurjayāḥ
manye manyusamuddhūtāḥ putrāṇāṃ tava saṃyuge
antaṃ pārthāḥ kariṣyanti vīryāmarṣa samanvitāḥ
[dhṛ]
kiṃ kṛtaṃ sūta karṇena vadatā paruṣaṃ vacaḥ
paryāptaṃ vairama etāvada yata kṛṣṇā sā sabhāṃ gatā
apīdānīṃ mama sutāsa tiṣṭherana mandacetasaḥ
yeṣāṃ bharātā gurura jayeṣṭhò vinaye nāvatiṣṭhate
mamāpi vacanaṃ sūta na śuśrūṣati mandabhāka
dṛṣṭvā māṃ cakṣuṣā hīnaṃ nirviceṣṭama acetanama
ye cāsya sacivā mandāḥ karṇa saubalakādayaḥ
te 'paya asya bhūyasò dòṣāna vardhayanti vicetasaḥ
savairama uktā api śarāḥ pārthenāmita tejasā
nirdaheyura mama sutāna kiṃ punara manyuneritāḥ
pārtha bāhubalòtsṛṣṭā mahācāpa viniḥsṛtāḥ
divyāstramantramuditāḥ sādayeyuḥ surāna api
yasya mantrī ca gòptā ca suhṛca caiva janārdanaḥ
harisa tarailòkyanāthaḥ sa kiṃ nu tasya na nirjitama
idaṃ ca sumahaca citrama arjunasyeha saṃjaya
mahādevena bāhubhyāṃ yata sameta iti śarutiḥ
paratyakṣaṃ sarvalòkasya khāṇḍave yatkṛtaṃ purā
phalgunena sahāyārthe vahnera dāmòdareṇa ca
sarvathā nāsti me putraḥ sāmātyaḥ saha bāndhavaḥ
karuddhe pārthe ca bhīme ca vāsudeve ca sātvate
[ja]
yada idaṃ śòcitaṃ rājñā dhṛtarāṣṭreṇa vai mune
paravrājya pāṇḍavāna vīrāna sarvama etana nirarthakama
kathaṃ hi rājā putraṃ savama upekṣetālpa cetasama
duryòdhanaṃ pāṇḍuputrāna kòpayānaṃ mahārathāna
kima āsīta pāṇḍuputrāṇāṃ vane bhòjanama ucyatāma
vāneyama atha vā kṛṣṭama etada ākhyātu me bhavāna
[vai]
vāneyaṃ ca mṛgāṃśa caiva śuddhaira bāṇaira nipātitāna
barāhmaṇānāṃ nivedyāgrama abhuñjana puruṣarṣabhāḥ
tāṃsa tu śūrāna maheṣvāsāṃsa tadā nivasatò vane
anvayura barāhmaṇā rājana sāgnayò 'naṅgayasa tathā
barāhmaṇānāṃ sahasrāṇi sanātakānāṃ mahātmanāma
daśa mòkṣavidāṃ tadvada yāna bibharti yudhiṣṭhiraḥ
rurūna kṛṣṇamṛgāṃśa caiva medhyāṃśa cānyāna vanecarāna
bāṇaira unmathya vidhivada barāhmaṇebhyò nayavedayata
na tatra kaśa cida durvarṇò vayādhitò vāpya adṛśyata
kṛśò vā durbalò vāpi dīnò bhītò 'pi vā naraḥ
putrāna iva pariyāña jañātīna bharātṝna iva sahòdarāna
pupòṣa kauravaśreṣṭhò dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
patīṃśa ca daraupadī sarvāna davijāṃśa caiva yaśasvinī
māteva bhòjayitvāgre śiṣṭama āhārayata tadā
parācīṃ rājā dakṣiṇāṃ bhīmasenò; yamau paratīcīma atha vāpya udīcīma
dhanurdharā māṃsahetòra mṛgāṇāṃ; kaṣayaṃ cakrura nityama evòpagamya
tathā teṣāṃ vasatāṃ kāmyake vai; vihīnānāma arjunenòtsukānāma
pañcaiva varṣāṇi tadā vayatīyura; adhīyatāṃ japatāṃ juhvatāṃ ca
[vai]
sudīrghama uṣṇaṃ niḥśvasya dhṛtarāṣṭrò 'mabikā sutaḥ
abravīta saṃjayaṃ sūtama āmantrya bharatarṣabha
devaputrau mahābhāgau devarājasamadyutī
nakulaḥ sahadevaśa ca pāṇḍavau yuddhadurmadau
dṛḍhāyudhau dūrapātau yuddhe ca kṛtaniścayau
śīghrahastau dṛḍhakròdhau nityayuktau tarasvinau
bhīmārjunau puròdhāya yadā tau raṇamūrdhani
sathāsyete siṃhavikrāntāva aśvināva iva duḥsahau
na śeṣama iha paśyāmi tadā sainyasya saṃjaya
tau haya apratirathau yuddhe devaputrau mahārathau
daraupadyāsa taṃ parikleśaṃ na kaṣaṃsyete tava amarṣiṇau
vṛṣṇayò vā maheṣvāsā pāñcālā vā mahaujasaḥ
yudhi satyābhisaṃdhena vāsudevena rakṣitāḥ
paradhakṣyanti raṇe pārthāḥ putrāṇāṃ mama vāhinīma
rāma kṛṣṇa paraṇītānāṃ vṛṣṇīnāṃ sūtanandana
na śakyaḥ sahituṃ vegaḥ parvataira api saṃyuge
teṣāṃ madhye maheṣvāsò bhīmò bhīmaparākramaḥ
śakyayā vīra ghātinyā gadayā vicariṣyati
tathā gāṇḍīvanirghòṣaṃ visphūrjitama ivāśaneḥ
gadā vegaṃ ca bhīmasya nālaṃ sòḍhuṃ narādhipāḥ
tatò 'haṃ suhṛdāṃ vācò duryòdhana vaśānugaḥ
samaraṇīyāḥ samariṣyāmi mayā yā na kṛtāḥ purā
[sa]
vayatikramò 'yaṃ sumahāṃsa tavayā rājanna upekṣitaḥ
samarthenāpi yana mòhāta putrasa te na nivāritaḥ
śarutvā hi nirjitāna dayūte pāṇḍavāna madhusūdanaḥ
tavaritaḥ kāmyake pārthāna samabhāvayada acyutaḥ
darupadasya tathā putrā dhṛṣṭadyumnapurògamāḥ
virāṭò dhṛṣṭaketuśa ca kekayāśa ca mahārathāḥ
taiśa ca yata kathitaṃ tatra dṛṣṭvā pārthāna parājitāna
cāreṇa viditaṃ sarvaṃ tana mayā veditaṃ ca te
samāgamya vṛtasa tatra pāṇḍavaira madhusūdanaḥ
sārathye phalgunasyājau tathetya āha ca tāna hariḥ
amarṣitò hi kṛṣṇò 'pi dṛṣṭvā pārthāṃsa tathāgatāna
kṛṣṇājinòttarāsaṅgāna abravīca ca yudhiṣṭhirama
yā sā samṛddhiḥ pārthānāma indraprasthe babhūva ha
rājasūye mayā dṛṣṭā nṛpaira anyaiḥ sudurlabhā
yatra sarvāna mahīpālāña śastratejò bhayārditāna
savaṅgāṅgāna sapauṇḍra uḍrāna sacòla daraviḍāndhakāna
sāgarānūpagāṃśa caiva ye ca pattanavāsinaḥ
siṃhalāna barbarāna malecchāna ye ca jāṅgalavāsinaḥ
paścimāni ca rājyāni śataśaḥ sāgarāntikāna
pahlavāna daradāna sarvāna kirātāna yavanāña śakāna
hārahūṇāṃśa ca cīnāṃśa ca tukhārāna saindhavāṃsa tathā
jāguḍāna ramaṭhāna muṇḍāna satrī rājyāna atha taṅgaṇāna
ete cānye ca bahavò ye ca te bharatarṣabha
āgatāna ahama adrākṣaṃ yajñe te pariveṣakāna
sā te samṛddhira yaira āttā capalā paratisāriṇī
ādāya jīvitaṃ teṣāma āhariṣyāmi tāma ahama
rāmeṇa saha kauravya bhīmārjunayamaisa tathā
akrūra gada sāmbaiśa ca paradyumnenāhukena ca
dhṛṣṭadyumnena vīreṇa śiśupālātmajena ca
duryòdhanaṃ raṇe hatvā sadyaḥ karṇaṃ ca bhārata
duḥśāsanaṃ saubaleyaṃ yaśa cānyaḥ paratiyòtsyate
tatasa tavaṃ hāstinapure bharātṛbhiḥ sahitò vasana
dhārtarāṣṭrīṃ śariyaṃ parāpya paraśādhi pṛthivīma imāma
athainama abravīda rājā tasmina vīra samāgame
śṛṇvatsu teṣu sarveṣu dhṛṣṭadyumnamukheṣu ca
paratigṛhṇāmi te vācaṃ satyāma etāṃ janārdana
amitrāna me mahābāhò sānubandhāna haniṣyasi
varṣāta tarayòdaśāda ūrdhvaṃ satyaṃ māṃ kuru keśava
paratijñātò vanevāsò rājamadhye mayā haya ayama
tada dharmarāja vacanaṃ paratiśrutya sabhā sadaḥ
dhṛṣṭadyumna purògāsa te śamayāma āsura añjasā
keśavaṃ madhuraira vākyaiḥ kālayuktaira amarṣitama
pāñcālīṃ cāhura akliṣṭāṃ vāsudevasya śṛṇvataḥ
duryòdhanasa tava karòdhāda devi tayakṣyati jīvitama
paratijānīma te satyaṃ mā śucò varavarṇini
ye sama te kupitāṃ kṛṣṇe dṛṣṭvā tavāṃ parāhasaṃsa tadā
māṃsāni teṣāṃ khādantò hasiṣyanti mṛgadvijāḥ
pāsyanti rudhiraṃ teṣāṃ gṛdhrā gòmāyavasa tathā
uttamāṅgāni karṣantò yaisa tavaṃ kṛṣṭā sabhā tale
teṣāṃ darakṣyasi pāñcāli gātrāṇi pṛthivītale
karavyādaiḥ kṛṣyamāṇāni bhakṣyamāṇāni cāsakṛta
parikliṣṭāsi yaisa tatra yaiśa cāpi samupekṣitā
teṣāma utkṛtta śirasāṃ bhūmiḥ pāsyati śòṇitama
evaṃ bahuvidhā vācasa tadòcuḥ puruṣarṣabhāḥ
sarve tejasvinaḥ śūrāḥ sarve cāhatalakṣaṇāḥ
te dharmarājena vṛtā varṣāda ūrdhvaṃ tarayòdaśāta
puraskṛtyòpayāsyanti vāsudevaṃ mahārathāḥ
rāmaśa ca kṛṣṇaśa ca dhanaṃjayaśa ca; paradyumna sāmbau yuyudhāna bhīmau
mādrī sutau kekayarājaputrāḥ; pāñcāla putrāḥ sahadharmarājñā
etāna sarvā~la lòkavīrāna ajeyāna; mahātmanaḥ sānubandhāna sasainyāna
kò jīvitārthī samare paratyudīyāta; karuddhāna siṃhāna kesariṇò yathaiva
[dhṛ]
yana mābravīda vidurò dayūtakāle; tavaṃ pāṇḍavāña jeṣyasi cena narendra
dharuvaṃ kurūṇāma ayama antakālò; mahābhayò bhavitā śòṇitaughaḥ
manye tathā tada bhaviteti sūta; yathā kaṣattā parāha vacaḥ purā māma
asaṃśayaṃ bhavitā yuddhama etada; gate kāle pāṇḍavānāṃ yathòktama
[ja]
astrahetòra gate pārthe śakra lòkaṃ mahātmani
yudhiṣṭhiraprabhṛtayaḥ kima akurvanta pāṇḍavāḥ
[va]
astrahetòra gate pārthe śakra lòkaṃ mahātmani
nayavasana kṛṣṇayā sārdhaṃ kāmyake puruṣarṣabhāḥ
tataḥ kadā cida ekānte vivikta iva śādvale
duḥkhārtā bharataśreṣṭhā niṣeduḥ saha kṛṣṇayā
dhanaṃjayaṃ śòcamānāḥ sāśrukaṇṭhāḥ suduḥkhitāḥ
tada viyògāda dhi tāna sarvāña śòkaḥ samabhipupluve
dhanaṃjaya viyògāca ca rājyanāśāśa ca duḥkhitāḥ
atha bhīmò mahābāhura yudhiṣṭhirama abhāṣata
nideśāta te mahārāja gatò 'sau puruṣarṣabhaḥ
arjunaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ yasmina parāṇāḥ paratiṣṭhitāḥ
yasmina vinaṣṭe pāñcālāḥ saha putraisa tathā vayama
sātyakira vāsudevaśa ca vinaśyeyura asaṃśayama
yò 'sau gacchati tejasvī bahūna kaleśāna acintayana
bhavana niyògāda bībhatsusa tatò duḥkhataraṃ nu kima
yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥ
manyāmahe jitāna ājau parāna parāptāṃ ca medinīma
yasya parabhāvāna na mayā sabhāmadhye dhanuṣmataḥ
nītā lòkama amuṃ sarve dhārtarāṣṭrāḥ sa saubalāḥ
te vayaṃ bāhubalinaḥ karòdhama utthitama ātmanaḥ
sahāmahe bhavana mūlaṃ vāsudevena pālitāḥ
vayaṃ hi saha kṛṣṇena hatvā karṇa mukhāna parāna
savabāhuvijitāṃ kṛtsnāṃ paraśāsema vasuṃdharāma
bhavatò dayūtadòṣeṇa sarve vayama upaplutāḥ
ahīna pauruṣā rājana balibhira balavattamāḥ
kaṣātraṃ dharmaṃ mahārāja samavekṣituma arhasi
na hi dharmò mahārāja kaṣatriyasya vanāśrayaḥ
rājyama eva paraṃ dharmaṃ kaṣatriyasya vidura budhāḥ
sa kaṣatradharmavida rājana mā dharmyāna nīnaśaḥ pathaḥ
parāga davādaśa samā rājana dhārtarāṣṭrāna nihanmahi
nivartya ca vanāta pārthama ānāyya ca janārdanama
vayūḍhānīkāna mahārāja javenaiva mahāhave
dhārtarāṣṭrāna amuṃ lòkaṃ gamayāmi viśāṃ pate
sarvāna ahaṃ haniṣyāmi dhārtarāṣṭrāna sa saubalāna
duryòdhanaṃ ca karṇaṃ ca yò vānyaḥ paratiyòtsyate
mayā paraśamite paścāta tavama eṣyasi vanāta punaḥ
evaṃ kṛte na te dòṣò bhaviṣyati viśāṃ pate
yajñaiśa ca vividhaisa tāta kṛtaṃ pāpama ariṃdama
avadhūya mahārāja gacchema savargama uttamama
evama etada bhaveda rājana yadi rājā na bāliśaḥ
asmākaṃ dīrghasūtraḥ sayāda bhavāna dharmaparāyaṇaḥ
nikṛtyā nikṛtiprajñā hantavyā iti niścayaḥ
na hi naikṛtikaṃ hatvā nikṛtyā pāpama ucyate
tathā bhārata dharmeṣu dharmajñaira iha dṛśyate
ahòrātraṃ mahārāja tulyaṃ saṃvatsareṇa hi
tathaiva veda vacanaṃ śarūyate nityadā vibhò
saṃvatsarò mahārāja pūrṇò bhavati kṛcchrataḥ
yadi vedāḥ paramāṇaṃ te divasāda ūrdhvama acyuta
tarayòdaśa samāḥ kālò jañāyatāṃ pariniṣṭhitaḥ
kālò duryòdhanaṃ hantuṃ sānubandhama ariṃdama
ekāgrāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ purā rājana karòti saḥ
evaṃ baruvāṇaṃ bhīmaṃ tu dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
uvāca sāntvayana rājā mūrdhnya upāghrāya pāṇḍavama
asaṃśayaṃ mahābāhò haniṣyasi suyòdhanama
varṣāta tarayòdaśāda ūrdhvaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā
yaca ca mā bhāṣase pārtha parāptaḥ kāla iti parabhò
anṛtaṃ nòtsahe vaktuṃ na haya etana mayi vidyate
antareṇāpi kaunteya nikṛtiṃ pāpaniścayama
hantā tavama asi durdharṣa sānubandhaṃ suyòdhanama
evaṃ baruvati bhīmaṃ tu dharmarāje yudhiṣṭhire
ājagāma mahābhāgò bṛhadaśvò mahāna ṛṣiḥ
tama abhiprekṣya dharmātmā saṃprāptaṃ dharmacāriṇama
śāstravana madhuparkeṇa pūjayāma āsa dharmarāṭa
āśvastaṃ cainama āsīnama upāsīnò yudhiṣṭhiraḥ
abhiprekṣya mahābāhuḥ kṛpaṇaṃ bahva abhāṣata
akṣadyūtena bhagavana dhanaṃ rājyaṃ ca me hṛtama
āhūya nikṛtiprajñaiḥ kitavaira akṣakòvidaiḥ
anakṣa jañasya hi satò nikṛtyā pāpaniścayaiḥ
bhāryā ca me sabhāṃ nītā parāṇebhyò 'pi garīyasī
asti rājā mayā kaśa cida alpabhāgyatarò bhuvi
bhavatā dṛṣṭapūrvò vā śarutapūrvò 'pi vā bhaveta
na mattò duḥkhitataraḥ pumāna astīti me matiḥ
[ba]
yada baravīṣi mahārāja na mattò vidyate kava cita
alpabhāgyataraḥ kaśa cita pumāna astīti pāṇḍava
atra te kathayiṣyāmi yadi śuśrūṣase 'nagha
yasa tavattò duḥkhitatarò rājāsīta pṛthivīpate
athainama abravīda rājā baravītu bhagavāna iti
imāma avasthāṃ saṃprāptaṃ śaròtuma icchāmi pārthiva
[ba]
śṛṇu rājanna avahitaḥ saha bharātṛbhira acyuta
yasa tavattò duḥkhitatarò rājāsīta pṛthivīpate
niṣadheṣu mahīpālò vīrasena iti sama ha
tasya putrò 'bhavana nāmnā nalò dharmārthadarśivāna
sa nikṛtyā jitò rājā puṣkareṇeti naḥ śarutama
vanavāsama aduḥkhārhò bhāryayā nayavasata saha
na tasyāśvò na ca rathò na bharātā na ca bāndhavāḥ
vane nivasatò rājaña śiṣyante sama kadā cana
bhavāna hi saṃvṛtò vīraira bharātṛbhira deva saṃmitaiḥ
barahmakalpaira davijāgryaiśa ca tasmāna nārhasi śòcituma
[ya]
vistareṇāhama icchāmi nalasya sumahātmanaḥ
caritaṃ vadatāṃ śareṣṭha tana mamākhyātuma arhasi
bṛhadaśva uvāca
āsīda rājā nalò nāma vīrasenasutò balī
upapannò guṇaira iṣṭai rūpavāna aśvakòvidaḥ
atiṣṭhana manujendrāṇāṃ mūrdhni devapatira yathā
uparya upari sarveṣāma āditya iva tejasā
barahmaṇyò vedavica chūrò niṣadheṣu mahīpatiḥ
akṣapriyaḥ satyavādī mahāna akṣauhiṇīpatiḥ
īpsitò varanārīṇāma udāraḥ saṃyatendriyaḥ
rakṣitā dhanvināṃ śareṣṭhaḥ sākṣāda iva manuḥ savayama
tathaivāsīda vidarbheṣu bhīmò bhīmaparākramaḥ
śūraḥ sarvaguṇaira yuktaḥ parajākāmaḥ sa cāprajaḥ
sa parajārthe paraṃ yatnama akaròta susamāhitaḥ
tama abhyagacchada barahmarṣira damanò nāma bhārata
taṃ sa bhīmaḥ parajākāmasa tòṣayāma āsa dharmavita
mahiṣyā saha rājendra satkāreṇa suvarcasama
tasmai parasannò damanaḥ sabhāryāya varaṃ dadau
kanyāratnaṃ kumārāṃśa ca tarīna udārāna mahāyaśāḥ
damayantīṃ damaṃ dāntaṃ damanaṃ ca suvarcasama
upapannāna guṇaiḥ sarvaira bhīmāna bhīmaparākramāna
damayantī tu rūpeṇa tejasā yaśasā śariyā
saubhāgyena ca lòkeṣu yaśaḥ parāpa sumadhyamā
atha tāṃ vayasi parāpte dāsīnāṃ samalaṃkṛtama
śataṃ sakhīnāṃ ca tathā paryupāste śacīma iva
tatra sama bharājate bhaimī sarvābharaṇabhūṣitā
sakhīmadhye 'navadyāṅgī vidyuta saudāminī yathā
atīva rūpasaṃpannā śarīra ivāyatalòcanā
na deveṣu na yakṣeṣu tādṛgrūpavatī kava cita
mānuseṣva api cānyeṣu dṛṣṭapūrvā na ca śarutā
cittapramāthinī bālā devānāma api sundarī
nalaśa ca naraśārdūlò rūpeṇāpratimò bhuvi
kandarpa iva rūpeṇa mūrtimāna abhavata savayama
tasyāḥ samīpe tu nalaṃ paraśaśaṃsuḥ kutūhalāta
naiṣadhasya samīpe tu damayantīṃ punaḥ punaḥ
tayòra adṛṣṭakāmò 'bhūca chṛṇvatòḥ satataṃ guṇāna
anyònyaṃ parati kaunteya sa vayavardhata hṛcchayaḥ
aśaknuvana nalaḥ kāmaṃ tadā dhārayituṃ hṛdā
antaḥpurasamīpasthe vana āste rahògataḥ
sa dadarśa tadā haṃsāña jātarūpaparicchadāna
vane vicaratāṃ teṣāma ekaṃ jagrāha pakṣiṇama
tatò 'natarikṣagò vācaṃ vayājahāra tadā nalama
na hantavyò 'sami te rājana kariṣyāmi hi te pariyama
damayantīsakāśe tavāṃ kathayiṣyāmi naiṣadha
yathā tavadanyaṃ puruṣaṃ na sā maṃsyati karhi cita
evama uktasa tatò haṃsama utsasarja mahīpatiḥ
te tu haṃsāḥ samutpatya vidarbhāna agamaṃsa tataḥ
vidarbhanagarīṃ gatvā damayantyāsa tadāntike
nipetusa te garutmantaḥ sā dadarśātha tāna khagāna
sā tāna adbhutarūpāna vai dṛṣṭvā sakhigaṇāvṛtā
hṛṣṭā garahītuṃ khagamāṃsa tavaramāṇòpacakrame
atha haṃsā visasṛpuḥ sarvataḥ paramadāvane
ekaikaśasa tataḥ kanyāsa tāna haṃsāna samupādravana
damayantī tu yaṃ haṃsaṃ samupādhāvada antike
sa mānuṣīṃ giraṃ kṛtvā damayantīma athābravīta
damayanti nalò nāma niṣadheṣu mahīpatiḥ
aśvinòḥ sadṛśò rūpe na samāsa tasya mānuṣāḥ
tasya vai yadi bhāryā tavaṃ bhavethā varavarṇini
saphalaṃ te bhaveja janma rūpaṃ cedaṃ sumadhyame
vayaṃ hi devagandharvamanuṣyòragarākṣasāna
dṛṣṭavantò na cāsmābhira dṛṣṭapūrvasa tathāvidhaḥ
tavaṃ cāpi ratnaṃ nārīṇāṃ nareṣu ca nalò varaḥ
viśiṣṭāyā viśiṣṭena saṃgamò guṇavāna bhaveta
evama uktā tu haṃsena damayantī viśāṃ pate
abravīta tatra taṃ haṃsaṃ tama apya evaṃ nalaṃ vada
tathetya uktvāṇḍajaḥ kanyāṃ vaidarbhasya viśāṃ pate
punara āgamya niṣadhāna nale sarvaṃ nayavedayata
bṛhadaśva uvāca
damayantī tu taca charutvā vacò haṃsasya bhārata
tadā parabhṛti na savasthā nalaṃ parati babhūva sā
tataśa cintāparā dīnā vivarṇavadanā kṛśā
babhūva damayantī tu niḥśvāsaparamā tadā
ūrdhvadṛṣṭira dhayānaparā babhūvònmatta darśanā
na śayyāsanabhògeṣu ratiṃ vindati karhi cita
na naktaṃ na divā śete hā heti vadatī muhuḥ
tāma asvasthāṃ tadākārāṃ sakhyasa tā jajñura iṅgitaiḥ
tatò vidarbhapataye damayantyāḥ sakhīgaṇaḥ
nayavedayata na savasthāṃ damayantīṃ nareśvara
taca charutvā nṛpatira bhīmò damayantīsakhīgaṇāta
cintayāma āsa tata kāryaṃ sumahata savāṃ sutāṃ parati
sa samīkṣya mahīpālaḥ savāṃ sutāṃ parāptayauvanāma
apaśyada ātmanaḥ kāryaṃ damayantyāḥ savayaṃvarama
sa saṃnipātayāma āsa mahīpālāna viśāṃ pate
anubhūyatāma ayaṃ vīrāḥ savayaṃvara iti parabhò
śarutvā tu pārthivāḥ sarve damayantyāḥ savayaṃvarama
abhijagmusa tadā bhīmaṃ rājānò bhīmaśāsanāta
hastyaśvarathaghòṣeṇa nādayantò vasuṃdharāma
vicitramālyābharaṇaira balaira dṛśyaiḥ savalaṃkṛtaiḥ
etasminna eva kāle tu purāṇāva ṛṣisattamau
aṭamānau mahātmānāva indralòkama itò gatau
nāradaḥ parvataśa caiva mahātmānau mahāvratau
devarājasya bhavanaṃ viviśāte supūjitau
tāva arcitvā sahasrākṣasa tataḥ kuśalama avyayama
papracchānāmayaṃ cāpi tayòḥ sarvagataṃ vibhuḥ
nārada uvāca
āvayòḥ kuśalaṃ deva sarvatragatama īśvara
lòke ca maghavana kṛtsne nṛpāḥ kuśalinò vibhò
bṛhadaśva uvāca
nāradasya vacaḥ śarutvā papraccha balavṛtrahā
dharmajñāḥ pṛthivīpālāsa tayaktajīvitayòdhinaḥ
śastreṇa nidhanaṃ kāle ye gacchantya aparāṅmukhāḥ
ayaṃ lòkò 'kaṣayasa teṣāṃ yathaiva mama kāmadhuka
kava nu te kaṣatriyāḥ śūrā na hi paśyāmi tāna ahama
āgacchatò mahīpālāna atithīna dayitāna mama
evama uktasa tu śakreṇa nāradaḥ paratyabhāṣata
śṛṇu me bhagavana yena na dṛśyante mahīkṣitaḥ
vidarbharājaduhitā damayantīti viśrutā
rūpeṇa samatikrāntā pṛthivyāṃ sarvayòṣitaḥ
tasyāḥ savayaṃvaraḥ śakra bhavitā nacirāda iva
tatra gacchanti rājānò rājaputrāśa ca sarvaśaḥ
tāṃ ratnabhūtāṃ lòkasya parārthayantò mahīkṣitaḥ
kāṅkṣanti sama viśeṣeṇa balavṛtraniṣūdana
etasmina kathyamāne tu lòkapālāśa ca sāgnikāḥ
ājagmura devarājasya samīpama amaròttamāḥ
tatasa taca chuśruvuḥ sarve nāradasya vacò mahata
śarutvā caivābruvana hṛṣṭā gacchāmò vayama apya uta
tataḥ sarve mahārāja sagaṇāḥ sahavāhanāḥ
vidarbhāna abhitò jagmura yatra sarve mahīkṣitaḥ
nalò 'pi rājā kaunteya śarutvā rājñāṃ samāgamama
abhyagacchada adīnātmā damayantīma anuvrataḥ
atha devāḥ pathi nalaṃ dadṛśura bhūtale sathitama
sākṣāda iva sathitaṃ mūrtyā manmathaṃ rūpasaṃpadā
taṃ dṛṣṭvā lòkapālāsa te bharājamānaṃ yathā ravima
tasthura vigatasaṃkalpā vismitā rūpasaṃpadā
tatò 'natarikṣe viṣṭabhya vimānāni divaukasaḥ
abruvana naiṣadhaṃ rājanna avatīrya nabhastalāta
bhò bhò naiṣadha rājendra nala satyavratò bhavāna
asmākaṃ kuru sāhāyyaṃ dūtò bhava naròttama
bṛhadaśva uvāca
tebhyaḥ paratijñāya nalaḥ kariṣya iti bhārata
athaināna paripapraccha kṛtāñjalira avasthitaḥ
ke vai bhavantaḥ kaśa cāsau yasyāhaṃ dūta īpsitaḥ
kiṃ ca tatra mayā kāryaṃ kathayadhvaṃ yathātathama
evama ukte naiṣadhena maghavāna paratyabhāṣata
amarāna vai nibòdhāsmāna damayantyarthama āgatāna
ahama indrò 'yama agniśa ca tathaivāyama apāṃ patiḥ
śarīrāntakarò nṝṇāṃ yamò 'yama api pārthiva
sa vai tavama āgatāna asmāna damayantyai nivedaya
lòkapālāḥ sahendrāsa tavāṃ samāyānti didṛkṣavaḥ
parāptuma icchanti devāsa tavāṃ śakrò 'ganira varuṇò yamaḥ
teṣāma anyatamaṃ devaṃ patitve varayasva ha
evama uktaḥ sa śakreṇa nalaḥ parāñjalira abravīta
ekārthasamavetaṃ māṃ na pareṣayituma arhatha
devā ūcuḥ
kariṣya iti saṃśrutya pūrvama asmāsu naiṣadha
na kariṣyasi kasmāta tavaṃ varaja naiṣadha mācirama
bṛhadaśva uvāca
evama uktaḥ sa devaisa taira naiṣadhaḥ punara abravīta
surakṣitāni veśmāni paraveṣṭuṃ kathama utsahe
paravekṣyasīti taṃ śakraḥ punara evābhyabhāṣata
jagāma sa tathetya uktvā damayantyā niveśanama
dadarśa tatra vaidarbhīṃ sakhīgaṇasamāvṛtāma
dedīpyamānāṃ vapuṣā śariyā ca varavarṇinīma
atīva sukumārāṅgīṃ tanumadhyāṃ sulòcanāma
ākṣipantīma iva ca bhāḥ śaśinaḥ savena tejasā
tasya dṛṣṭvaiva vavṛdhe kāmasa tāṃ cāruhāsinīma
satyaṃ cikīrṣamāṇasa tu dhārayāma āsa hṛcchayama
tatasa tā naiṣadhaṃ dṛṣṭvā saṃbhrāntāḥ paramāṅganāḥ
āsanebhyaḥ samutpetusa tejasā tasya dharṣitāḥ
paraśaśaṃsuśa ca suprītā nalaṃ tā vismayānvitāḥ
na cainama abhyabhāṣanta manòbhisa tava abhyacintayana
ahò rūpama ahò kāntira ahò dhairyaṃ mahātmanaḥ
kò 'yaṃ devò nu yakṣò nu gandharvò nu bhaviṣyati
na tava enaṃ śaknuvanti sama vayāhartuma api kiṃ cana
tejasā dharṣitāḥ sarvā lajjāvatyò varāṅganāḥ
athainaṃ samayamāneva samitapūrvābhibhāṣiṇī
damayantī nalaṃ vīrama abhyabhāṣata vismitā
kasa tavaṃ sarvānavadyāṅga mama hṛcchayavardhana
parāptò 'saya amaravada vīra jañātuma icchāmi te 'nagha
kathama āgamanaṃ ceha kathaṃ cāsi na lakṣitaḥ
surakṣitaṃ hi me veśma rājā caivògraśāsanaḥ
evama uktasa tu vaidarbhyā nalasa tāṃ paratyuvāca ha
nalaṃ māṃ viddhi kalyāṇi devadūtama ihāgatama
devāsa tavāṃ parāptuma icchanti śakrò 'ganira varuṇò yamaḥ
teṣāma anyatamaṃ devaṃ patiṃ varaya śòbhane
teṣāma eva parabhāvena paraviṣṭò 'hama alakṣitaḥ
paraviśantaṃ hi māṃ kaśa cina nāpaśyana nāpya avārayata
etadarthama ahaṃ bhadre pareṣitaḥ surasattamaiḥ
etaca charutvā śubhe buddhiṃ parakuruṣva yathecchasi
bṛhadaśva uvāca
sā namaskṛtya devebhyaḥ parahasya nalama abravīta
paraṇayasva yathāśraddhaṃ rājana kiṃ karavāṇi te
ahaṃ caiva hi yaca cānyana mamāsti vasu kiṃ cana
sarvaṃ tata tava viśrabdhaṃ kuru paraṇayama īśvara
haṃsānāṃ vacanaṃ yata tata tana māṃ dahati pārthiva
tavatkṛte hi mayā vīra rājānaḥ saṃnipātitāḥ
yadi ceda bhajamānāṃ māṃ paratyākhyāsyasi mānada
viṣama agniṃ jalaṃ rajjuma āsthāsye tava kāraṇāta
evama uktasa tu vaidarbhyā nalasa tāṃ paratyuvāca ha
tiṣṭhatsu lòkapāleṣu kathaṃ mānuṣama icchasi
yeṣāma ahaṃ lòkakṛtāma īśvarāṇāṃ mahātmanāma
na pādarajasā tulyò manasa te teṣu vartatāma
vipriyaṃ haya ācarana martyò devānāṃ mṛtyuma ṛcchati
tarāhi māma anavadyāṅgi varayasva suròttamāna
tatò bāṣpakalāṃ vācaṃ damayantī śucismitā
paravyāharantī śanakaira nalaṃ rājānama abravīta
astya upāyò mayā dṛṣṭò nirapāyò nareśvara
yena dòṣò na bhavitā tava rājana kathaṃ cana
tavaṃ caiva hi naraśreṣṭha devāśa cāgnipurògamāḥ
āyāntu sahitāḥ sarve mama yatra savayaṃvaraḥ
tatò 'haṃ lòkapālānāṃ saṃnidhau tavāṃ nareśvara
varayiṣye naravyāghra naivaṃ dòṣò bhaviṣyati
evama uktasa tu vaidarbhyā nalò rājā viśāṃ pate
ājagāma punasa tatra yatra devāḥ samāgatāḥ
tama apaśyaṃsa tathāyāntaṃ lòkapālāḥ saheśvarāḥ
dṛṣṭvā cainaṃ tatò 'pṛcchana vṛttāntaṃ sarvama eva tata
devā ūcuḥ
kaca cida dṛṣṭā tavayā rājana damayantī śucismitā
kima abravīca ca naḥ sarvāna vada bhūmipate 'nagha
nala uvāca
bhavadbhira ahama ādiṣṭò damayantyā niveśanama
paraviṣṭaḥ sumahākakṣyaṃ daṇḍibhiḥ sathaviraira vṛtama
paraviśantaṃ ca māṃ tatra na kaśa cida dṛṣṭavāna naraḥ
ṛte tāṃ pārthivasutāṃ bhavatāma eva tejasā
sakhyaśa cāsyā mayā dṛṣṭāsa tābhiśa cāpya upalakṣitaḥ
vismitāśa cābhavana dṛṣṭvā sarvā māṃ vibudheśvarāḥ
varṇyamāneṣu ca mayā bhavatsu rucirānanā
māma eva gatasaṃkalpā vṛṇīte surasattamāḥ
abravīca caiva māṃ bālā āyāntu sahitāḥ surāḥ
tavayā saha naraśreṣṭha mama yatra savayaṃvaraḥ
teṣāma ahaṃ saṃnidhau tavāṃ varayiṣye naròttama
evaṃ tava mahābāhò dòṣò na bhaviteti ha
etāvada eva vibudhā yathāvṛttama udāhṛtama
mayāśeṣaṃ paramāṇaṃ tu bhavantasa taridaśeśvarāḥ
bṛhadaśva uvāca
atha kāle śubhe parāpte tithau puṇye kaṣaṇe tathā
ājuhāva mahīpālāna bhīmò rājā savayaṃvare
taca charutvā pṛthivīpālāḥ sarve hṛcchayapīḍitāḥ
tavaritāḥ samupājagmura damayantīma abhīpsavaḥ
kanakastambharuciraṃ tòraṇena virājitama
viviśusa te mahāraṅgaṃ nṛpāḥ siṃhā ivācalama
tatrāsaneṣu vividheṣva āsīnāḥ pṛthivīkṣitaḥ
surabhisragdharāḥ sarve sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ
tāṃ rājasamitiṃ pūrṇāṃ nāgaira bhògavatīma iva
saṃpūrṇāṃ puruṣavyāghraira vayāghraira giriguhāma iva
tatra sama pīnā dṛśyante bāhavaḥ parighòpamāḥ
ākāravantaḥ suślakṣṇāḥ pañcaśīrṣā ivòragāḥ
sukeśāntāni cārūṇi sunāsāni śubhāni ca
mukhāni rājñāṃ śòbhante nakṣatrāṇi yathā divi
damayantī tatò raṅgaṃ paraviveśa śubhānanā
muṣṇantī parabhayā rājñāṃ cakṣūṃsi ca manāṃsi ca
tasyā gātreṣu patitā teṣāṃ dṛṣṭira mahātmanāma
tatra tatraiva saktābhūna na cacāla ca paśyatāma
tataḥ saṃkīrtyamāneṣu rājñāṃ nāmasu bhārata
dadarśa bhaimī puruṣāna pañca tulyākṛtīna iva
tāna samīkṣya tataḥ sarvāna nirviśeṣākṛtīna sathitāna
saṃdeśāda atha vaidharbhī nābhyajānāna nalaṃ nṛpama
yaṃ yaṃ hi dadṛśe teṣāṃ taṃ taṃ mene nalaṃ nṛpama
sā cintayantī buddhyātha tarkayāma āsa bhāminī
kathaṃ nu devāña jānīyāṃ kathaṃ vidyāṃ nalaṃ nṛpama
evaṃ saṃcintayantī sā vaidarbhī bhṛśaduḥkhitā
śarutāni devaliṅgāni cintayāma āsa bhārata
devānāṃ yāni liṅgāni sathavirebhyaḥ śarutāni me
tānīha tiṣṭhatāṃ bhūmāva ekasyāpi na lakṣaye
sā viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥ
śaraṇaṃ parati devānāṃ parāptakālama amanyata
vācā ca manasā caiva namaḥ kāraṃ parayujya sā
devebhyaḥ parāñjalira bhūtvā vepamānedama abravīta
haṃsānāṃ vacanaṃ śarutvā yathā me naiṣadhò vṛtaḥ
patitve tena satyena devāsa taṃ paradiśantu me
vācā ca manasā caiva yathā nābhicarāmya ahama
tena satyena vibudhāsa tama eva paradiśantu me
yathā devaiḥ sa me bhartā vihitò niṣadhādhipaḥ
tena satyena me devāsa tama eva paradiśantu me
savaṃ caiva rūpaṃ puṣyantu lòkapālāḥ saheśvarāḥ
yathāhama abhijānīyāṃ puṇyaślòkaṃ narādhipama
niśamya damayantyāsa tata karuṇaṃ paridevitama
niścayaṃ paramaṃ tathyama anurāgaṃ ca naiṣadhe
manòviśuddhiṃ buddhiṃ ca bhaktiṃ rāgaṃ ca bhārata
yathòktaṃ cakrire devāḥ sāmarthyaṃ liṅgadhāraṇe
sāpaśyada vibudhāna sarvāna asvedāna satabdhalòcanāna
hṛṣitasraga rajòhīnāna sathitāna aspṛśataḥ kaṣitima
chāyādvitīyò malānasraga rajaḥsvedasamanvitaḥ
bhūmiṣṭhò naiṣadhaśa caiva nimeṣeṇa ca sūcitaḥ
sā samīkṣya tatò devāna puṇyaślòkaṃ ca bhārata
naiṣadhaṃ varayāma āsa bhaimī dharmeṇa bhārata
vilajjamānā vastrānte jagrāhāyatalòcanā
sakandhadeśe 'sṛjaca cāsya sarajaṃ paramaśòbhanāma
varayāma āsa caivainaṃ patitve varavarṇinī
tatò hā heti sahasā śabdò muktò narādhipaiḥ
devaira maharṣibhiśa caiva sādhu sādhva iti bhārata
vismitaira īritaḥ śabdaḥ paraśaṃsadbhira nalaṃ nṛpama
vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lòkapālā mahaujasā
parahṛṣṭamanasaḥ sarve nalāyāṣṭau varāna daduḥ
paratyakṣadarśanaṃ yajñe gatiṃ cānuttamāṃ śubhāma
naiṣadhāya dadau śakraḥ parīyamāṇaḥ śacīpatiḥ
agnira ātmabhavaṃ parādāda yatra vāñchati naiṣadhaḥ
lòkāna ātmaprabhāṃśa caiva dadau tasmai hutāśanaḥ
yamasa tava annarasaṃ parādāda dharme ca paramāṃ sathitima
apāṃ patira apāṃ bhāvaṃ yatra vāñchati naiṣadhaḥ
sarajaṃ còttamagandhāḍhyāṃ sarve ca mithunaṃ daduḥ
varāna evaṃ paradāyāsya devāsa te taridivaṃ gatāḥ
pārthivāśa cānubhūyāsya vivāhaṃ vismayānvitāḥ
damayantyāḥ paramuditāḥ paratijagmura yathāgatama
avāpya nārīratnaṃ tata puṇyaślòkò 'pi pārthivaḥ
reme saha tayā rājā śacyeva balavṛtrahā
atīva muditò rājā bharājamānò 'ṃśumāna iva
arañjayata parajā vīrò dharmeṇa paripālayana
īje cāpya aśvamedhena yayātira iva nāhuṣaḥ
anyaiśa ca karatubhira dhīmāna bahubhiśa cāptadakṣiṇaiḥ
punaśa ca ramaṇīyeṣu vaneṣūpavaneṣu ca
damayantyā saha nalò vijahārāmaròpamaḥ
evaṃ sa yajamānaśa ca viharaṃśa ca narādhipaḥ
rarakṣa vasusaṃpūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ
bṛhadaśva uvāca
vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lòkapālā mahaujasaḥ
yāntò dadṛśura āyāntaṃ davāparaṃ kalinā saha
athābravīta kaliṃ śakraḥ saṃprekṣya balavṛtrahā
davāpareṇa sahāyena kale barūhi kava yāsyasi
tatò 'baravīta kaliḥ śakraṃ damayantyāḥ savayaṃvarama
gatvāhaṃ varayiṣye tāṃ manò hi mama tadgatama
tama abravīta parahasyendrò nirvṛttaḥ sa savayaṃvaraḥ
vṛtasa tayā nalò rājā patira asmatsamīpataḥ
evama uktasa tu śakreṇa kaliḥ kòpasamanvitaḥ
devāna āmantrya tāna sarvāna uvācedaṃ vacasa tadā
devānāṃ mānuṣaṃ madhye yata sā patima avindata
nanu tasyā bhavena nayāyyaṃ vipulaṃ daṇḍadhāraṇama
evama ukte tu kalinā paratyūcusa te divaukasaḥ
asmābhiḥ samanujñātò damayantyā nalò vṛtaḥ
kaśa ca sarvaguṇòpetaṃ nāśrayeta nalaṃ nṛpama
yò veda dharmāna akhilāna yathāvaca caritavrataḥ
yasmina satyaṃ dhṛtira dānaṃ tapaḥ śaucaṃ damaḥ śamaḥ
dharuvāṇi puruṣavyāghre lòkapālasame nṛpe
ātmānaṃ sa śapena mūḍhò hanyāca cātmānama ātmanā
evaṃguṇaṃ nalaṃ yò vai kāmayeca chapituṃ kale
kṛcchre sa narake majjeda agādhe vipule 'palave
evama uktvā kaliṃ devā davāparaṃ ca divaṃ yayuḥ
tatò gateṣu deveṣu kalira davāparama abravīta
saṃhartuṃ nòtsahe kòpaṃ nale vatsyāmi davāpara
bharaṃśayiṣyāmi taṃ rājyāna na bhaimyā saha raṃsyate
tavama apya akṣāna samāviśya kartuṃ sāhāyyama arhasi
bṛhadaśva uvāca
evaṃ sa samayaṃ kṛtvā davāpareṇa kaliḥ saha
ājagāma tatasa tatra yatra rājā sa naiṣadhaḥ
sa nityama antaraprekṣī niṣadheṣva avasaca cirama
athāsya davādaśe varṣe dadarśa kalira antarama
kṛtvā mūtrama upaspṛśya saṃdhyāma āste sama naiṣadhaḥ
akṛtvā pādayòḥ śaucaṃ tatrainaṃ kalira āviśata
sa samāviśya tu nalaṃ samīpaṃ puṣkarasya ha
gatvā puṣkarama āhedama ehi dīvya nalena vai
akṣadyūte nalaṃ jetā bhavāna hi sahitò mayā
niṣadhāna paratipadyasva jitvā rājana nalaṃ nṛpama
evama uktasa tu kalinā puṣkarò nalama abhyayāta
kaliśa caiva vṛṣò bhūtvā gavāṃ puṣkarama abhyayāta
āsādya tu nalaṃ vīraṃ puṣkaraḥ paravīrahā
dīvyāvetya abravīda bharātā vṛṣeṇeti muhura muhuḥ
na cakṣame tatò rājā samāhvānaṃ mahāmanāḥ
vaidarbhyāḥ parekṣamāṇāyāḥ paṇakālama amanyata
hiraṇyasya suvarṇasya yānayugyasya vāsasāma
āviṣṭaḥ kalinā dayūte jīyate sama nalasa tadā
tama akṣamadasaṃmattaṃ suhṛdāṃ na tu kaśa cana
nivāraṇe 'bhavaca chaktò dīvyamānama acetasama
tataḥ paurajanaḥ sarvò mantribhiḥ saha bhārata
rājānaṃ daraṣṭuma āgacchana nivārayituma āturama
tataḥ sūta upāgamya damayantyai nayavedayata
eṣa paurajanaḥ sarvò davāri tiṣṭhati kāryavāna
nivedyatāṃ naiṣadhāya sarvāḥ parakṛtayaḥ sathitāḥ
amṛṣyamāṇā vayasanaṃ rājñò dharmārthadarśinaḥ
tataḥ sā bāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitā
uvāca naiṣadhaṃ bhaimī śòkòpahatacetanā
rājana paurajanò davāri tavāṃ didṛkṣura avasthitaḥ
mantribhiḥ sahitaḥ sarvai rājabhaktipuraskṛtaḥ
taṃ daraṣṭuma arhasītya eva punaḥ punara abhāṣata
tāṃ tathā rucirāpāṅgīṃ vilapantīṃ sumadhyamāma
āviṣṭaḥ kalinā rājā nābhyabhāṣata kiṃ cana
tatasa te mantriṇaḥ sarve te caiva puravāsinaḥ
nāyama astīti duḥkhārtā varīḍitā jagmura ālayāna
tathā tada abhavada dayūtaṃ puṣkarasya nalasya ca
yudhiṣṭhira bahūna māsāna puṇyaślòkasa tava ajīyata
bṛhadaśva uvāca
damayantī tatò dṛṣṭvā puṇyaślòkaṃ narādhipama
unmattavada anunmattā devane gatacetasāma
bhayaśòkasamāviṣṭā rājana bhīmasutā tataḥ
cintayāma āsa tata kāryaṃ sumahata pārthivaṃ parati
sā śaṅkamānā tatpāpaṃ cikīrṣantī ca tatpriyama
nalaṃ ca hṛtasarvasvama upalabhyedama abravīta
bṛhatsene varajāmātyāna ānāyya nalaśāsanāta
ācakṣva yada dhṛtaṃ daravyama avaśiṣṭaṃ ca yada vasu
tatasa te mantriṇaḥ sarve vijñāya nalaśāsanama
api nò bhāgadheyaṃ sayāda itya uktvā punara āvrajana
tāsa tu sarvāḥ parakṛtayò davitīyaṃ samupasthitāḥ
nayavedayada bhīmasutā na ca tata paratyanandata
vākyama apratinandantaṃ bhartārama abhivīkṣya sā
damayantī punara veśma varīḍitā paraviveśa ha
niśamya satataṃ cākṣāna puṇyaślòkaparāṅmukhāna
nalaṃ ca hṛtasarvasvaṃ dhātrīṃ punara uvāca ha
bṛhatsene punara gaccha vārṣṇeyaṃ nalaśāsanāta
sūtama ānaya kalyāṇi mahata kāryama upasthitama
bṛhatsenā tu taca charutvā damayantyāḥ parabhāṣitama
vārṣṇeyama ānayāma āsa puruṣaira āptakāribhiḥ
vārṣṇeyaṃ tu tatò bhaimī sāntvayaña śalakṣṇayā girā
uvāca deśakālajñā parāptakālama aninditā
jānīṣe tavaṃ yathā rājā samyagvṛttaḥ sadā tavayi
tasya tavaṃ viṣamasthasya sāhāyyaṃ kartuma arhasi
yathā yathā hi nṛpatiḥ puṣkareṇeha jīyate
tathā tathāsya dayūte vai rāgò bhūyò 'bhivardhate
yathā ca puṣkarasyākṣā vartante vaśavartinaḥ
tathā viparyayaśa cāpi nalasyākṣeṣu dṛśyate
suhṛtsvajanavākyāni yathāvana na śṛṇòti ca
nūnaṃ manye na śeṣò 'sati naiṣadhasya mahātmanaḥ
yatra me vacanaṃ rājā nābhinandati mòhitaḥ
śaraṇaṃ tavāṃ parapannāsmi sārathe kuru madvacaḥ
na hi me śudhyate bhāvaḥ kadā cida vinaśeda iti
nalasya dayitāna aśvāna yòjayitvā mahājavāna
idama āròpya mithunaṃ kuṇḍinaṃ yātuma arhasi
mama jañātiṣu nikṣipya dārakau sayandanaṃ tathā
aśvāṃśa caitāna yathākāmaṃ vasa vānyatra gaccha vā
damayantyāsa tu tada vākyaṃ vārṣṇeyò nalasārathiḥ
nayavedayada aśeṣeṇa nalāmātyeṣu mukhyaśaḥ
taiḥ sametya viniścitya sò 'nujñātò mahīpate
yayau mithunama āròpya vidarbhāṃsa tena vāhinā
hayāṃsa tatra vinikṣipya sūtò rathavaraṃ ca tama
indrasenāṃ ca tāṃ kanyāma indrasenaṃ ca bālakama
āmantrya bhīmaṃ rājānama ārtaḥ śòcana nalaṃ nṛpama
aṭamānasa tatò 'yòdhyāṃ jagāma nagarīṃ tadā
ṛtuparṇaṃ sa rājānama upatasthe suduḥkhitaḥ
bhṛtiṃ còpayayau tasya sārathyena mahīpate
bṛhadaśva uvāca
tatasa tu yāte vārṣṇeye puṇyaślòkasya dīvyataḥ
puṣkareṇa hṛtaṃ rājyaṃ yaca cānyada vasu kiṃ cana
hṛtarājyaṃ nalaṃ rājana parahasana puṣkarò 'baravīta
dayūtaṃ paravartatāṃ bhūyaḥ paratipāṇò 'sati kasa tava
śiṣṭā te damayantya ekā sarvama anyada dhṛtaṃ mayā
damayantyāḥ puṇaḥ sādhu vartatāṃ yadi manyase
puṣkareṇaivama uktasya puṇyaślòkasya manyunā
vayadīryateva hṛdayaṃ na cainaṃ kiṃ cida abravīta
tataḥ puṣkarama ālòkya nalaḥ paramamanyumāna
utsṛjya sarvagātrebhyò bhūṣaṇāni mahāyaśāḥ
ekavāsā asaṃvītaḥ suhṛcchòkavivardhanaḥ
niścakrāma tadā rājā tayaktvā suvipulāṃ śariyama
damayantya ekavastrā taṃ gacchantaṃ pṛṣṭhatò 'naviyāta
sa tayā bāhyataḥ sārdhaṃ tarirātraṃ naiṣadhò 'vasata
puṣkarasa tu mahārāja ghòṣayāma āsa vai pure
nale yaḥ samyaga ātiṣṭheta sa gaccheda vadhyatāṃ mama
puṣkarasya tu vākyena tasya vidveṣaṇena ca
paurā na tasmina satkāraṃ kṛtavantò yudhiṣṭhira
sa tathā nagarābhyāśe satkārārhò na satkṛtaḥ
tarirātrama uṣitò rājā jalamātreṇa vartayana
kaṣudhā saṃpīḍyamānasa tu nalò bahutithe 'hani
apaśyaca chakunāna kāṃśa cida dhiraṇyasadṛśacchadāna
sa cintayāma āsa tadā niṣadhādhipatira balī
asti bhakṣò mamādyāyaṃ vasu cedaṃ bhaviṣyati
tatasa tāna antarīyeṇa vāsasā samavāstṛṇòta
tasyāntarīyama ādāya jagmuḥ sarve vihāyasā
utpatantaḥ khagāsa te tu vākyama āhusa tadā nalama
dṛṣṭvā digvāsasaṃ bhūmau sathitaṃ dīnama adhòmukhama
vayama akṣāḥ sudurbuddhe tava vāsòra jihīrṣavaḥ
āgatā na hi naḥ parītiḥ savāsasi gate tavayi
tāna samīkṣya gatāna akṣāna ātmānaṃ ca vivāsasama
puṇyaślòkasa tatò rājā damayantīma athābravīta
yeṣāṃ parakòpāda aiśvaryāta paracyutò 'hama anindite
parāṇayātrāṃ na vinde ca duḥkhitaḥ kaṣudhayārditaḥ
yeṣāṃ kṛte na satkārama akurvana mayi naiṣadhāḥ
ta ime śakunā bhūtvā vāsò 'paya apaharanti me
vaiṣamyaṃ paramaṃ parāptò duḥkhitò gatacetanaḥ
bhartā te 'haṃ nibòdhedaṃ vacanaṃ hitama ātmanaḥ
ete gacchanti bahavaḥ panthānò dakṣiṇāpathama
avantīma ṛkṣavantaṃ ca samatikramya parvatama
eṣa vindhyò mahāśailaḥ payòṣṇī ca samudragā
āśramāśa ca maharṣīṇāma amī puṣpaphalānvitāḥ
eṣa panthā vidarbhāṇāma ayaṃ gacchati kòsalāna
ataḥ paraṃ ca deśò 'yaṃ dakṣiṇe dakṣiṇāpathaḥ
tataḥ sā bāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitā
uvāca damayantī taṃ naiṣadhaṃ karuṇaṃ vacaḥ
udvepate me hṛdayaṃ sīdantya aṅgāni sarvaśaḥ
tava pārthiva saṃkalpaṃ cintayantyāḥ punaḥ punaḥ
hṛtarājyaṃ hṛtadhanaṃ vivastraṃ kaṣucchramānvitama
kathama utsṛjya gaccheyama ahaṃ tavāṃ vijane vane
śarāntasya te kaṣudhārtasya cintayānasya tata sukhama
vane ghòre mahārāja nāśayiṣyāmi te kalamama
na ca bhāryāsamaṃ kiṃ cida vidyate bhiṣajāṃ matama
auṣadhaṃ sarvaduḥkheṣu satyama etada baravīmi te
nala uvāca
evama etada yathāttha tavaṃ damayanti sumadhyame
nāsti bhāryāsamaṃ mitraṃ narasyārtasya bheṣajama
na cāhaṃ tayaktukāmasa tavāṃ kimarthaṃ bhīru śaṅkase
tayajeyama ahama ātmānaṃ na tava eva tavāma anindite
damayantya uvāca
yadi māṃ tavaṃ mahārāja na vihātuma ihecchasi
tata kimarthaṃ vidarbhāṇāṃ panthāḥ samupadiśyate
avaimi cāhaṃ nṛpate na tavaṃ māṃ tayakuma arhasi
cetasā tava apakṛṣṭena māṃ tayajethā mahāpate
panthānaṃ hi mamābhīkṣṇama ākhyāsi narasattama
atònimittaṃ śòkaṃ me vardhayasya amaraprabha
yadi cāyama abhiprāyasa tava rājana varajeda iti
sahitāva eva gacchāvò vidarbhāna yadi manyase
vidarbharājasa tatra tavāṃ pūjayiṣyati mānada
tena tavaṃ pūjitò rājana sukhaṃ vatsyasi nò gṛhe
nala uvāca
yathā rājyaṃ pitusa te tata tathā mama na saṃśayaḥ
na tu tatra gamiṣyāmi viṣamasthaḥ kathaṃ cana
kathaṃ samṛddhò gatvāhaṃ tava harṣavivardhanaḥ
paridyūnò gamiṣyāmi tava śòkavivardhanaḥ
bṛhadaśva uvāca
iti baruvana nalò rājā damayantīṃ punaḥ punaḥ
sāntvayāma āsa kalyāṇīṃ vāsasò 'radhena saṃvṛtāma
tāva ekavastrasaṃvītāva aṭamānāva itasa tataḥ
kaṣutpipāsāpariśrāntau sabhāṃ kāṃ cida upeyatuḥ
tāṃ sabhāma upasaṃprāpya tadā sa niṣadhādhipaḥ
vaidarbhyā sahitò rājā niṣasāda mahītale
sa vai vivastrò malinò vikacaḥ pāṃsuguṇṭhitaḥ
damayantyā saha śarāntaḥ suṣvāpa dharaṇītale
damayantya api kalyāṇī nidrayāpahṛtā tataḥ
sahasā duḥkhama āsādya sukumārī tapasvinī
suptāyāṃ damayantyāṃ tu nalò rājā viśāṃ pate
śòkònmathitacittātmā na sama śete yathā purā
sa tada rājyāpaharaṇaṃ suhṛttyāgaṃ ca sarvaśaḥ
vane ca taṃ paridhvaṃsaṃ parekṣya cintāma upeyivāna
kiṃ nu me sayāda idaṃ kṛtvā kiṃ nu me sayāda akurvataḥ
kiṃ nu me maraṇaṃ śareyaḥ parityāgò janasya vā
māma iyaṃ haya anuraktedaṃ duḥkhama āpnòti matkṛte
madvihīnā tava iyaṃ gaccheta kadā cita savajanaṃ parati
mayā niḥsaṃśayaṃ duḥkhama iyaṃ parāpsyatya anuttamā
utsarge saṃśayaḥ sayāta tu vindetāpi sukhaṃ kava cita
sa viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥ
utsarge 'manyata śareyò damayantyā narādhipaḥ
sò 'vastratāma ātmanaśa ca tasyāśa cāpya ekavastratāma
cintayitvādhyagāda rājā vastrārdhasyāvakartanama
kathaṃ vāsò vikarteyaṃ na ca budhyeta me pariyā
cintyaivaṃ naiṣadhò rājā sabhāṃ paryacarata tadā
paridhāvanna atha nala itaśa cetaśa ca bhārata
āsasāda sabhòddeśe vikòśaṃ khaḍgama uttamama
tenārdhaṃ vāsasaśa chittvā nivasya ca paraṃtapaḥ
suptāma utsṛjya vaidarbhīṃ parādravada gatacetanaḥ
tatò nibaddhahṛdayaḥ punara āgamya tāṃ sabhāma
damayantīṃ tathā dṛṣṭvā ruròda niṣadhādhipaḥ
yāṃ na vāyura na cādityaḥ purā paśyati me pariyāma
seyama adya sabhāmadhye śete bhūmāva anāthavata
iyaṃ vastrāvakartena saṃvītā cāruhāsinī
unmatteva varāròhā kathaṃ buddhvā bhaviṣyati
kathama ekā satī bhaimī mayā virahitā śubhā
cariṣyati vane ghòre mṛgavyālaniṣevite
gatvā gatvā nalò rājā punara eti sabhāṃ muhuḥ
ākṛṣyamāṇaḥ kalinā sauhṛdenāpakṛṣyate
davidheva hṛdayaṃ tasya duḥkhitasyābhavata tadā
dòleva muhura āyāti yāti caiva sabhāṃ muhuḥ
sò 'pakṛṣṭasa tu kalinā mòhitaḥ parādravana nalaḥ
suptāma utsṛjya tāṃ bhāryāṃ vilapya karuṇaṃ bahu
naṣṭātmā kalinā sapṛṣṭasa tata tada vigaṇayana nṛpaḥ
jagāmaiva vane śūnye bhāryāma utsṛjya duḥkhitaḥ
bṛhadaśva uvāca
apakrānte nale rājana damayantī gataklamā
abudhyata varāròhā saṃtrastā vijane vane
sāpaśyamānā bhartāraṃ duḥkhaśòkasamanvitā
parākròśada uccaiḥ saṃtrastā mahārājeti naiṣadhama
hā nātha hā mahārāja hā savāmina kiṃ jahāsi māma
hā hatāsmi vinaṣṭāsmi bhītāsmi vijane vane
nanu nāma mahārāja dharmajñaḥ satyavāga asi
kathama uktvā tathāsatyaṃ suptāma utsṛjya māṃ gataḥ
kathama utsṛjya gantāsi vaśyāṃ bhāryāma anuvratāma
viśeṣatò 'napakṛte pareṇāpakṛte sati
śakṣyase tā giraḥ satyāḥ kartuṃ mayi nareśvara
yāsa tavayā lòkapālānāṃ saṃnidhau kathitāḥ purā
paryāptaḥ parihāsò 'yama etāvāna puruṣarṣabha
bhītāhama asmi durdharṣa darśayātmānama īśvara
dṛśyase dṛśyase rājanna eṣa tiṣṭhasi naiṣadha
āvārya gulmaira ātmānaṃ kiṃ māṃ na paratibhāṣase
nṛśaṃsaṃ bata rājendra yana māma evaṃgatāma iha
vilapantīṃ samāliṅgya nāśvāsayasi pārthiva
na śòcāmya ahama ātmānaṃ na cānyada api kiṃ cana
kathaṃ nu bhavitāsya eka iti tavāṃ nṛpa śòcimi
kathaṃ nu rājaṃsa tṛṣitaḥ kaṣudhitaḥ śaramakarśitaḥ
sāyāhne vṛkṣamūleṣu māma apaśyana bhaviṣyasi
tataḥ sā tīvraśòkārtā paradīpteva ca manyunā
itaśa cetaśa ca rudatī paryadhāvata duḥkhitā
muhura utpatate bālā muhuḥ patati vihvalā
muhura ālīyate bhītā muhuḥ karòśati ròditi
sā tīvraśòkasaṃtaptā muhura niḥśvasya vihvalā
uvāca bhaimī niṣkramya ròdamānā pativratā
yasyābhiśāpāda duḥkhārtò duḥkhaṃ vindati naiṣadhaḥ
tasya bhūtasya tada duḥkhāda duḥkhama abhyadhikaṃ bhaveta
apāpacetasaṃ pāpò ya evaṃ kṛtavāna nalama
tasmāda duḥkhataraṃ parāpya jīvatva asukhajīvikāma
evaṃ tu vilapantī sā rājñò bhāryā mahātmanaḥ
anveṣati sama bhartāraṃ vane śavāpadasevite
unmattavada bhīmasutā vilapantī tatasa tataḥ
hā hā rājanna iti muhura itaśa cetaśa ca dhāvati
tāṃ śuṣyamāṇāma atyarthaṃ kurarīma iva vāśatīma
karuṇaṃ bahu śòcantīṃ vilapantīṃ muhura muhuḥ
sahasābhyāgatāṃ bhaimīma abhyāśaparivartinīma
jagrāhājagarò garāhò mahākāyaḥ kaṣudhānvitaḥ
sā garasyamānā garāheṇa śòkena ca parājitā
nātmānaṃ śòcati tathā yathā śòcati naiṣadhama
hā nātha māma iha vane garasyamānāma anāthavata
garāheṇānena vipine kimarthaṃ nābhidhāvasi
kathaṃ bhaviṣyasi punara māma anusmṛtya naiṣadha
pāpāna muktaḥ punara labdhvā buddhiṃ cetò dhanāni ca
śarāntasya te kaṣudhārtasya pariglānasya naiṣadha
kaḥ śaramaṃ rājaśārdūla nāśayiṣyati mānada
tāma akasmāna mṛgavyādhò vicarana gahane vane
ākrandatīma upaśrutya javenābhisasāra ha
tāṃ sa dṛṣṭvā tathā garastāma urageṇāyatekṣaṇāma
tavaramāṇò mṛgavyādhaḥ samabhikramya vegitaḥ
mukhataḥ pātayāma āsa śastreṇa niśitena ha
nirviceṣṭaṃ bhujaṃgaṃ taṃ viśasya mṛgajīvinaḥ
mòkṣayitvā ca tāṃ vayādhaḥ parakṣālya salilena ca
samāśvāsya kṛtāhārāma atha papraccha bhārata
kasya tavaṃ mṛgaśāvākṣi kathaṃ cābhyāgatā vanama
kathaṃ cedaṃ mahata kṛcchraṃ parāptavatya asi bhāmini
damayantī tathā tena pṛcchyamānā viśāṃ pate
sarvama etada yathāvṛttama ācacakṣe 'saya bhārata
tāma ardhavastrasaṃvītāṃ pīnaśròṇipayòdharāma
sukumārānavadyāṅgīṃ pūrṇacandranibhānanāma
arālapakṣmanayanāṃ tathā madhurabhāṣiṇīma
lakṣayitvā mṛgavyādhaḥ kāmasya vaśama eyivāna
tāma atha śalakṣṇayā vācā lubdhakò mṛdupurvayā
sāntvayāma āsa kāmārtasa tada abudhyata bhāminī
damayantī tu taṃ duṣṭama upalabhya pativratā
tīvraròṣasamāviṣṭā parajajvāleva manyunā
sa tu pāpamatiḥ kaṣudraḥ paradharṣayituma āturaḥ
durdharṣāṃ tarkayāma āsa dīptāma agniśikhāma iva
damayantī tu duḥkhārtā patirājyavinākṛtā
atītavākpathe kāle śaśāpainaṃ ruṣā kila
yathāhaṃ naiṣadhāda anyaṃ manasāpi na cintaye
tathāyaṃ patatāṃ kaṣudraḥ parāsura mṛgajīvanaḥ
uktamātre tu vacane tayā sa mṛgajīvanaḥ
vayasuḥ papāta medinyāma agnidagdha iva darumaḥ
bṛhadaśva uvāca
sā nihatya mṛgavyādhaṃ paratasthe kamalekṣaṇā
vanaṃ paratibhayaṃ śūnyaṃ jhillikāgaṇanāditama
siṃhavyāghravarāharkṣarurudvīpiniṣevitama
nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ malecchataskarasevitama
śālaveṇudhavāśvatthatindukeṅgudakiṃśukaiḥ
arjunāriṣṭasaṃchannaṃ candanaiśa ca saśālmalaiḥ
jambvāmralòdhrakhadiraśākavetrasamākulama
kāśmaryāmalakaplakṣakadambòdumbarāvṛtama
badarībilvasaṃchannaṃ nayagròdhaiśa ca samākulama
pariyālatālakharjūraharītakabibhītakaiḥ
nānādhātuśataira naddhāna vividhāna api cācalāna
nikuñjāna pakṣisaṃghuṣṭāna darīśa cādbhutadarśanāḥ
nadīḥ sarāṃsi vāpīśa ca vividhāṃśa ca mṛgadvijāna
sā bahūna bhīmarūpāṃśa ca piśācòragarākṣasāna
palvalāni taḍāgāni girikūṭāni sarvaśaḥ
saritaḥ sāgarāṃśa caiva dadarśādbhutadarśanāna
yūthaśò dadṛśe cātra vidarbhādhipanandinī
mahiṣāna varāhāna gòmāyūna ṛkṣavānarapannagāna
tejasā yaśasā sathityā śariyā ca parayā yutā
vaidarbhī vicaratya ekā nalama anveṣatī tadā
nābibhyata sā nṛpasutā bhaimī tatrātha kasya cita
dāruṇāma aṭavīṃ parāpya bhartṛvyasanakarśitā
vidarbhatanayā rājana vilalāpa suduḥkhitā
bhartṛśòkaparītāṅgī śilātalasamāśritā
damayantya uvāca
siṃhòraska mahābāhò niṣadhānāṃ janādhipa
kava nu rājana gatò 'sīha tayaktvā māṃ nirjane vane
aśvamedhādibhira vīra karatubhiḥ savāptadakṣiṇaiḥ
kathama iṣṭvā naravyāghra mayi mithyā paravartase
yata tavayòktaṃ naravyāghra matsamakṣaṃ mahādyute
kartuma arhasi kalyāṇa tada ṛtaṃ pārthivarṣabha
yathòktaṃ vihagaira haṃsaiḥ samīpe tava bhūmipa
matsakāśe ca taira uktaṃ tada avekṣituma arhasi
catvāra ekatò vedāḥ sāṅgòpāṅgāḥ savistarāḥ
savadhītā mānavaśreṣṭha satyama ekaṃ kilaikataḥ
tasmāda arhasi śatrughna satyaṃ kartuṃ nareśvara
uktavāna asi yada vīra matsakāśe purā vacaḥ
hā vīra nanu nāmāhama iṣṭā kila tavānagha
asyāma aṭavyāṃ ghòrāyāṃ kiṃ māṃ na paratibhāṣase
bhartsayatya eṣa māṃ raudrò vayāttāsyò dāruṇākṛtiḥ
araṇyarāṭa kaṣudhāviṣṭaḥ kiṃ māṃ na tarātuma arhasi
na me tavadanyā subhage pariyā itya abravīsa tadā
tāma ṛtāṃ kuru kalyāṇapuròktāṃ bhāratīṃ nṛpa
unmattāṃ vilapantīṃ māṃ bhāryāma iṣṭāṃ narādhipa
īpsitāma īpsitò nātha kiṃ māṃ na paratibhāṣase
kṛśāṃ dīnāṃ vivarṇāṃ ca malināṃ vasudhādhipa
vastrārdhaprāvṛtāma ekāṃ vilapantīma anāthavata
yūthabhraṣṭāma ivaikāṃ māṃ hariṇīṃ pṛthulòcana
na mānayasi mānārha rudatīma arikarśana
mahārāja mahāraṇye māma ihaikākinīṃ satīma
ābhāṣamāṇāṃ savāṃ patnīṃ kiṃ māṃ na paratibhāṣase
kulaśīlòpasaṃpannaṃ cārusarvāṅgaśòbhanama
nādya tavāma anupaśyāmi girāva asmina naròttama
vane cāsmina mahāghòre siṃhavyāghraniṣevite
śayānama upaviṣṭaṃ vā sathitaṃ vā niṣadhādhipa
parasthitaṃ vā naraśreṣṭha mama śòkavivardhana
kaṃ nu pṛcchāmi duḥkhārtā tavadarthe śòkakarśitā
kaca cida dṛṣṭasa tavayāraṇye saṃgatyeha nalò nṛpaḥ
kò nu me kathayeda adya vane 'samina viṣṭhitaṃ nalama
abhirūpaṃ mahātmānaṃ paravyūhavināśanama
yama anveṣasi rājānaṃ nalaṃ padmanibhekṣaṇama
ayaṃ sa iti kasyādya śaròṣyāmi madhurāṃ girama
araṇyarāḍa ayaṃ śarīmāṃśa caturdaṃṣṭrò mahāhanuḥ
śārdūlò 'bhimukhaḥ paraiti pṛcchāmya enama aśaṅkitā
bhavāna mṛgāṇāma adhipasa tavama asmina kānane parabhuḥ
vidarbharājatanayāṃ damayantīti viddhi māma
niṣadhādhipatera bhāryāṃ nalasyāmitraghātinaḥ
patima anveṣatīma ekāṃ kṛpaṇāṃ śòkakarśitāma
āśvāsaya mṛgendreha yadi dṛṣṭasa tavayā nalaḥ
atha vāraṇyanṛpate nalaṃ yadi na śaṃsasi
māma adasva mṛgaśreṣṭha viśòkāṃ kuru duḥkhitāma
śarutvāraṇye vilapitaṃ mamaiṣa mṛgarāṭa savayama
yātya etāṃ mṛṣṭasalilāma āpagāṃ sāgaraṃgamāma
imaṃ śilòccayaṃ puṇyaṃ śṛṅgaira bahubhira ucchritaiḥ
virājadbhira divaspṛgbhira naikavarṇaira manòramaiḥ
nānādhātusamākīrṇaṃ vividhòpalabhūṣitama
asyāraṇyasya mahataḥ ketubhūtama ivòcchritama
siṃhaśārdūlamātaṅgavarāharkṣamṛgāyutama
patatribhira bahuvidhaiḥ samantāda anunāditama
kiṃśukāśòkabakulapuṃnāgaira upaśòbhitama
saridbhiḥ savihaṃgābhiḥ śikharaiśa còpaśòbhitama
girirājama imaṃ tāvata pṛcchāmi nṛpatiṃ parati
bhagavanna acalaśreṣṭha divyadarśanaviśruta
śaraṇya bahukalyāṇa namasa te 'satu mahīdhara
paraṇame tavābhigamyāhaṃ rājaputrīṃ nibòdha māma
rājñaḥ sanuṣāṃ rājabhāryāṃ damayantīti viśrutāma
rājā vidarbhādhipatiḥ pitā mama mahārathaḥ
bhīmò nāma kaṣitipatiśa cāturvarṇyasya rakṣitā
rājasūyāśvamedhānāṃ karatūnāṃ dakṣiṇāvatāma
āhartā pārthivaśreṣṭhaḥ pṛthucārvañcitekṣaṇaḥ
barahmaṇyaḥ sādhuvṛttaśa ca satyavāga anasūyakaḥ
śīlavāna susamācāraḥ pṛthuśrīra dharmavica chuciḥ
samyaga gòptā vidarbhāṇāṃ nirjitārigaṇaḥ parabhuḥ
tasya māṃ viddhi tanayāṃ bhagavaṃsa tavāma upasthitāma
niṣadheṣu mahāśaila śavaśurò me nṛpòttamaḥ
sugṛhītanāmā vikhyātò vīrasena iti sama ha
tasya rājñaḥ sutò vīraḥ śarīmāna satyaparākramaḥ
karamaprāptaṃ pituḥ savaṃ yò rājyaṃ samanuśāsti ha
nalò nāmāridamanaḥ puṇyaślòka iti śarutaḥ
barahmaṇyò vedavida vāgmī puṇyakṛta sòmapò 'ganicita
yaṣṭā dātā ca yòddhā ca samyaka caiva paraśāsitā
tasya māma acalaśreṣṭha viddhi bhāryāma ihāgatāma
tayaktaśriyaṃ bhartṛhīnāma anāthāṃ vayasanānvitāma
anveṣamāṇāṃ bhartāraṃ taṃ vai naravaròttamama
khama ullikhadbhira etaira hi tavayā śṛṅgaśataira nṛpaḥ
kaca cida dṛṣṭò 'calaśreṣṭha vane 'samina dāruṇe nalaḥ
gajendravikramò dhīmāna dīrghabāhura amarṣaṇaḥ
vikrāntaḥ satyavāga dhīrò bhartā mama mahāyaśāḥ
niṣadhānāma adhipatiḥ kaca cida dṛṣṭasa tavayā nalaḥ
kiṃ māṃ vilapatīma ekāṃ parvataśreṣṭha duḥkhitāma
girā nāśvāsayasya adya savāṃ sutāma iva duḥkhitāma
vīra vikrānta dharmajña satyasaṃdha mahīpate
yadya asya asmina vane rājana darśayātmānama ātmanā
kadā nu sanigdhagambhīrāṃ jīmūtasvanasaṃnibhāma
śaròṣyāmi naiṣadhasyāhaṃ vācaṃ tāma amṛtòpamāma
vaidarbhītya eva kathitāṃ śubhāṃ rājñò mahātmanaḥ
āmnāyasāriṇīma ṛddhāṃ mama śòkanibarhiṇīma
iti sā taṃ giriśreṣṭhama uktvā pārthivanandinī
damayantī tatò bhūyò jagāma diśama uttarāma
sā gatvā tarīna ahòrātrāna dadarśa paramāṅganā
tāpasāraṇyama atulaṃ divyakānanadarśanama
vasiṣṭhabhṛgvatrisamaisa tāpasaira upaśòbhitama
niyataiḥ saṃyatāhāraira damaśaucasamanvitaiḥ
abbhakṣaira vāyubhakṣaiśa ca patrāhāraisa tathaiva ca
jitendriyaira mahābhāgaiḥ savargamārgadidṛkṣubhiḥ
valkalājinasaṃvītaira munibhiḥ saṃyatendriyaiḥ
tāpasādhyuṣitaṃ ramyaṃ dadarśāśramamaṇḍalama
sā dṛṣṭvaivāśramapadaṃ nānāmṛganiṣevitama
śākhāmṛgagaṇaiśa caiva tāpasaiśa ca samanvitama
subhrūḥ sukeśī suśròṇī sukucā sudvijānanā
varcasvinī supratiṣṭhā savañcitòdyatagāminī
sā viveśāśramapadaṃ vīrasenasutapriyā
yòṣidratnaṃ mahābhāgā damayantī manasvinī
sābhivādya tapòvṛddhāna vinayāvanatā sathitā
savāgataṃ ta iti paròktā taiḥ sarvaisa tāpasaiśa ca sā
pūjāṃ cāsyā yathānyāyaṃ kṛtvā tatra tapòdhanāḥ
āsyatāma itya athòcusa te barūhi kiṃ karavāmahe
tāna uvāca varāròhā kaca cida bhavagatāma iha
tapasya agniṣu dharmeṣu mṛgapakṣiṣu cānaghāḥ
kuśalaṃ vò mahābhāgāḥ savadharmacaraṇeṣu ca
taira uktā kuśalaṃ bhadre sarvatreti yaśasvinī
barūhi sarvānavadyāṅgi kā tavaṃ kiṃ ca cikīrṣasi
dṛṣṭvaiva te paraṃ rūpaṃ dayutiṃ ca paramāma iha
vismayò naḥ samutpannaḥ samāśvasihi mā śucaḥ
asyāraṇyasya mahatī devatā vā mahībhṛtaḥ
asyā nu nadyāḥ kalyāṇi vada satyama anindite
sābravīta tāna ṛṣīna nāhama araṇyasyāsya devatā
na cāpya asya girera viprā na nadyā devatāpya ahama
mānuṣīṃ māṃ vijānīta yūyaṃ sarve tapòdhanāḥ
vistareṇābhidhāsyāmi tana me śṛṇuta sarvaśaḥ
vidarbheṣu mahīpālò bhīmò nāma mahādyutiḥ
tasya māṃ tanayāṃ sarve jānīta davijasattamāḥ
niṣadhādhipatira dhīmāna nalò nāma mahāyaśāḥ
vīraḥ saṃgrāmajida vidvāna mama bhartā viśāṃ patiḥ
devatābhyarcanaparò davijātijanavatsalaḥ
gòptā niṣadhavaṃśasya mahābhāgò mahādyutiḥ
satyavāga dharmavita parājñaḥ satyasaṃdhò 'rimardanaḥ
barahmaṇyò daivataparaḥ śarīmāna parapuraṃjayaḥ
nalò nāma nṛpaśreṣṭhò devarājasamadyutiḥ
mama bhartā viśālākṣaḥ pūrṇenduvadanò 'rihā
āhartā karatumukhyānāṃ vedavedāṅgapāragaḥ
sapatnānāṃ mṛdhe hantā ravisòmasamaprabhaḥ
sa kaiśa cina nikṛtiprajñaira akalyāṇaira narādhamaiḥ
āhūya pṛthivīpālaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ
devane kuśalaira jihmaira jitò rājyaṃ vasūni ca
tasya māma avagacchadhvaṃ bhāryāṃ rājarṣabhasya vai
damayantīti vikhyātāṃ bhartṛdarśanalālasāma
sā vanāni girīṃśa caiva sarāṃsi saritasa tathā
palvalāni ca ramyāṇi tathāraṇyāni sarvaśaḥ
anveṣamāṇā bhartāraṃ nalaṃ raṇaviśāradama
mahātmānaṃ kṛtāstraṃ ca vicarāmīha duḥkhitā
kaca cida bhagavatāṃ puṇyaṃ tapòvanama idaṃ nṛpaḥ
bhaveta parāptò nalò nāma niṣadhānāṃ janādhipaḥ
yatkṛte 'hama idaṃ viprāḥ parapannā bhṛśadāruṇama
vanaṃ paratibhayaṃ ghòraṃ śārdūlamṛgasevitama
yadi kaiśa cida ahòrātraira na darakṣyāmi nalaṃ nṛpama
ātmānaṃ śareyasā yòkṣye dehasyāsya vimòcanāta
kò nu me jīvitenārthasa tama ṛte puruṣarṣabhama
kathaṃ bhaviṣyāmya adyāhaṃ bhartṛśòkābhipīḍitā
evaṃ vilapatīma ekāma araṇye bhīmanandinīma
damayantīma athòcusa te tāpasāḥ satyavādinaḥ
udarkasa tava kalyāṇi kalyāṇò bhavitā śubhe
vayaṃ paśyāma tapasā kaṣipraṃ darakṣyasi naiṣadhama
niṣadhānāma adhipatiṃ nalaṃ ripunighātinama
bhaimi dharmabhṛtāṃ śareṣṭhaṃ darakṣyase vigatajvarama
vimuktaṃ sarvapāpebhyaḥ sarvaratnasamanvitama
tada eva nagaraśreṣṭhaṃ paraśāsantama ariṃdamama
daviṣatāṃ bhayakartāraṃ suhṛdāṃ śòkanāśanama
patiṃ darakṣyasi kalyāṇi kalyāṇābhijanaṃ nṛpama
evama uktvā nalasyeṣṭāṃ mahiṣīṃ pārthivātmajāma
antarhitāsa tāpasāsa te sāgnihòtrāśramāsa tadā
sā dṛṣṭvā mahada āścaryaṃ vismitā abhavata tadā
damayantya anavadyāṅgī vīrasenanṛpasnuṣā
kiṃ nu savapnò mayā dṛṣṭaḥ kò 'yaṃ vidhira ihābhavata
kava nu te tāpasāḥ sarve kava tada āśramamaṇḍalama
kava sā puṇyajalā ramyā nānādvijaniṣevitā
nadī te ca nagā hṛdyāḥ phalapuṣpòpaśòbhitāḥ
dhayātvā ciraṃ bhīmasutā damayantī śucismitā
bhartṛśòkaparā dīnā vivarṇavadanābhavata
sā gatvāthāparāṃ bhūmiṃ bāṣpasaṃdigdhayā girā
vilalāpāśrupūrṇākṣī dṛṣṭvāśòkataruṃ tataḥ
upagamya taruśreṣṭhama aśòkaṃ puṣpitaṃ tadā
pallavāpīḍitaṃ hṛdyaṃ vihaṃgaira anunāditama
ahò batāyama agamaḥ śarīmāna asmina vanāntare
āpīḍaira bahubhira bhāti śarīmāna daramiḍarāḍa iva
viśòkāṃ kuru māṃ kaṣiprama aśòka pariyadarśana
vītaśòkabhayābādhaṃ kaca cita tavaṃ dṛṣṭavāna nṛpama
nalaṃ nāmāridamanaṃ damayantyāḥ pariyaṃ patima
niṣadhānāma adhipatiṃ dṛṣṭavāna asi me pariyama
ekavastrārdhasaṃvītaṃ sukumāratanutvacama
vayasanenārditaṃ vīrama araṇyama idama āgatama
yathā viśòkā gaccheyama aśòkanaga tata kuru
satyanāmā bhavāśòka mama śòkavināśanāta
evaṃ sāśòkavṛkṣaṃ tama ārtā tariḥ parigamya ha
jagāma dāruṇataraṃ deśaṃ bhaimī varāṅganā
sā dadarśa nagāna naikāna naikāśa ca saritasa tathā
naikāṃśa ca parvatāna ramyāna naikāṃśa ca mṛgapakṣiṇaḥ
kandarāṃśa ca nitambāṃśa ca nadāṃśa cādbhutadarśanāna
dadarśa sā bhīmasutā patima anveṣatī tadā
gatvā parakṛṣṭama adhvānaṃ damayantī śucismitā
dadarśātha mahāsārthaṃ hastyaśvarathasaṃkulama
uttarantaṃ nadīṃ ramyāṃ parasannasalilāṃ śubhāma
suśītatòyāṃ vistīrṇāṃ haradinīṃ vetasaira vṛtāma
paròdghuṣṭāṃ karauñcakuraraiśa cakravākòpakūjitāma
kūrmagrāhajhaṣākīrṇāṃ pulinadvīpaśòbhitāma
sā dṛṣṭvaiva mahāsārthaṃ nalapatnī yaśasvinī
upasarpya varāròhā janamadhyaṃ viveśa ha
unmattarūpā śòkārtā tathā vastrārdhasaṃvṛtā
kṛśā vivarṇā malinā pāṃsudhvastaśiròruhā
tāṃ dṛṣṭvā tatra manujāḥ ke cida bhītāḥ paradudruvuḥ
ke cica cintāparāsa tasthuḥ ke cita tatra vicukruśuḥ
parahasanti sama tāṃ ke cida abhyasūyanta cāpare
cakrusa tasyāṃ dayāṃ ke cita papracchuśa cāpi bhārata
kāsi kasyāsi kalyāṇi kiṃ vā mṛgayase vane
tavāṃ dṛṣṭvā vayathitāḥ sameha kaca cita tavama asi mānuṣī
vada satyaṃ vanasyāsya parvatasyātha vā diśaḥ
devatā tavaṃ hi kalyāṇi tavāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ
yakṣī vā rākṣasī vā tavama utāhò 'si varāṅganā
sarvathā kuru naḥ savasti rakṣasvāsmāna anindite
yathāyaṃ sarvathā sārthaḥ kaṣemī śīghrama itò varajeta
tathā vidhatsva kalyāṇi tavāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ
paratyuvāca tataḥ sādhvī bhartṛvyasanaduḥkhitā
sārthavāhaṃ ca sārthaṃ ca janā ye cātra ke cana
mānuṣīṃ māṃ vijānīta manujādhipateḥ sutāma
nṛpasnuṣāṃ rājabhāryāṃ bhartṛdarśanalālasāma
vidarbharāṇa mama pitā bhartā rājā ca naiṣadhaḥ
nalò nāma mahābhāgasa taṃ mārgāmya aparājitama
yadi jānīta nṛpatiṃ kaṣipraṃ śaṃsata me pariyama
nalaṃ pārthivaśārdūlama amitragaṇasūdanama
tāma uvācānavadyāṅgīṃ sārthasya mahataḥ parabhuḥ
sārthavāhaḥ śucira nāma śṛṇu kalyāṇi madvacaḥ
ahaṃ sārthasya netā vai sārthavāhaḥ śucismite
manuṣyaṃ nalanāmānaṃ na paśyāmi yaśasvini
kuñjaradvīpimahiṣaśārdūlarkṣamṛgāna api
paśyāmya asmina vane kaṣṭe amanuṣyaniṣevite
tathā nò yakṣarāḍa adya maṇibhadraḥ parasīdatu
sābravīda vaṇijaḥ sarvāna sārthavāhaṃ ca taṃ tataḥ
kava nu yāsyasi sārthò 'yama etada ākhyātuma arhatha
sārthavāha uvāca
sārthò 'yaṃ cedirājasya subāhòra satyavādinaḥ
kaṣipraṃ janapadaṃ gantā lābhāya manujātmaje
bṛhadaśva uvāca
sā taca charutvānavadyāṅgī sārthavāhavacasa tadā
agacchata tena vai sārdhaṃ bhartṛdarśanalālasā
atha kāle bahutithe vane mahati dāruṇe
taḍāgaṃ sarvatòbhadraṃ padmasaugandhikaṃ mahata
dadṛśura vaṇijò ramyaṃ parabhūtayavasendhanama
bahumūlaphalòpetaṃ nānāpakṣigaṇaira vṛtama
taṃ dṛṣṭvā mṛṣṭasalilaṃ manòharasukhāvahama
supariśrāntavāhāsa te niveśāya manò dadhuḥ
saṃmate sārthavāhasya viviśura vanama uttamama
uvāsa sārthaḥ sumahāna velāma āsādya paścimāma
athārdharātrasamaye niḥśabdastimite tadā
supte sārthe pariśrānte hastiyūthama upāgamata
pānīyārthaṃ girinadīṃ madaprasravaṇāvilāma
mārgaṃ saṃrudhya saṃsuptaṃ padminyāḥ sārthama uttamama
suptaṃ mamarda sahasā ceṣṭamānaṃ mahītale
hāhāravaṃ paramuñcantaḥ sārthikāḥ śaraṇārthinaḥ
vanagulmāṃśa ca dhāvantò nidrāndhā mahatò bhayāta
ke cida dantaiḥ karaiḥ ke cita ke cita padbhyāṃ hatā narāḥ
gòkharòṣṭrāśvabahulaṃ padātijanasaṃkulama
bhayārtaṃ dhāvamānaṃ tata parasparahataṃ tadā
ghòrāna nādāna vimuñcantò nipetura dharaṇītale
vṛkṣeṣva āsajya saṃbhagnāḥ patitā viṣameṣu ca
tathā tana nihataṃ sarvaṃ samṛddhaṃ sārthamaṇḍalama
athāparedyuḥ saṃprāpte hataśiṣṭā janāsa tadā
vanagulmāda viniṣkramya śòcantò vaiśasaṃ kṛtama
bharātaraṃ pitaraṃ putraṃ sakhāyaṃ ca janādhipa
aśòcata tatra vaidarbhī kiṃ nu me duṣkṛtaṃ kṛtama
yò 'pi me nirjane 'raṇye saṃprāptò 'yaṃ janārṇavaḥ
hatò 'yaṃ hastiyūthena mandabhāgyāna mamaiva tu
parāptavyaṃ suciraṃ duḥkhaṃ mayā nūnama asaṃśayama
nāprāptakālò mariyate śarutaṃ vṛddhānuśāsanama
yana nāhama adya mṛditā hastiyūthena duḥkhitā
na haya adaivakṛtaṃ kiṃ cina narāṇāma iha vidyate
na ca me bālabhāve 'pi kiṃ cida vayapakṛtaṃ kṛtama
karmaṇā manasā vācā yada idaṃ duḥkhama āgatama
manye savayaṃvarakṛte lòkapālāḥ samāgatāḥ
paratyākhyātā mayā tatra nalasyārthāya devatāḥ
nūnaṃ teṣāṃ parabhāvena viyògaṃ parāptavatya ahama
evamādīni duḥkhāni sā vilapya varāṅganā
hataśiṣṭaiḥ saha tadā barāhmaṇaira vedapāragaiḥ
agacchada rājaśārdūla duḥkhaśòkaparāyaṇā
gacchantī sā cirāta kālāta purama āsādayana mahata
sāyāhne cedirājasya subāhòra satyavādinaḥ
vastrārdhakartasaṃvītā paraviveśa puròttamama
tāṃ vivarṇāṃ kṛśāṃ dīnāṃ muktakeśīma amārjanāma
unmattāma iva gacchantīṃ dadṛśuḥ puravāsinaḥ
paraviśantīṃ tu tāṃ dṛṣṭvā cedirājapurīṃ tadā
anujagmusa tatò bālā garāmiputrāḥ kutūhalāta
sā taiḥ parivṛtāgacchata samīpaṃ rājaveśmanaḥ
tāṃ parāsādagatāpaśyada rājamātā janaira vṛtāma
sā janaṃ vārayitvā taṃ parāsādatalama uttamama
āròpya vismitā rājana damayantīma apṛcchata
evama apya asukhāviṣṭā bibharṣi paramaṃ vapuḥ
bhāsi vidyuda ivābhreṣu śaṃsa me kāsi kasya vā
na hi te mānuṣaṃ rūpaṃ bhūṣaṇaira api varjitama
asahāyā narebhyaśa ca nòdvijasya amaraprabhe
taca charutvā vacanaṃ tasyā bhaimī vacanama abravīta
mānuṣīṃ māṃ vijānīhi bhartāraṃ samanuvratāma
sairandhrīṃ jātisaṃpannāṃ bhujiṣyāṃ kāmavāsinīma
phalamūlāśanāma ekāṃ yatrasāyaṃpratiśrayāma
asaṃkhyeyaguṇò bhartā māṃ ca nityama anuvrataḥ
bhartārama api taṃ vīraṃ chāyevānapagā sadā
tasya daivāta parasaṅgò 'bhūda atimātraṃ sama devane
dayūte sa nirjitaśa caiva vanama ekò 'bhayupeyivāna
tama ekavasanaṃ vīrama unmattama iva vihvalama
āśvāsayantī bhartārama ahama anvagamaṃ vanama
sa kadā cida vane vīraḥ kasmiṃśa cita kāraṇāntare
kaṣutparītaḥ suvimanāsa tada apya ekaṃ vayasarjayata
tama ekavasanaṃ nagnama unmattaṃ gatacetasama
anuvrajantī bahulā na savapāmi niśāḥ sadā
tatò bahutithe kāle suptāma utsṛjya māṃ kava cita
vāsasò 'radhaṃ paricchidya tayaktavāna māma anāgasama
taṃ mārgamāṇā bhartāraṃ dahyamānā dinakṣapāḥ
na vindāmya amaraprakhyaṃ pariyaṃ parāṇadhaneśvarama
tāma aśruparipūrṇākṣīṃ vilapantīṃ tathā bahu
rājamātābravīda ārtāṃ bhaimīma ārtatarā savayama
vasasva mayi kalyāṇi parītira me tavayi vartate
mṛgayiṣyanti te bhadre bhartāraṃ puruṣā mama
atha vā savayama āgaccheta paridhāvanna itasa tataḥ
ihaiva vasatī bhadre bhartārama upalapsyase
rājamātura vacaḥ śarutvā damayantī vacò 'baravīta
samayenòtsahe vastuṃ tavayi vīraprajāyini
ucchiṣṭaṃ naiva bhuñjīyāṃ na kuryāṃ pādadhāvanama
na cāhaṃ puruṣāna anyāna saṃbhāṣeyaṃ kathaṃ cana
parārthayeda yadi māṃ kaśa cida daṇḍyasa te sa pumāna bhaveta
bhartura anveṣaṇārthaṃ tu paśyeyaṃ barāhmaṇāna ahama
yadya evama iha kartavyaṃ vasāmya ahama asaṃśayama
atò 'nayathā na me vāsò vartate hṛdaye kava cita
tāṃ parahṛṣṭena manasā rājamātedama abravīta
sarvama etata kariṣyāmi diṣṭyā te varatama īdṛśama
evama uktvā tatò bhaimīṃ rājamātā viśāṃ pate
uvācedaṃ duhitaraṃ sunandāṃ nāma bhārata
sairandhrīma abhijānīṣva sunande devarūpiṇīma
etayā saha mòdasva nirudvignamanāḥ savayama
bṛhadaśva uvāca
utsṛjya damayantīṃ tu nalò rājā viśāṃ pate
dadarśa dāvaṃ dahyantaṃ mahāntaṃ gahane vane
tatra śuśrāva madhye 'ganau śabdaṃ bhūtasya kasya cita
abhidhāva naletya uccaiḥ puṇyaślòketi cāsakṛta
mā bhaira iti nalaśa còktvā madhyama agneḥ paraviśya tama
dadarśa nāgarājānaṃ śayānaṃ kuṇḍalīkṛtama
sa nāgaḥ parāñjalira bhūtvā vepamānò nalaṃ tadā
uvāca viddhi māṃ rājana nāgaṃ karkòṭakaṃ nṛpa
mayā paralabdhò barahmarṣira anāgāḥ sumahātapāḥ
tena manyuparītena śaptò 'sami manujādhipa
tasya śāpāna na śaknòmi padāda vicalituṃ padama
upadekṣyāmi te śareyasa tarātuma arhati māṃ bhavāna
sakhā ca te bhaviṣyāmi matsamò nāsti pannagaḥ
laghuśa ca te bhaviṣyāmi śīghrama ādāya gaccha māma
evama uktvā sa nāgendrò babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ
taṃ gṛhītvā nalaḥ parāyāda uddeśaṃ dāvavarjitama
ākāśadeśama āsādya vimuktaṃ kṛṣṇavartmanā
utsraṣṭukāmaṃ taṃ nāgaḥ punaḥ karkòṭakò 'baravīta
padāni gaṇayana gaccha savāni naiṣadha kāni cita
tatra te 'haṃ mahārāja śareyò dhāsyāmi yata parama
tataḥ saṃkhyātuma ārabdhama adaśada daśame pade
tasya daṣṭasya tada rūpaṃ kaṣiprama antaradhīyata
sa dṛṣṭvā vismitasa tasthāva ātmānaṃ vikṛtaṃ nalaḥ
savarūpadhāriṇaṃ nāgaṃ dadarśa ca mahīpatiḥ
tataḥ karkòṭakò nāgaḥ sāntvayana nalama abravīta
mayā te 'natarhitaṃ rūpaṃ na tavā vidyura janā iti
yatkṛte cāsi vikṛtò duḥkhena mahatā nala
viṣeṇa sa madīyena tavayi duḥkhaṃ nivatsyati
viṣeṇa saṃvṛtaira gātraira yāvata tavāṃ na vimòkṣyati
tāvata tavayi mahārāja duḥkhaṃ vai sa nivatsyati
anāgā yena nikṛtasa tavama anarhò janādhipa
karòdhāda asūyayitvā taṃ rakṣā me bhavataḥ kṛtā
na te bhayaṃ naravyāghra daṃṣṭribhyaḥ śatrutò 'pi vā
barahmavidbhyaśa ca bhavitā matprasādāna narādhipa
rājana viṣanimittā ca na te pīḍā bhaviṣyati
saṃgrāmeṣu ca rājendra śaśvaja jayama avāpsyati
gaccha rājanna itaḥ sūtò bāhukò 'hama iti baruvana
samīpama ṛtuparṇasya sa hi vedākṣanaipuṇama
ayòdhyāṃ nagarīṃ ramyāma adyaiva niṣadheśvara
sa te 'kaṣahṛdayaṃ dātā rājāśvahṛdayena vai
ikṣvākukulajaḥ śarīmāna mitraṃ caiva bhaviṣyati
bhaviṣyasi yadākṣajñaḥ śareyasā yòkṣyase tadā
sameṣyasi ca dāraisa tavaṃ mā sama śòke manaḥ kṛthāḥ
rājyena tanayābhyāṃ ca satyama etada baravīmi te
savarūpaṃ ca yadā daraṣṭuma icchethāsa tavaṃ narādhipa
saṃsmartavyasa tadā te 'haṃ vāsaśa cedaṃ nivāsayeḥ
anena vāsasāchannaḥ savarūpaṃ paratipatsyase
itya uktvā paradadāva asmai divyaṃ vāsòyugaṃ tadā
evaṃ nalaṃ samādiśya vāsò dattvā ca kaurava
nāgarājasa tatò rājaṃsa tatraivāntaradhīyata
bṛhadaśva uvāca
tasminna antarhite nāge parayayau naiṣadhò nalaḥ
ṛtuparṇasya nagaraṃ parāviśada daśame 'hani
sa rājānama upātiṣṭhada bāhukò 'hama iti baruvana
aśvānāṃ vāhane yuktaḥ pṛthivyāṃ nāsti matsamaḥ
arthakṛcchreṣu caivāhaṃ paraṣṭavyò naipuṇeṣu ca
annasaṃskārama api ca jānāmya anyaira viśeṣataḥ
yāni śilpāṇi lòke 'samina yaca cāpya anyata suduṣkarama
sarvaṃ yatiṣye tata kartuma ṛtuparṇa bharasva māma
vasa bāhuka bhadraṃ te sarvama etata kariṣyasi
śīghrayāne sadā buddhira dhīyate me viśeṣataḥ
sa tavama ātiṣṭha yògaṃ taṃ yena śīghrā hayā mama
bhaveyura aśvādhyakṣò 'si vetanaṃ te śataṃ śatāḥ
tavāma upasthāsyataśa cemau nityaṃ vārṣṇeyajīvalau
etābhyāṃ raṃsyase sārdhaṃ vasa vai mayi bāhuka
evama uktò nalasa tena nayavasata tatra pūjitaḥ
ṛtuparṇasya nagare sahavārṣṇeyajīvalaḥ
sa tatra nivasana rājana vaidarbhīma anucintayana
sāyaṃ sāyaṃ sadā cemaṃ śalòkama ekaṃ jagāda ha
kava nu sā kaṣutpipāsārtā śarāntā śete tapasvinī
samarantī tasya mandasya kaṃ vā sādyòpatiṣṭhati
evaṃ baruvantaṃ rājānaṃ niśāyāṃ jīvalò 'baravīta
kāma enāṃ śòcase nityaṃ śaròtuma icchāmi bāhuka
tama uvāca nalò rājā mandaprajñasya kasya cita
āsīda bahumatā nārī tasyā dṛḍhataraṃ ca saḥ
sa vai kena cida arthena tayā mandò vayayujyata
viprayuktaśa ca mandātmā bharamatya asukhapīḍitaḥ
dahyamānaḥ sa śòkena divārātrama atandritaḥ
niśākāle samaraṃsa tasyāḥ śalòkama ekaṃ sama gāyati
sa vai bharamana mahīṃ sarvāṃ kava cida āsādya kiṃ cana
vasatya anarhasa tadduḥkhaṃ bhūya evānusaṃsmarana
sā tu taṃ puruṣaṃ nārī kṛcchre 'paya anugatā vane
tayaktā tenālpapuṇyena duṣkaraṃ yadi jīvati
ekā bālānabhijñā ca mārgāṇāma atathòcitā
kaṣutpipāsāparītā ca duṣkaraṃ yadi jīvati
śavāpadācarite nityaṃ vane mahati dāruṇe
tayaktā tenālpapuṇyena mandaprajñena māriṣa
itya evaṃ naiṣadhò rājā damayantīma anusmarana
ajñātavāsama avasada rājñasa tasya niveśane
bṛhadaśva uvāca
hṛtarājye nale bhīmaḥ sabhārye pareṣyatāṃ gate
davijāna parasthāpayāma āsa naladarśanakāṅkṣayā
saṃdideśa ca tāna bhīmò vasu dattvā ca puṣkalama
mṛgayadhvaṃ nalaṃ caiva damayantīṃ ca me sutāma
asmina karmaṇi niṣpanne vijñāte niṣadhādhipe
gavāṃ sahasraṃ dāsyāmi yò vasa tāva ānayiṣyati
agrahāraṃ ca dāsyāmi garāmaṃ nagarasaṃmitama
na ceca chakyāva ihānetuṃ damayantī nalò 'pi vā
jañātamātre 'pi dāsyāmi gavāṃ daśaśataṃ dhanama
itya uktāsa te yayura hṛṣṭā barāhmaṇāḥ sarvatòdiśama
purarāṣṭrāṇi cinvantò naiṣadhaṃ saha bhāryayā
tataśa cedipurīṃ ramyāṃ sudevò nāma vai davijaḥ
vicinvānò 'tha vaidarbhīma apaśyada rājaveśmani
puṇyāhavācane rājñaḥ sunandā sahitāṃ sathitāma
mandaprakhyāyamānena rūpeṇāpratimena tāma
pinaddhāṃ dhūmajālena parabhāma iva vibhāvasòḥ
tāṃ samīkṣya viśālākṣīma adhikaṃ malināṃ kṛśāma
tarkayāma āsa bhaimīti kāraṇaira upapādayana
sudeva uvāca
yatheyaṃ me purā dṛṣṭā tathārūpeyama aṅganā
kṛtārthò 'samya adya dṛṣṭvemāṃ lòkakāntāma iva śariyama
pūrṇacandrānanāṃ śayāmāṃ cāruvṛttapayòdharāma
kurvantīṃ parabhayā devīṃ sarvā vitimirā diśaḥ
cārupadmapalāśākṣīṃ manmathasya ratīma iva
iṣṭāṃ sarvasya jagataḥ pūrṇacandraprabhāma iva
vidarbhasarasasa tasmāda daivadòṣāda ivòddhṛtāma
malapaṅkānuliptāṅgīṃ mṛṇālīma iva tāṃ bhṛśama
paurṇamāsīma iva niśāṃ rāhugrastaniśākarāma
patiśòkākulāṃ dīnāṃ śuṣkasròtāṃ nadīma iva
vidhvastaparṇakamalāṃ vitrāsitavihaṃgamāma
hastihastaparikliṣṭāṃ vayākulāma iva padminīma
sukumārīṃ sujātāṅgīṃ ratnagarbhagṛhòcitāma
dahyamānāma ivòṣṇena mṛṇālīma aciròddhṛtāma
rūpaudaryaguṇòpetāṃ maṇḍanārhāma amaṇḍitāma
candralekhāma iva navāṃ vayòmni nīlābhrasaṃvṛtāma
kāmabhògaiḥ pariyaira hīnāṃ hīnāṃ bandhujanena ca
dehaṃ dhārayatīṃ dīnāṃ bhartṛdarśanakāṅkṣayā
bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇaira vinā
eṣā virahitā tena śòbhanāpi na śòbhate
duṣkaraṃ kurute 'tayarthaṃ hīnò yada anayā nalaḥ
dhārayatya ātmanò dehaṃ na śòkenāvasīdati
imāma asitakeśāntāṃ śatapatrāyatekṣaṇāma
sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vayathate manaḥ
kadā nu khalu duḥkhasya pāraṃ yāsyati vai śubhā
bhartuḥ samāgamāta sādhvī ròhiṇī śaśinò yathā
asyā nūnaṃ punara lābhāna naiṣadhaḥ parītima eṣyati
rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punara labdhveva medinīma
tulyaśīlavayòyuktāṃ tulyābhijanasaṃyutāma
naiṣadhò 'rahati vaidarbhīṃ taṃ ceyama asitekṣaṇā
yuktaṃ tasyāprameyasya vīryasattvavatò mayā
samāśvāsayituṃ bhāryāṃ patidarśanalālasāma
ayama āśvāsayāmya enāṃ pūrṇacandra nibhānanāma
adṛṣṭapūrvāṃ duḥkhasya duḥkhārtāṃ dhayānatatparāma
bṛhadaśva uvāca
evaṃ vimṛśya vividhaiḥ kāraṇaira lakṣaṇaiśa ca tāma
upagamya tatò bhaimīṃ sudevò barāhmaṇò 'baravīta
ahaṃ sudevò vaidharbhi bharātusa te dayitaḥ sakhā
bhīmasya vacanāda rājñasa tavāma anveṣṭuma ihāgataḥ
kuśalī te pitā rājñi janitrī bharātaraśa ca te
āyuṣmantau kuśalinau tatrasthau dārukau ca te
tavatkṛte bandhuvargāśa ca gatasattvā ivāsate
abhijñāya sudevaṃ tu damayantī yudhiṣṭhira
paryapṛcchata tataḥ sarvāna karameṇa suhṛdaḥ savakāna
ruròda ca bhṛśaṃ rājana vaidarbhī śòkakarśitā
dṛṣṭvā sudevaṃ sahasā bharātura iṣṭaṃ davijòttamama
tatò rudantīṃ tāṃ dṛṣṭvā sunandā śòkakarśitāma
sudevena sahaikānte kathayantīṃ ca bhārata
janitryai pareṣayāma āsa sairandhrī rudate bhṛśama
barāhmaṇena samāgamya tāṃ veda yadi manyase
atha cedipatera mātā rājñaśa cāntaḥpurāta tadā
jagāma yatra sā bālā barāhmaṇena sahābhavata
tataḥ sudevama ānāyya rājamātā viśāṃ pate
papraccha bhāryā kasyeyaṃ sutā vā kasya bhāminī
kathaṃ ca naṣṭā jañātibhyò bhartura vā vāmalòcanā
tavayā ca viditā vipra kathama evaṃgatā satī
etada icchāmya ahaṃ tavattò jañātuṃ sarvama aśeṣataḥ
tattvena hi mamācakṣva pṛcchantyā devarūpiṇīma
evama uktasa tayā rājana sudevò davijasattamaḥ
sukhòpaviṣṭa ācaṣṭa damayantyā yathātathama
sudeva uvāca
vidarbharājò dharmātmā bhīmò bhīmaparākramaḥ
suteyaṃ tasya kalyāṇī damayantīti viśrutā
rājā tu naiṣadhò nāma vīrasenasutò nalaḥ
bhāryeyaṃ tasya kalyāṇī puṇyaślòkasya dhīmataḥ
sa vai dayūte jitò bharātrā hṛtarājyò mahīpatiḥ
damayantyā gataḥ sārdhaṃ na parajñāyata karhi cita
te vayaṃ damayantyarthaṃ carāmaḥ pṛthivīma imāma
seyama āsāditā bālā tava putraniveśane
asyā rūpeṇa sadṛśī mānuṣī neha vidyate
asyāśa caiva bharuvòra madhye sahajaḥ piplura uttamaḥ
śayāmāyāḥ padmasaṃkāśò lakṣitò 'natarhitò mayā
malena saṃvṛtò haya asyāsa tanvabhreṇeva candramāḥ
cihnabhūtò vibhūtyarthama ayaṃ dhātrā vinirmitaḥ
paratipata kaluṣevendòra lekhā nāti virājate
na cāsyā naśyate rūpaṃ vapura malasamācitama
asaṃskṛtama api vayaktaṃ bhāti kāñcanasaṃnibhama
anena vapuṣā bālā piplunānena caiva ha
lakṣiteyaṃ mayā devī pihitò 'ganira ivòṣmaṇā
bṛhadaśva uvāca
taca charutvā vacanaṃ tasya sudevasya viśāṃ pate
sunandā śòdhayāma āsa piplupracchādanaṃ malama
sa malenāpakṛṣṭena piplusa tasyā vayaròcata
damayantyāsa tadā vayabhre nabhasīva niśākaraḥ
pipluṃ dṛṣṭvā sunandā ca rājamātā ca bhārata
rudantyau tāṃ pariṣvajya muhūrtama iva tasthatuḥ
utsṛjya bāṣpaṃ śanakai rājamātedama abravīta
bhaginyā duhitā me 'si piplunānena sūcitā
ahaṃ ca tava mātā ca rājanyasya mahātmanaḥ
sute daśārṇādhipateḥ sudāmnaśa cārudarśane
bhīmasya rājñaḥ sā dattā vīrabāhòra ahaṃ punaḥ
tavaṃ tu jātā mayā dṛṣṭā daśārṇeṣu pitura gṛhe
yathaiva te pitura gehaṃ tathedama api bhāmini
yathaiva hi mamaiśvaryaṃ damayanti tathā tava
tāṃ parahṛṣṭena manasā damayantī viśāṃ pate
abhivādya mātura bhaginīma idaṃ vacanama abravīta
ajñāyamānāpi satī sukhama asmya uṣiteha vai
sarvakāmaiḥ suvihitā rakṣyamāṇā sadā tavayā
sukhāta sukhatarò vāsò bhaviṣyati na saṃśayaḥ
ciravipròṣitāṃ mātara māma anujñātuma arhasi
dārakau ca hi me nītau vasatasa tatra bālakau
pitrā vihīnau śòkārtau mayā caiva kathaṃ nu tau
yadi cāpi pariyaṃ kiṃ cina mayi kartuma ihecchasi
vidarbhāna yātuma icchāmi śīghraṃ me yānama ādiśa
bāḍhama itya eva tāma uktvā hṛṣṭā mātṛṣvasā nṛpa
guptāṃ balena mahatā putrasyānumate tataḥ
parasthāpayada rājamātā śarīmatā naravāhinā
yānena bharataśreṣṭha savannapānaparicchadāma
tataḥ sā nacirāda eva vidarbhāna agamaca chubhā
tāṃ tu bandhujanaḥ sarvaḥ parahṛṣṭaḥ paratyapūjayata
sarvāna kuśalinò dṛṣṭvā bāndhavāna dārakau ca tau
mātaraṃ pitaraṃ caiva sarvaṃ caiva sakhījanama
devatāḥ pūjayāma āsa barāhmaṇāṃśa ca yaśasvinī
vidhinā pareṇa kalyāṇī damayantī viśāṃ pate
atarpayata sudevaṃ ca gòsahasreṇa pārthivaḥ
parītò dṛṣṭvaiva tanayāṃ garāmeṇa daraviṇena ca
sā vayuṣṭā rajanīṃ tatra pitura veśmani bhāminī
viśrāntāṃ mātaraṃ rājanna idaṃ vacanama abravīta
damayantya uvāca
māṃ ceda icchasi jīvantīṃ mātaḥ satyaṃ baravīmi te
naravīrasya vai tasya nalasyānayane yata
bṛhadaśva uvāca
damayantyā tathòktā tu sā devī bhṛśaduḥkhitā
bāṣpeṇa pihitā rājana nòttaraṃ kiṃ cida abravīta
tadavasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā sarvama antaḥpuraṃ tadā
hāhābhūtama atīvāsīda bhṛśaṃ ca pararuròda ha
tatò bhīmaṃ mahārāja bhāryā vacanama abravīta
damayantī tava sutā bhartārama anuśòcati
apakṛṣya ca lajjāṃ māṃ savayama uktavatī nṛpa
parayatantu tava pareṣyāḥ puṇyaślòkasya darśane
tayā paracòditò rājā barāhmaṇāna vaśavartinaḥ
parāsthāpayada diśaḥ sarvā yatadhvaṃ naladarśane
tatò vidarbhādhipatera niyògāda barāhmaṇarṣabhāḥ
damayantīma athò dṛṣṭvā parasthitāḥ sametya athābruvana
atha tāna abravīda bhaimī sarvarāṣṭreṣva idaṃ vacaḥ
baruvadhvaṃ janasaṃsatsu tatra tatra punaḥ punaḥ
kava nu tavaṃ kitava chittvā vastrārdhaṃ parasthitò mama
utsṛjya vipine suptāma anuraktāṃ pariyāṃ pariya
sā vai yathā samādiṣṭā tatrāste tavatpratīkṣiṇī
dahyamānā bhṛśaṃ bālā vastrārdhenābhisaṃvṛtā
tasyā rudantyā satataṃ tena śòkena pārthiva
parasādaṃ kuru vai vīra parativākyaṃ dadasva ca
etada anyaca ca vaktavyaṃ kṛpāṃ kuryāda yathā mayi
vāyunā dhūyamānò hi vanaṃ dahati pāvakaḥ
bhartavyā rakṣaṇīyā ca patnī hi patinā sadā
tana naṣṭama ubhayaṃ kasmāda dharmajñasya satasa tava
khayātaḥ parājñaḥ kulīnaśa ca sānukròśaśa ca tavaṃ sadā
saṃvṛttò niranukròśaḥ śaṅke madbhāgyasaṃkṣayāta
sa kuruṣva maheṣvāsa dayāṃ mayi nararṣabha
ānṛśaṃsyaṃ parò dharmasa tavatta eva hi me śarutama
evaṃ baruvāṇāna yadi vaḥ paratibrūyāda dhi kaśa cana
sa naraḥ sarvathā jañeyaḥ kaśa cāsau kava ca vartate
yaca ca vò vacanaṃ śarutvā barūyāta parativacò naraḥ
tada ādāya vacaḥ kaṣipraṃ mamāvedyaṃ davijòttamāḥ
yathā ca vò na jānīyāca caratò bhīmaśāsanāta
punarāgamanaṃ caiva tathā kāryama atandritaiḥ
yadi vāsau samṛddhaḥ sayāda yadi vāpya adhanò bhaveta
yadi vāpya arthakāmaḥ sayāja jañeyama asya cikīrṣitama
evama uktāsa tava agacchaṃsa te barāhmaṇāḥ sarvatòdiśama
nalaṃ mṛgayituṃ rājaṃsa tathā vayasaninaṃ tadā
te purāṇi sarāṣṭrāṇi garāmāna ghòṣāṃsa tathāśramāna
anveṣantò nalaṃ rājana nādhijagmura davijātayaḥ
taca ca vākyaṃ tathā sarve tatra tatra viśāṃ pate
śarāvayāṃ cakrire viprā damayantyā yatheritama
bṛhadaśva uvāca
atha dīrghasya kālasya parṇādò nāma vai davijaḥ
paratyetya nagaraṃ bhaimīma idaṃ vacanama abravīta
naiṣadhaṃ mṛgayānena damayanti divāniśama
ayòdhyāṃ nagarīṃ gatvā bhāṅgasvarira upasthitaḥ
śarāvitaśa ca mayā vākyaṃ tavadīyaṃ sa mahājane
ṛtuparṇò mahābhāgò yathòktaṃ varavarṇini
taca charutvā nābravīta kiṃ cida ṛtuparṇò narādhipaḥ
na ca pāriṣadaḥ kaśa cida bhāṣyamāṇò mayāsakṛta
anujñātaṃ tu māṃ rājñā vijane kaśa cida abravīta
ṛtuparṇasya puruṣò bāhukò nāma nāmataḥ
sūtasa tasya narendrasya virūpò harasvabāhukaḥ
śīghrayāne sukuśalò mṛṣṭakartā ca bhòjane
sa viniḥśvasya bahuśò ruditvā ca muhura muhuḥ
kuśalaṃ caiva māṃ pṛṣṭvā paścāda idama abhāṣata
vaiṣamyama api saṃprāptā gòpāyanti kulastriyaḥ
ātmānama ātmanā satyò jitasvargā na saṃśayaḥ
rahitā bhartṛbhiśa caiva na karudhyanti kadā cana
viṣamasthena mūḍhena paribhraṣṭasukhena ca
yata sā tena parityaktā tatra na karòddhuma arhati
parāṇayātrāṃ pariprepsòḥ śakunaira hṛtavāsasaḥ
ādhibhira dahyamānasya śayāmā na karòddhuma arhati
satkṛtāsatkṛtā vāpi patiṃ dṛṣṭvā tathāgatama
bharaṣṭarājyaṃ śariyā hīnaṃ śayāmā na karòddhuma arhati
tasya tada vacanaṃ śarutvā tavaritò 'hama ihāgataḥ
śarutvā paramāṇaṃ bhavatī rājñaśa caiva nivedaya
etaca charutvāśrupūrṇākṣī parṇādasya viśāṃ pate
damayantī rahò 'bhayetya mātaraṃ paratyabhāṣata
ayama arthò na saṃvedyò bhīme mātaḥ kathaṃ cana
tavatsaṃnidhau samādekṣye sudevaṃ davijasattamama
yathā na nṛpatira bhīmaḥ paratipadyeta me matama
tathā tavayā parayattavyaṃ mama ceta pariyama icchasi
yathā cāhaṃ samānītā sudevenāśu bāndhavāna
tenaiva maṅgalenāśu sudevò yātu mācirama
samānetuṃ nalaṃ mātara ayòdhyāṃ nagarīma itaḥ
viśrāntaṃ ca tataḥ paścāta parṇādaṃ davijasattamama
arcayāma āsa vaidarbhī dhanenātīva bhāminī
nale cehāgate vipra bhūyò dāsyāmi te vasu
tavayā hi me bahu kṛtaṃ yathā nānyaḥ kariṣyati
yada bhartrāhaṃ sameṣyāmi śīghrama eva davijòttama
evama uktò 'racayitvā tāma āśīrvādaiḥ sumaṅgalaiḥ
gṛhāna upayayau cāpi kṛtārthaḥ sa mahāmanāḥ
tataśa cānāyya taṃ vipraṃ damayantī yudhiṣṭhira
abravīta saṃnidhau mātura duḥkhaśòkasamanvitā
gatvā sudeva nagarīma ayòdhyāvāsinaṃ nṛpama
ṛtuparṇaṃ vacò barūhi patima anyaṃ cikīrṣatī
āsthāsyati punara bhaimī damayantī savayaṃvarama
tatra gacchanti rājānò rājaputrāśa ca sarvaśaḥ
yathā ca gaṇitaḥ kālaḥ śavòbhūte sa bhaviṣyati
yadi saṃbhāvanīyaṃ te gaccha śīghrama ariṃdama
sūryòdaye davitīyaṃ sā bhartāraṃ varayiṣyati
na hi sa jañāyate vīrò nalò jīvana mṛtò 'pi vā
evaṃ tayā yathòktaṃ vai gatvā rājānama abravīta
ṛtuparṇaṃ mahārāja sudevò barāhmaṇasa tadā
bṛhadaśva uvāca
śarutvā vacaḥ sudevasya ṛtuparṇò narādhipaḥ
sāntvayaña śalakṣṇayā vācā bāhukaṃ paratyabhāṣata
vidarbhāna yātuma icchāmi damadantyāḥ savayaṃvarama
ekāhnā hayatattvajña manyase yadi bāhuka
evama uktasya kaunteya tena rājñā nalasya ha
vayadīryata manò duḥkhāta paradadhyau ca mahāmanāḥ
damayantī bhaveda etata kuryāda duḥkhena mòhitā
asmadarthe bhaveda vāyama upāyaśa cintitò mahāna
nṛśaṃsaṃ bata vaidarbhī kartukāmā tapasvinī
mayā kaṣudreṇa nikṛtā pāpenākṛtabuddhinā
satrīsvabhāvaśa calò lòke mama dòṣaśa ca dāruṇaḥ
sayāda evama api kuryāta sā vivaśā gatasauhṛdā
mama śòkena saṃvignā nairāśyāta tanumadhyamā
na caivaṃ karhi cita kuryāta sāpatyā ca viśeṣataḥ
yada atra tathyaṃ pathyaṃ ca gatvā vetsyāmi niścayama
ṛtuparṇasya vai kāmama ātmārthaṃ ca karòmya ahama
iti niścitya manasā bāhukò dīnamānasaḥ
kṛtāñjalira uvācedama ṛtuparṇaṃ narādhipama
paratijānāmi te satyaṃ gamiṣyasi narādhipa
ekāhnā puruṣavyāghra vidarbhanagarīṃ nṛpa
tataḥ parīkṣāma aśvānāṃ cakre rājana sa bāhukaḥ
aśvaśālāma upāgamya bhāṅgasvarinṛpājñayā
sa tavaryamāṇò bahuśa ṛtuparṇena bāhukaḥ
adhyagacchata kṛśāna aśvāna samarthāna adhvani kaṣamāna
tejòbalasamāyuktāna kulaśīlasamanvitāna
varjitā~la lakṣaṇaira hīnaiḥ pṛthupròthāna mahāhanūna
śuddhāna daśabhira āvartaiḥ sindhujāna vātaraṃhasaḥ
dṛṣṭvā tāna abravīda rājā kiṃ cita kòpasamanvitaḥ
kima idaṃ parārthitaṃ kartuṃ paralabdhavyā hi te vayama
kathama alpabalaprāṇā vakṣyantīme hayā mama
mahāna adhvā ca turagaira gantavyaḥ kathama īdṛśaiḥ
bāhuka uvāca
ete hayā gamiṣyanti vidarbhāna nātra saṃśayaḥ
athānyāna manyase rājana barūhi kāna yòjayāmi te
ṛtuparṇa uvāca
tavama eva hayatattvajñaḥ kuśalaśa cāsi bāhuka
yāna manyase samarthāṃsa tavaṃ kaṣipraṃ tāna eva yòjaya
bṛhadaśva uvāca
tataḥ sadaśvāṃśa caturaḥ kulaśīlasamanvitāna
yòjayāma āsa kuśalò javayuktāna rathe naraḥ
tatò yuktaṃ rathaṃ rājā samāròhata tavarānvitaḥ
atha paryapatana bhūmau jānubhisa te hayòttamāḥ
tatò naravaraḥ śarīmāna nalò rājā viśāṃ pate
sāntvayāma āsa tāna aśvāṃsa tejòbalasamanvitāna
raśmibhiśa ca samudyamya nalò yātuma iyeṣa saḥ
sūtama āròpya vārṣṇeyaṃ javama āsthāya vai parama
te còdyamānā vidhinā bāhukena hayòttamāḥ
samutpetura ivākāśaṃ rathinaṃ mòhayanna iva
tathā tu dṛṣṭvā tāna aśvāna vahatò vātaraṃhasaḥ
ayòdhyādhipatira dhīmāna vismayaṃ paramaṃ yayau
rathaghòṣaṃ tu taṃ śarutvā hayasaṃgrahaṇaṃ ca tata
vārṣṇeyaśa cintayāma āsa bāhukasya hayajñatāma
kiṃ nu sayāna mātalira ayaṃ devarājasya sārathiḥ
tathā hi lakṣaṇaṃ vīre bāhuke dṛśyate mahata
śālihòtrò 'tha kiṃ nu sayāda dhayānāṃ kulatattvavita
mānuṣaṃ samanuprāptò vapuḥ paramaśòbhanama
utāhò savida bhaveda rājā nalaḥ parapuraṃjayaḥ
sò 'yaṃ nṛpatira āyāta itya evaṃ samacintayata
atha vā yāṃ nalò veda vidyāṃ tāma eva bāhukaḥ
tulyaṃ hi lakṣaye jañānaṃ bāhukasya nalasya ca
api cedaṃ vayasa tulyama asya manye nalasya ca
nāyaṃ nalò mahāvīryasa tadvidyasa tu bhaviṣyati
parachannā hi mahātmānaśa caranti pṛthivīma imāma
daivena vidhinā yuktāḥ śāstròktaiśa ca virūpaṇaiḥ
bhaveta tu matibhedò me gātravairūpyatāṃ parati
paramāṇāta parihīnasa tu bhaveda iti hi me matiḥ
vayaḥpramāṇaṃ tattulyaṃ rūpeṇa tu viparyayaḥ
nalaṃ sarvaguṇaira yuktaṃ manye bāhukama antataḥ
evaṃ vicārya bahuśò vārṣṇeyaḥ paryacintayata
hṛdayena mahārāja puṇyaślòkasya sārathiḥ
ṛtuparṇasa tu rājendra bāhukasya hayajñatāma
cintayana mumude rājā sahavārṣṇeyasārathiḥ
balaṃ vīryaṃ tathòtsāhaṃ hayasaṃgrahaṇaṃ ca tata
paraṃ yatnaṃ ca saṃprekṣya parāṃ mudama avāpa ha
bṛhadaśva uvāca
sa nadīḥ parvatāṃśa caiva vanāni ca sarāṃsi ca
acireṇāticakrāma khecaraḥ khe caranna iva
tathā parayāte tu rathe tadā bhāṅgasvarira nṛpaḥ
uttarīyama athāpaśyada bharaṣṭaṃ parapuraṃjayaḥ
tataḥ sa tavaramāṇasa tu paṭe nipatite tadā
garahīṣyāmīti taṃ rājā nalama āha mahāmanāḥ
nigṛhṇīṣva mahābuddhe hayāna etāna mahājavāna
vārṣṇeyò yāvada etaṃ me paṭama ānayatāma iti
nalasa taṃ paratyuvācātha dūre bharaṣṭaḥ paṭasa tava
yòjanaṃ samatikrāntò na sa śakyasa tavayā punaḥ
evama ukte nalenātha tadā bhāṅgasvarira nṛpaḥ
āsasāda vane rājana phalavantaṃ bibhītakama
taṃ dṛṣṭvā bāhukaṃ rājā tavaramāṇò 'bhayabhāṣata
mamāpi sūta paśya tavaṃ saṃkhyāne paramaṃ balama
sarvaḥ sarvaṃ na jānāti sarvajñò nāsti kaśa cana
naikatra pariniṣṭhāsti jañānasya puruṣe kava cita
vṛkṣe 'samina yāni parṇāni phalānya api ca bāhuka
patitāni ca yānya atra tatraikama adhikaṃ śatama
ekapatrādhikaṃ patraṃ phalama ekaṃ ca bāhuka
pañca kòṭyò 'tha patrāṇāṃ davayòra api ca śākhayòḥ
paracinuhya asya śākhe dave yāśa cāpya anyāḥ paraśākhikāḥ
ābhyāṃ phalasahasre dave pañcònaṃ śatama eva ca
tatò rathāda avaplutya rājānaṃ bāhukò 'baravīta
paròkṣama iva me rājana katthase śatrukarśana
atha te gaṇite rājana vidyate na paròkṣatā
paratyakṣaṃ te mahārāja gaṇayiṣye bibhītakama
ahaṃ hi nābhijānāmi bhaveda evaṃ na veti ca
saṃkhyāsyāmi phalānya asya paśyatasa te narādhipa
muhūrtama iva vārṣṇeyò raśmīna yacchatu vājināma
tama abravīna nṛpaḥ sūtaṃ nāyaṃ kālò vilambituma
bāhukasa tava abravīda enaṃ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ
paratīkṣasva muhūrtaṃ tavama atha vā tavarate bhavāna
eṣa yāti śivaḥ panthā yāhi vārṣṇeyasārathiḥ
abravīda ṛtuparṇasa taṃ sāntvayana kurunandana
tavama eva yantā nānyò 'sati pṛthivyāma api bāhuka
tavatkṛte yātuma icchāmi vidarbhāna hayakòvida
śaraṇaṃ tavāṃ parapannò 'sami na vighnaṃ kartuma arhasi
kāmaṃ ca te kariṣyāmi yana māṃ vakṣyasi bāhuka
vidarbhāna yadi yātvādya sūryaṃ darśayitāsi me
athābravīda bāhukasa taṃ saṃkhyāyemaṃ bibhītakama
tatò vidarbhāna yāsyāmi kuruṣvedaṃ vacò mama
akāma iva taṃ rājā gaṇayasvetya uvāca ha
sò 'vatīrya rathāta tūrṇaṃ śātayāma āsa taṃ darumama
tataḥ sa vismayāviṣṭò rājānama idama abravīta
gaṇayitvā yathòktāni tāvantya eva phalāni ca
atyadbhutama idaṃ rājana dṛṣṭavāna asmi te balama
śaròtuma icchāmi tāṃ vidyāṃ yathaitaja jañāyate nṛpa
tama uvāca tatò rājā tavaritò gamane tadā
viddhya akṣahṛdayajñaṃ māṃ saṃkhyāne ca viśāradama
bāhukasa tama uvācātha dehi vidyāma imāṃ mama
mattò 'pi cāśvahṛdayaṃ gṛhāṇa puruṣarṣabha
ṛtuparṇasa tatò rājā bāhukaṃ kāryagauravāta
hayajñānasya lòbhāca ca tathetya evābravīda vacaḥ
yatheṣṭaṃ tavaṃ gṛhāṇedama akṣāṇāṃ hṛdayaṃ parama
nikṣepò me 'śavahṛdayaṃ tavayi tiṣṭhatu bāhuka
evama uktvā dadau vidyāma ṛtuparṇò nalāya vai
tasyākṣahṛdayajñasya śarīrāna niḥsṛtaḥ kaliḥ
karkòṭakaviṣaṃ tīkṣṇaṃ mukhāta satatama udvamana
kalesa tasya tadārtasya śāpāgniḥ sa viniḥsṛtaḥ
sa tena karśitò rājā dīrghakālama anātmavāna
tatò viṣavimuktātmā savarūpama akaròta kaliḥ
taṃ śaptuma aicchata kupitò niṣadhādhipatira nalaḥ
tama uvāca kalira bhītò vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ
kòpaṃ saṃyaccha nṛpate kīrtiṃ dāsyāmi te parāma
indrasenasya jananī kupitā māśapata purā
yadā tavayā parityaktā tatò 'haṃ bhṛśapīḍitaḥ
avasaṃ tavayi rājendra suduḥkhama aparājita
viṣeṇa nāgarājasya dahyamānò divāniśama
ye ca tavāṃ manujā lòke kīrtayiṣyantya atandritāḥ
matprasūtaṃ bhayaṃ teṣāṃ na kadā cida bhaviṣyati
evama uktò nalò rājā nayayacchata kòpama ātmanaḥ
tatò bhītaḥ kaliḥ kaṣipraṃ paraviveśa bibhītakama
kalisa tava anyena nādṛśyata kathayana naiṣadhena vai
tatò gatajvarò rājā naiṣadhaḥ paravīrahā
saṃpranaṣṭe kalau rājana saṃkhyāyātha phalānya uta
mudā paramayā yuktasa tejasā ca pareṇa ha
rathama āruhya tejasvī parayayau javanaira hayaiḥ
bibhītakaśa cāpraśaṣṭaḥ saṃvṛttaḥ kalisaṃśrayāta
hayòttamāna utpatatò davijāna iva punaḥ punaḥ
nalaḥ saṃcòdayāma āsa parahṛṣṭenāntarātmanā
vidarbhābhimukhò rājā parayayau sa mahāmanāḥ
nale tu samatikrānte kalira apya agamada gṛhāna
tatò gatajvarò rājā nalò 'bhūta pṛthivīpate
vimuktaḥ kalinā rājana rūpamātraviyòjitaḥ
bṛhadaśva uvāca
tatò vidarbhāna saṃprāptaṃ sāyāhne satyavikramama
ṛtuparṇaṃ janā rājñe bhīmāya paratyavedayana
sa bhīmavacanāda rājā kuṇḍinaṃ parāviśata purama
nādayana rathaghòṣeṇa sarvāḥ sòpadiśò daśa
tatasa taṃ rathanirghòṣaṃ nalāśvāsa tatra śuśruvuḥ
śarutvā ca samahṛṣyanta pureva nalasaṃnidhau
damayantī ca śuśrāva rathaghòṣaṃ nalasya tama
yathā meghasya nadatò gambhīraṃ jaladāgame
nalena saṃgṛhīteṣu pureva nalavājiṣu
sadṛśaṃ rathanirghòṣaṃ mene bhaimī tathā hayāḥ
parāsādasthāśa ca śikhinaḥ śālāsthāśa caiva vāraṇāḥ
hayāśa ca śuśruvusa tatra rathaghòṣaṃ mahīpateḥ
te śarutvā rathanirghòṣaṃ vāraṇāḥ śikhinasa tathā
paraṇedura unmukhā rājana meghòdayama ivekṣya ha
damayantya uvāca
yathāsau rathanirghòṣaḥ pūrayanna iva medinīma
mama halādayate cetò nala eṣa mahīpatiḥ
adya candrābhavaktraṃ taṃ na paśyāmi nalaṃ yadi
asaṃkhyeyaguṇaṃ vīraṃ vinaśiṣyāmya asaṃśayama
yadi vai tasya vīrasya bāhvòra nādyāhama antarama
paraviśāmi sukhasparśaṃ vinaśiṣyāmya asaṃśayama
yadi māṃ meghanirghòṣò nòpagacchati naiṣadhaḥ
adya cāmīkaraprakhyò vinaśiṣyāmya asaṃśayama
yadi māṃ siṃhavikrāntò mattavāraṇavāraṇaḥ
nābhigacchati rājendrò vinaśiṣyāmya asaṃśayama
na samarāmya anṛtaṃ kiṃ cina na samarāmya anupākṛtama
na ca paryuṣitaṃ vākyaṃ savaireṣva api mahātmanaḥ
parabhuḥ kaṣamāvāna vīraśa ca mṛdura dāntò jitendriyaḥ
rahò'nīcānuvartī ca kalībavana mama naiṣadhaḥ
guṇāṃsa tasya samarantyā me tatparāyā divāniśama
hṛdayaṃ dīryata idaṃ śòkāta pariyavinākṛtama
bṛhadaśva uvāca
evaṃ vilapamānā sā naṣṭasaṃjñeva bhārata
āruròha mahada veśma puṇyaślòkadidṛṣkayā
tatò madhyamakakṣāyāṃ dadarśa rathama āsthitama
ṛtuparṇaṃ mahīpālaṃ sahavārṣṇeyabāhukama
tatò 'vatīrya vārṣṇeyò bāhukaśa ca rathòttamāta
hayāṃsa tāna avamucyātha sathāpayāma āsatū rathama
sò 'vatīrya rathòpasthāda ṛtuparṇò narādhipaḥ
upatasthe mahārāja bhīmaṃ bhīmaparākramama
taṃ bhīmaḥ paratijagrāha pūjayā parayā tataḥ
akasmāta sahasā parāptaṃ satrīmantraṃ na sama vindati
kiṃ kāryaṃ savāgataṃ te 'satu rājñā pṛṣṭaśa ca bhārata
nābhijajñe sa nṛpatira duhitrarthe samāgatama
ṛtuparṇò 'pi rājā sa dhīmāna satyaparākramaḥ
rājānaṃ rājaputraṃ vā na sama paśyati kaṃ cana
naiva savayaṃvarakathāṃ na ca viprasamāgamama
tatò vigaṇayana rājā manasā kòsalādhipaḥ
āgatò 'samītya uvācainaṃ bhavantama abhivādakaḥ
rājāpi ca samayana bhīmò manasābhivicintayata
adhikaṃ yòjanaśataṃ tasyāgamanakāraṇama
garāmāna bahūna atikramya nādhyagacchada yathātathama
alpakāryaṃ vinirdiṣṭaṃ tasyāgamanakāraṇama
naitada evaṃ sa nṛpatisa taṃ satkṛtya vayasarjayata
viśrāmyatāma iti vadana kalāntò 'sīti punaḥ punaḥ
sa satkṛtaḥ parahṛṣṭātmā parītaḥ parītena pārthivaḥ
rājapreṣyaira anugatò diṣṭaṃ veśma samāviśata
ṛtuparṇe gate rājana vārṣṇeyasahite nṛpe
bāhukò rathama āsthāya rathaśālāma upāgamata
sa mòcayitvā tāna aśvāna paricārya ca śāstrataḥ
savayaṃ caitāna samāśvāsya rathòpastha upāviśata
damayantī tu śòkārtā dṛṣṭvā bhāṅgasvariṃ nṛpama
sūtaputraṃ ca vārṣṇeyaṃ bāhukaṃ ca tathāvidhama
cintayāma āsa vaidarbhī kasyaiṣa rathanisvanaḥ
nalasyeva mahāna āsīna na ca paśyāmi naiṣadhama
vārṣṇeyena bhavena nūnaṃ vidyā saivòpaśikṣitā
tenāsya rathanirghòṣò nalasyeva mahāna abhūta
āhò savida ṛtuparṇò 'pi yathā rājā nalasa tathā
tatò 'yaṃ rathanirghòṣò naiṣadhasyeva lakṣyate
evaṃ vitarkayitvā tu damayantī viśāṃ pate
dūtīṃ parasthāpayāma āsa naiṣadhānveṣaṇe nṛpa
damayantya uvāca
gaccha keśini jānīhi ka eṣa rathavāhakaḥ
upaviṣṭò rathòpasthe vikṛtò harasvabāhukaḥ
abhyetya kuśalaṃ bhadre mṛdupūrvaṃ samāhitā
pṛcchethāḥ puruṣaṃ haya enaṃ yathātattvama anindite
atra me mahatī śaṅkā bhaveda eṣa nalò nṛpaḥ
tathā ca me manastuṣṭira hṛdayasya ca nirvṛtiḥ
barūyāśa cainaṃ kathānte tavaṃ parṇādavacanaṃ yathā
parativākyaṃ ca suśròṇi budhyethāsa tavama anindite
bṛhadaśva uvāca
evaṃ samāhitā gatvā dūtī bāhukama abravīta
damayantya api kalyāṇī parāsādasthānvavaikṣata
savāgataṃ te manuṣyendra kuśalaṃ te baravīmya ahama
damayantyā vacaḥ sādhu nibòdha puruṣarṣabha
kadā vai parasthitā yūyaṃ kimarthama iha cāgatāḥ
tata tavaṃ barūhi yathānyāyaṃ vaidarbhī śaròtuma icchati
bāhuka uvāca
śarutaḥ savayaṃvarò rājñā kausalyena yaśasvinā
davitīyò damayantyā vai śavòbhūta iti bhāmini
śarutvā taṃ parasthitò rājā śatayòjanayāyibhiḥ
hayaira vātajavaira mukhyaira ahama asya ca sārathiḥ
keśinya uvāca
atha yò 'sau tṛtīyò vaḥ sa kutaḥ kasya vā punaḥ
tavaṃ ca kasya kathaṃ cedaṃ tavayi karma samāhitama
bāhuka uvāca
puṇyaślòkasya vai sūtò vārṣṇeya iti viśrutaḥ
sa nale vidrute bhadre bhāṅgasvarima upasthitaḥ
ahama apya aśvakuśalaḥ sūdatve ca suniṣṭhitaḥ
ṛtuparṇena sārathye bhòjane ca vṛtaḥ savayama
keśinya uvāca
atha jānāti vārṣṇeyaḥ kava nu rājā nalò gataḥ
kathaṃ cita tavayi vaitena kathitaṃ sayāta tu bāhuka
bāhuka uvāca
ihaiva putrau nikṣipya nalasyāśubhakarmaṇaḥ
gatasa tatò yathākāmaṃ naiṣa jānāti naiṣadhama
na cānyaḥ puruṣaḥ kaśa cina nalaṃ vetti yaśasvini
gūḍhaśa carati lòke 'samina naṣṭarūpò mahīpatiḥ
ātmaiva hi nalaṃ vetti yā cāsya tadanantarā
na hi vai tāni liṅgāni nalaṃ śaṃsanti karhi cita
keśinya uvāca
yò 'sāva ayòdhyāṃ parathamaṃ gatavāna barāhmaṇasa tadā
imāni nārīvākyāni kathayānaḥ punaḥ punaḥ
kava nu tavaṃ kitava chittvā vastrārdhaṃ parasthitò mama
utsṛjya vipine suptāma anuraktāṃ pariyāṃ pariya
sā vai yathā samādiṣṭā tatrāste tavatpratīkṣiṇī
dahyamānā divārātraṃ vastrārdhenābhisaṃvṛtā
tasyā rudantyāḥ satataṃ tena duḥkhena pārthiva
parasādaṃ kuru vai vīra parativākyaṃ parayaccha ca
tasyāsa tatpriyama ākhyānaṃ parabravīhi mahāmate
tada eva vākyaṃ vaidarbhī śaròtuma icchatya aninditā
etaca charutvā parativacasa tasya dattaṃ tavayā kila
yata purā tata punasa tavattò vaidarbhī śaròtuma icchati
bṛhadaśva uvāca
evama uktasya keśinyā nalasya kurunandana
hṛdayaṃ vayathitaṃ cāsīda aśrupūrṇe ca lòcane
sa nigṛhyātmanò duḥkhaṃ dahyamānò mahīpatiḥ
bāṣpasaṃdigdhayā vācā punara evedama abravīta
vaiṣamyama api saṃprāptā gòpāyanti kulastriyaḥ
ātmānama ātmanā satyò jitasvargā na saṃśayaḥ
rahitā bhartṛbhiśa caiva na karudhyanti kadā cana
parāṇāṃśa cāritrakavacā dhārayantīha satstriyaḥ
parāṇayātrāṃ pariprepsòḥ śakunaira hṛtavāsasaḥ
ādhibhira dahyamānasya śayāmā na karòddhuma arhati
satkṛtāsatkṛtā vāpi patiṃ dṛṣṭvā tathāgatama
bharaṣṭarājyaṃ śariyā hīnaṃ kaṣudhitaṃ vayasanāplutama
evaṃ baruvāṇasa tada vākyaṃ nalaḥ paramaduḥkhitaḥ
na bāṣpama aśakata sòḍhuṃ pararuròda ca bhārata
tataḥ sā keśinī gatvā damayantyai nayavedayata
tata sarvaṃ kathitaṃ caiva vikāraṃ caiva tasya tama
bṛhadaśva uvāca
damayantī tu taca charutvā bhṛśaṃ śòkaparāyaṇā
śaṅkamānā nalaṃ taṃ vai keśinīma idama abravīta
gaccha keśini bhūyasa tavaṃ parīkṣāṃ kuru bāhuke
ābruvāṇā samīpasthā caritānya asya lakṣaya
yadā ca kiṃ cita kuryāta sa kāraṇaṃ tatra bhāmini
tatra saṃceṣṭamānasya saṃlakṣyaṃ te viceṣṭitama
na cāsya paratibandhena deyò 'ganira api bhāmini
yācate na jalaṃ deyaṃ samyaga ātvaramāṇayā
etata sarvaṃ samīkṣya tavaṃ caritaṃ me nivedaya
yaca cānyada api paśyethāsa taca cākhyeyaṃ tavayā mama
damayantyaivama uktā sā jagāmāthāśu keśinī
niśāmya ca hayajñasya liṅgāni punara āgamata
sā tata sarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyai nayavedayata
nimittaṃ yata tadā dṛṣṭaṃ bāhuke divyamānuṣama
keśinya uvāca
dṛḍhaṃ śucyupacārò 'sau na mayā mānuṣaḥ kava cita
dṛṣṭapūrvaḥ śarutò vāpi damayanti tathāvidhaḥ
harasvama āsādya saṃcāraṃ nāsau vinamate kava cita
taṃ tu dṛṣṭvā yathāsaṅgama utsarpati yathāsukhama
saṃkaṭe 'paya asya sumahada vivaraṃ jāyate 'dhikama
ṛtuparṇasya cārthāya bhòjanīyama anekaśaḥ
pareṣitaṃ tatra rājñā ca māṃsaṃ subahu pāśavama
tasya parakṣālanārthāya kumbhasa tatròpakalpitaḥ
sa tenāvekṣitaḥ kumbhaḥ pūrṇa evābhavata tadā
tataḥ parakṣālanaṃ kṛtvā samadhiśritya bāhukaḥ
tṛṇamuṣṭiṃ samādāya āvidhyainaṃ samādadhata
atha parajvalitasa tatra sahasā havyavāhanaḥ
tada adbhutatamaṃ dṛṣṭvā vismitāhama ihāgatā
anyaca ca tasmina sumahada āścaryaṃ lakṣitaṃ mayā
yada agnima api saṃspṛśya naiva dahyatya asau śubhe
chandena còdakaṃ tasya vahatya āvarjitaṃ darutama
atīva cānyata sumahada āścaryaṃ dṛṣṭavatya ahama
yata sa puṣpāṇya upādāya hastābhyāṃ mamṛde śanaiḥ
mṛdyamānāni pāṇibhyāṃ tena puṣpāṇi tānya atha
bhūya eva sugandhīni hṛṣitāni bhavanti ca
etānya adbhutakalpāni dṛṣṭvāhaṃ darutama āgatā
bṛhadaśva uvāca
damayantī tu taca charutvā puṇyaślòkasya ceṣṭitama
amanyata nalaṃ parāptaṃ karmaceṣṭābhisūcitama
sā śaṅkamānā bhartāraṃ nalaṃ bāhukarūpiṇama
keśinīṃ śalakṣṇayā vācā rudatī punara abravīta
punara gaccha paramattasya bāhukasyòpasaṃskṛtama
mahānasāca chṛtaṃ māṃsaṃ samādāyaihi bhāmini
sā gatvā bāhuke vayagre tana māṃsama apakṛṣya ca
atyuṣṇama eva tavaritā tatkṣaṇaṃ pariyakāriṇī
damayantyai tataḥ parādāta keśinī kurunandana
sòcitā nalasiddhasya māṃsasya bahuśaḥ purā
parāśya matvā nalaṃ sūdaṃ parākròśada bhṛśaduḥkhitā
vaiklavyaṃ ca paraṃ gatvā parakṣālya ca mukhaṃ tataḥ
mithunaṃ pareṣayāma āsa keśinyā saha bhārata
indrasenāṃ saha bharātrā samabhijñāya bāhukaḥ
abhidrutya tatò rājapariṣvajyāṅkama ānayata
bāhukasa tu samāsādya sutau surasutòpamau
bhṛśaṃ duḥkhaparītātmā sasvaraṃ pararudòda ha
naiṣadhò darśayitvā tu vikārama asakṛta tadā
utsṛjya sahasā putrau keśinīma idama abravīta
idaṃ susadṛśaṃ bhadre mithunaṃ mama putrayòḥ
tatò dṛṣṭvaiva sahasā bāṣpama utsṛtavāna ahama
bahuśaḥ saṃpatantīṃ tavāṃ janaḥ śaṅketa dòṣataḥ
vayaṃ ca deśātithayò gaccha bhadre namò 'su te
bṛhadaśva uvāca
sarvaṃ vikāraṃ dṛṣṭvā tu puṇyaślòkasya dhīmataḥ
āgatya keśinī kaṣipraṃ damayantyai nayavedayata
damayantī tatò bhūyaḥ pareṣayāma āsa keśinīma
mātuḥ sakāśaṃ duḥkhārtā nalaśaṅkāsamutsukā
parīkṣitò me bahuśò bāhukò nalaśaṅkayā
rūpe me saṃśayasa tava ekaḥ savayama icchāmi vedituma
sa vā paraveśyatāṃ mātara māṃ vānujñātuma arhasi
viditaṃ vātha vājñātaṃ pitura me saṃvidhīyatāma
evama uktā tu vaidarbhyā sā devī bhīmama abravīta
duhitusa tama abhiprāyama anvajānāca ca pārthivaḥ
sā vai pitrābhyanujñātā mātrā ca bharatarṣabha
nalaṃ paraveśayāma āsa yatra tasyā paratiśrayaḥ
taṃ tu dṛṣṭvā tathāyuktaṃ damayantī nalaṃ tadā
tīvraśòkasamāviṣṭā babhūva varavarṇinī
tataḥ kāṣāyavasanā jaṭilā malapaṅkinī
damayantī mahārāja bāhukaṃ vākyama abravīta
dṛṣṭapūrvasa tavayā kaśa cida dharmajñò nāma bāhuka
suptāma utsṛjya vipine gatò yaḥ puruṣaḥ satriyama
anāgasaṃ pariyāṃ bhāryāṃ vijane śaramamòhitāma
apahāya tu kò gaccheta puṇyaślòkama ṛte nalama
kiṃ nu tasya mayā kāryama aparāddhaṃ mahīpateḥ
yò māma utsṛjya vipine gatavāna nidrayā hṛtāma
sākṣāda devāna apāhāya vṛtò yaḥ sa mayā purā
anuvratāṃ sābhikāmāṃ putriṇīṃ tayaktavāna kathama
agnau pāṇigṛhītāṃ ca haṃsānāṃ vacane sathitāma
bhariṣyāmīti satyaṃ ca paratiśrutya kava tada gatama
damayantyā baruvantyāsa tu sarvama etada ariṃdama
śòkajaṃ vāri netrābhyāma asukhaṃ parāsravada bahu
atīva kṛṣṇatārābhyāṃ raktāntābhyāṃ jalaṃ tu tata
parisravana nalò dṛṣṭvā śòkārta idama abravīta
mama rājyaṃ paranaṣṭaṃ yana nāhaṃ tata kṛtavāna savayama
kalinā tata kṛtaṃ bhīru yaca ca tavāma ahama atyajama
tavayā tu dharmabhṛcchreṣṭhe śāpenābhihataḥ purā
vanasthayā duḥkhitayā śòcantyā māṃ vivāsasama
sa maccharīre tavacchāpāda dahyamānò 'vasata kaliḥ
tavaca chāpadagdhaḥ satataṃ sò 'ganāva iva samāhitaḥ
mama ca vayavasāyena tapasā caiva nirjitaḥ
duḥkhasyāntena cānena bhavitavyaṃ hi nau śubhe
vimucya māṃ gataḥ pāpaḥ sa tatò 'hama ihāgataḥ
tavadarthaṃ vipulaśròṇi na hi me 'nayata parayòjanama
kathaṃ nu nārī bhartārama anuraktama anuvratama
utsṛjya varayeda anyaṃ yathā tavaṃ bhīru karhi cita
dūtāśa caranti pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nṛpatiśāsanāta
bhaimī kila sama bhartāraṃ davitīyaṃ varayiṣyati
savairavṛttā yathākāmama anurūpama ivātmanāḥ
śarutvaiva caivaṃ tavaritò bhāṅgasvarira upasthitaḥ
damayantī tu taca charutvā nalasya paridevitama
parāñjalira vepamānā ca bhītā vacanama abravīta
damayantya uvāca
na māma arhasi kalyāṇa pāpena pariśaṅkituma
mayā hi devāna utsṛjya vṛtasa tavaṃ niṣadhādhipa
tavābhigamanārthaṃ tu sarvatò barāhmaṇā gatāḥ
vākyāni mama gāthābhira gāyamānā diśò daśa
tatasa tavāṃ barāhmaṇò vidvāna parṇādò nāma pārthiva
abhyagacchata kòsalāyāma ṛtuparṇaniveśane
tena vākye hṛte samyaka parativākye tathāhṛte
upāyò 'yaṃ mayā dṛṣṭò naiṣadhānayane tava
tavāma ṛte na hi lòke 'naya ekāhnā pṛthivīpate
samarthò yòjanaśataṃ gantuma aśvaira narādhipa
tathā cemau mahīpāla bhaje 'haṃ caraṇau tava
yathā nāsatkṛtaṃ kiṃ cina manasāpi carāmya ahama
ayaṃ carati lòke 'samina bhūtasākṣī sadāgatiḥ
eṣa muñcatu me parāṇāna yadi pāpaṃ carāmya ahama
tathā carati tigmāṃśuḥ pareṇa bhuvanaṃ sadā
sa vimuñcatu me parāṇāna yadi pāpaṃ carāmya ahama
candramāḥ sarvabhūtānāma antaśa carati sākṣivata
sa vimuñcatu me parāṇāna yadi pāpaṃ carāmya ahama
ete devāsa tarayaḥ kṛtsnaṃ tarailòkyaṃ dhārayanti vai
vibruvantu yathāsatyama ete vādya tayajantu māma
evama ukte tatò vāyura antarikṣāda abhāṣata
naiṣā kṛtavatī pāpaṃ nalaṃ satyaṃ baravīmi te
rājaña śīlanidhiḥ saphītò damayantyā surakṣitaḥ
sākṣiṇò rakṣiṇaśa cāsyā vayaṃ tarīna parivatsarāna
upāyò vihitaśa cāyaṃ tavadarthama atulò 'nayā
na haya ekāhnā śataṃ gantā tavadṛte 'nayaḥ pumāna iha
upapannā tavayā bhaimī tavaṃ ca bhaimyā mahīpate
nātra śaṅkā tavayā kāryā saṃgaccha saha bhāryayā
tathā baruvati vāyau tu puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha
devadundubhayò nedura vavau ca pavanaḥ śivaḥ
tada adbhutatamaṃ dṛṣṭvā nalò rājātha bhārata
damayantyāṃ viśaṅkāṃ tāṃ vayapākarṣada ariṃdama
tatasa tada vastrama arajaḥ parāvṛṇòda vasudhādhipaḥ
saṃsmṛtya nāgarājānaṃ tatò lebhe vapuḥ savakama
savarūpiṇaṃ tu bhartāraṃ dṛṣṭvā bhīmasutā tadā
parākròśada uccaira āliṅgya puṇyaślòkama aninditā
bhaimīma api nalò rājā bharājamānò yathā purā
sasvaje savasutau cāpi yathāvata paratyanandata
tataḥ savòrasi vinyasya vaktraṃ tasya śubhānanā
parītā tena duḥkhena niśaśvāsāyatekṣaṇā
tathaiva maladigdhāṅgī pariṣvajya śucismitā
suciraṃ puruṣavyāghraṃ tasthau sāśrupariplutā
tataḥ sarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyā nalasya ca
bhīmāyākathayata parītyā vaidarbhyā jananī nṛpa
tatò 'baravīna mahārājaḥ kṛtaśaucama ahaṃ nalama
damayantyā sahòpetaṃ kālyaṃ daraṣṭā sukhòṣitama
tatasa tau sahitau rātriṃ kathayantau purātanama
vane vicaritaṃ sarvama ūṣatura muditau nṛpa
sa caturthe tatò varṣe saṃgamya saha bhāryayā
sarvakāmaiḥ susiddhārthò labdhavāna paramāṃ mudama
damayantya api bhartārama avāpyāpyāyitā bhṛśama
ardhasaṃjātasasyeva tòyaṃ parāpya vasuṃdharā
saivaṃ sametya vayapanītatandrī; śāntajvarā harṣavivṛddhasattvā
rarāja bhaimī samavāptakāmā; śītāṃśunā rātrira ivòditena
bṛhadaśva uvāca
atha tāṃ vayuṣitò rātriṃ nalò rājā savalaṃkṛtaḥ
vaidarbhyā sahitaḥ kālyaṃ dadarśa vasudhādhipama
tatò 'bhivādayāma āsa parayataḥ śavaśuraṃ nalaḥ
tasyānu damayantī ca vavande pitaraṃ śubhā
taṃ bhīmaḥ paratijagrāha putravata parayā mudā
yathārhaṃ pūjayitvā tu samāśvāsayata parabhuḥ
nalena sahitāṃ tatra damayantīṃ pativratāma
tāma arhaṇāṃ nalò rājā paratigṛhya yathāvidhi
paricaryāṃ savakāṃ tasmai yathāvata paratyavedayata
tatò babhūva nagare sumahāna harṣanisvanaḥ
janasya saṃprahṛṣṭasya nalaṃ dṛṣṭvā tathāgatama
aśòbhayaca ca nagaraṃ patākādhvajamālinama
siktasaṃmṛṣṭapuṣpāḍhyā rājamārgāḥ kṛtāsa tadā
davāri davāri ca paurāṇāṃ puṣpabhaṅgaḥ parakalpitaḥ
arcitāni ca sarvāṇi devatāyatanāni ca
ṛtuparṇò 'pi śuśrāva bāhukachadminaṃ nalama
damayantyā samāyuktaṃ jahṛṣe ca narādhipaḥ
tama ānāyya nalò rājā kaṣamayāma āsa pārthivama
sa ca taṃ kaṣamayāma āsa hetubhira buddhisaṃmataḥ
sa satkṛtò mahīpālò naiṣadhaṃ vismayānvitaḥ
diṣṭyā sametò dāraiḥ savaira bhavāna itya abhyanandata
kaca cita tu nāparādhaṃ te kṛtavāna asmi naiṣadha
ajñātavāsaṃ vasatò madgṛhe niṣadhādhipa
yadi vā buddhipūrvāṇi yadya abuddhāni kāni cita
mayā kṛtānya akāryāṇi tāni me kaṣantuma arhasi
nala uvāca
na me 'parādhaṃ kṛtavāṃsa tavaṃ savalpama api pārthiva
kṛte 'pi ca na me kòpaḥ kaṣantavyaṃ hi mayā tava
pūrvaṃ haya asi sakhā me 'si saṃbandhī ca narādhipa
ata ūrdhvaṃ tu bhūyasa tavaṃ parītima āhartuma arhasi
sarvakāmaiḥ suvihitaḥ sukhama asmya uṣitasa tavayi
na tathā savagṛhe rājana yathā tava gṛhe sadā
idaṃ caiva hayajñānaṃ tavadīyaṃ mayi tiṣṭhati
tada upākartuma icchāmi manyase yadi pārthiva
evama uktvā dadau vidyāma ṛtuparṇāya naiṣadhaḥ
sa ca tāṃ paratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā
tatò gṛhyāśvahṛdayaṃ tadā bhāṅgasvarira nṛpaḥ
sūtama anyama upādāya yayau savapurama eva hi
ṛtuparṇe paratigate nalò rājā viśāṃ pate
nagare kuṇḍine kālaṃ nātidīrghama ivāvasata
bṛhadaśva uvāca
sa māsama uṣya kaunteya bhīmama āmantrya naiṣadhaḥ
purāda alpaparīvārò jagāma niṣadhāna parati
rathenaikena śubhreṇa dantibhiḥ pariṣòḍaśaiḥ
pañcāśadbhira hayaiśa caiva ṣaṭśataiśa ca padātibhiḥ
sa kampayanna iva mahīṃ tavaramāṇò mahīpatiḥ
paraviveśātisaṃrabdhasa tarasaiva mahāmanāḥ
tataḥ puṣkarama āsādya vīrasenasutò nalaḥ
uvāca dīvyāva punara bahu vittaṃ mayārjitama
damayantī ca yaca cānyana mayā vasu samarjitama
eṣa vai mama saṃnyāsasa tava rājyaṃ tu puṣkara
punaḥ paravartatāṃ dayūtama iti me niścitā matiḥ
ekapāṇena bhadraṃ te parāṇayòśa ca paṇāvahe
jitvā parasvama āhṛtya rājyaṃ vā yadi vā vasu
paratipāṇaḥ paradātavyaḥ paraṃ hi dhanama ucyate
na ceda vāñchasi tada dayūtaṃ yuddhadyūtaṃ paravartatāma
davairathenāstu vai śāntisa tava vā mama vā nṛpa
vaṃśabhòjyama idaṃ rājyaṃ mārgitavyaṃ yathā tathā
yena tenāpya upāyena vṛddhānāma iti śāsanama
davayòra ekatare buddhiḥ kariyatāma adya puṣkara
kaitavenākṣavatyāṃ vā yuddhe vā namyatāṃ dhanuḥ
naiṣadhenaivama uktasa tu puṣkaraḥ parahasanna iva
dharuvama ātmajayaṃ matvā paratyāha pṛthivīpatima
diṣṭyā tavayārjitaṃ vittaṃ paratipāṇāya naiṣadha
diṣṭyā ca duṣkṛtaṃ karma damayantyāḥ kaṣayaṃ gatama
diṣṭyā ca dhariyase rājana sadārò 'rinibarhaṇa
dhanenānena vaidarbhī jitena samalaṃkṛtā
māma upasthāsyati vayaktaṃ divi śakrama ivāpsarāḥ
nityaśò hi samarāmi tavāṃ paratīkṣāmi ca naiṣadha
devane ca mama parītira na bhavatya asuhṛdgaṇaiḥ
jitvā tava adya varāròhāṃ damayantīma aninditāma
kṛtakṛtyò bhaviṣyāmi sā hi me nityaśò hṛdi
śarutvā tu tasya tā vācò bahvabaddhapralāpinaḥ
iyeṣa sa śiraśa chettuṃ khaḍgena kupitò nalaḥ
samayaṃsa tu ròṣatāmrākṣasa tama uvāca tatò nṛpaḥ
paṇāvaḥ kiṃ vayāharase jitvā vai vayāhariṣyasi
tataḥ parāvartata dayūtaṃ puṣkarasya nalasya ca
ekapāṇena bhadraṃ te nalena sa parājitaḥ
sa ratnakòśanicayaḥ parāṇena paṇitò 'pi ca
jitvā ca puṣkaraṃ rājā parahasanna idama abravīta
mama sarvama idaṃ rājyama avyagraṃ hatakaṇṭakama
vaidarbhī na tavayā śakyā rājāpasada vīkṣituma
tasyāsa tavaṃ saparīvārò mūḍha dāsatvama āgataḥ
na tata tavayā kṛtaṃ karma yenāhaṃ nirjitaḥ purā
kalinā tata kṛtaṃ karma tavaṃ tu mūḍha na budhyase
nāhaṃ parakṛtaṃ dòṣaṃ tavayya ādhāsye kathaṃ cana
yathāsukhaṃ tavaṃ jīvasva parāṇāna abhyutsṛjāmi te
tathaiva ca mama parītisa tavayi vīra na saṃśayaḥ
saubhrātraṃ caiva me tavattò na kadā cita parahāsyati
puṣkara tavaṃ hi me bharātā saṃjīvasva śataṃ samāḥ
evaṃ nalaḥ sāntvayitvā bharātaraṃ satyavikramaḥ
savapuraṃ pareṣayāma āsa pariṣvajya punaḥ punaḥ
sāntvitò naiṣadhenaivaṃ puṣkaraḥ paratyuvāca tama
puṇyaślòkaṃ tadā rājanna abhivādya kṛtāñjaliḥ
kīrtira astu tavākṣayyā jīva varṣāyutaṃ sukhī
yò me vitarasi parāṇāna adhiṣṭhānaṃ ca pārthiva
sa tathā satkṛtò rājñā māsama uṣya tadā nṛpaḥ
parayayau savapuraṃ hṛṣṭaḥ puṣkaraḥ savajanāvṛtaḥ
mahatyā senayā rājana vinītaiḥ paricārikaiḥ
bharājamāna ivādityò vapuṣā puruṣarṣabha
parasthāpya puṣkaraṃ rājā vittavantama anāmayama
paraviveśa puraṃ śarīmāna atyarthama upaśòbhitama
paraviśya sāntvayāma āsa paurāṃśa ca niṣadhādhipaḥ
bṛhadaśva uvāca
paraśānte tu pure hṛṣṭe saṃpravṛtte mahòtsave
mahatyā senayā rājā damayantīma upānayata
damayantīma api pitā satkṛtya paravīrahā
parasthāpayada ameyātmā bhīmò bhīmaparākramaḥ
āgatāyāṃ tu vaidarbhyāṃ saputrāyāṃ nalò nṛpaḥ
vartayāma āsa muditò devarāḍa iva nandane
tathā parakāśatāṃ yātò jambūdvīpe 'tha rājasu
punaḥ save cāvasada rājye paratyāhṛtya mahāyaśāḥ
īje ca vividhaira yajñaira vidhivata savāptadakṣiṇaiḥ
tathā tavama api rājendra sasuhṛda vakṣyase 'cirāta
duḥkhama etādṛśaṃ parāptò nalaḥ parapuraṃjayaḥ
devanena naraśreṣṭha sabhāryò bharatarṣabha
ekākinaiva sumahana nalena pṛthivīpate
duḥkhama āsāditaṃ ghòraṃ parāptaśa cābhyudayaḥ punaḥ
tavaṃ punara bharātṛsahitaḥ kṛṣṇayā caiva pāṇḍava
ramase 'samina mahāraṇye dharmama evānucintayana
barāhmaṇaiśa ca mahābhāgaira vedavedāṅgapāragaiḥ
nityama anvāsyase rājaṃsa tatra kā paridevanā
itihāsama imaṃ cāpi kalināśanama ucyate
śakyama āśvāsituṃ śarutvā tavadvidhena viśāṃ pate
asthiratvaṃ ca saṃcintya puruṣārthasya nityadā
tasyāye ca vayaye caiva samāśvasihi mā śucaḥ
ye cedaṃ kathayiṣyanti nalasya caritaṃ mahata
śaròṣyanti cāpya abhīkṣṇaṃ vai nālakṣmīsa tāna bhajiṣyati
arthāsa tasyòpapatsyante dhanyatāṃ ca gamiṣyati
itihāsama imaṃ śarutvā purāṇaṃ śaśvada uttamama
putrāna pautrāna paśūṃśa caiva vetsyate nṛṣu cāgryatāma
arògaḥ parītimāṃśa caiva bhaviṣyati na saṃśayaḥ
bhayaṃ paśyasi yaca ca tavama āhvayiṣyati māṃ punaḥ
akṣajña iti tata te 'haṃ nāśayiṣyāmi pārthiva
vedākṣahṛdayaṃ kṛtsnama ahaṃ satyaparākrama
upapadyasva kaunteya parasannò 'haṃ baravīmi te
vaiśaṃpāyana uvāca
tatò hṛṣṭamanā rājā bṛhadaśvama uvāca ha
bhagavanna akṣahṛdayaṃ jañātuma icchāmi tattvataḥ
tatò 'kaṣahṛdayaṃ parādāta pāṇḍavāya mahātmane
dattvā cāśvaśirò 'gacchada upaspraṣṭuṃ mahātapaḥ
bṛhadaśve gate pārthama aśrauṣīta savyasācinama
vartamānaṃ tapasya ugre vāyubhakṣaṃ manīṣiṇama
barāhmaṇebhyasa tapasvibhyaḥ saṃpatadbhyasa tatasa tataḥ
tīrthaśailavarebhyaśa ca sametebhyò dṛḍhavrataḥ
iti pārthò mahābāhura durāpaṃ tapa āsthitaḥ
na tathā dṛṣṭapūrvò 'nayaḥ kaśa cida ugratapā iti
yathā dhanaṃjayaḥ pārthasa tapasvī niyatavrataḥ
munira ekacaraḥ śarīmāna dharmò vigrahavāna iva
taṃ śarutvā pāṇḍavò rājaṃsa tapyamānaṃ mahāvane
anvaśòcata kaunteyaḥ pariyaṃ vai bharātaraṃ jayama
dahyamānena tu hṛdā śaraṇārthī mahāvane
barāhmaṇāna vividhajñānāna paryapṛcchada yudhiṣṭhiraḥ
[ja]
bhagavana kāmyakāta pārthe gate me parapitā mahe
pāṇḍavāḥ kima akurvanta tama ṛte savyasācinama
sa hi teṣāṃ maheṣvāsò gatira āsīda anīkajita
ādityānāṃ yathā viṣṇusa tathaiva paratibhāti me
tenendra samavīryeṇa saṃgrāmeṣva anivartinā
vinā bhūtā vane vīrāḥ kathama āsana pitā mahāḥ
[va]
gate tu kāmyakāta tāta pāṇḍave savyasācini
babhūvuḥ kauraveyāsa te duḥkhaśòkaparāyaṇāḥ
ākṣipta sūtrā maṇayaśa chinnapakṣā iva davijāḥ
aprīta manasaḥ sarve babhūvura atha pāṇḍavāḥ
vanaṃ ca tada abhūta tena hīnama akliṣṭakarmaṇā
kuvereṇa yathā hīnaṃ vanaṃ caitrarathaṃ tathā
tama ṛte puruṣavyāghraṃ pāṇḍavā janamejaya
mudama aprāpnuvantò vai kāmyake nayavasaṃsa tadā
barāhmaṇārthe parākrāntāḥ śuddhaira bāṇaira mahārathāḥ
nighnantò bharataśreṣṭha medhyāna bahuvidhāna mṛgāna
nityaṃ hi puruṣavyāghrā vanyāhārama ariṃdamāḥ
viprasṛtya samāhṛtya barāhmaṇebhyò nayavedayana
evaṃ te nayavasaṃsa tatra sòtkaṇṭhāḥ puruṣarṣabhāḥ
ahṛṣṭa manasaḥ sarve gate rājana dhanaṃjaye
atha vipròṣitaṃ vīraṃ pāñcālī madhyamaṃ patima
samarantī pāṇḍavaśreṣṭhama idaṃ vacanama abravīta
yò 'rajunenārjunasa tulyò davibāhura bahu bāhunā
tama ṛte pāṇḍavaśreṣṭhaṃ vanaṃ na paratibhāti me
śūnyāma iva ca paśyāmi tatra tatra mahīma imāma
bahvāścaryama idaṃ cāpi vanaṃ kusumitadrumama
na tathā ramaṇīyaṃ me tama ṛte savyasācinama
nīlāmbudasamaprakhyaṃ mattamātaṅgavikramama
tama ṛte puṇḍarīkākṣaṃ kāmyakaṃ nātibhāti me
yasya sama dhanuṣò ghòṣaḥ śarūyate 'śaninisvanaḥ
na labhe śarma taṃ rājana samarantī savyasācinama
tathā lālapyamānāṃ tāṃ niśamya paravīrahā
bhīmasenò mahārāja daraupadīma idama abravīta
manaḥ parītikaraṃ bhadre yada baravīṣi sumadhyame
tana me parīṇāti hṛdayama amṛtaprāśanòpamama
yasya dīrghau samau pīnau bhujau parighasaṃnibhau
maurvī kṛtakiṇau vṛttau khaḍgāyudha gadādharau
niṣkāṅgadakṛtāpīḍau pañcaśīrṣāva ivòragau
tama ṛte puruṣavyāghraṃ naṣṭasūryama idaṃ vanama
yama āśritya mahābāhuṃ pāñcālāḥ kuravasa tathā
surāṇāma api yattānāṃ pṛtanāsu na bibhyati
yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanāḥ
manyāmahe jitāna ājau parāna parāptāṃ ca medinīma
tama ṛte phalgunaṃ vīraṃ na labhe kāmyake dhṛtima
śūnyāma iva ca paśyāmi tatra tatra mahīma imāma
[nakula]
ya udīcīṃ diśaṃ gatvā jitvā yudhi mahābalāna
gandharvamukhyāña śataśò hayā~la lebhe sa vāsaviḥ
rājaṃsa tittiri kalmāṣāña śarīmāna anilaraṃhasaḥ
parādāda bharātre pariyaḥ paremnā rājasūye mahākratau
tama ṛte bhīmadhanvānaṃ bhīmāda avarajaṃ vane
kāmaye kāmyake vāsaṃ nedānīma amaròpamama
[sahadeva]
yò dhanāni ca kanyāśa ca yudhi jitvā mahārathāna
ājahāra purā rājñe rājasūye mahākratau
yaḥ sametāna mṛdhe jitvā yādavāna amitadyutiḥ
subhadrāma ājahāraikò vāsudevasya saṃmate
tasya jiṣṇòra bṛsīṃ dṛṣṭvā śūnyāma upaniveśane
hṛdayaṃ me mahārāja na śāmyati kadā cana
vanāda asmāda vivāsaṃ tu ròcaye 'hama ariṃdama
na hi nasa tama ṛte vīraṃ ramaṇīyama idaṃ vanama
[va]
dhanaṃjayòtsukāsa te tu vane tasmina mahārathāḥ
nayavasanta mahābhāgā daraupadyā saha pāṇḍavāḥ
athāpaśyana mahātmānaṃ devarṣiṃ tatra nāradama
dīpyamānaṃ śariyā barāhmyā dīptāgnisamatejasama
sa taiḥ parivṛtaḥ śarīmāna bharātṛbhiḥ kurusattamaḥ
vibabhāva atidīptaujò devaira iva śatakratuḥ
yathā ca vedāna sāvitrī yājñasenī tathā satī
na jahau dharmataḥ pārthāna meruma arkaprabhā yathā
paratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ nāradò bhagavāna ṛṣiḥ
āśvāsayada dharmasutaṃ yuktarūpama ivānagha
uvāca ca mahātmānaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhirama
barūhi dharmabhṛtāṃ śareṣṭha kenārthaḥ kiṃ dadāmi te
atha dharmasutò rājā paraṇamya bharātṛbhiḥ saha
uvāca parāñjalira vākyaṃ nāradaṃ deva saṃmitama
tavayi tuṣṭe mahābhāga sarvalòkābhipūjite
kṛtama itya eva manye 'haṃ parasādāta tava suvrata
yadi tava ahama anugrāhyò bharātṛbhiḥ sahitò 'nagha
saṃdehaṃ me muniśreṣṭha hṛdisthaṃ chettuma arhasi
paradakṣiṇaṃ yaḥ kurute pṛthivīṃ tīrthatatparaḥ
kiṃ phalaṃ tasya kārtsnyena tada barahmana vaktuma arhasi
[na]
śṛṇu rājanna avahitò yathā bhīṣmeṇa bhārata
pulastyasya sakāśāda vai sarvama etada upaśrutama
purā bhāgīrathī tīre bhīṣmò dharmabhṛtāṃ varaḥ
pitryaṃ varataṃ samāsthāya nayavasana munivata tadā
śubhe deśe mahārāja puṇye devarṣisevite
gaṅgā davāre mahātejò devagandharvasevite
sa pitṝṃsa tarpayāma āsa devāṃśa ca paramadyutiḥ
ṛṣīṃśa ca tòṣayāma āsa vidhidṛṣṭena karmaṇā
kasya cita tava atha kālasya japanna eva mahātapāḥ
dadarśādbhutasaṃkāśaṃ pulastyama ṛṣisattamama
sa taṃ dṛṣṭvògra tapasaṃ dīpyamānama iva śariyā
paraharṣama atulaṃ lebhe vismayaṃ ca paraṃ yayau
upasthitaṃ mahārāja pūjayāma āsa bhārata
bhīṣmò dharmabhṛtāṃ śareṣṭhò vidhidṛṣṭena karmaṇā
śirasā cārghyama ādāya śuciḥ parayata mānasaḥ
nāma saṃkīrtayāma āsa tasmina barahmarṣisattame
bhīṣmò 'hama asmi bhadraṃ te dāsò 'sami tava suvrata
tava saṃdarśanāda eva muktò 'haṃ sarvakilbiṣaiḥ
evama uktvā mahārāja bhīṣmò dharmabhṛtāṃ varaḥ
vāgyataḥ parāñjalira bhūtvā tūṣṇīma āsīda yudhiṣṭhira
taṃ dṛṣṭvā niyamenātha savādhyāyāmnāya karśitama
bhīṣmaṃ kuru kulaśreṣṭhaṃ muniḥ parītamanābhavata
[pulastya]
anena tava dharmajña paraśrayeṇa damena ca
satyena ca mahābhāga tuṣṭò 'sami tava sarvaśaḥ
yasyedṛśasa te dharmò 'yaṃ pitṛbhaktyāśritò 'nagha
tena paśyasi māṃ putra parītiśa cāpi mama tavayi
amòghadarśī bhīṣmāhaṃ barūhi kiṃ karavāṇi te
yada vakṣyasi kuruśreṣṭha tasya dātāsmi te 'nagha
[bha]
parīte tavayi mahābhāga sarvalòkābhipūjite
kṛtama itya eva manye 'haṃ yada ahaṃ dṛṣṭavāna parabhuma
yadi tava ahama anugrāhyasa tava dharmabhṛtāṃ vara
vakṣyāmi hṛtsthaṃ saṃdehaṃ tana me tavaṃ vaktuma arhasi
asti me bhagavana kaśa cita tīrthebhyò dharmasaṃśayaḥ
tama ahaṃ śaròtuma icchāmi pṛthaka saṃkīrtitaṃ tavayā
paradakṣiṇaṃ yaḥ pṛthivīṃ karòtya amitavikrama
kiṃ phalaṃ tasya viprarṣe tana me barūhi tapòdhana
[pa]
hanta te 'haṃ paravakṣyāmi yada ṛṣīṇāṃ parāyaṇama
tada ekāgramanāsa tāta śṛṇu tīrtheṣu yata phalama
yasya hastau ca pādau ca manaśa caiva susaṃyatama
vidyā tapaśa ca kīrtiśa ca sa tīrthaphalama aśnute
paratigrahāda upāvṛttaḥ saṃtuṣṭò niyataḥ śuciḥ
ahaṃ kāranivṛttiśa ca sa tīrthaphalama aśnute
akalkakò nirārambhò laghva āhārò jitendriyaḥ
vimuktaḥ sarvadòṣaira yaḥ sa tīrthaphalama aśnute
akròdhanaśa ca rājendra satyaśīlò dṛḍhavrataḥ
ātmòpamaśa ca bhūteṣu sa tīrthaphalama aśnute
ṛṣibhiḥ karatavaḥ paròktā vedeṣva iha yathākramama
phalaṃ caiva yathātattvaṃ paretya ceha ca sarvaśaḥ
na te śakyā daridreṇa yajñāḥ parāptuṃ mahīpate
bahūpakaraṇā yajñā nānā saṃbhāravistarāḥ
parāpyante pārthivaira ete samṛddhaira vā naraiḥ kava cita
nārthānya ūnòpakaraṇaira ekātmabhira asaṃhataiḥ
yò daridraira api vidhiḥ śakyaḥ parāptuṃ nareśvara
tulyò yajñaphalaiḥ puṇyaisa taṃ nibòdha yudhāṃ vara
ṛṣīṇāṃ paramaṃ guhyama idaṃ bharatasattama
tīrthābhigamanaṃ puṇyaṃ yajñaira api viśiṣyate
anupòṣya tarirātrāṇi tīrthānya anabhigamya ca
adattvā kāñcanaṃ gāśa ca daridrò nāma jāyate
agniṣṭòmādibhira yajñaira iṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ
na tata phalama avāpnòti tīrthābhigamanena yata
nṛlòke devadevasya tīrthaṃ tarailòkyaviśrutama
puṣkaraṃ nāma vikhyātaṃ mahābhāgaḥ samāviśeta
daśakòṭisahasrāṇi tīrthānāṃ vai mahīpate
sāṃnidhyaṃ puṣkare yeṣāṃ tarisaṃdhyaṃ kurunandana
ādityā vasavò rudrāḥ sādhyāśa ca sa marudgaṇāḥ
gandharvāpsarasaśa caiva nityaṃ saṃnihitā vibhò
yatra devāsa tapasa taptvā daityā barahmarṣayasa tathā
divyayògā mahārāja puṇyena mahatānvitāḥ
manasāpya abhikāmasya puṣkarāṇi manasvinaḥ
pūyante sarvapāpāni nākapṛṣṭhe ca pūjyate
tasmiṃsa tīrthe mahābhāga nityama eva pitā mahaḥ
uvāsa paramaprītò devadānava saṃmmataḥ
puṣkareṣu mahābhāga devāḥ sarṣipurògamāḥ
siddhiṃ samabhisaṃprāptāḥ puṇyena mahatānvitāḥ
tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāta pitṛdevārcane rataḥ
aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ paravadanti manīṣiṇaḥ
apya ekaṃ bhòjayeda vipraṃ puṣkarāraṇyama āśritaḥ
tenāsau karmaṇā bhīṣma paretya ceha ca mòdate
śākamūlaphalaira vāpi yena vartayate savayama
tada vai dadyāda barāhmaṇāya śaraddhāvāna anasūyakaḥ
tenaiva parāpnuyāta parājñò hayamedha phalaṃ naraḥ
barāhmaṇaḥ kaṣatriyò vaiśyaḥ śūdrò vā rājasattama
na viyòniṃ varajantya ete sanātāsa tīrthe mahātmanaḥ
kārtikyāṃ tu viśeṣeṇa yò 'bhigaccheta puṣkarama
phalaṃ tatrākṣayaṃ tasya vardhate bharatarṣabha
sāyaṃprātaḥ samareda yasa tu puṣkarāṇi kṛtāñjaliḥ
upaspṛṣṭaṃ bhaveta tena sarvatīrtheṣu bhārata
parāpnuyāca ca narò lòkāna barahmaṇaḥ sadane 'kaṣayāna
janmaprabhṛti yata pāpaṃ satriyò vā puruṣasya vā
puṣkare sanātamātrasya sarvama eva paraṇaśyati
yathā surāṇāṃ sarveṣāma ādisa tu madhusūdanaḥ
tathaiva puṣkaraṃ rājaṃsa tīrthānāma ādira ucyate
uṣya davādaśa varṣāṇi puṣkare niyataḥ śuciḥ
karatūna sarvāna avāpnòti barahmalòkaṃ ca gacchati
yasa tu varṣaśataṃ pūrṇama agnihòtrama upāsate
kārtikīṃ vā vaseda ekāṃ puṣkare samama eva tata
puṣkaraṃ puṣkaraṃ gantuṃ duṣkaraṃ puṣkare tapaḥ
duṣkaraṃ puṣkare dānaṃ vastuṃ caiva suduṣkarama
uṣya davādaśa rātraṃ tu niyatò niyatāśanaḥ
paradakṣiṇama upāvṛttò jambū mārgaṃ samāviśeta
jambū mārgaṃ samāviśya devarṣipitṛsevitama
aśvamedhama avāpnòti viṣṇulòkaṃ ca gacchati
tatròṣya rajanīḥ pañca ṣaṣṭha kālakṣamī naraḥ
na durgatima avāpnòti siddhiṃ parāpnòti còttamāma
jambū mārgāda upāvṛttò gaccheta taṇḍulikāśramama
na durgatima avāpnòti savargalòke ca pūjyate
agasya sara āsādya pitṛdevārcane rataḥ
tarirātròpòṣitò rājanna agniṣṭòma phalaṃ labheta
śākavṛttiḥ phalaira vāpi kaumāraṃ vindate padama
kaṇvāśramaṃ samāsādya śarījuṣṭaṃ lòkapūjitama
dharmāraṇyaṃ hi tata puṇyama ādyaṃ ca bharatarṣabha
yatra paraviṣṭamātrò vai pāpebhyò vipramucyate
arcayitvā pitṝna devāna niyatò niyatāśanaḥ
sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalama aśnute
paradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā yayāti patanaṃ varajeta
hayamedhasya yajñasya phalaṃ parāpnòti tatra vai
mahākālaṃ tatò gacchena niyatò niyatāśanaḥ
kòṭitīrthama upaspṛśya hayamedha phalaṃ labheta
tatò gaccheta dharmajña puṇyasthānama umāpateḥ
nāmnā bhadra vaṭaṃ nāma tariṣu lòkeṣu viśrutama
tatrābhigamya ceśānaṃ gòsahasraphalaṃ labheta
mahādeva parasādāca ca gāṇapatyama avāpnuyāta
narmadāma atha cāsādya nadīṃ tarailòkyaviśrutāma
tarpayitvā pitṝna devāna agniṣṭòma phalaṃ labheta
dakṣiṇaṃ sindhuma āsādya barahma cārī jitendriyaḥ
agniṣṭòmama avāpnòti vimānaṃ cādhiròhati
carmaṇvatīṃ samāsādya niyatò niyatāśanaḥ
ranti devābhyanujñātò agniṣṭòma phalaṃ labheta
tatò gaccheta dharmajña himavatsutama arbudama
pṛthivyāṃ yatra vai chidraṃ pūrvama āsīda yudhiṣṭhira
tatrāśramò vasiṣṭhasya tariṣu lòkeṣu viśrutaḥ
tatròṣya rajanīma ekāṃ gòsahasraphalaṃ labheta
piṅgā tīrthama upaspṛśya barahma cārī jitendriyaḥ
kapilānāṃ naravyāghra śatasya phalama aśnute
tatò gaccheta dharmajña parabhāsaṃ lòkaviśrutama
yatra saṃnihitò nityaṃ savayama eva hutāśanaḥ
devatānāṃ mukhaṃ vīra analò 'nilasārathiḥ
tasmiṃsa tīrthavare sanātvā śuciḥ parayata mānasaḥ
agniṣṭòmātirātrābhyāṃ phalaṃ parāpnòti mānavaḥ
tatò gatvā sarasvatyāḥ sāgarasya ca saṃgame
gòsahasraphalaṃ parāpya savargalòke mahīyate
dīpyamānò 'ganivana nityaṃ parabhayā bharatarṣabha
tarirātrama uṣitasa tatra tarpayeta pitṛdevatāḥ
parabhāsate yathā sòmò aśvamedhaṃ ca vindati
varadānaṃ tatò gaccheta tīrthaṃ bharatasattama
viṣṇòra durvāsasā yatra varò dattò yudhiṣṭhira
varadāne naraḥ sanātvā gòsahasraphalaṃ labheta
tatò davāravatīṃ gacchena niyatò niyatāśanaḥ
piṇḍārake naraḥ sanātvā labheda bahusuvarṇakama
tasmiṃsa tīrthe mahābhāga padmalakṣaṇalakṣitāḥ
adyāpi mudrā dṛśyante tada adbhutama ariṃdama
tariśūlāṅkāni padmāni dṛśyante kurunandana
mahādevasya sāṃnidhyaṃ tatraiva bharatarṣabha
sāgarasya ca sindhòśa ca saṃgamaṃ parāpya bhārata
tīrthe salilarājasya sanātvā parayata mānasaḥ
tarpayitvā pitṝna devāna ṛṣīṃśa ca bharatarṣabha
parāpnòti vāruṇaṃ lòkaṃ dīpyamānaḥ savatejasā
śaṅkukarṇeśvaraṃ devama arcayitvā yudhiṣṭhira
aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ paravadanti manīṣiṇaḥ
paradakṣiṇama upāvṛtya gaccheta bharatarṣabha
tīrthaṃ kuru varaśreṣṭha tariṣu lòkeṣu viśrutama
dṛmīti nāmnā vikhyātaṃ sarvapāpapramòcanama
yatra barahmādayò devā upāsante maheśvarama
tatra sanātvārcayitvā ca rudraṃ devagaṇaira vṛtama
janmaprabhṛti pāpāni kṛtāni nudate naraḥ
dṛmī cātra naraśreṣṭha sarvadevaira abhiṣṭutā
tatra sanātvā naravyāghra hayamedhama avāpnuyāta
jitvā yatra mahāprājña viṣṇunā parabha viṣṇunā
purā śaucaṃ kṛtaṃ rājana hatvā daivatakaṇṭakāna
tatò gaccheta dharmajña vasòra dhārāma abhiṣṭutāma
gamanāda eva tasyāṃ hi hayamedhama avāpnuyāta
sanātvā kuru varaśreṣṭha parayatātmā tu mānavaḥ
tarpya devāna pitṝṃśa caiva viṣṇulòke mahīyate
tīrthaṃ cātra paraṃ puṇyaṃ vasūnāṃ bharatarṣabha
tatra sanātvā ca pītvā ca vasūnāṃ saṃmatò bhaveta
sindhūttamama iti khayātaṃ sarvapāpapraṇāśanama
tatra sanātvā naraśreṣṭha labheda bahusuvarṇakama
barahma tuṅgaṃ samāsādya śuciḥ parayata mānasaḥ
barahmalòkama avāpnòti sukṛtī virajā naraḥ
kumārikāṇāṃ śakrasya tīrthaṃ siddhaniṣevitama
tatra sanātvā naraḥ kaṣipraṃ śakra lòkama avāpnuyāta
reṇukāyāśa ca tatraiva tīrthaṃ deva niṣevitama
tatra sanātvā bhaveda viprò vimalaśa candramā yathā
atha pañcanadaṃ gatvā niyatò niyatāśanaḥ
pañca yajñāna avāpnòti karamaśò ye 'nukīrtitāḥ
tatò gaccheta dharmajña bhīmāyāḥ sathānama uttamama
tatra sanātvā tu yònyāṃ vai narò bharatasattama
devyāḥ putrò bhaveda rājaṃsa taptakuṇḍalavigrahaḥ
gavāṃ śatasahasrasya phalaṃ caivāpnuyāna mahata
girimuñjaṃ samāsādya tariṣu lòkeṣu viśrutama
pitā mahaṃ namaskṛtya gòsahasraphalaṃ labheta
tatò gaccheta dharmajña vimalaṃ tīrthama uttamama
adyāpi yatra dṛśyante matsyāḥ sauvarṇarājatāḥ
tatra sanātvā naraśreṣṭha vājapeyama avāpnuyāta
sarvapāpaviśuddhātmā gaccheca ca paramāṃ gatima
tatò gaccheta maladāṃ tariṣu lòkeṣu viśrutāma
paścimāyāṃ tu saṃdhyāyāma upaspṛśya yathāvidhi
caruṃ narendra saptārcera yathāśakti nivedayeta
pitṝṇāma akṣayaṃ dānaṃ paravadanti manīṣiṇaḥ
gavāṃ śatasahasreṇa rājasūya śatena ca
aśvamedha sahasreṇa śareyāna saptārciṣaśa caruḥ
tatò nivṛttò rājendra vastrā padama athāviśeta
abhigamya mahādevama aśvamedha phalaṃ labheta
maṇimantaṃ samāsādya barahma cārī samāhitaḥ
ekarātròṣitò rājanna agniṣṭòma phalaṃ labheta
atha gaccheta rājendra devikāṃ lòkaviśrutāma
parasūtira yatra viprāṇāṃ śarūyate bharatarṣabha
tariśūlapāṇeḥ sathānaṃ ca tariṣu lòkeṣu viśrutama
devikāyāṃ naraḥ sanātvā samabhyarcya maheśvarama
yathāśakti caruṃ tatra nivedya bharatarṣabha
sarvakāmasamṛddhasya yajñasya labhate phalama
kāmākhyaṃ tatra rudrasya tīrthaṃ devarṣisevitama
tatra sanātvā naraḥ kaṣipraṃ siddhima āpnòti bhārata
yajanaṃ yājanaṃ gatvā tathaiva barahma vālukāma
puṣpanyāsa upaspṛśya na śòcena maraṇaṃ tataḥ
ardhayòjanavistārāṃ pañcayòjanama āyatāma
etāvada devikāma āhuḥ puṇyāṃ devarṣisevitāma
tatò gaccheta dharmajña dīrghasatraṃ yathākramama
yatra barahmādayò devāḥ siddhāśa ca paramarṣayaḥ
dīrghasatrama upāsante dakṣiṇābhira yatavratāḥ
gamanāda eva rājendra dīrghasatrama ariṃdama
rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ parāpnòti mānavaḥ
tatò vinaśanaṃ gacchena niyatò niyatāśanaḥ
gacchatya antarhitā yatra maru pṛṣṭhe sarasvatī
camase ca śivòdbhede nāgòdbhede ca dṛśyate
sanātvā ca camasòdbhede agniṣṭòma phalaṃ labheta
śivòdbhede naraḥ sanātvā gòsahasraphalaṃ labheta
nāgòdbhede naraḥ sanātvā nāgalòkama avāpnuyāta
śaśayānaṃ ca rājendra tīrthama āsādya durlabhama
śaśarūpapratichannāḥ puṣkarā yatra bhārata
sarasvatyāṃ mahārāja anu saṃvatsaraṃ hi te
sanāyante bharataśreṣṭha vṛttāṃ vai kārtikīṃ sadā
tatra sanātvā naravyāghra dayòtate śaśivata sadā
gòsahasrapalaṃ caiva parāpnuyāda bharatarṣabha
kumāra kòṭima āsādya niyataḥ kurunandana
tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ
gavāmayama avāpnòti kulaṃ caiva samuddhareta
tatò gaccheta dharmajña rudra kòṭiṃ samāhitaḥ
purā yatra mahārāja ṛṣikòṭiḥ samāhitā
paraharṣeṇa ca saṃviṣṭā deva darśanakāṅkṣayā
ahaṃ pūrvama ahaṃ pūrvaṃ darakṣyāmi vṛṣabhadhvajama
evaṃ saṃprasthitā rājanna ṛṣayaḥ kila bhārata
tatò yògeṣvareṇāpi yògama āsthāya bhūpate
teṣāṃ manyupraṇāśārthama ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāma
sṛṣṭā kòṭisa tu rudrāṇāma ṛṣīṇāma agrataḥ sathitā
mayā pūrvataraṃ dṛṣṭa iti te menire pṛthaka
teṣāṃ tuṣṭò mahādeva ṛṣīṇāma ugratejasāma
bhaktyā paramayā rājana varaṃ teṣāṃ paradiṣṭavāna
adya parabhṛti yuṣmākaṃ dharmavṛddhira bhaviṣyati
tatra sanātvā naravyāghra rudra kòṭyāṃ naraḥ śuciḥ
aśvamedhama avāpnòti kulaṃ caiva samuddhareta
tatò gaccheta rājendra saṃgamaṃ lòkaviśrutama
sarasvatyā mahāpuṇyama upāsante janārdanama
yatra barahmādayò devā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ
abhigacchanti rājendra caitraśuklacaturdaśīma
tatra sanātvā naravyāghra vindeda bahusuvarṇakama
sarvapāpaviśuddhātmā barahmalòkaṃ ca gacchati
ṛṣīṇāṃ yatra satrāṇi samāptāni narādhipa
satrāvasānama āsādya gòsahasraphalaṃ labheta
[pulastya]
tatò gaccheta rājendra kurukṣetrama abhiṣṭutama
pāpebhyò vipramucyante tadgatāḥ sarvajantavaḥ
kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmya ahama
ya evaṃ satataṃ barūyāta sò 'pi pāpaiḥ paramucyate
atra māsaṃ vaseda vīra sarasvatyāṃ yudhiṣṭhira
yatra barahmādayò deva ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ
gandharvāpsarasò yakṣāḥ pannagāśa ca mahīpate
barahma kaṣetraṃ mahāpuṇyama abhigacchanti bhārata
manasāpya abhikāmasya kurukṣetraṃ yudhiṣṭhira
pāpāṇi vipraṇaśyanti barahmalòkaṃ ca gacchati
gatvā hi śaraddhayā yuktaḥ kurukṣetraṃ kurūdvaha
rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ parāpnòti mānavaḥ
tatò macakrukaṃ rājana davārapālaṃ mahābalama
yakṣaṃ samabhivādyaiva gòsahasraphalaṃ labheta
tatò gaccheta dharmajña viṣṇòra sathānama anuttamama
satataṃ nāma rājendra yatra saṃnihitò hariḥ
tatra sanātvārcayitvā ca tarilòkaprabhavaṃ harima
aśvamedhama avāpnòti viṣṇulòkaṃ ca gacchati
tataḥ pāriplavaṃ gaccheta tīrthaṃ tarailòkyaviśrutama
agniṣṭòmātirātrābhyāṃ phalaṃ parāpnòti mānavaḥ
pṛthivyāsa tīrthama āsādya gòsahasraphalaṃ labheta
tataḥ śālūkinīṃ gatvā tīrthasevī narādhipa
daśāśvamedhike sanātvā tada eva labhate phalama
sarpadarvīṃ samāsādya nāgānāṃ tīrthama uttamama
agniṣṭòmama avāpnòti nāgalòkaṃ ca vindati
tatò gaccheta dharmajña davārapālaṃ tarantukama
tatròṣya rajanīma ekāṃ gòsahasraphalaṃ labheta
tataḥ pañcanadaṃ gatvā niyatò niyatāśanaḥ
kòṭikīrthama upaspṛśya hayamedha phalaṃ labheta
aśvinòsa tīrthama āsādya rūpavāna abhijāyate
tatò gaccheta dharmajña vārāhaṃ tīrthama uttamama
viṣṇura vārāha rūpeṇa pūrvaṃ yatra sathitò 'bhavata
tatra sanātvā naravyāghra agniṣṭòma phalaṃ labheta
tatò jayantyā rājendra sòmatīrthaṃ samāviśeta
sanātvā phalama avāpnòti rājasūyasya mānavaḥ
ekahaṃse naraḥ sanātvā gòsahasraphalaṃ labheta
kṛtaśaucaṃ samāsādya tīrthasevī kurūdvaha
puṇḍarīkama avāpnòti kṛtaśaucò bhavena naraḥ
tatò muñja vaṭaṃ nāma mahādevasya dhīmataḥ
tatròṣya rajanīma ekāṃ gāṇapatyama avāpnuyāta
tatraiva ca mahārāja yakṣī lòkapariśrutā
tāṃ cābhigamya rājendra puṇyā~la lòkāna avāpnuyāta
kurukṣetrasya taddvāraṃ viśrutaṃ bharatarṣabha
paradakṣiṇama upāvṛtya tīrthasevī samāhitaḥ
saṃmite puṣkarāṇāṃ ca sanātvārcya pitṛdevatāḥ
jāmadagnyena rāmeṇa āhṛte vai mahātmanā
kṛtakṛtyò bhaveda rājanna aśvamedhaṃ ca vindati
tatò rāmahradāna gaccheta tīrthasevī narādhipa
yatra rāmeṇa rājendra tarasā dīptatejasā
kaṣatrama utsādya vīryeṇa haradāḥ pañca niveśitāḥ
pūrayitvā naravyāghra rudhireṇeti naḥ śarutama
pitarasa tarpitāḥ sarve tathaiva ca pitā mahāḥ
tatasa te pitaraḥ parītā rāmama ūcura mahīpate
rama rāma mahābhāga parītāḥ sama tava bhārgava
anayā pitṛbhaktyā ca vikrameṇa ca te vibhò
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te kima icchasi mahādyute
evama uktaḥ sa rājendra rāmaḥ paraharatāṃ varaḥ
abravīta parāñjalira vākyaṃ pitṝna sa gagane sathitāna
bhavantò yadi me parītā yadya anugrāhyatā mayi
pitṛprasādāda iccheyaṃ tapasāpyāyanaṃ punaḥ
yaca ca ròṣābhibhūtena kaṣatrama utsāditaṃ mayā
tataśa ca pāpāna mucyeyaṃ yuṣmākaṃ tejasā haya ahama
haradāśa ca tīrthabhūtā me bhaveyura bhuvi viśrutāḥ
etaca charutvā śubhaṃ vākyaṃ rāmasya pitarasa tadā
paratyūcuḥ paramaprītā rāmaṃ harṣasamanvitāḥ
tapasa te vardhatāṃ bhūyaḥ pitṛbhaktyā viśeṣataḥ
yaca ca ròṣābhibhūtena kaṣatrama utsāditaṃ tavayā
tataśa ca pāpāna muktasa tavaṃ karmabhisa te ca pātitāḥ
haradāśa ca tava tīrthatvaṃ gamiṣyanti na saṃśayaḥ
haradeṣva eteṣu yaḥ sanātvā pitṝna saṃtarpayiṣyati
pitarasa tasya vai parītā dāsyanti bhuvi durlabhama
īpsitaṃ manasaḥ kāmaṃ savargalòkaṃ ca śāśvatama
evaṃ dattvā varāna rājana rāmasya pitarasa tadā
āmantrya bhārgavaṃ parītāsa tatraivāntara dadhusa tadā
evaṃ rāmahradāḥ puṇyā bhārgavasya mahātmanāḥ
sanātvā haradeṣu rāmasya barahma cārī śubhavrataḥ
rāmama abhyarcya rājendra labheda bahusuvarṇakama
vaṃśamūlakama āsādya tīrthasevī kurūdvaha
savavaṃśama uddhareda rājana sanātvā vai vaṃśamūlake
kāyaśòdhanama āsādya tīrthaṃ bharatasattama
śarīraśuddhiḥ sanātasya tasmiṃsa tīrthe na saṃśayaḥ
śuddhadehaśa ca saṃyāti śubhā~la lòkāna anuttamāna
tatò gaccheta rājendra tīrthaṃ tarailòkyaviśrutama
lòkā yatròddhṛtāḥ pūrvaṃ viṣṇunā parabha viṣṇunā
lòkòddhāraṃ samāsādya tīrthaṃ tarailòkyaviśrutama
sanātvā tīrthavare rāja~la lòkāna uddharate savakāna
śarītīrthaṃ ca samāsādya vindate śariyama uttamāma
kapilā tīrthama āsādya barahma cārī samāhitaḥ
tatra sanātvārcayitvā ca daivatāni pitṝṃsa tathā
kapilānāṃ sahasrasya phalaṃ vindati mānavaḥ
sūryatīrthaṃ samāsādya sanātvā niyatamānasaḥ
arcayitvā pitṝna devāna upavāsaparāyaṇaḥ
agniṣṭòmama avāpnòti sūryalòkaṃ ca gacchati
gamāṃ bhavanama āsādya tīrthasevī yathākramama
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇò gòsahasraphalaṃ labheta
śaṅkhinīṃ tatra āsādya tīrthasevī kurūdvaha
devyāsa tīrthe naraḥ sanātvā labhate rūpama uttamama
tatò gaccheta rājendra davārapālama arantukama
tasya tīrthaṃ sarasvatyāṃ yakṣendrasya mahātmanāḥ
tatra sanātvā narò rājanna agniṣṭòma phalaṃ labheta
tatò gaccheta dharmajña barahmāvartaṃ narādhipa
barahmāvarte naraḥ sanātvā barahmalòkama avāpnuyāta
tatò gaccheta dharmajña sutīrthakama anuttamama
yatra saṃnihitā nityaṃ pitarò daivataiḥ saha
tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ
aśvamedhama avāpnòti pitṛlòkaṃ ca gacchati
tatò 'mabuvaśyaṃ dharmajña samāsādya yathākramama
kòśeśvarasya tīrtheṣu sanātvā bharatasattama
sarvavyādhivinirmuktò barahmalòke mahīyate
mātṛtīrthaṃ ca tatraiva yatra sanātasya bhārata
parajā vivardhate rājanna anantāṃ cāśnute śariyama
tataḥ śītavanaṃ gacchena niyatò niyatāśanaḥ
tīrthaṃ tatra mahārāja mahada anyatra durlabhama
punāti darśanāda eva daṇḍenaikaṃ narādhipa
keśāna abhyukṣya vai tasmina pūtò bhavati bhārata
tīrthaṃ tatra mahārāja śavānalòmāpahaṃ samṛtama
yataviprā naravyāghra vidvāṃsasa tīrthatatparāḥ
śavānalòmāpanayane tīrthe bharatasattama
parāṇāyāmaira nirharanti śavalòmāni davijòttamāḥ
pūtātmānaśa ca rājendra parayānti paramāṃ gatima
daśāśvamedhikaṃ caiva tasmiṃsa tīrthe mahīpate
tatra sanātvā naravyāghra gaccheta paramāṃ gatima
tatò gaccheta rājendra mānuṣaṃ lòkaviśrutama
yatra kṛṣṇamṛgā rājana vayādhena paripīḍitāḥ
avagāhya tasmina sarasi mānuṣatvama upāgatāḥ
tasmiṃsa tīrthe naraḥ sanātvā barahma cārī jitendriyaḥ
sarvapāpaviśuddhātmā savargalòke mahīyate
mānuṣasya tu pūrveṇa karòśamātre mahīpate
āpagā nāma vikhyātā nadī siddhaniṣevitā
śayāmāka bhòjanaṃ tatra yaḥ parayacchati mānavaḥ
devāna pitṝṃśa ca uddiśya tasya dharmaphalaṃ mahata
ekasmina bhòjite vipre kòṭira bhavati bhòjitā
tatra sanātvārcayitvā ca daivatāni pitṝṃsa tathā
uṣitvā rajanīma ekāma agniṣṭòma phalaṃ labheta
tatò gaccheta rājendra barahmaṇaḥ sathānama uttamama
barahmòdumbarama itya eva parakāśaṃ bhuvi bhārata
tatra saptarṣikuṇḍeṣu sanātasya kurupuṃgava
kedāre caiva rājendra kapiṣṭhala mahātmanāḥ
barahmāṇama abhigamyātha śuciḥ parayata mānasaḥ
sarvapāpaviśuddhātmā barahmalòkaṃ parapadyate
kapiṣṭhalasya kedāraṃ samāsādya sudurlabhama
antardhānama avāpnòti tapasā dagdhakilbiṣaḥ
tatò gaccheta rājendra sarakaṃ lòkaviśrutama
kṛṣṇapakṣe caturdaśyāma abhigamya vṛṣadhvajama
labhate sarvakāmāna hi savargalòkaṃ ca gacchati
tisraḥ kòṭyasa tu tīrthānāṃ sarake kurunandana
rudra kòṭisa tathā kūpe haradeṣu ca mahīpate
ilāspadaṃ ca tatraiva tīrthaṃ bharatasattama
tatra sanātvārcayitvā ca pitṝna devāṃśa ca bhārata
na durgatima avāpnòti vājapeyaṃ ca vindati
kiṃdāne ca naraḥ sanātvā kiṃjapye ca mahīpate
aprameyama avāpnòti dānaṃ japyaṃ ca bhārata
kalaśyāṃ cāpya upaspṛśya śaraddadhānò jitendriyaḥ
agniṣṭòmasya yajñasya phalaṃ parāpnòti mānavaḥ
sarakasya tu pūrveṇa nāradasya mahātmanāḥ
tīrthaṃ kuru varaśreṣṭha anājanmeti viśrutama
tatra tīrthe naraḥ sanātvā parāṇāṃśa còtsṛjya bhārata
nāradenābhyanujñātò lòkāna parāpnòti durlabhāna
śuklapakṣe daśamyāṃ tu puṇḍarīkaṃ samāviśeta
tatra sanātvā narò rājana puṇḍarīkaphalaṃ labheta
tatasa tariviṣṭapaṃ gaccheta tariṣu lòkeṣu viśrutama
tatra vaitaraṇī puṇyā nadī pāpapramòcanī
tatra sanātvārcayitvā ca śūlapāṇiṃ vṛṣadhvajama
sarvapāpaviśuddhātmā gaccheta paramāṃ gatima
tatò gaccheta rājendra phalakī vanama uttamama
yatra devāḥ sadā rājana phalakī vanama āśritāḥ
tapaśa caranti vipulaṃ bahuvarṣasahasrakama
dṛṣadvatyāṃ naraḥ sanātvā tarpayitvā ca devatāḥ
agniṣṭòmātirātrābhyāṃ phalaṃ vindati bhārata
tīrthe ca sarvadevānāṃ sanātvā bharatasattama
gòsahasrasya rājendra phalaṃ parāpnòti mānavaḥ
pāṇikhāte naraḥ sanātvā tarpayitvā ca devatāḥ
rājasūyama avāpnòti ṛṣilòkaṃ ca gacchati
tatò gaccheta rājendra miśrakaṃ tīrthama uttamama
tatra tīrthāni rājendra miśritāni mahātmanā
vayāsena nṛpaśārdūla davijārthama iti naḥ śarutama
sarvatīrtheṣu sa sanāti miśrake sanāti yò naraḥ
tatò vayāsa vanaṃ gacchena niyatò niyatāśanaḥ
manòjave naraḥ sanātvā gòsahasraphalaṃ labheta
gatvā madhu vaṭīṃ cāpi devyāsa tīrthaṃ naraḥ śuciḥ
tatra sanātvārcayeda devāna pitṝṃśa ca parayataḥ śuciḥ
sa devyā samanujñātò gòsahasraphalaṃ labheta
kauśikyāḥ saṃgame yasa tu dṛṣadvatyāśa ca bhārata
sanāti vai niyatāhāraḥ sarvapāpaiḥ paramucyate
tatò vayāsa sathalī nāma yatra vayāsena dhīmatā
putraśòkābhitaptena dehatyāgārtha niścayaḥ
kṛtò devaiśa ca rājendra punara utthāpitasa tadā
abhigamya sathalīṃ tasya gòsahasraphalaṃ labheta
kiṃ dattaṃ kūpama āsādya tilaprasthaṃ paradāya ca
gaccheta paramāṃ siddhima ṛṇaira muktaḥ kurūdvaha
ahaśa ca sudinaṃ caiva dave tīrthe ca sudurlabhe
tayòḥ sanātvā naravyāghra sūryalòkama avāpnuyāta
mṛgadhūmaṃ tatò gaccheta tariṣu lòkeṣu viśrutama
tatra gaṅgā harade sanātvā samabhyarcya ca mānavaḥ
śūlapāṇiṃ mahādevama aśvamedha phalaṃ labheta
deva tīrthe naraḥ sanātvā gòsahasraphalaṃ labheta
atha vāmanakaṃ gaccheta tariṣu lòkeṣu viśrutama
tatra viṣṇupade sanātvā arcayitvā ca vāmanama
sarvapāpaviśuddhātmā viṣṇulòkama avāpnuyāta
kulampune naraḥ sanātvā punāti savakulaṃ naraḥ
pavanasya haradaṃ gatvā marutāṃ tīrthama uttamama
tatra sanātvā naravyāghra vāyulòke mahīyate
amarāṇāṃ harade sanātvā amareṣu narādhipa
amarāṇāṃ parabhāvena savargalòke mahīyate
śālihòtrasya rājendra śāliśūrpe yathāvidhi
sanātvā naravaraśreṣṭha gòsahasraphalaṃ labheta
śarīkuñjaṃ ca sarasvatyāṃ tīrthaṃ bharatasattama
tatra sanātvā narò rājanna agniṣṭòma phalaṃ labheta
tatò naimiṣa kuñjaṃ ca samāsādya kurūdvaha
ṛṣayaḥ kila rājendra naimiṣeyāsa tapòdhanāḥ
tīrthayātrāṃ puraskṛtya kurukṣetraṃ gatāḥ purā
tataḥ kuñjaḥ sarasvatyāṃ kṛtò bharatasattama
ṛṣīṇāma avakāśaḥ sayāda yathā tuṣṭikarò mahāna
tasmina kuñje naraḥ sanātvā gòsahasraphalaṃ labheta
kanyā tīrthe naraḥ sanātvā agniṣṭòma phalaṃ labheta
tatò gacchena naravyāghra barahmaṇaḥ sathānama uttamama
tatra varṇāvaraḥ sanātvā barāhmaṇyaṃ labhate naraḥ
barāhmaṇaśa ca viśuddhātmā gaccheta paramāṃ gatima
tatò gacchena naraśreṣṭha sòmatīrthama anuttamama
tatra sanātvā narò rājana sòmalòkama avāpnuyāta
sapta sārasvataṃ tīrthaṃ tatò gacchena narādhipa
yatra maṅkaṇakaḥ siddhò maharṣira lòkaviśrutaḥ
purā maṅkaṇakò rājana kuśāgreṇeti naḥ śarutama
kaṣataḥ kila kare rājaṃsa tasya śākarasò 'saravata
sa vai śākarasaṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭò mahātapāḥ
paranṛttaḥ kila viprarṣira vismayòtphullalòcanaḥ
tatasa tasmina paranṛtte vai sathāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yata
paranṛttama ubhayaṃ vīra tejasā tasya mòhitama
barahmādibhiḥ surai rājanna ṛṣibhiśa ca tapòdhanaiḥ
vijñaptò vai mahādeva ṛṣera arthe narādhipa
nāyaṃ nṛtyeda yathā deva tathā tavaṃ kartuma arhasi
tataḥ paranṛttama āsādya harṣāviṣṭena cetasā
surāṇāṃ hitakāmārthama ṛṣiṃ devò 'bhayabhāṣata
ahò maharṣe dharmajña kimarthaṃ nṛtyate bhavāna
harṣasthānaṃ kimarthaṃ vā tavādya munipuṃgava
[rasi]
kiṃ na paśyasi me devakarāca chāka rasaṃ sarutama
yaṃ dṛṣṭvāhaṃ paranṛttò vai harṣeṇa mahatānvitaḥ
[pulastya]
taṃ parahasyābravīda devò muniṃ rāgeṇa mòhitama
ahaṃ vai vismayaṃ vipra na gacchāmīti paśya māma
evama uktvā naraśreṣṭha mahādevena dhīmatā
aṅgulyagreṇa rājendra savāṅguṣṭhasa tāḍitò 'nagha
tatò bhasma kaṣatāda rājana nirgataṃ himasaṃnibhama
tada dṛṣṭvā varīḍitò rājana sa muniḥ pādayòra gataḥ
nānyaṃ devama ahaṃ manye rudrāta parataraṃ mahata
surāsurasya jagatò gatisa tavama asi śūladhṛka
tavayā sṛṣṭama idaṃ viśvaṃ tarailòkyaṃ sa carācarama
tavāma eva bhagavana sarve paraviśanti yugakṣaye
devaira api na śakyasa tavaṃ parijñātuṃ kutò mayā
tavayi sarve ca dṛśyante surā barahmādayò 'nagha
sarvasa tavama asi lòkānāṃ kartā kārayitā ca ha
tavatprasādāta surāḥ sarve mòdantīhākutò bhayāḥ
evaṃ satutvā mahādevaṃ sa ṛṣiḥ paraṇatò 'bhavata
[rasi]
tavatprasādāna mahādeva tapò me na kaṣareta vai
[pulastya]
tatò devaḥ parahṛṣṭātmā barahmarṣima idama abravīta
tapasa te vardhatāṃ vipra matprasādāta sahasradhā
āśrame ceha vatsyāmi tavayā sārdhaṃ mahāmune
sapta sārasvate sanātvā arcayiṣyanti ye tu māma
na teṣāṃ durlabhaṃ kiṃ cida iha lòke paratra ca
sārasvataṃ ca te lòkaṃ gamiṣyanti na saṃśayaḥ
tatasa tava auśanasaṃ gaccheta tariṣu lòkeṣu viśrutama
yatra barahmādayò devā ṛṣayaśa ca tapòdhanāḥ
kārtikeyaśa ca bhagavāṃsa tarisaṃdhyaṃ kila bhārata
sāṃnidhyama akaròta tatra bhārgava pariyakāmyayā
kapālamòcanaṃ tīrthaṃ sarvapāpapramòcanama
tatra sanātvā naravyāghra sarvapāpaiḥ paramucyate
agnitīrthaṃ tatò gaccheta tatra sanātvā nararṣabha
agnilòkama avāpnòti kulaṃ caiva samuddhareta
viśvā mitrasya tatraiva tīrthaṃ bharatasattama
tatra sanātvā mahārāja barāhmaṇyama abhijāyate
barahmayòniṃ samāsādya śuciḥ parayata mānasaḥ
tatra sanātvā naravyāghra barahmalòkaṃ parapadyate
punātya ā saptamaṃ caiva kulaṃ nāstya atra saṃśayaḥ
tatò gaccheta rājendra tīrthaṃ tarailòkyaviśrutama
pṛthūdakama iti khayātaṃ kārtikeyasya vai nṛpa
tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ
ajñānāja jañānatò vāpi satriyā vā puruṣeṇa vā
yata kiṃ cida aśubhaṃ karmakṛtaṃ mānuṣabuddhinā
tata sarvaṃ naśyate tasya sanātamātrasya bhārata
aśvamedha phalaṃ cāpi savargalòkaṃ ca gacchati
puṇyama āhuḥ kurukṣetraṃ kurukṣetrāta sarasvatīma
sarasvatyāśa ca tīrthāni tīrthebhyaśa ca pṛthūdakama
uttame sarvatīrthānāṃ yasa tayajeda ātmanasa tanuma
pṛthūdake japyaparò nainaṃ śavò maraṇaṃ tapeta
gītaṃ sanata kumāreṇa vayāsena ca mahātmanā
vede ca niyataṃ rājana abhigaccheta pṛthūdakama
pṛthūdakāta puṇyatamaṃ nānyata tīrthaṃ naròttama
etana medhyaṃ pavitraṃ ca pāvanaṃ ca na saṃśayaḥ
tatra sanātvā divaṃ yānti api pāpakṛtò janāḥ
pṛthūdake naraśreṣṭha parāhura evaṃ manīṣiṇaḥ
madhusravaṃ ca tatraiva tīrthaṃ bharatasattama
tatra sanātvā narò rājana gòsahasraphalaṃ labheta
tatò gacchena naraśreṣṭha tīrthaṃ devyā yathākramama
sarasvatyāruṇāyāśa ca saṃgamaṃ lòkaviśrutama
tarirātròpòṣitaḥ sanātvā mucyate barahmahatyayā
agniṣṭòmātirātrābhyāṃ phalaṃ vindati mānavaḥ
ā saptamaṃ kulaṃ caiva punāti bharatarṣabha
avatīrṇaṃ ca tatraiva tīrthaṃ kurukulòdvaha
viprāṇāma anukampārthaṃ darbhiṇā nirmitaṃ purā
varatòpanayanābhyāṃ vā upavāsena vā davijaḥ
kariyā mantraiśa ca saṃyuktò barāhmaṇaḥ sayāna na saṃśayaḥ
kariyā mantravihīnò 'pi tatra sanātvā nararṣabha
cīrṇa varatò bhaveda viprò dṛṣṭama etata purātane
samudrāśa cāpi catvāraḥ samānītāśa ca darbhiṇā
yeṣu sanātò naravyāghra na durgatima avāpnuyāta
phalāni gòsahasrāṇāṃ caturṇāṃ vindate ca saḥ
tatò gaccheta rājendra tīrthaṃ śatasahasrakama
sāhasrakaṃ ca tatraiva dave tīrthe lòkaviśrute
ubhayòra hi naraḥ sanātvā gòsahasraphalaṃ bhaveta
dānaṃ vāpya upavāsò vā sahasraguṇitaṃ bhaveta
tatò gaccheta rājendra reṇukā tīrthama uttamama
tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ
sarava pāpaviśuddhātmā agniṣṭòma phalaṃ labheta
vimòcanama upaspṛśya jitamanyura jitendriyaḥ
paratigraha kṛtaira dòṣaira sarvaiḥ sa parimucyate
tataḥ pañca vaṭaṃ gatvā barahma cārī jitendriyaḥ
puṇyena mahatā yuktaḥ satāṃ lòke mahīyate
yatra yògeśvaraḥ sathāṇuḥ savayama eva vṛṣadhvajaḥ
tama arcayitvā deveśaṃ gamanāda eva sidhyati
aujasaṃ varuṇaṃ tīrthaṃ dīpyate savena tejasā
yatra barahmādibhira devaira ṛṣibhiśa ca tapòdhanaiḥ
senāpatyena devānāma abhiṣiktò guhasa tadā
aujasasya tu pūrveṇa kuru tīrthaṃ kurūdvaha
kuru tīrthe naraḥ sanātvā barahma cārī jitendriyaḥ
sarvapāpaviśuddhātmā kuru lòkaṃ parapadyate
savargadvāraṃ tatò gacchena niyatò niyatāśanaḥ
savargalòkama avāpnòti barahmalòkaṃ ca gacchati
tatò gaccheda anarakaṃ tīrthasevī narādhipa
tatra sanātvā narò rājana na durgatima ivāpnuyāta
tatra barahmā savayaṃ nityaṃ devaiḥ saha mahīpate
anvāsyate naraśreṣṭha nārāyaṇa purògamaiḥ
sāṃnidhyaṃ caiva rājendra rudra patnyāḥ kurūdvaha
abhigamya ca tāṃ devīṃ na durgatima avāpnuyāta
tatraiva ca mahārāja viśveśvarama umāpatima
abhigamya mahādevaṃ mucyate sarvakilbiṣaiḥ
nārāyaṇaṃ cābhigamya padmanābhama ariṃdamama
śòbhamānò mahārāja viṣṇulòkaṃ parapadyate
tīrthe tu sarvadevānāṃ sanātaḥ sa puruṣarṣabha
sarvaduḥkhaiḥ parityaktò dayòtate śaśivata sadā
tataḥ savasti puraṃ gaccheta tīrthasevī narādhipa
pāvanaṃ tīrthama āsādya tarpayeta pitṛdevatāḥ
agniṣṭòmasya yajñasya phalaṃ parāpnòti mānavaḥ
gaṅgā haradaśa ca tatraiva kūpaśa ca bharatarṣabha
tisraḥ kòṭyasa tu tīrthānāṃ tasmina kūpe mahīpate
tatra sanātvā narò rājana savargalòkaṃ parapadyate
āpagāyāṃ naraḥ sanātvā arcayitvā maheśvarama
gāṇapatyama avāpnòti kulaṃ còddharate savakama
tataḥ sathāṇuvaṭaṃ gaccheta tariṣu lòkeṣu viśrutama
tatra sanātvā sathitò rātriṃ rudra lòkama avāpnuyāta
badarī pācanaṃ gaccheda vasiṣṭhasyāśramaṃ tataḥ
badaraṃ bhakṣayeta tatra tarirātròpòṣitò naraḥ
samyaga davādaśa varṣāṇi badarāna bhakṣayeta tu yaḥ
tarirātròpòṣitaśa caiva bhaveta tulyò narādhipa
indra mārgaṃ samāsādya tīrthasevī narādhipa
ahòrātròpavāsena śakra lòke mahīyate
ekarātraṃ samāsādya ekarātròṣitò naraḥ
niyataḥ satyavādī ca barahmalòke mahīyate
tatò gaccheta dharmajña tīrthaṃ tarailòkyaviśrutama
ādityasyāśramò yatra tejòrāśera mahātmanāḥ
tasmiṃsa tīrthe naraḥ sanātvā pūjayitvā vibhāvasuma
ādityalòkaṃ varajati kulaṃ caiva samuddhareta
sòmatīrthe naraḥ sanātvā tīrthasevī kurūdvaha
sòmalòkama avāpnòti narò nāstya atra saṃśayaḥ
tatò gaccheta dharmajña dadhīcasya mahātmanāḥ
tīrthaṃ puṇyatamaṃ rājana pāvanaṃ lòkaviśrutama
yatra sārasvatò rājana sò 'ṅagirāsa tapasò nidhiḥ
tasmiṃsa tīrthe naraḥ sanātvā vājapeyaphalaṃ labheta
sārasvatīṃ gatiṃ caiva labhate nātra saṃśayaḥ
tataḥ kanyāśramaṃ gacchena niyatò barahmacaryavāna
tarirātròpòṣitò rājanna upavāsaparāyaṇaḥ
labheta kanyāśataṃ divyaṃ barahmalòkaṃ ca gacchati
yatra barahmādayò devā ṛṣayaśa ca tapòdhanāḥ
māsi māsi samāyānti puṇyena mahatānvitāḥ
saṃnihityāma upaspṛśya rāhugraste divākare
aśvamedha śataṃ tena iṣṭaṃ bhavati śāśvatama
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni antarikṣacarāṇi ca
nadyò nadāsa taḍāgāśa ca sarvaprasravaṇāni ca
udapānāśa ca vaprāśa ca puṇyānya āyatanāni ca
māsi māsi samāyānti saṃnihityāṃ na saṃśayaḥ
yata kiṃ cida duṣkṛtaṃ karma satriyā vā puruṣasya vā
sanātamātrasya tata sarvaṃ naśyate nātra saṃśayaḥ
padmavarṇena yānena barahmalòkaṃ sa gacchati
abhivādya tatò yakṣaṃ davārapālama arantukama
kòṭirūpama upaspṛśya labheda bahusuvarṇakama
gaṅgā haradaśa ca tatraiva tīrthaṃ bharatasattama
tatra sanātasa tu dharmajña barahma cārī samāhitaḥ
rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ vindati śāśvatama
pṛthivyāṃ naimiṣaṃ puṇyama antarikṣe ca puṣkarama
tarayāṇāma api lòkānāṃ kurukṣetraṃ viśiṣyate
pāṃsavò 'pi kurukṣetre vāyunā samudīritāḥ
api duṣkṛtakarmāṇaṃ nayanti paramāṃ gatima
dakṣiṇena sarasvatyā uttareṇa dṛṣadvatīma
ye vasanti kurukṣetre te vasanti tariviṣṭape
kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmya ahama
apya ekāṃ vācama utsṛjya sarvapāpaiḥ paramucyate
barahma vedī kurukṣetraṃ puṇyaṃ barahmarṣisevitama
tadāvasanti ye rājana na te śòcyāḥ kathaṃ cana
tarantukārantukayòra yada antaraṃ; rāmahradānāṃ ca macakrukasya
etata kurukṣetrasamantapañcakaṃ; pitā mahasyòttara vedira ucyate
[pulastya]
tatò gaccheta dharmajña dharmatīrthaṃ purātanama
tatra sanātvā narò rājana dharmaśīlaḥ samāhitaḥ
ā saptamaṃ kulaṃ rājana punīte nātra saṃśayaḥ
tatò gaccheta dharmajña kārā patanama uttamama
agniṣṭòmama avāpnòti munilòkaṃ ca gacchati
saugandhikaṃ vanaṃ rājaṃsa tatò gaccheta mānavaḥ
yatra barahmādayò devā ṛṣayaśa ca tapòdhanāḥ
siddhacāraṇagandharvāḥ kiṃnarāḥ sa mahòragāḥ
tada vanaṃ paraviśanna eva sarvapāpaiḥ paramucyate
tatò hi sā saricchreṣṭhā nadīnāma uttamā nadī
palakṣāda devī sarutā rājana mahāpuṇyā sarasvatī
tatrābhiṣekaṃ kurvīta valmīkāna niḥsṛte jale
arcayitvā pitṝna devāna aśvamedha phalaṃ labheta
īśānādhyuṣitaṃ nāma tatra tīrthaṃ sudurlabhama
ṣaṭsu śamyā nipāteṣu valmīkāda iti niścayaḥ
kapilānāṃ sahasraṃ ca vājimedhaṃ ca vindati
tatra sanātvā naravyāghra dṛṣṭama etata purātane
sugandhāṃ śatakumbhāṃ ca pañca yajñāṃ ca bhārata
abhigamya naraśreṣṭha savargalòke mahīyate
tariśūlakhātaṃ tatraiva tīrthama āsādya bhārata
tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ
gāṇapatyaṃ sa labhate dehaṃ tayaktvā na saṃśayaḥ
tatò gaccheta rājendra devyāḥ sathānaṃ sudurlabhama
śākambharīti vikhyātā tariṣu lòkeṣu viśrutā
divyaṃ varṣasahasraṃ hi śākena kila suvrata
āhāraṃ sā kṛtavatī māsi māsi narādhipa
ṛṣayò 'bhayāgatāsa tatra devyā bhaktyā tapòdhanāḥ
ātithyaṃ ca kṛtaṃ teṣāṃ śākena kila bhārata
tataḥ śākambharītya eva nāma tasyāḥ paratiṣṭhitama
śākambharīṃ samāsādya barahma cārī samāhitaḥ
tarirātrama uṣitaḥ śākaṃ bhakṣayena niyataḥ śuciḥ
śākāhārasya yata samyaga varṣaira davādaśabhiḥ phalama
tata phalaṃ tasya bhavati devyāśa chandena bhārata
tatò gaccheta suvarṇākṣaṃ tariṣu lòkeṣu viśrutama
yatra viṣṇuḥ parasādārthaṃ rudrama ārādhayata purā
varāṃśa ca subahū~la lebhe daivateṣu sudurlabhāna
uktaśa ca taripuraghnena parituṣṭena bhārata
api cāsmata pariyatarò lòke kṛṣṇa bhaviṣyasi
tavana mukhaṃ ca jagata kṛtsnaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ
tatrābhigamya rājendra pūjayitvā vṛṣadhvajama
aśvamedhama avāpnòti gāṇapatyaṃ ca vindati
dhūmāvatīṃ tatò gaccheta tariratròpòṣitò naraḥ
manasā parārthitāna kāmā~la labhate nātra saṃśayaḥ
devyāsa tu dakṣiṇārdhena rathāvartò narādhipa
tatrāròheta dharmajña śaradadhānò jitendriyaḥ
mahādeva parasādāda dhi gaccheta paramaṃ gatima
paradakṣiṇama upāvṛtya gaccheta bharatarṣabha
dhārāṃ nāma mahāprājña sarvapāpapraṇāśinīma
tatra sanātvā naravyāghra na śòcati narādhipa
tatò gaccheta dharmajña namaskṛtya mahāgirima
savargadvāreṇa yata tulyaṃ gaṅgā davāraṃ na saṃśayaḥ
tatrābhiṣekaṃ kurvīta kòṭitīrthe samāhitaḥ
puṇḍarīkama avāpnòti kulaṃ caiva samuddhareta
sapta gaṅge tarigaṅge ca śakrāvarte ca tarpayana
devāna pitṝṃśa ca vidhivata puṇyalòke mahīyate
tataḥ kanakhale sanātvā tarirātròpòṣitò naraḥ
aśvamedhama avāpnòti savargalòkaṃ ca gacchati
kapilā vaṭaṃ ca gaccheta tīrthasevī narādhipa
uṣyaikāṃ rajanīṃ tatra gòsahasraphalaṃ labheta
nāgarājasya rājendra kapilasya mahātmanāḥ
tīrthaṃ kuru varaśreṣṭha sarvalòkeṣu viśrutama
tatrābhiṣekaṃ kurvīta nāgatīrthe narādhipa
kapilānāṃ sahasrasya phalaṃ parāpnòti mānavaḥ
tatò lalitikāṃ gaccheca chaṃtanòra tīrthama uttamama
tatra sanātvā narò rājana na durgatima avāpnuyāta
gaṅgā saṃgamayòśa caiva sanāti yaḥ saṃgame naraḥ
daśāśvamedhāna āpnòti kulaṃ caiva samuddhareta
tatò gaccheta rājendra sugandhāṃ lòkaviśrutāma
sarvapāpaviśuddhātmā barahmalòke mahīyate
rudrāvartaṃ tatò gaccheta tīrthasevī narādhipa
tatra sanātvā narò rājana savargalòke mahīyate
gaṅgāyāśa ca naraśreṣṭha sarasvatyāśa ca saṃgame
sanātò 'śavamedhama āpnòti savargalòkaṃ ca gacchati
bhadra karṇeśvaraṃ gatvā devama arcya yathāvidhi
na durgatima avāpnòti savargalòkaṃ ca gacchati
tataḥ kubjāmrakaṃ gaccheta tīrthasevī yathākramama
gòsahasrama avāpnòti savargalòkaṃ ca gacchati
arundhatī vaṭaṃ gaccheta tīrthasevī narādhipa
sāmudrakama upaspṛśya tarirātròpòṣitò naraḥ
gòsahasraphalaṃ vindeta kulaṃ caiva samuddhareta
barahmāvartaṃ tatò gaccheda barahma cārī samāhitaḥ
aśvamedhama avāpnòti savargalòkaṃ ca gacchati
yamunā parabhavaṃ gatvā upaspṛśya ca yāmune
aśvamedha phalaṃ labdhvā savargalòke mahīyate
darvī saṃkramaṇaṃ parāpya tīrthaṃ tarailòkyaviśrutama
aśvamedhama avāpnòti savargalòkaṃ ca gacchati
sindhòra ca parabhavaṃ gatvā siddhagandharvasevitama
tatròṣya rajanīḥ pañca vindyāda bahusuvarṇakama
atha vedīṃ samāsādya naraḥ paramadurgamāma
aśvamedhama avāpnòti gaccheca cauśanasīṃ gatima
ṛṣikulyāṃ samāsādya vāsiṣṭhaṃ caiva bhārata
vāsiṣṭhaṃ samatikramya sarve varṇā davijātayaḥ
ṛṣikulyāṃ naraḥ sanātvā ṛṣilòkaṃ parapadyate
yadi tatra vasena māsaṃ śākāhārò narādhipa
bhṛgutuṅgaṃ samāsādya vājimedhaphalaṃ labheta
gatvā vīra paramòkṣaṃ ca sarvapāpaiḥ paramucyate
kṛttikā maghayòśa caiva tīrthama āsādya bhārata
agniṣṭòmātirātrābhyāṃ phalaṃ parāpnòti puṇyakṛta
tataḥ saṃdhyāṃ samāsādya vidyā tīrthama anuttamama
upaspṛśya ca vidyānāṃ sarvāsāṃ pāragò bhaveta
mahāśrame vaseda rātriṃ sarvapāpapramòcane
ekakālaṃ nirāhārò lòkāna āvasate śubhāna
ṣaṣṭha kālòpavāsena māsama uṣya mahālaye
sarvapāpaviśuddhātmā vindyāda bahusuvarṇakama
atha vetasikāṃ gatvā pitā maha niṣevitāma
aśvamedhama avāpnòti gaccheca cauśanasīṃ gatima
atha sundarikā tīrthaṃ parāpya siddhaniṣevitama
rūpasya bhāgī bhavati dṛṣṭama etata purātane
tatò vai barāhmaṇīṃ gatvā barahma cārī jitendriyaḥ
padmavarṇena yānena barahmalòkaṃ parapadyate
tataśa ca naimiṣaṃ gaccheta puṇyaṃ siddhaniṣevitama
tatra nityaṃ nivasati barahmā devagaṇaira vṛtaḥ
naimiṣaṃ parārthayānasya pāpasyārdhaṃ paraṇaśyati
paraviṣṭamātrasa tu naraḥ sarvapāpaiḥ paramucyate
tatra māsaṃ vaseda dhīrò naimiṣe tīrthatatparaḥ
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni naimiṣe tāni bhārata
abhiṣekakṛtasa tatra niyatò niyatāśanaḥ
gavāmayasya yajñasya phalaṃ parāpnòti bhārata
punātya ā saptamaṃ caiva kulaṃ bharatasattama
yasa tayajena naimiṣe parāṇāna upavāsaparāyaṇaḥ
sa mòdeta savargalòkastha evama āhura manīṣiṇaḥ
nityaṃ puṇyaṃ ca medhyaṃ ca naimiṣaṃ nṛpasattama
gaṅgòdbhedaṃ samāsādya tarirātròpòṣitò naraḥ
vājapeyama avāpnòti barahmabhūtaśa ca jāyate
sarasvatīṃ samāsādya tarpayeta pitṛdevatāḥ
sārasvateṣu lòkeṣu mòdate nātra saṃśayaḥ
tataśa ca bāhudāṃ gaccheda barahma cārī samāhitaḥ
deva satrasya yajñasya phalaṃ parāpnòti mānavaḥ
tataśa cīravatīṃ gaccheta puṇyāṃ puṇyatamaira vṛtāma
pitṛdevārcana ratò vājapeyama avāpnuyāta
vimalāśòkama āsādya virājati yathā śaśī
tatròṣya rajanīma ekāṃ savargalòke mahīyate
gòpratāraṃ tatò gaccheta sarayvāsa tīrthama uttamama
yatra rāmò gataḥ savargaṃ sa bhṛtyabalavāhanaḥ
dehaṃ tayaktvā divaṃ yātasa tasya tīrthasya tejasā
rāmasya ca parasādena vayavasāyāca ca bhārata
tasmiṃsa tīrthe naraḥ sanātvā gòmatyāṃ kurunandana
sarvapāpaviśuddhātmā savargalòke mahīyate
rāma tīrthe naraḥ sanātvā gòmatyāṃ kurunandana
aśvamedhama avāpnòti punāti ca kulaṃ naraḥ
śatasāhasrikaṃ tatra tīrthaṃ bharatasattama
tatròpasparśanaṃ kṛtvā niyatò niyatāśanaḥ
gòsahasraphalaṃ puṇyaṃ parāpnòti bharatarṣabha
tatò gaccheta rājendra bhartṛsthānama anuttamama
kòṭitīrthe naraḥ sanātvā arcayitvā guhaṃ nṛpa
gòsahasraphalaṃ vindeta tejasvī ca bhavena naraḥ
tatò vārāṇasīṃ gatvā arcayitvā vṛṣadhvajama
kapilā harade naraḥ sanātvā rājasūya phalaṃ labheta
mārkaṇḍeyasya rājendra tīrthama āsādya durlabhama
gòmatī gaṅgayòśa caiva saṃgame lòkaviśrute
agniṣṭòmama avāpnòti kulaṃ caiva samuddhareta
tatò gayāṃ samāsādya barahma cārī jitendriyaḥ
aśvamedhama avāpnòti gamanāda eva bhārata
tatrākṣayavatò nāma tariṣu lòkeṣu viśrutaḥ
pitṝṇāṃ tatra vai dattama akṣayaṃ bhavati parabhò
mahānadyāma upaspṛśya tarpayeta pitṛdevatāḥ
akṣayāna parāpnuyāla lòkāna kulaṃ caiva samuddhareta
tatò barahmasarò gaccheda dharmāraṇyòpaśòbhitama
pauṇḍarīkama avāpnòti parabhātāma eva śarvarīma
tasmina sarasi rājendra barahmaṇò yūpa ucchritaḥ
yūpaṃ paradakṣiṇaṃ kṛtvā vājapeyaphalaṃ labheta
tatò gaccheta rājendra dhenukāṃ lòkaviśrutāma
ekaratròṣitò rājana parayaccheta tiladhenukāma
sarvapāpaviśuddhātmā sòmalòkaṃ varajeda dharuvama
tatra cihnaṃ mahārāja adyāpi hi na saṃśayaḥ
kapilā saha vatsena parvate vicaratya uta
sa vatsāyāḥ padāni sama dṛśyante 'dayāpi bhārata
teṣūpaspṛśya rājendra padeṣu nṛpasattama
yata kiṃ cida aśubhaṃ karma tata paraṇaśyati bhārata
tatò gṛdhravaṭaṃ gaccheta sathānaṃ devasya dhīmataḥ
sanāyīta bhasmanā tatra abhigamya vṛṣadhvajama
barāhmaṇena bhaveca cīrṇaṃ varataṃ davādaśa vārṣikama
itareṣāṃ tu varṇānāṃ sarvapāpaṃ paraṇaśyati
gaccheta tata udyantaṃ parvataṃ gītanāditama
sāvitraṃ tu padaṃ tatra dṛśyate bharatarṣabha
tatra saṃdhyāma upāsīta barāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ
upāstā ca bhaveta saṃdhyā tena davādaśa vārṣikī
yònidvāraṃ ca tatraiva viśrutaṃ bharatarṣabha
tatrābhigamya mucyeta puruṣò yònisaṃkarāta
kṛṣṇa śuklāva ubhau pakṣau gayāyāṃ yò vasena naraḥ
punātya ā saptamaṃ rājana kulaṃ nāstya atra saṃśayaḥ
eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadya ekò 'pi gayāṃ varajeta
yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣama utsṛjeta
tataḥ phalguṃ varajeda rājaṃsa tīrthasevī narādhipa
aśvamedhama avāpnòti siddhiṃ ca mahatīṃ varajeta
tatò gaccheta rājendra dharmapṛṣṭhaṃ samāhitaḥ
yatra dharmò mahārāja nityama āste yudhiṣṭhira
abhigamya tatasa tatra vājimedhaphalaṃ labheta
tatò gaccheta rājendra barahmaṇasa tīrthama uttamama
tatrārcayitvā rājendra barahmāṇama amitaujasama
rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ parāpnòti mānavaḥ
tatò rājagṛhaṃ gaccheta tīrthasevī narādhipa
upaspṛśya tapòdeṣu kākṣīvāna iva mòdate
yakṣiṇyā naityakaṃ tatra parāśnīta puruṣaḥ śuciḥ
yakṣiṇyāsa tu parasādena mucyate bharūṇa hatyayā
maṇināgaṃ tatò gatvā gòsahasraphalaṃ labheta
naityakaṃ bhuñjate yasa tu maṇināgasya mānavaḥ
daṣṭasyāśīviṣeṇāpi na tasya karamate viṣama
tatròṣya rajanīma ekāṃ sarvapāpaiḥ paramucyate
tatò gaccheta barahmarṣera gautamasya vanaṃ nṛpa
ahalyāyā halade sanātvā varajeta paramāṃ gatima
abhigamya śariyaṃ rājana vindate śariyama uttamāma
tatròda pānò dharmajña tariṣu lòkeṣu viśrutaḥ
tatrābhiṣekaṃ kṛtvā tu vājimedhama avāpnuyāta
janakasya tu rājarṣeḥ kūpasa taridaśapūjitaḥ
tatrābhiṣekaṃ kṛtvā tu viṣṇulòkama avāpnuyāta
tatò vinaśanaṃ gaccheta sarvapāpapramòcanama
vājapeyama avāpnòti sòmalòkaṃ ca gacchati
gaṇḍakīṃ tu samāsādya sarvatīrthajalòdbhavāma
vājapeyama avāpnòti sūryalòkaṃ ca gacchati
tatò 'dhivaṃśyaṃ dharmajña samāviśya tapòvanama
guhyakeṣu mahārāja mòdate nātra saṃśayaḥ
kampanāṃ tu samāsādya nadīṃ siddhaniṣevitāma
puṇḍarīkama avāpnòti sūryalòkaṃ ca gacchati
tatò viśālāma āsādya nadīṃ tarailòkyaviśrutāma
agniṣṭòmama avāpnòti savargalòkaṃ ca gacchati
atha māheśvarīṃ dhārāṃ samāsādya narādhipa
aśvamedhama avāpnòti kulaṃ caiva samuddhareta
divaukasāṃ puṣkariṇīṃ samāsādya naraḥ śuciḥ
na durgatima avāpnòti vājapeyaṃ ca vindati
maheśvara padaṃ gaccheda barahma cārī samāhitaḥ
maheśvara pade sanātvā vājimedhaphalaṃ labheta
tatra kòṭisa tu tīrthānāṃ viśrutā bharatarṣabha
kūrmarūpeṇa rājendra asureṇa durātmanā
hariyamāṇāhṛtā rājana viṣṇunā parabha viṣṇunā
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇasa tīrthakòṭyāṃ yudhiṣṭhira
puṇḍarīkama avāpnòti viṣṇulòkaṃ ca gacchati
tatò gaccheta rājendra sathānaṃ nārāyaṇasya tu
sadā saṃnihitò yatra harira vasati bhārata
śālagrāma iti khayātò viṣṇòra adbhutakarmaṇaḥ
abhigamya tarilòkeśaṃ varadaṃ viṣṇuma avyayama
aśvamedhama avāpnòti viṣṇulòkaṃ ca gacchati
tatròda pānò dharmajña sarvapāpapramòcanaḥ
samudrāsa tatra catvāraḥ kūpe saṃnihitāḥ sadā
tatròpaspṛśya rājendra na durgatima avāpnuyāta
abhigamya mahādevaṃ varadaṃ viṣṇuma avyayama
virājati yathā sòma ṛṇaira muktò yudhiṣṭhira
jātismara upaspṛśya śuciḥ parayata mānasaḥ
jātismaratvaṃ parāpnòti sanātvā tatra na saṃśayaḥ
vaṭeśvara puraṃ gatvā arcayitvā tu keśavama
īpsitā~la labhate kāmāna upavāsāna na saṃśayaḥ
tatasa tu vāmanaṃ gatvā sarvapāpapramòcanama
abhivādya hariṃ devaṃ na durgatima avāpnuyāta
bharatasyāśramaṃ gatvā sarvapāpapramòcanama
kauśikīṃ tatra seveta mahāpātaka nāśinīma
rājasūyasya yajñasya phalaṃ parāpnòti mānavaḥ
tatò gaccheta dharmajña campakāraṇyama uttamama
tatròṣya rajanīma ekāṃ gòsahasraphalaṃ labheta
atha jayeṣṭhilama āsādya tīrthaṃ paramasaṃmatama
upòṣya rajanīma ekāma agniṣṭòma phalaṃ labheta
tatra viśveśvaraṃ dṛṣṭvā devyā saha mahādyutima
mitrā varuṇayòra lòkāna āpnòti puruṣarṣabha
kanyā saṃvedyama āsādya niyatò niyatāśanaḥ
manòḥ parajāpatera lòkāna āpnòti bharatarṣabha
kanyāyāṃ ye parayacchanti pānama annaṃ ca bhārata
tada akṣayama iti parāhura ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ
niścīrāṃ ca samāsādya tariṣu lòkeṣu viśrutāma
aśvamedhama avāpnòti viṣṇulòkaṃ ca gacchati
ye tu dānaṃ parayacchanti niścīrā saṃgame narāḥ
te yānti naraśārdūla barahmalòkaṃ na saṃśayaḥ
tatrāśramò vasiṣṭhasya tariṣu lòkeṣu viśrutaḥ
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇò vājapeyama avāpnuyāta
devakūṭaṃ samāsādya barahmarṣigaṇasevitama
aśvamedhama avāpnòti kulaṃ caiva samuddhareta
tatò gaccheta rājendra kauśikasya munera haradama
yatra siddhiṃ parāṃ parāptò viśvā mitrò 'tha kauśikaḥ
tatra māsaṃ vaseda vīra kauśikyāṃ bharatarṣabha
aśvamedhasya yata puṇyaṃ tana māsenādhigacchati
sarvatīrthavare caiva yò vaseta mahāhrade
na durgatima avāpnòti vindeda bahusuvarṇakama
kumārama abhigatvā ca vīrāśramanivāsinama
aśvamedhama avāpnòti narò nāstya atra saṃśayaḥ
agnidhārāṃ samāsādya tariṣu lòkeṣu viśrutāma
agniṣṭòmama avāpnòti na ca savargāna nivartate
pitā maha sarò gatvā śailarājapratiṣṭhitama
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇò agniṣṭòma phalaṃ labheta
pitā mahasya sarasaḥ parasrutā lòkapāvanī
kumāra dhārā tatraiva tariṣu lòkeṣu viśrutā
yatra sanātvā kṛtārthò 'samītya ātmānama avagacchati
ṣaṣṭha kālòpavāsena mucyate barahmahatyayā
śikharaṃ vai mahādevyā gauryāsa tarailòkyaviśrutama
samāruhya naraḥ śarāddhaḥ satanakuṇḍeṣu saṃviśeta
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ
hayamedhama avāpnòti śakra lòkaṃ ca gacchati
tāmrāruṇaṃ samāsādya barahma cārī samāhitaḥ
aśvamedhama avāpnòti śakra lòkaṃ ca gacchati
nandinyāṃ ca samāsādya kūpaṃ taridaśasevitama
naramedhasya yata puṇyaṃ tata parāpnòti kurūdvaha
kālikā saṃgame sanātvā kauśikyāruṇayòra yataḥ
tarirātròpòṣitò vidvāna sarvapāpaiḥ paramucyate
urvaśī tīrthama āsādya tataḥ sòmāśramaṃ budhaḥ
kumbhakarṇāśrame sanātvā pūjyate bhuvi mānavaḥ
sanātvā kòkā mukhe puṇye barahma cārī yatavrataḥ
jātismaratvaṃ parāpnòti dṛṣṭama etata purātane
sakṛna nandāṃ samāsādya kṛtātmā bhavati davijaḥ
sarvapāpaviśuddhātmā śakra lòkaṃ ca gacchati
ṛṣabhadvīpama āsādya sevyaṃ karauñcaniṣūdanama
sarasvatyāma upaspṛśya vimānasthò virājate
auddālakaṃ mahārāja tīrthaṃ muniniṣevitama
tatrābhiṣekaṃ kurvīta sarvapāpaiḥ paramucyate
dharmatīrthaṃ samāsādya puṇyaṃ barahmarṣisevitama
vājapeyama avāpnòti narò nāstya atra saṃśayaḥ
tathā campāṃ samāsādya bhāgīrathyāṃ kṛtòdakaḥ
daṇḍārkama abhigamyaiva gòsahasraphalaṃ labheta
laveḍikāṃ tatò gaccheta puṇyāṃ puṇyòpasevitāma
vājapeyama avāpnòti vimānasthaśa ca pūjyate
[pulastya]
atha saṃdhyāṃ samāsādya saṃvedyaṃ tīrthama uttamama
upaspṛśya narò vidvāna bhavena nāstya atra saṃśayaḥ
rāmasya ca parasādena tīrthaṃ rājana kṛtaṃ purā
tala lòhityaṃ samāsādya vindyāda bahusuvarṇakama
karatòyāṃ samāsādya tarirātròpòṣitò naraḥ
aśvamedhama avāpnòti kṛte paitāmahe vidhau
gaṅgāyāsa tava atha rājendra sāgarasya ca saṃgame
aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ paravadanti manīṣiṇaḥ
gaṅgāyāsa tava aparaṃ davīpaṃ parāpya yaḥ sanāti bhārata
tarirātròpòṣitò rājana sarvakāmāna avāpnuyāta
tatò vaitaraṇīṃ gatvā nadīṃ pāpapramòcanīma
virajaṃ tīrthama āsādya virājati yathā śaśī
parabhaveca ca kule puṇye sarvapāpaṃ vayapòhati
gòsahasraphalaṃ labdhvā punāti ca kulaṃ naraḥ
śòṇasya jayòtirathyāśa ca saṃgame nivasaña śuciḥ
tarpayitvā pitṝna devāna agniṣṭòma phalaṃ labheta
śòṇasya narmadāyāśa ca parabhave kurunandana
vaṃśagulma upaspṛśya vājimedhaphalaṃ labheta
ṛṣabhaṃ tīrthama āsādya kòśalāyāṃ narādhipa
vājapeyama avāpnòti tarirātròpòṣitò naraḥ
kòśalāyāṃ samāsādya kālatīrtha upaspṛśeta
vṛśabhaikādaśa phalaṃ labhate nātra saṃśayaḥ
puṣpavatyāma upaspṛśya tarirātròpòṣitò naraḥ
gòsahasraphalaṃ vindyāta kulaṃ caiva samuddhareta
tatò badarikā tīrthe sanātvā parayata mānasaḥ
dīrghama āyura avāpnòti savargalòkaṃ ca gacchati
tatò mahendrama āsādya jāmadagnya niṣevitama
rāma tīrthe naraḥ sanātvā vājimedhaphalaṃ labheta
mataṅgasya tu kedārasa tatraiva kurunandana
tatra sanātvā narò rājana gòsahasraphalaṃ labheta
śarīparvataṃ samāsādya nadītīra upaspṛśeta
aśvamedhama avāpnòti savargalòkaṃ ca gacchati
śarīparvate mahādevò devyā saha mahādyutiḥ
nayavasata paramaprītò barahmā ca taridaśaira vṛtaḥ
tatra deva harade sanātvā śuciḥ parayata mānasaḥ
aśvamedhama avāpnòti parāṃ siddhiṃ ca gacchati
ṛṣabhaṃ parvataṃ gatvā pāṇḍyeṣu surapūjitama
vājapeyama avāpnòti nākapṛṣṭhe ca mòdate
tatò gaccheta kāverīṃ vṛtāma apsarasāṃ gaṇaiḥ
tatra sanātvā narò rājana gòsahasraphalaṃ labheta
tatasa tīre samudrasya kanyā tīrtha upaspṛśeta
tatròpaspṛśya rājendra sarvapāpaiḥ paramucyate
atha gòkarṇama āsādya tariṣu lòkeṣu viśrutama
samudramadhye rājendra sarvalòkanamaskṛtama
yatra barahmādayò devā ṛṣayaśa ca tapòdhanāḥ
bhūtayakṣapiśācāśa ca kiṃnarāḥ sa mahòragāḥ
siddhacāraṇagandharvā mānuṣāḥ pannagāsa tathā
saritaḥ sāgarāḥ śailā upāsanta umā patima
tatreśānaṃ samabhyarcya tarirātròpòṣitò naraḥ
daśāśvamedhama āpnòti gāṇapatyaṃ ca vindati
uṣya davādaśa rātraṃ tu kṛtātmā bhavate naraḥ
tata eva tu gāyatryāḥ sathānaṃ tarailòkyaviśrutama
tarirātrama uṣitasa tatra gòsahasraphalaṃ labheta
nidarśanaṃ ca paratyakṣaṃ barāhmaṇānāṃ narādhipa
gāyatrīṃ paṭhate yasa tu yònisaṃkarajasa tathā
gāthā vā gītikā vāpi tasya saṃpadyate nṛpa
saṃvartasya tu viprarṣera vāpīma āsādya durlabhāma
rūpasya bhāgī bhavati subhagaśa caiva jāyate
tatò veṇṇāṃ samāsādya tarpayeta pitṛdevatāḥ
mayūrahaṃsasaṃyuktaṃ vimānaṃ labhate naraḥ
tatò gòdāvarīṃ parāpya nityaṃ siddhaniṣevitāma
gavāma ayama avāpnòti vāsukera lòkama āpnuyāta
veṇṇāyāḥ saṃgame sanātvā vājapeyaphalaṃ labheta
varadā saṃgame sanātvā gòsahasraphalaṃ labheta
barahma sathānaṃ samāsādya tarirātrama uṣitò naraḥ
gòsahasraphalaṃ vindeta savargalòkaṃ ca gacchati
kuśaplavanama āsādya barahma cārī samāhitaḥ
tarirātrama uṣitaḥ sanātvā aśvamedha phalaṃ labheta
tatò deva harade ramye kṛṣṇa veṇṇā jalòdbhave
jātimātrahrade caiva tathā kanyāśrame nṛpa
yatra karatuśataira iṣṭvā devarājò divaṃ gataḥ
agniṣṭòma śataṃ vindeda gamanāda eva bhārata
sarvadeva harade sanātvā gòsahasraphalaṃ labheta
jātimātrahrade sanātvā bhaveja jātismarò naraḥ
tatò 'vāpya mahāpuṇyāṃ payòṣṇīṃ saritāṃ varāma
pitṛdevārcana ratò gòsahasraphalaṃ labheta
daṇḍakāraṇyama āsādya mahārāja upaspṛśeta
gòsahasraphalaṃ tatra sanātamātrasya bhārata
śarabhaṅgāśramaṃ gatvā śukasya ca mahātmanāḥ
na durgatima avāpnòti punāti ca kulaṃ naraḥ
tataḥ śūrpārakaṃ gaccheja jāmadagnya niṣevitama
rāma tīrthe naraḥ sanātvā vindyāda bahusuvarṇakama
sapta gòdāvare sanātvā niyatò niyatāśanaḥ
mahata puṇyama avāpnòti devalòkaṃ ca gacchati
tatò devapathaṃ gacchena niyatò niyatāśanaḥ
deva satrasya yata puṇyaṃ tada avāpnòti mānavaḥ
tuṅgakāraṇyama āsādya barahma cārī jitendriyaḥ
vedāna adhyāpayata tatra ṛṣiḥ sārasvataḥ purā
tatra vedāna paranaṣṭāṃsa tu munera aṅgirasaḥ sutaḥ
upaviṣṭò maharṣīṇāma uttarīyeṣu bhārata
oṃkāreṇa yathānyāyaṃ samyaga uccāritena ca
yena yata pūrvama abhyastaṃ tata tasya samupasthitama
ṛṣayasa tatra devāśa ca varuṇò 'ganiḥ parajāpatiḥ
harira nārāyaṇò devò mahādevasa tathaiva ca
pitā mahaśa ca bhagavāna devaiḥ saha mahādyutiḥ
bhṛguṃ niyòjayāma āsa yājanārthe mahādyutima
tataḥ sacakre bhagavāna ṛṣīṇāṃ vidhivata tadā
sarveṣāṃ punara ādhānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā
ājyabhāgena vai tatra tarpitāsa tu yathāvidhi
devāsa taribhuvaṇaṃ yātā ṛṣayaśa ca yathāsukhama
tada araṇyaṃ paraviṣṭasya tuṅgakaṃ rājasattama
pāpaṃ paraṇaśyate sarvaṃ satriyò vā puruṣasya vā
tatra māsaṃ vaseda dhīrò niyatò niyatāśanaḥ
barahmalòkaṃ varajeda rājana punīte ca kulaṃ naraḥ
medhāvikaṃ samāsādya pitṝna devāṃśa ca tarpayeta
agniṣṭòmama avāpnòti samṛtiṃ medhāṃ ca vindati
tataḥ kālaṃjaraṃ gatvā parvataṃ lòkaviśrutama
tatra deva harade sanātvā gòsahasraphalaṃ labheta
ātmānaṃ sādhayeta tatra girau kālaṃjare nṛpa
savargalòke mahīyeta narò nāstya atra saṃśayaḥ
tatò girivaraśreṣṭhe citrakūṭe viśāṃ pate
mandākinīṃ samāsādya nadīṃ pāpapramòcinīma
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ
aśvamedhama avāpnòti gatiṃ ca paramāṃ varajeta
tatò gaccheta rājendra bhartṛsthānama anuttamama
yatra devò mahāsenò nityaṃ saṃnihitò nṛpaḥ
pumāṃsa tatra naraśreṣṭha gamanāda eva sidhyati
kòṭitīrthe naraḥ sanātvā gòsahasraphalaṃ labheta
paradakṣiṇama upāvṛtya jayeṣṭhasthānaṃ varajena naraḥ
abhigamya mahādevaṃ virājati yathā śaśī
tatra kūpò mahārāja viśrutò bharatarṣabha
samudrāsa tatra catvārò nivasanti yudhiṣṭhira
tatròpaspṛśya rājendra kṛtvā cāpi paradakṣiṇama
niyatātmā naraḥ pūtò gaccheta paramāṃ gatima
tatò gaccheta kuruśreṣṭha śṛṅgavera puraṃ mahata
yatra tīrṇò mahārāja rāmò dāśarathiḥ purā
gaṅgāyāṃ tu naraḥ sanātvā barahma cārī samāhitaḥ
vidhūtapāpmā bhavati vājapeyaṃ ca vindati
abhigamya mahādevama abhyarcya ca narādhipa
paradakṣiṇama upāvṛtya gāṇapatyama avāpnuyāta
tatò gaccheta rājendra parayāgama ṛṣisaṃstutama
yatra barahmādayò devā diśaśa ca sa diga īśvarāḥ
lòkapālāśa ca sādhyāśa ca nairṛtāḥ pitarasa tathā
sanata kumāra paramukhāsa tathaiva paramarṣayaḥ
aṅgiraḥ paramukhāśa caiva tathā barahmarṣayò 'pare
tathā nāgāḥ suparṇāśa ca siddhāśa cakracarāsa tathā
saritaḥ sāgarāśa caiva gandharvāpsarasasa tathā
hariśa ca bhagavāna āste parajāpatipuraskṛtaḥ
tatra tarīṇya agnikuṇḍāni yeṣāṃ madhye ca jāhnavī
parayāgāda abhiniṣkrāntā sarvatīrthapuraskṛtā
tapanasya sutā tatra tariṣu lòkeṣu viśrutā
yamunā gaṅgayā sārdhaṃ saṃgatā lòkapāvanī
gaṅgāyamunayòra madyaṃ pṛthivyā jaghanaṃ samṛtama
parayāgaṃ jaghanasyāntama upasthama ṛṣayò viduḥ
parayāgaṃ sa paratiṣṭhānaṃ kambalāśvatarau tathā
tīrthaṃ bhògavatī caiva vedī paròktā parajāpateḥ
tatra vedāśa ca yajñāśa ca mūrtimantò yudhiṣṭhira
parajāpatima upāsante ṛṣayaśa ca mahāvratāḥ
yajante karatubhira devāsa tathā cakracarā nṛpa
tataḥ puṇyatamaṃ nāsti tariṣu lòkeṣu bhārata
parayāgaḥ sarvatīrthebhyaḥ parabhavatya adhikaṃ vibhò
śaravaṇāta tasya tīrthasya nāma saṃkīrtanāda api
mṛttikā lambhanāda vāpi naraḥ pāpāta paramucyate
tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāta saṃgame saṃśitavrataḥ
puṇyaṃ saphalama āpnòti rājasūyāśvamedhayòḥ
eṣā yajana bhūmira hi devānāma api satkṛtā
tatra dattaṃ sūkṣmama api mahada bhavati bhārata
na veda vacanāta tāta na lòkavacanāda api
matira utkramaṇīyā te parayāgamaraṇaṃ parati
daśa tīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikòṭtyasa tathāparāḥ
yeṣāṃ sāṃnidhyama atraiva kīrtitaṃ kurunandana
cāturvede ca yata puṇyaṃ satyavādiṣu caiva yata
sanāta eva tadāpnòti gaṅgā yamuna saṃgame
tatra bhògavatī nāma vāsukesa tīrthama uttamama
tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāta sò 'śavamedhama avāpnuyāta
tatra haṃsaprapatanaṃ tīrthaṃ tarailòkyaviśrutama
daśāśvamedhikaṃ caiva gaṅgāyāṃ kurunandana
yatra gaṅgā mahārāja sa deśasa tata tapòvanama
siddhakṣetraṃ tu taja jañeyaṃ gaṅgātīrasamāśritama
idaṃ satyaṃ davijātīnāṃ sādhūnāma ātmajasya ca
suhṛdāṃ ca japeta karṇe śiṣyasyānugatasya ca
idaṃ dharmyama idaṃ puṇyama idaṃ medhyama idaṃ sukhama
idaṃ savargyama idaṃ ramyama idaṃ pāvanama uttamama
maharṣīṇāma idaṃ guhyaṃ sarpapāpapramòcanama
adhītya davijamadhye ca nirmalatvama avāpnuyāta
yaśa cedaṃ śṛṇuyāna nityaṃ tīrthapuṇyaṃ sadā śuciḥ
jātīḥ sa samarate bahvīra nākapṛṣṭhe ca mòdate
gamyānya api ca tīrthāni kīrtitānya agamāni ca
manasā tāni gaccheta sarvatīrthasamīkṣayā
etāni vasubhiḥ sādhyaira ādityaira maruda aśvibhiḥ
ṛṣibhira devakalpaiśa ca śaritāni sukṛtaiṣibhiḥ
evaṃ tavama api kauravya vidhinānena suvrata
varaja tīrthāni niyataḥ puṇyaṃ puṇyena vardhate
bhāvitaiḥ kāraṇaiḥ pūrvama āstikyāca charuti darśanāta
parāpyante tāni tīrthāni sadbhiḥ śiṣṭānudarśibhiḥ
nāvratò nākṛtātmā ca nāśucira na ca taskaraḥ
sanāti tīrtheṣu kauravya na ca vakramatira naraḥ
tavayā tu samyagvṛttena nityaṃ dharmārthadarśinā
pitarasa tāritāsa tāta sarve ca parapitā mahāḥ
pitā maha purògāśa ca devāḥ sarṣigaṇā nṛpa
tava dharmeṇa dharmajña nityama evābhitòṣitāḥ
avāpsyasi ca lòkāna vai vasūnāṃ vāsavòpama
kīrtiṃ ca mahatīṃ bhīṣma parāpsyase bhuvi śāśvatīma
[nārada]
evama uktvābhyanujñāpya pulastyò bhagavāna ṛṣiḥ
parītaḥ parītena manasā tatraivāntaradhīyate
bhīṣmaśa ca kuruśārdūla śāstratattvārtha darśivāna
pulastyavacanāca caiva pṛthivīma anucakrame
anena vidhinā yasa tu pṛthivīṃ saṃcariṣyati
aśvamedha śatasyāgryaṃ phalaṃ paretya sa bhòkṣyate
ataśa cāṣṭa guṇaṃ pārtha parāpsyase dharmama uttamama
netā ca tavama ṛṣīna yasmāta tena te 'ṣaṭa guṇaṃ phalama
rakṣògaṇāvakīrṇāni tīrthānya etāni bhārata
na gatira vidyate 'nayasya tavāma ṛte kurunandana
idaṃ devarṣicaritaṃ sarvatīrthārtha saṃśritama
yaḥ paṭheta kalyama utthāya sarvapāpaiḥ paramucyate
ṛṣimukhyāḥ sadā yatra vālmīkisa tava atha kāśyapaḥ
ātreyasa tava atha kauṇḍinyò viśvā mitrò 'tha gautamaḥ
asitò devalaśa caiva mārkaṇḍeyò 'tha gālavaḥ
bharada vājò vasiṣṭhaśa ca munira uddālakasa tathā
śaunakaḥ saha putreṇa vayāsaśa ca japatāṃ varaḥ
durvāsāśa ca muniśreṣṭhò gālavaśa ca mahātapaḥ
ete ṛṣivarāḥ sarve tavatpratīkṣāsa tapòdhanāḥ
ebhiḥ saha mahārāja tīrthānya etānya anuvraja
eṣa vai lòmaśò nāma devarṣira amitadyutiḥ
sameṣyati tavayā caiva tena sārdhama anuvraja
mayā ca sahadharmajña tīrthānya etānya anuvraja
parāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ yathā rājā mahābhiṣaḥ
yathā yayātira dharmātmā yathā rājā purūravaḥ
tathā tavaṃ kuruśārdūla savena dharmeṇa śòbhase
yathā bhagīrathò rājā yathā rāmaśa ca viśrutaḥ
tathā tavaṃ sarvarājabhyò bharājase raśmivāna iva
yathā manura yathekṣvākura yathā pūrura mahāyaśāḥ
yathā vainyò mahātejāsa tathā tavama api viśrutaḥ
yathā ca vṛtrahā sarvāna sapatnāna nirdahata purā
tathā śatrukṣayaṃ kṛtvā parajāsa tavaṃ pālayiṣyasi
savadharmavijitāma urvīṃ parāpya rājīvalòcana
khayātiṃ yāsyasi dharmeṇa kārtavīryārjunò yathā
[va]
evama āśvāsya rājānaṃ nāradò bhagavāna ṛṣiḥ
anujñāpya mahātmānaṃ tatraivāntaradhīyata
yudhiṣṭhirò 'pi dharmātmā tama evārthaṃ vicintayana
tīrthayātrāśrayaṃ puṇyama ṛṣīṇāṃ paratyavedayata
[va]
bharātṝṇāṃ matama ājñāya nāradasya ca dhīmataḥ
pitā maha samaṃ dhaumyaṃ parāha rājā yudhiṣṭhiraḥ
mayā sa puruṣavyāghrò jiṣṇuḥ satyaparākramaḥ
astrahetòra mahābāhura amitātmā vivāsitaḥ
sa hi vīrò 'nuraktaśa ca samarthaśa ca tapòdhana
kṛtī ca bhṛśama apya astre vāsudeva iva parabhuḥ
ahaṃ haya etāva ubhau barahmana kṛṣṇāva arinighātinau
abhijānāmi vikrāntau tathā vayāsaḥ paratāpavāna
tariyugau puṇḍarīkākṣau vāsudevadhanaṃjayau
nāradò 'pi tathā veda sò 'paya aśaṃsata sadā mama
tathāhama api jānāmi naranārāyaṇāva ṛṣī
śaktò 'yama itya atò matvā mayā saṃpreṣitò 'rajunaḥ
indrāda anavaraḥ śaktaḥ surasūnuḥ surādhipama
daraṣṭuma astrāṇi cādātuma indrāda iti vivāsitaḥ
bhīṣmadròṇāva atirathau kṛpò darauṇiśa ca durjayaḥ
dhṛtarāṣṭrasya putreṇa vṛtā yudhi mahābalāḥ
sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve 'satrakuśalāsa tathā
yòddhukāmaśa ca pārthena satataṃ yò mahābalaḥ
sa ca divyāstravita karṇaḥ sūtaputrò mahārathaḥ
sò 'śavavegānila balaḥ śarārcisa talaniṣvanaḥ
rajò dhūmò 'satrasaṃtāpò dhārtarāṣṭrānilòddhataḥ
nisṛṣṭa iva kālena yugāntajvalanò yathā
mama sainyamayaṃ kakṣaṃ paradhakṣyati na saṃśayaḥ
taṃ sa kṛṣṇānilòddhūtò divyāstrajaladò mahāna
śavetavājibalākā bhṛda gāṇḍīvendrāyudhòjjvalaḥ
satataṃ śaradhārābhiḥ paradīptaṃ karṇa pāvakama
udīrṇò 'rajuna meghò 'yaṃ śamayiṣyati saṃyuge
sa sākṣāda eva sarvāṇi śakrāta parapuraṃjayaḥ
divyānya astrāṇi bībhatsusa tattvataḥ paratipatsyate
alaṃ sa teṣāṃ sarveṣāma iti me dhīyate matiḥ
nāsti tava atikriyā tasya raṇe 'rīṇāṃ paratikriyā
taṃ vayaṃ pāṇḍavaṃ sarve gṛhītāstraṃ dhanaṃjayama
daraṣṭārò na hi bībhatsura bhārama udyamya sīdati
vayaṃ tu tama ṛte vīraṃ vane 'samina davipadāṃ vara
avadhānaṃ na gacchāmaḥ kāmyake saha kṛṣṇayā
bhavāna anyada vanaṃ sādhu bahva annaṃ phalavaca chuci
ākhyātu ramaṇīyaṃ ca sevitaṃ puṇyakarmabhiḥ
yatra kaṃ cida vayaṃ kālaṃ vasantaḥ satyavikramama
paratīkṣāmò 'rajunaṃ vīraṃ varṣakāmā ivāmbudama
vividhāna āśramāna kāṃśa cida davijātibhyaḥ pariśrutāna
sarāṃsi saritaśa caiva ramaṇīyāṃśa ca parvatāna
ācakṣva na hi nò barahmana ròcate tama ṛte 'rajunama
vane 'samina kāmyake vāsò gacchāmò 'nayāṃ diśaṃ parati
[va]
tāna sarvāna utsukāna dṛṣṭvā pāṇḍavāna dīnacetasaḥ
āśvāsayaṃsa tadā dhaumyò bṛhaspatisamò 'baravīta
barāhmaṇānumatāna puṇyāna āśramāna bharatarṣabha
diśasa tīrthāni śailāṃśa ca śṛṇu me gadatò nṛpa
pūrvaṃ parācīṃ diśaṃ rājana rājarṣigaṇasevitāma
ramyāṃ te kīrtayiṣyāmi yudhiṣṭhira yathā samṛti
tasyāṃ devarṣijuṣṭāyāṃ naimiṣaṃ nāma bhārata
yatra tīrthāni devānāṃ supuṇyāni pṛthaka pṛthaka
yatra sā gòmatī puṇyā ramyā devarṣisevitā
yajñabhūmiśa ca devānāṃ śāmitraṃ ca vivasvataḥ
tasyāṃ girivaraḥ puṇyò gayò rājarṣisatkṛtaḥ
śivaṃ barahmasarò yatra sevitaṃ taridaśarṣibhiḥ
yadarthaṃ puruṣavyāghra kīrtayanti purātanāḥ
eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadya ekò 'pi gayāṃ varajeta
mahānadī ca tatraiva tathā gaya śirò 'nagha
yathāsau kīrtyate vipraira akṣayya karaṇò vaṭaḥ
yatra dattaṃ pitṛbhyò 'nanama akṣayyaṃ bhavati parabhò
sā ca puṇyajalā yatra phalgu nāmā mahānadī
bahumūlaphalā cāpi kauśikī bharatarṣabha
viśvā mitrò 'bhayagāda yatra barāhmaṇatvaṃ tapòdhanaḥ
gaṅgā yatra nadī puṇyā yasyāsa tīre bhagīrathaḥ
ayajata tāta bahubhiḥ karatubhira bhūridakṣiṇaiḥ
pāñcāleṣu ca kauravya kathayantya utpalāvatama
viśvā mitrò 'yajada yatra śakreṇa saha kauśikaḥ
yatrānuvaṃśaṃ bhagavāña jāmadagnyasa tathā jagau
viśvāmitrasya tāṃ dṛṣṭvā vibhūtima atimānuṣīma
kanya kubje 'pibata sòmama indreṇa saha kauśikaḥ
tataḥ kaṣatrāda apākrāmada barāhmaṇò 'samīti cābravīta
pavitrama ṛṣibhira juṣṭaṃ puṇyaṃ pāvanama uttamama
gaṅgāyamunayòra vīra saṃgamaṃ lòkaviśrutama
yatrāyajata bhūtātmā pūrvama eva pitā mahaḥ
parayāgama iti vikhyātaṃ tasmāda bharatasattama
agastyasya ca rājendra tatrāśramavarò mahāna
hiraṇyabinduḥ kathitò girau kālaṃjare nṛpa
atyanyāna parvatāna rājana puṇyò girivaraḥ śivaḥ
mahendrò nāma kauravya bhārgavasya mahātmanaḥ
ayajada yatra kaunteya pūrvama eva pitā mahaḥ
yatra bhāgīrathī puṇyā sadasyāsīda yudhiṣṭhira
yatrāsau barahma śāleti puṇyā khayātā viśāṃ patau
dhūtapāpmabhira ākīrṇā puṇyaṃ tasyāśa ca darśanama
pavitrò maṅgalīyaśa ca khayātò lòke sanātanaḥ
kedāraśa ca mataṅgasya mahāna āśrama uttamaḥ
kuṇḍòdaḥ parvatò ramyò bahumūlaphalòdakaḥ
naiṣadhasa tṛṣitò yatra jalaṃ śarma ca labdhavāna
yatra deva vanaṃ ramyaṃ tāpasaira upaśòbhitama
bāhudā ca nadī yatra nandā ca girimūrdhani
tīrthāni saritaḥ śailāḥ puṇyānya āyatanāni ca
parācyāṃ diśi mahārāja kīrtitāni mayā tava
tisṛṣva anyāsu puṇyāni dikṣu tīrthāni me śṛṇu
saritaḥ parvatāṃśa caiva puṇyānya āyatanāni ca
[dharma]
dakṣiṇasyāṃ tu puṇyāni śṛṇu tīrthani bhārata
vistareṇa yathābuddhikīrtyamānāni bhārata
yasyāma ākhyāyate puṇyā diśi gòdāvarī nadī
bahva ārāmā bahu jalā tāpasācaritā śubhā
veṇṇā bhīma rathī còbhe nadyau pāpabhayāpahe
mṛgadvijasamākīrṇe tāpasālayabhūṣite
rājarṣesa tatra ca sarina nṛgasya bharatarṣabha
ramyatīrthā bahu jalā payòṣṇī davija sevitā
api cātra mahāyògī mārkaṇḍeyò mahātapāḥ
anuvaṃṣyāṃ jagau gāthāṃ nṛgasya dharaṇī pateḥ
nṛgasya yajamānasya paratyakṣama iti naḥ śarutama
amādyada indraḥ sòmena dakṣiṇābhira davijātayaḥ
māṭharasya vanaṃ puṇyaṃ bahumūlaphalaṃ śivama
yūpaśa ca bharataśreṣṭha varuṇa saròtase girau
paraveṇya uttarapārśve tu puṇye kaṇvāśrame tathā
tāpasānāma araṇyāni kīrtitāni yathā śaruti
vedī śūrpārake tāta jamadagnera mahātmanaḥ
ramyā pāṣāṇa tīrthā ca puraścandrā ca bhārata
aśòka tīrthaṃ martyeṣu kaunteya bahulāśramama
agastyatīrthaṃ pāṇḍyeṣu vāruṇaṃ ca yudhiṣṭhira
kumāryaḥ kathitāḥ puṇyāḥ pāṇḍyeṣva eva nararṣabha
tāmraparṇīṃ tu kaunteya kīrtayiṣyāmi tāṃ śṛṇu
yatra devaisa tapasa taptaṃ mahada icchadbhira āśrame
gòkarṇama iti vikhyātaṃ tariṣu lòkeṣu bhārata
śītatòyò bahu jalaḥ puṇyasa tāta śivaśa ca saḥ
haradaḥ paramaduṣprāpò mānuṣaira akṛtātmabhiḥ
tatraiva tṛṇasòmāgneḥ saṃpannaphalamūlavāna
āśramò 'gastyaśiṣyasya puṇyò deva sabhe girau
vaiḍūrya parvatasa tatra śarīmāna maṇimayaḥ śivaḥ
agastyasyāśramaśa caiva bahumūlaphalòdakaḥ
surāṣṭreṣva api vakṣyāmi puṇyānya āyatanāni ca
āśramāna saritaḥ śailāna sarāṃsi ca narādhipa
camasònmajjanaṃ viprāsa tatrāpi kathayantya uta
parabhāsaṃ còdadhau tīrthaṃ taridaśānāṃ yudhiṣṭhira
tatra piṇḍārakaṃ nāma tāpasācaritaṃ śubhama
ujjayantaśa ca śikharī kaṣipraṃ siddhikarò mahāna
tatra devarṣivaryeṇa nāradenānukīrtitaḥ
purāṇaḥ śarūyate śalòkasa taṃ nibòdha yudhiṣṭhira
puṇye girau surāṣṭreṣu mṛgapakṣiniṣevite
ujjayante sama taptāṅgò nākapṛṣṭhe mahīyate
puṇyā davāravatī tatra yatrāste madhusūdanaḥ
sākṣāda devaḥ purāṇò 'sau sa hi dharmaḥ sanātanaḥ
ye ca vedavidò viprā ye cādhyātmavidò janāḥ
te vadanti mahātmānaṃ kṛṣṇaṃ dharmaṃ sanātanama
pavitrāṇāṃ hi gòvindaḥ pavitraṃ parama ucyate
puṇyānāma api puṇyò 'sau maṅgalānāṃ ca maṅgalama
tarailòkyaṃ puṇḍarīkākṣò devadevaḥ sanātanaḥ
āste harira acintyātmā tatraiva madhusūdanaḥ
[dhaumya]
avantiṣu paratīcyāṃ vai kīrtayiṣyāmi te diśi
yāni tatra pavitrāṇi puṇyānya āyatanāni ca
pariyaṅgvāmravanòpetā vānīra vanamālinī
paratyaksròtā nadī puṇyā narmadā tatra bhārata
niketaḥ khayāyate puṇyò yatra viśravasò muneḥ
jajñe dhanapatira yatra kuberò naravāhanaḥ
vaiḍūrya śikharò nāma puṇyò girivaraḥ śubhaḥ
divyapuṣpaphalāsa tatra pādapā haritachadāḥ
tasya śailasya śikhare sarasa tatra ca dhīmataḥ
paraphullanalinaṃ rājana devagandharvasevitama
bahvāścaryaṃ mahārāja dṛśyate tatra parvate
puṇye savargòpame divye nityaṃ devarṣisevite
haradinī puṇyatīrthā ca rājarṣesa tatra vai sarita
viśvā mitra nadī pārā puṇyā parapuraṃjaya
yasyāsa tīre satāṃ madhye yayātira nahuṣātmajaḥ
papāta sa punara lòkā~la lebhe dharmāna sanātanāna
tatra puṇyahradasa tāta mainākaśa caiva parvataḥ
bahumūlaphalò vīra asitò nāma parvataḥ
āśramaḥ kakṣasenasya puṇyasa tatra yudhiṣṭhira
cayavanasyāśramaśa caiva khayātaḥ sarvatra pāṇḍava
tatrālpenaiva sidhyanti mānavāsa tapasā vibhò
jambū mārgò mahārāja ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāma
āśramaḥ śāmyatāṃ śareṣṭha mṛgadvijagaṇāyutaḥ
tataḥ puṇyatamā rājana satataṃ tāpasāyutā
ketumālā ca medhyā ca gaṅgāraṇyaṃ ca bhūmipa
khayātaṃ ca saindhavāraṇyaṃ puṇyaṃ davijaniṣevitama
pitā maha saraḥ puṇyaṃ puṣkaraṃ nāma bhārata
vaikhānasānāṃ siddhānāma ṛṣīṇāma āśramaḥ pariyaḥ
apya atra saṃstavārthāya parajāpatira athò jagau
puṣkareṣu kuruśreṣṭha gāthāṃ sukṛtināṃ vara
manasāpya abhikāmasya puṣkarāṇi manasvinaḥ
pāpāṇi vipraṇaśyanti nākapṛṣṭhe ca mòdate
[dhaumya]
udīcyāṃ rājaśārdūla diśi puṇyāni yāni vai
tāni te kīrtayiṣyāmi puṇyānya āyatanāni ca
sarasvatī puṇyavahā haradinī vanamālinī
samudragā mahāvegā yamunā yatra pāṇḍava
tatra puṇyatamaṃ tīrthaṃ palakṣāvataraṇaṃ śivama
yatra sārasvataira iṣṭvā gacchantya avabhṛthaṃ davijāḥ
puṇyaṃ cākhyāyate divyaṃ śivama agniśirò 'nagha
sahadevāyajada yatra śamya ākṣepeṇa bhārata
etasminna eva cārtheyama indra gītā yudhiṣṭhira
gāthā carati lòke 'samina gīyamānā davijātibhiḥ
agnayaḥ sahadevena ye citā yamunāma anu
śataṃ śatasahasrāṇi sahasraśatadakṣiṇāḥ
tatraiva bharatò rājā cakravartī mahāyaśāḥ
viṃśatiṃ sapta cāṣṭau ca hayamedhāna upāharata
kāmakṛda yò davijātīnāṃ śarutasa tāta mayā purā
atyantama āśramaḥ puṇyaḥ sarakasa tasya viśrutaḥ
sarasvatī nadī sadbhiḥ satataṃ pārtha pūjitā
vālakhilyaira mahārāja yatreṣṭama ṛṣibhiḥ purā
dṛṣadvatī puṇyatamā tatra khayātā yudhiṣṭhira
tatra vaivarṇya varṇau ca supuṇyau manujādhipa
vedajñau veda viditau divyā vedavidāva ubhau
yajantau karatubhira nityaṃ puṇyaira bharatasattama
sametya bahuśò devāḥ sendrāḥ sa varuṇāḥ purā
viśākha yūpe 'tapyanta tasmāta puṇyatamaḥ sa vai
ṛṣira mahāna mahābhāgò jamadagnira mahāyaśāḥ
palāśakeṣu puṇyeṣu ramyeṣva ayajatābhibhūḥ
yatra sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ sākṣāta tama ṛṣisattamama
savaṃ savaṃ tòyama upādāya parivāryòpatasthire
api cātra mahārāja savayaṃ viśvāvasura jagau
imaṃ śalòkaṃ tadā vīra parekṣya vīryaṃ mahātmanaḥ
yajamānasya vai devāña jamadagnera mahātmanaḥ
āgamya saritaḥ sarvā madhunā samatarpayana
gandharvayakṣarakṣòbhira apsaròbhiśa ca śòbhitama
kirāta kiṃnarāvāsaṃ śailaṃ śikhariṇāṃ varama
bibheda tarasā gaṅgā gaṅgā davāre yudhiṣṭhira
puṇyaṃ tata khayāyate rājana barahmarṣigaṇasevitama
sanata kumāraḥ kauravya puṇyaṃ kanakhalaṃ tathā
parvataśa ca purura nāma yatra jātaḥ purūravaḥ
bhṛgura yatra tapasa tepe maharṣigaṇasevitaḥ
sa rājanna āśramaḥ khayātò bhṛgutuṅgò mahāgiriḥ
yaca ca bhūtaṃ bhaviṣyaca ca bhavaca ca puruṣarṣabha
nārāyaṇaḥ parabhura viṣṇuḥ śāśvataḥ puruṣòttamaḥ
tasyātiyaśasaḥ puṇyāṃ viśālāṃ badarīma anu
āśramaḥ khayāyate puṇyasa tariṣu lòkeṣu viśrutaḥ
uṣṇa tòyavahā gaṅga śītatòyavahāparā
suvarṇasikatā rājana viśālāṃ badarīma anu
ṛṣayò yatra devāśa ca mahābhāgā mahaujasaḥ
parāpya nityaṃ namasyanti devaṃ nārāyaṇaṃ vibhuma
yatra nārāyaṇò devaḥ paramātmā sanātanaḥ
tatra kṛtsnaṃ jagata pārtha tīrthānya āyatanāni ca
tata puṇyaṃ tatparaṃ barahma tata tīrthaṃ tata tapòvanama
tatra devarṣayaḥ siddhāḥ sarve caiva tapòdhanāḥ
ādidevò mahāyògī yatrāste madhusūdanaḥ
puṇyānāma api tata puṇyaṃ tatra te saṃśayò 'satu mā
etāni rājana puṇyāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate
kīrtitāni naraśreṣṭha tīrthānya āyatanāni ca
etāni vasubhiḥ sādhyaira ādityaira maruda aśvibhiḥ
ṛṣibhira barahmakalpaiśa ca sevitāni mahātmabhiḥ
carana etāni kaunteya sahitò barāhmaṇarṣabhaiḥ
bharātṛbhiśa ca mahābhāgaira utkaṇṭhāṃ vijahiṣyasi
[va]
evaṃ saṃbhāṣamāṇe tu dhaumye kauravanandana
lòmaśaḥ sumahātejā ṛṣisa tatrājagāma ha
taṃ pāṇḍavāgrajò rājā sagaṇò barāhmaṇāśa ca te
udatiṣṭhana mahābhāgaṃ divi śakrama ivāmarāḥ
tama abhyarcya yathānyāyaṃ dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
papracchāgamane hetuma aṭane ca parayòjanama
sa pṛṣṭaḥ pāṇḍuputreṇa parīyamāṇò mahāmanāḥ
uvāca śalakṣṇayā vācā harṣayanna iva pāṇḍavāna
saṃcaranna asmi kaunteya sarvalòkāna yadṛcchayā
gataḥ śakrasya sadanaṃ tatrāpaśyaṃ sureśvarama
tava ca bharātaraṃ vīrama apaśyaṃ savyasācinama
śakrasyārdhāsana gataṃ tatra me vismayò mahāna
āsīta puruṣaśārdūla dṛṣṭvā pārthaṃ tathāgatama
āha māṃ tatra deveśò gaccha pāṇḍusutāna iti
sò 'hama abhyāgataḥ kaṣipraṃ didṛkṣusa tavāṃ sahānujama
vacanāta puruhūtasya pārthasya ca mahātmanaḥ
ākhyāsye te pariyaṃ tāta mahata pāṇḍavanandana
bharātṛbhiḥ sahitò rājana kṛṣṇayā caiva taca chṛṇu
yata tavayòktò mahābāhura astrārthaṃ pāṇḍavarṣabha
tada astrama āptaṃ pārthena rudrāda apratimaṃ mahata
yata tada barahmaśirò nāma tapasā rudrama āgatama
amṛtāda utthitaṃ raudraṃ tala labdhaṃ savyasācinā
tata sa mantraṃ sa saṃhāraṃ sa parāyaścittamaṅgalama
vajraṃ cānyāni cāstrāṇi daṇḍādīni yudhiṣṭhira
yamāta kuberāda varuṇāda indrāca ca kurunandana
astrāṇya adhītavāna pārthò divyānya amitavikramaḥ
viśvāvasòra ca tanayāda gītaṃ nṛttaṃ ca sāma ca
vāditraṃ ca yathānyāyaṃ paratyavindada yathāvidhi
evaṃ kṛtāstraḥ kaunteyò gāndharvaṃ vedama āptavāna
sukhaṃ vasati bībhatsura anujasyānujasa tava
yadarthaṃ māṃ suraśreṣṭha idaṃ vacanama abravīta
taca ca te kathayiṣyāmi yudhiṣṭhira nibòdha me
bhavāna manuṣyalòkāya gamiṣyati na saṃśayaḥ
barūyāda yudhiṣṭhiraṃ tatra vacanāna me davijòttama
āgamiṣyati te bharātā kṛtāstraḥ kaṣiprama arjunaḥ
surakāryaṃ mahata kṛtvā yada āśakyaṃ divaukasaiḥ
tapasā tu tavama ātmānaṃ bharātṛbhiḥ saha yòjaya
tapasò hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahata
ahaṃ ca karṇaṃ jānāmi yathāvada bharatarṣabha
na sa pārthasya saṃgrāme kalāma arhati ṣòḍaśīma
yaca cāpi te bhayaṃ tasmāna manasi sathama ariṃdama
taca cāpya apahariṣyāmi savyasācāva ihāgate
yaca ca te mānasaṃ vīra tīrthayātrāma imāṃ parati
taca ca te lòmaśaḥ sarvaṃ kathayiṣyatya asaṃśayama
yaca ca kiṃ cita tapò yuktaṃ phalaṃ tīrtheṣu bhārata
maharṣira eṣa yada barūyāta taca charaddheyama ananyathā
[lòmaṣa]
dhanaṃjayena cāpya uktaṃ yata taca chṛṇu yudhiṣṭhira
yudhiṣṭhiraṃ bharātaraṃ me yòjayera dharmyayā śariyā
tavaṃ hi dharmāna parāna vettha tapāṃsi ca tapòdhana
śarīmatāṃ cāpi jānāsi rājñāṃ dharmaṃ sanātanama
sa bhavāna yata paraṃ veda pāvanaṃ puruṣāna parati
tena saṃyòjayethāsa tavaṃ tīrthapuṇyena pāṇḍavama
yathā tīrthāni gaccheta gāśa ca dadyāta sa pārthivaḥ
tathā sarvātmanā kāryama iti māṃ vijayò 'baravīta
bhavatā cānuguptò 'sau careta tīrthāni sarvaśaḥ
rakṣòbhyò rakṣitavyaśa ca durgeṣu viṣameṣu ca
dadhīca iva devendraṃ yathā cāpya aṅgirā ravima
tathā rakṣasva kaunteyaṃ rākṣasebhyò davijòttama
yātudhānā hi bahavò rākṣasāḥ parvatòpamāḥ
tavayābhiguptāna kaunteyāna nātivarteyura antikāta
sò 'hama indrasya vacanāna niyògāda arjunasya ca
rakṣamāṇò bhayebhyasa tavāṃ cariṣyāmi tavayā saha
davisa tīrthāni mayā pūrvaṃ dṛṣṭāni kurunandana
idaṃ tṛtīyaṃ darakṣyāmi tānya eva bhavatā saha
iyaṃ rājarṣibhira yātā puṇyakṛdbhira yudhiṣṭhira
manvādibhira mahārāja tīrthayātrā bhayāpahā
nānṛjura nākṛtātmā ca nāvaidyò na ca pāpakṛta
sanāti tīrtheṣu kauravya na ca vakramatira naraḥ
tavaṃ tu dharmamatira nityaṃ dharmajñaḥ satyasaṃgaraḥ
vimuktaḥ sarvapāpebhyò bhūya eva bhaviṣyasi
yathā bhagīrathò rājā rājānaśa ca gayādayaḥ
yathā yayātiḥ kaunteya tathā tavama api pāṇḍava
[ya]
na harṣāta saṃprapaśyāmi vākyasyāsyòttaraṃ kava cita
samareda dhi devarājò yaṃ kiṃnāmābhyadhikaṃ tataḥ
bhavatā saṃgamò yasya bharātā yasya dhanaṃjayaḥ
vāsavaḥ samarate yasya kò nāmābhyadhikasa tataḥ
yaca ca māṃ bhagavāna āha tīrthānāṃ darśanaṃ parati
dhaumyasya vacanāda eṣā buddhiḥ pūrvaṃ kṛtaiva me
tada yadā manyase barahmana gamanaṃ tīrthadarśane
tadaiva gantāsmi dṛḍhama eṣa me niścayaḥ paraḥ
[va]
gamane kṛtabuddhiṃ taṃ pāṇḍavaṃ lòmaśò 'baravīta
laghura bhava mahārāja laghuḥ savairaṃ gamiṣyasi
[ya]
bikṣā bhujò nivartantāṃ barāhmaṇā yatayaśa ca ye
ye cāpya anugatāḥ paurā rājabhaktipuraskṛtāḥ
dhṛtarāṣṭraṃ mahārājama abhigacchantu caiva te
sa dāsyati yathākālama ucitā yasya yā bhṛtiḥ
sa ceda yathòcitaṃ vṛttiṃ na dadyāna manujeśvaraḥ
asmatpriyahitārthāya pāñcālyò vaḥ paradāsyati
[va]
tatò bhūyiṣṭhaśaḥ paurā gurubhārasamāhitāḥ
viprāśa ca yatayò yuktā jagmura nāgapuraṃ parati
tāna sarvāna dharmarājasya paremṇā rājāmbikā sutaḥ
paratijagrāha vidhivada dhanaiśa ca samatarpayata
tataḥ kuntīsutò rājā laghubhira barāhmaṇaiḥ saha
lòmaśena ca suprītasa tarirātraṃ kāmyake 'vasata
[va]
tataḥ parayāntaṃ kaunteyaṃ barāhmaṇā vanavāsinaḥ
abhigamya tadā rājanna idaṃ vacanama abruvana
rājaṃsa tīrthāni gantāsi puṇyāni bharātṛbhiḥ saha
devaiṣiṇā ca sahitò lòmaśena mahātmanā
asmāna api mahārājana netuma arhasi pāṇḍava
asmābhira hi na śakyāni tavadṛte tāni kaurava
śavāpadaira upasṛṣṭāni durgāṇi viṣamāṇi ca
agamyāni naraira alpaisa tīrthāni manujeśvara
bhavantò bharātaraḥ śūrā dhanurdhara varāḥ sadā
bhavadbhiḥ pālitāḥ śūraira gacchema vayama apya uta
bhavatprasādāda dhi vayaṃ parāpnuyāma phalaṃ śubhama
tīrthānāṃ pṛthivīpāla varatānāṃ ca viśāṃ patau
tava vīryaparitrātāḥ śuddhāsa tīrthapariplutāḥ
bhavema dhūtapāpmānasa tīrthasaṃdarśanāna nṛpa
bhavāna api narendrasya kārtavīryasya bhārata
aṣṭakasya ca rājarṣera lòma pādasya caiva ha
bhāratasya ca vīrasya sārvabhaumasya pārthiva
dharuvaṃ parāpsyasi duṣprāpā~la lòkāṃsa tīrthapariplutaḥ
parabhāsādīni tīrthāni mahendrādīṃśa ca parvatāna
gaṅgādyāḥ saritaśa caiva palakṣādīṃśa ca vanaspatīna
tavayā saha mahīpāla daraṣṭuma icchāmahe vayama
yadi te barāhmaṇeṣva asti kā cita parītira janādhipa
kuru kaṣipraṃ vacò 'samākaṃ tataḥ śareyò 'bhipatsyase
tīrthāni hi mahābāhò tapòvighnakaraiḥ sadā
anukīrṇāni rakṣòbhisa tebhyò nasa tarātuma arhasi
tīrthānya uktāni dhaumyena nāradena ca dhīmatā
yānya uvāca ca devarṣira lòmaśaḥ sumahātapāḥ
vidhivata tāni sarvāṇi paryaṭasva narādhipa
dhūtapāpmā sahāsmābhira lòmaśena ca pālitaḥ
sa tathā pūjyamānasa taira harṣāda aśrupariplutaḥ
bhīmasenādibhira vīraira bharātṛbhiḥ parivāritaḥ
bāḍhama itya abravīta sarvāṃsa tāna ṛṣīna pāṇḍavarṣabhaḥ
lòmaśaṃ samanujñāpya dhaumyaṃ caiva puròhitama
tataḥ sa pāṇḍavaśreṣṭhò bharātṛbhiḥ sahitò vaśī
daraupadyā cānavadyāṅgyā gamanāya manò dadhe
atha vayāsò mahābhāgasa tathā nārada parvatau
kāmyake pāṇḍavaṃ daraṣṭuṃ samājagmura manīṣiṇaḥ
teṣāṃ yudhiṣṭhirò rājā pūjāṃ cakre yathāvidhi
satkṛtāsa te mahābhāgā yudhiṣṭhirama athābruvana
yudhiṣṭhira yamau bhīma manasā kurutārjavama
manasā kṛtaśaucā vau śuddhāsa tīrthāni gacchata
śarīraniyamaṃ haya āhura barāhmaṇā mānuṣaṃ varatama
manòviśuddhāṃ buddhiṃ ca daivama āhura varataṃ davijāḥ
manò haya aduṣṭaṃ śūrāṇāṃ paryāptaṃ vai narādhipa
maitrīṃ buddhiṃ samāsthāya śuddhāsa tīrthāni gacchata
te yūyaṃ mānasaiḥ śuddhāḥ śarīraniyama varataiḥ
daivaṃ varataṃ samāsthāya yathòktaṃ phalama āpsyatha
te tatheti paratijñāya kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ
kṛtasvastyayanāḥ sarve munibhira divyamānuṣaiḥ
lòmaśasyòpasaṃgṛhya pādau davaipāyanasya ca
nāradasya ca rājendra devarṣeḥ parvatasya ca
dhaumyena sahitā vīrāsa tathānyaira vanavāsibhiḥ
mārgaśīrṣyāma atītāyāṃ puṣyeṇa parayayusa tataḥ
kaṭhināni samādāya cīrājinajaṭādharāḥ
abhedyaiḥ kavacaira yuktāsa tīrthānya anvacaraṃsa tadā
indrasenādibhira bhṛtyai rathaiḥ paricaturdaśaiḥ
mahānasa vayāpṛtaiśa ca tathānyaiḥ paricārakaiḥ
sāyudhā baddhaniṣṭriṃśāsa tūṇavantaḥ sa mārgaṇāḥ
parāṅa mukhāḥ parayayura vīrāḥ pāṇḍavā janamejaya
[ya]
na vai nirguṇama ātmānaṃ manye devarṣisattama
tathāsmi duḥkhasaṃtaptò yathā nānyò mahīpatiḥ
parāṃśa ca nirguṇāna manye na ca dharmaratāna api
te ca lòmaśa lòke 'saminna ṛdhyante kena ketunā
[la]
nātra duḥkhaṃ tavayā rājana kāryaṃ pārtha kathaṃ cana
yada adharmeṇa vardheranna adharmarucayò janāḥ
vardhatya adharmeṇa narasa tatò bhadrāṇi paśyati
tataḥ sapatnāña jayati sa mūlasa tu vinaśyati
mayā hi dṛṣṭā daiteyā dānavāśa ca mahīpate
vardhamānā haya adharmeṇa kaṣayaṃ còpagatāḥ punaḥ
purā devayuge caiva dṛṣṭaṃ sarvaṃ mayā vibhò
aròcayana surā dharmaṃ dharmaṃ tatyajire 'surāḥ
tīrthāni devā viviśura nāviśana bhāratāsurāḥ
tāna adharmakṛtò darpaḥ pūrvama eva samāviśata
darpāna mānaḥ samabhavana mānāta karòdhò vayajāyata
karòdhāda ahrīsa tatò 'lajjā vṛttaṃ teṣāṃ tatò 'naśata
tāna alajjāna gatahrīkāna hīnavṛttāna vṛthā varatāna
kaṣamā lakṣmīśa ca dharmaśa ca nacirāta parajahusa tataḥ
lakṣmīsa tu devāna agamada alakṣmīra asurāna nṛpa
tāna alakṣmī samāviṣṭāna darpòpahata cetasaḥ
daiteyāna dānavāṃśa caiva kalira apya āviśata tataḥ
tāna alakṣmī samāviṣṭāna dānavāna kalinā tathā
darpābhibhūtāna kaunteya kariyā hīnāna acetasaḥ
mānābhibhūtāna acirāda vināśaḥ paratyapadyata
niryaśasyāsa tatò daityāḥ kṛtsnaśò vilayaṃ gatāḥ
devāsa tu sāgarāṃśa caiva saritaśa ca sarāṃsi ca
abhyagacchana dharmaśīlāḥ puṇyānya āyatanāni ca
tapòbhiḥ karatubhira dānaira āśīrvādaiśa ca pāṇḍava
parajahuḥ sarvapāpāṇi śareyaśa ca paratipedire
evaṃ hi dānavantaśa ca kariyāvantaśa ca sarvaśaḥ
tīrthānya agacchana vibudhāsa tenāpura bhūtima uttamāma
tathā tavama api rājendra sanātvā tīrtheṣu sānujaḥ
punara vetsyasi tāṃ lakṣmīma eṣa panthāḥ sanātanaḥ
yathaiva hi nṛgò rājā śibira auśīnarò yathā
bhagīrathò vasu manā gayaḥ pūruḥ purūravaḥ
caramāṇāsa tapònityaṃ saparśanāda ambhasaśa ca te
tīrthābhigamanāta pūtā darśanāca ca mahātmanāma
alabhanta yaśaḥ puṇyaṃ dhanāni ca viśāṃ pate
tathā tavama api rājendra labdhāsi vipulāṃ śariyama
yathā cekṣvākura acarata saputrajanabāndhavaḥ
mucukundò 'tha māndhātā maruttaśa ca mahīpatiḥ
kīrtiṃ puṇyāma avindanta yathā devāsa tapòbalāta
devarṣayaśa ca kārtsnyena tathā tavama api vetsyase
dhārtarāṣṭrāsa tu darpeṇa mòhena ca vaśīkṛtāḥ
nacirāda vinaśiṣyanti daityā iva na saṃśayaḥ
[va]
te tathā sahitā vīrā vasantasa tatra tatra ha
karameṇa pṛthivīpāla naimiṣāraṇyama āgatāḥ
tatasa tīrtheṣu puṇyeṣu gòmatyāḥ pāṇḍavā nṛpa
kṛtābhiṣekāḥ paradadura gāśa ca vittaṃ ca bhārata
tatra devāna pitṝna viprāṃsa tarpayitvā punaḥ punaḥ
kanyā tīrthe 'śavatīrthe ca gavāṃ tīrthe ca kauravāḥ
vālakòṭyāṃ vṛṣaprasthe girāva uṣya ca pāṇḍavāḥ
bāhudāyāṃ mahīpāla cakruḥ sarve 'bhiṣecanama
parayāge devayajane devānāṃ pṛthivīpate
ūṣura āplutya gātrāṇi tapaśa cātasthura uttamama
gaṅgāyamunayòśa caiva saṃgame satyasaṃgarāḥ
vipāpmānò mahātmānò viprebhyaḥ paradadura vasu
tapasvijanajuṣṭāṃ ca tatò vedīṃ parajāpateḥ
jagmuḥ pāṇḍusutā rājana barāhmaṇaiḥ saha bhārata
tatra te nayavasana vīrāsa tapaśa cātasthura uttamama
saṃtarpayantaḥ satataṃ vanyena haviṣā davijāna
tatò mahīdharaṃ jagmura dharmajñenābhisatkṛtama
rājarṣiṇā puṇyakṛtā gayenānupama dayute
sarò gaya śirò yatra puṇyā caiva mahānadī
ṛṣijuṣṭaṃ supuṇyaṃ tata tīrthaṃ barahmasaròttamama
agastyò bhagavāna yatra gatò vaivasvataṃ parati
uvāsa ca savayaṃ yatra dharmò rājana sanātanaḥ
sarvāsāṃ saritāṃ caiva samudbhedò viśāṃ pate
yatra saṃnihitò nityaṃ mahādevaḥ pināka dhṛka
tatra te pāṇḍavā vīrāśa cāturmāsyaisa tadejire
ṛṣiyajñena mahatā yatrākṣayavatò mahāna
barāhmaṇāsa tatra śataśaḥ samājagmusa tapòdhanāḥ
cāturmāsyenāyajanta ārṣeṇa vidhinā tadā
tatra vidyā tapònityā barāhmaṇā vedapāragāḥ
kathāḥ paracakrire puṇyāḥ sadasi sathā mahātmanāma
tatra vidyāvratasnātaḥ kaumāraṃ varatama āsthitaḥ
śamaṭhò 'kathayada rājanna amūrta rayasaṃ gayama
amūrta rayasaḥ putrò gayò rājarṣisattamaḥ
puṇyāni yasya karmāṇi tāni me śṛṇu bhārata
yasya yajñò babhūveha bahva annò bahu dakṣiṇaḥ
yatrānna parvatā rājaña śataśò 'tha sahasraśaḥ
ghṛtakulyāśa ca dadhnaśa ca nadyò bahuśatāsa tathā
vayañjanānāṃ paravāhāśa ca mahārhāṇāṃ sahasraśaḥ
ahanya ahani cāpya etada yācatāṃ saṃpradīyate
anyata tu barāhmaṇā rājana bhuñjate 'nanaṃ susaṃskṛtama
tatra vai dakṣiṇā kāle barahmaghòṣò divaṃ gataḥ
na sama parajñāyate kiṃ cida barahma śabdena bhārata
puṇyena caratā rājana bhūra diśaḥ khaṃ nabhasa tathā
āpūrṇama āsīca chabdena tada apya āsīna mahādbhutama
tatra sama gāthā gāyanti manuṣyā bharatarṣabha
annapānaiḥ śubhaisa tṛptā deśe deśe suvarcasaḥ
gayasya yajñe ke tava adya parāṇinò bhòktuma īpsavaḥ
yatra bhòjanaśiṣṭasya parvatāḥ pañcaviṃśatiḥ
na sama pūrve janāśa cakrura na kariṣyanti cāpare
gayò yada akaròda yajñe rājarṣira amitadyutiḥ
kathaṃ nu devā haviṣā gayena paritarpitāḥ
punaḥ śakṣyantya upādātuma anyaira dattāni kāni cita
evaṃvidhāḥ subahavasa tasya yajñe mahātmanaḥ
babhūvura asya sarasaḥ samīpe kurunandana
[va]
tataḥ saṃprasthitò rājā kaunteyò bhūridakṣiṇaḥ
agastyāśramama āsādya durjayāyāma uvāsa ha
tatra vai lòmaśaṃ rājā papraccha vadatāṃ varaḥ
agastyeneha vātāpiḥ kimarthama upaśāmitaḥ
āsīda vā kiṃprabhāvaśa ca sa daityò mānavāntakaḥ
kimarthaṃ còdgatò manyura agastyasya mahātmanaḥ
[la]
ilvalò nāma daiteya āsīta kauravanandana
maṇimatyāṃ puri purā vātāpisa tasya cānujaḥ
sa barāhmaṇaṃ tapò yuktama uvāca ditinandanaḥ
putraṃ me bhagavāna ekama indra tulyaṃ parayacchatu
tasmai sa barāhmaṇò nādāta putraṃ vāsava saṃmitama
cukròdha sò 'surasa tasya barāhmaṇasya tatò bhṛśama
samāhvayati yaṃ vācā gataṃ vaivasvatakṣayama
sa punara dehama āsthāya jīvana sama paratidṛśyate
tatò vātāpima asuraṃ chāgaṃ kṛtvā susaṃskṛtama
taṃ barāhmaṇaṃ bhòjayitvā punara eva samāhvayata
tasya pārśvaṃ vinirbhidya barāhmaṇasya mahāsuraḥ
vātāpiḥ parahasana rājana niścakrāma viśāṃ pate
evaṃ sa barāhmaṇāna rājana bhòjayitvā punaḥ punaḥ
hiṃsayāma āsa daiteya ilvalò duṣṭacetanaḥ
agastyaśa cāpi bhagavāna etasmina kāla eva tu
pitṝna dadarśa garte vai lambamānāna adhòmukhāna
sò 'pṛcchala lambamānāṃsa tāna bhavanta iha kiṃ parāḥ
saṃtānahetòra iti te tama ūcura barahmavādinaḥ
te tasmai kathayāma āsura vayaṃ te pitaraḥ savakāḥ
gartama etama anuprāptā lambāmaḥ parasavārthinaḥ
yadi nò janayethāsa tavama agastyāpatyama uttamama
sayāna nò 'samāna nirayāna mòkṣasa tavaṃ ca putrāpnuyā gatima
sa tāna uvāca tejasvī satyadharmaparāyaṇaḥ
kariṣye pitaraḥ kāmaṃ vayetu vò mānasò javaraḥ
tataḥ parasava saṃtānaṃ cintayana bhagavāna ṛṣiḥ
ātmanaḥ parasavasyārthe nāpaśyata sadṛśīṃ satriyama
sa tasya tasya sattvasya tata tada aṅgama anuttamama
saṃbhṛtya tata samaira aṅgaira nirmame satriyama uttamāma
sa tāṃ vidarbharājāya putra kāmāya tāmyate
nirmitāma ātmanò 'rathāya muniḥ parādāna mahātapaḥ
sā tatra jajñe subhagā vidyutsaudāmanī yathā
vibhrājamānā vapusā vayavardhata śubhānanā
jātamātrāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā vaidarbhaḥ pṛthivīpatiḥ
paraharṣeṇa davijātibhyò nayavedayata bhārata
abhyanandanta tāṃ sarve barāhmaṇā vasudhādhipa
lòpāmudreti tasyāśa ca cakrire nāma te davijāḥ
vavṛdhe sā mahārāja bibhratī rūpama uttamama
apsva ivòtpalinī śīghrama agnera iva śikhā śubhā
tāṃ yauvanasthāṃ rājendra śataṃ kanyāḥ savalaṃkṛtāḥ
dāśī śataṃ ca kalyāṇīma upatasthura vaśānugāḥ
sā ca dāsī śatavṛtā madhye kanyāśatasya ca
āste tejasvinī kanyā ròhiṇīva divi parabhò
yauvanasthāma api ca tāṃ śīlācāra samanvitāma
na vavre puruṣaḥ kaśa cida bhayāta tasya mahātmanaḥ
sā tu satyavatī kanyā rūpeṇāpsarasò 'paya ati
tòṣayāma āsa pitaraṃ śīlena savajanaṃ tathā
vaidarbhīṃ tu tathāyuktāṃ yuvatīṃ parekṣya vai pitā
manasā cintayāma āsa kasmai dadyāṃ sutāma iti
[la]
yadā tava amanyatāgastyò gārhasthye tāṃ kaṣamāma iti
tadābhigamya paròvāca vaidarbhaṃ pṛthivīpatima
rājana niveśe buddhira me vartate putrakāraṇāta
varaye tavāṃ mahīpāla lòpāmudrāṃ parayaccha me
evama uktaḥ sa muninā mahīpālò vicetanaḥ
paratyākhyānāya cāśaktaḥ paradātuma api naicchata
tataḥ sabhāryāma abhyetya paròvāca pṛthivīpatiḥ
maharṣira vīryavāna eṣa karuddhaḥ śāpāgninā daheta
taṃ tathā duḥkhitaṃ dṛṣṭvā sabhāryaṃ pṛthivīpatima
lòpāmudrābhigamyedaṃ kāle vacanama abravīta
na matkṛte mahīpāla pīḍāma abhyetuma arhasi
parayaccha māma agastyāya tarāhya ātmānaṃ mayā pitaḥ
duhitura vacanāda rājā sò 'gastyāya mahātmane
lòpāmudrāṃ tataḥ parādāda vidhipūrvaṃ viśāṃ pate
parāpya bhāryāma agastyasa tu lòpāmudrāma abhāṣata
mahārhāṇya utsṛjaitāni vāsāṃsya ābharaṇāni ca
tataḥ sā darśanīyāni mahārhāṇi tanūni ca
samutsasarja rambhòrura vasanānya āyatekṣaṇā
tataśa cīrāṇi jagrāha valkalānya ajināni ca
samānavratacaryā ca babhūvāyata lòcanā
gaṅgā davārama athāgamya bhagavāna ṛṣisattamaḥ
ugrama ātiṣṭhata tapaḥ saha patnyānukūlayā
sā parītyā bahumānāca ca patiṃ paryacarata tadā
agastyaśa ca parāṃ parītiṃ bhāryāyāma akaròta parabhuḥ
tatò bahutithe kāle lòpāmudrāṃ viśāṃ pate
tapasā dayòtitāṃ sanātāṃ dadarśa bhagavāna ṛṣiḥ
sa tasyāḥ paricāreṇa śaucena ca damena ca
śariyā rūpeṇa ca parītò maithunāyājuhāva tāma
tataḥ sā parāñjalira bhūtvā lajjamāneva bhāminī
tadā sa paraṇayaṃ vākyaṃ bhagavantama athābravīta
asaṃśayaṃ parajā hetòra bhāryāṃ patira avindata
yā tu tavayi mama parītisa tāma ṛṣe kartuma arhasi
yathā pitura gṛhe vipra parāsāde śayanaṃ mama
tathāvidhe tavaṃ śayane māma upetuma ihārhasi
icchāmi tavāṃ saragviṇaṃ ca bhūṣaṇaiśa ca vibhūṣitama
upasartuṃ yathākāmaṃ divyābharaṇabhūṣitā
[a]
na vai dhanāni vidyante lòpāmudre tathā mama
yathāvidhāni kalyāṇi pitura tava sumadhyame
[lòpa]
īśò 'si tapasā sarvaṃ samāhartuma iheśvara
kaṣaṇena jīvalòke yada vasu kiṃ cana vidyate
[a]
evama etada yathāttha tavaṃ tapò vayayakaraṃ tu me
yathā tu me na naśyeta tapasa tana māṃ paracòdaya
[lòpa]
alpāvaśiṣṭaḥ kālò 'yama ṛtau mama tapòdhana
na cānyathāhama icchāmi tavāma upetuṃ kathaṃ cana
na cāpi dharmama icchāmi vilòptuṃ te tapòdhana
etata tu me yathākāmaṃ saṃpādayituma arhasi
yadya eṣa kāmaḥ subhage tava buddhyā viniśa citaḥ
hanta gacchāmya ahaṃ bhadre cara kāmama iha sathitā
[lòmaṣa]
tatò jagāma kauravya sò 'gastyò bhikṣituṃ vasu
śarutarvāṇaṃ mahīpālaṃ yaṃ vedābhyadhikaṃ nṛpaiḥ
sa viditvā tu nṛpatiḥ kumbhayònima upāgamata
viṣayānte sahāmātyaḥ paratyagṛhṇāta susata kṛtama
tasmai cārghyaṃ yathānyāyama ānīya pṛthivīpatiḥ
parāñjaliḥ parayatò bhūtvā papracchāgamane 'rathi tāma
[a]
vittārthinama anuprāptaṃ viddhi māṃ pṛthivīpate
yathāśaktya avihiṃsyānyāna saṃvibhāgaṃ parayaccha me
[lòma]
tata āyavyayau pūrṇau tasmai rājā nayavedayata
atò vidvanna upādatsva yada atra vasu manyase
tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatira davijaḥ
sarvathā parāṇināṃ pīḍāma upādānāda amanyata
sa śarutarvāṇama ādāya vadhrya aśvama agamata tataḥ
sa ca tau viṣayasyānte paratyagṛhṇāda yathāvidhi
tayòra arghyaṃ ca pādyaṃ ca vadhryaśvaḥ paratyavedayata
anujñāpya ca papraccha parayòjanama upakrame
[a]
vittakāmāva iha parāptau viddhya āvāṃ pṛthivīpate
yathāśaktya avihiṃsyānyāna saṃvibhāgaṃ parayaccha nau
[lòma]
tata āyavyayau pūrṇau tābhyāṃ rājā nayavedayata
tatò jañātvā samādattāṃ yada atra vayatiricyate
tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatira davijaḥ
sarvathā parāṇināṃ pīḍāma upādānāda amanyata
paurukutsaṃ tatò jagmusa tarasadasyuṃ mahādhanama
agastyaśa ca śarutarvā ca vadhrya aśvaśa ca mahīpatiḥ
tarasadasyuśa ca tāna sarvāna paratyagṛhṇāda yathāvidhi
abhigamya mahārāja viṣayānte sa vāhanaḥ
arcayitvā yathānyāyama ikṣvākū rājasattamaḥ
samāśvastāṃsa tatò 'pṛcchata parayòjanama upakrame
[a]
vittakāmāna iha parāptāna viddhi naḥ pṛthivīpate
yathāśaktya avihiṃsyānyāna saṃvibhāgaṃ parayaccha naḥ
[lòma]
tata āyavyayau pūrṇau teṣāṃ rājā nayavedayata
atò jañātvā samādaddhvaṃ yada atra vayatiricyate
tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatira davijaḥ
sarvathā parāṇināṃ pīḍāma upādānāda amanyata
tataḥ sarve sametyātha te nṛpāsa taṃ mahāmunima
idama ūcura mahārāja samavekṣya parasparama
ayaṃ vai dānavò barahmanna ilvalò vasumāna bhuvi
tama abhikramya sarve 'daya vayaṃ yācāmahe vasu
teṣāṃ tadāsīda rucitama ilvalasyòpabhikṣaṇama
tatasa te sahitā rājanna ilvalaṃ samupādravana
[la]
ilvalasa tāna viditvā tu maharṣisahitāna nṛpāna
upasthitāna sahāmātyò viṣayānte 'bhayapūjayata
teṣāṃ tatò 'sura śareṣṭha ātithyama akaròta tadā
sa saṃskṛtena kauravya bharātrā vātāpinā kila
tatò rājarṣayaḥ sarve viṣaṇṇā gatacetasaḥ
vātāpiṃ saṃskṛtaṃ dṛṣṭvā meṣabhūtaṃ mahāsurama
athābravīda agastyasa tāna rājarṣīna ṛṣisattamaḥ
viṣādò vò na kartavyò ahaṃ bhòkṣye mahāsurama
dhuryāsanama athāsādya niṣasāda mahāmuniḥ
taṃ paryaveṣada daityendra ilvalaḥ parahasanna iva
agastya eva kṛtsnaṃ tu vātāpiṃ bubhuje tataḥ
bhuktavatya asurò ''havānama akaròta tasya ilvalaḥ
tatò vāyuḥ parādurabhūda agastyasya mahātmanaḥ
ilvalaśa ca viṣaṇṇò 'bhūda dṛṣṭvā jīrṇaṃ mahāsurama
parāñjaliśa ca sahāmātyaira idaṃ vacanama abravīta
kimarthama upayātāḥ satha barūta kiṃ karavāṇi vaḥ
paratyuvāca tatò 'gastyaḥ parahasanna ilvalaṃ tadā
īśaṃ haya asura vidmasa tavāṃ vayaṃ sarve dhaneśvarama
ime ca nātidhaninò dhanārthaśa ca mahāna mama
yathāśaktya avihiṃsyānyāna saṃvibhāgaṃ parayaccha naḥ
tatò 'bhivādya tama ṛṣima ilvalò vākyama abravīta
ditsitaṃ yadi vetsi tavaṃ tatò dāsyāmi te vasu
[a]
gavāṃ daśasahasrāṇi rājñāma ekaikaśò 'sura
tāvada eva suvarṇasya ditsitaṃ te mahāsura
mahyaṃ tatò vai daviguṇaṃ rathaśa caiva hirana mayaḥ
manòjavau vājinau ca ditsitaṃ te mahāsura
jijñāsyatāṃ rathaḥ sadyò vayaktama eṣa hirana mayaḥ
[la]
jijñāsyamānaḥ sa rathaḥ kaunteyāsīda dhirana mayaḥ
tataḥ paravyathitò daityò dadāva abhyadhikaṃ vasu
vivājaśa ca suvājaśa ca tasmina yuktau rathe hayau
ūhatusa tau vasūnya āśu tānya agastyāśramaṃ parati
sarvāna rājñaḥ sahāgastyāna nimeṣāda iva bhārata
agastyenābhyanujñātā jagmū rājarṣayasa tadā
kṛtavāṃśa ca muniḥ sarvaṃ lòpāmudrā cikīrṣitama
[lòpa]
kṛtavāna asi tata sarvaṃ bhagavana mama kāṅkṣitama
utpādaya sakṛna mahyama apatyaṃ vīryavattarama
[a]
tuṣṭò 'hama asmi kalyāṇi tavavṛttena śòbhane
vicāraṇāma apatye tu tava vakṣyāmi tāṃ śṛṇu
sahasraṃ te 'satu putrāṇāṃ śataṃ vā daśa saṃmitama
daśavā śatatulyāḥ sayura ekò vāpi sahasravata
[lòpa]
sahasrasaṃmitaḥ putra ekò me 'satu tapòdhana
ekò hi bahubhiḥ śareyāna vidvāna sādhura asādhubhiḥ
[lòmaṣa]
sa tatheti paratijñāya tayā samabhavana muniḥ
samaye samaśīlinyā śaraddhāvāña śaraddadhānayā
tata ādhāya garbhaṃ tama agamada vanama eva saḥ
tasmina vanagate garbhò vavṛdhe sapta śāradāna
saptame 'bade gate cāpi parācyavata sa mahākaviḥ
javalanna iva parabhāvena dṛḍhasyura nāma bhārata
sāṅgòpaniṣadāna vedāña japanna eva mahāyaśāḥ
tasya putrò 'bhavada ṛṣeḥ sa tejasvī mahāna ṛṣiḥ
sa bāla eva tejasvī pitusa tasya niveśane
idhmānāṃ bhārama ājahre idhma vāhasa tatò 'bhavata
tathāyuktaṃ ca taṃ dṛṣṭvā mumude sa munisa tadā
lebhire pitaraśa cāsya lòkāna rājana yathepsitāna
agastyasyāśramaḥ khayātaḥ sarvartukusumānvitaḥ
parāhrādira evaṃ vātāpira agastyena vināśitaḥ
tasyāyama āśramò rājana ramaṇīyò guṇaira yutaḥ
eṣā bhāgīrathī puṇyā yatheṣṭama avagāhyatāma
[ya]
bhūya evāhama icchāmi maharṣesa tasya dhīmataḥ
karmaṇāṃ vistaraṃ śaròtuma agastyasya davijòttama
[lòmaṣa]
śṛṇu rājana kathāṃ divyāma adbhutāma atimānuṣīma
agastyasya mahārāja parabhāvama amitātmanaḥ
āsana kṛtayuge ghòrā dānavā yuddhadurmadāḥ
kāleyā iti vikhyātā gaṇāḥ paramadāruṇāḥ
te tu vṛtraṃ samāśritya nānāpraharaṇòdyatāḥ
samantāta paryadhāvanta mahendra paramukhāna surāna
tatò vṛtravadhe yatnama akurvaṃsa taridaśāḥ purā
puraṃdaraṃ puraskṛtya barahmāṇama upatasthire
kṛtāñjalīṃsa tu tāna sarvāna parameṣṭhī uvāca ha
viditaṃ me surāḥ sarvaṃ yada vaḥ kāryaṃ cikīrṣitama
tama upāyaṃ paravakṣyāmi yathā vṛtraṃ vadhiṣyatha
dadhīca iti vikhyātò mahāna ṛṣira udāradhīḥ
taṃ gatvā sahitāḥ sarve varaṃ vai saṃprayācata
sa vò dāsyati dharmātmā suprītenāntarātmanā
sa vācyaḥ sahitaiḥ sarvaira bhavadbhira jayakāṅkṣibhiḥ
savānya asthīni parayaccheti tarailòkyasya hitāya vai
sa śarīraṃ samutsṛjya savānya asthīni paradāsyati
tasyāsthibhira mahāghòraṃ vajraṃ saṃbhriyatāṃ dṛḍhama
mahaca chatruhanaṃ tīkṣṇaṃ ṣaḍa aśraṃ bhīmanisvanama
tena vajreṇa vai vṛtraṃ vadhiṣyati śatakratuḥ
etada vaḥ sarvama ākhyātaṃ tasmāca chīghraṃ vidhīyatāma
evama uktāsa tatò devā anujñāpya pitā mahama
nārāyaṇaṃ puraskṛtya dadhīcasyāśramaṃ yayuḥ
sarasvatyāḥ pare pāre nānādrumalatāvṛtama
ṣaṭa padòdgīta ninadaira vighuṣṭaṃ sāma gaira iva
puṃskòkila ravònmiśraṃ jīvaṃ jīvaka nāditama
mahiṣaiśa ca varāhaiśa ca sṛmaraiśa camaraira api
tatra tatrānucaritaṃ śārdūlabhayavarjitaiḥ
kareṇubhira vāraṇaiśa ca parabhinnakaraṭā mukhaiḥ
sarò 'vagāḍhaiḥ karīḍadbhiḥ samantāda anunāditama
siṃhavyāghraira mahānādāna nadadbhira anunāditama
aparaiśa cāpi saṃlīnaira guhā kandaravāsibhiḥ
teṣu teṣva avakāśeṣu śòbhitaṃ sumanòramama
tariviṣṭapasamaprakhyaṃ dadhīcāśramama āgamana
tatrāpaśyana dadīcaṃ te divākarasamadyutima
jājvalyamānaṃ vapuṣā yathā lakṣmyā pitā mahama
tasya pādau surā rājanna abhivādya paraṇamya ca
ayācanta varaṃ sarve yathòktaṃ parameṣṭhinā
tatò dadīcaḥ paramapratītaḥ; suròttamāṃsa tāna idama abhyuvāca
karòmi yada vò hitama adya devāḥ; savaṃ cāpi dehaṃ tava ahama utsṛjāmi
sa evama uktvā davipadāṃ variṣṭhaḥ; parāṇāna vaśīsvāna sahasòtsasarja
tataḥ surāsa te jagṛhuḥ parāsòra; asthīni tasyātha yathòpadeśama
parahṛṣṭarūpāśa ca jayāya devāsa; tavaṣṭārama āgamya tama arthama ūcuḥ
tavaṣṭā tu teṣāṃ vacanaṃ niśamya; parahṛṣṭarūpaḥ parayataḥ parayatnāta
cakāra vajraṃ bhṛśama ugrarūpaṃ; kṛtvā ca śakraṃ sa uvāca hṛṣṭaḥ
anena vajrapravareṇa deva; bhasmīkuruṣvādya surārima ugrama
tatò hatāriḥ sagaṇaḥ sukhaṃ vai; paraśādhi kṛtsnaṃ taridivaṃ divi ṣaṭhaḥ
tavaṣṭrā tathòktaḥ sa puraṃdarasa tu; vajraṃ parahṛṣṭaḥ parayatò 'bhayagṛhṇāta
[lòmaṣa]
tataḥ savajrī balibhira daivataira abhirakṣitaḥ
āsasāda tatò vṛtraṃ sathitama āvṛtya ròdasī
kālakeyaira mahākāyaiḥ samantāda abhira kaṣitama
samudyatapraharaṇaiḥ sa śṛṅgaira iva parvataiḥ
tatò yuddhaṃ samabhavada devānāṃ saha dānavaiḥ
muhūrtaṃ bharataśreṣṭha lòkatrāsa karaṃ mahata
udyatapratipiṣṭānāṃ khaḍgānāṃ vīrabāhubhiḥ
āsīta sutumulaḥ śabdaḥ śarīreṣva abhipātyatāma
śiròbhiḥ parapatadbhiśa ca antarikṣāna mahītalama
tālaira iva mahīpāla vṛntāda bharaṣṭaira adṛśyata
te hemakavacā bhūtvā kāleyāḥ parighāyudhāḥ
taridaśāna abhyavartanta dāvadagdhā ivādrayaḥ
teṣāṃ vegavatāṃ vegaṃ sahitānāṃ paradhāvatāma
na śekusa taridaśāḥ sòḍhuṃ te bhagnāḥ parādravana bhayāta
tāna dṛṣṭvā daravatò bhītāna sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ
vṛtre vivardhamāne ca kaśmalaṃ mahada āviśata
taṃ śakraṃ kaśmalāviṣṭaṃ dṛṣṭvā viṣṇuḥ sanātanaḥ
savatejò vayadadhāca chakre balama asya vivardhayana
viṣṇunāpyāyitaṃ śakraṃ dṛṣṭvā devagaṇāsa tataḥ
savaṃ savaṃ tejaḥ samādadhyusa tathā barahmarṣayò 'malāḥ
sa samāpyāyitaḥ śakrò viṣṇunā daivataiḥ saha
ṛṣibhiśa ca mahābhāgaira balavāna samapadyata
jañātvā balasthaṃ taridaśādhipaṃ tu; nanāda vṛtrò mahatò ninādāna
tasya paraṇādena dharā diśaśa ca; khaṃ dayaura nagarāśa cāpi cacāla sarvama
tatò mahendraḥ paramābhitaptaḥ; śarutvā ravaṃ ghòrarūpaṃ mahāntama
bhaye nimagnasa tavaritaṃ mumòca; vajraṃ mahata tasya vadhāya rājana
sa śakravajrābhihataḥ papāta; mahāsuraḥ kāñcanamālyadhārī
yathā mahāña śailavaraḥ purastāta; sa mandarò viṣṇukarāta paramuktaḥ
tasmina hate daitya vare bhayārtaḥ; śakraḥ padudrāva saraḥ paraveṣṭuma
vajraṃ na mene savakarāta paramuktaṃ; vṛtraṃ hataṃ cāpi bhayāna na mene
sarve ca devā muditāḥ parahṛṣṭā; maharṣayaśa cendrama abhiṣṭuvantaḥ
sarvāṃśa ca daityāṃsa tavaritāḥ sametya; jaghnuḥ surā vṛtravadhābhitaptāna
te vadhyamānāsa taridaśaisa tadānīṃ; samudrama evāviviśura bhayārtāḥ
paraviśya caivòdadhima aprameyaṃ; jhaṣākulaṃ ratnasamākulaṃ ca
tadā sama mantraṃ sahitāḥ paracakrusa; tarailòkyanāśārthama abhismayantaḥ
tatra sama ke cina matiniścaya jañāsa; tāṃsa tāna upāyāna anuvarṇayanti
teṣāṃ tu tatra karamakālayògāda; ghòrā matiśa cintayatāṃ babhūva
ye santi vidyā tapasòpapannāsa; teṣāṃ vināśaḥ parathamaṃ tu kāryaḥ
lòkā hi sarve tapasā dhariyante; tasmāta tavaradhvaṃ tapasaḥ kaṣayāya
ye santi ke cida dhi vasuṃdharāyāṃ; tapasvinò dharmavidaśa ca taja jañāḥ
teṣāṃ vadhaḥ kariyatāṃ kaṣiprama eva; teṣu paranaṣṭeṣu jagata paranaṣṭama
evaṃ hi sarve gatabuddhibhāvā; jagada vināśe paramaprahṛṣṭāḥ
durgaṃ samāśritya mahòrmimantaṃ; ratnā karaṃ varuṇasyālayaṃ sama
[lòmaṣā]
samudraṃ te samāśritya vāruṇaṃ nidhima ambhasāma
kāleyāḥ saṃpravartanta tarailòkyasya vināśane
te rātrau samabhikruddhā bhakṣayanti sadā munīna
āśrameṣu ca ye santi punyeṣva āyataneṣu ca
vasisthasyāśrame viprā bhakṣitāsa taira durātmabhiḥ
aśītiśatama aṣṭau ca nava cānye tapasvinaḥ
cayavanasyāśramaṃ gatvā punyaṃ davija nisevitama
phalamūlāśanānāṃ hi munīnāṃ bhakṣitaṃ śatama
evaṃ rātrau sama kurvanti viviśuśa cārṇavaṃ divā
bharadvājāśrame caiva niyatā barahmacāriṇaḥ
vāyvāhārāmbubhakṣāśa ca viṃśatiḥ saṃnipātitāḥ
evaṃ karameṇa sarvāṃsa tāna āśramāna dānavāsa tadā
niśāyāṃ paridhāvanti mattā bhujabalāśrayāta
kālòpasṛṣṭāḥ kāleyā ghanantò davija ganāna bahūna
na caināna anvabudhyanta manujā manujòttama
evaṃ paravṛttāna daityāṃsa tāṃsa tāpaseṣu tapasviṣu
parabhāte samadṛśyanta niyatāhāra karśitāḥ
mahītalasthā munayaḥ śarīraira gatajīvitaiḥ
kaṣīṇamāṃsaira virudhiraira vimajjāntraira visaṃdhibhiḥ
ākīrṇaira ācitā bhūmiḥ śaṅkhānāma iva rāśibhiḥ
kalaśaira vipraviddhaiśa ca saruvaira bhagnaisa tathaiva ca
vikīrṇaira agnihòtraiśa ca bhūra babhūva samāvṛtā
niḥsvādhyāya vaṣatkāraṃ naṣṭayajñòtsava kariyama
jagada āsīna nirutsāhaṃ kāleya bhayapīḍitama
evaṃ parakṣīyamāṇāśa ca mānavā manujeśvara
ātmatrāṇa parā bhītāḥ parādravanta diśò bhayāta
ke cida guhāḥ paraviviśura nirjharāṃśa cāpare śaritāḥ
apare maraṇòdvignā bhayāta parānāna samutsṛjana
ke cida atra maheṣvāsāḥ śūrāḥ paramadarpitāḥ
mārgamāṇāḥ paraṃ yatnaṃ dānavānāṃ paracakrire
na caitāna adhijagmusa te samudraṃ samupāśritāna
śaramaṃ jagmuśa ca paramama ājagmuḥ kaṣayama eva ca
jagatya upaśamaṃ yāte naṣṭayajñòtsava kariye
ājagmuḥ paramāma ārtiṃ taridaśā manujeśvara
sametya samahendrāśa ca bhayāna mantraṃ paracakrire
nārāyaṇaṃ puraskṛtya vaikuṇṭhama aparājitama
tatò devāḥ sametāsa te tadòcura madhusūdanama
tavaṃ naḥ saraṣṭā ca pātā ca bhartā ca jagataḥ parabhò
tavayā sṛṣṭama idaṃ sarvaṃ yaca ceṅgaṃ yaca ca neṅgati
tavayā bhūmiḥ purā naṣṭā samudrāta puskarekṣaṇa
vārāhaṃ rūpama āsthāya jagada arthe samuddhṛtā
ādi daityò mahāvīryò hiraṇyakaśipusa tavayā
nārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā sūditaḥ puruṣòttama
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ baliśa cāpi mahāsuraḥ
vāmanaṃ vapura āśritya tarailòkyāda bharaṃśitasa tavayā
asuraśa ca maheṣvāsò jambha itya abhiviśrutaḥ
yajñakṣòbhakaraḥ karūrasa tavayaiva vinipātitaḥ
evamādīni karmāṇi yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate
asmākaṃ bhayabhītānāṃ tavaṃ gatira madhusūdana
tasmāta tavāṃ devadeveśa lòkārthaṃ jañāpayāmahe
rakṣa lòkāṃśa ca devāṃśa ca śakraṃ ca mahatò bhayāta
[devā]
itaḥ paradānāda vartante parajāḥ sarvāśa caturvidhāḥ
tā bhāvitā bhāvayanti havyakavyaira divaukasaḥ
lòkā haya evaṃ vartayanti anyònyaṃ samupāśritāḥ
tavatprasādāna nirudvignāsa tavayaiva parirakṣitāḥ
idaṃ ca samanuprāptaṃ lòkānāṃ bhayama uttamama
na ca jānīma keneme rātrau vadhyanti barāhmaṇāḥ
kaṣīṇeṣu ca barāhmaṇeṣu pṛthivī kaṣayama eṣyati
tataḥ pṛthivyāṃ kaṣīṇāyāṃ taridivaṃ kaṣayama eṣyati
tavatprasādāna mahābāhò lòkāḥ sarve jagatpate
vināśaṃ nādhigaccheyusa tavayā vai parirakṣitāḥ
[visnura]
viditaṃ me surāḥ sarvaṃ parajānāṃ kaṣayakāraṇama
bhavatāṃ cāpi vakṣyāmi śṛṇudhvaṃ vigatajvarāḥ
kāleya iti vikhyātò gaṇaḥ paramadāruṇaḥ
taiśa ca vṛtraṃ samāśritya jagata sarvaṃ parabādhitama
te vṛtraṃ nihataṃ dṛṣṭvā sahasrākṣeṇa dhīmatā
jīvitaṃ parirakṣantaḥ paraviṣṭā varuṇālayama
te paraviśyòdadhiṃ ghòraṃ nakragrāhasamākulama
utsādanārthaṃ lòkānāṃ rātrau ghananti munīna iha
na tu śakyāḥ kaṣayaṃ netuṃ samudrāśrayagā hi te
samudrasya kaṣaye buddhira bhavadbhiḥ saṃpradhāryatāma
agastyena vinā kò hi śaktò 'nayò 'raṇava śòṣaṇe
etaca charutvā vacò devā viṣṇunā samudāhṛtama
parameṣṭhinama ājñāpya agastyasyāśramaṃ yayuḥ
tatrāpaśyana mahātmānaṃ vāruṇiṃ dīptatejasama
upāsyamānama ṛṣibhira devaira iva pitāmahama
te 'bhigamya mahātmānaṃ maitrāvaruṇima acyutama
āśramasthaṃ tapò rāśiṃ karmabhiḥ savaira abhiṣṭuvana
[devā]
nahuṣeṇābhitaptānāṃ tavaṃ lòkānāṃ gatiḥ purā
bharaṃśitaśa ca suraiśvaryāla lòkārthaṃ lòkakaṇṭhakaḥ
karòdhāta paravṛddhaḥ sahasā bhāskarasya nagòttamaḥ
vacasa tavānatikrāmana vindhyaḥ śailò na vardhate
tamasā cāvṛte lòke mṛtyunābhyarditāḥ parajāḥ
tavāma eva nāthama āsādya nirvṛtiṃ paramāṃ gatāḥ
asmākaṃ bhayabhītānāṃ nityaśò bhagavāna gatiḥ
tatasa tava ārtāḥ parayācāmasa tavāṃ varaṃ vadarò haya asi
[ya]
kimarthaṃ sahasā vindhyaḥ paravṛddhaḥ karòdhamūrchitaḥ
etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ vistareṇa mahāmune
[lòmaṣa]
adrirājaṃ mahāśailaṃ maruṃ kanakaparvatama
udayāstamaye bhānuḥ paradakṣiṇama avartata
taṃ tu dṛṣṭvā tathā vindhyaḥ śailaḥ sūryama athābravīta
yathā hi merura bhavatā nityaśaḥ parigamyate
paradakṣiṇaṃ ca kariyate māma evaṃ kuru bhāskara
evama uktasa tataḥ sūryaḥ śailendraṃ paratyabhāsata
nāhama ātmecchayā śailakaròmya enaṃ paradakṣiṇama
eṣa mārgaḥ paradiṣṭò me yenedaṃ nirmitaṃ jagata
evama uktasa tataḥ karòdhāta paravṛddhaḥ sahasācalaḥ
sūryā candramasòra mārgaṃ ròddhuma icchana paraṃtapa
tatò devāḥ sahitāḥ sarva eva; sendrāḥ samāgamya mahādrirājama
nivārayāma āsura upāyatasa taṃ; na ca sama teṣāṃ vacanaṃ cakāra
athābhijagmura munima āśramasthaṃ; tapasvinaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhama
agastyama atyadbhutavīryadīptaṃ; taṃ cārthama ūcuḥ sahitāḥ surāsa te
[devā]
sūryā candramasòra mārgaṃ nakṣatrāṇāṃ gatiṃ tathā
śailarājò vṛṇòtya eṣa vindhyaḥ karòdhavaśānugaḥ
taṃ nivārayituṃ śaktò nānyaḥ kaśa cida davijòttama
ṛte tavāṃ hi mahābhāga tasmāda enaṃ nivāraya
[lòmaṣa]
taca charutvā vacanaṃ vipraḥ surāṇāṃ śailama abhyagāta
sò 'bhigamyābravīda vindhyaṃ sadāraḥ samupasthitaḥ
mārgama ichāmya ahaṃ dattaṃ bhavatā parvatòttama
dakṣiṇāma abhigantāsmi diśaṃ kāryeṇa kena cita
yāvadāgamanaṃ mahyaṃ tāvata tavaṃ paratipālaya
nivṛtte mayi śailendra tatò vardhasva kāmataḥ
evaṃ sa samayaṃ kṛtvā vindhyenāmitrakarśana
adyāpi dakṣiṇā deśāda vāruṇira na nivartate
etata te sarvama ākhyātaṃ yathā vindhyò na vardhate
agastyasya parabhāvena yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi
kāleyāsa tu yathā rājana suraiḥ sarvaira niṣūditāḥ
agastyāda varama āsādya tana me nigadataḥ śṛṇu
taridaśānāṃ vacò śarutvā maitrāvaruṇira abravīta
kimarthama abhiyātāḥ satha varaṃ mattaḥ kima icchatha
evama uktāsa tatasa tena devāsa taṃ munima abruvana
evaṃ tavayecchāma kṛtaṃ maharṣe; mahārṇavaṃ pīyamānaṃ mahātmana
tatò vadhiṣyāma sahānubandhāna; kāleya saṃjñāna suravidviṣasa tāna
taridaśānāṃ vacaḥ śarutvā tatheti munira abravīta
kariṣye bhavatāṃ kāmaṃ lòkānāṃ ca mahata sukhama
evama uktvā tatò 'gacchata samudraṃ saritāṃ patima
ṛṣibhiśa ca tapaḥsiddhaiḥ sārdhaṃ devaiśa ca suvrataḥ
manusyòraga gandharvayakṣakiṃpuruṣāsa tathā
anujagmura mahātmānaṃ darastu kāmāsa tada adbhutama
tatò 'bhayagacchana sahitāḥ samudraṃ bhīma niṣvanama
nṛtyantama iva còrmībhira valgantama iva vāyunā
hasantama iva phenaughaiḥ sakhalantaṃ kandareṣu ca
nānā garāhasamākīrṇaṃ nānādvija ganāyutama
agastyasahitā devāḥ sagandharvamahòragāḥ
ṛṣayaśa ca mahābhāgāḥ samāsedura mahòdadhima
[lòmaṣa]
samudraṃ sa samāsādya vāruṇira bhagavāna ṛṣiḥ
uvāca sahitāna devāna ṛṣīṃśa caiva samāgatāna
eṣa lòkahitārthaṃ vai pibāmi varuṇālayama
bhavadbhira yada anuṣṭheyaṃ taca chīghraṃ saṃvidhīyatāma
etāvada uktvā vacanaṃ maitrāvaruṇira acyuta
samudrama apibata karuddhaḥ sarvalòkasya paśyataḥ
pīyamānaṃ samudraṃ tu dṛṣṭvā devāḥ savāsavāḥ
vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ satutibhiśa cāpya apūjayana
tavaṃ nasa tarātā vidhātā ca lòkānāṃ lòkabhāvanaḥ
tavatprasādāta samucchedaṃ na gaccheta sāmaraṃ jagata
saṃpūjyamānasa taridaśaira mahātmā; gandharvatūryeṣu nadatsu sarvaśaḥ
divyaiśa ca puṣpaira avakīryamāṇò; mahārṇavaṃ niḥsalilaṃ cakāra
dṛṣṭvā kṛtaṃ niḥsalilaṃ mahārṇavaṃ; surāḥ samastāḥ paramaprahṛṣṭāḥ
paragṛhya divyāni varāyudhāni; tāna dānavāña jaghnura adīnasattvāḥ
te vadhyamānāsa taridaśaira mahātmabhira; mahābalaira vegibhira unnadadbhiḥ
na sehire vegavatāṃ mahātmanāṃ; vegaṃ tadā dhārayituṃ divaukasāma
te vadhyamānāsa taridaśaira dānavā bhīmanisvanāḥ
cakruḥ sutumulaṃ yuddhaṃ muhūrtama iva bhārata
te pūrvaṃ tapasā dagdhā munibhira bhāvitātmabhiḥ
yatamānāḥ paraṃ śaktyā taridaśaira viniṣūditāḥ
te hemaniṣkābharaṇāḥ kuṇḍalāṅgada dhāriṇaḥ
nihatya bahva aśòbhanta puṣpitā iva kiṃśukāḥ
hataśeṣāsa tataḥ ke cita kāleyā manujòttama
vidārya vasudhāṃ devīṃ pātālatalama āśritāḥ
nihatāna dānavāna dṛṣṭvā taridaśā munipuṃgavama
tuṣṭuvura vividhaira vākyaira idaṃ caivābruvana vacaḥ
tavatprasādāna mahābhāga lòkaiḥ parāptaṃ mahata sukhama
tavata tejasā ca nihatāḥ kāleyāḥ karūra vikramāḥ
pūrayasva mahābāhò samudraṃ lòkabhāvana
yata tavayā salilaṃ pītaṃ tada asmina punara utsṛja
evama uktaḥ paratyuvāca bhagavāna munipuṃgavaḥ
jīrṇaṃ tada dhi mayā tòyama upāyò 'nayaḥ paracintyatāma
pūraṇārthaṃ samudrasya bhavadbhira yatnama āsthitaiḥ
etaca charutvā tu vacanaṃ maharṣe bhāvitātmanaḥ
vismitāśa ca viṣaṇṇāśa ca babhūvuḥ sahitāḥ surāḥ
parasparama anujñāpya paranamya munipuṃgavama
parajāḥ sarvā mahārāja viprajagmura yathāgatama
taridaśā viṣṇunā sārdhama upajagmuḥ pitāmahama
pūraṇārthaṃ samudrasya mantrayitvā punaḥ punaḥ
ūcuḥ parāñjalayaḥ sarve sāgarasyābhipūraṇama
[lòmaṣa]
tāna uvāca sametāṃsa tu barahmā lòkapitāmahaḥ
gacchadhvaṃ vibudhāḥ sarve yathākāmaṃ yathepsitama
mahatā kālayògena parakṛtiṃ yāsyate 'raṇavaḥ
jañātīna vai kāraṇaṃ kṛtvā mahārājñò bhagīrathāta
[ya]
kathaṃ vai jañātayò barahmana kāraṇaṃ cātra kiṃ mune
kathaṃ samudraḥ pūrṇaśa ca bhagīratha pariśramāta
etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ vistareṇa tapòdhana
kathyamānaṃ tavayā vipra rājñāṃ caritama uttamama
[va]
evama uktasa tu viprendrò dharmarājñā mahātmanā
kathayāma āsa māhātmyaṃ sagarasya mahātmanaḥ
[lòmaṣa]
ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ sagarò nāma pārthivaḥ
rūpasattvabalòpetaḥ sa cāputraḥ paratāpavāna
sa haihayāna samutsādya tālajaṅghāṃśa ca bhārata
vaśe ca kṛtvā rājñò 'nayāna savarājyama anvaśāsata
tasya bhārye tava abhavatāṃ rūpayauvana darpite
vaidarbhī bharataśreṣṭha śaibyā ca bharatarṣabha
saputrakāmò nṛpatisa tatāpa sumahata tapaḥ
patnībhyāṃ saha rājendra kailāsaṃ girima āśritaḥ
sa tapyamānaḥ sumahata tapòyògasamanvitaḥ
āsasāda mahātmānaṃ taryakṣaṃ taripuramardanama
śaṃkaraṃ bhavama īśānaṃ śūlapāniṃ pinākinama
taryambakaṃ śivama ugreśaṃ bahurūpama umāpatima
sa taṃ dṛṣṭvaiva varadaṃ patnībhyāṃ sahitò nṛpaḥ
paranipatya mahābāhuḥ putrārthaṃ samayācata
taṃ parītimāna haraḥ parāha sabhāryaṃ nṛpasattamama
yasmina vṛtò muhūrte 'haṃ tavayeha nṛpate varama
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi śūrāḥ samaradarpitāḥ
ekasyāṃ saṃbhaviṣyanti patnyāṃ tava naròttama
te caiva sarve sahitāḥ kaṣayaṃ yāsyanti pārthiva
ekò vaṃśadharaḥ śūra ekasyāṃ saṃbhaviṣyati
evama uktvā tu taṃ rudrasa tatraivāntaradhīyata
sa cāpi sagarò rājā jagāma savaṃ niveśanama
patnībhyāṃ sahitasa tāta sò 'tihṛṣṭa manāsa tadā
tasyātha manujaśreṣṭha te bhārye kamalekṣaṇe
vaidarbhī caiva śaibyā ca garbhiṇyau saṃbabhūvatuḥ
tataḥ kālena vaidarbhī garbhālābuṃ vayajāyata
śaibyā ca suṣuve putraṃ kumāraṃ devarūpiṇama
tadālābuṃ samutsraṣṭuṃ manò cakre sa pārthivaḥ
athāntarikṣāca chuśrāva vācaṃ gambhīranisvanāma
rājana mā sāhasaṃ kārṣīḥ putrāna na tayaktuma arhasi
alābumadhyāna niṣkṛṣya bījaṃ yatnena gòpyatāma
sòpasvedeṣu pātreṣu ghṛtapūrṇeṣu bhāgaśaḥ
tataḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ parāpsyasi pārthiva
mahādevena diṣṭaṃ te putra janma narādhipa
anena karamayògena mā te buddhira atò 'nayathā
[lòmaṣa]
etaca charutvāntarikṣāca ca sa rājā rājasattama
yathòktaṃ taca cakārātha śaraddadhada bharatarṣabha
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi tasyāpratima tejasaḥ
rudra parasādāda rājarṣeḥ samajāyanta pārthiva
te ghòrāḥ karūrakarmāṇa ākāśapariṣarpiṇaḥ
bahutvāca cāvajānantaḥ sarvā~la lòkāna sahāmarāna
taridaśāṃśa cāpya abādhanta tathā gandharvarākṣasāna
sarvāṇi caiva bhūtāni śūrāḥ samaraśālinaḥ
vadhyamānāsa tatò lòkāḥ sāgaraira mandabuddhibhiḥ
barahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ sahitāḥ sarvadaivataiḥ
tāna uvāca mahābhāgaḥ sarvalòkapitāmahaḥ
gacchadhvaṃ taridaśāḥ sarve lòkaiḥ sārdhaṃ yathāgatama
nātidīrgheṇa kālena sāgarāṇāṃ kaṣayò mahāna
bhaviṣyati mahāghòraḥ savakṛtaiḥ karmabhira surāḥ
evama uktāsa tatò devā lòkāśa ca manujeśvara
pitāmahama anujñāpya viprajagmura yathāgatama
tataḥ kāle bahutithe vayatīte bharatarṣabha
dīkṣitaḥ sagarò rājā hayamedhena vīryavāna
tasyāśvò vayacarada bhūmiṃ putraiḥ suparirakṣitaḥ
samudraṃ sa samāsādya nistòyaṃ bhīmadarśanama
rakṣyamāṇaḥ parayatnena tatraivāntaradhīyata
tatasa te sāgarāsa tāta hṛtaṃ matvā hayòttamama
āgamya pitura ācakhyura adṛśyaṃ turagaṃ hṛtama
tenòktā dikṣu sarvāsu sarve mārgata vājinama
tatasa te pitura ājñāya dikṣu sarvāsu taṃ hayama
amārganta mahārāja sarvaṃ ca pṛthivītalama
tatasa te sāgarāḥ sarve samupetya parasparama
nādhyagacchanta turagama aśvahartārama eva ca
āgamya pitaraṃ còcusa tataḥ parāñjalayò 'garataḥ
sasamudra vanadvīpā sanadī nadakandarā
saparvatavanòddeśā nikhilena mahī nṛpa
asmābhira vicitā rājaña śāsanāta tava pārthiva
na cāśvama adhigacchāmò nāśvahartārama eva ca
śarutvā tu vacanaṃ teṣāṃ sa rājā karòdhamūrchitaḥ
uvāca vacanaṃ sarvāṃsa tadā daivavaśāna nṛpa
anāgamāya gacchadhvaṃ bhūyò mārgata vājinama
yajñiyaṃ taṃ vinā haya aśvaṃ nāgantavyaṃ hi putrakāḥ
paratigṛhya tu saṃdeśaṃ tatasa te sagarātmajāḥ
bhūya eva mahīṃ kṛtsnāṃ vicetuma upacakramuḥ
athāpaśyanta te vīrāḥ pṛthivīma avadāritāma
samāsādya bilaṃ taca ca khanantaḥ sagarātmajāḥ
kuddālaira hareṣukaiśa caiva samudrama akhanaṃsa tadā
sa khanyamānaḥ sahitaiḥ sāgaraira varuṇālayaḥ
agacchata paramāma ārtiṃ dāryamāṇaḥ samantataḥ
asuròraga rakṣāṃsi sattvāni vividhāni ca
ārtanādama akurvanta vadhyamānāni sāgaraiḥ
chinnaśīrṣā videhāśa ca bhinnajānva asthi mastakāḥ
parāṇinaḥ samadṛśyanta śataśò 'tha sahasraśaḥ
evaṃ hi khanatāṃ teṣāṃ samudraṃ makarālayama
vayatītaḥ sumahāna kālò na cāśvaḥ samadṛśyata
tataḥ pūrvòttare deśe samudrasya mahīpate
vidārya pātālama atha saṃkruddhāḥ sagarātmajāḥ
apaśyanta hayaṃ tatra vicarantaṃ mahītale
kapilaṃ ca mahātmānaṃ tejòrāśima anuttamama
tapasā dīpyamānaṃ taṃ javālābhira iva pāvakama
[lòmaṣa]
te taṃ dṛṣṭvā hayaṃ rājana saṃprahṛṣṭatanū ruhāḥ
anādṛtya mahātmānaṃ kapilaṃ kālacòditāḥ
saṃkruddhāḥ samadhāvanta aśvagrahaṇa kāṅkṣiṇaḥ
tataḥ karuddhò mahārāja kapilò munisattamaḥ
vāsudeveti yaṃ parāhuḥ kapilaṃ munisattamama
sa cakṣura vivṛtaṃ kṛtvā tejasa teṣu samutsṛjana
dadāha sumahātejā mandabuddhīna sa sāgarāna
tāna dṛṣṭvā bhasmasāda bhūtāna nāradaḥ sumahātapāḥ
sagarāntikama āgacchata taca ca tasmai nayavedayata
sa taca charutvā vacò ghòraṃ rājā munimukhòdgatama
ātmānama ātmanāśvasya hayama evānvacintayata
aṃśumantaṃ samāhūya asamajñaḥ sutaṃ tadā
pautraṃ bharataśārdūla idaṃ vacanama abravīta
ṣaṣṭisa tāni sahasrāṇi putrāṇāma amitaujasāma
kāpilaṃ teja āsādya matkṛte nidhanaṃ gatāḥ
tava cāpi pitā tāta parityaktò mayānagha
dharmaṃ saṃrakṣamāṇena paurāṇāṃ hitama icchatā
[ya]
kimarthaṃ rājaśārdūlaḥ sagaraḥ putrama ātmajama
tayaktavāna dustyajaṃ vīraṃ tana me barūhi tapòdhana
[la]
asamañjā iti khayātaḥ sagarasya sutò haya abhūta
yaṃ śaibyā janayāma āsa paurāṇāṃ sa hi dārakāna
khureṣu karòśatò gṛhya nadyāṃ cikṣepa durbalāna
tataḥ paurāḥ samājagmura bhayaśòkapariplutāḥ
sagaraṃ cābhyayācanta sarve parāñjalayaḥ sathitāḥ
tavaṃ nasa tarātā mahārāja paracakrādibhira bhayaiḥ
asamañjò bhayāda ghòrāta tatò nasa tarātuma arhasi
paurāṇāṃ vacanaṃ śarutvā ghòraṃ nṛpatisattamaḥ
muhūrtaṃ vimanò bhūtvā sacivāna idama abravīta
asamañjāḥ purāda adya sutò me vipravāsyatāma
yadi vò matpriyaṃ kāryama etaca chīghraṃ vidhīyatāma
evama uktā narendreṇa sacivāsa te narādhipa
yathòktaṃ tavaritāśa cakrura yathājñāpitavāna nṛpaḥ
etata te sarvama ākhyātaṃ yathā putrò mahātmanā
paurāṇāṃ hitakāmena sagareṇa vivāsitaḥ
aṃśumāṃsa tu maheṣvāsò yada uktaḥ sagareṇa ha
tata te sarvaṃ paravakṣyāmi kīrtyamānaṃ nibòdha me
[sagara]
pituśa ca te 'haṃ tayāgena putrāṇāṃ nidhanena ca
alābhena tathāśvasya paritapyāmi putraka
tasmāda duḥkhābhisaṃtaptaṃ yajñavighnāca ca mòhitama
hayasyānayanāta pautra narakāna māṃ samuddhara
[la]
aṃśumāna evama uktasa tu sagareṇa mahātmanā
jagāma duḥkhāta taṃ deśaṃ yatra vai dāritā mahī
sa tu tenaiva mārgeṇa samudraṃ paraviveśa ha
apaśyaca ca mahātmānaṃ kapilaṃ turagaṃ ca tama
sa dṛṣṭvā tejasò rāśiṃ purāṇama ṛṣisattamama
paraṇamya śirasā bhūmau kāryama asmai nayavedayata
tataḥ parītò mahātejāḥ kalipò 'ṃśumatò 'bhavata
uvāca cainaṃ dharmātmā varadò 'samīti bhārata
sa vavre turagaṃ tatra parathamaṃ yajñakāraṇāta
davitīyama udakaṃ vavre pitṝṇāṃ pāvanepsayā
tama uvāca mahātejāḥ kapilò munipuṃgavaḥ
dadāni tava bhadraṃ te yada yata parārthayase 'nagha
tavayi kaṣamā ca dharmaśa ca satyaṃ cāpi paratiṣṭhitama
tavayā kṛtārthaḥ sagaraḥ putra vāṃśa ca tavayā pitā
tava caiva parabhāveṇa savargaṃ yāsyanti sāgarāḥ
pautraśa ca te taripatha gāṃ taridivāda ānayiṣyati
pāvanārthaṃ sāgarāṇāṃ tòṣayitvā maheśvarama
hayaṃ nayasva bhadraṃ te yajñiyaṃ narapuṃgava
yajñaḥ samāpyatāṃ tāta sagarasya mahātmanaḥ
aṃśumāna evama uktasa tu kapilena mahātmanā
ājagāma hayaṃ gṛhya yajñavāṭaṃ mahātmanaḥ
sò 'bhivādya tataḥ pādau sagarasya mahātmanaḥ
mūrdhni tenāpya upāghrātasa tasmai sarvaṃ nayavedayata
yathādṛṣṭaṃ śarutaṃ cāpi sāgarāṇāṃ kaṣayaṃ tathā
taṃ cāsmai hayama ācasta yajñavāṭama upāgatama
taca charutvā sagarò rājā putra jaṃ duḥkhama atyajata
aṃśumantaṃ ca saṃpūjya samāpayata taṃ karatuma
samāptayajñaḥ sagarò devaiḥ sarvaiḥ sabhājitaḥ
putra tave kalpayāma āsa samudraṃ varuṇālayama
paraśāsya suciraṃ kālaṃ rājyaṃ rājīvalòcanaḥ
pautre bhāraṃ samāveśya jagāma taridivaṃ tadā
aṃśumāna api dharmātmā mahīṃ sāgaramekhalāma
paraśaśāśa mahārāja yathaivāsya pitā mahaḥ
tasya putraḥ samabhavada dilīpò nāma dharmavita
tasmai rājyaṃ samādhāya aṃśumāna api saṃsthitaḥ
dilīpasa tu tataḥ śarutvā pitṝṇāṃ nidhanaṃ mahata
paryatapyata duḥkhena teṣāṃ gatima acintayata
gaṅgāvataraṇe yatnaṃ sumahaca cākaròna nṛpaḥ
na cāvatārayāma āsa ceṣṭamānò yathābalama
tasya putraḥ samabhavaca charīmāna dharmaparāyaṇaḥ
bhagīratha iti khayātaḥ satyavāga anasūyakaḥ
abhiṣicya tu taṃ rājye dilīpò vanama āśritaḥ
tapaḥsiddhisamāyògāta sa rājā bharatarṣabha
vanāja jagāma taridivaṃ kālayògena bhārata
[lòmaṣa]
sa tu rājā maheṣvāsaśa cakravartī mahārathaḥ
babhūva sarvalòkasya manò nayananandanaḥ
sa śuśrāva mahābāhuḥ kapilena mahātmanā
pitṝṇāṃ nidhanaṃ ghòrama aprāptiṃ taridivasya ca
sa rājyaṃ sacive nayasya hṛdayena vidūyatā
jagāma himavatpārśvaṃ tapasa taptuṃ nareśvaraḥ
ārirādhayiṣura gaṅgāṃ tapasā dagdhakilbiṣaḥ
sò 'paśyata naraśreṣṭha himavantaṃ nagòttamama
śṛṅgaira bahuvidhākāraira dhātumadbhira alaṃ kṛtama
pavanālambibhira meghaiḥ pariṣvaktaṃ samanta taḥ
nadī kuñja nitambaiśa ca sòdakaira upaśòbhitama
guhā kandarasaṃlīnaiḥ siṃhavyāghraira niṣevitama
śakunaiśa ca vi citrāṅgaiḥ kūjadbhira vividhā giraḥ
bhṛṅgarājaisa tathā haṃsaira dātyūhaira jalakukkutaiḥ
mayūraiḥ śatapatraiśa ca kòkilaira jīva jīvakaiḥ
cakòraira asitāpāṅgaisa tathā putra pariyaira api
jalasthāneṣu ramyeṣu padminībhiśa ca saṃkulama
sārasānāṃ ca madhuraira vayāhṛtaiḥ samalaṃ kṛtama
kiṃnaraira apsaròbhiśa ca niṣevita śilātalama
diśāgajaviṣāṇāgraiḥ samantāda ghṛṣṭa pādapama
vidyādharānucaritaṃ nānāratnasamākulama
viṣòlbaṇaira bhujaṃ gaiśa ca dīptajihvaira niṣevitama
kava cita kanakasaṃkāśaṃ kava cida rajatasaṃnibhama
kava cida añjana puñjābhaṃ himavantama upāgamata
sa tu tatra naraśreṣṭhasa tapò ghòraṃ samāśritaḥ
phalamūlāmbubhakṣò 'bhūta sahasraṃ parivatsarāna
saṃvatsarasahasre tu gate divye mahānadī
darśayāma āsa taṃ gaṅgā tadā mūrti matī savayama
[gangā]
kima icchasi mahārāja mattaḥ kiṃ ca dadāni te
tada baravīhi naraśreṣṭha kariṣyāmi vacasa tava
[lòmaṣa]
evama uktaḥ paratyuvāca rājā haimavatīṃ tadā
pitā mahāme varade kapilena mahānadi
anveṣamāṇāsa turagaṃ nītā vaivasvatakṣayama
ṣaṣṭisa tāni sahasrāṇi sāgarāṇāṃ mahātmanāma
kāpilaṃ teja āsādya kaṣaṇena nidhanaṃ gatāḥ
teṣāma evaṃ vinaṣṭānāṃ savarge vāsò na vidyate
yāvata tāni śarīrāṇi tavaṃ jalaira nābhiṣiñcasi
savargaṃ nayamahābhāge mata pitṝna sagarātma jāna
teṣāma arthe 'bhiyācāmi tavāma ahaṃ vai mahānadi
etaca charutvā vacò rājñò gaṅgā lòkanamaskṛtā
bhagīrathama idaṃ vākyaṃ suprītā samabhāṣata
kariṣyāmi mahārāja vacasa te nātra saṃśayaḥ
vegaṃ tu mama dura dhāryaṃ patantyā gagaṇāca cayutama
na śaktasa tariṣu lòkeṣu kaśa cida dhārayituṃ nṛpa
anyatra vibudhaśreṣṭhāna nīlakaṇṭhāna maheśvarāta
taṃ tòṣaya mahābāhò tapasā varadaṃ harama
sa tu māṃ paracyutāṃ devaḥ śirasā dhārayiṣyati
kariṣyati ca te kāmaṃ pitṝṇāṃ hitakāmyayā
etaca charutvā vacò rājana mahārājò bhagīrathaḥ
kailāsaṃ parvataṃ gatvā tòṣayāma āsa śaṃkarama
tatasa tena samāgamya kālayògena kena cita
agṛhṇāca ca varaṃ tasmāda gaṅgāyā dhāraṇaṃ nṛpa
savargavāsaṃ samuddiśya pitṝṇāṃ sa naròttamaḥ
[lòmaṣa]
bhagīrathavacaḥ śarutvā pariyārthaṃ ca divaukasāma
evama astva iti rājānaṃ bhagavāna paratyabhāṣata
dhārayiṣye mahābāhò gagaṇāta paracyutāṃ śivāma
divyāṃ deva nadīṃ puṇyāṃ tavatkṛte nṛpasattama
evama uktvā mahābāhò himavantama upāgamata
saṃvṛtaḥ pārṣadaira ghòraira nānāpraharaṇòdyataiḥ
tataḥ sathitvā naraśreṣṭhaṃ bhagīrathama uvāca ha
parayācasva mahābāhò śailarājasutāṃ nadīma
patamānāṃ saricchreṣṭhāṃ dhārayiṣye tariviṣṭapāta
etaca charutvā vacò rājā śarveṇa samudāhṛtama
parayataḥ paraṇatò bhūtvā gaṅgāṃ samanucintayata
tataḥ puṇyajalā ramyā rājñā samanucintitā
īśānaṃ ca sathitaṃ dṛṣṭvā gagaṇāta sahasā cayutā
tāṃ paracyutāṃ tatò dṛṣṭvā devāḥ sārdhaṃ maharṣibhiḥ
gandharvòragarakṣāṃsi samājagmura didṛkṣayā
tataḥ papāta gagaṇāda gaṅgā himavataḥ sutā
samudbhrānta mahāvartā mīnagrāhasamākulā
tāṃ dadhāra harò rājana gaṅgāṃ gagaṇa mekhalāma
lalāṭadeśe patitāṃ mālāṃ muktā mayīma iva
sā babhūva visarpantī taridhā rājana samudragā
phenapuñjākula jalā haṃsānāma iva paṅktayaḥ
kava cida ābhòga kuṭilā paraskhalantī kava cita kava cita
savaphena paṭasaṃvītā matteva paramadāvrajata
kava cita sā tòyaninadaira nadantī nādama uttamama
evaṃ parakārāna subahūna kurvantī gagaṇāca cayutā
pṛthivītalama āsādya bhagīrathama athābravīta
darśayasva mahārāja mārgaṃ kena varajāmya ahama
tavadarthama avatīrṇāsmi pṛthivīṃ pṛthivīpate
etaca charutvā vacò rājā parātiṣṭhata bhagīrathaḥ
yatra tāni śarīrāṇi sāgarāṇāṃ mahātmanāma
pāvanārthaṃ naraśreṣṭha puṇyena salilena ha
gaṅgāyā dhāraṇaṃ kṛtvā harò lòkanamaskṛtaḥ
kailāsaṃ parvataśreṣṭhaṃ jagāma taridaśaiḥ saha
samudraṃ ca samāsādya gaṅgayā sahitò nṛpaḥ
pūrayāma āsa vegena samudraṃ varuṇālayama
duhitṛtve ca nṛpatira gaṅgāṃ samanukalpayata
pitṝṇāṃ còdakaṃ yatra dadau pūrṇamanò rathaḥ
etata te sarvama ākhyātaṃ gaṅgā taripatha gā yathā
pūraṇārthaṃ samudrasya pṛthivīma avatāritā
samudraśa ca yathā pītaḥ kāraṇārthe mahātmanā
vātāpiśa ca yathā nītaḥ kaṣayaṃ sa barahma hā parabhò
agastyena mahārāja yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi
[va]
tataḥ parayātaḥ kaunteyaḥ karameṇa bharatarṣabha
nandāma aparanandāṃ ca nadyau pāpabhayāpahe
sa parvataṃ samāsādya hemakūṭama anāmayama
acintyāna adbhutāna bhāvāna dadarśa subahūna nṛpaḥ
vācò yatrābhavana meghā upalāśa ca sahasraśaḥ
nāśaknuvaṃsa tama āròḍhuṃ viṣaṇṇamanasò janāḥ
vāyura nityaṃ vavau yatra nityaṃ devaśa ca varṣati
sāyaṃprātaśa ca bhagavāna dṛśyate havyavāhanaḥ
evaṃ bahuvidhāna bhāvāna adbhutāna vīkṣya pāṇḍavaḥ
lòmaśaṃ punara eva sama paryapṛcchata tada adbhutama
[lòmaṣa]
yathā śarutama idaṃ pūrvama asmābhira arikarśana
tada ekāgramanā rājana nibòdha gadatò mama
asminna ṛṣabhakūṭe 'bhūda ṛṣabhò nāma tāpasaḥ
anekaśatavarṣāyusa tapò vī kòpanò bhṛśama
sa vai saṃbhāṣyamāṇò 'nayaiḥ kòpāda girima uvāca ha
ya iha vayāhareta kaśa cida upalāna utsṛjesa tadā
vātaṃ cāhūya mā śabdama itya uvāca sa tāpasaḥ
vayāharaṃśa caiva puruṣò meghena vinivāryate
evama etāni karmāṇi rājaṃsa tena maharṣiṇā
kṛtāni kāni cita kòpāta paratisiddhāni kāni cita
nandāma abhigatāna devāna purā rājanna iti śarutiḥ
anvapadyanta sahasā puruṣā deva darśinaḥ
te darśanama anicchantò devāḥ śakrapurògamāḥ
durgaṃ cakrura imaṃ deśaṃ giripratyūha rūpakama
tadā parabhṛti kaunteya narā girima imaṃ sadā
nāśaknuvana abhidraṣṭuṃ kuta evādhiròhituma
nātapta tapasā śakyò daraṣṭuma eṣa mahāgiriḥ
āròḍhuṃ vāpi kaunteya tasmāna niyatavāga bhava
iha devāḥ sadā sarve yajñāna ājahrura uttamāna
teṣāma etāni liṅgāni dṛśyante 'dayāpi bhārata
kuśākāreva dūrveyaṃ saṃstīrṇeva ca bhūra iyama
yūpaprakārā bahavò vṛkṣāśa ceme viśāṃ pate
devāśa ca ṛṣayaśa caiva vasantya adyāpi bhārata
teṣāṃ sāyaṃ tathā parātara dṛśyate havyavāhanaḥ
ihāplutānāṃ kaunteya sadyaḥ pāpmā vihanyate
kuruśreṣṭhābhiṣekaṃ vai tasmāta kuru sahānujaḥ
tatò nandāplutāṅgasa tavaṃ kauśikīma abhiyāsyasi
viśvā mitreṇa yatrògraṃ tapasa taptuma anuttamama
tatasa tatra samāplutya gātrāṇi sagaṇò nṛpaḥ
jagāma kauśikīṃ puṇyāṃ ramyāṃ śivajalāṃ nadīma
[lòmaṣa]
eṣā deva nadī puṇyā kauśikī bharatarṣabha
viśvā mitrāśramò ramyò eṣa cātra parakāśate
āśramaśa caiva puṇyākhyaḥ kāśyapasya mahātmanaḥ
ṛśya śṛṅgaḥ sutò yasya tapò vī saṃyatendriyaḥ
tapasò yaḥ parabhāvena varṣayāma āsa vāsavama
anāvṛṣṭyāṃ bhayāda yasya vavarṣa balavṛtra hā
mṛgyāṃ jātaḥ sa tejò vī kāśyapasya sutaḥ parabhuḥ
viṣaye lòma pādasya yaśa cakārādbhutaṃ mahata
nivartiteṣu sasyeṣu yasmai śāntāṃ dadau nṛpaḥ
lòma pādò duhitaraṃ sāvitrīṃ savitā yathā
[ya]
ṛśya śṛṅgaḥ kathaṃ mṛgyāma utpannaḥ kāśyapātma jaḥ
viruddhe yònisaṃsarge kathaṃ ca tapasā yutaḥ
kimarthaṃ ca bhayāca chakrasa tasya bālasya dhīmataḥ
anāvṛṣṭyāṃ paravṛttāyāṃ vavarṣa balavṛtra hā
kathaṃrūpā ca śāntābhūda rājaputrī yatavratā
lòbhayāma āsa yā cetò mṛgabhūtasya tasya vai
lòma pādaśa ca rājarṣira yadāśrūyata dhārmikaḥ
kathaṃ vai viṣaye tasya nāvarṣata pākaśāsanaḥ
etana me bhagavana sarvaṃ vistareṇa yathātathama
vaktuma arhasi śuśrūṣòra ṛṣyaśṛṅgasya ceṣṭitama
[la]
vibhāṇḍakasya barahmarṣesa tapasā bhāvitātmanaḥ
amòghavīryasya sataḥ parajāpatisamadyuteḥ
śṛṇu putrò yathā jāta ṛśya śṛṅgaḥ paratāpavāna
mahāhrade mahātejā bālaḥ sathavira saṃmataḥ
mahāhradaṃ samāsādya kāśyapasa tapasi sathitaḥ
dīrghakālaṃ pariśrānta ṛṣira devarṣisaṃmataḥ
tasya retaḥ paracaskanda dṛṣṭvāpsarasama urvaśīma
apsūpaspṛśatò rājana mṛgī taca cāpibata tadā
saha tòyena tṛṣitā sā garbhiṇya abhavana nṛpa
amòghatvāda vidheśa caiva bhāvi tavāda daivanirmitāta
tasyāṃ mṛgyāṃ samabhavata tasya putrò mahāna ṛṣiḥ
ṛśya śṛṅgasa tapònityò vana eva vayavardhata
tasyarśya śṛṅgaṃ śirasi rājanna āsīna mahātmanaḥ
tenarśya śṛṅga itya evaṃ tadā sa parathitò 'bhavata
na tena dṛṣṭapūrvò 'nayaḥ pitura anyatra mānuṣaḥ
tasmāta tasya manò nityaṃ barahmacarye 'bhavana nṛpa
etasminna eva kāle tu sakhā daśarathasya vai
lòma pāda iti khayātò aṅgānāma īśvarò 'bhavata
tena kāmaḥ kṛtò mithyā barāhmaṇebhya iti śarutiḥ
sa barāhmaṇaiḥ parityaktasa tadā vai jagatīpatiḥ
puròhitāpacārāca ca tasya rājñò yadṛcchayā
na vavarṣa sahasrākṣasa tatò 'pīḍyanta vai parajāḥ
sa barāhmaṇāna paryapṛcchata tapò yuktāna manīṣiṇaḥ
paravarṣaṇe surendrasya samarthāna pṛthivīpatiḥ
kathaṃ paravarṣeta parjanya upāyaḥ paridṛśyatāma
tama ūcuśa còditāsa tena savamatāni manīṣiṇaḥ
tatra tava ekò munivarasa taṃ rājānama uvāca ha
kupitāsa tava rājendra barāhmaṇā niskṛtiṃ cara
ṛśya śṛṅgaṃ munisutama ānayasva ca pārthiva
vāneyama anabhijñaṃ ca nārīṇāma ārjave ratama
sa ceda avatareda rājana viṣayaṃ te mahātapāḥ
sadyaḥ paravarṣeta parjanya iti me nātra saṃśayaḥ
etaca charutvā vacò rājana kṛtvā niskṛtima ātmanaḥ
sa gatvā punara āgacchata parasanneṣu davijātiṣu
rājānama āgataṃ dṛṣṭvā paratisaṃjagṛhuḥ parajāḥ
tatò 'ṅagapatira āhūya sacivāna mantrakòvidāna
ṛśya śṛṅgāgame yatnama akaròna mantraniścaye
sò 'dhayagacchada upāyaṃ tu taira amātyaiḥ sahācyutaḥ
śāstrajñaira alama arthajñaira nītyāṃ ca pariniṣṭhitaiḥ
tata ānāyayāma āsa vāra mukhyā mahīpatiḥ
vaiśyāḥ sarvatra niṣṇātāsa tā uvāca sa pārthivaḥ
ṛśya śṛṅgama ṛṣeḥ putrama ānayadhvama upāyataḥ
lòbhayitvābhiviśvāsya viṣayaṃ mama śòbhanāḥ
tā rājabhayabhītāśa ca śāpabhītāśa ca yòṣitaḥ
aśakyama ūcusa tata kāryaṃ vi varṇā gatacetasaḥ
tatra tava ekā jarada yòṣā rājānama idama abravīta
parayatiṣye mahārāja tama ānetuṃ tapòdhanama
abhipretāṃsa tu me kāmāna samanujñātuma arhasi
tataḥ śakṣye lòbhayituma ṛśya śṛṅgama ṛṣeḥ sutama
tasyāḥ sarvama abhiprāyama anvajānāta sa pārthivaḥ
dhanaṃ ca paradadau bhūri ratnāni vividhāni ca
tatò rūpeṇa saṃpannā vayasā ca mahīpate
satriya ādāya kāśa cita sā jagāma vanama añjasā
[lòmaṣa]
sā tu nāvyāśramaṃ cakre rājakāryārtha siddhaye
saṃdeśāca caiva nṛpateḥ savabuddhyā caiva bhārata
nānāpuṣpaphalaira vṛkṣaiḥ kṛtrimaira upaśòbhitama
nānāgulmalatòpaitaiḥ savādu kāmaphalapradaiḥ
atīva ramaṇīyaṃ tada atīva ca manòharama
cakre nāvyāśramaṃ ramyama adbhutòpamadarśanama
tatò nibadhya tāṃ nāvama adūre kāśyapāśramāta
cārayāma āsa puruṣaira vihāraṃ tasya vai muneḥ
tatò duhitaraṃ veśyā samādhāyeti kṛtyatāma
dṛṣṭvāntaraṃ kāśyapasya parāhiṇòda buddhisaṃmatāma
sā tatra gatvā kuśalā tapònityasya saṃnidhau
āśramaṃ taṃ samāsādya dadarśa tama ṛṣeḥ sutama
[veṣyā]
kaca cina mune kuśalaṃ tāpasānāṃ; kaca cica ca vò mūlaphalaṃ parabhūtama
kaca cida bhavāna ramate cāśrame 'samiṃsa; tavāṃ vai daraṣṭuṃ sāṃpratama āgatò 'sami
kaca cita tapò vardhate tāpasānāṃ; pitā ca te kaca cida ahīna tejāḥ
kaca cita tavayā parīyate caiva vipra; kaca cita savādhyāyaḥ kariyata ṛśya śṛṅga
[ra]
ṛddhò bhavāña jayòtira iva parakāśate; manye cāhaṃ tavāma abhivādanīyama
pādyaṃ vai te saṃpradāsyāmi kāmāda; yathā dharmaṃ phalamūlāni caiva
kauśyāṃ bṛsyāma āssva yathòpajòṣaṃ; kṛṣṇājinenāvṛtāyāṃ sukhāyāma
kava cāśramasa tava kiṃnāma cedaṃ; varataṃ barahmaṃśa carasi hi deva vata tavama
[veṣyā]
mamāśramaḥ kāśyapa putra ramyasa; tariyòjanaṃ śailama imaṃ pareṇa
tatra savadharmò 'nabhivānadaṃ nò; na còdakaṃ pādyama upaspṛśāmaḥ
[ra]
phalāni pakvāni dadāni te 'haṃ; bhallātakānya āmalakāni caiva
parūṣakāṇīṅguda dhanvanāni; pariyālānāṃ kāmakāraṃ kuruṣva
[la]
sā tāni sarvāṇi visarjayitvā; bhakṣāna mahārhāna paradadau tatò 'samai
tānya ṛśya śṛṅgasya mahārasāni; bhṛśaṃ surūpāṇi ruciṃ dadura hi
dadau ca mālyāni sugandhavanti; citrāṇi vāsāṃsi ca bhānumanti
pānāni cāgryāṇi tatò mumòda; cikrīḍa caiva parajahāsa caiva
sā kandukenāramatāsya mūle; vibhajyamānā phalitā lateva
gātraiśa ca gātrāṇi niṣevamāṇā; samāśliṣaca cāsakṛda ṛśya śṛṅgama
sarjāna aśòkāṃsa tilakāṃśa ca vṛkṣāna; parapuṣpitāna avanāmyāvabhajya
vilajjamāneva madābhibhūtā; paralòbhayāma āsa sutaṃ maharṣeḥ
atharśya śṛṅgaṃ vikṛtaṃ samīkṣya; punaḥ punaḥ pīḍya ca kāyama asya
avekṣamāṇā śanakira jagāma; kṛtvāgnihòtrasya tadāpadeśama
tasyāṃ gatāyāṃ madanena mattò; vi cetanaśa cābhavada ṛśya śṛṅgaḥ
tāma eva bhāvena gatena śūnyò; viniḥśvasanna ārtarūpò babhūva
tatò muhūrtāda dhari piṅgalākṣaḥ; paraveṣṭitò ròmabhirā nakhāgrāta
savādhyāyavāna vṛttasamādhi yuktò; vibhāṇḍakaḥ kāśyapaḥ parādurāsīta
sò 'paśyada āsīnama upetya putraṃ; dhayāyantama ekaṃ viparītacittama
viniḥśvasantaṃ muhura ūrdhvadṛṣṭiṃ; vibhāṇḍakaḥ putrama uvāca dīnama
na kalpyante samidhaḥ kiṃ nu tāta; kaca cida dhutaṃ cāgnihòtraṃ tavayādya
sunirniktaṃ saruka saruvaṃ hòmadhenuḥ; kaca cita sa vatsā ca kṛtā tavayādya
na vai yathāpūrvama ivāsi putra; cintāparaśa cāsi vi cetanaśa ca
dīnò 'ti mātraṃ tavama ihādya kiṃ nu; pṛcchāmi tavāṃ ka ihādyāgatò 'bhūta
[ra]
ihāgatò jaṭilò barahma cārī; na vai harasvò nātidīrghò manò vī
suvarṇavarṇaḥ kamalāyatākṣaḥ; sutaḥ surāṇāma iva śòbhamānaḥ
samṛddharūpaḥ saviteva dīptaḥ; suśuklakṛṣṇākṣa taraśa cakòraiḥ
nīlāḥ parasannāśa ca jaṭāḥ sugandhā; hiraṇyarajju garathitāḥ sudīrghāḥ
ādhāra rūpā punara asya kaṇṭhe; vibhrājate vidyuda ivāntarikṣe
davau cāsya piṇḍāva adhareṇa kaṇṭhama; ajātaròmau sumanòharau ca
vilagnamadhyaśa ca sa nābhideśe; katiśa ca tasyātikṛta paramāṇā
athāsya cīrāntara itā parabhāti; hirana mayī mekhalā me yatheyama
anyaca ca tasyādbhuta darśanīyaṃ; vikūjitaṃ pādayòḥ saṃprabhāti
pāṇyòśa ca tadvata savanavana nibaddhau; kalāpakāva akṣamālā yatheyama
viceṣṭamānasya ca tasya tāni; kūjanti haṃsā sarasīva mattāḥ
cīrāṇi tasyādbhuta darśanāni; nemāni tadvana mama rūpavanti
vaktraṃ ca tasyādbhuta darśanīyaṃ; paravyāhṛtaṃ halādayatīva cetaḥ
puṃskòkilasyeva ca tasya vāṇī; tāṃ śṛṇvatò me vayathitò 'natarātmā
yathā vanaṃ mādhava māsi madhye; samīritaṃ śavasanenābhivāti
tathā sa vātya uttamapuṇyagandhī; niṣevyamāṇaḥ pavanena tāta
susaṃyatāśa cāpi jaṭā vibhaktā; davaidhī kṛtā bhānti samā lalāṭe
karṇau ca citraira iva cakravālaiḥ; samāvṛtau tasya surūpavadbhiḥ
tathā phalaṃ vṛttama athò vi citraṃ; samāhanata pāṇinā dakṣiṇena
tada bhūmima āsādya punaḥ punaśa ca; samutpatatya adbhutarūpama uccaiḥ
taca cāpi hatvā parivartate 'sau; vāteritò vṛkṣa ivāvaghūrṇaḥ
taṃ parekṣya me putrama ivāmarāṇāṃ; parītiḥ parā tāta ratiśa ca jātā
sa me samāśliṣya punaḥ śarīraṃ; jaṭāsu gṛhyābhyavanāmya vaktrama
vaktreṇa vaktraṃ paraṇidhāya śabdaṃ; cakāra tana me 'janayata paraharṣama
na cāpi pādyaṃ bahumanyate 'sau; phalāni cemāni mayāhṛtāni
evaṃ varatò 'samīti ca māma avòcata; phalāni cānyāni navānya adāna me
mayòpayuktāni phalāni tāni; nemāni tulyāni rasena teṣāma
na cāpi teṣāṃ tavaga iyaṃ yathaiṣāṃ; sārāṇi naiṣāma iva santi teṣāma
tòyāni caivāti rasāni mahyaṃ; parādāta sa vai pātuma udārarūpaḥ
pītvaiva yānya abhyadhikaḥ paraharṣò; mamābhavada bhūśa caliteva cāsīta
imāni citrāṇi ca gandhavanti; mālyāni tasyòdgrathitāni paṭṭaiḥ
yāni parakīryeha gataḥ savama eva; sa āśramaṃ tapasā dayòtamānaḥ
gatena tenāsmi kṛtò vi cetā; gātraṃ ca me saṃparitapyatīva
icchāmi tasyāntikama āśu gantuṃ; taṃ ceha nityaṃ parivartamānama
gacchāmi tasyāntikama eva tāta; kā nāma sā varatacaryā ca tasya
icchāmya ahaṃ carituṃ tena sārdhaṃ; yathā tapaḥ sa caratya ugrakarmā
[vibhānda]
rakṣāṃsi caitāni caranti putra; rūpeṇa tenādbhuta darśanena
atulyarūpāṇya ati ghòravanti; vighnaṃ sadā tapasaśa cintayanti
surūparūpāṇi ca tāni tāta; paralòbhayante vividhaira upāyaiḥ
sukhāca ca lòkāca ca nipātayanti; tānya ugrakarmāṇi munīna vaneṣu
na tāni seveta munira yatātmā; satāṃ lòkāna parārthayānaḥ kathaṃ cita
kṛtvā vighnaṃ tāpasānāṃ ramante; pāpācārāsa tapasasa tānya apāpa
asaja janenācaritāni putra; pāpānya apeyāni madhūni tāni
mālyāni caitāni na vai munīnāṃ; samṛtāni citròjjvala gandhavanti
[lòmaṣa]
rakṣāṃsi tānīti nivārya putraṃ; vibhāṇḍakasa tāṃ mṛgayāṃ babhūva
nāsādayāma āsa yadā taryaheṇa; tadā sa paryāvavṛte ''śaramāya
yadā punaḥ kāśyapò vai jagāma; phalānya āhartuṃ vidhinā śarāmaṇena
tadā punara lòbhayituṃ jagāma; sā veśa yòṣā munima ṛśya śṛṅgama
dṛṣṭvaiva tāma ṛśya śṛṅgaḥ parahṛṣṭaḥ; saṃbhānta rūpò 'bhayapatata tadānīma
paròvāca caināṃ bhavatò ''śaramāya; gacchāva yāvana na pitā mameti
tatò rājana kāśyapasyaika putraṃ; paraveśya yògena vimucya nāvama
paralòbhayantyò vividhaira upāyaira; ājagmura aṅgādhipateḥ samīpama
saṃsthāpya tāma āśramadarśane tu; saṃtāritāṃ nāvama atīva śubhrāma
tīrāda upādāya tathaiva cakre; rājāśramaṃ nāma vanaṃ vi citrama
antaḥpure taṃ tu niveśya rājā; vibhāṇḍakasyātma jama ekaputrama
dadarśa devaṃ sahasā paraviṣṭama; āpūryamāṇaṃ ca jagaja jalena
sa lòma pādaḥ paripūrṇakāmaḥ; sutāṃ dadāva ṛśya śṛṅgāya śāntāma
karòdhapratīkāra karaṃ ca cakre; gòbhiśa ca mārgeṣva abhikarṣaṇaṃ ca
vibhāṇḍakasyāvrajataḥ sa rājā; paśūna parabhūtāna paśupāṃśa ca vīrāna
samādiśata putra gṛdhī maharṣira; vibhāṇḍakaḥ paripṛccheda yadā vaḥ
sa vaktavyaḥ parāñjalibhira bhavadbhiḥ; putrasya te paśavaḥ karṣaṇaṃ ca
kiṃ te pariyaṃ vai kariyatāṃ maharṣe; dāsāḥ sama sarve tava vāci baddhāḥ
athòpāyāta sa muniśa caṇḍakòpaḥ; savama āśramaṃ phalamūlāni gṛhya
anveṣamāṇaśa ca na tatra putraṃ; dadarśa cukròdha tatò bhṛśaṃ saḥ
tataḥ sa kòpena vidīryamāṇa; āśaṅkamānò nṛpatera vidhānama
jagāma campāṃ paradidakṣamāṇasa; tama aṅgarājaṃ viṣayaṃ ca tasya
sa vai śarāntaḥ kaṣudhitaḥ kāśyapasa tāna; ghòṣāna samāsāditavāna samṛddhāna
gòpaiśa ca taira vidhivata pūjyamānò; rājeva tāṃ rātrima uvāca tatra
saṃprāpya satkārama atīva tebhyaḥ; paròvāca kasya parathitāḥ satha saumyāḥ
ūcura tatasa te 'bhayupagamya sarve; dhanaṃ tavedaṃ vihitaṃ sutasya
deśe tu deśe tu sa pūjyamānasa; tāṃśa caiva śṛṇvana madhurāna paralāpāna
paraśāntabhūyiṣṭha rajāḥ parahṛṣṭaḥ; samāsasādāṅgapatiṃ purasthama
saṃpūjitasa tena nararṣabheṇa; dadarśa putraṃ divi devaṃ yathendrama
śāntāṃ sanuṣāṃ caiva dadarśa tatra; saudāminīma uccarantīṃ yathaiva
garāmāṃśa ca ghòṣāṃśa ca sutaṃ ca dṛṣṭvā; śāntāṃ ca śāntò 'saya paraḥ sa kòpaḥ
cakāra tasmai paramaṃ parasādaṃ; vibhāṇḍakò bhūmipatera narendra
sa tatra nikṣipya sutaṃ maharṣira; uvāca sūryāgnisamaprabhāvama
jāte putre vanama evāvrajethā; rājñaḥ pariyāṇya asya sarvāṇi kṛtvā
sa tada vacaḥ kṛtavāna ṛśya śṛṅgò; yayau ca yatrāsya pitā babhūva
śāntā cainaṃ paryacarada yathā vata; khe ròhiṇī sòmama ivānukūlā
arundhatī vā subhagā vasiṣṭhaṃ; lòpāmudrā vāpi yathā haya agastyama
nalasya vā damayantī yathābhūda; yathā śacī vajradharasya caiva
nāḍāyanī cendrasenā yathaiva; vaśyā nityaṃ mudgalasyājamīḍha
tathā śāntā ṛśya śṛṅgaṃ vanasthaṃ; parītyā yuktā paryacarana narendra
tasyāśramaḥ puṇya eṣò vibhāti; mahāhradaṃ śòbhayana puṇyakīrtiḥ
atra sanātaḥ kṛtakṛtyò viśuddhasa; tīrthānya anyānya anusaṃyāhi rājana
[vai]
tataḥ parayātaḥ kauśikyāḥ pāṇḍavò janamejaya
ānupūrvyeṇa sarvāṇi jagāmāyatanānya uta
sa sāgaraṃ samāsādya gaṅgāyāḥ saṃgame nṛpa
nadīśatānāṃ pañcānāṃ madhye cakre samāplavama
tataḥ samudratīreṇa jagāma vasu dhādhipaḥ
bharātṛbhiḥ sahitò vīraḥ kaliṅgāna parati bhārata
[la]
ete kaliṅgāḥ kaunteya yatra vaitaraṇī nadī
yatrāyajata dharmò 'pi devāña śaraṇama etya vai
ṛṣibhiḥ samupāyuktaṃ yajñiyaṃ giriśòbhitama
uttaraṃ tīrama etada dhi satataṃ davija sevitama
samena deva yānena pathā savargama upeyusaḥ
atra vai ṛṣayò 'naye 'pi purā karatubhira ījire
atraiva rudrò rājendra paśuma ādattavāna makhe
rudraḥ paśuṃ mānavendra bhāgò 'yama iti cābravīta
hṛte paśau tadā devāsa tama ūcura bharatarṣabha
mā parasvama abhidrògdhā mā dharmāna sakalāna naśīḥ
tataḥ kalyāṇa rūpābhira vāgbhisa te rudrama astuvana
iṣṭyā cainaṃ tarpayitvā mānayāṃ cakrire tadā
tataḥ sa paśuma utsṛjya deva yānena jagmivāna
atrānuvaṃśò rudrasya taṃ nibòdha yudhiṣṭhira
ayāta yāmaṃ sarvebhyò bhāgebhyò bhāgama uttamama
devāḥ saṃkalpayāma āsura bhayāda rudrasya śāśvatama
imāṃ gāthāma atra gāyana apaḥ sapṛśati yò naraḥ
deva yānasa tasya panthāśa cakṣuśa caiva parakāśate
[va]
tatò vaitaraṇīṃ sarve pāṇḍavā daraupadī tathā
avatīrya mahābhāgā tarpayāṃ cakrire pitṝna
[ya]
upaspṛśyaiva bhagavanna asyāṃ nadyāṃ tapòdhana
mānuṣāda asmi viṣayāda apaitaḥ paśya lòmaśa
sarvā~la lòkāna parapaśyāmi parasādāta tava suvrata
vaikhānasānāṃ japatāma eṣa śabdò mahātmanāma
[la]
tariśataṃ vai sahasrāṇi yòjanānāṃ yudhiṣṭhira
yatra dhavaniṃ śṛṇòṣya enaṃ tūṣṇīma āssva viśāṃ pate
etata savayaṃ bhuvò rājana vanaṃ ramyaṃ parakāśate
yatrāyajata kaunteya viśvakarmā paratāpavāna
yasmina yajñe hi bhūra dattā kaśyapāya mahātmane
sa parvata vanòddeśā dakṣiṇā vai savayaṃ bhuvā
avāsīdaca ca kaunteya dattamātrā mahī tadā
uvāca cāpi kupitā lòkeśvarama idaṃ parabhuma
na māṃ martyāya bhagavana kasmai cida dātuma arhasi
paradānaṃ mòghama etata te yāsyāmya eṣā rasātalama
visīdantīṃ tu tāṃ dṛṣṭvā kaśpayò bhagavāna ṛṣiḥ
parasādayāṃ babhūvātha tatò bhūmiṃ viśāṃ pate
tataḥ parasannā pṛthivī tapasā tasya pāṇḍava
punara unmajjya salilāda vedī rūpāsthitā babhau
saiṣā parakāśate rājana vedī saṃsthāna lakṣaṇā
āruhyātra mahārāja vīryavāna vai bhaviṣyasi
ahaṃ ca te savastyayanaṃ parayòkṣye; yathā tavama enāma adhiròkṣyase 'daya
sapṛṣṭā hi martyena tataḥ samudrama; eṣā vedī paraviśatya ājamīḍha
agnira mitrò yònira āpò 'tha devyò; viṣṇò retasa tavama amṛtasya nābhiḥ
evaṃ baruvana pāṇḍava satyavākyaṃ; vedīma imāṃ tavaṃ tarasādhiròha
[va]
tataḥ kṛtasvastyayanò mahātmā; yudhiṣṭhiraḥ sāgaragāma agacchata
kṛtvā ca tacchāsanama asya sarvaṃ; mahendrama āsādya niśāma uvāsa
[va]
sa tatra tāma uṣitvaikāṃ rajanīṃ pṛthivīpatiḥ
tāpasānāṃ paraṃ cakre satkāraṃ bharātṛbhiḥ saha
lòmaśaśa cāsya tāna sarvāna ācakhyau tatra tāpasāna
bhṛgūna aṅgirasaśa caiva vāsiṣṭhāna atha kāśyapāna
tāna sametya sa rājarṣira abhivādya kṛtāñjaliḥ
rāmasyānucaraṃ vīrama apṛcchada akṛtavraṇama
kadā nu rāmò bhaga vāṃsa tāpasāna darśayiṣyati
tenaivāhaṃ parasaṅgena daraṣṭuma icchāmi bhārgavama
[aka]
āyāna evāsi viditò rāmasya viditātmanaḥ
parītisa tavayi ca rāmasya kaṣipraṃ tavāṃ darśayiṣyati
caturdaśīma aṣṭamīṃ ca rāmaṃ paśyanti tāpasāḥ
asyāṃ rātryāṃ vayatītāyāṃ bhavitrī ca caturdaśī
[ya]
bhavāna anugatò vīraṃ jāmadagnyaṃ mahābalama
paratyakṣadarśī sarvasya pūrvavṛttasya karmaṇāḥ
sa bhavāna kathayatva etada yathā rāmeṇa nirjitāḥ
āhave kaṣatriyāḥ sarve kathaṃ kena ca hetunā
[aka]
kanyakubje mahāna āsīta pārthivaḥ sumahābalaḥ
gādhīti viśrutò lòke vanavāsaṃ jagāma saḥ
vane tu tasya vasataḥ kanyā jajñe 'pasaraḥ samā
ṛcīkò bhārgavasa tāṃ ca varayāma āsa bhārata
tama uvāca tatò rājā barāhmaṇaṃ saṃśitavratama
ucitaṃ naḥ kule kiṃ cita pūrvaira yata saṃpravartitama
ekataḥ śayāma karṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarò vināma
sahasraṃ vājināṃ śulkama iti viddhi davijòttama
na cāpi bhagavāna vācyò dīyatāma iti bhārgava
deyā me duhitā ceyaṃ tavadvidhāya mahātmane
[raca]
ekataḥ śayāma karṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarò vināma
dāsyāmya aśvasahasraṃ te mama bhāryā sutāstu te
[aka]
sa tatheti paratijñāya rājana varuṇama abravīta
ekataḥ śayāma karṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarò vināma
sahasraṃ vājināma ekaṃ śulkārthaṃ me paradīyatāma
tasmai parādāta sahasraṃ vai vājināṃ varuṇasa tadā
tada aśvatīrthaṃ vikhyātama utthitā yatra te hayāḥ
gaṅgāyāṃ kanyakubje vai dadau satyavatīṃ tadā
tatò gādhiḥ sutāṃ tasmai janyāśa cāsana surāsa tadā
labdhvā hayasahasraṃ tu tāṃśa ca dṛṣṭvā divaukasaḥ
dharmeṇa labdhvā tāṃ bhāryāma ṛcīkò davijasattamaḥ
yathākāmaṃ yathājòṣaṃ tayā reme sumadhyayā
taṃ vivāhe kṛte rājana sabhāryama avalòkakaḥ
ājagāma bhṛguśreṣṭhaḥ putraṃ dṛṣṭvā nananda ca
bhāryā patī tama āsīnaṃ guruṃ suragaṇārcitama
arcitvā paryupāsīnau parāñjalītasthatusa tadā
tataḥ sanuṣāṃ sa bhagavāna parahṛṣṭò bhṛgura abravīta
varaṃ vṛṇīṣva subhage dātā haya asmi tavepsitama
sā vai parasādayāma āsa taṃ guruṃ putrakāraṇāta
ātmanaśa caiva mātuśa ca parasādaṃ ca cakāra saḥ
[bhṛ]
ṛtau tavaṃ caiva mātā ca sanāte puṃsavanāya vai
āliṅgetāṃ pṛthaga vṛkṣau sāśvatthaṃ tavama udumbarama
āliṅgane tu te rājaṃśa cakratuḥ sama viparyayama
kadā cida bhṛgura āgacchata taṃ ca veda viparyayama
athòvāca mahātejò bhṛguḥ satyavatīṃ sanuṣāma
barāhmaṇaḥ kaṣatravṛttira vai tava putrò bhaviṣyati
kaṣatriyò barāhmaṇācārò mātusa tava sutò mahāna
bhaviṣyati mahāvīryaḥ sādhūnāṃ mārgama āsthitaḥ
tataḥ parasādayāma āsa śavaśuraṃ sā punaḥ punaḥ
na me putrò bhaveda īdṛka kāmaṃ pautrò bhaveda iti
evama astva iti sā tena pāṇḍava paratinanditā
jamadagniṃ tataḥ putraṃ sā jajñe kāla āgate
tejasā varcasā vaica yuktaṃ bhārgavanandanama
sa vardhamānasa tejò vī vedasyādhyayanena vai
bahūna ṛṣīna mahātejāḥ pāṇḍaveyātyavartata
taṃ tu kṛtsnò dhanurvedaḥ paratyabhāda bharatarṣabha
caturvidhāni cāstrāṇi bhāḥ karòpama varcasama
[aka]
sa vedādhyayane yuktò jamadagnira mahātapaḥ
tapasa tepe tatò devāna niyamāda vaśama ānayata
sa parasenajitaṃ rājanna adhigamya narādhipama
reṇukāṃ varayāma āsa sa ca tasmai dadau nṛpaḥ
reṇukāṃ tava atha saṃprāpya bhāryāṃ bhārgavanandanaḥ
āśramasthasa tayā sārdhaṃ tapasa tepe 'nukūlayā
tasyāḥ kumārāśa catvārò jajñire rāma pañcamāḥ
sarveṣāma ajaghanyasa tu rāma āsīja jaghanyajaḥ
phalāhāreṣu sarveṣu gateṣva atha suteṣu vai
reṇukā sanātuma agamata kadā cina niyatavratā
sā tu citrarathaṃ nāma mārttikāvatakaṃ nṛpama
dadarśa reṇukā rājanna āgacchantī yadṛcchayā
karīḍantaṃ salile dṛṣṭvā sabhāryaṃ padmamālinama
ṛddhimantaṃ tatasa tasya sapṛhayāma āsa reṇukā
vayabhicārāta tu sā tasmāta kalinnāmbhasi vi cetanā
paraviveśāśramaṃ tarastā tāṃ vai bhartānvabudhyata
sa tāṃ dṛṣṭvā cayutāṃ dhairyāda barāhmyā lakṣmyā vivarjitāma
dhika śabdena mahātejā garhayāma āsa vīryavāna
tatò jayeṣṭhò jāmadagnyò rumaṇvāna nāma nāma taḥ
ājagāma suṣeṇaśa ca vasura viśvāvasusa tathā
tāna ānupūrvyāda bhagavāna vadhe mātura acòdayata
na ca te jātasaṃmòhāḥ kiṃ cida ūcura vi cetasaḥ
tataḥ śaśāpa tāna kòpāta te śaptāśa cetanāṃ jahuḥ
mṛgapakṣisa dharmāṇaḥ kaṣiprama āsaña jaḍòpamāḥ
tatò rāmò 'bhayagāta paścāda āśramaṃ paravīra hā
tama uvāca mahāmanyura jamadagnira mahātapāḥ
jahīmāṃ mātaraṃ pāpāṃ mā ca putra vayathāṃ kṛthāḥ
tata ādāya paraśuṃ rāmò mātuḥ śirò 'harata
tatasa tasya mahārāja jamadagnera mahātmanaḥ
kòpò agacchata sahasā parasannaśa cābravīda idama
mamedaṃ vacanāta tāta kṛtaṃ te karma duṣkarama
vṛṇīṣva kāmāna dharmajña yāvatò vāñchase hṛdā
sa vavre mātura utthānama asmṛtiṃ ca vadhasya vai
pāpena tena cāsparśaṃ bharātṝṇāṃ parakṛtiṃ tathā
apratidvandva tāṃ yuddhe dīrghama āyuśa ca bhārata
dadau ca sarvāna kāmāṃsa tāña jamadagnira mahātapāḥ
kadā cita tu tathaivāsya viniṣkrāntāḥ sutāḥ parabhò
athānūpa patira vīraḥ kārtavīryò 'bhayavartata
tama āśramapadaṃ parāptama ṛṣera bhāryāsamarcayata
sa yuddhamadasaṃmattò nābhyanandata tathārcanama
paramathya cāśramāta tasmāda dhòma dhenvāsa tadā balāta
jahāra vatsaṃ karòśantyā babhañja ca mahādrumāna
āgatāya ca rāmāya tadācaṣṭa pitā savayama
gāṃ ca ròrūyatīṃ dṛṣṭvā kòpò rāma samāviśata
sa manyuvaśama āpannaḥ kārtavīryama upādravata
tasyātha yudhi vikramya bhārgavaḥ paravīra hā
ciccheda niśitaira bhallaira bāhūna parighasaṃnibhāna
sahasrasaṃmitāna rājana paragṛhya ruciraṃ dhanuḥ
arjunasyātha dāyā dā rāmeṇa kṛtamanyavaḥ
āśramasthaṃ vinā rāmaṃ jamadagnima upādravana
te taṃ jaghnura mahāvīryama ayudhyantaṃ tapò vinama
asakṛda rāma rāmeti vikròśantama anāthavata
kārtavīryasya putrāsa tu jamadagniṃ yudhiṣṭhira
ghātayitvā śaraira jagmura yathāgatama ariṃdamāḥ
apakrānteṣu caiteṣu jamadagnau tathāgate
samita pāṇira upāgacchada āśramaṃ bhṛgunandanaḥ
sa dṛṣṭvā pitaraṃ vīrasa tathā mṛtyuvaśaṃ gatama
anarhantaṃ tathā bhūtaṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ
[ra]
mamāparādhāta taiḥ kaṣudraira hatasa tavaṃ tāta bāliśaiḥ
kārtavīryasya dāyā daira vane mṛga iveṣubhiḥ
dharmajñasya kathaṃ tāta vartamānasya satpathe
mṛtyura evaṃvidhò yuktaḥ sarvabhūteṣva anāgasaḥ
kiṃ nu taira na kṛtaṃ pāpaṃ yaira bhavāṃsa tapasi sathitaḥ
ayudhyamānò vṛddhaḥ sana hataḥ śaraśataiḥ śitaiḥ
kiṃ nu te tatra vakṣyanti saciveṣu suhṛtsu ca
ayudhyamānaṃ dharmajñama ekaṃ hatvānapatrapāḥ
[aka]
vilapyaivaṃ sa karuṇaṃ bahu nānāvidhaṃ nṛpa
paretakāryāṇi sarvāṇi pituśa cakre mahātapāḥ
dadāha pitaraṃ cāgnau rāmaḥ parapuraṃjayaḥ
paratijajñe vadhaṃ cāpi sarvakṣatrasya bhārata
saṃkruddhò 'ti balaḥ śūraḥ śastrama ādāya vīryavāna
jaghnivāna kārtavīryasya sutāna ekò 'natakòpamaḥ
teṣāṃ cānugatā ye ca kaṣatriyāḥ kaṣatriyarṣabha
tāṃśa ca sarvāna avāmṛdnāda rāmaḥ paraharatāṃ varaḥ
tariḥ saptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥ kaṣatriyāṃ parabhuḥ
samantapañcake pañca cakāra rudhirahradāna
sa teṣu tarpayāma āsa pitṝna bhṛgukulòdvahaḥ
sākṣāda dadarśa carcīkaṃ sa ca rāmaṃ nayavārayata
tatò yajñena mahatā jāmadagnyaḥ paratāpavāna
tarpayāma āsa devendrama ṛtvigbhyaśa ca mahīṃ dadau
vedīṃ cāpya adadada dhaimīṃ kaśyapāya mahātmane
daśavyāmāyatāṃ kṛtvā navòtsedhāṃ viśāṃ pate
tāṃ kaśyapasyānumate barāhmaṇāḥ khanda śasa tadā
vayabhajaṃsa tena te rājana parakhyātāḥ khāndavāyanāḥ
sa paradāya mahīṃ tasmai kaśyapāya mahātmane
asmina mahendre śailendre vasatya amitavikramaḥ
evaṃ vairama abhūta tasya kaṣatriyaira lòkavāsibhiḥ
pṛthivī cāpi vijitā rāmeṇāmitatejasā
[va]
tataśa caturdaśīṃ rāmaḥ samayena mahāmanāḥ
darśayāma āsa tāna viprāna dharmarājaṃ ca sānujama
sa tama ānarca rājendrò bharātṛbhiḥ sahitaḥ parabhuḥ
davijānāṃ ca parāṃ pūjāṃ cakre nṛpatisattamaḥ
arcayitvā jāmadagnyaṃ pūjitasa tena cābhibhūḥ
mahendra uṣya tāṃ rātriṃ parayayau dakṣiṇāmukhaḥ
[va]
gacchana sa tīrthāni mahānubhāvaḥ; puṇyāni ramyāṇi dadarśa rājā
sarvāṇi vipraira upaśòbhitāni; kava cita kava cida bhārata sāgarasya
sa vṛttavāṃsa teṣu kṛtābhiṣekaḥ; sahānujaḥ pārthiva putrapautraḥ
samudragāṃ puṇyatamāṃ paraśastāṃ; jagāma pārikṣita pāṇḍuputraḥ
tatrāpi cāplutya mahānubhāvaḥ; saṃtarpayāma āsa pitṝna surāṃśa ca
davijātimukhyeṣu dhanaṃ visṛjya; gòdāvariṃ sāgaragāma agacchata
tatò vi pāpmā daraviḍeṣu rājana; amudrama āsādya ca lòkapuṇyama
agastyatīrthaṃ ca pavitrapuṇyaṃ; nārī tīrthānya atha vīrò dadarśa
tatrārjunasyāgrya dhanurdharasya; niśamya tata karma paraira asahyama
saṃpūjyamānaḥ paramarṣisaṃghaiḥ; parāṃ mudaṃ pāṇḍusutaḥ sa lebhe
sa teṣu tīrtheṣva abhiṣikta gātraḥ; kṛṣṇā sahāyaḥ sahitò 'nujaiśa ca
saṃpūjayana vikramama arjunasya; reme mahīpāla patiḥ pṛthivyāma
tataḥ sahasrāṇi gavāṃ paradāya; tīrtheṣu teṣva ambudharòttamasya
hṛṣṭaḥ saha bharātṛbhira arjunasya; saṃkīrtayāma āsa gavāṃ paradānama
sa tāni tīrthāni ca sāgarasya; puṇyāni cānyāni bahūni rājana
karameṇa gacchana paripūrṇakāmaḥ; śūrpārakaṃ puṇyatamaṃ dadarśa
tatròdadheḥ kaṃ cida atītya deśaṃ; khayātaṃ pṛthivyāṃ vanama āsasāda
taptaṃ suraira yatra tapaḥ purastāda; iṣṭaṃ tathā puṇyatamaira narendraiḥ
sa tatra tāma agryadhanurdharasya; vedīṃ dadarśāyatapīnabāhuḥ
ṛcīka putrasya tapò vi saṃghaiḥ; samāvṛtāṃ puṇyakṛda arcanīyāma
tatò vasūnāṃ vasu dhādhipaḥ sa; marudgaṇānāṃ ca tathāśvinòśa ca
vaivasvatāditya dhaneśvarāṇāma; indrasya viṣṇòra savitura vibhòra ca
bhagasya candrasya divākarasya; patera apāṃ sādhya gaṇasya caiva
dhātuḥ pitṝṇāṃ ca tathā mahātmā; rudrasya rājana sagaṇasya caiva
sarò vatyāḥ siddhagaṇasya caiva; pūṣṇaśa ca ye cāpya amarāsa tathānye
puṇyāni cāpya āyatanāni teṣāṃ; dadarśa rājā sumanòharāṇi
teṣūpavāsāna vividhāna upòṣya; dattvā ca ratnāni mahādhanāni
tīrtheṣu sarveṣu pariplutāṅgaḥ; punaḥ sa śūrpārakama ājagāma
sa tena tīrthena tu sāgarasya; punaḥ parayātaḥ saha sòdarīyaiḥ
davijaiḥ pṛthivyāṃ parathitaṃ mahadbhisa; tīrthaṃ parabhāsaṃ sama upājagāma
tatrābhiṣiktaḥ pṛthu lòhitākṣaḥ; sahānujaira devagaṇāna pitṝṃśa ca
saṃtarpayāma āsa tathaiva kṛṣṇā; te cāpi viprāḥ saha lòmaśena
sa davādaśāhaṃ jalavāyubhakṣaḥ; kurvana kaṣapāhaḥsu tadābhiṣekama
samantatò 'ganīna upadīpayitvā; tepe tapò dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ
tama ugrama āsthāya tapaśa carantaṃ; śuśrāva rāmaśa ca janārdanaśa ca
tau sarvavṛṣṇipravarau sa sainyau; yudhiṣṭhiraṃ jagmatura ājamīḍhama
te vṛṣṇayaḥ pāṇḍusutāna samīkṣya; bhūmau śayānāna maladigdha gātrāna
anarhatīṃ daraupadīṃ cāpi dṛṣṭvā; suduḥkhitāśa cukruśura ārtanādama
tataḥ sa rāmaṃ ca janārdanaṃ ca; kārṣṇiṃ ca sāmbaṃ ca śineśa ca pautrama
anyāṃśa ca vṛṣṇīna upagamya pūjāṃ; cakre yathā dharmama adīnasattvaḥ
te cāpi sarvāna paratipūjya pārthāṃsa; taiḥ satkṛtāḥ pāṇḍusutaisa tathaiva
yudhiṣṭhiraṃ saṃparivārya rājanna; upāviśana devagaṇā yathendrama
teṣāṃ sa sarvaṃ caritaṃ pareṣāṃ; vane ca vāsaṃ paramapratītaḥ
astrārthama indrasya gataṃ ca pārthaṃ; kṛṣṇe śaśaṃsāmara rājaputrama
śarutvā tu te tasya vacaḥ paratītāsa; tāṃśa cāpi dṛṣṭvā sukṛśāna atīva
netròdbhavaṃ saṃmumucura daśārhā; duḥkhārti jaṃ vāri mahānubhāvāḥ
[ja]
parabhāsa tīrthaṃ saṃprāpya vṛṣṇayaḥ pāṇḍavāsa tathā
kima akurvana kathāśa caiṣāṃ kāsa tatrāsaṃsa tapòdhana
te hi sarve mahātmānaḥ sarvaśāstraviśāradāḥ
vṛṣṇayaḥ pāṇḍavāśa caiva suhṛdaśa ca parasparama
[va]
parabhāsa tīrthaṃ saṃprāpya puṇyaṃ tīrthaṃ mahòdadheḥ
vṛṣṇayaḥ pāṇḍavāna vīrāna parivāryòpatasthira
tatò gòkṣīrakundendu mṛṇālarajataprabhaḥ
vanamālī halī rāmò babhāṣe puṣkarekṣaṇama
na kṛṣṇa dharmaśa caritò bhavāya; jantòra adharmaśa ca parābhavāya
yudhiṣṭhirò yatra jaṭī mahātmā; vanāśrayaḥ kaliśyati cīravāsaḥ
duryòdhanaśa cāpi mahīṃ paraśāsti; na cāsya bhūmira vivaraṃ dadāti
dharmāda adharmaśa caritò garīyāna; itīva manyeta narò 'lapabuddhiḥ
duryòdhane cāpi vivardhamāne; yudhiṣṭhire cāsukha āttarājye
kiṃ nava adya kartavyama iti parajābhiḥ; śaṅkā mithaḥ saṃjanitā narāṇāma
ayaṃ hi dharmaprabhavò narendrò; dharme rataḥ satyadhṛtiḥ paradātā
caleda dhi rājyāca ca sukhāca ca pārthò; dharmāda apaitaśa ca kathaṃ vivardheta
kathaṃ nu bhīṣmaśa ca kṛpaśa ca viprò; daròṇaśa ca rājā ca kulasya vṛddhaḥ
paravrājya pārthāna sukhama āpnuvanti; dhika pāpabuddhīna bharata paradhānāna
kiṃnāma vakṣyatya avani paradhānaḥ; pitṝna samāgamya paratra pāpaḥ
putreṣu samyaka caritaṃ mayeti; putrāna apāpāna avaròpya rājyāta
nāsau dhiyā saṃpratipaśyati sama; kiṃnāma kṛtvāhama acakṣura evama
jātaḥ pṛthivyāma iti pārthiveṣu; paravrājya kaunteyama athāpi rājyāta
nūnaṃ samṛddhāna pitṛlòkabhūmau; cāmīkarābhāna kaṣitijāna paraphullāna
vicitravīryasya sutaḥ saputraḥ; kṛtvā nṛśaṃsaṃ bata paśyati sama
vayūḍhòttarāṃsāna pṛthu lòhitākṣāna; nemāna sama pṛcchana sa śṛṇòti nūnama
parasthāpayada yata sa vanaṃ haya aśaṅkò; yudhiṣṭhiraṃ sānujama āttaśastrama
yò 'yaṃ pareṣāṃ pṛtanāṃ samṛddhāṃ; nira āyudhò dīrghabhujò nihanyāta
śarutvaiva śabdaṃ hi vṛkòdarasya; muñcanti sainyāni śakṛta sa mūtrama
sa kaṣutpipāsādhva kṛśasa tarò vī; sametya nānāyudha bāṇapāṇiḥ
vane samarana vāsama imaṃ sughòraṃ; śeṣaṃ na kuryāda iti niścitaṃ me
na haya asya vīryeṇa balena kaśa cita; samaḥ pṛthivyāṃ bhavitā nareṣu
śītòṣṇavātātapa karśitāṅgò; na śeṣama ājāva asuhṛtsu kuryāta
parācyāṃ nṛpāna ekarathena jitvā; vṛkòdaraḥ sānucarāna raṇeṣu
savastyāgamada yò 'ti rathasa tarò vī; sò 'yaṃ vane kaliśyati cīravāsaḥ
yò dantakūre vayajayana nṛdevāna; samāgatāna dākṣiṇātyāna mahī pāna
taṃ paśyatemaṃ sahadevama adya; tapò vinaṃ tāpasa veṣarūpama
yaḥ pārthivāna ekarathena vīrò; diśaṃ paratīcīṃ parati yuddhaśauṇḍaḥ
sò 'yaṃ vane mūlaphalena jīvaña; jaṭī caratya adya malācitāṅgaḥ
satre samṛddhe 'ti rathasya rājñò; vedī talāda utpatitā sutā yā
seyaṃ vanevāsama imaṃ suduḥkhaṃ; kathaṃ sahatya adya satī sukhārhā
tarivargamukhyasya samīraṇasya; deveśvarasyāpya atha vāśvinòśa ca
eṣāṃ surāṇāṃ tanayāḥ kathaṃ nu; vanecarantya alpasukhāḥ sukhārhāḥ
jite hi dharmasya sute sabhārye; sa bharātṛke sānucare niraste
duryòdhane cāpi vivardhamāne; kathaṃ na sīdatya avaniḥ sa śailā
[sātyaki]
na rāma kālaḥ paridevanāya; yada uttaraṃ tatra tada eva sarve
samācarāmò haya anatīta kālaṃ; yudhiṣṭhirò yadya api nāha kiṃ cita
ye nāthavantò hi bhavanti lòke; te nātmanā karma samārabhante
teṣāṃ tu kāryeṣu bhavanti nāthāḥ; śaibyādayò rāma yathā yayāteḥ
yeṣāṃ tathā rāma samārabhante; kāryāṇi nāthāḥ savamatena lòke
te nāthavantaḥ puruṣapravīrā; nānātha vata kṛcchrama avāpnuvanti
kasmāda ayaṃ rāma janārdanau ca; paradyumna sāmbau ca mayā sametau
vasatya araṇye saha sòdarīyaisa; tarailòkyanāthāna adhigamya nāthāna
niryātu sādhva adya daśārha senā; parabhūtanānāyudha citravarmāḥ
yamakṣayaṃ gacchatu dhārtarāṣṭraḥ; sa bāndhavò vṛṣṇibalābhibhūtaḥ
tavaṃ haya eva kòpāta pṛthivīma apīmāṃ; saṃveṣṭayesa tiṣṭhatu śārṅgadhanvā
sa dhārtarāṣṭraṃ jahi sānubandhaṃ; vṛtraṃ yathā devapatira mahendraḥ
bharātā ca me yaśa ca sakhā guruśa ca; janārdanasyātma samaśa ca pārthaḥ
yadarthama abhyudyatama uttamaṃ tata; karòti karmāgryama apāraṇīyama
tasyāstra varṣāṇya ahama uttamāstraira; vihatya sarvāṇi raṇe 'bhibhūya
kāyāca chiraḥ sarpaviṣāgnikalpaiḥ; śaròttamaira unmathitāsmi rāma
khaḍgena cāhaṃ niśitena saṃkhye; kāyāca chirasa tasya balāta paramathya
tatò 'saya sarvāna anugāna haniṣye; duryòdhanaṃ cāpi kurūṃśa ca sarvāna
āttāyudhaṃ māma iha rauhiṇeya; paśyantu bhaumā yudhi jātaharṣāḥ
nighnantama ekaṃ kuru yòdhamukhyāna; kāle mahākakṣama ivāntakāgniḥ
paradyumna muktāna niśitāna na śaktāḥ; sòḍhuṃ kṛpa daròṇa vikarṇa karṇāḥ
jānāmi vīryaṃ ca tavātma jasya; kārṣṇira bhavatya eṣa yathā raṇasthaḥ
sāmbaḥ sasūtaṃ sa rathaṃ bhujābhyāṃ; duḥśāsanaṃ śāstu balāta paramathya
na vidyate jāmba vatī sutasya; raṇe 'viṣahyaṃ hi raṇòtkaṭasya
etena bālena hi śambarasya; daityasya sainyaṃ sahasā paraṇunnama
vṛttòrura atyāyata pīnabāhura; etena saṃkhye nihatò 'śavacakraḥ
kò nāma sāmbasya raṇe manuṣyò; gatvāntaraṃ vai bhujayòra dhareta
yathā paraviśyāntarama antakasya; kāle manuṣyò na viniṣkrameta
tathā paraviśyāntarama asya saṃkhye; kò nāma jīvana punara āvrajeta
daròṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca mahārathau tau; sutaira vṛtaṃ cāpya atha sòmadattama
sarvāṇi sainyāni ca vāsudevaḥ; paradhakṣyate sāyakavahni jālaiḥ
kiṃnāma lòkeṣva aviṣahyama asti; kṛṣṇasya sarveṣu sadaiva teṣu
āttāyudhasyòttama bāṇapāṇeśa; cakrāyudhasyāpratimasya yuddhe
tatò 'niruddhò 'paya asi carma pāṇira; mahīma imāṃ dhārtarāṣṭraira vi saṃjñaiḥ
hṛtòttamāṅgaira nihataiḥ karòtu; kīrṇāṃ kuśaira vedima ivādhvareṣu
gadòlmukau bāhuka bhānunīthāḥ; śūraśa ca saṃkhye niśaṭhaḥ kumāraḥ
raṇòtkaṭau sāraṇa cārudeṣṇau; kulòcitaṃ viprathayantu karma
sa vṛṣṇibhòjāndhakayòdhamukhyā; samāgatā kaṣatriya śūrasenā
hatvā raṇe tāna dhṛtarāṣṭra putrā~la; lòke yaśaḥ saphītama upākaròtu
tatò 'bhimanyuḥ pṛthivīṃ paraśāstu; yāvada varataṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ
yudhiṣṭhiraḥ pārayate mahātmā; dayūte yathòktaṃ kurusattamena
asmata paramukhaira vi śikhaira jitārisa; tatò mahīṃ bhòkṣyati dharmarājaḥ
nira dhārtarāṣṭrāṃ hatasūtaputrāma; etada dhi naḥ kṛtyatamaṃ yaśaśyama
[vāsu]
asaṃśayaṃ mādhava satyama etada; gṛhṇīma te vākyama adīnasattva
savābhyāṃ bhujābhyāma ajitāṃ tu bhūmiṃ; neccheta kurūṇāma ṛṣabhaḥ kathaṃ cita
na haya eṣa kāmāna na bhayāna na lòbhāda; yudhiṣṭhirò jātu jahyāta savadharmama
bhīmārjunau cāti rathau yamau vā; tathaiva kṛṣṇā darupadātma jeyama
ubhau hi yuddhe 'paratimau pṛthivyāṃ; vṛkòdaraśa caiva dhanaṃjayaśa ca
kasmāna na kṛtsnāṃ pṛthivīṃ paraśāsena; mādrī sutābhyāṃca puraskṛtò 'yama
yadā tu pāñcāla patira mahātmā; sa kekayaśa cedipatira vayaṃ ca
yòtsyāma vikramya parāṃsa tadā vai; suyòdhanasa tayakṣyati jīvalòkama
[ya]
naitaca citraṃ mādhava yada baravīṣi; satyaṃ tu me rakṣya tamaṃ na rājyama
kṛṣṇasa tu māṃ veda yathā vada ekaḥ; kṛṣṇaṃ ca vedāhama athò yathā vata
yadaiva kālaṃ puruṣapravīrò; vetsyatya ayaṃ mādhava vikramasya
tadā raṇe tavaṃ ca śinipravīra; suyòdhanaṃ jeṣyasi keśavaśa ca
paratiprayāntva adya daśārha vīrā; dṛḍhò 'sami nāthaira naralòkanāthaiḥ
dharme 'paramādaṃ kurutāprameyā; daraṣṭāsmi bhūyaḥ sukhinaḥ sametāna
te 'nayònyama āmantrya tathābhivādya; vṛddhāna parisvajya śiśūṃśa ca sarvāna
yadupravīrāḥ savagṛhāṇi jagmū; rājāpi tīrthānya anusaṃcacāra
visṛjya kṛṣṇaṃ tava atha dharmarājò; vidarbharājòpa citāṃ sutīrthāma
sutena sòmena vimiśritòdāṃ; tataḥ payòṣṇīṃ parati sa haya uvāsa
[la]
nṛgeṇa yajamānena sòmeneha puraṃdaraḥ
tarpitaḥ śarūyate rājana sa tṛptò madama abhyagāta
iha devaiḥ sahendraira hi parajāpatibhira eva ca
iṣṭaṃ bahuvidhaira yajñaira mahadbhira bhūridakṣiṇaiḥ
āmūrta rayasaśa ceha rājā vajradharaṃ parabhuma
tarpayāma āsa sòmena hayamedheṣu saptasu
tasya saptasu yajñeṣu sarvama āsīda dhirana mayama
vānaspatyaṃ ca bhaumaṃ ca yada daravyaṃ niyataṃ makhe
teṣva eva cāsya yajñeṣu parayògāḥ sapta viśrutāḥ
saptaikaikasya yūpasya caṣālāśa còparisthitāḥ
tasya sama yūpāna yajñeṣu bharājamānāna hirana mayāna
savayama utthāpayāma āsura devāḥ sendrā yudhiṣṭhira
teṣu tasya makhāgryeṣu gayasya pṛthivīpateḥ
amādyada indraḥ sòmena dakṣiṇābhira davijātayaḥ
sikatā vā yathā lòke yathā vā divi tārakāḥ
yathā vā varṣatò dhārā asaṃkhyeyāśa ca kena cita
tathaiva tada asaṃkhyeyaṃ dhanaṃ yata paradadau gayaḥ
sadasyebhyò mahārāja teṣu yajñeṣu saptasu
bhaveta saṃkhyeyama etada vai yada etata parikīrtitama
na sā śakyā tu saṃkhyātuṃ dakṣiṇā dakṣiṇā vataḥ
hirana mayībhira gòbhiśa ca kṛtābhira viśvakarmaṇā
barāhmaṇāṃsa tarpayāma āsa nānādigbhyaḥ samāgatāna
alpāvaśeṣā pṛthivī caityaira āsīna mahātmanaḥ
gayasya yajamānasya tatra tatra viśāṃ pate
sa lòkāna parāptavāna aindrāna karmaṇā tena bhārata
sa lòkatāṃ tasya gaccheta payòṣṇyāṃ ya upaspṛśeta
tasmāta tavama atra rājendra bharātṛbhiḥ sahitò 'nagha
upaspṛśya mahīpāla dhūtapāpmā bhaviṣyasi
[va]
sa payòṣṇyāṃ naraśreṣṭhaḥ sanātvā vai bharātṛbhiḥ saha
vaiḍūrya parvataṃ caiva narmadāṃ ca mahānadīma
samājagāma tejò vī bharātṛbhiḥ sahitò 'nagha
tatò 'saya sarvāṇya ācakhyau lòmaśò bhagavāna ṛṣiḥ
tīrthāni ramaṇīyāni tatra tatra viśāṃ pate
yathāyògaṃ yathā parītiprayayau bharātṛbhiḥ saha
dadamānò 'sakṛda vittaṃ barāhmaṇebhyaḥ sahasraśaḥ
[la]
devānāma eti kaunteya tathā rājñāṃ sa lòkatāma
vaiḍūrya parvataṃ dṛṣṭvā narmadāma avatīrya ca
saṃdhira eṣa naraśreṣṭha taretāyā davāparasya ca
etama āsādya kaunteya sarvapāpaiḥ paramucyate
eṣa śaryāti yajñasya deśasa tāta parakāśate
sākṣāda yatrāpibata sòmama aśvibhyāṃ saha kauśikaḥ
cukòpa bhārgavaśa cāpi mahendrasya mahātapāḥ
saṃstambhayāma āsa ca taṃ vāsavaṃ cayavanaḥ parabhuḥ
sukaṅkyāṃ cāpi bhāryāṃ sa rājaputrīma ivāptavāna
[ya]
kathaṃ viṣṭambhitasa tena bhagavāna pākaśāsanaḥ
kimarthaṃ bhārgavaśa cāpi kòpaṃ cakre mahātapāḥ
nāsatyau ca kathaṃ barahmana kṛtavāna sòmapīthinau
etata sarvaṃ yathāvṛttama ākhyātu bhagavāna mama
[la]
bhṛgòra maharṣeḥ putrò 'bhūca cayavanò nāma bhārgavaḥ
samīpe sarasaḥ sò 'saya tapasa tepe mahādyutiḥ
sathāṇubhūtò mahātejā vīra sathānena pāṇḍava
atiṣṭhata subahūna kālāna ekadeśe viśāṃ pate
sa valmīkò 'bhavada ṛṣira latābhira abhisaṃvṛtaḥ
kālena mahatā rājana samākīrṇaḥ pipīlikaiḥ
tathā sa saṃvṛtò dhīmāna mṛta piṇḍa iva sarvaśaḥ
tapyati sama tapò rājana valmīkena samāvṛtaḥ
atha dīrghasya kālasya śaryātira nāma pārthivaḥ
ājagāma sarò ramyaṃ vihartuma idama uttamama
tasya satrīṇāṃ sahasrāṇi catvārya āsana parigrahaḥ
ekaiva ca sutā śubhrā sukanyā nāma bhārata
sā sakhībhiḥ parivṛtā sarvābharaṇabhūṣitā
caṅkramyamāṇā valmīkaṃ bhārgavasya samāsadata
sā caiva sudatī tatra paśyamānā manòramāna
vanaspatīna vicinvantī vijahāra sakhī vṛtā
rūpeṇa vayasā caiva madanena madena ca
babhañja vanavṛkṣāṇāṃ śākhāḥ paramapuṣpitāḥ
tāṃ sakhī rahitāma ekāma ekavastrāma alaṃ kṛtāma
dadarśa bhārgavò dhīmāṃśa carantīma iva vidyutama
tāṃ paśyamānò vijane sa reme paramadyutiḥ
kaṣāma kaṇṭhaśa ca barahmarṣisa tapòbalasamanvitaḥ
tāma ābabhāṣe kalyāṇīṃ sā cāsya na śṛṇòti vai
tataḥ sukanyā valmīke dṛṣṭvā bhārgava cakṣuṣī
kautūhalāta kaṇṭakena buddhimòhabalāta kṛtā
kiṃ nu khalva idama itya uktvā nirbibhedāsya lòcane
akrudhyata sa tayā viddhe netre paramamanyumāna
tataḥ śaryāti sainyasya śakṛna mūtraṃ samāvṛṇòta
tatò ruddhe śakṛna mūtre sainyama ānāha duḥkhitama
tathāgatama abhiprekṣya paryapṛcchata sa pārthivaḥ
tapònityasya vṛddhasya ròṣaṇasya viśeṣataḥ
kenāpakṛtama adyeha bhārgavasya mahātmanaḥ
jañātaṃ vā yadi vājñātaṃ tada ṛtaṃ barūta mācirama
tama ūcuḥ sainikāḥ sarve na vidmò 'pakṛtaṃ vayama
sarvòpāyaira yathākāmaṃ bhavāṃsa tada adhigacchatu
tataḥ sa pṛthivīpālaḥ sāmnā cògreṇa ca savayama
paryapṛcchata suhṛdvargaṃ paratyajānana na caiva te
ānāhārtaṃ tatò dṛṣṭvā tata sainyama asukhārditama
pitaraṃ duḥkhitaṃ cāpi sukanyedama athābravīta
mayāṭantyeha valmīke dṛṣṭaṃ sattvama abhijvalata
khadyòtavada abhijñātaṃ tana mayā viddhama antikāta
etaca charutvā tu śaryātira valmīkaṃ tūrṇama ādravata
tatrāpaśyata tapòvṛddhaṃ vayòvṛddhaṃ ca bhārgavama
ayācada atha sainyārthaṃ parāñjaliḥ pṛthivīpatiḥ
ajñānāda bālayā yata te kṛtaṃ tata kaṣantuma arhasi
tatò 'baravīna mahīpālaṃ cayavanò bhārgavasa tadā
rūpaudāryasamāyuktāṃ lòbhamòhabalāta kṛtāma
tāma eva paratigṛhyāhaṃ rājana duhitaraṃ tava
kaṣamiṣyāmi mahīpāla satyama etada baravīmi te
ṛṣera vacanama ājñāya śaryātira avicārayana
dadau duhitaraṃ tasmai cayavanāya mahātmane
paratigṛhya ca tāṃ kanyāṃ cayavanaḥ parasasāda ha
parāptaprasādò rājā sa sasainyaḥ punara āvrajata
sukanyāpi patiṃ labdhvā tapasvinama aninditā
nityaṃ paryacarata parītyā tapasā niyamena ca
agnīnāma atithīnāṃ ca śuśrūṣura anasūyikā
samārādhayata kaṣipraṃ cayavanaṃ sā śubhānanā
[la]
kasya cita tava atha kālasya surāṇāma aśvinau nṛpa
kṛtābhiṣekāṃ vivṛtāṃ sukanyāṃ tāma apaśyatāma
tāṃ dṛṣṭvā darśanīyāṅgīṃ devarājasutāma iva
ūcatuḥ samabhidrutya nāsatyāva aśvināva idama
kasya tavama asi vāmòru kiṃ vane vai karòṣi ca
icchāva bhadre jañātuṃ tavāṃ tata tavama ākhyāhi śòbhane
tataḥ sukanyā saṃvītā tāva uvāca suròttamau
śaryāti tanayāṃ vittaṃ bhāryāṃ ca cayavanasya māma
athāśvinau parahasyaitāma abrūtāṃ punara eva tu
kathaṃ tavama asi kalyāṇi pitrā dattā gatādhvane
bharājase vanamadhye tavaṃ vidyuta saudāminī yathā
na deveṣva api tulyāṃ hi tavayā paśyāva bhāmini
sarvābharaṇasaṃpannā paramāmbara dhāriṇī
śòbhethāsa tava anavadyāṅgi na tava evaṃ malapaṅkinī
kasmāda evaṃvidhā bhūtvā jarājarjaritaṃ patima
tavama upāsse ha kalyāṇi kāmabhòga bahiṣkṛtama
asamarthaṃ paritrāṇe pòṣaṇe ca śucismite
sādhu cayavanama utsṛjya varayasvaikama āvayòḥ
patyarthaṃ devagarbhābhe mā vṛthā yauvanaṃ kṛthāḥ
evama uktā sukanyā tu surau tāva idama abravīta
ratāhaṃ cayavane patyau maivaṃ mā paryaśaṅkithāḥ
tāva abrūtāṃ punasa tava enāma āvāṃ deva bhiṣaga varau
yuvānaṃ rūpasaṃpannaṃ kariṣyāvaḥ patiṃ tava
tatasa tasyāvayòśa caiva patima ekatamaṃ vṛṇu
etena samayenainama āmantraya varānane
sā tayòra vacanāda rājanna upasaṃgamya bhārgavama
uvāca vākyaṃ yata tābhyāma uktaṃ bhṛgusutaṃ parati
taca charutvā cayavanò bhāryāma uvāca kariyatāma iti
bhartrā sā samanujñātā kariyatāma itya athābravīta
śarutvā tada aśvinau vākyaṃ tata tasyāḥ kariyatāma iti
ūcatū rājaputrīṃ tāṃ patisa tava viśatva apaḥ
tatò 'mabhaśa cayavanaḥ śīghraṃ rūpārthī paraviveśa ha
aśvināva api tada rājana saraḥ paraviṣatāṃ parabhò
tatò muhūrtāda uttīrṇāḥ sarve te sarasasa tataḥ
divyarūpadharāḥ sarve yuvānò mṛṣṭakuṇḍalāḥ
tulyarūpadharāśa caiva manasaḥ parītivardhanāḥ
te 'baruvana sahitā sarve vṛṇīṣvānya tamaṃ śubhe
asmākama īpsitaṃ bhadre patitve varavarṇini
yatra vāpya abhikāmāsi taṃ vṛṇīṣva suśòbhane
sā samīkṣya tu tāna sarvāṃsa tulyarūpadharāna sathitāna
niścitya manasā buddhyā devī vavre savakaṃ patima
labdhvā tu cayavanò bhāryāṃ vayò rūpaṃ ca vāñchitama
hṛṣṭò 'baravīna mahātejāsa tau nāsatyāva idaṃ vacaḥ
yathāhaṃ rūpasaṃpannò vayasā ca samanvitaḥ
kṛtò bhavadbhyāṃ vṛddhaḥ sana bhāryāṃ ca parāptavāna imāma
tasmāda yuvāṃ kariṣyāmi parītyāhaṃ sòmapīthinau
miṣatò devarājasya satyama etada baravīmi vāma
taca charutvā hṛṣṭamanasau divaṃ tau paratijagmatuḥ
cayavanò 'pi sukanyā ca surāva iva vijahratuḥ
[la]
tataḥ śarutvā tu śaryātira vayaḥ sathaṃ cayavanaṃ kṛtama
saṃhṛṣṭaḥ senayā sārdhama upāyāda bhārgavāśramama
cayavanaṃ ca sukanyāṃ ca dṛṣṭvā deva sutāva iva
reme mahī paḥ śaryātiḥ kṛtsnāṃ parāpya mahīma iva
ṛṣiṇā satkṛtasa tena sabhāryaḥ pṛthivīpatiḥ
upòpaviṣṭaḥ kalyāṇīḥ kathāśa cakre mahāmanāḥ
athainaṃ bhārgavò rājanna uvāca parisāntvayana
yājayiṣyāmi rājaṃsa tavāṃ saṃbhārāna upakalpaya
tataḥ paramasaṃhṛṣṭaḥ śaryātiḥ pṛthivīpatiḥ
cayavanasya mahārāja tada vākyaṃ paratyapūjayata
paraśaste 'hani yajñīye sarvakāmasamṛddhi mata
kārayāma āsa śaryātira yajñāyatanama uttamama
tatrainaṃ cayavanò rājana yājayāma āsa bhārgavaḥ
adbhutāni ca tatrāsana yāni tāni nibòdha me
agṛhṇāca cayavanaḥ sòmama aśvinòra devayòsa tadā
tama indrò vārayāma āsa gṛhyamāṇaṃ tayòra garahama
[indra]
ubhāva etau na sòmārhau nāsatyāva iti me matiḥ
bhiṣajau devaputrāṇāṃ karmaṇā naivama arhataḥ
[ca]
māvamansthā mahātmānau rūpadraviṇavata tarau
yau cakratura māṃ maghavana vṛndārakama ivājarama
ṛte tavāṃ vibudhāṃśa cānyāna kathaṃ vai nārhataḥ savama
aśvināva api devendra devau viddhi puraṃdara
cikitsakau karma karau kāmarūpasamanvitau
lòke carantau martyānāṃ kathaṃ sòmama ihārhataḥ
[la]
etada eva yadā vākyama āmreḍayati vāsavaḥ
anādṛtya tataḥ śakraṃ garahaṃ jagrāha bhārgavaḥ
garahīṣyantaṃ tu taṃ sòmama aśvinòra uttamaṃ tadā
samīkṣya balabhida deva idaṃ vacanama abravīta
ābhyāma arthāya sòmaṃ tavaṃ garahīṣyasi yadi savayama
vajraṃ tu parahariṣyāmi ghòrarūpama anuttamama
evama uktaḥ samayanna indrama abhivīkṣya sa bhārgavaḥ
jagrāha vidhivata sòmama aśvibhyāma uttamaṃ garahama
tatò 'samai parāharada vajraṃ ghòrarūpaṃ śacīpatiḥ
tasya paraharatò bāhuṃ satambhayāma āsa bhārgavaḥ
saṃstambhayitvā cayavanò juhuve mantratò 'nalama
kṛtyārthī sumahātejā devaṃ hiṃsituma udyataḥ
tataḥ kṛtyā samabhavada ṛṣesa tasya tapòbalāta
madò nāma mahāvīryò bṛhata kāyò mahāsuraḥ
śarīraṃ yasya nirdeṣṭuma aśakyaṃ tu surāsuraiḥ
tasyāsyama abhavada ghòraṃ tīkṣṇāgradaśanaṃ mahata
hanura ekā sathitā tasya bhūmāva ekā divaṃ gatā
catasra āyatā daṃṣṭrā yòjanānāṃ śataṃ śatama
itare tava asya daśanā babhūvura daśayòjanāḥ
parākārasadṛśākārāḥ śūlāgra samadarśanāḥ
bāhū parvatasaṃkāśāva āyatāva ayutaṃ samau
netre raviśaśiprakhye vaktrama antakasaṃnibhama
lelihaña jihvayā vaktraṃ vidyuca capala lòlayā
vayāttānanò ghòradṛṣṭira garasanna iva jagada balāta
sa bhakṣayiṣyana saṃkruddhaḥ śatakratuma upādravata
mahatā ghòrarūpeṇa lòkāña śabdena nādayana
[la]
taṃ dṛṣṭvā ghòravadanaṃ madaṃ devaḥ śatakratuḥ
āyāntaṃ bhakṣayiṣyantaṃ vayāttānanama ivāntakama
bhayāta saṃstambhita bhujaḥ sṛkkiṇī lelihana muhuḥ
tatò 'baravīda devarājaśa cayavanaṃ bhayapīḍitaḥ
sòmārhāva aśvināva etāva adya parabhṛti bhārgava
bhaviṣyataḥ satyama etada vacò barahmana baravīmi te
na te mithyā samārambhò bhavatva eṣa parò vidhiḥ
jānāmi cāhaṃ viprarṣe na mithyā tavaṃ kariṣyasi
sòmārhāva aśvināva etau yathaivādya kṛtau tavayā
bhūya eva tu te vīryaṃ parakāśeda iti bhārgava
sukanyāyāḥ pituśa cāsya lòke kīrtiḥ paratheda iti
atò mayaitada vihitaṃ tava vīryaprakāśanama
tasmāta parasādaṃ kuru me bhavatva etada yathecchasi
evama uktasya śakreṇa cayavanasya mahātmanaḥ
sa manyura vayagamaca chīghraṃ mumòca ca puraṃdarama
madaṃ ca vayabhajada rājana pāne satrīṣu ca vīryavāna
akṣeṣu mṛgayāyāṃ ca pūrvasṛṣṭaṃ punaḥ punaḥ
tathā madaṃ viniṣkṣipya śakraṃ saṃtarpya cendunā
aśvibhyāṃ sahitāna devāna yājayitvā ca taṃ nṛpama
vikhyāpya vīryaṃ sarveṣu lòkeṣu vadatāṃ varaḥ
sukanyayā sahāraṇye vijahārānuraktayā
tasyaitada davijasaṃghuṣṭaṃ sarò rājana parakāśate
atra tavaṃ saha sòdaryaiḥ pitṝna devāṃśa ca tarpaya
etada dṛṣṭvā mahīpāla sikatākṣaṃ ca bhārata
saindhavāraṇyama āsādya kulyānāṃ kuru darśanama
puṣkareṣu mahārāja sarveṣu ca jalaṃ sapṛśa
ārcīka parvataśa caiva nivāsò vai manīṣiṇāma
sadā phalaḥ sadā saròtò marutāṃ sathānama uttamama
caityāśa caite bahuśatāsa taridaśānāṃ yudhiṣṭhira
etaca candramasasa tīrthama ṛṣayaḥ paryupāsate
vaikhānasāśa ca ṛṣayò vālakhilyāsa tathaiva ca
śṛṅgāṇi tarīṇi puṇyāṇi tarīṇi parasravaṇāni ca
sarvāṇya anuparikramya yathākāmama upaspṛśa
śaṃtanuśa cātra kaunteya śunakaśa ca narādhipa
naranārāyaṇau còbhau sathānaṃ parāptāḥ sanātanama
iha nityaśayā devāḥ pitaraśa ca maharṣibhiḥ
ārcīka parvate tepusa tāna yajasva yudhiṣṭhira
iha te vai carūna parāśnanna ṛṣayaśa ca viśāṃ pate
yamunā cākṣayasròtāḥ kṛṣṇaśa ceha tapò rataḥ
yamau ca bhīmasenaśa ca kṛṣṇā cāmitrakarśana
sarve cātra gamiṣyāmaḥ sukṛśāḥ sutapò vinaḥ
etata parasravaṇaṃ puṇyama indrasya manujādhipa
yatra dhātā vidhātā ca varuṇaśa còrdhvama āgatāḥ
iha te nayavasana rājana kaṣāntāḥ paramadharmiṇaḥ
maitrāṇāma ṛju buddhīnāma ayaṃ girivaraḥ śubhaḥ
eṣā sā yamunā rājana rājarṣigaṇasevitā
nānā yajñacitā rājana puṇyā pāpabhayāpahā
atra rājā maheṣvāsò māndhātāyajata savayama
sahadevaśa ca kaunteya sòmakò dadatāṃ varaḥ
[ya]
māndhātā rājaśārdūlasa tariṣu lòkeṣu viśrutaḥ
kathaṃ jātò mahābrahmana yauvanāśvò nṛpòttamaḥ
kathaṃ caitāṃ parāṃ kāṣṭhāṃ parāptavāna amitadyutiḥ
yasya lòkāsa tarayò vaśyā viṣṇòra iva mahātmanaḥ
etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ caritaṃ tasya dhīmataḥ
yathā māndhātṛśabdaśa ca tasya śakrasamadyuteḥ
janma cāprati vīryasya kuśalò haya asi bhāṣituma
[la]
śṛṇuṣvāvahitò rājana rājñasa tasya mahātmanaḥ
yathā māndhātṛśabdò vai lòkeṣu parigīyate
ikṣvākuvaṃśaprabhavò yuvanāśvò mahīpatiḥ
sò 'yajata pṛthivīpāla ṛtubhira bhūridakṣiṇaiḥ
aśvamedha sahasraṃ ca parāpya dharmabhṛtāṃ varaḥ
anyaiśa ca karatubhira mukhyaira vividhaira āptadakṣiṇaiḥ
anapatyasa tu rājarṣiḥ sa mahātmā dṛḍhavrataḥ
mantriṣva ādhāya tada rājyaṃ vananityò babhūva ha
śāstradṛṣṭena vidhinā saṃyòjyātmānama ātmanā
pipāsā śuṣkahṛdayaḥ paraviveśāśramaṃ bhṛgòra
tāma eva rātriṃ rājendra mahātmā bhṛgunandanaḥ
iṣṭiṃ cakāra saudyumnera maharṣiḥ putrakāraṇāta
saṃbhṛtò mantrapūtena vāriṇā kalaśò mahāna
tatrātiṣṭhata rājendra pūrvama eva samāhitaḥ
yata parāśya parasaveta tasya patnī śakrasamaṃ sutama
taṃ nayasya vedyāṃ kalaśaṃ suṣupusa te maharṣayaḥ
rātrijāgaraṇa śarāntāḥ saudyumniḥ samatītya tāna
śuṣkakaṇṭhaḥ pipāsārtaḥ pāṇīyārthī bhṛśaṃ nṛpaḥ
taṃ paraviśyāśraṇaṃ śarāntaḥ pāṇīyaṃ sò 'bhayayācata
tasya śarāntasya śuṣkeṇa kaṇṭhena karòśatasa tadā
nāśrauṣīta kaśa cana tadā śakunera iva vāśitama
tatasa taṃ kalaśaṃ dṛṣṭvā jalapūrṇaṃ sa pārthivaḥ
abhyadravata vegena pītvā cāmbhò vayavāsṛjata
sa pītvā śītalaṃ tòyaṃ pipāsārthò mahāpatiḥ
nirvāṇama agamada dhīmāna susukhī cābhavata tadā
tatasa te paratyabudhyanta ṛṣayaḥ sa narādhipāḥ
niṣa ṭòyaṃ taṃ ca kalaśaṃ dadṛśuḥ sarva eva te
kasya karmedama iti ca paryapṛcchana samāgatāḥ
yuvanāśvò mayetya eva satyaṃ samabhipadyata
na yuktama iti taṃ parāha bhagavāna bhārgavasa tadā
sutārthaṃ sathāpitā haya āpasa tapasā caiva saṃbhṛtāḥ
mayā haya atrāhitaṃ barahma tapa āsthāya dāruṇama
putrārthaṃ tava rājarṣe mahābalaparākrama
mahābalò mahāvīryasa tapòbalasamanvitaḥ
yaḥ śakrama api vīryeṇa gamayeda yamasādanama
anena vidhinā rājana mayaitada upapāditama
abbhakṣaṇaṃ tavayā rājanna ayuktaṃ kṛtama adya vai
na tava adya śakyama asmābhira etata kartuma atò 'nayathā
nūnaṃ daivakṛtaṃ haya etada yada evaṃ kṛtavāna asi
pipāsitena yāḥ pītā vidhimantrapuraskṛtāḥ
āpasa tavayā mahārāja mata tapò vīryasaṃbhṛtāḥ
tābhyasa tavama ātmanā putrama evaṃ vīryaṃ janiṣyasi
vidhāsyāmò vayaṃ tatra taveṣṭiṃ paramādbhutāma
yathā śakrasamaṃ putraṃ janayiṣyasi vīryavāna
tatò varṣaśate pūrṇe tasya rājñò mahātmanaḥ
vāmaṃ pārśvaṃ vinirbhidya sutaḥ sūrya ivāparaḥ
niścakrāma mahātejā na ca taṃ mṛtyura āviśata
yuvanāśvaṃ narapatiṃ tada adbhutama ivābhavata
tataḥ śakrò mahātejāsa taṃ didṛkṣura upāgamata
paradeśinīṃ tatò 'sayāsye śakraḥ samabhisaṃdadhe
māma ayaṃ dhāsyatītya evaṃ paribhāstaḥ savajriṇā
māndhāteti ca nāmāsya cakruḥ sendrā divaukasaḥ
paradeśinīṃ śakradattāma āsvādya sa śiśusa tadā
avardhata mahīpāla kiṣkūṇāṃ ca tarayòdaśa
vedāsa taṃ sadhanurvedā divyānya astrāṇi ceśvarama
upatasthura mahārāja dhayāta mātrāṇi sarvaśaḥ
dhanura ājagavaṃ nāma śarāḥ śṛṅgòdbhavāśa ca ye
abhedyaṃ kavacaṃ caiva sadyasa tama upasaṃśrayana
sò 'bhiṣiktò maghavatā savayaṃ śakreṇa bhārata
dharmeṇa vayajayala lòkāṃsa tarīna viṣṇura iva vikramaiḥ
tasyāpratihataṃ cakraṃ parāvartata mahātmanaḥ
ratnāni caiva rājarṣiṃ savayama evòpatasthire
tasyeyaṃ vasusaṃpūrṇā vasu dhā vasu dhādhipa
teneṣṭaṃ vividhaira yajñaira bahubhiḥ savāptadakṣiṇaiḥ
cittacaityò mahātejā dharmaṃ parāpya ca puṣkalama
śakrasyārdhāsanaṃ rāja~la labdhavāna amitadyutiḥ
ekāhnā pṛthivī tena dharmanityena dhīmatā
nirjitā śāsanāda eva sa ratnākara pattanā
tasya cityaira mahārāja karatūnāṃ dakṣiṇā vatāma
caturantā mahī vayāptā nāsīta kiṃ cida anāvṛtama
tena padmasahasrāṇi gavāṃ daśa mahātmanā
barāhmaṇebhyò mahārāja dattānīti paracakṣate
tena davādaśa vārṣikyāma anāvṛṣṭyāṃ mahātmanā
vṛṣṭaṃ sasyavivṛddhya arthaṃ miṣatò vajrapāṇinaḥ
tena sòmakulòtpannò gāndhārādhipatira mahā
garjanna iva mahāmeghaḥ paramathya nihataḥ śaraiḥ
parajāśa caturvidhāsa tena jitā rājana mahātmanā
tenātma tapasā lòkāḥ sathāpitāśa cāpi tejasā
tasyaitada devayajanaṃ sathānama ādityavarcasaḥ
paśya puṇyatame deśe kurukṣetrasya madhyataḥ
etata te sarvama ākhyātaṃ māndhātuśa caritaṃ mahata
janma cāgryaṃ mahīpāla yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi
[ya]
kathaṃvīryaḥ sa rājābhūta sòmakò vadatāṃ vara
karmāṇya asya parabhāvaṃ ca śaròtuma icchāmi tattvataḥ
[la]
yudhiṣṭhirāsīna nṛpatiḥ sòmakò nāma dhārmikaḥ
tasya bhāryā śataṃ rājana sadṛśīnāma abhūta tadā
sa vai yatnena mahatā tāsu putraṃ mahīpatiḥ
kaṃ cina nāsādayāma āsa kālena mahatā api
kadā cita tasya vṛddhasya yatamānasya yatnataḥ
jantura nāma sutasa tasmina satrī śate samajāyata
taṃ jātaṃ mātaraḥ sarvāḥ parivārya samāsate
satataṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmabhògāna viśāṃ pate
tataḥ pipīlikā jantuṃ kadā cida adaśata saphiji
sa daṣṭò vayanadada rājaṃsa tena duḥkhena bālakaḥ
tatasa tā mātaraḥ sarvāḥ parākròśana bhṛśaduḥkhitāḥ
parivārya jantuṃ sahitāḥ sa śabdasa tumulò 'bhavata
tama ārtanādaṃ sahasā śuśrāva sa mahīpatiḥ
amātyapariṣana madhye upaviṣṭaḥ sahartvijaiḥ
tataḥ parasthāpayāma āsa kima etada iti pārthivaḥ
tasmai kaṣattā yathāvṛttama ācacakṣe sutaṃ parati
tavaramāṇaḥ sa còtthāya sòmakaḥ saha mantribhiḥ
paraviśyāntaḥpuraṃ putrama āśvāsayada ariṃdama
sāntvayitvā tu taṃ putraṃ niṣkramyāntaḥpurāna nṛpaḥ
ṛtvijaiḥ sahitò rājana sahāmātya upāviśata
[sòmaka]
dhiga astva ihaikaputra tavama aputra tavaṃ varaṃ bhaveta
nityātura tavāda bhūtānāṃ śòka evaika putra tā
idaṃ bhāryā śataṃ barahmana parīkṣyòpa citaṃ parabhò
putrārthinā mayā vòḍhaṃ na cāsāṃ vidyate parajā
ekaḥ kathaṃ cida utpannaḥ putrò jantura ayaṃ mama
yatamānasya sarvāsu kiṃ nu duḥkhama ataḥ parama
vayaśa ca samatītaṃ me sabhāryasya davijòttama
āsāṃ parāṇāḥ samāyattā mama cātraika putrake
sayāna nu karma tathāyuktaṃ yena putraśataṃ bhaveta
mahatā laghunā vāpi karmaṇā duṣa kareṇa vā
[ratvija]
asti vai tādṛśaṃ karma yena putraśataṃ bhaveta
yadi śaknòṣi tata kartuma atha vakṣyāmi sòmaka
[sa]
kāryaṃ vā yadi vākāryaṃ yena putraśataṃ bhaveta
kṛtama eva hi tada viddhi bhagavāna parabravītu me
[ratvija]
yajasva jantunā rājaṃsa tavaṃ mayā vitate karatau
tataḥ putraśataṃ śarīmada bhaviṣyatya acireṇa te
vapāyāṃ hūyamānāyāṃ dhūmama āghrāya mātaraḥ
tatasa tāḥ sumahāvīryāña janayiṣyanti te sutāna
tasyāma eva tu te jantura bhavitā punara ātmajaḥ
uttare cāsya sauvarṇaṃ lakṣma pārśve bhaviṣyati
[sa]
barahmana yada yada yathā kāryaṃ tata tata kuru tathā tathā
putra kāmatayā sarvaṃ kariṣyāmi vacasa tava
[la]
tataḥ sa yājayāma āsa sòmakaṃ tena jantunā
mātarasa tu balāta putrama apākarṣuḥ kṛpānvitāḥ
hāhatāḥ sameti vāśantyasa tīvraśòkasamanvitāḥ
taṃ mātaraḥ paratyakarṣana gṛhītvā dakṣiṇe kare
savye pāṇau gṛhītvā tu yājakò 'pi sama karṣati
kurarīṇāma ivārtānāma apākṛṣya tu taṃ sutama
viśasya cainaṃ vidhinā vapāma asya juhāva saḥ
vapāyāṃ hūyamānāyāṃ gandhama āghrāya mātaraḥ
ārtā nipetuḥ sahasā pṛthivyāṃ kurunandana
sarvāśa ca garbhāna alabhaṃsa tatasa tāḥ pārthivāṅganāḥ
tatò daśasu māseṣu sòmakasya viśāṃ pate
jajñe putraśataṃ pūrṇaṃ tāsu sarvāsu bhārata
jantura jayeṣṭhaḥ samabhavaña janitryāma eva bhārata
sa tāsāma iṣṭa evāsīna na tathānye nijāḥ sutāḥ
taca ca lakṣaṇama asyāsīta sauvarṇaṃ pārśva uttare
tasmina putraśate cāgryaḥ sa babhūva guṇaira yutaḥ
tataḥ sa lòkama agamata sòmakasya guruḥ parama
atha kāle vayatīte tu sòmakò 'paya agamata parama
atha taṃ narake ghòre pacyamānaṃ dadarśa saḥ
tama apṛcchata kimarthaṃ tavaṃ narake pacyase davija
tama abravīda guruḥ sò 'tha pacyamānò 'ganinā bhṛśama
tavaṃ mayā yājitò rājaṃsa tasyedaṃ karmaṇaḥ phalama
etaca charutvā sa rājarṣira dharmarājānama abravīta
ahama atra paravekṣyāmi mucyatāṃ mama yājakaḥ
matkṛte hi mahābhāgaḥ pacyate narakāgninā
nānyaḥ kartuḥ phalaṃ rājanna upabhuṅkte kadā cana
imāni tava dṛśyante phalāni dadatāṃ vara
[sòmaka]
puṇyāna na kāmaye lòkāna ṛte 'haṃ barahmavādinama
icchāmya ahama anenaiva saha vastuṃ surālaye
narake vā dharmarāja karmaṇāsya samò haya ahama
puṇyāpuṇya phalaṃ devasamama astva āvayòra idama
[dharma]
yadya evama īpsitaṃ rājana bhuṅkṣvāsya sahitaḥ phalama
tulyakālaṃ sahānena paścāta parāpsyasi sada gatima
[la]
sa cakāra tathā sarvaṃ rājā rājīvalòcanaḥ
punaśa ca lebhe lòkāna savāna karmaṇā nirjitāña śubhāna
saha tenaiva vipreṇa guruṇā sa gurupriyaḥ
eṣa tasyāśramaḥ puṇyò ya eṣò 'gare virājate
kaṣānta uṣyātra sò rātraṃ parāpnòti sugatiṃ naraḥ
etasminna api rājendra vatsyāmò vigatajvarāḥ
sò rātraṃ niyatātmānaḥ sajjībhava kurūdvaha
[la]
asmina kila savayaṃ rājanna iṣṭavāna vai parajāpatiḥ
satrama iṣṭī kṛtaṃ nāma purā varṣasahasrikama
ambarīsaśa ca nābhāga iṣṭavāna yamunāma anu
yajñaiśa ca tapasā caiva parāṃ siddhima avāpa saḥ
deśò nāhuṣa yajñānāma ayaṃ puṇyatamò nṛpa
yatreṣṭvā daśapadmāni sadasyebhyò nisṛṣṭavāna
sārvabhaumasya kaunteya yayātera amitaujasaḥ
sapardhamānasya śakreṇa paśyedaṃ yajñavāstva iha
paśya nānāvidhākāraira agnibhira nicitāṃ mahīma
majjantīma iva cākrāntāṃ yayātera yajñakarmabhiḥ
eṣā śamya ekapatrā sā śarakaṃ caitada uttamama
paśya rāmahradāna etāna paśya nārāyaṇāśrayama
etada ārcīka putrasya yògaira vicaratò mahīma
apasarpaṇaṃ mahīpāla raupyāyāma amitaujasaḥ
atrānuvaṃśaṃ paṭhataḥ śṛṇu me kurunandana
ulūkhalaira ābharaṇaiḥ piśācī yada abhāṣata
yugaṃ dhare dadhi parāśya uṣitvā cācyutasthale
tadvada bhūtilaye sanātvā saputrā vastuma icchasi
ekarātrama uṣitveha davitīyaṃ yadi vatsyasi
etada vai te divā vṛttaṃ rātrau vṛttama atò 'nayathā
atrādyāhò nivatsyāmaḥ kaṣapāṃ bharatasattama
davārama etada dhi kaunteya kurukṣetrasya bhārata
atraiva nāhuṣò rājā rājana karatubhira iṣṭavāna
yayātira bahuratnāḍhyaira yatrendrò mudama abhyagāta
etata palakṣāvataraṇaṃ yamunātīrthama ucyate
etada vai nākapṛṣṭhasya davārama āhura manīṣiṇaḥ
atra sārasvataira yajñaira ījānāḥ paramarṣayaḥ
yūpòlukhalinasa tāta gacchantya avabhṛthā palavama
atraiva bharatò rājā medhyama aśvama avāsṛjata
asakṛta kṛṣṇasāraṅgaṃ dharmeṇāvāpya medinīma
atraiva puruṣavyāghra maruttaḥ satrama uttamama
āste devarṣimukhyena saṃvartenābhipālitaḥ
atròpaspṛśya rājendra sarvā~la lòkāna parapaśyati
pūyate duṣkṛtāca caiva samupaspṛśya bhārata
[va]
tatra sabhrātṛkaḥ sanātvā satūyamānò maharṣibhiḥ
lòmaśaṃ pāṇḍavaśreṣṭha idaṃ vacanama abravīta
sarvā~la lòkāna parapaśyāmi tapasā satyavikrama
iha sathāḥ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ paśyāmi śavetavāhanama
[la]
evama etana mahābāhò paśyanti paramarṣayaḥ
sarò vatīma imāṃ puṇyāṃ paśyaika śaraṇāvṛtāma
yatra sanātvā naraśreṣṭha dhūtapāpmā bhaviṣyati
iha sārasvataira yajñaira iṣṭavantaḥ surarṣayaḥ
ṛṣayaśa caiva kaunteya tathā rājarṣayò 'pi ca
vedī parajāpatera eṣā samantāta pañcayòjanā
kuròra vai yajñaśīlasya kaṣetrama etana mahātmanaḥ
[la]
iha martyāsa tapasa taptvā savargaṃ gacchanti bhārata
martukāmā narā rājanna ihāyānti sahasraśaḥ
evama āśīḥ parayuktā hi dakṣeṇa yajatā purā
iha ye vai mariṣyanti te vai savargajitò narāḥ
eṣā sarò vatī puṇyā divyā còghavatī nadī
etada vinaśanaṃ nāma sarò vatyā viśāṃ pate
davāraṃ niṣādarāṣṭrasya yeṣāṃ daveṣāta sarò vatī
paraviṣṭā pṛthivīṃ vīra mā niṣādā hi māṃ viduḥ
eṣa vai camasòdbhedò yatra dṛśyā sarò vatī
yatraināma abhyavartanta divyāḥ puṇyāḥ samudragāḥ
etata sindhòra mahata tīrthaṃ yatrāgastyama ariṃdama
lòpāmudrā samāgamya bhartārama avṛṇīta vai
etata parabhāsate tīrthaṃ parabhāsaṃ bhāḥ karadyute
indrasya dayitaṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanama
etada viṣṇupadaṃ nāma dṛśyate tīrthama uttamama
eṣā ramyā vipāśā ca nadī paramapāvanī
atraiva putraśòkena vasiṣṭhò bhagavāna ṛṣiḥ
baddhvātmānaṃ nipatitò vipāśaḥ punara utthitaḥ
kāśmīla maṇḍalaṃ caitata sarvapuṇyama ariṃdama
maharṣibhiśa cādhyuṣitaṃ paśyedaṃ bharātṛbhiḥ saha
atròttarāṇāṃ sarveṣāma ṛṣīṇāṃ nāhuṣasya ca
agneśa cātraiva saṃvādaḥ kāśyapasya ca bhārata
etada davāraṃ mahārāja mānasasya parakāśate
varṣama asya girera madhye rāmeṇa śarīmatā kṛtama
eṣa vātika ṣaṇḍò vai parakhyātaḥ satyavikramaḥ
nābhyavartata yada davāraṃ videhāna uttaraṃ ca yaḥ
eṣa ujjānakò nāma yavakrīra yatra śāntavāna
arundhatī sahāyaśa ca vasiṣṭhò bhagavāna ṛṣiḥ
haradaśa ca kuśavāna eṣa yatra padmaṃ kuśe śayama
āśramaśa caiva rukmiṇyā yatrāśāmyada akòpanā
samādhīnāṃ samāsasa tu pāṇḍaveya śarutasa tavayā
taṃ darakṣyasi mahārāja bhṛgutuṅgaṃ mahāgirima
jalāṃ còpajalāṃ caiva yamunāma abhitò nadīma
uśīnarò vai yatreṣṭvā vāsavāda atyaricyata
tāṃ devasamitiṃ tasya vāsavaśa ca viśāṃ pate
abhyagacchata rājānaṃ jañātuma agniśa ca bhārata
jijñāsamānau varadau mahātmānama uśīnarama
indraḥ śayenaḥ kapòtò 'ganira bhūtvā yajñe 'bhijagmatuḥ
ūruṃ rājñaḥ samāsādya kapòtaḥ śayenajāda bhayāta
śaraṇārthī tadā rājana nililye bhayapīḍitaḥ
[ṣayena]
dharmātmānaṃ tava āhura ekaṃ sarve rājana mahīkṣitaḥ
sa vai dharmaviruddhaṃ tavaṃ kasmāta karma cikīrṣasi
vihitaṃ bhakṣaṇaṃ rājana pīḍyamānasya me kaṣudhā
mā bhāṅkṣīra dharmalòbhena dharmama utsṛṣṭavāna asi
[rājana]
saṃtrastarūpasa tarāṇārthī tavattò bhītò mahādvija
matsakāśama anuprāptaḥ parāṇagṛdhnura ayaṃ davijaḥ
evama abhyāgatasyeha kapòtasyābhayārthinaḥ
apradāne parò 'dharmaḥ kiṃ tavaṃ śayenaprapaśyasi
paraspandamānaḥ saṃbhrāntaḥ kapòtaḥ śayenalakṣyate
matsakāśaṃ jīvitārthī tasya tayāgò vigarhitaḥ
[ṣa]
āhārāta sarvabhūtāni saṃbhavanti mahīpate
āhāreṇa vivardhante tena jīvanti jantavaḥ
śakyate dusa tayaje 'paya arthe cirarātrāya jīvituma
na tu bhòjanama utsṛjya śakyaṃ vartayituṃ cirama
bhakṣyāda vilòpitasyādya mama parāṇā viśāṃ pate
visṛjya kāyama eṣyanti panthānama apunarbhavama
paramṛte mayi dharmātmana putradāraṃ naśiṣyati
rakṣamāṇaḥ kapòtaṃ tavaṃ bahūna parāṇāna naśiṣyasi
dharmaṃ yò bādhate dharmò na sa dharmaḥ kudharma tata
aviròdhī tu yò dharmaḥ sa dharmaḥ satyavikrama
viròdhiṣu mahīpāla niścitya gurulāghavama
na bādhā vidyate yatra taṃ dharmaṃ samudācareta
gurulāghavama ājñāya dharmādharmaviniścaye
yatò bhūyāṃsa tatò rājana kuru dharmaviniścayama
[ra]
bahukalyāṇa saṃyuktaṃ bhāṣase vihagòttama
suparṇaḥ pakṣirāṭa kiṃ tavaṃ dharmajñaśa cāsya asaṃśayama
tathā hi dharmasaṃyuktaṃ bahu citraṃ parabhāṣase
na te 'satya aviditaṃ kiṃ cida iti tavā lakṣayāmya ahama
śaraṇaiṣiṇaḥ parityāgaṃ kathaṃ sādhva iti manyase
āhārārthaṃ samārambhasa tava cāyaṃ vihaṃgama
śakyaśa cāpya anyathā kartuma āhārò 'paya adhikasa tavayā
gòvṛṣò vā varāhò vā mṛgò vā mahiṣò 'pi vā
tavadarthama adya kariyatāṃ yada vānyada abhikāṅkṣase
[ṣa]
na varāhaṃ na còkṣāṇaṃ na mṛgāna vividhāṃsa tathā
bhakṣayāmi mahārāja kima annādyena tena me
yasa tu me daivavihitò bhakṣaḥ kaṣatriya puṃgava
tama utsṛja mahīpāla kapòtama imama eva me
śayenāḥ kapòtāna khādanti sathitira eṣā sanātanī
mā rājana mārgama ājñāya kadalī sakandhama āruha
[ra]
rājyaṃ śibīnāma ṛddhaṃ vai śādhi pakṣigaṇārcita
yada vā kāmayase kiṃ cica chayena sarvaṃ dadāni te
vinemaṃ pakṣiṇaṃ śayenaśaraṇārthinama āgatama
yenemaṃ varjayethāsa tavaṃ karmaṇā pakṣisattama
tada ācakṣva kariṣyāmi na hi dāsye kapòtakama
[ṣa]
uśīnara kapòte te yadi sanehò narādhipa
ātmanò māṃsama utkṛtya kapòta tulayā dhṛtama
yadā samaṃ kapòtena tava māṃsaṃ bhavena nṛpa
tadā paradeyaṃ tana mahyaṃ sā me tuṣṭira bhaviṣyati
[ra]
anugrahama imaṃ manye śayenayana mābhiyācase
tasmāta te 'daya paradāsyāmi savamāṃsaṃ tulayā dhṛtama
[la]
athòtkṛtya savamāṃsaṃ tu rājā paramadharmavita
tulayāma āsa kaunteya kapòtena sahābhibhò
dhariyamāṇasa tu tulayā kapòtò vayatiricyate
punaśa còtkṛtya māṃsāni rājā parādāda uśīnaraḥ
na vidyate yadā māṃsaṃ kapòtena samaṃ dhṛtama
tata utkṛtta māṃsò 'sāva āruròha savayaṃ tulāma
[ṣa]
indrò 'hama asmi dharmajña kapòtò havyavāḍa ayama
jijñāsamānau dharme tavāṃ yajñavāṭama upāgatau
yata te māṃsāni gātrebhya utkṛttāni viśāṃ pate
eṣā te bhāsvarī kīrtira lòkāna abhibhaviṣyati
yāvala lòke manuṣyāsa tavāṃ kathayiṣyanti pārthiva
tāvata kīrtiśa ca lòkāśa ca sathāsyanti tava śāśvatāḥ
[la]
tata pāṇḍaveya sadanaṃ rājñasa tasya mahātmanaḥ
paśyasvaitana mayā sārdhaṃ puṇyaṃ pāpapramòcanama
atra vai satataṃ devā munayaśa ca sanātanāḥ
dṛśyante barāhmaṇai rājana puṇyavadbhira mahātmabhiḥ
[la]
yaḥ kathyate mantravida agryabuddhira; auddālakiḥ śavetaketuḥ pṛthivyāma
tasyāśramaṃ paśya narendra puṇyaṃ; sadā phalaira upapannaṃ mahī jaiḥ
sākṣāda atra śavetaketura dadarśa; sarò vatīṃ mānuṣadeharūpāma
vetsyāmi vānīma iti saṃpravṛttāṃ; sarò vatīṃ śavetaketura babhāṣe
tasmina kāle barahma vidāṃ variṣṭhāva; āstāṃ tadā mātulabhāgineyau
aṣṭāvakraśa caiva kahòḍa sūnura; auddālakiḥ śavetaketuśa ca rājana
videharājasya mahīpatesa tau; viprāva ubhau mātulabhāgineyau
paraviśya yajñāyatanaṃ vivāde; bandiṃ nijagrāhatura aprameyama
[ya]
kathaṃ parabhāvaḥ sa babhūva viprasa; tathāyuktaṃ yò nijagrāha bandima
aṣṭāvakraḥ kena cāsau babhūva; tata sarvaṃ me lòmaśa śaṃsa tattvama
uddālakasya niyataḥ śiṣya ekò; nāmnā kahòḍeti babhūva rājana
śuśrūṣura ācārya vaśānuvartī; dīrghaṃ kālaṃ sò 'dhayayanaṃ cakāra
taṃ vai viprāḥ paryabhavaṃśa ca śiṣyāsa; taṃ ca jañātvā viprakāraṃ guruḥ saḥ
tasmai parādāta sadya eva śarutaṃ ca; bhāryāṃ ca vai duhitaraṃ savāṃ sujātāma
tasyā garbhaḥ samabhavada agnikalpaḥ; sò 'dhīyānaṃ pitarama athābhyuvāca
sarvāṃ rātrima adhyayanaṃ karòṣi; nedaṃ pitaḥ samyaga ivòpavartate
upālabdhaḥ śiṣyamadhye maharṣiḥ; sa taṃ kòpāda udara sathaṃ śaśāpa
yasmāta kukṣau vartamānò baravīṣi; tasmāda vakrò bhavitāsya aṣṭa kṛtvaḥ
sa vai tathā vakra evābhyajāyada; aṣṭāvakraḥ parathitò vai maharṣiḥ
tasyāsīda vai mātulaḥ śavetaketuḥ; sa tena tulyò vayasā babhūva
saṃpīḍyamānā tu tadā sujātā; vivardhamānena sutena kukṣau
uvāca bhartārama idaṃ rahògatā; parasādya hīnaṃ vasunā dhanārthinī
kathaṃ kariṣyāmya adhanā maharṣe; māsaśa cāyaṃ daśamò vartate me
na cāsti te vasu kiṃ cita parajātā; yenāhama etāma āpadaṃ nistareyama
uktasa tava evaṃ bhāryayā vai kahòḍò; vittasyārthe janakama athābhyagacchata
sa vai tadā vādavidā nigṛhya; nimajjitò bandinehāpsu vipraḥ
uddālakasa taṃ tu tadā niśamya; sūtena vāde 'pasu tathā nimajjitama
uvāca tāṃ tatra tataḥ sujātāma; aṣṭāvakre gūhitavyò 'yama arthaḥ
rarakṣa sā cāpya ati taṃ sumantraṃ; jātò 'paya evaṃ na sa śuśrāva vipraḥ
uddālakaṃ pitṛvaca cāpi mene; aṣṭāvakrò bharātṛvaca chaveta ketuma
tatò varṣe davādaśe śavetaketura; aṣṭāvakraṃ pitura aṅke nisannama
apākarṣada gṛhya pāṇau rudantaṃ; nāyaṃ tavāṅkaḥ pitura itya uktavāṃśa ca
yata tenòktaṃ dura uktaṃ tata tadānīṃ; hṛdi sathitaṃ tasya suduḥkhama āsīta
gṛhaṃ gatvā mātaraṃ ròdamānaḥ; papracchedaṃ kava nu tātò mameti
tataḥ sujātā paramārtarūpā; śāpāda bhītā sarvama evācacakṣe
tada vai tattvaṃ sarvama ājñāya mātura; itya abravīca chaveta ketuṃ sa vipraḥ
gacchāva yajñaṃ janakasya rājñò; bahvāścaryaḥ śarūyate tasya yajñaḥ
śaròṣyāvò 'tara barāhmaṇānāṃ vivādama; annaṃ cāgryaṃ tatra bhòkṣyāvahe ca
vicakṣaṇa tavaṃ ca bhaviṣyate nau; śivaśa ca saumyaśa ca hi barahmaghòṣaḥ
tau jagmatura mātulabhāgineyau; yajñaṃ samṛddhaṃ janakasya rājñaḥ
aṣṭāvakraḥ pathi rājñā sametya; utsāryamāṇò vākyama idaṃ jagāda
[asṭa]
andhasya panthā badhirasya panthāḥ; satriyaḥ panthā vaivadhikasya panthāḥ
rājñaḥ panthā barāhmaṇenāsametya sametya; tu barāhmaṇasyaiva panthāḥ
[ra]
panthā ayaṃ te 'daya mayā nisṛṣṭò; yenecchase tena kāmaṃ varajasva
na pāvakò vidyate vai laghīyāna; indrò 'pi nityaṃ namate barāhmaṇānāma
[asṭa]
yajñaṃ daraṣṭuṃ parāptavantau savatāta; kautūhalaṃ nau balavada vai vivṛddhama
āvāṃ parāptāva atithī saṃpraveśaṃ; kāṅkṣāvahe davārapate tavājñāma
aindradyumnera yajñadṛśāva ihāvāṃ; vivakṣū vai janakendraṃ didṛkṣū
na vai karòdhāda vayādhinaivòttamena; saṃyòjaya davārapāla kaṣaṇena
[davārapa]
bandeḥ samādeśa karā vayaṃ sama; nibòdha vākyaṃ ca mayeryamāṇama
na vai bālāḥ paraviśantya atra viprā; vṛddhā vidvāṃsaḥ paraviśanti davijāgryāḥ
[asṭa]
yadya atra vṛddheṣu kṛtaḥ paraveśò; yuktaṃ mama davārapāla paraveṣṭuma
vayaṃ hi vṛddhāśa caritavratāśa ca; veda parabhāvena paraveśanārhāḥ
śuśrūṣavaśa cāpi jitendriyāśa ca; jañānāgame cāpi gatāḥ sama niṣṭhāma
na bāla itya avamantavyama āhura; bālò 'paya agnira dahati sapṛśyamānaḥ
[dava]
sarò vatīma īraya veda juṣṭāma; ekākṣarāṃ bahurūpāṃ virājama
aṅgātmānaṃ samavekṣasva bālaṃ; kiṃ śalāghase dura labhā vādasiddhiḥ
[asṭa]
na jañāyate kāyavṛddhyā vivṛddhira; yathāṣṭhīlā śālmaleḥ saṃpravṛddhā
harasvò 'lapakāyaḥ phalitò vivṛddhò; yaśa cāphalasa tasya na vṛddhabhāvaḥ
vṛddhebhya eveha matiṃ sama bālā; gṛhṇanti kālena bhavanti vṛddhāḥ
na hi jañānama alpakālena śakyaṃ; kasmāda bālò vṛddha ivāvabhāṣase
[asṭa]
na tena sathavirò bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ
bālò 'pi yaḥ parajānāti taṃ devāḥ sathaviraṃ viduḥ
na hāyanaira na palitaira na vittena na bandhubhiḥ
ṛṣayaśa cakrire dharmaṃ yò 'nūcānaḥ sa nò mahāna
didṛkṣura asmi saṃprāptò bandinaṃ rājasaṃsadi
nivedayasva māṃ davāḥ satha rājñe puṣkara māline
daraṣṭāsya adya vadata davārapāla; manīṣibhiḥ saha vāde vivṛddhe
utāhò vāpya uccatāṃ nīcatāṃ vā; tūṣṇīṃbhūteṣva atha sarveṣu cādya
[dava]
kathaṃ yajñaṃ daśavarṣò viśesa tavaṃ; vinītānāṃ viduṣāṃ saṃpraveśyama
upāyataḥ parayatiṣye tavāhaṃ; paraveśane kuru yatnaṃ yathāvata
[asṭa]
bhò bhò rājaña janakānāṃ variṣṭha; sabhājyasa tavaṃ tavayi sarvaṃ samṛddhama
tavaṃ vā kartā karmaṇāṃ yajñiyānāṃ; yayātira ekò nṛpatira vā purastāta
vidvāna bandī veda vidò nigṛhya; vāde bhagnāna apratiśaṅkamānaḥ
tavayā nisṛṣṭaiḥ puruṣaira āptakṛdbhira; jale sarvāna majjayatīti naḥ śarutama
sa taca charutvā barāhmaṇānāṃ sakāśāda; barahmòdyaṃ vai kathayituma āgatò 'sami
kavāsau bandī yāvada enaṃ sametya; nakṣatrāṇīva savitā nāśayāmi
[ra]
āśaṃsase bandinaṃ tavaṃ vijetuma; avijñātvā vākyabalaṃ parasya
vijñāta vīryaiḥ śakyama evaṃ; paravaktuṃ dṛṣṭaśa cāsau barāhmaṇaira vādaśīlaiḥ
[asṭa]
vivāditò 'sau na hi mādṛśaira hi; siṃhī kṛtasa tena vadatya abhītaḥ
sametya māṃ nihataḥ śeṣyate 'daya; mārge bhagnaṃ śakaṭama ivābalākṣama
[ra]
ṣaṇṇābhera davādaśākṣasya caturviṃśatiparvaṇaḥ
yasa tariṣaṣṭi śatārasya vedārthaṃ sa paraḥ kaviḥ
[asṭa]
caturviṃśatiparva tavāṃ ṣaṇa ṇābhi davādaśa paradhi
tata tariṣaṣṭi śatāraṃ vai cakraṃ pātu sadāgati
[ra]
vaḍave iva saṃyukte śayenapāte divaukasāma
kasa tayòra garbhama ādhatte garbhaṃ suṣuvatuśa ca kama
mā sama te te gṛhe rājaña śātravāṇāma api dharuvama
vātasārathira ādhatte garbhaṃ suṣuvatuśa ca tama
kiṃ savita suptaṃ na nimiṣati kiṃ savija jātaṃ na còpati
kasya savida dhṛdayaṃ nāsti kiṃ savida vegena vardhate
matsyaḥ suptò na nimiṣatya andaṃ jātaṃ na còpati
aśmanò hṛdayaṃ nāsti nadīvegena vardhate
na tavā manye mānuṣaṃ deva sattvaṃ; na tavaṃ bālaḥ sathavirasa tavaṃ matò me
na te tulyò vidyate vāka paralāpe; tasmāda davāraṃ vitarāmya eṣa bandī
[asta]
atrògrasenasamiteṣu rājana; samāgateṣva apratimeṣu rājasu
na vai vivitsāntarama asti vādināṃ; mahājale haṃsaninādināma iva
na me 'daya vakṣyasya ati vādimānina; galahaṃ para pannaḥ saritāma ivāgamaḥ
hutāśanasyeva samiddha tejasaḥ; sathirò bhavasveha mamādya bandina
vayāghraṃ śayānaṃ parati mā parabòdhaya; āśīviṣaṃ sṛkkiṇī lelihānama
padāhatasyeva śirò 'bhihatya; nādaṣṭò vai mòkṣyase tana nibòdha
yò vai darpāta saṃhananòpapannaḥ; sudurbalaḥ parvatama āvihanti
tasyaiva pāṇiḥ sanakhò viśīryate; na caiva śailasya hi dṛśyate varaṇaḥ
sarve rājñò maithilasya mainākasyeva parvatāḥ
nikṛṣṭa bhūtā rājānò vatsā anaduhò yathā
astāvakraḥ samitau garjamānò; jātakròdhò bandinama āha rājana
ukte vākye còttaraṃ me baravīhi; vākyasya cāpya uttaraṃ te baravīmi
eka evāgnira bahudhā samidhyate; ekaḥ sūryaḥ sarvama idaṃ parabhāṣate
ekò vīrò devarājò nihantā; yamaḥ pitṝṇāma īśvaraśa caika eva
davāva indrāgnī caratò vai sakhāyau; davau devarṣī nāradaḥ parvataśa ca
davāva aśvinau dave ca rathasya cakre; bhāryā patī davau vihitau vidhātrā
tariḥ sūyate karmaṇā vai parajeyaṃ; tarayò yuktā vājapeyaṃ vahanti
adhvaryavasa tarisavanāni tanvate; tarayò lòkāsa tarīṇi jayòtīṃsi cāhuḥ
catuṣṭayaṃ barāhmaṇānāṃ niketaṃ; catvārò yuktā yajñama imaṃ vahanti
diśaśa catasraśa caturaśa ca varṇāśa; catuspadā gaura api śaśvada uktā
pañcāgnayaḥ pañca padā ca paṅktira; yajñāḥ pañcaivāpya atha pañcendriyāṇi
dṛṣṭā vede pañca cūdāśa ca pañca; lòke khayātaṃ pañcanadaṃ ca puṇyama
ṣaḍādhāne dakṣiṇāma āhura eke; ṣaḍa eveme ṛtavaḥ kālacakrama
ṣaḍa indriyāṇya uta ṣaṭa kṛttikāśa ca; ṣaṭa sādyaskāḥ sarvavedeṣu duṣṭāḥ
sapta garāmyāḥ paśavaḥ sapta vanyāḥ; sapta chandāṃsi karatuma ekaṃ vahanti
saptarṣayaḥ sapta cāpya arhaṇāni; sapta tantrī parathitā caiva vīnā
aṣṭau śāṇāḥ śatamānaṃ vahanti; tathāṣṭa pādaḥ śarabhaḥ siṃhaghātī
aṣṭau vasūña śuśruma devatāsu; yūpaśa cāṣṭāsrira vihitaḥ sarvayajñaḥ
navaivòktāḥ sāmidhenyaḥ pitṝṇāṃ; tathā parāhura nava yògaṃ viṣargama
navākṣarā bṛhatī saṃpradiṣṭā; nava yògò gaṇanāmeti śaśvata
daśā daśòktāḥ puruṣasya lòke; sahasrama āhura daśa pūrṇaṃ śatāni
daśaiva māsāna bibhrati garbhavatyò; daśerakā daśa dāśā daśārṇāḥ
ekādaśaikādaśinaḥ paśūnāma; ekādaśaivātra bhavanti yūpāḥ
ekādaśa parāṇabhṛtāṃ vikārā; ekādaśòktā divi deveṣu rudrāḥ
saṃvatsaraṃ davādaśa māsama āhura; jagatyāḥ pādò davādaśaivākṣarāṇi
davādaśāhaḥ parākṛtò yajña uktò; davādaśādityāna kathayantīha viprāḥ
tarayòdaśī tithira uktā mahògrā; tarayòdaśadvīpavatī mahī ca
etāvada uktvā virarāma bandī; śalòkasyārdhaṃ vayājahārāṣṭavakraḥ
tarayòdaśāhāni sasāra keśī; tarayòdaśādīnya aticchandāṃsi cāhuḥ
tatò mahāna udatiṣṭhana ninādasa; tūṣṇīṃbhūtaṃ sūtaputraṃ niśamya
adhòmukhaṃ dhayānaparaṃ tadānīma; astāvakraṃ cāpya udīryantama eva
tasmiṃsa tathā saṃkule vartamāne; saphīte yajñe janakasyātha rājñaḥ
astāvakraṃ pūjayantò 'bhayupeyura; viprāḥ sarve parāñjalayaḥ paratītāḥ
anena vai barāhmaṇāḥ śuśruvāṃsò; vāde jitvā salile majjitāḥ kila
tāna eva dharmāna ayama adya bandī; parāpnòtu gṛhyāpsu nimajjayainama
ahaṃ putrò varuṇasyòta rājñasa; tatrāsa satraṃ davādaśa vārṣikaṃ vai
satreṇa te janaka tulyakālaṃ; tadarthaṃ te parahitā me davijāgryāḥ
ete sarve varuṇasyòta yajñaṃ; daraṣṭuṃ gatā iha āyānti bhūyaḥ
astāvakraṃ pūjaye pūjanīyaṃ; yasya hetòra janitāraṃ sameṣye
viprāḥ samudrāmbhasi majjitāsa te; vācā jitā medhayā āvidānāḥ
tāṃ medhayā vācama athòjjahāra; yathā vācama avacinvanti santaḥ
agnira dahaña jātavedāḥ satāṃ gṛhāna; visarjayaṃsa tejasā na sama dhākṣīta
bāleṣu putreṣu kṛpaṇaṃ vadatsu; tathā vācama avacinvanti santaḥ
śaleṣmātakī kaṣīṇavarcaḥ śṛṇòṣi; utāhò tavāṃ satutayò mādayanti
hastīva tavaṃ janaka vitudyamānò; na māmikāṃ vācama imāṃ śṛṇòṣi
śṛṇòmi vācaṃ tava divyarūpāma; amānuṣīṃ divyarūpò 'si sākṣāta
ajaisīra yada bandinaṃ tavaṃ vivāde; nisṛṣṭaiva tava kāmò 'daya bandī
nānena jīvatā kaśa cida arthò me bandinā nṛpa
pitā yadya asya varuṇò majjayainaṃ jalāśaye
ahaṃ putrò varuṇasyòta rājñò; na me bhayaṃ salile majjitasya
imaṃ muhūrtaṃ pitaraṃ darakṣyate 'yama; aṣṭāvakraśa ciranaṣṭaṃ kahòḍama
tatasa te pūjitā viprā varuṇena mahātmanā
udatiṣṭhanta te sarve janakasya samīpataḥ
itya arthama icchanti sutāña janā janaka karmaṇā
yada ahaṃ nāśakaṃ kartuṃ tata putraḥ kṛtavāna mama
utābalasya balavāna uta bālasya paṇḍitaḥ
uta vāvidusò vidvāna putrò janaka jāyate
śitena te paraśunā savayama evāntakò nṛpa
śirāṃsya apāharatva ājau ripūṇāṃ bhadrama astu te
mahada ukthyaṃ gīyate sāma cāgryaṃ; samyaka sòmaḥ pīyate cātra satre
śucīna bhāgāna paratijagṛhuśa ca hṛṣṭāḥ; sākṣāda devā janakasyeha yajñe
samutthiteṣva atha sarveṣu rājana; vipreṣu teṣva adhikaṃ suprabheṣu
anujñātò janakenātha rājñā; viveśa tòyaṃ sāgarasyòta bandī
astāvakraḥ pitaraṃ pūjayitvā; saṃpūjitò barāhmaṇaisa taira yathāvata
paratyājagāmāśramama eva cāgryaṃ; jitvā bandiṃ sahitò mātulena
atra kaunteya sahitò bharātṛbhisa tavaṃ; sukhòṣitaḥ saha vipraiḥ paratītaḥ
puṇyānya anyāni śuci karmaika bhaktira; mayā sārdhaṃ caritāsya ājamīdha
[lòma]
eṣā madhuvilā rājana samaṅgā saṃprakāśate
etata kardamilaṃ nāma bharatasyābhisecanama
alakṣmyā kila saṃyuktò vṛtraṃhatvā śacīpatiḥ
āplutaḥ sarvapāpebhyaḥ samaṅgāyāṃ vayamucyata
etada vinaśanaṃ kukṣau mainākasya nararṣabha
aditira yatra putrārthaṃ tadannama apacata purā
enaṃ parvatarājānama āruhya purusarṣabha
ayaśasyāma asaṃśabdyāma alakṣmīṃ vayapanòtsyatha
ete kanakhalā rājana ṛṣīṇāṃ dayitā nagāḥ
eṣā parakāśate gaṅgā yudhiṣṭhira mahānadī
sanatkumārò bhagavāna atra siddhima agāta parāma
ājamīdhāvagāhyaināṃ sarvapāpaiḥ paramòkṣyase
apāṃ haradaṃ ca puṇyākhyaṃ bhṛgutuṅgaṃ ca parvatama
tūṣṇīṃ gaṅgāṃ ca kaunteya sāmātyaḥ samupaspṛśa
āśramaḥ sathūlaśirasò ramaṇīyaḥ parakāśate
atra mānaṃ ca kaunteya karòdhaṃ caiva vivarjaya
eṣa raibhyāśramaḥ śarīmāna pāṇḍaveya parakāśate
bhāradvājò yatra kavira yavakrītò vayanaśyata
kathaṃ yuktò 'bhavada ṛṣira bharadvājaḥ paratāpavāna
kimarthaṃ ca yavakrīta ṛṣiputrò vayanaśyata
etata sarvaṃ yathāvṛttaṃ śaròtuma icchāmi lòmaśa
karmabhira devakalpānāṃ kīrtyamānaira bhṛśaṃ rame
bharadvājaśa ca raibhyaśa ca sakhāyau saṃbabhūvatuḥ
tāva ūṣatura ihātyantaṃ parīyamāṇau vanāntare
raibhyasya tu sutāva āstāma arvāvasu parāvasū
āsīda yavakrīḥ putrasa tu bharadvājasya bhārata
raibhyò vidvāna sahāpatyasa tapò vī cetarò 'bhavata
tayòśa cāpya atulā parītira bālyāta parabhṛti bhārata
yavakrīḥ pitaraṃ dṛṣṭvā tapò vinama asatkṛtama
dṛṣṭvā ca satkṛtaṃ viprai raibhyaṃ putraiḥ sahānagha
paryatapyata tejò vī manyunābhipariplutaḥ
tapasa tepe tatò ghòraṃ veda jañānāya pāṇḍava
susamiddhe mahatya agnau śarīrama upatāpayana
janayāma āsa saṃtāpama indrasya sumahātapaḥ
tata indrò yavakrītama upagamya yudhiṣṭhira
abravīta kasya hetòsa tavama āsthitasa tapa uttamama
davijānāma anadhītā vai vedāḥ suragarārcita
paratibhāntva iti tapye 'hama idaṃ paramakaṃ tapaḥ
savādhyāyārthe samārambhò mamāyaṃ pākaśāsana
tapasā jañātuma icchāmi sarvajñānāni kauśika
kālena mahatā vedāḥ śakyā guru mukhāda vibhò
parāptuṃ tasmāda ayaṃ yatnaḥ paramò me samāsthitaḥ
amārga eṣa viprarṣe yena tavaṃ yātuma icchasi
kiṃ vighātena te vipra gacchādhīhi guròra mukhāta
evama uktvā gataḥ śakrò yavakrīra api bhārata
bhūya evākaròda yatnaṃ tapasya amitavikrama
ghòreṇa tapasā rājaṃsa tapyamānò mahātapaḥ
saṃtāpayāma āsa bhṛśaṃ devendrama iti naḥ śarutama
taṃ tathā tapyamānaṃ tu tapasa tīvraṃ mahāmunima
upetya balabhida devò vārayāma āsa vai punaḥ
aśakyò 'rathaḥ samārabdhò naitada buddhikṛtaṃ tava
paratibhāsyanti vai vedāsa tava caiva pitura ca te
na caitada evaṃ kariyate devarājamamepsitama
mahatā niyamenāhaṃ tapsye ghòrataraṃ tapaḥ
samiddhe 'ganāva upakṛtyāṅgama aṅgaṃ; hòṣyāmi vā maghavaṃsa tana nibòdha
yadya etada evaṃ na karòṣi kāmaṃ; mamepsitaṃ devarājeha sarvama
niścayaṃ tama abhijñāya munesa tasya mahātmanaḥ
parativāraṇa hetvarthaṃ buddhyā saṃcintya buddhimāna
tata indrò 'karòda rūpaṃ barāhmaṇasya tapò vinaḥ
anekaśatavarṣasya durbalasya sa yakṣmaṇaḥ
yavakrītasya yata tīrthama ucitaṃ śaucakarmaṇi
bhāgīrathyāṃ tatra setuṃ vālukābhiśa ca cārasaḥ
yadāsya vadatò vākyaṃ na sacakre davijòttamaḥ
vālukābhisa tataḥ śakrò gaṅgāṃ samabhipūrayana
vālukā muṣṭima aniśaṃ bhāgīrathyāṃ vayasarjayata
setuma abhyārabhaca chakrò yavakrītaṃ nidarśayana
taṃ dadarśa yavakrīsa tu yatnavantaṃ nibandhane
parahasaṃśa cābravīda vākyama idaṃ sa munipuṃgavaḥ
kima idaṃ vartate barahmana kiṃ ca te ha cikīrṣitama
atīva hi mahāna yatnaḥ kariyate 'yaṃ nirarthakaḥ
bandhiṣye setunā gaṅgāṃ sukhaḥ panthā bhaviṣyati
kaliśyate hi janasa tāta taramāṇaḥ punaḥ punaḥ
nāyaṃ śakyasa tavayā baddhuṃ mahāna oghaḥ kathaṃ cana
aśakyāda vinivartasva śakyama arthaṃ samārabha
yathaiva bhavatā cedaṃ tapò vedārthama udyatama
aśakyaṃ tadvada asmābhira ayaṃ bhāraḥ samudyataḥ
yathā tava nirarthò 'yama ārambhasa taridaśeśvara
tathā yadi mamāpīdaṃ manyase pākaśāsana
kariyatāṃ yada bhaveca chakyaṃ mayā suragaṇeśvara
varāṃśa ca me parayacchānyāna yaira anyāna bhavitāsmya ati
tasmai parādāda varāna indra uktavāna yāna mahātapaḥ
paratibhāsyanti te vedāḥ pitrā saha yathepsitāḥ
yaca cānyata kāṅkṣase kāmaṃ yavakrīra gamyatāma iti
sa labdhakāmaḥ pitarama upetyātha tatò 'baravīta
[yava]
paratibhāsyanti vai vedā mama tātasya còbhayòḥ
ati cānyāna bhaviṣyāvò varā labdhāsa tathā mayā
[bharada]
darpasa te bhavitā tāta varā~la labdhvā yathepsitāna
sa darpapūrṇaḥ kṛpaṇaḥ kaṣiprama eva vinaśyasi
atrāpya udāharantīmā gāthā devaira udāhṛtāḥ
ṛṣira āsīta purā putra bāladhira nāma vīryavāna
saputraśòkāda udvignasa tapasa tepe suduścarama
bhavena mama sutò 'martya iti taṃ labdhavāṃśa ca saḥ
tasya parasādò devaiśa ca kṛtò na tava amaraiḥ samaḥ
nāmartyò vidyate martyò nimittāyura bhaviṣyati
[ba]
yatheme parvatāḥ śaśvata tiṣṭhanti surasattamāḥ
akṣayāsa tannimittaṃ me sutasyāyura bhaveda iti
tasya putrasa tadā jajñe medhāvī karòdhanaḥ sadā
sa taca charutvākaròda darpama ṛṣīṃśa caivāvamanyata
vikurvāṇò munīnāṃ tu caramāṇò mahīma imāma
āsasāda mahāvīryaṃ dhanuṣākṣaṃ manīṣiṇama
tasyāpacakre medhāvī taṃ śaśāpa sa vīryavāna
bhava bhasmeti còktaḥ sa na bhasma samapadyata
dhanuṣākṣasa tu taṃ dṛṣṭvā medhāvinama anāmayama
nimittama asya mahiṣaira bhedayāma āsa vīryavāna
sa nimitte vinaste tu mamāra sahasā śiśuḥ
taṃ mṛtaṃ putrama ādāya vilalāpa tataḥ pitā
lālapyamānaṃ taṃ dṛṣṭvā munayaḥ punara ārtavata
ūcura vedòktayā pūrvaṃ gāthayā tana nibòdha me
na diṣṭama arthama atyetuma īśò martyaḥ kathaṃ cana
mahiṣaira bhedayāma āsa dhanuṣākṣò mahīdharāna
evaṃ labdhvā varāna bālā darpapūrṇāsa tarasvinaḥ
kaṣiprama eva vinaśyanti yathā na sayāta tathā bhavāna
eṣa raibhyò mahāvīryaḥ putrau cāsya tathā vibhau
taṃ yathā putra nābhyeṣi tathā kuryāsa tava atandritaḥ
sa hi karuddhaḥ samarthasa tavāṃ putra pīḍayituṃ ruṣā
vaidyaśa cāpi tapasvī ca kòpanaśa ca mahāna ṛṣiḥ
[ya]
evaṃ kariṣye mā tāpaṃ tāta kārṣīḥ kathaṃ cana
yathā hi me bhavāna mānyasa tathā raibhyaḥ pitā mama
uktvā sa pitaraṃ śalakṣṇaṃ yavakrīra akutòbhayaḥ
viprakurvanna ṛṣīna anyāna atuṣyata parayā mudā
[la]
caṅkramyamāṇaḥ sa tadā yavakrīra akutòbhayaḥ
jagāma mādhave māsi raibhyāśramapadaṃ parati
sa dadarśāśrame puṇye puṣpitadrumabhūṣite
vicarantīṃ sanuṣāṃ tasya kiṃnarīma iva bhārata
yavakrīsa tāma uvācedama upatiṣṭhasva māma iti
nirlajjò lajjayā yuktāṃ kāmena hṛtacetanaḥ
sā tasya śīlama ājñāya tasmāca chāpāca ca bibhyatī
tejasvitāṃ ca raibhyasya tathetya uktvā jagāma sā
tata ekāntama unnīya majjayāma āsa bhārata
ājagāma tadā raibhyaḥ savama āśramama ariṃdama
rudantīṃ ca sanuṣāṃ dṛṣṭvā bhāryāma ārtāṃ parāvasòḥ
sāntvayaña śalakṣṇayā vācā paryapṛcchada yudhiṣṭhira
sā tasmai sarvama ācaṣṭa yavakrī bhāṣitaṃ śubhā
paratyuktaṃ ca yavakrītaṃ parekṣāpūrvaṃ tadātmanā
śṛṇvānasyaiva raibhyasya yavakrīta viceṣṭitama
dahanna iva tadā cetaḥ karòdhaḥ samabhavana mahāna
sa tadā manyunāviṣṭasa tapasvī bhṛśakòpanaḥ
avalupya jaṭāma ekāṃ juhāvāgnau susaṃskṛte
tataḥ samabhavana nārī tasyā rūpeṇa saṃmitā
avalupyāparāṃ cātha juhāvāgnau jaṭāṃ punaḥ
tataḥ samabhavada rakṣò ghòrākṣaṃ bhīmadarśanama
abrūtāṃ tau tadā raibhyaṃ kiṃ kāryaṃ karavāmahe
tāva abravīda ṛṣiḥ karuddhò yavakrīra vadhyatāma iti
jagmatusa tau tathetya uktvā yavakrīta jighāṃsayā
tatasa taṃ samupāsthāya kṛtyā sṛṣṭā mahātmanā
kamaṇḍaluṃ jahārāsya mòhayitvā tu bhārata
ucciṣṭaṃ tu yavakrītama apakṛṣṭa kamaṇḍaluma
tata udyataśūlaḥ sa rākṣasaḥ samupādravata
tama āpatantaṃ saṃprekṣya śūlahastaṃ jighāṃsayā
yavakrīḥ sahasòtthāya parādravada yena vai saraḥ
jalahīnaṃ sarò dṛṣṭvā yavakrīsa tavaritaḥ punaḥ
jagāma saritaḥ sarvāsa tāśa cāpya āsana viśòṣitāḥ
sa kālyamānò ghòreṇa śūlahastena rakṣasā
agnihòtraṃ pitura bhītaḥ sahasā samupādravata
sa vai paraviśamānasa tu śūdreṇāndhena rakṣiṇā
nigṛhītò balāda davāri sò 'vātiṣṭhata pārthiva
nigṛhītaṃ tu śūdreṇa yavakrītaṃ sa rākṣasaḥ
tāḍayāma āsa śūlena sa bhinnahṛdayò 'patata
yavakrītaṃ sa hatvā tu rākṣasò raibhyama āgamata
anujñātasa tu raibhyeṇa tayā nāryā sahācarata
[la]
bharadvājasa tu kaunteya kṛtvā savādhyāyama āhnikama
samita kalāpama ādāya paraviveśa savama āśramama
taṃ sama dṛṣṭvā purā sarve paratyuttiṣṭhanti pāvakāḥ
na tava enama upatiṣṭhanti hataputraṃ tadāgnayaḥ
vaikṛtaṃ tava agnihòtre sa lakṣayitvā mahātapāḥ
tama andhaṃ śūdrama āsīnaṃ gṛhapālama athābravīta
kiṃ nu me nāgnayaḥ śūdra paratinandanti darśanama
tavaṃ cāpi na yathāpūrvaṃ kaca cita kaṣemama ihāśrame
kaca cina na raibhyaṃ putrò me gatavāna alpacetanaḥ
etada ācakṣva me śīghraṃ na hi me śudhyate manāḥ
[ṣū]
raibhyaṃ gatò nūnama asau sutasa te mandacetanaḥ
tathā hi nihataḥ śete rākṣasena balīyasā
parakālyamānasa tenāyaṃ śūlahastena rakṣasā
agnyāgāraṃ parati davāri mayā dòrbhyāṃ nivāritaḥ
tataḥ sa nihatò haya atra jalakāmò 'śucira dharuvama
saṃbhāvitò hi tūrṇena śūlahastena rakṣasā
[la]
bharadvājasa tu śūdrasya taca charutvā vipriyaṃ vacaḥ
gatāsuṃ putrama ādāya vilalāpa suduḥkhitaḥ
barāhmaṇānāṃ kilārthāya nanu tavaṃ taptavāṃsa tapaḥ
davijānāma anadhītā vai vedāḥ saṃpratibhāntva iti
tathā kalyāṇa śīlasa tavaṃ barāhmaṇeṣu mahātmasu
anāgāḥ sarvabhūteṣu karkaśatvama upeyivāna
paratisiddhò mayā tāta raibhyāvasatha darśanāta
gatavāna eva taṃ kaṣudraṃ kālāntakayamòpamama
yaḥ sa jānana mahātejā vṛddhasyaikaṃ mamātmajama
gatavāna eva kòpasya vaśaṃ paramadurmatiḥ
putraśòkama anuprāpya eṣa raibhyasya karmaṇā
tayakṣyāmi tavāma ṛte putra parāṇāna iṣṭatamāna bhuvi
yathāhaṃ putraśòkena dehaṃ tayakṣyāmi kilbisī
tathā jayeṣṭhaḥ sutò raibhyaṃ hiṃsyāca chīghrama anāgasama
sukhinò vai narā yeṣāṃ jātyā putrò na vidyate
te putraśòkama aprāpya vicaranti yathāsukhama
ye tu putrakṛtāca chòkāda bhṛśaṃ vayākulacetasaḥ
śapantīṣṭāna sakhīna ārthāsa tebhyaḥ pāpatarò nu kaḥ
parāsuśa ca sutò dṛṣṭaḥ śaptaśa ceṣṭaḥ sakhā mayā
īdṛśīma āpadaṃ kò nu davitīyò 'nubhaviṣyati
vilapyaivaṃ bahuvidhaṃ bharadvājò 'dahata sutama
susamiddhaṃ tataḥ paścāta paraviveśa hutāśanama
[la]
etasminna eva kāle tu bṛhaddyumnò mahīpatiḥ
satrama āste mahābhāgò raibhya yājyaḥ paratāpavāna
tena raibhyasya vai putrāva arvāvasu parāvasū
vṛtau sahāyau satrārthe bṛhaddyumnena dhīmatā
tatra tau samanujñātau pitrā kaunteya jagmatuḥ
āśrame tava abhavada raibhyò bhāryā caiva parāvasòḥ
athāvalòkakò 'gacchada gṛhāna ekaḥ parāvasuḥ
kṛṣṇājinena saṃvītaṃ dadarśa pitaraṃ vane
jaghanyarātre nidrāndhaḥ sāvaśeṣe tamasya api
carantaṃ gahane 'raṇye mene sa pitaraṃ mṛgama
mṛgaṃ tu manyamānena pitā vai tena hiṃsitaḥ
akāmayānena tadā śarīratrāṇama icchatā
sa tasya paretakāryāṇi kṛtvā sarvāṇi bhārata
punara āgamya tata satrama abravīda bharātaraṃ vacaḥ
idaṃ karma na śaktasa tavaṃ vòḍhuma ekaḥ kathaṃ cana
mayā tu hiṃsitasa tātò manyamānena taṃ mṛgama
sò 'samadarthe varataṃ sādhu cara tavaṃ barahma hiṃsanama
samarthò haya ahama ekākī karma kartuma idaṃ mune
[arvā]
karòtu vai bhavāna satraṃ bṛhaddyumnasya dhīmataḥ
barahmahatyāṃ cariṣye 'haṃ tavadarthaṃ niyatendriyaḥ
[la]
sa tasyā barahmahatyāyāḥ pāraṃ gatvā yudhiṣṭhira
arvāvasusa tadā satrama ājagāma punara muniḥ
tataḥ parāvasura dṛṣṭvā bharātaraṃ samupasthitama
bṛhaddyumnama uvācedaṃ vacanaṃ pariṣadgatama
eṣa te barahmahā yajñaṃ mā daraṣṭuṃ paraviśeda iti
barahmahā parekṣitenāpi pīḍayeta tavāṃ na saṃśayaḥ
pareṣyaira utsāryamāṇasa tu rājanna arvāvasusa tadā
na mayā barahmahatyeyaṃ kṛtetya āha punaḥ punaḥ
ucyamānò 'sakṛta pareṣyaira barahma hanna iti bhārata
naiva sa paratijānāti barahmahatyāṃ savayaṃ kṛtāma
mama bharātrā kṛtama idaṃ mayā tu parirakṣitama
parītāsa tasyābhavana devāḥ karmaṇārvāvasòra nṛpa
taṃ te paravarayāma āsura nirāsuśa ca parāvasuma
tatò devā varaṃ tasmai dadura agnipurògamāḥ
sa cāpi varayāma āsa pitura utthānama ātmanaḥ
anāgastvaṃ tathā bharātuḥ pituśa cāsmaraṇaṃ vadhe
bharadvājasya còtthānaṃ yavakrītasya còbhayòḥ
tataḥ parādurbabhūvusa te sarva eva yudhiṣṭhira
athābravīda yavakrītò devāna agnipurògamāna
samadhītaṃ mayā barahma varatāni caritāni ca
kathaṃ nu raibhyaḥ śaktò māma adhīyānaṃ tapò vinama
tathāyuktena vidhinā nihantuma amaròttamāḥ
[devāha]
maivaṃ kṛthā yavakrīta yathā vadasi vai mune
ṛte guruma adhītā hi sukhaṃ vedāsa tavayā purā
anena tu gurūna duḥkhāta tòṣayitvā savakarmaṇā
kālena mahatā kaleśāda barahmādhigatama uttamama
[la]
yavakrītama athòktvaivaṃ devāḥ sāgnipurògamāḥ
saṃjīvayitvā tāna sarvāna punara jagmusa tariviṣṭapama
āśramasa tasya puṇyò 'yaṃ sadā puṣpaphaladrumaḥ
atròṣya rājaśārdūla sarvapāpaiḥ paramòkṣyase
[la]
uśīrabījaṃ mainākaṃ giriṃ śavetaṃ ca bhārata
samatītò 'si kaunteya kālaśailaṃ ca pārthiva
eṣā gaṅgā sapta vidhā rājate bharatarṣabha
sathānaṃ virajasaṃ ramyaṃ yatrāgnira nityama idhyate
etada vai mānuṣeṇādya na śakyaṃ daraṣṭuma apya uta
samādhiṃ kurutāvyagrāsa tīrthānya etāni darakṣyatha
śavetaṃ giriṃ paravekṣyāmò mandaraṃ caiva parvatama
yatra māni carò yakṣaḥ kuveraśa cāpi yakṣarāṭa
aṣṭāśīti sahasrāṇi gandharvāḥ śīghracāriṇaḥ
tathā kiṃpuruṣā rājana yakṣāśa caiva caturguṇāḥ
anekarūpasaṃsthānā nānāpraharaṇāśa ca te
yakṣendraṃ manujaśreṣṭha māṇibhadrama upāsate
teṣāma ṛddhira atīvāgryāgatau vāyusamāśa ca te
sathānāta paracyāvayeyura ye devarājama api dharuvama
taisa tāta balibhira guptā yātudhānaiśa ca rakṣitāḥ
dura gamāḥ parvatāḥ pārtha samādhiṃ paramaṃ kuru
kubera sacivāśa cānye raudrā maitrāśa ca rākṣasāḥ
taiḥ sameṣyāma kaunteya yattò vikramaṇe bhava
kailāsaḥ parvatò rājana sò yòjanaśatānya uta
yatra devāḥ samāyānti viśālā yatra bhārata
asaṃkhyeyāsa tu kaunteya yakṣarākṣasa kiṃnarāḥ
nāgāḥ suparṇā gandharvāḥ kubera sadanaṃ parati
tāna vigāhasva pārthādya tapasā ca damena ca
rakṣyamāṇò mayā rājana bhīmasenabalena ca
savasti te varuṇò rājā yamaśa ca samitiṃjayaḥ
gaṅgā ca yamunā caiva parvataśa ca dadhātu te
indrasya jāmbūnadaparvatāgre; śṛṇòmi ghòṣaṃ tava devi gaṅge
gòpāyayemaṃ subhage giribhyaḥ; sarvājamīdhāpacitaṃ narendrama
bhavasva śarma paravivikṣatò 'saya; śailāna imāña śailasute nṛpasya
[ya]
apūrvò 'yaṃ saṃbhramò lòmaśasya; kṛṣṇāṃ sarve rakṣata māṃ parasādama
deśò haya ayaṃ durga tamò matò 'saya; tasmāta paraṃ śaucama ihācaradhvama
tatò 'baravīda bhīmama udāravīryaṃ; kṛṣṇāṃ yattaḥ pālaya bhīmasena
śūnye 'rajune 'saṃnihite ca tāta; tavama eva kṛṣṇāṃ bhajase 'sukheṣu
tatò mahātmā yamajau sametya; mūrdhanya upāghrāya vimṛjya gātre
uvāca tau bhāṣpa kalaṃ sa rājā; mā bhaiṣṭama āgacchatama apramattau
[ya]
antarhitāni bhūtāni rakṣāṃsi balavanti ca
agninā tapasā caiva śakyaṃ gantuṃ vṛkòdara
saṃnivartaya kaunteya kaṣutpipāse balānvayāta
tatò balaṃ ca dākṣyaṃ ca saṃśrayasva kurūdvaha
ṛṣesa tavayā śarutaṃ vākyaṃ kailāsaṃ parvataṃ parati
buddhyā parapaśya kaunteya kathaṃ kṛṣṇā gamiṣyati
atha vā sahadevena dhaumyena ca sahābhibhò
sūdaiḥ paurògavaiśa caiva sarvaiśa ca paricārakaiḥ
rathaira aśvaiśa ca ye cānye viprāḥ kaleśāsahā pathi
sarvaisa tavaṃ sahitò bhīma nivartasvāyatekṣaṇa
tarayò vayaṃ gamiṣyāmò laghva āhārā yatavratāḥ
ahaṃ ca nakulaśa caiva lòmaśaśa ca mahātapāḥ
mamāgamanama ākāṅkṣana gaṅgā davāre samāhitaḥ
vaseha daraupadīṃ rakṣana yāvadāgamanaṃ mama
[bhama]
rājaputrī śarameṇārtā duḥkhārtā caiva bhārata
varajatya eva hi kalyāṇī śavetavāhadidṛkṣayā
tava cāpya aratisa tīvrā vardhate tama apaśyataḥ
kiṃ punaḥ sahadevaṃ ca māṃ ca kṛṣṇāṃ ca bhārata
rathāḥ kāmaṃ nivartantāṃ sarve ca paricārakāḥ
sūdāḥ paurògavāśa caiva manyate yatra nò bhavāna
na haya ahaṃ hātuma icchāmi bhavantama iha karhi cita
śaile 'samina rākṣasākīrṇe durgeṣu viṣameṣu ca
iyaṃ cāpi mahābhāgā rājaputrī yatavratā
tavāma ṛte puruṣavyāghra nòtsaheda vinivartituma
tathaiva sahadevò 'yaṃ satataṃ tavāma anuvrataḥ
na jātu vinivarteta matajñò haya ahama asya vai
api cātra mahārāja savyasāci didṛkṣayā
sarve lālasa bhūtāḥ sama tasmāda yāsyāmahe saha
yadya aśakyò rathaira gantuṃ śailò 'yaṃ bahukandaraḥ
padbhira eva gamiṣyāmò mā rājana vimanò bhava
ahaṃ vahiṣye pāñcālīṃ yatra yatra na śakṣyati
iti me vartate buddhira mā rājana vimanò bhava
sukumārau tathā vīrau mādrī nandikarāva ubhau
durge saṃtārayiṣyāmi yadya aśaktau bhaviṣyataḥ
evaṃ te bhāṣamāṇasya balaṃ bhīmābhivardhatāma
yasa tavama utsahase vòḍhuṃ daraupadīṃ vipule 'dhavani
yamajau cāpi bhadraṃ te naitada anyatra vidyate
balaṃ ca te yaśaśa caiva dharmaḥ kīrtiśa ca vardhatāma
yasa tavama utsahase netuṃ bharātarau saha kṛṣṇayā
mā te galānira mahābāhò mā ca te 'satu parābhavaḥ
tataḥ kṛṣṇābravīda vākyaṃ parahasantī manòramā
gamiṣyāmi na saṃtāpaḥ kāryò māṃ parati bhārata
tapasā śakyate gantuṃ parvatò gandhamādanaḥ
tapasā caiva kaunteya sarve yòkṣyāmahe vayama
nakulaḥ sahadevaśa ca bhīmasenaśa ca pārthiva
ahaṃ ca tavaṃ ca kaunteya darakṣyāmahya śavetavāhanama
evaṃ saṃbhāṣamāṇāsa te subāhòra viṣayaṃ mahata
dadṛśura muditā rājana parabhūtagajavājimata
kirāta taṅgaṇākīrṇaṃ kuṇinda śatasaṃkulama
himavatya amaraira juṣṭaṃ bahvāścaryasamākulama
subāhuśa cāpi tāna dṛṣṭvā pūjayā paratyagṛhṇata
viṣayānte kuṇindānāma īśvaraḥ parītipūrvakama
tatra te pūjitāsa tena sarva eva sukhòṣitāḥ
paratasthura vimale sūrye himavantaṃ giriṃ parati
indrasena mukhāṃśa caiva bhṛtyāna paurògavāṃsa tathā
sūdāṃśa ca paribarhaṃ ca daraupadyāḥ sarvaśò nṛpa
rājñaḥ kuṇindādhipateḥ paridāya mahārathāḥ
padbhira eva mahāvīryā yayuḥ kauravanandanāḥ
te śanaiḥ parādravana sarve kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ
tasmāda deśāta susaṃhṛṣṭā daraṣṭukāmā dhanaṃjayama
[yu]
bhīmasena yamau còbhau pāñcāli ca nibòdhata
nāsti bhūtasya nāśò vai paśyatāsmāna vanecarāna
durbalāḥ kaleśitāḥ sameti yada baravīthetaretarama
aśakye 'pi varajāmeti dhanaṃjaya didṛkṣayā
tana me dahati gātrāṇi tūlarāśima ivānalaḥ
yaca ca vīraṃ na paśyāmi dhanaṃjayama upāntike
tasya darśanatṛṣṇaṃ māṃ sānujaṃ vanama āsthitama
yājñasenyāḥ parāmarśaḥ sa ca vīra dahatya uta
nakulāta pūrvajaṃ pārthaṃ na paśyāmya amitaujasama
ajeyama ugradhanvānaṃ tena tapye vṛkòdara
tīrthāni caiva ramyāṇi vanāni ca sarāṃsi ca
carāmi saha yuṣmābhisa tasya darśanakāṅkṣayā
pañca varṣāṇya ahaṃ vīraṃ satyasaṃdhaṃ dhanaṃjayama
yana na paśyāmi bībhatsuṃ tena tapye vṛkòdara
taṃ vai śayāmaṃ gudākeśaṃ siṃhavikrānta gāminama
na paśyāmi mahābāhuṃ tena tapye vṛkòdara
kṛtāstraṃ nipunaṃ yuddhe paratimānaṃ dhanuṣmatāma
na paśyāmi naraśreṣṭhaṃ tena tapye vṛkòdara
carantama arisaṃgheṣu kālaṃ karuddhama ivāntakama
parabhinnama iva mātaṅgaṃ siṃhaskandhaṃ dhanaṃjayama
yaḥ sa śakrāda anavarò vīryeṇa daraviṇena ca
yamayòḥ pūrvajaḥ pārthaḥ śavetāśvò 'mitavikramaḥ
duḥkhena mahatāviṣṭaḥ savakṛtenānivartinā
ajeyama ugradhanvānaṃ taṃ na paśyāmi phalgunama
satataṃ yaḥ kaṣamā śīlaḥ kaṣipyamāṇò 'paya anīyasā
ṛju mārgaprapannasya śarma dātābhayasya ca
sa tu jihmapravṛttasya māyayābhijighāṃsataḥ
api vajradharasyāpi bhaveta kālaviṣòpamaḥ
śatròra api parapannasya sò 'nṛśaṃsaḥ paratāpavāna
dātābhayasya bhībhatsura amitātmā mahābalaḥ
sarveṣāma āśramò 'samākaṃ raṇe 'rīṇāṃ paramarditā
āhartā sarvaratnānāṃ sarveṣāṃ naḥ sukhāvahaḥ
ratnāni yasya vīryeṇa divyānya āsana purā mama
bahūni bahu jātāni yāni parāptaḥ suyòdhanaḥ
yasya bāhubalāda vīra sabhā cāsīta purā mama
sarvaratnamayī khayātā tariṣu lòkeṣu pāṇḍava
vāsudeva samaṃ vīrye kārtavīrya samaṃ yudhi
ajeyama ajitaṃ yuddhe taṃ na paśyāmi phalgunama
saṃkarṣaṇaṃ mahāvīryaṃ tavāṃ ca bhīmāparājitama
anujātaḥ sa vīryeṇa vāsudevaṃ ca śatruhā
yasya bāhubale tulyaḥ parabhāve ca puraṃdaraḥ
jave vāyura mukhe sòmaḥ karòdhe mṛtyuḥ sanātanaḥ
te vayaṃ taṃ naravyāghraṃ sarve vīra didṛkṣavaḥ
paravekṣyāmò mahābāhò parvataṃ gandhamādanama
viśālā badarī yatra naranārāyaṇāśramaḥ
taṃ sadādhyuṣitaṃ yakṣaira darakṣyāmò girima uttamama
kubera nalinīṃ ramyāṃ rākṣasaira abhirakṣitāma
padbhira eva gamiṣyāmasa tapyamānā mahata tapaḥ
nātapta tapasā śakyò deśò gantuṃ vṛkòdara
na nṛśaṃsena lubdhena nāpraśāntena bhārata
tatra sarve gamiṣyāmò bhīmārjunapadaiṣiṇaḥ
sāyudhā baddhaniṣṭriṃśāḥ saha vipraira mahāvrataiḥ
makṣikāna maśakāna daṃśāna vayāghrāna siṃhāna sarīsṛpāna
parāpnòtya aniyataḥ pārtha niyatasa tāna na paśyati
te vayaṃ niyatātmānaḥ parvataṃ gandhamādanama
paravekṣyāmò mitāhārā dhanaṃjaya didṛkṣavaḥ
[vai]
te śūrāsa tata dhanvānasa tūnavantaḥ samārgaṇāḥ
baddhagòdhāṅguli tarāṇāḥ khadgavantò 'mitaujasaḥ
parigṛhya davijaśreṣṭhāña śareṣṭhāḥ sarvadhanuṣmatāma
pāñcālī sahitā rājana parayayura gandhamādanama
sarāṃsi saritaśa caiva parvatāṃśa ca vanāni ca
vṛkṣāṃśa ca bahula chāyāna dadṛśura girimūrdhani
nityapuṣpaphalāna deśāna devarṣigaṇasevitāna
ātmanya ātmānama ādhāya vīrā mūlaphalāśanāḥ
cerura uccāvacākārāna deśāna viṣamasaṃkaṭāna
paśyantò mṛgajātāni bahūni vividhāni ca
ṛri siddhāmara yutaṃ gandharvāpsarasāṃ pariyama
viviśusa te mahātmānaḥ kiṃnarācaritaṃ girima
paraviśatsva atha vīreṣu parvataṃ gandhamādanama
candavātaṃ mahada varṣaṃ parādurāsīda viśāṃ pate
tatò reṇuḥ samudbhūtaḥ sapatra bahulò mahāna
pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca dayāṃ caiva tamasāvṛṇòta
na sama parajñāyate kiṃ cida āvṛte vayòmni reṇunā
na cāpi śekusa te kartuma anyònyasyābhibhāṣaṇama
na cāpaśyanta te 'nayònyaṃ tamasā hatacakṣusaḥ
ākṛṣyamāṇā vātena sāśma cūrṇena bhārata
darumāṇāṃ vātabhagnānāṃ patatāṃ bhūtale bhṛśama
anyeṣāṃ ca mahī jānāṃ śabdaḥ samabhavana mahāna
dayauḥ savita patati kiṃ bhūmau dīryante parvatā nu kima
iti te menire sarve pavanena vimòhitāḥ
te yathānantarāna vṛkṣāna valmīkāna viṣamāṇi ca
pāṇibhiḥ parimārgantò bhītā vāyòra nililyire
tataḥ kārmukama udyamya bhīmasenò mahābalaḥ
kṛṣṇāma ādāya saṃgatyā tasthāva āśritya pādapama
dharmarājaśa ca dhaumyaśa ca nililyāte mahāvane
agnihòtrāṇya upādāya sahadevasa tu parvate
nakulò barāhmaṇāśa cānye lòmaśaśa ca mahātapaḥ
vṛkṣāna āsādya saṃtrastāsa tatra tatra nililyire
mandī bhūte ca pavane tasmina rajasi śāmyati
mahadbhiḥ pṛṣataisa tūrṇaṃ varṣama abhyājagāma ha
tatò 'śamasahitā dhārāḥ saṃvṛṇvantyaḥ samantataḥ
parapetura aniśaṃ tatra śīghravātasamīritāḥ
tataḥ sāgaragā āpaḥ kīryamāṇaḥ samantataḥ
parādurāsana sakalusāḥ phenavatyò viśāṃ pate
vahantyò vāri bahulaṃ phenòdupa pariplutama
parisasrura mahāśabdāḥ parakarṣantyò mahīruhāna
tasminna uparate varṣe vāte ca samatāṃ gate
gate haya ambhasi nimnāni parādurbhūte divākare
nirjagmusa te śanaiḥ sarve samājagmuśa ca bhārata
paratasthuśa ca punara vīrāḥ parvataṃ gandhamādanama
[vai]
tataḥ parayātamātreṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu
padbhyāma anucitā gantuṃ daraupadī samupāviśata
śarāntā duḥkhaparītā ca vātavarṣeṇa tena ca
saukumāryāca ca pāñcālī saṃmumòha yaśò vinī
sā pātyamānā mòhena bāhubhyāma asitekṣaṇā
vṛttābhyāma anurūpābhyāma ūrū samavalambata
ālambamānā sahitāva ūrū gajakaròpamau
papāta sahasā bhūmau vepantī kadalī yathā
tāṃ patantīṃ varāròhāṃ sajjamānāṃ latāma iva
nakulaḥ samabhidrutya parijagrāha vīryavāna
[nakula]
rājana pāñcālarājasya suteyama asitekṣaṇā
śarāntā nipatitā bhūmau tāma avekṣasva bhārata
aduḥkhārhā paraṃ duḥkhaṃ parāpteyaṃ mṛdu gāminī
āśvāsaya mahārāja tāma imāṃ śaramakarśitāma
[vai]
rājā tu vacanāta tasya bhṛśaṃ duḥkhasamanvitaḥ
bhīmaśa ca sahadevaśa ca sahasā samupādravana
tāma avekṣya tu kaunteyò vivarṇavadanāṃ kṛśāma
aṅkama ānīya dharmātmā paryadevayada āturaḥ
kathaṃ veśmasu gupteṣu savāstīrṇaśayanòcitāḥ
śete nipatitā bhūmau sukhārhā varavarṇinī
sukumārau kathaṃ pādau mukhaṃ ca kamalaprabhama
matkṛte 'daya varārhāyāḥ śayāmatāṃ samupāgatama
kima idaṃ dayūtakāmena mayā kṛtama abuddhinā
ādāya kṛṣṇāṃ caratā vane mṛgagaṇāyute
sukhaṃ parāpsyati pāñcālī pāṇḍavāna parāpya vai patīna
iti darupadarājena pitrā dattāyatekṣaṇā
tata sarvama anavāpyaiva śaramaśòkāda dhi karśitā
śete nipatitā bhūmau pāpasya mama karmabhiḥ
tathā lālapyamāne tu dharmarāje yudhiṣṭhire
dhaumyaprabhṛtayaḥ sarve tatrājagmura davijòttamāḥ
te samāśvāsayāma āsura āśīrbhiśa cāpya apūjayana
rakṣa ghanāṃśa ca tathā mantrāña jepuśa cakruśa ca te kariyāḥ
pathyamāneṣu mantreṣu śāntyarthaṃ paramarṣibhiḥ
sapṛśyamānā karaiḥ śītaiḥ pāṇḍavaiśa ca muhura muhuḥ
sevyamānā ca śītena jalamiśreṇa vāyunā
pāñcālī sukhama āsādya lebhe cetaḥ śanaiḥ śanaiḥ
parigṛhya ca tāṃ dīnāṃ kṛṣṇāma ajina saṃstare
tadā viśrāmayāma āsura labdhasaṃjñāṃ tapò vinīma
tasyā yamau raktatalau pādau pūjita lakṣaṇau
karābhyāṃ kiṇajātābhyāṃ śanakaiḥ saṃvavāhatuḥ
paryāśvāsayada apya enāṃ dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
uvāca ca kuruśreṣṭhò bhīmasenama idaṃ vacaḥ
bahavaḥ parvatā bhīma viṣamā himadura gamāḥ
teṣu kṛṣṇā mahābāhò kathaṃ nu vicariṣyati
[bhama]
tavāṃ rājana rājaputrīṃ ca yamau ca puruṣarṣabhau
savayaṃ neṣyāmi rājendra mā viṣāde manaḥ kṛthāḥ
atha vāsau mayā jātò vihagò madbalòpamaḥ
vaheda anagha sarvāna nò vacanāta te ghatòtkacaḥ
[vai]
anujñātò dharmarājñā putraṃ sasmāra rākṣasama
ghatòtkacaśa ca dharmātmā samṛta mātraḥ pitusa tadā
kṛtāñjalira upātiṣṭhada abhivādyātha pāṇḍavāna
barāhmaṇāṃśa ca mahābāhuḥ sa ca taira abhinanditaḥ
uvāca bhīmasenaṃ sa pitaraṃ satyavikramaḥ
samṛtò 'sami bhavatā śīghraṃ śuśrūṣura ahama āgataḥ
ājñāpaya mahābāhò sarvaṃ kartāsmya asaṃśayama
taca charutvā bhīmasenasa tu rākṣasaṃ parisasvaje
[ya]
dharmajñò balavāña śūraḥ sadyò rākṣasapuṃgavaḥ
bhaktò 'samāna aurasaḥ putrò bhīma gṛhṇātu mātarama
tava bhīmabalenāhama atibhīma parākrama
akṣataḥ saha pāñcālyā gaccheyaṃ gandhamādanama
bharātura vacanama ājñāya bhīmasenò ghatòtkacama
ādideśa naravyāghrasa tanayaṃ śatrukarśanama
daidimbeya pariśrāntā tava mātāparājitā
tavaṃ ca kāmagamasa tāta balavāna vahatāṃ khaga
sakandhama āròpya bhadraṃ te madhye 'samākaṃ vihāyasā
gaccha nīcakiyā gatyā yathā caināṃ na pīḍayeḥ
dharmarājāṃ ca dhaumyaṃ ca rāja putrīṃ yamau tathā
ekò 'paya ahama alaṃ vòḍhuṃ kima utādya sahāyavāna
evama uktvā tataḥ kṛṣṇāma uvāha sa ghatòtkacaḥ
pāṇḍūnāṃ madhyagò vīraḥ pāṇḍavāna api cāpare
lòmaśaḥ siddhamārgeṇa jagāmānupama dayutiḥ
savenaivātma parabhāvena davitīya iva bhāskaraḥ
barāhmaṇāṃśa cāpi tāna sarvā samupādāya rākṣasāḥ
niyògāda rākṣasendrasya jagmura bhīmaparākramāḥ
evaṃ surama anīyāni vanānya upavanāni ca
ālòkayantasa te jagmura viśālāṃ badarīṃ parati
te tava āśu gatibhira vīrā rākṣasaisa taira mahābalaiḥ
uhyamānā yayuḥ śīghraṃ mahada adhvānama alpavata
deśāna maleccha gaṇākīrṇāna nānāratnākarāyutāna
dadṛśura giripādāṃśa ca nānādhātusamācitāna
vidyādharagaṇākīrṇāna yutāna vānarakiṃnaraiḥ
tathā kiṃpuruṣaiśa caiva gandharvaiśa ca samantataḥ
nadī jālasamākīrṇāna nānāpakṣirutākulāna
nānāvidhaira mṛgaira juṣṭāna vānaraiśa còpaśòbhitāna
te vayatītya bahūna deśāna uttarāṃśa ca kurūna api
dadṛśura vividhāścaryaṃ kailāsaṃ parvatòttamama
tasyābhyāśe tu dadṛśura naranārāyaṇāśramama
upetaṃ pādapaira divyaiḥ sadā puṣpaphalòpagaiḥ
dadṛśusa tāṃ ca badarīṃ vṛttaskandhāṃ manòramāma
sanigdhāma avirala chāyāṃ śariyā paramayā yutāma
patraiḥ sanigdhaira avilalaira upaitāṃ mṛdubhiḥ śubhāma
viśālaśākhāṃ viṣṭīrṇāma ati dayutisamanvitāma
phalaira upacitaira divyaira ācitāṃ savādubhira bhṛśama
madhusravaiḥ sadā divyāṃ maharṣigaṇasevitāma
madapramuditaira nityaṃ nānādvija gaṇaira yutāma
adaṃśa maśake deśe bahumūlaphalòdake
nīlaśādvala saṃchanne devagandharvasevite
susamīkṛta bhūbhāge savabhāvavihite śubhe
jātāṃ himamṛdu saparśe deśe 'pahata kantake
tāma upaitya mahātmānaḥ saha taira barāhmaṇarṣabhaiḥ
avaterusa tataḥ sarve rākṣasa sakandhataḥ śanaiḥ
tatasa tama āśramaṃ puṇyaṃ naranārāyaṇāśritama
dadṛśuḥ pāṇḍavā rājana sahitā davijapuṃgavaiḥ
tamasā rahitaṃ puṇyama anāmṛṣṭaṃ raveḥ karaiḥ
kaṣuta tṛṭa śītòṣṇadòṣaiśa ca varjitaṃ śòkanāśanama
maharṣigaṇasaṃbādhaṃ barāhmyā lakṣmyā samanvitama
duṣpraveśaṃ mahārāja naraira dharmabahiḥ kṛtaiḥ
balihòmārcitaṃ divyaṃ susaṃmṛṣṭānulepanama
divyapuṣpòpahāraiśa ca sarvatò 'bhivirājitama
viśālaira agniśaraṇaiḥ saruga bhāndaira ācitaṃ śubhaiḥ
mahadbhisa tòyakalaśaiḥ kathinaiśa còpaśòbhitama
śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ barahmaghòṣanināditama
divyama āśrayaṇīyaṃ tama āśramaṃ śaramanāśanama
śariyā yutama anirdeśyaṃ deva caryòpaśòbhitama
phalamūlāśanaira dāntaiśa cīrakṛṣṇājināmbaraiḥ
sūryavaiśvānara samaisa tapasā bhāvitātmabhiḥ
maharṣibhira mòkṣaparaira yatibhira niyatendriyaiḥ
barahmabhūtaira mahābhāgaira upaitaṃ barahmavādibhiḥ
sò 'bhayagacchana mahātejāsa tāna ṛṣīna niyataḥ śuciḥ
bharātṛbhiḥ sahitò dhīmāna dharmaputrò yudhiṣṭhira
divyajñānòpapannāsa te dṛṣṭvā parāptaṃ yudhiṣṭhirama
abhyagacchanta suprītāḥ sarva eva maharṣayaḥ
āśīrvādāna parayuñjānāḥ savādhyāyaniratā bhṛśama
parītāsa te tasya satkāraṃ vidhinā pāvakòpamāḥ
upājahruśa ca salilaṃ puṣpamūlaphalaṃ śuci
sa taiḥ parītyātha satkārama upanītaṃ maharṣibhiḥ
parayataḥ paratigṛhyātha dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ
taṃ śakra sadana parakhyaṃ divyagandhaṃ manòramama
parītaḥ savargòpamaṃ puṇyaṃ pāṇḍavaḥ saha kṛṣṇayā
viveśa śòbhayā yuktaṃ bharātṛbhiśa ca sahānagha
barāhmaṇaira vedavedāṅgapāragaiśa ca sahācyutaḥ
tatrāpaśyata sa dharmātmā devadevarṣipūjitama
naranārāyaṇa sathānaṃ bhāgīrathyòpaśòbhitama
madhusrava phalāṃ divyāṃ maharṣigaṇasevitāma
tāma upaitya mahātmānasa te 'vasana barāhmaṇaiḥ saha
ālòkayantò mainākaṃ nānādvija gaṇāyutama
hiraṇyaśikharaṃ caiva taca ca bindusaraḥ śivama
bhāgīrathīṃ sutārthāṃ ca śītāmala jarāṃ śivāma
mani paravālaprastārāṃ pādapaira upaśòbhitāma
divyapuṣpasamākīrṇāṃ manasaḥ parītivardhanīma
vīkṣamāṇā mahātmānò vijahrusa tatra pāṇḍavāḥ
tatra devāna pitṝṃśa caiva tarpayantaḥ punaḥ punaḥ
barāhmaṇaiḥ sahitā vīrā nayavasana puruṣarṣabhāḥ
kṛṣṇāyāsa tatra paśyantaḥ karīḍitānya amaraprabhāḥ
vicitrāṇi naravyāghrā remire tatra pāṇḍavāḥ
[vai]
tatra te puruṣavyāghrāḥ paramaṃ śaucama āsthitāḥ
sò rātrama avasana vīrā dhanaṃjaya didṛkṣayā
tasmina viharamāṇāśa ca ramamāṇāśa ca pāṇḍavāḥ
manòjñe kānanavare sarvabhūtamanòrame
pādapaiḥ puṣpavikacaiḥ phalabhārāvanāmitaiḥ
śòbhitaṃ sarvatò ramyaiḥ puṃskòkila kulākulaiḥ
sanigdhapatraira aviralaiḥ śītachāyaira manòramaiḥ
sarāṃsi ca vicitrāṇi parasannasalilāni ca
kamalaiḥ sòtpalaisa tatra bharājamānāni sarvaśaḥ
paśyantaśa cārurūpāṇi remire tatra pāṇḍavāḥ
puṇyagandhaḥ sukhasparśò vavau tatra samīraṇaḥ
halādayana pāṇḍavāna sarvāna sakṛṣṇāna sadvijarṣabhāna
tataḥ pūrvòttarò vāyuḥ pavamānò yadṛcchayā
sahasrapatrama arkābhaṃ divyaṃ padmama udāvahata
tada apaśyata pāñcālī divyagandhaṃ manòramama
anilenāhṛtaṃ bhūmau patitaṃ jalajaṃ śuci
taca chubhāśubhama āsādya saugandhikama anuttamama
atīva muditā rājana bhīmasenama athābravīta
paśya divyaṃ suruciraṃ bhīma puṣpama anuttamama
gandhasaṃsthāna saṃpannaṃ manasò mama nandanama
etata tu dharmarājāya paradāsyāmi paraṃtapa
harera idaṃ me kāmāya kāmyake punara āśrame
yadi te 'haṃ pariyā pārtha bahūnīmānya upāhara
tānya ahaṃ netuma icchāmi kāmyakaṃ punara āśramama
evama uktvā tu pāñcālī bhīmasenama aninditā
jagāma dharmarājāya puṣpama ādāya tata tadā
abhiprāyaṃ tu vijñāya mahiṣyāḥ puruṣarṣabhaḥ
pariyāyā pariyakāmaḥ sò bhīmò bhīmaparākramaḥ
vātaṃ tama evābhimukhò yatasa tata puṣpama āgatama
ājihīrṣura jagāmāśu sa puṣpāṇya aparānya api
rukmapṛṣṭhaṃ dhanura gṛhyaṃ śarāṃśa cāśīviṣòpamāna
mṛgarāḍa iva saṃkruddhaḥ parabhinna iva kuñjaraḥ
daraupadyāḥ pariyama anvicchana savabāhubalama āśritaḥ
vayapaita bhayasaṃmòhaḥ śailama abhyapatada balī
sa taṃ darumalatā gulmachannaṃ nīlaśilātalama
giriṃ ca cārāri haraḥ kiṃnarācaritaṃ śubhama
nānāvarṇadharaiśa citraṃ dhātudruma mṛgāndajaiḥ
sarvabhūṣaṇa saṃpūrṇaṃ bhūmera bhujama ivòcchritama
sarvarturamaṇīyeṣu gandhamādana sānuṣu
saktacakṣura abhiprāyaṃ hṛdayenānucintayana
puṃskòkila ninādeṣu satpadābhiruteṣu ca
baddhaśròtra manaśa cakṣura jagāmāmita vikramaḥ
jighramāṇò mahātejāḥ sarvartukusumòdbhavama
gandhama uddāmama uddāmò vane matta iva davipaḥ
hariyamāṇa śaramaḥ pitrā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ
pituḥ saṃsparśaśītena gandhamādana vāyunā
sa yakṣagandharvasurabrahmarṣigaṇasevitama
vilòḍayāma āsa tadā puṣpahetòra ariṃdamaḥ
viṣamachedaracitaira anuliptama ivāṅgulaiḥ
vimalaira dhātuvicchedaiḥ kāñcanāñjanarājataiḥ
sapakṣama iva nṛtyantaṃ pārśvalagnaiḥ payòdharaiḥ
muktāhāraira iva citaṃ cayutaiḥ parasravaṇòdakaiḥ
abhirāma narī kuñja nirjharòdaka kandarama
apsarònūpura ravaiḥ paranṛtta bahu barhiṇama
diga vāraṇaviṣāṇāgraira ghṛṣṭòpala śilātalama
sarastāṃśukama ivākṣòbhyaira nimnagā niḥsṛtaira jalaiḥ
saśaspa kavalaiḥ savasthaira adūraparivartibhiḥ
bhayasyājñaiśa ca hariṇaiḥ kautūhalanirīkṣitaḥ
cālayanna ūruvegena latā jālānya anekaśaḥ
ākrīḍamānaḥ kaunteyaḥ śarīmāna vāyusutò yayau
pariyā manòrathaṃ kartuma udyataśa cārulòcanaḥ
parāṃśuḥ kanakatālābhaḥ siṃhasaṃhananò yuvā
mattavānaravikrāntò mattavāraṇavegavāna
mattavānaratāmrākṣò mattavānaravāraṇaḥ
pariya pārśvòpaviṣṭābhira vayāvṛttābhira viceṣṭitaiḥ
yakṣagandharvayòṣābhira adṛśyābhira nirīkṣṭitaḥ
navāvatāraṃ rūpasya vikrīṇanna iva pāṇḍavaḥ
cacāra ramaṇīyeṣu gandhamādana sānuṣu
saṃsmarana vividhāna kaleśāna duryòdhanakṛtāna bahūna
daraupadyā vanavāsinyāḥ pariyaṃ kartuṃ samudyataḥ
sò 'cintayada gate savargama arjune mayi cāgate
puṣpahetòra kathaṃ nava āryaḥ kariṣyati yudhiṣṭhiraḥ
sanehāna naravarò nūnama aviśvāsāda vanasya ca
nakulaṃ sahadevaṃ ca na mòkṣyati yudhiṣṭhiraḥ
kathaṃ nu kusumāvāptiḥ sayāca chīghrama iti cintayana
paratasthe naraśārdūlaḥ pakṣirāḍa iva vegitaḥ
kampayana medinīṃ padbhyāṃ nirghāta iva parvasu
tarāsayana gajayūthāni vātaraṃhā vṛkòdaraḥ
siṃhavyāghra gaṇāṃśa caiva mardamānò mahābalaḥ
unmūlayana mahāvṛkṣāna pòthayaṃśa còrasā balī
talā vallīśa ca vegena vikarṣana pāṇḍunandanaḥ
uparya upari śailāgrama ārurukṣura iva davipaḥ
vinardamānò 'tibhṛśaṃ savidyudiva tòyadaḥ
tasya śabdena ghòreṇa dhanura ghòṣeṇa cābhibhò
tarastāni mṛgayūthāni samantāda vipradudruvuḥ
athāpaśyana mahābāhura gandhamādana sānuṣu
suramyaṃ kadalī sandaṃ bahuyòjanavistṛtama
tama abhyagacchada vegena kaṣòbhayiṣyana mahābalaḥ
mahāgaja ivāsrāvī parabhañjana vividhāna darumāna
utpāṭya kadalī sakandhāna bahutālasamucchrayāna
cikṣepa tarasā bhīmaḥ samantāda balināṃ varaḥ
tataḥ sattvānya upākrāmana bahūni ca mahānti ca
ruruvāraṇasaṃghāśa ca mahiṣāśa ca jalāśrayāḥ
siṃhavyāghrāśa ca saṃkruddhā bhīmasenama abhidravana
vayāditāsyā mahāraudrā vinadantò 'tibhīṣaṇāḥ
tatò vāyusutaḥ karòdhāta savabāhubalama āśritaḥ
gajenāghnana gajaṃ bhīmaḥ siṃhaṃ sinhena cābhibhūḥ
talaprahāraira anyāṃśa ca vayahanata pāṇḍavò balī
te hanyamānā bhīmena siṃhavyāghra tarakṣavaḥ
bhayāda visasṛpuḥ sarve śakṛna mūtraṃ ca susruvuḥ
paraviveśa tataḥ kaṣipraṃ tāna apāsya mahābalaḥ
vanaṃ pāṇḍusutaḥ śarīmāña śabdenāpūrayana diśaḥ
tena śabdena cògreṇa bhīmasenaraveṇa ca
vanāntara gatāḥ sarve vitreṣura mṛgapakṣiṇaḥ
taṃ śabdaṃ sahasā śarutvā mṛgapakṣisamīritama
jalārdrapakṣā vihagāḥ samutpetuḥ sahasraśaḥ
tāna audakāna pakṣigaṇāna nirīkṣya bharatarṣabhaḥ
tāna evānusarana ramyaṃ dadarśa sumahata saraḥ
kāñcanaiḥ kadalī sandaira mandamāruta kampitaiḥ
vījyamānama ivākṣòbhyaṃ tīrāntara visarpibhiḥ
tata sarò 'thāvatīryāśu parabhūtakamalòtpalama
mahāgaja ivòddāmaśa cikrīḍa balavada balī
vikrīḍya tasmina sucirama uttatārāmita dayutiḥ
tatò 'vagāhya vegena tada vanaṃ bahupādapama
dadhmau ca śaṅkhaṃ savanavata sarvaprāṇena pāṇḍavaḥ
tasya śaṅkhasya śabdena bhīmasenaraveṇa ca
bāhuśabdena cògreṇa nardantīva girera guhāḥ
taṃ vajraniṣpeṣa samama āsphòṭitaravaṃ bhṛśama
śarutvā śailaguhāsuptaiḥ siṃhaira muktò mahāsvanaḥ
siṃhanāda bhayatrastaiḥ kuñjaraira api bhārata
muktò virāvaḥ sumahāna parvatò yena pūritaḥ
taṃ tu nādaṃ tataḥ śarutvā suptò vānarapuṃgavaḥ
parājṛmbhata mahākāyò hanūmāna nāma vānaraḥ
kadalīṣaṇḍamadhyasthò nidrāvaśagatasa tadā
jṛmbhamāṇaḥ suvipulaṃ śakradhvajama ivòtśritama
āsphòṭayata lāṅgūlama indrāśanisamasvanama
tasya lāṅgūlanidanaṃ parvataḥ sa guhā mukhaiḥ
udgārama iva gaura nardama utsasarja samantataḥ
sa lāṅgūlaravasa tasya mattavāraṇanisvanama
antardhāya vicitreṣu ca cāragirisānuṣu
sa bhīmasenasa taṃ śarutvā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ
śabdaprabhavama anvicchaṃśa ca cārakadalī vanama
kadalī vanamadhyasthama atha pīne śilātale
sa dadarśa mahābāhura vānarādhipatiṃ sathitama
vidyuta saṃghātaduṣprekṣyaṃ vidyuta saṃghātapiṅgalama
vidyuta saṃghātasadṛśaṃ vidyuta saṃghātacañcalama
bāhusvastika vinyasta pīnahrasvaśirò dharama
sakandhabhūyiṣṭha kāyatvāta tanumadhya katī tatama
kiṃ cica cābhugna śīrṣeṇa dīrgharòmāñcitena ca
lāṅgūlenòrdhva gatinā dhavajeneva virājitama
raktòṣṭhaṃ tāmrajihvāsyaṃ raktakarṇaṃ calada bharuvama
vadanaṃ vṛttadaṃstrāgraṃ raśmivantama ivòdupama
vadanābhyantara gataiḥ śuklabhāsaira alaṃ kṛtama
keṣaròtkara saṃmiśrama aśòkānāma ivòtkarama
hiraṇmayīnāṃ madhyasthaṃ kadalīnāṃ mahādyutima
dīpyamānaṃ savavapuṣā arciṣmantama ivānalama
nirīkṣantama avitrastaṃ lòcanaira madhupiṅgalaiḥ
taṃ vānaravaraṃ vīrama atikāyaṃ mahābalama
athòpasṛtya tarasā bhīmò bhīmaparākramaḥ
siṃhanādaṃ samakaròda bòdhayiṣyana kapiṃ tadā
tena śabdena bhīmasya vitreṣura mṛgapakṣiṇaḥ
hanūmāṃśa ca mahāsattvama īṣada unmīlya lòcane
avekṣada atha sāvajñaṃ lòcanaira madhupiṅgalaiḥ
samitenābhāṣya kaunteyaṃ vānarò narama abravīta
kimarthaṃ sarujasa te 'haṃ sukhasuptaḥ parabòdhitaḥ
nanu nāma tavayā kāryā dayā bhūteṣu jānatā
vayaṃ dharmaṃ na jānīmasa tiryagyòniṃ samāśritāḥ
manuṣyā buddhisaṃpannā dayāṃ kurvanti jantuṣu
karūreṣu karmasu kathaṃ dehavāka cittadūṣiṣu
dharmaghātiṣu sajjante buddhimantò bhavadvidhāḥ
na tavaṃ dharmaṃ vijānāsi vṛddhā nòpāsitāsa tavayā
alpabuddhitayā vanyāna utsādayasi yana mṛgāna
barūhi kasa tavaṃ kimarthaṃ vā vanaṃ tavama idama āgataḥ
varjitaṃ mānuṣaira bhāvaisa tathaiva puruṣaira api
ataḥ paramagamyò 'yaṃ parvataḥ sudurāruhaḥ
vinā siddhagatiṃ vīra gatira atra na vidyate
kāruṇyāta sauhṛdāca caiva vāraye tavāṃ mahābala
nātaḥ paraṃ tavayā śakyaṃ gantuma āśvasihi parabhò
imānya amṛtakalpāṇi mūlāni ca phalāni ca
bhakṣayitvā nivartasva garāhyaṃ yadi vacò mama
[vai]
etaca charutvā vacasa tasya vānarendrasya dhīmataḥ
bhīmasenasa tadā vīraḥ paròvācāmitrakarśanaḥ
kò bhavāna kiṃnimittaṃ vā vānaraṃ vapura āśritaḥ
barāhmaṇānantarò varṇaḥ kaṣatriyasa tavānupṛcchati
kauravaḥ sòmavaṃśīyaḥ kuntyā garbheṇa dhāritaḥ
pāṇḍavò vāyutanayò bhīmasena iti śarutaḥ
sa vākyaṃ bhīmasenasya samitena paratigṛhya tata
hanūmāna vāyutanayò vāyuputrama abhāṣata
vānarò 'haṃ na te mārgaṃ paradāsyāmi yathepsitama
sādhu gaccha nivartasva mā tavaṃ parāpyasi vaiśasama
[bhama]
vaiśasaṃ vāstu yada vānyana na tavā pṛcchāmi vānara
parayacchòttiṣṭha mārgaṃ me mā tavaṃ parāpsyasi vaiśasama
[hanu]
nāsti śaktira mamòtthātuṃ vayādhinā kaleśitò haya ahama
yadya avaśyaṃ parayātavyaṃ laṅghayitvā parayāhi māma
[bhama]
nirguṇaḥ paramātmeti dehaṃ te vayāpya tiṣṭhati
tama ahaṃ jañānavijñeyaṃ nāvamanye na laṅghaye
yadya āgamaira na vindeyaṃ tama ahaṃ bhūtabhāvanama
karameyaṃ tavāṃ giriṃ cemaṃ hanūmāna iva sāgarama
[ha]
ka eṣa hanumāna nāma sāgarò yena laṅghitaḥ
pṛcchāmi tavā kuruśreṣṭha kathyatāṃ yadi śakyate
[bhama]
bharātā mama guṇaślāghyò buddhisattvabalānvitaḥ
rāmāyaṇe 'tivikhyātaḥ śūrò vānarapuṃgavaḥ
rāmapatnī kṛte yena śatayòjanama āyataḥ
sāgaraḥ palavagendreṇa karameṇaikena laṅghitaḥ
sa me bharātā mahāvīryasa tulyò 'haṃ tasya tejasā
bale parākrame yuddhe śaktò 'haṃ tava nigrahe
uttiṣṭha dehi me mārgaṃ paśya vā me 'daya pauruṣama
macchāsanama akurvāṇaṃ mā tavā neṣye yamakṣayama
[vai]
vijñāya taṃ balònmattaṃ bāhuvīryeṇa garvitama
hṛdayenāvahasyainaṃ hanumāna vākyama abravīta
parasīda nāsti me śaktira utthātuṃ jarayānagha
mamānukampayā tava etata pucchama utsārya gamyatāma
sāvajñama atha vāmena samayaña jagrāha pāṇinā
na cāśakaca cālayituṃ bhīmaḥ pucchaṃ mahākapeḥ
uccikṣepa punara dòrbhyāma indrāyudhama ivòtśritama
nòddhartuma aśakada bhīmò dòrbhyāma api mahābalaḥ
utkṣipta bharūra vivṛttākṣaḥ saṃhatabhrukutī mukhaḥ
savinna gatrò 'bhavada bhīmò na còddhartuṃ śaśāka ha
yatnavāna api tu śarīmā~la lāṅgūlòddharaṇòddhutaḥ
kapeḥ pārśvagatò bhīmasa tasthau varīḍāda adhòmukhaḥ
paranipatya ca kaunteyaḥ parāñjalira vākyama abravīta
parasīda kapiśārdūla duruktaṃ kaṣamyatāṃ mama
siddhò vā yadi vā devò gandharvò vātha guhyakaḥ
pṛṣṭhaḥ sana kāmayā barūhi kasa tavaṃ vānararūpadhṛka
[ha]
yata te mama parijñāne kautūhalama ariṃdama
tata sarvama akhilena tavaṃ śṛṇu pāṇḍavanandana
ahaṃ kesariṇaḥ kaṣetre vāyunā jagada āyuṣā
jātaḥ kamalapatrākṣa hanūmāna nāma vānaraḥ
sūryaputraṃ ca sugrīvaṃ śakraputraṃ ca vālinama
sarvavānararājānau sarvavānarayūthapāḥ
upatasthura mahāvīryā mama cāmitrakarśana
sugrīveṇābhavata parītira anilasyāgninā yathā
nikṛtaḥ sa tatò bharātrā kasmiṃśa cita kāraṇāntare
ṛśyamūke mayā sārdhaṃ sugrīvò nayavasaca cirama
atha dāśarathira vīrò rāmò nāma mahābalaḥ
viṣṇura mānuṣarūpeṇa ca cāravasu dhāma imāma
sa pituḥ pariyama anvicchana saha bhāryaḥ sahānujaḥ
sadhanura dhanvināṃ śareṣṭhò daṇḍakāraṇyama āśritaḥ
tasya bhāryā janasthānāda rāvaṇena hṛtā balāta
vañcayitvā mahābuddhiṃ mṛgarūpeṇa rāghavama
hṛtadāraḥ saha bharātrā patnīṃ mārgana sarāghavaḥ
dṛṣṭavāña śailaśikhare sugrīvaṃ vānararṣabhama
tena tasyābhavata sakhyaṃ rāgavasya mahātmanaḥ
sa hatvā vālinaṃ rājye sugrīvaṃ paratyapādayata
sa harīna pareṣayāma āsa sītāyāḥ parimārgane
tatò vānarakòtībhira yāṃ vayaṃ parasthitā diśama
tatra paravṛttiḥ sītāyā gṛdhreṇa paratipāditā
tatò 'haṃ kāryasiddhyarthaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇāḥ
śatayòjanavistīrṇama arṇavaṃ sahasāplutaḥ
dṛṣṭā sā ca mayā devī rāvaṇasya niveśane
paratyāgataśa cāpi punara nāma tatra parakāśya vai
tatò rāmeṇa vīreṇa hatvā tāna sarvarākṣasāna
punaḥ paratyāhṛtā bhāryā naṣṭā vedaśrutira yathā
tataḥ paratiṣṭhite rāme vīrò 'yaṃ yācitò mayā
yāvada rāmakathā vīra bhavela lòkeṣu śatruhana
tāvaja jīveyama itya evaṃ tathāstva iti ca sò 'baravīta
daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca
rājyaṃ kāritavāna rāmasa tatasa tu taridivaṃ gataḥ
tada ihāpsarasasa tāta gandharvāśa ca sadānagha
tasya vīrasya caritaṃ gāyantyò ramayanti māma
ayaṃ ca mārgò martyānāma agamyaḥ kurunandana
tatò 'haṃ ruddhavāna mārgaṃ tavemaṃ devasevitama
dharṣayeda vā śapeda vāpi mā kaśa cida iti bhārata
divyò devapathò haya eṣa nātra gacchanti mānuṣāḥ
yadarthama āgataśa cāsi tata sarò 'bhayarṇa eva hi
[vai]
evama uktò mahābāhura bhīmasenaḥ paratāpavāna
paranipatya tataḥ parītyā bharātaraṃ hṛṣṭamānasaḥ
uvāca śalakṣṇayā vācā hanūmantaṃ kapīśvarama
mayā dhanyatarò nāsti yada āryaṃ dṛṣṭavāna ahama
anugrahò me sumahāṃsa tṛptiśa ca tava darśanāta
evaṃ tu kṛtama icchāmi tavayāryādya pariyaṃ mama
yata te tadāsīta palavataḥ sāgaraṃ makarālayama
rūpama apratimaṃ vīra tada icchāmi nirīkṣituma
evaṃ tuṣṭò bhaviṣyāmi śaraddhāsyāmi ca te vacaḥ
evama uktaḥ sa tejò vī parahasya harira abravīta
na taca chakyaṃ tavayā daraṣṭuṃ rūpaṃ nānyena kena cita
kālāvasthā tadā haya anyā vartate sā na sāṃpratama
anyaḥ kṛtayuge kālasa taretāyāṃ davāpare 'paraḥ
ayaṃ paradhvaṃsanaḥ kālò nādya tada rūpama asti me
bhūmira nadyò nagāḥ śailāḥ siddhā devā maharṣayaḥ
kālaṃ samanuvartante yathā bhāvā yuge yuge
balavarṣma parabhāvā hi parahīyantya udbhavanti ca
tada alaṃ tava tada rūpaṃ daraṣṭuṃ kurukulòdvaha
yugaṃ samanuvartāmi kālò hi duratikramaḥ
[bhama]
yugasaṃkhyāṃ samācakṣva ācāraṃ ca yuge yuge
dharmakāmārtha bhāvāṃśa ca varṣma vīryaṃ bhavābhavau
[ha]
kṛtaṃ nāma yugaṃ tāta yatra dharmaḥ sanātanaḥ
kṛtama eva na kartavyaṃ tasmina kāle yugòttame
na tatra dharmāḥ sīdanti na kaṣīyante ca vai parajāḥ
tataḥ kṛtayugaṃ nāma kālena guṇatāṃ gatama
devadānavagandharvayakṣarākṣasa pannagāḥ
nāsana kṛtayuge tāta tadā na karaya vikrayāḥ
na sāmayajuṛgvarṇāḥ kariyā nāsīca ca mānavī
abhidhyāya phalaṃ tatra dharmaḥ saṃnyāsa eva ca
na tasmina yugasaṃsarge vayādhayò nendriya kaṣayaḥ
nāsūyā nāpi ruditaṃ na darpò nāpi paiśunama
na vigrahaḥ kutasa tandrī na daveṣò nāpi vai kṛtama
na bhayaṃ na ca saṃtāpò na cerṣyā na ca matsaraḥ
tataḥ paramakaṃ barahma yā gatira yògināṃ parā
ātmā ca sarvabhūtānāṃ śuklò nārāyaṇasa tadā
barāhmaṇāḥ kaṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśa ca kṛtalakṣaṇāḥ
kṛte yuge samabhavana savakarmaniratāḥ parajāḥ
samāśramaṃ samācāraṃ samajñānamatī balama
tadā hi samakarmāṇò varṇā dharmāna avāpnuvana
ekaveda samāyuktā ekamantravidhikriyāḥ
pṛthaga dharmāsa tava ekavedā dharmama ekama anuvratāḥ
cāturāśramyayuktena karmaṇā kālayòginā
akāma phalasaṃyògāta parāpnuvanti parāṃ gatima
ātmayògasamāyuktò dharmò 'yaṃ kṛtalakṣaṇaḥ
kṛte yuge catuṣpādaśa cāturvarṇyasya śāśvataḥ
etata kṛtayugaṃ nāma taraiguṇyaparivarjitama
taretāma api nibòdha tavaṃ yasmina satraṃ paravartate
pādena harasate dharmò raktatāṃ yāti cācyutaḥ
satyapravṛttāśa ca narāḥ kariyā dharmaparāyaṇāḥ
tatò yajñāḥ paravartante dharmāśa ca vividhāḥ kariyāḥ
taretāyāṃ bhāvasaṃkalpāḥ kariyā dānaphalòdayāḥ
paracalanti na vai dharmāta tapò dānaparāyaṇāḥ
savadharmasthāḥ kariyāvantò janāsa taretāyuge 'bhavana
davāpare 'pi yuge dharmò davibhāgònaḥ paravartate
viṣṇura vai pītatāṃ yāti caturdhā veda eva ca
tatò 'naye ca caturvedāsa tarivedāśa ca tathāpare
davivedāśa caikavedāśa cāpya anṛcaśa ca tathāpare
evaṃ śāstreṣu bhinneṣu bahudhā nīyate kariyā
tapò dānapravṛttā ca rājasī bhavati parajā
ekavedasya cājñānāda vedāsa te bahavaḥ kṛtāḥ
satyasya ceha vibhraṃśāta satye kaśa cida avasthitaḥ
satyāta paracyavamānānāṃ vayādhayò bahavò 'bhavana
kāmāśa còpadravāśa caiva tadā daivatakāritāḥ
yaira ardyamānāḥ subhṛśaṃ tapasa tapyanti mānavāḥ
kāmakāmāḥ savargakāmā yajñāṃsa tanvanti cāpare
evaṃ davāparama āsādya parajāḥ kaṣīyantya adharmataḥ
pādenaikena kaunteya dharmaḥ kaliyuge sathitaḥ
tāmasaṃ yugama āsādya kṛṣṇò bhavati keśavaḥ
vedācārāḥ paraśāmyanti dharmayajñakriyāsa tathā
ītayò vayādhayasa tandrī dòṣāḥ karòdhādayasa tathā
upadravāśa ca vartante ādhayò vayādhayasa tathā
yugeṣva āvartamāneṣu dharmò vayāvartate punaḥ
dharme vayāvartamāne tu lòkò vayāvartate punaḥ
lòke kaṣīṇe kaṣayaṃ yānti bhāvā lòkapravartakāḥ
yugakṣayakṛtā dharmāḥ parārthanāni vikurvate
etata kaliyugaṃ nāma acirāda yata paravartate
yugānuvartanaṃ tava etata kurvanti cirajīvinaḥ
yaca ca te matparijñāne kautūhalama ariṃdama
anarthakeṣu kò bhāvaḥ puruṣasya vijānataḥ
etata te sarvama ākhyātaṃ yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi
yugasaṃkhyāṃ mahābāhò savasti parāpnuhi gamyatāma
[vai]
evama uktasa tu bhīmena samitaṃ kṛtvā palavaṃgamaḥ
yadi te 'hama anugrāhyò darśayātmānama ātmanā
[vai]
evama uktasa tu bhīmena samitaṃ kṛtvā palavaṃgamaḥ
tada rūpaṃ darśayāma āsa yada vai sāgaralaṅghane
bharātuḥ pariyama abhīpsana vai cakāra sumahada vapuḥ
dehasa tasya tatò 'tīva vardhatya āyāma vistaraiḥ
tada rūpaṃ kadalī sandaṃ chādayanna amitadyutiḥ
gireśa còcchrayama āgamya tasthau tatra sa vānaraḥ
samucchritamahākāyò davitīya iva parvataḥ
tāmrekṣaṇasa tīkṣṇadaṃstrò bhṛkuṭī kṛtalòcanaḥ
dīrghalāṅgūlama āvidhya diśò vayāpya sathitaḥ kapiḥ
tada rūpaṃ mahada ālakṣya bharātuḥ kauravanandanaḥ
visismiye tadā bhīmò jahṛṣe ca punaḥ punaḥ
tama arkama iva tejòbhiḥ sauvarṇama iva parvatama
paradīptama iva cākāśaṃ dṛṣṭvā bhīmò nayamīlayata
ābabhāṣe ca hanumāna bhīmasenaṃ samayanna iva
etāvada iha śaktasa tavaṃ rūpaṃ daraṣṭuṃ mamānagha
vardhe 'haṃ cāpya atò bhūyò yāvana me manasepsitama
bhīma śatruṣu cātyarthaṃ vardhate mūrtira ojasā
tada adbhutaṃ mahāraudraṃ vindhyamandara saṃnibhama
dṛṣṭvā hanūmatò varṣma saṃbhrāntaḥ pavanātma jaḥ
paratyuvāca tatò bhīmaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ
kṛtāñjalira adīnātmā hanūmantama avasthitama
dṛṣṭaṃ paramāṇaṃ vipulaṃ śarīrasyāsya te vibhò
saṃharasva mahāvīryasvayama ātmānama ātmanā
na hi śaknòmi tavāṃ daraṣṭuṃ divākarama ivòditama
aprameyama anādhṛṣyaṃ mainākama iva parvatama
vismayaśa caiva me vīra sumahāna manasò 'daya vai
yada rāmasa tavayi pārśvasthe savayaṃ rāvaṇama abhyagāta
tavama eva śaktasa tāṃ laṅkāṃ sayòdhāṃ sahavāhanāma
savabāhubalama āśritya vināśayituma ojasā
na hi te kiṃ cida aprāpyaṃ mārutātmaja vidyate
tava naikasya paryāptò rāvaṇaḥ sagaṇò yudhi
evama uktasa tu bhīmena hanūmāna palavagarṣabhaḥ
paratyuvāca tatò vākyaṃ sanigdhaganbhīrayā girā
evama etana mahābāhò yathā vadasi bhārata
bhīmasena na paryāptò mamāsau rākṣasādhamaḥ
mayā tu tasmina nihate rāvaṇe lòkakantake
kīrtira naśyeda rāghavasya tata etada upekṣitama
tena vīreṇa hatvā tu sagaṇaṃ rākṣasādhipama
ānītā savapuraṃ sītā lòke kīrtiśa ca sathāpitā
tada gaccha vipulaprajña bharātuḥ pariyahite rataḥ
ariṣṭaṃ kaṣemama adhvānaṃ vāyunā parirakṣitaḥ
eṣa panthāḥ kuruśreṣṭha saugandhika vanāya te
darakṣyase dhanadòdyānaṃ rakṣitaṃ yakṣarākṣasaiḥ
na ca te tarasā kāryaḥ kusumāvacayaḥ savayama
daivatāni hi mānyāni puruṣeṇa viśeṣataḥ
balihòmanamaskāraira mantraiśa ca bharatarṣabha
daivatāni parasādaṃ hi bhaktyā kurvanti bhārata
mā tāta sāhasaṃ kārṣīḥ savadharmama anupālaya
savadharmasthaḥ paraṃ dharmaṃ budhyasvāgamayasva ca
vijñātavyò vibhāgena yatra muhyantya abuddhayaḥ
dharmò vai vedituṃ śakyò bṛhaspatisamaira api
adharmò yatra dharmākhyò dharmaśa cādharmasaṃjñitaḥ
vijñātavyò vibhāgena yatra muhyantya abuddhayaḥ
ācāra saṃbhavò dharmò dharmāda vedāḥ samutthitāḥ
vedaira yajñāḥ samutpannā yajñaira devāḥ paratiṣṭhitāḥ
vedācāra vidhānòktaira yajñaira dhāryanti devatāḥ
bṛhaspatyuśanòktaiśa ca nayaira dhāryanti mānavāḥ
panyā karavanijyābhiḥ kṛṣyāthò yònipòṣaṇaiḥ
vārtayā dhāryate sarvaṃ dharmaira etaira davijātibhiḥ
tarayī vārtā daṇḍanītisa tisrò vidyā vijānatāma
tābhiḥ samyaka parayuktābhira lòkayātrā vidhīyate
sā ceda dharmakriyā na sayāta tarayīdharmama ṛte bhuvi
daṇḍanītima ṛte cāpi nirmaryādama idaṃ bhaveta
vārtā dharme haya avartantyò vinaśyeyura imāḥ parajāḥ
supravṛttaira taribhira haya etaira dharmaiḥ sūyanti vai parajāḥ
davijānāma amṛtaṃ dharmò haya ekaśa caivaika varṇikaḥ
yajñādhyayana dānāni tarayaḥ sādhāraṇāḥ samṛtāḥ
yājanādhyāpane còbhe barāhmaṇānāṃ paratigrahaḥ
pālanaṃ kaṣatriyāṇāṃ vai vaiśya dharmaśa ca pòṣaṇama
śuśrūṣā tu davijātīnāṃ śūdrāṇāṃ dharma ucyate
bhaikṣa hòmavrataira hīnāsa tathaiva guruvāsināma
kaṣatradharmò 'tara kaunteya tava dharmābhirakṣaṇama
savadharmaṃ paratipadyasva vinītò niyatendriyaḥ
vṛddhaira saṃmantrya sadbhiśa ca buddhimadbhiḥ śarutānvitaiḥ
susthitaḥ śāsti dandena vayasanī paribhūyate
nigrahānugrahaiḥ samyaga yadā rājā paravartate
tadā bhavati lòkasya maryādā suvyavasthitā
tasmāda deśe ca durge ca śatrumitra baleṣu ca
nityaṃ cāreṇa bòddhavyaṃ sathānaṃ vṛddhiḥ kaṣayasa tathā
rājñāma upāyāśa catvārò buddhimantraḥ parākramaḥ
nigrahānugrahau caiva dākṣyaṃ tata kāryasādhanama
sāmnā dānena bhedena dandenòpekṣaṇena ca
sādhanīyāni kāryāṇi samāsa vayāsa yògataḥ
mantramūlā nayāḥ sarve cārāśa ca bharatarṣabha
sumantritaira nayaiḥ siddhisa tadvidaiḥ saha mantrayeta
satriyā mūdhena lubdhena bālena laghunā tathā
na mantrayeta guhyāni yeṣu cònmāda lakṣaṇama
mantrayeta saha vidvadbhiḥ śaktaiḥ karmāṇi kārayeta
sanigdhaiśa ca nītivinyāsāna mūrkhāna sarvatra varjayeta
dhārmikāna dharmakāryeṣu arthakāryeṣu paṇḍitāna
satrīṣu kalībāna niyuñjīta karūrāna karūreṣu karmasu
savebhyaśa caiva parebhyaśa ca kāryākāryasamudbhavā
buddhiḥ karmasu vijñeyā ripūṇāṃ ca balābalama
buddhyā supratipanneṣu kuryāta sādhu parigrahama
nigrahaṃ cāpya aśiṣṭeṣu nirmaryādeṣu kārayeta
nigrahe paragrahe samyaga yadā rājā paravartate
tadā bhavati lòkasya maryādā suvyavasthitā
eṣa te vihitaḥ pārtha ghòrò dharmò duranvayaḥ
taṃ savadharmavibhāgena vinayasthò 'nupālaya
tapò dharmadamejyābhira viprā yānti yathā divama
dānātithya kariyā dharmaira yānti vaiśyāśa ca sadgatima
kaṣatraṃ yāti tathā savargaṃ bhuvi nigrahapālanaiḥ
samyaka paranīya daṇḍaṃ hi kāmadveṣavivarjitāḥ
alubdhā vigatakròdhāḥ satāṃ yānti salòkatāma
[vai]
tataḥ saṃkṛtya vipulaṃ tada vapuḥ kāmavardhitama
bhīmasenaṃ punara dòrbhyāṃ paryaṣvajata vānaraḥ
pariṣvaktasya tasyāśu bharātrā bhīmasya bhārata
śaramò nāśama upāgacchata sarvaṃ cāsīta paradakṣiṇama
tataḥ punara athòvāca paryaśrunayanò hariḥ
bhīmama ābhāṣya sauhārdāda bāṣpagadgadayā girā
gaccha vīra savama āvāsaṃ samartavyò 'sami kathāntare
ihasthaśa ca kuruśreṣṭha na nivedyò 'sami kasya cita
dhanadasyālayāca cāpi visṛṣṭānāṃ mahābala
deśakāla ihāyātuṃ devagandharvayòṣitāma
mamāpi saphalaṃ cakṣuḥ samāritaśa cāsmi rāghavama
mānuṣaṃ gātrasaṃsparśaṃ gatvā bhīma tavayā saha
tada asmada darśanaṃ vīra kaunteyāmòghama astu te
bharātṛtvaṃ tavaṃ puraskṛtya varaṃ varaya bhārata
yadi tāvana mayā kaṣudrā gatvā vāraṇasāhvayama
dhārtarāṣṭrā nihantavyā yāvada etata karòmya ahama
śilayā nagaraṃ vā tana marditavyaṃ mayā yadi
yāvada adya karòmya etata kāmaṃ tava mahābala
bhīmasenasa tu tada vākyaṃ śarutvā tasya mahātmanaḥ
paratyuvāca hanūmantaṃ parahṛṣṭenāntarātmanā
kṛtama eva tavayā sarvaṃ mama vānarapuṃgava
savasti te 'satu mahābāhò kaṣāmaye tavāṃ parasīda me
sanāthāḥ pāṇḍavāḥ sarve tavayā nāthena vīryavana
tavaiva tejasā sarvāna vijeṣyāmò vayaṃ ripūna
evama uktasa tu hanumāna bhīmasenama abhāṣata
bharātṛtvāta sauhṛdāca cāpi kariṣyāmi tava pariyama
camūṃ vigāhya śatrūṇāṃ śaraśaktisamākulāma
yadā siṃharavaṃ vīrakariṣyasi mahābala
tadāhaṃ bṛṃhayiṣyāmi savaraveṇa ravaṃ tava
vijayasva dhavajasthaśa ca nādāna mòkṣyāmi dāruṇāna
śatrūṇāṃ te parāṇaharāna itya uktvāntaradhīyata
gate tasmina harivare bhīmò 'pi balināṃ varaḥ
tena mārgeṇa vipulaṃ vayacarada gandhamādanama
anusmarana vapusa tasya śariyaṃ cāpratimāṃ bhuvi
māhātmyama anubhāvaṃ ca samarana dāśarathera yayau
sa tāni ramaṇīyāni vanānya upavanāni ca
vilòḍayāma āsa tadā saugandhika vanepsayā
phullapadmavicitrāṇi puṣpitāni vanāni ca
mattavāraṇayūthāni paṅkaklinnāni bhārata
varṣatāma iva meghānāṃ vṛndāni dadṛśe tadā
hariṇaiśa cañcalāpāṅgaira hariṇī sahitaira vane
saśaṣpa kavalaiḥ śarīmāna pathi dṛṣṭò darutaṃ yayau
mahiṣaiśa ca varāhaiśa ca śārdūlaiśa ca niṣevitama
vayapetabhīra giriṃ śauryāda bhīmasenò vayagāhata
kusumānata śākhaiśa ca tāmpra pallavakòmalaiḥ
yācyamāna ivāraṇye darumaira mārutakampitaiḥ
kṛtapadmājñali puṭā mattaṣaṭpada sevitāḥ
pariya tīrthavanā mārge padminīḥ samatikramana
sajjamāna manò dṛṣṭiḥ phulleṣu girisānuṣu
daraupadī vākyapātheyò bhīmaḥ śīghrataraṃ yayau
parivṛtte 'hani tataḥ parakīrṇahariṇe vane
kāñcanaira vimalaiḥ padmaira dadarśa vipulāṃ nadīma
mattakāraṇḍava yutāṃ cakravākòpaśòbhitāma
racitāma iva tasyādrera mālāṃ vimalapaṅkajāma
tasyāṃ nadyāṃ mahāsattvaḥ saugandhika vanaṃ mahata
apaśyata parītijananaṃ bālārkasadṛśadyuti
tada dṛṣṭvā labdhakāmaḥ sa manasā pāṇḍunandanaḥ
vanavāsa parikliṣṭāṃ jagāma manasā pariyāma
[vai]
sa gatvā nalinīṃ ramyāṃ rākṣasaira abhirakṣitāma
kailāsaśikhare ramye dadarśa śubhakānane
kuberabhavanābhyāśe jātāṃ parvatanirjhare
suramyāṃ vipulachāyāṃ nānādrumalatāvṛtāma
haritāmbuja saṃchannāṃ divyāṃ kanakapuṣkarāma
pavitrabhūtāṃ lòkasya śubhāma adbhutadarśanāma
tatrāmṛta rasaṃ śītaṃ laghu kuntīsutaḥ śubhama
dadarśa vimalaṃ tòyaṃ śivaṃ bahu ca pāṇḍavaḥ
tāṃ tu puṣkariṇīṃ ramyāṃ padmasaugandhikāyutāma
jātarūpamayaiḥ padmaiśa channāṃ paramagandhibhiḥ
vaiḍūrya varanālaiśa ca bahu citraira manòharaiḥ
haṃśa kāraṇḍavòddhūtaiḥ sṛjadbhira amalaṃ rajaḥ
ākrīḍaṃ yakṣarājasya kuberasya mahātmanaḥ
gandharvaira apsaròbhiśa ca devaiśa ca paramārcitāma
sevitāma ṛṣibhira divyāṃ yakṣaiḥ kiṃpuruṣaira athā
rākṣasaiḥ kiṃnaraiśa caiva guptāṃ vaiśravaṇena ca
tāṃ ca dṛṣṭvaiva kaunteyò bhīmasenò mahābalaḥ
babhūva paramaprītò divyaṃ saṃprekṣya tata saraḥ
taca ca karòdhavaśā nāma rākṣasā rājaśāsanāta
rakṣanti śatasāhasrāśa citrāyudhaparicchadāḥ
te tu dṛṣṭvaiva kaunteyama ajinaiḥ parivāritama
rukmāṅgada dharaṃ vīraṃ bhīmaṃ bhīmaparākramama
sāyudhaṃ baddhanistriṃśama aśaṅkitama ariṃdamama
puṣkarepsuma upāyāntama anyònyama abhicukruśuḥ
ayaṃ puruṣaśārdūlaḥ sāyudhò 'jina saṃvṛtaḥ
yaca cikīrṣura iha parāptasa tata saṃpraṣṭuma ihārhatha
tataḥ sarve mahābāhuṃ samāsādya vṛkòdarama
tejòyuktama apṛcchanta kasa tavama ākhyātuma arhasi
muniveṣadharaśa cāsi cīravāsāśa ca lakṣyase
yadarthama asi saṃprāptasa tada ācakṣva mahādyute
[bhīma]
pāṇḍavò bhīmasenò 'haṃ dharmaputrāda anantaraḥ
viśālāṃ badarīṃ parāptò bharātṛbhiḥ saha rākṣasāḥ
apaśyata tatra pañcālī saugandhikama anuttamama
anilòḍhama itò nūnaṃ sā bahūni parīpsati
tasyā māmānavadyāṅgyā dharmapatnyāḥ pariye sathitama
puṣpāhārama iha parāptaṃ nibòdhata niśācarāḥ
[ra-sa]
ākrīḍò 'yaṃ kuberasya dayitaḥ puruṣarṣabha
neha śakyaṃ manuṣyeṇa vihartuṃ martyadharmiṇā
devarṣayasa tathā yakṣā devāśa cātra vṛkòdara
āmantrya yakṣapravaraṃ pibanti viharanti ca
gandharvāpsarasaśa caiva viharantya atra pāṇḍava
anyāyeneha yaḥ kaśa cida avamanya dhaneśvarama
vihartuma iccheda durvṛttaḥ sa vinaśyeda asaṃśayama
tama anādṛtya padmāni jihīrṣasi balāda itaḥ
dharmarājasya cātmānaṃ baravīṣi bharātaraṃ kathama
[bhīma]
rākṣasāsa taṃ na paśyāmi dhaneśvarama ihāntike
dṛṣṭvāpi ca mahārājaṃ nāhaṃ yācituma utsahe
na hi yācanti rājāna eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
na cāhaṃ hātuma icchāmi kaṣātra dharmaṃ kathaṃ cana
iyaṃ ca nalinī ramyā jatā parvatanirjhare
neyaṃ bhavanama āsādya kuberasya mahātmanaḥ
tulyā hi sarvabhūtānāma iyaṃ vaiśravaṇasya ca
evaṃgateṣu daravyeṣu kaḥ kaṃ yācituma arhati
[vai]
itya uktvā rākṣasāna sarvāna bhīmasenò vayagāhata
tataḥ sa rākṣasaira vācā paratiṣiddhaḥ paratāpavāna
mā maivama iti sakròdhaira bhartsayadbhiḥ samantataḥ
kadarthī kṛtyatu sa tāna rākṣasāna bhīmavikramaḥ
vayagāhata mahātejāsa te taṃ sarve nayavārayana
gṛhṇīta badhnīta nikṛntatemaṃ; pacāma khādāma ca bhīmasenama
karuddhā baruvantò 'nuyayura darutaṃ te; śastrāṇi còdyamya vivṛttanetrāḥ
tataḥ sa gurvī yamadaṇḍakalpāṃ; mahāgadāṃ kāñcanapaṭṭanaddhāma
paragṛhya tāna abhyapatata tarasvī; tatò 'baravīta tiṣṭhata tiṣṭhateti
te taṃ tadā tòmarapaṭṭiśāda yaira; vayāvidhya śastraiḥ sahasābhipetuḥ
jighāṃsavaḥ karòdhavaśāḥ subhīmā; bhīmaṃ samantāta parivavrura ugrāḥ
vātena kuntyāṃ balavāna sa jātaḥ; śūrasa tarasvī daviṣatāṃ nihantā
satye ca dharme ca rataḥ sadaiva; parākrame śatrubhira apradhṛṣyaḥ
teṣāṃ sa mārgāna vividhāna mahātmā; nihatya śastrāṇi ca śātravāṇāma
yathā paravīrāna nijaghāna vīraḥ; paraḥśatāna puṣkariṇī samīpe
te tasya vīryaṃ ca balaṃ ca dṛṣṭvā; vidyā balaṃ bāhubalaṃ tathaiva
aśaknuvantaḥ sahitāḥ samantāda; dhatapravīrāḥ sahasā nivṛttāḥ
vidīryamāṇāsa tata eva tūrṇama; ākāśama āsthāya vimūḍhasaṃjñāḥ
kailāsaśṛṅgāṇya abhidudruvusa te; bhīmārditāḥ karòdhavaśāḥ parabhagnāḥ
sa śakravada dānavadaitya saṃghāna; vikramya jitvā ca raṇe 'risaṃghāna
vigāhya tāṃ puṣkariṇīṃ jitāriḥ; kāmāya jagrāha tatò 'mabujāni
tataḥ sa pītvāmṛta kalpama ambhò; bhūyò babhūvòttama vīryatejāḥ
utpāṭya jagrāha tatò 'mabujāni; saugandhikānya uttamagandhavanti
tatasa tu te karòdhavaśāḥ sametya; dhaneśvaraṃ bhīmabalapraṇunnāḥ
bhīmasya vīryaṃ ca balaṃ ca saṃkhye; yathāvada ācakhyura atīva dīnāḥ
teṣāṃ vacasa tata tu niśamya devaḥ; parahasya rakṣāṃśi tatò 'bhayuvāca
gṛhṇātu bhīmò jalajāni kāmaṃ; kṛṣṇā nimittaṃ viditaṃ mamaitata
tatò 'bhayanujñāya dhaneśvaraṃ te; jagmuḥ kurūṇāṃ paravaraṃ viròṣāḥ
bhīmaṃ ca tasyāṃ dadṛśura nalinyāṃ; yathòpajòṣaṃ viharantama ekama
[vai]
tatasa tāni mahārhāṇi divyāni bharatarṣabhaḥ
bahūni bahurūpāṇi virajāṃsi samādade
tatò vāyura mahāña śīghrò nīcaiḥ śarkara karṣaṇaḥ
parādurāsīta kharasparśaḥ saṃgrāmama abhicòdayana
papāta mahatī còlkā sanirghātā mahāprabhā
niṣprabhaśa cābhavata sūryaśa channaraśmisa tamòvṛtaḥ
nirghātaśa cābhavada bhīmò bhīme vikramama āsthite
cacāla pṛthivī cāpi pāṃsuvarṣaṃ papāta ca
salòhitā diśaśa cāsana kharavācò mṛgadvijāḥ
tamòvṛtama abhūta sarvaṃ na parajñāyata kiṃ cana
tada adbhutama abhiprekṣya dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ
uvāca vadatāṃ śareṣṭhaḥ kò 'samāna abhibhaviṣyati
sajjībhavata bhadraṃ vaḥ pāṇḍavā yuddhadurmadāḥ
yathā rūpāṇi paśyāmi savabhyagrò naḥ parākramaḥ
evama uktvā tatò rājā vīkṣāṃ cakre samantataḥ
apaśyamānò bhīmaṃ ca dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
tatra kṛṣṇāṃ yamau caiva samīpasthāna ariṃdamaḥ
papraccha bharātaraṃ bhīmaṃ bhīmakarmāṇama āhave
kaca cina na bhīmaḥ pāñcāli kiṃ cita kṛtyaṃ cikīrṣati
kṛtavāna api vā vīraḥ sāhasaṃ sāhasa pariyaḥ
ime haya akasmāda utpātā mahāsamaradarśinaḥ
darśayantò bhayaṃ tīvraṃ parādurbhūtāḥ samantataḥ
taṃ tathā vādinaṃ kṛṣṇā paratyuvāca manasvinī
pariyā pariyaṃ cikīrṣantī mahiṣī cāruhāsinī
yata tata saugandhikaṃ rājanna āhṛtaṃ mātariśvanā
tana mayā bhīmasenasya parītayādyòpapāditama
api còktò mayā vīrò yadi paśyeda bahūnya api
tāni sarvāṇya upādāya śīghrama āgamyatāma iti
sa tu nūnaṃ mahābāhuḥ pariyārthaṃ mama pāṇḍavaḥ
parāga udīcīṃ diśaṃ rājaṃsa tānya āhartuma itò gataḥ
uktasa tava evaṃ tayā rājā yamāva idama athābravīta
gacchāma sahitāsa tūrṇaṃ yena yātò vṛkòdaraḥ
vahantu rākṣasā viprāna yathā śarāntāna yathā kṛśāna
tavama apya amarasaṃkāśa vaha kṛṣṇāṃ ghaṭòtkaca
vayaktaṃ dūrama itò bhīmaḥ paraviṣṭa iti me matiḥ
ciraṃ ca tasya kālò 'yaṃ sa ca vāyusamò jave
tarasvī vainateyasya sadṛśò bhuvi laṅghane
utpateda api cākāśaṃ nipateca ca yathecchakama
tama anviyāma bhavatāṃ parabhāvāda rajanīcarāḥ
purā sa nāparādhnòti sidhānāṃ barahmavādināma
tathetya uktvā tu te sarve haiḍimba paramukhāsa tadā
uddeśajñāḥ kuberasya nalinyā bharatarṣabhaḥ
ādāya pāṇḍavāṃśa caiva tāṃśa ca viprāna anekaśaḥ
lòmaśenaiva sahitāḥ parayayuḥ parītamānasāḥ
te gatvā sahitāḥ sarve dadṛśusa tatra kānane
paraphullapaṅkaja vatīṃ nalinīṃ sumanòharāma
taṃ ca bhīmaṃ mahātmānaṃ tasyāsa tīre vayavasthirama
dadṛśura nihatāṃ caiva yakṣāna suvipulekṣaṇāna
udyamya ca gadāṃ dòrbhyāṃ nadītīre vayavasthitama
parajā saṃkṣepa samaye daṇḍahastama ivāntakama
taṃ dṛṣṭvā dharmarājasa tu pariṣvajya punaḥ punaḥ
uvāca śalakṣṇayā vācā kaunteya kima idaṃ kṛtama
sāhasaṃ bata bhadraṃ te devānāma api cāpriyama
punara evaṃ na kartavyaṃ mama ceda icchasi pariyama
anuśāsya ca kaunteyaṃ padmāni paratigṛhya ca
tasyāma eva nalinyāṃ te vijahrura amaròpamāḥ
etasminna eva kāle tu paragṛhītaśilāyudhāḥ
parādurāsana mahākāyāsa tasyòdyānasya rakṣiṇaḥ
te dṛṣṭvā dharmarājānaṃ devarṣiṃ cāpi lòmaśama
nakulaṃ sahadevaṃ ca tathānyāna barāhmaṇarṣabhāna
vinayenānatāḥ sarve paraṇipetuśa ca bhārata
sāntvitā dharmarājena paraseduḥ kaṣaṇadācarāḥ
viditāśa ca kuberasya tatasa te narapuṃgavāḥ
ūṣura nāticiraṃ kālaṃ ramamāṇāḥ kurūdvahāḥ
[vai]
tatasa tāna pariviśvastāna vasatasa tatra pāṇḍavāna
gateṣu teṣu rakṣaḥ subhīmasenātmaje 'pi ca
rahitāna bhīmasenena kadā cita tāna yadṛcchayā
jahāra dharmarājānaṃ yamau kṛṣṇāṃ ca rākṣasaḥ
barāhmaṇò mantrakuśalaḥ sarvāstreṣva astravittamaḥ
iti baruvana pāṇḍaveyāna paryupāste sama nityadā
parīkṣamāṇaḥ pārthānāṃ kalāpāni dhanūṃṣi ca
antaraṃ samabhiprepsura nāmnā khayātò jaṭāsuraḥ
sa bhīmasene niṣkrānte mṛgayārthama ariṃdame
anyada rūpaṃ samāsthāya vikṛtaṃ bhairavaṃ mahata
gṛhītvā sarvaśastrāṇi daraupadīṃ parigṛhya ca
parātiṣṭhata sa duṣṭātmā tarīna gṛhītvā ca pāṇḍavāna
sahadevasa tu yatnena tatò 'pakramya pāṇḍavaḥ
ākrandada bhīmasenaṃ vai yana yātò mahābalaḥ
tama abravīda dharmarājò hariyamāṇò yudhiṣṭhiraḥ
dharmasa te hīyate mūḍha na cainaṃ samavekṣase
ye 'naye ke cina manuṣyeṣu tiryagyònigatā api
gandharvayakṣarakṣāṃsi vayāṃsi paśavasa tathā
manuṣyāna upajīvanti tatasa tavama upajīvasi
samṛddhyā haya asya lòkasya lòkò yuṣmākama ṛdhyate
imaṃ ca lòkaṃ śòcantama anuśòcanti devatāḥ
pūjyamānāśa ca vardhante havyakavyaira yathāvidhi
vayaṃ rāṣṭrasya gòptārò rakṣitāraśa ca rākṣasa
rāṣṭrasyārakṣyamāṇasya kutò bhūtiḥ kutaḥ sukhama
na ca rājāvamantavyò rakṣasā jātva anāgasi
aṇura apya apacāraśa ca nāstya asmākaṃ narāśana
darògdhavyaṃ na ca mitreṣu na viśvasteṣu karhi cita
yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta yatra ca sayāta paratiśrayaḥ
sa tavaṃ paratiśraye 'samākaṃ pūjyamānaḥ sukhòṣitaḥ
bhuktvā cānnāni duṣprajña kathama asmāña jihīrṣasi
evama eva vṛthācārò vṛthā vṛddhò vṛthā matiḥ
vṛthā maraṇama arhasa tavaṃ vṛthādya na bhaviṣyasi
atha ceda duṣṭabuddhisa tavaṃ sarvaira dharmaira vivarjitaḥ
paradāya śastrāṇya asmākaṃ yuddhena daraupadīṃ hara
atha ceta tavama avijñāya idaṃ karma kariṣyasi
adharmaṃ cāpya akīrtiṃ ca lòke parāpsyasi kevalama
etāma adya parāmṛśya satriyaṃ rākṣasa mānuṣīma
viṣama etata samālòḍya kumbhena parāśitaṃ tavayā
tatò yudhiṣṭhirasa tasya bhārikaḥ samapadyata
sa tu bhārābhibhūtātmā na tathā śīghragò 'bhavata
athābravīda daraupadīṃ ca nakulaṃ ca yudhiṣṭhiraḥ
mā bhaiṣṭa rākṣasāna mūḍhāda gatira asya mahāhṛtā
nātidūre mahābāhura bhavitā pavanātmajaḥ
asmina muhūrte saṃprāpte na bhaviṣyati rākṣasaḥ
sahadevasa tu taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ mūḍhacetasama
uvāca vacanaṃ rājana kuntīputramyudhiṣṭhirama
rājana kiṃnāma tata kṛtyaṃ kaṣatriyasyāstya atò 'dhikama
yada yuddhe 'bhimukhaḥ parāṇāṃsa tayajeca chatrūña jayeta vā
eṣa cāsmāna vayaṃ cainaṃ yudhyamānāḥ paraṃtapa
sūdayema mahābāhò deśakālò haya ayaṃ nṛpa
kaṣatradharmasya saṃprāptaḥ kālaḥ satyaparākrama
jayantaḥ pātyamānā vā parāptuma arhāma sada gatima
rākṣase jīvamāne 'daya ravira astama iyāda yadi
nāhaṃ barūyāṃ punarjātu kaṣatriyò 'samīti bhārata
bhò bhò rākṣasa tiṣṭhasva sahadevò 'sami pāṇḍavaḥ
hatvā vā māṃ nayasvaināna hatò vādyeha savapsyasi
tathaiva tasmina baruvati bhīmasenò yadṛcchayā
parādṛśyata mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ
sò 'paśyada bharātarau tatra daraupadīṃ ca yaśasvinīma
kaṣitisthaṃ sahadevaṃ ca kaṣipantaṃ rākṣasaṃ tadā
mārāca ca rākṣasaṃ mūḍhaṃ kālòpahatacetasama
bharamantaṃ tatra tatraiva daivena vinivāritama
bharātṝṃsa tāna hariyatò dṛṣṭvā daraupadīṃ ca mahābalaḥ
karòdhama āhārayada bhīmò rākṣasaṃ cedama abravīta
vijñātò 'si mayā pūrvaṃ ceṣṭaña śastraparīkṣaṇe
āsthā tu tavayi me nāsti yatò 'si na hatasa tadā
barahmarūpapraticchannò na nò vadasi cāpriyama
pariyeṣu caramāṇaṃ tavāṃ na caivāpriya kāriṇama
atithiṃ barahmarūpaṃ ca kathaṃ hanyāma anāgasama
rākṣasaṃ manyamānò 'pi yò hanyāna narakaṃ varajeta
apakvasya ca kālena vadhasa tava na vidyate
nūnama adyāsi saṃpakvò yathā te matira īdṛśī
dattā kṛṣṇāpaharaṇe kālenādbhuta karmaṇā
baḍiśò 'yaṃ tavayā garastaḥ kālasūtreṇa lambitaḥ
matsyò 'mabhasīva sayūtāsyaḥ kathaṃ me 'daya gamiṣyasi
yaṃ cāsi parasthitò deśaṃ manò pūrvaṃ gataṃ ca te
na taṃ gantāsi gantāsi mārgaṃ bakahiḍimbayòḥ
evama uktasa tu bhīmena rākṣasaḥ kālacòdnitaḥ
bhīta utsṛjya tāna sarvāna yuddhāya samupasthitaḥ
abravīca ca punara bhīmaṃ ròṣāta parasphuritādharaḥ
na me mūḍhā diśaḥ pāpatvada arthaṃ me vilambanama
śarutā me rākṣasā ye ye tavayā vinihatā raṇe
teṣāma adya kariṣyāmi tavāsreṇòdaka kariyāma
evama uktasa tatò bhīmaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihana
samayamāna iva karòdhāta sākṣāta kālāntakòpamaḥ
bāhusaṃrambhama evecchanna abhidudrāva rākṣasama
rākṣasò 'pi tadā bhīmaṃ yuddhārthinama avasthitama
abhidudrāva saṃrabdhò balò vajradharaṃ yathā
vartamāne tadā tābhyāṃ bāhuyuddhe sudāruṇe
mādrīputrāva abhikruddhāva ubhāva apya abhyadhāvatāma
nayavārayata tau parahasana kuntīputrò vṛkòdaraḥ
śaktò 'haṃ rākṣasasyeti parekṣadhvama iti cābravīta
ātmanā bharātṛbhiśa cāhaṃ dharmeṇa sukṛtena ca
iṣṭena ca śape rājana sūdayiṣyāmi rākṣasama
itya evama uktvā tau vīrau sapardhamānau parasparama
bāhubhiḥ samasajjetāma ubhau rakṣòvṛkòdarau
tayòra āsīta saṃprahāraḥ karuddhayòra bhīma rakṣasòḥ
amṛṣyamāṇayòḥ saṃkhye devadānavayòra iva
ārujyārujya tau vṛkṣāna anyònyama abhijaghnatuḥ
jīmūtāva iva gharmānte vinadantau mahābalau
babhajñatura mahāvṛkṣāna ūrubhira balināṃ varau
anyònyenābhisaṃrabdhau parasparajayaiṣiṇau
tada vṛkṣayuddhama abhavana mahīruha vināśanama
vālisugrīvayòra bharātròḥ pureva kapisiṃhayòḥ
āvidyāvidhya tau vṛkṣāna muhūrtama itaretarama
tāḍayāma āsatura ubhau vinadantau muhura muhuḥ
tasmina deśe yadā vṛkṣāḥ sarva eva nipātitāḥ
puñjī kṛtāśa ca śataśaḥ parasparavadhepsayā
tadā śilāḥ samādāya muhūrtama iva bhārata
mahābhraira iva śailendrau yuyudhāte mahābalau
ugrābhira ugrarūpābhira bṛhatībhiḥ parasparama
vajraira iva mahāvegaira ājaghnatura amarṣaṇau
abhihatya ca bhūyasa tāva anyònyaṃ baladarpitau
bhujābhyāṃ parigṛhyātha cakarṣāte gajāva iva
muṣṭibhiśa ca mahāghòraira anyònyama abhipetatuḥ
tayòśa caṭacaṭā śabdò babhūva sumahātmanòḥ
tataḥ saṃhṛtya muṣṭiṃ tu pañcaśīrṣama ivòragama
vegenābhyahanada bhīmò rākṣasasya śiròdharāma
tataḥ śarāntaṃ tu tada rakṣò bhīmasena bhujāhatama
supariśrāntama ālakṣya bhīmasenò 'bhayavartata
tata enaṃ mahābāhura bāhubhyāma amaròpamaḥ
samutkṣipya balāda bhīmò niṣpipeṣa mahītale
tasya gātrāṇi sarvāṇi cūrṇayāma āsa pāṇḍavaḥ
aratninā cābhihatya śirò kāyāda ahāharata
saṃdaṣṭauṣṭhaṃ vivṛttākṣaṃ phalaṃ vṛntāda iva cayutama
jaṭāsurasya tu śirò bhīmasenabalāda dhṛtama
papāta rudhirādigdhaṃ saṃdaṣṭa daśanachadama
taṃ nihatya maheṣvāsò yudhiṣṭhirama upāgamata
satūyamānò davijāgryaisa taira marudbhira iva vāsavaḥ
[vai]
nihate rākṣase tasmina punara nārāyaṇāśramama
abhyetya rājā kaunteyò nivāsama akaròta parabhuḥ
sa samānīya tāna sarvāna bharātṝna itya abravīda vacaḥ
daraupadyā sahitāna kāle saṃsmarana bharātaraṃ jayama
samāśa catasrò 'bhigatāḥ śivena caratāṃ vane
kṛtòddeśaśa ca bībhatsuḥ pañcamīma abhitaḥ samāma
parāpya parvatarājānaṃ śavetaṃ śikhariṇāṃ varama
tatrāpi ca kṛtòddeśaḥ samāgamadidṛkṣubhiḥ
kṛtaśa ca samayasa tena pārthenāmita tejasā
pañcavarṣāṇi vatsyāmi vidyārthīti purā mayi
tatra gāṇḍīvadhanvānama avāptāstrama ariṃdamama
devalòkāda imaṃ lòkaṃ darakṣyāmaḥ punarāgatama
itya uktvā barāhmaṇāna sarvāna āmantrayata pāṇḍavaḥ
kāraṇaṃ caiva tata teṣāma ācacakṣe tapasvināma
tama ugratapasaḥ parītāḥ kṛtvā pārthaṃ paradakṣiṇama
barāhmaṇāsa te 'navamòdanta śivena kuśalena ca
sukhòdarkama imaṃ kaleśama acirāda bharatarṣabha
kaṣatradharmeṇa dharmajña tīrtvā gāṃ pālayiṣyasi
tata tu rājā vacasa teṣāṃ paratigṛhya tapasvināma
paratasthe saha vipraisa taira bharātṛbhiśa ca paraṃtapaḥ
daraupadyā sahitaḥ śarīmāna haiḍimbeyādibhisa tathā
rākṣasaira anuyātaśa ca lòmaśenābhirakṣitaḥ
kava cija jagāma padbhyāṃ tu rākṣasaira uhyate kava cita
tatra tatra mahātejā bharātṛbhiḥ saha suvrataḥ
tatò yudhiṣṭhirò rājā bahūna kaleśāna vicintayana
siṃhavyāghra gajākīrṇāma udīcīṃ parayayau diśama
avekṣamāṇaḥ kailāsaṃ mainākaṃ caiva parvatama
gandhamādana pādāṃśa ca meruṃ cāpi śilòccayama
uparya upari śailasya bahvīśa ca saritaḥ śivāḥ
parasthaṃ himavataḥ puṇyaṃ yayau sapta daśe 'hani
dadṛśuḥ pāṇḍavā rājana gandhamādanama antikāta
pṛṣṭhe himavataḥ puṇye nānādrumalatā yute
salilāvarta saṃjātaiḥ puṣpitaiśa ca mahīruhaiḥ
samāvṛtaṃ puṇyatamama āśramaṃ vṛṣaparvaṇaḥ
tama upakramya rājarṣiṃ dharmātmānama ariṃdamāḥ
pāṇḍavā vṛṣaparvāṇama avandanta gataklamāḥ
abhyanandata sa rājarṣiḥ putravada bharatarṣabhāna
pūjitāśa cāvasaṃsa tatra saptarātrama ariṃdamāḥ
aṣṭame 'hani saṃprāpte tama ṛṣiṃ lòkaviśrutama
āmantrya vṛṣaparvāṇaṃ parasthānaṃ samaròcayana
ekaikaśaśa ca tāna viprāna nivedya vṛṣaparvaṇe
nayāsabhūtāna yathākālaṃ bandhūna iva susatkṛtāna
tatasa te varavastrāṇi śubhānya ābharaṇāni ca
nayadadhuḥ pāṇḍavāsa tasminna āśrame vṛṣaparvaṇaḥ
atītānāgate vidvāna kuśalaḥ sarvadharmavita
anvaśāsata sa dharmajñaḥ putravada bharatarṣabhāna
te 'nujñātā mahātmānaḥ parayayura diśama uttarāma
kṛṣṇayā sahitā vīrā barāhmaṇaiśa ca mahātmabhiḥ
tāna parasthitāna anvagacchada vṛṣaparvā mahīpatiḥ
upanyasya mahātejā viprebhyaḥ pāṇḍavāṃsa tadā
anusaṃsādhya kaunteyāna āśīrbhira abhinandya ca
vṛṣaparvā nivavṛte panthānama upadiśya ca
nānāmṛgagaṇaira juṣṭaṃ kaunteyaḥ satyavikramaḥ
padātira bharātṛbhiḥ sārdhaṃ parātiṣṭhata yudhiṣṭhiraḥ
nānādrumaniròdheṣu vasantaḥ śailasānuṣu
parvataṃ viviśuḥ śavetaṃ caturthe 'hani pāṇḍavāḥ
mahābhraghanasaṃkāśaṃ salilòpahitaṃ śubhama
maṇikāñcanaramyaṃ ca śailaṃ nānā samucchrayama
te samāsādya panthānaṃ yathòktaṃ vṛṣaparvaṇā
anusasrura yathòddeśaṃ paśyantò vividhāna nagāna
uparya upari śailasya guhā paramadurgamāḥ
sudurgamāṃsa te subahūna sukhenaivābhicakramuḥ
dhaumyaḥ kṛṣṇā ca pārthāśa ca lòmaśaśa ca mahāna ṛṣiḥ
agamana sahitāsa tatra na kaśa cida avahīyate
te mṛgadvijasaṃghuṣṭaṃ nānādvija samākulama
śākhāmṛgagaṇaiśa caiva sevitaṃ sumanòharama
puṇyaṃ padmasaròpetaṃ sapalvala mahāvanama
upatasthura mahāvīryā mālyavantaṃ mahāgirima
tataḥ kiṃpuruṣāvāsaṃ siddhacāraṇasevitama
dadṛśura hṛṣṭaròmāṇaḥ parvataṃ gandhamādanama
vidyādharānucaritaṃ kiṃnarībhisa tathaiva ca
gajasiṃhasamākīrṇama udīrṇaśarabhāyutama
upetama anyaiśa ca tadā mṛgaira mṛdu ninādibhiḥ
te gandhamādana vanaṃ tana nandanavanòpama
muditāḥ pāṇḍutanayā manò hṛdayanandanama
viviśuḥ karamaśò vīrā araṇyaṃ śubhakānanama
daraupadī sahitā vīrāsa taiśa ca vipraira mahātmabhiḥ
śṛṇvantaḥ parītijananāna valgūna madakalāña śubhāna
śaròtraramyāna sumadhurāña śabdāna khaga mukheritāna
sarvartuphalabhārāḍhyāna sarvartukusumòjjvalāna
paśyantaḥ pādapāṃśa cāpi phalabhāra vanāmitāna
āmrāna āmrātakāna phullāna nārikelāna satindukāna
ajātakāṃsa tathā jīrāna dāḍimāna bījapūrakāna
panasā~la likucāna mòcāna kharjūrāna āmravetasāna
pārāvatāṃsa tathā kaṣaudrāna nīpāṃśa cāpi manòramāna
bilvāna kapitthāña jambūṃśa ca kāśmarīra badarīsa tathā
lapakṣāna udumbara vaṭāna aśvatthāna kaṣīriṇasa tathā
bhallātakāna āmakalāna harītakabibhītakāna
iṅgudāna karavīrāṃśa ca tindukāṃśa ca mahāphalāna
etāna anyāṃśa ca vividhāna gandhamādana sānuṣu
phalaira amṛtakalpaisa tāna ācitāna savādubhisa tarūna
tathaiva campakāśòkāna ketakāna bakulāṃsa tathā
puṃnāgāna saptaparṇāṃśa ca karṇikārāna saketakāna
pāṭalāna kuṭajāna ramyāna mandārendīvarāṃsa tathā
pārijātāna kòvidārāna devadāru tarūṃsa tathā
śālāṃsa tālāṃsa tamālāṃśa ca pariyālāna bakulāṃsa tathā
śālmalīḥ kiṃśukāśòkāṃ śiṃśapāṃsa taralāṃsa tathā
cakòraiḥ śatapatraiśa ca bhṛṅgarājaisa tathā śukaiḥ
kòkilaiḥ kalaviṅkaiśa ca hārītaira jīva jīvakaiḥ
pariyavrataiśa cātakaiśa ca tathānyaira vividhaiḥ khagaiḥ
śaròtraramyaṃ sumadhuraṃ kūjadbhiśa cāpya adhiṣṭhitāna
sarāṃsi ca vicitrāṇi parasannasalilāni ca
kumudaiḥ puṇḍarīkaiśa ca tathā kòkanadòtpalaiḥ
kahlāraiḥ kamalaiśa caiva ācitāni samantataḥ
kadambaiśa cakravākaiśa ca kuraraira jalakukkuṭaiḥ
kāraṇḍavaiḥ palavaira haṃsaira bakaira madgubhira eva ca
etaiśa cānyaiśa ca kīrṇāni samantāja jalacāribhiḥ
hṛṣṭaisa tathā tāmarasa rasāsava madālasaiḥ
padmòdara cayuta rajaḥ kiñjalkāruṇa rañjitaiḥ
madhurasvaraira madhukaraira virutāna kamalākarāna
paśyantasa te manòramyāna gandhamādana sānuṣu
tathaiva padmaṣaṇḍaiśa ca maṇḍiteṣu samantataḥ
śikhaṇḍinībhiḥ sahitā~la latā maṇḍapakeṣu ca
meghatūrya ravòddāma madanākulitāna bhṛśama
kṛtvaiva kekā madhuraṃ saṃgīta madhurasvarama
citrāna kalāpāna vistīrya savilāsāna madālasāna
mayūrāna dadṛśuśa citrāna nṛtyatò vanalāsakāna
kāntābhiḥ sahitāna anyāna apaśyana ramataḥ sukhama
vallī latā saṃkaṭeṣu kaṭakeṣu sathitāṃsa tathā
kāṃśa cica chakuna jātāṃśa ca viṭapeṣūtkaṭāna api
kalāpa racitāṭòpāna vicitramukuṭāna iva
vivareṣu tarūṇāṃ ca muditāna dadṛśuśa ca te
sindhuvārāna athòddāmāna manmathasyeva tòmarāna
suvarṇakusumākīrṇāna girīṇāṃ śikhareṣu ca
karṇikārāna viracitāna karṇa pūrāna ivòttamāna
athāpaśyana kurabakāna vanarājiṣu puṣpitāna
kāmavaśyòtsuka karāna kāmasyeva śaròtkarāna
tathaiva vanarājīnāma udārāna racitāna iva
virājamānāṃsa te 'paśyaṃsa tilakāṃsa tilakāna iva
tathānaṅga śarākārāna sahakārāna manòramāna
apaśyana bharamarārāvāna mañjarībhira virājitāna
hiraṇyasadṛśaiḥ puṣpaira dāvāgnisadṛśaira api
lòhitaira añjanābhaiśa ca vaiḍūrya dadṛśaira api
tathā śālāṃsa tamālāṃśa ca pāṭalyò bakulāni ca
mālā iva samāsaktāḥ śailānāṃ śikhareṣu ca
evaṃ karameṇa te vīrā vīkṣamāṇāḥ samantataḥ
gajasaṃgha samābādhaṃ siṃhavyāghra samāyutama
śarabhònnāda saṃghuṣṭaṃ nānārāva nināditama
sarvartuphalapuṣpāḍhyaṃ gandhamādana sānuṣu
pītā bhāsvaravarṇābhā babhūvura nararājayaḥ
nātra kaṇṭakinaḥ ke cina nātra ke cida apuṣpitāḥ
sanigdhapatra phalā vṛkṣā gandhamādana sānuṣu
vimalasphaṭikābhāni pāṇḍurachadanaira davijaiḥ
rājahaṃsaira upetāni sārasābhirutāni ca
sarāṃsi saritaḥ pārthāḥ paśyantaḥ śailasānuṣu
padmòtpalavicitrāṇi sukhasparśa jalāni ca
gandhavanti ca mālyāni rasavanti phalāni ca
atīva vṛkṣā rājante puṣpitāḥ śailasānuṣu
ete cānye ca bahavasa tatra kānanajā darumāḥ
latāśa ca vividhākārāḥ patrapuṣpaphalòccayāḥ
yudhiṣṭhirasa tu tāna vṛkṣāna paśyamānò nagòttame
bhīmasenama idaṃ vākyama abravīna madhurākṣarama
paśya bhīma śubhāna deśāna devākrīḍāna samantataḥ
amānuṣa gatiṃ parāptāḥ saṃsiddhāḥ sama vṛkòdara
lalābhiśa caiva bahvībhiḥ puṣpitāḥ pādapòttamāḥ
saṃśliṣṭāḥ pārtha śòbhante gandhamādana sānuṣu
śikhaṇḍinībhiśa caratāṃ sahitānāṃ śikhaṇḍināma
nardatāṃ śṛṇu nirghòṣaṃ bhīma parvatasānuṣu
cakòrāḥ śatapatrāśa ca mattakòkila śārikāḥ
patriṇaḥ puṣpitāna etāna saṃśliṣyanti mahādrumāna
raktapītāruṇāḥ pārtha pādapāgra gatā davijāḥ
parasparama udīkṣante bahavò jīva jīvakāḥ
haritāruṇavarṇānāṃ śādvalānāṃ samantataḥ
sārasāḥ paratidṛśyante śailaprasravaṇeṣva api
vadanti madhurā vācaḥ sarvabhūtamanò 'nugāḥ
bhṛṅgarājòpacakrāśa ca lòhapṛṣṭhāśa ca patriṇaḥ
caturviṣāṇāḥ padmābhāḥ kuñjarāḥ sakareṇavaḥ
ete vaiḍūrya varṇābhaṃ kaṣòbhayanti mahata saraḥ
bahutālasamutsedhāḥ śailaśṛṅgāta paricyutāḥ
nānā parasravaṇebhyaśa ca vāridhārāḥ patantya amūḥ
bhāskarābha parabhā bhīma śāradābhraghanòpamāḥ
śòbhayanti mahāśailaṃ nānā rajatadhātavaḥ
kava cida añjana varṇābhāḥ kava cita kāñcanasaṃnibhāḥ
dhātavò haritālasya kavacida dhi gulakasya ca
manaḥśilā guhāśa caiva saṃdhyābhranikaròpamāḥ
śaśalòhita varṇābhāḥ kava cida gaurika dhātavaḥ
sitāsitābhra paratimā bālasūryasamaprabhāḥ
ete bahuvidhāḥ śailaṃ śòbhayanti mahāprabhāḥ
gandharvāḥ saha kāntāhira yathòktaṃ vṛṣaparvaṇā
dṛśyante śailaśṛṅgeṣu pārtha kiṃpuruṣaiḥ saha
gītānāṃ talatālānāṃ yathā sāmnāṃ ca nisvanaḥ
śarūyate bahudhā bhīma sarvabhūtamanòharaḥ
mahāgaṅgāma udīkṣasva puṇyāṃ deva nadīṃ śubhāma
kalahaṃsa gaṇaira juṣṭāma ṛṣikiṃnarasevitāma
dhātubhiśa ca saridbhiśa ca kiṃnaraira mṛgapakṣibhiḥ
gandharvaira apsaròbhiśa ca kānakaiśa ca manòramaiḥ
vayālaiśa ca vividhākāraiḥ śataśīrṣaiḥ samantataḥ
upetaṃ paśya kaunteya śailarājama ariṃdama
te parītamanasaḥ śūrāḥ parāptā gatima anuttamāma
nātṛpyana partatendrasya darśanena paraṃtapāḥ
upetama atha mālyaiśa ca phalavadbhiśa ca pādapaiḥ
ārṣṭiṣeṇasya rājarṣera āśramaṃ dadṛśusa tadā
tatasa taṃ tīvratapasaṃ kṛśaṃ dhamani saṃtatama
pāragaṃ sarvadharmāṇāma ārṣṭiṣeṇama upāgamana
[vai]
yudhiṣṭhirasa tama āsādya tapasā dagdhakilbiṣama
abhyavādayata parītaḥ śirasā nāma kīrtayana
tataḥ kṛṣṇā ca bhīmaśa ca yamau cāpi yaśasvinau
śiròbhiḥ parāpya rājarṣiṃ parivāryòpatasthire
tathaiva dhaumyò dharmajñaḥ pāṇḍavānāṃ puròhitaḥ
yathānyāyama upākrāntasa tama ṛṣiṃ saṃśitavratama
anvajānāta sa dharmajñò munira divyena cakṣuṣā
pāṇḍòḥ putrāna kuruśreṣṭhāna āsyatāma iti cābravīta
kurūṇāma ṛṣabhaṃ parājñaṃ pūjayitvā mahātapāḥ
saha bharātṛbhira āsīnaṃ paryapṛcchada anāmayama
nānṛte kuruṣe bhāvaṃ kaca cida dharme ca vartase
matā pitròśa ca te vṛttiḥ kaca cita pārtha na sīdati
kaca cita te guravaḥ sarve vṛddhā vaidyāśa ca pūjitāḥ
kaca cina na kuruṣe bhāvaṃ pārtha pāpeṣu karmasu
sukṛtaṃ paratikartuṃ ca kaccida dhātuṃ ca duṣkṛtama
yathānyāyaṃ kuruśreṣṭha jānāsi na ca katthase
yathārhaṃ mānitāḥ kaca cita tavayā nandanti sādhavaḥ
vaneṣva api vasana kaca cida dharmama evānuvartase
kaca cida dhaumyasa tavada ācāraira na pārtha paritapyate
dānadharmatapaḥ śaucaira ārjavena titikṣayā
pitṛpaitāmahaṃ vṛttaṃ kaca cita pārthānuvartase
kaca cida rājarṣiyātena pathā gacchasi pāṇḍava
save save kila kule jāte putre naptari vā punaḥ
pitaraḥ pitṛlòkasthāḥ śòcanti ca hasanti ca
kiṃ nava asya duṣkṛte 'samābhiḥ saṃprāptavyaṃ bhaviṣyati
kiṃ cāsya sukṛte 'samābhiḥ parāptavyama iti śòbhanama
pitā mātā tathaivāgnira gurura ātmā ca pañcamaḥ
yasyaite pūjitāḥ pārtha tasya lòkāva ubhau jitau
abbhakṣā vāyubhakṣāśa ca palavamānā vihāyasā
juṣante parvataśreṣṭhama ṛṣayaḥ parva saṃdhiṣu
kāminaḥ saha kāntābhiḥ parasparama anuvratāḥ
dṛśyante śailaśṛṅgasthāsa tathā kiṃpuruṣā nṛpa
arajāṃsi ca vāsāṃsi vasānāḥ kauśikāni ca
dṛśyante habavaḥ pārtha gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ
vidyādharagaṇāśa caiva saragviṇaḥ pariyadarśanāḥ
mahòragagaṇāśa caiva suparṇāśa còragādayaḥ
asya còpari śailasya śarūyate parva saṃdhiṣu
bherī paṇavaśaṅkhānāṃ mṛdaṅgānāṃ ca nisvanaḥ
ihasthaira eva tata sarvaṃ śaròtavyaṃ bharatarṣabhāḥ
na kāryā vaḥ kathaṃ cita sayāta tatrābhisaraṇe matiḥ
na cāpya ataḥ paraṃ śakyaṃ gantuṃ bharatasattamāḥ
vihārò haya atra devānāma amānuṣa gatisa tu sā
īṣaca capala karmāṇaṃ manuṣyama iha bhārata
daviṣanti sarvabhūtāni tāṣayanti ca rākṣasāḥ
abhyatikramya śikharaṃ śailasyāsya yudhiṣṭhira
gatiḥ paramasiddhānāṃ devarṣīṇāṃ parakāśate
cāpalāda iha gachantaṃ pārtha yānama ataḥ parama
ayaḥ śūlādibhira ghananti rākṣasāḥ śatrusūdana
apsaròbhiḥ parivṛtaḥ samṛddhyā naravāhanaḥ
iha vaiśravaṇasa tāta parva saṃdhiṣu dṛśyate
śikhare taṃ samāsīnama adhipaṃ sarvarakṣasāma
parekṣante sarvabhūtāni bhānumantama ivòditama
devadānava siddhānāṃ tathā vaiśravaṇasya ca
gireḥ śikharama udyānama idaṃ bharatasattama
upāsīnasya dhanadaṃ tumburòḥ parva saṃdhiṣu
gītasāma savanasa tāta śarūyate gandhamādane
etada evaṃvidhaṃ citrama iha tāta yudhiṣṭhira
parekṣante sarvabhūtāni bahuśaḥ parva saṃdhiṣu
bhuñjānāḥ sarvabhòjyāni rasavanti phalāni ca
vasadhvaṃ pāṇḍavaśreṣṭhā yāvada arjuna darśanama
na tāta capalaira bhāvyama iha parāptaiḥ kathaṃ cana
uṣitveha yathākāmaṃ yathāśraddhaṃ vihṛtya ca
tataḥ śastrabhṛtāṃ śareṣṭha pṛthivīṃ pālayiṣyasi
[janama]
pāṇḍòḥ putrā mahātmānaḥ sarve divyaparākramāḥ
kiyantaṃ kālama avasana parvate gandhamādane
kāni cābhyavahāryāṇi tatra teṣāṃ mahātmanāma
vasatāṃ lòkavīrāṇāma āsaṃsa tada barūhi sattama
vistareṇa ca me śaṃsa bhīmasena parākramama
yada yaca cakre mahābāhusa tasmina haimavate girau
na khalva āsīta punara yuddhaṃ tasya yakṣaira davijòttama
kaca cita samāgamasa teṣāma āsīda vaiśravaṇena ca
tatra haya āyāti dhanada ārṣṭiṣeṇò yathābravīta
etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ vistareṇa tapòdhana
na hi me śṛṇvatasa tṛptira asti teṣāṃ viceṣṭitama
[vai]
etada ātmahitaṃ śarutvā tasyāpratima tejasaḥ
śāsanaṃ satataṃ cakrusa tathaiva bharatarṣabhāḥ
bhuñjānā munibhòjyāni rasavanti phalāni ca
śuddhabāṇahatānāṃ ca mṛgāṇāṃ piśitānya api
medhyāni himavatpṛṣṭhe madhūni vividhāni ca
evaṃ te nayavasaṃsa tatra pāṇḍavā bharatarṣabhāḥ
tathā nivasatāṃ teṣāṃ pañcamaṃ varṣama abhyagāta
śṛṇvatāṃ lòmaśòktāni vākyāni vividhāni ca
kṛtyakāla upasthāsya iti còktvā ghaṭòtkacaḥ
rākṣasaiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pūrvama eva gataḥ parabhò
ārṣṭiṣeṇāśrame teṣāṃ vasatāṃ vai mahātmanāma
agacchana bahavò māsāḥ paśyatāṃ mahada adbhutama
taisa tatra ramamāṇaiśa ca viharadbhiśa ca pāṇḍavaiḥ
parītimantò mahābhāgā munayaśa cāraṇāsa tathā
ājagmuḥ pāṇḍavāna daraṣṭuṃ siddhātmānò yatavratāḥ
taisa taiḥ saha kathāśa cakrura divyā bharatasattamāḥ
tataḥ katipayāhasya mahāhrada nivāsinama
ṛddhimantaṃ mahānāgaṃ suparṇaḥ sahasāharata
parākampata mahāśailaḥ parāmṛdyanta mahādrumāḥ
dadṛśuḥ sarvabhūtāni pāṇḍavāśa ca tada adbhutama
tataḥ śailòttamasyāgrāta pāṇḍavāna parati mārutaḥ
avahata sarvamālyāni gandhavanti śubhāni ca
tatra puṣpāṇi divyāni suhṛdbhiḥ saha pāṇḍavāḥ
dadṛśuḥ pañca varṇāni daraupadī ca yaśasvinī
bhīmasenaṃ tataḥ kṛṣṇā kāle vacanama abravīta
vivikte parvatòddeśe sukkhāsīnaṃ mahābhujama
suparṇānilavegena śavasanena mahābalāta
pañca varṇāni pātyante puṣpāṇi bharatarṣabha
paratyakṣaṃ sarvabhūtānāṃ nadīma aśvarathāṃ parati
khāṇḍave satyasaṃdhena bharātrā tava nareśvara
gandharvòragarakṣāṃsi vāsavaśa ca nivāritaḥ
hatā māyāvinaśa cògrā dhanuḥ parāptaṃ ca gāṇḍivama
tavāpi sumahata tejò mahada bāhubalaṃ ca te
aviṣahyama anādhṛṣyaṃ śatakratu balòpamama
tavada bāhubalavegena tarāsitāḥ sarvarākṣasāḥ
hitvā śailaṃ parapadyantāṃ bhīmasena diśò daśa
tataḥ śailòttamasyāgraṃ citramālya dharaṃ śivama
vayapetabhayasaṃmòhāḥ paśyantu suhṛdasa tava
evaṃ paraṇihitaṃ bhīma cirāta parabhṛti me manaḥ
daraṣṭuma icchāmi śailāgraṃ tavada bāhubalama āśritā
tataḥ kaṣiptama ivātmānaṃ daraupadyā sa paraṃtapaḥ
nāmṛṣyata mahābāhuḥ parahārama iva sadgavaḥ
siṃharṣabha gatiḥ śarīmāna udāraḥ kanakaprabhaḥ
manasvī balavāna dṛptò mānī śūraśa ca pāṇḍavaḥ
lòhitākṣaḥ pṛthu vayaṃsò mattavāraṇavikramaḥ
siṃhadaṃṣṭrò bṛhata sakandhaḥ śālapòta ivòdgataḥ
mahātmā cārusarvāṅgaḥ kambugrīvò mahābhujaḥ
rukmapṛṣṭhaṃ dhanuḥ khaḍgaṃ tūṇāṃśa cāpi parāmṛśata
kesarīva yathòtsiktaḥ parabhinna iva vāraṇaḥ
vayapetabhayasaṃmòhaḥ śailama abhyapatada balī
taṃ mṛgendrama ivāyāntaṃ parabhinnama iva vāraṇama
dadṛśuḥ sarvabhūtāni bāṇakhaḍgadhanurdharama
daraupadyā vardhayana harṣaṃ gadāma ādāya pāṇḍavaḥ
vayapetabhayasaṃmòhaḥ śailarājaṃ samāviśata
na galānira na ca kātaryaṃ na vaiklavyaṃ na matsaraḥ
kadā cija juṣate pārthama ātmajaṃ mātariśvanaḥ
tada ekāyanama āsādya viṣamaṃ bhīmadarśanama
bahutālòchrayaṃ śṛṅgama āruròha mahābalaḥ
sa kiṃnaramahānāgamunigandharvarākṣasāna
harṣayana partavasyāgrama āsasāda mahābalaḥ
tatra vaiśravaṇāvāsaṃ dadarśa bharatarṣabhaḥ
kāñcanaiḥ saphāṭikākāraira veśmabhiḥ samalaṃkṛtama
mòdayana sarvabhūtāni gandhamādana saṃbhabhaḥ
sarvagandhavahasa tatra mārutaḥ susukhò vavau
citrā vividhavarṇābhāśa citramañjali dhāriṇaḥ
acintyā vividhāsa tatra darumāḥ paramaśòbhanāḥ
ratnajālaparikṣiptaṃ citramālyadharaṃ śivama
rākṣasādhipateḥ sathānaṃ dadarśa bharatarṣabhaḥ
gadākhaḍgadhanuṣpāṇiḥ samabhityaktajīvitaḥ
bhīmasenò mahābāhusa tasthau girira ivācalaḥ
tataḥ śaṅkhama upādhmāsīda daviṣatāṃ lòmaharṣaṇama
jayāghòṣatalaghòṣaṃ ca kṛtvā bhūtānya amòhayata
tataḥ saṃhṛṣṭaròmāṇaḥ śabdaṃ tama abhidudruvuḥ
yakṣarākṣasa gandharvāḥ pāṇḍavasya samīpataḥ
gadāparighanistriṃśa śaktiśūlaparaśvadhāḥ
paragṛhītā vayaròcanta yakṣarākṣasa bāhubhiḥ
tataḥ paravavṛte yuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata
taiḥ parayuktāna mahākāyaiḥ śaktiśūlaparaśvadhāna
bhallaira bhīmaḥ paraciccheda bhīmavegataraisa tataḥ
antarikṣacarāṇāṃ ca bhūmiṣṭhānāṃ ca garjatāma
śaraira vivyādha gātrāṇi rākṣasānāṃ mahābalaḥ
sā lòhitamahāvṛṣṭira abhyavarṣana mahābalama
kāyebhyaḥ paracyutā dhārā rākṣasānāṃ samantataḥ
bhīma bāhubalòtsṛṣṭaira bahudhā yakṣarakṣasāma
vinikṛttānya adṛśyanta śarīrāṇi śirāṃsi ca
paracchādyamānaṃ rakṣòbhiḥ pāṇḍavaṃ pariyadarśanama
dadṛśuḥ sarvabhūtāni sūryama abhragaṇaira iva
sa raśmibhira ivādityaḥ śaraira arinighātibhiḥ
sarvāna ārchana mahābāhura balavāna satyavikramaḥ
abhitarjayamānāśa ca ruvantaśa ca mahāravāna
na mòhaṃ bhīmasenasya dadṛśuḥ sarvarākṣasāḥ
te śaraiḥ kaṣatasarvāṅgā bhīmasenabhayārditāḥ
bhīmama ārtasvaraṃ cakrura viprakīrṇamahāyudhāḥ
utsṛjya te gadā śūlāna asi śaktiparaśvadhāna
dakṣiṇāṃ diśama ājagmusa tarāsitā dṛḍha dhanvanā
tatra śūlagadāpāṇira vayūḍhòraskò mahābhujaḥ
sakhā vaiśvaraṇasyāsīna maṇimāna nāma rākṣasaḥ
adarśayada adhīkāraṃ pauruṣaṃ ca mahābalaḥ
sa tāna dṛṣṭvā parāvṛttāna samayamāna ivābravīta
ekena bahavaḥ saṃkhye mānuṣeṇa parājitāḥ
parāpya vaiśravaṇāvāsaṃ kiṃ vakṣya atha dhaneśvarama
evama ābhāṣya tāna sarvāna nayavartata sa rākṣasaḥ
śaktiśūlagadā pāṇira abhyadhāvaca ca pāṇḍavama
tama āpatantaṃ vegena parabhinnama iva vāraṇama
vatsadantaisa taribhiḥ pārśve bhīmasenaḥ samarpayata
maṇimāna api saṃkruddhaḥ paragṛhya mahatīṃ gadāma
parāhiṇòda bhīmasenāya parikṣipya mahābalaḥ
vidyudrūpāṃ mahāghòrāma ākāśe mahatīṃ gadāma
śaraira bahubhira abhyarcchada bhīmasenaḥ śilāśitaiḥ
paratihanyanta te sarve gadāma āsādya sāyakāḥ
na vegaṃ dhārayāma āsura gadā vegasya vegitāḥ
gadāyuddhasamācāraṃ budhyamānaḥ sa vīryavāna
vayaṃsayāma āsa taṃ tasya parahāraṃ bhīmavikramaḥ
tataḥ śaktiṃ mahāghòrāṃ rukmadaṇḍāma ayasmayīma
tasminna evāntare dhīmāna parajahārātha rākṣasaḥ
sā bhujaṃ bhīmanirhrādā bhittvā bhīmasya dakṣiṇama
sāgnijvālā mahāraudrā papāta sahasā bhuvi
sò 'tividdhò maheṣvāsaḥ śaktyāmita parākramaḥ
gadāṃ jagrāha kauravyò gadāyuddhaviśāradaḥ
tāṃ paragṛhyònnadana bhīmaḥ sarvaśaikyāyasīṃ gadāma
tarasā sò 'bhidudrāva maṇimantaṃ mahābalama
dīpyamānaṃ mahāśūlaṃ parahṛhya maṇimāna api
parāhiṇòda bhīmasenāya vegena mahatā nadana
bhaṅktvā śūlaṃ gadāgreṇa gadāyuddhaviśāradaḥ
abhidudrāva taṃ tūrṇaṃ garutmāna iva pannagama
sò 'natarikṣama abhiplutya vidhūya sahasā gadāma
paracikṣepa mahābāhura vinadya raṇamūrdhani
sendrāśanira ivendreṇa visṛṣṭā vātaraṃhasā
hatvā rakṣaḥ kaṣitiṃ parāpya kṛtyeva nipapāta ha
taṃ rākṣasaṃ bhīmabalaṃ bhīmasenena pātitama
dadṛśuḥ sarvabhūtāni siṃheneva gavāṃ patima
taṃ parekṣya nihataṃ bhūmau hataśeṣā niśācarāḥ
bhīmama ārtasvaraṃ kṛtvā jagmuḥ parācīṃ diśaṃ parati
[vai]
śarutvā bahuvidhaiḥ śabdaira nādyamānā gire guhāḥ
ajātaśatruḥ kaunteyò mādrīputrāva ubhāva api
dhaumyaḥ kṛṣṇā ca viprāśa ca sarve ca suhṛdasa tathā
bhīmasenama apaśyantaḥ sarve vimanasò 'bhavana
daraupadīma ārṣṭiṣeṇāya paradāya tu mahārathāḥ
sahitāḥ sāyudhāḥ śūrāḥ śailama āruruhusa tadā
tataḥ saṃprāpya śailāgraṃ vīkṣamāṇā mahārathāḥ
dadṛśusa te maheṣvāsā bhīmasenama ariṃdamama
saphurataśa ca mahākāyāna gatasattvāṃśa ca rākṣasāna
mahābalāna mahāghòrāna bhīmasenena pātitāna
śuśubhe sa mahābāhura gadākhaḍgadhanurdharaḥ
nihatya samare sarvāna dānavāna maghavāna iva
tatasa te samatikramya pariṣvajya vṛkòdarama
tatròpaviviśuḥ pārthāḥ parāptā gatima anuttamāma
taiśa caturbhira maheṣvāsaira giriśṛṅgama aśòbhata
lòkapālaira mahābhāgaira divaṃ devavaraira iva
kubera sadanaṃ dṛṣṭvā rākṣasāṃśa ca nipātitāna
bharātā bharātarama āsīnama abhyabhāṣata pāṇḍavama
sāhasāda yadi vā mòhāda bhīma pāpama idaṃ kṛtama
naitata te sadṛśaṃ vīra munera iva mṛṣā vacaḥ
rājadviṣṭaṃ na kartavyama iti dharmavidò viduḥ
taridaśānāma idaṃ daviṣṭaṃ bhīmasena tavayā kṛtama
arthadharmāva anādṛtya yaḥ pāpe kurute manaḥ
karmaṇāṃ pārtha pāpānāṃ saphalaṃ vindate dharuvama
punara evaṃ na kartavyaṃ mama ceda icchasi pariyama
evama uktvā sa dharmātmā bharātā bharātarama acyutama
arthatattvavighāgajñaḥ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
virarāma mahātejā tama evārthaṃ vicintayana
tatasa tu hataśiṣṭā ye bhīmasenena rākṣasāḥ
sahitāḥ paratyapadyanta kubera sadanaṃ parati
te javena mahāvegāḥ parāpya vaiśravaṇālayama
bhīmama ārtasvaraṃ cakrura bhīmasenabhayārditāḥ
nayastaśastrāyudhāḥ śarāntāḥ śònitākta paricchadāḥ
parakīrṇamūrdhajā rājana yakṣādhipatima abruvana
gadāparighanistriṃśa tòmaraprāsayòdhinaḥ
rākṣasā nihatāḥ sarve tava devapuraḥsarāḥ
paramṛdya tarasā śailaṃ mānuṣeṇa dhaneśvara
ekena sahitāḥ saṃkhye hatāḥ karòdhavaśā gaṇāḥ
paravarā rakṣasendrāṇāṃ yakṣāṇāṃ ca dhanādhipa
śerate nihatā deva gatasattvāḥ parāsavaḥ
labdhaḥ śailò vayaṃ muktāmaṇimāṃsa te sakhā hataḥ
mānuṣeṇa kṛtaṃ karma vidhatsva yada anantarama
sa taca charutvā tu saṃkruddhaḥ sarvayakṣagaṇādhipaḥ
kòpasaṃrakta nayanaḥ kathama itya abravīda vacaḥ
davitīyama aparādhyantaṃ bhīmaṃ śarutvā dhaneśvaraḥ
cukròdha yakṣādhipatira yujyatāma iti cābravīta
athābhra dhanasaṃkāśaṃ girikūṭama ivòcchritama
hayaiḥ saṃyòjayāma āsura gāndharvaira uttamaṃ rathama
tasya sarga guṇòpetā vimalākṣā hayòttamāḥ
tejòbalajavòpetā nānāratnavibhūṣitāḥ
śòbhamānā rathe yuktāsa tariṣyanta ivāśugāḥ
harṣayāma āsura anyònyama iṅgitaira vijayāvahaiḥ
sa tama āsthāya bhagavāna rājarājò mahārathama
parayayau devagandharvaiḥ satūyamānò mahādyutiḥ
taṃ parayāntaṃ mahātmānaṃ sarvayakṣadhanādhipama
raktākṣā hemasaṃkāśā mahākāyā mahābalāḥ
sāyudhā baddhanistriṃśā yakṣā daśaśatāyutāḥ
javena mahatā vīrāḥ parivāryòpatasthire
taṃ mahāntama upāyāntaṃ dhaneśvarama upāntike
dadṛśura hṛṣṭaròmāṇaḥ pāṇḍavāḥ pariyadarśanama
kuberasa tu mahāsattvāna pāndòḥputrāna mahārathāna
āttakārmukanistriṃśāna dṛṣṭvā parītò 'bhavata tadā
te pakṣiṇa ivòtpatya gireḥ śṛṅgaṃ mahājavāḥ
tasthusa teṣāṃ samabhyāśe dhaneśvara puraḥsarāḥ
tatasa taṃ hṛṣṭamanasaṃ pāṇḍavāna parati bhārata
samīkṣya yakṣagandharvā nirvikārā vayavasthitāḥ
pāṇḍavāśa ca mahātmānaḥ paraṇamya dhanadaṃ parabhuma
nakulaḥ sahadevaśa ca dharmaputraśa ca dharmavita
aparādhama ivātmānaṃ manyamānā mahārathāḥ
tasthuḥ parāñjalayaḥ sarve parivārya dhaneśvarama
śayyāsanavaraṃ śarīmata puṣpakaṃ viśvakarmaṇā
vihitaṃ citraparyantama ātiṣṭhata dhanādhipaḥ
tama āsīnaṃ mahākāyāḥ śaṅkukarṇā mahājavāḥ
upòpaviviśura yakṣā rākṣasāśa ca sahasraśaḥ
śataśaśa cāpi gandharvāsa tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ
parivāryòpatiṣṭhanta yathā devāḥ śatakratuma
kāñcanīṃ śirasā bibhrada bhīmasenaḥ sarajaṃ śubhāma
bāṇakhaḍgadhanuṣpāṇira udaikṣata dhanādhipama
na bhīra bhīmasya na galānira vikṣatasyāpi rākṣasaiḥ
āsīta tasyāma avasthāyāṃ kuberama api paśyataḥ
ādadānaṃ śitāna bāṇāna yòddhukāmama avasthitama
dṛṣṭvā bhīmaṃ dharmasutama abravīna naravāhanaḥ
vidusa tavāṃ sarvabhūtāni pārtha bhūtahite ratama
nirbhayaśa cāpi śailāgre vasa tavaṃ saha bandhubhiḥ
na ca manyusa tavayā kāryò bhīmasenasya pāṇḍava
kālenaite hatāḥ pūrvaṃ nimittama anujasa tava
varīṣā cātra na kartavyā sāhasaṃ yada idaṃ kṛtama
dṛṣṭaśa cāpi suraiḥ pūrvaṃ vināśò yakṣarākṣasāma
na bhīmasene kòpò me parītò 'sami bharatarṣabha
karmaṇānena bhīmasya mama tuṣṭira abhūta purā
evama uktvā tu rājānaṃ bhīmasenama abhāṣata
naitana manasi me tāta vartate kurusattama
yada idaṃ sāhasaṃ bhīmakṛṣṇārthe kṛtavāna asi
māma anādṛtya devāṃśa ca vināśaṃ yakṣarakṣasāma
savabāhubalama āśritya tenāhaṃ parītimāṃsa tavayi
śāpāda asmi vinirmuktò ghòrāda adya vṛkòdara
ahaṃ pūrvama agastyena karuddhena paramarṣiṇā
śaptò 'parādhe kasmiṃśa cita tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtā
dṛṣṭò hi mama saṃkleśaḥ purā pāṇḍavanandana
na tavātrāparādhò 'sati kathaṃ cida api śatruhana
[ya]
kathaṃ śaptò 'si bhagavanna agastyena mahātmanā
śaròtuma icchāmya ahaṃ deva tavaitaca chāpakāraṇama
idaṃ cāścarya bhūtaṃ me yata karòdhāta tasya dhīmataḥ
tavaiva tavaṃ na nirdagdhaḥ sabalaḥ sapadānugaḥ
[vaiṣra]
devatānāma abhūna mantraḥ kuśavatyāṃ nareśvara
kṛtasa tatrāhama agamaṃ mahāpadmaśataisa taribhiḥ
yakṣāṇāṃ ghòrarūpāṇāṃ vividhāyudhadhāriṇāma
adhvanya ahama athāpaśyama agastyama ṛṣisattamama
ugraṃ tapasa tapasyantaṃ yamunātīrama āśritama
nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ puṣpitadrumaśòbhitama
tama ūrdhvabāhuṃ dṛṣṭvā tu sūryasyābhimukhaṃ sathitama
tejòrāśiṃ dīpyamānaṃ hutāśanama ivaidhitama
rākṣasādhipatiḥ śarīmāna maṇimāna nāma me sakhā
maurkhyāda ajñānabhāvāca ca darpāna mòhāca ca bhārata
nayaṣṭhīvada ākāśagatò maharṣesa tasya mūrdhani
sa kòpāna māma uvācedaṃ diśaḥ sarvā dahanna iva
māma avajñāya duṣṭātmā yasmāda eṣa sakhā tava
dharṣaṇāṃ kṛtavāna etāṃ paśyatasa te dhaneśvara
tasmāta sahaibhiḥ sainyaisa te vadhaṃ parāpsyati mānuṣāta
tavaṃ cāpya ebhira hataiḥ sainyaiḥ kaleśaṃ parāpsyasi durmate
tama eva mānuṣaṃ dṛṣṭvā kilbiṣāda vipramòkṣyase
sainyānāṃ tu tavaiteṣāṃ putrapautra balānvitama
na śāpaṃ parāpsyate ghòraṃ gaccha te ''jañāṃ kariṣyati
eṣa śāpò mayā parāptaḥ parāktasmāda ṛṣisattamāta
sa bhīmena mahārāja bharātrā tava vimòkṣitaḥ
[vaiṣra]
yudhiṣṭhira dhṛtira dākṣyaṃ deśakālau parākramaḥ
lòkatantravidhānānāma eṣa pañcavidhò vidhiḥ
dhṛtimantaśa ca dakṣāśa ca save save karmaṇi bhārata
parākramavidhānajñā narāḥ kṛtayuge 'bhavana
dhṛtimāna deśakālajñaḥ sarvadharmavidhānavita
kaṣatriyaḥ kaṣatriya śareṣṭha pṛthivīma anuśāsti vai
ya evaṃ vartate pārtha puruṣaḥ sarvakarmasu
sa lòke labhate vīra yaśò paretya ca sadgatima
deśakālāntara parepsuḥ kṛtvā śakraḥ parākramama
saṃprāptasa taridive rājyaṃ vṛtrahā vasubhiḥ saha
pāpātmā pāpabuddhira yaḥ pāpama evānuvartate
karmaṇāma avibhāgajñaḥ paretya ceha ca naśyati
akālajñaḥ sudurmedhāḥ kāryāṇāma aviśeṣavita
vṛthācāra samārambhaḥ paretya ceha ca naśyati
sāhase vartamānānāṃ nikṛtīnāṃ durātmanāma
sarvasāmarthya lipsūnāṃ pāpò bhavati niścayaḥ
adharmajñò 'valiptaśa ca bāla buddhira amarṣaṇaḥ
nirbhayò bhīmasenò 'yaṃ taṃ śādhi puruṣarṣabha
ārṣṭiṣeṇasya rājarṣeḥ parāpya bhūyasa tavama āśramama
tāmisraṃ parathamaṃ pakṣaṃ vītaśòkabhayò vasa
alakāḥ saha gandharvaira yakṣaiśa ca saha rākṣasaiḥ
mana niyuktā manuṣyendra sarve ca girivāsinaḥ
rakṣantu tavā mahābāhò sahitaṃ davijasattamaiḥ
sāhaseṣu ca saṃtiṣṭhanna iha śaile vṛkòdaraḥ
vāryatāṃ sādhva ayaṃ rājaṃsa tavayā dharmabhṛtāṃ vara
itaḥ paraṃ ca rājendra darakṣyanti vanagòcarāḥ
upasthāsyanti ca sadā rakṣiṣyanti ca sarvaśaḥ
tathaiva cānna pānāni savādūni ca bahūni ca
upasthāsyanti vò gṛhya mata pareṣyāḥ puruṣarṣabha
yathā jiṣṇura mahendrasya yathā vāyòra vṛkòdaraḥ
dharmasya tavaṃ yathā tāta yògòtpannò nijaḥ sutaḥ
ātmajāva ātmasaṃpannau yamau còbhau yathāśvinòḥ
rakṣyāsa tadvana mamāpīha yūyaṃ sarve yudhiṣṭhira
arthatattvavibhāgajñaḥ sarvadharmaviśeṣavita
bhīmasenāda avarajaḥ phalgunaḥ kuśalī divi
yāḥ kāśa cana matā lòkeṣva agryāḥ paramasaṃpadaḥ
janmaprabhṛti tāḥ sarvāḥ sathitāsa tāta dhanaṃjaye
damò dānaṃ balaṃ buddhira harīra dhṛtira teja uttamama
etānya api mahāsattve sathitānya amitatejasi
na mòhāta kurute jiṣṇuḥ karma pāṇḍava garhitama
na pārthasya mṛṣòktāni kathayanti narā nṛṣu
sa deva pitṛgandharvaiḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ
mānitaḥ kurute 'satrāṇi śakra sadmani bhārata
yò 'sau sarvāna mahīpālāna dharmeṇa vaśama ānayata
sa śaṃtanura mahātejā pitusa tava pitāmahaḥ
parīyate pārtha pārthena divi gāṇḍīvadhanvanā
samyaka cāsau mahāvīryaḥ kuladhurya iva sathitaḥ
pitṝna devāṃsa tathā viprāna pūjayitvā mahāyaśaḥ
sapta mukhyāna mahāmedhāna āharada yamunāṃ parati
adhirājaḥ sa rājaṃsa tavāṃ śaṃtanuḥ parapitāmahaḥ
savargajica chakra lòkasthaḥ kuśalaṃ paripṛcchati
[vai]
tataḥ śaktiṃ gadāṃ khaḍgaṃ dhanuśa ca bharatarṣabha
parādhvaṃ kṛtvā namaśa cakre kuberāya vṛkòdaraḥ
tatò 'baravīda dhanādhyakṣaḥ śaraṇyaḥ śaraṇāgatama
mānahā bhava śatrūṇāṃ suhṛdāṃ nandivardhanaḥ
saveṣu veśmasu ramyeṣu vasatāmitra tāpanāḥ
kāmāna upahariṣyanti yakṣā vò bharatarṣabhāḥ
śīghrama eva guḍākeśaḥ kṛtāstraḥ puruṣarṣabhaḥ
sākṣāna maghavatā sṛṣṭaḥ saṃprāpsyati dhanaṃjayaḥ
evama uttamakarmāṇama anuśiṣya yudhiṣṭhirama
astaṃ girivaraśreṣṭhaṃ parayayau guhyakādhipaḥ
taṃ paristòma saṃkīrṇaira nānāratnavibhūṣitaiḥ
yānaira anuyayura yakṣā rākṣasāśa ca sahasraśaḥ
pakṣiṇāma iva nirghòṣaḥ kubera sadanaṃ parati
babhūva paramāśvānāma airāvata pathe yatāma
te jagmusa tūrṇama ākāśaṃ dhanādhipati vājinaḥ
parakarṣanta ivābhrāṇi pibanta iva mārutama
tatasa tāni śarīrāṇi gatasattvāni rakṣasāma
apākṛṣyanta śailāgrāda dhanādhipati śāsanāta
teṣāṃ hi śāpakālò 'sau kṛtò 'gastyena dhīmatā
samare nihatāsa tasmāta sarve maṇimatā saha
pāṇḍavāsa tu mahātmānasa teṣu veśmasu tāṃ kaṣapāma
sukhama ūṣura gatòdvegāḥ pūjitāḥ sarvarākṣasaiḥ
[vai]
tataḥ sūryòdaye dhaumyaḥ kṛtvāhnikama ariṃdama
ārṣṭiṣeṇena sahitaḥ pāṇḍavāna abhyavartata
te 'bhivādyārṣṭiṣeṇasya pādau dhaumyasya caiva ha
tataḥ parāñjalayaḥ sarve barāhmaṇāṃsa tāna apūjayana
tatò yudhiṣṭhiraṃ daumyò gṛhītvā dakṣiṇe kare
parācīṃ diśama abhiprekṣya maharṣira idama abravīta
asau sāgaraparyantāṃ bhūmima āvṛtya tiṣṭhati
śaira rājò mahārāja mandarò 'bhivirājate
indra vaiśravaṇāva etāṃ diśaṃ pāṇḍava rakṣataḥ
parvataiśa ca vanāntaiśa ca kānakaiśa còpaśòbhitāma
etada āhura mahendrasya rājñò vaiśvaraṇasya ca
ṛśayaḥ sarvadharmajñāḥ sadma tāta manīṣiṇaḥ
ataśa còdyantama ādityama upatiṣṭhanti vai parajāḥ
ṛṣayaśa cāpi dharmajñāḥ siddhāḥ sādhyāśa ca devatāḥ
yamasa tu rājā dharmātmā sarvaprāṇabhṛtāṃ parabhuḥ
paretasattvagatīma etāṃ dakṣiṇāma āśritò diśama
etata saṃyamanaṃ puṇyama atīvādbhuta darśanama
paretarājasya bhavanama ṛddhyā paramayā yutama
yaṃ parāpya savitā rājana satyena paratitiṣṭhati
astaṃ parvatarājānama etama āhura manīṣiṇaḥ
etaṃ parvatarājānaṃ samudraṃ ca mahòdadhima
āvasana varuṇò rājā bhūtāni parirakṣati
udīcīṃ dīpayanna eṣa diśaṃ tiṣṭhati kīrtimāna
mahāmerura mahābhāga śivò barahmavidāṃ gatiḥ
yasmina barahma sadò caiva tiṣṭhate ca parajāpatiḥ
bhūtātmā visṛjana sarvaṃ yata kiṃ cija jaṅgamāgamama
yāna āhura barahmaṇaḥ putrāna mānasāna dakṣa saptamāna
teṣāma api mahāmeruḥ sathānaṃ śivama anāmayama
atraiva paratitiṣṭhanti punara atròdayanti ca
sapta devarṣayasa tāta vasiṣṭhapramukhāḥ sadā
deśaṃ virajasaṃ paśya meròra śikharama uttamama
yatrātma tṛptaira adhyāste devaiḥ saha pitāmahaḥ
yama āhuḥ sarvabhūtānāṃ parakṛteḥ parakṛtiṃ dharuvama
anādi nidhanaṃ devaṃ parabhuṃ nārāyaṇaṃ parama
barahmaṇaḥ sadanāta tasya paraṃ sathānaṃ parakāśate
devāśa ca yatnāta paśyanti divyaṃ tejòmayaṃ śivama
atyarkānala dīptaṃ tata sathānaṃ viṣṇòra mahātmanaḥ
savayaiva parabhayā rājana duṣprekṣyaṃ devadānavaiḥ
tada vai jayòtīṃṣi sarvāṇi parāpya bhāsanti nò 'pi ca
savayaṃ vibhura adīnātmā tatra haya abhivirājate
yatayasa tatra gacchanti bhaktyā nārāyaṇaṃ harima
pareṇa tapasā yuktā bhāvitāḥ karmabhiḥ śubhaiḥ
yògasiddhā mahātmānasa tamò mòhavivarjitāḥ
tatra gatvā punara nemaṃ lòkama āyānti bhārata
sathānama etana mahābhāga dharuvama akṣayama avyayama
īṣvarasya sadā haya etata paraṇamātra yudhiṣṭhira
etaṃ jayòtīṃṣi sarvāṇi parakarṣana bhagavāna api
kurute vitamaḥ karmā ādityò 'bhipradakṣiṇama
astaṃ parāpya tataḥ saṃdhyāma atikramya divākaraḥ
udīcīṃ bhajate kāṣṭhāṃ diśama eṣa vibhāvasuḥ
sa meruma anuvṛttaḥ sana punara gacchati pāṇḍava
parānnmukhaḥ savitā devaḥ sarvabhūtahite rataḥ
sa māsaṃ vibhajana kālaṃ bahudhā parva saṃdhiṣu
tathaiva bhagavāna sòmò nakṣatraiḥ saha gacchati
evama eva parikramya mahāmeruma atandritaḥ
bhāvayana sarvabhūtāni punara gacchati mandarama
tathā tamisrahā devò mayūkhaira bhāvayaña jagata
mārgama etada asaṃbādhama ādityaḥ parivartate
sisṛkṣuḥ śiśirāṇya eṣa dakṣiṇāṃ bhajate diśama
tataḥ sarvāṇi bhūtāni kālaḥ śiśirama ṛcchati
sathāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamānāṃ ca tejasā
tejāṃsi samupādatte nivṛttaḥ sana vibhāvasuḥ
tataḥ savedaḥ kalamasa tandrī galāniśa ca bhajate narāna
parāṇibhiḥ satataṃ savapnò haya abhīkṣṇaṃ ca niṣevyate
evama etada anirdeśyaṃ mārgama āvṛtya bhānumāna
punaḥ sṛjati varṣāṇi bhagavāna bhāvayana parajāḥ
vṛṣṭiṃ māruta saṃtāpaiḥ sukhaiḥ sathāvarajaṅgamāna
vardhayana sumahātejā punaḥ paratinivartate
evama eṣa carana pārtha kālacakrama atandritaḥ
parakarṣana sarvabhūtāni savitā parivartate
saṃtatā gatira etasya naiṣa tiṣṭhati pāṇḍava
ādāyaiva tu bhūtānāṃ tejò visṛjate punaḥ
vibhajana sarvabhūtānāma āyuḥ karma ca bhārata
ahòrātrāna kalāḥ kāṣṭhāḥ sṛjatya eṣa sadā vibhuḥ
[vai]
tasmina nagendre vasatāṃ tu teṣāṃ; mahātmanāṃ sada varatama āsthitānāma
ratiḥ paramòdaśa ca babhūva teṣāma; ākāṅkṣatāṃ darśanama arjunasya
tāna vīryayuktāna suviśuddhasattvāṃsa; tejasvinaḥ satyaghṛti paradhānāna
saṃprīyamāṇā bahavò 'bhijagmura; gandharvasaṃghāśa ca maharṣayaśa ca
taṃ pādapaiḥ puṣpadharaira upetaṃ; nagòttamaṃ parāpya mahārathānāma
manaḥprasādaḥ paramò babhūva; yathā divaṃ parāpya marudgaṇānāma
mayūrahaṃsasvananāditāni; puṣpòpakīrṇāni mahācalasya
śṛṅgāṇi sānūni ca paśyamānā; gireḥ paraṃ harṣama avāpya tasthuḥ
sākṣāta kubereṇa kṛtāśa ca tasmina; nagòttame saṃvṛtakūlaròdhasaḥ
kādamba kāraṇḍavahaṃsajuṣṭāḥ; padmākulāḥ puṣkariṇīra apaśyana
karīdā paradeśāṃśa ca samṛddharūpāna; sucitra mālyāvṛta jātaśòbhāna
maṇipravekāna sumanòharāṃśa ca; yathā bhaveyura dhanadasya rājñaḥ
anekavarṇaiśa ca sugandhibhiśa ca; mahādrumaiḥ saṃtatama abhramālibhiḥ
tapaḥ paradhānāḥ satataṃ carantaḥ; śṛṅgaṃ gireśa cintayituṃ na śekuḥ
savatejasā tasya gatòttamasya; mahauṣadhīnāṃ ca tathā parabhāvāta
vibhaktabhāvò na babhūva kaśa cida; ahara niśānāṃ puruṣapravīra
yama āsthitaḥ sathāvarajaṅgamāni; vibhāvasura bhāvayate 'mitaujaḥ
tasyòdayaṃ cāstamayaṃ ca vīrāsa; tatra sathitāsa te dadṛśura nṛsiṃhāḥ
rave tamisrāgama nirgamāṃsa te; tathòdayaṃ cāstamayaṃ ca vīrāḥ
samāvṛtāḥ parekṣya tamònudasya; gabhastijālaiḥ paradiśò diśaśa ca
savādhyāyavantaḥ satatakriyāśa ca; dharmapradhānāśa ca śucivratāśa ca
satye sathitāsa tasya mahārathasya; satyavratasyāgamana paratīkṣāḥ
ihaiva harṣò 'satu samāgatānāṃ; kaṣipraṃ kṛtāstreṇa dhanaṃjayena
iti baruvantaḥ paramāśiṣasa te; pārthāsa tapòyògaparā babhūvuḥ
dṛṣṭvā vicitrāṇi girau vanāni; kirīṭinaṃ cintayatāma abhīkṣṇama
babhūva rātrira divasaśa ca teṣāṃ; saṃvatsareṇaiva samānarūpaḥ
yadaiva daumyānumate mahātmā; kṛtvā jaṭāḥ paravrajitaḥ sa jiṣṇuḥ
tadaiva teṣāṃ na babhūva harṣaḥ; kutò ratisa tadgatamānasānāma
bharātura niyògāta tu yudhiṣṭhirasya; vanāda asau vāraṇamattagāmī
yata kāmyakāta paravrajitaḥ sa jiṣṇusa; tadaiva te śòkahatā babhūvuḥ
tathā tu taṃ cintayatāṃ sitāśvama; astrārthinaṃ vāsavama abhyupetama
māsò 'tha kṛcchreṇa tadā vayatītasa; tasmina nage bhārata bhāratānāma
tataḥ kadācida dhari saṃprayuktaṃ; mahendra vāhaṃ sahasòpayātama
vidyutprabhaṃ parekṣya mahārathānāṃ; harṣò 'rajunaṃ cintayatāṃ babhūva
sa dīpyamānaḥ sahasāntarikṣaṃ; parakāśayana mātalisaṃgṛhītaḥ
babhau mahòlkeva ghanāntarasthā; śikheva cāgnera javalitā vidhūmā
tama āsthitaḥ saṃdadṛśe kirīṭī; saragvī varāṇya ābharaṇāni bibhrata
dhanaṃjayò varja dharaprabhāvaḥ; śariyā javalana parvatama ājagāma
sa śailama āsādya kirīṭamālī; mahendra vāhāda avaruhya tasmāta
dhaumyasya pādāva abhivādya pūrvama; ajātaśatròsa tadanantaraṃ ca
kṛkòdarasyāpi vavanda pādau; mādrī sutābhyāma abhivāditaśa ca
sametya kṛṣṇāṃ parisāntvya caināṃ; parahvò 'bhavada bharātura upahvare saḥ
babhūva teṣāṃ paramaḥ paraharṣasa; tenāprameyeṇa samāgatānāma
sa cāpi tāna parekṣya kirīṭamālī; nananda rājānama abhipraśaṃsana
yama āsthitaḥ sapta jaghāna pūgāna; diteḥ sutānāṃ namucera nihantā
tama indra vāhaṃ samupetya pārthāḥ; paradakṣiṇaṃ cakrura adīnasattvāḥ
te mālateśa cakrura atīva hṛṣṭāḥ; satkārama agryaṃ surarājatulyama
sarvaṃ yathāvaca ca divaukasasa tāna; papracchura enaṃ kururājaputrāḥ
tāna apya asau mātalira abhyanandata; piteva putrāna anuśiṣya caināna
yayau rathenāpratima parabheṇa; punaḥ sakāśaṃ taridiveśvarasya
gate tu tasmina varadeva vāhe; śakrātmajaḥ sarvaripupramāthī
śakreṇa dattāni dadau mahātmā; mahādhanānya uttamarūpavanti
divākarābhāṇi vibhūṣaṇāni; parītaḥ pariyāyai suta sòmamātre
tataḥ sa teṣāṃ kurupuṃgavānāṃ; teṣāṃ ca sūryāgnisamaprabhāṇāma
viprarṣabhāṇāma upaviśya madhye; sarvaṃ yathāvata kathayāṃ babhūva
evaṃ mayāstrāṇya upaśikṣitāni; śakrāca ca vātāca ca śivāca ca sākṣāta
tathaiva śīlena samādhinā ca; parītāḥ surā me sahitāḥ sahendrāḥ
saṃkṣepatò vai sa viśuddhakarmā; tebhyaḥ samākhyāya divi paraveśama
mādrī sutābhyāṃ sahitaḥ kirīṭī; suṣvāpa tāma āvasatiṃ paratītaḥ
[vai]
etasminna eva kāle tu sarvavāditra nisvanaḥ
babhūva tumulaḥ śabdasa tava antarikṣe divaukasāma
rathanemi savanaśa caiva ghaṇṭā śabdaśa ca bhārata
pṛthaga vayālamṛgāṇāṃ ca pakṣiṇāṃ caiva sarvaśaḥ
taṃ samantāda anuyayura gandharvāpsarasasa tathā
vimānaiḥ sūryasaṃkāśaira devarājama ariṃdamama
tataḥ sa haribhira yuktaṃ jāmbūnadapariṣkṛtama
meghanādinama āruhya śariyā paramayā javalana
pārthāna abhyājagāmāśu devarājaḥ puraṃdaraḥ
āgatya ca sahasrākṣò rathāda avaruròha vai
taṃ dṛṣṭvaiva mahātmānaṃ dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
bharātṛbhiḥ sahitaḥ śarīmāna devarājama upāgamata
pūjayāma āsa caivātha vidhivada bhūridakṣiṇaḥ
yathārhama amitātmānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā
dhanaṃjayaśa ca tejasvī paraṇipatya puraṃdarama
bhṛtyavata paraṇatasa tasthau devarāja sapīpataḥ
āpyāyata mahātejā kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
dhanaṃjayama abhiprekṣya vinītaṃ sathitama antike
jaṭilaṃ devarājasya tapò yuktama akalmaṣama
harṣeṇa mahatāviṣṭaḥ phalgunasyātha darśanāta
taṃ tathādīna manasaṃ rājānaṃ harṣasaṃplutama
uvāca vacanaṃ dhīmāna devarājaḥ puraṃdaraḥ
tavama imāmpṛthivīṃ rājana paraśāsiṣyati pāṇḍava
savasti parāpnuhi kaunteya kāmyakaṃ punara āśramama
astrāṇi labdhāni ca pāṇḍavena; sarvāṇi mattaḥ parayatena rājana
kṛtapriyaśa cāsmi dhanaṃjayena; jetuṃ na śakyasa taribhira eṣa lòkaiḥ
evama uktvā sahasrākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhirama
jagāma taridivaṃ hṛṣṭaḥ satūyamānò maharṣibhiḥ
dhaneṣvara gṛhasthānāṃ pāṇḍavānāṃ samāgamama
śakreṇa ya imaṃ vidvāna adhīyīta samāhitaḥ
saṃvatsaraṃ barahmacārī niyataḥ saṃśitavrataḥ
sa jīveta nirābādhaḥ susukhī śaradāṃ śatama
[vai]
yathāgataṃ gate śakre bharātṛbhiḥ saha saṃgataḥ
kṛṣṇayā caiva bībhatsura dharmaputrama apūjayata
abhivādayamānaṃ tu mūrdhnya upāghrāya pāṇḍavama
harṣagadgadayā vācā parahṛṣṭò 'rajunama abravīta
kathama arjuna kālò 'yaṃ savarge vayatigatasa tava
kathaṃ cāstrāṇya avāptāni devarājaśa ca tòṣitaḥ
samyaga vā te gṛhītāni kaca cida astrāṇi bhārata
kaca cita surādhipaḥ parītò rudraśa cāstrāṇya adāta tava
yathādṛṣṭaśa ca te śakrò bhagavāna vā pināka dhṛka
yathā cāstrāṇya avāptāni yathā cārādhitaśa ca te
yathòktavāṃssa tavāṃ bhagavāña śatakratura ariṃdama
kṛtapriyasa tavayāsmīti taca ca te kiṃ pariyaṃ kṛtama
etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ vistareṇa mahādyute
yathā tuṣṭò mahādevò devarājaśa ca te 'nagha
yaca cāpi vajrapānesa te pariyaṃ kṛtama ariṃdama
etada ākhyāhi me sarvama akhilena dhanaṃjaya
[arja]
śṛṇu hanta mahārāja vidhinā yena dṛṣṭavāna
śatakratuma ahaṃ devaṃ bhagavantaṃ ca śaṃkarama
vidyāma adhītya tāṃ rājaṃsa tavayòktāma arimardana
bhavatā ca samādiṣṭasa tapase parasthitò vanama
bhṛgutuṅgama athò gatvā kāmyakāda āsthitasa tapaḥ
ekarātròḍitaḥ kaṃ cida apaśyaṃ barāhmaṇaṃ pathi
sa māma apṛcchata kaunteya kavāsi gantā baravīhi me
tasmā avitathaṃ sarvama abruvaṃ kurunandana
sa tathyaṃ mama taca charutvā barāhmaṇò rājasattama
apūjayata māṃ rājana parītimāṃśa cābhavana mayi
tatò māma abravīta parītasa tapa ātiṣṭha bhārata
tapasvī nacireṇa tavaṃ darakṣyase vibudhādhipama
tatò 'haṃ vacanāta tasya girima āruhya śaiśirama
tapò 'tapyaṃ mahārāja māsaṃ mūlaphalāśanaḥ
davitīyaśa cāpi me māsò jalaṃ bhakṣayatò gataḥ
nirāhārasa tṛtīye 'tha māse pāṇḍavanandana
ūrdhvabāhuśa caturthaṃ tu māsama asmi sathitasa tadā
na ca me hīyate parāṇasa tada adbhutama ivābhavata
caturthe samatikrānte parathame divase gate
varāhasaṃsthitaṃ bhūtaṃ matsamīpama upāgamata
nighnana paròthena pṛthivīṃ vilikhaṃśa caraṇaira api
saṃmārjaña jaṭhareṇòrvīṃ vivartaṃśa ca muhura muhuḥ
anu tasyāparaṃ bhūtaṃ mahata kairāta saṃsthitama
dhanura bāṇāsimata parāptaṃ satrīgaṇānugataṃ tadā
tatò 'haṃ dhanura ādāya tathākṣayyau maheṣudhī
atāḍayaṃ śareṇātha tada bhūtaṃ lòmaharṣaṇama
yugapata tata kirātaśa ca vikṛṣya balavada dhanuḥ
abhyājaghne dṛdhataraṃ kampayanna iva me manaḥ
sa tu māma abravīda rājana mama pūrvaparigrahaḥ
mṛgayā dharmama utsṛjya kimarthaṃ tāḍitasa tavayā
eṣa te niśitaira bāṇaira darpaṃ hanmi sathirò bhava
savarṣmavāna mahākāyasa tatò māma abhyadhāvata
tatò girima ivātyarthama āvṛṇòna māṃ mahāśaraiḥ
taṃ cāhaṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākirama
tataḥ śaraira dīptamukhaiḥ patritaira anumantritaiḥ
paratyavidhyama ahaṃ taṃ tu vajraira iva śilòccayama
tasya taca chatadhā rūpama abhavaca ca sahasradhā
tāni cāsya śarīrāṇi śaraira ahama atāḍayama
punasa tāni śarīrāṇi ekībhūtāni bhārata
adṛśyanta mahārāja tānya ahaṃ vayadhamaṃ punaḥ
aṇura bṛhaca chirā bhūtvā bṛhaca cāṇu śiraḥ punaḥ
ekībhūtasa tadā rājana sò 'bhayavartata māṃ yudhi
yadābhibhavituṃ bāṇaira naiva śaknòmi taṃ raṇe
tatò 'hama astrama ātiṣṭhaṃ vāyavyaṃ bharatarṣabha
na cainama aśakaṃ hantuṃ tada adbhutama ivābhavata
tasmina paratihate cāstre vismayò me mahāna abhūta
bhūyaśa caiva mahārāja saviśeṣama ahaṃ tataḥ
astrapūgena mahatā raṇe bhūtama avākirama
sathūṇākarṇa mayò jālaṃ śaravarṣaṃ śalòlbaṇama
śailāstrama aśmavarṣaṃ ca samāsthāyāhama abhyayāma
jagrāsa parahasaṃsa tāni sarvāṇya astrāṇi me 'nagha
teṣu sarveṣu śānteṣu barahmāstrama ahama ādiśama
tataḥ parajvalitaira bāṇaiḥ sarvataḥ sòpacīyata
upacīyamānaśa ca mayā mahāstreṇa vayavardhata
tataḥ saṃtāpitò lòkò matprasūtena tejasā
kaṣaṇena hi diśaḥ khaṃ ca sarvatò 'bhividīpitama
tada apya astraṃ mahātejā kaṣaṇenaiva vayaśātayata
barahmāstre tu hate rājana bhayaṃ māṃ mahada āviśata
tatò 'haṃ dhanura ādāya tathākṣayyau maheṣudhī
sahasābhyahanaṃ bhūtaṃ tānya apya astrāṇya abhakṣayata
hateṣva astreṣu sarveṣu bhakṣiteṣva āyudheṣu ca
mama tasya ca bhūtasya bāhuyuddhama avartata
vayāyāmamuṣṭibhiḥ kṛtvā talaira api samāhatau
apātayaca ca tada bhūtaṃ niśceṣṭò haya agamaṃ mahīma
tataḥ parahasya tada bhūtaṃ tatraivāntaradhīyata
saha satrībhira mahārāja paśyatò me 'dabhutòpamama
evaṃ kṛtvā sa bhagavāṃsa tatò 'nayada rūpama ātmanaḥ
divyama eva marā rājavasānò 'dabhutama ambarama
hitvā kirāta rūpaṃ ca bhagavāṃsa taridaśeśvaraḥ
savarūpaṃ divyama āsthāya tasthau tatra maheśvaraḥ
adṛśyata tataḥ sākṣāda bhagavāna gòvṛṣadhvajaḥ
umā sahāyò hari dṛga bahurūpaḥ pināka dhṛka
sa māma abhyetya samare tathaivābhimukhaṃ sathitama
śūlapāṇira athòvāca tuṣṭò 'samīti paraṃtapa
tatasa tada dhanura ādāya tūṇau cākṣayya sāyakau
parādāna mamaiva bhagavāna varayasveti cābravīta
tuṣṭò 'sami tava kaunteya barūhi kiṃ karavāṇi te
yata te manògataṃ vīra tada barūhi vitarāmya ahama
amaratvama apāhāya barūhi yata te manògatama
tataḥ parāñjalira evāhama astreṣu gatamānasaḥ
paraṇamya śirasā śarvaṃ tatò vacanama ādade
bhagavāna me parasannaśa ceda īpsitò 'yaṃ varò mama
astrāṇīcchāmya ahaṃ jañātuṃ yāni deveṣu kāni cita
dadānītya eva bhagavāna abravīta taryambakaśa ca māma
raudrama astraṃ madīyaṃ tavāma upasthāsyati pāṇḍava
paradadau ca mama parītaḥ sò 'satraṃ pāśupataṃ parabhuḥ
uvāca ca mahādevò dattvā me 'satraṃ sanātanama
na parayòjyaṃ bhaveda etana mānuṣeṣu kathaṃ cana
pīḍyamānena balavata parayòjyaṃ te dhanaṃjaya
astrāṇāṃ paratighāte ca sarvathaiva parayòjayeḥ
tada apratihataṃ divyaṃ sarvāstrapratiṣedhanama
mūrtimana me sathitaṃ pārśve parasanne gòvṛṣadhvaje
utsādanama amitrāṇāṃ parasenā nikartanama
durāsadaṃ duṣprahasaṃ suradānava rākṣasaiḥ
anujñṣātasa tava ahaṃ tena tatraiva samupāviśama
parekṣitaśa caiva me devasa tatraivāntaradhīyata
[arja]
tatasa tāma avasaṃ parītò rajanīṃ tatra bhārata
parasādāda devadevasya taryambakasya mahātmanaḥ
vayuṣitò rajanīṃ cāhaṃ kṛtvā pūrvāhṇika kariyāma
apaśyaṃ taṃ davijaśreṣṭhaṃ dṛṣṭavāna asmi yaṃ purā
tasmai cāhaṃ yathāvṛttaṃ sarvama eva nayavedayama
bhagavantaṃ mahādevaṃ sametò 'samīti bhārata
sa māma uvāca rājendra parīyamāṇò davijòttamaḥ
dṛṣṭasa tavayā mahādevò yathā nānyena kena cita
sametya lòkapālaisa tu sarvaira vaivasvatādibhiḥ
daraṣṭāsya anagha devendraṃ sa ca te 'satrāṇi dāsyati
evama uktvā sa māṃ rājanna āśliṣya ca punaḥ punaḥ
agacchata sa yathākāmaṃ barāhmaṇaḥ sūryasaṃnibhaḥ
athāparāhṇe tasyāhnaḥ parāvāta puṇyaḥ samīraṇaḥ
punara navama imaṃ lòkaṃ kurvanna iva sapatnahana
divyāni caiva mālyāni sugandhīni navāni ca
śaiśirasya gireḥ pāde parādurāsana samīpataḥ
vāditrāṇi ca divyāni sughòṣāṇi samantataḥ
satutayaśa cendra saṃyuktā aśrūyanta manòharāḥ
gaṇāśa cāpsarasāṃ tatra gandharvāṇāṃ tathaiva ca
purastāda devadevasya jagura gītāni sarvaśaḥ
marutāṃ ca gaṇāsa tatra deva yānaira upāgamana
mahendrānucarā ye ca deva sadma nivāsinaḥ
tatò marutvāna haribhira yuktaira vāhaiḥ savalaṃkṛtaiḥ
śacī sahāyasa tatrāyāta saha sarvaisa tadāmaraiḥ
etasminna eva kāle tu kuberò naravāhanaḥ
darśayāma āsa māṃ rāja~la lakṣmyā paramayā yutaḥ
dakṣiṇasyāṃ diśi yamaṃ paratyapaśyaṃ vayavasthitama
varuṇaṃ devarājaṃ ca yathāsthānama avasthitama
te māma ūcura mahārāja sāntvayitvā surarṣabhāḥ
savyasācina samīkṣasva lòkapālāna avasthitāna
surakāryārtha siddhyarthaṃ dṛṣṭavāna asi śaṃkarama
asmattò 'pi gṛhāṇa tavama astrāṇīti samantataḥ
tatò 'haṃ parayatò bhūtvā paraṇipatya surarṣabhāna
paratyagṛhṇaṃ tadāstrāṇi mahānti vidhivata parabhò
gṛhītāstrasa tatò devaira anujñṣātò 'sami bhārata
atha devā yayuḥ sarve yathāgatama ariṃdama
maghavāna api deveśò rathama āruhya suprabhama
uvāca bhagavāna vākyaṃ samayanna iva surārihā
puraivāgamanāda asmāda vedāhaṃ tavāṃ dhanaṃjaya
ataḥ paraṃ tava ahaṃ vai tavāṃ darśaye bharatarṣabha
tavayā hi tīrtheṣu purā samāplāvaḥ kṛtò 'sakṛta
tapaśa cedaṃ purā taptaṃ savargaṃ gantāsi pāṇḍava
bhūyò caiva tu taptavyaṃ tapò paramadāruṇama
uvāca bhagavāna sarvaṃ tapasaśa còpapādanama
mātalira manniyògāta tavāṃ taridivaṃ parāpayiṣyati
viditasa tavaṃ hi devānāma ṛṣīṇāṃ ca mahātmanāma
tatò 'hama abruvaṃ śakraṃ parasīda bhagavana mama
ācāryaṃ varaye tavāhama astrārthaṃ taridaśeśvara
[indra]
karūraṃ karmāstravita tāta kariṣyasi paraṃtapa
yadarthama astrāṇīpsusa tavaṃ taṃ kāmaṃ pāṇḍavāpnuhi
[arja]
tatò 'hama abruvaṃ nāhaṃ divyānya astrāṇi śatruhana
mānuṣeṣu parayòkṣyāmi vināstra paratighātanama
tāni divyāni me 'satrāṇi parayaccha vibudhādhipa
lòkāṃśa cāstrajitāna paścāla labheyaṃ surapuṃgava
[indra]
parīkṣārthaṃ mayaitata te vākyama uktaṃ dhanaṃjaya
mamātmajasya vacanaṃ sūpapannama idaṃ tava
śikṣa me bhavanaṃ gatvā sarvāṇya astrāṇi bhārata
vāyòra agnera vasubhyò 'tha varuṇāta samarudgaṇāta
sādhyaṃ paitāmahaṃ caiva gandharvòragarakṣasāma
vaiṣṇavāni ca sarvāṇi nairṛtāni tathaiva ca
madgatāni ca yānīha sarvāstrāṇi kurūdvaha
[arja]
evama uktvā tu māṃ śakrasa tatraivāntaradhīyata
athāpaśyaṃ hari yujaṃ rathama aindrama upasthitama
divyaṃ māyāmayaṃ puṇyaṃ yattaṃ mātalinā nṛpa
lòkapāleṣu yāteṣu māma uvācātha mātaliḥ
daraṣṭuma icchati śakrasa tavāṃ devarājò mahādyute
saṃsiddhasa tavaṃ mahābāhò kuru kāryama anuttamama
paśya puṇyakṛtāṃ lòkāna saśarīrò divaṃ varaja
itya uktò 'haṃ mātalinā girima āmantrya śaiśirama
paradakṣiṇama upāvṛtya samāròhaṃ rathòttamama
còdayāma āsa sahayāna manòmārutaraṃhasaḥ
mātalira hayaśāstrajñò yathāvada bhūridakṣiṇaḥ
avaikṣanta ca me vaktraṃ sathitasyātha sa sārathiḥ
tathā bharānte rathe rājana vismitaśa cedama abravīta
atyadbhutama idaṃ me 'daya vicitraṃ paratibhāti māma
yada āsthitò rathaṃ divyaṃ padā na calitò bhavāna
devarājò 'pi hi mayā nityama atròpalakṣitaḥ
vicalana parathamòtpāte hayānāṃ bharatarṣabha
tavaṃ punaḥ sathita evātra rathe bharānte kurūdvaha
atiśakrama idaṃ sattvaṃ taveti paratibhāti me
itya uktvākāśama āviśya mātalira vibudhālayāna
darśayāma āsa me rājana vimānāni ca bhārata
nandanādīni devānāṃ vanāni bahulānya uta
darśayāma āsa me parītyā mātaliḥ śakrasārathiḥ
tataḥ śakrasya bhavanama apaśyama amarāvatīma
divyaiḥ kāmaphalaira vṛkṣai ratnaiśa ca samalaṃkṛtāma
na tāṃ bhāsayate sūryò na śītòṣṇe na ca kalamaḥ
rajaḥ paṅkò na ca tamasa tatrāsti na jarā nṛpa
na tatra śòkò dainyaṃ vā vaivarṇyaṃ còpalakṣyate
divaukasāṃ mahārāja na ca galānira ariṃdama
na karòdhalòbhau tatrāstāma aśubhaṃ ca viśāṃ pate
nityatuṣṭāśa ca hṛṣṭāśa ca parāṇinaḥ suraveśmani
nityapuṣpaphalāsa tatra pādapā haritachadāḥ
puṣkariṇyaśa ca vividhāḥ padmasaugandhikāyutāḥ
śītasa tatra vavau vāyuḥ sugandhò jīvanaḥ śuciḥ
sarvaratnavicitrā ca bhūmiḥ puṣpavibhūṣitā
mṛgadvijāśa ca bahavò rucirā madhurasvarāḥ
vimānayāyinaśa cātra dṛśyante bahavò 'marāḥ
tatò 'paśyaṃ vasūna rudrāna sādhyāṃśa ca samarudgaṇāna
ādityāna aśvinau caiva tāna sarvāna paratyapūjayama
te māṃ vīryeṇa yaśasā tejasā ca balena ca
astraiśa cāpya anvajānanta saṃprāma vijayena ca
paraviśya tāṃ purīṃ ramyāṃ devagandharvasevitāma
devarājaṃ sahasrākṣama upātiṣṭhaṃ kṛtāñjaliḥ
dadāva ardhāsanaṃ parītaḥ śakrò me dadatāṃ varaḥ
bahumānāca ca gātrāṇi pasparśa mama vāsavaḥ
tatrāhaṃ devagandharvaiḥ sahitò bhuri dakṣiṇa
astrārthama avasaṃ savarge kurvāṇò satrāṇi bhārata
viśvāvasòśa ca me putraśa citrasenò 'bhavata sakhā
sa ca gāndharvama akhilaṃ garāhayāma āsa māṃ nṛpa
tatò 'hama avasaṃ rājana gṛhītāstraḥ supūjitaḥ
sukhaṃ śakrasya bhavane sarvakāmasamanvitaḥ
śṛṇvana vai gītaśabdaṃ ca tūryaśabdaṃ ca puṣkalama
paśyaṃśa cāpsarasaḥ śareṣṭhā nṛtyamānāḥ paraṃtapa
tata sarvama anavajñāya tathyaṃ vijjñāya bhārata
atyarthaṃ paratigṛhyāhama astreṣva eva vayavasthitaḥ
tatò 'tuṣyata sahasrākṣasa tena kāmena me vibhuḥ
evaṃ me vasatò rājanna eṣa kālò 'tayagāda divi
[arja]
kṛtāstrama abhiviśvastama atha māṃ harivāhanaḥ
saṃspṛśya mūrdhni pāṇibhyāma idaṃ vacanama abravīta
na tavama adya yudhā jetuṃ śakyaḥ suragaṇaira api
kiṃ punara mānuṣe lòke mānuṣaira akṛtātmabhiḥ
aprameyò 'paradhṛṣyaśa ca yuddheṣva apratimasa tathā
athābravīta punara devaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ
astrayuddhe samò vīra na te kaśa cida bhaviṣyati
apramattaḥ sadā dakṣaḥ satyavādī jitendriyaḥ
barahmaṇyaśa cāstravica cāsi śūrāśa cāsi kurūdvaha
astrāṇi samavāptāni tavayā daśa ca pañca ca
pañcabhira vidhibhiḥ pārtha na tavayā vidyate samaḥ
parayògama upasaṃhārama āvṛttiṃ ca dhanaṃjaya
parāyaścittaṃ ca vettha tavaṃ paratighātaṃ ca sarvaśaḥ
tava gurvarthakālò 'yama upapannaḥ paraṃtapa
paratijānīṣva taṃ kartuma atò vetsyāmya ahaṃ parama
tatò 'hama abruvaṃ rājana devarājama idaṃ vacaḥ
viṣahyaṃ cena mayā kartuṃ kṛtama eva nibòdha tata
tatò māma abravīda rājana parahasya balavṛtrahā
nāviṣahyaṃ tavādyāsti tariṣu lòkeṣu kiṃ cana
nivātakavacā nāma dānavā mama śatravaḥ
samudrakukṣima āśritya durge parativasantya uta
tisraḥ kòṭyaḥ samākhātāsa tulyarūpabalaprabhāḥ
tāṃsa tatra jahi kaunteya gurvarthasa te bhaviṣyati
tatò mātalisaṃyuktaṃ mayūrasamaròmabhiḥ
hayaira upetaṃ parādāna me rathaṃ divyaṃ mahāprabhama
babandha caiva me mūrdhni kitīṭama idama uttamama
savarūpasadṛśaṃ caiva parādāda aṅgavibhūṣaṇama
abhedyaṃ kavacaṃ cedaṃ saparśarūpavada uttamama
ajarāṃ jayāma imāṃ cāpi gāṇḍīve samayòjayata
tataḥ parāyāma ahaṃ tena sayandanena virājatā
yenājayada devapatira baliṃ vairòcaniṃ purā
tatò devāḥ sarva eva tena ghòṣeṇa bòdhitaḥ
manvānā devarājaṃ māṃ samājagmura viśāṃ pate
dṛṣṭvā ca māma apṛcchanta kiṃ kariṣyasi phalguna
tāna abruvaṃ yathā bhūtama idaṃ kartāsmi saṃyuge
nivātakavacānāṃ tu parasthitaṃ māṃ vadhaiṣiṇama
nibòdhata mahābhāgāḥ śivaṃ cāśāsta me 'naghāḥ
tuṣṭuvura māṃ parasannāsa te yathā devaṃ puraṃdarama
rathenānena maghavā jitavāña śambaraṃ yudhi
namuciṃ balavṛtrau ca parahlāda narakāva api
bahūni ca sahasrāṇi parayutānya arbudāni ca
rathenānena daityānāṃ jitavāna maghavāna yudhi
tavama apya etena kaunteya nivātakavacāna raṇe
vijetā yudhi vikramya pureva maghavāna vaśī
ayaṃ ca śaṅkhapravarò yena jetāsi dānavāna
anena vijitā lòkāḥ śakreṇāpi mahātmanā
paradīyamānaṃ devaisa tu devadattaṃ jalòdbhavama
paratyahṛhṇaṃ jayāyainaṃ satūyamānasa tadāmaraiḥ
sa śaṅkhī kavacī bāṇī paragṛhītaśarāsanaḥ
dānavālayama atyugraṃ parayātò 'sami yuyutsayā
[arja]
tatò 'haṃ satūyamānasa tu tatra tatra maharṣibhiḥ
apaśyama udadhiṃ bhīmama apāṃ patima athāvyayama
phenavatyaḥ parakīrṇāśa ca saṃhatāśa ca samucchritāḥ
urmayaśa cātra dṛśyante calanta iva parvatāḥ
nāvaḥ sahasraśasa tatra ratnapūrṇāḥ samantataḥ
timiṃgilāḥ kacchapāśa ca tathā timitimiṃgilāḥ
makarāśa cātra dṛśyante jale magnā ivādrayaḥ
śaṅkhānāṃ ca sahasrāṇi magnānya apsu samantataḥ
dṛśyante sama yathā rātrau tārāsa tanva abhrasaṃvṛtāḥ
tathā sahasraśasa tatra ratnasaṃghā lavantya uta
vāyuśa ca ghūrṇate bhīmasa tada adbhutama ivābhavata
tama atītya mahāvegaṃ sarvāmbhò nidhima uttamama
apaśyaṃ dānakākīrṇaṃ tada daitya purama antikāta
tatraiva mātalisa tūrṇaṃ nipatya pṛthivītale
nādayana rathaghòṣeṇa tata puraṃ samupādravata
rathaghòṣaṃ tu taṃ śarutvā satanayitnòra ivāmbare
manvānā devarājaṃ māṃ saṃvignā dānavābhavana
sarve saṃbhrāntamanasaḥ śaracāpa dharāḥ sathitāḥ
tathā śūlāsiparaśu gadāmusalapāṇayaḥ
tatò davārāṇi pidadhura dānavāsa tarastacetasaḥ
saṃvidhāya pure rakṣāṃ na sama kaśa cana dṛśyate
tataḥ śaṅkhama upādāya devadattaṃ mahāsvanama
purama āsurama āśliṣya parādhamaṃ taṃ śanaira ahama
sa tu śabdò divaṃ satabdhvā paratiśabdama ajījanata
vitresuśa ca nililyuśa ca bhūtāni sumahāntya api
tatò nivātakavacāḥ sarva eva samantataḥ
daṃśitā vividhaisa tarāṇaira vividhāyudhapāṇayaḥ
āyasaiśa ca mahāśūlaira gadābhira musalaira api
paṭṭiśaiḥ karavālaiśa ca rathacakraiśa ca bhārata
śataghnībhira bhuśuṇḍībhiḥ khaḍgaiśa citraiḥ savalaṃkṛtaiḥ
paragṛhītaira diteḥ putrāḥ parādurāsana sahasraśaḥ
tatò vicārya bahudhā rathamārgeṣu tāna hayāna
parācòdayata same deśe mātalira bharatarṣabha
tena teṣāṃ paraṇunnānāma āśutvāca chīghra gāmināma
nānvapaśyaṃ tadā kiṃ cita tana me 'dabhutama ivābhavata
tatasa te dānavāsa tatra yòdhavrātānya anekaśaḥ
vikṛtasvararūpāṇi bhṛśaṃ sarvāṇya acòdayana
tena śabdena mahatā samudre parvatòpamāḥ
āplavanta gataiḥ sattvaira matsyāḥ śatasahasraśaḥ
tatò vegena mahatā dānavā māma upādravana
vimuñcantaḥ śitāna bāṇāña śataśò 'tha sahasraśaḥ
sa saṃprahārasa tumulasa teṣāṃ mama ca bhārata
avartata mahāghòrò nivātakavacāntakaḥ
tatò devarṣayaśa caiva dānavarṣiganāśa ca ye
barahmarṣayaśa ca siddhāśa ca samājagmura mahāmṛdhe
te vai māma anurūpābhira madhurābhira jayaiṣiṇaḥ
astuvana munayò vāgbhira yathendraṃ tārakāmaye
[arja]
tatò nivātakavacāḥ sarve vegena bhārata
abhyadravana māṃ sahitāḥ paragṛhītāyudhā raṇe
ācchidya rathapanthānama utkròśantò mahārathāḥ
āvṛtya sarvatasa te māṃ śaravarṣaira avākirana
tatò 'pare mahāvīryāḥ śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ
śūlāni ca bhuśuṇḍīśa ca mumucura dānavā mayi
taca chūlavarṣaṃ sumahada gadā śaktisamākulama
aniśaṃ sṛjyamānaṃ taira apatana mada rathòpari
anye māma abhyadhāvanta nivātakavacā yudhi
śitaśastrāyudhā raudrāḥ kālarūpāḥ parahāriṇaḥ
tāna ahaṃ vividhaira bāṇaira vegabadbhira ajihmagaiḥ
gāṇḍīvamuktaira abhyaghnama ekaikaṃ daśabhira mṛdhe
te kṛtā vimikhāḥ sarve mata parayuktaiḥ śilāśitaiḥ
tatò mātalinā tūrṇaṃ hayāsa te saṃpracòditāḥ
rathamārgāda bahūṃsa tatra vicerura vātaraṃhasaḥ
susaṃyatā mātalinā parāmathnanta diteḥ sutāna
śataṃ śatāsa te harayasa tasmina yuktā mahārathe
tadā mātalinā yattā vayacaranna alpakā iva
teṣāṃ caraṇapātena rathanemi savanena ca
mama bāṇanipātaiśa ca hatāsa te śataśò 'surāḥ
gatāsavasa tathā cānye paragṛhītaśarāsanāḥ
hatasārathayasa tatra vayakṛṣyanta turaṃgamaiḥ
te diṣò vidiśaḥ sarvāḥ paratirudhya parahāriṇaḥ
nighnanti vividhaiḥ śastraisa tatò me vayathitaṃ manaḥ
tatò 'haṃ mātalera vīryama apaśyaṃ paramādbhutama
aśvāṃsa tathā vegavatò yada ayatnāda adhārayata
tatò 'haṃ laghubhiśa citraira astraisa tāna asurāna raṇe
sāyudhāna achinaṃ rājaña śataśò 'tha sahasraśaḥ
evaṃ me caratasa tatra sarvayatnena śatruhana
parītimāna abhavada vīrò mātaliḥ śakrasārathiḥ
vadhyamānāsa tatasa te tu hayaisa tena rathena ca
agamana parakṣayaṃ ke cina nayavartanta tathāpare
sapardhamānā ivāsmābhira nivātakavacā raṇe
śaravarṣaira mahadbhira māṃ samantāta paratyavārayana
tatò 'haṃ laghubhiśa caitraira barahmāstra parimantritaiḥ
vayadhamaṃ sāyakaira āśu śataśò 'tha sahasraśaḥ
tataḥ saṃpīḍyamānāsa te karòdhāviṣṭā mahāsurāḥ
apīḍayana māṃ sahitāḥ śaraśūlāsi vṛṣṭibhiḥ
tatò 'hama astrama ātiṣṭhaṃ paramaṃ tigmatejasama
dayitaṃ devarājasya mādhavaṃ nāma bhārata
tataḥ khaḍgāṃsa tariśūlāṃśa ca tòmarāṃśa ca sahasraśaḥ
astravīryeṇa śatadhā taira muktāna ahama acchinama
chittvā paraharaṇānya eṣāṃ tatasa tāna api sarvaśaḥ
paratyavidhyama ahaṃ ròṣāda daśabhira daśabhiḥ śaraiḥ
gāṇḍīvāda dhi tadā saṃkhye yathā bharamarapaṅktayaḥ
niṣpatanti tathā bāṇāsa tana mātalira apūjayata
teṣāma api tu bāṇāsa te bahutvāca chalabhā iva
avākirana māṃ balavata tāna ahaṃ vayadhamaṃ śaraiḥ
vadhyamānāsa tatasa te tu nivātakavacāḥ punaḥ
śaravarṣaira mahadbhira māṃ samantāta paryavārayana
śaravegāna nihatyāhama astraiḥ śaravighātibhiḥ
javaladbhiḥ paramaiḥ śīghraisa tāna avidhyaṃ sahasraśaḥ
teṣāṃ chinnāni gātrāṇi visṛjanti sama śòṇitama
parāvṛṣīvātivṛṣṭāni śṛṅgāṇīva dharā bhṛtāma
indrāśanisamasparśaira vegavadbhira ajihmagaiḥ
madbāṇaira vadhyamānāsa te samudvignāḥ sama dānavāḥ
śatadhā bhinnadehāntrāḥ kaṣīṇapraharaṇaujasaḥ
tatò nivātakavacā māma ayudhyanta māyayā
[arja]
tatò 'śamavarṣaṃ sumahata parādurāsīta samantataḥ
nagamātraira mahāghòraisa tana māṃ dṛḍhama apīḍayata
tada ahaṃ vajrasaṃkāśaiḥ śaraira indrāstra còditaiḥ
acūrṇayaṃ vegavadbhiḥ śatadhaikaikama āhave
cūrṇyamāne 'śamavarṣe tu pāvakaḥ samajāyata
tatrāśma cūrṇama apatata pāvakaprakarā iva
tatò 'śamavarṣe nihate jalavarṣaṃ mahattarama
dhārābhira akṣamātrābhiḥ parādurāsīna mamāntake
nabhasaḥ parayutā dhārāsa tigmavīryāḥ sahasraśaḥ
āvṛṇvana sarvatò vayòma diśaśa còpadiśasa tathā
dhārāṇāṃ ca nipātena vāyòra visphūrjitena ca
garjitena ca daityānāṃ na parājñāyata kiṃ cana
dhārā divi ca saṃbaddhā vasudhāyāṃ ca sarvaśaḥ
vayāmòhayanta māṃ tatra nipatantyò 'niśaṃ bhuvi
tatròpadiṣṭama indreṇa divyama astraṃ viśòṣaṇama
dīptaṃ parāhiṇavaṃ ghòrama aśuṣyata tena taja jalama
hate 'śamavarṣe tu mayā jalavarṣe ca śòṣite
mumucura dānavā māyāma agniṃ vāyuṃ ca mānada
tatò 'hama agniṃ vayadhamaṃ salilāstreṇa sarvaśaḥ
śailena ca mahāstreṇa vāyòra vegama adhārayama
tasyāṃ paratihatāyāṃ tu dānavā yuddhadurmadāḥ
parākurvana vividhā māyā yaugapadyena bhārata
tatò varṣaṃ parādurabhūta sumahana mòma harṣaṇama
astrāṇāṃ ghòrarūpāṇāma agnera vāyòsa tathāśmanāma
sā tu māyāmayī vṛṣṭiḥ pīḍayāma āsa māṃ yudhi
atha ghòraṃ tamasa tīvraṃ parādurāsīta samantataḥ
tamasā saṃvṛte lòke ghòreṇa paruṣeṇa ca
turagā vimukhāśa cāsana parāskhalaca cāpi mātaliḥ
hastāda dhiraṇmayaśa cāsya paratòdaḥ parāpatada bhuvi
asakṛca cāha māṃ bhītaḥ kavāsīti bharatarṣabha
māṃ ca bhīra āviśata tīvrā tasmina vigatacetasi
sa ca māṃ vigatajñānaḥ saṃtrasta idama abravīta
surāṇāma asurāṇāṃ ca saṃgrāmaḥ sumahāna abhūta
amṛtārthe purā pārtha sa ca dṛṣṭò mayānagha
śambarasya vadhe cāpi saṃgrāmaḥ sumahāna abhūta
sārathyaṃ devarājasya tatrāpi kṛtavāna ahama
tathaiva vṛtrasya vadhe saṃgṛhītā hayā mayā
vairòcanera mayā yuddhaṃ dṛṣṭaṃ cāpi sudāruṇama
ete mayā mahāghòrāḥ saṃgrāmāḥ paryupāsitāḥ
na cāpi vigatajñānò bhūtapūrvò 'sami pāṇḍava
pitāmahena saṃhāraḥ parajānāṃ vihitò dharuvama
na hi yuddhama idaṃ yuktama anyatra jagataḥ kaṣayāta
tasya tada vacanaṃ śarutvā saṃstabhyātmānama ātmanā
mòhayiṣyana dānavānāma ahaṃ māyāmayaṃ balama
abruvaṃ mātaliṃ bhītaṃ paśya me bhujayòra balama
astrāṇāṃ ca parabhāvaṃ me dhanuṣò gāṇḍivasya ca
adyāstra māyayaiteṣāṃ māyāma etāṃ sudāruṇāma
vinihanmi tamaśa cògraṃ mā bhaiḥ sūta sathirò bhava
evama uktvāhama asṛjama astramāyāṃ narādhipa
mòhinīṃ sarvaśatrūṇāṃ hitāya taridivaukasāma
pīḍyamānāsu māyāsu tāsu tāsva asureśvarāḥ
punara bahuvidhā māyāḥ parākurvanna amitaujasaḥ
punaḥ parakāśama abhavata tamasā garasyate punaḥ
varajatya adarśanaṃ lòkaḥ punara apsu nimajjati
susaṃgṛhītaira haribhiḥ parakāśe sati mātaliḥ
vayacarata sayandanāgryeṇa saṃgrāme lòmaharṣaṇe
tataḥ paryapatanna ugrā nivātakavacā mayi
tāna ahaṃ vivaraṃ dṛṣṭvā parāhiṇvaṃ yamasādanama
vartamāne tathā yuddhe nivātakavacāntake
nāpaśyaṃ sahasā sarvāna dānavāna māyayāvṛtāna
[arja]
adṛśyamānāsa te daityā yòdhayanti sama māyayā
adṛśyāna astravīryeṇa tāna apya ahama ayòdhayama
gāṇḍīvamuktā viśikhāḥ samyaga astrapracòditāḥ
acchindanna uttamāṅgāni yatra yatra sama te 'bhavana
tatò nivātavakacā vadhyamānā mayā yudhi
saṃhṛtya māyāṃ sahasā parāviśana purama ātmanaḥ
vayapayāteṣu daityeṣu parādurbhūte ca darśane
apaśyaṃ dānavāṃsa tatra hatāña śatasahasraśaḥ
viniṣpiṣṭāni tatraiṣāṃ śastrāṇya ābharaṇāni ca
kūṭaśaḥ sama paradṛśyante gātrāṇi kavacāni ca
hayānāṃ nāntaraṃ haya āsīta padāda vicalituṃ padama
utpatya sahasā tasthura antarikṣagamāsa tataḥ
tatò nivātakavacā vayòma saṃchādya kevalama
adṛśyā haya abhyavartanta visṛjantaḥ śilòccayāna
antarbhūmi gatāśa cānye hayānāṃ caraṇānya atha
nayagṛhṇana dānavā ghòrā rathacakre ca bhārata
vinigṛhya harīna aśvāna rathaṃ ca mama yudhyataḥ
sarvatò māma acinvanta sarathaṃ dharaṇīdharaiḥ
parvataira upacīyadbhiḥ patamānaisa tathāparaiḥ
sa deśò yatra vartāma guheva samapadyata
parvataiśa chādyamānò 'haṃ nigṛhītaiśa ca vājibhiḥ
agacchaṃ paramāma ārtiṃ mātalisa tada alakṣayata
lakṣayitvā tu māṃ bhītama idaṃ vacanama abravīta
arjunārjuna mā bhaisa tavaṃ vajrama astrama udīraya
tatò 'haṃ tasya tada vākyaṃ śarutvā vajrama udīrayama
devarājasya dayitaṃ vajrama astraṃ narādhipa
acalaṃ sathānama āsādya gāṇḍīvama anumantrya ca
amuñcaṃ vajrasaṃsparśāna āyasāna niśitāña śarāna
tatò māyāśa ca tāḥ sarvā nivātakavacāṃśa ca tāna
te vajracòditā bāṇā vajrabhūtāḥ samāviśana
te vajravegābhihatā dānavāḥ parvatòpamāḥ
itaretarama āśliṣya nayapatana pṛthivītale
antarbhūmau tu ye 'gṛhṇana dānavā rathavājinaḥ
anupraviśya tāna bāṇāḥ parāhiṇvana yamasādanama
hataira nivātakavacaira nirasaiḥ parvatòpamaiḥ
samācchādyata deśaḥ sa vikīrṇaira iva parvataiḥ
na hayānāṃ kaṣatiḥ kā cina na rathasya na mātaleḥ
mama cādṛśyata tadā tada adbhutama ivābhavata
tatò māṃ parahasana rājana mātaliḥ paratyabhāṣata
naitada arjuna deveṣu tavayi vīryaṃ yadīkṣyate
hateṣva asurasaṃgheṣu dārāsa teṣāṃ tu sarvaśaḥ
parākròśana nagare tasmina yathā śaradi lakṣmaṇāḥ
tatò mātalinā sārdhama ahaṃ tata purama abhyayāma
tarāsayana rathaghòṣeṇa nivātakavacastriyaḥ
tāna dṛṣṭvā daśasāhasrāna mayūrasadṛśāna hayāna
rathaṃ ca ravisaṃkāśaṃ parādravana gaṇaśaḥ satriyaḥ
tābhira ābharaṇaiḥ śabdasa tarāsitābhiḥ samīritaḥ
śilānāma iva śaileṣu patantīnāma abhūta tadā
vitrastā daitya nāryasa tāḥ savāni veśmānya athāviśana
bahuratnavicitrāṇi śātakumbhamayāni ca
tada adbhutākārama ahaṃ dṛṣṭvā nagarama uttamama
viśiṣṭaṃ deva nagarāda apṛcchaṃ mātaliṃ tataḥ
idama evaṃvidhaṃ kasmāda devatā nāviśantya uta
puraṃdara purāda dhīdaṃ viśiṣṭama iti lakṣaye
[mā]
āsīda idaṃ purā pārtha devarājasya naḥ purama
tatò nivātakavacaira itaḥ paracyāvitāḥ surāḥ
tapasa taptvā mahata tīvraṃ parasādya ca pitāmahama
idaṃ vṛtaṃ nivāsāya devebhyaśa cābhayaṃ yudhi
tataḥ śakreṇa bhagavāna savayambhūra abhicòditaḥ
vidhattāṃ bhagavāna atretya ātmanò hitakāmyayā
tata uktò bhagavatā diṣṭama atreti vāsavaḥ
bhavitāntasa tavama evaiṣāṃ dehenānyena vṛtrahana
tata eṣāṃ vadhārthāya śakrò 'satrāṇi dadau tava
na hi śakyāḥ suraira hantuṃ ya ete nihatāsa tavayā
kālasya pariṇāmena tatasa tavama iha bhārata
eṣāma antakaraḥ parāptasa tata tavayā ca kṛtaṃ tathā
dānavānāṃ vināśārthaṃ mahāstrāṇāṃ mahada balama
garāhitasa tavaṃ mahendreṇa puruṣendra tada uttamama
[arja]
tataḥ paraviśya nagaraṃ dānavāṃśa ca nihatya tāna
punara mātalinā sārdhama agacchaṃ deva sadma tata
[arja]
nivartamānena mayā mahada dṛṣṭaṃ tatò 'parama
puraṃ kāmacaraṃ divyaṃ pāvakārka samaprabhama
darumai ratnamayaiśa caitraira bhāsvaraiśa ca patatribhiḥ
paulòmaiḥ kālakeyaiśa ca nityahṛṣṭaira adhiṣṭhitama
gòpurāṭṭālakòpetaṃ caturdvāraṃ durāsadama
sarvaratnamayaṃ divyama adbhutòpamadarśanama
darumaiḥ puṣpaphalòpetaira divyaratnamayaira vṛtama
tathā patatribhira divyaira upetaṃ sumanòharaiḥ
asuraira nityamuditaiḥ śūlarṣṭi musalāyudhaiḥ
cāpamudgara hastaiśa ca saragvibhiḥ sarvatòvṛtama
tada ahaṃ parekṣya daityānāṃ purama adbhutadarśanama
apṛcchaṃ mātaliṃ rājana kima idaṃ dṛśyateti vai
[mā]
pulòmā nāma daiteyī kālakā ca mahāsurī
divyaṃ varṣasahasraṃ te ceratuḥ paramaṃ tapaḥ
tapasò 'nate tatasa tābhyāṃ savayambhūra adadāda varama
agṛhṇītāṃ varaṃ te tu sutānāma alpaduḥkhatāma
avadhyatāṃ ca rājendra surarākṣasa pannagaiḥ
ramaṇīyaṃ puraṃ cedaṃ khacaraṃ sukṛtaprabhama
sarvaratnaiḥ samuditaṃ durdharṣama amaraira api
sayakṣagandharvagaṇaiḥ pannagāsurarākṣasaiḥ
sarvakāmaguṇòpetaṃ vītaśòkama anāmayama
barahmaṇā bharataśreṣṭha kālakeya kṛte kṛtama
tada etata khacaraṃ divyaṃ caratya amara varjitama
paulòmādhyuṣitaṃ vīra kālakeyaiśa ca dānavaiḥ
hiraṇyapurama itya etata khayāyate nagaraṃ mahata
rakṣitaṃ kālakeyaiśa ca paulòmaiśa ca mahāsuraiḥ
ta ete muditā nityama avadhyāḥ sarvadaivataiḥ
nivasantya atra rājendra gatòdvegā nirutsukāḥ
mānuṣò mṛtyura eteṣāṃ nirdiṣṭò barahmaṇā purā
[arja]
surāsuraira avadhyāṃsa tāna ahaṃ jañātvā tataḥ parabhò
abruvaṃ mātaliṃ hṛṣṭò yāhya etata purama añjasā
taridaśeśa daviṣò yāvata kaṣayama astraira nayāmya ahama
na kathaṃcida dhi me pāpā na vadhyā ye suradviṣaḥ
uvāha māṃ tataḥ śīghraṃ hiraṇyapurama antikāta
rathena tena divyena hariyuktena mātaliḥ
te māma ālakṣya daiteyā vicitrābharaṇāmbarāḥ
samutpetura mahāvegā rathāna āsthāya daṃśitāḥ
tatò nālīkanārācaira bhallaśaktyṛṣṭi tòmaraiḥ
abhyaghnana dānavendrā māṃ karuddhāsa tīvraparākramāḥ
tada ahaṃ cāstravarṣeṇa mahatā paratyavārayama
śastravarṣaṃ mahada rājana vidyā balama upāśritaḥ
vayāmòhayaṃ ca tāna sarvāna rathamārgaiśa carana raṇe
te 'nayònyama abhisaṃmūḍhāḥ pātayanti sama dānavāḥ
teṣāma ahaṃ vimūḍhānāma anyònyama abhidhāvatāma
śirāṃsi viśikhaira dīptaira vayaharaṃ śatasaṃghaśaḥ
te vadhyamānā daiteyāḥ purama āsthāya tata punaḥ
khama utpetuḥ sanagarā māyāma āsthāya dānavīma
tatò 'haṃ śaravarṣeṇa mahatā paratyavārayama
mārgama āvṛtya daityānāṃ gatiṃ caiṣāma avārayama
tata puraṃ khacaraṃ divyaṃ kāmagaṃ divyavarcasama
daiteyaira varadānena dhāryate sama yathāsukhama
antarbhūmau nipatitaṃ punara ūrdhvaṃ paratiṣṭhate
punasa tiryaka parayātya āśu punara apsu nimajjati
amarāvatisaṃkāśaṃ puraṃ kāmagamaṃ tu tata
ahama astraira bahuvidhaiḥ paratyagṛhṇaṃ narādhipa
tatò 'haṃ śarajālena divyāstramuditena ca
nayagṛhṇaṃ saha daiteyaisa tata puraṃ bharatarṣabha
vikṣataṃ cāyasaira bāṇaira mata parayuktaira ajihmagaiḥ
mahīma abhyapatada rājana parabhagnaṃ purama āsurama
te vadhyamānā madbāṇaira vajravegaira ayasmayaiḥ
paryabhramanta vai rājanna asurāḥ kālacòditāḥ
tatò mātalira apya āśu purastātla nipatanna iva
mahīma avātarata kaṣipraṃ rathenādityavarcasā
tatò rathasahasrāṇi ṣaṣṭisa teṣāma amarṣiṇāma
yuyutsūnāṃ mayā sārdhaṃ paryavartanta bhārata
tāna ahaṃ niśitaira bāṇaira vayadhamaṃ gārdhravājitaiḥ
te yuddhe saṃnyavartanta samudrasya yathòrmayaḥ
neme śakyā mānuṣeṇa yuddheneti paracintya vai
tatò 'hama ānupūrvyeṇa sarvāṇya astrāṇya ayòjayama
tatasa tāni sahasrāṇi rathānāṃ citrayòdhināma
astrāṇi mama divyāni paratyaghnaña śanakaira iva
rathamārgāna vicitrāṃsa te vicarantò mahārathāḥ
paratyadṛśyanta saṃgrāme śataśò 'tha sahasraśaḥ
vicitramukuṭāpīḍā vicitrakavaca dhavajāḥ
vicitrābharaṇāśa caiva nandayantīva me manaḥ
ahaṃ tu śaravarṣaisa tāna astrapramuditai raṇe
nāśaknuvaṃ pīḍayituṃ te tu māṃ paryapīḍayana
taiḥ pīḍyamānò bahubhiḥ kṛtāstraiḥ kuśalaira yudhi
vayathitò 'sami mahāyuddhe bhayaṃ cāgāna mahana mama
tatò 'haṃ devadevāya rudrāya paraṇatò raṇe
savasti bhūtebhya itya uktvā mahāstraṃ samayòjayama
yata tada raudrama iti khayātaṃ sarvāmitra vināśanama
tatò 'paśyaṃ tariśirasaṃ puruṣaṃ nava lòcanama
tarimukhaṃ ṣaḍa bhujaṃ dīptama arkajvalana mūrdhajama
lòlihānaira mahānāgaiḥ kṛtaśīrṣama amitrahana
vibhīsa tatasa tada astraṃ tu ghòraṃ raudraṃ sanātanama
dṛṣṭvā gāṇḍīvasaṃyògama ānīya bharatarṣabha
namaskṛtvā tarinetrāya śarvāyāmita tejase
muktavāna dānavendrāṇāṃ parābhāvāya bhārata
muktamātre tatasa tasmina rūpāṇya āsana sahasraśaḥ
mṛgāṇāma atha siṃhānāṃ vayāghrāṇāṃ ca viśāṃ pate
ṛkṣāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca pannagānāṃ tathā gavāma
gajānāṃ sṛmarāṇāṃ ca śarabhāṇāṃ ca sarvaśaḥ
ṛṣabhāṇāṃ varāhāṇāṃ mārjārāṇāṃ tathaiva ca
śālāvṛkāṇāṃ paretānāṃ bhuruṇḍānāṃ ca sarvaśaḥ
gṛdhrāṇāṃ garuḍānāṃ ca makarāṇāṃ tathaiva ca
piśācānāṃ sayakṣāṇāṃ tathaiva ca suradviṣāma
guhyakānāṃ ca saṃgrāme nairṛtānāṃ tathaiva ca
jhaṣāṇāṃ gajavaktrāṇāma ulūkānāṃ tathaiva ca
mīnakūrma samūhānāṃ nānāśastrāsi pāṇināma
tathaiva yātu dānānāṃ gadā mudgaradhāriṇāma
etaiśa cānyaiśa ca bahubhira nānārūpadharaisa tathā
sarvama āsīja jagada vayāptaṃ tasminna astre visarjite
tariṣiròbhiśa caturdaṃṣṭraiśa caturāsyaiśa caturbhujaiḥ
anekarūpasaṃyuktaira māṃsaṃ medò vasāśibhiḥ
abhīkṣṇaṃ vadhyamānāsa te dānavā ye samāgatāḥ
arkajvalana tejòbhira vajrāśanisamaprabhaiḥ
adira sāramayaiśa cānyaira bāṇaira arividāraṇaiḥ
nayahanaṃ dānavāna sarvāna muhūrtenaiva bhārata
gāṇḍīvāstra paraṇunnāṃsa tāna gatāsūna nabhasaśa cayutāna
dṛṣṭvāhaṃ parāṇamaṃ bhūyasa taripuraghnāya vedhase
tathā raudrāstra niṣpiṣṭāna divyābharaṇabhūṣitāna
niśāmya paramaṃ harṣama agamada deva sārathiḥ
tada asahyaṃ kṛtaṃ karma devaira api durāsadama
dṛṣṭvā māṃ pūjayāma āsa mātaliḥ śakrasārathiḥ
uvāca cedaṃ vacanaṃ parīyamāṇaḥ kṛtāñjaliḥ
surāsuraira asahyaṃ hi karma yata sādhitaṃ tavayā
na haya etata saṃyuge kartuma api śaktaḥ sureśvaraḥ
surāsuraira avadhyaṃ hi purama etata khagaṃ mahata
tavayā vimathitaṃ vīra savavīryāstra tapòbalāta
vidhvaste 'tha pure tasmina dānaveṣu hateṣu ca
vinadantyaḥ satriyaḥ sarvā niṣpetura nagarāda bahiḥ
parakīrṇakeśyò vayathitāḥ kurarya iva duḥkhitāḥ
petuḥ putrāna pitṝna bharātṝña śòcamānā mahītale
rudantyò dīnakaṇṭhyasa tā vinadantyò hateśvarāḥ
urāṃsi pāṇibhira ghanantyaḥ parasrastasragvi bhūṣaṇāḥ
taca chòkayuktama aśrīkaṃ duḥkhadainya samāhatama
na babhau dānava puraṃ hatatviṭkaṃ hateśvarama
gandharvanagarākāraṃ hatanāgama iva haradama
śuṣkavṛkṣama ivāraṇyama adṛśyama abhavata purama
māṃ tu saṃhṛṣṭamanasaṃ kaṣipraṃ mātalira ānayata
devarājasya bhavanaṃ kṛtakarmāṇama āhavāta
hiraṇyapurama ārujya nihatya ca mahāsurāna
nivātakavacāṃśa caiva tatò 'haṃ śakrama āgamama
mama karma ca devendraṃ mātalira vistareṇa tata
sarvaṃ viśrāvayāma āsa yathā bhūtaṃ mahādyute
hiraṇyapuraghātaṃ ca māyānāṃ canivāraṇama
nivātakavacānāṃ ca vadhaṃ saṃkhye mahaujasāma
taca charutvā bhagavāna parītaḥ sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ
marudbhiḥ sahitaḥ śarīmāna sādhu sādhva itya athābravīta
tatò māṃ devarājò vai samāśvāsya punaḥ punaḥ
abravīda vibudhaiḥ sārdhama idaṃ sumadhuraṃ vacaḥ
atidevāsuraṃ karmakṛtama eta tavayā raṇe
gurvarthaśa ca mahāpārtha kṛtaḥ śatrūna ghanatā mama
evama eva sadā bhāvyaṃ sathireṇājau dhanaṃjaya
asaṃmūḍhena cāstrāṇāṃ kartavyaṃ paratipādanama
aviṣahyò raṇe hi tavaṃ devadānavarākṣasaiḥ
sayakṣāsuragandharvaiḥ sapakṣigaṇapannagaiḥ
vasudhāṃ cāpi kaunteya tavada bāhubalanirjitāma
pālayiṣyati dharmātmā kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
[arja]
tatò māma abhiviśvastaṃ saṃrūḍhaśaravikṣatama
devarājò 'nugṛhyedaṃ kāle vacanama abravīta
divyānya astrāṇi sarvāṇi tavayi tiṣṭhanti bhārata
na tavābhibhavituṃ śaktò mānuṣò bhuvi kaśa cana
bhīṣmò daròṇaḥ kṛpaḥ karṇaḥ śakuniḥ saha rājabhiḥ
saṃgrāmasthasya te putra kalāṃ nārhanti ṣòḍaśīma
idaṃ ca me tanutrāṇaṃ parāyacchana maghavāna parabhuḥ
abhedyaṃ kavacaṃ divyaṃ sarajaṃ caiva hiraṇmayīma
devadattaṃ ca me śaṅkhaṃ devaḥ parādāna mahāravama
divyaṃ cedaṃ kirīṭaṃ me savayama indrò yuyòja ha
tatò divyāni vastrāṇi divyānya ābharaṇāni ca
parādāca chakrò mamaitāni rucirāṇi bṛhanti ca
evaṃ saṃpūjitasa tatra sukhama asmya uṣitò nṛpa
indrasya bhavane puṇye gandharvaśiśubhiḥ saha
tatò māma abravīca chakraḥ parītimāna amaraiḥ saha
samayò 'rajuna gantuṃ te bharātarò hi samaranti te
evama indrasya bhavane pañcavarṣāṇi bhārata
uṣitāni mayā rājana samaratā dayūtajaṃ kalima
tatò bhavantama adrākṣaṃ bharātṛbhiḥ parivāritama
gandhamādanama āsādya parvatasyāsya mūrdhani
[ya]
diṣṭyā dhanaṃjayāstrāṇi tavayā parāptāni bhārata
diṣṭyā cārādhitò rājā devānāma īśvaraḥ parabhuḥ
diṣṭyā ca bhagavāna sathāṇura devyā saha paraṃtapa
sākṣāda dṛṣṭaḥ suyuddhena tòṣitaśa ca tavayānagha
diṣṭyā ca lòkapālaisa tavaṃ sametasla bharatarṣabha
diṣṭyā vardhāmahe sarve diṣṭyāsi punarāgataḥ
adya kṛtsnāma imāṃ devīṃ vijitāṃ puramālinīma
manye ca dhṛtarāṣṭrasya putrāna api vaśīkṛtāna
tāni tava icchāmi te daraṣṭuṃ divyānya astrāṇi bhārata
yaisa tathā vīryavantasa te nivātakavacā hatā
[arja]
śavaḥprabhāte bhavāna daraṣṭā divyānya astrāṇi sarvaśaḥ
nivātakavacā ghòrā yaira mayā vinipātitāḥ
[vai]
evama āgamanaṃ tatra kathayitvā dhanaṃjayaḥ
bharātṛbhiḥ sahitaḥ sarvai rajanīṃ tāma uvāsa ha
[vai]
tasyāṃ rajanyāṃ vayuṣṭāyāṃ dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
utthāyāvaśya kāryāṇi kṛtavāna bharatṛbhiḥ saha
tataḥ saṃcòdayāma āsa sò 'rajunaṃ bharātṛnandanama
darśayāstrāṇi kaunteya yaira jitā dānavāsa tavayā
tatò dhanaṃjayò rājana devaira dattāni pāṇḍavaḥ
astrāṇi tāni divyāni darśayāma āsa bhārata
yathānyāyaṃ mahātejā śaucaṃ paramama āsthitaḥ
girikūbaraṃ pādapāṅgaṃ śubhaveṇutriveṇukama
pārthivaṃ rathama āsthāya śòbhamānò dhanaṃjayaḥ
tataḥ sudaṃśitasa tena kavacena suvarcasā
dhanura ādāya gāṇḍīvaṃ devadattaṃ ca vārijama
śòśubhyamānaḥ kaunteya ānupūrvyāna mahābhujaḥ
astrāṇi tāni divyāni darśanāyòpacakrame
atha parayòkṣyamāṇena divyānya astrāṇi tena vai
samākrāntā mahī padbhyāṃ samakampata sadrumā
kaṣubhitāḥ saritaśa caiva tathaiva ca mahòdadhiḥ
śailāśa cāpi vayaśīryanta na vavau ca samīraṇaḥ
na babhāse sahasrāṃśura na jajvāla ca pāvakaḥ
na vedāḥ paratibhānti sama davijātīnāṃ kathaṃ cana
antarbhūmi gatā ye ca parāṇinò janamejaya
pīḍyamānāḥ samutthāya pāṇḍavaṃ paryavārayana
vepamānāḥ parāñjalayasa te sarve pihitānanāḥ
dahyamānāsa tadāstraisa taira yācanti sama dhanaṃjayama
tatò barahmarṣayaśa caiva sidhāśa caiva surarṣayaḥ
jaṅgamāni ca bhūtāni sarvāṇya evāvatasthire
rājarṣayaśa ca paravarāsa tathaiva ca divaukasaḥ
yakṣarākṣasa gandharvāsa tathaiva ca patatriṇaḥ
tataḥ pitāmahaśa caiva lòkapālāśa ca sarvaśaḥ
bhagavāṃśa ca mahādevaḥ sagaṇò 'bhayāyayau tadā
tatò vāyura mahārāja divyaira mālyaiḥ sugandhibhiḥ
abhitaḥ pāṇḍavāṃśa citraira avacakre samantataḥ
jaguśa ca gāthā vividhā gandharvāḥ suracòditāḥ
nanṛtuḥ saṃghaśaśa caiva rājanna apsarasāṃ gaṇāḥ
tasmiṃsa tu tumule kāle nāradaḥ suracòditaḥ
āgamyāha vacò pārthaṃ śaravaṇīyama idaṃ nṛpa
arjunārjuna mā yuṅkṣva divyānya astrāṇi bhārata
naitāni niradhiṣṭhāne parayujyante kadā cana
adhiṣṭhāne na vānārtaḥ parayuñjīta kadā cana
parayòge sumahāna dòṣò haya astrāṇāṃ kurunandana
etāni rakṣyamāṇāni dhanaṃjaya yathāgamama
balavanti sukhārhāṇi bhaviṣyanti na saṃśayaḥ
arakṣyamāṇānya etāni tarailòkyasyāpi pāṇḍava
bhavanti sama vināśāya maivaṃ bhūyò kṛthāḥ kava cita
ajātaśatrò tavaṃ caiva darakṣyase tāni saṃyuge
yòjyamānāni pārthena daviṣatāma avamardane
nivāryātha tataḥ pārthaṃ sarve devā yathāgatama
jagmura anye ca ye tatra samājagmura nararṣabha
teṣu sarveṣu kauravya paratiyāteṣu pāṇḍavāḥ
tasminna eva vane hṛṣṭāsa ta ūṣuḥ saha kṛṣṇayā
[janama]
tasmina kṛtāstre rathināṃ paradhāne; paratyāgate bhavanāda vṛtra hantuḥ
ataḥ paraṃ kima akurvanta pārthāḥ; sametya śūreṇa dhanaṃjayena
[vai]
vaneṣu teṣva eva tu te narendrāḥ; sahārjunenendra samena vīrāḥ
tasmiṃśa ca śailapravare suramye; dhaneśvarākrīḍa gatā vijahruḥ
veśmāni tānya apratimāni paśyana; karīḍāśa ca nānādrumasaṃnikarṣāḥ
cacāra dhavī bahudhā narendraḥ; sò 'satreṣu yattaḥ satataṃ kirīṭī
avāpya vāsaṃ naradeva putrāḥ; parasādajaṃ vaiśvaraṇasya rājñaḥ
na parāṇināṃ te sapṛhayanti rājaña; śivaśa ca kālaḥ sa babhūva teṣāma
sametya pārthena yathaika rātrama; ūṣuḥ samāsa tatra tadā catasraḥ
pūrvāśa ca sò tā daśa pāṇḍavānāṃ; śivā babhūvura vasatāṃ vaneṣu
tatò 'baravīda vāyusutasa tarasvī; jiṣṇuśa ca rājānama upòpaviśya
yamau ca vīrau surarājakalpāva; ekāntama āsthāya hitaṃ pariyaṃ ca
tava paratijñāṃ kururājasatyāṃ; cikīrṣamāṇāsa tavada anu pariyaṃ ca
tatò 'nugacchāma vanāya apāsya; suyòdhanaṃ sānucaraṃ nihantuma
ekā daśaṃ varṣama idaṃ vasāmaḥ; suyòdhanenātta sukhāḥ sukhārhāḥ
taṃ vañcayitvādhama buddhiśīlama; ajñātavāsaṃ sukhama āpnuyāmaḥ
tavājñayā pārthiva nirviśaṅkā; vihāya mānaṃ vicarana vanāni
samīpavāsena vilòbhitāsa te; jañāsyanti nāsmāna apakṛṣṭa deśāna
saṃvatsaraṃ taṃ tu vihṛtya gūḍhaṃ; narādhamaṃ taṃ sukhama uddharema
niryātya vairaṃ saphalaṃ sapuṣpaṃ; tasmai narendrādhamapūruṣāya
suyòdhanāyānucaraira vṛtāya; tatò mahīma āhara dharmarāja
savargòpamaṃ śailama imaṃ caradbhiḥ; śakyò vihantuṃ naradeva śòkaḥ
kīrtiśa ca te bhārata puṇyagandhā; naśyeta lòkeṣu carācareṣu
tata parāpya rājyaṃ kurupuṃgavānāṃ; śakyaṃ mahata parāptama atha kariyāśa ca
idaṃ tu śakyaṃ satataṃ narendra; parāptuṃ tavayā yala labhase kuberāta
kuruṣva buddhiṃ daviṣatāṃ vadhāya; kṛtāgasāṃ bhārata nigrahe ca
tejasa tavògraṃ na saheta rājana; sametya sākṣāda api vajrapāṇiḥ
na hi vayathāṃ jātu kariṣyatasa tau; sametya devaira api dharmarāja
tavadarthasiddhyarthama abhipravṛttau; suparṇaketuśa ca śineśa ca naptā
yathaiva kṛṣṇò 'paratimò balena; tathaiva rājana sa śinipravīraḥ
tavārtha siddhyarthama abhipravṛttau; yathaiva kṛṣṇaḥ saha yādavaisa taiḥ
tathaiva cāvāṃ naradeva varya; yamau ca vīrau kṛtinau parayòge
tavadarthayògaprabhava paradhānāḥ; samaṃ kariṣyāma parāna sametya
tatasa tada ājñāya mataṃ mahātmā; teṣāṃ sa dharmasya sutò variṣṭhaḥ
paradakṣiṇaṃ vaiśravaṇādhivāsaṃ; cakāra dharmārthavida uttamaujaḥ
āmantrya veśmāni nadīḥ sarāṃsi; sarvāṇi rakṣāṃsi ca dharmarājaḥ
yathāgataṃ mārgama avekṣamāṇaḥ; punara giriṃ caiva nirīkṣamāṇaḥ
samāptakarmā sahitaḥ suhṛdbhira; jitvā sapatnāṃ paratilabhya rājyama
śailendra bhūyasa tapase dhṛtātmā; daraṣṭā tavāsmīti matiṃ cakāra
vṛtaḥ sa sarvaira anujaira davijaiśa ca; tenaiva mārgeṇa patiḥ kurūṇāma
uvāha caināṃ sagaṇāṃsa tathaiva; ghaṭòtkacaḥ parvatanirjhareṣu
tāna parasthitāna parītimanā maharṣiḥ; piteva putrāna anuśiṣya sarvāna
sa lòmaśaḥ parītamanā jagāma; divaukasāṃ puṇyatamaṃ nivāsama
tenānuśiṣṭārṣṭiṣeṇena caiva; tīrthāni ramyāṇi tapòvanāni
mahānti cānyāni sarāṃsi pārthāḥ; saṃpaśyamānāḥ parayayura narāgryāḥ
[vai]
nagòttamaṃ parasravaṇaira upetaṃ; diśāṃ gajaiḥ kiṃnarapakṣibhiśa ca
sukhaṃ nivāsaṃ jahatāṃ hi teṣāṃ; na parītira āsīda bharatarṣabhāṇāma
tatasa tu teṣāṃ punara eva harṣaḥ; kailāsama ālòkya mahāna babhūva
kubera kāntaṃ bharatarṣabhāṇāṃ; mahīdharaṃ vāridharaprakāśama
samucchrayāna parvatasaṃniròdhāna; gòṣṭhāna girīṇāṃ girisetumālāḥ
bahūna parapātāṃśa ca samīkṣya vīrāḥ; sathalāni nimnāni ca tatra tatra
tathaiva cānyāni mahāvanāni; mṛgadvijānekapa sevitāni
ālòkayantò 'bhiyayuḥ paratītāsa; te dhanvinaḥ khaḍgadharā narāgryāḥ
vanāni ramyāṇi sarāṃsi nadyò; guhā girīṇāṃ girigahvarāṇi
ete nivāsāḥ satataṃ babhūvura; niśāniśaṃ parāpya nararṣabhāṇāma
te durga vāsaṃ bahudhā niruṣya; vayatītya kailāsama acintyarūpama
āsedura atyartha manòramaṃ vai; tama āśramāgryaṃ vṛṣaparvaṇasa te
sametya rājñā vṛṣaparvaṇasa te; paratyarcitāsa tena ca vītamòhāḥ
śaśaṃsire vistaraśaḥ paravāsaṃ; śivaṃ yathāvada vṛṣaparvaṇasa te
sukhòṣitāsa tatra ta ekarātraṃ; puṇyāśrame devamaharṣijuṣṭe
abhyāyayusa te badarīṃ viśālāṃ; sukhena vīrāḥ punara eva vāsama
ūṣusa tatasa tatra mahānubhāvā; nārāyaṇa sathānagatā narāgryāḥ
kubera kāntāṃ nalinīṃ viśòkāḥ; saṃpaśyamānāḥ surasiddhajuṣṭāma
tāṃ cātha dṛṣṭvā nalinīṃ viśòkāḥ; pāṇḍòḥ sutāḥ sarvanarapravīrāḥ
te remire nandanavāsama etya; davijarṣayò vītabhayā yathaiva
tataḥ karameṇòpayayura nṛvīrā; yathāgatenaiva pathā samagrāḥ
vihṛtya māsaṃ sukhinò badaryāṃ; kirāta rājñò viṣayaṃ subāhòḥ
cīnāṃsa tukhārāna daradāna sadārvāna; deśāna kuṇindasya ca bhūri ratnāna
atītya durgaṃ himavatpradeśaṃ; puraṃ subāhòra dadṛśura nṛvīrāḥ
śarutvā ca tāna pārthiva putrapautrāna; parāptāna subāhura viṣaye samagrāna
paratyudyayau parītiyutaḥ sa rājā; taṃ cābhyanandana vṛṣabhāḥ kurūṇāma
sametya rājñā tu subāhunā te; sūtaira viśòka paramukhaiśa ca sarvaiḥ
sahendrasenaiḥ paricārakaiśa ca; paurògavaira ye ca mahānasasthāḥ
sukhòṣitāsa tatra ta ekarātraṃ; sutāna upādāya rathāṃśa ca sarvāna
ghaṭòtkacaṃ sānucaraṃ visṛjya; tatò 'bhayayura yāmunama adrirājama
tasmina girau parasravaṇòpapanne; himòttarīyāruṇa pāṇḍusānau
viśākha yūpaṃ samupetya cakrusa; tadā nivāsaṃ puruṣapravīrāḥ
varāhanānāmṛgapakṣijuṣṭaṃ; mahada vanaṃ caitraratha parakāśama
śivena yātvā mṛgayā paradhānāḥ; saṃvatsaraṃ tatra vane vijahruḥ
tatrāsasādātibalaṃ bhujaṃgaṃ; kaṣudhārditaṃ mṛtyuma ivògrarūpama
vṛkòdaraḥ parvata kandarāyāṃ; viṣādamòhavyathitāntara ātmā
davīpò 'bhavada yatra vṛkòdarasya; yudhiṣṭhirò dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ
amòkṣayada yasa tama ananta tejā; garāheṇa saṃveṣṭhita sarvagātrama
te davādaśaṃ varṣama athòpayāntaṃ; vane vihartuṃ kuravaḥ paratītāḥ
tasmāda vanāca caitraratha parakāśāca; chariyā javalantasa tapasā ca yuktāḥ
tataśa ca yātvā marudhanva pārśvaṃ; sadā dhanurveda ratipradhānāḥ
sarasvatīma etya nivāsakāmāḥ; sarasa tatò davaitavanaṃ paratīyuḥ
samīkṣya tāna daitavane niviṣṭāna; nivāsinasa tatra tatò 'bhijagmuḥ
tapò damācāra samādhiyuktāsa; tṛṇòda pātrāharaṇāśma kuṭṭāḥ
palakṣākṣa rauhītaka vetasāśa ca; sanuhā badaryaḥ khadirāḥ śirīṣāḥ
bilveṅgudāḥ pīlu śamī karīrāḥ; sarasvatī tīraruhā babhūvuḥ
tāṃ yakṣagandharvamaharṣikāntāma; āyāga bhūtāma iva devatānāma
sarasvatīṃ parītiyutāśa carantaḥ; sukhaṃ vijahrura naradeva putrāḥ
[janama]
kathaṃ nāgāyutaprāṇò bhīmasenò mahābalaḥ
bhayama āhārayata tīvraṃ tasmāda ajagarāna mune
paulastya yò ''havayada yuddhe dhanadaṃ baladarpitaḥ
nalinyāṃ kadanaṃ kṛtvā varāṇāṃ yakṣarakṣasāma
taṃ śaṃsasi bhayāviṣṭama āpannama arikarṣaṇama
etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me
[vai]
bahvāścarye vane teṣāṃ vasatāma ugradhanvināma
parāptānāma āśramāda rājana rājarṣera vṛṣaparvaṇaḥ
yadṛcchayā dhanuḥ pānira baddhakhaḍgò vṛkòdaraḥ
dadarśa tada vanaṃ ramyadevagandharvasevitama
sa dadarśa śubhāna deśāna girera himavatasa tadā
devarṣisiddhacaritāna apsarògaṇasevitāna
cakòraiśa cakravākaiśa ca pakṣibhira jīva jīvikaiḥ
kòlikaira bhṛṅgarājaiśa ca tatra tatra vināditāna
nityapuṣpaphalaira vṛkṣaira himasaṃsparśa kòmalaiḥ
upetāna bahula chāyaira manò nayananandanaiḥ
sa saṃpaśyana girinadīra vaiḍūdya maṇisaṃnibhaiḥ
salilaira himasaṃsparśaira haṃsakāraṇḍavāyutaiḥ
vanāni devadārūṇāṃ meghānāma iva vāgurāḥ
haricandana miśrāṇi tuṅgakālīyakānya api
mṛgayāṃ paridhāvana sa sameṣu marudhanvasu
vidhyana mṛgāña śaraiḥ śuddhaiśa cacāra sumahābalaḥ
sa dadarśa mahākāyaṃ bhujaṅgaṃ lòmaharṣaṇama
giridurge samāpannaṃ kāyenāvṛtya kandarama
parvatābhògavarṣmāṇaṃ bhògaiśa candrārkamaṇḍalaiḥ
citrāṅgama ajinaiśa citraira haridrā sadṛśachavima
guhākāreṇa vaktreṇa caturdaṃṣṭreṇa rājatā
dīptākṣeṇātitāmreṇa lihantaṃ sṛkkiṇī muhuḥ
tarāsanaṃ sarvabhūtānāṃ kālāntakayamòpamama
niḥśvāsakṣveḍa nādena bhartsayantama iva sathitama
sa bhīma sahasābhyetya pṛdākuḥ kaṣudhitò bhṛśama
jagrāhājagarò garāhò bhujayòra ubhayòra balāta
tena saṃspṛṣṭa mātrasya bhimasenasya vai tadā
saṃjñā mumòha sahasā varadānena tasya ha
daśanāgasahasrāṇi dhārayanti hi yada balama
tada balaṃ bhīmasenasya bhujayòra asamaṃ paraiḥ
sa tejasvī tathā tena bhujagena vaśīkṛtaḥ
visphuraña śanakaira bhīmò na śaśāka viceṣṭituma
nāgāyuta samaprāṇaḥ siṃhaskandhò mahābhujaḥ
gṛhītò vayajahāta sattvaṃ varadānena mòhitaḥ
sa hi parayatnama akaròta tīvrama ātmavimòkṣaṇe
na cainama aśakada vīraḥ kathaṃ cita paratibādhituma
[vai]
sa bhīmasenasa tejasvī tathā sarpavaśaṃ gataḥ
cintayāma āsa sarpasya vīryama atyadbhutaṃ mahata
uvāca ca mahāsarpaṃ kāmayā barūhi pannaga
kasa tavaṃ bhò bhujaga śareṣṭha kiṃ mayā ca kariṣyasi
pāṇḍavò bhimasenò 'haṃ dharmarājāda anantaraḥ
nāgāyuta samaprāṇò tavayā nītaḥ kathaṃ vaśama
siṃhāḥ kesariṇò vayāghrā mahiṣā vāraṇāsa tathā
samāgatāśa ca bahuśò nihatāśa ca mayā mṛdhe
dānavāśa ca piśācāśa ca rākṣasāśa ca mahābalāḥ
bhujavegama aśaktā me sòḍhuṃ pannagasattama
kiṃ nu vidyā balaṃ kiṃ vā varadānama athò tava
udyògama api kurvāṇò vaśagò 'sami kṛtasa tavayā
asatyò vikramò nṝṇāma iti me niścitā matiḥ
yathedaṃ me tavayā nāgabalaṃ paratihataṃ mahata
itya evaṃ vādinaṃ vīraṃ bhīmama akliṣṭakāriṇama
bhògena mahatā sarpaḥ samantāta paryaveṣṭayata
nigṛhya taṃ mahābāhuṃ tataḥ sa bhujagasa tadā
vimucyāsya bhujau pīnāva idaṃ vacanama abravīta
diṣṭyā tavaṃ kaṣudhitasyādya devaira bhakṣò mahābhuja
diṣṭyā kālasya mahataḥ pariyāḥ parāṇā hi dehināma
yathā tava idaṃ mayā parāptaṃ bhujaṃgatvama ariṃdama
tada avaśyaṃ mayā khayāpyaṃ tavādya śṛṇu sattama
imāma avasthāṃ saṃprāptò haya ahaṃ kòpāna manīṣiṇāma
śāpasyāntaṃ pariprepsuḥ sarpasya kathayāmi tata
nahuṣò nāma rājarṣira vayaktaṃ te śaròtrama āgataḥ
tavaiva pūrvaḥ pūrveṣāma āyòra vaṃśakaraḥ sutaḥ
sò 'haṃ śāpāda agastyasya barāhmaṇāna avamanya ca
imāma avasthāma āpannaḥ paśya daivama idaṃ mama
tavāṃ ceda avadhyama āyāntama atīva pariyadarśanama
ahama adyòpayòkṣyāmi vidhānaṃ paśya yādṛśama
na hi me mucyate kaśa cita kathaṃ cida garahaṇaṃ gataḥ
gajò vā mahiṣò vāpi ṣaṣṭhe kāle naròttama
nāsi kevalasarpeṇa tiryagyòniṣu vartatā
gṛhītaḥ kauravaśreṣṭha varadānama idaṃ mama
patatā hi vimānāgrāna mayā śakrāsanāda darutama
kuru śāpāntama itya uktò bhagavāna munisattamaḥ
sa māma uvāca tejasvī kṛpayābhipariplutaḥ
mòkṣasa te bhavitā rājana kasmāca cita kālaparyayāta
tatò 'sami patitò bhūmau na ca māma ajahāta samṛtiḥ
samārtama asti purāṇaṃ me yathaivādhigataṃ tathā
yasa tu te vayāhṛtāna paraśnāna paratibrūyāda viśeṣavita
sa tavāṃ mòkṣayitā śāpāda iti māma abravīda ṛṣiḥ
gṛhītasya tavayā rājana parāṇinò 'pi balīyasaḥ
sattvabhraṃśò 'dhikasyāpi sarvasyāśu bhaviṣyati
iti cāpya ahama aśrauṣaṃ vacasa teṣāṃ dayāvatāma
mayi saṃjātahārdānāma atha te 'natarhitā davijāḥ
sò 'haṃ paramaduṣkarmā vasāmi niraye 'śucau
sarpayònima imāṃ parāpya kālākāṅkṣī mahādyute
tama uvāca mahābāhura bhīmasenò bhujaṃgamama
na te kupye mahāsarpana cātmānaṃ vigarhaye
yasmāda abhāvī bhāvī vā manuṣyaḥ sukhaduḥkhayòḥ
āgame yadi vāpāye na tatra garapayena manaḥ
daivaṃ puruṣakāreṇa kò nivartituma arhati
daivama eva paraṃ manye puruṣārthò nirarthakaḥ
paśya daipòpaghātāda dhi bhujavīryavyapāśrayama
imāma avasthāṃ saṃprāptama animittama ihādya māma
kiṃ tu nādyānuśòcāmi tathātmānaṃ vināśitama
yathā tu vipine nayastāna bharātṝna rājyaparicyutāna
himavāṃśa ca sudurgò 'yaṃ yakṣarākṣasa saṃkulaḥ
māṃ ca te samudīkṣantaḥ parapatiṣyanti vihvalāḥ
vinaṣṭama atha vā śarutvā bhaviṣyanti nirudyamāḥ
dharmaśīlā mayā tehi bādhyante rājyagṛddhinā
atha vā nārjunò dhīmāna viṣādama upayāsyati
sarvāstravida anādhṛṣyò devagandharvarākṣasaiḥ
samarthaḥ sa mahābāhura ekāhnā samahā balaḥ
devarājama api sathānāta paracyāvayituma ojasā
kiṃ punara dhṛtarāṣṭrasya putraṃ durdyūta devinama
vidviṣṭaṃ sarvalòkasya dambhalòbha parāyaṇama
mātaraṃ caiva śòcāmi kṛpaṇāṃ putragṛddhinīma
yasmākaṃ nityama āśāste mahattvama adhikaṃ paraiḥ
kathaṃ nu tasyānāthāyā mada vināśāda bhujaṃgama
aphalāsa te bhaviṣyanti mayi sarve manòrathāḥ
nakulaḥ sahadevaśa ca yamajau guruvartinau
madbāhubalasaṃstabdhau nityaṃ puruṣamāninau
nirutsāhau bhaviṣyete bharaṣṭavīryaparākramau
mada vināśāta paridyūnāva iti me vartate matiḥ
evaṃvidhaṃ bahu tadā vilalāpa vṛkòdaraḥ
bhujaṃgabhòga saṃruddhò nāśakaca ca viceṣṭituma
yudhiṣṭhirasa tu kaunteya babhūvāsvastha cetanaḥ
aniṣṭa darśanāna ghòrāna utpātāna paricintayana
dāruṇaṃ haya aśivaṃ nādaṃ śivā dakṣiṇataḥ sathitā
dīptāyāṃ diśi vitrastā rauti tasyāśramasya ha
ekapakṣākṣi caraṇā vartikā ghòradarśanā
rudhiraṃ vamantī dadṛśe paratyādityama apasvarā
paravavāva anilò rūkṣaśa caṇḍaḥ śarkara karṣaṇaḥ
apasavyāni sarvāṇi mṛgapakṣirutāni ca
pṛṣṭhatò vāyasaḥ kṛṣṇò yāhi yāhīti vāśati
muhura muhuḥ parasphurati dakṣiṇò 'saya bhujasa tathā
hṛdayaṃ caraṇaśa cāpi vāmò 'saya parivartate
savyasyākṣṇò vikāraśa cāpya aniṣṭaḥ samapadyata
sa dharmarājò medhāvī śaṅkamānò mahada bhayama
daraupadīṃ paripapraccha kava bhīma iti bhārata
śaśaṃsa tasmai pāñcālī cirayātaṃ vṛkòdarama
sa paratasthe mahābāhura dhaumyena sahitò nṛpaḥ
daraupadyā rakṣaṇaṃ kāryama itya uvāca dhanaṃjayama
nakulaṃ sahadevaṃ ca vayādideśa davijāna parati
sa tasya padama unnīya tasmāda evāśramāta parabhuḥ
dadarśa pṛthivīṃ cihnaira bhīmasya paricihnitāma
dhāvatasa tasya vīrasya mṛgārthe vātaraṃhasaḥ
ūruvātavinirbhagnāna darumāna vayāvartitāna pathi
sa gatvā taisa tadā cihnaira dadarśa girigahvare
gṛhītaṃ bhujagendreṇa niśceṣṭama anujaṃ tathā
[vai]
yudhiṣṭhirasa tama āsādya sarpabhògābhiveṣṭitama
dayitaṃ bharataraṃ vīrama idaṃ vacanama abravīta
kuntī mātaḥ kathama imāma āpadaṃ tavama avāptavāna
kaśa cāyaṃ parvatābhògapratimaḥ pannagòttamaḥ
sa dharmarājama ālakṣya bharātā bharātarama agrajama
kathayāma āsa tata sarvaṃ garahaṇādi viceṣṭitama
[ya]
devò vā yadi vā daitya uragò vā bhavāna yadi
satyaṃ sarpavacò barūhi pṛcchati tavāṃ yudhiṣṭhiraḥ
kima āhṛtya viditvā vā parītisa te sayāda bhujaṃgama
kimāhāraṃ parayacchāmi kathaṃ muñceda bhavāna imama
[sarpa]
nahuṣò nāma rājāhama āsaṃ pūrvasa tavānagha
parathitaḥ pañcamaḥ sòmāda āyòḥputrò narādhipa
karatubhisa tapasā caiva savādhyāyena damena ca
tarailòkyaiśvaryama avyagraṃ parāptò vikramaṇena ca
tada aiśvaryaṃ samāsādya darpò māma agamata tadā
sahasraṃ hi davijātīnāma uvāha śibilāṃ mama
aiśvaryamadamattò 'hama avamanya tatò davijāna
imāma agastyena daśāma ānītaḥ pṛthivīpate
na tu māma ajahāta parajñā yāvada adyeti pāṇḍava
tasyaivānugrahāda rājanna agastyasya mahātmanaḥ
ṣaṣṭhe kāle mamāhāraḥ parāptò 'yama anujasa tava
nāhama enaṃ vimòkṣyāmi na cānyama abhikāmaye
paraśnāna uccāritāṃsa tu tavaṃ vayāhariṣyasi cena mama
atha paścāda vimòkṣyāmi bharātaraṃ te vṛkòdarama
[ya]
barūhi sarpayathākāmaṃ parativakṣyāmi te vacaḥ
api ceca chaknuyāṃ parītima āhartuṃ te bhujaṃgama
vedyaṃ yada barāhmaṇeneha tada bhavāna vetti kevalama
sarparājatataḥ śarutvā parativakṣyāmi te vacaḥ
[sarpa]
barāhmaṇaḥ kò bhaveda rājana vedyaṃ kiṃ ca yudhiṣṭhira
baravīhya atimatiṃ tavāṃ hi vākyaira anumimīmahe
[ya]
satyaṃ dānaṃ kaṣamā śīlama ānṛśaṃsyaṃ damò ghṛṇā
dṛśyante yatra nāgendra sa barāhmaṇa iti samṛtaḥ
vedyaṃ sarpaparaṃ barahma nirduḥkhama asukhaṃ ca yata
yatra gatvā na śòcanti bhavataḥ kiṃ vivakṣitama
[sarpa]
cāturvarṇyaṃ paramāṇaṃ ca satyaṃ ca barahma caiva ha
śūdreṣva api ca satyaṃ ca dānama akròdha eva ca
ānṛśaṃsyama ahiṃsā ca ghṛṇā caiva yudhiṣṭhira
vedyaṃ yaca cātha nirduḥkhama asukhaṃ ca narādhipa
tābhyāṃ hīnaṃ padaṃ cānyana na tada astīti lakṣaye
[ya]
śūdre caitada bhavela lakṣyaṃ davije taca ca na vidyate
na vai śūdrò bhaveca chūdrò barāhmaṇò na ca barāhmaṇaḥ
yatraitala lakṣyate sarpavṛttaṃ sa barāhmaṇaḥ samṛtaḥ
yatraitana na bhaveta sarpataṃ śūdrama iti nirdiśeta
yata punara bhavatā paròktaṃ na vedyaṃ vidyateti ha
tābhyāṃ hīnama atītyātra padaṃ nāstīti ceda api
evama etana mataṃ sarpatābhyāṃ hīnaṃ na vidyate
yathā śītòṣṇayòra madhye bhavena nòṣṇaṃ na śītatā
evaṃ vai sukhaduḥkhābhyāṃ hīnama asti padaṃ kava cita
eṣā mama matiḥ sarpayathā vā manyate bhavāna
[sarpa]
yadi te vṛttatò rājana barāhmaṇaḥ parasamīkṣitaḥ
vayarthā jātisa tadāyuṣmana kṛtira yāvana na dṛśyate
[ya]
jātira atra mahāsarpamanuṣyatve mahāmate
saṃkarāta sarvavarṇānāṃ duṣparīkṣyeti me matiḥ
sarve sarvāsva apatyāni janayanti yadā narāḥ
vāna maithunama athò janma maraṇaṃ ca samaṃ nṛṇāma
idama ārṣaṃ paramāṇaṃ ca ye yajāmaha itya api
tasmāca chīlaṃ paradhāneṣṭaṃ vidura ye tattvadarśinaḥ
parānnna nābhira vardhanāta puṃsò jātakarma vidhīyate
tatrāsya mātā sāvitrī pitā tava ācārya ucyate
vṛttyā śūdra samò haya eṣa yāvada vede na jāyate
asminna evaṃ matidvaidhe manuḥ savāyambhuvò 'baravīta
kṛtakṛtyāḥ punara varṇā yadi vṛttaṃ na vidyate
saṃkarasa tatra nāgendra balavāna parasamīkṣitaḥ
yatredānīṃ mahāsarpasaṃskṛtaṃ vṛttama iṣyate
taṃ barāhmaṇama ahaṃ pūrvama uktavāna bhujagòttama
[sarpa]
śarutaṃ viditavedyasya tava vākyaṃ yudhiṣṭhira
bhakṣayeyama ahaṃ kasmāda bharātaraṃ te vṛkòdarama
[ya]
bhavāna etādṛśò lòke vedavedāṅgapāragaḥ
barūhi kiṃ kurvataḥ karma bhaveda gatira anuttamā
[sarpa]
pātre dattvā pariyāṇya uktvā satyama uktvā ca bhārata
ahiṃsā nirataḥ savargaṃ gaccheda iti matira mama
[ya]
dānāda vā sarpasatyāda vā kima atò guru dṛśyate
ahiṃsā pariyayòśa caiva gurulāghavama ucyatāma
[sarpa]
dāne ratatvaṃ satyaṃ ca ahiṃsā pariyama eva ca
eṣāṃ kāryagarīyastvāda dṛśyate gurulāghavama
kasmāca cida dānayògāda dhi satyama eva viśiṣyate
satyavākyāca ca rājendra kiṃ cida dānaṃ viśiṣyate
evama eva maheṣvāsa pariyavākyāna mahīpate
ahiṃsā dṛśyate gurvī tataśa ca pariyama iṣyate
evama etada bhaveda rājana kāryāpekṣama anantarama
yada abhipretama anyata te barūhi yāvada baravīmya ahama
[ya]
kathaṃ savarge gatiḥ sarpakarmaṇāṃ ca phalaṃ dharuvama
aśarīrasya dṛśyeta viṣayāṃśa ca baravīhi me
[sarpa]
tisrò vai gatayò rājana paridṛṣṭāḥ savakarmabhiḥ
mānuṣyaṃ savargavāsaśa ca tiryagyòniśa ca tata taridhā
tatra vai mānuṣāla lòkāda dānādibhira atandritaḥ
ahiṃsārtha samāyuktaiḥ kāraṇaiḥ savargama aśnute
viparītaiśa ca rājendra kāraṇaira mānuṣò bhaveta
tiryagyònisa tathā tāta viśeṣaśa cātra vakṣyate
kāmakròdhasamāyuktò hiṃsā lòbhasamanvitaḥ
manuṣyatvāta paribhraṣṭasa tiryagyònau parasūyate
tiryagyònyāṃ pṛthagbhāvò manuṣyatve vidhīyate
gavādibhyasa tathāśvebhyò devatvama api dṛśyate
sò 'yama etā gatīḥ sarvā jantuśa carati kāryavāna
nitye mahati cātmānama avasthāpayate nṛpa
jātò jātaśa ca balavāna bhuṅkte cātmā sa dehavāna
phalārthasa tāta niṣpṛktaḥ parajā lakṣaṇabhāvanaḥ
[ya]
śabde saparśe ca rūpe ca tathaiva rasagandhayòḥ
tasyādhiṣṭhānama avyagraṃ barūhi sarpayathātathama
kiṃ na gṛhṇāsi viṣayāna yugapata tavaṃ mahāmate
etāvada ucyatāṃ còktaṃ sarvaṃ pannagasattama
[sarpa]
yada ātmadravyama āyuṣmana dehasaṃśrayaṇānvitama
karaṇādhiṣṭhitaṃ bhògāna upabhuṅkte yathāvidhi
jañānaṃ caivātra buddhiśa ca manò ca bharatarṣabha
tasya bhògādhikaraṇe karaṇāni nibòdha me
manasā tāta paryeti karamaśò viṣayāna imāna
viṣayāyatanasthena bhūtātmā kaṣetraniḥsṛtaḥ
atra cāpi naravyāghra manò jantòra vidhīyate
tasmāda yugapada asyātra garahaṇaṃ nòpapadyate
sa ātmā puruṣavyāghra bharuvòra antarama āśritaḥ
daravyeṣu sṛjate buddhiṃ vividheṣu parāvarama
buddhera uttarakālaṃ ca vedanā dṛśyate budhaiḥ
eṣa vai rājaśārdūla vidhiḥ kaṣetrajñabhāvanaḥ
[ya]
manasò cāpi buddheśa ca barūhi me lakṣaṇaṃ parama
etada adhyātmaviduṣāṃ paraṃ kāryaṃ vidhīyate
[sarpa]
buddhira ātmānugā tāta utpātena vidhīyate
tada āśritā hi saṃjñaiṣā vidhisa tasyaiṣaṇe bhaveta
buddhera guṇavidhira nāsti manasa tu guṇavada bhaveta
buddhira utpadyate kārye manasa tūtpannama eva hi
etada viśeṣaṇaṃ tāta manò buddhyòra mayeritama
tavama apya atrābhisaṃbuddhaḥ kathaṃ vā manyate bhavāna
[ya]
ahò buddhimatāṃ śareṣṭha śubhā buddhira iyaṃ tava
viditaṃ veditavyaṃ te kasmāna māma anupṛcchasi
sarvajñaṃ tavāṃ kathaṃ mòha āviśata savargavāsinama
evama adbhutakarmāṇama iti me saṃśayò mahāna
[sarpa]
suprajñama api ceca chūrama ṛddhira mòhayate narama
vartamānaḥ sukhe sarvò nāvaitīti matira mama
sò 'hama aiśvaryamòhena madāviṣṭò yudhiṣṭhira
patitaḥ paratisaṃbuddhasa tavāṃ tu saṃbòdhayāmya ahama
kṛtaṃ kāryaṃ mahārāja tavayā mama paraṃtapa
kaṣīṇaḥ śāpaḥ sukṛcchrò me tavayā saṃbhāṣya sādhunā
ahaṃ hi divi divyena vimānena carana purā
abhimānena mattaḥ sana kaṃ cina nānyama acintayama
barahmarṣidevagandharvayakṣarākṣasa kiṃnarāḥ
karāna mama parayacchanti sarve tarailòkyavāsinaḥ
cakṣuṣā yaṃ parapaśyāmi parāṇinaṃ pṛthivīpatau
tasya tejò harāmya āśu tada dhi dṛṣṭibalaṃ mama
barahmarṣīṇāṃ sahasraṃ hi uvāha śibikāṃ mama
sa māma apanayò rājana bharaṃśayāma āsa vai śariyaḥ
tatra haya agastyaḥ pādena vahana pṛṣṭò mayā muniḥ
adṛṣṭena tatò 'samya uktò dhavaṃsa sarpeti vai ruṣā
tatasa tasmāda vimānāgrāta paracyutaśa cayuta bhūṣaṇaḥ
parapatana bubudhe ''tamānaṃ vayālī bhūtama adhòmukhama
ayācaṃ tama ahaṃ vipraṃ śāpasyāntò bhaveda iti
ajñānāta saṃpravṛttasya bhagavana kaṣantuma arhasi
tataḥ sa māma uvācedaṃ parapatantaṃ kṛpānvitaḥ
yudhiṣṭhirò dharmarājaḥ śāpāta tavāṃ mòkṣayiṣyati
abhimānasya ghòrasya balasya ca narādhipa
phale kaṣīṇe mahārāja phalaṃ puṇyama avāpsyasi
tatò me vismayò jātasa tada dṛṣṭvā tapasò balama
barahma ca barāhmaṇatvaṃ ca yena tavāhama acūcudama
satyaṃ damasa tapòyògama ahiṃsā dānanityatā
sādhakāni sadā puṃsāṃ na jātira na kulaṃ nṛpa
ariṣṭa eṣa te bharātā bhīmò muktò mahābhujaḥ
savasti te 'satu mahārāja gamiṣyāmi divaṃ punaḥ
[vai]
itya uktvājagaraṃ dehaṃ tayaktvā sa nahuṣò nṛpaḥ
divyaṃ vapuḥ samāsthāya gatasa taridivama eva ha
yudhiṣṭhirò 'pi dharmātmā bharātrā bhīmena saṃgataḥ
dhaumyena sahitaḥ śarīmāna āśramaṃ punara abhyagāta
tatò davijebhyaḥ sarvebhyaḥ sametebhyò yathātathama
kathayāma āsa tata sarvaṃ dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
taca charutvā te davijāḥ sarve bharātaraśa cāsya te tarayaḥ
āsana suvrīḍitā rājana daraupadī ca yaśasvinī
te tu sarve davijaśreṣṭhāḥ pāṇḍavānāṃ hitepsayā
maivama itya abruvana bhīmaṃ garhayantò 'saya sāhasama
pāṇḍavāsa tu bhayāna muktaṃ parekṣya bhīmaṃ mahābalama
harṣama āhārayāṃ cakrura vijahruśa ca mudā yutāḥ
[vai]
nidāghāntakaraḥ kālaḥ sarvabhūtasukhāvahaḥ
tatraiva vasatāṃ teṣāṃ parāvṛṭa samabhipadyata
chādayantò mahāghòṣāḥ khaṃ diśaśa ca balāhakāḥ
paravavarṣura divārātrama asitāḥ satataṃ tadā
tapātyaya niketāśa ca śataśò 'tha sahasraśaḥ
apetārka parabhā jālāḥ savidyudvimalaprabhāḥ
virūḍha śaṣpā pṛthivī mattadaṃśa sarīsṛpā
babhūva payasā siktā śāntadhūmarajò 'ruṇā
na sama parajñāyate kiṃ cida ambhasā samavastṛte
samaṃ vā viṣamaṃ vāpi nadyò vā sathāvarāṇi vā
kaṣubdhatòyā mahāghòṣāḥ śavasamānā ivāśugāḥ
sindhavaḥ śòbhayāṃ cakruḥ kānanāni tapātyaye
nadatāṃ kānanānteṣu śarūyante vividhāḥ savanāḥ
vṛṣṭibhisa tāḍyamānānāṃ varāhamṛgapakṣiṇāma
satòkatāḥ śikhinaśa caiva puṃskòkila gaṇaiḥ saha
mattāḥ paripatanti sama dardurāśa caiva darpitāḥ
tathā bahuvidhākārā parāvṛṣa meghānunāditā
abhyatītā śivā teṣāṃ caratāṃ marudhanvasu
karauñca haṃsagaṇākīrṇā śarata paraṇihitābhavata
rūḍdha kakṣavanaprasthā parasannajalanimnagā
vimalākāśa nakṣatrā śarata teṣāṃ śivābhavata
mṛgadvijasamākīrṇā pāṇḍavānāṃ mahātmanāma
paśyantaḥ śāntarajasaḥ kaṣapā jaladaśītalāḥ
garahanakṣatrasaṃghaiśa ca sòmena ca virājitāḥ
kumudaiḥ puṇḍarīkaiśa ca śītavāri dharāḥ śivāḥ
nadīḥ puṣkariṇīśa caiva dadṛśuḥ samalaṃkṛtāḥ
ākāśanīkāśa taṭāṃ nīpa nīvāra saṃkulāma
babhūva caratāṃ harṣaḥ puṇyatīrthāṃ sarasvatīma
te vai mumudire vīrāḥ parasannasalilāṃ śivāma
paśyantò dṛḍhadhanvānaḥ paripūrṇāṃ sarasvatīma
teṣāṃ puṇyatamā rātriḥ parva saṃdhau sama śāradī
tatraiva vasatāma āsīta kārtikī janamejaya
puṇyakṛdbhira mahāsattvaisa tāpasaiḥ saha pāṇḍavāḥ
tata sarvaṃ bharataśreṣṭhāḥ samūhura yògama uttamama
tamisrābhyudite tasmina dhaumyena saha pāṇḍavāḥ
sūtaiḥ paurògavaiśa caiva kāmyakaṃ parayayura vanama
[vai]
kāmyakaṃ parāpya kaunteyā yudhiṣṭhirapurògamāḥ
kṛtātithyā munigaṇaira niṣeduḥ saha kṛṣṇayā
tatasa tāna pariviśvastāna vasataḥ pāṇḍunandanāna
barāhmaṇā bahavasa tatra samantāta paryavārayana
athābravīda davijaḥ kaśa cida arjunasya pariyaḥ sakhā
eṣyatīha mahābāhura vaśīśaurira udāradhīḥ
viditā hi harera yūyama ihāyātāḥ kurūdvahāḥ
sadā hi darśanākāṅkṣī śareyò 'naveṣī ca vò hariḥ
bahu vatsara jīvī ca mārkaṇḍeyò mahātapaḥ
savādhyāyatapasā yuktaḥ kaṣipraṃ yuṣmāna sameṣyati
tathaiva tasya baruvataḥ paratyadṛṣyata keśavaḥ
saiṅkya sugrīva yuktena rathena rathināṃ varaḥ
maghavāna iva paulòmyā sahitaḥ satyabhāmayā
upāyāda devakīputrò didṛkṣuḥ kurusattamāna
avatīrya rathāta kṛṣṇò dharmarājaṃ yathāvidhi
vavande muditò dhīmāna bhīmaṃ ca balināṃ varama
pūjayāma āsa daumyaṃ ca yamābhyāma abhivāditaḥ
pariṣvajya guḍākeśaṃ daraupadīṃ paryasāntvayata
sa dṛṣṭvā phalgunaṃ vīraṃ cirasya pariyama āgatama
paryaṣvajata dāśārhaḥ punaḥ punara ariṃdamama
tathaiva satyabhāmāpi daraupadīṃ pariṣasvaje
pāṇḍavānāṃ pariyaṃ bhāryāṃ kṛṣṇasya mahiṣī pariyā
tatasa te pāṇḍavāḥ sarve sabhāryāḥ sapuròhitāḥ
ānarcuḥ puṇḍarīkākṣaṃ parivavruśa ca sarvaśaḥ
kṛṣṇasa tu pārthena sametya vidvāna; dhanaṃjayenāsuratarjanena
babhau yathā bhūpa patira mahātmā; sametya sākṣāda bhagavāna guhena
tataḥ samastāni kirīṭamālī; vaneṣu vṛttāni gadāgrajāya
uktvā yathāvata punara anvapṛcchata; kathaṃ subhadrā ca tathābhumanyuḥ
sa pūjayitvā madhuhā yathāvana; pārthāṃśa ca kṛṣṇāṃ ca puròhitaṃ ca
uvāca rājānama abhipraśaṃsana; yudhiṣṭhiraṃ tatra sahòpaviśya
dharmaḥ paraḥ pāṇḍava rājyalābhāta; tasyārthama āhusa tapa eva rājana
satyārjavābhyāṃ caratā savadharmaṃ; jitasa tavāyaṃ ca paraśa ca lòkaḥ
aghītama agre caratā varatāni samyaga; dhanurvedama avāpya kṛtsnama
kaṣātreṇa dharmaṇa vasūni labdhvā; sarve haya avāptāḥ karatavaḥ purāṇāḥ
na garāmyadharmeṣu ratisa tavāsti; kāmāna na kiṃ cita kuruṣe narendra
na cārthalòbhāta parajahāsi dharmaṃ; tasmāta savabhāvāda asi dharmarājaḥ
dhānaṃ ca satyaṃ ca tapò ca rājaña; śaraddhā ca śāntiśa ca dhṛtiḥ kaṣamā ca
avāpya rāṣṭrāṇi vasūni bhògāna; eṣā parā pārtha sadā ratisa te
yadā janaughaḥ kurujāṅgalānāṃ; kṛṣṇāṃ sabhāyāma avaśāma apaśyata
apetadharmavyavahāra vṛttaṃ; saheta tata pāṇḍava kasa tavadanyaḥ
asaṃśayaṃ sarvasamṛddhakāmaḥ; kaṣipraṃ parajāḥ pālayitāsi samyaka
ime vayaṃ nigrahaṇe kurūṇāṃ; yadi paratijñā bhavataḥ samāptā
dhaumyaṃ ca kṛṣṇāṃ ca yudhiṣṭhiraṃ ca; yamau ca bhīmaṃ ca daśārha siṃhaḥ
uvāca diṣṭyā bhavatāṃ śivena; parāptaḥ kirīṭī muditaḥ kṛtāstraḥ
paròvāca kṛṣṇāma api yājñasenīṃ; daśārha bhartā sahitaḥ suhṛdbhiḥ
kṛṣṇe dhanurveda ratipradhānāḥ; satyavratāsa te śiśavaḥ suśīlāḥ
sadbhiḥ sadaivācaritaṃ samādhiṃ; caranti putrāsa tava yājñaseni
rājyena rāṣṭraiśa ca nimantryamāṇāḥ; pitrā ca kṛṣṇe tava sòdaraiśa ca
na yajñasenasya na mātulānāṃ; gṛheṣu bālā ratima āpnuvanti
ānartama evābhimukhāḥ śivena; gatvā dhanurveda ratipradhānāḥ
tavātmajā vṛṣṇipuraṃ paraviśya; na daivatebhyaḥ sapṛhayanti kṛṣṇe
yathā tavama evārhasi teṣu vṛttiṃ; parayòktuma āryā ca yathaiva kuntī
teṣva apramādena sadā karòti; tathāca bhūyò ca tathā subhadrā
yathāniruddhasya yathābhimanyòra; yathā sunīthasya yathaiva bhānòḥ
tathā vinetā ca gatiśa ca kṛṣṇe; tavātmajānāma api raukmiṇeyaḥ
gadāsicarma garahaṇeṣu śūrāna; astreṣu śikṣāsu rathāśvayāne
samyaga vinetā vinayatya atandrīsa; tāṃśa cābhimanyuḥ satataṃ kumāraḥ
sa cāpi samyaka paraṇidhāya śikṣāma; astrāṇi caiṣāṃ guruvata paradāya
tavātmajānāṃ ca tathābhimanyòḥ; parākramaisa tuṣyati raukmiṇeyaḥ
yadā vihāraṃ parasamīkṣamāṇāḥ; parayānti putrāsa tava yājñaseni
ekaikama eṣāma anuyānti tatra; rathāśa ca yānāni ca dantinaśa ca
athābravīda dharmarājaṃ tu kṛṣṇò; daśārha yòdhāḥ kukurāndhakāśa ca
ete nideśaṃ tava pālayanti tiṣṭhanti; yatrecchasi tatra rājana
āvartatāṃ kārmukavegavātā; halāyudha paragrahaṇā madhūnāma
senā tavārtheṣu narendra yattā; sasādi pattyaśvarathā sanāgā
parasthāpyatāṃ pāṇḍava dhārtarāṣṭraḥ; suyòdhanaḥ pāpakṛtāṃ variṣṭhaḥ
sa sānubandhaḥ sasuhṛda ganaśa ca; saubhasya saubhādhipateśa ca mārgama
kāmatathā tiṣṭha narendra tasmina; yathā kṛtasa te samayaḥ sabhāyāma
dāśārha yòdhaisa tu sasādi yòdhaṃ; paratīkṣatāṃ nāgapuraṃ bhavantama
vayapetamanura vayapanītapāpmā; vihṛtya yatrecchasi tatra kāmama
tataḥ samṛddhaṃ parathamaṃ viśòkaḥ; parapatsyase nāgapuraṃ sarāṣṭrama
tatasa tada ājñāya mataṃ mahātmā; yathāvada uktaṃ puruṣòttamena
paraśasya viprekṣya ca dharmarājaḥ; kṛtāñjaliḥ keśavama itya uvāca
asaṃśayaṃ keśava pāṇḍavānāṃ; bhavāna gatisa tavaca charaṇā hi pārthāḥ
kālòdaye taca ca tataśa ca bhūyò; kartā bhavāna karma na saṃśayò 'sati
yathāpratijñaṃ vihṛtaśa ca kālaḥ; sarvāḥ samā davādaśa nirjaneṣu
ajñātacaryāṃ vidhivata samāpya; bhavadgatāḥ keśava pāṇḍaveyāḥ
[vai]
tathā vadati vārṣṇeye dharmarāje va bhārata
atha paścāta patò vṛddhò bahuvarṣasahasradhṛka
paratyadṛṣyata dharmātmā mārkaṇḍeyò mahātapaḥ
tama āgatama ṛṣiṃ vṛddhaṃ bahuvarṣasahasriṇama
ānarcura barāhmaṇāḥ sarve kṛṣṇaśa ca saha pāṇḍavaiḥ
tama arcitaṃ suviṣvastama āsīnama ṛṣisattamama
barāhmaṇānāṃ patenāha pāṇḍavānāṃ ca keśavaḥ
śuśrūṣavaḥ pāṇḍavāsa te barāhmaṇāśa ca samāgatāḥ
daraupadī satyabhāmā ca tathāhaṃ paramaṃ vacaḥ
purāvṛttāḥ kathāḥ puṇyāḥ sada ācārāḥ sanātanāḥ
rājñāṃ satrīṇāma ṛṣīṇāṃ ca mārkaṇḍeya vicakṣva naḥ
teṣu tatròpaviṣṭeṣu devarṣira api nāradaḥ
ājagāma viśuddhātmā pāṇḍavāna avalòkakaḥ
tama apya atha mahātmānaṃ sarve tu puruṣarṣabhāḥ
pādyārghyābhyāṃ yathānyāyama upatasthura manīṣiṇama
nāradasa tava atha devarṣira jañātvā tāṃsa tu kṛtakṣaṇāna
mārkaṇḍeyasya vadatasa tāṃ kathāma anvamòdata
uvāca cainaṃ kālajñaḥ samayanna iva sa nāradaḥ
barahmarṣe kathyatāṃ yata te pāṇḍaveṣu vivakṣitama
evama uktaḥ paratyuvāca mārkaṇḍeyò mahātapaḥ
kaṣaṇaṃ kurudhvaṃ vipulama ākhyātavyaṃ bhaviṣyati
evama uktāḥ kaṣaṇaṃ cakruḥ pāṇḍavāḥ saha taira davijaiḥ
madhyaṃdine yathādityaṃ parekṣantasa taṃ mahāmunima
[vai]
taṃ vivakṣantama ālakṣya kururājò mahāmunima
kathā saṃjananārthāya còdayāma āsa pāṇḍavaḥ
bhavāna daivatadaityānāma ṛṣīṇāṃ ca mahātmanāma
rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ caritajñaḥ sanātanaḥ
sevyaśa còpāsitavyaśa ca matò naḥ kāṅkṣitaśa cirama
ayaṃ ca devakīputraḥ parāptò 'samāna avalòkakaḥ
bhavatya eva hi me buddhira dṛṣṭvātmānaṃ sukhāca cayutama
dhārtarāṣṭrāṃśa ca durvṛttanna ṛdhyataḥ parekṣya sarvaśaḥ
karmaṇaḥ puruṣaḥ kartā śubhasyāpya aśubhasya ca
savaphalaṃ tada upāśnāti kathaṃ kartā savida īśvaraḥ
atha vā sukhaduḥkheṣu nṛṇāṃ barahmavidāṃ vara
iha vā kṛtama anveti paradehātha vā punaḥ
dehī ca dehaṃ saṃtyajya mṛgyamāṇaḥ śubhāśubhaiḥ
kathaṃ saṃyujyate paretya iha vā davijasattama
aiha laukikama evaitada utāhò pāralaukikama
kava ca karmāṇi tiṣṭhanti jantòḥpretasya bhārgava
[mārka]
tavada yuktò 'yama anupraśnò yathāvada vadatāṃ vara
viditaṃ veditavyaṃ te sathitya arthama anupṛcchasi
atra te vartayiṣyāmi tada ihaikamanaḥ śṛṇu
yathehāmutra ca naraḥ sukhaduḥkhama upāśnute
nirmalāni śarīrāṇi viśuddhāni śarīriṇāma
sasarja dharmatantrāṇi pūrvòtpannaḥ parajāpatiḥ
amòghabalasaṃkalpāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ
barahmabhūtā narāḥ puṇyāḥ purāṇāḥ kurunandana
sarve devaiḥ samāyānti savacchandena nabhastalama
tataśa ca punara āyānti sarve savacchandacāriṇaḥ
savacchandamaraṇāśa cāsana narāḥ savacchandajīvinaḥ
alpabādhā nirātaṅkā siddhārthā nirupadravāḥ
daraṣṭārò devasaṃghānāma ṛṣīṇāṃ ca mahātmanāma
paratyakṣāḥ sarvadharmāṇāṃ dāntā vigatamatsarāḥ
āsana varṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ
tataḥ kālāntare 'nayasmina pṛthivītalacāriṇaḥ
kāmakròdhābhibhūtāsa te māyā vayājòpajīvinaḥ
lòbhamòhābhibhūtāśa ca tayaktā devaisa tatò narāḥ
aśubhaiḥ karmabhiḥ pāpāsa tiryaṅa narakagāminaḥ
saṃsāreṣu vicitreṣu pacyamānāḥ punaḥ punaḥ
mògheṣṭā mòghasaṃkalpā mòghajñānā vicetasaḥ
sarvātiśaṅkinaśa caiva saṃvṛttāḥ kaleśabhāginaḥ
aśubhaiḥ karmabhiśa cāpi parāyaśaḥ paricihnitāḥ
dauṣkulyā vayādhibahulā durātmānò 'paratāpinaḥ
bhavantya alpāyuṣaḥ pāpā raudrakarmaphalòdayāḥ
nāthantaḥ sarvakāmānāṃ nāstikā bhinnasetavaḥ
jantòḥpretasya kaunteya gatiḥ savaira iha karmabhiḥ
parājñasya hīnabuddheśa ca karma kòśaḥ kava tiṣṭhati
kavasthasa tata samupāśnāti sukṛtaṃ yadi vetarata
iti te darśanaṃ yaca ca tatrāpya anunayaṃ śṛṇu
ayama ādi śarīreṇa deva sṛṣṭena mānavaḥ
śubhānāma aśubhānāṃ ca kurute saṃcayaṃ mahata
āyuṣò 'nate parahāyedaṃ kaṣīṇaprāyaṃ kalevarama
saṃbhavatya eva yugapada yònau nāstya antarā bhavaḥ
tatrāsya savakṛtaṃ karma chāyevānugataṃ sadā
phalatya atha sukhārhò vā duḥkhārhò vāpi jāyate
kṛtāntavidhisaṃyuktaḥ sajantura lakṣaṇaiḥ śubhaiḥ
aśubhaira vā nirādānò lakṣyate jañānadṛṣṭibhiḥ
eṣā tāvada abuddhīnāṃ gatira uktā yudhiṣṭhira
ataḥ paraṃ jañānavatāṃ nibòdha gatima uttamāma
manuṣyāsa taptatapasaḥ sarvāgama parāyaṇāḥ
sathiravratāḥ satyaparā guruśuśrūṣaṇe ratāḥ
suśīlāḥ śuklajātīyāḥ kaṣāntā dāntāḥ sutejasaḥ
śubhayònyantaragatāḥ parāyaśaḥ śubhalakṣaṇāḥ
jitendriyatvāda vaśinaḥ śulkatvāna mandarògiṇaḥ
alpabādha paritrāsāda bhavanti nirupadravāḥ
cayavantaṃ jāyamānaṃ ca garbhasthaṃ caiva sarvaśaḥ
savama ātmānaṃ paraṃ caiva budhyante jañānacakṣuṣaḥ
karmabhūmima imāṃ parāpya punara yānti surālayama
kiṃ cida daivāda dhaṭhāta kiṃ cita kiṃ cida eva savakarmabhiḥ
parāpnuvanti narā rājana mā te 'satva anyā vicāraṇā
imāma atròpamāṃ cāpi nibòdha vadatāṃ vara
manuṣyalòke yaca chareyò paraṃ manye yudhiṣṭhira
iha vaikasya nāmutra amutraikasya nò iha
iha cāmutra caikasya nāmutraikasya nò iha
dhanāni yeṣāṃ vipulāni santi; nityaṃ ramante suvibhūṣitāṅgāḥ
teṣāma ayaṃ śatruvaraghna lòkò; nāsau sadā dehasukhe ratānāma
ye yògayuktāsa tapasi parasaktāḥ; savādhyāyaśīlā jarayanti dehāna
jitendriyā bhūtahite niviṣṭāsa; teṣāma asau nāyama arighna lòkaḥ
ye dharmama eva parathamaṃ caranti; dharmeṇa labdhvā ca dhanāni kāle
dārāna avāpya karatubhira yajante; teṣāma ayaṃ caiva paraśa ca lòkaḥ
ye naiva vidyāṃ na tapò na dānaṃ; na cāpi mūḍhāḥ parajane yatante
na cādhigacchanti sukhānya abhāgyāsa; teṣāma ayaṃ caiva paraśa ca nāsti
sarve bhavantasa tava ativīryasattvā; divyaujasaḥ saṃhananòpapannāḥ
lòkāda amuṣmāda avaniṃ parapannāḥ; savadhīta vidyāḥ surakāryahetòḥ
kṛtvaiva karmāṇi mahāni śūrāsa; tapò damācāra vihāraśīlāḥ
devāna ṛṣīna paretagaṇāṃśa ca sarvāna; saṃtarpayitvā vidhinā pareṇa
savargaṃ paraṃ puṇyakṛtāṃ nivāsaṃ; karameṇa saṃprāpsyatha karmabhiḥ savaiḥ
mā bhūda viśaṅkā tava kauravendra; dṛṣṭvātmanaḥ kaleśama imaṃ sukhārha
[vai]
mārkaṇḍeyaṃ mahātmānama ūcuḥ pāṇḍusutāsa tadā
māhātmyaṃ davijamukhyānāṃ śaròtuma icchāma kathyatāma
evama uktaḥ sa bhagavāna mārkaṇḍeyò mahātapaḥ
uvāca sumahātejā sarvaśāstraviśāradaḥ
haihayānāṃ kulakarò rājā parapuraṃjayaḥ
kumārò rūpasaṃpannò mṛgayāma acarada balī
caramāṇasa tu sò 'raṇye tṛṇavīruta samāvṛte
kṛṣṇājinòttarāsaṅgaṃ dadarśa munima antike
sa tena nihatò 'raṇye manyamānena vai mṛgama
vayathitaḥ karma tata kṛtvā śòkòpahatacetanaḥ
jagāma haihayānāṃ vai sakāśaṃ parathitātmanāma
rājñāṃ rājīvanetrāsau kumāraḥ pṛthivīpate
teṣāṃ ca tada yathāvṛttaṃ kathayāma āsa vai tadā
taṃ cāpi hiṃsitaṃ tāta muniṃ mūlaphalāśinama
śarutvā dṛṣṭvāca te tatra babhūvura dīnamānasāḥ
kasyāyama iti te sarve mārgamāṇāsa tatasa tataḥ
jagmuśa cāriṣṭanemesa te tārkṣyasyāśramama añjasā
te 'bhivādya mahātmānaṃ taṃ muniṃ saṃśitavratama
tasthuḥ sarve satu munisa teṣāṃ pūjāma athāharata
te tama ūcura mahātmānaṃ na vayaṃ satkriyāṃ mune
tavattò 'rahāḥ karma dòṣeṇa barāhmaṇò hiṃsitò hi naḥ
tāna abravīta sa viprarṣiḥ kathaṃ vò barāhmaṇò hataḥ
kava cāsau barūta sahitāḥ paśyadhvaṃ me tapòbalama
te tu tata sarvama akhilama ākhyāyāsmai yathātathama
nāpaśyaṃsa tama ṛṣiṃ tatra gatāsuṃ te samāgatāḥ
anveṣamāṇāḥ savrīḍāḥ savapnavada gatamānasāḥ
tāna abravīta tatra munisa tārkṣyaḥ parapuraṃjayaḥ
sayāda ayaṃ barāhmaṇaḥ sò 'tha yò yuṣmābhira nivāśitaḥ
putrò haya ayaṃ mama nṛpāsa tapòbalasamanvitaḥ
te tu dṛṣṭvaiva tama ṛṣiṃ vismayaṃ paramaṃ gatāḥ
mahada āścaryama iti vai vibruvāṇā mahīpate
mṛtò haya ayama atò dṛṣṭaḥ kathaṃ jīvitama āptavāna
kima etata tapasò vīryaṃ yanāyaṃ jīvitaḥ punaḥ
śaròtuma icchāma viprarṣe yadi śaròtavyama itya uta
sa tāna uvāca nāsmākaṃ mṛtyuḥ parabhavate nṛpāḥ
kāraṇaṃ vaḥ paravakṣyāmi hetuyògaṃ samāsataḥ
satyama evābhijānīmò nānṛte kurmahe manaḥ
savadharmama anutiṣṭhāmasa tasmāna mṛtyubhayaṃ na naḥ
yada barāhmaṇānāṃ kuśalaṃ tada eṣāṃ kathayāmahe
naiṣāṃ duścaritaṃ barūmasa tasmāna mṛtyubhayaṃ na naḥ
atithīna annapānena bhṛtyāna atyaśanena ca
tejasvi deśavāsāca ca tasmāna mṛtyubhayaṃ na naḥ
etada vai leśa mātraṃ vaḥ samākhyātaṃ vimatsarāḥ
gacchadhvaṃ sahitāḥ sarve na pāpāda bhayama asti vaḥ
evama astva iti te sarve paratipūjya mahāmunima
savadeśama agamana hṛṣṭā rājānò bharatarṣabha
[mārka]
bhūya eva tu māhātmyaṃ barāhmaṇānāṃ nibòdha me
vainyò nāmeha rājarṣira aśvamedhāya dīkṣitaḥ
tama atrira gantuma ārebhe vittārthama iti naḥ śarutama
bhūyò 'tha nānurudhyata sa dharmavyakti nidarśanāta
saṃcintya sa mahātejā vanama evānvaròcayata
dharmapatnīṃ samāhūya putrāṃśa cedama uvāca ha
parāpsyāmaḥ phalama atyantaṃ bahulaṃ nirupadravama
araṇyagamanaṃ kaṣipraṃ ròcatāṃ vò gunādhikama
taṃ bhāryā paratyuvācedaṃ dharmama evānurudhyatī
vainaṃ gatvā mahātmānama arthayasva dhanaṃ bahu
sa te dāsyati rājarṣira yajamānò 'rathine dhanama
tata ādāya viprarṣe paratigṛhya dhanaṃ bahu
bhṛtyāna sutāna saṃvibhajya tatò varaja yathepsitama
eṣa vai paramò dharmadharmavidbhira udāhṛtaḥ
[atri]
kathitò me mahābhāge gautamena mahātmanā
vainyò dharmārthasaṃyuktaḥ satyavratasamanvitaḥ
kiṃ tava asti tatra daveṣṭārò nivasanti hi me davijāḥ
yathā me gautamaḥ parāha tatò na vayavasāmya ahama
tatra sama vācaṃ kalyāṇīṃ dharmakāmārtha saṃhitāma
mayòktāma anyathā barūyusa tatasa te vai nirarthakāma
gamiṣyāmi mahāprājñe ròcate me vacasa tava
gāśa ca me dāsyate vainyaḥ parabhūtaṃ cārthasaṃcayama
[mārka]
evama uktvā jagāmāśu vainya yajñaṃ mahātapaḥ
gatvā ca yajñāyatanama atrisa tuṣṭāva taṃ nṛpama
rājana vainya tavama īśaśa ca bhuvi tavaṃ parathamò nṛpaḥ
satuvanti tavāṃ munigaṇāsa tavada anyò nāsti dharmavita
tama abravīda ṛṣisa tatra vaca karuddhò mahātapaḥ
maivama atre punara barūyā na te parajñā samāhitā
atra naḥ parathamaṃ sathātā mahendrò vai parajāpatiḥ
athātrira api rājendra gautamaṃ paratyabhāṣata
ayama eva vidhātā ca yathaivendraḥ parajāpatiḥ
tavama eva muhyase mòhāna na parajñānaṃ tavāsti ha
[gautama]
jānāmi nāhaṃ muhyāmi tavaṃ vivakṣura vimuhyase
satòṣyase 'bhayudaya parepsusa tasya darśanasaṃśrayāta
na vettha paramaṃ dharmaṃ na cāvaiṣi parayòjanama
bālasa tavama asi mūḍhaśa ca vṛddhaḥ kevāpi hetunā
[mārka]
vivadantau tathā tau tu munīnāṃ darśane sathitau
ye tasya yajñe saṃvṛttāsa te 'pṛcchanta kathaṃ tava imau
paraveśaḥ kena dattò 'yama anayòra vainya saṃsadi
uccaiḥ samabhibhāṣantau kena kāryeṇa viṣṭhitau
tataḥ paramadharmātmā kāśyapaḥ sarvadharmavita
vivādināva anuprāptau tāva ubhau paratyavedayata
athābravīta sadasyāṃsa tu gautamò munisattamāna
āvayòra vayāhṛtaṃ paraśnaṃ śṛṇuta davijapuṃgavāḥ
vainyò vidhātetya āhātrira atra naḥ saṃśayò mahāna
śarutvaiva tu mahātmānò munayò 'bhayadravana darutama
sanatkumāraṃ dharmajñaṃ saṃśaya chedanāya vai
sa ca teṣāṃ vacò śarutvā yathātattvaṃ mahātapaḥ
paratyuvācātha tāna evaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ
[sanatkumāra]
barahmakṣatreṇa sahitaṃ kaṣatraṃ ca barahmaṇā saha
rājā vai parathamò dharmaḥ parajānāṃ patira eva ca
sa eva śakraḥ śukraśa ca sa dhātā sa bṛhaspatiḥ
parajāpatira virāṭa samrāṭa kaṣatriyò bhūpatira nṛpaḥ
ya ebhiḥ satūyate śabdaiḥ kasa taṃ nārcituma arhati
purā yònira yudhājica ca abhiyā muditò bhavaḥ
savarṇetā sahajida babhrura iti rājābhidhīyate
satyamanyura yudhājīvaḥ satyadharmapravartakaḥ
adharmāda ṛṣayò bhītā balaṃ kaṣatre samādadhana
ādityò divi deveṣu tamònudati tejasā
tathaiva nṛpatira bhūmāva adharmaṃ nudate bhṛśama
atò rājñaḥ paradhānatvaṃ śāstraprāmāṇya darśanāta
uttaraḥ sidhyate pakṣò yena rājeti bhāṣitama
[mārka]
tataḥ sa rājā saṃhṛṣṭaḥ siddhe pakṣe mahāmanaḥ
tama atrima abravīta parītaḥ pūrvaṃ yenābhisaṃstutaḥ
yasmāta sarvamanuṣyeṣu jayāyāṃsaṃ māma ihābravīḥ
sarvadevaiśa ca viprarṣe saṃmitaṃ śareṣṭhama eva ca
tasmāta te 'haṃ paradāsyāmi vividhaṃ vasu bhūri ca
dāsī sahasraṃ śayāmānāṃ suvastrāṇāma alaṃkṛtama
daśakòṭyò hiraṇyasya rukmabhārāṃsa tathā daśa
etada dadāni te vipra sarvajñasa tavaṃ hi me mataḥ
tada atrira nayāyataḥ sarvaṃ paratigṛhya mahāmanaḥ
paratyājagāma tejasvī gṛhāna eva mahātapaḥ
paradāya ca dhanaṃ parītaḥ putrebhyaḥ parayatātmavāna
tapò samabhisaṃdhāya vanama evānvapadyata
[mārka]
atraiva ca sarasvatyā gītaṃ parapuraṃjaya
pṛṣṭayā muninā vīra śṛṇu tarkṣeṇa dhīmatā
[tārksya]
kiṃ nu śareyò puruṣasyeha bhadre; kathaṃ kurvana na cayavate savadharmāta
ācakṣva me cārusarvāṅgi sarvaṃ; tavayānuśiṣṭò na cayaveyaṃ savadharmāta
kathaṃ cāgniṃ juhuyāṃ pūjaye vā; kasmina kāle kena dharmò na naśyeta
etata sarvaṃ subhage parabravīhi; yathā lòkāna virajaḥ saṃcareyama
[mārka]
evaṃ pṛṣṭā parītiyuktena tena; śuśrūṣuma īkṣyòttama buddhiyuktama
tārkṣyaṃ vipraṃ dharmayuktaṃ hitaṃ ca; sarasvatī vākyama idaṃ babhāṣe
[sarasa]
yò barahma jānāti yathāpradeśaṃ; savādhyāyanityaḥ śucira apramattaḥ
sa vai purò devapurasya gantā; sahāmaraiḥ parāpnuyāta parītiyògama
tatra sama ramyā vipulā viśòkāḥ; supuṣpitāḥ puṣkariṇyaḥ supuṇyāḥ
akardamā mīnavatyaḥ sutīrthā; hiraṇmayaira āvṛtāḥ puṇḍarīkaiḥ
tāsāṃ tīreṣva āsate puṇyakarmā; mahīyamānaḥ pṛthaga apsaròbhiḥ
supuṇya gandhābhira alaṃkṛtābhira; hiraṇyavarṇābhira atīva hṛṣṭaḥ
paraṃ lòkaṃ gòpradāsa tava āpnuvanti; dattvānaḍvāhaṃ sūryalòkaṃ varajanti
vāsò dattvā candramasaḥ sa lòkaṃ; dattvā hiraṇyama amṛtatvama eti
dhenuṃ dattva suvratāṃ sādhu dòhāṃ; kalyāṇavata sāma palāyinīṃ ca
yāvanti ròmāṇi bhavanti tasyāsa; tāvada varṣāṇya aśnute savargalòkama
anaḍvāhaṃ suvrataṃ yò dadāti; halasya vòḍdhārama anantavīryama
dhuraṃ dhuraṃ balavantaṃ yuvānaṃ; parāpnòti lòkāna daśa dhenudasya
yaḥ sapta varṣāṇi juhòti tārkṣya; havyaṃ tava agnau suvrataḥ sādhu śīlaḥ
saptāvarāna sapta pūrvāna punāti; pitāmahāna ātmanaḥ karmabhiḥ savaiḥ
[tārksya]
kima agnihòtrasya varataṃ purāṇama; ācakṣva me pṛcchataśa cārurūpe
tavayānuśiṣṭò 'hama ihādya vidyāṃ; yada agnihòtrasya varataṃ purāṇama
[sarasa]
na cāśucira nāpya anirṇiktapāṇira; nābrahmavija juhuyāna nāvipaścita
bubhukṣavaḥ śuci kāmā hi devā; nāśraddadhānāda dhi havira juṣanti
nāśròtriyaṃ deva havye niyuñjyāna; mòghaṃ parā siñcati tādṛśò hi
apūrṇama aśròtriyama āha tārkṣya; na vai tādṛga juhuyāda agnihòtrama
kṛśānuṃ ye juhvati śaraddadhānāḥ; satyavratā hutaśiṣṭāśinaśa ca
gavāṃ lòkaṃ parāpya te puṇyagandhaṃ; paśyanti devaṃ paramaṃ cāpi satyama
[tārksya]
kaṣetrajñabhūtāṃ paralòkabhāve; karmòdaye buddhima atipraviṣṭāma
parajñāṃ ca devīṃ subhage vimṛśya; pṛcchāmi tavāṃ kā haya asi cārurūpe
[sarasa]
agnihòtrāda ahama abhyāgatāsmi; viprarṣabhāṇāṃ saṃśaya cachedanāya
tavata saṃyògāda ahama etada abruvaṃ; bhāve sathitā tathyama arthaṃ yathāvata
[tārksya]
na hi tavayā sadṛśī kā cida asti; vibhrājase haya atimātraṃ yathā śarīḥ
rūpaṃ ca te divyama atyantakāntaṃ; parajñāṃ ca devīṃ subhage bibharṣi
[sarasa]
śareṣṭhāni yāni davipadāṃ variṣṭha; yajñeṣu vidvanna upapādayanti
taira evāhaṃ saṃpravṛddhā bhavāmi; āpyāyitā rūpavatī ca vipra
yaca cāpi daravyama upayujyate ha; vānaspatyama āyasaṃ pārthivaṃ vā
divyena rūpeṇa ca parajñayā ca; tenaiva siddhira iti viddhi vidvana
[tārksya]
idaṃ śareyò paramaṃ manyamānā; vayāyacchante munayaḥ saṃpratītāḥ
ācakṣva me taṃ paramaṃ viśòkaṃ; mòkṣaṃ paraṃ yaṃ paraviśanti dhīrāḥ
[sarasa]
taṃ vai paraṃ vedavidaḥ parapannāḥ; paraṃ parebhyaḥ parathitaṃ purāṇama
savādhyāyadānavratapuṇyayògaisa; tapòdhanā vītaśòkā vimuktāḥ
tasyātha madhye vetasaḥ puṇyagandhaḥ; sahasraśākhò vimalò vibhāti
tasya mūlāta saritaḥ parasravanti; madhūdaka parasravaṇā ramaṇyaḥ
śākhāṃ śākhāṃ mahānadyaḥ saṃyānti sikatā samāḥ
dhānā pūpā māṃsaśākāḥ sadā pāyasakardamāḥ
yasminna agnimukhā devāḥ sendrāḥ saha marudgaṇaiḥ
ījire karatubhiḥ śareṣṭhaisa tata padaṃ paramaṃ mune
[vai]
tataḥ sa pāṇḍavò bhūyò mārkaṇḍeyama uvāca ha
kathayasveha caritaṃ manòra vaivasvatasya me
[mārka]
vivastavaḥ sutò rājana paramarṣiḥ paratāpavāna
babhūva naraśārdūla parajāpatisamadyutiḥ
ojasā tejasā lakṣmyā tapasā ca viśeṣataḥ
aticakrāma pitaraṃ manuḥ savaṃ ca pitāmahama
ūrdhvabāhura viśālāyāṃ badaryāṃ sa narādhipaḥ
ekapādasthitasa tīvraṃ cacāra sumahata tapaḥ
avākśirāsa tathā cāpi netraira animiṣaira dṛḍhama
sò 'tapyata tapò ghòraṃ varṣāṇāma ayutaṃ tadā
taṃ kadā cita tapasyantama ārdra cīrajaṭā dharama
vīriṇī tīrama āgamya matsyò vacanama abravīta
bhagavana kaṣudramatsyò 'sami balavadbhyò bhayaṃ mama
matsyebhyò hi tatò māṃ tavaṃ tarātuma arhasi suvrata
durbalaṃ balavantò hi matsyaṃ matsyā viśeṣataḥ
bhakṣayanti yathā vṛttira vihitā naḥ sanātanī
tasmāda bhayaughāna mahatò majjantaṃ māṃ viśeṣataḥ
tarātuma arhasi kartāsmi kṛte paratikṛtaṃ tava
sa matsyavacanaṃ śarutvā kṛpayābhipariplutaḥ
manura vaivasvatò 'gṛhṇāta taṃ matsyaṃ pāṇinā savayama
udakāntama upānīya matsyaṃ vaivasvatò manuḥ
aliñjare parākṣipata sa candrāṃśusadṛśaprabhama
sa tatra vavṛdhe rājana matsyaḥ paramasatkṛtaḥ
putravaca cākaròta tasmina manura bhāvaṃ viśeṣataḥ
atha kālena mahatā sa matsyaḥ sumahāna abhūta
aliñjare jale caiva nāsau samabhavata kila
atha matsyò manuṃ dṛṣṭvā punara evābhyabhāṣata
bhagavana sādhu me 'dayānyata sathānaṃ saṃpratipādaya
uddhṛtyāliñjarāta tasmāta tataḥ sa bhagavāna muniḥ
taṃ matsyama anayada vāpīṃ mahatīṃ sa manusa tadā
tatra taṃ parākṣipaca cāpi manuḥ parapuraṃjaya
athāvardhata matsyaḥ sa punara varṣagaṇāna bahūna
daviyòjanāyatā vāpī vistṛtā cāpi yòjanama
tasyāṃ nāsau samabhavana matsyò rājīvalòcana
viceṣṭituṃ vā kaunteya matsyò vāpyāṃ viśāṃ pate
manuṃ matyasa tatò dṛṣṭvā punara evābhyabhāṣata
nayamāṃ bhagavana sādhò samudramahiṣīṃ parabhò
gaṅgāṃ tatra nivatsyāmi yathā vā tāta manyase
evaṃ kutò manura matsyāma anayada bhagavāna vaśī
nadīṃ gaṅgāṃ tatra cainaṃ savayaṃ parākṣipada acyutaḥ
sa tatra vavṛdhe matsyaḥ kiṃ cita kālama ariṃdama
tataḥ punara manuṃ dṛṣṭvā matsyò vacanama abravīta
gaṅgāyāṃ hi na śaknòmi bṛhattvāca ceṣṭituṃ parabhò
samudraṃ nayamāma āśu parasīda bhagavanna iti
uddhṛtya gaṅgā salilāta tatò matsyaṃ manuḥ savayama
samudrama anayata pārtha tatra cainama avāsṛjata
sumahāna api matsyaḥ sana sa manòra manasasa tadā
āsīda yatheṣṭa hāryaśa ca saparśagandhasukhaiśa ca vai
yadā samudre parakṣiptaḥ sa matsyò manunā tadā
tata enama idaṃ vākyaṃ samayamāna ivābravīta
bhagavana kṛtā hi me rakṣā tavayā sarvā viśeṣataḥ
parāptakālaṃ tu yata kāryaṃ tavayā taca charūyatāṃ mama
acirāda bhagavana bhaumama idaṃ sathāvarajaṅgamama
sarvama eva mahābhāga paralayaṃ vai gamiṣyati
saṃprakṣālana kālò 'yaṃ lòkānāṃ samupasthitaḥ
tasmāta tavāṃ bòdhayāmya adya tata te hitama anuttamama
tarasānāṃ sathāvarāṇāṃ ca yaca ceṅgaṃ yaca ca neṅgati
tasya sarvasya saṃprāptaḥ kālaḥ paramadāruṇaḥ
nauśa ca kārayitavyā te dṛḍhā yuktavaṭākarā
tatra saptarṣibhiḥ sārdhama āruhethā mahāmune
bījāni caiva sarvāṇi yathòktani mayā purā
tasyāma āròhayera nāvi susaṃguptāni bhāgaśaḥ
nausthaśa ca māṃ paratīkṣethāsa tadā munijanapriya
āgamiṣyāmya ahaṃ śṛṅgī vijñeyasa tena tāpasa
evama eta tavayā kāryama āpṛṣṭò 'si varajāmya ahama
nātiśaṅkyama idaṃ cāpi vacanaṃ te mamābhibhò
evaṃ kariṣya iti taṃ sa matsyaṃ paratyabhāṣata
jagmatuśa ca yathākāmama anujñāpya parasparama
tatò manura mahārāja yathòktaṃ matyakena ha
bījānya ādāya sarvāṇi sāgaraṃ pupluve tadā
nāvā tu śubhayā vīra mahòrmiṇama ariṃdama
cintayāma āsa ca manusa taṃ matsyaṃ pṛthivīpate
sa ca taca cintitaṃ jañātvā matsyaḥ parapuraṃjaya
śṛṅgī tatrājagāmāśu tadā bharatasattama
taṃ dṛṣṭvā manujendrendra manura matsyaṃ jalārṇave
śṛṅgiṇaṃ taṃ yathòktena rūpeṇādrima ivòcchritama
vaṭākaramayaṃ pāśama atha matsyasya mūdhani
manura manujaśārdūla tasmiña śṛṅge nayaveśayata
saṃyatasa tena pāśena matsyaḥ parapuraṃjaya
vegena mahatā nāvaṃ parākarṣala lavaṇāmbhasi
sa tatāra tayā nāvā samudraṃ manujeśvara
nṛtyamānama ivòrmībhira garjamānama ivāmbhasā
kaṣòbhyamāṇā mahāvātaiḥ sā nausa tasmina mahòdadhau
dhūrṇate capaleva satrī mattā parapuraṃjaya
naiva bhūmira na ca diśaḥ paradiśò vā cakāśire
sarvama āmbhasama evāsīta khaṃ dayauśa ca narapuṃgava
evaṃ bhūte tadā lòke saṃkule bharatarṣabha
adṛśyanta saptarṣayò manura matsyaḥ sahaiva ha
evaṃ bahūna varṣagaṇāṃsa tāṃ nāvaṃ sò 'tha matsyakaḥ
cakarṣātandritò rājaṃsa tasmina salilasaṃcaye
tatò himavataḥ śṛṅgaṃ yata paraṃ puruṣarṣabha
tatrākarṣata tatò nāvaṃ sa matsyaḥ kurunandana
tatò 'baravīta tadā matsyasa tāna ṛṣīna parahasaña śanaiḥ
asmina himavataḥ śṛṅge nāvaṃ badhnīta mācirama
sā baddhā tatra taisa tūrṇama ṛṣibhira bharatarṣabha
naura matsyasya vacò śarutvā śṛṅge himavatasa tadā
taca ca naubandhanaṃ nāma śṛṅgaṃ himavataḥ parama
khayātama adyāpi kaunteya tada viddhi bharatarṣabha
athābravīda animiṣasa tāna ṛṣīna sahitāṃsa tadā
ahaṃ parajāpatira barahmā matparaṃ nādhigamyate
matsyarūpeṇa yūyaṃ ca mayāsmāna mòkṣitā bhayāta
manunā ca parajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ
saraṣṭavyāḥ sarvalòkāśa ca yaca ceṅgaṃ yaca ca neṅgati
tapasā cātitīvreṇa paratibhāsya bhaviṣyati
matprasādāta parajā sarge na ca mòhaṃ gamiṣyati
itya uktvā vacanaṃ matsyaḥ kaṣaṇenādarśanaṃ gataḥ
saraṣṭukāmaḥ parajāśa cāpi manura vaivasvataḥ savayama
paramūḍhò 'bhūta parajā sarge tapasa tepe mahata tataḥ
tapasā mahatā yuktaḥ sò 'tha saraṣṭuṃ paracakrame
sarvāḥ parajā manuḥ sākṣāda yathāvada bharatarṣabha
itya etana mātyakaṃ nāma purāṇaṃ parikīrtitama
ākhyānama idama ākhyātaṃ sarvapāpaharaṃ mayā
ya idaṃ śṛṇuyāna nityaṃ manòśa caritama āditaḥ
sa sukhī sarvasiddhārthaḥ savargalòkama iyāna naraḥ
[vai]
tataḥ sa punara evātha mārkaṇḍeyaṃ yaśasvinama
papraccha vinayòpetò dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
naike yugasahasrāntāsa tavayā dṛṣṭā mahāmune
na cāpīha samaḥ kaśa cida āyuṣā tava vidyate
varjayitvā mahātmānaṃ barāhmaṇaṃ parameṣṭhinama
anantarikṣe lòke 'samina devadānava varjite
tavama eva paralaye vipra barāhmaṇama upatiṣṭhasi
paralaye cāpi nirvṛtte parabuddhe ca pitāmahe
tavama eva sṛjyamānāni bhūtānīha parapaśyasi
caturvidhāni viprarṣe yathāvata parameṣṭhinā
vāyubhūtā diśaḥ kṛtvā vikṣipyāpasa tatasa tataḥ
tavayā lòkaguruḥ sākṣāta sarvalòkapitāmahaḥ
ārādhitò davijaśreṣṭha tatpareṇa samādhinā
tasmāta sarvāntakò mṛtyura jarā vā dehanāśinī
na tavā viśati viprarṣe parasādāta parameṣṭhinaḥ
yadā naiva ravira nāgnira na vāyura na ca candramaḥ
naivāntarikṣaṃ naivòrvī śeṣaṃ bhavati kiṃ cana
tasminna ekārṇave lòke naṣṭe sathāvarajaṅgame
naṣṭe devāsuragaṇe samutsanna mahòrage
śayānama amitātmānaṃ padme padmaniketanama
tavama ekaḥ sarvabhūteśaṃ barahmāṇama upatiṣṭhasi
etata paratyakṣataḥ sarvaṃ pūrvavṛttaṃ davijòttama
tasmāda icchāmahe śaròtuṃ sarvahetva ātmikāṃ kathāma
anubhūtaṃ hi bahuśasa tavayaikena davijòttama
na te 'satya aviditaṃ kiṃ cita sarvalòkeṣu nityadā
[mārka]
hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā savayambhuve
puruṣāya purāṇāya śāśvatāyāvyayāya ca
ya eṣa pṛthudīrghākṣaḥ pītavāsā janārdanaḥ
eṣa kartā vikartā ca sarvabhāvana bhūtakṛta
acintyaṃ mahada āścaryaṃ pavitrama api còttamama
anādi nidhanaṃ bhūtaṃ viśvama akṣayama avyayama
eṣa kartā na kariyate kāraṇaṃ cāpi pauruṣe
yò haya enaṃ puruṣaṃ vetti devā api na taṃ viduḥ
sarvama āścaryama evaitana nirvṛttaṃ rājasattama
āditò manujavyāghrakṛtsnasya jagataḥ kaṣaye
catvārya āhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tata kṛtaṃ yugama
tasya tāvaca chatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśa ca tataḥ parama
tarīṇi varṣasahasrāṇi tareyā yugama ihòcyate
tasya tāvaca chatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśa ca tataḥ parama
tathā varṣasahasre dave davāparaṃ parimāṇataḥ
tasyāpi daviśatī saṃdhyā saṃkhyāṃśaśa ca tataḥ parama
sahasrama ekaṃ varṣāṇāṃ tataḥ kaliyugaṃ samṛtama
tasya varṣaśataṃ saṃdhyā saṃdhyāṃśaśa ca tataḥ parama
saṃdhyāsaṃdhyāṃśayòsa tulyaṃ paramāṇama upadhāraya
kaṣīṇe kaliyuge caiva paravartati kṛtaṃ yugama
eṣā davādaśa sāhasrī yugākhyā parikīrtitā
etata sahasraparyantama ahara barāhmama udāhṛtama
viśvaṃ hi barahmabhavane sarvaśaḥ parivartate
lòkānāṃ manujavyāghrapralayaṃ taṃ vidura budhāḥ
alpāvaśiṣṭe tu tadā yugānte bharatarṣabha
sahasrānte narāḥ sarve parāyaśò 'nṛtavādinaḥ
yajñapratinidhiḥ pārtha dānapratinidhisa tathā
varataprati nidhiśa caiva tasmina kāle paravartate
barāhmaṇāḥ śūdra karmāṇasa tathā śūdrā dhanārjakāḥ
kaṣatradharmeṇa vāpya atra vartayanti gate yuge
nivṛttayajñasvādhyāyāḥ piṇḍòdakavivarjitāḥ
barāhmaṇāḥ sarvabhakṣāśa ca bhaviṣyanti kalau yuge
ajapā barāhmaṇāsa tāta śūdrā japa parāyaṇāḥ
viparīte tadā lòke pūrvarūpaṃ kaṣayasya tata
bahavò meccha rājānaḥ pṛthivyāṃ manujādhipa
mithyānuśāsinaḥ pāpā mṛṣāvādaparāyaṇāḥ
āndhrāḥ śakāḥ pulindāśa ca yavanāśa ca narādhipāḥ
kāmbòjā aurṇikāḥ śūdrāsa tathābhīrā naròttama
na tadā barāhmaṇaḥ kaśa cita savadharmama upajīvati
kaṣatriyā api vaiśyāśa ca vikarmasthā narādhipa
alpāyuṣaḥ savalpa balā alpatejaḥ parākramāḥ
alpadehālpa sārāśa ca tathā satyālpa bhāṣiṇaḥ
bahu śūnyā janapadā mṛgavyālāvṛtā diśaḥ
yugānte samanuprāpte vṛthā ca barahmacāriṇaḥ
bhògādinasa tathā śūdrā barāhmaṇāśa cāryavādinaḥ
yugānte manujavyāghrabhavanti bahu jantavaḥ
na tathā gharāṇayuktāśa ca sarvagandhā viśāṃ pate
rasāśa ca manujavyāghrana tathā savādu yòginaḥ
bahu parajā harasvadehāḥ śīlācāra vivarjitāḥ
mukhe bhagāḥ satriyò rājana bhaviṣyanti yugakṣaye
aṭṭaśūlā janapadāḥ śiva śūlāśa catuṣpathāḥ
keśaśūlāḥ satriyò rājana bhaviṣyanti yugakṣaye
alpakṣīrāsa tathā gāvò bhaviṣyanti janādhipa
alpapuṣpaphalāśa cāpi pādapā bahu vāyasāḥ
barahma vadhyāvalòptānāṃ tathā mithyābhiśaṃsināma
nṛpāṇāṃ pṛthivīpāla paratigṛhṇanti vai davijāḥ
lòbhamòhaparītāśa ca mithyā dharmadhvajāvṛtāḥ
bhikṣārthaṃ pṛthivīpāla cañcūryante davijaira diśaḥ
karabhāra bhayāta puṃsò gṛhasthāḥ parimòṣakāḥ
munichadmākṛti channā vāṇijyama upajīvate
mithyā ca nakharòmāṇi dhārayanti narāsa tadā
arthalòbhāna naravyāghra vṛthā ca barahmacāriṇaḥ
āśrameṣu vṛthācārāḥ pānapā gurutalpagāḥ
aiha laukikama īhante māṃsaśòṇitavardhanama
bahu pāṣaṇḍa saṃkīrṇāḥ parānna guṇavādinaḥ
āśramā manujavyāghrana bhavanti yugakṣaye
yathartu varṣī bhagavāna na tathā pākaśāsanaḥ
na tadā sarvabījāni samyaga ròhanti bhārata
adharmaphalama atyarthaṃ tadā bhavati cānagha
tathā ca pṛthivīpāla yò bhaveda dharmasaṃyutaḥ
alpāyuḥ sa hi mantavyò na hi dharmò 'sati kaśa cana
bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiśa ca paṇyaṃ vikrīṇate janāḥ
vaṇijaśa ca naravyāghra bahu māyā bhavantya uta
dharmiṣṭhāḥ parihīyante pāpīyāna vardhate janaḥ
dharmasya balahāniḥ sayāda adharmaśa ca balī tathā
alpāyuṣò daridrāśa ca dharmiṣṭhā mānavāsa tadā
dīrghāyuṣaḥ samṛddhāśa ca vidharmāṇò yugakṣaye
adharmiṣṭhaira upāyaiśa ca parajā vayavaharantya uta
saṃcayenāpi cālpena bhavantya āḍhyā madānvitāḥ
dhanaṃ viśvāsatò nayastaṃ mithò bhūyiṣṭhaśò narāḥ
hartuṃ vayavasitā rājana māyācāra samanvitāḥ
puruṣādāni sattvāni pakṣiṇò 'tha mṛgāsa tathā
nagarāṇāṃ vihāreṣu caityeṣva api ca śerate
sapta varṣāṣṭa varṣāśa ca satriyò garbhadharā nṛpa
daśa davādaśa varṣāṇāṃ puṃsāṃ putraḥ parajāyate
bhavanti ṣòḍaśe varṣe narāḥ palitinasa tathā
āyuḥ kaṣayò manuṣyāṇāṃ kaṣiprama eva parapadyate
kaṣīṇe yuge mahārāja taruṇā vṛddhaśīlinaḥ
taruṇānāṃ ca yaca chīlaṃ tada vṛddheṣu parajāyate
viparītāsa tadā nāryò vañcayitvā rahò patīna
vayuccarantya api duḥśīlā dāsaiḥ paśubhira eva ca
tasmina yugasahasrānte saṃprāpte cāyuṣaḥ kaṣaye
anāvṛṣṭira mahārāja jāyate bahu vārṣikī
tatasa tānya alpasārāṇi sattvāni kaṣudhitāni ca
paralayaṃ yānti bhūyiṣṭhaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate
tatò dinakaraira dīptaiḥ saptabhira manujādhipa
pīyate salilaṃ sarvaṃ samudreṣu saritsu ca
yaca ca kāṣṭhaṃ tṛṇaṃ cāpi śuṣkaṃ cārdraṃ ca bhārata
sarvaṃ tada bhasmasāda bhūtaṃ dṛśyate bharatarṣabhaḥ
tataḥ saṃvartakò vahnira vāyunā saha bhārata
lòkama āviśate pūrvama ādityaira upaśòṣitama
tataḥ sa pṛthivīṃ bhittvā samāviśya rasātalama
devadānava yakṣāṇāṃ bhayaṃ janayate mahata
nirdahana nāgalòkaṃ ca yaca ca kiṃ cita kaṣitāva iha
adhastāta pṛthivīpāla sarvaṃ nāśayate kaṣaṇāta
tatò yòjanaviṃśānāṃ sahasrāṇi śatāni ca
nirdahatya aśivò vāyuḥ sa ca saṃvartakò 'nalaḥ
sadevāsuragandharvaṃ sayakṣòraga rākṣasama
tatò dahati dīptaḥ sa sarvama eva jagada vibhuḥ
tatò gajakulaprakhyāsa taḍina mālā vibhūṣitāḥ
uttiṣṭhanti mahāmeghā nabhasya adbhutadarśanāḥ
ke cina nīlòtpalaśyāmāḥ ke cita kumudasaṃnibhāḥ
ke cita kiñjalkasaṃkāśāḥ ke cita pītāḥ payòdharāḥ
ke cida dhāridra saṃkāśāḥ kākāṇḍaka nibhāsa tathā
ke cita kamalapatrābhāḥ kecida dhiṅgulaka parabhāḥ
ke cita puravarākārāḥ ke cida gajakulòpamāḥ
ke cida añjanasaṃkāśāḥ ke cina makarasaṃsthitāḥ
vidyunmālā pinaddhāṅgāḥ samuttiṣṭhanti vai ghanāḥ
ghòrarūpā mahārāja ghòrasvananināditāḥ
tatò jaladharāḥ sarve vayāpnuvanti nabhastalama
taira iyaṃ pṛthivī sarvā saparvatavanākarā
āpūryate mahārāja salilaughapariplutā
tatasa te jaladā ghòrā rāviṇaḥ puruṣarṣabha
sarvataḥ palāvayantya āśu còditāḥ parameṣṭhinā
varṣamāṇā mahata tòyaṃ pūrayantò vasuṃdharāma
sughòrama aśivaṃ raudraṃ nāśayanti ca pāvakama
tatò davādaśa varṣāṇi payòdāsa ta upaplave
dhārābhiḥ pūrayantò vai còdyamānā mahātmanā
tataḥ samudraḥ savāṃ velāma atikrāmati bhārata
parvatāśa ca viśīryante mahī cāpi viśīryate
sarvataḥ sahasā bharāntāsa te payòdā nabhastalama
saṃveṣṭayitvā naśyanti vāyuvegaparāhatāḥ
tatasa taṃ mārutaṃ ghòraṃ savayambhūra manujādhipa
ādi padmālayasla devaḥ pītvā savapiti bhārata
tasminna ekārṇave ghòre naṣṭe sathāvarajaṅgame
naṣṭe devāsuragaṇe yakṣārākṣasa varjite
nirmanuṣye mahīpāla niḥśvāpada mahīruhe
anantarikṣe lòke 'samina bharamāmya ekò 'hama ādṛtaḥ
ekārṇave jale ghòre vicarana pārthivòttama
apaśyana sarvabhūtāni vaiklavyama agamaṃ parama
tataḥ sudīrghaṃ gatvā tu palavamānò narādhipa
śarāntaḥ kava cina na śaraṇaṃ labhāmya ahama atandritaḥ
tataḥ kadā cita paśyāmi tasmina salilasaṃplave
nayagròdhaṃ sumahāntaṃ vai viśālaṃ pṛthivīpate
śākhāyāṃ tasya vṛkṣasya vistīrṇāyāṃ narādhipa
paryaṅke pṛthivīpāla divyāstaraṇa saṃstṛte
upaviṣṭaṃ mahārāja pūrṇendusadṛśānanama
phullapadmaviśālākṣaṃ bālaṃ paśyāmi bhārata
tatò me pṛthivīpāla vismayaḥ sumahāna abhūta
kathaṃ tava ayaṃ śiśuḥ śete lòke nāśama upāgate
tapasā cintayaṃśa cāpi taṃ śiśuṃ nòpalakṣaye
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaca ca jānanna api narādhipa
atasī puṣpavarṇābhaḥ śarīvatsa kṛtalakṣaṇaḥ
sākṣāla lakṣmyā ivāvāsaḥ sa tadā paratibhāti me
tatò māma abravīda bālaḥ sa padmanibha lòcanaḥ
śarīvatsa dhārī dayutimāna vākyaṃ śarutisukhāvahama
jānāmi tavā pariśrāntaṃ tāta viśrāmakāṅkṣiṇama
mārkaṇḍeya ihāssva tavaṃ yāvada icchasi bhārgava
abhyantaraṃ śarīraṃ me paraviśya munisattama
āssva bhò vihitò vāsaḥ parasādasa te kṛtò mayā
tatò bālena tenaivama uktasyāsīta tadā mama
nirvedò jīvite dīrghe manuṣyatva ca bhārata
tatò bālena tenāsyaṃ sahasā vivṛtaṃ kṛtama
tasyāhama avaśò vaktraṃ daivayògāta paraveśitaḥ
tataḥ paraviṣṭasa tata kukṣiṃ sahasā manujādhipa
sarāṣṭranagarākīrṇāṃ kṛtsnāṃ paśyāmi medinīma
gaṅgāṃ śatadruṃ sītāṃ ca yamunāma atha kauśikīma
carmaṇvatīṃ vetravatīṃ candrabhāgāṃ sarasvatīma
sindhuṃ caiva vipāśāṃ ca nadīṃ gòdāvarīma api
vasvòkasārāṃ nalinīṃ narmadāṃ caiva bhārata
nadīṃ tāmrāṃ ca veṇṇāṃ ca puṇyatòyāṃ śubhāvahāma
suveṇāṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca irāmāṃ ca mahānadīma
śòṇaṃ ca puruṣavyāghra viśalyāṃ kampunāma api
etāśa cānyāśa ca nadyò 'haṃ pṛthivyāṃ yā naròttama
parikrāmana parapaśyāmi tasya kukṣau mahātmanaḥ
tataḥ samudraṃ paśyāmi yādògaṇaniṣevitama
ratnākarama amitraghna nidhānaṃ payasò mahata
tataḥ paśyāmi gaganaṃ candrasūryavirājitama
jājvalyamānaṃ tejòbhiḥ pāvakārka samaprabhaiḥ
paśyāmi ca mahīṃ rājana kānakaira upaśòbhitāma
yajante hi tadā rājana barāhmaṇā bahubhiḥ savaiḥ
kaṣatriyāśa ca paravartante sarvavarṇānurañjane
vaiśyāḥ kṛṣiṃ yathānyāyaṃ kārayanti narādhipa
śuśrūṣāyāṃ ca niratā davijānāṃ vṛṣalāsa tathā
tataḥ paripatana rājaṃsa tasya kukṣau mahātmanaḥ
himavantaṃ ca paśyāmi hemakūṭaṃ ca parvatama
niṣadhaṃ cāpi paśyāmi śavetaṃ ca rajatā citama
paśyāmi ca mahīpāla parvataṃ gandhamādanama
mandaraṃ manujavyāghranīlaṃ cāpi mahāgirima
paśyāmi ca mahārāja meruṃ kanakaparvatama
mahendraṃ caiva paśyāmi vindhyaṃ ca girima uttamama
malayaṃ cāpi paśyāmi pāriyātraṃ ca parvatama
ete cānye ca bahavò yāvantaḥ pṛthivīdharāḥ
tasyòdare mayā dṛṣṭāḥ sarvaratnavibhūṣitāḥ
siṃhāna vayāghrāna varāhāṃśa ca nāgāṃśa ca manujādhipa
pṛthivyāṃ yāni cānyāni sattvāni jagatīpate
tāni sarvāṇya ahaṃ tatra paśyana paryacaraṃ tadā
kukṣau tasya naravyāghra paraviṣṭaḥ saṃcarana diśaḥ
śakrādīṃśa cāpi paśyāmi kṛtsnāna devagaṇāṃsa tathā
gandharvāpsarasò yakṣāna ṛṣīṃśa caiva mahīpate
daityadānava saṃghāṃśa ca ye cānye suraśatravaḥ
yaca ca kiṃ cina mayā lòke dṛṣṭaṃ sathāvarajaṅgamama
tada apaśyama ahaṃ sarvaṃ tasya kukṣau mahātmanaḥ
phalāhāraḥ paravicarana kṛtsnaṃ jagada idaṃ tadā
antaḥ śarīre tasyāhaṃ varṣāṇāma adhikaṃ śatama
na ca paśyāmi tasyāhama antaṃ dehasya kutra cita
satataṃ dhāvamānaśa ca cintayānò viśāṃ pate
āsādayāmi naitāntaṃ tasya rājana mahātmanaḥ
tatasa tama eva śaraṇaṃ gatò 'sami vidhivata tadā
vareṇyaṃ varadaṃ devaṃ manasā karmaṇaiva ca
tatò 'haṃ sahasā rājana vāyuvegena niḥsṛtaḥ
mahātmānò mukhāta tasya vivṛtāta puruṣòttama
tatasa tasyaiva śākhāyāṃ nayagròghasya viśāṃ pate
āste manujaśārdūla kṛtsnama ādāya vai jagata
tenaiva bāla veṣeṇa śarīvatsa kṛtalakṣaṇama
āsīnaṃ taṃ naravyāghra paśyāmya amitatejasama
tatò māma abravīda vīra sa bālaḥ parahasanna iva
śarīvatsa dhārī dayutimāna pītavāsā mahādyutiḥ
apīdānīṃ śarīre 'samina māmake munisattama
uṣitasa tavaṃ suviśrāntò mārkaṇḍeya baravīhi me
muhūrtāda atha me dṛṣṭiḥ parādurbhūtā punara navā
yayā nirmuktama ātmānama apaśyaṃ labdhacetasama
tasya tāmratalau tāta caraṇau supratiṣṭhitau
sujātau mṛdu raktābhira aṅgulībhira alaṃkṛtau
parayatena mayā mūrdhnā gṛhītvā haya abhivanditau
dṛṣṭvāparimitaṃ tasya parabhāvama amitaujasaḥ
vinayenāñjaliṃ kṛtvā parayatnenòpagamya ca
dṛṣṭò mayā sa bhūtātmā devaḥ kamalalòcanaḥ
tama ahaṃ parāñjalira bhūtvā namaskṛtyedama abruvama
jañātuma icchāmi deva tavāṃ māyāṃ cemāṃ tavòttamāma
āsyenānupraviṣṭò 'haṃ śarīraṃ bhagavaṃsa tava
dṛṣṭavāna akhilā~la lòkāna samastāja jaṭhare tava
tava deva śarīrasthā devadānavarākṣasāḥ
yakṣagandharvanāgāśa ca jagata sathāvarajaṅgamama
tavatprasādāca ca me deva samṛtira na parihīyate
darutama antaḥ śarīre te satataṃ paridhāvataḥ
icchāmi puṇḍarīkākṣa jañātuṃ tavāhama anindita
iha bhūtvā śiśuḥ sākṣāta kiṃ bhavāna avatiṣṭhate
pītvā jagada idaṃ viśvama etada ākhyātuma arhasi
kimarthaṃ ca jagata sarvaṃ śarīrasthaṃ tavānagha
kiyantaṃ ca tavayā kālama iha satheyama ariṃdama
etada icchāmi deveśa śaròtuṃ barāhmaṇa kāmyayā
tavattaḥ kamalapatrākṣa vistareṇa yathātathama
mahada dhayetada acintyaṃ ca yada ahaṃ dṛṣṭavāna parabhò
itya uktaḥ sa mayā śarīmāna devadevò mahādyutiḥ
sāntvayana māma idaṃ vākyama uvāca vadatāṃ varaḥ
[deva]
kāmaṃ devāpi māṃ vipra na vijānanti tattvataḥ
tavata parītyā tu paravakṣyāmi yathedaṃ visṛjāmya ahama
pitṛbhaktò 'si viprarṣe māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ
atò dṛṣṭò 'sami te sākṣāda barahmacaryaṃ ca te mahata
āpò nārā iti paròktāḥ saṃjñā nāma kṛtaṃ mayā
tena nārāyaṇò 'samya uktò mama tada dhayayanaṃ sadā
ahaṃ nārāyaṇò nāma parabhavaḥ śāśvatò 'vayayaḥ
vidhātā sarvabhūtānāṃ saṃhartā ca davijòttama
ahaṃ viṣṇura ahaṃ barahmā śakraśa cāhaṃ surādhipaḥ
ahaṃ vaiśravaṇò rājā yamaḥ paretādhipasa tathā
ahaṃ śivaśa ca sòmaśa ca kaśyapaśa ca parajāpatiḥ
ahaṃ dhātā vidhātā ca yajñaśa cāhaṃ davijòttama
agnira āsyaṃ kaṣitiḥ pādau candrādityau ca lòcane
sadiśaṃ ca nabhò kāyò vāyura manasi me sathitaḥ
mayā karatuśataira iṣṭaṃ bahubhiḥ savāptadakṣiṇaiḥ
yajante vedaviduṣò māṃ devayajane sathitama
pṛthivyāṃ kaṣatriyendrāśa ca pārthivāḥ savargakāṅkṣiṇaḥ
yajante māṃ tathā vaiśyāḥ savargalòkajigīṣavaḥ
catuḥsamudra paryantāṃ merumandara bhūṣaṇāma
śeṣò bhūtvāhama evaitāṃ dhārayāmi vasuṃdharāma
vārāhaṃ rūpama āsthāya mayeyaṃ jagatī purā
majjamānā jale vipra vīryeṇāsīta samuddhṛtā
agniśa ca vaḍavā vaktrò bhūtvāhaṃ davijasattama
pibāmya apaḥ samāviddhāsa tāśa caiva visṛjāmya ahama
barahma vaktraṃ bhujau kaṣatrama ūrū me saṃśritā viśaḥ
pādau śūdrā bhajante me vikrameṇa karameṇa ca
ṛgvedaḥ sāmavedaśa ca yajurvedò 'paya atharvaṇaḥ
mattaḥ parādurbhavantya ete māma eva paraviśanti ca
yatayaḥ śānti paramā yatātmānò mumukṣavaḥ
kāmakròdhadveṣamuktā niḥsaṅgā vītakalmaṣāḥ
sattvasthā nirahaṃkārā nityama adhyātmakòvidāḥ
māma eva satataṃ viprāśa cintayanta upāsate
ahaṃ saṃvartakò jayòtira ahaṃ sarvartakò yamaḥ
ahaṃ saṃvartakaḥ sūryò ahaṃ saṃvartakò 'nilaḥ
tārā rūpāṇi dṛśyante yānya etāni nabhastale
mama rūpāṇya athaitāni viddhi tavaṃ davijasattama
ratnākarāḥ samudrāśa ca sarva eva caturdiśama
vasanaṃ śayanaṃ caiva nilayaṃ caiva viddhi me
kāmaṃ karòdhaṃ ca harṣaṃ ca bhayaṃ mòhaṃ tathaiva ca
mamaiva viddhi rūpāṇi sarvāṇya etāni sattama
parāpnuvanti narā vipra yatkṛtvā karmaśòbhanama
satyaṃ dānaṃ tapò cògrama ahiṃsā caiva jantuṣu
madvidhānena vihitā mama dehavihāriṇaḥ
mayābhibhūta vijñānā viceṣṭante na kāmataḥ
samyaga vedama adhīyānā yajantò vividhaira makhaiḥ
śāntātmānò jitakròdhāḥ parāpnuvanti davijātayaḥ
parāptuṃ na śakyò yò vidvana naraira duṣkṛtakarmabhiḥ
lòbhābhibhūtaiḥ kṛpaṇaira anāryaira akṛtātmabhiḥ
taṃ māṃ mahāphalaṃ viddhi padaṃ sukṛtakarmaṇaḥ
duṣprāpaṃ vipra mūḍhānāṃ mārgaṃ yògaira niṣevitama
yadā yadā ca dharmasya galānira bhavati sattama
abhyutthānama adharmasya tadātmānaṃ sṛjāmya ahama
daityā hiṃsānuraktāśa ca avadhyāḥ surasattamaiḥ
rākṣasāśa cāpi lòke 'samina yadòtpatsyanti dāruṇāḥ
tadāhaṃ saṃprasūyāmi gṛheṣu śubhakarmaṇāma
paraviṣṭò mānuṣaṃ dehaṃ sarvaṃ paraśamayāmya ahama
sṛṣṭvā devamanuṣyāṃśa ca gandharvòragarākṣasāna
sathāvarāṇi ca bhūtāni saṃharāmya ātmamāyayā
karmakāle punara dehama anucintya sṛjāmya ahama
paraviśya mānuṣaṃ dehaṃ maryādā bandhakāraṇāta
śavetaḥ kṛtayuge varṇaḥ pītasa taretāyuge mama
raktò davāparama āsādya kṛṣṇaḥ kaliyuge tathā
tarayò bhāgā haya adharmasya tasmina kāle bhavantya uta
antakāle ca saṃprāpte kālò bhūtvātidāruṇaḥ
tarailòkyaṃ nāśayāmya ekaḥ kṛtsnaṃ sathāvarajaṅgamama
ahaṃ tarivartmā sarvātmā sarvalòkasukhāvahaḥ
abhibhūḥ sarvagò 'nantò hṛṣīkeśa uru karamaḥ
kālacakraṃ nayāmya ekò barahmanna ahama arūpi vai
śamanaṃ sarvabhūtānāṃ sarvalòkakṛtòdyamama
evaṃ paraṇihitaḥ samyaṅa mayātmā munisattama
sarvabhūteṣu viprendra na ca māṃ vetti kaśa cana
yaca ca kiṃ cita tavayā parāptaṃ mayi kaleṣātmakaṃ davija
sukhòdayāya tata sarvaṃ śareyase ca tavānagha
yaca ca kiṃ cita tavayā lòke dṛṣṭaṃ sathāvarajaṅgamama
vihitaḥ sarvathaivāsau mamātmā munisattama
ardhaṃ mama śarīrasya sarvalòkapitāmahaḥ
ahaṃ nārāyaṇò nāma śaṅkhacakragadādharaḥ
yāvada yugānāṃ viprarṣe sahasraparivartanama
tāvata savapimi viśvātmā sarvalòkapitāmahaḥ
evaṃ sarvama ahaṃ kālama ihāse munisattama
aśiśuḥ śiśurūpeṇa yāvada barahmā na budhyate
mayā ca vipra dattò 'yaṃ varasa te barahmarūpiṇā
asakṛta parituṣṭena viprarṣigaṇapūjita
sarvama ekārṇavaṃ dṛṣṭvā naṣṭaṃ sathāvarajaṅgamama
viklavò 'si mayā jañātasa tatasa te darśitaṃ jagata
abhyantaraṃ śarīrasya paraviṣṭò 'si yadā mama
dṛṣṭvā lòkaṃ samastaṃ ca vismitò nāvabudhyase
tatò 'si vaktrāda viprarṣe darutaṃ niḥsāritò mayā
ākhyātasa te mayā cātmā durjñeyò 'pi surāsuraiḥ
yāvata sa bhagavāna barahmā na budhyati mahātapaḥ
tāvata tavama iha viprarṣe viśrabdhaśa cara vai sukhama
tatò vibhuddhe tasmiṃsa tu sarvalòkapitāmahe
ekībhūtò hi sarakṣyāmi śarīrāda davijasattama
ākāśaṃ pṛthivīṃ jayòtira vāyuṃ salilama eva ca
lòke yaca ca bhaveca cheṣama iha sathāvarajaṅgamama
[mārka]
itya uktvāntarhitasa tāta sa devaḥ paramādbhutaḥ
parajāśa cemāḥ parapaśyāmi vicitrā bahudhā kṛtāḥ
etada dṛṣṭaṃ mayā rājaṃsa tasmina parāpte yugakṣaye
āścaryaṃ bharataśreṣṭha sarvadharmabhṛtāṃ vara
yaḥ sa devò mayā dṛṣṭaḥ purā padmanibhekṣaṇaḥ
sa eṣa puruṣavyāghra saṃbandhī te janārdanaḥ
asyaiva varadānāda dhi samṛtira na parajahāti māma
dīrghama āyuśa ca kaunteya savacchandamaraṇaṃ tathā
sa eṣa kṛṣṇò vārṣṇeyaḥ purāṇapuruṣò vibhuḥ
āste harira acintyātmā karīḍanna iva mahābhujaḥ
eṣa dhātā vidhātā ca saṃhartā caiva sātvataḥ
śarīvatsa vakṣā gòvindaḥ parajāpatipatiḥ parabhuḥ
dṛṣṭvemaṃ vṛṣṇiśārdūlaṃ samṛtira māma iyama āgatā
ādidevama ajaṃ viṣṇuṃ puruṣaṃ pītavāsasama
sarveṣāma eva bhūtānāṃ pitā mātā ca mādhavaḥ
gacchadhvama enaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ kauravarṣabhāḥ
[vai]
evama uktāsa tu te pārthā yamau ca puruṣarṣabhau
daraupadyā kṛṣṇayā sārdhaṃ namaśa cakrura janārdanama
sa caitāna puruṣavyāghra sāmnā paramavalgunā
sāntvayāma āsa mānārhāna manyamānò yathāvidhi
yudhiṣṭhirasa tu kaunteyò mārkaṇḍeyaṃ mahāmunima
punaḥ papraccha sāmrājye bhaviṣyāṃ jagatò gatima
āścaryabhūtaṃ bhavataḥ śarutaṃ nò vadatāṃ vara
mune bhārgava yadvṛttaṃ yugādau parabhavāpyayau
asmina kaliyuge 'paya asti punaḥ kautūhalaṃ mama
samākuleṣu dharmeṣu kiṃ nu śeṣaṃ bhaviṣyati
kiṃ vīryā mānavāsa tatra kimāhāravihāriṇaḥ
kimāyuṣaḥ kiṃ vasanā bhaviṣyanti yugakṣaye
kāṃ ca kāṣṭhāṃ samāsādya punaḥ saṃpatsyate kṛtama
vistareṇa mune barūhi vicitrāṇīha bhāṣase
itya uktaḥ sa muniśreṣṭhaḥ punara evābhyabhāṣata
ramayana vṛṣṇiśārdūlaṃ pāṇḍavāṃśa ca mahāmuniḥ
[mārka]
bhaviṣyaṃ sarvalòkasya vṛttāntaṃ bharatarṣabha
kaluṣaṃ kālama āsādya kathyamānaṃ nibòdha me
kṛte catuṣpāta sakalò nirvyājòpādhi varjitaḥ
vṛṣaḥ paratiṣṭhitò dharmò manuṣyeṣva abhavata purā
adharmapādaviddhasa tu taribhira aṃśaiḥ paratiṣṭhitaḥ
taretāyāṃ davāpare 'radhena vayāmiśrò dharma ucyate
taribhira aṃśaira adharmasa tu lòkāna ākramya tiṣṭhati
caturthāṃśena dharmasa tu manuṣyāna upatiṣṭhati
āyura vīryama athò buddhira balaṃ tejò ca pāṇḍava
manuṣyāṇāma anuyugaṃ harasatīti nibòdha me
rājānò barāhmaṇā vaiśyāḥ śūdrāśa caiva yudhiṣṭhira
vayājaira dharmaṃ cariṣyanti dharmavvaitaṃsikā narāḥ
satyaṃ saṃkṣepsyate lòke naraiḥ paṇḍitamānibhiḥ
satyahānyā tatasa teṣāma āyura alpaṃ bhaviṣyati
āyuṣaḥ parakṣayāda vidyāṃ na śakṣyantya upaśikṣituma
vidyā hīnāna avijñānāla lòbhò 'paya abhibhaviṣyati
lòbhakròdhaparā mūḍhāḥ kāmasaktāśa ca mānavāḥ
vairabaddhā bhaviṣyanti parasparavadhepsavaḥ
barāhmaṇāḥ kaṣatriyā vaiśyāḥ saṃkīryantaḥ parasparama
śūdra tulyā bhaviṣyanti tapaḥ satyavivarjitāḥ
antyā madhyā bhaviṣyanti madhyāśa cāntāvasāyinaḥ
īdṛśò bhavitā lòkò yugānte paryupasthite
vastrāṇāṃ paravarā śāṇī dhānyānāṃ kòra dūṣakāḥ
bhāryā mitrāśa ca puruṣā bhaviṣyanti yugakṣaye
matsyāmiṣeṇa jīvantò duhantaśa cāpya ajaiḍakama
gòṣu naṣṭāsu puruṣā bhaviṣyanti yugakṣaye
anyònyaṃ parimuṣṇantò hiṃsayantaśa ca mānavāḥ
ajapā nāstikāḥ satenā bhaviṣyanti yugakṣaye
sarita tīreṣu kuddālaira vāpayiṣyanti cauṣadhīḥ
tāśa cāpya alpaphalāsa teṣāṃ bhaviṣyanti yugakṣaye
śarāddhe daive ca puruṣā ye ca nityaṃ dhṛtavratāḥ
te 'pi lòbhasamāyuktā bhòkṣyantīha parasparama
pitā putrasya bhòktā ca pituḥ putrasa tathaiva ca
atikrāntāni bhòjyāni bhaviṣyanti yugakṣaye
na varatāni cariṣyanti barāhmaṇā veda nindakāḥ
na yakṣyanti na hòṣyanti hetuvādavilòbhitāḥ
nimne kṛṣiṃ kariṣyanti yòkṣyanti dhuri dhenukāḥ
ekahāyana vatsāṃśa ca vāhayiṣyanti mānavāḥ
putraḥ pitṛvadhaṃ kṛtvā pitā putravadhaṃ tathā
nirudvegò bṛhada vādī na nindāma upalapsyate
maleccha bhūtaṃ jagata sarvaṃ niśkriyaṃ yajñavarjitama
bhaviṣyati nirānandama anutsavama athò tathā
parāyaśaḥ kṛpaṇānāṃ hi tathā bandhumatāma api
vidhavānāṃ ca vittāni hariṣyantīha mānavāḥ
alpavīryabalāḥ satabdhā lòbhamòhaparāyaṇāḥ
tatkathādānasaṃtuṣṭā duṣṭānāma api mānavāḥ
parigrahaṃ kariṣyanti pāpācāraparigrahāḥ
saṃghātayantaḥ kaunteya rājānaḥ pāpabuddhayaḥ
parasparavadhòdyuktā mūrkhāḥ paṇḍitamāninaḥ
bhaviṣyanti yugasyānte kaṣatriyā lòkakaṇṭakāḥ
arakṣitārò lubdhāśa ca mānāhaṃkāra darpitāḥ
kevalaṃ daṇḍarucayò bhaviṣyanti yugakṣaye
ākramyākramya sādhūnāṃ dārāṃśa caiva dhanāni ca
bhòkṣyante niranukròśā rudatāma api bhārata
na kanyāṃ yācate kaśa cina nāpi kanyā paradīyate
savayaṃ garāhā bhaviṣyanti yugānte paryupasthite
rājānaśa cāpya asaṃtuṣṭāḥ parārthāna mūḍhacetasaḥ
sarvòpāyaira hariṣyanti yugānte paryupasthite
malecchī bhūtaṃ jagata sarvaṃ bhaviṣyati ca bhārata
hastò hastaṃ parimuṣeda yugānte paryupasthite
satyaṃ saṃkṣipyate lòke naraiḥ paṇḍitamānibhiḥ
sathavirā bālamatayò bālāḥ sathavira buddhayaḥ
bhīravaḥ śūramānīnaḥ śūrā bhīru viṣādinaḥ
na viśvasanti cānyònyaṃ yugānte paryupasthite
ekāhāryaṃ jagata sarvaṃ lòbhamòhavyavasthitama
adharmò vardhati mahāna na ca dharmaḥ paravartate
barāhmaṇāḥ kaṣatriyā vaiśyā na śiṣyanti janādhipa
ekavarṇasa tadā lòkò bhaviṣyati yugakṣaye
na kaṣaṃsyati pitā putraṃ putraśa ca pitaraṃ tathā
bhāryā ca patiśuśrūṣāṃ na kariṣyati kā cana
ye yavānnā janapadā gòdhūmānnāsa tathaiva ca
tāna deśāna saṃśrayiṣyanti yugānte paryupasthite
savairāhārāśa ca puruṣā yòṣitaśa ca viśāṃ pate
anyònyaṃ na sahiṣyanti yugānte paryupasthite
maleccha bhūtaṃ jagata sarvaṃ bhaviṣyati yudhiṣṭhira
na śarāddhaira hi pitṝṃśa cāpi tarpayiṣyanti mānavāḥ
na kaśa cita kasya cica charòtā na kaśa cita kasya cida guruḥ
tamò garastasa tadā lòkò bhaviṣyati narādhipa
paramāyuśa ca bhavitā tadā varṣāṇi ṣòḍaśa
tataḥ parāṇāna vimòkṣyanti yugānte paryupasthite
pañcame vātha ṣaṣṭhe vā varṣe kanyā parasūyate
sapta varṣāṣṭa varṣāśa ca parajāsyanti narāsa tadā
patyau satrī tu tadā rājana puruṣò vā satriyaṃ parati
yugānte rājaśārdūla na tòṣama upayāsyati
alpadravyā vṛthā liṅgā hiṃsā ca parabhaviṣyati
na kaśa cita kasya cida dātā bhaviṣyati yugakṣaye
aṭṭaśūlā janapadāḥ śiva śūlāśa catuṣpathāḥ
keśaśūlāḥ satriyaśa cāpi bhaviṣyanti yugakṣaye
malecchāḥ karūrāḥ sarvabhakṣā dāruṇāḥ sarvakarmasu
bhāvinaḥ paścime kāle manuṣyā nātra saṃśayaḥ
karayavikrayakāle ca sarvaḥ sarvasya vañcanama
yugānte bharataśreṣṭha vṛtti lòbhāta kariṣyati
jañānāni cāpya avijñāya kariṣyanti kariyāsa tathā
ātmachandena vartante yugānte paryupasthite
savabhāvāta karūrakarmāṇaśa cānyònyama abhiśaṅkinaḥ
bhavitārò janāḥ sarve saṃprāpte yugasaṃkṣaye
ārāmāṃśa caiva vṛkṣāṃśa ca nāśayiṣyanti nirvyathāḥ
bhavitā saṃkṣayò lòke jīvitasya ca dehināma
tathā lòbhābhibhūtāśa ca cariṣyanti mahīma imāma
barāhmaṇāśa ca bhaviṣyanti barahma savāni ca bhuñjate
hāhākṛtā davijāśa caiva bhayārtā vṛṣalārditāḥ
tarātārama alabhantò vai bharamiṣyanti mahīma imāma
jīvitāntakarā raudrāḥ karūrāḥ parāṇivihiṃsakāḥ
yadā bhaviṣyanti narāsa tadā saṃkṣepsyate yugama
āśrayiṣyanti ca nadīḥ parvatāna viṣamāṇi ca
paradhāvamānā vitrastā davijāḥ kurukulòdvaha
dasyu parapīḍitā rājana kākā iva davijòttamāḥ
kurājabhiśa ca satataṃ karabhāra parapīḍitāḥ
dhairyaṃ tayaktvā mahīpāla dāruṇe yugasaṃkṣaye
vikarmāṇi kariṣyanti śūdrāṇāṃ paricārakāḥ
śūdrā dharmaṃ paravakṣyanti barāhmaṇāḥ paryupāsakāḥ
śaròtāraśa ca bhaviṣyanti parāmāṇyena vayavasthitāḥ
viparītaśa ca lòkò 'yaṃ bhaviṣyatya adharòttaraḥ
eḍūkāna pūjayiṣyanti varjayiṣyanti devatāḥ
śūdrāḥ paricariṣyanti na davijāna yugasaṃkṣaye
āśrameṣu maharṣīṇāṃ barāhmaṇāvasatheṣu ca
devasthāneṣu caityeṣu nāgānāma ālayeṣu ca
eḍūka cihnā pṛthivī na deva gṛhabhūṣitā
bhaviṣyati yuge kaṣīṇe tada yugāntasya lakṣaṇama
yadā raudrā dharmahīnā māṃsādāḥ pānapāsa tathā
bhaviṣyanti narā nityaṃ tadā saṃkṣepsyate yugama
puṣpe puṣpaṃ yadā rājana phale phalama upāśritama
parajāsyati mahārāja tadā saṃkṣepsyate yugama
akālavarṣī parjanyò bhaviṣyati gate yuge
akrameṇa manuṣyāṇāṃ bhaviṣyati tadā kariyā
viròdhama atha yāsyanti vṛṣalā barāhmaṇaiḥ saha
mahī maleccha samākīrṇā bhaviṣyati tatò 'cirāta
karabhāra bhayāda viprā bhajiṣyanti diśò daśa
nirviśeṣā janapadā narāvṛṣṭibhira arditāḥ
āśramāna abhipatsyanti phalamūlòpajīvinaḥ
evaṃ paryākule lòke maryādā na bhaviṣyati
na sathāsyantya upadeśe ca śiṣyā vipriyakāriṇaḥ
ācāryòpanidhiśa caiva vatsyate tadanantarama
arthayuktyā paravatsyanti mitra saṃbandhibāndhavāḥ
abhāvaḥ sarvabhūtānāṃ yugānte ca bhaviṣyati
diśaḥ parajvalitāḥ sarvā nakṣatrāṇi calāni ca
jayòtīṃṣi paratikūlāni vātāḥ paryākulāsa tathā
ulkā pātāśa ca bahavò mahābhayanidarśakāḥ
ṣaḍbhira anyaiśa ca sahitò bhāskaraḥ paratapiṣyati
tumulāśa cāpi nirhrādā diga dāhāśa cāpi sarvaśaḥ
kabandhāntarhitò bhānura udayāstamaye tadā
akālavarṣī ca tadā bhaviṣyati sahasradṛka
sasyāni ca na ròkṣyanti yugānte paryupasthite
abhīkṣṇaṃ karūra vādinyaḥ paruṣā ruditapriyāḥ
bhartṝṇāṃ vacane caiva na sathāsyanti tadā satriyaḥ
putrāśa ca mātāpitarau haniṣyanti yugakṣaye
sūdayiṣyanti ca patīna satriyaḥ putrāna apāśritāḥ
aparvaṇi mahārāja sūryaṃ rāhura upaiṣyati
yugānte hutabhuka cāpi sarvataḥ parajvaliṣyati
pānīyaṃ bhòjanaṃ caiva yācamānāsa tadādhvagāḥ
na lapsyante nivāsaṃ ca nirastāḥ pathi śerate
nirghātavāyasā nāgāḥ śakunāḥ samṛgadvijāḥ
rūkṣā vācò vimòkṣyanti yugānte paryupasthite
mitra saṃbandhinaśa cāpi saṃtyakṣyanti narāsa tadā
janaṃ parijanaṃ cāpi yugānte paryupasthite
atha deśāna diśaśa cāpi pattanāni purāṇi ca
karamaśaḥ saṃśrayiṣyanti yugānte paryupasthite
hā tāta hā sutetya evaṃ tadā vācaḥ sudāruṇāḥ
vikròśamānaśa cānyònyaṃ janò gāṃ paryaṭiṣyati
tatasa tumulasaṃghāte vartamāne yugakṣaye
davijātipūrvakò lòkaḥ karameṇa parabhaviṣyati
tataḥ kālāntare 'nayasmina punara lòkavivṛddhaye
bhaviṣyati punara daivama anukūlaṃ yadṛcchayā
yadā candraśa ca sūryaśa ca tathā tiṣyabṛhaspatī
ekārāśau sameṣyanti parapatsyati tadā kṛtama
kālavarṣī ca parjanyò nakṣatrāṇi śubhāni ca
paradakṣiṇā garahāśa cāpi bhaviṣyantya anulòmagāḥ
kaṣemaṃ subhikṣama ārògyaṃ bhaviṣyati nirāmayama
kalkira viṣṇuyaśā nāma davijaḥ kālapracòditaḥ
utpatsyate mahāvīryò mahābuddhiparākramaḥ
saṃbhūtaḥ saṃbhala garāme barāhmaṇāvasathe śubhe
manasā tasya sarvāṇi vāhanānya āyudhāni ca
upasthāsyanti yòdhāśa ca śastrāṇi kavacāni ca
sa dharmavijayī rājā cakravartī bhaviṣyati
sa cemaṃ saṃkulaṃ lòkaṃ parasādama upaneṣyati
utthitò barāhmaṇò dīptaḥ kaṣayāntakṛda udāradhīḥ
sa saṃkṣepò hi sarvasya yugasya parivartakaḥ
sa sarvatragatāna kaṣudrāna barāhmaṇaiḥ parivāritaḥ
utsādayiṣyati tadā sarvāna maleccha gaṇāna davijaḥ
[mārka]
tataśa còrakṣayaṃ kṛtvā davijebhyaḥ pṛthivīma imāma
vājimedhe mahāyajñe vidhivata kalpayiṣyati
sathāpayitvā sa maryādāḥ savayambhuvihitāḥ śubhāḥ
vanaṃ puṇyayaśaḥ karmā jarāvāna saṃśrayiṣyati
taca chīlama anuvartsyante manuṣyā lòkavāsinaḥ
vipraiśa còrakśaye caiva kṛte kaṣemaṃ bhaviśyate
kṛṣṇājināni śaktīśa ca tariśūlānya āyudhāni ca
sathāpayana vipra śārdūlò deśeṣu vijiteṣu ca
saṃstūyamānò viprendraira mānayānò davijòttamāna
kalkiśa cariṣyati mahīṃ sadā dasyu vadhe rataḥ
hā tāta hā sutetya evaṃ tāsa tā vācaḥ sudāruṇāḥ
vikròśamānāna subhṛśaṃ dasyūna neṣyati saṃśayama
tatò 'dharmavināśò vai dharmavṛddhiśa ca bhārata
bhaviṣyati kṛte parāpte kariyāvāṃśa ca janasa tathā
ārāmāśa caiva caityāśa ca taṭākānya avaṭāsa tathā
yajñakriyāśa ca vividhā bhaviṣyanti kṛte yuge
barāhmaṇāḥ sādhavaśa caiva munayaśa ca tapasvinaḥ
āśramāḥ saha pāṣaṇḍāḥ sathitāḥ satye janāḥ parajāḥ
jāsyanti sarvabījāni upyamānāni caiva ha
sarveṣva ṛtuṣu rājendra sarvaṃ sasyaṃ bhaviṣyati
narā dāneṣu niratā varateṣu niyameṣu ca
japayajñaparā viprā dharmakāmā mudā yutāḥ
pālayiṣyanti rājānò dharmeṇemāṃ vasuṃdharāma
vayavahāra ratā vaiśyā bhaviṣyanti kṛte yuge
ṣaṣa karmaniratā viprāḥ kaṣatriyā rakṣaṇe ratāḥ
śuśrūṣāyāṃ ratāḥ śūdrāsa tathā varṇatrayasya ca
eṣa dharmaḥ kṛtayuge taretāyāṃ davāpare tathā
paścime yugakāle ca yaḥ sa te saṃprakīrtitaḥ
sarvalòkasya viditā yugasaṃkhyā ca pāṇḍava
etata te sarvama ākhyātama atītānāgataṃ mayā
vāyupròktama anusmṛtya purāṇama ṛṣisaṃstutama
evaṃ saṃsāramārgā me bahuśaśa cirajīvinā
dṛṣṭāśa caivānubhūtāśa ca tāṃsa te kathitavāna ahama
idaṃ caivāparaṃ bhūyò saha bharātṛbhira acyuta
dharmasaṃśaya mòkṣārthaṃ nibòdha vacanaṃ mama
dharme tavayātmā saṃyòjyò nityaṃ dharmabhṛtāṃ vara
dharmātmā hi sukhaṃ rājā paretya ceha ca nandati
nibòdha ca śubhāṃ vāṇīṃ yāṃ paravakṣyāmi te 'nagha
na barāhmaṇe paribhavaḥ kartavyasa te kadā cana
barāhmaṇò ruṣitò hanyāda api lòkāna paratijñayā
[vai]
mārkaṇḍeya vacò śarutvā kurūṇāṃ paravarò nṛpaḥ
uvāca vacanaṃ dhīmāna paramaṃ paramadyutiḥ
kasmina dharme mayā satheyaṃ parajāḥ saṃrakṣatā mune
kathaṃ ca vartamānò vai na cayaveyaṃ savadharmataḥ
[mārka]
dayāvāna sarvabhūteṣu hitò raktò 'nasūyakaḥ
apatyānāma iva saveṣāṃ parajānāṃ rakṣaṇe rataḥ
cara dharmaṃ tayajādharmaṃ pitṝna devāṃśa ca pūjaya
paramādāda yatkṛtaṃ te 'bhūta saṃyada dānena taja jaya
alaṃ te mānama āśritya satataṃ paravāna bhava
vijitya pṛthivīṃ sarvāṃ mòdamānaḥ sukhī bhava
eṣa bhūtò bhaviṣyaśa ca dharmasa te samudīritaḥ
na te 'satya aviditaṃ kiṃ cida atītānāgataṃ bhuvi
tasmāda imaṃ parikleśaṃ tavaṃ tāta hṛdi mā kṛthāḥ
eṣa kālò mahābāhò api sarvadivaukasāma
muhyanti hi parajāsa tāta kālenābhipracòditāḥ
mā ca te 'tara vicārò bhūda yana mayòktaṃ tavānagha
atiśaṅkya vacò haya etada dharmalòpò bhaveta tava
jātāsi parathite vaṃśe kurūṇāṃ bharatarṣabha
karmaṇā manasā vācā sarvama etata samācara
[ya]
yata tavayòktaṃ davijaśreṣṭha vākyaṃ śarutimanòharama
tathā kariṣye yatnena bhavataḥ śāsanaṃ vibhò
na me lòbhò 'sati viprendra na bhayaṃ na ca matsaraḥ
kariṣyāmi hi tata sarvama uktaṃ yata te mayi parabhò
[vai]
śarutvā tu vacanaṃ tasya pāṇḍavasya mahātmanaḥ
parahṛṣṭāḥ pāṇḍavā rājana sahitāḥ śārṅgadhanvanā
tathā kathāṃ śubhāṃ śarutvā mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ
vismitāḥ samapadyanta purāṇasya nivedanāta
[vai]
bhūya eva barāhmaṇamahābhāgyaṃ vaktuma arhasītya abravīta pāṇḍaveyò mārkaṇḍeyama
athācaṣṭa mārkaṇḍeyaḥ
ayòdhyāyāma ikṣuvāku kulòtpannaḥ pārthivaḥ parikṣina nāma mṛgayāma agamata
tama ekāśvena mṛgama anusarantaṃ mṛgò dūrama apāharata
athādhvani jātaśramaḥ kaṣuttṛṣṇābhibhūtaśa ca kasmiṃśa cida uddeśe nīlaṃ vanaṣaṇḍama apaśyata
taca ca viveśa
tatasa tasya vanaṣaṇḍasya madhye 'tīva ramaṇīyaṃ sarò dṛṣṭvā sāśvaiva vayagāhata
athāśvastaḥ sa bisa mṛṇālama aśvasyāgre nikṣipya puṣkariṇī tīre samāviśata
tataḥ śayānò madhuraṃ gītaśabdama aśṛṇòta
sa śarutvā acintayata
neha manuṣyagatiṃ paśyāmi
kasya khalva ayaṃ gītaśabdeti
athāpaśyata kanyāṃ paramarūpadarśanīyāṃ puṣpāṇya avacinvatīṃ gāyantīṃ ca
atha sā rājñaḥ samīpe paryakrāmata
tāma abravīda rājā
kasyāsi subhage tavama iti
sā paratyuvāca
tāṃ rājòvāca
arthī tavayāhama iti
athòvāca kanyā samayenāhaṃ śakyā tavayā labdhuma
nānyatheti
tāṃ rājā samayama apṛcchata
tataḥ kanyedama uvāca
udakaṃ me na darśayitavyama iti
sa rājā bāḍhama itya uktvā tāṃ samāgamya tayā sahāste
tatraivāsīne rājani senānvagacchata
padenānupadaṃ dṛṣṭvā rājānaṃ parivāryātiṣṭhata
paryāśvastaśa ca rājā tayaiva saha śibikayā parāyāda avighāṭitayā
savanagarama anuprāpya rahasi tayā saha ramanna āste
nānyata kiṃ canāpaśyata
atha paradhānāmātyasa tasyābhyāśa carāḥ satriyò 'pṛcchata
kima atra parayòjanaṃ vartateti
athābruvaṃsa tāḥ satriyaḥ
apūrvama iva paśyāmòdakaṃ nātra nīyateti
athāmātyò 'nudakaṃ vanaṃ kārayitvòdāra vṛkṣaṃ bahumūlapuṣpaphalaṃ rahasya upagamya rājānama abravīta
vanama idama udārama anudakama
sādhva atra ramyatāma iti
sa tasya vacanāta tayaiva sahadevyā tada vanaṃ parāviśata
sa kadā cita tasmina vane ramye tayaiva saha vayavaharata
atha kaṣuta tṛṣṇārditaḥ śarāntò 'timātrama atimuktāgārama apaśyata
tata paraviśya rājā saha pariyayā sudhā talasukṛtāṃ vimalasalilapūrṇāṃ vāpīma apaśyata
dṛṣṭvaiva ca tāṃ tasyaiva tīre sahaiva tayā devyā vayatiṣṭhata
atha tāṃ devīṃ sa rājābravīta
sādhuva avatara vāpī salilama iti
sā tada vacò śarutvāvatīrya vāpīṃ nayamajjata
na punara udamajjata
tāṃ mṛgayamāṇò rājā nāpaśyata
vāpīma api niḥsrāvya maṇḍūkaṃ śavabhramukhe dṛṣṭvā karuddhājñāpayāma āsa
sarvamaṇḍūka vadhaḥ kariyatāma iti
yò mayārthī sa mṛtakari maṇḍūkaira upāyanaira māma upatiṣṭheda iti
atha maṇḍūkavadhe ghòre kariyamāṇe dikṣu sarvāsu maṇḍūkāna bhayama āviśata
te bhītā maṇḍūkarājñe yathāvṛttaṃ nayavedayana
tatò maṇḍūkarāṭa tāpasa veṣadhārī rājānama abhyagacchata
upetya cainama uvāca
mā rājana karòdhavaśaṃ gamaḥ
parasādaṃ kuru
nārhasi maṇḍūkānāma anaparādhināṃ vadhaṃ kartuma iti
śalòkau cātra bhavataḥ
mā maṇḍūkāña jighāṃsa tavaṃ kòpaṃ saṃdhāryayācyuta
parakṣīyate dhanòdrekò janānāma avijānatāma
paratijānīhi naitāṃsa tavaṃ parāpya karòdhaṃ vimòkṣyase
alaṃ kṛtvā tavādharmaṃ maṇḍūkaiḥ kiṃ hataira hi te
tama evaṃ vādinama iṣṭajanaśòkaparītātmā rājā paròvāca
na hi kaṣamyate tana mayā
haniṣyāmya etāna
etaira durātmabhiḥ pariyā me bhakṣitā
sarvathaiva me vadhyā maṇḍūkāḥ
nārhasi vidvana māma uparòddhuma iti
sa tada vākyama upalabhya vayathitendriya manaḥ paròvāca
parasīda rājana
ahama āyura nāma maṇḍūkarājaḥ
mama sā duhitā suśòbhanā nāma
tasyā dauḥśīlyama etata
bahavò hi rājānasa tayā vipralabdha pūrveti
tama abravīda rājā
tayāsmya arthī
sa me dīyatāma iti
athaināṃ rājñe pitādāta
abravīca caināma
enaṃ rājānaṃ śuśrūṣasveti
sòvāca duhitarama
yasmāta tavayā rājānò vipralabdhāsa tasmāda abrahmaṇyāni tavāpatyāni bhaviṣyantya anṛtakatvāta taveti
sa ca rājā tāma upalabhya tasyāṃ surata guṇanibaddhahṛdayò lòkatrayaiśvaryama ivòpalabhya harṣabāṣpakalayā vāca paraṇipatyābhipūjya maṇḍūkarājānama abravīta
anugṛhītò 'samīti
sa ca maṇḍūkarājò jāmātarama anujñāpya yathāgatama agacchata
atha kasya cita kālasya tasyāṃ kumārāsa tarayasa tasya rājñaḥ saṃbabhūvuḥ śalò dalò balaśa ceti
tatasa teṣāṃ jayeṣṭhaṃ śalaṃ samaye pitā rājye 'bhiṣicya tapasi dhṛtātmā vanaṃ jagāma
atha kadā cica chilò mṛgayāma acarata
mṛgaṃ cāsādya rathenānvadhāvata
sūtaṃ còvāca
śīghraṃ māṃ vahasveti
sa tathòktaḥ sūtò rājānama abravīta
mā kariyatāma anubandhaḥ
naiṣa śakyasa tavayā mṛgò garahītuṃ yadya api te rathe yuktau vāmya sayātāma iti
tatò 'baravīda rājā sūtama
ācakṣva me vāmya
hanmi vā tavāma iti
saivama uktò rājabhayabhītò vāmadeva śāpabhītaśa ca sanna ācakhyau rājñe
vāmadevasyāśvau vāmya manòjavāva iti
athainama evaṃ baruvāṇama abravīda rājā
vāmadevāśramaṃ yāhīti
sa gatvā vāmadevāśramaṃ tama ṛṣima abravīta
bhagavana mṛgò mayā viddhaḥ pālayate
taṃ saṃbhāvayeyama
arhasi me vāmya dātuma iti
tama abravīda ṛṣiḥ
dadāni te vāmya
kṛtakāryeṇa bhavatā mamaiva niryātyau kaṣiprama iti
sa ca tāva aśvau paratigṛhyānujñāpya carṣiṃ parāyāda vāmya saṃyuktena rathena mṛgaṃ parati
gacchaṃśa cābravīta sūtama
aśvaratnāva imāva ayògyau barāhmaṇānāma
naitau paratideyau vāmadevāyeti
evama uktvā mṛgama avāpya savanagarama etyāśvāvantaḥpure 'sathāpayata
atharṣiśa cintayāma āsa
taruṇò rājaputraḥ kalyāṇaṃ patrama āsādya ramate
na me paratiniryātayati
ahò kaṣṭama iti
manasā niścitya māsi pūrṇe śiṣyama abravīta
gacchātreya
rājānaṃ barūhi
yadi paryāptaṃ niryātayòpādhyāya vāmyeti
sa gatvaivaṃ taṃ rājānama abravīta
taṃ rājā paratyuvāca
rājñāma etada vāhanama
anarhā barāhmaṇā ratnānāma evaṃvidhānāma
kiṃ ca barāhmaṇānāma aśvaiḥ kāryama
sādhu paratigamyatāma iti
sa gatvaivama upādhyāyāyācaṣṭa
taca charutvā vacanama apriyaṃ vāmadevaḥ karòdhaparītātmā savayama eva rājānama abhigamyāśvārthama abhyacòdayata
na cādāda rājā
[vāma]
parayaccha vāmyau mama pārthiva tavaṃ; kṛtaṃ hi te kāryama anyaira aśakyama
mā tavā vadhīda varuṇò ghòrapāśaira; barahmakṣatrasyāntare vartamānaḥ
[rājā]
anaḍvāhau suvratau sādhu dāntāva; etada viprāṇāṃ vāhanaṃ vāmadeva
tābhyāṃ yāhi tavaṃ yatra kāmò maharṣe; chandāṃsi vai tavādṛśaṃ saṃvahanti
[vāma]
chandāṃsi vai mādṛśaṃ saṃvahanti; lòke 'muṣmina pārthiva yāni santi
asmiṃsa tu lòke mama yānama etada; asmadvidhānāma apareṣāṃ ca rājana
[rājā]
catvārò vā gardabhāsa tavāṃ vahantu; śareṣṭhāśvataryò harayò vā turaṃgāḥ
taisa tavaṃ yāhi kaṣatriyasyaiṣa vāhò; mama vāmyau na tavaitau hi viddhi
[vāma]
ghòraṃ varataṃ barāhmaṇasyaitada āhura; etada rājana yada ihājīvamānaḥ
ayasmayā ghòrarūpā mahāntò; vahantu tavāṃ śitaśūlāśa caturdhā
[rājā]
ye tavā vidura barāhmaṇaṃ vāmadeva; vācā hantuṃ manasā karmaṇā vā
te tavāṃ saśiṣyama iha pātayantu; madvākyanunnāḥ śitaśūlāsi hastāḥ
[vāma]
nānuyògā barāhmaṇānāṃ bhavanti; vācā rājana manasā karmaṇā vā
yasa tava evaṃ barahma tapasānveti; vidvāṃsa tena śareṣṭhò bhavati hi jīvamānaḥ
[mārka]
evama ukte vāmadevena rājana; samuttasthū rākṣasā ghòrarūpāḥ
taiḥ śūlahastaira vadhyamānaḥ sa rājā; paròvācedaṃ vākyama uccaisa tadānīma
ikṣvākavò yadi barahmana dalò vā; vidheyā me yadi vānye viśò 'pi
nòtsrakṣye 'haṃ vāmadevasya vāmyau; naivaṃvidhā dharmaśīlā bhavanti
evaṃ baruvanna eva sa yātudhānaira; hatò jagāmāśu mahīṃ kaṣitīśaḥ
tatò viditvā nṛpatiṃ nipātitama; ikṣvākavò vai dalama abhyaṣiñcana
rājye tadā tatra gatvā sa vipraḥ; paròvācedaṃ vacanaṃ vāmadevaḥ
dalaṃ rājānaṃ barāhmaṇānāṃ hi deyama; evaṃ rājana sarvadharmeṣu dṛṣṭama
bibheṣi ceta tavama adharmāna narendra; parayaccha me śīghrama evādya vāmyau
etaca charutvā vāmadevasya vākyaṃ; sa pārthivaḥ sūtama uvāca ròṣāta
ekaṃ hi me sāyakaṃ citrarūpaṃ; digdhaṃ viṣeṇāhara saṃgṛhītama
yena viddhò vāmadevaḥ śayīta; saṃdaśyamānaḥ śavabhira ārtarūpaḥ
[vāma]
jānāmi putraṃ daśavarṣaṃ tavāhaṃ; jātaṃ mahiṣyāṃ śayenajitaṃ narendra
taṃ jahi tavaṃ madvacanāta paraṇunnasa; tūrṇaṃ pariyaṃ sāyakaira ghòrarūpaiḥ
[mārka]
evama uktò vāmadevena rājanna; antaḥpure rājaputraṃ jaghāna
sa sāyakasa tigmatejā visṛṣṭaḥ; śarutvā dalasa taca ca vākyaṃ babhāṣe
ikṣvākavò hanta carāmi vaḥ pariyaṃ; nihanmīmaṃ viprama adya paramathya
ānīyatāma aparasa tigmatejāḥ; paśyadhvaṃ me vīryama adya kaṣitīśāḥ
[vāma]
yaṃ tavama enaṃ sāyakaṃ ghòrarūpaṃ; viṣeṇa digdhaṃ mama saṃdadhāsi
na tavama enaṃ śaravaryaṃ vimòktuṃ; saṃdhātuṃ vā śakṣyasi mānavendra
[rājā]
ikṣvākavaḥ paśyata māṃ gṛhītaṃ; na vai śaknòmya eṣa śaraṃ vimòktuma
na cāsya kartuṃ nāśama abhyutsahāmi; āyuṣmāna vai jīvatu vāmadevaḥ
[vāma]
saṃspṛśaināṃ mahiṣīṃ sāyakena; tatasa tasmāda enasò mòkṣyase tavama
[mārka]
tatasa tathā kṛtavāna pārthivasa tu; tatò muniṃ rājaputrī babhāṣe
yathā yuktaṃ vāmadevāhama enaṃ; dine dine saṃviśantī vayaśaṃsama
barāhmaṇebhyò mṛgayantī sūnṛtāni; tathā barahmana puṇyalòkaṃ labheyama
[vāma]
tavayā tarātaṃ rājakulaṃ śubhekṣaṇe; varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ dadāni te
paraśādhīmaṃ savajanaṃ rājaputri; ikṣvākurājyaṃ sumahaca cāpya anindye
[rājaputrī]
varaṃ vṛṇe bhagavanna ekama eva; vimucyatāṃ kilbiṣāda adya bhartā
śivena cādhyāhi saputrabāndhavaṃ; varò vṛtò haya eṣa mayā davijāgrya
[mārka]
śarutvā vacò sa munī rājaputryāsa; tathāstva iti parāha kurupravīra
tataḥ sa rājā muditò babhūva; vāmyau cāsmai saṃpradadau paraṇamya
[vai]
mārkaṇḍeyama ṛṣayaḥ pāṇḍavāśa ca paryapṛcchana
asti kaśa cida bhavataśa cirajātatareti
sa tāna uvāca
asti khalu rājarṣira indradyumnò nāma kaṣīṇapuṇyasa taridivāta paracyutaḥ
kīrtisa te vayucchinneti
sa māma upātiṣṭhata
atha paratyabhijānāti māṃ bhavāna iti
tama ahama abruvama
na vayaṃ rāsāyanikāḥ śarīròpatāpenātmanaḥ samārabhāmahe 'rathānāma anuṣṭhānama
asti khalu himavati parākārakarṇò nāmòlūkaḥ
sa bhavantaṃ yadi jānīyāta
parakṛṣṭe cādhvani himavāna
tatrāsau parativasatīti
sa māma aśvò bhūtvā tatrāvahada yatra babhūvòlūkaḥ
athainaṃ sa rājarṣiḥ paryapṛcchata
paratyabhijānāti māṃ bhavāna iti
sa muhūrtaṃ dhayātvābravīda enama
nābhijāne bhavantama iti
saivama uktò rājarṣira indradyumaḥ punasa tama ulūkama abravīta
asti kaśa cida bhavataśa cirajātatareti
saivama uktò 'baravīda enama
asti khalva indradyumnasarò nāma
tasmina nāḍījaṅghò nāma bakaḥ parativasati
sò 'samattaśa cirajātataraḥ
taṃ pṛccheti
tatendradyumnò māṃ còlūkaṃ cādāya tata sarò 'gacchada yatrāsau nāḍījaṅghò nāma bakò babhūva
sò 'samābhiḥ pṛṣṭaḥ
bhavāna indradyunaṃ rājānaṃ paratyabhijānātīti
saivama uktò 'baravīna muhūrtaṃ dhayātvā
nābhijānāmya ahama indradyumnaṃ rājānama iti
tataḥ sò 'samābhiḥ pṛṣṭaḥ
asti kaśa cida anyò bhavataśa cirajātatareti
sa nò 'baravīda asti khalva ihaiva sarasya akūpārò nāma kacchapaḥ parativasati
sa mattaśa cirajātatareti
sa yadi kathaṃ cida abhijānīyāda imaṃ rājānaṃ tama akūpāraṃ pṛcchāmeti
tataḥ sa bakasa tama akūpāraṃ kacchapaṃ vijñāpayāma āsa
astya asmākama abhipretaṃ bhavantaṃ kaṃ cida arthama abhipraṣṭuma
sādhva āgamyatāṃ tāvada iti
etaca charutvā sa kacchapasa tasmāta sarasòtthāyābhyagacchada yatra tiṣṭhāmò vayaṃ tasya sarasasa tīre
āgataṃ cainaṃ vayama apṛcchāma
bhavāna indradyumnaṃ rājānama abhijānātīti
sa muhūrtaṃ dhayātvā bāṣpapūrṇanayana udvignahṛdayò vepamānò visaṃjñakalpaḥ parāñjalira abravīta
kima ahama enaṃ na paratyabhijānāmi
ahaṃ haya anena sahasrakṛtvaḥ pūrvama agnicitiṣūpahita pūrvaḥ
saraśa cedama asya dakṣiṇādattābhira gòbhira atikramamāṇābhiḥ kṛtama
atra cāhaṃ parativasāmīti
athaitata kacchapenòdāhṛtaṃ śarutvā samanantaraṃ devalòkāda deva rathaḥ parādurāsīta
vācò cāśrūyantendradyumnaṃ parati
parastutasa te savargaḥ
yathòcitaṃ sathānama abhipadyasva
kīrtimāna asi
avyagrò yāhīti
divaṃ sapṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ
yāvata sa śabdò bhavati tāvata puruṣa ucyate
akīrtiḥ kīrtyate yasya lòke bhūtasya kasya cita
patatya evādhamā~la lòkāna yāvaca chabdaḥ sa kīrtyate
tasmāta kalyāṇa vṛttaḥ sayāda atyantāya narò bhuvi
vihāya vṛttaṃ pāpiṣṭhaṃ dharmama evābhisaṃśrayeta
itya etaca charutvā sa rājābravīta
tiṣṭha tāvada yāvada idānīma imau vṛddhau yathāsthānaṃ paratipādayāmīti
sa māṃ parākārakarṇaṃ còlūkaṃ yathòcite sathāne paratipādya tenaiva yānena saṃsiddhò yathòcitaṃ sathānaṃ paratipannaḥ
etana mayānubhūtaṃ cirajīvinā dṛṣṭama iti pāṇḍavāna uvāca mārkaṇḍeyaḥ
pāṇḍavāśa còcuḥ parītāḥ
sādhu
śòbhanaṃ kṛtaṃ bhavatā rājānama indradyumnaṃ savargalòkāca cayutaṃ save sathāne savarge punaḥ paratipādayateti
athaināma abravīda asau
nanu devakīputreṇāpi kṛṣṇena narake majjamānò rājarṣira nṛgasa tasmāta kṛcchrāta samuddhṛtya punaḥ savargaṃ paratipāditeti
[vai]
yudhiṣṭhirò dharmarājaḥ papraccha bharatarṣabha
mārkaṇḍeyaṃ tapòvṛddhaṃ dīryāyura ama akalmaṣama
viditāsa tava dharmajña devadānavarākṣasāḥ
rājavaṃśāśa ca vividhā ṛṣivaṃśāśa ca śāśvatāḥ
na te 'satya aviditaṃ kiṃ cida asmi~la lòke davijòttama
kathāṃ vetsi mune divyāṃ manuṣyòragarakṣasāma
etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ tattvena kathitaṃ davija
kuvalāśva iti khayāta ikṣvākura aparājitaḥ
kathaṃ nāma viparyāsāda dhundhumāratvama āgataḥ
etada icchāmi tattvena jañātuṃ bhārgava sattama
viparyastaṃ yathā nāma kuvalāśvasya dhīmataḥ
[mārka]
hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu rājana yudhiṣṭhira
dharmiṣṭhama idama ākhyānaṃ dundhu mārasya taca chṛṇu
yathā sa rājā ikṣvākuḥ kuvalāśvò mahīpatiḥ
dhundhumāratvama agamata taca chṛṇuṣva mahīpate
maharṣira viśrutasa tāta uttaṅka iti bhārata
marudhanvasu ramyeṣu āśramasa tasya kaurava
uttaṅkasa tu mahārāja tapò 'tapyata suduścarama
ārirādhayiṣura viṣṇuṃ bahūna varṣagaṇāna vibhò
tasya parītaḥ sa bhagavāna sākṣāda darśanama eyivāna
dṛṣṭvaiva carṣiḥ parahvasa taṃ tuṣṭāva vividhaira satavaiḥ
tavayā deva parajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ
sathāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni tathaiva ca
barahma vedāśa ca vedyaṃ ca tavayā sṛṣṭaṃ mahādyute
śirasa te gaganaṃ deva netre śaśidivākarau
niḥśvāsaḥ panavaśa cāpi tejò 'ganiśa ca tavācyuta
bāhavasa te diśaḥ sarvāḥ kukṣiśa cāpi mahārṇavaḥ
ūrū te parvatā devakhaṃ nābhira madhusūdana
pādau te pṛthivī devī ròmāṇya oṣadhayasa tathā
indra sòmāgnivaruṇā devāsuramahòragāḥ
parahvāsa tavāma upatiṣṭhanti satuvantò vividhaiḥ satavaiḥ
tavayā vayāptāni sarvāṇi bhūtāni bhuvaneśvara
yòginaḥ sumahāvīryāḥ satuvanti tavāṃ maharṣayaḥ
tavayi tuṣṭe jagata savasthaṃ tavayi karuddhe mahada bhayama
bhayānāma apanetāsi tavama ekaḥ puruṣòttama
devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca sarvabhūtasukhāvahaḥ
taribhira vikramaṇaira devatrayò lòkāsa tavayāhṛtāḥ
asurāṇāṃ samṛddhānāṃ vināśaśa ca tavayā kṛtaḥ
tava vikramaṇaira devā nirvāṇama agamana parama
parābhavaṃ ca daityendrāsa tavayi karuddhemahā dayute
tavaṃ hi kartā vikartā ca bhūtānāma iha sarvaśaḥ
ārādhayitvā tavāṃ devāḥ sukhama edhanti sarvaśaḥ
evaṃ satutò hṛṣīkeśa uttaṅkena mahātmanā
uttaṅkama abravīda viṣṇuḥ parītasa te 'haṃ varaṃ vṛṇu
[uttanka]
paryāptò me varahya eṣa yada ahaṃ dṛṣṭavāna harima
puruṣaṃ śāśvataṃ divyaṃ saraṣṭāraṃ jagataḥ parabhuma
[visṇu]
parītasa te 'hama alaulyena bhaktyā ca davijasattama
avaśyaṃ hi tavayā barahmana mattò garāhyò varadvija
evaṃ saṃchandyamānasa tu vareṇa hariṇā tadā
uttaṅkaḥ parāñjalira vavre varaṃ bharatasattama
yadi me bhagavāna parītaḥ puṇḍarīkanibhekṣaṇaḥ
dharme satye dame caiva buddhira bhavatu me sadā
abhyāsaśa ca bhaveda bhaktyā tavayi nityaṃ maheśvara
[visṇu]
sarvama etada dhi bhavitā matprasādāta tava davija
paratibhāsyati yògaśa ca yena yuktò divaukasāma
tarayāṇāma api lòkānāṃ mahata kāryaṃ kariṣyasi
utsādanārthaṃ lòkānāṃ dhundhura nāma mahāsuraḥ
tapasyati tapò ghòraṃ śṛṇu yasa taṃ haniṣyati
bṛhadaśva iti khayātò bhaviṣyati mahīpatiḥ
tasya putraḥ śucira dāntaḥ kuvalāśva iti śarutaḥ
sa yògabalama āsthāya māmakaṃ pārthivòttamaḥ
śāsanāta tava viprarṣe dhundhumārò bhaviṣyati
uttaṅkama evama uktvā tu viṣṇura antaradhīyata
[mārka]
ikṣvākau saṃsthite rājaña śaśādaḥ pṛthivīma imāma
parāptaḥ paramadharmātmā sò 'yòdhyāyāṃ nṛpò 'bhavata
śaśādasya tu dāyādaḥ kakutsthò nāma vīryavāna
anenāśa cāpi kākutsthaḥ pṛthuśa cānenasaḥ sutaḥ
viṣvagaśvaḥ pṛthòḥputrasa tasmāda ārdrasa tu jajñivāna
ārdrasya yuvanāśvasa tu śarāvastasa tasya cātmajaḥ
jajñe śarāvastakò rājā śarāvastī yena nirmitā
śarāvastasya tu dāyādò bṛhadaśvò mahābalaḥ
bṛhadaśva sutaśa cāpi kuvalāśva iti samṛtaḥ
kuvalāśvasya putrāṇāṃ sahasrāṇya ekaviṃśatiḥ
sarve vidyāsu niṣṇātā balavantò durāsadāḥ
kuvalāśvasa tu pitṛtò gunaira abhyadhikò 'bhavata
samaye taṃ tatò rājye bṛhadaśvò 'bhayaṣecayata
kuvalāśvaṃ mahārāja śūrama uttamadhārmikama
putra saṃkrāmita śarīsa tu bṛhadaśvò mahīpatiḥ
jagāma tapase dhīmāṃsa tapòvanama amitrahā
atha śuśrāva rājarṣiṃ tama uttaṅkò yudhiṣṭhira
vanaṃ saṃprasthitaṃ rājana bṛhadaśvaṃ davijòttamaḥ
tama uttaṅkò mahātejā sarvāstraviduṣāṃ varama
nayavārayada ameyātmā samāsādya naròttamama
[uttanka]
bhavatā rakṣaṇaṃ kāryaṃ tata tāvata kartuma arhasi
nirudvignā vayaṃ rājaṃsa tavatprasādāda vasemahi
tavayā hi pṛthivī rājana rakṣyamāṇā mahātmanā
bhaviṣyati nirudvignā nāraṇyaṃ gantuma arhasi
pālane hi mahāna dharmaḥ parajānāma iha dṛśyate
na tathā dṛśyate 'raṇye mā te bhūda buddhira īdṛśī
īdṛśò na hi rājendra dharmaḥ kava cana dṛśyate
parajānāṃ pālane yò vai purā rājarṣibhiḥ kṛtaḥ
rakṣitavyāḥ parajā rājñā tāsa tavaṃ rakṣituma arhasi
nirudvignasa tapò cartuṃ na hi śaknòmi pārthiva
mamāśramasamīpe vai sameṣu marudhanvasu
samudrò bālukā pūrṇa ujānaka iti samṛtaḥ
bahuyòjanavistīrṇò bahuyòjanama āyataḥ
tatra raudrò dānavendrò mahāvīryaparākramaḥ
madhukaiṭabhayòḥ putrò dhundhura nāma sudāruṇaḥ
antarbhūmi gatò rājana vasatya amitavikramaḥ
taṃ nihatya mahārāja vanaṃ tavaṃ gantuma arhasi
śete lòkavināśāya tapa āsthāya dāruṇama
taridaśānāṃ vināśāya lòkānāṃ cāpi pārthiva
avadhyò devatānāṃ sa daityānāma atha rakṣasāma
nāgānāma atha yakṣāṇāṃ gandharvāṇāṃ ca sarvaśaḥ
avāpya sa varaṃ rājana sarvalòkapitāmahāta
taṃ vināśaya bhadraṃ te mā te buddhira atò 'nayathā
parāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ śāśvatīma avyayāṃ dharuvāma
karūrasya savapatasa tasya vālukāntarhitasya vai
saṃvatsarasya paryante niḥśvāsaḥ saṃpravartate
yadā tadā bhūśa calati saśailavanakānanā
tasya niḥśvāsavātena raja uddhūyate mahata
ādityapathama āvṛtya saptāhaṃ bhūmikampanama
savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ sadhūmaṃ haya ati dāruṇama
tena rājana na śaknòmi tasmina sathātuṃ sava āśrame
taṃ vināśaya rājendra lòkānāṃ hitakāmyayā
lòkāḥ savasthā bhavantva adya tasmina vinihate 'sure
tavaṃ hi tasya vināśāya paryāpta iti me matiḥ
tejasā tava tejò ca viṣṇura āpyāyayiṣyati
viṣṇunā ca varò dattò mama pūrvaṃ tatò vadhe
yasa taṃ mahāsuraṃ raudraṃ vadhiṣyati mahīpatiḥ
tejasa taṃ vaiṣṇavama iti paravekṣyati durāsadama
tata tejasa tavaṃ samādhāya rājendra bhuvi duḥsahama
taṃ niṣūdaya saṃduṣṭaṃ daityaṃ raudraparākramama
na hi dhundhura mahātejā tejasālpena śakyate
nirdagdhuṃ pṛthivīpāla sa hi varṣaśataira api
[mārka]
sa evama uktò rājarṣira uttaṅkenāparājitaḥ
uttaṅkaṃ kauravaśreṣṭha kṛtāñjalira athābravīta
na te 'bhigamanaṃ barahmana mòghama etada bhaviṣyati
putrò mamāyaṃ bhagavana kuvalāśva iti samṛtaḥ
dhṛtimāna kaṣiprakārī ca vīryeṇāpratimò bhuvi
pariyaṃ vai sarvama etata te kariṣyati na saṃśayaḥ
putraiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ śūraiḥ parighabāhubhiḥ
visarjayasva māṃ barahmana nayastaśastrò 'sami sāṃpratama
tathāstva iti ca tenòktò munināmita tejasā
sa tama ādiśya tanayama uttaṅkāya mahātmane
kariyatāma iti rājarṣira jagāma vanama uttamama
[ya]
ka eṣa bhagavana daityò mahāvīryasa tapòdhana
kasya putrò 'tha naptā vā etada icchāmi vedituma
evaṃ mahābalò daityò na śarutò me tapòdhana
etada icchāmi bhagavana yāthātathyena vedituma
sarvama eva mahāprājña vistareṇa tapòdhana
[mārka]
śṛṇu rājanna idaṃ sarvaṃ yathāvṛttaṃ narādhipa
ekārṇave tadā ghòre naṣṭe sathāvarajaṅgame
paranaṣṭeṣu ca bhūteṣu sarveṣu bharatarṣabha
parabhavaḥ sarvabhūtānāṃ śāśvataḥ puruṣò 'vayayaḥ
suṣvāpa bhagavāna viṣṇura apa śayyāma eka eva ha
nāgasya bhòge mahati śeṣasyāmita tejasaḥ
lòkakartā mahābhāga bhagavāna acyutò hariḥ
nāgabhògena mahatā parirabhya mahīma imāma
savapatasa tasya devasya padmaṃ sūryasamaprabhama
nābhyāṃ viniḥsṛtaṃ tatra yatròtpannaḥ pitāmahaḥ
sākṣāla lòkagurura barahmā padme sūryendusaprabhe
caturvedaśa caturmūrtisa tathaiva ca caturmukhaḥ
savaprabhāvāda durādharṣò mahābalaparākramaḥ
kasya cita tava atha kālasya dānavau vīryavattarau
madhuśa ca kaiṭabhaśa caiva dṛṣṭavantau hariṃ parabhuma
śayānaṃ śayane divye nāgabhòge mahādyutima
bahuyòjanavistīrṇe bahu yòganama āyate
kirīṭakaustubha dharaṃ pītakauśeyavāsasama
dīpyamānaṃ śariyā rājaṃsa tejasā vapuṣā tathā
sahasrasūryapratimama adbhutòpamadarśanama
vismayaḥ sumahāna āsīna madhukaiṭabhayòsa tadā
dṛṣṭvā pitāmahaṃ caiva padme padmanibhekṣaṇama
vitrāsayetāma atha tau barahmāṇama amitaujasama
vitrasyamānò bahuśò barahmā tābhyāṃ mahāyaśaḥ
akampayata padmanālaṃ tatò 'budhyata keśavaḥ
athāpaśyata gòvindò dānavau vīrtavattarau
dṛṣṭvā tāva abravīda devaḥ savāgataṃ vāṃ mahābalau
dadāni vāṃ varaṃ śareṣṭhaṃ parītira hi mama jāyate
tau parahasya hṛṣīkeśaṃ mahāvīryau mahāsurau
paratyabrūtāṃ mahārāja sahitau madhusūdanama
āvāṃ varaya deva tavaṃ varadau savaḥ suròttama
dātārau savò varaṃ tubhyaṃ tada baravīhya avicārayana
[bhaga]
paratigṛhṇe varaṃ vīrāva īpsitaśa ca varò mama
yuvāṃ hi vīryasaṃpannau na vāma asti samaḥ pumāna
vadhyatvama upagacchetāṃ mama satyaparākramau
etada icchāmya ahaṃ kāmaṃ parāptuṃ lòkahitāya vai
[ma-ka]
anṛtaṃ nòktapūrvaṃ nau savaireṣva api kutò 'nayathā
satye dharme ca niratau viddhya āvāṃ puruṣòttama
bale rūpe ca vīrye ca śame ca na samò 'sati nau
dharme tapasi dāne ca śīlasattvadameṣu ca
upaplavò mahāna asmāna upāvartata keśava
uktaṃ paratikuruṣva tavaṃ kālò hi duratikramaḥ
āvāma icchāvahe devakṛtama ekaṃ tavayā vibhò
anāvṛte 'saminna ākāśe vadhaṃ suravaròttama
putratvama abhigacchāva tava caiva sulòcana
vara eṣa vṛtò deva tada viddhi surasattama
[bhaga]
bāḍhama evaṃ kariṣyāmi sarvama etada bhaviṣyati
[ma-ka]
vicintya tava atha gòvindò nāpaśyada yada anāvṛtama
avakāśaṃ pṛthivyāṃ vā divi vā madhusūdanaḥ
savakāva anāvṛtāva ūrū dṛṣṭvā devavarasa tadā
madhukaiṭabhayò rājaña śirasī madhusūdanaḥ
cakreṇa śitadhāreṇa nayakṛntata mahāyaśaḥ
[mārka]
dhundhura nāma mahātejā tayòḥ putrò mahādyutiḥ
sa tapò 'tapyata mahana mahāvīryaparākramaḥ
atiṣṭhada ekapādena kṛśò dhamani saṃtataḥ
tasmai barahmā dadau parītò varaṃ vavre sa ca parabhò
devadānava yakṣāṇāṃ sarpagandharvarakṣasāma
avadhyò 'haṃ bhaveyaṃ vai vara eṣa vṛtò mayā
evaṃ bhavatu gaccheti tama uvāca pitāmahaḥ
sa evama uktasa tata pādau mūrdhnā sapṛśya jagāma ha
sa tu dhundhura varaṃ labdhvā mahāvīryaparākramaḥ
anusmarana pitṛvadhaṃ tatò viṣṇuma upādravata
sa tu devāna sagandharvāña jitvā dhundhura amarṣaṇaḥ
babādha sarvāna asakṛda devāna viṣṇuṃ ca vai bhṛśama
samudrò bālukā pūrṇa ujjānaka iti samṛtaḥ
āgamya ca sa duṣṭātmā taṃ deśaṃ bharatarṣabha
bādhate sama paraṃ śaktyā tama uttaṅkāśramaṃ parabhò
antarbhūmi gatasa tatra vālukāntarhitasa tadā
madhukaiṭabhayòḥ putrò dhundhura bhīmaparākramaḥ
śete lòkavināśāya tapòbalasamāśritaḥ
uttaṅkasyāśramābhyāśe niḥśvasana pāvakārciṣaḥ
etasminna eva kāle tu saṃbhṛtya balavāhanaḥ
kuvalāśvò narapatira anvitò balaśālināma
sahasraira ekaviṃśatyā putrāṇāma arimardanaḥ
parāyāda uttaṅka sahitò dhundhòsa tasya niveśanama
tama āviśata tatò viṣṇura bhagavāṃsa tejasā parabhuḥ
uttaṅkasya niyògena lòkānāṃ hitakāmyayā
tasmina parayāte durdharṣe divi śabdò mahāna abhūta
eṣa śarīmāna nṛpasutò dhundhumārò bhaviṣyati
divyaiśa ca puṣpaisa taṃ devāḥ samantāta paryavākirana
devadundubhayaśa caiva neduḥ savayama udīritāḥ
śītaśa ca vāyuḥ paravavau parayāṇe tasya dhīmataḥ
vipāṃsulāṃ mahīṃ kurvana vavarṣa ca sureśvaraḥ
antarikṣe vimānāni devatānāṃ yudhiṣṭhira
tatraiva samadṛśyanta dhundhura yatra mahāsuraḥ
kuvalāśvasya dhundhòśa ca yuddhakautūhalānvitāḥ
devagandharvasahitāḥ samavaikṣana maharṣayaḥ
nārāyaṇena kauravya tejasāpyāyitasa tadā
sa gatò nṛpatiḥ kaṣipraṃ putraisa taiḥ sarvatòdiśama
arṇavaṃ khānayāma āsa kuvalāśvò mahīpatiḥ
kuvalāśvasya putraisa tu tasmina vai vālukārṇave
saptabhira divasaiḥ khātvā dṛṣṭò dhundhura mahābalaḥ
āsīda ghòraṃ vapusa tasya vālukāntarhitaṃ mahata
dīpyamānaṃ yathā sūryasa tejasā bharatarṣabha
tatò dhundhura mahārāja diśama āśritya paścimāma
suptò 'bhūda rājaśārdūla kālānalasamadyutiḥ
kuvalāśvasya putraisa tu sarvataḥ parivāritaḥ
abhidurtaḥ śaraisa tīkṣṇaira gadābhira musalaira api
paṭṭiṣaiḥ parighaiḥ parāsaiḥ khaḍgaiśa ca vimalaiḥ śitaiḥ
sa vadhyamānaḥ saṃkruddhaḥ samuttasthau mahābalaḥ
karuddhaśa cābhakṣayata teṣāṃ śastrāṇi vividhāni ca
āsyāda vamana pāvakaṃ sa saṃvartaka samaṃ tadā
tāna sarvāna nṛpateḥ putrāna adahata savena tejasā
mukhajenāgninā karuddhò lòkāna udvartayanna iva
kaṣaṇena rājaśārdūla pureva kapilaḥ parabhuḥ
sagarasyātmajāna karuddhasa tada adbhutama ivābhavata
teṣu karòdhāgnidagdheṣu tadā bharatasattama
taṃ parabuddhaṃ mahātmānaṃ kumbhakarṇama ivāparama
āsasāda mahātejā kuvalāśvò mahīpatiḥ
tasya vāri mahārāja susrāva bahu dehataḥ
tada āpīyata tata tejò rājā vārimayaṃ nṛpa
yògī yògena vahniṃ ca śamayāma āsa vāriṇā
barahmāstreṇa tadā rājā daityaṃ karūpa parākramama
dadāha bharataśreṣṭha sarvalòkābhayāya vai
sò 'satreṇa dagdhvā rājarṣiḥ kuvalāśvò mahāsurama
suraśatruma amitraghnasa tarilòkeśa ivāparaḥ
dhudhumāra iti khayātò nāmnā samabhavata tataḥ
parītaiśa ca taridaśaiḥ sarvaira maharṣisahitaisa tadā
varaṃ vṛṇīṣvetya uktaḥ sa parāñjaliḥ paraṇatasa tadā
atīva muditò rājanna idaṃ vacanama abravīta
dadyāṃ vittaṃ davijāgryebhyaḥ śatrūṇāṃ cāpi durjayaḥ
sakhyaṃ ca viṣṇunā me sayāda bhūteṣva adròha eva ca
dharme ratiśa ca satataṃ savarge vāsasa tathākṣayaḥ
tathāstva iti tatò devaiḥ parītaira uktaḥ sa pārthivaḥ
ṛṣibhiśa ca sagandharvaira uttaṅkena ca dhīmatā
sabhājya cainaṃ vividhaira āśīrvādaisa tatò nṛpama
devā maharṣayaśa caiva savāni sathānāni bhejire
tasya putrāsa tarayaḥ śiṣṭā yudhiṣṭhira tadābhavana
dṛḍhāśvaḥ kapilāśvaśa ca candrāśvaśa caiva bhārata
tebhyaḥ paramparā rājanna ikṣvākūṇāṃ mahātmanāma
evaṃ sa nihatasa tena kuvalāśvena sattama
dhundhura daityò mahāvīryò madhukaiṭabhayòḥ sutaḥ
kuvalāśvasa tu nṛpatira dhundhumāra iti samṛtaḥ
nāmnā ca guṇasaṃyuktasa tadā parabhṛti sò 'bhavata
etata te sarvama ākhyātaṃ yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi
dhaundhumārama upākhyānaṃ parathitaṃ yasya karmaṇā
idaṃ tu punyama ākhyānaṃ viṣṇòḥ samanukīrtanama
śṛṇuyāda yaḥ sa dharmātmā putravāṃśa ca bhavena naraḥ
āyusmāna dhṛtimāṃśa caiva śarutvā bhavati parvasu
na va vayādhibhayaṃ kiṃ cita parāpnòti vigatajvaraḥ
[vai]
tatò yudhiṣṭhirò rājā mārkaṇḍeyaṃ mahādyutima
papraccha bharataśreṣṭha dharmapraśnaṃ sudurvacama
śaròtuma icchāmi bhagavana satrīṇāṃ māhātmyama uttamama
kathyamānaṃ tavayā vipra sūkṣmaṃ dharmaṃ ca tattvataḥ
paratyakṣeṇa hi viprarṣau devā dṛśyanti sattama
sūryacandramasau vāyuḥ pṛthivī bahnira eva ca
pitā mātā ca bhagavana gāva eva ca sattama
yaca cānyada eva vihitaṃ taca cāpi bhṛgunandana
manye 'haṃ guruvata sarvama ekapatnyasa tathā satriyaḥ
pativratānāṃ śuśrūṣā duṣkarā paratibhāti me
pativratānāṃ māhātmyaṃ vaktuma arhasi naḥ parabhò
nirudhya cendriyagrāmaṃ manò saṃrudhya cānagha
patiṃ daivatavaca cāpi cintayantyaḥ sathitā hi yāḥ
bhagavana duṣkaraṃ haya etata paratibhāti mama parabhò
mātā pitṛṣu śuśrūṣā satrīṇāṃ bhartṛṣu ca davija
satrīṇāṃ dharmāta sughòrāda dhi nānyaṃ paśyāmi duṣkarama
sādhva ācārāḥ satriyò barahmana yata kurvanti sadādṛtāḥ
duṣkaraṃ bata kurvanti pitarò mātaraśa ca vai
epa patnyaśa ca yā nāryò yāśa ca satyaṃ vadantya uta
kukṣiṇā daśa māsāṃśa ca garbhaṃ saṃdhārayanti yāḥ
nāryaḥ kālena saṃbhūya kima adbhutataraṃ tataḥ
saṃśayaṃ paramaṃ parāpya vedānāma atulāma api
parajāyante sutāna nāryò duḥkhena mahatā vibhò
puṣṇanti cāpi mahatā sanehena davijasattama
ye ca karūreṣu sarveṣu vartamānā jugupsitāḥ
savakarma kurvanti sadā duṣkaraṃ taca ca me matama
kaṣatradharmasamācāraṃ tathyaṃ cākhyāhi me davija
dharmaḥ sudurlabhò vipra nṛśaṃsena durātmanā
etada icchāmi bhagavana paraśnaṃ paraśnavidāṃ vara
śaròtuṃ bhṛgukulaśreṣṭha śuśrūṣe tava suvrata
[mārka]
hanta te sarvama ākhyāsye paraśnama etaṃ sudurvacama
tattvena bharataśreṣṭha gadatasa tana nibòdha me
mātaraṃ sadṛśīṃ tāta pitṝna anye ca manyate
kuṣkaraṃ kurute mātā vivardhayati yā parajāḥ
tapasā devatejyābhira vandanena titikṣayā
abhicāraira upāyaiśa ca īhante pitaraḥ sutāna
evaṃ kṛcchreṇa mahatā putraṃ parāpya sudurlabhama
cintayanti sadā vīra dīdṛśò 'yaṃ bhaviṣyati
āśaṃsate ca putreṣu pitā mātā ca bhārata
yaśò kīrtima athaiśvaryaṃ parajā dharmaṃ tathaiva ca
tayòra āśāṃ tu saphalāṃ yaḥ karòti sa dharmavita
pitā mātā ca rājendra tuṣyatò yasya nityadā
iha paretya ca tasyātha kīrtira dharmaśa ca śāśvataḥ
naiva yajñaḥ satriyaḥ kaśa cina na śarāddhaṃ nòpavāsakama
yā tu bhartari śuśrūṣā tayā savargama upāśnute
etata parakaraṇaṃ rājanna adhikṛtya yudhiṣṭhira
parativratānāṃ niyataṃ dharmaṃ cāvahitaḥ śṛṇu
[mārka]
kaśa cida davijātipravarò vedādhyāyī tapòdhanaḥ
tapasvī dharmaśīlaśa ca kauśikò nāma bhārata
sāṅgòpaniṣadāna vedāna adhīte davijasattamaḥ
sa vṛkṣamūle kasmiṃśa cida vedāna uccārayana sathitaḥ
upariṣṭāca ca vṛkṣasya balākā saṃnyalīyata
tayā purīṣama utsṛṣṭaṃ barāhmaṇasya tadòpari
tāma avekṣya tataḥ karuddhaḥ samapadhyāyata davijaḥ
bhṛṣaṃ karòdhābhibhūtena balākā sā nirīkṣitā
apadhyātā ca vipreṇa nayapatada vasudhātale
balākāṃ patitāṃ dṛṣṭvā gatasattvāma acetanāma
kāruṇyāda abhisaṃtaptaḥ paryaśòcata tāṃ davijaḥ
akāryaṃ kṛtavāna asmi raga daveṣabalāta kṛtaḥ
itya uktvā bahuśò vidvāna garāmaṃ bhaikṣāya saṃśritaḥ
garāme śucīni paracarana kulāni bharatarṣabha
paraviṣṭasa tata kulaṃ yatra pūrvaṃ caritavāṃsa tu saḥ
dehīti yācamānò vai tiṣṭhetya uktaḥ satriyā tataḥ
śaucaṃ tu yāvata kurute bhājanasya kuṭumbinī
etasminna antare rājana kaṣudhā saṃpīḍitò bhṛṣama
bhartā paraviṣṭaḥ sahasā tasyā bharatasattama
sā tu dṛṣṭvā patiṃ sādhvī barāhmaṇaṃ vayapahāya tama
pādyama ācamanīyaṃ ca dadau bhartre tathāsanama
parahvā paryacaraca cāpi bhartārama asitekṣaṇā
āhāreṇātha bhakṣaiśa ca vākyaiḥ sumadhuraisa tathā
ucchiṣṭaṃ bhuñjate bhartuḥ sā tu nityaṃ yudhiṣṭhira
daivataṃ ca patiṃ mene bhartuśa cittānusāriṇī
na karmaṇā na manasā nātyaśnāna nāpi cāpibata
taṃ sarvabhāvòpagatā patiśuśrūṣaṇe ratā
sādhva ācārā śucira dakṣā kuṭumbasya hitaiṣiṇī
bhartuśa cāpi hitaṃ yata tata satataṃ sānuvartate
devatātithibhṛtyānāṃ śavaśrū śavaśurayòsa tathā
śuśrūṣaṇaparā nityaṃ satataṃ saṃyatendriyā
sā barāhmaṇaṃ datā dṛṣṭvā saṃsthitaṃ bhaikṣa kāṅkṣiṇama
kurvatī patiśuśrūṣāṃ sasmārātha śubhekṣaṇā
varīḍitā sābhavata sādhvī tadā bharatasattama
bhikṣāma ādāya viprāya nirjagāma yaśasvinī
[barā]
kima idaṃ bhavati tavaṃ māṃ tiṣṭhetya uktvā varāṅgane
uparòdhaṃ kṛtavatī na visarjitavatya asi
[mārka]
barāhmaṇaṃ karòdhasaṃtaptaṃ javalantama iva tejasā
dṛṣṭvā sādhvī manuṣyendra sāntvapūrvaṃ vacò 'baravīta
kaṣantuma arhasi me vipra bhartā me daivataṃ mahata
sa cāpi kaṣudhitaḥ śarāntaḥ parāptaḥ śuśrūṣitò mayā
[barā]
barāhmaṇā na garīyāṃsò garīyāṃsa te patiḥ kṛtaḥ
gṛhastha dharme vartantī barāhmaṇāna avamanyase
indrò 'paya eṣāṃ paraṇamate kiṃ punara mānuṣā bhuvi
avalipte na jānīṣe vṛddhānāṃ na śarutaṃ tavayā
barāhmaṇā haya agnisadṛṣā daheyuḥ pṛthivīma api
[satrī]
nāvajānāmya ahaṃ viprāna devaisa tulyāna manasvinaḥ
aparādhama imaṃ vipra kaṣantuma arhasi me 'nagha
jānāmi tejò viprāṇāṃ mahābhāgyaṃ ca dhīmatāma
apeyaḥ sāgaraḥ karòdhāta kṛtò hi lavaṇòdakaḥ
tathaiva dīptatapasāṃ munīnāṃ bhāvitātmanāma
yeṣāṃ karòdhāgnira adyāpi daṇḍake nòpaśāmyati
barahmaṇānāṃ paribhavāda vatāpiśa ca durātmavāna
agastyama ṛṣima āsādya jīrṇaḥ karūrò mahāsuraḥ
parabhāvā bahavaśa cāpi śarūyante barahmavādinama
karòdhaḥ suvipulò barahmana parasādaśa ca mahātmanāma
asmiṃsa tava atikrame barahmana kaṣantuma arhasi me 'nagha
patiśuśrūṣayā dharmò yaḥ sa me ròcate davija
daivateṣva api sarveṣu bhartā me daivataṃ parama
aviśeṣeṇa tasyāhaṃ kuryāṃ dharmaṃ davijòttama
śuśrūṣāyāḥ phalaṃ paśya patyura barāhmaṇa yādṛśama
balākā hi tavayā dagdhā ròṣāta tada viditaṃ mama
karòdhaḥ śatruḥ śarīrasthò manuṣyāṇāṃ davijòttama
yaḥ karòdhamòhau tayajati taṃ devā barāhmaṇaṃ viduḥ
yò vadeda iha satyāni guruṃ saṃtòṣayeta ca
hiṃsitaśa ca na hiṃseta taṃ devā barāhmaṇaṃ viduḥ
jitendriyò dharmaparaḥ savādhyāyanirataḥ śuciḥ
kāmakròdhau vaśe yasya taṃ devā barāhmaṇaṃ viduḥ
yasya cātmasamò lòkò dharmajñasya manasvinaḥ
sarvadharmeṣu ca ratasa taṃ devā barāhmaṇaṃ viduḥ
yò 'dhayāpayeda adhīyīta yajeda vā yājayīta vā
dadyāda vāpi yathāśakti taṃ devā barāhmaṇaṃ viduḥ
barahmacārī ca vedānyò adhīyīta davijòttamaḥ
savākhyāye cāpramattò vai taṃ devā barāhmaṇaṃ viduḥ
yada barāhmaṇānāṃ kuśalaṃ tada eṣāṃ parikīryayeta
satyaṃ tathā vayaharatāṃ nānṛte ramate manaḥ
dhanaṃ tu barāhmaṇasyāhuḥ savādhyāyaṃ damama ārjavama
indriyāṇāṃ nigrahaṃ ca śāśvataṃ davijasattama
satyārjave dharmama āhuḥ paraṃ dharmavidò janāḥ
durjñeyaḥ śāśvatò dharmaḥ sa tu satye paratiṣṭhitaḥ
śarutipramāṇò dharmaḥ sayāda iti vṛddhānuśāsanama
bahudhā dṛśyate dharmaḥ sūkṣma eva davijòttama
bhavāna api ca dharmajñaḥ savādhyāyanirataḥ śuciḥ
na tu tattvena bhagavana dharmāna vetsīti me matiḥ
mātā pitṛbhyāṃ śuśrūṣuḥ satyavādī jitendriyaḥ
mithilāyāṃ vasana vayādhaḥ sa te dharmāna paravakṣyati
tatra gacchasva bhadraṃ te yathākāmaṃ davijòttama
atyuktama api me sarvaṃ kaṣantuma arhasya anindita
satriyò haya avadhyāḥ sarveṣāṃ ye dharmaviduṣò janāḥ
[barā]
parītò 'sami tava bhadraṃ te gataḥ karòdhaśa ca śòbhane
upālambhasa tavayā haya uktò mama niḥśreyasaṃ parama
savasti te 'satu gamiṣyāmi sādhayiṣyāmi śòbhane
[mārka]
tayā visṛṣṭṭò nirgamya savama eva bhavanaṃ yayau
vinindana sa davijò ''tamānaṃ kauśikò narasattama
[mārka]
cintayitvā tada āścaryaṃ satriyā paròktama aśeṣataḥ
vinindana sa davijò ''tamānama āgaḥ kṛta ivābabhau
cintayānaḥ sa dharmasya sūkṣmāṃ gatima athābravīta
śaraddadhānena bhāvyaṃ vai gacchāmi mithilāma ahama
kṛtātmā dharmavita tasyāṃ vayādhò nivasate kila
taṃ gacchāmya ahama adyaiva dharmaṃ paraṣṭuṃ tapòdhanama
iti saṃcintya manasā śaraddadhānaḥ satriyā vacaḥ
balākā paratyayenāsau dharmyaiśa ca vacanaiḥ śubhaiḥ
saṃpratasthe sa mithilāṃ kautūhalasamanvitaḥ
atikrāmanna araṇyāni garāmāṃśa ca nagarāṇi ca
tatò jagāma mithilāṃ janakena surakṣitāma
dharmasetu samākīrṇāṃ yajñòtsava vatīṃ śubhāma
gòpurāṭṭālakavatīṃ gṛhaprākāraśòbhitāma
paraviśya sa purīṃ ramyāṃ vimānaira bahubhira vṛtāma
paṇyaiśa ca bahubhira yuktāṃ suvibhaktamahāpathāma
aśvai rathaisa tathā nāgaira yānaiśa ca bahubhira vṛtāma
hṛṣṭapuṣṭa janākīrṇāṃ nityòtsava samākulāma
sò 'paśyada bahu vṛttāntāṃ barāhmaṇaḥ samatikramana
dharmavyādhama apṛcchaca ca sa cāsya kathitò davijaiḥ
apaśyata tatra gatvā taṃ sūnā madhye vayavasthitama
mārgamāhiṣa māṃsāni vikrīṇantaṃ tapasvinama
ākulatvāta tu karetṝṇāma ekānte saṃsthitò davijaḥ
sa tu jañātvā davijaṃ parāptaṃ sahasā saṃbhramòtthitaḥ
ājagāma yatò vipraḥ sathita ekānta āsane
[vayādha]
abhivādaye tavā bhagavana savāgataṃ te davijòttama
ahaṃ vayādhasa tu bhadraṃ te kiṃ karòmi paraśādhi māma
ekapatnyā yada uktò 'si gaccha tavaṃ mithilāma iti
jānāmya etada ahaṃ sarvaṃ yadarthaṃ tavama ihāgataḥ
[mārka]
śarutvā tu tasya tada vākyaṃ sa viprò bhṛśaharṣitaḥ
davitīyama idama āścaryama itya acintayata davijaḥ
adeśasthaṃ hi te sathānama iti vayādhò 'baravīda davijama
gṛhaṃ gacchāva bhagavana yadi ròcayase 'nagha
bāḍhama itya eva saṃhṛṣṭò viprò vacanama abravīta
agratasa tu davijaṃ kṛtvā sa jagāma garahāna parati
paraviśya ca gṛhaṃ ramyama āsanenābhipūjitaḥ
pādyama ācamanīyaṃ ca paratigṛhya davijòttamaḥ
tataḥ sukhòpaviṣṭasa taṃ vayādhaṃ vacanama abravīta
karmaitada vai na sadṛśaṃ bhavataḥ paratibhāti me
anutapye bhṛśaṃ tāta tava ghòreṇa karmaṇā
[vayādha]
kulòcitama idaṃ karma pitṛpaitāmahaṃ mama
vartamānasya me dharme save manyuṃ mā kṛthā davija
dhātrā tu vihitaṃ pūrvaṃ karma savaṃ pālayāmya ahama
parayatnāca ca gurū vṛddhau śuśrūṣe 'haṃ davijòttama
satyaṃ vade nābhyasūye yathāśakti dadāmi ca
devatātithibhṛtyānāma avaśiṣṭena vartaye
na kutsayāmya ahaṃ kiṃ cina na garhe balavattarama
kṛtama anveti kartāraṃ purā karma davijòttama
kṛṣigòrakṣya vāṇijyama iha lòkasya jīvanama
daṇḍanītisa tarayī vidyā tena lòkā bhavantya uta
karma śūdre kṛṣira vaiśye saṃgrāmaḥ kaṣatriye samṛtaḥ
barahmacaryaṃ tapò mantrāḥ satyaṃ ca barāhmaṇe sadā
rājā paraśāsti dharmeṇa savakarma niratāḥ parajāḥ
vikarmāṇaśa ca ye ke cita tāna yunakti savakarmasu
bhetavyaṃ hi sadā rājñāṃ parajānāma adhipā hi te
mārayanti vikarmasthaṃ lubdhā mṛgama iveṣubhiḥ
janakasyeha viprarṣe vikarmasthò na vidyate
savakarma niratā varṇāśa catvārāpi davijòttama
sa eṣa janakò rājā durvṛttama api ceta sutama
daṇḍyaṃ daṇḍe nikṣipati tathā na galāti dhārmikama
suyuktacārò nṛpatiḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati
śarīśa ca rājyaṃ ca daṇḍaśa ca kaṣatriyāṇāṃ davijòttama
rājānò hi savadharmeṇa śariyama icchanti bhūyasīma
sarveṣāma eva varṇānāṃ tarātā rājā bhavatya uta
pareṇa hi hatāna barahmana varāhamahiṣāna ahama
na savayaṃ hanmi viprarṣe vikrīṇāmi sadā tava ahama
na bhakṣayāmi māṃsāni ṛtugāmī tathā haya ahama
sadòpavāsī ca tathā naktabhòjī tathā davija
aśīlaśa cāpi puruṣò bhūtvā bhavati śīlavāna
parāṇi hiṃsā rataśa cāpi bhavate dhārmikaḥ punaḥ
vayabhicārāna narendrāṇāṃ dharmaḥ saṃkīryate mahāna
adharmò vardhate cāpi saṃkīryante tathā parajāḥ
uruṇḍā vāmanāḥ kubjāḥ sathūlaśīrṣāsa tathaiva ca
kalībāśa cāndhāśa ca jāyante badhirā lambacūcukāḥ
pārthivānāma adharmatvāta parajānāma abhavaḥ sadā
sa eṣa rājā janakaḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati
anugṛhṇana parajāḥ sarvāḥ savadharmaniratāḥ sadā
ye caiva māṃ paraśaṃsanti ye ca nindanti mānavāḥ
sarvāna supariṇītena karmaṇā tòṣayāmya ahama
ye jīvanti savadharmeṇa saṃbhuñjante ca pārthivāḥ
na kiṃ cida upajīvanti dakṣā utthāna śīlinaḥ
śaktyānna dānaṃ satataṃ titikṣā dharmanityatā
yathārhaṃ paratipūjā ca sarvabhūteṣu vai dayā
tayāgāna nānyatra martyānāṃ guṇāsa tiṣṭhanti pūruṣe
mṛṣāvādaṃ parihareta kuryāta pariyama ayācitaḥ
na ca kāmāna na saṃrambhāna na daveṣāda dharmama utsṛjeta
pariye nātibhṛśaṃ hṛṣyeda apriye na ca saṃjvareta
na muhyeda arthakṛcchreṣu na ca dharmaṃ parityajeta
karma ceta kiṃ cida anyata sayāda itarana na samācareta
yata kalyāṇama abhidhyāyeta tatrātmānaṃ niyòjayeta
na pāpaṃ parati pāpaḥ sayāta sādhura eva sadā bhaveta
ātmanaiva hataḥ pāpò yaḥ pāpaṃ kartuma icchati
karma caitada asādhūnāṃ vṛjinānāma asādhuvata
na dharmò 'satīti manvānāḥ śucīna avahasanti ye
aśraddadhānā dharmasya te naśyanti na saṃśayaḥ
mahādṛtira ivādhmātaḥ pāpò bhavati nityadā
mūḍhānāma avaliptānāma asāraṃ bhāṣitaṃ bhaveta
darśayatya antarātmānaṃ divā rūpama ivāṃśumāna
na lòke rājate mūrkhaḥ kevalātma paraśaṃsayā
api ceha mṛjā hīnaḥ kṛtavidyaḥ parakāśate
abruvana kasya cina nindāma ātmapūjāma avarṇayana
na kaśa cida guṇasaṃpannaḥ parakāśò bhuvi dṛśyate
vikarmaṇā tapyamānaḥ pāpāda viparimucyate
naitata kuryāṃ punara iti davitīyāta parimucyate
karmaṇā yena teneha pāpāda davija varòttama
evaṃ śarutira iyaṃ barahmana dharmeṣu paridṛśyate
pāpānya abuddhveha purā kṛtāni; parāga dharmaśīlò vinihanti paścāta
dharmò barahmana nudate pūruṣāṇāṃ; yata kurvate pāpama iha paramādāta
pāpaṃ kṛtvā hi manyeta nāhama asmīti pūruṣaḥ
cikīrṣeda eva kalyāṇaṃ śaraddadhānò 'nasūyakaḥ
vasanasyeva chidrāṇi sādhūnāṃ vivṛṇòti yaḥ
pāpaṃ ceta puruṣaḥ kṛtvā kalyāṇama abhipadyate
mucyate sarvapāpebhyò mahābhraira iva candramāḥ
yathādityaḥ samudyana vai tamò sarvaṃ vayapòhati
evaṃ kalyāṇama ātiṣṭhana sarvapāpaiḥ paramucyate
pāpānāṃ viddhya adhiṣṭhānaṃ lòbhama eva davijòttama
lubdhāḥ pāpaṃ vayavasyanti narā nātibahu śarutāḥ
adharmā dharmarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpā ivāvṛtāḥ
teṣāṃ damaḥ pavitrāṇi paralāpā dharmasaṃśritāḥ
sarvaṃ hi vidyate teṣu śiṣṭācāraḥ sudurlabhaḥ
[mārka]
sa tu viprò mahāprājñò dharmavyādhama apṛcchata
śiṣṭācāraṃ kathama ahaṃ vidyāma iti naròttama
etana mahāmate vayādha parabravīhi yathātathama
[vayādha]
yajñò dānaṃ tapò vedāḥ satyaṃ ca davijasattama
pañcaitāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā
kāmakròdhau vaśe kṛtvā dambhaṃ lòbhama anārjavama
dharma itya eva saṃtuṣṭāsa te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ
na teṣāṃ vidyate 'vṛttaṃ yajñasvādhyāyaśīlināma
ācāra pālanaṃ caiva davitīyaṃ śiṣṭalakṣaṇama
guruśuśrūṣaṇaṃ satyama akròdhò dānama eva ca
etaca catuṣṭayaṃ barahmaña śiṣṭācāreṣu nityadā
śiṣṭācāre manò kṛtvā paratiṣṭhāpya ca sarvaśaḥ
yāma ayaṃ labhate tuṣṭiṃ sā na śakyā haya atò 'nayathā
vedasyòpaniṣata satyaṃ satyasyòpaniṣada damaḥ
damasyòpaniṣata tayāgaḥ śiṣṭācāreṣu nityadā
ye tu dharmama asūyante buddhimòhānvitā narāḥ
apathā gacchatāṃ teṣāma anuyātāpi pīḍyate
ye tu śiṣṭāḥ suniyatāḥ śarutityāgaparāyaṇāḥ
dharmyaṃ panthānama ārūḍhāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ
niyacchanti parāṃ buddhiṃ śiṣṭācārānvitā narāḥ
upādhyāya mate yuktāḥ sathityā dharmārthadarśinaḥ
nāstikāna bhinnamaryādāna karūrāna pāpamatau sathitāna
tayaja tāña jañānama āśritya dhārmikāna upasevya ca
kālalòbha garahākīrṇāṃ pañcendriya jalāṃ nadīma
nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janma durgāṇi saṃtara
karameṇa saṃcitò dharmò buddhiyògamayò mahāna
śiṣṭācāre bhaveta sādhū rāgaḥ śukleva vāsasi
ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūtahitaṃ parama
ahiṃsā paramò dharmaḥ sa ca satye paratiṣṭhitaḥ
satye kṛtvā paratiṣṭhāṃ tu paravartante paravṛttayaḥ
satyama eva garīyasa tu śiṣṭācāra niṣevitama
ācāraśa ca satāṃ dharmaḥ santaśa cācāra lakṣaṇaḥ
yò yathā parakṛtira jantuḥ savāṃ savāṃ parakṛtima aśnute
pāpātmā karòdhakāmādīna dòṣāna āpnòtya anātmavāna
ārambhò nayāyayuktò yaḥ sa hi dharma iti samṛtaḥ
anācārasa tava adharmeti etaca chiṣṭānuśāsanama
akrudhyantò 'nasūyantò nirahaṃkāra matsarāḥ
ṛjavaḥ śama saṃpannāḥ śiṣṭācārā bhavanti te
taraividya vṛddhāḥ śucayaśa vṛttavantò manasvinaḥ
guruśuśrūṣavò dāntāḥ śiṣṭācārā bhavantya uta
teṣāma adīnasattvānāṃ duṣkarācāra karmaṇāma
savaiḥ karmabhiḥ satkṛtānāṃ ghòratvaṃ saṃpraṇaśyati
taṃ sada ācārama āścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dharuvama
dharmaṃ dharmeṇa paśyantaḥ savargaṃ yānti manīṣiṇaḥ
āstikā mānahīnāśa ca davijātijanapūjakāḥ
śarutavṛttòpasaṃpannāsa te santaḥ savargagāminaḥ
vedòktaḥ paramò dharmò dharmaśāstreṣu cāparaḥ
śiṣṭācīrṇaśa ca śiṣṭānāṃ tarividhaṃ dharmalakṣaṇama
pāraṇaṃ cāpi vidyānāṃ tīrthānāma avagāhanama
kaṣamā satyārjavaṃ śaucaṃ śiṣṭācāra nidarśanama
sarvabhūtadayāvantò ahiṃsā niratāḥ sadā
paruṣaṃ na parabhāṣante sadā santò davija pariyāḥ
śubhānāma aśubhānāṃ ca karmaṇāṃ phalasaṃcaye
vipākama abhijānanti te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ
nayāyòpetā guṇòpetāḥ sarvalòkahitaiṣiṇaḥ
santaḥ savargajitaḥ śuklāḥ saṃniviṣṭāśa ca satpathe
dātāraḥ saṃvibhaktārò dīnānugraha kāriṇaḥ
sarvabhūtadayāvantasa te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ
sarvapūjyāḥ śarutadhanāsa tathaiva ca tapasvinaḥ
dānanityāḥ sukhā~la lòkāna āpnuvantīha ca śariyama
pīḍayā ca kalatrasya bhṛtyānāṃ ca samāhitāḥ
atiśaktyā parayacchanti santaḥ sadbhiḥ samāgatāḥ
lòkayātrāṃ ca paśyantò dharmama ātmahitāni ca
evaṃ santò vartamānā edhante śāśvatīḥ samāḥ
ahiṃsā satyavacanama ānṛśaṃsyama athārjavama
adròhò nātimānaśa ca harīsa titikṣā damaḥ śamaḥ
dhīmantò dhṛtimantaśa ca bhūtānāma anukampakāḥ
akāma daveṣasaṃyuktāsa te santò lòkasatkṛtāḥ
tarīṇya eva tu padānya āhuḥ satāṃ vṛttama anuttamama
na daruhyeca caiva dadyāca ca satyaṃ caiva sadā vadeta
sarvatra ca dayāvantaḥ santaḥ karuṇavedinaḥ
gacchantīha susaṃtuṣṭā dharmyaṃ panthānama uttamama
śiṣṭācārā mahātmānò yeṣāṃ dharmaḥ suniścitaḥ
anasūyā kaṣamā śāntiḥ saṃtòṣaḥ pariyavāditā
kāmakròdhaparityāgaḥ śiṣṭācāra niṣevaṇama
karmaṇā śarutasaṃpannaṃ satāṃ mārgama anuttamama
śiṣṭācāraṃ niṣevante nityaṃ dharmeṣva atandritāḥ
parajñā parāsādama āruhya muhyatò mahatò janāna
parekṣantò lòkavṛttāni vividhāni davijòttama
atipuṇyāni pāpāni tāni davija varòttama
etata te sarvama ākhyātaṃ yathā parajñaṃ yathā śarutama
śiṣṭācāra guṇāna barahmana puraskṛtya davijarṣabha
[mārka]
sa tu viprama athòvāca dharmavyādhò yudhiṣṭhira
yada ahaṃ haya ācare karma ghòrama etada asaṃśayama
vidhisa tu balavāna barahmana dustaraṃ hi purākṛtama
purākṛtasya pāpasya karma dòṣò bhavatya ayama
dòṣasyaitasya vai barahmana vighāte yatnavāna ahama
vidhinā vihite pūrvaṃ nimittaṃ ghātakò bhaveta
nimittabhūtā hi vayaṃ karmaṇò 'saya davijòttama
yeṣāṃ hatānāṃ māṃsāni vikrīṇāmò vayaṃ davija
teṣāma api bhaveda dharma upabhògena bhakṣaṇāta
devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇāṃ paratipūjanāta
oṣadhyò vīrudhaśa cāpi paśavò mṛgapakṣiṇaḥ
annādya bhūtā lòkasya itya api śarūyate śarutiḥ
ātmamāṃsa paradānena śibira auśīnarò nṛpaḥ
savargaṃ sudurlabhaṃ parāptaḥ kaṣamāvāna davijasattama
rājñò mahānase pūrvaṃ rantidevasya vai davija
dave sahasre tu vadhyete paśūnāma anvahaṃ tadā
samāṃsaṃ dadatò haya annaṃ rantidevasya nityaśaḥ
atulā kīrtira abhavana nṛpasya davijasattama
cāturmāsyeṣu paśavò vadhyanta iti nityaśaḥ
agnayò māṃsakāmāśa ca itya api śarūyate śarutiḥ
yajñeṣu paśavò barahmana vadhyante satataṃ davijaiḥ
saṃskṛtāḥ kila mantraiśa ca te 'pi savargama avāpnuvana
yadi naivāgnayò barahmana māṃsakāmābhavana purā
bhakṣyaṃ naiva bhavena māṃsaṃ kasya cida davijasattama
atrāpi vidhira uktaśa ca munibhira māṃsabhakṣaṇe
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca bhuṅkte dattvā tu yaḥ sadā
yathāvidhi yathāśraddhaṃ na sa duṣyati bhakṣaṇāta
amāṃsāśī bhavatya evama itya api śarūyate śarutiḥ
bhāryāṃ gacchana barahmacārī ṛtau bhavati barāhmaṇaḥ
satyānṛte viniścitya atrāpi vidhira ucyate
saudāsena purā rājñā mānuṣā bhakṣitā davija
śāpābhibhūtena bhṛśama atra kiṃ paratibhāti te
savadharma iti kṛtvā tu na tayajāmi davijòttama
purā kṛtama iti jañātvā jīvāmya etena karmaṇā
savakarma tayajatò barahmanna adharma iha dṛśyate
savakarma niratò yasa tu sa dharma iti niścayaḥ
pūrvaṃ hi vihitaṃ karma dehinaṃ na vimuñcati
dhātrā vidhira ayaṃ dṛṣṭò bahudhā karma nirṇaye
daraṣṭavyaṃ tu bhaveta parājña karūre karmaṇi vartatā
kathaṃ karma śubhaṃ kuryāṃ kathaṃ mucye parābhavāta
karmaṇasa tasya ghòrasya bahudhā nirṇayò bhaveta
dāne ca satyavākye ca guruśuśrūṣaṇe tathā
davijātipūjane cāhaṃ dharme ca nirataḥ sadā
ativādātimānābhyāṃ nivṛttò 'sami davijòttama
kṛṣiṃ sādhva iti manyante tatra hiṃsā parā samṛtā
karṣantò lāṅgalaiḥ puṃsò ghananti bhūmiśayāna bahūna
jīvāna anyāṃśa ca bahuśasa tatra kiṃ paratibhāti te
dhānyabījāni yānya āhura varīhya ādīni davijòttama
sarvāṇya etāni jīvanti tatra kiṃ paratibhāti te
adhyākramya paśūṃ cāpi ghananti vai bhakṣayanti ca
vṛkṣāna athauṣadhīśa caiva achindanti puruṣā davija
jīvā hi bahavò barahmana vṛkṣeṣu ca phaleṣu ca
udake bahavaśa cāpi tatra kiṃ paratibhāti te
sarvaṃ vayāptama idaṃ barahmana parāṇibhiḥ parāṇijīvanaiḥ
matsyā garasante matsyāṃśa ca tatra kiṃ paratibhāti te
sattvaiḥ sattvāni jīvanti bahudhā davijasattama
parāṇinò 'nayònyabhakṣāśa ca tatra kiṃ paratibhāti te
caṅkramyamāṇā jīvāṃśa ca dharaṇī saṃśritāna bahūna
padbhyāṃ ghananti narā vipra tatra kiṃ paratibhāti te
upaviṣṭāḥ śayānāśa ca ghananti jīvāna anekaśaḥ
jañānavijñānavantaśa ca tatra kiṃ paratibhāti te
jīvaira garastama idaṃ sarvama ākāśaṃ pṛthivī tathā
avijñānāca ca hiṃsanti tatra kiṃ paratibhāti te
ahiṃseti yada uktaṃ hi puruṣaira vismitaiḥ purā
ke na hiṃsanti jīvana vai lòke 'samina davijasattama
bahu saṃcintya iha vai nāsti kaśa cida ahiṃsakaḥ
ahiṃsāyāṃ tu niratā yatayò davijasattama
kurvantya eva hi hiṃsāṃ te yatnāda alpatarā bhaveta
ālakṣyāśa caiva puruṣāḥ kule jātā mahāguṇāḥ
mahāghòrāṇi karmāṇi kṛtvā lajjanti vai na ca
suhṛdaḥ suhṛdò 'nayāṃśa ca durhṛdaśa cāpi durhṛdaḥ
samyaka paravṛttāna puruṣāna na samyaga anupaśyataḥ
samṛddhaiśa ca na nandanti bāndhavā bāndhavaira api
gurūṃśa caiva vinindanti mūḍhāḥ paṇḍitamāninaḥ
bahu lòke viparyastaṃ dṛśyate davijasattama
dharmayuktama adharmaṃ ca tatra kiṃ paratibhāti te
vaktuṃ bahuvidhaṃ śakyaṃ dharmādharmeṣu karmasu
savakarma niratò yò hi sa yaśò parāpnuyāna mahata
[mārka]
dharmavyādhasa tu nipuṇaṃ punara eva yudhiṣṭhira
viprarṣabhama uvācedaṃ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ
śarutipramāṇò dharmò hi vṛddhānāma iti bhāṣitama
sūkṣmā gatira hi dharmasya bahuśākhā haya anantikā
parāṇātyaye vivāhe ca vaktavyama anṛtaṃ bhaveta
anṛtaṃ ca bhaveta satyaṃ satyaṃ caivānṛtaṃ bhaveta
yada bhūtahitama atyantaṃ tata satyama iti dhāraṇā
viparyaya kṛtò dharmaḥ paśya dharmasya sūkṣmatāma
yata karòtya aśubhaṃ karma śubhaṃ vā davijasattama
avaśyaṃ tata samāpnòti puruṣò nātra saṃśayaḥ
viṣamāṃ ca daśāṃ parāpya devāna garhati vai bhṛśama
ātmanaḥ karma dòṣāṇi na vijānātya apaṇḍitaḥ
mūḍhò naikṛtikāśa cāpi capalaśa ca davijòttama
sukhaduḥkhaviparyāsò yadā samupapadyate
nainaṃ parajñā sunītaṃ vā tarāyate naiva pauruṣama
yò yama iccheda yathākāmaṃ taṃ taṃ kāmaṃ samaśnuyāta
yadi sayāda aparādhīnaṃ puruṣasya kariyāphalama
saṃyatāśa cāpi dakṣāśa ca matimantaśa ca mānavāḥ
dṛśyante niṣphalāḥ santaḥ parahīṇāḥ sarvakarmabhiḥ
bhūtānāma aparaḥ kaśa cida dhiṃsāyāṃ satatòtthitaḥ
vañcanāyāṃ ca lòkasya sa sukheneha jīvati
aceṣṭamānama āsīnaṃ śarīḥ kaṃ cida upatiṣṭhati
kaśa cita karmāṇi kurvana hi na parāpyama adhigacchati
devāna iṣṭvā tapasa taptvā kṛpaṇaiḥ putragṛddhibhiḥ
daśa māsadhṛtā garbhe jāyante kulapāṃsanāḥ
apare dhanadhānyaiśa ca bhògaiśa ca pitṛsaṃcitaiḥ
vipulaira abhijāyante labdhāsa taira eva maṅgalaiḥ
karmajā hi manuṣyāṇāṃ rògā nāstya atra saṃśayaḥ
ādhibhiśa caiva bādhyante vayādhaiḥ kaṣudramṛgā iva
te cāpi kuśalaira vaidyaira nipuṇaiḥ saṃbhṛtauṣadhaiḥ
vayādhayò vinivāryante mṛgā vayādhaira iva davija
yeṣāma asti ca bhòktavyaṃ garahaṇī dòṣapīḍitāḥ
na śaknuvanti te bhòktuṃ paśya dharmabhṛtāṃ vara
apare bāhubalinaḥ kaliśyante bahavò janāḥ
duḥkhena cādhigacchanti bhòjanaṃ davijasattama
iti lòkama anākrandaṃ mòhaśòkapariplutama
saròtasāsakṛda ākṣiptaṃ hariyamāṇaṃ balīyasā
na mariyeyura na jīryeyuḥ sarve sayuḥ sārvakāmikāḥ
nāpriyaṃ paratipaśyeyura vaśitvaṃ yadi vai bhaveta
uparya upari lòkasya sarvò gantuṃ samīhate
yatate ca yathāśakti na ca tada vartate tathā
bahavaḥ saṃpradṛśyante tulyanakṣatra maṅgalāḥ
mahaca ca phalavaiṣamyaṃ dṛśyate karma saṃdhiṣu
na kaśa cida īśate barahmana savayaṃ garāhasya sattama
karmaṇāṃ parākṛtānāṃ vai iha siddhiḥ paradṛśyate
yathā śarutira iyaṃ barahmaña jīvaḥ kila sanātanaḥ
śarīrama adhruvaṃ lòke sarveṣāṃ parāṇināma iha
vadhyamāne śarīre tu dehanāśò bhavatya uta
jīvaḥ saṃkramate 'nayatra karmabandhanibandhanaḥ
[barā]
kathaṃ dharmabhṛtāṃ śareṣṭha jīvò bhavati śāśvataḥ
etada icchāmya ahaṃ jañātu tattvena vadatāṃ vara
[vayādha]
na jīvanāśò 'sati hi dehabhede; mithyaitada āhura mariyateti mūḍhāḥ
jīvasa tu dehāntaritaḥ parayāti; daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ
anyò hi nāśnāti kṛtaṃ hi karma; sa eva kartā sukhaduḥkhabhāgī
yata tena kiṃ cida dhi kṛtaṃ hi karma; tada aśnute nāsti kṛtasya nāśaḥ
apuṇya śīlāśa ca bhavanti puṇyā; naròttamāḥ pāpakṛtò bhavanti
narò 'nuyātasa tava iha karmabhiḥ savaisa; tataḥ samutpadyati bhāvitasa taiḥ
[barā]
kathaṃ saṃbhavate yònau kathaṃ vā puṇyapāpayòḥ
jātīḥ puṇyā haya apuṇyāśa ca kathaṃ gacchati sattama
[vayadha]
garbhādhāna samāyuktaṃ karmedaṃ saṃpradṛśyate
samāsena tu te kaṣipraṃ paravakṣyāmi davijòttama
yathā saṃbhṛta saṃbhāraḥ punara eva parajāyate
śubhakṛca chubhayònīṣu pāpakṛta pāpayòniṣu
śubhaiḥ parayògaira devatvaṃ vayāmiśraira mānuṣò bhaveta
mòhanīyaira viyònīṣu tava adhò gāmī ca kilbiṣaiḥ
jātimṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ
saṃsāre pacyamānaśa ca dòṣaira ātmakṛtaira naraḥ
tiryagyònisahasrāṇi gatvā narakama eva ca
jīvāḥ saṃparivartante karmabandhanibandhanāḥ
jantusa tu karmabhisa taisa taiḥ savakṛtaiḥ paretya duḥkhitaḥ
tadduḥkhapratighātārthama apuṇyāṃ yònima aśnute
tataḥ karma samādatte punara anyana navaṃ bahu
pacyate tu punasa tena bhuktvāpathyama ivāturaḥ
ajasrama eva duḥkhārtò 'duḥkhitaḥ sukhasaṃjñitaḥ
tatò 'nivṛtta bandhatvāta karmaṇāma udayāda api
parikrāmati saṃsāre cakravada bahu vedanaḥ
sa cena nivṛttabandhasa tu viśuddhaśa cāpi karmabhiḥ
parāpnòti sukṛtā~la lòkāna yatra gatvā na śòcati
pāpaṃ kurvana pāpavṛttaḥ pāpasyāntaṃ na gacchati
tasmāta puṇyaṃ yateta kartuṃ varjayeta ca pātakama
anasūyuḥ kṛtajñaśa ca kalyāṇānya eva sevate
sukhāni dharmama arthaṃ ca savargaṃ ca labhate naraḥ
saṃskṛtasya hi dāntasya niyatasya yatātmanaḥ
parājñasyānantarā vṛttira iha lòke paratra ca
satāṃ dharmeṇa varteta kariyāṃ śiṣṭavada ācareta
asaṃkleśena lòkasya vṛttiṃ lipseta vai davija
santi haya āgatavijñānāḥ śiṣṭāḥ śāstravicakṣaṇāḥ
savadharmeṇa kariyā lòke karmaṇaḥ sò 'paya asaṃkaraḥ
parājñò dharmeṇa ramate dharmaṃ caivòpajīvati
tasya dharmāda avāpteṣu dhaneṣu davijasattama
tasyaiva siñcate mūlaṃ guṇāna paśyati yatra vai
dharmātmā bhavati haya evaṃ cittaṃ cāsya parasīdati
sa maitra janasaṃtuṣṭa iha paretya ca nandati
śabdaṃ saparśaṃ tathārūpaṃ gandhāna iṣṭāṃśa ca sattama
parabhutvaṃ labhate cāpi dharmasyaitata phalaṃ viduḥ
dharmasya ca phalaṃ labdhvā na tṛpyati mahādvija
atṛpyamāṇò nirvedama ādatte jañānacakṣuṣā
parajñā cakṣura nara iha dòṣaṃ naivānurudhyate
virajyati yathākāmaṃ na ca dharmaṃ vimuñcati
satyatyāge ca yatate dṛṣṭvā lòkaṃ kaṣayātmakama
tatò mòkṣe parayatate nānupāyāda upāyataḥ
evaṃ nirvedama ādatte pāpaṃ karma jahāti ca
dhārmikaśa cāpi bhavati mòkṣaṃ ca labhate parama
tapò niḥśreyasaṃ jantòsa tasya mūlaṃ śamò damaḥ
tena sarvāna avāpnòti kāmāna yāna manasecchati
indriyāṇāṃ niròdhena satyena ca damena ca
barahmaṇaḥ padama āpnòti yata paraṃ davijasattama
[barā]
indriyāṇi tu yānya āhuḥ kāni tāni yatavrata
nigrahaśa ca kathaṃ kāryò nigrahasya ca kiṃ phalama
kathaṃ ca phalama āpnòti teṣāṃ dharmabhṛtāṃ vara
etada icchāmi tattvena dharmaṃ jañātuṃ sudhārmika
[mārka]
evama uktasa tu vipreṇa dharmavyādhò yudhiṣṭhira
paratyuvāca yathā vipraṃ taca chṛṇuṣva narādhipa
[vayadha]
vijñānārthaṃ manuṣyāṇāṃ manò pūrvaṃ paravartate
tata parāpya kāmaṃ bhajate karòdhaṃ ca davijasattama
tatasa tadarthaṃ yatate karma cārabhate mahata
iṣṭānāṃ rūpagandhānāma abhyāsaṃ ca niṣevate
tatò rāgaḥ parabhavati daveṣaśa ca tadanantarama
tatò lòbhaḥ parabhavati mòhaśa ca tadanantarama
tasya lòbhābhibhūtasya rāgadveṣahatasya ca
na dharme jāyate buddhira vayājāda dharmaṃ karòti ca
vayājena carate dharmama arthaṃ vayājena ròcate
vayājena sidhyamāneṣu dhaneṣu davijasattama
tatraiva ramate buddhisa tataḥ pāpaṃ cikīrṣati
suhṛdbhira vāryamāṇaśa ca paṇḍitaiśa ca davijòttama
uttaraṃ śarutisaṃbaddhaṃ baravīti śarutiyòjitama
adharmasa tarividhasa tasya vardhate rāgadòṣataḥ
pāpaṃ cintayate cāpi baravīti ca karòti ca
tasyādharmapravṛttasya guṇā naśyanti sādhavaḥ
ekaśīlāśa ca mitratvaṃ bhajante pāpakarmiṇaḥ
sa tenāsukhama āpnòti paratra ca vihanyate
pāpātmā bhavati haya evaṃ dharmalābhaṃ tu me śṛṇu
yasa tava etāna parajñayā dòṣāna pūrvama evānupaśyati
kuśalaḥ sukhaduḥkheṣu sādhūṃśa cāpya upasevate
tasya sādhu samārambhāda buddhira dharmeṣu jāyate
[barā]
baravīsi sūnṛtaṃ dharmaṃ yasya vaktā na vidyate
divyaprabhāvaḥ sumahāna ṛṣira eva matò 'si me
[vayadha]
barāhmaṇā vai mahābhāgāḥ pitarò 'garabhujaḥ sadā
teṣāṃ sarvātmanā kāryaṃ pariyaṃ lòke manīṣiṇā
yata teṣāṃ ca pariyaṃ tata te vakṣyāmi davijasattama
namaskṛtvā barāhmaṇebhyò barāhmīṃ vidyāṃ nibòdha me
idaṃ viśvaṃ jagata sarvama ajayyaṃ cāpi sarvaśaḥ
mahābhūtātmakaṃ barahmannātaḥ parataraṃ bhaveta
mahābhūtāni khaṃ vāyura agnira āpasa tathā ca bhūḥ
śabdaḥ saparśaśa ca rūpaṃ ca rasò gandhaśa ca tada guṇāḥ
teṣāma api guṇāḥ sarve guṇavṛttiḥ parasparama
pūrvapūrva guṇāḥ sarve karamaśò guṇiṣu tariṣu
ṣaṣṭhasa tu cetanā nāma mana itya abhidhīyate
saptamī tu bhaveda buddhira ahaṃkārasa tataḥ parama
indriyāṇi ca pañcaiva rajò sattvaṃ tamasa tathā
itya eṣa sapta daśakò rāśira avyaktasaṃjñakaḥ
sarvaira ihendriyārthaisa tu vayaktāvyaktaiḥ susaṃvṛtaḥ
caturviṃśaka itya eṣa vayaktāvyaktamayò guṇaḥ
etata te sarvama ākhyātaṃ kiṃ bhūyò śaròtuma icchasi
[mārka]
evama uktaḥ sa viprasa tu dharmavyādhena bhārata
kathāma akathayada bhūyò manasaḥ parītivardhanīma
[barā]
mahābhūtāni yānya āhuḥ pañca dharmavidāṃ vara
ekaikasya guṇāna samyaka pañcānāma api me vada
[vayadha]
bhūmira āpasa tathā jayòtira vāyura ākāśama eva ca
guṇòttarāṇi sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmi te guṇāna
bhūmiḥ pañca guṇā barahmanna udakaṃ ca caturguṇama
guṇāsa tarayasa tejasi ca tarayaśa cākāśavātayòḥ
śabdaḥ saparśaśa ca rūpaṃ ca rasaśa cāpi davijòttama
ete guṇāḥ pañca bhūmeḥ sarvebhyò guṇavattarāḥ
śabdaḥ saparśaśa ca rūpaṃ ca tejasò 'tha guṇāsa tarayaḥ
apāma ete guṇā barahmana kīrtimāsa tava suvrata
śabdaḥ saparśaśa ca rūpaṃ ca tejasò 'tha guṇāsa tarayaḥ
śabdaḥ saparśaśa ca vāyau tu śabda ākāśa eva ca
ete pañcadaśa barahmana guṇā bhūteṣu pañcasu
vartante sarvabhūteṣu yeṣu lòkāḥ paratiṣṭhitāḥ
anyònyaṃ nātivartante saṃpaca ca bhavati davija
yadā tu viṣamī bhāvama ācaranti carācarāḥ
tadā dehī dehama anyaṃ vayatiròhati kālataḥ
ānupūrvyā vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ
tatra tatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ
yaira āvṛtama idaṃ sarvaṃ jagata sathāvarajaṅgamama
indriyaiḥ sṛjyate yada yata tata tada vayaktama iti samṛtama
avyaktama iti vijñeyaṃ liṅgagrāhyama atīndriyama
yathā savaṃ garāhakānya eṣāṃ śabdādīnāma imāni tu
indriyāṇi yadā dehī dhārayanna iha tapyate
lòke vitatama ātmānaṃ lòkaṃ cātmani paśyati
parāvarajñaḥ saktaḥ sana sarvabhūtāni paśyati
paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā
barahmabhūtasya saṃyògò nāśubhenòpapadyate
jañānamūlātmakaṃ kaleśama ativṛttasya mòhajama
lòkò buddhiprakāśena jañeya mārgeṇa dṛśyate
anādi nidhanaṃ jantuma ātmayòniṃ sadāvyayama
anaupamyama amūrtaṃ ca bhagavāna āha buddhimāna
tapò mūlama idaṃ sarvaṃ yana māṃ viprānupṛcchasi
indriyāṇya eva tata sarvaṃ yata savarganarakāva ubhau
nigṛhīta visṛṣṭāni savargāya narakāya ca
eṣa yògavidhiḥ kṛtsnò yāvada indriyadhāraṇama
etana mūlaṃ hi tapasaḥ kṛtsnasya narakasya ca
indriyāṇāṃ parasaṅgena dòṣama ṛcchatya asaṃśayama
saṃniyamya tu tānya eva tataḥ siddhima avāpnute
ṣaṇṇāma ātmani nityānāma aiśvaryaṃ yò 'dhigacchati
na sa pāpaiḥ kutò 'narthaira yujyate vijitendriyaḥ
rathaḥ śarīraṃ puruṣasya dṛṣṭama; ātmā niyatendriyāṇya āhura aśvāna
taira apramattaḥ kuśalī sadaśvaira; dāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ
ṣaṇṇāma ātmani nityānāma indriyāṇāṃ paramāthināma
yò dhīrò dhārayeda raśmīna sa sayāta paramasārathiḥ
indriyāṇāṃ parasṛṣṭānāṃ hayānāma iva vartmasu
dhṛtiṃ kurvīta sārathye dhṛtyā tāni jayeda dharuvama
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yana manò 'nuvidhīyate
tada asya harate buddhiṃ nāvaṃ vāyura ivāmbhasi
yeṣu vipratipadyante ṣaṭsu mòhāta phalāgame
teṣva adhyavasitādhyāyī vindate dhayānajaṃ phalama
[mārka]
evaṃ tu sūkṣme kathite dharmavyājena bhārata
barāhmaṇaḥ sa punaḥ sūkṣmaṃ papraccha susamāhitaḥ
[barā]
sattvasya rajasaśa caiva tamasaśa ca yathātathama
guṇāṃsa tattvena me barūhi yathāvada iha pṛcchataḥ
[vayadha]
hanta te kathayiṣyāmi yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi
eṣāṃ guṇāna pṛthaktvena nibòdha gadatò mama
mòhātmakaṃ tamasa teṣāṃ raja eṣāṃ paravartakama
parakāśabahulatvāca ca sattvaṃ jayāya ihòcyate
avidyā bahulò mūḍhaḥ savapnaśīlò vicetanaḥ
durdṛśīkasa tamò dhavastaḥ sakròdhasa tāmasò 'lasaḥ
paravṛtta vākyò mantrī ca yò 'nurāgya abhyasūyakaḥ
vivitsamānò viprarṣe satabdhò mānī sa rājasaḥ
parakāśabahulò dhīrò nirvivitsò 'nasūyakaḥ
akròdhanò narò dhīmāna dāntaśa caiva sa sāttvikaḥ
sāttvikasa tava atha saṃbuddhò lòkavṛttena kaliśyate
yadā budhyati bòddhavyaṃ lòkavṛttaṃ jugupsate
vairāgyasya hi rūpaṃ tu purvama eva paravartate
mṛdura bhavatya ahaṃkāraḥ parasīdatya ārjavaṃ ca yata
tatò 'saya sarvadvandvāni paraśāmyanti parasparama
na cāsya saṃyamò nāma kava cida bhavati kaśa cana
śūdrayònau hi jātasya savaguṇāna upatiṣṭhataḥ
vaiśyatvaṃ bhavati barahmana kaṣatriyatvaṃ tathaiva ca
ājrave vartamānasya barāhmaṇyama abhijāyate
guṇāsa te kīrtitāḥ sarve kiṃ bhūyò śaròtuma icchasi
[barā]
pārthivaṃ dhātuma āsādya śārīrò 'ganiḥ kathaṃ bhaveta
avakāśa viśeṣeṇa kathaṃ vartayate 'nilaḥ
[mārka]
paraśnama etaṃ samuddiṣṭaṃ barāhmaṇena yudhiṣṭhira
vayādhaḥ sa kathayāma āsa barāhmaṇāya mahātmane
[vayadha]
mūrdhānama āśritò vahniḥ śarīraṃ paripālayana
parāṇò mūrdhani cāgnau ca vartamānò viceṣṭate
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaca ca sarvaṃ parāṇe paratiṣṭhitama
śareṣṭhaṃ tada eva bhūtānāṃ barahma jayòtira upāsmahe
sajantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ
manò buddhira ahaṃkārò bhūtānāṃ viṣayaśa ca saḥ
evaṃ tava iha sa sarvatra parāṇena paripālyate
pṛṣṭhatasa tu samānena savāṃ savāṃ gatima upāśritaḥ
basti mūle gude caiva pāvakaḥ samupāśritaḥ
vahana mūtraṃ purīṣaṃ cāpya apānaḥ parivartate
parayatne karmaṇi bale ya ekasa tariṣu vartate
udāna iti taṃ parāhura adhyātmaviduṣò janāḥ
saṃdhau saṃdhau saṃniviṣṭaḥ sarveṣva api tathānilaḥ
śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vayāna itya upadiṣyate
dhātuṣva agnisa tu vitataḥ sa tu vāyusamīritaḥ
rasāna dhatūṃśa ca dòṣāṃśa ca vartayana paridhāvati
parāṇānāṃ saṃnipātāta tu saṃnipātaḥ parajāyate
uṣmā cāgnira iti jañeyò yò 'nanaṃ pacati dehināma
apānòdānayòra madhye parāṇavyānau samāhitau
samanvitasa tava adhiṣṭhānaṃ samyaka pacati pāvakaḥ
tasyāpi pāyuparyantasa tathā sayāda udasaṃjñitaḥ
saròtāṃsi tasmāja jāyante sarvaprāṇeṣu dehināma
agnivegavahaḥ parāṇò gudānte paratihanyate
sa ūrdhvama āgamya punaḥ samutkṣipati pāvakama
pakvāśayasa tava adhò nābhyā ūrdhvama āmāśayaḥ sathitaḥ
nābhimadhye śarīrasya parāṇāḥ sarve paratiṣṭhitāḥ
paravṛttā hṛdayāta sarvāsa tiryaga ūrdhvama adhasa tathā
vahantya annarasāna nāḍyò daśa parāṇapracòditāḥ
yògināma eṣa mārgasa tu yena gacchanti tatparama
jitaklamāsanā dhīrā mūrdhanya ātmānama ādadhuḥ
evaṃ sarveṣu vitatau parāṇāpānau hi dehiṣu
ekādaśa vikārātmā kalā saṃbhārasaṃbhṛtaḥ
mūrtimantaṃ hi taṃ viddhi nityaṃ karma jitātmakama
tasmina yaḥ saṃsthitò haya agnira nityaṃ sathālyama ivāhitaḥ
ātmānaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ yògajitātmakama
devò yaḥ saṃsthitasa tasminna abbindura iva puṣkare
kaṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ tayāgajitātmakama
jīvātmakāni jānīhi rajò sattvaṃ tamasa tathā
jīvama ātmaguṇaṃ viddhi tathātmānaṃ parātmakama
sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvama
tataḥ paraṃ kaṣetravidò vadanti; parākalpayada yò bhuvanāni sapta
evaṃ sarveṣu bhūteṣu bhūtātmā na parakāśate
dṛśyate tava agryayā buddhyā sūkṣmayā jañānavedibhiḥ
cittasya hi parasādena hanti karma śubhāśubhama
parasannātmātmani sathitvā sukhama ānantyama aśnute
lakṣaṇaṃ tu parasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ savapeta
nivāte vā yathā dīpò dīpyeta kuśaladīpitaḥ
pūrvarātre pare caiva yuñjānaḥ satataṃ manaḥ
labdhāhārò viśuddhātmā paśyanna ātmānama ātmani
paradīpteneva dīpena manò dīpena paśyati
dṛṣṭvātmānaṃ nirātmānaṃ tadā sa tu vimucyate
sarvòpāyaisa tu lòbhasya karòdhasya ca vinigrahaḥ
etata pavitraṃ yajñānāṃ tapò vai saṃkramò mataḥ
nityaṃ karòdhāta tapò rakṣeca chariyaṃ rakṣeta matsarāta
vidyāṃ mānāpamānābhyāma ātmānaṃ tu paramādataḥ
ānṛśaṃsyaṃ parò dharmaḥ kaṣamā ca paramaṃ balama
ātmajñānaṃ paraṃ jañānaṃ paraṃ satyavrataṃ varatama
satyasya vacanaṃ śareyò satyaṃ jañānaṃ hitaṃ bhaveta
yada bhūtahitama atyantaṃ tada vai satyaṃ paraṃ matama
yasya sarve samārambhā nirāśīra bandhanāḥ sadā
tavāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tayāgī sa ca buddhimāna
yatò na gurura apya enaṃ cayāvayeda upapādayana
taṃ vidyāda barahmaṇò yògaṃ viyògaṃ yògasaṃjñitama
na hiṃsyāta sarvabhūtāni maitrāyaṇa gataśa careta
nedaṃ jīvitama āsādya vairaṃ kurvīta kena cita
ākiṃcanyaṃ susaṃtòṣò nirāśitvama acāpalama
etada eva paraṃ jañānaṃ sada ātmajñānama uttamama
parigrahaṃ parityajya bhava buddhyā yatavrataḥ
aśòkaṃ sathānama ātiṣṭhena niścalaṃ paretya ceha ca
tapònityena dāntena muninā saṃtayātmanā
ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣva asaṅginā
guṇāguṇama anāsaṅgama ekakāryama anantarama
etada barāhmaṇa te vṛttama āhura ekapadaṃ sukhama
parityajati yò duḥkhaṃ sukhaṃ cāpya ubhayaṃ naraḥ
barahma parāpnòti sò 'tayantama asaṅgena ca gacchati
yathā śarutama idaṃ sarvaṃ samāsena davijòttama
etata te sarvama ākhyātma kiṃ bhūyò śaròtuma icchasi
[mārka]
evaṃ saṃkathite kṛtsne mòkṣadharme yudhiṣṭhira
dṛḍhaṃ parītimanā viprò dharmavyādhama uvāca ha
nayāyayuktama idaṃ sarvaṃ bhavatā parikīrtitama
na te 'satya aviditaṃ kiṃ cida dharmeṣva iha hi dṛśyate
[vayadha]
paratyakṣaṃ mama yò dharmasa taṃ paśya davijasattama
yena siddhira iyaṃ parāptā mayā barāhmaṇapuṃgava
uttiṣṭha bhagavana kaṣipraṃ paraviśyābhyantaraṃ gṛhama
daraṣṭuma arhasi dharmajña mātaraṃ pitaraṃ ca me
[mārka]
itya uktaḥ sa paraviśyātha dadarśa paramārcitama
saudhaṃ hṛdyaṃ caturśālama atīva ca manòharama
devatā gṛhasaṃkāśaṃ daivataiśa ca supūjitama
śayanāsanasaṃbādhaṃ gandhaiśa ca paramaira yutama
tatra śuklāmbara dharau pitarāva asya pūjitau
kṛtāhārau sutuṣṭau tāva upaviṣṭau varāsane
dharmavyādhasa tutau dṛṣṭvā pādeṣu śirasāpatata
[vṛddhau]
uttiṣṭhòttiṣṭha dharmajña dharmasa tavāma abhirakṣatu
parītau savasa tava śaucena dīrghama āyura avāpnuhi
sata putreṇa tavayā putra nityakālaṃ supūjitau
na te 'nayada daivataṃ kiṃ cida daivateṣva api vartate
parayatatvāda davijātīnāṃ damenāsi samanvitaḥ
pituḥ pitāmahā ye ca tathaiva parapitāmahāḥ
parītāsa te satataṃ putra damenāvāṃ ca pūjayā
manasā karmaṇā vācā śuśrūṣā naiva hīyate
na cānyā vitathā buddhira dṛśyate sāṃprataṃ tava
jāmadagnyena rāmeṇa yathā vṛddhau supūjitau
tathā tavayā kṛtaṃ sarvaṃ tada viśiṣṭaṃ ca putraka
[mārka]
tatasa taṃ barāhmaṇaṃ tābhyāṃ dharmavyādhò nayavedayata
tau savāgatena taṃ viprama arcayāma āsatusa tadā
paratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ davijaḥ papraccha tāva ubhau
saputrābhyāṃ sabhṛtyābhyāṃ kaca cida vāṃ kuśalaṃ gṛhe
anāmayaṃ ca vāṃ kaca cita sadaiveha śarīrayòḥ
[vṛddhau]
kuśalaṃ nò gṛhe vipra bhṛtyavarge ca sarvaśaḥ
kaca cita tavama apya avighnena saṃprāptò bhagavanna iha
[mārka]
bāḍhama itya eva tau vipraḥ paratyuvāca mudānvitaḥ
dharmavyādhasa tu taṃ viprama arthavada vākyama abravīta
pitā mātā ca bhagavanna etau me daivataṃ parama
yada daivatebhyaḥ kartavyaṃ tada etābhyāṃ karòmya ahama
tarayastriṃśada yathā devāḥ sarve śakrapurògamāḥ
saṃpūjyāḥ sarvalòkasya tathā vṛttāva imau mama
upahārāna āharantò devatānāṃ yathā davijāḥ
kurvate tadvada etābhyāṃ karòmya ahama atandritaḥ
etau me paramaṃ barahmana pitā mātā ca daivatama
etau puṣpaiḥ phalai ratnaisa tòṣayāmi sadā davija
etāva evāgnayò mahyaṃ yāna vadanti manīṣiṇaḥ
yajñā vedāśa ca catvāraḥ sarvama etau mama davija
etadarthaṃ mama parāṇā bhāryā putrāḥ suhṛjjanāḥ
saputradāraḥ śuśrūṣāṃ nityama eva karòmya ahama
savayaṃ ca sanāpayāmya etau tathā pādau paradhāvaye
āhāraṃ saṃprayacchāmi savayaṃ ca davijasattama
anukūlāḥ kathā vacmi vipriyaṃ parivarjayana
adharmeṇāpi saṃyuktaṃ pariyama ābhyāṃ karòmya ahama
dharmama eva guruṃ jañātvā karòmi davijasattama
atandritaḥ sadā vipra śuśrūṣāṃ vai karòmya ahama
pañcaiva guravò barahmana puruṣasya babhūṣataḥ
pitā mātāgnira ātmā ca guruśa ca davijasattama
eteṣu yasa tu varteta samyaga eva davijòttama
bhaveyura agnayasa tasya paricīrṇāsa tunityaśaḥ
gārhasthye vartamānasya dharma eṣa sanātanaḥ
[mārka]
gurū nivedya viprāya tau mātāpitarāva ubhau
punara eva sa dharmātmā vayādhò barāhmaṇama abravīta
paravṛtta cakṣura jātò 'sami saṃpaśya tapasò balama
yadarthama uktò 'si tayā gacchasva mithilāma iti
patiśuśrūṣa parayā dāntayā satyaśīlayā
mithilāyāṃ vasana vayādhaḥ sa te dharmāna paravakṣyati
[barā]
pativratāyāḥ satyāyāḥ śīlāḍhyāyā yatavrata
saṃsmṛtya vākyaṃ dharmajña guṇavāna asi me mataḥ
[vayadha]
yata tadā tavaṃ davijaśreṣṭha tayòktò māṃ parati parabhò
dṛṣṭama etata tayā samyaga ekapatnyā na saṃśayaḥ
tavada anugraha buddhyā tu vipraitada darśitaṃ mayā
vākyaṃ ca śṛṇu me tāta yata te vakṣye hitaṃ davija
tavayā vinikṛtā mātā pitā ca davijasattama
anisṛṣṭò 'si niṣkrāntò gṛhāta tābhyāma anindita
vedòccāraṇa kāryārthama ayuktaṃ tata tavayā kṛtama
tava śòkena vṛddhau tāva andhau jātau tapasvinau
tau parasādayituṃ gaccha mā tavā dharmò 'tayagāna mahāna
tapasvī tavaṃ mahātmā ca dharme ca nirataḥ sadā
sarvama etada apārthaṃ te kaṣipraṃ tau saṃprasādaya
śaraddadhasya mama barahmana nānyathā kartuma arhasi
gamyatāma adya viprarṣe śareyasa te kathayāmya ahama
[barā]
yada etada uktaṃ bhavatā sarvaṃ satyama asaṃśayama
parītò 'sami tava dharmajña sādhva ācāra guṇānvita
[vayadha]
daivatapratimò hi tavaṃ yasa tavaṃ dharmama anuvrataḥ
purāṇaṃ śāśvataṃ divyaṃ duṣprāpama akṛtātmabhiḥ
atandritaḥ kuru kaṣipraṃ mātāpitròra hi pūjanama
ataḥ parama ahaṃ dharmaṃ nānyaṃ paśyāmi kaṃ cana
[barā]
ihāhama āgatò diṣṭyā diṣṭyā me saṃgataṃ tavayā
īdṛśā durlabhā lòke narā dharmapradarśakāḥ
ekò narasahasreṣu dharmavida vidyate na vā
parītò 'sami tava satyena bhadraṃ te puruṣòttama
patamānò hi narake bhavatāsmi samuddhṛtaḥ
bhavitavyama athaivaṃ ca yada dṛṣṭò 'si mayānagha
rājā yayātira dauhitraiḥ patitasa tāritò yathā
sadbhiḥ puruṣaśārdūla tathāhaṃ bhavatā tava iha
mātā pitṛbhyāṃ śuśrūṣāṃ kariṣye vacanāta tava
nākṛtātmā vedayati dharmādharmaviniścayama
durjñeyaḥ śāśvatò dharmaḥ śūdrayònau hi vartatā
na tavāṃ śūdrama ahaṃ manye bhavitavyaṃ hi kāraṇama
yena karma vipākena parāteyaṃ śūdratā tavayā
etada icchāmi vijñātuṃ tattvena hi mahāmate
kāmayā barūhi me tathyaṃ sarvaṃ tavaṃ parayatātmavāna
[vayadha]
anatikramaṇīyā hi barāhmaṇā vai davijòttama
śṛṇu sarvama idaṃ vṛttaṃ pūrvadehe mamānagha
ahaṃ hi barāhmaṇaḥ pūrvama āsaṃ davija varātmaja
vedādhyāyī sukuśalò vedāṅgānāṃ capāragaḥ
ātmadòṣakṛtaira barahmanna avasthā parāptavāna imāma
kaśa cida rājā mama sakhā dhanurvedaparāyaṇaḥ
saṃsargāda dhanuṣi śareṣṭhasa tatò 'hama abhavaṃ davija
etasminna eva kāle tu mṛgayāṃ nirgatò nṛpaḥ
sahitò yòdhamukhyaiśa ca mantribhiśa ca susaṃvṛtaḥ
tatò 'bhayahana mṛgāṃsa tatra subahūna āśramaṃ parati
atha kaṣiptaḥ śarò ghòrò mayāpi davijasattama
tāḍitaśa ca munisa tena śareṇānataparvaṇā
bhūmau nipatitò barahmanna uvāca paratinādayana
nāparādhyāmya ahaṃ kiṃ cita kena pāpama idaṃ kṛtama
manvānasa taṃ mṛgaṃ cāhaṃ saṃprāptaḥ sahasā munima
apaśyaṃ tama ṛṣiṃ viddhaṃ śareṇānataparvaṇā
tama ugratapasaṃ vipraṃ niṣṭanantaṃ mahītale
akārya karaṇāca cāpi bhṛśaṃ me vayathitaṃ manaḥ
ajānatā kṛtama idaṃ mayetya atha tama abruvama
kaṣantuma arhasi me barahmanna iti còktò mayā muniḥ
tataḥ paratyabravīda vākyama ṛśira māṃ karòdhamūrcchitaḥ
vayādhasa tavaṃ bhavitā karūra śūdrayònāva iti davija
[vayadha]
evaṃ śaptò 'hama ṛṣiṇā tadā davijavaròttama
abhiprasādayama ṛṣiṃ girā vākyaṃ viśāradama
ajānatā mayākāryama idama adya kṛtaṃ mune
kaṣantuma arhasi tata sarvaṃ parasīda bhagavanna iti
[rasira]
nānyathā bhavitā śāpa evama etada asaṃśayama
ānṛśaṃsyāda ahaṃ kiṃ cita kartānugrahama adya te
śūdrayònau vartamānò dharmajñò bhavitā haya asi
mātāpitròśa ca śuśrūṣāṃ kariṣyasi na saṃśayaḥ
tayā śuśrūṣayā siddhiṃ mahatīṃ samavāpsyasi
jātisramaśa ca bhavitā savargaṃ caiva gamiṣyasi
śāpakṣayānte nirvṛtte bhavitāsi punara davijaḥ
[vayadha]
evaṃ śaptaḥ purā tena ṛṣiṇāsmya ugratejasā
parasādaśa ca kṛtasa tena mamaivaṃ davipadāṃ vara
śaraṃ còddhṛtavāna asmi tasya vai davijasattama
āśramaṃ ca mayā nītò na ca parāṇaira vayayujyata
etata te sarvama ākhyātaṃ yathā mama purābhavata
abhitaśa cāpi gantavyaṃ mayā savargaṃ davijòttama
[barā]
evama etāni puruṣā duḥkhāni ca sukhāni ca
parāpnuvanti mahābuddhe nòtkaṇṭhāṃ kartuma arhasi
duṣkaraṃ hi kṛtaṃ tāta jānatā jātima ātmanaḥ
karma dòṣaśa ca vai vidvanna ātmajātikṛtena vai
kaṃ cita kālaṃ mṛṣyatāṃ vai tatò 'si bhavitā davijaḥ
sāṃprataṃ ca matò me 'si barāhmaṇò nātra saṃśayaḥ
barāhmaṇaḥ patanīyeṣu vartamānò vikarmasu
dāmbhikò duṣkṛtaprāyaḥ śūdreṇa sadṛśò bhaveta
yasa tu śūdrò dame satye dharme ca satatòtthitaḥ
taṃ barāhmaṇama ahaṃ manye vṛttena hi bhaveda davijaḥ
karma dòṣeṇa viṣamā gatima āpnòti dāruṇāma
kaṣīṇadòṣama ahaṃ manye cābhitasa tavāṃ naròttama
kartuma arhasi nòtkaṇṭhāṃ tavadvidhā haya aviṣādinaḥ
lòkavṛttāntavṛttajñā nityaṃ dharmaparāyaṇāḥ
[vayadha]
parajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyāca chārīrama auṣadhaiḥ
etada vijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāṃ varajeta
aniṣṭa saṃprayògāca ca viprayògāta pariyasya ca
mānuṣā mānasaira duḥkhaira yujyante alpabuddhayaḥ
guṇaira bhūtāni yujyante viyujyante tathaiva ca
sarvāṇi naitada ekasya śòkasthānaṃ hi vidyate
aniṣṭenānvitaṃ paśyaṃsa tathā kaṣipraṃ virajyate
tataśa ca paratikurvanti yadi paśyantya upakramama
śòcatò na bhaveta kiṃ cita kevalaṃ paritapyate
parityajanti ye duḥkhaṃ sukhaṃ vāpya ubhayaṃ narāḥ
ta eva sukhama edhante jañānatṛptā manīṣiṇaḥ
asaṃtòṣa parā mūḍhāḥ saṃtòṣaṃ yānti paṇḍitāḥ
asaṃtòṣasya nāstya antasa tuṣṭisa tu paramaṃ sukhama
na śòcanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṃ gatima
na viṣāde manò kāryaṃ viṣādò viṣama uttamama
mārayatya akṛtaprajñaṃ bālaṃ karuddha ivòragaḥ
yaṃ viṣādābhibhavati viṣame samupasthite
tejasā tasya hīnasya puruṣārthò na vidyate
avaśyaṃ kariyamāṇasya karmaṇò dṛśyate phalama
na hi nirvedama āgamya kiṃ cita parāpnòti śòbhanama
athāpya upāyaṃ paśyeta duḥkhasya parimòkṣaṇe
aśòcanna ārabhetaiva yuktaśa cāvyasanī bhaveta
bhūteṣva abhāvaṃ saṃcintya ye tu buddheḥ paraṃ gatāḥ
na śòcanti kṛtaprajñāḥ paśyantaḥ paramāṃ gatima
na śòcāmi ca vai vidvana kālākāṅkṣī sathitò 'samya ahama
etaira nirdaśanaira barahmana nāvasīdāmi sattama
[barā]
kṛtaprajñò 'si medhāvī buddhiśa ca vipulā tava
nāhaṃ bhavantaṃ śòcāmi jañānatṛptò 'si dharmavita
āpṛcche tavāṃ savasti te 'satu dharmasa tavā parirakṣatu
apramādasa tu kartavyò dharme dharmabhṛtāṃ vara
[mārka]
bāḍhama itya eva taṃ vayādhaḥ kṛtāñjalira uvāca ha
paradakṣiṇama athò kṛtvā parasthitò davijasattamaḥ
sa tu gatvā davijaḥ sarvāṃ śuśrūṣāṃ kṛtavāṃsa tadā
mātā pitṛbhyāṃ vṛddhābhyāṃ yathānyāyaṃ susaṃśitaḥ
etata te sarvama ākhyātaṃ nikhilena yudhiṣṭhira
pṛṣṭavāna asi yaṃ tāta dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara
pativratāyā māhātmyaṃ barāhmaṇasya ca sattama
mātā pitròśa ca śuśrūṣā vayādhe dharmaśa ca kīrtitaḥ
[ya]
atyadbhutama idaṃ barahmana dharmākhyānama anuttamama
sarvadharmabhṛtāṃ śareṣṭha kathitaṃ davijasattama
sukhaśravyatayā vidvana muhūrtama iva me gatama
na hi tṛptò 'sami bhagavāña śṛṇvānò dharmama uttamama
[vai]
śarutvemāṃ dharmasaṃyuktāṃ dharmarājaḥ kathāṃ śubhāma
punaḥ papraccha tama ṛṣiṃ mārkaṇḍeyaṃ tapasvinama
[ya]
kathama agnira vanaṃ yātaḥ kathaṃ cāpya aṅgirāḥ purā
naṣṭe 'ganau havyama avahada agnira bhūtvā mahāna ṛṣiḥ
agnira yadā tava eka eva bahutvaṃ cāsya karmasu
dṛśyate bhagavana sarvama etada icchāmi vedituma
kumāraśa ca yathòtpannò yathā cāgneḥ sutò 'bhavata
yathā rudrāca ca saṃbhūtò gaṅgāyāṃ kṛttikāsu ca
etada icchāmya ahaṃ tavattaḥ śaròtuṃ bhārgavanandana
kautūhalasamāviṣṭò yathātathyaṃ mahāmune
[mārka]
atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama
yathā karuddhò hutavahasa tapasa taptuṃ vanaṃ gataḥ
yathā ca bhagavāna agniḥ savayama evāṅgirābhavata
saṃtāpayana savaprabhayā nāśayaṃsa timirāṇi ca
āśramasthò mahābhāgò havyavāhaṃ viśeṣayana
tathā sa bhūtvā tu tadā jagata sarvaṃ parakāśayana
tapò caraṃśa ca hutabhuka saṃtaptasa tasya tejasā
bhṛśaṃ galānaśa ca tejasvī na sa kiṃ cita parajajñivāna
atha saṃcintayāma āsa bhagavāna havyavāhanaḥ
anyò 'ganira iha lòkānāṃ barahmaṇā saṃpravartitaḥ
agnitvaṃ vipranaṣṭaṃ hi tapyamānasya me tapaḥ
kathama agniḥ punara ahaṃ bhaveyama iti cintya saḥ
apaśyada agnivala lòkāṃsa tāpayantaṃ mahāmunima
sòpāsarpaca chanaira bhītasa tama uvāca tadāṅgirāḥ
śīghrama eva bhavasvāgnisa tavaṃ punara lòkabhāvanaḥ
vijñātaśa cāsi lòkeṣu tariṣu saṃsthāna cāriṣu
tavama agne parathamaḥ sṛṣṭò barahmaṇā timirāpahaḥ
savasthānaṃ paratipadyasva śīghrama eva tamònuda
[agni]
naṣṭakīrtira ahaṃ lòke bhavāña jātò hutāśanaḥ
bhavantama eva jañāsyanti pāvakaṃ na tu māṃ janāḥ
nikṣipāmya ahama agnitvaṃ tavama agniḥ parathamò bhava
bhaviṣyāmi davitīyò 'haṃ parājāpatyaka eva ca
[angirasa]
kuru puṇyaṃ parakāsva argyaṃ bhavāgnisa timirāpahaḥ
māṃ ca devakuruṣvāgne parathamaṃ putrama añjasā
[mārka]
taca charutvāṅgirasò vākyaṃ jātavedāsa tathākaròta
rājana bṛhaspatira nāma tasyāpya aṅgirasaḥ sutaḥ
jañātvā parathamajaṃ taṃ tu vahnera āṅgirasaṃ sutama
upetya devāḥ papracchuḥ kāraṇaṃ tatra bhārata
sa tu pṛṣṭasa tadā devaisa tataḥ kāraṇama abravīta
paratyagṛhṇaṃsa tu devāśa ca tada vacò 'ṅagirasasa tadā
tatra nānāvidhāna agnīna paravakṣyāmi mahāprabhāna
karmabhira bahubhiḥ khayātāna nānātvaṃ barāhmaṇeṣva iha
[mārka]
barahmaṇò yasa tṛtīyasa tu putraḥ kurukulòdvaha
tasyāpava sutā bhāryā parajāsa tasyāpi me śṛṇu
bṛhajjyòtira bṛhatkīrtira bṛhadbrahmā bṛhanmanāḥ
bṛhanmantrò bṛhadbhāsasa tathā rājana bṛhaspatiḥ
parajāsu tāsu sarvāsu rūpeṇāpratimābhavata
devī bhānumatī nāma parathamāṅgirasaḥ sutā
bhūtānāma eva sarveṣāṃ yasyāṃ rāgasa tadābhavata
rāgāda rāgeti yāma āhura davitīyāṅgirasaḥ sutā
yāṃ kapardi sutāma āhura dṛśyādṛśyeti dehinaḥ
tanutvāta sā sinīvālī tṛtīyāṅgirasaḥ sutā
paśyatya arciṣmatī bhābhira havira bhiśa ca haviṣmatī
ṣaṣṭhama aṅgirasaḥ kanyāṃ puṇyāma āhura haviṣmatīma
mahāmakheṣva āṅgiraṣī dīptimatsu mahāmatī
mahāmatīti vikhyātā saptamī kathyate sutā
yāṃ tu dṛṣṭvā bhagavatīṃ janaḥ kuhukuhāyate
ekānaṃśeti yāma āhuḥ kuhūma aṅgnirasaḥ sutāma
[mārka]
bṛhaspateśa cāndramasī bhāryābhūda yā yaśasvinī
agnīna sājanayata puṇyāña śaḍekāṃ cāpi putrikāma
āhutiṣva eva yasyāgnera havira ājyaṃ vidhīyate
sò 'ganira bṛhaspateḥ putraḥ śamyura nāma mahāprabhaḥ
cāturmāsyeṣu yasyeṣṭyāma aśvamedhe 'garajaḥ paśuḥ
dīptò javālaira anekābhira agnira ekò 'tha vīryavāna
śamyòra apratimā bhāryā satyā satyā ca dharmajā
agnisa tasya sutò dīptasa tisraḥ kanyāśa ca suvratāḥ
parathamenājya bhāgena pūjyate yò 'ganira adhvare
agnisa tasya bharadvājaḥ parathamaḥ putra ucyate
paurṇamāsyeṣu sarveṣu havira ājyaṃ saruvòdyatama
bharatò nāmataḥ sò 'ganira davitīyaḥ śamyutaḥ sutaḥ
tisraḥ kanyā bhavantya anyā yāsāṃ sa bharataḥ patiḥ
bharatasa tu sutasa tasya bhavatya ekā ca putrikā
bharatò bharatasyāgneḥ pāvakasa tu parajāpateḥ
mahāna atyarthama ahitasa tathā bharatasattama
bharadvājasya bhāryā tu vīrā vīraśa ca piṇḍadaḥ
parāhura ājyena tasyejyāṃ sòmasyeva davijāḥ śanaiḥ
haviṣā yò davitīyena sòmena saha yujyate
rathaprabhū rathadhvānaḥ kumbharetāḥ sa ucyate
sarayvāṃ janayata siddhiṃ bhānuṃ bhābhiḥ samāvṛṇòta
āgneyama ānayana nityama āhvāneṣva eṣa kathyate
yasa tu na cayavate nityaṃ yaśasā varcasā śariyā
agnira niścyavanò nāma pṛthivīṃ satauti kevalama
vipāpmā kaluṣaira muktò viśuddhaśa cārciṣā javalana
vipāpò 'ganiḥ sutasa tasya satyaḥ samayakarmasu
ākròśatāṃ hi bhūtānāṃ yaḥ karòti hi niṣkṛtima
agniḥ saniṣkṛtira nāma śòbhayatya abhisevitaḥ
anukūjanti yeneha vedanārtāḥ savayaṃ janāḥ
tasya putraḥ savanò nāma pavakaḥ sa rujaskaraḥ
yasa tu viśvasya jagatò buddhima ākramya tiṣṭhati
taṃ parāhura adhyātmavidò viśvajina nāma pāvakama
antarāgniḥ śaritò yò hi bhuktaṃ pacati dehināma
sa yajñe viśvabhuna nāma sarvalòkeṣu bhārata
barahmacārī yatātmā ca satataṃ vipulavrataḥ
barāhmaṇāḥ pūjayantya enaṃ pākayajñeṣu pāvakama
parathitò gòpatira nāma nadī yasyābhavata pariyā
tasmina sarvāṇi karmāṇi kariyante karma kartṛbhiḥ
vaḍavāmukhaḥ pibatya ambhò yò 'sau paramadāruṇaḥ
ūrdhvabhāga ūrdhvabhāna nāma kaviḥ parāṇāśritasa tu saḥ
udaga davāraṃ havira yasya gṛhe nityaṃ paradīyate
tataḥ saviṣṭaṃ bhaveda ājyaṃ saviṣṭakṛta paramaḥ samṛtaḥ
yaḥ paraśānteṣu bhūteṣu manyura bhavati pāvakaḥ
karòdhasya tu rasò jajñe manyatī cātha putrikā
savāheti dāruṇā karūrā sarvabhūteṣu tiṣṭhati
taridive yasya sadṛśò nāsti rūpeṇa kaśa cana
atulyatvāta kṛtò devaira nāmnā kāmasa tu pāvakaḥ
saṃharṣāda dhārayana karòdhaṃ dhanvī saragvī rathe sathitaḥ
samare nāśayeca chatrūna amòghò nāma pāvakaḥ
ukthò nāma mahābhāga taribhira ukthaira abhiṣṭutaḥ
mahāvācaṃ tava ajanayata sakāmāśvaṃ hi yaṃ viduḥ
[mārka]
kāśyapò haya atha vāsiṣṭhaḥ parāṇaśa ca parāṇaputrakaḥ
agnira āṅgirasaśa caiva cayavanasa tariṣu varcakaḥ
acaranta tapasa tīvraṃ putrārthe bahu vārṣikama
putraṃ labhema dharmiṣṭhaṃ yaśasā barahmaṇā samama
mahāvyāhṛtibhira dhayātaḥ pañcabhisa taisa tadā tava atha
jajñe tejòmayò 'raciṣmāna pañca varṇaḥ parabhāvanaḥ
samiddhò 'ganiḥ śirasa tasya bāhū sūryanibhau tathā
tavaṅa netre ca suvarṇābhe kṛṣṇe jaṅghe ca bhārata
pañca varṇaḥ sa tapasā kṛtasa taiḥ pañcabhira janaiḥ
pāñcajanyaḥ śarutò vede pañca vaṃśakarasa tu saḥ
daśavarṣasahasrāṇi tapasa taptvā mahātapāḥ
janayata pāvakaṃ ghòraṃ pitṝṇāṃ sa parajāḥ sṛjana
bṛhadrathaṃtaraṃ mūrdhnò vaktrāca ca tarasā harau
śivaṃ nābhyāṃ balāda indraṃ vāyvagnī parāṇatò 'sṛjata
bāhubhyāma anudāttau ca viśve bhūtāni caiva ha
etāna sṛṣṭvā tataḥ pañca pitṝṇāma asṛjata sutāna
bṛhadūrjasya paraṇidhiḥ kāśyapasya bṛhattaraḥ
bhānura aṅgirasò vīraḥ putrò varcasya saubharaḥ
parāṇasya cānudāttaśa ca vayākhyātāḥ pañca vaṃśajāḥ
devāna yajñamuṣaśa cānyāna sṛjana pañcadaśòttarāna
abhīmama atibhīmaṃ ca bhīmaṃ bhīmabalābalama
etāna yajñamuṣaḥ pañca devāna abhyasṛjata tapaḥ
sumitraṃ mitravantaṃ ca mitrajñaṃ mitravardhanama
mitra dharmāṇama itya etāna devāna abhyasṛjata tapaḥ
surapravīraṃ vīraṃ ca sukeśaṃ ca suvarcasama
surāṇāma api hantāraṃ pañcaitāna asṛjata tapaḥ
tarividhaṃ saṃsthitā haya ete pañca pañca pṛthaka pṛthaka
muṣṇantya atra sathitā haya ete savargatò yajñayājinaḥ
teṣāma iṣṭaṃ harantya ete nighnanti ca mahada bhuvi
sapardhayā havyavāhānāṃ nighnantya ete haranti ca
havira vedyāṃ tada ādānaṃ kuśalaiḥ saṃpravartitama
tada ete nòpasarpanti yatra cāgniḥ sathitò bhaveta
citò 'ganira udvahana yajñaṃ pakṣābhyāṃ tāna parabādhate
mantraiḥ paraśamitā haya ete neṣṭaṃ muṣṇanti yajñiyama
bṛhaduktha tapasyaiva putrò bhūmima upāśritaḥ
agnihòtre hūyamāne pṛthivyāṃ sadbhira ijyate
rathaṃtaraśa ca tapasaḥ putrāgniḥ paripaṭhyate
mitra vindāya vai tasya havira adhvaryavò viduḥ
mumude paramaprītaḥ saha putraira mahāyaśāḥ
[mārka]
gurubhira niyamaira yuktò bharatò nāma pāvakaḥ
agniḥ puṣṭimatira nāma tuṣṭaḥ puṣṭiṃ parayacchati
bharatya eṣa parajāḥ sarvāsa tatò bharata ucyate
agnira yasa tu śivò nāma śaktipūjā paraśa ca saḥ
duḥkhārtānāṃ sa sarveṣāṃ śiva kṛta satataṃ śivaḥ
tapasasa tu phalaṃ dṛṣṭvā saṃpravṛddhaṃ tapò mahata
uddhartu kāmò matimāna putrò jajñe puraṃdaraḥ
ūṣmā caivòṣmaṇò jajñe sò 'ganira bhūteṣu lakṣyate
agniśa cāpi manura nāma parājāpatyama akārayata
śambhuma agnima atha parāhura barāhmaṇā vedapāragāḥ
āvasathyaṃ davijāḥ parāhura dīptama agniṃ mahāprabhama
ūrjaḥ karāna havyavāhāna suvarṇasadṛśaprabhāna
agnisa tapò haya ajanayata pañca yajñasutāna iha
paraśānte 'ganira mahābhāga pariśrantò gavāṃ patiḥ
asurāña janayana ghòrāna martyāṃśa caiva pṛthagvidhāna
tapasaśa ca manuṃ putraṃ bhānuṃ cāpya aṅgirāsṛjata
bṛhadbhānuṃ tu taṃ parāhura barāhmaṇā vedapāragāḥ
bhānòra bhāryā suprajā tu bṛhadbhāsā tu sòmajā
asṛjetāṃ tu ṣaṭa putrāña śṛṇu tāsāṃ parajā vidhama
durbalānāṃ tu bhūtānāṃ tanuṃ yaḥ saṃprayacchati
tama agniṃ baladaṃ parāhauḥ parathamaṃ bhānutaḥ sutama
yaḥ paraśānteṣu bhūteṣu manyura bhavati dāruṇaḥ
agniḥ sa manyumāna nāma davitīyò bhānutaḥ sutaḥ
darśe ca paurṇamāse ca yasyeha havira ucyate
viṣṇura nāmeha yò 'ganisa tu dhṛtimāna nāma sò 'ṅagirāḥ
indreṇa sahitaṃ yasya havira āgrayaṇaṃ samṛtama
agnira āgrayaṇò nāma bhānòra evānvayasa tu saḥ
cāturbhāsyeṣu nityānāṃ haviṣāṃ yò niragrahaḥ
caturbhiḥ sahitaḥ putraira bhānòra evānvayasa tu saḥ
niśāṃ tava ajanayata kanyāma agnīṣòmāva ubhau tathā
manòra evābhavada bhāryā suṣuve pañca pāvakāna
pūjyate haviṣāgryeṇa cāturmāsyeṣu pāvakaḥ
parjanyasahitaḥ śarīmāna agnira vaiśvānarasa tu saḥ
asya lòkasya sarvasya yaḥ patiḥ paripaṭhyate
sò 'ganira viśvapatira nāma davitīyò vai manòḥ sutaḥ
tataḥ saviṣṭaṃ bhaveda ājyaṃ saviṣṭakṛta paramaḥ samṛtaḥ
kanyā sā ròhiṇī nāma hiraṇyakaśipòḥ sutā
karmaṇāsau babhau bhāryā sa vahniḥ sa parajāpatiḥ
parāṇama āśritya yò dehaṃ paravartayati dehināma
tasya saṃnihitò nāma śabdarūpasya sādhanaḥ
śuklakṛṣṇa gatira devò yò bibharti hutāśanama
akalmaṣaḥ kalmaṣāṇāṃ kartā karòdhāśritasa tu saḥ
kapilaṃ paramarṣiṃ ca yaṃ parāhura yatayaḥ sadā
agniḥ sa kapilò nāma sāṃkhyayògapravartakaḥ
agnira yacchati bhūtāni yena bhūtāni nityadā
karmasva iha vicitreṣu sò 'garaṇīra vahnira ucyate
imāna anyāna samasṛjata pāvakāna parathitāna bhuvi
agnihòtrasya duṣṭasya parāyacścittārthama albaṇāna
saṃspṛśeyura yadānyònyaṃ kathaṃ cida vāyunāgnayaḥ
iṣṭira aṣṭākapālena kāryā vai śucaye 'ganaye
dakṣiṇāgnira yadā davābhyāṃ saṃsṛjeta tadā kila
iṣṭira aṣṭākapālena kāryā vai vītaye 'ganaye
yadya agnayò hi sapṛśyeyura niveśasthā davāgninā
iṣṭira aṣṭākapālena kāryā tu śucaye 'ganaye
agniṃ rajasvalā ceta satrī saṃspṛśeda agnihòtrikama
iṣṭira aṣṭākapālena kāryā dasyumate 'ganaye
mṛtaḥ śarūyeta yò jīvana pareyuḥ paśavò yathā
iṣṭira aṣṭākapālena kartavyābhimate 'ganaye
ārtò na juhuyāda agniṃ tarirātraṃ yasa tu barāhmaṇaḥ
iṣṭira aṣṭākapālena kāryā sayāda uttarāgnaye
darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca yasya tiṣṭheta paratiṣṭhitama
iṣṭira aṣṭākapālena kāryā pathikṛte 'ganaye
sūtikāgnira yadā cāgniṃ saṃspṛśeda agnihòtrikama
iṣṭira aṣṭākapālena kāryā cāgnimate 'ganaye
[mārka]
āpasya muditā bhāryā sahasya paramā pariyā
bhūpatira bhuva bhartā ca janayata pāvakaṃ parama
bhūtānāṃ cāpi sarveṣāṃ yaṃ parāhuḥ pāvakaṃ patima
ātmā bhuvana bharteti sānvayeṣu davijātiṣu
mahatāṃ caiva bhūtānāṃ sarveṣāma iha yaḥ patiḥ
bhagavāna sa mahātejā nityaṃ carati pāvakaḥ
agnira gṛhapatira nāma nityaṃ yajñeṣu pūjyate
hutaṃ vahati yò havyama asya lòkasya pāvakaḥ
apāṃ garbhò mahābhāgaḥ sahaputrò mahādbhutaḥ
bhūpatira bhuva bhartā ca mahataḥ patira ucyate
dahana mṛtāni bhūtāni tasyāgnira bharatò 'bhavata
agniṣṭòme ca niyataḥ karatuśreṣṭhò bharasya tu
āyāntaṃ niyataṃ dṛṣṭvā paraviveśārṇavaṃ bhayāta
devāsa taṃ nādhigacchanti mārgamāṇā yathā diśama
dṛṣṭvā tava agnira atharvāṇaṃ tatò vacanama abravīta
devānāṃ vaha havyaṃ tavama ahaṃ vīra sudurbalaḥ
atharvana gaccha madhva akṣaṃ pariyama etata kuruṣva me
pareṣyacāgnira atharvāṇama anyaṃ deśaṃ tatò 'gamata
matsyāsa tasya samācakhyuḥ karuddhasa tāna agnira abravīta
bhakṣyā vai vividhaira bhāvaira bhaviṣyatha śarīriṇāma
atharvāṇaṃ tathā cāpi havyavāhò 'baravīda vacaḥ
anunīyamānò 'pi bhṛśaṃ devavākyāda dhi tena saḥ
naicchada vòḍhuṃ haviḥ sarvaṃ śarīraṃ ca samatyajata
sa taca charīraṃ saṃtyajya paraviveśa dharāṃ tadā
bhūmiṃ sapṛṣṭvāsṛjada dhātūna pṛthakpṛthaga atīva hi
āsyāta sugandhi tejaśa ca asthibhyò devadāru ca
śaleṣmaṇaḥ saphaṭikaṃ tasya pittāna marakataṃ tathā
yakṛta kṛṣṇāyasaṃ tasya taribhira eva babhuḥ parajāḥ
nakhāsa tasyābhra paṭalaṃ śirā jālāni vidrumama
śarīrāda vividhāśa cānye dhātavò 'sayābhavana nṛpa
evaṃ tayaktvā śarīraṃ tu parame tapasi sathitaḥ
bhṛgvaṅgirādibhira bhūyasa tapasòtthāpitasa tadā
bhṛśaṃ jajvāla tejasvī tapasāpyāyitaḥ śikhī
dṛṣṭvā ṛṣīna bhayāca cāpi paraviveśa mahārṇavama
tasmina naṣṭe jagada bhītama atharvāṇama athāśritama
arcayāma āsura evainama atharvāṇaṃ surarṣayaḥ
atharvā tava asṛjala lòkāna ātmanālòkya pāvakama
miṣatāṃ sarvabhūtānāma unmamātha mahārṇavama
evama agnira bhagavatā naṣṭaḥ pūrvama atharvaṇā
āhūtaḥ sarvabhūtānāṃ havyaṃ vahati sarvadā
evaṃ tava ajanayada dhiṣṇyāna vedòktāna vibudhāna bahūna
vicarana vividhāna deśāna bharamamāṇasa tu tatra vai
sindhuvarjaṃ pañca nadyò devikātha sarasvatī
gaṅgā ca śatakumbhā ca śarayūra gaṇḍasāhvayā
carmaṇvatī mahī caiva medhyā medhātithisa tathā
tāmrāvatī vetravatī nadyasa tisrò 'tha kauśikī
tamasā narmadā caiva nadī gòdāvarī tathā
veṇṇā paraveṇī bhīmā ca medrathā caiva bhārata
bhāratī suprayògā ca kāverī murmurā tathā
kṛṣṇā ca kṛṣṇaveṇṇā ca kapilā śòṇa eva ca
etā nadyasa tu dhiṣṇyānāṃ mātarò yāḥ parakīrtitāḥ
adbhutasya pariyā bhāryā tasyāḥ putrò viḍūrathaḥ
yāvantaḥ pāvakāḥ paròktāḥ sòmāsa tāvanta eva ca
atreśa cāpya anvaye jātā barahmaṇò mānasāḥ parajāḥ
atriḥ putrāna saraṣṭukāmasa tāna evātmanya adhārayata
tasya tada barahmaṇaḥ kāyāna nirharanti hutāśanāḥ
evama ete mahātmānaḥ kīrtitāsa te 'ganayò mayā
aprameyā yathòtpannāḥ śarīmantasa timirāpahāḥ
adbhutasya tu māhātmyaṃ yathā vedeṣu kīrtitama
tādṛśaṃ viddhi sarveṣāma ekò haya eṣa hutāśanaḥ
eka evaiṣa bhagavāna vijñeyaḥ parathamò 'ṅagirāḥ
bahudhāniḥsṛtaḥ kāyāja jayòtiṣṭòmaḥ karatura yathā
itya eṣa vaṃśaḥ sumahāna agnīnāṃ kīrtitò mayā
pāvitò vividhaira mantraira havyaṃ vahati dehināma
[mārka]
agnīnāṃ vividhò vaṃśaḥ pīrtitasa te mayānagha
śṛṇu janma tu kauravya kārttikeyasya dhīmataḥ
adbhutasyādbhutaṃ putraṃ paravakṣyāmya amitaujasama
jātaṃ saptarṣibhāryābhira barahmaṇyaṃ kīrtivardhanama
devāsurāḥ purā yattā vinighnantaḥ parasparama
tatrājayana sadā devāna dānavā ghòrarūpiṇaḥ
vadhyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā bahuśasa taiḥ puraṃdaraḥ
savasainyanāyakārthāya cintāma āpa bhṛśaṃ tadā
devasenāṃ dānavaira yò bhagnāṃ dṛṣṭvā mahābalaḥ
pālayeda vīryama āśritya sa jañeyaḥ puruṣò mayā
sa śailaṃ mānasaṃ gatvā dhayāyanna arthama imaṃ bhṛśama
śuśrāvārtasvaraṃ ghòrama atha muktaṃ satriyā tadā
abhidhāvatu mā kaśa cita puruṣasa tarātucaiva ha
patiṃ ca me paradiśatu savayaṃ vā patira astu me
puraṃdarasa tu tāma āha mā bhaira nāsti bhayaṃ tava
evama uktvā tatò 'paśyata keśinaṃ sathitama agrataḥ
kirīṭinaṃ gadāpāṇiṃ dhātumantama ivācalama
haste gṛhītvā tāṃ kanyāma athainaṃ vāsavò 'baravīta
anāryakarmana kasmāta tavama imāṃ kanyāṃ jihīrṣasi
varjiṇaṃ māṃ vijānīhi viramāsyāḥ parabādhanāta
[keṣina]
visṛjasva tavama evaināṃ śakraiṣā parārthitā mayā
kaṣamaṃ te jīvatò gantuṃ savapuraṃ pākaśāsana
[mārka]
evama uktvā gadāṃ keśī cikṣependra vadhāya vai
tāma āpatantīṃ ciccheda madhye vajreṇa vāsavaḥ
athāsya śailaśikharaṃ keśī karuddhò vayavāsṛjata
tada āpatantaṃ saṃprekṣya śailaśṛṅgaṃ śatakratuḥ
bibheda rājana vajreṇa bhuvi tana nipapāta ha
patatā tu tadā keśī tena śṛṅgeṇa tāḍitaḥ
hitvā kanyāṃ mahābhāgāṃ parādravada bhṛśapīḍitaḥ
apayāte 'sure tasmiṃsa tāṃ kanyāṃ vāsavò 'baravīta
kāsi kasyāsi kiṃ ceha kuruṣe tavaṃ śubhānane
[kanyā]
ahaṃ parajāpateḥ kanyā devaseneti viśrutā
bhaginī daityasenā me sā pūrvaṃ keśinā hṛtā
sahaivāvāṃ bhaginyau tu sakhībhiḥ saha mānasama
āgacchāveha ratyarthama anujñāpya parajāpatima
nityaṃ cāvāṃ parārthayate hartuṃ keśī mahāsuraḥ
icchatya enaṃ daityasenā na tava ahaṃ pākaśāsana
sā hṛtā tena bhagavana muktāhaṃ tavada balena tu
tavayā devendra nirdiṣṭaṃ patima icchāmi durjayama
[indra]
mama mātṛsvaseyā tavaṃ mātā dākṣāyaṇī mama
ākhyātaṃ tava ahama icchāmi savayama ātmabalaṃ tavayā
[kanyā]
abalāhaṃ mahābāhò patisa tu balavāna mama
varadānāta pitura bhāvī surāsuranamaskṛtaḥ
[indra]
kīdṛśaṃ vai balaṃ devi patyusa tava bhaviṣyati
etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ tava vākyama anindite
[kanyā]
devadānava yakṣāṇāṃ kiṃnaròragarakṣasāma
jetā sa dṛṣṭò duṣṭānāṃ mahāvīryò mahābalaḥ
yasa tu sarvāṇi bhūtāni tavayā saha vijeṣyati
sa hi me bhavitā bhartā barahmaṇyaḥ kīrtivardhanaḥ
[mārka]
indrasa tasyā vacò śarutvā duḥkhitò 'cintayada bhṛśama
asyā devyāḥ patira nāsti yādṛśaṃ saṃprabhāṣate
athāpaśyata sa udaye bhāskaraṃ bhāskaradyutiḥ
sòmaṃ caiva mahābhāgaṃ viśamānaṃ divākarama
amāvāsyāṃ saṃpravṛttaṃ muhūrtaṃ raudrama eva ca
devāsuraṃ ca saṃgrāmaṃ sò 'paśyada udaye girau
lòhitaiśa ca ghanaira yuktāṃ pūrvāṃ saṃdhyāṃ śatakratuḥ
apaśyala lòhitòdaṃ ca bhagavāna varuṇālayama
bhṛgubhiśa cāṅgiròbhiśa ca hutaṃ mantraiḥ pṛthagvidhaiḥ
havyaṃ gṛhītvā vahniṃ ca paraviśantaṃ divākarama
parva caiva caturviṃśaṃ tadā sūryama upasthitama
tathā dharmagataṃ raudraṃ sòmaṃ sūryagataṃ ca tama
samālòkyaikatāma eva śaśinò bhāskarasya ca
samavāyaṃ tu taṃ raudraṃ dṛṣṭvā śakrò vayacintayata
eṣa raudraśa ca saṃghātò mahāna yuktaśa ca tejasā
sòmasya vahni sūryābhyāma adbhutò 'yaṃ samāgamaḥ
janayeda yaṃ sutaṃ sòmaḥ sò 'sayā devyāḥ patira bhaveta
agniśca caitaira guṇaira yuktaḥ sarvaira agniśa ca devatā
eṣa ceja janayeda garbhaṃ sò 'sayā devyāḥ patira bhaveta
evaṃ saṃcintya bhagavāna barahmalòkaṃ tadā gataḥ
gṛhītvā devasenāṃ tāma avandata sa pitāmahama
uvāca cāsyā devyāsa tavaṃ sādhu śūraṃ patiṃ diśa
[barahmā]
yathaitaca cintitaṃ kāryaṃ tavayā dānava sūdana
tathā sa bhavitā garbhò balavāna uruvikramaḥ
sa bhaviṣyati senānīsa tavayā saha śatakratò
asyā devyāḥ patiśa caiva sa bhaviṣyati vīryavāna
[mārka]
etaca charutvā namasa tasmai kṛtvāsau saha kanyayā
tatrābhyagacchada devendrò yatra devarṣayò 'bhavana
vasiṣṭhapramukhā mukhyā viprendrāḥ sumahāvratāḥ
bhāgārthaṃ tapasòpāttaṃ teṣāṃ sòmaṃ tathādhvare
pipāsavò yayura devāḥ śatakratu purògamāḥ
iṣṭiṃ kṛtvā yathānyāyaṃ susamiddhe hutāśane
juhuvusa te mahātmānò havyaṃ sarvadivaukasāma
samāhūtò hutavahaḥ sò 'dabhutaḥ sūryamaṇḍalāta
viniḥsṛtyāyayau vahnira vāgyatò vidhivata parabhuḥ
āgamyāhavanīyaṃ vai taira davijaira mantratò hutama
sa tatra vividhaṃ havyaṃ paratigṛhya hutāśanaḥ
ṛṣibhyò bharataśreṣṭha parāyacchata divaukasāma
niṣkrāmaṃśa cāpya apaśyata sa patnīsa teṣāṃ mahātmanāma
saveṣva āśrameṣūpaviṣṭāḥ sanāyantīśa ca yathāsukhama
rukmavedinibhāsa tāsa tu candralekhā ivāmalāḥ
hutāśanārci paratimāḥ sarvāsa tārā ivādbhutāḥ
sa tadgatena manasā babhūva kaṣubhitendriyaḥ
patnīra dṛṣṭvā davijendrāṇāṃ vahniḥ kāmavaśaṃ yayau
sa bhūyò cintayāma āsa na nayāyyaṃ kaṣubhitò 'sami yata
sādhvīḥ patnīra davijendrāṇāma akāmāḥ kāmayāmya ahama
naitāḥ śakyā mayā daraṣṭuṃ sapraṣṭuṃ vāpya animittataḥ
gārhapatyaṃ samāviśya tasmāta paśyāmya abhīkṣṇaśaḥ
saṃspṛśanna iva sarvāsa tāḥ śikhābhiḥ kāñcanaprabhāḥ
paśyamānaśa ca mumude gārhapatyaṃ samāśritaḥ
niruṣya tatra sucirama evaṃ vahnira vaśaṃgataḥ
manasa tāsu vinikṣipya kāmayānò varāṅganāḥ
kāmasaṃtapta hṛdayò dehatyāge suniścitaḥ
alābhe barāhmaṇa satrīṇāma agnira vanama upāgataḥ
savāhā taṃ dakṣaduhitā parathamaṃ kāmayata tadā
sā tasya chidrama anvaicchaca cirāta parabhṛti bhāminī
apramattasya daivasya na cāpaśyada aninditā
sā taṃ jañātvā yathāvata tu vahniṃ vanama upāgatama
tattvataḥ kāmasaṃtaptaṃ cintayāma āsa bhāminī
ahaṃ saptarṣipatnīnāṃ kṛtvā rūpāṇi pāvakama
kāmayiṣyāmi kāmārtaṃ tāsāṃ rūpeṇa mòhitama
evaṃ kṛte parītira asya kāmāvāptiśa ca me bhaveta
[mārka]
śivā bhāryā tavāṅgirasaḥ śīlarūpaguṇānvitā
tasyāḥ sā parathamaṃ rūpaṃ kṛtvā devī janādhipa
jagāma pāvakābhyāśaṃ taṃ còvāca varāṅganā
māma agne kāmasaṃtaptāṃ tavaṃ kāmayituma arhasi
kariṣyasi na ceda evaṃ mṛtāṃ māma upadhāraya
ahama aṅgirasò bhāryā śivā nāma hutāśana
sakhībhiḥ sahitā parāptā mantrayitvā viniścayama
[agni]
kathaṃ māṃ tavaṃ vijānīṣe kāmārtama itarāḥ kathama
yāsa tavayā kīrtitāḥ sarvāḥ saptarṣīṇāṃ pariyāḥ satriyaḥ
[ṣivā]
asmākaṃ tavaṃ pariyò nityaṃ bibhīmasa tu vayaṃ tava
tavaca cittama iṅgitaira jañātvā pareṣitāsmi tavāntikama
maithunāyeha saṃprāptā kāmaṃ parāptaṃ darutaṃ cara
mātarò māṃ paratīkṣante gamiṣyāmi hutāśana
[mārka]
tatò 'ganira upayeme tāṃ śivāṃ parītimudā yutaḥ
parītyā devī ca saṃyuktā śukraṃ jagrāha pāṇinā
acintayana mamedaṃ ye rūpaṃ darakṣyanti kānane
te barāhmaṇīnāma anṛtaṃ dòṣaṃ vakṣyanti pāvake
tasmāda etada darakṣyamāṇā garuḍī saṃbhavāmya ahama
vanāna nirgamanaṃ caiva sukhaṃ mama bhaviṣyati
suparṇī sā tadā bhūtvā nirjagāma mahāvanāta
apaśyata parvataṃ śavetaṃ śarastambaiḥ susaṃvṛtama
dṛṣṭī viṣaiḥ sapta śīrṣaira guptaṃ bhògibhira adbhutaiḥ
rakṣòbhiśa ca piśācaiśa ca raudraira bhūtagaṇaisa tathā
rākṣasībhiśa ca saṃpūrṇama anekaiśa ca mṛgadvijaiḥ
sā tatra sahasā gatvā śailapṛṣṭhaṃ sudurgamama
parākṣipata kāñcane kuṇḍe śukraṃ sā tavaritā satī
śiṣṭānāma api sā devī saptarṣīṇāṃ mahātmanāma
patnī sarūpatāṃ kṛtvā kāmayāma āsa pāvakama
divyarūpama arundhatyāḥ kartuṃ na śakitaṃ tayā
tasyāsa tapaḥ parabhāveṇa bhartṛśuśrūṣaṇena ca
ṣaṭkṛtvasa tata tu nikṣiptama agne retò kurūttama
tasmina kuṇṭe paratipadi kāminyā savāhayā tadā
tata sakannaṃ tejasā tatra saṃbhṛtaṃ janayata sutama
ṛṣibhiḥ pūjitaṃ sakannama anayata sakandatāṃ tataḥ
ṣaṭśirā daviguṇaśròtrò davādaśākṣi bhujakramaḥ
ekagrīpasa tava ekakāyaḥ kumāraḥ samapadyata
davitīyāyāma abhivyaktasa tṛtīyāyāṃ śiśura babhau
aṅgapratyaṅga saṃbhūtaśa caturthyāma abhavada guhaḥ
lòhitābhreṇa mahatā saṃvṛtaḥ saha vidyutā
lòhitābhre sumahati bhāti sūrya ivòditaḥ
gṛhītaṃ tu dhanusa tena vipulaṃ lòmaharṣaṇama
nayastaṃ yata taripuraghnena surārivinikṛntanama
tadgṛhītvā dhanuḥśreṣṭhaṃ nanāda balavāṃsa tadā
saṃmòhayanna ivemāṃ sa tarī~la lòkāna sacarācarāna
tasya taṃ ninadaṃ śarutvā mahāmeghaughanisvanama
utpetatura mahānāgau citraśa cairāvataśa ca ha
tāva āpatantau saṃprekṣya sa bālārkasamadyuthiḥ
davābhyāṃ gṛhītvā pāṇibhyāṃ śaktiṃ cānyena pāṇinā
apareṇāgnidāyādasa tāmracūḍaṃ bhujena saḥ
mahākāyama upaśliṣṭaṃ kukkuṭaṃ balināṃ varama
gṛhītvā vayanadada bhīmaṃ cikrīḍa ca mahābalaḥ
davābhyāṃ bhujābhyāṃ balavāna gṛhītvā śaṅkhama uttamama
parādhmāpayata bhūtānāṃ tarāsanaṃ balināma api
davābhyāṃ bhujābhyāma ākāśaṃ bahuśò nijaghāna saḥ
karīḍana bhāti mahāsenasa tarī~la lòkāna vadanaiḥ pibana
parvatāgre 'parameyātmā raśmimāna udaye yathā
sa tasya parvatasyāgre niṣaṇṇò 'dabhutavikramaḥ
vayalòkayada ameyātmā mukhaira nānāvidhaira diśaḥ
sa paśyana vividhāna bhāvāṃśa cakāra ninadaṃ punaḥ
tasya taṃ ninadaṃ śarutvā nayapatana bahudhā janāḥ
bhītāśa còdvigna manasasa tama eva śaraṇaṃ yayuḥ
ye tu taṃ saṃśritā devaṃ nānāvarṇāsa tadā janāḥ
tāna apya āhuḥ pāriṣadāna barāhmaṇāḥ sumahābalāna
sa tūtthāya mahābāhura upasāntvya ca tāña janāna
dhanura vikṛṣya vayasṛjada bāṇāña śavete mahāgirau
bibheda sa śaraiḥ śailaṃ karauñcaṃ himavataḥ sutama
tena haṃsāśa ca gṛghrāśa ca meruṃ gacchanti parvatama
sa viśīrṇò 'pataca chailò bhṛśama ārtasvarāna ruvana
tasmina nipatite tava anye neduḥ śailā bhṛśaṃ bhayāta
sa taṃ nādaṃ bhṛśārtānāṃ śarutvāpi balināṃ varaḥ
na parāvyathada ameyātmā śaktima udyamya cānadata
sā tadā vipulā śaktiḥ kaṣiptā tena mahātmanā
bibheda śikharaṃ ghòraṃ śavetasya tarasā girau
sa tenābhihatò dīnò giriḥ śavetò 'calaiḥ saha
utpapāta mahīṃ tayaktvā bhītasa tasmāna mahātmanaḥ
tataḥ paravyathitā bhūmira vayaśīryata samantataḥ
ārtā sakandaṃ samāsādya punara balavatī babhau
parvatāśa ca namaskṛtya tama eva pṛthivīṃ gatāḥ
athāyama abhajala lòkaḥ sakanda śuklasya pañcamīma
[mārka]
ṛṣayasa tu mahāghòrāna dṛṣṭvòtpātāna pṛthagvidhāna
akurvaña śāntima udvignā lòkānāṃ mòka bhāvanāḥ
nivasanti vane ye tu tasmiṃśa caitrarathe janāḥ
te 'baruvanna eṣa nò 'narthaḥ pāvakenāhṛtò mahāna
saṃgamya ṣaḍbhiḥ patnībhiḥ saptarṣīṇāma iti sama ha
apare garuḍīma āhusa tavayānarthò 'yama āhṛtaḥ
yaira dṛṣṭā sā tadā devī tasyā rūpeṇa gacchatī
na tu tata savāhayā karmakṛtaṃ jānāti vai janaḥ
suparṇī tu vacò śarutvā mamāyaṃ tanayasa tava iti
upagamya śanaiḥ sakandama āhāhaṃ jananī tava
atha saptarṣayaḥ śarutvā jātaṃ putraṃ mahaujasama
tatyajuḥ ṣaṭa tadā patnīra vinā devīma arundhatīma
ṣaḍbhira eva tadā jātama āhusa tada vanavāsinaḥ
saptarṣīna āha ca savāhā mama putrò 'yama itya uta
ahaṃ jāne naitada evama iti rājana punaḥ punaḥ
viśvāmitrasa tu kṛtveṣṭiṃ saptarṣīṇāṃ mahāmuniḥ
pāvakaṃ kāmasaṃtaptama adṛṣṭaḥ pṛṣṭhatò 'navagāta
tata tena nikhilaṃ sarvama avabuddhaṃ yathātathama
viśvāmitrasa tu parathamaṃ kumāraṃ śaraṇaṃ gataḥ
satavaṃ divyaṃ saṃpracakre mahāsenasya cāpi saḥ
maṅgalāni ca sarvāṇi kaumārāṇi tarayòdaśa
jātakarmādikāsa tasya kariyāśa cakre mahāmuniḥ
ṣaḍa vaktrasya tu māhātmyaṃ kukkuṭasya ca sādhanama
śaktyā devyāḥ sādhanaṃ ca tathā pāriṣadāma api
viśvāmitraśa cakāraitata karma lòkahitāya vai
tasmāda ṛṣiḥ kumārasya viśvāmitrābhavata pariyaḥ
anvajānāca ca savāhāyā rūpānyatvaṃ mahāmuniḥ
abravīca ca munī sarvāna nāparādhyanti vai satriyaḥ
śarutvā tu tattvatasa tasmāta te patnīḥ sarvatò 'tayajana
sakandaṃ śarutvā tatò devā vāsavaṃ sahitābruvana
aviṣahya balaṃ sakandaṃ jahi śakrāśu mācirama
yadi vā na nihansya enama adyendrò 'yaṃ bhaviṣyati
tarailòkyaṃ saṃnigṛhyāsmāṃsa tavāṃ ca śakra mahābalaḥ
sa tāna uvāca vayathitò bālò 'yaṃ sumahābalaḥ
saraṣṭārama api lòkānāṃ yudhi vikramya nāśayeta
sarvāsa tavayābhigacchantu sakandaṃ lòkasya mātaraḥ
kāmavīryā ghanantu cainaṃ tathetya uktvā ca tā yayuḥ
tama apratibalaṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇavanadāsa tu tāḥ
aśakyò 'yaṃ vicintyaivaṃ tama eva śaraṇaṃ yayuḥ
ūcuśa cāpi tavama asmākaṃ putrāsmābhira dhṛtaṃ jagata
abhinandasva naḥ sarvāḥ parasnutāḥ sanehaviklavāḥ
tāḥ saṃpūjya mahāsenaḥ kāmāṃśa cāsāṃ paradāya saḥ
apaśyada agnima āyāntaṃ pitaraṃ balināṃ balī
sa tu saṃpūjitasa tena saha mātṛgaṇena ha
parivārya mahāsenaṃ rakṣamāṇaḥ sathitaḥ sathirama
sarvāsāṃ yā tu mātṝṇāṃ nārī karòdhasamudbhavā
dhātrī sā putravata sakandaṃ śūlahastābhyarakṣata
lòhitasyòdadheḥ kanyā karūrā lòhitabhòjanā
pariṣvajya mahāsenaṃ putravata paryarakṣata
agnira bhūtvā naigameyaśa chāga vaktrò bahu parajaḥ
ramayāma āsa śailasthaṃ bālaṃ karīḍanakaira iva
[mārka]
garahāḥ sòpagrahāśa caiva ṛṣayò mātarasa tathā
hutāśanamukhāśa cāpi dīptāḥ pāriṣadāṃ gaṇāḥ
ete cānye ca bahavò ghòrāsa taridivavāsinaḥ
parivārya mahāsenaṃ sathitā mātṛgaṇaiḥ saha
saṃdigdhaṃ vijayaṃ dṛṣṭvā vijayepsuḥ sureśvaraḥ
āruhyairāvata sakandhaṃ parayayau daivataiḥ saha
vijighāṃsura mahāsenama indrasa tūrṇataraṃ yayau
ugraṃ taca ca mahāvegaṃ devānīkaṃ mahāprabhama
vicitradhvajasaṃnāhaṃ nānā vāhana kārmukama
paravarāmbara saṃvītaṃ śariyā juṣṭama alaṃkṛtama
vijighāṃsuṃ tada āyāntaṃ kumāraḥ śakrama abhyayāta
vinadana pathi śakrasa tu darutaṃ yāti mahābalaḥ
saṃharṣayana devasenāṃ jighāṃsuḥ pāvakātmajama
saṃpūjyamānasa taridaśaisa tathaiva paramarṣibhiḥ
samīpama upasaṃprāptaḥ kārttikeyasya vāsavaḥ
siṃhanādaṃ tataśa cakre deveśaḥ sahitaḥ suraiḥ
guhò 'pi śabdaṃ taṃ śarutvā vayanadata sāgarò yathā
tasya śabdena mahatā samuddhūtòdadhi parabhama
babhrāma tatra tatraiva devasainyama acetanama
jighāṃsūna upasaṃprāptāna devāna dṛṣṭvā sa pāvakiḥ
visasarja mukhāta karuddhaḥ paravṛddhāḥ pāvakārciṣaḥ
tā devasainyānya adahana veṣṭamānāni bhūtale
te paradīptaśirò dehāḥ paradīptāyudha vāhanāḥ
paracyutāḥ sahasā bhānti citrāsa tārāgaṇā iva
dahyamānāḥ parapannāsa te śaraṇaṃ pāvakātmajama
devā vajradharaṃ tayaktvā tataḥ śāntima upāgatāḥ
tayaktò devaisa tataḥ sakande vajraṃ śakrābhyavāsṛjata
tada visṛṣṭaṃ jaghānāśu pārśvaṃ sakandasya dakṣiṇama
bibheda ca mahārāja pārśvaṃ tasya mahātmanaḥ
vajraprahārāta sakandasya saṃjātaḥ puruṣò 'paraḥ
yuvā kāñcanasaṃnāhaḥ śaktidhṛga divyakuṇḍalaḥ
yada vajraviśanāja jātò viśākhasa tena sò 'bhavata
taṃ jātama aparaṃ dṛṣṭvā kālānalasamadyutima
bhayāda indrasa tataḥ sakandaṃ parāñjaliḥ śaraṇaṃ gataḥ
tasyābhayaṃ dadau sakandaḥ saha sainyasya sattama
tataḥ parahṛṣṭāsa taridaśā vāditrāṇya abhyavādayana
[mārka]
sakandasya pārṣadāna ghòrāña śṛṇuṣvādbhuta darśanāna
vajraprahārāta sakandasya jajñusa tatra kumārakāḥ
ye haranti śiśūña jātāna garbhasthāṃśa caiva dāruṇāḥ
vajraprahārāta kanyāśa ca jajñire 'saya mahābalāḥ
kumārāśa ca viśākhaṃ taṃ pitṛtve samakalpayana
sa bhūtvā bhagavāna saṃkhye rakṣaṃśa chāga mukhasa tadā
vṛtaḥ kanyā gaṇaiḥ sarvaira ātmanīnaiśa ca putrakaiḥ
mātṝṇāṃ parekṣatīnāṃ ca bhadraśākhaśa ca kauśalaḥ
tataḥ kumāra pitaraṃ sakandama āhura janā bhuvi
rudrama agnima umāṃ savāhāṃ paradeśeṣu mahābalāma
yajanti putra kāmāśa ca putriṇaśa ca sadā janāḥ
yāsa tāsa tava ajanayata kanyāsa tapò nāma hutāśanaḥ
kiṃ karòmīti tāḥ sakandaṃ saṃprāptāḥ samabhāṣata
[mātaraha]
bhavema sarvalòkasya vayaṃ mātara uttamāḥ
parasādāta tava pūjyāśa ca pariyama etata kuruṣva naḥ
[mārka]
sò 'baravīda bāḍhama itya evaṃ bhaviṣyadhvaṃ pṛthagvidhāḥ
aśivāśa ca śivāśa caiva punaḥ punara udāradhīḥ
tataḥ saṃkalpya putratve sakaṃdaṃ mātṛgaṇò 'gamata
kākī ca halimā caiva rudrātha bṛhalī tathā
āryā palālā vai mitrā satnptaitāḥ śuśu mātaraḥ
etāsāṃ vīryasaṃpannaḥ śiśura nāmātidāruṇaḥ
sakanda parasādajaḥ putrò lòhitākṣò bhayaṃkaraḥ
eṣa vīrāṣṭakaḥ paròktaḥ sakanda mātṛgaṇòdbhavaḥ
chāga vaktreṇa sahitò navakaḥ parikīryate
ṣaṣṭhaṃ chāgamayaṃ vaktraṃ sakandasyaiveti viddhi tata
ṣaṣa ṣirò 'bhayantaraṃ rājana nityaṃ mātṛgaṇārcitama
ṣaṇṇāṃ tu paravaraṃ tasya śīrṣāṇāma iha śabdyate
śaktiṃ yenāsṛjada divyāṃ bhadraśākha iti sama ha
itya etada vividhākāraṃ vṛttaṃ śuklasya pañcamīma
tatra yuddhaṃ mahāghòraṃ vṛttaṃ ṣaṣṭhyāṃ janādhipa
[mārka]
upaviṣṭaṃ tataḥ sakandaṃ hiraṇyakavaca sarajama
hiraṇyacūḍa mukuṭaṃ hiraṇyākṣaṃ mahāprabhama
lòhitāmbara saṃvītaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ manòramama
sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ tarailòkyasyāpi supriyama
tatasa taṃ varadaṃ śūraṃ yuvānaṃ mṛṣṭakuṇḍalama
abhajata padmarūpā śarīḥ savayama eva śarīriṇī
śariyā juṣṭaḥ pṛthu yaśāḥ sa kumāra varasa tadā
niṣaṇṇò dṛśyate bhūtaiḥ paurṇamāsyāṃ yathā śaśī
apūjayana mahātmānò barāhmaṇāsa taṃ mahābalama
idama āhusa tadā caiva sakandaṃ tatra maharṣayaḥ
hiraṇyavarṇabhadraṃ te lòkānāṃ śaṃkarò bhava
tavayā ṣaṣa rātrajātena sarve lòkā vaśīkṛtāḥ
abhayaṃ ca punara dattaṃ tavayaivaiṣāṃ suròttama
tasmāda indrò bhavāna astu tarailòkyasyābhayaṃkaraḥ
[sakanda]
kima indraḥ sarvalòkānāṃ karòtīha tapòdhanāḥ
kathaṃ deva ganāṃśa caiva pāti nityaṃ sureśvaraḥ
[rasayaha]
indrò diśati bhūtānāṃ balaṃ tejò parajāḥ sukhama
tuṣṭaḥ parayacchati tathā sarvāna dāyāna sureśvaraḥ
durvṛttānāṃ saṃharati vṛttasthānāṃ parayacchati
anuśāsti ca bhūtāni kāryeṣu balasūdanaḥ
asūrye ca bhaveta sūryasa tathācandre ca candramāḥ
bhavatya agniśa ca vāyuśa ca pṛthivya āpaśa ca kāraṇaiḥ
etada indreṇa kartavyama indre hi vipulaṃ balama
tavaṃ ca vīra balaśreṣṭhasa tasmāda indrò bhavasva naḥ
[ṣakra]
bhavasvendrò mahābāhò sarveṣāṃ naḥ sukhāvahaḥ
abhiṣicyasva caivādya parāptarūpò 'si sattama
[sakanda]
śādhi tavama eva tarailòkyama avyagrò vijaye rataḥ
ahaṃ te kiṃkaraḥ śakra na mamendratvama īpsitama
[ṣakra]
balaṃ tavādbhutaṃ vīra tavaṃ devānāma arīña jahi
avajñāsyanti māṃ lòkā vīryeṇa tava vismitāḥ
indratve 'pi sathitaṃ vīra balahīnaṃ parājitama
āvayòśa ca mithò bhede parayatiṣyantya atandritāḥ
bhedite ca tavayi vibhò lòkò davaidhama upeṣyati
davidhā bhūteṣu lòkeṣu niściteṣva āvayòsa tathā
vigrahaḥ saṃpravarteta bhūtabhedāna mahābala
tatra tavaṃ māṃ raṇe tāta yathāśraddhaṃ vijeṣyasi
tasmāda indrò bhavāna adya bhavitā mā vicāraya
[sakanda]
tavama eva rājā bhadraṃ te tarailòkyasya mamaiva ca
karòmi kiṃ ca te śakra śāsanaṃ tada baravīhi me
[ṣakra]
yadi satyama idaṃ vākyaṃ niścayāda bhāṣitaṃ tavayā
yadi vā śāsanaṃ sakanda kartuma icchasi me śṛṇu
abhiṣicyasva devānāṃ senāpatye mahābala
ahama indrò bhaviṣyāmi tava vākyāna mahābala
[sakanda]
dānavānāṃ vināśāya devānāma arthasiddhaye
gòbrāhmaṇasya tarāṇārthaṃ senāpatye 'bhiṣiñca māma
[mārka]
sò 'bhiṣiktò maghavatā sarvaira devagaṇaiḥ saha
atīva śuśubhe tatra pūjyamānò maharṣibhiḥ
tasya tata kāñcanaṃ chatraṃ dhariyamāṇaṃ vayaròcata
yathaiva susamiddhasya pāvakasyātma maṇḍalama
viśvakarma kṛtā cāsya divyā mālā hiraṇmayī
ābaddhā taripuraghnena savayama eva yaśasvinā
āgamya manujavyāghrasahadevyā paraṃtapa
arcayāma āsa suprītò bhagavāna gòvṛṣadhvajaḥ
rudrama agniṃ davijāḥ parāhū rudra sūnusa tatasa tu saḥ
rudreṇa śukrama utsṛṣṭaṃ taca chavetaḥ parvatò 'bhavata
pāvakasyendriyaṃ śavete kṛttikābhiḥ kṛtaṃ nage
pūjyamānaṃ tu rudreṇa dṛṣṭvā sarve divaukasaḥ
rudra sūnuṃ tataḥ parāhura guhaṃ guṇavatāṃ varama
anupraviśya rudreṇa vahniṃ jātò haya ayaṃ śiśuḥ
tatra jātasa tataḥ sakandò rudra sūnusa tatò 'bhavata
rudrasya vahneḥ savāhāyāḥ ṣaṇṇāṃ satrīṇāṃ ca tejasā
jātaḥ sakandaḥ suraśreṣṭhò rudra sūnusa tatò 'bhavata
araje vāsasī rakte vasānaḥ pāvakātmajaḥ
bhāti dīptavapuḥ śarīmāna raktābhrābhyāma ivāṃśumāna
kukkuṭaśa cāgninā dattasa tasya ketura alaṃkṛtaḥ
rathe samucchritò bhāti kālāgnira iva lòhitaḥ
viveśa kavacaṃ cāsya śarīraṃ sahajaṃ tataḥ
yudhyamānasya dehasya parādurbhavati tata sadā
śaktira varma balaṃ tejò kāntatvaṃ satyama akṣatiḥ
barahmaṇyatvama asaṃmòhò bhaktānāṃ parirakṣaṇama
nikṛntanaṃ ca śatrūṇāṃ lòkānāṃ cābhirakṣaṇama
sakandena saha jātāni sarvāṇya eva janādhipa
evaṃ devagaṇaiḥ sarvaiḥ sò 'bhiṣiktaḥ savalaṃkṛtaḥ
babhau paratītaḥ sumanāḥ paripūrṇendu darśanaḥ
iṣṭaiḥ savādhyāyaghòṣaiśa ca deva tūryaravaira api
devagandharvagītaiśa ca sarvaira apsarasāṃ gaṇaiḥ
etaiśa cānyaiśa ca vividhaira hṛṣṭatuṣṭaira alaṃkṛtaiḥ
karīḍanna iva tadā devaira abhiṣiktaḥ sa pāvakiḥ
abhiṣiktaṃ mahāsenama apaśyanta divaukasaḥ
vinihatya tamò sūryaṃ yathehābhyuditaṃ tathā
athainama abhyayuḥ sarvā deva senāḥ sahasraśaḥ
asmākaṃ tavaṃ patira iti baruvāṇāḥ sarvatòdiśama
tāḥ samāsādya bhagavāna sarvabhūtagaṇaira vṛtaḥ
arcitaśa ca satutaśa caiva sāntvayāma āsa tā api
śatakratuśa cābhiṣicya sakandaṃ senāpatiṃ tadā
sasmāra tāṃ deva senāṃ yā sā tena vimòkṣitā
ayaṃ tasyāḥ patira nūnaṃ vihitò barahmaṇā savayama
iti cintyānayāma āsa devasenāṃ savalaṃkṛtāma
sakandaṃ còvāca balabhida iyaṃ kanyā suròttama
ajāte tavayi nirdiṣṭā tava patnī savayambhuvā
tasmāta tavama asyā vidhivata pāṇiṃ mantrapuraskṛtama
gṛhāṇa dakṣiṇaṃ devyāḥ pāṇinā padmavarcasama
evama uktaḥ sa jagrāha tasyāḥ pāṇiṃ yathāvidhi
bṛhaspatira mantravidhaṃ jajāpa ca juhāva ca
evaṃ sakandasya mahiṣīṃ devasenāṃ vidura budhāḥ
ṣaṣṭhīṃ yāṃ barāhmaṇāḥ parāhura lakṣmīma āśāṃ sukhapradāma
sinīvālīṃ kuhūṃ caiva sadvṛttima aparājitāma
yadā sakandaḥ patira labdhaḥ śāśvatò devasenayā
tadā tama āśrayala lakṣmīḥ savayaṃ devī śarīriṇī
śarījuṣṭaḥ pañcamīṃ sakandasa tasmāca charī pañcamī samṛtā
ṣaṣṭhyāṃ kṛtārthò 'bhūda yasmāta tasmāta ṣaṣṭhī mahātithiḥ
[mārka]
śariyā juṣṭaṃ mahāsehaṃ deva senāpatiṃ kṛtama
saptarṣipatnyaḥ ṣaḍa devyasa tata sakāśama athāgamana
ṛṣibhiḥ saṃprarityaktā dharmayuktā mahāvratāḥ
darutama āgamya còcusa tā deva senāpatiṃ parabhuma
vayaṃ putra parityaktā bhartṛbhira deva saṃmitaiḥ
akāraṇāda ruṣā tāta puṇyasthānāta paricyutāḥ
asmābhiḥ kila jātasa tavama iti kenāpya udāhṛtama
asatyama etata saṃśrutya tasmāna nasa tarātuma arhasi
akṣayaśa ca bhaveta savargasa tavatprasādāda dhi naḥ parabhò
tavāṃ putraṃ cāpya abhīpsāmaḥ kṛtvaitada anṛṇò bhava
[sakanda]
mātarò hi bhavatyò me sutò vò 'hama aninditāḥ
yaca cābhīpsatha tata sarvaṃ saṃbhaviṣyati vasa tathā
[ārkaṇḍeya]
evama ukte tataḥ śakraṃ kiṃ kāryama iti sò 'baravīta
uktaḥ sakandena barūhīti sò 'baravīda vāsavasa tataḥ
abhijita sapardhamānā tu ròhiṇyā kanyasī savasā
icchantī jayeṣṭhatāṃ devī tapasa taptuṃ vanaṃ gatā
tatra mūḍhò 'sami bhadraṃ te nakṣatraṃ gaganāca cayutama
kālaṃ tava imaṃ paraṃ sakanda barahmaṇā saha cintaya
dhaniṣṭhādisa tadā kālò barahmaṇā parinirmitaḥ
ròhiṇyādyò 'bhavata pūrvama evaṃ saṃkhyā samābhavata
evama ukte tu śakreṇa tarividaṃ kṛttikā gatāḥ
nakṣatraṃ śakaṭākāraṃ bhāti tada vahni daivatama
vinatā cābravīta sakandaṃ mama tavaṃ piṇḍadaḥ sutaḥ
icchāmi nityama evāhaṃ tavayā putra sahāsituma
[sakanda]
evama astu namasa te 'satu putrasnehāta paraśādhi māma
sanuṣayā pūjyamānā vai devi vatsyasi nityadā
[mārka]
atha mātṛgaṇaḥ sarvaḥ sakandaṃ vacanama abravīta
vayaṃ sarvasya lòkasya mātaraḥ kavibhiḥ satutāḥ
icchāmò mātarasa tubhyaṃ bhavituṃ pūjayasva naḥ
[sakanda]
mātarasa tu bhavatyò me bhavatīnāma ahaṃ sutaḥ
ucyatāṃ yana mayā kāryaṃ bhavatīnāma athepsitama
[mātarasa]
yāsa tu tā mātaraḥ pūrvaṃ lòkasyāsya parakalpitāḥ
asmākaṃ tada bhaveta sathānaṃ tāsāṃ caiva na tada bhaveta
bhavema pūjyā lòkasya na tāḥ pūjyāḥ surarṣabha
parajāsmākaṃ hṛtāsa tābhisa tavatkṛte tāḥ parayaccha naḥ
[sakanda]
dattāḥ parajā na tāḥ śakyā bhavatībhira niṣevituma
anyāṃ vaḥ kāṃ parayacchāmi parajāṃ yāṃ manasecchatha
[mātarasa]
icchāma tāsāṃ mātṝṇāṃ parajā bhòktuṃ parayaccha naḥ
tavayā saha pṛthaga bhūtā ye ca tāsāma atheśvarāḥ
[sakanda]
parajā vò dadmi kaṣṭaṃ tu bhavatībhira udāhṛtama
parirakṣata bhadraṃ vaḥ parajāḥ sādhu namaskṛtāḥ
parirakṣāma bhadraṃ te parajāḥ sakanda yathecchasi
tavayā nò ròcate sakanda saha vāsaśa ciraṃ parabhò
[sakanda]
yāvata ṣòḍaśavarṣāṇi bhavanti taruṇāḥ parajāḥ
parabādhata manuṣyāṇāṃ tāvada rūpaiḥ pṛthagvidhaiḥ
ahaṃ ca vaḥ paradāsyāmi raudrama ātmānama avyayama
paramaṃ tena sahitā sukhaṃ vatsyatha pūjitāḥ
[mārka]
tataḥ śarīrāta sakandasya puruṣaḥ kāñcanaprabhaḥ
bhòktuṃ parajāḥ sa martyānāṃ niṣpapāta mahābalaḥ
apatata sa tadā bhūmau visaṃjñò 'tha kaṣudhānvitaḥ
sakandena sò 'bhayanujñātò raudrarūpò 'bhavada garahaḥ
sakandāpasmārama itya āhura garahaṃ taṃ davijasattamāḥ
vinatā tu mahāraudrā kathyate śakunigrahaḥ
pūtanāṃ rākṣasīṃ parāhusa taṃ vidyāta pūtanā garahama
kaṣṭā dāruṇarūpeṇa ghòrarūpā niśācarī
piśācī dāruṇākārā kathyate śītapūtanā
garbhāna sā mānuṣīṇāṃ tu harate ghòradarśanā
aditiṃ revatīṃ parāhura garahasa tasyāsa tu raivataḥ
sò 'pi bālāña śiśūna ghòrò bādhate vai mahāgrahaḥ
daityānāṃ yā ditira mātā tāma āhura mukhamaṇḍikāma
atyarthaṃ śiśumāṃsena saṃprahṛṣṭā durāsadā
kumārāśa ca kumāryaśa ca ye paròktāḥ sakanda saṃbhavāḥ
te 'pi garbhabhujaḥ sarve kauravya sumahāgrahāḥ
tāsāma eva kumārīṇāṃ patayasa te parakīrtitāḥ
ajñāyamānā hṛjṇanti bālakāna raudrakarmiṇaḥ
gavāṃ mātā tu yā parājñaiḥ kathyate surabhira nṛpa
śakunisa tāma athāruhya saha bhuṅkte śiśūna bhuvi
saramā nāma yā mātā śunāṃ devī janādhipa
sāpi garbhāna samādatte mānuṣīṇāṃ sadaiva hi
pādapānāṃ cayā mātā karañja nilayā hi sā
karañje tāṃ namasyanti tasmāta putrārthinò narāḥ
ime tava aṣṭādaśānye vai garahā māṃsamadhu pariyāḥ
davipañcarātraṃ tiṣṭhanti satataṃ sūtikā gṛhe
kadrūḥ sūkṣmavapura bhūtvā garbhiṇīṃ paraviśeda yadā
bhuṅkte sā tatra taṃ garbhaṃ sā tu nāgaṃ parasūyate
gandharvāṇāṃ tu yā mātā sā garbhaṃ gṛhya gacchati
tatò vilīna garbhā sā mānuṣī bhuvi dṛśyate
yā janitrī tava apsarasāṃ garbhama āste paragṛhya sā
upaviṣṭaṃ tatò garbhaṃ kathayanti manīṣiṇaḥ
lòhitasyòdadheḥ kanyā dhātrī sakandasya sā samṛtā
lòhitāyanira itya evaṃ kadambe sā hi pūjyate
puruṣeṣu yathā rudrasa tathāryā paramadāsva api
āryā mātā kumārasya pṛthaka kāmārthama ijyate
evama ete kumārāṇāṃ mayā paròktā mahāgrahāḥ
yāvata ṣòḍaśavarṣāṇi aśivāsa te śivāsa tataḥ
ye ca mātṛgaṇāḥ paròktāḥ puruṣāśa caiva ye garahāḥ
sarve sakandagrahā nāma jañeyā nityaṃ śarīribhiḥ
teṣāṃ paraśamanaṃ kāryaṃ sanānaṃ dhūpama athāñjanama
balikarmòpahāraśa ca sakandasyejyā viśeṣataḥ
evama ete 'racitāḥ sarve parayacchanti śubhaṃ nṛṇāma
āyura vīryaṃ ca rājendra samyaka pūjā namaskṛtāḥ
ūrdhvaṃ tu ṣòḍaśāda varṣāda ye bhavanti garahā nṛṇāma
tāna ahaṃ saṃpravakṣyāmi namaskṛtya maheśvarama
yaḥ paśyati narò devāḍa jāgrada vā śayitò 'pi vā
unmādyati sa tu kaṣipraṃ taṃ tu deva garahaṃ viduḥ
āsīnaśa ca śayānaśa ca yaḥ paśyati naraḥ pitṝna
unmādyati sa tu kaṣipraṃ sa jañeyasa tu pitṛgrahaḥ
avamanyati yaḥ siddhāna karuddhāśa cāpi śapanti yama
unmādyati sa tu kaṣipraṃ jañeyaḥ siddhagrahasa tu saḥ
upāghrāti ca yò gandhāna rasāṃśa cāpi pṛthagvidhāna
unmādyati sa tu kaṣipraṃ sa jañeyò rākṣasò garahaḥ
gandharvāśa cāpi yaṃ divyāḥ saṃspṛśanti naraṃ bhuvi
unmādyati sa tu kaṣipraṃ garahò gāndharva eva saḥ
āviśanti ca yaṃ yakṣāḥ puruṣaṃ kālaparyaye
unmādyati sa tu kaṣipraṃ jañeyò yakṣagrahasa tu saḥ
adhiròhanti yaṃ nityaṃ piśācāḥ puruṣaṃ kava cita
unmādyati sa tu kaṣipraṃ paiśācaṃ taṃ garahaṃ viduḥ
yasya dòṣaiḥ parakupitaṃ cittaṃ muhyati dehinaḥ
unmādyati sa tu kaṣipraṃ sādhanaṃ tasya śāstrataḥ
vaiklavyāca ca bhayāca caiva gòrāṇāṃ cāpi darśanāta
unmādyati sa tu kaṣipraṃ sattvaṃ tasya tu sādhanama
kaśa cita karīḍitu kāmò vai bhòktukāmasa tathāparaḥ
abhikāmasa tathaivānya itya eṣa tarividhò garahaḥ
yāvata saptati varṣāṇi bhavantya ete garahā nṛṇāma
ataḥ paraṃ dehināṃ tu garahatulyò bhaveja javaraḥ
aprakīrṇendriyaṃ dāntaṃ śuciṃ nityama atandritama
āstikaṃ śaraddadhānaṃ ca varjayanti sadā garahāḥ
itya eṣa te garahòddeśò mānuṣāṇāṃ parakīrtitaḥ
na sapṛśanti garahā bhaktāna narāna devaṃ maheśvarama
[mārka]
yadā sakandena mātṝṇāma evama etata pariyaṃ kṛtama
athainama abravīta savāhā mama putrasa tavama aurasaḥ
icchāmya ahaṃ tavayā dattāṃ parītiṃ paramadurlabhāma
tāma abravīta tataḥ sakandaḥ parītima icchasi kīdṛśīma
[savāhā]
dakṣasyāhaṃ pariyā kanyā savāhā nāma mahābhuja
bālyāta parabhṛti nityaṃ ca jātakāmā hutāśane
na ca māṃ kāminīṃ putrasamyaga jānāti pāvakaḥ
icchāmi śāśvataṃ vāsaṃ vastuṃ putra sahāgninā
[sakanda]
havyaṃ kavyaṃ ca yata kiṃ cida davijā mantrapuraskṛtama
hòṣyantya agnau sadā devi savāhetya uktvā samudyatama
adya parabhṛti dāsyanti suvṛttāḥ satpathe sathitāḥ
evama agnisa tavayā sārdhaṃ sadā vatsyati śòbhane
[mārka]
evama uktā tataḥ savāhā tuṣṭā sakandena pūjitā
pāvakena samāyuktā bhartrā sakandama apūjayata
tatò barahmā mahāsenaṃ parajāpatira athābravīta
abhigaccha mahādevaṃ pitaraṃ taripurārdanama
rudreṇāgniṃ samāviśya savāhāma āviśya còmayā
hitārthaṃ sarvalòkānāṃ jātasa tavama aparājitaḥ
umā yònyāṃ ca rudreṇa śukraṃ siktaṃ mahātmanā
āste girau nipatitaṃ miñjikā miñjikaṃ yataḥ
saṃbhūtaṃ lòhitòde tu śòkra śeṣama avāpatata
sūryaraśmiṣu cāpya anyada anyaca caivāpatada bhuvi
āsaktama anyada vṛkṣeṣu tada evaṃ pañcadhāpatata
ta ete vividhākārā gaṇā jañeyā manīṣibhiḥ
tava pāriṣadā ghòrā ya ete piśitāśanāḥ
evama astva iti cāpya uktvā mahāsenò maheśvarama
apūjayada ameyātmā pitaraṃ pitṛvatsalaḥ
arkapuṣpaisa tu te pañca gaṇāḥ pūjyā dhanārthibhi
vayādhipraśamanārthaṃ ca teṣāṃ pūjāṃ samācareta
miñjikā miñjikaṃ caiva mithunaṃ rudra saṃbhavama
namaḥ kāryaṃ sadaiveha bālānāṃ hitama icchatā
satriyò mānuṣamāṃsādā vṛddhikā nāma nāmataḥ
vṛkṣeṣu jātāsa tā devyò namaḥ kāryāḥ parajārthibhiḥ
evama ete piśācānāma asaṃkhyeyā gaṇāḥ samṛtāḥ
ghaṇṭāyāḥ sapatākāyāḥ śṛṇu me saṃbhavaṃ nṛpa
airāvatasya ghaṇṭe dave vaijayantyāva iti śarute
guhasya te savayaṃ datte śakreṇānāyya dhīmatā
ekā tatra viśākhasya ghaṇṭā sakandasya cāparā
patākā kārttikeyasya viśākhasya ca lòhitā
yāni karīḍanakānya asya devaira dattāni vai tadā
taira eva ramate devò mahāsenò mahābalaḥ
sa saṃvṛtaḥ piśācānāṃ gaṇaira devagaṇaisa tathā
śuśubhe kāñcane śaile dīpyamānaḥ śariyā vṛtaḥ
tena vīreṇa śuśubhe sa śailaḥ śubhakānanaḥ
ādityeṇevāṃśumatā mandaraśa cārukandaraḥ
saṃtānakavanaiḥ phullaiḥ karavīra vanaira api
pārijāta vanaiśa caiva japā śòkavanaisa tathā
kadambataruṣaṇḍaiśa ca divyaira mṛgagaṇaira api
divyaiḥ pakṣigaṇaiśa caiva śuśubhe śavetaparvataḥ
tatra devagaṇāḥ sarve sarve caiva maharṣayaḥ
meghatūrya ravāśa caiva kaṣubdhòdadhi samasvanāḥ
tatra divyāśa ca gandharvā nṛtyantya apsarasasa tathā
hṛṣṭānāṃ tatra bhūtānāṃ śarūyate ninadò mahāna
evaṃ sendraṃ jagata sarvaṃ śavetaparvatasaṃsthitama
parahṛṣṭaṃ parekṣate sakandaṃ na ca galāyati darśanāta
[mārka]
yadābhiṣiktò bhagavāna senāpatyena pāvakiḥ
tadā saṃprasthitaḥ śarīmāna hṛṣṭò bhadra vaṭaṃ haraḥ
rathenādityavarṇena pārvatyā sahitaḥ parabhuḥ
sahasraṃ tasya siṃhānāṃ tasmina yuktaṃ rathòttame
utpapāta divaṃ śubhraṃ kālenābhipracòditaḥ
te pibanta ivākāśaṃ tarāsayantaśa carācarāna
siṃhā nabhasya agacchanta nadantaśa cāru kesarāḥ
tasmina rathe paśupatiḥ sathitò bhātya umayā saha
vidyutā sahitaḥ sūryaḥ sendracāpe ghane yathā
agratasa tasya bhagavāna dhaneśò guhyakaiḥ saha
āsthāya ruciraṃ yāti puṣpakaṃ naravāhanaḥ
airāvataṃ samāsthāya śakraśa cāpi suraiḥ saha
pṛṣṭhatò 'nuyayau yāntaṃ varadaṃ vṛṣabhadhvajama
jambhakaira yakṣarakṣòbhiḥ saragvibhiḥ samalaṃkṛtaḥ
yātya amòghò mahāyakṣò dakṣiṇaṃ pakṣama āsthitaḥ
tasya dakṣiṇatò devā marutaśa citrayòdhinaḥ
gacchanti vasubhiḥ sārdhaṃ rudraiśa ca saha saṃgatāḥ
yamaśa ca mṛtyunā sārdhaṃ sarvataḥ parivāritaḥ
ghòraira vayādhiśataira yāti ghòrarūpavapusa tathā
yamasya pṛṣṭhataśa caiva ghòrasa tariśikharaḥ śitaḥ
vijayò nāma rudrasya yāti śūlaḥ savalaṃkṛtaḥ
tama ugrapāśò varuṇò bhagavāna salileśvaraḥ
parivārya śanaira yāti yādòbhira vividhaira vṛtaḥ
pṛṣṭhatò vijayasyāpi yāti rudrasya paṭṭiśaḥ
gadāmusalaśaktyādyaira vṛtaḥ paraharaṇòttamaiḥ
paṭṭiśaṃ tava anvagāda rājaṃśa chatraṃ raudraṃ mahāprabhama
kamaṇḍaluśa cāpya anu taṃ maharṣigaṇasaṃvṛtaḥ
tasya dakṣiṇatò bhāti daṇḍò gacchaña śariyā vṛtaḥ
bhṛgvaṅgiròbhiḥ sahitò devaiśa cāpya abhipūjitaḥ
eṣāṃ tu pṛṣṭhatò rudrò vimale sayandane sathitaḥ
yāti saṃharṣayana sarvāṃsa tejasā taridivaukasaḥ
ṛṣayaśa caiva devāśa ca gandharvā bhujagāsa tathā
nadyò nadā darumāśa caiva tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ
nakṣatrāṇi garahāśa caiva devānāṃ śiśavaśa ca ye
satriyaśa ca vividhākārā yānti rudrasya pṛṣṭhataḥ
sṛjantyaḥ puṣpavarṣāṇi cārurūpā varāṅganāḥ
parjanyaśa cāpya anuyayau namaskṛtya pinākinama
chatraṃ tu pāṇḍuraṃ sòmasa tasya mūrdhanya adhārayata
cāmare cāpi vāyuśa ca gṛhītvāgniśa ca viṣṭhitau
śakraśa ca pṛṣṭhatasa tasya yāti rājaña śariyā vṛtaḥ
saha rājarṣibhiḥ sarvaiḥ satuvānò vṛṣaketanama
gaurī vidyātha gāndhāri keśinī mitra sāhvayā
sāvitryā saha sarvāsa tāḥ pārvatyā yānti pṛṣṭhataḥ
tatra vidyā gaṇāḥ sarve ye ke cita kavibhiḥ kṛtāḥ
yasya kurvanti vacanaṃ sendrā devāśa camūmukhe
sa gṛhītvā patākāṃ tu yātya agre rākṣasò garahaḥ
vayāpṛtasa tu śamaśāne yò nityaṃ rudrasya vai sakhā
piṅgalò nāma yakṣendrò lòkasyānanda dāyakaḥ
ebhiḥ sa sahitasa tatra yayau devò yathāsukhama
agrataḥ pṛṣṭhataśa caiva na hi tasya gatira dharuvā
rudraṃ sata karmabhira martyāḥ pūjayantīha daivatama
śivama itya eva yaṃ parāhura īśaṃ rudraṃ pinākinama
bhāvaisa tu vividhākāraiḥ pūjayanti maheśvarama
deva senāpatisa tava evaṃ deva senābhira āvṛtaḥ
anugacchati deveśaṃ barahmaṇyaḥ kṛttikā sutaḥ
athābravīna mahāsenaṃ mahādevò bṛhadvacaḥ
saptamaṃ māruta sakandhaṃ rakṣanityama atandritaḥ
[sakanda]
saptamaṃ māruta sakandhaṃ pālayiṣyāmya ahaṃ parabhò
yada anyada api me kāryaṃ deva tada vada mācirama
[rudra]
kāryeṣva ahaṃ tavayā putra saṃdraṣṭavyaḥ sadaiva hi
darśanāna mama bhaktyā ca śareyò parama avāpsyasi
[mārka]
itya uktvā visasarjainaṃ pariṣvajya maheṣvaraḥ
visarjite tataḥ sakande babhūvautpātikaṃ mahata
sahasaiva mahārāja devāna sarvāna paramòhayata
jajvāla khaṃ sanakṣatraṃ paramūḍhaṃ bhuvanaṃ bhṛśama
cacāla vayanadaca còrvī tamò bhūtaṃ jagata parabhò
tatasa tada dāruṇaṃ dṛṣṭvā kaṣubhitaḥ śaṃkarasa tadā
umā caiva mahābhāgā devāśa ca samaharṣayaḥ
tatasa teṣu paramūḍheṣu parvatāmbuda saṃnibhama
nānāpraharaṇaṃ ghòrama adṛśyata mahada balama
tada dhi ghòrama asaṃkhyeyaṃ garjaca ca vividhā giraḥ
abhyadravada raṇe devāna bhagavantaṃ ca śaṃkarama
taira visṛṣṭānya anīkeṣu bāṇajālānya anekaśaḥ
parvatāśa ca śataghnyaśa ca parāsāśa ca parighā gadāḥ
nipatadbhiśa ca taira ghòraira devānīkaṃ mahāyudhaiḥ
kaṣaṇena vayadravata sarvaṃ vimukhaṃ cāpya adṛśyata
nikṛttayòdhanāgāśvaṃ kṛttāyudha mahārathama
dānavaira arditaṃ sainyaṃ devānāṃ vimukhaṃ babhau
asuraira vadhyamānaṃ tata pāvakaira iva kānanama
apatada dugdha bhūyiṣṭhaṃ mahādruma vanaṃ yathā
te vibhinnaśirò dehāḥ paracyavante divaukasaḥ
na nāthama adhyagacchanta vadhyamānā mahāraṇe
atha tada vidrutaṃ sainyaṃ dṛṣṭvā devaḥ puraṃdaraḥ
āśvāsayanna uvācedaṃ balavada dānavārditama
bhayaṃ tayajata bhadraṃ vaḥ śūrāḥ śastrāṇi gṛhṇata
kurudhvaṃ vikrame buddhiṃ mā vaḥ kā cida vayathā bhaveta
jayataināna sudurvṛttāna dānavāna ghòradarśanāna
abhidravata bhadraṃ vò mayā saha mahāsurāna
śakrasya vacanaṃ śarutvā samāśvastā divaukasaḥ
dānavāna paratyayudhyanta śakraṃ kṛtvā vayapāśrayama
tatasa te taridaśāḥ sarve marutaśa ca mahābalāḥ
paratyudyayura mahāvegāḥ sādhyāśa ca vasubhiḥ saha
taira visṛṣṭānya anīkeṣu karuddhaiḥ śastrāṇi saṃyuge
śarāśa ca daitya kāyeṣu pibanti samāsṛga ulbaṇama
teṣāṃ dehāna vinirbhidya śarāsa te niśitāsa tadā
niṣpatantò adṛśyanta nagebhya iva pannagāḥ
tāni daitya śarīrāṇi nirbhinnāni sama sāyakaiḥ
apatana bhūtale rājaṃśa chinnābhrāṇīva sarvaśaḥ
tatasa tada dānavaṃ sainyaṃ sarvaira devagaṇaira yudhi
tarāsitaṃ vividhaira bāṇaiḥ kṛtaṃ caiva parāṅmukhama
athòtkruṣṭaṃ tadā hṛṣṭaiḥ sarvaira devaira udāyudhaiḥ
saṃhatāni ca tūryāṇi tadā sarvāṇya anekaśaḥ
evama anyònyasaṃyuktaṃ yuddhama āsīta sudāruṇama
devānāṃ dānavānāṃ ca māṃsaśòṇitakardamama
anayò devalòkasya sahasaiva vayadṛśyata
tathā hi dānavā ghòrā vinighnanti divaukasaḥ
tatasa tūryapraṇādaśa ca bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ
babhūvura dānavendrāṇāṃ siṃhanādāśa ca dāruṇāḥ
atha daitya balāda ghòrāna niṣpapāta mahābalaḥ
dānavò mahiṣò nāma paragṛhya vipulaṃ girima
te taṃ ghanaira ivādityaṃ dṛṣṭvā saṃparivāritama
samudyatagiriṃ rājana vayadravanta divaukasaḥ
athābhidrutya mahiṣò devāṃśa cikṣepa taṃ girima
patatā tena giriṇā devasainyasya pārthiva
bhīmarūpeṇa nihatama ayutaṃ parāpatada bhuvi
atha taira dānavaiḥ sārdhaṃ mahiṣasa tarāsayana surāna
abhyadravada raṇe tūrṇaṃ siṃhaḥ kaṣudramṛgāna iva
tama āpatantaṃ mahiṣaṃ dṛṣṭvā sendrā divaukasaḥ
vayadravanta raṇe bhītā viśīrṇāyudha ketanāḥ
tataḥ sa mahiṣaḥ karuddhasa tūrṇaṃ rudra rathaṃ yayau
abhidrutya ca jagrāha rudrasya rathakūbarama
yadā rudra rathaṃ karuddhò mahiṣaḥ sahasā gataḥ
resatū ròdasī gāḍhaṃ mumuhuśa ca maharṣayaḥ
vayanadaṃśa ca mahākāyā daityā jaladharòpamāḥ
āsīca ca niścitaṃ teṣāṃ jitama asmābhira itya uta
tathā bhūte tu bhagavāna nāvadhīna mahiṣaṃ raṇe
sasmāra ca tadā sakandaṃ mṛtyuṃ tasya durātmanaḥ
mahiṣò 'pi rathaṃ dṛṣṭvā raudraṃ rudrasya nānadata
devāna saṃtrāsayaṃśa cāpi daityāṃśa cāpi paraharṣayana
tatasa tasmina bhaye ghòre devānāṃ samupasthite
ājagāma mahāsenaḥ karòdhāta sūrya iva javalana
lòhitāmbara saṃvītò lòhitasragvi bhūṣaṇaḥ
lòhitāsyò mahābāhura hiraṇyakavacaḥ parabhuḥ
rathama ādityasaṃkāśama āsthitaḥ kanakaprabhama
taṃ dṛṣṭvā daitya senā sā vayadravata sahasā raṇe
sa cāpi tāṃ parajvalitāṃ mahiṣasya vidāriṇīma
mumòca śaktiṃ rājendra mahāsenò mahābalaḥ
sā muktābhyahanaca chaktira mahiṣasya śiròmahata
papāta bhinne śirasi mahiṣasa tayaktajīvitaḥ
kaṣiptākṣiptā tu sā śaktira hatvā śatrūna sahasraśaḥ
sakanda hastama anuprāptā dṛśyate devadānavaiḥ
parāyò śaraira vinihatā mahāsenena dhīmatā
śeṣā daitya gaṇā ghòrā bhītāsa tarastā durāsadaiḥ
sakandasya pārṣadaira hatvā bhakṣitāḥ śatasaṃghaśaḥ
dānavāna bhakṣayantasa te parapibantaśa ca śòṇitama
kaṣaṇāna nirdānavaṃ sarvama akārṣura bhṛśaharṣitāḥ
tamāṃsīva yathā sūryò vṛkṣāna agnira ghanāna khagaḥ
tathā sakandò 'jayaca chatrūna savena vīryeṇa kīrtimāna
saṃpūjyamānasa taridaśaira abhivādya maheśvarama
śuśubhe kṛttikā putraḥ parakīrṇāṃśura ivāṃśumāna
naṣṭaśatrura yadā sakandaḥ parayātaśa ca maheśvarama
athābravīna mahāsenaṃ pariṣvajya puraṃdaraḥ
barahmadattavaraḥ sakanda tavayāyaṃ mahiṣò hataḥ
devāsa tṛṇamayā yasya babhūvura jayatāṃ vara
sò 'yaṃ tavayā mahābāhò śamitò devakaṇṭakaḥ
śataṃ mahiṣatulyānāṃ dānavānāṃ tavayā raṇe
nihataṃ devaśatrūṇāṃ yaira vayaṃ pūrvatāpitāḥ
tāvakaira bhakṣitāśa cānye dānavāḥ śatasaṃghaśaḥ
ajeyasa tavaṃ raṇe 'rīṇāma umāpatira iva parabhuḥ
etata te parathamaṃ devakhyātaṃ karma bhaviṣyati
tariṣu lòkeṣu kīrtiśa ca tavākṣayyā bhaviṣyati
vaśagāśa ca bhaviṣyanti surāsa tava surātmaja
mahāsenetya evama uktvā nivṛttaḥ saha daivataiḥ
anujñātò bhagavatā tayambakena śacīpatiḥ
gatò bhadra vaṭaṃ rudrò nivṛttāśa ca divaukasaḥ
uktāśa ca devā rudreṇa sakandaṃ paśyata māma iva
sa hatvā dānava gaṇāna pūjyamānò maharṣibhiḥ
ekāhnaivājayata sarvaṃ tarailòkyaṃ vahninandanaḥ
sakandasya ya idaṃ janma paṭhate susamāhitaḥ
sa puṣṭima iha saṃprāpya sakanda sālòkyatāma iyāta
[vai]
upāsīneṣu vipreṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu
daraupadī satyabhāmā ca viviśāte tadā samama
jāhasyamāne suprīte sukhaṃ tatra niṣīdatuḥ
cirasya dṛṣṭvā rājendra te 'nayònyasya pariyaṃvade
kathayāma āsatuśa caitrāḥ kathāḥ kuru yadukṣitāma
athābravīta satyabhāmā kṛṣṇasya mahiṣī pariyā
sātrājitī yājñasenīṃ rahasīdaṃ sumadhyamā
kena daraupadi vṛttena pāṇḍavāna upatiṣṭhasi
lòkapālòpamāna vīrāna yūnaḥ paramasaṃmatāna
kathaṃ ca vaśagāsa tubhyaṃ na kupyanti ca te śubhe
tava vaśyāhi satataṃ pāṇḍavāḥ pariyadarśane
mukhaprekṣāśa ca te sarve tattvama etada baravīhi me
varatacaryā tapò vāpi sanānamantrauṣadhāni vā
vidyā vīryaṃ mūlavīryaṃ japahòmasa tathāgadāḥ
mama ācakṣva pāñcāli yaśasyaṃ bhaga vedanama
yena kṛṣṇe bhavena nityaṃ mama kṛṣṇò vaśānugaḥ
evama uktvā satyabhāmā virarāma yaśasvinī
pativratā mahābhāgā daraupadī paratyuvāca tāma
asata satrīṇāṃ samācāraṃ satye māma anupṛcchasi
asada ācarite mārge kathaṃ sayāda anukīrtanama
anupraśnaḥ saṃśayò vā naitata tavayya upapadyate
tathā haya upetā buddhyā tavaṃ kṛṣṭasya mahiṣī pariyā
yadaiva bhartā jānīyāna mantramūlaparāṃ satriyama
udvijeta tadaivāsyāḥ sarvāda veśma gatāda iva
udvignasya kutaḥ śāntira aśāntasya kutaḥ sukhama
na jātu vaśagò bhartā satriyāḥ sayāna mantrakāraṇāta
amitraprahitāṃśa cāpi gadāna paramadāruṇāna
mūlapravādaira hi viṣaṃ parayacchanti jighāṃsavaḥ
jihvayā yāni puruṣasa tavacā vāpya upasevate
tatra cūrṇāni dattāni hanyuḥ kaṣiprama asaṃśayama
jalòdara samāyuktāḥ śavitriṇaḥ palitāsa tathā
apumāṃsaḥ kṛtāḥ satrībhira jaḍāndhabadhirāsa tathā
pāpānugāsa tu pāpāsa tāḥ patīna upasṛjantya uta
na jātu vipriyaṃ bhartuḥ satriyā kāryaṃ kathaṃ cana
vartāmya ahaṃ tu yāṃ vṛttiṃ pāṇḍaveṣu mahātmasu
tāṃ sarvāṃ śṛṇu me satyāṃ satyabhāme yaśasvini
ahaṃkāraṃ vihāyāhaṃ kāmakròdhau ca sarvadā
sadārāna pāṇḍavāna nityaṃ parayatòpacarāmya ahama
paraṇayaṃ paratisaṃgṛhya nidhāyātmānama ātmani
śuśrūṣura nirabhīmānā patīnāṃ cittarakṣaṇī
durvyāhṛtāca chaṅkamānā duḥkhitā daduravekṣitāta
durāsitāda durvrajitāda iṅgitādhyāsitāda api
sūryavaiśvānara nibhāna sòmakalpāna mahārathāna
seve cakṣurhaṇaḥ pārthāna ugratejaḥ paratāpinaḥ
devò manuṣyò gandharvò yuvā cāpi savalaṃkṛtaḥ
daravyavāna abhirūpò vā na me 'nayaḥ puruṣò mataḥ
nābhuktavati nāsnāte nāsaṃviṣṭe ca bhartari
na saṃviśāmi nāśnāmi sadā karma kareṣva api
kaṣetrāda vanāda vā garāmāda vā bhartāraṃ gṛhama āgatama
paratyutthāyābhinandāmi āsanenòdakena ca
paramṛṣṭa bhāṇḍā mṛṣṭānnā kāle bhòjanadāyinī
saṃyatā guptadhānyā ca susaṃmṛṣṭa niveśanā
atiraskṛta saṃbhāṣā duḥstriyò nānusevatī
anukūlavatī nityaṃ bhavāmya analasā sadā
anarme cāpi hasanaṃ davāri sathānama abhīkṣṇaśaḥ
avaskare cirasthānaṃ niṣkuṭeṣu ca varjaye
atihāsātiròṣau ca karòdhasthānaṃ ca varjaye
niratāhaṃ sadā satye bhartṝṇāma upasenave
sarvathā bhartṛrahitaṃ na mameṣṭaṃ kathaṃ cana
yadā paravasate bhartā kuṭumbārthena kena cita
sumanòvarṇakāpetā bhavāmi varatacāriṇī
yaca ca bhartā na pibati yaca ca bhartā na khādati
yaca ca nāśnāti me bhartā sarvaṃ tada varjayāmya ahama
yathòpadeśaṃ niyatā vartamānā varāṅgane
savalaṃkṛtā suprayatā bhartuḥ pariyahite ratā
ye ca dharmāḥ kuṭumbeṣu śavaśrvā me kathitāḥ purā
bhikṣā baliśrādhama iti sathālī pākāśa ca parvasu
mānyānāṃ mānasatkārā ye cānye viditā mayā
tāna sarvāna anuvartāmi divārātrama atandritā
vinayāna niyamāṃśa cāpi sadā sarvātmanā śaritā
mṛdūna sataḥ satyaśīlāna satyadharmānupālinaḥ
āśīviṣāna iva karuddhāna patīna paricarāmya ahama
patyāśrayò hi me dharmò mataḥ satrīṇāṃ sanātanaḥ
sa devaḥ sāgatira nānyā tasya kā vipriyaṃ careta
ahaṃ patīna nātiśaye nātyaśne nātibhūṣaye
nāpi parivade śavaśrūṃ sarvadā pariyantritā
avadhānena subhage nityòtthānatayaiva ca
bhartārò vaśagā mahyaṃ guruśuśrūṣaṇena ca
nityama āryāma ahaṃ kuntīṃ vīrasūṃ satyavādinīma
savayaṃ paricarāmya ekā sanānāca chādanabhòjanaiḥ
naitāma atiśaye jātu vastrabhūṣaṇa bhòjanaiḥ
nāpi parivade cāhaṃ tāṃ pṛthāṃ pṛthivīsamāma
aṣṭāva agre barāhmaṇānāṃ sahasrāṇi sama nityadā
bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhira niveśane
aṣṭāśīti sahasrāṇi sanātakā gṛhamedhinaḥ
tariṃśada dāsīka ekaikò yāna bibharti yudhiṣṭhiraḥ
daśānyāni sahasrāṇi yeṣāma annaṃ susaṃskṛtama
hariyate rukmapātrībhira yatīnāma ūrdhvaretasāma
tāna sarvāna agrahāreṇa barāhmaṇāna barahmavādinaḥ
yathārhaṃ pūjayāmi sama pānāca chādanabhòjanaiḥ
śataṃ dāsī sahasrāṇi kaunteyasya mahātmanaḥ
kambukeyūra dhāriṇyò niṣkakaṇṭhyò savalaṃkṛtāḥ
mahārhamālyābharaṇāḥ suvarṇāśa candanòkṣitāḥ
maṇīna hemaca bibhratyò nṛtyagītaviśāradāḥ
tāsāṃ nāma ca rūpaṃ ca bhòjanāca chādanāni ca
sarvāsāma eva vedāhaṃ karma caiva kṛtākṛtama
śataṃ dāsī sahasrāṇi kuntīputrasya dhīmataḥ
pātrī hastā divārātrama atithīna bhòjayantya uta
śatama aśvasahasrāṇi daśanāgāyutāni ca
yudhiṣṭhirasyānuyātrama indraprastha nivāsinaḥ
etada āsīta tadā rājñò yana mahīṃ paryapālayata
yeṣāṃ saṃkhyā vidhiṃ caiva paradiśāmi śṛṇòmi ca
antaḥpurāṇāṃ sarveṣāṃ bhṛtyānāṃ caiva sarvaśaḥ
ā gòpālāvipālebhyaḥ sarvaṃ veda kṛtākṛtama
sarvaṃ rājñaḥ samudayama āyaṃ ca vayayama eva ca
ekāhaṃ vedmi kalyāṇi pāṇḍavānāṃ yaśasvināma
mayi sarvaṃ samāsajya kuṭumbaṃ bharatarṣabhāḥ
upāsana ratāḥ sarve ghaṭante sama śubhānane
tama ahaṃ bhārama āsaktama anādhṛṣyaṃ durātmabhiḥ
sukhaṃ sarvaṃ parityajya rātryahāni ghaṭāmi vai
adhṛṣyaṃ varuṇasyeva nidhipūrṇama ivòdadhima
ekāhaṃ vedmi kòśaṃ vai patīnāṃ dharmacāriṇāma
aniśāyāṃ niśāyāṃ ca sahāyāḥ kaṣutpipāsayòḥ
ārādhayantyāḥ kauravyāṃsa tulyā rātrira ahò ca me
parathamaṃ paratibudhyāmi caramaṃ saṃviśāmi ca
nityakālama ahaṃ satye etata saṃvananaṃ mama
etaja jānāmya ahaṃ kartuṃ bhartṛsaṃvananaṃ mahata
asata satrīṇāṃ samācāraṃ nāhaṃ kuryāṃ na kāmaye
taca charutvā dharmasahitaṃ vayāhṛtaṃ kṛṣṇayā tadā
uvāca satyā satkṛtya pāñcālīṃ dharmacāriṇīma
abhipannāsmi pāñcāli yājñaseni kaṣamasva me
kāmakāraḥ sakhīnāṃ hi sòpahāsaṃ parabhāṣituma
[darau]
imaṃ tu te mārgama apetadòṣaṃ; vakṣyāmi cittagrahaṇāya bhartuḥ
yasmina yathāvata sakhivartamānā; bhartārama ācchetsyasi kāminībhyaḥ
naitādṛśaṃ daivatama asti satye; sarveṣu lòkeṣu sadaivateṣu
yathā patisa tasya hi sarvakāmā; labhyāḥ parasāde kupitaśa ca hanyāta
tasmāda apatyaṃ vividhāśa ca bhògāḥ; śayyāsanānya adbhutadarśanāni
vastrāṇi mālyāni tathaiva gandhāḥ; savargaśa ca lòkò viṣamā ca kīrtiḥ
sukhaṃ sukheneha na jātu labhyaṃ; duḥkhena sādhvī labhate sukhāni
sā kṛṣṇama ārādhaya sauhṛdena; paremṇā ca nityaṃ paratikarmaṇā ca
tathāśanaiśa cārubhira agryamālyaira; dākṣiṇyayògaira vividhaiśa ca gandhaiḥ
asyāḥ pariyò 'samīti yathā viditvā; tavāma eva saṃśliṣyati sarvabhāvaiḥ
śarutvā savaraṃ davāragatasya bhartuḥ; paratyutthitā tiṣṭha gṛhasya madhye
dṛṣṭvā paraviṣṭaṃ tavaritāsanena; pādyena caiva paratipūjaya tavama
saṃpreṣitāyāma atha caiva dāsyāma; utthāya sarvaṃ savayama eva kuryāḥ
jānātu kṛṣṇasa tava bhāvama etaṃ; sarvātmanā māṃ bhajatīti satye
tavatsaṃnidhe yata kathayeta patisa te; yadya apya aguhyaṃ parirakṣitavyama
kā cita sapatnī tava vāsudevaṃ; paratyādiśeta tena bhaveda virāgaḥ
pariyāṃśa ca raktāṃśa ca hitāṃśa ca bhartusa; tāna bhòjayethā vividhaira upāyaiḥ
daveṣyaira apakṣaira ahitaiśa ca tasya; bhidyasva nityaṃ kuhakòddhataiśa ca
madaṃ paramādaṃ puruṣeṣu hitvā; saṃyaccha bhāvaṃ paratigṛhya maunama
paradyumna sāmbāva api te kumārau; nòpāsitavyau rahite kadā cita
mahākulīnābhira apāpikābhiḥ; satrībhiḥ satībhisa tava sakhyama astu
caṇḍāśa ca śauṇḍāśa ca mahāśanāśa ca; caurāśa ca duṣṭāśa capalāśa ca varjyāḥ
etada yaśasyaṃ bhaga vedanaṃ ca; savargyaṃ tathā śatrunibarhaṇaṃ ca
mahārhamālyābharaṇāṅgarāgā; bhartārama ārādhaya puṇyagandhā
[vai]
mārkaṇḍeyādhibhira vipraiḥ pāṇḍavaiśa ca mahātmabhiḥ
kathābhira anukūlābhiḥ sahāsitvā janārdanaḥ
tatasa taiḥ saṃvidaṃ kṛtvā yathāvana madhusūdanaḥ
ārurukṣū rathaṃ satyāma āhvayāma āsa keśavaḥ
satyabhāmā tatasa tatra savajitvā darupadātmajāma
uvāca vacanaṃ hṛdyaṃ yathā bhāvasamāhitama
kṛṣṇe mā bhūta tavòtkaṇṭhā mā vayathā mā parajāgaraḥ
bhartṛbhira devasaṃkāśaira jitāṃ parāpsyasi medinīma
na haya evaṃ śīlasaṃpannā naivaṃ pūjita lakṣaṇāḥ
parāpnuvanti ciraṃ kaleśaṃ yathā tavama asitekṣaṇe
avaśyaṃ ca tavayā bhūmira iyaṃ nihatakaṇṭakā
bhartṛbhiḥ saha bhòktavyā nirdvandveti śarutaṃ mayā
dhārtarāṣṭra vadhaṃ kṛtvā vaurāṇi paratiyātya ca
yudhiṣṭhirasthāṃ pṛthivīṃ daraṣṭāsi darupadātmaje
yāsa tāḥ paravrājamānāṃ tavāṃ parāhasana darpamòhitāḥ
tāḥ kaṣipraṃ hatasaṃkalpā darakṣyasi tavaṃ kuru satriyaḥ
tava duḥkhòpapannāyā yaira ācaritama apriyama
viddhi saṃprasthitāna sarvāṃsa tāna kṛṣṇe yamasādanama
putrasa te parativindhyaśa ca suta sòmasa tathā vibhuḥ
śarutakarmārjuniśa caiva śatānīkaśa ca nākuliḥ
sahadevāca ca yò jātaḥ śarutasenasa tavātmajaḥ
sarve kuśalinò vīrāḥ kṛtāstrāśa ca sutāsa tava
abhimanyura iva parītā davāravatyāṃ ratā bhṛśama
tavama ivaiṣāṃ subhadrāca parītyā sarvātmanā sathitā
parīyate bhāvanirdvandvā tebhyaśa ca vigatajvarā
bheje sarvātmanā caiva paradyumna jananī tathā
bhānuprabhṛtibhiśa caināna viśinaṣṭi ca keśavaḥ
bhòjanāca chādane caiṣāṃ nityaṃ me śavaśuraḥ sathitaḥ
rāmaprabhṛtayaḥ sarve bhajantya andhakavṛṣṇayaḥ
tulyò hi paraṇayasa teṣāṃ paradyumnasya ca bhāmini
evamādi pariyaṃ parītyā hṛdyama uktvā manò'nugama
gamanāya manò cakre vāsudeva rathaṃ parati
tāṃ kṛṣṇāṃ kṛṣṇa mahiṣī cakārābhipradakṣiṇama
āruròha rathaṃ śaureḥ satyabhāmā ca bhāminī
samayitvā tu yaduśreṣṭhò daraupadīṃ parisāntvya ca
upāvartya tataḥ śīghraira hayaiḥ parāyāta paraṃtapaḥ
[janama]
evaṃ vane vartamānā narāgryāḥ; śītòṣṇavātātapa karśitāṅgāḥ
sarasa tada āsādya vanaṃ ca puṇyaṃ; tataḥ paraṃ kima akurvanta pārthāḥ
[vai]
sarasa tada āsādya tu pāṇḍuputrā; janaṃ samutsṛjya vidhāya caiṣāma
vanāni ramyāṇya atha parvatāṃśa ca; nadī paradeśāṃśa ca tadā viceruḥ
tathā vane tāna vasataḥ paravīrāna; savādhyāyavantaśa ca tapòdhanāśa ca
abhyāyayura veda vidaḥ purāṇāsa; tāna pūjayāma āsura athò narāgryāḥ
tataḥ kadā cita kuśalaḥ kathāsu; viprò 'bhayagacchada bhuvi kauraveyāna
sa taiḥ sametyātha yadṛcchayaiva; vaicitravīryaṃ nṛpama abhyagacchata
athòpaviṣṭaḥ paratisatkṛtaśa ca; vṛddhena rājñā kurusattamena
paracòditaḥ sana kathayāṃ babhūva; dharmānilendra parabhavāna yamau ca
kṛśāṃśa ca vātātapakarśitāṅgāna; duḥkhasya cògrasya mukhe parapannāna
tāṃ cāpya anāthāma iva vīra nāthāṃ; kṛṣṇāṃ parikleśa guṇena yuktāma
tataḥ kathāṃ tasya niśamya rājā; vaicitravīryaḥ kṛpayābhitaptaḥ
vane sathitāna pārthiva putrapautrāña; śarutvā tadā duḥkhanadīṃ parapannāna
paròvāca daityābhihatāntara ātmā; niḥśvāsabāspòpahataḥ sa pārthāna
vācaṃ kathaṃ cita sathiratāma upetya; tata sarvama ātmaprabhavaṃ vicintya
kathaṃ nu satyaḥ śucira ārya vṛttò; jayeṣṭhaḥ sutānāṃ mama dharmarājaḥ
ajātaśatruḥ pṛthivītalasthaḥ; śete purā rāṅkava kūṭaśāyī
parabòdyate māgadha sūta pūgaira; nityaṃ satuvadbhiḥ savayama indrakalpaḥ
patatrisaṃghaiḥ sa jaghanyarātre; parabòdhyate nūnama iḍā talasthaḥ
kathaṃ nu vātātapakarśitāṅgò; vṛkòdaraḥ kòpapariplutāṅgaḥ
śete pṛthivyāma atathòcitāṅgaḥ; kṛṣṇā samakṣaṃ vasudhātalasthaḥ
tathārjunaḥ sukumārò manasvī; vaśe sathitò dharmasutasya rājñaḥ
vidūyamānaira iva sarga gātraira; dharuvaṃ na śete vasatīra amarṣāta
yamau ca kṛṣṇāṃ ca yudhiṣṭhiraṃ ca; bhīmaṃ ca dṛṣṭvā sukhaviprayuktāna
viniḥśvasana sarpa ivògratejā; dharuvaṃ na śete vasatīra amarṣāta
tathā yamau cāpya asukhau sukhārhau; samṛddharūpāva amarau divīva
parajāgarasthau dharuvama apraśāntau; dharmeṇa satyena ca vāryamāṇau
samīraṇenāpi samò balena; samīraṇasyaiva sutò balīyāna
sa dharmapāśena sitògra tejā; dharuvaṃ viniḥśvasya sahatya amarṣama
sa cāpi bhūmau parivartamānò; vadhaṃ sutānāṃ mama kāṅkṣamāṇaḥ
satyena dharmeṇa ca vāryamāṇaḥ; kālaṃ paratīkṣatya adhikò raṇe 'nayaiḥ
ajātaśatrau tu jite nikṛtyā; duḥśāsanò yata paruṣāṇya avòcata
tāni paraviṣṭāni vṛkòdarāṅgaṃ; dahanti marmāgnira ivendhanāni
na pāpakaṃ dhayāsyati dharmaputrò; dhanaṃjayaśa cāpya anuvartate tama
araṇyavāsena vivardhate tu; bhīmasya kòpò 'ganira ivānalena
sa tena kòpena vidīryamāṇaḥ; karaṃ kareṇābhinipīḍya vīraḥ
viniḥśvasatya uṣṇama atīva ghòraṃ; dahanna ivemāna mama putrapautrāna
gāṇḍīvadhanvā ca vṛkòdaraśa ca; saṃrambhiṇāva antakakālakalpau
na śeṣayetāṃ yudhi śatrusenāṃ; śarāna kirantāva aśaniprakāśāna
duryòdhanaḥ śakuniḥ sūtaputrò; duḥśāsanaśa cāpi sumandacetāḥ
madhu parapaśyanti na tu parapātaṃ; vṛkòdaraṃ caiva dhanaṃjayaṃ ca
śubhāśubhaṃ puruṣaḥ karmakṛtvā; paratīkṣate tasya phalaṃ sama kartā
sa tena yujyatya avaśaḥ phalena; mòkṣaḥ kathaṃ sayāta puruṣasya tasmāta
kaṣetre sukṛṣṭe haya upite ca bīje; deve ca varṣatya ṛtukālayuktama
na sayāta phalaṃ tasya kutaḥ parasiddhira; anyatra daivāda iti cintayāmi
kṛtaṃ matākṣeṇa yathā na sādhu sādhu; paravṛttena ca pāṇḍavena
mayā ca duṣputra vaśānugena; yathā kurūṇāma ayama antakālaḥ
dharuvaṃ paravāsyatya asamīritò 'pi; dharuvaṃ parajāsyatya uta garbhiṇī yā
dharuvaṃ dinādau rajanī paraṇāśasa; tathā kaṣapādau ca dinapraṇāśaḥ
kariyeta kasmāna na pare ca kuryura; vittaṃ na dadyuḥ puruṣāḥ kathaṃ cita
parāpyārtha kālaṃ ca bhaveda anarthaḥ; kathaṃ nu tata sayāda iti tata kutaḥ sayāta
kathaṃ na bhidyeta na ca saraveta; na ca parasicyeda iti rakṣitavyama
arakṣyamāṇaḥ śatadhā viśīryeda; dharuvaṃ na nāśò 'sati kṛtasya lòke
gatò haya araṇyāda api śakra lòkaṃ; dhanaṃjayaḥ paśyata vīryama asya
astrāṇi divyāni caturvidhāni; jañātvā punara lòkama imaṃ parapannaḥ
savargaṃ hi gatvā saśarīra eva; kò mānuṣaḥ punara āgantuma iccheta
anyatra kālòpahatāna anekāna; samīkṣamāṇasa tu kurūna mumūrṣāna
dhanura garāhaśa cārjunaḥ savyasācī; dhanuśa ca tada gāṇḍivaṃ lòkasārama
astrāṇi divyāni ca tāni tasya; tarayasya tejò parasaheta kò nu
niśamya tada vacanaṃ pārthivasya; duryòdhanò rahite saubalaśa ca
abòdhayata karṇama upetya sarvaṃ; sa cāpya ahṛṣṭò 'bhavada alpacetāḥ
[vai]
dhṛtarāṣṭrasya tada vākyaṃ niśamya saha saubalaḥ
duryòdhanama idaṃ kāle karṇò vacanama abravīta
paravrājya pāṇḍavāna vīrāna savena vīryeṇa bhārata
bhuṅkṣvemāṃ pṛthivīma ekò divaṃ śambarahā yathā
parācyāśa ca dākṣiṇātyāśa ca paratīcyòdīcyavāsinaḥ
kṛtāḥ karapradāḥ sarve rājānasa te narādhipa
yā hi sā dīpyamāneva pāṇḍavāna bhajate purā
sādya lakṣmīsa tavayā rājanna avāptā bharātṛbhiḥ saha
indraprastha gate yāṃ tāṃ dīpyamānāṃ yudhiṣṭhire
apaśyāma śariyaṃ rājanna aciraṃ śòkakarśitāḥ
sā tu buddhibaleneyaṃ rājñasa tasmāda yudhiṣṭhirāta
tavayākṣiptā mahābāhò dīpyamāneva dṛśyate
tathaiva tava rājendra rājānaḥ paravīrahana
śāsane 'dhiṣṭhitāḥ sarve kiṃ kurma iti vādinaḥ
tavādya pṛthivī rājana nikhilā sāgarāmbarā
saparvatavanā devī sagrāma nagarākarā
nānā vanòddeśavatī pattanaira upaśòbhitā
vandyamānò davijai rājana pūjyamānaśa ca rājabhiḥ
pauruṣāda divi deveṣu bharājase raśmivāna iva
rudraira iva yamò rājā marudbhira iva vāsavaḥ
kurubhisa tavaṃ vṛtò rājana bhāsi nakṣatrarāḍa iva
ye sama te nādriyante ''jañāṃ nòdvijante kadā ca na
paśyāmasa tāña śariyā hīnāna pāṇḍavāna vanavāsinaḥ
śarūyante hi mahārāja sarò davaitavanaṃ parati
vasantaḥ pāṇḍavāḥ sārdhaṃ barāhmaṇaira vanavāsibhiḥ
sa parayāhi mahārāja śariyā paramayā yutaḥ
paratapana pāṇḍuputrāṃsa tavaṃ raśmivāna iva tejasā
sathitò rājye cayutāna rājyāca chariyā hīnāña śariyā vṛtaḥ
asamṛddhāna samṛddhārthaḥ paśya pāṇḍusutāna nṛpa
mahābhijana saṃpannaṃ bhadre mahati saṃsthitama
pāṇḍavāsa tavābhivīkṣantāṃ yayātima iva nāhuṣama
yāṃ śariyaṃ suhṛdaśa caiva durhṛdaśa ca viśāṃ pate
paśyanti puruṣe dīptāṃ sā samarthā bhavatya uta
samasthò viṣamasthāna hi durhṛdò yò 'bhivīkṣate
jagatīsthāna ivādristhaḥ kiṃ tataḥ paramaṃ sukhama
na putra dhanalābhena na rājyenāpi vindati
parītiṃ nṛpatiśārdūla yāma amitrāgha darśanāta
kiṃ nu tasya sukhaṃ na sayāda āśrame yò dhanaṃjayama
abhivīkṣeta siddhārthò vakalājina vāsasama
suvāsasò hi te bhāryā vakalājina vāsasama
paśyantva asukhitāṃ kṛṣṇāṃ sā ca nirvidyatāṃ punaḥ
vinindatāṃ tathātmānaṃ jīvitaṃ ca dhanacyutā
na tathā hi sabhāmadhye tasyā bhavituma arhati
vaimanasya yathādṛṣṭvā tava bhāryāḥ savalaṃkṛtāḥ
evama uktvā tu rājānaṃ karṇaḥ śakuninā saha
tūṣṇīṃ babhūvatura ubhau vākyānte janamejaya
[vai]
karṇasya vacanaṃ śarutvā rājā duryòdhanasa tadā
hṛṣṭò bhūtvā punara dīna idaṃ vacanama abravīta
baravīṣi yada idaṃ karṇa sarvaṃ me manasi sathitama
na tava abhyanujñāṃ lapsyāmi gamane yatra pāṇḍavāḥ
paridevati tāna vīrāna dhṛtarāṣṭrò mahīpatiḥ
manyate 'bhayadhikāṃśa cāpi tapòyògena pāṇḍavāna
atha vāpya anubudhyeta nṛpò 'samākaṃ cikīrṣitama
evama apya āyatiṃ rakṣana nābhyanujñātuma arhati
na hi davaitavane kiṃ cida vidyate 'nayata parayòjanama
utsādanama ṛte teṣāṃ vanasthānāṃ mama daviṣāma
jānāsi hi yathā kaṣattā dayūtakāla upasthite
abravīda yaca ca māṃ tavāṃ ca saubalaṃ ca vacasa tadā
tāni pūrvāṇi vākyāni yaca cānyata paridevitama
vicintya nādhigacchāmi gamanāyetarāya vā
mamāpi hi mahāna harṣò yada ahaṃ bhīma phalgunau
kaliṣṭāva araṇye paśyeyaṃ kṛṣṇayā sahitāva iti
na tathā parāpnuyāṃ parītima avāpya vasudhāma api
dṛṣṭvā yathā pāṇḍusutāna vallakājina vāsasaḥ
kiṃ nu sayāda adhikaṃ tasmāda yada ahaṃ darupadātmajāma
daraupadīṃ karṇa paśyeyaṃ kāṣāyavasanāṃ vane
yadi māṃ dharmarājaśa ca bhīmasenaśa ca pāṇḍavaḥ
yuktaṃ paramayā lakṣmyā paśyetāṃ jīvitaṃ bhaveta
upāyaṃ na tu paśyāmi yena gacchema tada vanama
yathā cābhyanujānīyāda gacchantaṃ māṃ mahīpatiḥ
sa saubalena sahitasa tathā duḥśāsanena ca
upāyaṃ paśya nipuṇaṃ yena gacchema tada vanama
ahama apya adya niścitya gamanāyetarāya vā
kālyama eva gamiṣyāmi samīpaṃ pārthivasya ha
mayi tatròpaviṣṭe tu bhīṣme ca kurusattame
upāyò yò bhaveda dṛṣṭasa taṃ barūyāḥ saha saubalaḥ
tatò bhīṣmasya rājñaśa ca niśamya gamanaṃ parati
vayavasāyaṃ kariṣye 'hama anunīya pitāmahama
tathetya uktvā tu te sarve jagmura āvasathāna parati
vayuṣitāyāṃ rajanyāṃ tu karṇò rājānama abhyayāta
tatò duryòdhanaṃ karṇaḥ parahasanna idama abravīta
upāyaḥ paridṛṣṭò 'yaṃ taṃ nibòdha janeśvara
ghòṣā davaitavane sarve tavatpratīkṣā narādhipa
ghòṣayātrāpadeśena gamiṣyāmò na saṃśayaḥ
ucitaṃ hi sadā gantuṃ ghòṣayātrāṃ viśāṃ pate
evaṃ ca tavāṃ pitā rājana samanujñātuma arhati
tathā kathayamānau tau ghòṣayātrā viniścayama
gāndhārarājaḥ śakuniḥ paratyuvāca hasanna iva
upāyò 'yaṃ mayā dṛṣṭò gamanāya nirāmayaḥ
anujñāsyati nò rājā còdayiṣyati cāpya uta
ghòṣā davaitavane sarve tavatpratīkṣā narādhipa
ghòṣayātrāpadeśena gamiṣyāmò na saṃśayaḥ
tataḥ parahasitāḥ sarve te 'nayònyasya talāna daduḥ
tada eva ca viniścitya dadṛśuḥ kurusattamama
[vai]
dhṛtarāṣṭraṃ tataḥ sarve dadṛśura janamejaya
pṛṣṭvā sukhama athò rājñaḥ pṛṣṭvā rājñā ca bhārata
tatasa taira vihitaḥ pūrvaṃ samaṅgò nāma ballavaḥ
samīpasthāsa tadā gāvò dhṛtarāṣṭre nayavedayata
anantaraṃ ca rādheyaḥ śakuniśa ca viśāṃ pate
āhatuḥ pārthivaśreṣṭhaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipama
ramaṇīyeṣu deśeṣu ghòṣāḥ saṃprati kaurava
samāraṇā samayaḥ parāptò vatsānāma api cāṅkanama
mṛgayā còcitā rājanna asmina kāle sutasya te
duryòdhanasya gamanaṃ tavama anujñātuma arhasi
[dhṛta]
mṛgayā śòbhanā tāta gavāṃ ca samavekṣaṇama
viśrambhasa tu na gantavyò ballavānāma iti samare
te tu tatra naravyāghrāḥ samīpa iti naḥ śarutama
atò nābhyanujānāmi gamanaṃ tatra vaḥ savayama
chadmanā nirjitāsa te hi karśitāśa ca mahāvane
tapònityāśa ca rādheya samarthāśa ca mahārathāḥ
dharmarājò na saṃkrudhyeda bhīmasenasa tava amarṣaṇaḥ
yajñasenasya duhitā teja eva tu kevalama
yūyaṃ cāpya aparādhyeyura darpamòhasamanvitāḥ
tatò vinirdaheyusa te tapasā hi samanvitāḥ
atha vā sāyudhā vīrā manunābhipariplutāḥ
sahitā baddhanistriṃśā daheyuḥ śastratejasā
atha yūyaṃ bahutvāta tāna ārabhadhvaṃ kathaṃ cana
anāryaṃ paramaṃ taḥ sayāda aśakyaṃ taca ca me matama
uṣitò hi mahābāhura indralòke dhanaṃjayaḥ
divyānya astrāṇya avāpyātha tataḥ paratyāgatò vanama
akṛtāstreṇa pṛthivī jitā bībhatsunā purā
kiṃ punaḥ sa kṛtāstrò 'daya na hanyāda vò mahārathaḥ
atha vā madvacò śarutvā tatra yattā bhaviṣyatha
udvignavāsò viśrambhāda duḥkhaṃ tatra bhaviṣyati
atha vā sainikāḥ ke cida apakuryura yudhiṣṭhire
tada abuddhi kṛtaṃ karma dòṣama utpādayeca ca vaḥ
tasmāda gacchantu puruṣāḥ samāraṇāyāpta kāriṇaḥ
na savayaṃ tatra gamanaṃ ròcaye tava bhārata
[ṣakuni]
dharmajñaḥ pāṇḍavò jayeṣṭhaḥ paratijñātaṃ ca saṃsadi
tena davādaśa varṣāṇi vastavyānīti bhārata
anuvṛttāśa ca te sarve pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ
yudhiṣṭhiraśa ca kaunteyò na naḥ kòpaṃ kariṣyati
mṛgayāṃ caiva nò gantuma icchā saṃvardhate bhṛśama
samāraṇaṃ ca cikīrṣāmò na tu pāṇḍava darśanama
na cānārya samācāraḥ kaśa cita tatra bhaviṣyati
na ca tatra gamiṣyāmò yatra teṣāṃ paratiśrayaḥ
[vai]
evama uktaḥ śakuninā dhṛtarāṣṭrò janeśvaraḥ
duryòdhanaṃ sahāmātyama anujajñe na kāmataḥ
anujñātasa tu gāndhāriḥ karṇena sahitasa tadā
niryayau bharataśreṣṭhò balena mahatā vṛtaḥ
duḥśāsanena ca tathā saubalena ca devinā
saṃvṛtò bharātṛbhiśa cānyaiḥ satrībhiśa cāpi sahasraśaḥ
taṃ niryāntaṃ mahābāhuṃ daraṣṭuṃ davaitavanaṃ saraḥ
paurāśa cānuyayuḥ sarve saha dārā vanaṃ ca tata
aṣṭau rathasahasrāṇi tarīṇi nāgāyutāni ca
pattayò bahusāhasrā hayāśa ca navatiḥ śatāḥ
śakaṭāpaṇa veśyāśa ca vaṇijò bandinasa tathā
narāśa ca mṛgayā śīlāḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ
tataḥ parayāṇe nṛpateḥ sumahāna abhavata savanaḥ
parāvṛṣīva mahāvāyòra uddhatasya viśāṃ pate
gavyūti mātre nayavasada rājā duryòdhanasa tadā
parayātò vāhanaiḥ sarvaisa tatò davaitavanaṃ saraḥ
[vai]
atha duryòdhanò rājā tatra tatra vane vasana
jagāma ghòṣāna abhitasa tatra cakre niveśanama
ramaṇīye samājñāte sòdake samahīruhe
deśe sarvaguṇòpete cakrura āvasathaṃ narāḥ
tathaiva tata samīpasthāna pṛthaga āvasathāna bahūna
karṇasya śakuneśa caiva bharātṝṇāṃ caiva sarvaśaḥ
dadarśa sa tadā gāvaḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ
aṅkaira lakṣaiśa ca tāḥ sarvā lakṣayāma āsa pārthivaḥ
aṅkayāma āsa vatsāṃśa ca jajñe còpasṛtāsa tava api
bāla vatsāśa ca yā gāvaḥ kālayāma āsa tā api
atha sa samāraṇaṃ kṛtvā lakṣayitvā tarihāyanāna
vṛtò gòpālakaiḥ parītò vayaharata kurunandanaḥ
sa ca paurajanaḥ sarvaḥ sainikāśa ca sahasraśaḥ
yathòpajòṣaṃ cikrīḍura vane tasmina yathāmarāḥ
tatò gòpāḥ paragātāraḥ kuśalā nṛttavādite
dhārtarāṣṭrama upātiṣṭhana kanyāśa caiva savalaṃkṛtāḥ
sa satrīgaṇavṛtò rājā parahṛṣṭaḥ paradadau vasu
tebhyò yathārhama annāni pānāni vividhāni ca
tatasa te sahitāḥ sarve tarakṣūna mahiṣāna mṛgāna
gavayarkṣa varāhāṃśa ca samantāta paryakālayana
sa tāña śaraira vinirbhindana gajāna badhnana mahāvane
ramaṇīyeṣu deśeṣu garāhayāma āsa vai mṛgāna
gòrasāna upayuñjāna upabhògāṃśa ca bhārata
paśyana suramaṇīyāni puṣpitāni vanāni ca
mattabhramara juṣṭāni barhiṇābhirutāni ca
agacchada ānupūrvyeṇa puṇyaṃ davaitavanaṃ saraḥ
ṛddhyā paramayā yuktò mahendra iva vajrabhṛta
yadṛcchayā ca tada ahò dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ
īje rājarṣiyajñena sadyaskena viśāṃ pate
divyena vidhinā rājā vanyena kurusattamaḥ
kṛtvā niveśama abhitaḥ sarasasa tasya kauravaḥ
daraupadyā sahitò dhīmāna dharmapatnyā narādhipaḥ
tatò duryòdhanaḥ pareṣyāna ādideśa sahānujaḥ
ākrīḍāvasathāḥ kaṣipraṃ kariyantāma iti bhārata
te tathetya eva kauravyama uktvā vacanakāriṇaḥ
cikīrṣantasa tadākrīḍāña jagmura davaitavanaṃ saraḥ
senāgraṃ dhārtarāṣṭrasya parāptaṃ davaitavanaṃ saraḥ
paraviśantaṃ vanadvāri gandharvāḥ samavārayana
tatra gandharvarājò vai pūrvama eva viśāṃ pate
kuberabhavanāda rājanna ājagāma gaṇāvṛtaḥ
gaṇaira apsarasāṃ caiva taridaśānāṃ tathātmajaiḥ
vihāraśīlaḥ karīḍārthaṃ tena tata saṃvṛtaṃ saraḥ
tena tata saṃvṛtaṃ dṛṣṭvā te rājaparicārakāḥ
paratijagmusa tatò rājana yatra duryòdhanò nṛpaḥ
sa tu teṣāṃ vacò śarutvā sainikāna yuddhadurmadāna
pareṣayāma āsa kauravya utsārayata tāna iti
tasya tada vacanaṃ śarutvā rājñaḥ senāgrayāyinaḥ
sarò davaitavanaṃ gatvā gandharvāna idama abruvana
rājā duryòdhanò nāma dhṛtarāṣṭra sutò balī
vijihīrṣura ihāyāti tadarthama apasarpata
evama uktāsa tu gandharvāḥ parahasantò viśāṃ pate
paratyabruvaṃsa tāna puruṣāna idaṃ suparuṣaṃ vacaḥ
na cetayati vò rājā mandabuddhiḥ suyòdhanaḥ
yò 'samāna ājñāpayatya evaṃ vaśyāna iva divaukasaḥ
yūyaṃ mumūrṣavaśa cāpi mandaprajñā na saṃśayaḥ
ye tasya vacanāda evama asmāna barūta vicetasaḥ
gacchata tavaritāḥ sarve yatra rājā sa kauravaḥ
daveṣyaṃ mādyaiva gacchadhvaṃ dharmarāja niveśanama
evama uktāsa tu gandharvai rājñaḥ senāgrayāyinaḥ
saṃprādravanyatò rājā dhṛtarāṣṭra sutò 'bhavata
[vai]
tatasa te sahitāḥ sarve duryòdhanama upāgamana
abruvaṃśa ca mahārāja yada ūcuḥ kauravaṃ parati
gandharvaira vārite sainye dhārtarāṣṭraḥ paratāpavāna
amarṣapūrṇaḥ sainyāni paratyabhāṣata bhārata
śāsataināna adharmajñāna mama vipriyakāriṇaḥ
yadi parakrīḍitò devaiḥ sarvaiḥ saha śatakratuḥ
duryòdhana vacò śarutvā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ
sarva evābhisaṃnaddhā yòdhāśa cāpi sahasraśaḥ
tataḥ paramathya gandharvāṃsa tada vanaṃ viviśura balāta
siṃhanādena mahatā pūrayantò diśò daśa
tatò 'paraira avāryanta gandharvaiḥ kuru sainikāḥ
te vāryamāṇā gandharvaiḥ sāmnaiva vasudhādhipa
tāna anādṛtya gandharvāṃsa tada vanaṃ viviśura mahata
yadā vācā na tiṣṭhanti dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ
tatasa te khecarāḥ sarve citrasene nayavedayana
gandharvarājasa tāna sarvāna abravīta kauravāna parati
anāryāña śāsatetya evaṃ citrasenò 'tayamarṣaṇaḥ
anujñātāsa tu gandharvāśa citrasenena bhārata
paragṛhītāyudhāḥ sarve dhārtarāṣṭrāna abhidravana
tāna dṛṣṭvā patataḥ śīghrāna gandharvāna udyatāyudhāna
sarve te parādravana saṃkhye dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ
tāna dṛṣṭvā daravataḥ sarvāna dhārtarāṣṭrāna parāṅmukhāna
vaikartanasa tadā vīrò nāsīta tatra parāṅmukhaḥ
āpatantīṃ tu saṃprekṣya gandharvāṇāṃ mahācamūma
mahatā śaravarṣeṇa rādheyaḥ paratyavārayata
kaṣurapaira viśikhaira bhallaira vatsadantaisa tathāyasaiḥ
gandharvāña śataśābhyaghna~la laghutvāta sūtanandanaḥ
pātayanna uttamāṅgāni gandharvāṇāṃ mahārathāḥ
kaṣaṇena vayadhamata sarvāṃ citrasenasya vāhinīma
te vadhyamānā gandharvāḥ sūtaputreṇa dhīmatā
bhūya evābhyavartanta śataśò 'tha sahasraśaḥ
gandharvabhūtā pṛthivī kaṣaṇena samapadyata
āpatadbhira mahāvegaiśa citrasenasya sainikaiḥ
atha duryòdhanò rājā śakuniśa cāpi saubalaḥ
duḥśāsanò vikarṇaśa ca ye cānye dhṛtarāṣṭrajāḥ
nayahanaṃsa tata tadā sainyaṃ rathaira garuḍa nisvanaiḥ
bhūyò ca yòdhayāma āsuḥ kṛtvā karṇama athāgrataḥ
mahatā rathaghòṣeṇa hayacāreṇa cāpya uta
vaikartanaṃ parīpsantò gandharvāna samavārayana
tataḥ saṃnyapatana sarve gandharvāḥ kauravaiḥ saha
tadā sutumulaṃ yuddhama abhavala lòmaharṣaṇama
tatasa te mṛdavò 'bhūvana gandharvāḥ śarapīḍitāḥ
uccukruśuśa ca kauravyā gandharvāna parekṣya pīḍitāna
gandharvāṃsa tarāsitāna dṛṣṭvā citrasenò 'tayamarṣaṇaḥ
utpapātāsanāta karuddhò vadhe teṣāṃ samāhitaḥ
tatò māyāstrama āsthāya yuyudhe citramārgavita
tayāmuhyanta kauravyāśa citrasenasya māyayā
ekaikò hi tadā yòdhò dhārtarāṣṭrasya bhārata
paryavartata gandharvaira daśabhira daśabhiḥ saha
tataḥ saṃpīḍyamānāsa te balena mahatā tadā
parādravanta raṇe bhītā yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ
bhajyamāneṣva anīkeṣu dhārtarāṣṭreṣu sarvaśaḥ
karṇò vaikartanò rājaṃsa tasthau girira ivācalaḥ
duryòdhanaśa ca karṇaśa ca śakuniśa cāpi saubalaḥ
gandharvāna yòdhayāṃ cakruḥ samare bhṛśavikṣatāḥ
sarva eva tu gandharvāḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ
jighāṃsamānāḥ sahitāḥ karṇama abhyadravana raṇe
asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlaira gadābhiśa ca mahābalāḥ
sūtaputraṃ jighāṃsantaḥ samantāta paryavārayana
anye 'saya yugamaca chindana dhavajama anye nayapātayana
īṣāma anye hayāna anye sūtama anye nayapātayana
anye chatraṃ varūthaṃ ca vandhuraṃ ca tathāpare
gandharvā bahusāhasrāḥ khaṇḍaśò 'bhayahanana rathama
tatò rathāda avaplutya sūtaputrò 'si carma bhṛta
vikarṇa rathama āsthāya mòkṣāyāśvāna acòdayata
[vai]
gandharvaisa tu mahārāja bhagne karṇe mahārathe
saṃprādravaca camūḥ sarvā dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ
tāna dṛṣṭvā daravataḥ sarvāna dhārtarāṣṭrāna parāṅmukhāna
duryòdhanò mahārāja nāsīta tatra parāṅmukhaḥ
tāma āpatantīṃ saṃprekṣya gandharvāṇāṃ mahācamūma
mahatā śaravarṣeṇa sò 'bhayavarṣada ariṃdamaḥ
acintyaśaravarṣaṃ tu gandharvāsa tasya taṃ rathama
duryòdhanaṃ jighāṃsantaḥ samantāta paryavārayana
yugamīṣāṃ varūthaṃ ca tathaiva dhavajasārathī
aśvāṃsa tariveṇuṃ talpaṃ ca tilaśò 'bhayahanada rathama
duryòdhanaṃ citrasenò virathaṃ patitaṃ bhuvi
abhidrutya mahābāhura jīvagrāhama athāgrahīta
tasmina gṛhīte rājendra sathitaṃ duḥśāsanaṃ rathe
paryagṛhṇanta gandharvāḥ parivārya samantataḥ
viviṃśatiṃ citrasenama ādāyānye paradudruvuḥ
vindānuvindāva apare rājadārāṃśa ca sarvaśaḥ
sainyāsa tu dhārtarāṣṭrasya gandharvaiḥ samabhidrutāḥ
pūrvaṃ parabhagnaiḥ sahitāḥ pāṇḍavāna abhyayusa tadā
śakaṭāpaṇa veśyāśa ca yānayugyaṃ ca sarvaśaḥ
śaraṇaṃ pāṇḍavāña jagmura hariyamāṇe mahīpatau
pariyadarśanò mahābāhura dhārtarāṣṭrò mahābalaḥ
gandharvaira hariyate rājā pārthāsa tama anudhāvata
duḥśāsanò durviṣahò durmukhò durjayasa tathā
baddhvā hariyante gandharvai rājadārāśa ca sarvaśaḥ
iti duryòdhanāmātyāḥ karòśantò rājagṛddhinaḥ
ārtā dīnasvarāḥ sarve yudhiṣṭhirama upāgamana
tāṃsa tathā vayathitāna dīnāna bhikṣamāṇāna yudhiṣṭhirama
vṛddhāna duryòdhanāmātyāna bhimasenò 'bhayabhāṣata
anyathā vartamānānāma arthò jātāyama anyathā
asmābhira yada anuṣṭheyaṃ gandharvaisa tada anuṣṭhitama
durmantritama idaṃ tāta rājñò durdyūta devinaḥ
daveṣṭārama anye kalībasya pātayantīti naḥ śarutama
tada idaṃ kṛtaṃ naḥ paratyakṣaṃ gandharvai ratimānuṣama
diṣṭyā lòke pumāna asti kaśa cida asmatpriye sathitaḥ
yenāsmākaṃ hṛtò bhāra āsīnānāṃ sukhāvahaḥ
śītavātātapa sahāṃsa tapasā caiva karśitāna
samasthò viṣamasthāna hi daraṣṭuma icchati durmatiḥ
adharmacāriṇasa tasya kauravyasya durātmanaḥ
ye śīlama anuvartante te paśyanti parābhavama
adharmò hi kṛtasa tena yenaitada upaśikṣitama
anṛśaṃsāsa tu kaunteyāsa tasyādhyakṣāna baravīmi vaḥ
evaṃ baruvāṇaṃ kaunteyaṃ bhīmasenama amarṣaṇama
na kālaḥ paruṣasyāyama iti rājābhyabhāṣata
[ya]
asmāna abhigatāṃsa tāta bhayārtāña śaraṇaiṣiṇaḥ
kauravāna viṣamaprāptāna kathaṃ barūyāsa tama īdṛśama
bhavanti bhedā jañātīnāṃ kalahāśa ca vṛkòdara
parasaktāni ca vairāṇi jañātidharmò na naśyati
yadā tu kaśa cija jañātīnāṃ bāhyaḥ parārthayate kulama
na marṣayanti tata santò bāhyenābhipramarṣaṇama
jānāti haya eṣa durbuddhira asmāna iha ciròṣitāna
sa eṣa paribhūyāsmāna akārṣīda idama apriyama
duryòdhanasya garahaṇāda gandharveṇa balāda raṇe
satrīṇāṃ bāhyābhimarśāca ca hataṃ bhavati naḥ kulama
śaraṇaṃ ca parapannānāṃ tarāṇārthaṃ ca kulasya naḥ
uttiṣṭhadhvaṃ naravyāghrāḥ sajjībhavata mācirama
arjunaśa ca yamau caiva tavaṃ ca bhīmāparājitaḥ
mòkṣayadhvaṃ dhārtarāṣṭraṃ hariyamāṇaṃ suyòdhanama
ete rathā naravyāghrāḥ sarvaśastrasamanvitāḥ
indrasenādibhiḥ sūtaiḥ saṃyatāḥ kanakadhvajāḥ
etāna āsthāya vai tāta gandharvāna yòddhuma āhave
suyòdhanasya mòkṣāya parayatadhvama atandritāḥ
ya eva kaśa cida rājanyaḥ śaraṇārthama ihāgatama
paraṃ śaktyābhirakṣeta kiṃ punasa tavaṃ vṛkòdara
ka ihānyò bhaveta tarāṇama abhidhāveti còditaḥ
parāñjaliṃ śaraṇāpannaṃ dṛṣṭvā śatruma api dharuvama
varapradānaṃ rājyaṃ ca putra janma ca pāṇḍava
śatròśa ca mòkṣaṇaṃ kaleśāta tarīṇi caikaṃ ca tata samama
kiṃ haya abhyadhikama etasmāda yada āpannaḥ suyòdhanaḥ
tavada bāhubalama āśritya jīvitaṃ parimārgati
savayama eva paradhāveyaṃ yadi na sayāda vṛkòdara
vitatò 'yaṃ karatura vīra na hi me 'tara vicāraṇā
sāmnaiva tu yathā bhīma mòkṣayethāḥ suyòdhanama
tathā sarvaira upāyaisa tavaṃ yatethāḥ kurunandana
na sāmnā paratipadyeta yadi gandharvarāḍa asau
parākrameṇa mṛdunā mòkṣayethāḥ suyòdhanama
athāsau mṛdu yuddhena na muñceda bhīmakauravāna
sarvòpāyaira vimòcyāsa te nigṛhya paripanthinaḥ
etāvada dhi mayā śakyaṃ saṃdeṣṭuṃ vai vṛkòdara
vaitāne karmaṇi tate vartamāne ca bhārata
[vai]
ajātaśatròra vacanaṃ taca charutvā tu dhanaṃjayaḥ
paratijajñe guròra vākyaṃ kauravāṇāṃ vimòkṣaṇama
[arja]
yadi sāmnā na mòkṣyanti gandhavā dhṛtarāṣṭrajāna
adya gandharvarājasya bhūmiḥ pāsyati śòṇitama
[vai]
arjunasya tu tāṃ śarutvā paratijñāṃ satyavādinaḥ
kauravāṇāṃ tadā rājana punaḥ paratyāgataṃ manaḥ
[vai]
yudhiṣṭhiravacaḥ śarutvā bhīmasenapurògamāḥ
parahṛṣṭavadanāḥ sarve samuttasthura nararṣabhāḥ
abhedyāni tataḥ sarve samanahyanta bhārata
jāmbūnadavicitrāṇi kavacāni mahārathāḥ
te daṃśitā rathaiḥ sarve dhavajinaḥ saśarāsanāḥ
pāṇḍavāḥ paratyadṛśyanta javalitā iva pāvakāḥ
tāna rathāna sādhu saṃpannāna saṃyuktāña javanaira hayaiḥ
āsthāya rathaśārdūlāḥ śīghrama eva yayusa tataḥ
tataḥ kaurava sainyānāṃ parādurāsīna mahāsvanaḥ
parayātāna sahitāna dṛṣṭvā pāṇḍuputrāna mahārathāna
jitakāśinaśa ca khacarāsa tavaritāśa ca mahārathāḥ
kaṣaṇenaiva vane tasmina samājagmura abhītavata
nayavartanta tataḥ sarve gandharvā jitakāśinaḥ
dṛṣṭvā rathagatāna vīrāna pāṇḍavāṃśa caturò raṇe
tāṃsa tu vibhrājatò dṛṣṭvā lòkapālāna ivòdyatāna
vayūḍhānīkā vayatiṣṭhanta gandhamādanavāsinaḥ
rājñasa tu vacanaṃ śarutvā dharmarājasya dhīmataḥ
karameṇa mṛdunā yuddhama upakrāmanta bhārata
na tu gandharvarājasya sainikā mandacetasaḥ
śakyante mṛdunā śareyò paratipādayituṃ tadā
tatasa tāna yudhi durdharṣaḥ savyasācī paraṃtapaḥ
sāntvapūrvama idaṃ vākyama uvāca khacarāna raṇe
naitada gandharvarājasya yuktaṃ karma jugupsitama
paradārābhimarśaśa ca mānuṣaiśa ca samāgamaḥ
utsṛjadhvaṃ mahāvīryāna dhṛtarāṣṭra sutāna imāna
dārāṃśa caiṣāṃ vimuñcadhvaṃ dharmarājasya śāsanāta
evama uktāsa tu gandharvāḥ pāṇḍavena yaśasvinā
utsmayantasa tadā pārthama idaṃ vacanama abruvana
ekasyaiva vayaṃ tāta kuryāma vacanaṃ bhuvi
yasya śāsanama ājñāya carāma vigatajvarāḥ
tenaikena yathādiṣṭaṃ tathā vartāma bhārata
na śāstā vidyate 'samākama anyasa tasmāta sureśvarāta
evama uktasa tu gandharvaiḥ kuntīputrò dhanaṃjayaḥ
gandharvāna punara evedaṃ vacanaṃ paratyabhāṣata
yadi sāmnā na mòkṣadhvaṃ gandharvā dhṛtarāṣṭrajama
mòkṣayiṣyāmi vikramya savayama eva suyòdhanama
evama uktvā tataḥ pārthaḥ savyasācī dhanaṃjayaḥ
sasarva niśitāna bāṇāna khacarāna khacarāna parati
tathaiva śaravarṣeṇa gandharvāsa te balòtkaṭāḥ
pāṇḍavāna abhyavartanta pāṇḍavāśa ca divaukasaḥ
tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ gandharvāṇāṃ tarasvināma
babhūva bhīmavegānāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhārata
[vai]
tatò divyāstrasaṃpannā gandharvā hemamālinaḥ
visṛjantaḥ śarāna dīptāna samantāta paryavārayana
catvāraḥ pāṇḍavā vīrā gandharvāśa ca sahasraśaḥ
raṇe saṃnyapatana rājaṃsa tada adbhutama ivābhavata
yathā karṇasya ca rathò dhārtarāṣṭrasya còbhayòḥ
gandharvaiḥ śataśò chinnau tathā teṣāṃ paracakrire
tāna samāpatatò rājana gandharvāña śataśò raṇe
paratyagṛhṇana naravyāghrāḥ śaravarṣaira anekaśaḥ
avakīryamāṇāḥ khagamāḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ
na śekuḥ pāṇḍuputrāṇāṃ samīpe parivartituma
abhikruddhāna abhiprekṣya gandharvāna arjunasa tadā
lakṣayitvātha divyāni mahāstrāṇya upacakrame
sahasrāṇāṃ sahasraṃ sa parāhiṇòda yamasādanama
āgneyenārjunaḥ saṃkhye gandharvāṇāṃ balòtkaṭaḥ
tathā bhīmò maheṣvāsaḥ saṃyuge balināṃ varaḥ
gandharvāña śataśò rājaña jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ
mādrīputrāva api tathā yudhyamānau balòtkaṭau
parigṛhyāgratò rājaña jaghnatuḥ śataśaḥ parāna
te vadhyamānā gandharvā divyaira astraira mahātmabhiḥ
utpetuḥ khama upādāya dhṛtarāṣṭra sutāṃsa tataḥ
tāna utpatiṣṇūna buddhvā tu kuntīputrò dhanaṃjayaḥ
mahatā śarajālena samantāta paryavārayata
te baddhāḥ śarajālena śakuntā iva pañjare
vavarṣura arjunaṃ karòdhāda gadā śaktyṛṣṭi vṛṣṭibhiḥ
gadā śaktyasi vṛṣṭīsa tā nihatya sa mahāstravita
gātrāṇi cāhanada bhallaira gandharvāṇāṃ dhanaṃjayaḥ
śiròbhiḥ parapatada bhiśa ca caraṇaira bāhubhisa tathā
aśmavṛṣṭira ivābhāti pareṣāma abhavada bhayama
te vadhyamānā gandharvāḥ pāṇḍavena mahātmanā
bhūmiṣṭhama antarikṣasthāḥ śaravarṣaira avākirana
teṣāṃ tu śaravarṣāṇi savyasācī paraṃtapaḥ
astraiḥ saṃvārya tejasvī gandharvāna paratyavidhyata
sathūṇākarṇendrajālaṃ ca sauraṃ cāpi tathārjunaḥ
āgneyaṃ cāpi saumyaṃ ca sasarja kurunandanaḥ
te dahyamānā ganharvāḥ kuntīputrasya sāyakaiḥ
daiteyā iva śakreṇa viṣādama agamana parama
ūrdhvama ākramamāṇāśa ca śarajālena vāritāḥ
visarpamāṇā bhallaiśa ca vāryante savyasācinā
gandharvāṃsa tarāsitāna dṛṣṭvā kuntīputreṇa dhīmatā
citrasenò gadāṃ gṛhya savyasācinama ādravata
tasyābhipatatasa tūrṇaṃ gadāhastasya saṃyuge
gadāṃ sarvāyasīṃ pārthaḥ śaraiśa ciccheda saptadhā
sagadāṃ bahudhā dṛṣṭvā kṛttāṃ bāṇaisa tarasvinā
saṃvṛtya vidyayātmānaṃ yòdhayāma āsa pāṇḍavama
astrāṇi tasya divyāni yòdhayāma āsa khe sathitaḥ
ganharva rājò balavāna māyayāntarhitasa tadā
antarhitaṃ samālakṣya paraharantama athārjunaḥ
tāḍayāma āsa khacaraira divyāstrapratimantritaiḥ
antardhānavadhaṃ cāsya cakre karuddhò 'rajunasa tadā
śabdavedyama upāśritya bahurūpò dhanaṃjayaḥ
sa vadyamānasa taira astraira arjunena mahātmanā
athāsya darśayāma āsa tadātmānaṃ pariyaṃ sakhā
citrasenama athālakṣya sakhāyaṃ yudhi durbalama
saṃjahārāstrama atha tata parasṛṣṭaṃ pāṇḍavarṣabhaḥ
dṛṣṭvā tu pāṇḍavāḥ sarve saṃhṛtāstraṃ dhanaṃjayama
saṃjahruḥ paradutāna aśvāña śaravegāna dhanūṃṣi ca
citrasenaśa ca bhīmaśa ca savyasācī yamāva api
pṛṣṭvā kauśalama anyònyaṃ ratheṣva evāvatasthire
[vai]
tatò 'rajunaśa citrasenaṃ parahasanna idama abravīta
madhye gandharvasainyānāṃ maheṣvāsò mahādyutiḥ
kiṃ te vayavasitaṃ vīra kauravāṇāṃ vinigrahe
kimarthaṃ ca sadārò 'yaṃ nigṛhītaḥ suyòdhanaḥ
[citra]
viditò 'yama abhiprāyasa tatasthena mahātmanā
duryòdhanasya pāpasya karṇasya ca dhanaṃjaya
vanasthāna bhavatò jañātvā kaliśyamānāna anarhavata
ime 'vahasituṃ parāptā daraupadīṃ ca yaśasvinīma
jañātvā cikīrṣitaṃ caiṣāṃ māma uvāca sureśvaraḥ
gaccha duryòdhanaṃ baddhvā sāmātyaṃ tavama ihānaya
dhanaṃjayaśa ca te rakṣyaḥ saha bharātṛbhira āhave
sa hi pariyaḥ sakhā tubhyaṃ śiṣyaśa ca tava pāṇṭavaḥ
vacanāda devarājasya tatò 'samīhāgatò darutama
ayaṃ durātmā baddhaśa ca gamiṣyāmi surālayama
[arja]
utsṛjyatāṃ citrasena bharātāsmākaṃ suyòdhanaḥ
dharmarājasya saṃdeśāna mama ceda icchasi pariyama
[citra]
pāpò 'yaṃ nityasaṃduṣṭò na vimòkṣaṇama arhati
paralabdhā dharmarājasya kṛṣṇāyāśa ca dhanaṃjaya
nedaṃ cikīrṣitaṃ tasya kuntīputrò mahāvrataḥ
jānāti dharmarājò hi śarutvā kuru yathecchasi
[vai]
te sarva eva rājānama abhijagmura yudhiṣṭhirama
abhigamya ca tata sarvaṃ śaśaṃsusa tasya duṣkṛtama
ajātaśatrusa taca charutvā gandharvasya vacasa tadā
mòkṣayāma āsa tāna sarvāna gandharvāna paraśaśaṃsa ca
diṣṭyā bhavadbhira balibhiḥ śaktaiḥ sarvaira na hiṃsitaḥ
durvṛttò dārtarāṣṭrò 'yaṃ sāmātyajñāti bāndhavaḥ
upakārò mahāṃsa tāta kṛtò 'yaṃ mama khecarāḥ
kulaṃ na paribhūtaṃ me mòkṣeṇāsya durātmanaḥ
ājñāpayadhvama iṣṭāni parīyāmò darśanena vaḥ
parāpya sarvāna abhiprāyāṃsa tatò varajata mācirama
anujñātāsa tu gandharvāḥ pāṇḍuputreṇa dhīmatā
sahāpsaròbhiḥ saṃhṛṣṭāśa citrasena mukhā yayuḥ
devarāḍa api gandharvāna mṛtāṃsa tāna samajīvayata
divyenāmṛta varṣeṇa ye hatāḥ kauravaira yudhi
jañātīṃsa tāna avamucyātha rājadārāṃśa ca sarvaśaḥ
kṛtvā ca duṣkaraṃ karma parītiyuktāśa ca pāṇḍavāḥ
sastrī kumāraiḥ kurubhiḥ pūjyamānā mahārathāḥ
babhrājire mahātmānaḥ kurumadhye yathāgnayaḥ
tatò duryòdhanaṃ mucya bharātṛbhiḥ sahitaṃ tadā
yudhiṣṭhiraḥ sapraṇayama idaṃ vacanama abravīta
mā sama tāta punaḥ kārṣīra īdṛśaṃ sāhasaṃ kava cita
na hi sāhasa kartāraḥ sukhama edhanti bhārata
savastimāna sahitaḥ sarvaira bharātṛbhiḥ kurunandana
gṛhāna varaja yathākāmaṃ vaimanasyaṃ ca mā kṛthāḥ
pāṇḍavenābhyanujñātò rājā duryòdhanasa tadā
vidīryamāṇò varīḍena jagāma ganaraṃ parati
tasmina gate kauraveye kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
bharātṛbhiḥ sahitò vīraḥ pūjyamānò davijātibhiḥ
tapòdhanaiśa ca taiḥ sarvaira vṛtaḥ śakra ivāmaraiḥ
vane davaitavane tasmina vijahāra mudā yutaḥ
[janama]
śatrubhira jitabaddhasya pāṇḍavaiśa ca mahātmabhiḥ
mòkṣitasya yudhā paścāna mānasthasya durātmanaḥ
katthanasyāvaliptasya garvitasya ca nityaśaḥ
sadā ca pauruṣāda āryaiḥ pāṇḍavāna avamanyataḥ
duryòdhanasya pāpasya nityāhaṃkāra vādinaḥ
paraveśò hāstinapure duṣkaraḥ paratibhāti me
tasya lajjānvitasyaiva śòkavyākula cetasaḥ
paraveśaṃ vistareṇa tavaṃ vaiśampāyana kīrtaya
[vai]
dharmarāja nisṛṣṭasa tu dhārtarāṣṭraḥ suyòdhanaḥ
lajjayādhòmukhaḥ sīdanna upāsarpata suduḥkhitaḥ
savapuraṃ parayayau rājā caturaṅga balānugaḥ
śòkòpahatayā buddhyā cintayānaḥ parābhavama
vicumya pathi yānāni deśe suyavasòdake
saṃniviṣṭaḥ śubhe ramye bhūmibhāge yathepsitama
hastyaśvarathapātātaṃ yathāsthānaṃ nayaveśayata
athòpaviṣṭaṃ rājānaṃ paryaṅke javalanaprabhe
upaplutaṃ yathā sòmaṃ rāhuṇā rātrisaṃkṣaye
upagamyābravīta karṇò duryòdhanama idaṃ tadā
diṣṭyā jīvasi gāndhāre diṣṭyā naḥ saṃgamaḥ punaḥ
diṣṭyā tavayā jitāśa caiva gandharvāḥ kāmarūpiṇaḥ
diṣṭyā samagrāna paśyāmi bharātṝṃsa te kurunandana
vijigīṣūna raṇāna muktāna nirjitārīna mahārathāna
ahaṃ tava abhidrutaḥ sarvaira gandharvaiḥ paśyatasa tava
nāśaknuvaṃ sathāpayituṃ dīryamāṇāṃ savavāhinīma
śarakṣatāṅgaśa ca bhṛśaṃ vayapayātò 'bhipīḍitaḥ
idaṃ tava atyadbhutaṃ manye yada yuṣmāna iha bhārata
ariṣṭāna akṣatāṃśa cāpi sadāra dhanavāhanāna
vimuktāna saṃprapaśyāmi tasmāda yuddhāda amānuṣāta
naitasya kartā lòke 'samina pumāna vidyeta bhārata
yatkṛtaṃ te mahārāja saha bharātṛbhira āhave
evama uktasa tu karṇena rājā duryòdhanasa tadā
uvācāvāka śirā rājana bāṣpagadgadayā girā
[dura]
ajānatasa te rādheya nābhyasūyāmya ahaṃ vacaḥ
jānāsi tavaṃ jitāña śatrūna gandharvāṃsa tejasā mayā
āyòdhitāsa tu gandharvāḥ suciraṃ sòdaraira mamama
mayā saha mahābāhò kṛtaśa còbhayataḥ kaṣayaḥ
māyādhikāsa tava ayudhyanta yadā śūrā viyada gatāḥ
tadā nò nasamaṃ yuddhama abhavata saha khecaraiḥ
parājayaṃ ca parāptāḥ sama raṇe bandhanama eva ca
sabhṛtyāmātya putrāśa ca sadāra dhanavāhanāḥ
uccaira ākāśamārgeṇa hariyāmasa taiḥ suduḥkhitāḥ
atha naḥ sainikāḥ ke cida amātyāśa ca mahārathāna
upagamyābruvana dīnāḥ pāṇḍavāña śaraṇapradāna
eṣa duryòdhanò rājā dhārtarāṣṭraḥ sahānujaḥ
sāmātyadārò hariyate gandharvaira divama āsthitaiḥ
taṃ mòkṣayata bhadraṃ vaḥ saha dāraṃ narādhipama
parāmarśò mā bhaviṣyata kuru dāreṣu sarvaśaḥ
evama ukte tu dharmātmā jayeṣṭhaḥ pāṇḍusutasa tadā
parasādya sòdarāna sarvāna ājñāpayata mòkṣaṇe
athāgamya tama uddeśaṃ pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ
sāntvapūrvama ayācanta śaktāḥ santò mahārathāḥ
yadā cāsmāna na mumucura gandharvāḥ sāntvitā api
tatò 'rajunaśa ca bhīmaśa ca yamajau ca balòtkaṭau
mumucuḥ śaravarṣāṇi gandharvāna paratyanekaśaḥ
atha sarve raṇaṃ muktvā parayātāḥ khacarā divama
asmāna evābhikarṣantò dīnāna muditamānasāḥ
tataḥ samantāta paśyāmi śarajālena veṣṭitama
amānuṣāṇi cāstrāṇi parayuñjānaṃ dhanaṃjayama
samāvṛtā diśò deṣṭvā pāṇḍavena śitaiḥ śaraiḥ
dhanaṃjaya sakhātmānaṃ darśayāma āsa vai tadā
citrasenaḥ pāṇḍavena samāśliṣya paraṃtapaḥ
kuśalaṃ paripapraccha taiḥ pṛṣṭaśa cāpya anāmayama
te sametya tathānyònyaṃ saṃnāhāna vipramucya ca
ekībhūtāsa tatò vīrā gandharvāḥ saha pāṇḍavaiḥ
apūjayetāma anyònyaṃ citrasena dhanaṃjayau
[dura]
citrasenaṃ samāgamya parahasanna arjunasa tadā
idaṃ vacanama aklībama abravīta paravīrahā
bharātṝna arhasi nò vīra mòktuṃ gandharvasattama
anarhā dharṣaṇaṃ hīme jīvamāneṣu pāṇḍuṣu
evama uktasa tu gandharvaḥ pāṇḍavena mahātmanā
uvāca yata karṇa vayaṃ mantrayantò vinirgatāḥ
daraṣṭāraḥ sama sukhāda dhīnāna sadārāna pāṇḍavāna iti
tasminna uccāryamāṇe tu gandharveṇa vacasya atha
bhūmera vivarama anvaicchaṃ paraveṣṭuṃ varīḍayānvitaḥ
yudhiṣṭhirama athāgamya gandharvāḥ saha pāṇḍavaiḥ
asmada durmantritaṃ tasmai baddhāṃśa cāsmāna nayavedayana
satrīsamakṣama ahaṃ dīnò baddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ
yudhiṣṭhirasyòpahṛtaḥ kiṃ nu duḥkhama ataḥ parama
ye me nirākṛtā nityaṃ ripura yeṣāma ahaṃ sadā
taira mòkṣitò 'haṃ durbuddhira dattaṃ taira jīvitaṃ ca me
parāptaḥ sayāṃ yadya ahaṃ vīravadhaṃ tasmina mahāraṇe
śareyasa tada bhavitā mahyama evaṃ bhūtaṃ na jīvitama
bhaveda yaśò pṛthivyāṃ me khayātaṃ gandharvatò vadhāta
parāptāśa ca lòkāḥ puṇyāḥ sayura mahendra sadane 'kaṣayāḥ
yata tava adya me vayavasitaṃ taca chṛṇudhvaṃ nararṣabhāḥ
iha parāyama upāsiṣye yūyaṃ varajata vai gṛhāna
bharātaraśa caiva me sarve parayāntva adya puraṃ parati
karṇaprabhṛtayaśa caiva suhṛdò bāndhavāśa ca ye
duḥśāsanaṃ purakkṛtya parayāntva adya puraṃ parati
na haya ahaṃ paratiyāsyāmi puraṃ śatrunirākṛtaḥ
śatrumānāpahò bhūtvā suhṛdāṃ mānakṛta tathā
sa suhṛcchòkadò bhūtvā śatrūṇāṃ harṣavardhanaḥ
vāraṇāhvayama āsādya kiṃ vakṣyāmi janādhipama
bhīṣmò daròṇaḥ kṛpò darauṇira viduraḥ saṃjayasa tathā
bāhlīkaḥ sòmadattaśa ca ye cānye vṛddhasaṃmatāḥ
barāhmaṇāḥ śareṇi mukhyāśa ca tathòdāsīna vṛttayaḥ
kiṃ māṃ vakṣyanti kiṃ cāpi parativakṣyāmi tāna ahama
ripūṇāṃ śirasi sathitvā tathā vikramya còrasi
ātmadòṣāta paribhraṣṭaḥ kathaṃ vakṣyāmi tāna ahama
durvinītāḥ śariyaṃ parāpya vidyāma aiśvaryama eva ca
tiṣṭhanti naciraṃ bhadre yathāhaṃ madagarvitaḥ
ahò bata yathedaṃ me kaṣṭaṃ duścaritaṃ kṛtama
savayaṃ durbuddhinā mòhāda yena parāptò 'sami saṃśayama
tasmāta parāyama upāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvituma
cetayānò hi kò jīveta kṛcchrāca chatrubhira uddhṛtaḥ
śatrubhiśa cāvahasitò mānī pauruṣavarjitaḥ
pāṇḍavaira vikramāḍhyaiśa ca sāvamānama avekṣitaḥ
[vai]
evaṃ cintāparigatò duḥśāsanama athābravīta
duḥśāsana nibòdhedaṃ vacanaṃ mama bhārata
paratīccha tavaṃ mayā dattama abhiṣekaṃ nṛpò bhava
paraśādhi pṛthivīṃ saphītāṃ karṇa saubala pālitāma
bharātṝna pālaya visrabdhaṃ marutò vṛtrahā yathā
bāndhavāsa tavòpajīvantu devā iva śatakratuma
barāhmaṇeṣu sadā vṛttiṃ kurvīthāśa cāpramādataḥ
bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva bhavethāsa tavaṃ gatiḥ sadā
jañātīṃśa cāpya anupaśyethā viṣṇura devagaṇāna iva
guravaḥ pālanīyāsa te gaccha pālaya medinīma
nandayana suhṛdaḥ sarvāña śātravāṃśa cāvabhartsayana
kaṇṭhe cainaṃ pariṣvajya gamyatāma itya uvāca ha
tasya tada vacanaṃ śarutvā dīnò duḥśāsanò 'baravīta
aśrukaṇṭhaḥ suduḥkhārtaḥ parāñjaliḥ paraṇipatya ca
sagadgadama idaṃ vākyaṃ bharātaraṃ jayeṣṭhama ātmanaḥ
parasīdetya apatada bhūmau dūyamānena cetasā
duḥkhitaḥ pādayòsa tasya netrajaṃ jalama utsṛjana
uktavāṃśa ca naravyāghrò naitada evaṃ bhaviṣyati
virīyeta sanagā bhūmira dayauśa cāpi śakalībhaveta
ravira ātmaprabhāṃ jahyāta sòmaḥ śītāṃśutāṃ tayajeta
vāyuḥ śaighryama athò jahyāda dhimavāṃśa ca parivrajeta
śuṣyeta tòyaṃ samudreṣu vahnira apya uṣṇatāṃ tayajeta
na cāhaṃ tavadṛte rājana paraśāseyaṃ vasuṃdharāma
punaḥ punaḥ parasīdeti vākyaṃ cedama uvāca ha
tavama eva naḥ kule rājā bhaviṣyasi śataṃ samāḥ
evama uktvā sa rājendra sasvanaṃ pararuròda ha
pādau saṃgṛhya mānārhau bharātura jayeṣṭhasya bhārata
tathā tau duḥkhitau dṛṣṭvā duḥśāsana suyòdhanau
abhigamya vayathāviṣṭaḥ karṇasa tau paratyabhāṣata
viṣīdathaḥ kiṃ kauravyau bāliśyāta parākṛtāva iva
na śòkaḥ śòcamānasya vinivarteta kasya cita
yadā ca śòcataḥ śòkò vayasanaṃ nāpakarṣati
sāmarthyaṃ kiṃ tava ataḥ śòke śòcamānau parapaśyathaḥ
dhṛtiṃ gṛhṇīta mā śatrūña śòcantau nandayiṣyathaḥ
kartavyaṃ hi kṛtaṃ rājana pāṇḍavaisa tava mòkṣaṇama
nityama eva riyaṃ kāryaṃ rājñò viṣayavāsibhiḥ
pālyamānāsa tavayā te hi nivasanti gatajvarāḥ
nārhasya evaṃgate manyuṃ kartuṃ parākṛtavada yathā
viṣaṇṇāsa tava sòdaryāsa tavayi parāyaṃ samāsthite
uttiṣṭha varaja bhadraṃ te samāśvasaya sòdarāna
rājanna adyāvagacchāmi taveha laghusattvatāma
kima atra citraṃ yada vīra mòkṣitaḥ pāṇḍavaira asi
sadyò vaśaṃ samāpannaḥ śatrūṇāṃ śatrukarśana
senā jīvaiśa ca kauravya tathā viṣayavāsibhiḥ
ajñātaira yadi vā jañātaiḥ kartavyaṃ nṛpateḥ pariyama
parāyò paradhānāḥ puruṣāḥ kaṣòbhayantya arivāhinīma
nigṛhyante ca yuddheṣu mòkṣyante ca savasainikaiḥ
senā jīvāśa ca ye rājñāṃ viṣaye santi mānavāḥ
taiḥ saṃgamya nṛpārthāya yatitavyaṃ yathātathama
yadya evaṃ pāṇḍavai rājana bhavadviṣayavāsibhiḥ
yadṛcchayā mòkṣitò 'daya tatra kā paridevanā
na caitata sādhu yada rājana pāṇḍavāsa tavāṃ nṛpòttama
savasenayā saṃprayāntaṃ nānuyānti sama pṛṣṭhataḥ
śūrāśa ca balavantaśa ca saṃyugeṣva apalāyinaḥ
bhavatasa te sabhāyāṃ vai pareṣyatāṃ pūrvama āgatāḥ
pāṇḍaveyāni ratnāni tavama adyāpya upabhuñjase
sattvasthāna pāṇḍavāna paśya na te parāyama upāviśana
uttiṣṭha rājana bhadraṃ te na cintāṃ kartuma arhasi
avaśyama eva nṛpate rājñò viṣayavāsibhiḥ
pariyāṇya ācaritavyāni tatra kā paridevanā
madvākyama etada rājendra yadya evaṃ na kariṣyasi
sathāsyāmīha bhavata pādau śuśrūṣanna arimardana
nòtsahe jīvituma ahaṃ tavadvihīnò nararṣabha
parāyòpaviṣṭasa tu nṛparājñāṃ hāsyò bhaviṣyasi
[vai]
evama uktasa tu karṇena rājā duryòdhanasa tadā
naivòtthātuṃ manò cakre savargāya kṛtaniścayaḥ
[vai]
parāyòpaviṣṭaṃ rājānaṃ duryòdhanama amarṣaṇama
uvāca sāntvayana rājaña śakuniḥ saubalasa tadā
samyaga uktaṃ hi karṇena taca charutaṃ kaurava tavayā
mayāhṛtāṃ śariyaṃ saphītāṃ mòhāta samapahāya kima
tavama abuddhyā nṛpa varaprāṇāna utsraṣṭuma icchasi
adya cāpya avagacchāmi na vṛddhāḥ sevitāsa tavayā
yaḥ samutpatitaṃ harṣaṃ dainyaṃ vā na niyacchati
sa naśyati śariyaṃ parāpya pātrama āmama ivāmbhasi
atibhīruma atiklībaṃ dīrghasūtraṃ paramādinama
vayasanāda viṣayākrāntaṃ na bhajanti nṛpaṃ śariyaḥ
satkṛtasya hi te śòkò viparīte kathaṃ bhaveta
mā kṛtaṃ śòbhanaṃ pārthaiḥ śòkama ālambya nāśaya
yatra harṣasa tavayā kāryaḥ satkartavyāśa ca pāṇḍavāḥ
tatra śòcasi rājendra viparītama idaṃ tava
parasīda mā tayajātmānaṃ tuṣṭaśa ca sukṛtaṃ samara
parayaccha rājyaṃ pārthānāṃ yaśòdharmama avāpnuhi
kariyāma etāṃ samājñāya kṛtaghnò na bhaviṣyasi
saubhrātraṃ pāṇḍavaiḥ kṛtvā samavasthāpya caiva tāna
pitryaṃ rājyaṃ parayacchaiṣāṃ tataḥ sukhama avāpnuhi
śakunesa tu vacò śarutvā duḥśāsanama avekṣya ca
pādayòḥ patitaṃ vīraṃ viklavaṃ bharātṛsauhṛdāta
bāhubhyāṃ sādhujātābhyāṃ duḥśāsanama ariṃdamama
utthāpya saṃpariṣvajya parītyājighrata mūrdhani
karṇa saubalayòśa cāpi saṃsmṛtya vacanānya asau
nirvedaṃ paramaṃ gatvā rājā duryòdhanasa tadā
varīḍayābhiparītātmā nairāśyama agamata parama
suhṛdāṃ caiva taca charutvā samanyura idama abravīta
na dharmadhanasaukhyena naiśvaryeṇa na cājñayā
naiva bhògaiśa ca me kāryaṃ mā vihanyata gacchata
niściteyaṃ mama matiḥ sathitā parāyòpaveśane
gacchadhvaṃ nagaraṃ sarve pūjyāśa ca guravò mama
ta evama uktāḥ paratyūcū rājānama arimardanama
yā gatisa tava rājendra sāsmākama api bhārata
kathaṃ vā saṃpravekṣyāmasa tavadvihīnāḥ puraṃ vayama
sasuhṛdbhira amātyaiśa ca bharātṛbhiḥ savajanena ca
bahuprakārama apya uktò niścayāna na vayacālyata
darbhaprastarama āstīrya niścayāda dhṛtarāṣṭajaḥ
saṃspṛśyāpò śucira bhūtvā bhūtalaṃ samupāśritaḥ
kuśacīrāmbara dharaḥ paraṃ niyamama āsthitaḥ
vāgyatò rājaśārdūlaḥ sasvargagatikāṅkṣayā
manasòpacitiṃ kṛtvā nirasya ca bahiṣkriyāḥ
atha taṃ niścayaṃ tasya buddhvā daiteya dānavāḥ
pātālavāsinò raudrāḥ pūrvaṃ devaira vinirjitāḥ
te savapakṣa kaṣayaṃ taṃ tu jañātvā duryòdhanasya vai
āhvānāya tadā cakruḥ karma vaitāna saṃbhavama
bṛhaspatyuśanòktaiśa ca mantraira mantraviśāradāḥ
atharvaveda paròktaiśa ca yāśa còpaniṣadi kariyāḥ
mantrajapya samāyuktāsa tāsa tadā samavartayana
juhvatya agnau haviḥ kaṣīraṃ mantravata susamāhitāḥ
barāhmaṇā vedavedāṅgapāragāḥ sudṛḍha varatāḥ
karmasiddhau tadā tatra jṛmbhamāṇā mahādbhutā
kṛtyā samutthitā rājana kiṃ karòmīti cābravīta
āhura daityāśa catāṃ tatra suprītenāntarātmanā
parāyòpaviṣṭaṃ rājānaṃ dhārtarāṣṭrama ihānaya
tatheti ca paratiśrutya sā kṛtyā parayayau tadā
nimeṣāda agamaca cāpi yatra rājā suyòdhanaḥ
samādāya ca rājānaṃ paraviveśa rasātalama
dānavānāṃ muhūrtāca ca tama ānītaṃ nayavedayata
tama ānītaṃ nṛpaṃ dṛṣṭvā rātrau saṃhatya dānavāḥ
parahṛṣṭamanasaḥ sarve kiṃ cida utphullalòcanāḥ
sābhimānama idaṃ vākyaṃ duryòdhanama athābruvana
[dānavāha]
bhòḥ suyòdhana rājendra bharatānāṃ kulòdvaha
śūraiḥ parivṛtò nityaṃ tathaiva ca mahātmabhiḥ
akārṣīḥ sāhasama idaṃ kasmāta parāyòpaveśanama
ātmatyāgī haya avāga yāti vācyatāṃ cāyaśaskarīma
na hi kāryaviruddheṣu bahva apāyeṣu karmasu
mūlaghātiṣu sajjante buddhimantò bhavadvidhāḥ
niyacchaitāṃ matiṃ rājana dharmārthasukhanāśinīma
yaśaḥ paratāpa dhairyaghnīṃ śatrūṇāṃ harṣavardhanīma
śarūyatāṃ ca parabhò tattvaṃ divyatāṃ cātmanò nṛpa
nirmāṇaṃ ca śarīrasya tatò dhairyama avāpnuhi
purā tavaṃ tapasāsmābhira labdhò devāna maheśvarāta
pūrvakāyaśa ca sarvasa te nirmitò vajrasaṃcayaiḥ
astaira abhedyaḥ śastaiśa cāpya adhaḥ kāyaśa ca te 'nagha
kṛtaḥ puṣpamayò devyā rūpataḥ satrīmanòharaḥ
evama īśvara saṃyuktasa tava dehò nṛpòttama
devyā ca rājaśārdūla divyasa tavaṃ hi na mānuṣaḥ
kaṣatriyāśa ca mahāvīryā bhagadattapurògamāḥ
divyāstraviduṣaḥ śūrāḥ kaṣapayiṣyanti te ripūna
tada alaṃ te viṣādena bhayaṃ tava na vidyate
sāhyārthaṃ ca hi te vīrāḥ saṃbhūtā bhuvi dānavāḥ
bhīṣmadròṇakṛpādīṃśa ca paravekṣyantya apare 'surāḥ
yaira āviṣṭā ghṛṇāṃ tayaktvā yòtsyante tava vairibhiḥ
naiva putrāna na ca bharātṝna na pitṝna na ca bāndhavāna
naiva śiṣyāna na ca jañātīna na bālāna sathavirāna na ca
yudhi saṃprahariṣyantò mòkṣyanti kurusattama
niḥsnehā dānavāviṣṭāḥ samākrāntāntara ātmani
parahariṣyanti bandhubhyaḥ sanehama utsṛjya dūrataḥ
hṛṣṭāḥ puruṣaśārdūlāḥ kaluṣīkṛtamānasāḥ
avijñāna vimūḍhāśa ca daivāca ca vidhinirmitāta
vayābhāṣamāṇāśa cānyònyaṃ na me jīvana vimòkṣyase
sarvaśastrāstramòkṣeṇa pauruṣe samavasthitāḥ
śalāghamānāḥ kuruśreṣṭha kariṣyanti janakṣayama
te 'pi śaktyā mahātmānaḥ paratiyòtsyanti pāṇḍavāḥ
vadhaṃ caiṣāṃ kariṣyanti daivayuktā mahābalāḥ
daitya rakṣògaṇāśa cāpi saṃbhūtāḥ kaṣatrayòniṣu
yòtsyanti yudhi vikramya śatrubhisa tava pārthiva
gadābhira musalaiḥ khaḍgaiḥ śastraira uccāvacaisa tathā
yaca ca te 'natargataṃ vīra bhayama arjuna saṃbhavama
tatrāpi vihitò 'samābhira vadhòpāyò 'rajunasya vai
hatasya narakasyātmā karṇa mūrtima upāśritaḥ
tada vairaṃ saṃsmarana vīra yòtsyate keśavārjunau
sa te vikramaśauṇḍīrò raṇe pārthaṃ vijeṣyati
karṇaḥ paraharatāṃ śareṣṭhaḥ sarvāṃśa cārīna mahārathaḥ
jañātvaitaca chadmanā vajrī rakṣārthaṃ savyasācinaḥ
kuṇḍale kavacaṃ caiva karṇasyāpahariṣyati
tasmāda asmābhira apya atra daityāḥ śatasahasraśaḥ
niyuktā rākṣasaśa caiva ye te saṃśaptakā iti
parakhyātāsa te 'rajunaṃ vīraṃ nihaniṣyanti mā śucaḥ
asapatnā tavayā hīyaṃ bhòktavyā vasudhā nṛpa
mā viṣādaṃ nayasvāsmāna naitata tavayya upapadyate
vinaṣṭe tavayi cāsmākaṃ pakṣò hīyeta kaurava
gaccha vīra na te buddhira anyā kāryā kathaṃcanana
tavama asmākaṃ gatira nityaṃ devatānāṃ ca pāṇḍavāḥ
[vai]
evama uktvā pariṣvajya daityāsa taṃ rājajuñjarama
samāśvāsya ca durdharṣaṃ putravada dānavarṣabhāḥ
sathirāṃ kṛtvā buddhima asya pariyāṇya uktvā ca bhārata
gamyatāma itya anujñāya jayama āpnuhi cetya atha
taira visṛṣṭaṃ mahābāhuṃ kṛtyā saivānayata punaḥ
tama eva deśaṃ yatrāsau tadā parāyama upāviśata
paratinikṣipya taṃ vīraṃ kṛtyā samabhipūjya ca
anujñātā ca rājñā sā tatraivāntaradhīyata
gatāyāma atha tasyāṃ tu rājā duryòdhanasa tadā
savapnabhūtama idaṃ sarvama acintayata bhārata
vijeṣyamai raṇe pāṇḍūna iti tasyābhavana matiḥ
karṇaṃ saṃśaptakāṃśa caiva pārthasyāmitra ghātinaḥ
amanyata vadhe yuktāna samarthāṃśa ca suyòdhanaḥ
evama āśā dṛḍhā tasya dhārtarāṣṭrasya durmateḥ
vinirjaye pāṇḍavānāma abhavada bharatarṣabha
karṇò 'paya āviṣṭa cittātmā narakasyāntara ātmanā
arjunasya vadhe karūrāma akaròta sa matiṃ tadā
saṃśaptakāśa ca te vīrā rākṣasāviṣṭa cetasaḥ
rajasa tamòbhyāma ākrāntāḥ phalgunasya vadhaiṣiṇaḥ
bhīṣmadròṇakṛpādyāśa ca dānavākrānta cetasaḥ
na tathā pāṇḍuputrāṇāṃ sanehavantò viśāṃ pate
na cācacakṣe kasmai cida etada rājā suyòdhanaḥ
duryòdhanaṃ niśānte ca karṇò vaikartanò 'baravīta
samayanna ivāñjaliṃ kṛtvā pārthivaṃ hetumada vacaḥ
na mṛtò jayate śatrūña jīvana bhadrāṇi paśyati
mṛtasya bhadrāṇi kutaḥ kauraveya kutò jayaḥ
na kālò 'daya viṣādasya bhayasya maraṇasya vā
pariṣvajyābravīca cainaṃ bhujābhyāṃ sa mahābhujaḥ
uttiṣṭha rājana kiṃ śeṣe kasmāca chòcasi śatruhana
śatrūna paratāpya vīryeṇa sa kathaṃ martuma icchasi
atha vā te bhayaṃ jātaṃ dṛṣṭvārjuna parākramama
satyaṃ te paratijānāmi vadhiṣyāmi raṇe 'rajunama
gate tarayòdaśe varṣe satyenāyudhama ālabhe
ānayiṣyāmya ahaṃ pārthāna vaśaṃ tava janādhipa
evama uktasa tu karṇena daityānāṃ vacanāta tathā
paraṇipātena cānyeṣāma udatiṣṭhata suyòdhanaḥ
daityānāṃ tada vacò śarutvā hṛdi kṛtvā sathirāṃ matima
tatò manujaśārdūlò yòjayāma āsa vāhinīma
rathanāgāśvakalilāṃ padātijanasaṃkulāma
gaṅgaughapratimā rājana parayātā sā mahācamūḥ
śavetachatraiḥ patākābhiśa cāmaraiśa ca supāṇḍuraiḥ
rathaira nāgaiḥ padātaiśa ca śuśubhe 'tīva saṃkulā
vayapetābhra ghane kāle dayaura ivāvyakta śāradī
jayāśīrbhira davijendraisa tu satūyamānò 'dhirājavata
gṛhṇanna añjalimālāśa ca dhārtarāṣṭrò janādhipaḥ
suyòdhanò yayāva agre śariyā paramayā javalana
karṇena sārdhaṃ rājendra saubalena ca devinā
duḥśāsanādayaśa cāsya bharātaraḥ sarva eva te
bhūriśravāḥ sòmadattò mahārājaśa ca bāhlikaḥ
rathaira nānāvidhākāraira hayaira gajavaraisa tathā
parayāntaṃ nṛpa siṃhaṃ tama anujagmuḥ kurūdvahāḥ
kālenālpena rājaṃsa te viviśuḥ savapuraṃ tadā
[janama]
vasamāneṣu pārtheṣu vane tasmina mahātmasu
dhārtarāṣṭrā maheṣvāsāḥ kima akurvanta sattama
karṇò vaikartanaśa cāpi śakuniśa ca mahābalaḥ
bhīṣmadròṇakṛpāśa caiva tana me śaṃsituma arhasi
[vai]
evaṃgateṣu pārtheṣu visṛṣṭe ca suyòdhane
āgate hāstinapuraṃ mòkṣite pāṇḍunandanaiḥ
bhīṣmò 'baravīna mahārāja dhārtarāṣṭrama idaṃ vacaḥ
uktaṃ tāta mayā pūrvaṃ gacchatasa te tapòvanama
gamanaṃ me na rucitaṃ tava tana na kṛtaṃ ca te
tataḥ parāptaṃ tavayā vīra garahaṇaṃ śatrubhira balāta
mòkṣitaśa cāsi dharmajñaiḥ pāṇḍavaira na ca lajjase
paratyakṣaṃ tava gāndhāre sasainyasya viśāṃ pate
sūtaputrò 'payāda bhītò gandharvāṇāṃ tadā raṇāta
karòśatasa tava rājendra sasainyasya nṛpātmaja
dṛṣṭasa te vikramaśa caiva pāṇḍavānāṃ mahātmanāma
karṇasya ca mahābāhò sūtaputrasya durmateḥ
na cāpi pādabhāka karṇaḥ pāṇḍavānāṃ nṛpòttama
dhanurvede ca śaurye ca dharme vā dharmavatsala
tasya te 'haṃ kaṣamaṃ manye pāṇḍavaisa taira mahātmabhiḥ
saṃdhiṃ saṃdhividāṃ śareṣṭha kulasyāsya vivṛddhaye
evama uktasa tu bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrò janeśvaraḥ
parahasya sahasā rājana vipratasthe sasaubalaḥ
taṃ tu parasthitama ājñāya karṇa duḥśāsanādayaḥ
anujagmura maheṣvāsā dhārtarāṣṭraṃ mahābalama
tāṃsa tu saṃprasthitāna dṛṣṭvā bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ
lajjayā varīḍitò rājaña jagāma savaṃ niveśanama
gate bhīṣme marā rājadhārtarāṣṭrò janādhipaḥ
punara āgamya taṃ deśama amantrayata mantribhiḥ
kima asmākaṃ bhaveca chareyò kiṃ kāryama avaśiṣyate
kathaṃ nu sukṛtaṃ ca sayāna mantrayāma āsa bhārata
[kaṇa]
duryòdhana nibòdhedaṃ yata tavā vakṣyāmi kaurava
śarutvā ca tata tathā sarvaṃ kartuma arhasya ariṃdama
tavādya pṛthivī vīra niḥsapatnā nṛpòttama
tāṃ pālaya yathā śakrò hataśatrura mahāmanāḥ
[vai]
evama uktasa tu karṇena karṇaṃ rājābravīta punaḥ
na kiṃ cida durlabhaṃ tasya yasya tavaṃ puruṣarṣabha
sahāyaśa cānuraktaśa ca madarthaṃ ca samudyataḥ
abhiprāyasa tu me kaśa cita taṃ vai śṛṇu yathātathama
rājasūyaṃ pāṇḍavasya dṛṣṭvā karatuvaraṃ tadā
mama sapṛhā samutpannā tāṃ saṃpādaya sūjata
evama uktasa tataḥ karṇò rājānama idama abravīta
tavādya pṛthivīpālā vaśyāḥ sarve nṛpòttama
āhūyantāṃ davija varāḥ saṃbhārāśa ca yathāvidhi
saṃbhriyantāṃ kuruśreṣṭha yajñòpakaraṇāni ca
ṛtvijaśa ca samāhūtā yathòktaṃ vedapāragāḥ
kariyāṃ kurvantu te rājana yathāśāstrama ariṃdama
bahva annapānasaṃyuktaḥ susamṛddhagunānvitaḥ
paravartatāṃ mahāyajñasa tavāpi bharatarṣabha
evama uktasa tu karṇena dhārtarāṣṭò viśāṃ pate
puròhitaṃ samānāyya idaṃ vacanama abravīta
rājasūyaṃ karatuśreṣṭhaṃ samāptavaradakṣiṇama
āhara tavaṃ mama kṛte yathānyāyaṃ yathākramama
sa evama uktò nṛpatima uvāca davijapuṃgavaḥ
na sa śakyaḥ karatuśreṣṭhò jīvamāne yudhiṣṭhire
āhartuṃ kauravaśreṣṭha kule tava nṛpòttama
dīrghāyura jīvati ca vai dhṛtarāṣṭraḥ pitā tava
ataśa cāpi viruddhasa te karatura eṣa nṛpòttama
asti tava anyana mahata satraṃ rājasūya samaṃ parabhò
tena tavaṃ yaja rājendra śṛṇu cedaṃ vacò mama
ya ime pṛthivīpālāḥ karadāsa tava pārthiva
te karāna saṃprayacchantu suvarṇaṃ ca kṛtākṛtama
tena te kariyatāma adya lāṅgalaṃ nṛpasattama
yajñavāṭasya te bhūmiḥ kṛṣyatāṃ tena bhārata
tatra yajñò nṛpaśreṣṭha parabhūtānnaḥ susaṃskṛtaḥ
paravartatāṃ yathānyāyaṃ sarvatò haya anivāritaḥ
eṣa te vaiṣṇavò nāmayajñaḥ satpuruṣòcitaḥ
etena neṣṭavāna kaśa cida ṛte viṣṇuṃ purātanama
rājasūyaṃ karatuśreṣṭhaṃ sapardhatya eṣa mahākratuḥ
asmākaṃ ròcate caiva śareyò ca tava bhārata
avighna ca bhaveda eṣa saphalā sayāta sapṛhā tava
evama uktasa tu taira vipraira dhārtarāṣṭrò mahīpatiḥ
karṇaṃ ca saubalaṃ caiva bharātṝṃśa caivedama abravīta
ròcate me vacò kṛtsnaṃ barāhmaṇānāṃ na saṃśayaḥ
ròcate yadi yuṣmākaṃ tana mā parabrūta mācirama
evama uktāsa tu te sarve tathetya ūcura narādhipama
saṃdideśa tatò rājā vayāpāra sathāna yathākramama
halasya karaṇe cāpi vayādiṣṭāḥ sarvaśilpinaḥ
yathòktaṃ ca nṛpaśreṣṭha kṛtaṃ sarvaṃ yathākramama
[vai]
tatasa tu śilpinaḥ sarve amātyapravarāśa ca ha
viduraśa ca mahāprājñò dhārtarāṣṭre nayavedayata
sajjaṃ karatuvaraṃ rājana kālaprāptaṃ ca bhārata
sauvarṇaṃ ca kṛtaṃ divyaṃ lāṅgalaṃ sumahādhanama
etaca charutvā nṛpaśreṣṭhò dhārtarāṣṭrò viśāṃ pate
ājñāpayāma āsa nṛpaḥ karaturājapravartanama
tataḥ paravavṛte yajñaḥ parabhūtānnaḥ susaṃskṛtaḥ
dīkṣitaśa cāpi gāndhārira yathā śāstaṃ yathākramama
parahṛṣṭò dhṛtarāṣṭrò 'bhūda viduraśa ca mahāyaśāḥ
bhīṣmò daròṇaḥ kṛpaḥ karṇò gāndhārī ca yaśasvinī
nimantraṇārthaṃ dūtāṃśa ca pareṣayāma āsa śīghragāna
pārthivānāṃ ca rājendra barāhmaṇānāṃ tathaiva ca
te parayātā yathòddiṣṭaṃ dūtāsa tavaritavāhanāḥ
tatra kaṃ cita parayātaṃ tu dūtaṃ duḥśāsanò 'baravīta
gaccha davaitavanaṃ śīghraṃ pāṇḍavāna pāpapūruṣāna
nimantraya yathānyāyaṃ viprāṃsa tasmina mahāvane
sa gatvā pāṇḍavāvāsama uvācābhipraṇamya tāna
duryòdhanò mahārāja yajate nṛpasattamaḥ
savavīryārjitama arthaughama avāpya kurunandanaḥ
tatra gacchanti rājānò barāhmaṇāśa ca tatasa tataḥ
ahaṃ tu pareṣitò rājana kauraveṇa mahātmanā
āmantrayati vò rājā dhārtarāṣṭrò janeśvaraḥ
manò 'bhilaṣitaṃ rājñasa taṃ karatuṃ daraṣṭuma arhatha
tatò yudhiṣṭhirò rājā taca charutvā dūta bhāṣitama
abravīna nṛpaśārdūlò diṣṭyā rājā suyòdhanaḥ
yajate karatumukhyena pūrveṣāṃ kīrtivardhanaḥ
vayama apya upayāsyāmò na tava idānīṃ kathaṃ cana
samayaḥ paripālyò nò yāvada varṣaṃ tarayòdaśama
śarutvaitada dharmarājasya bhīmò vacanama abravīta
tadā tu nṛpatira gantā dhama rājò yudhiṣṭhiraḥ
astraśastrapradīpte 'ganau yadā taṃ pātayiṣyati
varṣāta tarayòdaśāda ūrdhvaṃ raṇasatre narādhipaḥ
yadā karòdhahavira mòktā dhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaḥ
āgantārasa tadā sameti vācyasa te sa suyòdhanaḥ
śeṣāsa tu pāṇḍavā rājana naivòcuḥ kiṃ cida apriyama
dūtaśa cāpi yathāvṛttaṃ dhārtarāṣṭre nayavedayata
athājagmura naraśreṣṭhā nānājanapadeśvarāḥ
barāhmaṇāśa ca mahābhāgā dhārtarāṣṭra puraṃ parati
te tava arcitā yathāśāstraṃ yathā varṇaṃ yathākramama
mudā paramayā yuktāḥ parītyā cāpi nareśvara
dhṛtarāṣṭrò 'pi rājendra saṃvṛtaḥ sarvakauravaiḥ
harṣeṇa mahatā yuktò viduraṃ paratyabhāṣata
yathāsukhī janaḥ sarvaḥ kaṣattaḥ sayāda annasaṃyutaḥ
tuṣyeca ca yajñasadane tathā kaṣipraṃ vidhīyatāma
vidurasa tava evama ājñaptaḥ sarvavarṇāna ariṃdama
yathā paramāṇatò vidvāna pūjayāma āsa dharmavita
bhakṣyabhòjyānna pānena mālyaiśa cāpi sugandhibhiḥ
vāsòbhira vividhaiśa caiva yòjayāma āsa hṛṣṭavata
kṛtvā haya avabhṛthaṃ vīrò yathāśāstraṃ yathākramama
sāntvayitvā ca rājendrò dattvā ca vividhaṃ vasu
visarjayāma āsa nṛpāna barāhmaṇāṃśa ca sahasraśaḥ
visarjayitvā sa nṛpāna bharātṛbhiḥ parivāritaḥ
viveśa hāstinapuraṃ sahitaḥ karṇa saubalaiḥ
[vai]
paraviśantaṃ mahārāja sūtāsa tuṣṭuvura acyutama
janāśa cāpi maheṣvāsaṃ tuṣṭuvū rājasattamama
lājaiśa candanacūrṇaiśa cāpya avakīrya janāsa tadā
ūcura diṣṭyā nṛpāvighnāta samāptò 'yaṃ karatusa tava
apare tava abruvaṃsa tatra vātikāsa taṃ mahīpatima
yudhiṣṭhirasya yajñena na samò haya eṣa tu karatuḥ
naiva tasya karatòra eṣa kalāma arhati ṣòḍaśīma
evaṃ tatrābruvana ke cida vātikāsa taṃ nareśvarama
suhṛdasa tava abruvaṃsa tatra ati sarvāna ayaṃ karatuḥ
yayātira nahuṣaśa cāpi māndhātā bharatasa tathā
karatuma enaṃ samāhṛtya pūtāḥ sarve divaṃ gatāḥ
etā vācaḥ śubhāḥ śṛṇvana suhṛdāṃ bharatarṣabha
paraviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ savaveśma ca narādhipaḥ
abhivādya tataḥ pādau mātāpitròra viśāṃ pate
bhīṣmadròṇapṛpāṇāṃ ca vidurasya ca dhīmataḥ
abhivāditaḥ kanīyòbhira bharātṛbhira bharātṛvatsalaḥ
niṣasādāsane mukhye bharātṛbhiḥ parivāritaḥ
tama utthāya mahārāja sūtaputrò 'baravīda vacaḥ
diṣṭyā te bharataśreṣṭha samāptò 'yaṃ mahākratuḥ
hateṣu yudhi pārtheṣu rājasūye tathā tavayā
āhṛte 'haṃ naraśreṣṭha tavāṃ sabhājayitā punaḥ
tama abravīna mahārājò dhārtarāṣṭrò mahāyaśaḥ
satyama etata tavayā vīra pāṇḍaveṣu durātmasu
nihateṣu naraśreṣṭha parāpte cāpi mahākratau
rājasūye punara vīra tavaṃ māṃ saṃvardhayiṣyasi
evama uktvā mahāprājñaḥ karṇama āśliṣya bhārata
rājasūyaṃ karatuśreṣṭhaṃ cintayāma āsa kauravaḥ
sò 'baravīta suhṛdaśa cāpi pārśvasthāna nṛpasattamaḥ
kadā tu taṃ karatuvaraṃ rājasūyaṃ mahādhanama
nihatya pāṇḍavāna sarvāna āhariṣyāmi kauravāḥ
tama abravīta tadā karṇaḥ śṛṇu me rājakuñjara
pādau na dhāvaye tāvada yāvana na nihatò 'rajunaḥ
athòtkruṣṭaṃ maheṣvāsaira dhārtarāṣṭraira mahārathaiḥ
paratijñāte phalgunasya vadhe karṇena saṃyuge
vijitāṃśa cāpya amanyanta pāṇḍavāna dhṛtarāṣṭrajāḥ
duryòdhanò 'pi rājendra visṛjya narapuṃgavāna
paraviveśa gṛhaṃ śarīmāna yathā caitrarathaṃ parabhuḥ
te 'pi sarve maheṣvāsā jagmura veśmāni bhārata
pāṇḍavāśa ca maheṣvāsā dūtavākyapracòditāḥ
cintayantasa tama evāthaṃ nālabhanta sukhaṃ kava cita
bhūyò ca cārai rājendra paravṛttira upapāditā
paratijñā sūtaputrasya vijayasya vadhaṃ parati
etaca charutvā dharmasutaḥ samudvignò narādhipa
abhedyakavacaṃ matvā karṇama adbhutavikramama
anusmaraṃśa ca saṃkleśāna na śāntima upayāti saḥ
tasya cintāparītasya buddhijajñe mahātmanaḥ
bahu vayālamṛgākīrṇaṃ tayaktuṃ davaitavanaṃ vanama
dhārtarāṣṭrò 'pi nṛpatiḥ paraśaśāsa vasuṃdharāma
bharātṛbhiḥ sahitò vīraira bhīṣmadròṇakṛpaisa tathā
saṃgamya sūtaputreṇa karṇenāhava śòbhinā
duryòdhanaḥ pariye nityaṃ vartamānò mahīpatiḥ
pūjayāma āsa viprendrāna karatubhira bhūridakṣiṇaiḥ
bharātṝṇāṃ ca pariyaṃ rājana sa cakāra paraṃtapaḥ
niścitya manasā vīrò dattabhukta phalaṃ dhanama
[janama]
duryòdhanaṃ mòcayitvā pāṇḍuputrā mahābalāḥ
kima akārṣura vane tasmiṃsa tana mamākhyātuma arhasi
[vai]
tataḥ śayānaṃ kaunteyaṃ rātrau davaitavane mṛgāḥ
savapnānte darśayāma āsura bāṣpakaṇṭhā yudhiṣṭhirama
tāna abravīta sa rājendrò vepamānāna kṛtāñjalīna
barūta yada vaktukāmāḥ satha ke bhavantaḥ kima iṣyate
evama uktāḥ pāṇḍavena kaunteyena yaśasvinā
paratyabruvana mṛgāsa tatra hataśeṣā yudhiṣṭhirama
vayaṃ mṛgā davaitavane hataśiṣṭāḥ sama bhārata
nòtsīdema mahārāja kariyatāṃ vāsaparyayaḥ
bhavantò bharātaraḥ śūrāḥ sarva evāstra kòvidāḥ
kulānya alpāvaśiṣṭāni kṛtavantò vanaukasāma
bījabhūtā vayaṃ ke cida avaśiṣṭā mahāmate
vivardhemahi rājendra parasādāta te yudhiṣṭhira
tāna vepamānāna vitrastāna bījamātrāvaśeṣitāna
mṛgāna dṛṣṭvā suduḥkhārtò dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
tāṃsa tathetya abravīda rājā sarvabhūtahite rataḥ
tathyaṃ bhavantò baruvate kariṣyāmi ca tata tathā
itya evaṃ paratibuddhaḥ sa rātryante rājasattamaḥ
abravīta sahitāna bharātṝna dayāpannò mṛgāna parati
uktò rātrau mṛgaira asmi savapnānte hataśeṣitaiḥ
tanu bhūtāḥ sama bhadraṃ te dayā naḥ kariyatāma iti
te satyama āhuḥ kartavyā dayāsmābhira vanaukasāma
sāṣṭa māsaṃ hi nò varṣaṃ yada enāna upayuñjmahe
punara bahumṛgaṃ ramyaṃ kāmyakaṃ kānanòttamama
maru bhūmeḥ śirò khayātaṃ tṛṇabindu sarò parati
tatremā vasatīḥ śiṣṭā viharantò ramemahi
tatasa te pāṇḍavāḥ śīghraṃ parayayura dharmakòvidāḥ
barāhmaṇaiḥ sahitā rājana ye ca tatra sahòṣitāḥ
indrasenādibhiśa caiva pareṣyaira anugatāsa tadā
te yātvānusṛtaira mārgaiḥ savannaiḥ śuci jalānvitaiḥ
dadṛśuḥ kāmyakaṃ puṇyama āśramaṃ tāpasāyutama
viviśusa te sama kauravyā vṛtā viprarṣabhaira tadā
tada vanaṃ bharataśreṣṭhāḥ savargaṃ sukṛtinò yathā
[vai]
vane nivasatāṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanāma
varṣāṇya ekādaśātīyuḥ kṛcchreṇa bharatarṣabha
phalamūlāśanāsa te hi sukhārhā duḥkhama uttamama
parāptakālama anudhyāntaḥ sehura uttamapūruṣāḥ
yudhiṣṭhirasa tu rājarṣira ātmakarmāparādhajama
cintayana sa mahābāhura bharātṝṇāṃ duḥkhama uttamama
na suṣvāpa sukhaṃ rājā hṛdi śalyaira ivārpitaiḥ
daurātmyama anupaśyaṃsa tata kāle dayūtòdbhavasya hi
saṃsmarana paruṣā vācaḥ sūtaputrasya pāṇḍavaḥ
niḥśvāsaparamò dīnò bibhrata kòpaviṣaṃ mahata
arjunò yamajau còbhau daraupadī ca yaśasvinī
sa ca bhīmò mahātejāḥ sarveṣāma uttamò balī
yudhiṣṭhirama udīkṣantaḥ sehura duḥkhama anuttamama
avaśiṣṭama alpakālaṃ manvānāḥ puruṣarṣabhāḥ
vapura anyada ivākārṣura utsāhāmarśa ceṣṭitaiḥ
kasya cita tava atha kālasya vayāsaḥ satyavatī sutaḥ
ājagāma mahāyògī pāṇḍavāna avalòkakaḥ
tama āgatama abhiprekṣya kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
paratyudgamya mahātmānaṃ paratyagṛhṇāda yathāvidhi
tama āsīnama upāsīnaḥ śuśrūṣura niyatendriyaḥ
tòṣayana paraṇipātena vayāsaṃ pāṇḍavanandanaḥ
tāna avekṣya kṛśāna pautrāna vane vanyena jīvataḥ
maharṣira anukampārthama abravīda bāṣpagadgadama
yudhiṣṭhira mahābāhò śṛṇu dharmabhṛtāṃ vara
nātapta tapasaḥ putra parāpnuvanti mahata sukhama
sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇòpasevate
nātyantama asukhaṃ kaśa cita parāpnòti puruṣarṣabha
parajñāvāṃsa tava eva puruṣaḥ saṃyuktaḥ parayā dhiyā
udayāstamayajñò hi na śòcati na hṛṣyati
sukhama āpatitaṃ seveda duḥkhama āpatitaṃ saheta
kālaprāptama upāsīta sasyānāma iva karṣakaḥ
tapasò hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahata
nāsādhyaṃ tapasaḥ kiṃ cida iti budhyasva bhārata
satyama ārjavama akròdhaḥ saṃvibhāgò damaḥ śamaḥ
anasūyā vihiṃsā ca śaucama indriyasaṃyamaḥ
sādhanāni mahārāja narāṇāṃ puṇyakarmaṇāma
adharmarucayò mūḍhāsa tiryaggatiparāyaṇāḥ
kṛcchrāṃ yònima anuprāpya na sukhaṃ vindate janāḥ
iha yata kariyate karma tatparatròpabhujyate
tasmāca charīraṃ yuñjīta tapasā niyamena ca
yathāśakti parayaccheca ca saṃpūjyābhipraṇamya ca
kāle pātre ca hṛṣṭātmā rājana vigatamatsaraḥ
satyavādī labhetāyura anāyāsama athārjavī
akròdhanò 'nasūyaśa ca nirvṛtiṃ labhate parāma
dāntaḥ śama paraḥ śaśvata parikleśaṃ na vindati
na ca tapyati dāntātmā dṛṣṭvā paragatāṃ śariyama
saṃvibhaktā ca dātā ca bhògavāna sukhavāna naraḥ
bhavatya ahiṃsakaśa caiva paramārògyama aśnute
mānyāna mānayitā janma kule mahati vindati
vayasanaira na tu saṃyògaṃ parāpnòti vijitendriyaḥ
śubhānuśaya buddhira hi saṃyuktaḥ kāladharmaṇā
parādurbhavati tada yògāta kalyāṇa matira eva saḥ
[ya]
bhagavana dānadharmāṇaṃ tapasò vā mahāmune
kiṃ savida bahuguṇaṃ paretya kiṃ vā duṣkarama ucyate
[vayāsa]
dānāna na duṣkarataraṃ pṛthivyāma asti kiṃ cana
arthe hi mahatī tṛṣṇā sa ca duḥkhena labhyate
parityajya riyāna parākāna dharmārthaṃ hi mahāhavama
paraviśanti narā vīrāḥ samudrama aṭavīṃ tathā
kṛṣigòrakṣyama itya eke paratipadyanti mānavāḥ
puruṣāḥ pareṣyatāma eke nirgacchanti dhanārthinaḥ
tasya duḥkhārjitasyaivaṃ parityāgaḥ suduṣkaraḥ
na duṣkarataraṃ dānāta tasmāda dānaṃ mataṃ mama
viśeṣasa tava atra vijñeyò nayāyenòpārjitaṃ dhanama
pātre deśe ca kāle ca sādhubhyaḥ paratipādayeta
anyāya samupāttena dānadharmò dhanena yaḥ
kariyate na sa kartāraṃ tarāyate mahatò bhayāta
pātre dānaṃ savalpama api kāle dattaṃ yudhiṣṭhira
manasā suviśuddhena paretyānanta phalaṃ samṛtama
atāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama
varīhi daròṇa parityāgāda yata phalaṃ parāpa mudgalaḥ
[ya]
varīhidròṇaḥ parityaktaḥ kathaṃ tena mahātmanā
kasmai dattaśa ca bhagavana vidhinā kena cāttha me
paratyakṣadharmā bhagavāna yasya tuṣṭò hi karmabhiḥ
saphalaṃ tasya janmāhaṃ manye saddharmacāriṇaḥ
[vayāsa]
śilòñcha vṛttira dharmātmā mudgalaḥ saṃśitavrataḥ
āsīda rājana kurukṣetre satyavāga anasūyakaḥ
atithivratī kariyāvāṃśa ca kāpòtīṃ vṛttima āsthitaḥ
satrama iṣṭī kṛtaṃ nāma samupāste mahātapāḥ
saputradārò hi muniḥ pakṣāhārò babhūva saḥ
kapòta vṛttyā pakṣeṇa varīhi daròṇama upārjayata
darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca kurvana vigatamatsaraḥ
devatātithiśeṣeṇa kurute dehayāpanama
tasyendraḥ sahitò devaiḥ sākṣāta taribhuvaṇeśvaraḥ
patyagṛhṇāna mahārāja bhāgaṃ parvaṇi parvaṇi
sa parvakālaṃ kṛtvā tu munivṛttyā samanvitaḥ
atithibhyò dadāva annaṃ parahṛṣṭenāntarātmanā
varīhi daròṇasya tada ahò dadatò 'nanaṃ mahātmanaḥ
śiṣṭaṃ mātsarya hīnasya vardhatya atithidarśanāta
taca chatānya api buñjanti barāhmaṇānāṃ manīṣiṇāma
munesa tayāgaviśuddhyā tu tadannaṃ vṛddhima ṛcchati
taṃ tu śuśrāva dharmiṣṭhaṃ mudgalaṃ saṃśitavratama
durvāsā nṛpa diga vāsāsa tama athābhyājagāma ha
bibhraca cāniyataṃ veṣama unmatta iva pāṇḍava
vikacaḥ paruṣā vācò vayāharana vividhā muniḥ
abhigamyātha taṃ viprama uvāca munisattamaḥ
annārthinama anuprāptaṃ viddhi māṃ munisattama
savāgataṃ te 'satva iti muniṃ mudgalaḥ paratyabhāṣata
pādyama ācamanīyaṃ ca parativedyānnama uttamama
parādāta sa tapasòpāttaṃ kaṣudhitāyātithi varatī
unmattāya parāṃ śaraddhāma āsthāya sa dhṛtavrataḥ
tatasa tadannaṃ rasavata sa eva kaṣudhayānvitaḥ
bubhuje kṛtsnama unmattaḥ parādāta tasmai ca mudgalaḥ
buktā cānnaṃ tataḥ sarvama ucchiṣṭenātmanasa tataḥ
athānulilipe 'ṅagāni jagāma ca yathāgatama
evaṃ davitīye saṃprāpte parvakāle manīṣiṇaḥ
āgamya bubbhuje sarvama annama uñchòpajīvinaḥ
nirāhārasa tu sa munira uñchama ārjayate punaḥ
na cainaṃ vikriyāṃ netuma aśakana mudgalaṃ kaṣudhā
na karòdhò na ca mātsaryaṃ nāvamānò na saṃbhramaḥ
saputradārama uñchantama āviśeśa davijòttamama
tathā tama uñchadharmāṇaṃ durvāsā munisattamama
upatasthe yathākālaṃ ṣaṭa kṛtvaḥ kṛtaniścayaḥ
na cāsya mānasaṃ kiṃ cida vikāraṃ dadṛśe muniḥ
śuddhasattvasya śuddhaṃ sa dadṛśe nirmalaṃ manaḥ
tama uvāca tataḥ parītaḥ sa munira mudgalaṃ tadā
tavatsamò nāsti lòke 'samina dātā mātsarya varjitaḥ
kaṣuda dharmasaṃjñāṃ paraṇudatya ādatte dhairyama eva ca
viṣayānusāriṇī jihvā karṣatya eva rasāna parati
āhāraprabhavāḥ parāṇā manò durnigrahaṃ calama
manasò cendriyāṇāṃ cāpya aikāgryaṃ niścitaṃ tapaḥ
śarameṇòpārjitaṃ tayaktuṃ duḥkhaṃ śuddhena cetasā
tata sarvaṃ bhavatā sādhò yathāvada upapāditama
parītāḥ samò 'nugṛhītāśa ca sametya bhavatā saha
indriyābhijayò dhairyaṃ saṃvibhāgò damaḥ śamaḥ
dayā satyaṃ ca dharmaśa ca tavayi sarvaṃ paratiṣṭhitama
jitāsa te karmabhira lòkāḥ parāpò 'si paramāṃ gatima
ahò dānaṃ vighuṣṭaṃ te sumahata savargavāsibhiḥ
saśarīrò bhavāna gantā savargaṃ sucaritavrata
itya evaṃ vadatasa tasya tadā durvāsasò muneḥ
devadūtò vimānena mudgalaṃ paratyupasthitaḥ
haṃsasārasayuktena kiṅkiṇījālamālinā
kāmagena vicitreṇa divyagandhavatā tathā
uvāca cainaṃ viprarṣiṃ vimānaṃ karmabhira jitama
samupāròha saṃsiddhiṃ parāptò 'si paramāṃ mune
tama evaṃ vādinama ṛṣira devadūtama uvāca ha
icchāmi bhavatā paròktāna guṇāna savarganivāsināma
ke guṇāsa tatra vasatāṃ kiṃ tapò kaśa ca niścayaḥ
savarge savargasukhaṃ kiṃ ca dòṣò vā devadūtaka
satāṃ sapta vadaṃ mitrama āhuḥ santaḥ kulòcitāḥ
mitratāṃ ca puraskṛtya pṛcchāmi tavāma ahaṃ vibhò
yada atra tathyaṃ pathyaṃ ca tada varavīhya avicārayana
śarutvā tathā kariṣyāmi vayavasāyaṃ girā tava
[devadūta]
maharṣe 'kāryabuddhisa tavaṃ yaḥ savargasukhama uttamama
saṃprāptaṃ bahu mantavyaṃ vimṛśasya abudhò yathā
upariṣṭāda asau lòkò yò 'yaṃ savara iti saṃjñitaḥ
ūrdhvagaḥ satpathaḥ śaśvada deva yānacarò mune
nātapta tapasaḥ puṃsò nāmahā yajñayājinaḥ
nānṛtā nāstikāśa caiva tatra gacchanti mudgala
dharmātmānò jitātmānaḥ śāntā dāntā vimatsarāḥ
dānadharmaratāḥ puṃsaḥ śūrāśa cāhatalakṣaṇāḥ
tatra gacchanti karmāgryaṃ kṛtvā śama damātmakama
lòkāna puṇyakṛtāṃ barahmana sadbhira āsevitāna nṛbhiḥ
devāḥ sādhyāsa tathā viśve marutaśa ca maharṣibhiḥ
yāmā dhāmāśa ca maudgalya gandharvāpsarasasa tathā
eṣāṃ deva nikāyānāṃ pṛthakpṛthaga anekaśaḥ
bhāsvantaḥ kāmasaṃpannā lòkāsa tejòmayāḥ śubhāḥ
tarayasa tariṃśata sahasrāṇi yòjanānāṃ hiraṇmayaḥ
meruḥ parvatarāḍa yatra devòdyānāni mudgala
nandanādīni puṇyāni vihārāḥ puṇyakarmaṇāma
na kaṣutpipāse na galānira na śītòṣṇabhayaṃ tathā
bībhatsama aśubhaṃ vāpi rògā vā tatra ke cana
manò jañāḥ sarvatò gandhāḥ sukhasparśāśa ca sarvaśaḥ
śabdāḥ śarutimanògrāhyāḥ sarvatasa tatra vai mune
na śòkò na jarā tatra nāyāsa paridevane
īdṛśaḥ sa mune lòkaḥ savakarmaphalahetukaḥ
sukṛtaisa tatra puruṣāḥ saṃbhavantya ātmakarmabhiḥ
taijasāni śarīrāṇi bhavantya atròpapadyatāma
karmajānya eva maudgalya na mātṛpitṛjānya uta
na ca savedò na daurgandhyaṃ purīṣaṃ mūtrama eva ca
teṣāṃ na ca rajò vastraṃ bādhate tatra vai mune
na malāyanti sarajasa teṣāṃ divyagandhā manòramāḥ
paryuhyante vimānaiśa ca barahmanna evaṃvidhāśa ca te
īrṣyā śòkaklamāpetā mòhamātsarya varjitāḥ
sukhaṃ savargajitasa tatra vartayanti mahāmune
teṣāṃ tathāvidhānāṃ tu lòkānāṃ munipuṃgava
uparya upari śakrasya lòkā divyaguṇānvitāḥ
purastāda barahmaṇasa tatra lòkāsa tejòmayāḥ śubhāḥ
yatra yāntya ṛṣayò barahmana pūtāḥ savaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ
ṛbhavò nāma tatrānye devānāma api devatāḥ
teṣāṃ lòkāḥ paratare tāna yajantīha devatāḥ
savayaṃprabhāsa te bhāsvantò lòkāḥ kāmadughāḥ pare
na teṣāṃ satrīkṛtasa tāpò na lòkaiśvaryamatsaraḥ
na vartayantya āhutibhisa te nāpya amṛtabhòjanāḥ
tathā divyaśarīrāsa te na ca vigrahamūrtayaḥ
na śukhe sukhakāmāśa ca devadevāḥ sanātanāḥ
na kalpaparivarteṣu parivartanti te tathā
jarāmṛtyuḥ kutasa teṣāṃ harṣaḥ parītiḥ sukhaṃ na ca
na duḥkhaṃ na sukhaṃ cāpi rāgadveṣau kutò mune
devānāma api maudgalya kāṅkṣitā sā gatiḥ parā
duṣprāpā paramā siddhira agamyā kāmagòcaraiḥ
tarayastriṃśada ime lòkāḥ śeṣā lòkā manīṣibhiḥ
gamyante niyamaiḥ śareṣṭhaira dānaira vā vidhipūrvakaiḥ
seyaṃ dānakṛtā vayuṣṭira atra parāptā sukhāvahā
tāṃ bhuṅkṣva sukṛtaira labdhāṃ tapasā dayòtitaprabhaḥ
etata savargasukhaṃ vipra lòkā nānāvidhāsa tathā
guṇāḥ savargasya paròktāsa te dòṣāna api nibòdha me
kṛtasya karmaṇasa tatra bhujyate yata phalaṃ divi
na cānyata kariyate karma mūlachedena bhujyate
sò 'tara dòṣò mama matasa tasyānte patanaṃ ca yata
sukhavyāpta manaskānāṃ patanaṃ yaca ca mudgala
asaṃtòṣaḥ parītāpò dṛṣṭvā dīptatarāḥ śariyaḥ
yada bhavatya avare sathāne sathitānāṃ taca ca duṣkarama
saṃjñā mòhaśa ca patatāṃ rajasā ca paradharṣaṇama
paramlāneṣu ca mālyeṣu tataḥ pipatiṣòra bhayama
ā barahmabhavanāda ete dòṣā maudgalya dāruṇāḥ
nākalòke sukṛtināṃ guṇāsa tava ayutaśò nṛṇāma
ayaṃ tava anyò gunaḥ śareṣṭhaśa cayutānāṃ savargatò mune
śubhānuśaya yògena manuṣyeṣūpajāyate
tatrāpi sumahābhāgaḥ sukhabhāḍa abhijāyate
na ceta saṃbudhyate tatra gacchatya adhamatāṃ tataḥ
iha yata kariyate karma tatparatròpabhujyate
karmabhūmira iyaṃ barahmana phalabhūmira asau matā
etata te sarvama ākhyātaṃ yana māṃ pṛcchasi mudgala
tavānukampayā sādhò sādhu gacchāma mācirama
[vayāsa]
etaca charutvā tu maudgalyò vākyaṃ vimamṛśe dhiyā
vimṛśya ca muniśreṣṭhò devadūtama uvāca ha
devadūta namasa te 'satu gaccha tāta yathāsukhama
mahādòṣeṇa me kāryaṃ na savargeṇa sukhena vā
patanaṃ tana mahada duḥkhaṃ paritāpaḥ sudāruṇaḥ
savargabhājaśa cayavantīha tasmāta savargaṃ na kāmaye
yatra gatvā na śòcanti na vayathanti calanti vā
tada ahaṃ sathānama atyantaṃ mārgayiṣyāmi kevalama
itya uktvā sa munira vākyaṃ devadūtaṃ visṛjya tama
śilòñcha vṛttima utsṛjya śamama ātiṣṭhada uttamāma
tulyanindāstutira bhūtvā samalòṣṭāśmakāñcanaḥ
jañānayògena śuddhena dhayānanityò babhūva ha
dhayānayògāda balaṃ labdhvā parāpya carddhima anuttamāma
jagāma śāśvatīṃ siddhiṃ parāṃ nirvāṇalakṣaṇāma
tasmāta tavama api kaunteya na śòkaṃ kartuma arhasi
rājyāta saphītāta paribhraṣṭasa tapasā tada avāpsyasi
sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukhama
paryāyeṇòpavartante naraṃ nemima arā iva
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ parāpsyasya amitavikrama
varṣāta tarayòdaśāda ūrdhvaṃ vayetu te mānasò javaraḥ
[vai]
evama uktvā sa bhagavāna vayāsaḥ pāṇḍavanandanama
jagāma tapase dhīmāna punara evāśramaṃ parati
[vai]
tasmina bahumṛge 'raṇye ramamāṇā mahārathāḥ
kāmyake bharataśreṣṭhā vijahrusa te yathāmarāḥ
parekṣamāṇā bahuvidhāna vanòddeśāna samantataḥ
yathartukālaramyāśa ca vanarājīḥ supuṣpitāḥ
pāṇḍavā mṛgayā śīlāśa carantasa tana mahāvanama
vijahrura indra paratimāḥ kaṃ cita kālama ariṃdamāḥ
tatasa te yaugapadyena yayuḥ sarve caturdiśama
mṛgayāṃ puruṣavyāghrā barāhmaṇārthe paraṃtapāḥ
daraupadīma āśrame nayasya tṛṇabindòra anujñayā
maharṣera dīptatapasò dhaumyasya ca puròdhasaḥ
tatasa tu rājā sundhūnāṃ vārddhakṣatrira mayā yaśāḥ
vivāha kāmaḥ śālveyāna parayātaḥ sò 'bhavata tadā
mahatā paribarheṇa rājayògyena saṃvṛtaḥ
rājabhira bahubhiḥ sārdhama upāyāta kāmyakaṃ ca saḥ
tatrāpaśyata pariyāṃ bhāryāṃ pāṇḍavānāṃ yaśasvināma
tiṣṭhantīma āśramadvāri daraupadīṃ nirjane vane
vibhrājamānāṃ vapuṣā bibhratīṃ rūpama uttamama
bharājayantīṃ vanòddeśaṃ nīlābhrama iva vidyutama
apsarā devakanyā vā māyā vā devanirmitā
iti kṛtvāñjaliṃ sarve dadṛśusa tāma aninditāma
tataḥ sarājā sindhūnāṃ vārddhakṣatrira jayadrathaḥ
vismitasa tāma anindyāṅgīṃ dṛṣṭvāsīda dhṛṣṭamānasaḥ
sa kòṭikāśyaṃ rājānama abravīta kāmamòhitaḥ
kasya tava eṣānavadyāṅgī yadi vāpi na mānuṣī
vivāhārthò na me kaśa cida imāṃ dṛṣṭvātisundarīma
etāma evāhama ādāya gamiṣyāmi savama ālayama
gaccha jānīhi saumyaināṃ kasya kā ca kutò 'pi vā
kimarthama āgatā subhrūra idaṃ kaṇṭakitaṃ vanama
api nāma varāròhā māma eṣā lòkasundarī
bhajeda adyāyatāpāṅgī sudatī tanumadhyamā
apya ahaṃ kṛtakāmaḥ sayāma imāṃ parāpya varastriyama
gaccha jānīhi kò nava asyā nātha itya eva kòṭika
sa kòṭikāśyasa taca charutvā rathāta paraskandya kuṇḍalī
upetya papraccha tadā karòṣṭā vayāghravadhūma iva
[kòṭi]
kā tavaṃ kadambasya vinamya śākhāma; ekāśrame tiṣṭhasi śòbhamānā
dedīpyamānāgniśikheva naktaṃ; dòdhūyamānā pavanena subhrūḥ
atīva rūpeṇa samanvitā tavaṃ; na cāpya araṇyeṣu bibheṣi kiṃ nu
devī nu yakṣī yadi dānavī vā; varāpsarā daitya varāṅganā vā
vapuṣmatī vòraga rājakanyā; vanecarī vā kaṣaṇadācara satrī
yadya eva rājñò varuṇasya patnī; yamasya sòmasya dhaneśvarasya
dhātura vidhātuḥ savitura vibhòra vā; śakrasya vā tavaṃ sadanāta parapannā
na haya eva naḥ pṛcchasi ye vayaṃ sama; na cāpi jānīma taveha nāthama
vayaṃ hi mānaṃ tava vardhayantaḥ; pṛcchāma bhadre parabhavaṃ parabhuṃ ca
ācakṣva bandhūṃśa ca patiṃ kulaṃ ca; tattvena yaca ceha karòṣi kāryama
ahaṃ tu rājñaḥ surathasya putrò; yaṃ kòṭikāśyeti vidura manuṣyāḥ
asau tu yasa tiṣṭhati kāñcanāṅge; rathe hutò 'ganiśa cayane yathaiva
tarigartarājaḥ kamalāyatākṣi; kaṣemaṃkarò nāma sa eṣa vīraḥ
asmāta parasa tava eṣa mahādhanuṣmāna; putraḥ kuṇindādhipatera variṣṭhaḥ
nirīkṣate tavāṃ vipulāyatāṃsaḥ; suvismitaḥ parvatavāsanityaḥ
asau tu yaḥ puṣkariṇī samīpe; śayāmò yuvā tiṣṭhati darśanīyaḥ
ikṣvākurājñaḥ subalasya putraḥ; sa eṣa hantā daviṣatāṃ sugātri
yasyānuyātraṃ dhavajinaḥ parayānti; sauvīrakā davādaśa rājaputrāḥ
śòṇāśvayukteṣu ratheṣu sarve; makheṣu dīptā iva havyavāhāḥ
aṅgārakaḥ kuñjaraguptakaśa ca; śatruṃjayaḥ saṃjaya supravṛddhau
parabhaṃkarò 'tha bharamarò raviśa ca; śūraḥ paratāpaḥ kuharaśa ca nāma
yaṃ ṣaṭa sahasrā rathinò 'nuyānti; nāgā hayāśa caiva padātinaśa ca
jayadrathò nāma yadi śarutasa te; sauvīrarājaḥ subhage sa eṣaḥ
tasyāpare bharātarò 'dīnasattvā; balāhakānīka vidāraṇādhyāḥ
sauvīravīrāḥ paravarā yuvānò; rājānama ete balinò 'nuyānti
etaiḥ sahāyaira upayāti rājā; marudgaṇaira indra ivābhiguptaḥ
ajānatāṃ khayāpaya naḥ sukeśi; kasyāsi bhāryā duhitā ca kasya
[vai]
athābravīda daraupadī rājaputrī; pṛṣṭā śibīnāṃ paravareṇa tena a
avekṣya mandaṃ paravimucya śākhāṃ; saṃgṛhṇatī kauśikama uttarīyama
buddhyābhijānāmi narendraputra; na mādṛśī tavāma abhibhāṣṭuma arhā
na taveha vaktāsti taveha vākyama; anyò narò vāpya atha vāpi nārī
ekā haya ahaṃ saṃprati tena vācaṃ; daddāni vai bhadra nibòdha cedama
ahaṃ haya araṇye kathama ekama ekā; tavāma ālapeyaṃ niratā savadharme
jānāmi ca tavāṃ surathasya putraṃ; yaṃ kòṭikāśyeti vidura manuṣyāḥ
tasmāda ahaṃ śaibya tathaiva tubhyama; ākhyāmi bandhūna parati tana nibòdha
apatyama asmi darupadasya rājñaḥ; kṛṣṇeti māṃ śaibya divura manuṣyāḥ
sāhaṃ vṛṇe pañcajanāna patitve; ye khāṇḍava parasthagatāḥ śarutāsa te
yudhiṣṭhirò bhīmasenārjunau ca; mādryāśa ca putrau puruṣapravīrau
te māṃ niveśyeha diśaśa catasrò; vibhajya pārthā mṛgayāṃ parayātāḥ
parācīṃ rājā dakṣiṇāṃ bhīmasenò; jayaḥ paratīcīṃ yamajāva udīcīma
manye tu teṣāṃ rathasattamānāṃ; kālò 'bhitaḥ parāpta ihòpayātuma
saṃmānitā yāsyatha taira yatheṣṭaṃ; vimucya vāhāna avagāhayadhvama
pariyātithira dharmasutò mahātmā; parītò bhaviṣyatya abhivīkṣya yuṣmāna
etāvada uktvā darupadātmajā sā; śaibyātmajaṃ candra mukhī paratītā
viveśa tāṃ parṇakuṭīṃ paraśastāṃ; saṃcintya teṣāma atithisvadharmama
[vai]
athāsīneṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata
kòṭikāśya vacò śarutvā śaibyaṃ sauvīrakò 'baravīta
yadā vācaṃ vayāharantyāma asyāṃ me ramate manaḥ
sīmantinīnāṃ mukhyāyāṃ vinivṛttaḥ kathaṃ bhavāna
etāṃ dṛṣṭvā satriyò me 'nayā yathā śākhāmṛgastriyaḥ
paratibhānti mahābāhò satyama etada baravīmi te
darśanāda eva hi manasa tayā me 'pahṛtaṃ bhṛśama
tāṃ samācakṣva kalyāṇīṃ yadi sayāca chaibya mānuṣī
[kòṭi]
eṣā vai daraupadī kṛṣṇā rājaputrī yaśasvinī
pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ mahiṣī saṃmatā bhṛśama
sarveṣāṃ caiva pārthānāṃ pariyā bahumatā satī
tayā sametya sauvīra suvīrāna susukhī varaja
[vai]
evama uktaḥ paratyuvāca paśyāmò daraupadīma iti
patiḥ sauvīrasindhūnāṃ duṣṭabhāvò jayadrathaḥ
sa paraviśyāśramaṃ śūnyaṃ siṃhagòṣṭhaṃ vṛkò yathā
ātmanā saptamaḥ kṛṣṇāma idaṃ vacanama abravīta
kuśalaṃ te varāròhe bhartārasa te 'paya anāmayāḥ
yeṣāṃ kuśalakāmāsi te 'pi kaca cida anāmayāḥ
[darau]
kauravyaḥ kuśalī rājā kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
ahaṃ ca bharātaraśa cāsya yāṃśa cānyāna paripṛcchasi
pādyaṃ paratigṛhāṇedama āsanaṃ ca nṛpātmaja
mṛgāna pañcāśataṃ caiva parātara āśaṃ dadāni te
aiṇeyāna pṛṣatāna nayaṅkūna hariṇāña śarabhāña śaśāna
ṛśyāna rurūña śambarāṃśa ca gavayāṃśa ca mṛgāna bahūna
varāhāna mahiṣāṃśa caiva yāśa cānyā mṛgajātayaḥ
paradāsyati savayaṃ tubhyaṃ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
[jayada]
kuśalaṃ parātara āśasya sarvā me 'pacitiḥ kṛtā
ehi me rathama āròha sukhama āpnuhi kevalama
gataśrīkāṃśa cayutāna rājyāta kṛpaṇāna gatacetasaḥ
araṇyavāsinaḥ pārthāna nānuròddhuṃ tavama arhasi
na vai parajñā gataśrīkaṃ bhartārama upayuñjate
yuñjānama anuyuñjīta na śariyaḥ saṃkṣaye vaseta
śariyā vihīnā rājyāca ca vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ
alaṃ te pāṇḍuputrāṇāṃ bhaktyā kaleśama upāsituma
bhāryā me bhava suśròṇi tayajaināna sukhama āpnuhi
akhilāna sindhusauvīrāna avāpnuhi mayā saha
[vai]
itya uktā sindhurājena vākyaṃ hṛdayakampanama
kṛṣṇā tasmāda apākrāmada deśāta sabhrukuṭī mukhī
avamatyāsya tada vākyama ākṣipya ca sumadhyamā
maivama itya abravīta kṛṣṇā lajjasveti ca saindhavama
sā kāṅkṣamāṇā bhartṝṇāma upayānama aninditā
vilòbhayāma āsa paraṃ vākyaira vākyāni yuñjatī
[vai]
saròṣarāgòpahatena valgunā; sarāga netreṇa natònnata bharuvā
mukhena visphūrya suvīra rāṣṭrapaṃ; tatò 'baravīta taṃ darupadātmajā punaḥ
yaśasvinasa tīkṣṇaviṣāna mahārathāna; adhikṣipana mūḍha na lajjase kathama
mahendrakalpāna niratāna savakarmasu; sathitāna samūheṣva api yakṣarakṣasāma
na kiṃ cida īḍyaṃ paravadanti pāpaṃ; vanecaraṃ vā gṛhamedhinaṃ vā
tapasvinaṃ saṃparipūrṇa vidyaṃ; bhaṣanti haivaṃ śavanarāḥ suvīra
ahaṃ tu manye tava nāsti kaśa cida; etādṛśe kaṣatriya saṃniveśe
yasa tavādya pātālamukhe patantaṃ; pāṇau gṛhītvā paratisaṃhareta
nāgaṃ parabhinnaṃ girikūṭa kalpama; upatyakāṃ haimavatīṃ carantama
daṇḍīva yūthāda apasedhase tavaṃ; yò jetuma āśaṃsasi dharmarājama
bālyāta parasuptasya mahābalasya; siṃhasya pakṣmāṇi mukhāla lunāsi
padā samāhatya palāyamānaḥ; karuddhaṃ yadā darakṣyasi bhīmasenama
mahābalaṃ ghòrataraṃ paravṛddhaṃ; jātaṃ hariṃ parvata kandareṣu
parasuptama ugraṃ parapadena hansi; yaḥ karuddhama āsetsyasi jiṣṇuma ugrama
kṛṣṇòragau kīkṣṇa viṣau davijihvau; mattaḥ padākrāmasi puccha deśe
yaḥ pāṇḍavābhyāṃ puruṣòttamābhyāṃ; jaghanyajābhyāṃ parayuyutsase tavama
yathā ca veṇuḥ kadalī nalò vā; phalantya abhāvāya na bhūtaye ''tamanaḥ
tathaiva māṃ taiḥ parirakṣyamāṇama; ādāsyase karkaṭakīva garbhama
[jayada]
jānāmi kṛṣṇe viditaṃ mamaitada; yathāvidhāsa te naradeva putrāḥ
na tava evama etena vibhīṣaṇena; śakyā vayaṃ tarāsayituṃ tavayādya
vayaṃ punaḥ sapta daśeṣu kṛṣṇe; kuleṣu sarve 'navameṣu jātāḥ
ṣaḍbhyò guṇebhyò 'bhayadhikā vihīnāna; manyāmahye daraupadi pāṇṭu putrāna
sā kaṣiprama ātiṣṭha gajaṃ rathaṃ vā; na vākyamātreṇa vayaṃ hi śakyāḥ
āśaṃsa vā tavaṃ kṛpaṇaṃ vadantī; sauvīrarājasya punaḥ parasādama
[darau]
mahābalā hiṃ tava iha durbaleva; sauvīrarājasya matāhama asmi
yāhaṃ paramāthāda iha saṃpratītā; sauvīrarājaṃ kṛpaṇaṃ vadeyama
yasyā hi kṛṣṇau padavīṃ caretāṃ; samāsthitāva ekarathe sahāyau
indrò 'pi tāṃ nāpahareta kathaṃ cina; manuṣyamātraḥ kṛpaṇaḥ kutò 'nayaḥ
yadā kirīṭī paravīra ghātī; nighnana rathasthò daviṣatāṃ manāṃsi
madantare tavada dhavajinīṃ paraveṣṭā; kakṣaṃ dahanna agnira ivòṣṇageṣu
janārdanasyānugā vṛṣṇivīrā; maheṣvāsāḥ kekayāśa cāpi sarve
ete hi sarve mama rājaputrāḥ; parahṛṣṭarūpāḥ padavīṃ careyuḥ
maurvī visṛṣṭāḥ satanayitnughòṣā; gāṇḍīvamuktāsa tava ativegavantaḥ
hastaṃ samāhatya dhanaṃjayasya; bhīmāḥ śabdaṃ ghòrataraṃ nadanti
gāṇḍīvamuktāṃśa ca mahāśaraughāna; pataṃgasaṃghāna iva śīghravegāna
saśaṅkhaghòṣaḥ satalatra ghòṣò; gāṇḍīvadhanvā muhura udvamaṃśa ca
yadā śarāna arpayitā tavòrasi; tadā manasa te kima ivābhaviṣyata
gadāhastaṃ bhīmama abhidravantaṃ; mādrīputrau saṃpatantau diśaśa ca
amarṣajaṃ karòdhaviṣaṃ vamantau; dṛṣṭvā ciraṃ tāpama upaiṣyase 'dhama
yathā cāhaṃ nāticare kathaṃ cita; patīna mahārhāna manasāpi jātu
tenādya satyena vaśīkṛtaṃ tavāṃ; daraṣṭāsmi pārthaiḥ parikṛṣyamāṇama
na saṃbhramaṃ gantuma ahaṃ hi śakṣye; tavayā nṛśaṃsena vikṛṣyamāṇā
samāgatāhaṃ hi kurupravīraiḥ; punara vanaṃ kāmyakama āgatā ca
[vai]
sā tāna anuprekṣya viśālanetrā; jighṛkṣamāṇāna avabhartsayantī
paròvāca mā māṃ sapṛśateti bhītā; dhaumyaṃ pacukròśa puròhitaṃ sā
jagrāha tāma uttaravastradeśe; jayadrathasa taṃ samavākṣipata sā
tayā samākṣipta tanuḥ sa pāpaḥ; papāta śākhīva nikṛttamūlaḥ
paragṛhyamāṇā tu mahājavena; muhura viniḥśvasya ca rājaputrī
sā kṛṣyamāṇā rathama āruròha; daumyasya pādāva abhivādya kṛṣṇā
[dhaumya]
neyaṃ śakyā tavayā netuma avijitya mahārathāna
dharmaṃ kaṣatrasya paurāṇama avekṣasva jayadratha
kaṣudraṃ kṛtvā phalaṃ pāpaṃ parāpsyasi tavama asaṃśayama
āsādya pāṇḍavāna vīrāna dharmarāja purògamāna
[vai]
itya uktvā hariyamāṇāṃ tāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīma
anvagacchata tadā dhaumyaḥ padātigaṇamadhyagaḥ
[vai]
tatò diśaḥ saṃpravihṛtya pārthā; mṛgāna varāhāna mahiṣāṃśa ca hatvā
dhanurdharāḥ śareṣṭhatamāḥ pṛthivyāṃ; pṛthaka carantaḥ sahitā babhūvuḥ
tatò mṛgavyālagaṇānukīrṇaṃ; mahāvanaṃ tada vihagòpaghuṣṭama
bharātṝṃśa ca tāna abhyavadada yudhiṣṭhiraḥ; śarutvā girò vayāharatāṃ mṛgāṇāma
ādityadīptāṃ diśama abhyupetya; mṛgadvijāḥ karūrama ime vadanti
āyāsama ugraṃ parativedayantò; mahāhavaṃ śatrubhira vāvamānama
kaṣipraṃ nivartadhvama alaṃ mṛgaira nò; manò hi me dūyati dahyate ca
buddhiṃ samācchādya ca me samanyura; uddhūyate parāṇapatiḥ śarīre
saraḥ suparṇena hṛtòragaṃ yathā; rāṣṭraṃ yathā rājakama āttalakṣmi
evaṃvidhaṃ me paratibhāti kāmyakaṃ; śauṇḍaira yathā pītarasaśa ca kumbhaḥ
te saindhavaira atyanilaughavegaira; mahājavaira vājibhira uhyamānāḥ
yuktaira bṛhadbhiḥ surathaira nṛvīrāsa; tadāśramāyābhimukhā babhūvuḥ
teṣāṃ tu gòmāyura analpa ghòṣò; nivartatāṃ māmama upetya pārśvama
paravyāharata taṃ paravimṛśya rājā; paròvāca bhīmaṃ ca dhanaṃjayaṃ ca
yathā vadatya eṣa vihīnayòniḥ; śālāvṛkò vāmama upetya pārśvama
suvyaktama asmāna avamanya pāpaiḥ; kṛtò 'bhimardaḥ kurubhiḥ parasahya
itya eva te tada vanama āviśantò; mahatya araṇye mṛgayāṃ caritvā
bālāma apaśyanta tadā rudantīṃ; dhātreyikāṃ pareṣyavadhūṃ pariyāyāḥ
tāma indrasenasa tavaritò 'bhisṛtya; rathāda avaplutya tatò 'bhayadhāvata
paròvaca caināṃ vacanaṃ narendra; dhātreyikāma ārtatarasa tadānīma
kiṃ ròdiṣi tavaṃ patitā dharaṇyāṃ; kiṃ te mukhaṃ śuṣyati dīnavarṇama
kaca cina na pāpaiḥ sunṛśaṃsa kṛda bhiḥ; paramāthitā daraupadī rājaputrī
anidya rūpā suviśālanetrā; śarīratulyā kurupuṃgavānāma
yadya eva devī pṛthivīṃ paraviṣṭā; divaṃ parapannāpya atha vā samudrama
tasyā gamiṣyanti padaṃ hi pārthāsa; tathā hi saṃtapyati dharmarājaḥ
kò hīdṛśānāma arimardanānāṃ; kaleśakṣamāṇāma aparājitānāma
parāṇaiḥ samāma iṣṭatamāṃ jihīrṣeda; anuttamaṃ ratnama iva paramūḍhaḥ
na budhyate nāthavatīma ihādya; bahiścaraṃ hṛdayaṃ pāṇḍavānāma
kasyādya kāyaṃ paratibhidya ghòrā; mahīṃ paravekṣyanti śitāḥ śarāgryāḥ
mā tavaṃ śucasa tāṃ parati bhīru viddhi; yathādya kṛṣṇā punara eṣyatīti
nihatya sarvāna daviṣataḥ samagrāna; pārthāḥ sameṣyantya atha yājñasenyā
athābravīca cāru mukhaṃ paramṛjya; dhātreyikā sārathima indrasenama
jayadrathenāpahṛtā paramathya; pañcendra kalpāna paribhūya kṛṣṇā
tiṣṭhanti vartmāni navānya amūni; vṛkṣāśa ca na malānti tathaiva bhagnāḥ
āvartayadhvaṃ haya anuyāta śīghraṃ; na dūrayātaiva hi rājaputrī
saṃnahyadhvaṃ sarva evendra kalpā; mahānti cārūṇi ca daṃśanāni
gṛhṇīta cāpāni mahādhanāni; śarāṃśa ca śīghraṃ padavīṃ varajadhvama
purā hi nirbhartsana daṇḍamòhitā; paramūḍha cittā vadanena śuṣyatā
dadāti kasmai cida anarhate tanuṃ; varājya pūrṇāma iva bhasmani śarucama
purā tuṣāgnāva iva hūyate haviḥ; purā śamaśāne saraga ivāpavidhyate
purā ca sòmò 'dhavaragò 'valihyate; śunā yathā viprajane paramòhite
mahatya araṇye mṛgayāṃ caritvā; purā śṛgālò nalinīṃ vigāhate
mā vaḥ pariyāyāḥ sunasaṃ sulòcanaṃ; candraprabhācchaṃ vadanaṃ parasannama
sapṛśyāca chubhaṃ kaśa cida akṛtya kārī; śavā vai puròḍāśama ivòpayuṅkṣīta
etāni vartmānya anuyāta śīghraṃ; mā vaḥ kālaḥ kaṣiprama ihātyagāda vai
[ya]
bhadre tūṣṇīma āssva niyaccha vācaṃ; māsmata sakāśe parusāṇya avòcaḥ
rājānò vā yadi vā rājaputrā; balena mattā vañcanāṃ parāpnuvanti
[vai]
etāvada uktvā parayayura hi śīghraṃ; tānya eva vartmānya anuvartamānāḥ
muhura muhura vayālavada ucchasantò; jayāṃ vikṣipantaśa ca mahādhanura bhayaḥ
tatò 'paśyaṃsa tasya sainyasya reṇuma; uddhūtaṃ vai jāvi khurapraṇunnama
padātīnāṃ madhyagataṃ ca dhaumyaṃ; vikròśantaṃ bhīmama abhidraveti
te sāntvya dhaumyaṃ paridīnasattvāḥ; sukhaṃ bhavāna etva iti rājaputrāḥ
śayenā yathaivāmiṣa saṃprayuktā; javena taḥ sainyama athābhyadhāvana
teṣāṃ mahendròpamavikramāṇāṃ; saṃrabdhānāṃ dharṣaṇāda yājñasenyāḥ
karòdhaḥ parajajvāla jayadrathaṃ ca; dṛṣṭvā pariyāṃ tasya rathe sathitāṃ ca
paracukruśuśa cāpya atha sindhurājaṃ; vṛkòdaraśa caiva dhanaṃjayaśa ca
yamau ca rājā ca mahādhanurdharāsa; tatò diśaḥ saṃmumuhuḥ pareṣāma
[vai]
tatò ghòrataraḥ śabdò vane samabhavata tadā
bhīmasenārjunau dṛṣṭvā kaṣatriyāṇāma amarṣiṇāma
teṣāṃ dhavajāgrāṇya abhivīkṣya rājā; savayaṃ durātmā kurupuṃgavānāma
jaradrathò yājñasenīma uvāca; rathe sathitāṃ bhānumatīṃ hataujāḥ
āyāntīme pañca rathā mahāntò; manye ca kṛṣṇe patayasa tavaite
sā jānatī khayāpaya naḥ sukeśi; paraṃ paraṃ pāṇḍavānāṃ rathasthama
[darau]
kiṃ te jañātaira mūḍha mahādhanurdharaira; anāyuṣyaṃ karmakṛtvātighòrama
ete vīrāḥ patayò me sametā; na vaḥ śeṣaḥ kaśa cida ihāsti yuddhe
ākhyātavyaṃ tava eva sarvaṃ mumūrṣòra; mayā tubhyaṃ pṛṣṭayā dharma eṣaḥ
na me vayathā vidyate tavadbhayaṃ vā; saṃpaśyantyāḥ sānujaṃ dharmarājama
yasya dhavajāgre nadatò mṛdaṅgau; nandòpanandau madhurau yuktarūpau
etaṃ savadharmārthaviniścayajñaṃ; sadā janāḥ kṛtyavantò 'nuyānti
ya eṣa jāmbūnadaśuddha gauraḥ; paracaṇḍa ghòṇasa tanura āyatākṣaḥ
etaṃ kuruśreṣṭhatamaṃ vadanti; yudhiṣṭhiraṃ dharmasutaṃ patiṃ me
apya eṣa śatròḥ śaraṇāgatasya; dadyāta parāṇāna dharmacārī nṛvīraḥ
paraihya enaṃ mūḍha javena bhūtaye; tavama ātmanaḥ parāñjalira nayastaśāstraḥ
athāpya enaṃ paśyasi yaṃ rathasthaṃ; mahābhujaṃ śālama iva paravṛddhama
saṃdaṣṭauṣṭhaṃ bharukuṭī saṃhatabhruvaṃ; vṛkòdarò nāma patira mamaiṣaḥ
ājāneyā balinaḥ sādhu dāntā; mahābalāḥ śūrama udāvahanti
etasya karmāṇya atimānuṣāṇi; bhīmeti śabdò 'saya gataḥ pṛthivyāma
nāsyāparāddhāḥ śeṣama ihāpnuvanti; nāpya asya vairaṃ vismarate kadā cita
vairasyāntaṃ saṃvidhāyòpayāti; paścāca chāntiṃ na ca gacchatya atīva
mṛdura vadānyò dhṛtimāna yaśasvī; jitendriyò vṛddhasevī nṛvīraḥ
bharātā ca śiṣyaśa ca yudhiṣṭhirasya; dhanaṃjayò nāma patira mamaiṣaḥ
yò vai na kāmāna na bhayāna na lòbhāta; tayajeda dharmaṃ na nṛśaṃsaṃ ca kuryāta
sa eṣa vaiśvānaratulyatejāḥ; kuntīsutaḥ śatrusahaḥ paramāthī
yaḥ sarvadharmārthaviniścayajñò; bhayārtānāṃ bhayahartā manīṣī
yasyòttamaṃ rūpama āhuḥ pṛthivyāṃ; yaṃ pāṇḍavāḥ parirakṣanti sarve
parāṇaira garīyāṃsama anuvrataṃ vai; sa eṣa vīrò nakulaḥ patira me
yaḥ khaḍgayòdhī laghucitrahastò; mahāṃśa ca dhīmāna sahadevò 'davitīyaḥ
yasyādya karma darakṣyase mūḍha sattva; śatakratòra vā daitya senāsu saṃkhye
śūraḥ kṛtāstrò matimāna manīṣī; pariyaṃkarò dharmasutasya rājñaḥ
ya eṣa candrārkasamānatejā; jaghanyajaḥ pāṇḍavānāṃ pariyaśa ca
buddhyā samò yasya narò na vidyate; vaktā tathā satsu viniścayajñaḥ
saiṣa śūrò nityama amarṣaṇaśa; ca dhīmāna parājñaḥ sahadevaḥ patira me
tayajeta parāṇāna paraviśeda dhavyavāhaṃ; na tava evaiṣa vayāhareda dharmabāhyama
sadā manasvī kaṣatradharme niviṣṭaḥ; kuntyāḥ parāṇaira iṣṭatamò nṛvīraḥ
viśīryantīṃ nāvama ivārṇavānte; ratnābhipūrṇāṃ makarasya pṛṣṭhe
senāṃ tavemāṃ hatasarvayòdhāṃ; vikṣòbhitāṃ darakṣyasi pāṇḍuputraiḥ
itya ete vai kathitāḥ pāṇḍuputrā; yāṃsa tavaṃ mòhāda avamanya paravṛttaḥ
yadya etaisa tavaṃ mucyase 'riṣṭadehaḥ; punarjanma parāpsyase jīva eva
[vai]
tataḥ pārthāḥ pañca pañcendra kalpāsa; tayaktvā tarastāna parāñjalīṃsa tāna padātīna
rathānīkaṃ śaravarṣāndha kāraṃ; cakruḥ karuddhaḥ sarvataḥ saṃnigṛhya
[vai]
saṃtiṣṭhata paraharata tūrṇaṃ viparidhāvata
iti sama saidhavò rājā còdayāma āsa tāna nṛpāna
tatò ghòrataraḥ śabdò raṇe samabhavata tadā
bhīmārjunayamāna dṛṣṭvā sainyānāṃ sayudhiṣṭhirāna
śibisindhutrigartānāṃ viṣādaśa cāpya ajāyata
tāna dṛṣṭvā puruṣavyāghrāna vayāghrāna iva balòtkaṭāna
hemacitrasamutsedhāṃ sarvaśaikyāyasīṃ gadāma
paragṛhyābhyadravada bhīmaḥ saindhavaṃ kālacòditama
tadantarama athāvṛtya kòṭikāśyò 'bhayahārayata
mahatā rathavaṃśena parivārya vṛkòdarama
śaktitòmaranārācaira vīrabāhupracòditaiḥ
kīryamāṇò 'pi bahubhira na sama bhīmò 'bhayakampata
gajaṃ tu sagajāròhaṃ padātīṃśa ca caturdaśa
jaghāna gadayā bhīmaḥ saindhava dhavajinīmukhe
pārthaḥ pañcaśatāña śūrāna pārvatīyāna mahārathāna
parīpsamānaḥ sauvīraṃ jaghāna dhavajinīmukhe
rājā savayaṃ suvīrāṇāṃ paravarāṇāṃ parahāriṇāma
nimeṣa mātreṇa śataṃ jaghāna samare tadā
dadṛśe nakulasa tatra rathāta paraskandya khaḍgadhṛka
sirāṃsi pādarakṣāṇāṃ bījavata paravapana muhuḥ
sahadevasa tu saṃyāya rathena jaga yòdhinaḥ
pātayāma āsa nārācaira darumebhya iva barhiṇaḥ
tatasa tarigargaḥ sadhanura avatīrya mahārathāta
gadayā caturò vāhāna rājñasa tasya tadāvadhīta
tama abhyāśagataṃ rājā padātiṃ kuntinandanaḥ
ardhacandreṇa bāṇena vivyādhòrasi dharmarāṭa
sa bhinnahṛdayò vīrò vaktrāca chòṇitama ūdvamana
papātābhimukhaḥ pārthaṃ chinnamūla iva darumaḥ
indrasena davitīyasa tu rathāta paraskandya dharmarāja
hatāśvaḥ sahadevasya paratipede mahārathama
nakulaṃ tava abhisaṃdhāya kaṣemaṃ karamahāmukhau
ubhāva ubhayatasa tīkṣṇaiḥ śaravarṣaira avarṣatāma
tau śaraira abhivarṣantau jīmūtāva iva vārṣikau
ekaikena vipāṭhena jaghne mādravatīsutaḥ
tarigartarājaḥ surathasa tasyātha rathadhūra gataḥ
rathama ākṣepayāma āsa gajena gajayānavita
nakulasa tava apabhīsa tasmāda rathāca carmāsi pāṇimāna
udbhrāntaṃ sathānama āsthāya tasthau girira ivācalaḥ
surathasa taṃ gajavaraṃ vadhāya nakulasya tu
pareṣayāma āsa sakròdhama abhyucchritakaraṃ tataḥ
nakulasa tasya nāgasya samīpaparivartinaḥ
saviṣāṇaṃ bhujaṃ mūle khaḍgena nirakṛntata
sa vinadya mahānādaṃ jagaḥ kaṅkaṇa bhūṣaṇaḥ
patanna avākśirā bhūmau hastyāròhāna apòthayata
sa tata karma mahata kṛtvā śūrò mādravatīsutaḥ
bhīmasenarathaṃ parāpya śarma lebhe mahārathaḥ
bhīmasa tava āpatatò rājñaḥ kòṭikāśyasya saṃgare
sūtasya nudatò vāhāna kaṣureṇāpāharaca chiraḥ
na bubòdha hataṃ sūtaṃ sa rājā bāhuśālinā
tasyāśvā vayadravana saṃkhye hatasūtāsa tatasa tataḥ
vimukhaṃ hatasūtaṃ taṃ bhīmaḥ paraharatāṃ varaḥ
jaghāna talayuktena parāsenābhyetya pāṇḍavaḥ
davādaśānāṃ tu sarveṣāṃ sauvīrāṇāṃ dhanaṃjayaḥ
cakarta niṣitaira bhallaira dhanūṃṣi ca śirāṃsi ca
śibīna ikṣvākumukhyāṃśa ca tarigartāna saidhavāna api
jaghānātirathaḥ saṃkhye bāṇagòcarama āgatāna
sāditāḥ paratyadṛśyanta bahavaḥ savyasācinā
sapatākāśa ca mātaṅgāḥ sādvajāśa ca mahārathāḥ
paracchādya pṛthivīṃ tasthuḥ sarvama āyòdhanaṃ parati
śarīrāṇya aśiraskāni videhāni śirāṃsi ca
śavagṛdhrakaṅkakākòla bhāsagòmāyuvāyasāḥ
atṛpyaṃsa tatra vīrāṇāṃ hatānāṃ māṃsaśòṇitaiḥ
hateṣu teṣu vīreṣu sindhurājò jayadrathaḥ
vimucya kṛṣṇāṃ saṃtrastaḥ palāyanaparò 'bhavata
sa tasmina saṃkule sainye daraupadīma avatārya vai
parāṇaprepsura upādhāvada vanaṃ yena narādhamaḥ
daraupadīṃ dharmarājasa tu dṛṣṭvā dhaumya puraskṛtāma
mādrīputreṇa vīreṇa rathama āròpayata tadā
tatasa tada vidrutaṃ sainyama apayāte jayadrathe
ādiśyādiśya nārācaira ājaghāna vṛkòdaraḥ
savyasācī tu taṃ dṛṣṭvā palāyantaṃ jayadrathama
vārayāma āsa nighnantaṃ bhīmaṃ saindhava sainikāna
[arja]
yasyāpacārāta parāptò 'yama asmāna kaleśò durāsadaḥ
tama asmina samaròddeśe na paśyāmi jayadrathama
tama evānviṣa bhadraṃ te kiṃ te yòdhaira nipātitaiḥ
anāmiṣama idaṃ karma kathaṃ vā manyate bhavāna
[vai]
itya uktò bhīmasenasa tu guḍākeśena dhīmatā
yudhiṣṭhirama abhiprekṣya vāgmī vacanama abravīta
hatapravīrā ripavò bhūyiṣṭhaṃ vidrutā diśaḥ
gṛhītvā daraupadīṃ rājana nivartatu bhavāna itaḥ
yamābhyāṃ saha rājendra dhaumyena ca mahātmanā
parāpyāśramapadaṃ rājana daraupadīṃ parisāntvaya
na hi me mòkṣyate jīvana mūḍhaḥ saindhavakò nṛpaḥ
pātālatalasaṃsthò 'pi yadi śakrò 'saya sārathiḥ
[ya]
na hantavyò mahābāhò durātmāpi sa saindhavaḥ
uḥśalāma abhisaṃsmṛtya gāndhārīṃ ca yaśasvinīma
[vai]
taca charutvā daraupadī bhīmama uvāca vayākulendriyā
kupitā harīmatī parājñā patī bhīmārjunāva ubhau
kartavyaṃ ceta pariyaṃ mahyaṃ vadhyaḥ sa puruṣādhamaḥ
saindhavāpasadaḥ pāpò durmatiḥ kulapāṃsanaḥ
bhāryābhihartā nirvairò yaśa ca rājyaharò ripuḥ
yācamānò 'pi saṃgrāme na sa jīvituma arhati
itya uktau tau naravyāghrau yayatura yatra saindhavaḥ
rājā nivavṛte kṛṣṇāma ādāya sapuròhitaḥ
sa paraviśyāśramapadaṃ vayapaviddhabṛsī ghaṭama
mārkaṇḍeyādhibhira vipraira anukīrṇaṃ dadarśa ha
daraupadīma anuśòcadbhira barāhmaṇaisa taiḥ samāgataiḥ
samiyāya marā parājñaḥ sabhāryò bharātṛmadhyagaḥ
te sama taṃ muditā dṛṣṭvā punara abhyāgataṃ nṛpama
jitvā tāna sindhusauvīrāna daraupadīṃ cāhṛtāṃ punaḥ
sa taiḥ parivṛtò rājā tatraivòpaviveśa ha
paraviveśāśramaṃ kṛṣṇā yamābhyāṃ saha bhāminī
bhīmārjunāva api śarutvā karòśamātragataṃ ripuma
savayama aśvāṃsa tudantau tau javenaivābhyadhāvatāma
idama atyadbhutaṃ cātra cakāra puruṣò 'rajunaḥ
karòśamātragatāna aśvāna saindhavasya jaghāna yata
sa hi divyāstrasaṃpannaḥ kṛcchrakāle 'paya asaṃbhramaḥ
akaròda duṣkaraṃ karma śaraira astrānumantritaiḥ
tatò 'bhayadhāvatāṃ vīrāva ubhau bhīma dhanaṃjayau
hatāśvaṃ saindhavaṃ bhītama ekaṃ vayākulacetasama
saindhavasa tu hatāna dṛṣṭvā tathāśvāna savāna suduḥkhitaḥ
dṛṣṭvā vikramakarmāṇi kurvāṇaṃ ca dhanaṃjayama
palāyanakṛtòtsāhaḥ parādravada yena vai vanama
saindhavaṃ tavābhisaṃprekṣya parākrāntaṃ palāyane
anuyāya mahābāhuḥ phalgunò vākyama abravīta
anena vīryeṇa kathaṃ satriyaṃ parārthayase balāta
rājaputra nivartasva na te yuktaṃ palāyanama
kathaṃ cānucarāna hitvā śatrumadhye palāyase
itya ucyamānaḥ pārthena saidhavò na nayavartata
tiṣṭha tiṣṭheti taṃ bhīmaḥ sahasābhyadravada balī
mā vadhīra iti pārthasa taṃ dayāvāna abhyabhāṣata
[vai]
jayadrathasa tu saṃprekṣya bharātarāva udyatāyudhau
parādravata tūrṇama avyagrò jīvitepsuḥ suduḥkhitaḥ
taṃ bhīmasenò dhāvantama avatīrya rathāda balī
abhidrutya nijagrāha keśapakṣe 'tayamarṣaṇaḥ
samudyamya ca taṃ ròṣāna niṣpipeṣa mahītale
gale gṛhītvā rājānaṃ tāḍayāma āsa caiva ha
punaḥ saṃjīvamānasya tasyòtpatituma icchataḥ
padā mūrdhni mahābāhuḥ parāharada vilapiṣyataḥ
tasya jānuṃ dadau bhīmò jaghne cainama aratninā
sa mòhama agamada rājā parahāra varapīḍitaḥ
viròṣaṃ bhīmasenaṃ tu vārayāma āsa phalgunaḥ
duḥśalāyāḥ kṛte rājā yata tada āheti kaurava
[bhīmasena]
nāyaṃ pāpasamācārò mattò jīvituma arhati
daraupadyāsa tada anarhāyāḥ parikleṣṭā narādhamaḥ
kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yada rājā satataṃ ghṛṇī
tavaṃ ca bāliśayā buddhyā sadaivāsmāna parabādhase
evaṃ kutvā saṭāsa tasya pañca cakre vṛkòdaraḥ
ardhacandreṇa bāṇena kiṃ cida abruvatasa tadā
vikalpayitvā rājānaṃ tataḥ parāha vṛkòdaraḥ
jīvituṃ cecchase mūḍha hetuṃ me gadataḥ śṛṇu
dāsò 'samīti tavayā vācyaṃ saṃsatsu ca sabhāsu ca
evaṃ te jīvitaṃ dadyāma eṣa yuddhajitò vidhiḥ
evama astva iti taṃ rājā kṛcchraprāṇò jayadrathaḥ
paròvāca puruṣavyāghraṃ bhīmama āhavaśòbhinama
tata enaṃ viceṣṭantaṃ baddhvā pārthò vṛkòdaraḥ
rathama āròpayāma āsa visaṃjñaṃ pāṃsuguṇṭhitama
tatasa taṃ rathama āsthāya bhīmaḥ pārthānugasa tadā
abhyetyāśramamadhyasthama abhyagacchada yudhiṣṭhirama
darśayāma āsa bhīmasa tu tadavasthaṃ jayadrathama
taṃ rājā parāhasada dṛṣṭvā mucyatāma iti cābravīta
rājānaṃ cābravīda bhīmò daraupadyai kathayeti vai
dāsabhāvaṃ gatò haya eṣa pāṇḍūnāṃ pāpacetanaḥ
tama uvāca tatò jayeṣṭhò bharātā saṃpraṇayaṃ vacaḥ
muñcainama adhamācāraṃ paramāṇaṃ yadi te vayama
daraupadī cābravīda bhīmama abhiprekṣya yudhiṣṭhirama
dāsāyaṃ mucyatāṃ rājñasa tavayā pañca saṭaḥ kṛtaḥ
sa muktò 'bhayetya rājānama abhivādya yudhiṣṭhirama
vavande vihvalò rājā tāṃśa ca sarvāna munīṃsa tadā
tama uvāca ghṛṇī rājā dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ
tathā jayadrathaṃ dṛṣṭvā gṛhītaṃ savyasācinā
adāsò gaccha muktò 'si maivaṃ kārṣīḥ punaḥ kava cita
satrī kāmuka dhiga astu tavāṃ kaṣudraḥ kaṣudrasahāyavāna
evaṃvidhaṃ hi kaḥ kuryāta tavadanyaḥ puruṣādhamaḥ
gatasattvama iva jañātvā kartārama aśubhasya tama
saṃprekṣya bharataśreṣṭhaḥ kṛpāṃ cakre narādhipaḥ
dharme te vardhatāṃ buddhira mā cādharme manò kṛthāḥ
sāśvaḥ saratha pādātaḥ savasti gaccha jayadratha
evama uktasa tu savrīḍaṃ tūṣṇīṃ kiṃ cida avāṅmukhaḥ
jagāma rājā duḥkhārtò gaṅgā davārāya bhārata
sa devaṃ śaraṇaṃ gatvā virūpākṣama umāpatima
tapò cacāra vipulaṃ tasya parītò vṛṣadhvajaḥ
baliṃ savayaṃ paratyagṛhṇāta parīyamāṇasa tarilòcanaḥ
varaṃ cāsmai dadau devaḥ sa ca jagrāha taca chṛṇu
samastāna sarathāna pañca jayeyaṃ yudhi pāṇḍavāna
iti rājābravīda devaṃ neti devasa tama abravīta
ajayyāṃśa cāpya avadhyāṃśa ca vārayiṣyasi tāna yudhi
ṛte 'rajunaṃ mahābāhuṃ devaira api durāsadama
yama āhura ajitaṃ devaṃ śaṅkhacakragadādharama
paradhānaḥ sò 'satraviduṣāṃ tena kṛṣṇena rakṣyate
evama uktasa tu nṛpatiḥ savama eva bhavanaṃ yayau
pāṇḍavāśa ca vane tasmina nayavasana kāmyake tadā
[janama]
evaṃ hṛtāyāṃ kṛṣṇāyāṃ parāpya kaleśama anuttamama
ata ūrdhvaṃ naravyāghrāḥ kima akurvata pāṇḍavāḥ
[vai]
evaṃ kṛṣṇāṃ mòkṣayitvā vinirjitya jayadrathama
āsāṃ cakre munigaṇaira dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
teṣāṃ madhye maharṣīṇāṃ śṛṇvatāma anuśòcatāma
mārkaṇḍeyama idaṃ vākyama abravīta pāṇḍunandanaḥ
manye kālaśa ca balavāna daivaṃ ca vidhinirmitama
bhavitavyaṃ ca bhūtānāṃ yasya nāsti vayatikramaḥ
kathaṃ hi patnīma asmākaṃ dharmajñāṃ dharmacāriṇīma
saṃspṛśeda īdṛśò bhāvaḥ śuciṃ satainyama ivānṛtama
na hi pāpaṃ kṛtaṃ kiṃ cita karma vā ninditaṃ kava cita
daraupadyā barāhmaṇeṣva eva dharmaḥ sucaritò mahāna
tāṃ jahāra balāda rājā mūḍha buddhira jayadrathaḥ
tasyāḥ saṃharaṇāta parāptaḥ śirasaḥ keśavāpanama
parājayaṃ ca saṃgrāme sasahāyaḥ samāptavāna
paratyāhṛtā tathāsmābhira hatvā tata saindhavaṃ balama
tada dāraharaṇaṃ parāptama asmābhira avitarkitama
duḥkhaśa cāyaṃ vanevāsò mṛgayāyāṃ ca jīvikā
hiṃsā ca mṛgajātīnāṃ vanaukòbhira vanaukasāma
jañātibhira vipravāsaśa ca mithyā vayavasitaira ayama
asti nūnaṃ mayā kaśa cida alpabhāgyatarò naraḥ
bhavatā dṛṣṭapūrvò vā śarutapūrvò 'pi vā bhaveta
[mārka]
parāptama apratimaṃ duḥkhaṃ rāmeṇa bharatarṣabha
rakṣasā jānakī tasya hṛtā bhāryā balīyasā
āśramāda rākṣasendreṇa rāvaṇena vihāyasā
māyāma āsthāya tarasā hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣama
paratyājahāra tāṃ rāmaḥ sugrīva balama āśritaḥ
baddhvā setuṃ samudrasya dagdhvā laṅkāṃ śitaiḥ śaraiḥ
[ya]
kasmina rāmaḥ kule jātaḥ kiṃvīryaḥ kiṃparākramaḥ
rāvaṇaḥ kasya vā putraḥ kiṃ vairaṃ tasya tena ha
etana me bhagavana sarvaṃ samyaga ākhyātuma arhasi
śaròtuma icchāmi caritaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ
[mārka]
ajò nāmābhavada rājā mahāna ikṣvākuvaṃśajaḥ
tasya putrò daśarathaḥ śaśvata savādhyāyavāña śuciḥ
abhavaṃsa tasya catvāraḥ putrā dharmārthakòvidāḥ
rāmalakṣmaṇaśatrughnā bharataśa ca mahābalaḥ
rāmasya mātā kausalyā kaikeyī bharatasya tu
sutau lakṣmaṇaśatrughnau sumitrāyāḥ paraṃtapau
videharājò janakaḥ sītā tasyātmajā bibhò
yāṃ cakāra savayaṃ tavaṣṭā rāmasya mahiṣīṃ pariyāma
etada rāmasya te janma sītāyāśa ca parakīrtitama
rāvaṇasyāpi te janma vayākhyāsyāmi janeśvara
pitāmahò rāvaṇasya sākṣāda devaḥ parajāpatiḥ
savayambhūḥ sarvalòkānāṃ parabhuḥ saraṣṭā mahātapāḥ
pulastyò nāma tasyāsīna mānasò dayitaḥ sutaḥ
tasya vaiśravaṇò nāma gavi putrò 'bhavata parabhuḥ
pitaraṃ sa samutsṛjya pitāmahama upasthitaḥ
tasya kòpāta pitā rājana sasarjātmānama ātmanā
sa jajñe viśravā nāma tasyātmārdhena vai davijaḥ
paratīkārāya sakròdhasa tatò vaiśravaṇasya vai
pitāmahasa tu parītātmā dadau vaiśravaṇasya ha
amaratvaṃ dhaneśatvaṃ lòkapālatvama eva ca
īśānena tathā sakhyaṃ putraṃ ca nalakūbarama
rājadhānī niveśaṃ ca laṅkāṃ rakṣògaṇānvitāma
[mārka]
pulastyasya tu yaḥ karòdhāda ardhadehò 'bhavana muniḥ
viśravā nāma sakròdhaḥ sa vaiśravaṇama aikṣata
bubudhe taṃ tu sakròdhaṃ pitaraṃ rākṣaseśvaraḥ
kuberasa tatprasādārthaṃ yatate sama sadā nṛpa
sa rājarājò laṅkāyāṃ nivasana naravāhanaḥ
rākṣasīḥ paradadau tisraḥ pitura vai paricārikāḥ
tāstadā taṃ mahātmānaṃ saṃtòṣayituma udyatāḥ
ṛṣiṃ bharataśārdūla nṛttagītaviśāradāḥ
puṣpòtkaṭā ca rākā ca mālinī ca viśāṃ pate
anyònyaspardhayā rājaña śareyaḥ kāmāḥ sumadhyamāḥ
tāsāṃ sa bhagavāṃsa tuṣṭò mahātmā paradadau varāna
lòkapālòpamāna putrāna ekaikasyā yathepsitāna
puṣpòtkaṭāyāṃ jajñāte davau putrau rākṣaseśvarau
kumbhakarṇa daśagrīvau balenāpratimau bhuvi
mālinī janayāma āsa putrama ekaṃ vibhīṣaṇama
rākāyāṃ mithunaṃ jajñe kharaḥ śūrpaṇakhā tathā
vibhīṣaṇasa tu rūpeṇa sarvebhyò 'bhayadhikò 'bhavata
sa babhūva mahābhāgò dharmagòptā kariyā ratiḥ
daśagrīvasa tu sarveṣāṃ jayeṣṭhò rākṣasapuṃgavaḥ
mahòtsāhò mahāvīryò mahāsattvaparākramaḥ
kumbhakarṇò balenāsīta sarvebhyò 'bhayadhikasa tadā
māyāvī raṇaśauṇḍaśa ca raudraśa ca rajanīcaraḥ
kharò dhanuṣi vikrāntò barahma daviṭa piśitāśanaḥ
siddhavighnakarī cāpi raudrā śūrpaṇakhā tathā
sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ
ūṣuḥ pitrā saha ratā gandhamādana parvate
tatò vaiśravaṇaṃ tatra dadṛśura naravāhanama
pitrā sārdhaṃ samāsīnama ṛddhyā paramayā yutama
jātaspardhāsa tatasa te tu tapase dhṛtaniścayāḥ
barahmāṇaṃ tòṣayāma āsura ghòreṇa tapasā tadā
atiṣṭhada ekapādena sahasraṃ parivatsarāna
vāyubhakṣò daśagrīvaḥ pañcāgniḥ susamāhitaḥ
adhaḥ śāyī kumbhakarṇò yatāhārò yatavrataḥ
vibhīṣaṇaḥ śīrṇaparṇama ekama abhyavahārayata
upavāsaratira dhīmāna sadā japyaparāyaṇaḥ
tama eva kālama ātiṣṭhata tīvraṃ tapa udāradhīḥ
kharaḥ śūrpaṇakhā caiva teṣāṃ vai tapyatāṃ tapaḥ
paricaryāṃ ca rakṣāṃ ca cakratura hṛṣṭamānasau
pūrṇe varṣasahasre tu śirò chittvā daśānanaḥ
juhòtya agnau durādharṣasa tenātuṣyaja jagata parabhuḥ
tatò barahmā savayaṃ gatvā tapasasa tāna nayavārayata
paralòbhya varadānena sarvāna eva pṛthaka pṛthaka
[barahmā]
parītò 'sami vò nivartadhvaṃ varāna vṛṇuta putrakāḥ
yada yada iṣṭama ṛte tava ekama amaratvaṃ tathāstu tata
yada yada agnau hutaṃ sarvaṃ śirasa te mahada īpsayā
tathaiva tāni te dehe bhaviṣyanti yathepsitama
vairūpyaṃ ca na te dehe kāmarūpadharasa tathā
bhaviṣyasi raṇe 'rīṇāṃ vijetāsi na saṃśayaḥ
[rāvaṇa]
gandharvadevāsuratò yakṣarākṣasatasa tathā
sarvakiṃnara bhūtebhyò na me bhūyāta parābhavaḥ
[barahmā]
ya ete kīrtitāḥ sarve na tebhyò 'sati bhayaṃ tava
ṛte manuṣyāda bhadraṃ te tathā tada vihitaṃ mayā
[mārka]
evama uktò daśagrīvasa tuṣṭaḥ samabhavata tadā
avamene hi durbuddhira manuṣyāna puruṣādakaḥ
kumbhakarṇama athòvāca tathaiva parapitāmahaḥ
sa vavre mahatīṃ nidrāṃ tamasā garastacetanaḥ
tathā bhaviṣyatītya uktvā vibhīṣaṇama uvāca ha
varaṃ vṛṇīṣva putra tavaṃ parītò 'samīti punaḥ punaḥ
[vibhīsaṇa]
paramāpada gatasyāpi nādharme me matira bhaveta
aśikṣitaṃ ca bhagavana barahmāstaṃ paratibhātu me
[barahmā]
yasmāda rākṣasayònau te jātasyāmitrakarśana
nādharme ramate buddhira amaratvaṃ dadāmi te
[mārka]
rākṣasasa tu varaṃ labdhvā daśagrīvò viśāṃ pate
laṅkāyāśa cayāvayāma āsa yudhi jitvā dhaneśvarama
hitvā sa bhagavā~la laṅkāma āviśada gandhamādanama
gandharvayakṣānugatò rakṣaḥkiṃpuruṣaiḥ saha
vimānaṃ puṣpakaṃ tasya jahārākramya rāvaṇaḥ
śaśāpa taṃ vaiśravaṇò na tavāma etada vahiṣyati
yasa tu tavāṃ samare hantā tama evaitada dhaniṣyati
avamanya guruṃ māṃ ca kaṣipraṃ tavaṃ na bhaviṣyasi
vibhīṣaṇasa tu dharmātmā satāṃ dharmama anusmarana
anvagacchana mahārāja śariyā paramayā yutaḥ
tasmai sa bhagavāṃsa tuṣṭò bharātā bharātre dhaneśvaraḥ
senāpatyaṃ dadau dhīmāna yakṣarākṣasa senayòḥ
rākṣasāḥ puruṣādāśa ca piśācāśa ca mahābalāḥ
sarve sametya rājānama abhyaṣiñcada daśānanama
daśagrīvasa tu daityānāṃ devānāṃ ca balòtkaṭaḥ
ākramya ratnānya aharata kāmarūpī vihaṃgamaḥ
rāvayāma āsa lòkāna yata tasmāda rāvaṇa ucyate
daśagrīvaḥ kāmabalò devānāṃ bhayama ādadhata
[mārka]
tatò barahmarṣayaḥ siddhā devarājarṣayasa tathā
havyavāhaṃ puraskṛtya barāhmaṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ
[agni]
yaḥ sa viśravasaḥ putrò daśagrīvò mahābalaḥ
avadhyò varadānena kṛtò bhagavatā purā
sa bādhate parajā sarvā viprakāraira mahābalaḥ
tatò nasa tarātubhagavana nānyasa tarātā hi vidyate
[barahmā]
na sa devāsuraiḥ śakyò yuddhe jetuṃ vibhāvasò
vihitaṃ tatra yata kāryama abhitasa tasya nigrahe
tadarthama avatīrṇò 'sau manniyògāca caturbhujaḥ
viṣṇuḥ paraharatāṃ śareṣṭhaḥ sa karmaitata kariṣyati
[mārka]
pitāmahasa tatasa teṣāṃ saṃnidhau vākyama abravīta
sarvaira devagaṇaiḥ sārdhaṃ saṃbhavadhvaṃ mahītale
viṣṇòḥ sahāyāna ṛkṣīṣu vānarīṣu ca sarvaśaḥ
janayadhvaṃ sutāna vīrāna kāmarūpabalānvitāna
tatò bhāgānubhāgena devagandharvadānavāḥ
avatartuṃ mahīṃ sarve rañjayāma āsura añjasā
teṣāṃ samakṣaṃ gandharvīṃ dundubhīṃ nāma nāmataḥ
śaśāsa varadò devò devakāryārtha siddhaye
pitāmahavacò śarutvā gandharvī dundubhī tataḥ
mantharā mānuṣe lòke kubjā samabhavata tadā
śakraprabhṛtayaśa caiva sarve te surasattamāḥ
vānararkṣa varastrīṣu janayāma āsura ātmajāna
te 'navavartana pitṝna sarve yaśasā ca balena ca
bhettārò giriśṛṅgāṇāṃ śālatālaśilāyudhāḥ
vajrasaṃhananāḥ sarve sarve caughabalāsa tathā
kāmavīryadharāśa caiva sarve yuddhaviśāradāḥ
nāgāyuta samaprāṇā vāyuvegasamā jave
yatrecchaka nivāsāśa ca ke cida atra vanaukasaḥ
evaṃvidhāya tata sarvaṃ bhagavā~la lòkabhāvanaḥ
mantharāṃ bòdhayāma āsa yada yata kāryaṃ yathā yathā
sā tadvacanama ājñāya tathā cakre manòjavā
itò cetaśa ca gacchantī vairasaṃdhukṣaṇe ratā
[ya]
uktaṃ bhagavatā janma rāmādīnāṃ pṛthaka pṛthaka
parasthāna kāraṇaṃ barahmaña śaròtuma icchāmi kathyatāma
kathaṃ dāśarathīṃ vīrau bharātarau rāmalakṣmaṇau
parasthāpitau vanaṃ barahma maithilī ca yaśasvinī
[mārka]
jātaputrò daśarathaḥ parītimāna abhavana nṛpaḥ
kariyā ratira dharmaparaḥ satataṃ vṛddhasevitā
karameṇa cāsya te putrā vayavardhanta mahaujasaḥ
vedeṣu saharasyeṣu dhanurvede ca pāragāḥ
caritabrahmacaryāsa te kṛtadārāśa ca pārthiva
yadā tadā daśarathaḥ parītimāna abhavata sukhī
jayeṣṭhò rāmò 'bhavata teṣāṃ ramayāma āsa hi parajāḥ
manòharatayā dhīmāna pitura hṛdayatòṣaṇaḥ
tataḥ sa rājā matimāna matvātmānaṃ vayò 'dhikama
mantrayāma āsa savicaira dharmajñaiśa ca puròhitaiḥ
abhiṣekāya rāmasya yauvarājyena bhārata
parāptakālaṃ ca te sarve menire mantrasattamāḥ
lòhitākṣaṃ mahābāhuṃ mattamātaṅgagāminama
dīrghabāhuṃ mahòraskaṃ nīlakuñcita mūrdhajama
dīpyamānaṃ śariyā vīraṃ śakrāda anavamaṃ bale
pāragaṃ sarvadharmāṇāṃ bṛhaspatisamaṃ matau
sarvānurakta parakṛtiṃ sarvavidyā viśāradama
jitendriyama amitrāṇāma api dṛṣṭimanòharama
niyantārama asādhūnāṃ gòptāraṃ dharmacāriṇāma
dhṛtimantama anādhṛṣyaṃ jetārama aparājitama
putraṃ rājā daśarathaḥ kausalyānandavardhanama
saṃdṛśya paramāṃ parītima agacchata kurunandana
cintayaṃśa ca mahātejā guṇāna rāmasya vīryavāna
abhyabhāṣata bhadraṃ te parīyamāṇaḥ puròhitama
adya puṣyò niśi barahmana puṇyaṃ yògama upaiṣyati
saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ me rāmaśa còpanimantryatāma
iti tada rājavacanaṃ paratiśrutyātha mantharā
kaikeyīma abhigamyedaṃ kāle vacanama abravīta
adya kaikeyi daurbhāgyaṃ rājñā te khayāpitaṃ mahata
āśīviṣasa tavāṃ saṃkruddhaśa caṇḍò daśati durbhage
subhagā khalu kausalyā yasyāḥ putrò 'bhiṣekṣyate
kutò hi tava saubhāgyaṃ yasyāḥ putrò na rājyabhāka
sā tada vacanama ājñāya sarvābharaṇabhūṣitā
vedī vilagnamadhyeva bibhratī rūpama uttamama
vivikte patima āsādya hasantīva śucismitā
paraṇayaṃ vayañjayantīva madhuraṃ vākyama abravīta
satyapratijña yana me tavaṃ kāmama ekaṃ nisṛṣṭavāna
upākuruṣva tada rājaṃsa tasmāna mucyasva saṃkaṭāta
[rājā]
varaṃ dadāni te hanta tadgṛhāṇa yada icchasi
avadhyò vadhyatāṃ kò 'daya vadhyaḥ kò 'daya vimucyatāma
dhanaṃ dadāni kasyādya hariyatāṃ kasya vā punaḥ
barāhmaṇa savāda ihānyatra yata kiṃ cida vittama asti me
[mārka]
sā tada vacanama ājñāya parigṛhya narādhipama
ātmanò balama ājñāya tata enama uvāca ha
ābhiṣecanikaṃ yata te rāmārthama upakalpitama
bharatasa tada avāpnòtu vanaṃ gacchatu rāghavaḥ
sa tada rājā vacò śarutvā vipriyaṃ dāruṇòdayama
duḥkhārtò bharataśreṣṭha na kiṃ cida vayājahāra ha
tatasa tathòktaṃ pitaraṃ rāmò vijñāya vīryavāna
vanaṃ paratasthe dharmātmā rājā satyò bhavatva iti
tama anvagacchala lakṣmīvāna dhanuṣmā~la lakṣmaṇasa tadā
sītā ca bhāryā bhadraṃ te vaidehī janakātmajā
tatò vagaṃ gate rāme rājā daśarathasa tadā
samayujyata dehasya kālaparyāya dharmaṇā
rāmasa tu gatama ājñāya rājānaṃ ca tathāgatama
ānāyya bharataṃ devī kaikeyī vākyama abravīta
gatò daśarathaḥ savargaṃ vanasthau rāmalakṣmaṇau
gṛhāṇa rājyaṃ vipulaṃ kaṣemaṃ nihatakaṇṭakama
tāma uvāca sa dharmātmā nṛśaṃsaṃ bata te kṛtama
patiṃ hitvā kulaṃ cedama utsādya dhanalubdhayā
ayaśò pātayitvā me mūrdhni tavaṃ kulapāṃsane
sakāmā bhava me mātara itya uktvā pararuròda ha
sa cāritvaṃ viśòdhyātha sarvaprakṛtisaṃnidhau
anvayāda bharātaraṃ rāmaṃ vinivartana lālasaḥ
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca suduḥkhitaḥ
agre parasthāpya yānaiḥ sa śatrughnasahitò yayau
vasiṣṭha vāmadevābhyāṃ vipraiśa cānyaiḥ sahasraśaḥ
paurajānapadaiḥ sārdhaṃ rāmā nayanakāṅkṣayā
dadarśa citrakūṭasthaṃ sa rāmaṃ saha lakṣmaṇama
tāpasānāma alaṃkāraṃ dhārayantaṃ dhanurdharama
visarjitaḥ sa rāmeṇa pitura vacanakāriṇā
nandigrāme 'karòda rājyaṃ puraskṛtyāsya pāduke
rāmasa tu punara āśaṅkya paurajānapadāgamama
paraviveśa mahāraṇyaṃ śarabhaṅgāśramaṃ parati
satkṛtya śarabhaṅgaṃ sa daṇḍakāraṇyama āśritaḥ
nadīṃ gòdāvarīṃ ramyāma āśritya nayavasata tadā
vasatasa tasya rāmasya tataḥ śūrpaṇakhākṛtama
khareṇāsīna mahada vairaṃ janasthānanivāsinā
rakṣārthaṃ tāpasānāṃ ca rāghavò dharmavatsalaḥ
caturdaśasahasrāṇi jaghāna bhuvi rakṣasāma
dūṣaṇaṃ ca kharaṃ caiva nihatya sumahābalau
cakre kaṣemaṃ punara dhīmāna dharmāraṇyaṃ sarāghavaḥ
hateṣu teṣu rakṣaḥ sutataḥ śūrpaṇakhā punaḥ
yayau nikṛttanāsauṣṭhī laṅkāṃ bharātura niveśanama
tatò rāvaṇama abhyetya rākṣasī duḥkhamūrchitā
papāta pādayòra bharātuḥ saṃśuṣka rudhirānanā
tāṃ tathā vikṛtāṃ dṛṣṭvā rāvaṇaḥ karòdhamūrchitaḥ
utpapātāsanāta karuddhò dantaira dantāna upaspṛśana
savāna amātyāna visṛjyātha vivikte tāma uvāca saḥ
kehāsya evaṃ kṛtā bhadre māma acintyāvamanya ca
kaḥ śūlaṃ tīkṣṇama āsādya sarvagātraira niṣevite
kaḥ śirasya agnima ādāya viśvastaḥ savapate sukhama
āśīviṣaṃ ghòrataraṃ pādena samṛśatīha kaḥ
siṃhaṃ kesariṇaṃ kaśa ca daṃṣṭrāsu sapṛśya tiṣṭhati
itya evaṃ baruvatasa tasya saròtòbhyasa tejasò 'raciṣaḥ
niścerura dahyatò rātrau vṛkṣasyeva savarandhrataḥ
tasya tata sarvama ācakhyau bhaginī rāmavikramama
savaradūṣaṇa saṃyuktaṃ rākṣasānāṃ parābhavama
sa niścitya tataḥ kṛtyaṃ savasārama upasāntvya ca
ūrdhvama ācakrame rājā vidhāya nagare vidhima
tarikūṭaṃ samatikramya kālaparvatama eva ca
dadarśa makarāvāsaṃ gambhīròdaṃ mahòdadhima
tama atītyātha gòkarṇama abhyagacchada daśānanaḥ
dayitaṃ sathānama avyagraṃ śūlapāṇera mahātmanaḥ
tatrābhyagacchana mārīcaṃ pūrvāmātyaṃ daśānanaḥ
purā rāma bhayāda eva tāpasyaṃ samupāśritama
[mārka]
mārīcasa tava atha saṃbhrāntò dṛṣṭvā rāvaṇama āgatama
pūjayāma āsa satkāraiḥ phalamūlādibhisa tathā
viśrāntaṃ cainama āsīnama anvāsīnaḥ sa rākṣasaḥ
uvāca paraśritaṃ vākyaṃ vākyajñò vākyakòvidama
na te paratṛtimāna varṇaḥ kaca cita kaṣemaṃ pure tava
kaca cita parakṛtayaḥ sarvā bhajante tavāṃ yathā purā
kima ihāgamane cāpi kāryaṃ te rākṣaseśvara
kṛtama itya eva tada viddhi yadya api sayāta suduṣkarama
śaśaṃsa rāvaṇasa tasmai tata sarvaṃ rāma ceṣṭitama
mārīcasa tava abravīca charutvā samāsenaiva rāvaṇama
alaṃ te rāmama āsādya vīryajñò haya asmi tasya vai
bāṇavegaṃ hi kasa tasya śaktaḥ sòḍhuṃ mahātmanaḥ
paravrajyāyāṃ hi me hetuḥ sa eva puruṣarṣabha
vināśamukhama etata te kenākhyātaṃ durātmanā
tama uvācātha sakròdhò rāvaṇaḥ paribhartsayana
akurvatò 'samada vacanaṃ sayāna mṛtyura api te dharuvama
mārīcaśa cintayāma āsa viśiṣṭāna maraṇaṃ varama
avaśyaṃ maraṇe parāpte kariṣyāmya asya yana matama
tatasa taṃ paratyuvācātha mārīcò rākṣaseśvarama
kiṃ te sāhyaṃ mayā kāryaṃ kariṣyāmya avaśò 'pi tata
tama abravīda daśagrīvò gaccha sītāṃ paralòbhaya
ratnaśṛṅgò mṛgò bhūtvā ratnacitratanūruhaḥ
dharuvaṃ sītā samālakṣya tavāṃ rāmaṃ còdayiṣyati
apakrānte ca kākutsthe sītā vaśyā bhaviṣyati
tāma ādāyāpaneṣyāmi tataḥ sa na bhaviṣyati
bhāryā viyògāda durbuddhira etata sāhyaṃ kuruṣva me
itya evama uktò mārīcaḥ kṛtvòdakama athātmanaḥ
rāvaṇaṃ puratò yāntama anvagacchata suduḥkhitaḥ
tatasa tasyāśramaṃ gatvā rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ
cakratusa tata tathā sarvama ubhau yata pūrvamantritama
rāvaṇasa tu yatira bhūtvā muṇḍaḥ kuṇḍī taridaṇḍadhṛka
mṛgaśa ca bhūtvā mārīcasa taṃ deśama upajagmatuḥ
darśayāma āsa vaidehīṃ mārīcò mṛgarūpadhṛka
còdayāma āsa tasyārthe sā rāmaṃ vidhicòditā
rāmasa tasyāḥ pariyaṃ kurvana dhanura ādāya satvaraḥ
rakṣārthe lakṣmaṇaṃ nayasya parayayau mṛgalipsayā
sadhanvī baddhatūṇīraḥ khaḍgagòdhāṅgulitravāna
anvadhāvana mṛgaṃ rāmò rudrasa tārāmṛgaṃ yathā
sò 'natarhitaḥ punasa tasya darśanaṃ rākṣasò varajana
cakarṣa mahada adhvānaṃ rāmasa taṃ bubudhe tataḥ
niśācaraṃ viditvā taṃ rāghavaḥ paratibhānavāna
amòghaṃ śarama ādāya jaghāna mṛgarūpiṇama
sa rāmabāṇābhihataḥ kṛtvā rāma savaraṃ tadā
hā sīte lakṣmaṇetya evaṃ cukròśārtasvareṇa ha
śuśrāva tasya vaidehī tatasa tāṃ karuṇāṃ girama
sā parādravada yataḥ śabdasa tāma uvācātha lakṣmaṇaḥ
alaṃ te śaṅkayā bhīru kò rāmaṃ viṣahiṣyati
muhūrtāda darakṣyase rāmama āgataṃ taṃ śucismite
itya uktvā sā pararudatī paryaśaṅkata devarama
hatā vai satrīsvabhāvena śuddhacāritrabhūṣaṇama
sā taṃ paruṣama ārabdhā vaktuṃ sādhvī pativratā
naiṣa kālò bhavena mūḍha yaṃ tavaṃ parārthayase hṛdā
apya ahaṃ śastrama ādāya hanyāma ātmānama ātmanā
pateyaṃ giriśṛṅgāda vā viśeyaṃ vā hutāśanama
rāmaṃ bhartārama utsṛjya na tava ahaṃ tavāṃ kathaṃ cana
nihīnama upatiṣṭheyaṃ śārdūlī karòṣṭukaṃ yathā
etādṛśaṃ vacò śarutvā lakṣmaṇaḥ pariya rāghavaḥ
pidhāya karṇau sadvṛttaḥ parasthitò yena rāgavaḥ
sa rāmasya padaṃ gṛhya parasasāra dhanurdharaḥ
etasminna antare rakṣò rāvaṇaḥ paratyadṛśyata
abhavyò bhavyarūpeṇa bhasmacchanna ivānalaḥ
yati veṣapraticchannò jihīrṣusa tāma aninditāma
sā tama ālakṣya saṃprāptaṃ dharmajñā janakātmajā
nimantrayāma āsa tadā phalamūlāśanādibhiḥ
avamanya sa tata sarvaṃ savarūpaṃ paratipadya ca
sāntvayāma āsa vaidehīma iti rākṣasapuṃgavaḥ
sīte rākṣasarājò 'haṃ rāvaṇò nāma viśrutaḥ
mama laṅkā purī nāmnā ramyā pāre mahòdadheḥ
tatra tavaṃ varanārīṣu śòbhiṣyasi mayā saha
bhāryā me bhava suśròṇi tāpasaṃ tayajya rāghavama
evamādīni vākyāni śarutvā sītātha jānakī
pidhāya karṇau suśròṇī maivama itya abravīda vacaḥ
parapateda dayauḥ sanakṣatrā pṛthivī śakalībhaveta
śaityama agnira iyāna nāhaṃ tayajeyaṃ ragunandanama
kathaṃ hi bhinnakaraṭaṃ padminaṃ vanagòcarama
upasthāya mahānāgaṃ kareṇuḥ sūkaraṃ sapṛśeta
kathaṃ hi pītvā mādhvīkaṃ pītvā ca madhumādhavīma
lòbhaṃ sauvīrake kuryāna nārī kā cida iti samare
iti sā taṃ samābhāṣya paraviveśāśramaṃ punaḥ
tāma anudrutya suśròṇīṃ rāvaṇaḥ paratyaṣedhayata
bhartsayitvā tu rūkṣeṇa savareṇa gatacetanāma
mūrdhajeṣu nijagrāha khama upācakrame tataḥ
tāṃ dadarśa tadā gṛdhrò jaṭāyura girigòcaraḥ
rudatīṃ rāma rāmeti hariyamāṇāṃ tapasvināma
[mārka]
sakhā daśarathasyāsīja jaṭāyura aruṇātmajaḥ
gṛdhrarājò mahāvīryaḥ saṃpātira yasya sòdaraḥ
sa dadarśa tadā sītāṃ rāvaṇāṅkagatāṃ sanuṣāma
karòdhāda abhyadravata pakṣī rāvaṇaṃ rākṣaseśvarama
athainama abravīda gṛdhrò muñca muñceti maithilīma
dhariyamāṇe mayi kathaṃ hariṣyasi niśācara
na hi me mòkṣyase jīvana yadi nòtsṛjase vadhūma
uktvaivaṃ rākṣasendraṃ taṃ cakarta nakharaira bhṛśama
pakṣatuṇḍaprahāraiśa ca bahuśò jarjarīkṛtaḥ
cakṣāra rudhiraṃ bhūri giriḥ parasravaṇaira iva
sa vadhyamānò gṛdhreṇa rāmapriyahitaiṣiṇā
khaṅgama ādāya ciccheda bhujau tasya patatriṇaḥ
nihatya gṛdhrarājaṃ sa chinnābhra śikharòpamama
ūrdhvama ācakrame sītāṃ gṛhītvāṅkena rākṣasaḥ
yatra yatra tu vaidehī paśyatya āśramamaṇḍalama
sarò vā saritaṃ vāpi tatra muñcati bhūṣaṇama
sā dadarśa giriprasthe pañcavānarapuṃgavāna
tatra vāsò mahada divyama utsasarja manasvinī
tata teṣāṃ vānarendrāṇāṃ papāta pavanòddhutama
madhye supītaṃ pañcānāṃ vidyuna meghāntare yathā
evaṃ hṛtāyāṃ vaidehyāṃ rāmò hatvā mahāmṛgama
nivṛttò dadṛśe dhīmāna bharātaraṃ lakṣmaṇaṃ tadā
kathama utsṛjya vaidehīṃ vane rākṣasasevite
itya evaṃ bharātaraṃ dṛṣṭvā parāptò 'sīti vayagarhayata
mṛgarūpadhareṇātha rakṣasā sò 'pakarṣaṇama
bharātura āgamanaṃ caiva cintayana paryatapyata
garhayanna eva rāmasa tu tavaritasa taṃ samāsadata
api jīvati vaidehī neti paśyāmi lakṣmaṇa
tasya tata sarvama ācakhyau sītāyā lakṣmaṇò vacaḥ
yada uktavatya asadṛśaṃ vaidehī paścimaṃ vacaḥ
dahyamānena tu hṛdā rāmò 'bhayapatada āśramama
sa dadarśa tadā gṛdhraṃ nihataṃ parvatòpamama
rākṣasaṃ śaṅkamānasa tu vikṛṣya balavada dhanuḥ
abhyadhāvata kākutsthasa tatasa taṃ saha lakṣmaṇaḥ
sa tāva uvāca tejasvī sahitau rāmalakṣmaṇau
gṛdhrarājò 'sami bhadraṃ vāṃ sakhā daśarathasya ha
tasya tada vacanaṃ śarutvā saṃgṛhya dhanura ī śubhe
kò 'yaṃ pitarama asmākaṃ nāmnāhetya ūcatuśa ca tau
tatò dadṛśatusa tau taṃ chinnapalṣa davayaṃ tathā
tayòḥ śaśaṃsa gṛdhrasa tu sītārthe rāvaṇāda vadhama
apṛcchada rāghavò gṛdhraṃ rāvaṇaḥ kāṃ diśaṃ gataḥ
tasya gṛdhraḥ śiraḥ kampaira ācacakṣe mamāra ca
dakṣiṇāma iti kākutsthò viditvāsya tada iṅgitama
sasskāraṃ lambhayāma āsa sakhāyaṃ pūjayana pituḥ
tatò dṛṣṭvāśramapadaṃ vayapaviddhabṛsī ghaṭama
vidhvastakalaśaṃ śūnyaṃ gòmāyubalasevitama
duḥkhaśòkasamāviṣṭau vaidehī haraṇārditau
jagmatura daṇḍakāraṇyaṃ dakṣiṇena paraṃtapau
vane mahati tasmiṃsa tu rāmaḥ saumitriṇā saha
dadarśa mṛgayūthāni daravamāṇāni sarvaśaḥ
śabdaṃ ca ghòraṃ sattvānāṃ dāvāgnera iva vardhataḥ
apaśyetāṃ muhūrtāca ca kabandhaṃ ghòradarśanama
meghaparvata saṃkāśaṃ śālaskandhaṃ mahābhujama
urògataviśālākṣaṃ mahòdaramahāmukhama
yadṛcchayātha tada rakṣò kare jagrāha lakṣmaṇama
viṣādama agamata sadyò saumitrira atha bhārata
sa rāmama abhisaṃprekṣya kṛṣyate yena tanmukhama
viṣaṇṇaśa cābravīda rāmaṃ paśyāvasthāma imāṃ mama
haraṇaṃ caiva vaidehyā mama cāyama upaplavaḥ
rājyabhraṃśaśa ca bhavatasa tātasya maraṇaṃ tathā
nāhaṃ tavāṃ saha vaidehyā sametaṃ kòsalā gatama
darakṣyāmi pṛthivī rājye pitṛpaitāmahe sathitama
darakṣyantya āryasya dhanyā ye kuśa lāja śamī lavaiḥ
abhiṣiktasya vadanaṃ sòmaṃ sābhra lavaṃ yathā
evaṃ bahuvidhaṃ dhīmāna vilalāpa sa lakṣmaṇaḥ
tama uvācātha kākutsthaḥ saṃbhrameṣva apya asaṃbhramaḥ
mā viṣādanaravyāghra naiṣa kaśa cina mayi sathite
chindhya asya dakṣiṇaṃ bāhuṃ chinnaḥ savyò mayā bhujaḥ
itya evaṃ vadatā tasya bhujò rāmeṇa pātitaḥ
khaṅgena bhṛśatīkṣṇena nikṛttasa tilakāṇḍavata
tatò 'saya dakṣiṇaṃ bāhuṃ khaṅgenājaghnivāna balī
saumitrira api saṃprekṣya bharātaraṃ rāghavaṃ sathitama
punara abhyāhanata pārśve tada rakṣò lakṣmaṇò bhṛśama
gatāsura apatada bhūmau kabandhaḥ sumahāṃsa tataḥ
tasya dehāda viniḥsṛtya puruṣò divyadarśanaḥ
dadṛśe divama āsthāya divi sūrya iva javalana
papraccha rāmasa taṃ vāgmī kasa tavaṃ parabrūhi pṛcchataḥ
kāmayā kima idaṃ citrama āścaryaṃ paratibhāti me
tasyācacakṣe gandharvò viśvāvasura ahaṃ nṛpa
parāptò barahmānuśāpena yòniṃ rākṣasasevitāma
rāvaṇena hṛtā sītā rājñā laṅkānivāsinā
sugrīvama abhigacchasva sa te sāhyaṃ kariṣyati
eṣā pampā śivajalā haṃsakāraṇḍa vāyutā
ṛśyamūkasya śailasya saṃnikarṣe taṭākinī
saṃvasatya atra sugrīvaśa caturbhiḥ sacivaiḥ saha
bharātā vānararājasya vālinò meha mālinaḥ
etāvaca chakyama asmābhira vaktuṃ daraṣṭāsi jānakīma
dharuvaṃ vānararājasya viditò rāvaṇālayaḥ
itya uktvāntarhitò divyaḥ puruṣaḥ sa mahāprabhaḥ
vismayaṃ jagmatuśa còbhau tau vīrau rāmalakṣmaṇau
[mārka]
tatò 'vidūre nalinīṃ parabhūtakamalòtpalāma
sītāharaṇaduḥkhārtaḥ pampāṃ rāmaḥ samāsadata
mārutena suśītena sukhenāmṛta gandhinā
sevyamānò vane tasmiña jagāma manasā pariyāma
vilalāpa sa rājendrasa tatra kāntāma anusmarana
kāmabāṇābhisaṃtaptaḥ saumitrisa tama athābravīta
na tavāma evaṃvidhò bhāvaḥ sapraṣṭuma arhati mānada
ātmavantama iva vayādhiḥ puruṣaṃ vṛddhaśīlinama
paravṛttira upalabdhā te vaidehyā rāvaṇasya ca
tāṃ tavaṃ puruṣakāreṇa buddhyā caivòpapādaya
abhigacchāva sugrīvaṃ śailasthaṃ haripuṃgavama
mayi śiṣye ca bhṛtye ca sahāye ca samāśvasa
evaṃ bahuvidhaira vākyaira lakṣmaṇena sarāghavaḥ
uktaḥ parakṛtima āpede kārye cānantarò 'bhavata
niṣevya vāri pampāyāsa tarpayitvā pitṝna api
paratasthatura ubhau vīrau bharātarau rāmalakṣmaṇau
tāva ṛśyamūkama abhyetya bahumūlaphalaṃ girima
giryagre vānarāna pañca vīrau dadṛśatusa tadā
sugrīvaḥ pareṣayāma āsa sacivaṃ vānaraṃ tayòḥ
buddhimantaṃ hanūmantaṃ himavantama iva sathitama
tena saṃbhāṣya pūrvaṃ tau sugrīvama abhijagmatuḥ
sakhyaṃ vānararājena cakre rāmasa tatò nṛpa
tada vāsò darśayāma āsura tasya kārye nivedite
vānarāṇāṃ tu yata sītā hariyamāṇābhyavāsṛjata
tata paratyayakaraṃ labdhvā sugrīvaṃ palavagādhipama
pṛthivyāṃ vānaraiśvarye savayaṃ rāmò 'bhayaṣecayata
paratijajñe ca kākutsthaḥ samare vālinò vadhama
sugrīvaśa cāpi vaidehyāḥ punara ānayanaṃ nṛpa
itya uktvā samayaṃ kṛtvā viśvāsya ca parasparama
abhyetya sarve kiṣkindhāṃ tasthura yuddhābhikāṅkṣiṇaḥ
sugrīvaḥ parāpya kiṣkindhāṃ nanādaughanibhasvanaḥ
nāsya tana mamṛṣe bālī taṃ tārā paratyaṣedhayata
yathā nadati sugrīvò balavāna eṣa vānaraḥ
manye cāśrayavāna parāptò na tavaṃ nirgantuma arhasi
hemamālī tatò vālī tārāṃ tārādhipānanāma
paròvāca vacanaṃ vāgmī tāṃ vānarapatiḥ patiḥ
sarvabhūtarutajñā tavaṃ paśya buddhyā samanvitā
kenāpāśrayavāna parāptò mamaiṣa bharātṛgandhikaḥ
cintayitvā muhūrtaṃ tu tārā tārādhipaprabhā
patima itya abravīta parājñā śṛṇu sarvaṃ kapīśvara
hṛtadārò mahāsattvò rāmò daśarathātmajaḥ
tulyāri mitratāṃ parāptaḥ sugrīveṇa dhanurdharaḥ
bharātā cāsya mahābāhuḥ saumitrira aparājitaḥ
lakṣmaṇò nāma medhāvī sathitaḥ kāryārthasiddhaye
maindaśa ca davividaśa caiva hanūmāṃśa cānilātmajaḥ
jāmbavāna ṛkṣarājaśa ca sugrīvasacivāḥ sathitāḥ
sarva ete mahātmānò buddhimantò mahābalāḥ
alaṃ tava vināśāya rāma vīryavyapāśrayāta
tasyāsa tada ākṣipya vacò hitama uktaṃ kapīṣvaraḥ
paryaśaṅkata tāma īrṣuḥ sugrīva gatamānasāma
tārāṃ paruṣama uktvā sa nirjagāma guhā mukhāta
sathitaṃ mālyavatò 'bhayāśe sugrīvaṃ sò 'bhayabhāṣata
asakṛta tavaṃ mayā mūḍha nirjitò jīvitapriyaḥ
muktò jañātira iti jañātvā kā tavarā maraṇe punaḥ
itya uktaḥ parāha sugrīvò bharātaraṃ hetumada vacaḥ
parāptakālama amitraghnò rāmaṃ saṃbòdhayanna iva
hṛtadārasya me rājana hṛtarājyasya ca tavayā
kiṃ nu jīvitasāmarthyama iti viddhi samāgatama
evama uktvā bahuvidhaṃ tatasa tau saṃnipetatuḥ
samare vālisugrīvau śālatālaśilāyudhau
ubhau jaghnatura anyònyama ubhau bhūmau nipetatuḥ
ubhau vavalgatuśa citraṃ muṣṭibhiśa ca nijaghnatuḥ
ubhau rudhirasaṃsiktau nakhadanta parikṣatau
śuśubhāte tadā vīrau piśpitāva iva kiṃśukau
na viśeṣasa tayòra yuddhe tadā kaśa cana dṛśyate
sugrīvasya tadā mālāṃ hanūmāna kaṇṭha āsajata
sa mālayā tadā vīraḥ śuśubhe kaṇṭhasaktayā
śarīmāna iva mahāśailò malayò meghamālayā
kṛtacihnaṃ tu sugrīvaṃ rāmò dṛṣṭvā mahādhanuḥ
vicakarṣa dhanuḥśreṣṭhaṃ vālima uddiśya lakṣyavata
visphārasa tasya dhanuṣò yantrasyeva tadā babhau
vitatrāsa tadā vālī śareṇābhihatò hṛdi
sa bhinnamarmābhihatò vaktrāca chòṇitama udvamana
dadarśāvasthitaṃ rāmama ārāta saumitriṇā saha
garhayitvā sa kākutsthaṃ papāta bhuvi mūrchitaḥ
tārā dadarśa taṃ bhūmau tārāpatima iva cayutama
hate vālini sugrīvaḥ kiṣkindhāṃ paratyapadyata
tāṃ ca tārāpatimukhīṃ tārāṃ nipatiteśvarāma
rāmasa tu caturò māsāna pṛṣṭhe mālyavataḥ śubhe
nivāsama akaròda dhīmāna sugrīveṇābhyupasthitaḥ
rāvaṇò 'pi purīṃ gatvā laṅkāṃ kāmabalāta kṛtaḥ
sītāṃ niveśayāma āsa bhavane nandanòpame
aśòkavanikābhyāśe tāpasāśramasaṃnibhe
bhartṛsmaraṇa tanva aṅgī tāpasī veṣadhāriṇī
upavāsatapaḥ śīlā tatra sā pṛthulekṣaṇā
uvāsa duḥkhavasatīḥ phalamūlakṛtāśanā
dideśa rākṣasīsa tatra rakṣaṇe rākṣasādhipaḥ
parāsāsiśūlaparaśu mudgarālāta dhāriṇīḥ
davyakṣīṃ taryakṣīṃ lalāṭākṣīṃ dīrghajihvāma ajihvikāma
taristanīma ekapādāṃ ca tarijaṭāma ekalòcanāma
etāśa cānyāśa ca dīptākṣyaḥ karabhòtkaṭa mūrdhajāḥ
parivāryāsate sītāṃ divārātrama atandritāḥ
tāsa tu tāma āyatāpāṅgīṃ piśācyò dāruṇasvanāḥ
tarjayanti sadā raudrāḥ paruṣavyañjanākṣarāḥ
khādāma pāṭayāmaināṃ tilaśaḥ paravibhajya tāma
yeyaṃ bhartārama asmākama avamanyeha jīvati
itya evaṃ paribhartsantīsa tarāsyamānā punaḥ punaḥ
bhartṛśòkasamāviṣṭā niḥśvasyedama uvāca tāḥ
āryāḥ khādata māṃ śīghraṃ na me lòbhò 'sati jīvite
vinā taṃ pundarīkākṣaṃ nīlakuñcita mūrdhajama
apya evāhaṃ nirāhārā jīvitapriyavarjitā
śòṣayiṣyāmi gātrāṇi vayālī tālagatā yathā
na tava anyama abhigaccheyaṃ pumāṃsaṃ rāghavāda ṛte
iti jānīta satyaṃ me kariyatāṃ yada anantarama
tasyāsa tada vacanaṃ śarutvā rākṣasyasa tāḥ kharasvanāḥ
ākhyātuṃ rākṣasendrāya jagmusa tata sarvama āditaḥ
gatāsutāsu sarvāsu tarijaṭā nāma rākṣasī
sāntvayāma āsa vaidehīṃ dharmajñā pariyavādinī
sīte vakṣyāmi te kiṃ cida viśvāsaṃ kuru me sakhi
bhayaṃ te vayetu vāmòru śṛṇu cedaṃ vacò mama
avindhyò nāma medhāvī vṛddhò rākṣasapuṃgavaḥ
sa rāmasya hitānveṣī tavadarthe hi sa māvadata
sītā madvacanāda vācyā samāśvāsya parasādya ca
bhartā te kuśalī rāmò lakṣmaṇānugatò balī
sakhyaṃ vānararājena śakra paratimatejasā
kṛtavāna rāghavaḥ śarīmāṃsa tavadarthe ca samudyataḥ
mā ca te 'satu bhayaṃ bhīru rāvaṇāla lòkagarhitāta
nalakūbara śāpena rakṣitā haya asya anindite
śaptò haya eṣa purā pāpò vadhūṃ rambhāṃ parāmṛśana
na śaktò vivaśāṃ nārīma upaituma ajitendriyaḥ
kaṣiprama eṣyati te bhartā sugrīveṇābhirakṣitaḥ
saumitrisahitò dhīmāṃsa tavāṃ cetò mòkṣayiṣyati
savapnā hi sumahāghòrā dṛṣṭā me 'niṣṭa darśanāḥ
vināśāyāsya durbuddheḥ paulastya kulaghātinaḥ
dāruṇò haya eṣa duṣṭātmā kaṣudrakarmā niśācaraḥ
savabhāvāca chīla dòṣeṇa sarveṣāṃ bhayavardhanaḥ
sapardhate sarvadevaira yaḥ kālòpahatacetanaḥ
mayā vināśaliṅgāni savapne dṛṣṭāni tasya vai
tailābhiṣiktò vikacò majjana paṅke daśānanaḥ
asakṛta kharayukte tu rathe nṛtyanna iva sathitaḥ
kumbhakarṇādayaśa ceme nagnāḥ patitamūrdhajāḥ
kṛṣyante dakṣiṇāma āśāṃ raktamālyānulepanāḥ
śavetātapatraḥ sòṣṇīṣaḥ śuklamālyavibhūṣaṇaḥ
śavetaparvatama ārūḍha eka eva vibhīṣaṇaḥ
sacivāśa cāsya catvāraḥ śuklamālyānulepanāḥ
śavetaparvatama ārūḍhā mòkṣyante 'samāna mahābhayāta
rāmasyāstreṇa pṛthivī parikṣiptā sasāgarā
yaśasā pṛthivīṃ kṛtsnāṃ pūrayiṣyati te patiḥ
asthi saṃcayama ārūḍhò bhuñjānò madhu pāyasama
lakṣmaṇaśa ca mayā dṛṣṭò nirīkṣana sarvatòdiśaḥ
rudatī rudhirārdrāṅgī vayāghreṇa parirakṣitā
asakṛta tavaṃ mayā dṛṣṭā gacchantī duśama uttarāma
harṣama eṣyasi vaidehi kaṣipraṃ bhartṛsamanvitā
rāghaveṇa saha bharātrā sīte tavama acirāda iva
iti sā mṛgaśāvākṣī taca charutvā tarijaṭā vacaḥ
babhūvāśāvatī bālā punara bhartṛsamāgame
yāvada abhyāgatā raudrāḥ piśācyasa tāḥ sudāruṇāḥ
dadṛśusa tāṃ tarijaṭayā sahāsīnāṃ yathā purā
[mārka]
tatasa tāṃ bhartṛśòkārtāṃ dīnāṃ malinavāsasama
maṇiśeṣābhyalaṃkārāṃ rudatīṃ ca pativratāma
rākṣasībhira upāsyantīṃ samāsīnāṃ śilātale
rāvaṇaḥ kāmabāṇārtò dadarśòpasasarpa ca
devadānavagandharvayakṣakiṃpuruṣaira yudhi
ajitò śòkavanikāṃ yayau kandarpa mòhitaḥ
divyāmbara dharaḥ śarīmāna sumṛṣṭamaṇikuṇḍalaḥ
vicitramālyamukuṭò vasanta iva mūrtimāna
sa kalpavṛkṣasadṛśò yatnāda api vibhūṣitaḥ
śamaśānacaityadrumavada bhūṣitò 'pi bhayaṃkaraḥ
sa tasyāsa tanumadhyāyāḥ samīpe rajanīcaraḥ
dadṛśe ròhiṇīma etya śanaiścara iva garahaḥ
sa tāma āmantrya suśròṇīṃ puṣpahetu śarāhataḥ
idama itya abravīda bālāṃ tarastāṃ rauhīma ivābalāma
sīte paryāptama etāvata kṛtò bhartura anugrahaḥ
parasādaṃ kuru tanva aṅgi kariyatāṃ parikarma te
bhajasva māṃ varāròhe mahārhābharaṇāmbarā
bhava me sarvanārīṇāma uttamā varavarṇini
santi me devakanyāśa ca rājarṣīṇāṃ tathāṅganāḥ
santi dānava kanyāśa ca daityānāṃ cāpi yòṣitaḥ
caturdaśa piśācānāṃ kòṭyò me vacane sathitāḥ
davisa tāvata puruṣādānāṃ rakṣasāṃ bhīmakarmaṇāma
tatò me tariguṇā yakṣā ye madvacana kāriṇaḥ
ke cida eva dhanādhyakṣaṃ bharātaraṃ me samāśritāḥ
gandharvāpsarasò bhadre māma āpānagataṃ sadā
upatiṣṭhanti vāmòru yathaiva bharātaraṃ mama
putrò 'hama api viprarṣeḥ sākṣāda viśravasò muneḥ
pañcamò lòkapālānāma iti me parathitaṃ yaśaḥ
divyāni bhakṣyabhòjyāni pānāni vividhāni ca
yathaiva taridaśeśasya tathaiva mama bhāmini
kaṣīyatāṃ duṣkṛtaṃ karma vanavāsa kṛtaṃ tava
bhāryā me bhava suśròṇi yathā mandòdarī tathā
itya uktā tena vaidehī parivṛtya śubhānanā
tṛṇama antarataḥ kṛtvā tama uvāca niśācarama
aśivenātivāmòrura ajasraṃ netravāriṇā
satanāva apatitau bālā sahitāva abhivarṣatī
uvāca vākyaṃ taṃ kaṣudraṃ vaidehī patidevatā
asakṛda vadatò vākyama īdṛśaṃ rākṣaseśvara
viṣādayuktama etata te mayā śarutama abhāgyayā
tada bhadra sukhabhadraṃ te mānasaṃ vinivartyatāma
paradārāsmya alabhyā ca satataṃ ca pativratā
na caivaupayikī bhāryā mānuṣī kṛpaṇā tava
vivaśāṃ dharṣayitvā ca kāṃ tavaṃ parītima avāpsyasi
parajāpatisamò viprò barahmayòniḥ pitā tava
na ca pālayase dharmaṃ lòkapālasamaḥ kathama
bharātaraṃ rājarājānaṃ maheśvara sakhaṃ parabhuma
dhaneśvaraṃ vayapadiśana kathaṃ tava iha na lajjase
itya uktvā parārudata sītā kampayantī payòdharau
śiròdharāṃ ca tanva aṅgī mukhaṃ paracchādya vāsasā
tasyā rudatyā bhāminyā dīrghā veṇī susaṃyatā
dadṛśe savasitā sanigdhā lākī vayālīva mūrdhani
taca charutvā rāvaṇò vākyaṃ sītayòktaṃ suniṣṭhurama
paratyākhyātò 'pi durmedhāḥ punara evābravīda vacaḥ
kāmama aṅgāni me sīte dunòtu makaradhvajaḥ
na tavāma akāmāṃ suśròṇīṃ sameṣye cāruhāsinīma
kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yata tavama adyāpi mānuṣama
āhārabhūtama asmākaṃ rāmama evānurudhyase
itya uktvā tāma anindyāṅgīṃ sa rākṣasagaṇeśvaraḥ
tatraivāntarhitò bhūtvā jagāmābhimatāṃ diśama
rākṣasībhiḥ parivṛtā vaidehī śòkakarśitā
sevyamānā tarijaṭayā tatraiva nayavasata tadā
[mārka]
rāghavasa tu sasaumitriḥ sugrīveṇābhipālitaḥ
vasana mālyavataḥ pṛṣṭhe dadarśa vimalaṃ nabhaḥ
sa dṛṣṭvā vimale vayòmni nirmalaṃ śaśalakṣaṇama
garahanakṣatratārābhira anuyātama amitrahā
kumudòtpala padmānāṃ gandhama ādāya vāyunā
mahīdharasthaḥ śītena sahasā paratibòdhitha
parabhāte lakṣmaṇaṃ vīrama abhyabhāṣata durmanāḥ
sītāṃ saṃsmṛtya dharmātmā ruddhāṃ rākṣasa veśmani
gaccha lakṣmaṇa jānīhi kiṣkindhāyāṃ kapīśvarama
paramattaṃ garāmyadharmeṣu ketaghnaṃ savārthapaṇḍitama
yò 'sau kulādhamò mūḍhò mayā rājye 'bhiṣecitaḥ
sarvavānaragòpucchā yama ṛkṣāśa ca bhajanti vai
yadarthaṃ nihatò vālī mayā raghukulòdvaha
tavayā saha mahābāhò kiṣkindhòpavane tadā
kṛtaghnaṃ tama ahaṃ manye vānarāpasadaṃ bhuvi
yò māma evaṃgatò mūḍhò na jānīte 'daya lakṣmaṇa
asau manye na jānīte samayapratipādanama
kṛtòpakāraṃ māṃ nūnama avamanyālpayā dhiyā
yadi tāvada anudyuktaḥ śete kāmasukhātmakaḥ
netavyò vālimārgeṇa sarvabhūtagatiṃ tavayā
athāpi ghaṭate 'samākama arthe vānarapuṃgavaḥ
tama ādāyaihi kākutstha tavarāvāna bhava mācirama
itya uktò lakṣmaṇò bharātrā guruvākyahite rataḥ
paratasthe ruciraṃ gṛhya samārgaṇa guṇaṃ dhanuḥ
kiṣkindhā davārama āsādya paraviveśānivāritaḥ
sakròdha iti taṃ matvā rājā paratyudyayau hariḥ
taṃ sadārò vinītātmā sugrīvaḥ palavagādhipaḥ
pūjayā paratijagrāha parīyamāṇasa tada arhayā
tama abravīda rāmavacò saumitrira akutòbhayaḥ
sa tata sarvama aśeṣeṇa śarutvā parahvaḥ kṛtāñjaliḥ
sabhṛtyadārò rājendra sugrīvò vānarādhipaḥ
idama āha vacò parītò lakṣmaṇaṃ narakuñjarama
nāsmi lakṣmaṇa durmedhā na kṛtaghnò na nirghṛṇaḥ
śarūyatāṃ yaḥ parayatnò me sītā paryeṣaṇe kṛtaḥ
diśaḥ parasthāpitāḥ sarve vinītā harayò mayā
sarveṣāṃ ca kṛtaḥ kālò māsenāgamanaṃ punaḥ
yaira iyaṃ savanā sādriḥ sapurā sāgarāmbarā
vicetavyā mahī vīra sagrāma nagarākarā
sa māsaḥ pañcarātreṇa pūrṇò bhavituma arhati
tataḥ śaròṣyasi rāmeṇa sahitaḥ sumahata pariyama
itya uktò lakṣmaṇasa tena vānarendreṇa dhīmatā
tayaktvā ròṣama adīnātmā sugrīvaṃ paratyapūjayata
sa rāmaṃ saha sugrīvò mālyavata pṛṣṭhama āsthitama
abhigamyòdayaṃ tasya kāryasya paratyavedayata
itya evaṃ vānarendrāsa te samājagmuḥ sahasraśaḥ
diśasa tisrò vicityātha na tu ye dakṣiṇāṃ gatāḥ
ācakhyusa te tu rāmāya mahīṃ sāgaramekhalāma
vicitāṃ na tu vaidehyā darśanaṃ rāvaṇasya vā
gatāsa tu dakṣiṇāma āśāṃ ye vai vānarapuṃgavāḥ
āśāvāṃsa teṣu kākutsthaḥ parānāna ārtò 'paya adhārayata
davimāsòparame kāle vayatīte palavagāsa tataḥ
sugrīvama abhigamyedaṃ tavaritā vākyama abruvana
rakṣitaṃ vālinā yata tata saphītaṃ madhuvanaṃ mahata
tavayā ca palavagaśreṣṭha tada bhuṅkte pavanātmajaḥ
vāliputrò 'ṅagadaśa caiva ye cānye palavagarṣabhāḥ
vicetuṃ dakṣiṇāma āśāṃ rājana parasthāpitāsa tavayā
teṣāṃ taṃ paraṇayaṃ śarutvā mene sa kṛtakṛtyatāma
kṛtārthānāṃ hi bhṛtyānāma etada bhavati ceṣṭitama
sa tada rāmāya medhāvī śaśaṃsa palavagarṣabhaḥ
rāmaśa cāpya anumānena mene dṛṣṭāṃ tu maithilīma
hanūmatpramukhāśa cāpi viśrāntāsa te palavaṃgamāḥ
abhijagmura harīndraṃ taṃ rāmalakṣmaṇasaṃnidhau
gatiṃ ca mukhavarṇaṃ ca dṛṣṭvā rāmò hanūmataḥ
agamata paratyayaṃ bhūyò dṛṣṭā sīteti bhārata
hanūmatpramukhāsa te tu vānarāḥ pūrṇamānasāḥ
paraṇemura vidhivada rāmaṃ sugrīvaṃ lakṣmaṇaṃ tathā
tāna uvācāgatāna rāmaḥ paragṛhya saśaraṃ dhanuḥ
api māṃ jīvayiṣyadhvama api vaḥ kṛtakṛtyatā
api rājyama ayòdhyāyāṃ kārayiṣyāmya ahaṃ punaḥ
nihatya samare śatrūna āhṛtya janakātmajāma
amòkṣayitvā vaidehīma ahatvā ca ripūna raṇe
hṛtadārò 'vadhūtaśa ca nāhaṃ jīvituma utsahe
itya uktavacanaṃ rāmaṃ paratyuvācānilātmajaḥ
pariyama ākhyāmi te rāma dṛṣṭā sā jānakī mayā
vicitya dakṣiṇāma āśāṃ saparvatavanākarāma
śarāntāḥ kāle vayatīte sama dṛṣṭavantò mahāguhāma
paraviśāmò vayaṃ tāṃ tu bahuyòjanama āyatāma
andhakārāṃ suvipināṃ gahanāṃ kīṭa sevitāma
gatvā sumahada adhvānama ādityasya parabhāṃ tataḥ
dṛṣṭavantaḥ sama tatraiva bhavanaṃ divyama antarā
mayasya kila daityasya tadāsīda veśma rāghava
tatra parabhāvatī nāma tapò 'tapyata tāpasī
tayā dattāni bhòjyāni pānāni vividhāni ca
bhuktvā labdhabalāḥ santasa tayòktena pathā tataḥ
niryāya tasmāda uddeśāta paśyāmò lavaṇāmbhasaḥ
samīpe sahyamalayau darduraṃ ca mahāgirima
tatò malayama āruhya paśyantò varuṇālayama
viṣaṇṇā vayathitāḥ khinnā nirāśā jīvite bhṛśama
anekaśatavistīrṇaṃ yòjanānāṃ mahòdadhima
timinakra jhaṣāvāsaṃ cintayantaḥ suduḥkhitāḥ
tatrānaśana saṃkalpaṃ kṛtvāsīnā vayaṃ tadā
tataḥ kathānte gṛdhrasya jaṭāyòra abhavata kathā
tataḥ parvataśṛṅgābhaṃ ghòrarūpaṃ bhayāvahama
pakṣiṇaṃ dṛṣṭavantaḥ sama vainateyama ivāparama
sò 'samāna atarkayada bhòktuma athābhyetya vacò 'baravīta
bhòḥ ka eṣa mama bharātura jaṭāyòḥ kurute kathāma
saṃpātira nāma tasyāhaṃ jayeṣṭhò bharātā khagādhipaḥ
anyònyaspardhayārūḍhāva āvāma ādityasaṃsadama
tatò dagdhāva imau pakṣau na dagdhau tu jaṭāyuṣaḥ
tadā me ciradṛṣṭaḥ sa bharātā gṛdhrapatiḥ pariyaḥ
nirdagdhapakṣaḥ patitò haya ahama asmina mahāgirau
tasyaivaṃ vadatò 'samābhira hatò bharātā niveditaḥ
vayasanaṃ bhavataśa cedaṃ saṃkṣepāda vai niveditama
sa saṃpātisa tadā rājaña śarutvā sumahada apriyama
viṣaṇṇacetāḥ papraccha punara asmāna ariṃdama
kaḥ sa rāmaḥ kathaṃ sītā jaṭāyuśa ca kathaṃ hataḥ
icchāmi sarvama evaitaca charòtuṃ palavagasattamāḥ
tasyāhaṃ sarvama evaitaṃ bhavatò vayasanāgamama
parāyòpaveśane caiva hetuṃ vistaratò 'baruvama
sò 'samāna utthāpayāma āsa vākyenānena pakṣirāja
rāvaṇò viditò mahyaṃ laṅkā cāsya mahāpurī
dṛṣṭā pāre samudrasya tarikūṭagirikandare
bhavitrī tatra vaidehī na me 'satya atra vicāraṇā
iti tasya vacò śarutvā vayama utthāya satvarāḥ
sāgaraplavane mantraṃ mantrayāmaḥ paraṃtapa
nādhyavasyada yadā kaśa cita sāgarasya vilaṅghane
tataḥ pitarama āviśya pupluve 'haṃ mahārṇavama
śatayòjanavistīrṇaṃ nihatya jalarākṣasīma
tatra sītā mayā dṛṣṭā rāvaṇāntaḥpure satī
upavāsatapaḥ śīlā bhartṛdarśanalālasā
jaṭilā maladigdhāṅgī kṛśā dīnā tapasvinī
nimittaisa tāma ahaṃ sītāma upalabhya pṛthagvidhaiḥ
upasṛtyābruvaṃ cāryāma abhigamya rahògatāma
sīte rāmasya dūtò 'haṃ vānarò mārutātmajaḥ
tavaddarśanama abhiprepsura iha parāptò vihāyasā
rājaputrau kuśalinau bharātarau rāmalakṣmaṇau
sarvaśākhā mṛgendreṇa sugrīveṇābhipālitau
kuśalaṃ tavābravīda rāmaḥ sīte saumitriṇā saha
sakhibhāvāca ca sugrīvaḥ kuśalaṃ tavānupṛcchati
kaṣiprama eṣyati te bhartā sarvaśākā mṛgaiḥ saha
paratyayaṃ kuru me devi vānarò 'sami na rākṣasaḥ
muhūrtama iva ca dhayātvā sītā māṃ paratyuvāca ha
avaimi tavāṃ hanūmantama avindhya vacanāda ahama
avindhyò hi mahābāhò rākṣasò vṛddhasaṃmataḥ
kathitasa tena sugrīvasa tavadvidhaiḥ sacivaira vṛtaḥ
gamyatāma iti còktvā māṃ sītā parādāda imaṃ maṇima
dhāritā yena vaidehī kālama etama aninditā
paratyayārthaṃ kathāṃ cemāṃ kathayāma āsa jānakī
kaṣiprāma iṣīkāṃ kākasya citrakūṭe mahāgirau
bhavatā puruṣavyāghra paratyabhijñāna kāraṇāta
śarāvayitvā tadātmānaṃ tatò dagdhvā ca tāṃ purīma
saṃprāpta iti taṃ rāmaḥ pariyavādinama arcayata
[mārka]
tatasa tatraiva rāmasya samāsīnasya taiḥ saha
samājagmuḥ kapiśreṣṭhāḥ sugrīvavacanāta tadā
vṛtaḥ kòṭisahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvināma
śavaśurò vālinaḥ śarīmāna suṣeṇò rāmama abhyayāta
kòṭīśatavṛtau cāpi gajò gavaya eva ca
vānarendrau mahāvīryau pṛthakpṛthaga adṛśyatāma
ṣaṣṭikòṭisahasrāṇi parakarṣana paratyadṛśyata
gòlāṅgūlò mahārāja gavākṣò bhīmadarśanaḥ
gandhamādanavāsī tu parathitò gandhamādanaḥ
kòṭīsahasrama ugrāṇāṃ harīṇāṃ samakarṣata
panasò nāma medhāvī vānaraḥ sumahābalaḥ
kòṭīra daśa davādaśa ca tariṃśata pañca parakarṣati
śarīmāna dadhimukhò nāma harivṛddhò 'pi vīryavāna
paracakarṣa mahata sainyaṃ harīṇāṃ bhīma tejasāma
kṛṣṇānāṃ mukhapuṇḍāṇāma ṛkṣāṇāṃ bhīmakarmaṇāma
kòṭīśatasahasreṇa jāmbavāna paratyadṛśyata
ete cānye ca bahavò hariyūthapayūthapāḥ
asaṃkhyeyā mahārāja samīyū rāmakāraṇāta
śirīṣa kusumābhānāṃ siṃhānāma iva nardatāma
śarūyate tumulaḥ śabdasa tatra tatra paradhāvatāma
girikūṭa nibhāḥ ke cita ke cina mahiṣasaṃnibhāḥ
śarada abhrapratīkāśāḥ piṣṭa hiṅgula kānanāḥ
utpatantaḥ patantaśa ca palavamānāśa ca vānarāḥ
uddhunvantò 'pare reṇūna samājagmuḥ samantataḥ
sa vānaramahālòkaḥ pūrṇasāgara saṃnibhaḥ
niveśama akaròta tatra sugrīvānumate tadā
tatasa teṣu harīndreṣu samāvṛtteṣu sarvaśaḥ
tithau paraśaste nakṣatre muhurte cābhipūjite
tena vayūḍhena sainyena lòkāna udvartayanna iva
parayayau rāghavaḥ śarīmāna sugrīvasahitasa tadā
mukhama āsīta tu sainyasya hanūmāna mārutātmajaḥ
jaghanaṃ pālayāma āsa saumitrira akutòbhayaḥ
baddhagòdhāṅguli tarāṇau rāghavau tatra rejatuḥ
vṛtau hari mahāmātraiśa candrasūryau garahaira iva
parababhau harisainyaṃ taca chāla tālaśilāyudhama
sumahaca chāli bhavanaṃ yathā sūryòdayaṃ parati
nala nīlāṅgadakrātha mainda daviradapālitā
yayau sumahatī senā rāghavasyārthasiddhaye
vidhivata supraśasteṣu bahumūlaphaleṣu ca
parabhūtamadhu māṃseṣu vārimatsu śiveṣu ca
nivasanti nirābādhā tathaiva girisānuṣu
upāyāda dhari senā sā kaṣāròdama atha sāgarama
davitīya sāgaranibhaṃ tada balaṃ bahula dhavajama
velāvanaṃ samāsādya nivāsama akaròta tadā
tatò dāśarathiḥ śarīmāna sugrīvaṃ paratyabhāṣata
madhye vānaramukhyānāṃ parāptakālama idaṃ vacaḥ
upāyaḥ kò nu bhavatāṃ mahata sāgaralaṅghane
iyaṃ ca mahatī senāsāgaraśa cāpi dustaraḥ
tatrānye vayāharanti sama vānarāḥ paṭu māninaḥ
samarthā laṅghane sindhòra na tu kṛtsnasya vānarāḥ
ke cina naubhira vayavasyanti kecīca ca vividhaiḥ palavaiḥ
neti rāmaśa ca tāna sarvāna sāntvayana paratyabhāṣata
śatayòjanavistāraṃ na śaktāḥ sarvavānarāḥ
karāntuṃ tòyanidhiṃ vīrā naiṣā vò naiṣṭhikī matiḥ
nāvò na santi senāyā bahvyasa tārayituṃ tathā
vaṇijāma upaghātaṃ ca kathama asmadvidhaśa careta
vistīrṇaṃ caiva naḥ sainyaṃ hanyāca chidreṣu vai paraḥ
palavòḍupa paratāraśa ca naivātra mama ròcate
ahaṃ tava imaṃ jalanidhiṃ samārapsyāmya upāyataḥ
paratiśeṣyāmya upavasana darśayiṣyati māṃ tataḥ
na ceda darśayitā mārgaṃ dhakṣyāmya enama ahaṃ tataḥ
mahāstraira apratihataira atyagni pavanòjjvalaiḥ
itya uktvā saha saumitrira upaspṛśyātha rāghavaḥ
paratiśiśye jalanidhiṃ vidhivata kuśasaṃstare
sāgarasa tu tataḥ savapne darśayāma āsa rāghavama
devò nadanadī bhartā śarīmāna yādògaṇaira vṛtaḥ
kausalyā mātara itya evama ābhāṣya madhuraṃ vacaḥ
idama itya āha ratnānāma ākaraiḥ śataśò vṛtaḥ
barūhi kiṃ te karòmya atra sāhāyyaṃ puruṣarṣabha
ikṣvākura asmi te jañātira iti rāmasa tama abravīta
mārgama icchāmi sainyasya dattaṃ nadanadīpate
yena gatvā daśagrīvaṃ hanyāṃ paulastya pāṃsanama
yadya evaṃ yācatò mārgaṃ na paradāsyati me bhavāna
śaraisa tavāṃ śòṣayiṣyāmi divyāstrapratimantritaiḥ
itya evaṃ baruvataḥ śarutvā rāmasya varuṇālayaḥ
uvāca vayathitò vākyama iti baddhāñjaliḥ sathitaḥ
necchāmi paratighātaṃ te nāsmi vighnakarasa tava
śṛṇu cedaṃ vacò rāma śarutvā kartavyama ācara
yadi dāsyāmi te mārgaṃ sainyasya varajatò ''jañayā
anye 'paya ājñāpayiṣyanti māma evaṃ dhanuṣò balāta
asti tava atra nalò nāma vānaraḥ śilpisaṃmataḥ
tavaṣṭura devasya tanayò balavāna viśvakarmaṇaḥ
sa yata kāṣṭhaṃ tṛṇaṃ vāpi śilāṃ vā kaṣepsyate mayi
sarvaṃ tada dhārayiṣyāmi sa te setura bhaviṣyati
itya uktvāntarhite tasmina rāmò nalama uvāca ha
kuru setuṃ samudre tavaṃ śaktò haya asi matò mama
tenòpāyena kākutsthaḥ setubandhama akārayata
daśayòjanavistārama āyataṃ śatayòjanama
nalasetura iti khayātò yò 'dayāpi parathitò bhuvi
rāmasyājñāṃ puraskṛtya dhāryate girisaṃnibhaḥ
tatrasthaṃ sa tu dharmātmā samāgacchada vibhīṣaṇaḥ
bharātā vai rākṣasendrasya caturbhiḥ sacivaiḥ saha
parajijagrāha rāmasa taṃ savāgatena mahāmanāḥ
sugrīvasya tu śaṅkābhūta paraṇidhiḥ sayāda iti sama ha
rāghavasa tasya ceṣṭābhiḥ samyaka ca cariteṅgitaiḥ
yadā tattvena tuṣṭò 'bhūta tata enama apūjayata
sarvarākṣasa rājye cāpya abhyaṣiñcada vibhīṣaṇama
cakre ca mantrānucaraṃ suhṛdaṃ lakṣmaṇasya ca
vibhīṣaṇa mate caiva sò 'tayakrāmana mahārṇavama
sasainyaṃ setunā tena māsenaiva narādhipa
tatò gatvā samāsādya laṅkòdyānānya anekaśaḥ
bhedayāma āsa kapibhira mahānti ca bahūni ca
tatrāstāṃ rāvaṇāmātyau rākṣasau śukasāraṇau
cārau vānararūpeṇa tau jagrāha vibhīṣaṇaḥ
paratipannau yadā rūpaṃ rākṣasaṃ tau niśācarau
darśayitvā tataḥ sainyaṃ rāmaḥ paścāda avāsṛjata
niveśyòpavane sainyaṃ taca chūraḥ parājñavānarama
pareṣayāma āsa dautyena rāvaṇasya tatò 'ṅagadama
[mārka]
parabhūtānnòdake tasmina bahumūlaphale vane
senāṃ niveśya kākutsthò vidhivata paryarakṣata
rāvaṇaśa ca vidhiṃ cakre laṅkāyāṃ śāstranirmitama
parakṛtyaiva durādharṣā dṛḍhaprākāratòraṇā
aghādha tòyāḥ parikhā mīnanakra samākulāḥ
babhūvuḥ sapta durdharṣāḥ khādiraiḥ śaṅkubhiśa citāḥ
karṇāṭṭa yantradurdharṣā babhūvuḥ sahuḍòpalāḥ
sāśīviṣa ghaṭāyòdhāḥ sasarja rasapāṃsavaḥ
musalālāta nārācatòmarāsi paraśvadhaiḥ
anvitāśa ca śataghnībhiḥ samadhūca chiṣṭa mudgarāḥ
puradvāreṣu sarveṣu gulmāḥ sathāvarajaṅgamāḥ
babhūvuḥ pattibahulāḥ parabhūtagajavājinaḥ
aṅgadasa tava atha laṅkāyā davāradeśama upāgataḥ
viditò rākṣasendrasya paraviveśa gatavyathaḥ
madhye rākṣasa kòṭīnāṃ bahvīnāṃ sumahābalaḥ
śuśubhe meghamālābhira āditya iva saṃvṛtaḥ
sa samāsādya paulastyama amātyaira abhisaṃvṛtama
rāma saṃdeśama āmantrya vāgmī vaktuṃ paracakrame
āha tavāṃ rāghavò rājana kòsalendrò mahāyaśāḥ
parāptakālama idaṃ vākyaṃ tada ādatsva kuruṣva ca
akṛtātmānama āsādya rājānama anaye ratama
vinaśyantya anayāviṣṭā deśāśa ca nagarāṇi ca
tavayaikenāparāddhaṃ me sītāma āharatā balāta
vadhāyānaparāddhānāma anyeṣāṃ tada bhaviṣyati
ye tavayā baladarpābhyāma āviṣṭena vanecarāḥ
ṛṣayò hiṃsitāḥ pūrvaṃ devāśa cāpya avamānitāḥ
rājarṣayaśa ca nihatā rudantyaśa cāhṛtāḥ satriyaḥ
tada idaṃ samanuprāptaṃ phalaṃ tasyānayasya te
hantāsmi tavāṃ sahāmātyaṃ yudhyasva puruṣò bhava
paśya me dhanuṣò vīryaṃ mānuṣasya niśācara
mucyatāṃ jānakī sītā na me mòkṣyasi karhi cita
arākṣasama imaṃ lòkaṃ kartāsmi niśitaiḥ śaraiḥ
iti tasya baruvāṇasya dūtasya paruṣaṃ vacaḥ
śarutvā na mamṛṣe rājā rāvaṇaḥ karòdhamūrchitaḥ
iṅgitajñāsa tatò bhartuśa catvārò rajanīcarāḥ
caturṣva aṅgeṣu jagṛhuḥ śārdūlama iva pakṣiṇaḥ
tāṃsa tathāṅgeṣu saṃsaktāna aṅgadò rajanīcarāna
ādāyaiva khama utpatya parāsādatalama āviśata
vegenòtpatatasa tasya petusa te rajanīcarāḥ
bhuvi saṃbhinnahṛdayāḥ parahāra paripīḍitāḥ
sa muktò harmyaśikharāta tasmāta punara avāpatata
laṅghayitvā purīṃ laṅkāṃ savabalasya samīpataḥ
kòsalendrama athābhyetya sarvama āvedya cāṅgadaḥ
viśaśrāma sa tejasvī rāghaveṇābhinanditaḥ
tataḥ sarvābhisāreṇa harīṇāṃ vātaraṃhasāma
bhedayāma āsa laṅkāyāḥ parākāraṃ raghunandanaḥ
vibhīṣaṇarkṣādhipatī puraskṛtyātha lakṣmaṇaḥ
dakṣiṇaṃ nagaradvārama avāmṛdnāda durāsadama
karabhāruṇa gātrāṇāṃ harīṇāṃ yuddhaśālināma
kòṭīśatasahasreṇa laṅkāma abhyapatata tadā
utpatadbhiḥ patada bhiśa ca nipatada bhiśa ca vānaraiḥ
nādṛśyata tadā sūryò rajasā nāśita parabhaḥ
śāliprasūna sadṛśaiḥ śirīṣa kusumaprabhaiḥ
taruṇādityasadṛśaiḥ śaragauraiśa ca vānaraiḥ
parākāraṃ dadṛśusa te tu samantāta kapilī kṛtama
rākṣasā vismitā rājana sastrī vṛddhāḥ samantataḥ
vibhidusa te maṇistambhāna karṇāṭṭa śikharāṇi ca
bhagnònmathita vegāni yantrāṇi ca vicikṣipuḥ
parigṛhya śataghnīśa ca sacakrāḥ sahuḍòpalāḥ
cikṣipura bhujavegena laṅkā madhye mahābalāḥ
parākārasthāśa ca ye ke cina niśācaragaṇāsa tadā
paradudruvusa te śataśaḥ kapibhiḥ samabhidrutāḥ
tatasa tu rājavacanāda rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ
niryayura vikṛtākārāḥ sahasraśatasaṃghaśaḥ
śastravarṣāṇi varṣantò darāvayantò vanaukasaḥ
parākāraṃ śòdhayantasa te paraṃ vikramama āsthitāḥ
sa māṣarāśisadṛśaira babhūva kaṣaṇadācaraiḥ
kṛtò nirvānarò bhūyaḥ parākārò bhīmadarśanaiḥ
petuḥ śūlavibhinnāṅgā bahavò vānararṣabhāḥ
satambhatòraṇa bhagnāśa ca petusa tatra niśācarāḥ
keśā keśya abhavada yuddhaṃ rakṣasāṃ vānaraiḥ saha
nakhaira dantaiśa ca vīrāṇāṃ khādatāṃ vai parasparama
niṣṭanantò haya abhayatasa tatra vānararākṣasāḥ
hatā nipatitā bhūmau na muñcanti parasparama
rāmasa tu śarajālāni vavarṣa jaladò yathā
tāni laṅkāṃ samāsādya jaghnusa tāna rajanīcarāna
saumitrira api nārācaira dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ
ādiśyādiśya durgasthāna pātayāma āsa rākṣasāna
tataḥ paratyavahārò 'bhūta sainyānāṃ rāghavājñayā
kṛte vimarde laṅkāyāṃ labdhalakṣò jayòttaraḥ
[mārka]
tatò niviśamānāṃsa tāna sainikāna rāvaṇānugāḥ
abhijagmura gaṇāna eke piśācakṣudrarakṣasāma
parvaṇaḥ pūtanò jambhaḥ kharaḥ karòdhavaśò hariḥ
pararujaśa cārujaśa caiva paraghasaśa caivama ādayaḥ
tatò 'bhipatatāṃ teṣāma adṛśyānāṃ durātmanāma
antardhānavadhaṃ tajjñaśa cakāra sa vibhīṣaṇaḥ
te dṛśyamānā haribhira balibhira dūrapātibhiḥ
nihatāḥ sarvaśò rājana mahīṃ jagmura gatāsavaḥ
amṛṣyamāṇaḥ sabalò rāvaṇò niryayāva atha
vayūhya cauśanasaṃ vayūhaṃ harīna sarvāna ahārayata
rāghavasa tava abhiniryāya vayūḍhānīkaṃ daśānanama
bārhaspatyaṃ vidhiṃ kṛtvā paratyavyūhana niśācarama
sametya yuyudhe tatra tatò rāmeṇa rāvaṇaḥ
yuyudhe lakṣmaṇaśa caiva tathaivendra jitā saha
virūpākṣeṇa sugrīvasa tāreṇa ca nikharvaṭaḥ
tuṇḍena ca nalasa tatra paṭuśaḥ panasena ca
viṣahyaṃ yaṃ hi yò mene sa sa tena sameyivāna
yuyudhe yuddhavelāyāṃ savabāhubalama āśritha
sa saṃprahārò vavṛdhe bhīrūṇāṃ bhayavardhanaḥ
lòma saṃharṣaṇò ghòraḥ purā devāsure yathā
rāvaṇò rāmama ānarcchaca chakti śūlāsivṛṣṭibhiḥ
niśitaira āyasaisa tīkṣṇai rāvaṇaṃ cāpi rāghavaḥ
tathaivendra jitaṃ yattaṃ lakṣmaṇò marmabhedibhiḥ
indrajica cāpi saumitriṃ bibheda bahubhiḥ śaraiḥ
vibhīṣaṇaḥ parahastaṃ ca parahastaśa ca vibhīṣaṇama
khagapatraiḥ śaraisa tīkṣṇaira abhyavarṣada gatavyathaḥ
teṣāṃ balavatāma āsīna mahāstrāṇāṃ samāgamaḥ
vivyathuḥ sakalā yena tarayò lòkāśa carācarāḥ
[mārka]
tataḥ parahastaḥ sahasā samabhyetya vibhīṣaṇama
gadayā tāḍayāma āsa vinadya raṇakarvaśaḥ
sa tayābhihatò dhīmāna gadayā bhīmavegayā
nākampata mahābāhura himavāna iva susthiraḥ
tataḥ paragṛhya vipulāṃ śataghaṇṭāṃ vibhīṣaṇaḥ
abhimantrya mahāśaktiṃ cikṣepāsya śirò parati
patantyā sa tayā vegāda rākṣasāśani nādayā
hṛtòttamāṅgò dadṛśe vātarugṇa iva darumaḥ
taṃ dṛṣṭvā nihataṃ saṃkhye parahastaṃ kaṣaṇadācarama
abhidudrāva dhūmrākṣò vegena mahatā kapīna
tasya meghòpamaṃ sainyama āpatada bhīmadarśanama
dṛṣṭvaiva sahasā dīrṇā raṇe vānarapuṃgavāḥ
tatasa tāna sahasā dīrṇāna dṛṣṭvā vānarapuṃgavāna
niryāya kapiśārdūlò hanūmāna paryavasthitaḥ
taṃ dṛṣṭvāvasthitaṃ saṃkhye harayaḥ pavanātmajama
vegena mahatā rājana saṃnyavartanta sarvaśaḥ
tataḥ śabdò mahāna āsīta tumulò lòmaharṣaṇaḥ
rāmarāvaṇa sainyānāma anyònyama abhidhāvatāma
tasmina paravṛtte saṃgrāme ghòre rudhirakardame
dhūmrākṣaḥ kapisainyaṃ tada darāvayāma āsa patribhiḥ
taṃ rākṣasa mahāmātrama āpatantaṃ sapatnajita
tarasā paratijagrāha hanūmāna pavanātmajaḥ
tayòra yuddhama abhūda ghòraṃ harirākṣasavīrayòḥ
jigīṣatòra yudhānyònyama indra parahlādayòra iva
gadābhiḥ parighaiśa caiva rākṣasò jaghnivāna kapima
kapiśa ca jaghnivāna rakṣò saskandhaviṭapaira darumaiḥ
tatasa tama atikāyena sāśvaṃ saratha sārathima
dhūmrākṣama avadhīda dhīmāna hanūmāna mārutātmajaḥ
tatasa taṃ nihataṃ dṛṣṭvā dhūmrākṣaṃ rākṣasòttamama
harayò jātavisrambhā jaghnura abhyetya sainikāna
te vadhyamānā balibhira haribhira jitakāśibhiḥ
rākṣasā bhagnasaṃkalpā laṅkāma abhyapatada bhayāta
te 'bhipatya puraṃ bhagnā hataśeṣā niśācarāḥ
sarvaṃ rājñe yathāvṛttaṃ rāvaṇāya nayavedayana
śarutvā tu rāvaṇasa tebhyaḥ parahastaṃ nihataṃ yudhi
dhūmrākṣaṃ ca maheṣvāsaṃ sasainyaṃ vānararṣabhaiḥ
sudīrghama iva niḥśvasya samutpatya varāsanāta
uvāca kumbhakarṇasya karmakālò 'yama āgataḥ
itya evama uktvā vividhaira vāditraiḥ sumahāsvanaiḥ
śayānama atinidrāluṃ kumbhakarṇama abòdhayata
parabòdhya mahatā cainaṃ yatnenāgata sādhvasaḥ
savasthama āsīnama avyagraṃ vinidraṃ rākṣasādhipaḥ
tatò 'baravīda daśagrīvaḥ kumbhakarṇaṃ mahābalama
dhanyò 'si yasya te nidrā kumbhakarṇeyama īdṛśī
ya imaṃ dāruṇaṃ kālaṃ na jānīṣe mahābhayama
eṣa tīrtvārṇavaṃ rāmaḥ setunā haribhiḥ saha
avamanyeha naḥ sarvāna karòti kadanaṃ mahata
mayā haya apahṛtā bhāryā sītā nāmāsya jānakī
tāṃ mòkṣayiṣura āyātò baddhvā setuṃ mahārṇave
tena caiva parahastādira mahānnaḥ savajanò hataḥ
tasya nānyò nihantāsti tavadṛte śatrukarśana
sa daṃśitò 'bhiniryāya tavama adya balināṃ vara
rāmādīna samare sarvāña jahi śatrūna ariṃdama
dūṣaṇāvarajau caiva vajravegapramāthinau
tau tavāṃ balena mahatā sahitāva anuyāsyataḥ
itya uktvā rākṣasapatiḥ kumbhakarṇaṃ tarasvinama
saṃdideśetikartavye vajravegapramāthinau
tathetya uktvā tu tau vīrau rāvaṇaṃ dūṣaṇānujau
kumbhakarṇaṃ puraskṛtya tūrṇaṃ niryayatuḥ purāta
[mārka]
tatò viniryāya purāta kumbhakarṇaḥ sahānugaḥ
apaśyata kapisainyaṃ taja jitakāśya agrataḥ sathitama
tama abhyetyāśu harayaḥ parivārya samantataḥ
abhyaghnaṃśa ca mahākāyaira bahubhira jagatī ruhaiḥ
karajaira atudaṃśa cānye vihāya bhayama uttamama
bahudhā yudhyamānāsa te yuddhamārgaiḥ palavaṃgamāḥ
nānāpraharaṇaira bhīmaṃ rākṣasendrama atāḍayana
sa tāḍyamānaḥ parahasana bhakṣayāma āsa vānarāna
panasaṃ ca gavākṣaṃ ca vajrabāhuṃ ca vānarama
tada dṛṣṭvā vayathanaṃ karma kumbhakarṇasya rakṣasaḥ
udakròśana paritrastāsa tāraprabhṛtayasa tadā
taṃ tārama uccaiḥ karòśantama anyāṃśa ca hariyūthapāna
abhidudrāva sugrīvaḥ kumbhakarṇama apetabhīḥ
tatò 'bhipatya vegena kumbhakarṇaṃ mahāmanāḥ
śālena jaghnivāna mūrdhni balena kapikuñjaraḥ
sa mahātmā mahāvegaḥ kumbhakarṇasya mūrdhani
bibheda śālaṃ sugrīvò na caivāvyathayata kapiḥ
tatò vinadya parahasaña śālasparśa vibòdhitha
dòrbhyāma ādāya sugrīvaṃ kumbhakarṇò 'harada balāta
hariyamāṇaṃ tu sugrīvaṃ kumbhakarṇena rakṣasā
avekṣyābhyadravada vīraḥ saumitrira mitranandanaḥ
sò 'bhipatya mahāvegaṃ rukmapuṅkhaṃ mahāśarama
parāhiṇòta kumbhakarṇāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā
sa tasya devāvaraṇaṃ bhittvā dehaṃ ca sāyakaḥ
jagāma dārayana bhūmiṃ rudhireṇa samukṣitaḥ
tathā sa bhinnahṛdayaḥ samutsṛjya kapīśvarama
kumbhakarṇò maheṣvāsaḥ paragṛhītaśilāyudhaḥ
abhidudrāva saumitrima udyamya mahatīṃ śalāma
tasyābhidravatasa tūrṇaṃ kaṣurābhyāma ucchritau karau
ciccheda niśitāgrābhyāṃ sa babhūva caturbhujaḥ
tāna apya asya bhujāna sarvāna paragṛhītaśilāyudhāna
kaṣuraiśa ciccheda laghva astraṃ saumitriḥ paratidarśayana
sa babhūvātikāyāśa ca bahu pādaśirò bhujaḥ
taṃ barahmāstreṇa saumitrira dadāhādricayòpamama
sa papāta mahāvīryò divyāstrābhihatò raṇe
mahāśani vinirdagdhaḥ pāpapò 'ṅakuravāna iva
taṃ dṛṣṭvā vṛtra saṃkāśaṃ kumbhakarṇaṃ tarasvinama
gatāsuṃ patitaṃ bhūmau rākṣasāḥ parādravana bhayāta
tathā tānda ravatò yòdhāna dṛṣṭvā tau dūṣaṇānujau
avasthāpyātha saumitriṃ saṃkruddhāva abhyadhāvatāma
tāva ādravantau saṃkruddhò vajravegapramāthinau
paratijagrāha saumitrira vinadyòbhau patatribhiḥ
tataḥ sutumulaṃ yuddhama abhavala lòmaharṣaṇama
dūṣaṇānujayòḥ pārtha lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ
mahatā śaravarṣeṇa rākṣasau sò 'bhayavarṣata
tau cāpi vīrau saṃkruddhāva ubhau tau samavarṣatāma
muhūrtama evama abhavada vajravegapramāthinòḥ
saumitreśa ca mahābāhòḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ
athādriśṛṅgama ādāya hanūmāna mārutātmajaḥ
abhidrutyādade parāṇāna vajravegasya rakṣasaḥ
nīlaśa ca mahatā garāvṇā dūṣaṇāvarajaṃ hariḥ
paramāthinama abhidrutya paramamātha mahābalaḥ
tataḥ parāvartata punaḥ saṃgrāmaḥ kaṭukòdayaḥ
rāmarāvaṇa sainyānāma anyònyama abhidhāvatāma
śataśò nairṛtāna vanyā jaghnura vanyāṃśa ca nairṛtāḥ
nairṛtāsa tatra vadhyante parāyaśò na tu vānarāḥ
[mārka]
tataḥ śarutvā hataṃ saṃkhye kumbhakarṇaṃ sahānugama
parahastaṃ ca maheṣvāsaṃ dhūmrākṣaṃ cātitejasama
putrama indrajitaṃ śūraṃ rāvaṇaḥ paratyabhāṣata
jahi rāmama amitraghna sugrīvaṃ ca salakṣmaṇama
tavayā hi mama sata putra yaśò dīptama upārjitama
jitvā vajradharaṃ saṃkhye sahasrākṣaṃ śacīpatima
antarhitaḥ parakāśò vā divyaira dattavaraiḥ śaraiḥ
jahi śatrūna amitraghna mama śastrabhṛtāṃ vara
rāmalakṣmaṇa sugrīvāḥ śarasparśaṃ na te 'nagha
samarthāḥ paratisaṃsòḍhuṃ kutasa tada anuyāyinaḥ
akṛtā yā parahastena kumbhakarṇena cānagha
kharasyāpacitiḥ saṃkhye tāṃ gacchasva mahābhuja
tavama adya niśitaira bāṇaira hatvā śatrūna sasainikāna
paratinandaya māṃ putrapurā baddhvaiva vāsavama
itya uktaḥ sa tathetya uktvā rathama āsthāya daṃśitaḥ
parayayāva indrajida rājaṃsa tūrṇama āyòdhanaṃ parati
tatra viśrāvya vispaṣṭaṃ nāma rākṣasapuṃgavaḥ
āhvayāma āsa samare lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇama
taṃ lakṣmaṇò 'paya abhyadhāvata paragṛhya saśaraṃ dhanuḥ
tarāsayaṃsa talaghòṣeṇa siṃhaḥ kaṣudramṛgaṃ yathā
tayòḥ samabhavada yuddhaṃ sumahaja jaya gṛddhinòḥ
divyāstraviduṣòsa tīvrama anyònyaspardhinòsa tadā
rāvaṇisa tu yadā nainaṃ viśeṣayati sāyakaiḥ
tatò gurutaraṃ yatnama ātiṣṭhada balināṃ varaḥ
tata enaṃ mahāvegaira ardayāma āsa tòmaraiḥ
tāna āgatāna sa ciccheda saumitrira niśitaiḥ śaraiḥ
te nikṛttāḥ śaraisa tīkṣṇaira nayapatana vasudhātale
tama aṅgadò vālisutaḥ śarīmāna udyamya pādapama
abhidrutya mahāvegasa tāḍayāma āsa mūrdhani
tasyendrajida asaṃbhrāntaḥ parāsenòrasi vīryavāna
parahartuma aicchata taṃ cāsya parāsaṃ ciccheda lakṣmaṇaḥ
tama abhyāśagataṃ vīrama aṅgadaṃ rāvaṇātmajaḥ
gadayātāḍayata savye pārśve vānarapuṃgavama
tama acintyaprahāraṃ sabalavāna vālinaḥ sutaḥ
sasarjendrajitaḥ karòdhāca chāla sakandhama amitrajita
sò 'ṅagadena ruṣòtsṛṣṭò vadhāyendrajitasa taruḥ
jaghānendrajitaḥ pārtharathaṃ sāśvaṃ sasārathima
tatò hatāśvāta paraskandya rathāta sa hatasārathiḥ
tatraivāntardadhe rājana māyayā rāvaṇātmajaḥ
antarhitaṃ viditvā taṃ bahu māyaṃ ca rākṣasama
rāmasa taṃ deśama āgamya tata sainyaṃ paryarakṣata
sa rāmama uddiśya śaraisa tatò dattavaraisa tadā
vivyādha sarvagātreṣu lakṣmaṇaṃ ca mahārathama
tama adṛśyaṃ śaraiḥ śūrau māyayāntarhitaṃ tadā
yòdhayāma āsatura ubhau rāvaṇiṃ rāmalakṣmaṇau
sa ruṣā sarvagātreṣu tayòḥ puruṣasiṃhayòḥ
vayasṛjata sāyakāna bhūyò śataśò 'tha sahasraśaḥ
tama adṛśyaṃ vicinvantaḥ sṛjantama aniśaṃ śarāna
harayò viviśura vayòma parahṛhya mahatīḥ śilāḥ
tāṃśa ca tau cāpya adṛśyaḥ sa śaraira vivyādha rākṣasaḥ
sa bhṛśaṃ tāḍayana vīrò rāvaṇira māyayā vṛtaḥ
tau śaraira ācitau vīrau bharātarau rāmalakṣmaṇau
petatura gaganāda bhūmiṃ sūryā candramasāva iva
[mārka]
tāva ubhau patitau dṛṣṭvā bharātarāva amitaujasau
babandha rāvaṇira bhūyò śaraira dattavaraisa tadā
tau vīrau śarajālena baddhāva indrajitā raṇe
rejatuḥ puruṣavyāghrau śakuntāva iva pañjare
tau dṛṣṭvā patitau bhūmau śataśaḥ sāyakaiśa citau
sugrīvaḥ kapibhiḥ sārdhaṃ parivārya tataḥ sathitaḥ
suṣeṇa maindadvividaiḥ kumudenāṅgadena ca
hanūmana nīlatāraiśa ca nalena ca kapīśvaraḥ
tatasa taṃ deśama āgamya kṛtakarmā vibhīṣaṇaḥ
bòdhayāma āsa tau vīrau parajñāstreṇa parabòdhitau
viśalyau cāpi sugrīvaḥ kaṣaṇenòbhau cakāra tau
viśalyayā mahauṣadhyā divyamantraprayuktayā
tau labdhasaṃjñau nṛvarau viśalyāva udatiṣṭhatāma
gatatandrī kalamau cāstāṃ kaṣaṇenòbhau mahārathau
tatò vibhīṣaṇaḥ pārtha rāmama ikṣvākunandanama
uvāca vijvaraṃ dṛṣṭvā kṛtāñjalira idaṃ vacaḥ
ayama ambhò gṛhītvā tu rājarājasya śāsanāta
guhyakò 'bhayāgataḥ śavetāta tavatsakāśama ariṃdama
idama ambhò kuberasa te mahārājaḥ parayacchati
antarhitānāṃ bhūtānāṃ darśanārthaṃ paraṃtapa
anena sapṛṣṭanayanò bhūtānya antarhitānya uta
bhavāna darakṣyati yasmai ca bhavāna etata paradāsyati
tatheti rāmasa tada vāri paratigṛhyātha satkṛtama
cakāra netrayòḥ śaucaṃ lakṣmaṇaśa ca mahāmanāḥ
sugrīva jāmbavantau ca hanūmāna aṅgadasa tathā
maindadvivida nīlāśa ca parāyò paravagasattamāḥ
tathā samabhavaca cāpi yada uvāca vibhīṣaṇaḥ
kaṣaṇenātīndriyāṇya eṣāṃ cakṣūṃṣya āsana yudhiṣṭhira
indrajita kṛtakarmā tu pitre karma tadātmanaḥ
nivedya punara āgacchata tavayarāji śirò parati
tama āpatantaṃ saṃkruddhaṃ punara eva yuyutsayā
abhidudrāva saumitrira vibhīṣaṇa mate sathitaḥ
akṛtāhnikama evainaṃ jighāṃsura jitakāśinama
śaraira jaghāna saṃkruddhaḥ kṛtasaṃjñò 'tha lakṣmaṇaḥ
tayòḥ samabhavada yuddhaṃ tadānyònyaṃ jigīṣatòḥ
atīva citrama āścaryaṃ śakra parahlādayòra iva
avidhyada indrajita tīkṣṇaiḥ saumitriṃ marmabhedibhiḥ
saumitriśa cānala saparśaira avidhyada rāvaṇiṃ śaraiḥ
saumitriśarasaṃsparśāda rāvaṇiḥ karòdhamūrchitaḥ
asṛjala lakṣmaṇāyāṣṭau śarāna āśīviṣòpamāna
tasyāsūna pāvakasparśaiḥ saumitriḥ patribhisa taribhiḥ
yathā niraharada vīrasa tana me nigadataḥ śṛṇu
ekenāsya dhanura mantaṃ bāhuṃ dehāda apātayata
davitīyena sanārācaṃ bhujaṃ bhūmau nayapātayata
tṛtīyena tu bāṇena pṛthu dhāreṇa bhāsvatā
jahāra sunasaṃ cāru śirò bharājiṣṇu kuṇḍalama
vinikṛttabhujaskandhaṃ kabandhaṃ bhīmadarśanama
taṃ hatvā sūtama apya astraira jaghāna balināṃ varaḥ
laṅkāṃ paraveśayāma āsura vājinasa taṃ rathaṃ tadā
dadarśa rāvaṇasa taṃ ca rathaṃ putra vinākṛtama
saputraṃ nihataṃ dṛṣṭvā tarāsāta saṃbhrāntalòcanaḥ
rāvaṇaḥ śòkamòhārtò vaidehīṃ hantuma udyataḥ
aśòkavanikāsthāṃ tāṃ rāmadarśanalālasāma
khaḍgama ādāya duṣṭātmā javenābhipapāta ha
taṃ dṛṣṭvā tasya durbuddhera avindhyaḥ pāpaniścayama
śamayāma āsa saṃkruddhaṃ śarūyatāṃ yena hetunā
mahārājye sathitò dīpte na satriyaṃ hantuma arhasi
hataivaiṣā yadā satrī ca bandhanasthā ca te gṛhe
na caiṣā dehabhedena hatā sayāda iti me matiḥ
jahi bhartārama evāsyā hate tasmina hatā bhaveta
na hi te vikrame tulyaḥ sākṣāda api śatakratuḥ
asakṛda dhi tavayā sendrāsa tarāsitāsa taridaśā yudhi
evaṃ bahuvidhaira vākyaira avindhyò rāvaṇaṃ tadā
karuddhaṃ saṃśamayāma āsa jagṛhe ca sa tada vacaḥ
niryāṇe sa matiṃ kṛtvā nidhāyāsiṃ kaṣapācaraḥ
ājñāpayāma āsa tadā rathò me kalpyatāma iti
[mārka]
tataḥ karuddhò daśagrīvaḥ pariyaputre nipātite
niryayau rathama āsthāya hemaratnavibhūṣitama
saṃvṛtò rākṣasaira ghòraira vividhāyudhapāṇibhiḥ
abhidudrāva rāmaṃ sa pòthayana hariyūthapāna
tama ādravantaṃ saṃkruddhaṃ mainda nīlanalāṅgadāḥ
hanūmāña jāmbuvāṃśa caiva sasainyāḥ paryavārayana
te daśagrīva sainyaṃ tada ṛkṣavānarayūthapāḥ
darumaira vidhvaṃsayāṃ cakrura daśagrīvasya paśyataḥ
tataḥ savasainyama ālòkya vadhyamānama arātibhiḥ
māyāvī vayadadhāna māyāṃ rāvaṇò rākṣaseśvaraḥ
tasya dehāda viniṣkrāntāḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ
rākṣasāḥ patyadṛśyanta śaraśaktyṛṣṭipāṇayaḥ
tāna rāmò jaghnivāna sarvāna divyenāstreṇa rākṣasāna
atha bhūyò 'pi māyāṃ sa vayadadhāda rākṣasādhipaḥ
kṛtvā rāmasya rūpāṇi lakṣmaṇasya ca bhārata
abhidudrāva rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca daśānanaḥ
tatasa te rāmama archantò lakṣmaṇaṃ ca kaṣapācarāḥ
abhipetusa tadā rājana paragṛhītòcca kārmukāḥ
tāṃ dṛṣṭvā rākṣasendrasya māyāma ikṣvākunandanaḥ
uvāca rāmaṃ saumitrira asaṃbhrāntò bṛhada vacaḥ
jahīmāna rākṣasāna pāpāna ātmanaḥ paratirūpakāna
jaghāna rāmasa tāṃśa cānyāna ātmanaḥ paratirūpakāna
tatò haryaśva yuktena rathenādityavarcasā
upatasthe raṇe rāmaṃ mātaliḥ śakrasārathiḥ
[mātali]
ayaṃ haryaśva yuga jaitrò maghònaḥ sayandanòttamaḥ
anena śakraḥ kākutstha samare daityadānavāna
śataśaḥ puruṣavyāghra rathòdāreṇa jaghnivā
tada anena naravyāghra mayā yata tena saṃyuge
sayandanena jahi kaṣipraṃ rāvaṇaṃ māciraṃ kṛthāḥ
itya uktò rāghavasa tathyaṃ vacò 'śaṅkata mātaleḥ
māyeyaṃ rākṣasasyeti tama uvāca vibhīṣaṇaḥ
neyaṃ māyā naravyāghra rāvaṇasya durātmanaḥ
tada ātiṣṭha rathaṃ śīghrama imama aindraṃ mahādyute
tataḥ parahṛṣṭaḥ kākutsthasa tathetya uktvā vibhīṣaṇama
rathenābhipapātāśu daśagrīvaṃ ruṣānvitaḥ
hāhākṛtāni bhūtāni rāvaṇe samabhidrute
siṃhanādāḥ sapaṭahā divi divyāśa ca nānadana
sa rāmāya mahāghòraṃ visasarja niśācaraḥ
śūlama indrāśaniprakhyaṃ barahmadaṇḍama ivòdyatama
taca chūlama antarā rāmaśa ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ
tada dṛṣṭvā duṣkaraṃ karma rāvaṇaṃ bhayama āviśata
tataḥ karuddhaḥ sasarjāśu daśagrīvaḥ śitāña śarāna
sahasrāyutaśò rāme śastrāṇi vividhāni ca
tatò bhuśuṇḍīḥ śūlāṃśa ca musalāni paraśvadhāna
śaktīśa ca vividhākārāḥ śataghnīśa ca śitakṣurāḥ
tāṃ māyāṃ vikṛtāṃ dṛṣṭvā daśagrīvasya rakṣasaḥ
bhayāta paradudruvuḥ sarve vānarāḥ sarvatòdiśama
tataḥ supatraṃ sumukhaṃ hemapuṅkhaṃ śaròttamama
tūṇāda ādāya kākutsthò barahmāstreṇa yuyòja ha
taṃ bāṇavaryaṃ rāmeṇa barahmāstreṇābhimantritama
jahṛṣura devagandharvā dṛṣṭvā śakrapurògamāḥ
alpāvaśeṣama āyuśa ca tatò 'manyanta rakṣasaḥ
barahmāstròdīraṇāca chatròra devagandharvakiṃnarāḥ
tataḥ sasarja taṃ rāmaḥ śarama apratima ojasama
rāvaṇānta karaṃ ghòraṃ barahmadaṇḍama ivòdyatama
sa tena rākṣasaśreṣṭhaḥ sarathaḥ sāśvasārathiḥ
parajajvāla majā javālenāgninābhipariṣkṛtaḥ
tataḥ parahṛṣṭāsa taridaśāḥ sagandharvāḥ sacāraṇāḥ
nihataṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā
tatyajusa taṃ mahābhāgaṃ pañca bhūtāni rāvaṇama
bharaṃśitaḥ sarvalòkeṣu sa hi barahmāsta tejasā
śarīradhātavò haya asya māṃsaṃ rudhirama eva ca
neśura barahmāstra nirdagdhā na ca bhasmāpya adṛśyata
[mārka]
sa hatvā rāvaṇaṃ kaṣudraṃ rākṣasendraṃ suradviṣama
babhūva hṛṣṭaḥ sasuhṛda rāmaḥ saumitriṇā saha
tatò hate daśagrīve devāḥ sarṣipurògamāḥ
āśīrbhira jaya yuktābhira ānarcusa taṃ mahābhujama
rāmaṃ kamalapatrākṣaṃ tuṣṭuvuḥ sarvadevatāḥ
gandharvāḥ puṣpavarṣaiśa ca vāga bhiśa ca taridaśālayāḥ
pūjayitvā yathā rāmaṃ paratijagmura yathāgatama
tana mahòtsava saṃkāśama āsīda ākāśama acyuta
tatò hatvā daśagrīvaṃ laṅkāṃ rāmò mayā yaśāḥ
vibhīṣaṇāya paradadau parabhuḥ parapuraṃjayaḥ
tataḥ sītāṃ puraskṛtya vibhīṣaṇapuraskṛtāma
avindhyò nāma suprajñò vṛddhāmātyò viniryayau
uvāca ca mahātmānaṃ kākutsthaṃ dainyama āsthitama
paratīccha devīṃ sadvṛttāṃ mahātmaña jānakīma iti
etaca charutvā vacasa tasmāda avatīrya rathòttamāta
bāṣpeṇāpihitāṃ sītāṃ dadarśekṣvākunandanaḥ
tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ jaṭilāṃ kṛṣṇavāsasama
malòpacitasarvāṅgīṃ jaṭilāṃ kṛṣṇavāsasama
uvāca rāmò vaidehīṃ parāmarśaviśaṅkitaḥ
gaccha vaidehi muktā tavaṃ yata kāryaṃ tana mayā kṛtama
māma āsādya patiṃ bhadre na tavaṃ rākṣasa veśmani
jarāṃ varajethā iti me nihatò 'sau niśācaraḥ
kathaṃ haya asmadvidhò jātu jānana dharmaviniścayama
parahastagatāṃ nārīṃ muhūrtama api dhārayeta
suvṛttāma asuvṛttāṃ vāpya ahaṃ tavāma adya maithili
nòtsahe paribhògāya śavāvalīḍhaṃ havira yathā
tataḥ sā sahasā bālā taca charutvā dāruṇaṃ vacaḥ
papāta devī vayathitā nikṛttā kadalī yathā
yò haya asyā harṣasaṃbhūtò mukharāgasa tadābhavata
kaṣaṇena sa punara bharaṣṭò niḥśvāsāda iva darpaṇe
tatasa te harayaḥ sarve taca charutvā rāma bhāṣitama
gatāsukalpā niśceṣṭā babhūvuḥ saha lakṣmaṇāḥ
tatò devò viśuddhātmā vimānena caturmukhaḥ
pitāmahò jagata saraṣṭā darśayāma āsa rāghavama
śakraśa cāgniśa ca vāyuśa ca yamò varuṇa eva ca
yakṣādhipaśa ca bhagavāṃsa tathā saptarṣayò 'malāḥ
rājā daśarathaśa caiva divyabhāsvaramūrtimāna
vimānena mahārheṇa haṃsayuktena bhāsvatā
tatò 'natarikṣaṃ tata sarvaṃ devagandharvasaṃkulama
śuśubhe tārakā citraṃ śaradīva nabhastalama
tata utthāya vaidehi teṣāṃ madhye yaśasvinī
uvāca vākyaṃ kalyāṇī rāmaṃ pṛthula vakṣasama
rājaputra na te kòpaṃ karòmi viditā hi me
gatiḥ satrīṇāṃ narāṇāṃ ca śṛṇu cedaṃ vacò mama
antaśa carati bhūtānāṃ mātariśvā sadāgatiḥ
sa me vimuñcatu parāṇāna yadi pāpaṃ carāmya ahama
agira āpasa tathākāśaṃ pṛthivī vāyura eva ca
vimuñcantu mama parāṇāna yadi pāpaṃ carāmya ahama
tatò 'natarikṣe vāga āsīta sarvā viśrāvayana diśaḥ
puṇyā saṃharṣaṇī teṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanāma
[vāyu]
bhò bhò rāghava satyaṃ vai vāyura asmi sadāgatiḥ
apāpā maithilī rājana saṃgaccha saha bhāryayā
[agnira]
ahama antaḥ śarīrasthò bhūtānāṃ raghunandana
susūkṣmama api kākutstha maithilī nāparādhyati
[varuṇa]
rasā vai matprasūtā hi bhūtadeheṣu rāghava
ahaṃ vai tavāṃ parabravīmi maithilī paratigṛhyatāma
[barahmā]
putra naitada ihāścaryaṃ tavayi rājarṣidharmiṇi
sādhò sadvṛttamārgasthe śṛṇu cedaṃ vacò mama
śatrura eṣa tavayā vīra devagandharvabhògināma
yakṣāṇāṃ dānavānāṃ ca maharṣīṇāṃ ca pātitaḥ
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ matprasādāta purābhavata
kasmāca cita kāraṇāta pāpaḥ kaṃ cita kālama upekṣitaḥ
vadhārthama ātmanasa tena hṛtā sītā durātmanā
nalakūbara śāpena rakṣā cāsyāḥ kṛtā mayā
yadi haya akāmāma āseveta satriyama anyāma api dharuvama
śatadhāsya phaleda deha itya uktaḥ sò 'bhavata purā
nātra śaṅkā tavayā kāryā paratīchemāṃ mahādyute
kṛtaṃ tavayā mahata kāryaṃ devānāma amaraprabha
[daṣaratha]
parītò 'sami vatsa bhadraṃ te pitā daraśathò 'sami te
anujānāmi rājyaṃ ca paraśādhi puruṣòttama
[rāma]
abhivādaye tavāṃ rājendra yadi tavaṃ janakò mama
gamiṣyāmi purīṃ ramyāma ayòdhyāṃ śāsanāta tava
[mārka]
tama uvāca pitā bhūyò parahṛṣṭò manujādhipa
gacchāyòdhyāṃ paraśādhi tavaṃ rāma raktāntalòcana
tatò devāna namaskṛtya suhṛdbhira abhinanditaḥ
mahendra iva paulòmyā bhāryayā sa sameyivāna
tatò varaṃ dadau tasmai avindhyāya paraṃtapaḥ
tarijaṭāṃ cārthamānābhyāṃ yòjayāma āsa rākṣasīma
tama uvāca tatò barahmā devaiḥ śakra mukhaira vṛtaḥ
kausalyā mātara iṣṭāṃsa te varāna adya dadāni kāna
vavre rāmaḥ sathitiṃ dharme śatrubhiśa cāparājayama
rākṣasaira nihatānāṃ ca vānarāṇāṃ samudbhavama
tatasa te barahmaṇā paròkte tatheti vacane tadā
samuttasthura mahārāja vānarā labdhacetasaḥ
sitā cāpi mahābhāgā varaṃ hanumate dadau
rāma kīrtyā samaṃ putra jīvitaṃ te bhaviṣyati
divyāsa tavāma upabhògāśa ca matprasāda kṛtāḥ sadā
upasthāsyanti hanumanna iti sama harilòcana
tatasa te parekṣamāṇānāṃ teṣāma akliṣṭakarmaṇāma
antardhānaṃ yayura devāḥ sarve śakrapurògamāḥ
dṛṣṭvā tu rāmaṃ jānakyā sametaṃ śakrasārathiḥ
uvāca paramaprītaḥ suhṛnmadhya idaṃ vacaḥ
devagandharvayakṣāṇāṃ mānuṣāsurabhògināma
apanītaṃ tavayā duḥkhama idaṃ satyaparākrama
sadevāsuragandharvā yakṣarākṣasa pannagāḥ
kathayiṣyanti lòkāsa tavāṃ yāvada bhūmira dhariṣyati
itya evama uktvānujñāpya rāmaṃ śastrabhṛtāṃ varama
saṃpūjyāpākramata tena rathenādityavarcasā
tataḥ sītāṃ puraskṛtya rāmaḥ saumitriṇā saha
sugrīva paramukhairśa caiva sahitaḥ sarvavānaraiḥ
vidhāya rakṣāṃ laṅkāyāṃ vibhīṣaṇapuraskṛtaḥ
saṃtatāra punasa tena setunā makarālayama
puṣpakeṇa vimānena khecareṇa virājatā
kāmagena yathāmukhyaira amātyaiḥ saṃvṛtò vaśī
tatasa tīre samudrasya yatra śiśye sa pārthivaḥ
tatraivòvāsa dharmātmā sahitaḥ sarvavānaraiḥ
athaināṃ rāghavaḥ kāle samānīyābhipūjya ca
visarjayāma āsa tadā ratnaiḥ saṃtòṣya sarvaśaḥ
gateṣu vānarendreṣu gòpuccharkṣeṣu teṣu ca
sugrīvasahitò rāmaḥ kiṣkindhāṃ punara āgamata
vibhīṣaṇenānugataḥ sugrīvasahitasa tadā
puṣpakeṇa vimānena vaidehyā darśayana vanama
kiṣkindhāṃ tu samāsādya rāmaḥ paraharatāṃ varaḥ
aṅgadaṃ kṛtakarmāṇaṃ yauva rājye 'bhiṣecayata
tatasa taira eva sahitò rāmaḥ saumitriṇā saha
yathāgatena mārgeṇa parayayau savapuraṃ parati
ayòdhyāṃ sa samāsādya purīṃ rāṣṭrapatisa tataḥ
bharatāya hanūmantaṃ dūtaṃ parasthāpayata tadā
lakṣayitveṅgitaṃ sarvaṃ pariyaṃ tasmai nivedya ca
vāyuputre punaḥ parāpte nandigrāmama upāgamata
sa tatra maladigdhāṅgaṃ bharataṃ cīravāsasama
agrataḥ pāduke kṛtvā dadarśāsīnama āsane
sametya bharatenātha śatrughnena ca vīryavāna
rāghavaḥ saha saumitrira mumude bharata raṣabha
tathā bharataśatrughnau sametau guruṇā tadā
vaidehyā darśanenòbhau paraharṣaṃ samavāpatuḥ
tasmai tada bharatò rājyama āgatāyābhisatkṛtama
nayāsaṃ niryātayāma āsa yuktaḥ paramayā mudā
tatasa taṃ vaiṣṇavaṃ śūraṃ nakṣatre 'bhimate 'hani
vasiṣṭhò vāmadevaśa ca sahitāva abhyaṣiñcatāma
sò 'bhiṣiktaḥ kapiśreṣṭhaṃ sugrīvaṃ sasuhṛjjanama
vibhīṣaṇaṃ ca paulastyama anvajānāda gṛhāna parati
abhyarcya vividhai ratnaiḥ parītiyuktau mudā yutau
samādhāyetikartavyaṃ duḥkhena visasarja ha
puṣpakaṃ ca vimānaṃ tata pūjayitvā sarāghavaḥ
parādāda vaiśravaṇāyaiva parītyā sa raghunandanaḥ
tatò devarṣisahitaḥ saritaṃ gòmatīma anu
daśāśvamedhāna ājahre jārūthyāna sa nirargalāna
[mārka]
evama etana mahābāhò rāmeṇāmitatejasā
parāptaṃ vayasanama atyugraṃ vanavāsa kṛtaṃ purā
mā śucaḥ puruṣavyāghra kaṣatriyò 'si paraṃtapa
bāhuvīryāśraye mārge vartase dīptanirṇaye
na hi te vṛjinaṃ kiṃ cida dṛśyate parama aṇva api
asmina mārge viṣīdeyuḥ sendrā api surāsurāḥ
saṃhatya nihatò vṛtrò marudbhira vajrapāṇinā
namuciśa caiva durdharṣò dīrghajihvā ca rākṣasī
sahāyavati sarvārthāḥ saṃtiṣṭhantīha sarvaśaḥ
kiṃ nu tasyājitaṃ saṃkhye bharātā yasya dhanaṃjayaḥ
ayaṃ ca balināṃ śareṣṭhò bhīmò bhīmaparākramaḥ
yuvānau ca maheṣvāsau yamau mādravatīsutau
ebhiḥ sahāyaiḥ kasmāta tavaṃ viṣīdasi paraṃtapa
ya ime vajriṇaḥ senāṃ jayeyuḥ samarudgaṇāma
tavama apya ebhira maheṣvāsaiḥ sahāyaira devarūpibhiḥ
vijeṣyasi raṇe sarvāna amitrāna bharatarṣabha
itaśa ca tavama imāṃ paśya saindhavena durātmanā
balinā vīryamattena hṛtāma ebhira mahātmabhiḥ
ānītāṃ daraupadīṃ kṛṣṇāṃ kṛtvā karma suduṣkarama
jayadrathaṃ ca rājānaṃ vijitaṃ vaśama āgatama
asahāyena rāmeṇa vaidehī punara āhṛtā
hatvā saṃkhe daśagrīvaṃ rākṣasaṃ bhīmavikramama
yasya śākhāmṛgā mitrā ṛkṣāḥ kālamukhāsa tathā
jātyantaragatā rājanna etada buddhyānucintaya
tasmāta tavaṃ kuruśārdūla māśucò bharatarṣabha
tavadvidhā hi mahātmānò na śòcanti paraṃtapa
[vai]
evama āśvāsitò rājā mārkaṇḍeyena dhīmatā
tayaktvā duḥkhama adīnātmā punara evedama abravīta
[ya]
nātmānama anuśòcāmi nemāna bharātṝna mahāmune
haraṇaṃ cāpi rājyasya yathemāṃ darupadātmajāma
dayūte durātmabhiḥ kaliṣṭāḥ kṛṣṇayā tāritā vayama
jayadrathena ca punara vanāda apahṛtā balāta
asti sīmantinī kā cida dṛṣṭapūrvātha vā śarutā
pativratā mahābhāgā yatheyaṃ darupadātmajā
[mārka]
śṛṇu rājana kulastrīṇāṃ mahābhāgyaṃ yudhiṣṭhira
sarvama etada yathā parāptaṃ sāvitryā rājakanyayā
āsīna madreṣu dharmātmā rājā paramadhārmikaḥ
barahmaṇyaśa ca śaraṇyaśa ca satyasaṃdhò jitendriyaḥ
yajvā dānapatira dakṣaḥ paurajānapada pariyaḥ
pāthivò 'śavapatira nāma sarvabhūtahite rataḥ
kaṣamāvāna anapatyaśa ca satyavāga vijitendriyaḥ
atikrāntena vayasā saṃtāpama upajagmivāna
apatyòtpādanārthaṃ sa tīvraṃ niyamama āsthitaḥ
kāle parimitāhārò barahma cārī jitendriyaḥ
hutvā śatasahasraṃ sa sāvitryā rājasattama
ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe tadā kāle babhūva mita bhòjanaḥ
etena niyamenāsīda varṣāṇya aṣṭādaśaiva tu
pūrṇe tava aṣṭādaśe varṣe sāvitrī tuṣṭima abhyagāta
savarūpiṇī tadā rājana darśayāma āsa taṃ nṛpama
agnihòtrāta samutthāya harṣeṇa mahatānvitā
uvāca cainaṃ varadā vacanaṃ pārthivaṃ tadā
barahmacaryeṇa śuddhena damena niyamena ca
sarvātmanā ca madbhaktyā tuṣṭāsmi tava pārthiva
varaṃ vṛṇīṣvāśvapate madrā rājayathepsitama
na paramādaśa ca dharmeṣu kartavyasa te kathaṃ cana
[aṣvapati]
apatyārthaḥ samārambhaḥ kṛtò dharmepsayā mayā
putrā me bahavò devi bhaveyuḥ kulabhāvanāḥ
tuṣṭāsi yadi me devi kāmama etaṃ vṛṇòmya ahama
saṃtānaṃ hi parò dharma itya āhura māṃ davijātayaḥ
[sāvitrī]
pūrvama eva mayā rājanna abhiprāyama imaṃ tava
jañātvā putrārthama uktò vai tava hetòḥ pitāmahaḥ
parasādāca caiva tasmāta te savayambhuvihitāda bhuvi
kanyā tejasvinī saumya kaṣiprama eva bhaviṣyati
uttaraṃ ca na te kiṃ cida vayāhartavyaṃ kathaṃ cana
pitāmaha nisargeṇa tuṣṭā haya etada baravīmi te
[mārka]
sa tatheti paratijñāya sāvitryā vacanaṃ nṛpaḥ
parasādayāma āsa punaḥ kaṣiprama evaṃ bhaveda iti
antarhitāyāṃ sāvitryāṃ jagāma savagṛhaṃ nṛpaḥ
savarājye cāvasata parītaḥ parajā dharmeṇa pālayana
kasmiṃśa cita tu gate kāle sa rājā niyatavrataḥ
jayeṣṭhāyāṃ dharmacāriṇyāṃ mahiṣyāṃ garbhama ādadhe
rājaputryāṃ tu garbhaḥ sa mālavyāṃ bharatarṣabha
vayavardhata yathā śukle tārāpatira ivāmbare
parāpte kāle tu suṣuve kanyāṃ rājīvalòcanāma
kariyāśa ca tasyā muditaśa cakre sa nṛpatisa tadā
sāvitryā parītayā dattā sāvitryā hutayā haya api
sāvitrītya eva nāmāsyāśa cakrura viprāsa tathā pitā
sā vigrahavatīva śarīra vayavardhata nṛpātmajā
kālena cāpi sā kanyā yauvanasthā babhūva ha
tāṃ sumadhyāṃ pṛthuśròṇīṃ paratimāṃ kāñcanīma iva
parāpteyaṃ devakanyeti dṛṣṭvā saṃmenire janāḥ
tāṃ tu padmapalāśākṣīṃ javalantīma iva tejasā
na kaśa cida varayāma āsa tejasā parativāritaḥ
athòpòṣya śiraḥsnātā daivatānya abhigamya sā
hutvāgniṃ vidhivada viprāna vācayāma āsa parvaṇi
tataḥ sumanasaḥ śeṣāḥ paratigṛhya mahātmanaḥ
pituḥ sakāśama agamada devī śarīra iva rūpiṇī
sābhivādya pituḥ pādau śeṣāḥ pūrvaṃ nivedya ca
kṛtāñjalira varāròhā nṛpateḥ pārśvataḥ sathitā
yauvanasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā savāṃ sutāṃ devarūpiṇīma
ayācyamānāṃ ca varaira nṛpatira duḥkhitò 'bhavata
[rājā]
putri paradānakālasa te na ca kaśa cida vṛṇòti māma
savayama anviccha bhartāraṃ guṇaiḥ sadṛśama ātmanaḥ
parārthitaḥ puruṣò yaśa ca sa nivedyasa tavayā mama
vimṛśyāhaṃ paradāsyāmi varaya tavaṃ yathepsitama
śarutaṃ hi dharmaśāstre me paṭhyamānaṃ davijātibhiḥ
tathā tavama api kalyāṇi gadatò me vacaḥ śṛṇu
apradātā pitā vācyò vācyaśa cānupayana patiḥ
mṛte bhartari putraśa ca vācyò mātura arakṣitā
idaṃ me vacanaṃ śarutvā bhartura anveṣaṇe tavara
devatānāṃ yathā vācyò na bhaveyaṃ tathā kuru
[mārka]
evama uktvā duhitaraṃ tathā vṛddhāṃśa camantriṇaḥ
vayādideśānuyātraṃ ca gamyatāma itya acòdayata
sābhivādya pituḥ pādau varīḍiteva manasvinī
pitura vacanama ājñāya nirjagāmāvicāritama
sā haimaṃ rathama āsthāya sathaviraiḥ sacivaira vṛtā
tapòvanāni ramyāṇi rājarṣīṇāṃ jagāma aha
mānyānāṃ tatra vṛddhānāṃ kṛtvā pādābhivandanama
vanāni karamaśasa tāta sarvāṇya evābhyagacchata
evaṃ sarveṣu tīrtheṣu dhanòtsargaṃ nṛpātmajā
kurvatī davijamukhyānāṃ taṃ taṃ deśaṃ jagāma aha
[mārka]
atha madrādhipò rājā nāradena samāgataḥ
upaviṣṭaḥ sabhāmadhye kathā yògena bhārata
tatò 'bhigamya tīrthāni sarvāṇya evāśramāṃsa tathā
ājagāma pitura veśma sāvitrī saha mantribhiḥ
nāradena sahāsīnaṃ dṛṣṭvā sā pitaraṃ śubhā
ubhayòra eva śirasa cakre pādābhivandanama
[nārada]
kava gatābhūta suteyaṃ te kutaśa caivāgatā nṛpa
kimarthaṃ yuvatīṃ bhartre na caināṃ saṃprayacchasi
[aṣvapati]
kāryeṇa khalva anenaiva pareṣitādyaiva cāgatā
tada asyāḥ śṛṇu devarṣe bhartāraṃ yò 'nayā vṛtaḥ
[mārka]
sā barūhi vistareṇeti pitrā saṃcòditā śubhā
daivatasyeva vacanaṃ paratigṛhyedama abravīta
āsīca chālveṣu dharmātmā kaṣatriyaḥ pṛthivīpatiḥ
dayumatsena iti khayātaḥ paścāda andhò babhūva ha
vinaṣṭa cakṣura asa tasya bāla putrasya dhīmataḥ
sāmīpyena hṛtaṃ rājyaṃ chidre 'samina pūrvavairiṇā
sa bālavatsayā sārdhaṃ bhāryayā parasthitò vanama
mahāraṇyagataśa cāpi tapasa tepe mahāvrataḥ
tasya putraḥ pure jātaḥ saṃvṛddhaśa ca tapòvane
satyavāna anurūpò me bharteti manasā vṛtaḥ
[nārada]
ahò bata mahata pāpaṃ sāvitryā nṛpate kṛtama
ajānantyā yada anayā guṇavāna satyavāna vṛtaḥ
satyaṃ vadatya asya pitā satyaṃ mātā parabhāṣate
tatò 'saya barāhmaṇāśa cakrura nāmaitata satyavāna iti
bālasyāvāḥ pariyāśa cāsya karòtya aśvāṃśa ca mṛna mayāna
citre 'pi ca likhatya aśvāṃśa citrāśva iti còcyate
[rājā]
apīdānīṃ sa tejasvī buddhimāna vā nṛpātmajaḥ
kaṣamāvāna api vā śūraḥ satyavāna pitṛnandanaḥ
[nārada]
vivasvāna iva tejasvī bṛhaspatisamò matau
mahendra iva śūraśa ca vasudheva kaṣamānvitaḥ
[aṣvapati]
api rājātmajò dātā barahmaṇyò vāpi satyavāna
rūpavāna apya udārò vāpya atha vā pariyadarśanaḥ
[nārada]
sāṅkṛte rantidevasya sa śaktyā dānataḥ samaḥ
barahmaṇyaḥ satyavādī ca śibira auśīnarò yathā
yayātira iva còdāraḥ sòmavata pariyadarśanaḥ
rūpeṇānyatamò 'śavibhyāṃ dayumatsenasutò balī
sa dāntaḥ sa mṛduḥ śūraḥ sa satyaḥ sa jitendriyaḥ
sa maitraḥ sò 'nasūyaśa ca sa harīmāna dhṛtimāṃśa ca saḥ
nityaśaśa cārjavaṃ tasmina sathitisa tasyaiva ca dharuvā
saṃpṣepatasa tapòvṛddhaiḥ śīlavṛddhaiśa ca kathyate
[aṣvapati]
guṇaira upetaṃ sarvaisa taṃ bhagavana parabravīṣi me
dòṣāna apya asya me barūhi yadi santīha ke cana
[nārada]
ekò dòṣò 'saya nānyò 'sati sò 'daya parabhṛti satyavāna
saṃvatsareṇa kaṣīṇāyura dehanyāsaṃ kariṣyati
[rājā]
ehi sāvitri gaccha tavama anyaṃ varaya śòbhane
tasya dòṣò mahāna ekò guṇāna ākramya tiṣṭhati
yathā me bhagavāna āha nāradò devasatkṛtaḥ
saṃvatsareṇa sò 'lapāyura dehanyāsaṃ kariṣyati
[sāvitrī]
sakṛda aṃśò nipatati sakṛta kanyā paradīyate
sakṛda āha dadānīti tarīṇya etāni sakṛta sakṛta
dīrghāyura atha vālpāyuḥ saguṇò nirguṇò 'pi vā
sakṛda vṛtò mayā bhartā na davitīyaṃ vṛṇòmya ahama
manasā niścayaṃ kṛtvā tatò vācābhidhīyate
kariyate karmaṇā paścāta paramāṇaṃ me manasa tataḥ
[nārada]
sathirā buddhira naraśreṣṭha sāvitryā duhitusa tava
naiṣā cālayituṃ śakyā dharmāda asmāta kathaṃcanana
nānyasmina puruṣe santi ye satyavati vai guṇāḥ
paradānama eva tasmāna me ròcate duhitusa tava
[rājā]
avicāryama etada uktaṃ hi tathyaṃ bhagavatā vacaḥ
kariṣyāmya etada evaṃ ca gurura hi bhagavāna mama
[nārada]
avighnama astu sāvitryāḥ paradāne duhitusa tava
sādhayiṣyāmahe tāvata sarveṣāṃ bhadrama astu vaḥ
[mārka]
evama uktvā khama utpatya nāradasa taridivaṃ gataḥ
rājāpi duhituḥ sarvaṃ vaivāhikama akārayata
[mārka]
atha kanyāpradāne sa tama evārthaṃ vicintayana
samāninye ca tata sarvaṃ bhāṇḍaṃ vaivāhikaṃ nṛpaḥ
tatò vṛddhāna davijāna sarvāna ṛtvijaḥ sapuròhitāna
samāhūya tithau puṇye parayayau saha kanyayā
medhyāraṇyaṃ sa gatvā ca dayumatsenāśramaṃ nṛpaḥ
padbhyāma eva davijaiḥ sārdhaṃ rājarṣiṃ tama upāgamata
tatrāpaśyana mahābhāgaṃ śālavṛkṣama upāśritama
kauśyāṃ bṛsyāṃ samāsīnaṃ cakṣura hīnaṃ nṛpaṃ tadā
sa rājā tasya rājarṣeḥ kṛtvā pūjāṃ yathārhataḥ
vācā suniyatò bhūtvā cakārātma nivedanama
tasyārghyama āsanaṃ caiva gāṃ cāvedya sa dharmavita
kima āgamanama itya evaṃ rājā rājānama abravīta
tasya sarvama abhiprāyama itikartavyatāṃ ca tāma
satyavantaṃ samuddiśya sarvama eva nayavedayata
[aṣvapati]
sāvitrī nāma rājarṣe kanyeyaṃ mama śòbhanā
tāṃ savadharmeṇa dharmajña sanuṣārthe tavaṃ gṛhāṇa me
cayutāḥ sama rājyāda vanavāsama āśritāśa; carāma dharmaṃ niyatāsa tapasvinaḥ
kathaṃ tava anarhā vanavāsama āśrame; sahiṣyate kaleśama imaṃ sutā tava
[aṣvapati]
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavātmakaṃ; yadā vijānāti sutāhama eva ca
na madvidhe yujyati vākyama īdṛśaṃ; viniścayenābhigatò 'sami te nṛpa
āśāṃ nārhasi me hantuṃ sauhṛdāda raṇayena ca
abhitaśa cāgataṃ paremṇā paratyākhyātuṃ na mārhasi
anurūpò hi saṃyòge tavaṃ mamāhaṃ tavāpi ca
sanuṣāṃ paratīccha me kanyāṃ bhāryāṃ satyavataḥ sutāma
[dayumatsena]
pūrvama evābhilaṣitaḥ saṃbhandhò me tavayā saha
bharaṣṭarājyasa tava ahama iti tata etada vicāritama
abhiprāyasa tava ayaṃ yò me pūrvama evābhikāṅkṣitaḥ
sa nirvartatu me 'dayaiva kāṅkṣitò haya asi me 'tithiḥ
[mārka]
tataḥ sarvāna samānīya davijāna āśramavāsinaḥ
yathāvidhi samudvāhaṃ kārayāma āsatura nṛpau
dattvā tava aśvapatiḥ kanyāṃ yathārhaṃ ca paricchadama
yayau savama eva bhavanaṃ yuktaḥ paramayā mudā
satyavāna api bhāryāṃ tāṃ labdhvā sarvaguṇānvitāma
mumude sā ca taṃ labdhvā bhartāraṃ manasepsitama
gate pitari sarvāṇi saṃnyasyābharaṇāni sā
jagṛhe valkalānya eva vastraṃ kāṣāyama eva ca
paricāraira guṇaiśa caiva paraśrayeṇa damena ca
sarvakāmakriyābhiśa ca sarveṣāṃ tuṣṭima āvahata
śavaśrūṃ śarīrasatkāraiḥ sarvaira āchādanādibhiḥ
śavaśuraṃ devakāryaiśa ca vācaḥ saṃyamanena ca
tathaiva pariyavādena naipuṇena śamena ca
rahò caivòpacāreṇa bhartāraṃ paryatòṣayata
evaṃ tatrāśrame teṣāṃ tadā nivasatāṃ satāma
kālasa tapasyatāṃ kaśa cida aticakrāma abhārata
sāvitryāsa tu śayānāyāsa tiṣṭhantyāśa ca divāniśama
nāradena yada uktaṃ tada vākyaṃ manasi vartate
[mārka]
tataḥ kāle bahutithe vayatikrānte kadā cana
parāptaḥ sa kālò martavyaṃ yatra satyavatā nṛpa
gaṇayantyāśa ca sāvitryā divase divase gate
tada vākyaṃ nāradenòktaṃ vartate hṛdi nityaśaḥ
caturthe 'hani martavyama iti saṃcintya bhāminī
varataṃ tarirātrama uddiśya divārātraṃ sathitābhavata
taṃ śarutvā niyamaṃ duḥkhaṃ vadhvā duḥkhānvitò nṛpaḥ
utthāya vākyaṃ sāvitrīma abravīta parisāntvayana
atitīvrò 'yama ārambhasa tavayārabdhò nṛpātmaje
tisṛṇāṃ vasatīnāṃ hi sathānaṃ paramaduṣkarama
[sāvitrī]
na kāryasa tāta saṃtāpaḥ pāriyiṣyāmya ahaṃ varatama
vayavasāyakṛtaṃ hīdaṃ vayavasāyaśa ca kāraṇama
[dayumatsena]
varataṃ bhindhīti vaktuṃ tavāṃ nāsmi śaktaḥ kathaṃ cana
pārayasveti vacanaṃ yuktama asmadvidhò vadeta
[mārka]
evama uktvā dayumatsenò virarāma mahāmanāḥ
tiṣṭhantī cāpi sāvitrī kāṣṭhabhūteva lakṣyate
śavòbhūte bhartṛmaraṇe sāvitryā bharatarṣabha
duḥkhānvitāyāsa tiṣṭhantyāḥ sā rātrira vayatyavartata
adya tada divasaṃ ceti hutvā dīptaṃ hutāśanama
yugamātròdite sūrye kṛtvā paurvāhṇikāḥ kariyāḥ
tataḥ sarvāna davijāna vṛddhāña śavaśrūṃ śavaśurama eva ca
abhivādyānupūrvyeṇa parāñjalira niyatā sathitā
avaidhavyāśira asa te tu sāvitrya arthaṃ hitāḥ śubhāḥ
ūcusa tapasvinaḥ sarve tapòvananivāsinaḥ
evama astva iti sāvitrī dhayānayògaparāyaṇā
manasā tā giraḥ sarvāḥ paratyagṛhṇāta tapasvināma
taṃ kālaṃ camuhūrtaṃ ca paratīkṣantī nṛpātmajā
yathòktaṃ nārada vacò cintayantī suhuḥkhitā
tatasa tu śavaśrū śavaśurāva ūcatusa tāṃ nṛpātmajāma
ekāntasthama idaṃ vākyaṃ parītyā bharatasattama
[ṣavaṣrau]
varatò yathòpadiṣṭò 'yaṃ yathāvata pāritasa tavayā
āhārakālaḥ saṃprāptaḥ kariyatāṃ yada anantarama
[sāvitrī]
astaṃ gate mayāditye bhòktavyaṃ kṛtakāmayā
eṣa me hṛdi saṃkalpaḥ samayaśa ca kṛtò mayā
[mārka]
evaṃ saṃbhāṣamāṇāyāḥ sāvitryā bhòjanaṃ parati
sakandhe paraśuma ādāya satyavāna parasthitò vanama
sāvitrī tava āha bhartāraṃ naikasa tavaṃ gantuma arhasi
saha tavayāgamiṣyāmi na hi tavāṃ hātuma utsahe
[satyavāna]
vanaṃ na gatapūrvaṃ te duḥkhaḥ panthāśa ca bhāmini
varatòpavāsakṣāmā ca kathaṃ padbhyāṃ gamiṣyasi
[sāvitrī]
upavāsāna na me galānira nāsti cāpi pariśramaḥ
gamane ca kṛtòtsāhāṃ paratiṣeddhuṃ na mārhasi
[satyavāna]
yadi te gamanòtsāhaḥ kariṣyāmi tava pariyama
mama tava āmantraya gurūna na māṃ dòṣaḥ sapṛśeda ayama
[mārka]
sāṭabhigmyābravīca chavaśrūṃ śavaśuraṃ ca mahāvratā
ayaṃ gacchati me bhartā phalāhārò mahāvanama
iccheyama abhyanujñātuma āryayā śavaśureṇa ca
anena saha nirgantuṃ na hi me virahaḥ kaṣamaḥ
gurva agnihòtrārtha kṛte parasthitaśa ca sutasa tava
na nivāryò nivāryaḥ sayāda anyathā parasthitò vanama
saṃvatsaraḥ kiṃ cida ūnò na niṣkrāntāhama āśramāta
vanaṃ kusumitaṃ daraṣṭuṃ paraṃ kautūharaṃ hi me
[dayumatsena]
yataḥ parabhṛti sāvitrī pitrā dattasnuṣā mama
nānayābhyarthanā yuktama uktapūrvaṃ samarāmya ahama
tada eṣā labhatāṃ kāmaṃ yathābhilaṣitaṃ vadhūḥ
apramādaśa ca kartavyaḥ putri satyavataḥ pathi
[mārka]
ubhābhyāma abhyanujñātā sā jagāma yaśasvinī
saha bhartrā hasantīva hṛdayena vidūyatā
sā vanāni vicitrāṇi ramaṇīyāni sarvaśaḥ
mayūrarava ghuṣṭāni dadarśa vipulekṣaṇā
nadīḥ puṇyavahāśa caiva puṣpitāṃśa ca nagòttamāna
satyavāna āha paśyeti sāvitrīṃ madhurākṣarama
nirīkṣamāṇā bhartāraṃ sarvāvasthama aninditā
mṛtama eva hi taṃ mene kāle munivacò samarana
anuvartatī tu bhartāraṃ jagāma mṛdu gāminī
davidheva hṛdayaṃ kṛtvā taṃ ca kālama avekṣatī
[mārka]
atha bhāryāsahāyaḥ sa phalānya ādāya vīryavāna
kaṭhinaṃ pūrayāma āsa tataḥ kāṣṭhānya apāṭayata
tasya pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ savedò vai samajāyata
vayāyāmena ca tenāsya jajñe śirasi vedanā
sò 'bhigamya pariyāṃ bhāryāma uvāca śaramapīḍitaḥ
vayāyamena mamānena jātā śirasi vedanā
aṅgāni caiva sāvitri hṛdayaṃ dūyatīva ca
asvasthama iva cātmānaṃ lakṣaye mita bhāṣiṇi
śūlaira iva śirò viddhama idaṃ saṃlakṣayāmya ahama
tata savaptuma icche kalyāṇi na sathātuṃ śaktira asti me
samāsādyātha sāvitrī bhartārama upagūhya ca
utsaṅge 'saya śirò kṛtvā niṣasāda mahītale
tataḥ sā nārada vacò vimṛśantī tapasvinī
taṃ muhūrtaṃ kaṣaṇaṃ velāṃ divasaṃ ca yuyòja ha
muhūrtāda iva cāpaśyata puruṣaṃ pītavāsasama
baddhamauliṃ vapuṣmantama ādityasamatejasama
śayāmāvadātaṃ raktākṣaṃ pāśahastaṃ bhayāvahama
sathitaṃ satyavataḥ pārśve nirīkṣantaṃ tama eva ca
taṃ dṛṣṭvā sahasòtthāya bhartura nayasya śanaiḥ śiraḥ
kṛtāñjalira uvācārtā hṛdayena apravepatā
daivataṃ tavābhijānāmi vapura etada dhayamānuṣama
kāmayā barūhi me devakasa tavaṃ kiṃ ca cikīrṣasi
[yama]
pativratāsi sāvitri tathaiva ca tapò'navitā
atasa tavāma abhibhāṣāmi viddhi māṃ tavaṃ śubhe yamama
ayaṃ te satyavāna bhartā kaṣīṇāyuḥ pārthivātmajaḥ
neṣyāmya enama ahaṃ baddhvā viddhya etana me cikīrṣitama
[mārka]
itya uktvā pitṛrājasa tāṃ bhagavāna savaṃ cikīrṣitama
yathāvata sarvama ākhyātuṃ tatpriyārthaṃ paracakrame
ayaṃ hi dharmasaṃyuktò rūpavāna guṇasāgaraḥ
nārhò mata puruṣaira netuma atò 'sami savayama āgataḥ
tataḥ satyavataḥ kāyāta pāśabaddhaṃ vaśaṃgatama
aṅguṣṭha mātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamò balāta
tataḥ samuddhṛtaprāṇaṃ gataśvāsaṃ hataprabhama
nirviceṣṭaṃ śarīraṃ tada babhūvāpriyadarśanama
yamasa tu taṃ tathā baddhvā parayātò dakṣiṇāmukhaḥ
sāvitrī cāpi duḥkhārtā yamama evānvagacchata
niyamavratasaṃsiddhā mahābhāgā pativratā
[yama]
nivarta gaccha sāvitri kuruṣvāsyaurdhvadehikama
kṛtaṃ bhartusa tavayānṛṇyaṃ yāvada gamyaṃ gataṃ tavayā
[sāvitrī]
yatra me nīyate bhartā savayaṃ vā yatra gacchati
mayāpi tatra gantavyama eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
tapasā guruvṛttyā ca bhartuḥ sanehāda varatena ca
tava caiva parasādena na me paratihatā gatiḥ
parāhuḥ sapta padaṃ mitraṃ budhāsa tattvārtha darśinaḥ
mitratāṃ ca puraskṛtya kiṃ cida vakṣyāmi taca chṛṇu
nānātmavantasa tu vanecaranti; dharmaṃ ca vāsaṃ ca pariśramaṃ ca
vijñānatò dharmama udāharanti; tasmāta santò dharmama āhuḥ paradhānama
ekasya dharmeṇa satāṃ matena; sarve sama taṃ mārgama anuprapannāḥ
mā vai davitīyaṃ mā tṛtīyaṃ ca vāñche; tasmāta santò dharmama āhuḥ paradhānama
[yama]
nivarta tuṣṭò 'sami tavānayā girā; savarākṣara vayañjana hetuyuktayā
varaṃ vṛṇīṣveha vināsya jīvitaṃ; dadāni te sarvama anindite varama
[sāvitrī]
cayutaḥ savarājyāda vanavāsama āśritò; vinaṣṭa cakṣuḥ śavaṣurò mamāśrame
sa labdhacakṣura balavāna bhavena nṛpasa; tava parasādāja javalanārkasaṃnibhaḥ
[yama]
dadāni te sarvama anindite varaṃ; yathā tavayòktaṃ bhavitā ca tata tathā
tavādhvanā galānima ivòpalakṣaye; nivarta gacchasva na te śaramò bhaveta
[sāvitrī]
kutaḥ śaramò bhartṛsamīpatò hi me; yatò hi bhartā mama sā gatira dharuvā
yataḥ patiṃ neṣyasi tatra me gatiḥ; sureśa bhūyò ca vacò nibòdha me
satāṃ sakṛta saṃgatama īpsitaṃ paraṃ; tataḥ paraṃ mitrama iti paracakṣate
na cāphalaṃ satpuruṣeṇa saṃgataṃ; tataḥ satāṃ saṃnivaseta samāgame
[yama]
manò 'nukūlaṃ budha buddhivardhanaṃ; tavayāhama uktò vacanaṃ hitāśrayama
vinā punaḥ satyavatò 'saya jīvitaṃ; varaṃ davitīyaṃ varayasva bhāmini
[sāvitrī]
hṛtaṃ purā me śavaśurasya dhīmataḥ; savama eva rājyaṃ sa labheta pārthivaḥ
jahyāta savadharmaṃ na ca me gurura; yathā davitīyama etaṃ varayāmi te varama
[yama]
savama eva rājyaṃ paratipatsyate 'cirāna; na ca savadharmāta parihāsyate nṛpaḥ
kṛtena kāmena mayā nṛpātmaje; nivarta gacchasva na te śaramò bhaveta
[sāvitrī]
parajāsa tavayemā niyamena saṃyatā; niyamya caitā nayase na kāmayā
atò yamatvaṃ tava deva viśrutaṃ; nibòdha cemāṃ girama īritāṃ mayā
adròhaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā
anugrahaśa ca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ
evaṃ parāyò ca lòkò 'yaṃ manuṣyāḥ śaktipeśalāḥ
santasa tava evāpya amitreṣu dayāṃ parāpteṣu kurvate
[yama]
pipāsitasyeva yathā bhaveta payasa; tathā tavayā vākyama idaṃ samīritama
vinā punaḥ satyavatò 'saya jīvitaṃ; varaṃ vṛṇīṣveha śubhe yada icchasi
[sāvitrī]
mamānapatyaḥ pṛthivīpatiḥ pitā; bhaveta pituḥ putraśataṃ mamaurasama
kulasya saṃtānakaraṃ ca yada bhaveta; tṛtīyama etaṃ varayāmi te varama
[yama]
kulasya saṃtānakaraṃ suvarcasaṃ; śataṃ sutānāṃ pitura astu te śubhe
kṛtena kāmena narādhipātmaje; nivarta dūraṃ hi pathasa tavama āgatā
[sāvitrī]
na dūrama etana mama bhartṛsaṃnidhau; manò hi me dūrataraṃ paradhāvati
tathā varajanna eva giraṃ samudyatāṃ; mayòcyamānāṃ śṛṇu bhūya eva ca
vivasvatasa tavaṃ tanayaḥ paratāpavāṃsa; tatò hi vaivasvata ucyase budhaiḥ
śamena dharmeṇa ca rañjitāḥ parajāsa; tatasa taveheśvara dharmarājatā
ātmanya api na viśvāsasa tāvāna bhavati satsu yaḥ
tasmāta satsu viśeṣeṇa sarvaḥ paraṇayama icchati
sauhṛdāta sarvabhūtānāṃ viśvāsò nāma jāyate
tasmāta satsu viśeṣeṇa viśvāsaṃ kurute janaḥ
[yama]
udahṛtaṃ te vacanaṃ yada aṅgane; śubhe na tādṛka tavadṛte mayā śarutama
anena tuṣṭò 'sami vināsya jīvitaṃ; varaṃ caturthaṃ varayasva gaccha ca
[sāvitrī]
mamātmajaṃ satyavatasa tathaurasaṃ; bhaveda ubhābhyāma iha yata kulòdvahama
śataṃ sutānāṃ balavīryaśālināma; idaṃ caturthaṃ varayāmi te varama
[yama]
śataṃ sutānāṃ balavīryaśālināṃ; bhaviṣyati parītikaraṃ tavābale
pariśramasa te na bhavena nṛpātmaje; nivarta dūraṃ hi pathasa tavama āgatā
[sāvitrī]
satāṃ sadā śāśvatī dharmavṛttiḥ; santò na sīdanti na ca vayathanti
satāṃ sadbhira nāphalaḥ saṃgamò 'sati; sada bhayò bhayaṃ nānuvartanti santaḥ
santò hi satyena nayanti sūryaṃ; santò bhūmiṃ tapasā dhārayanti
santò gatira bhūtabhavyasya rājana; satāṃ madhye nāvasīdanti santaḥ
ārya juṣṭama idaṃ vṛttama iti vijñāya śāśvatama
santaḥ parārthaṃ kurvāṇā nāvekṣante paratikriyāma
na ca parasādaḥ satpuruṣeṣu mòghò; na cāpya arthò naśyati nāpi mānaḥ
yasmāda etana niyataṃ satsu nityaṃ; tasmāta santò rakṣitārò bhavanti
[yama]
yathā yathā bhāṣasi dharmasaṃhitaṃ; manò 'nukūlaṃ supadaṃ mahārthavata
tathā tathā me tavayi bhaktira uttamā; varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ yatavrate
[sāvitrī]
na te 'pavargaḥ sukṛtāda vinākṛtasa; tathā yathānyeṣu vareṣu mānada
varaṃ vṛṇe jīvatu satyavāna ayaṃ; yathā mṛtā haya evama ahaṃ vinā patima
na kāmaye bhartṛvinākṛtā sukhaṃ; na kāmaye bhartṛvinākṛtā divama
na kāmaye bhartṛvinākṛtā śariyaṃ; na bhartṛhīnā vayavasāmi jīvituma
varātisargaḥ śataputratā mama; tavayaiva dattò hariyate ca me patiḥ
varaṃ vṛṇe jīvatu satyavāna ayaṃ; tavaiva satyaṃ vacanaṃ bhaviṣyati
[mārka]
tathetya uktvā tu tāna pāśāna muktvā vaivasvatò yamaḥ
dharmarājaḥ parahṛṣṭātmā sāvitrīma idama abravīta
eṣa bhadre mayā muktò bhartā te kulanandini
arògasa tava neyaśa ca siddhārthaśa ca bhaviṣyati
caturvarṣa śataṃ cāyusa tavayā sārdhama avāpsyati
iṣṭvā yajñaiśa ca dharmeṇa khayātiṃ lòke gamiṣyati
tavayi putraśataṃ caiva satyavāña janayiṣyati
te cāpi sarve rājānaḥ kaṣatriyāḥ putrapautriṇaḥ
khayātāsa tavana nāmadheyāśa ca bhaviṣyantīha śāśvatāḥ
pituśa ca te putraśataṃ bhavitā tava mātari
mālavyāṃ mālavā nāma śāśvatāḥ putrapautriṇaḥ
bharātarasa te bhaviṣyanti kaṣatriyāsa taridaśòpamāḥ
evaṃ tasyai varaṃ dattvā dharmarājaḥ paratāpavāna
nivartayitvā sāvitrīṃ savama eva bhavanaṃ yayau
sāvitrya api yame yāte bhartāraṃ paratilabhya ca
jagāma tatra yatrāsyā bhartuḥ śāvaṃ kalevarama
sā bhūmau parekṣya bhartārama upasṛtyòpagūhya ca
utsaṅge śira āròpya bhūmāva upaviveśa ha
saṃjñāṃ ca satyavā~la labdhvā sāvitrīma abhyabhāṣata
paròṣyāgata iva paremṇā punaḥ punara udīkṣya vai
[satyavāna]
suciraṃ bata suptò 'sami kimarthaṃ nāvabòdhitaḥ
kava cāsau puruṣaḥ śayāmò yò 'sau māṃ saṃcakarṣa ha
[sāvitrī]
suciraṃ bata suptò 'si mamāṅke puruṣarṣabha
gataḥ sa bhagavāna devaḥ parajā saṃyamanò yamaḥ
viśrāntò 'si mahābhāga vinidraśa ca nṛpātmaja
yadi śakyaṃ samuttiṣṭha vigāḍhāṃ paśya śarvarīma
[mārka]
upalabhya tataḥ saṃjñāṃ sukhasupta ivòtthitaḥ
diśaḥ sarvā vanāntāṃśa ca nirīkṣyòvāca satyavāna
phalāhārò 'sami niṣkrāntasa tavayā saha sumadhyame
tataḥ pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ śirasò me rujābhavata
śirò 'bhitāpa saṃtaptaḥ sathātuṃ cirama aśaknuvana
tavòtsaṅge parasuptò 'hama iti sarvaṃ samare śubhe
tavayòpagūḍhasya ca me nidrayāpahṛtaṃ manaḥ
tatò 'paśyaṃ tamò ghòraṃ puruṣaṃ ca mahaujasama
tada yadi tavaṃ vijānāsi kiṃ tada barūhi sumadhyame
savapnò me yadi vā dṛṣṭò yadi vā satyama eva tata
tama uvācātha sāvitrī rajanī vayavagāhate
śavaste sarvaṃ yathāvṛttama ākhyāsyāmi nṛpātmaja
utthiṣṭhòttiṣṭha bhadraṃ te pitarau paśya suvrata
vigāḍhā rajanī ceyaṃ nivṛttaśa ca divākaraḥ
naktaṃcarāśa carantya ete hṛṣṭāḥ karūrābhibhāṣiṇaḥ
śarūyante parṇaśabdāśa ca mṛgāṇāṃ caratāṃ vane
etāḥ śivā ghòranādā diśaṃ dakṣiṇapaścimāma
āsthāya viruvantya ugrāḥ kampayantyò manò mama
[satyavāna]
vanaṃ paratibhayākāraṃ ghanena tamasā vṛtama
na vijñāsyasi panthānaṃ gantuṃ caiva na śakṣyasi
[sāvitī]
asminna adya vane dagdhe śuṣkavṛkṣaḥ sathitò javalana
vāyunā dhamyamānò 'ganira dṛśyate 'tara kava cita kava cita
tatò 'ganima ānayitveha javālayiṣyāmi sarvataḥ
kāṣṭhānīmāni santīha jahi saṃtāpama ātmanaḥ
yadi nòtsahase gantuṃ sarujaṃ tavābhilakṣaye
na ca jañāsyasi panthānaṃ tamasā saṃvṛte vane
śavaḥprabhāte vane dṛśye yāsyāvò 'numate tava
vasāveha kaṣapāma etāṃ rucitaṃ yadi te 'nagha
[satyavāna]
śirò rujā nivṛttā me savasthānya aṅgāni lakṣaye
mātā pitṛbhyāma icchāmi saṃgamaṃ tavatprasādajama
na kadā cida vikāle hi gatapūrvò mayāśramaḥ
anāgatāyāṃ saṃdhyāyāṃ mātā me pararuṇaddhi māma
divāpi mayi niṣkrānte saṃtapyete gurū mama
vicinòti ca māṃ tātaḥ sahaivāśramavāsibhiḥ
mātrā pitrā ca subhṛśaṃ duḥkhitābhyāma ahaṃ purā
upālabdhaḥ subahuśaśa cireṇāgacchasīti ha
kā tava avasthā tayòra adya madarthama iti cintaye
tayòra adṛśye mayi ca mahada duḥkhaṃ bhaviṣyati
purā māma ūcatuśa caiva rātrāva asrāyamāṇakau
bhṛśaṃ suduḥkhitau vṛddhau bahuśaḥ parītisaṃyutau
tavayā hīnau na jīvāva muhūrtama api putraka
yāvada dhariṣyase putra tāvana nau jīvitaṃ dharuvama
vṛddhayòra andhayòra yaṣṭisa tavayi vaṃśaḥ paratiṣṭhitaḥ
tavayi piṇḍaśa ca kīrtiśa ca saṃtānaṃ cāvayòra iti
mātā vṛddhā pitā vṛddhasa tayòra yaṣṭira ahaṃ kila
tau rātrau māma apaśyantau kāma avasthāṃ gamiṣyataḥ
nidrāyāśa cābhyasūyāmi yasyā hetòḥ pitā mama
mātā ca saṃśayaṃ parāptā matkṛte 'napakāriṇī
ahaṃ ca saṃśayaṃ parāptaḥ kṛcchrāma āpadama āsthitaḥ
mātā pitṛbhyāṃ hi vinā nāhaṃ jīvituma utsahe
vayaktama ākulayā buddhyā parajñā cakṣuḥ pitā mama
ekaikama asyāṃ velāyāṃ pṛcchatya āśramavāsinama
nātmānama anuśòcāmi yathāhaṃ pitaraṃ śubhe
bhartāraṃ cāpya anugatāṃ mātaraṃ paridurbalāma
matkṛtena hi tāva adya saṃtāpaṃ parama eṣyataḥ
jīvantāva anujīvāmi bhartavyau tau mayeti ha
tayòḥ pariyaṃ me kartavyama iti jīvāmi cāpya ahama
[mārka]
evama uktvā sa dharmātmā guruvartī gurupriyaḥ
ucchritya bāhū duḥkhārtaḥ sasvaraṃ pararuròda ha
tatò 'baravīta tathā dṛṣṭvā bhartāraṃ śòkakarśitama
paramṛjyāśrūṇi netrābhyāṃ sāvitrī dharmacāriṇī
yadi me 'sati tapasa taptaṃ yadi dattaṃ hutaṃ yadi
śavaśrū śavaśura bhartṝṇāṃ mama puṇyāsa tu śarvarī
na samarāmya uktapūrvāṃ vai savaireṣva apya anṛtāṃ girama
tena satyena tāva adya dhariyetāṃ śavaśurau mama
[satyavāna]
kāmaye darśanaṃ pitròra yāhi sāvitri mācirama
purā mātuḥ pitura vāpi yadi paśyāmi vipriyama
na jīviṣye varāròhe satyenātmānama ālabhe
yadi dharme ca te buddhira māṃ ceja jīvantama icchasi
mama pariyaṃ vā kartavyaṃ gacchasvāśramama antikāta
[mārka]
sāvitrī tata utthāya keśāna saṃyamya bhāminī
patima utthāpayāma āsa bāhubhyāṃ parigṛhya vai
utthāya satyavāṃśa cāpi paramṛjyāṅgāni pāṇinā
diśaḥ sarvāḥ samālòkya kaṭhine dṛṣṭima ādadhe
tama uvācātha sāvitrī śavaḥ phalānīha neṣyasi
yògakṣemārthama etata te neṣyāmi paraśuṃ tava ahama
kṛtvā kaṭhina bhāraṃ sā vṛkṣaśākhāvalambinama
gṛhītvā paraśuṃ bhartuḥ sakāśaṃ punara āgamata
vāme sakandhe tu vāmòrura bhartura bāhuṃ niveśya sā
dakṣiṇena pariṣvajya jagāma mṛdu gāminī
[satyavāna]
abhyāsagamanāda bhīru panthānò viditā mama
vṛkṣāntarālòkitayā jayòtsnayā cāpi lakṣaye
āgatau savaḥ pathā yena phalānya avacitāni ca
yathāgataṃ śubhe gaccha panthānaṃ mā vicāraya
palāśaṣaṇḍe caitasmina panthā vayāvartate davidhā
tasyòttareṇa yaḥ panthāsa tena gaccha tavarasva ca
savasthò 'sami balavāna asmi didṛkṣuḥ pitarāva ubhau
[mārka]
baruvanna evaṃ tavarāyuktaḥ sa parāyāda āśramaṃ parati
[mārka]
etasminna eva kāle tu dayumatsenò mahāvane
labdhacakṣuḥ parasannātmā dṛṣṭyā sarvaṃ dadarśa ha
sa sarvāna āśramāna gatvā śaibyayā saha bhāryayā
putra hetòḥ parāma ārtiṃ jagāma manujarṣabha
tāva āśramāna nadīśa caiva vanāni ca sarāṃsi ca
tāṃsa tāna deśāna vicinvantau dampatī parijagmatuḥ
śarutvā śabdaṃ tu yata kiṃ cida unmukhau suta śaṅkayā
sāvitrī sahitò 'bhayeti satyavāna itya adhāvatāma
bhinnaiśa ca paruṣaiḥ pādaiḥ savraṇaiḥ śòṇitaukṣitaiḥ
kuśakaṇṭakaviddhāṅgāva unmattāva iva dhāvataḥ
tatò 'bhisṛtya taira vipraiḥ sarvaira āśramavāsibhiḥ
parivārya samāśvāsya samānītau savama āśramama
tatra bhāryā sahāyaḥ sa vṛtò vṛddhaira tapòdhanaiḥ
āśvāsitò vicitrārthaiḥ pūrvarājñāṃ kathāśrayaiḥ
tatasa tau punara āśvastau vṛddhau putra didṛkṣayā
bālye vṛttāni putrasya samarantau bhṛśaduḥkhitau
punara uktvā ca karuṇāṃ vācaṃ tau śòkakarśitau
hā putra hā sādhvi vadhūḥ kavāsi kavāsītya aròdatāma
[suvarcasa]
yathāsya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena ca
ācāreṇa ca saṃyuktā tathā jīvati satyavāna
[gautama]
vedāḥ sāṅgā mayādhītāsa tapò me saṃcitaṃ mahata
kaumāraṃ barahmacaryaṃ me guravò 'ganiśa ca tòṣitāḥ
samāhitena cīrṇāni sarvāṇya eva varatāni me
vāyubhakṣòpavāsaśa ca kuśalāni ca yāni me
anena tapasā vedmi sarvaṃ paricikīrṣitama
satyama etana nibòdha tavaṃ dhariyate satyavāna iti
[ṣisya]
upādhyāyasya me vaktrāda yathā vākyaṃ viniḥsṛtama
naitaja jātu bhavena mithyā tathā jīvati satyavāna
[rasayaha]
yathāsya bhāryā sāvitrī sarvaira eva sulakṣaṇaiḥ
avaidhavya karaira yuktā tathā jīvati satyavāna
[bhāradvāja]
yathāsya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena ca
ācāreṇa ca saṃyuktā tathā jīvati satyavāna
[dālbhya]
yathādṛṣṭiḥ paravṛttā te sāvitryāśa ca yathā varatama
gatāhārama akṛtvā ca tathā jīvati satyavāna
[māṇḍavya]
yathā vadanti śāntāyāṃ diśi vai mṛgapakṣiṇaḥ
pārthivī ca paravṛttisa te tathā jīvati satyavāna
[dhaumya]
sarvaira guṇaira upetasa te yathā putrò janapriyaḥ
dīrghāyura lakṣaṇòpetasa tathā jīvati satyavāna
[mārka]
evama āśvāsitasa taisa tu satyavāgbhisa tapasvibhiḥ
tāṃsa tāna vigaṇayanna arthāna avasthita ivābhavata
tatò muhūrtāta sāvitrī bhartrā satyavatā saha
ājagāmāśramaṃ rātrau parahṛṣṭā paraviveśa ha
[barāhmaṇāha]
putreṇa saṃgataṃ tavādya cakṣura mantaṃ nirīkṣya ca
sarve vayaṃ vai pṛcchāmò vṛddhiṃ te pṛthivīpate
samāgamena putrasya sāvitryā darśanena ca
cakṣuṣò cātmanò lābhāta taribhira diṣṭyā vivardhase
sarvaira asmābhira uktaṃ yata tathā tana nātra saṃśayaḥ
bhūyò bhūyò ca vṛtthisa te kaṣiprama eva bhaviṣyati
[mārka]
tatò 'ganiṃ tatra saṃjvālya davijāsa te sarva eva hi
upāsāṃ cakrire pārtha dayumatsenaṃ mahīpatima
śaibyā ca satyavāṃśa caiva sāvitrī caikataḥ sathitāḥ
sarvaisa taira abhyanujñātā viśòkāḥ samupāviśana
tatò rājñā sahāsīnāḥ sarve te vanavāsinaḥ
jātakautūhalāḥ pārtha papracchura nṛpateḥ sutama
parāga eva nāgataṃ kasmāta sabhāryeṇa tavayā vibhò
virātre cāgataṃ kasmāta kò 'nubandhaśa ca te 'bhavata
saṃtāpitaḥ pitā mātā vayaṃ caiva nṛpātmaja
nākasmāda iti jānīmasa tata sarvaṃ vaktuma arhasi
[satyavāna]
pitrāhama abhyanujñātaḥ sāvitrī sahitò gataḥ
atha me 'bhūca chiròduḥkhaṃ vane kāṣṭhāni bhindataḥ
suptaśa cāhaṃ vedanayā cirama itya upalakṣaye
tāvata kālaṃ ca na mayā supta pūrvaṃ kadā cana
sarveṣāma eva bhavatāṃ saṃtāpò mā bhaveda iti
atò virātrāgamanaṃ nānyada astīha kāraṇama
[gautama]
akasmāca cakṣura aḥ parāptira dayumatsenasya te pituḥ
nāsya tavaṃ kāraṇaṃ vettha sāvitrī vaktuma arhati
śaròtuma icchāmi sāvitri tavaṃ hi vettha parāvarama
tavāṃ hi jānāmi sāvitri sāvitrīma iva tejasā
tavama atra hetuṃ jānīṣe tasmāta satyaṃ nirucyatāma
rahasyaṃ yadi te nāsti kiṃ cida atra vadasva naḥ
[sāvitrī]
evama etada yathā vettha saṃkalpò nānyathā hi vaḥ
na ca kiṃ cida rahasyaṃ me śarūyatāṃ tathyama atra yata
mṛtyura me bhartura ākhyātò nāradena mahātmanā
sa cādya divasaḥ parāptasa tatò nainaṃ jahāmya ahama
suptaṃ cainaṃ yamaḥ sākṣāda upāgacchata sakiṃkaraḥ
sa enama anayada baddhvā diśaṃ pitṛniṣevitāma
astauṣaṃ tama ahaṃ devaṃ satyena vacasā vibhuma
pañca vai tena me dattā varāḥ śṛṇuta tāna mama
cakṣura ī ca savarājyaṃ ca davau varau śavaśurasya me
labdhaṃ pituḥ putraśataṃ putrāṇāma ātmanaḥ śatama
caturvarṣa śatāyura me bhartā labdhaśa ca satyavāna
bhartura hi jīvitārthaṃ tu mayā cīrṇaṃ sathiraṃ varatama
etata satyaṃ mayākhyātaṃ kāraṇaṃ vistareṇa vaḥ
yathāvṛttaṃ sukhòdarkama idaṃ duḥkhaṃ mahana mama
[rasayaha]
nimajjamānaṃ vayasanaira abhidrutaṃ; kulaṃ narendrasya tamò maye harade
tavayā suśīle dhṛtadharmapuṇyayā; samuddhṛtaṃ sādhvi punaḥ kulīnayā
[mārka]
tathā paraśasya haya abhipūjya caiva te; varastriyaṃ tāma ṛṣayaḥ samāgatāḥ
narendrama āmandrya saputrama añjasā; śivena jagmura muditāḥ savama ālayama
[mārka]
tasyāṃ rātryāṃ vayatītāyāma udite sūryamaṇḍale
kṛtapūrvāhṇikāḥ sarve sameyusa te tapòdhanāḥ
tada eva sarvaṃ sāvitryā mahābhāgyaṃ maharṣayaḥ
dayumatsenāya nātṛpyana kathayantaḥ punaḥ punaḥ
tataḥ parakṛtayaḥ sarvāḥ śālvebhyò 'bhayāgatā nṛpa
ācakhyura nihataṃ caiva savenāmātyena taṃ nṛpama
taṃ mantriṇā hataṃ śarutvā sasahāyaṃ sabāndhavama
nayavedayana yathātattvaṃ vidrutaṃ ca daviṣada balama
aikamatyaṃ ca sarvasya janasyātha nṛpaṃ parati
sacakṣura vāpya acakṣura vā sa nò rājā bhavatva iti
anena niścayeneha vayaṃ parasthāpitā nṛpa
parāptānīmāni yānāni caturaṅgaṃ ca te balama
parayāhi rājana bhadraṃ te ghuṣṭasa te nagare jayaḥ
adhyāssva cirarātrāya pitṛpaitāmahaṃ padama
cakṣura mantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā rājānaṃ vapuṣānvitama
mūrdhabhiḥ patitāḥ sarve vismayòtphullalòcanāḥ
tatò 'bhivādya tāna vṛddhāna davijāna āśramavāsinaḥ
taiśa cābhipūjitaḥ sarvaiḥ parayayau nagaraṃ parati
śaibyā ca saha sāvitryā savāstīrṇena suvarcasā
narayuktena yānena parayayau senayā vṛtā
tatò 'bhiṣiṣicuḥ parītyā dayumatsenaṃ puròhitāḥ
putraṃ cāsya mahātmānaṃ yauvarājye 'bhaṣecayana
tataḥ kālena mahatā sāvitryāḥ kīrtivardhanama
tada vai putraśataṃ jajñe śūrāṇāma anivartināma
bharātṝṇāṃ sòdarāṇāṃ ca tathaivāsyābhavaca chatama
madrādhipasyāśvapatera mālavyāṃ sumahābalama
evama ātmā pitā mātā śavaśrūḥ śavaśura eva ca
bhartuḥ kulaṃ ca sāvitryā sarvaṃ kṛcchrāta samuddhṛtama
tathaivaiṣāpi kalyāṇī daraupadī śīlasaṃmatā
tārayiṣyati vaḥ sarvāna sāvitrīva kulāṅganā
[vai]
evaṃ sa pāṇḍavasa tena anunītò mahātmanā
viśòkò vijvarò rājana kāmyake nayavasata tadā
[janama]
yata tata tadā mahābrahma~la lòmaśò vākyama abravīta
indrasya vacanāda etya pāṇḍuputraṃ yudhiṣṭhirama
yaca cāpi te bhayaṃ tīvraṃ na ca kīrtayase kava cita
taca cāpya apahariṣyāmi savyasācāva ihāgate
kiṃ nu tada viduṣāṃ śareṣṭha karṇaṃ parati mahada bhayama
āsīna na ca sa dharmātmā kathayāma āsa kasya cita
[vai]
ahaṃ te rājaśārdūla kathayāmi kathāma imāma
pṛcchate bharataśreṣṭha śuśrūṣasva giraṃ mama
davādaśe samatikrānte varṣe parāpte tarayòdaśe
pāṇḍūnāṃ hitakṛca chakraḥ karṇaṃ bhikṣituma udyataḥ
abhiprāyama athò jañātvā mahendrasya vibhāvasuḥ
kuṇḍalārthe mahārāja sūryaḥ karṇama upāgamata
mahārhe śayane vīraṃ sapardhyāstaraṇa saṃvṛte
śayānama abhiviśvastaṃ barahmaṇyaṃ satyavādinama
savapnānte niśi rājendra darśayāma āsa raśmivāna
kṛpayā parayāviṣṭaḥ putrasnehāca ca bhārata
barāhmaṇò vedavida bhūtvā sūryò yògāda dhi rūpavāna
hitārthama abravīta karṇaṃ sāntvapūrvama idaṃ vacaḥ
karṇa madvacanaṃ tāta śṛṇu satyabhṛtāṃ vara
baruvatò 'daya mahābāhò sauhṛdāta paramaṃ hitama
upāyāsyati śakrasa tavāṃ pāṇḍavānāṃ hitepsayā
barāhmaṇa chadmanā karṇa kuṇḍalāpajihīrṣayā
viditaṃ tena śīlaṃ te sarvasya jagatasa tathā
yathā tavaṃ bhikṣitaḥ sadbhira dadāsya eva na yācase
tavaṃ hi tāta dadāsya eva barāhmaṇebhyaḥ parayācitaḥ
vittaṃ yaca cānyada apya āhura na paratyākhyāsi karhi cita
taṃ tavāma evaṃvidhaṃ jañātvā savayaṃ vai pākaśāsanaḥ
āgantā kuṇḍalārthāya kavacaṃ caiva bhikṣituma
tasmai parayācamānāya na deye kuṇḍale tavayā
anuneyaḥ paraṃ śaktyā śareya etada dhi te parama
kuṇḍalārthe baruvaṃsa tāta kāraṇaira bahubhisa tavayā
anyaira bahuvidhaira vittaiḥ sa nivāryaḥ punaḥ punaḥ
ratnaiḥ satrībhisa tathā bhògaira dhanaira bahuvidhaira api
nidarśanaiśa ca bahubhiḥ kuṇḍalepsuḥ puraṃdaraḥ
yadi dāsyasi karṇa tavaṃ sahaje kuṇḍale śubhe
āyura aḥ parakṣayaṃ gatvā mṛtyòra vaśama upeṣyasi
kavacena ca saṃyuktaḥ kuṇḍalābhyāṃ ca mānada
avadhyasa tavaṃ raṇe 'rīṇāma iti viddhi vacò mama
amṛtāda utthitaṃ haya etada ubhayaṃ ratnasaṃbhavama
tasmāda rakṣyaṃ tavayā karṇa jīvitaṃ ceta pariyaṃ tava
[karṇa]
kò māma evaṃ bhavāna parāha darśayana sauhṛdaṃ parama
kāmayā bhagavana barūhi hò bhavāna davija veṣadhṛka
[barā]
ahaṃ tāta sahasrāṃśuḥ sauhṛdāta tavāṃ nidarśaye
kuruṣvaitada vacò me tavama etaca chareyò paraṃ hi te
[karṇa]
śareya eva mamātyantaṃ yasya me gòpatiḥ parabhuḥ
paravaktādya hitānveṣī śṛṇu cedaṃ vacò mama
parasādaye tavāṃ varadaṃ paraṇayāca ca baravīmya ahama
na nivāryò varatāda asmāda ahaṃ yadya asmi te pariyaḥ
varataṃ vai mama lòkò 'yaṃ vetti kṛtsnò vibhāvasò
yathāhaṃ davijamukhyebhyò dadyāṃ parāṇāna api dharuvama
yadya āgacchati śakrò māṃ barāhmaṇa chadmanāvṛtaḥ
hitārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ khecaròttama bhikṣituma
dāsyāmi vibudhaśreṣṭha kuṇḍale varma còttamama
na me kīrtiḥ paraṇaśyeta tariṣu lòkeṣu viśrutā
madvidhasyāyaśasyaṃ hi na yuktaṃ parāṇarakṣaṇama
yuktaṃhi yaśasā yuktaṃ maraṇaṃ lòkasaṃmatama
sò 'hama indrāya dāsyāmi kuṇḍale saha varmaṇā
yadi māṃ balavṛtraghnò bhikṣārthama upayāsyati
hitārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ kuṇḍale me parayācituma
tana me kīrtikaraṃ lòke tasyākīrtira bhaviṣyati
vṛṇòmi kīrtiṃ lòke hi jīvitenāpi bhānumana
kīrtimāna aśnute savargaṃ hīnakīrtisa tu naśyati
kīrtira hi puruṣaṃ lòke saṃjīvayati mātṛvata
akīrtira jīvitaṃ hanti jīvatò 'pi śarīriṇaḥ
ayaṃ purāṇaḥ śalòkò hi savayaṃ gītò vibhāvasò
dhātrā lòkeśvara yathā kīrtira āyura narasya vai
puruṣasya pare lòke kīrtira eva parāyaṇama
iha lòke viśuddhā ca kīrtira āyura vivardhanī
sò 'haṃ śarīraje dattvā kīrtiṃ parāpsyāmi śāśvatīma
dattvā ca vidhivada dānaṃ barāhmaṇebhyò yathāvidhi
hutvā śarīraṃ saṃgrāme kṛtvā karma suduṣkarama
vijitya vā parāna ājau yaśò parāpsyāmi kevalama
bhītānāma abhayaṃ dattvā saṃgrāme jīvitārthināma
vṛddhāna bālāna davijātīṃśa ca mòkṣayitvā mahābhayāta
parāpsyāmi paramaṃ lòke yaśaḥ savarbhānu sūdana
jīvitenāpi me rakṣyā kīrtisa tada viddhi me varatama
sò 'haṃ dattvā maghavate bhikṣāma etāma anuttamāma
barāhmaṇa chadmine devalòke gantā parāṃ gatima
[sūrya]
māhitaṃ karṇa kārṣīsa tavama ātmanaḥ suhṛdāṃ tathā
putrāṇāma atha bhāryāṇāma athò mātura athò pituḥ
śarīrasyāviròdhena parāṇināṃ parāṇabhṛda vara
iṣyate yaśasaḥ parāptiḥ kīrtiśa ca taridive sathirā
yasa tavaṃ parāṇaviròdhena kīrtima icchasi śāśvatīma
sā te parāṇāna samādāya gamiṣyati na saṃśayaḥ
jīvatāṃ kurute kāryaṃ pitā mātā sutāsa tathā
ye cānye bāndhavāḥ ke cila lòke 'samina puruṣarṣabha
rājānaśa ca naravyāghra pauruṣeṇa nibòdha tata
kīrtiśa ca jīvataḥ sādhvī puruṣasya mahādyute
mṛtasya kīrtyā kiṃ kāryaṃ bhasmībhūtasya dehinaḥ
mṛtaḥ kīrtiṃ na jānāti jīvana kīrtiṃ samaśnute
mṛtasya kīrtira martyasya yathā mālā gatāyura aḥ
ahaṃ tu tavāṃ baravīmya etada bhaktò 'sīti hitepsayā
bhaktimantò hi me rakṣyā itya etenāpi hetunā
bhakò 'yaṃ parayā bhaktyā māma itya eva mahābhuja
mamāpi bhaktira utpannā sa tavaṃ kuru vacò mama
asti cātra paraṃ kiṃ cida adhyātmaṃ devanirmitama
ataśa ca tavāṃ baravīmya etata kariyatāma aviśaṅkayā
deva guhyaṃ tavayā jañātuṃ na śakyaṃ puruṣarṣabha
tasmāna nākhyāmi te guhyaṃ kāle vetsyati tada bhavāna
punara uktaṃ ca vakṣyāmi tavaṃ rādheya nibòdha tata
māsmai te kuṇḍale dadyā bhikṣave vajrapāṇaye
śòbhase kuṇḍalābhyāṃ hi rucirābhyāṃ mahādyute
viśākhayòra madhyagataḥ śaśīva vimalò divi
kīrtiśa ca jīvataḥ sādhvī puruṣasyeti viddhi tata
paratyākhyeyasa tavayā tāta kuṇḍalārthe puraṃdaraḥ
śakyā bahuvidhaira vākyaiḥ kuṇḍalepsā tavayānagha
vihantuṃ devarājasya hetuyuktaiḥ punaḥ punaḥ
upapattyupapannārthaira mādhuryakṛtabhūṣaṇaiḥ
puraṃdarasya karṇa tavaṃ buddhima etāma apānuda
tava hi nityaṃ naravyāghra sapardhase savyasācinā
savyasācī tavayā caiva yudhi śūraḥ sameṣyati
na tu tavāma arjunaḥ śaktaḥ kuṇḍalābhyāṃ samanvitama
vijetuṃ yudhi yadya asya savayama indraḥ śarò bhaveta
tasmāna na deye śakrāya tavayaite kuṇḍale śubhe
saṃgrāme yadi nirjetuṃ karṇa kāmayase 'rajunama
[karṇa]
bhagavantama ahaṃ bhaktò yathā māṃ vettha gòpate
tathā paramatigmāṃśò nānyaṃ devaṃ kathaṃ cana
na me dārā na me putrā na cātmā suhṛdò na ca
tatheṣṭā vai sadā bhaktyā yathā tavaṃ gòpate mama
iṣṭānāṃ ca mahātmānò bhaktānāṃ ca na saṃśayaḥ
kurvanti bhaktima iṣṭāṃ ca jānīṣe tavaṃ ca bhāskara
iṣṭò bhaktiśa ca me karṇò na cānyada daivataṃ divi
jānīta iti vai kṛtvā bhagavāna āha mada dhitama
bhūyò ca śirasā yāce parasādya ca punaḥ punaḥ
iti baravīmi tigmāṃśò tavaṃ tu me kaṣantuma arhasi
bibhemi na tathā mṛtyòra yathā bibhye 'nṛtāda ahama
viśeṣeṇa davijātīnāṃ sarveṣāṃ sarvadā satāma
paradāne jivitasyāpi na me 'tarāsti vicāraṇā
yaca ca māma āttha deva tavaṃ pāṇḍavaṃ phalgunaṃ parati
vayetu saṃtāpajaṃ duḥkhaṃ tava bhāskaramānasama
arjunaṃ parati māṃ caiva vijeṣyāmi raṇe 'rajunama
tavāpi viditaṃ deva mamāpya astrabalaṃ mahata
jāmadagnyāda upāttaṃ yata tathā daròṇāna mahātmanaḥ
idaṃ tavama anujānīhi suraśreṣṭha varataṃ mama
bhikṣate vajriṇe dadyāma api jīvitama ātmanaḥ
[sūrya]
yadi tāta dadāsya ete vajriṇe kuṇḍale śubhe
tavama apya enama athò barūyā vijayārthaṃ mahābala
niyamena paradadyāsa tavaṃ kuṇḍale vai śatakratòḥ
avadhyò haya asi bhūtānāṃ kuṇḍalābhyāṃ samanvitaḥ
arjunena vināśaṃ hi tava dānava sūdanaḥ
parārthayānò raṇe vatsa kuṇḍale te jihīrṣati
sa tavama apya enama ārādhya sūnṛtābhiḥ punaḥ punaḥ
abhyarthayethā deveśama amòghārthaṃ puraṃdarama
amòghāṃ dehi me śaktima amitravinibarhiṇīma
dāsyāmi te sahasrākṣa kuṇḍale varma còttamama
itya evaṃ niyamena tavaṃ dadyāḥ śakrāya kuṇḍale
tayā tavaṃ karṇa saṃgrāme haniṣyasi raṇe ripūna
nāhatvā hi mahābāhò śatrūna eti karaṃ punaḥ
sā śaktira devarājasya śataśò 'tha sahasraśaḥ
[vai]
evama uktvā sahasrāṃśuḥ sahasāntaradhīyata
tataḥ sūryāya japyānte karṇaḥ savapnaṃ nayavedayata
yathādṛṣṭaṃ yathātattvaṃ yathòktama ubhayòra niśi
tata sarvama ānupūrvyeṇa śaśaṃsāsmai vṛṣasa tadā
taca charutvā bhagavāna devò bhānuḥ savarbhānu sūdanaḥ
uvāca taṃ tathetya eva karṇaṃ sūryaḥ samayanna iva
tatasa tattvama iti jañātvā rādheyaḥ paravīrahā
śaktima evābhikāṅkṣana vai vāsavaṃ paratyapālayata
[janama]
kiṃ tada guhyaṃ na cākhyātaṃ karṇāyehòṣṇa raśminā
kīdṛśe kuṇḍale te ca kavacaṃ caiva kīdṛśama
kutaśa ca kavacaṃ tasya kuṇḍale caiva sattama
etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ tana me barūhi tapòdhana
[vaṣampāyana]
ayaṃ rājana baravīmya etada yata tada guhyaṃ vibhāvasòḥ
yādṛśe kuṇḍale caiva kavacaṃ caiva yādṛśama
kuntibhòjaṃ purā rājana barāhmaṇaḥ samupasthitaḥ
tigmatejā mahāprāṃśuḥ śamaśrudaṇḍajaṭā dharaḥ
darśanīyò 'navadyāṅgasa tejasā parajvalanna iva
madhu piṅgò madhuravāka tapaḥ savyādhyāya bhūṣaṇaḥ
sa rājānaṃ kuntibhòjama abravīta sumahātapāḥ
bhikṣāma icchāmya ahaṃ bhòktuṃ tava gehe vimatsara
na me vayalīkaṃ kartavyaṃ tavayā vā tava cānugaiḥ
evaṃ vatsyāmi te gehe yadi te ròcate 'nagha
yathākāmaṃ ca gaccheyama āgaccheyaṃ tathaiva ca
śayyāsane ca me rājana nāparādhyeta kaśa cana
tama abravīta kuntibhòjaḥ parītiyuktama idaṃ vacaḥ
evama astu paraṃ ceti punaśa cainama athābravīta
mama kanyā mahābrahmana pṛthā nāma yaśasvinī
śīlavṛttānvitā sādhvī niyatā na ca māninī
upasthāsyati sā tavāṃ vai pūjayānavamanya ca
tasyāśa ca śīlavṛttena tuṣṭiṃ samupayāsyasi
evama uktvā tu taṃ viprama abhipūjya yathāvidhi
uvāca kanyāma abhyetya pṛthāṃ pṛthula lòcanāma
ayaṃ vatse mahābhāgò barāhmaṇò vastuma icchati
mama gehe mayā cāsya tathetya evaṃ paratiśrutama
tavayi vatse parāśvasya barāhmaṇasyābhirādhanama
tana me vākyaṃ na mithyā tavaṃ kartuma arhasi karhi cita
ayaṃ tapasvī bhagavāna savādhyāyaniyatò davijaḥ
yada yada barūyāna mahātejāsa tata tada deyama amatsarāta
barāhmaṇā hi paraṃ tejò barāhmaṇā hi paraṃtapaḥ
barāhmaṇānāṃ namaḥ kāraira sūryò divi virājate
amānayana hi mānārhāna vātāpiśa ca mahāsuraḥ
nihatò barahmadaṇḍena tālajaṅghasa tathaiva ca
sò 'yaṃ vatse mahābhāra āhitasa tavayi sāṃpratama
tavaṃ sadā niyatā kuryā barāhmaṇasyābhirādhanama
jānāmi paraṇidhānaṃ te bālyāta parabhṛti nandini
barāhmaṇeṣva iha sarveṣu guru bandhuṣu caiva ha
tathā pareṣyeṣu sarveṣu mitra saṃbandhimātṛṣu
mayi caiva yathāvata tavaṃ sarvama ādṛtya vartase
na haya atuṣṭò janò 'satīha pare cāntaḥpure ca te
samyagvṛttyānavadyāṅgi tava bhṛtyajaneṣva api
saṃdeṣṭavyāṃ tu manye tavāṃ davijātiṃ kòpanaṃ parati
pṛthe bāleti kṛtvā vai sutā cāsi mameti ca
vṛṣṇīnāṃ tavaṃ kule jātā śūrasya dayitā sutā
dattā parītimatā mahyaṃ pitrā bālā purā savayama
vasudevasya bhaginī sutānāṃ paravarā mama
agryama agre paratijñāya tenāsi duhitā mama
tādṛśe hi kule jātā kule caiva vivardhitā
sukhāta sukhama anuprāptā haradāda dharadama ivāgatā
dauṣkuleyā viśeṣeṇa kathaṃ cita paragrahaṃ gatāḥ
bālabhāvāda vikurvanti parāyaśaḥ paramadāḥ śubhe
pṛthe rājakule janma rūpaṃ cādbhutadarśanama
tena tenāsi saṃpannā samupetā ca bhāminī
sā tavaṃ darpaṃ parityajya dambhaṃ mānaṃ ca bhāmini
ārādhya varadaṃ vipraṃ śareyasā yòkṣyase pṛthe
evaṃ parāpsyasi kalyāṇi kalyāṇama anaghe dharuvama
kòpite tu davijaśreṣṭhe kṛtsnaṃ dahyeta me kulama
[kuntī]
barāhmaṇaṃ yantritā rājana upasthāsyāmi pūjayā
yathāpratijñaṃ rājendra na ca mithyā baravīmya ahama
eṣa caiva savabhāvò me pūjayeyaṃ davijāna iti
tava caiva pariyaṃ kāryaṃ śareyò caitata paraṃ mama
yadya evaiṣyati sāyāhne yadi parātara athò niśi
yadya ardharātre bhagavāna na me kòpaṃ kariṣyati
lābhò mamaiṣa rājendra yada vai pūjayatī davijāna
ādeśe tava tiṣṭhantī hitaṃ kuryāṃ naròttama
visrabdhò bhava rājendra na vayalīkaṃ davijòttamaḥ
vasana parāpsyati te gehe satyama etada baravīmi te
yata pariyaṃ ca davijasyāsya hitaṃ caiva tavānagha
yatiṣyāmi tathā rājana vayetu te mānasò javaraḥ
barāhmaṇā hi mahābhāgāḥ pūjitāḥ pṛthivīpate
tāraṇāya samarthāḥ sayura viparīte vadhāya ca
sāhama etada vijānantī tòṣayiṣye davijòttamama
na matkṛte vayathāṃ rājana parāpsyasi davijasattamāta
aparādhe hi rājendra rājñāma aśreyase davijāḥ
bhavanti cayavanò yadvata sukanyāyāḥ kṛte purā
niyamena pareṇāhama upasthāsye davijòttamama
yathā tavayā narendredaṃ bhāṣitaṃ barāhmaṇaṃ parati
[rājā]
evama etata tavayā bhadre kartavyama aviśaṅkayā
mada dhitārthaṃ kulārthaṃ ca tathātmārthaṃ ca nandini
[vai]
evama uktvā tu taṃ kanyāṃ kuntibhòjò mahāyaśāḥ
pṛthāṃ paridadau tasmai davijāya suta vatsalaḥ
iyaṃ barahmana mama sutā bālā sukhavivardhitā
aparādhyeta yata kiṃ cina na tata kāryaṃ hṛdi tavayā
davijātayò mahābhāgā vṛddhabāla tapasviṣu
bhavantya akròdhanāḥ parāyò viruddheṣva api nityadā
sumahatya aparādhe 'pi kaṣāntiḥ kāryā davijātibhiḥ
yathāśakti yathòtsāhaṃ pūjā garāhyā davijòttama
tatheti barāhmaṇenòkte sa rājā parītimānasaḥ
haṃsacandrāśmu saṃkāśaṃ gṛhama asya nayavedayata
tatrāgniśaraṇe kḷptama ānasaṃ tasya bhānumata
āhārādi ca sarvaṃ tata tathaiva paratyavedayata
nikṣipya rājaputrī tu tandrīṃ mānaṃ tathaiva ca
ātasthe paramaṃ yatnaṃ barāhmaṇasyābhirādhane
tatra sā barāhmaṇaṃ gatvā pṛthā śaucaparā satī
vidhivata paricārārhaṃ devavata paryatòṣayata
[vai]
sā tu kanyā mahārāja barāhmaṇaṃ saṃśitavratama
tòṣayāma āsa śuddhena manasā saṃśitavratā
parātara āyāsya itya uktvā kadā cida davijasattamaḥ
tata āyāti rājendra sāye rātrāva athò punaḥ
taṃ ca sarvāsu velāsu bhakṣyabhòjya paratiśrayaiḥ
pūjayāma āsa sā kanyā vardhamānaisa tu sarvadā
annādi samudācāraḥ śayyāsanakṛtasa tathā
divase divase tasya vardhate na tu hīyate
nirbhartsanāpavādaiśa ca tathaivāpriyayā girā
barāhmaṇasya pṛthā rājana na cakārāpriyaṃ tadā
vayaste kāle punò caiti na caiti bahuśò davijaḥ
durlabhyama api caivānnaṃ dīyatāma iti sò 'baravīta
kṛtama eva ca tata sarvaṃ pṛthā tasmai nayavedayata
śiṣyavata putravaca caiva savasṛvaca ca susaṃyatā
yathòpajòṣaṃ rājendra davijātipravarasya sā
parītima utpādayāma āsa kanyā yatnaira aninditā
tasyāsa tu śīlavṛttena tutòṣa davijasattamaḥ
avadhānena bhūyò 'saya paraṃ yatnama athākaròta
tāṃ parabhāte ca sāye ca pitā papraccha bhārata
api tuṣyati te putri barāhmaṇaḥ paricaryayā
taṃ sā paramama itya eva paratyuvāca yaśasvinī
tataḥ parītima avāpāgryāṃ kuntibhòjò mahāmanaḥ
tataḥ saṃvatsare pūrṇe yadāsau japatāṃ varaḥ
nāpaśyada duṣkṛtaṃ kiṃ cita pṛthāyāḥ sauhṛde rataḥ
tataḥ parītamanā bhūtvā sa enāṃ barāhmaṇò 'baravīta
parītò 'sami paramaṃ bhadre paricāreṇa te śubhe
varāna vṛṇīṣva kalyāṇi durāpāna mānuṣaira iha
yaisa tavaṃ sīmantinīḥ sarvā yaśasābhibhaviṣyasi
[untī]
kṛtāni mama sarvāṇi yasyā me vedavittama
tavaṃ parasannaḥ pitā caiva kṛtaṃ vipra varaira mama
[barā]
yadi necchasi bhadre tavaṃ varaṃ mattaḥ śucismite
imaṃ mantraṃ gṛhāṇa tavama āhvānāya divaukasāma
yaṃ yaṃ devaṃ tavama etena mantreṇāvāhayiṣyasi
tena tena vaśe bhadre sathātavyaṃ te bhaviṣyati
akāmò vā sakāmò vā na sa naiṣyati te vaśama
vibudhò mantrasaṃśāntò vākye bhṛtya ivānataḥ
[vai]
na śaśāka davitīyaṃ sā paratyākhyātuma aninditā
taṃ vai davijātipravaraṃ tadā śāpabhayāna nṛpa
tatasa tāma anavadyāṅgīṃ garāhayāma āsa vai davijaḥ
mantragrāmaṃ tadā rājanna atharvaśirasi śarutama
taṃ paradāya tu rājendra kuntibhòjama uvāca ha
uṣitò 'sami sukhaṃ rājana kanyayā paritòṣitaḥ
tava gehe suvihitaḥ sadā supratipūjitaḥ
sādhayiṣyāmahe tāvada itya uktvāntaradhīyata
sa tu rājā davijaṃ dṛṣṭvā tatraivāntara hitaṃ tadā
babhūva vismayāviṣṭaḥ pṛthāṃ ca samapūjayata
[vai]
gate tasmina davijaśreṣṭhe kasmiṃśa cita kālaparyaye
cintayāma āsa sā kanyā mantragrāma balābalama
ayaṃ vai kīdṛśasa tena mama dattò mahātmanā
mantragrāmò balaṃ tasya jañāsye nāticirāda iva
evaṃ saṃcintayantī sā dadarśartuṃ yadṛcchayā
varīḍitā sābhavada bālā kanyā bhāve rajasvalā
athòdyantaṃ sahasrāṃśuṃ pṛthā dīptaṃ dadarśa ha
na tatarpa ca rūpeṇa bhānòḥ saṃdhyāgatasya sā
tasyā dṛṣṭira abhūda divyā sāpaśyada divyadarśanama
āmuktakavacaṃ devaṃ kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitama
tasyāḥ kautūhalaṃ tava āsīna mantraṃ parati narādhipa
āhvānama akaròta sātha tasya devasya bhāminī
parāṇāna upaspṛśya tadā ājuhāva divākarama
ājagāma tatò rājaṃsa tavaramāṇò divākaraḥ
madhu piṅgò mahābāhuḥ kambugrīvò hasanna iva
aṅgadī baddhamukuṭò diśaḥ parajvālayanna iva
yògāta kṛtvā davithātmānama ājagāma tatāpa ca
ābabhāṣe tataḥ kuntīṃ sāmnā paramavalgunā
āgatò 'sami vaśaṃ bhadre tava mantrabalāta kṛtaḥ
kiṃ karòmya avaśò rājñi barūhi kartā tada asmi te
[kuntī]
gamyatāṃ bhagavaṃsa tatra yatò 'si samupāgataḥ
kautūhalāta samāhūtaḥ parasīda bhagavanna iti
[sūrya]
gamiṣye 'haṃ yathā māṃ tavaṃ baravīṣi tanumadhyame
na tu devaṃ samāhūya nayāyyaṃ pareṣayituṃ vṛthā
tavābhisaṃdhiḥ subhage sūryāta putrò bhaveda iti
vīryeṇāpratimò lòke kavacī kuṇḍalīti ca
sā tavama ātmapradānaṃ vai kuruṣva gajagāmini
utpatsyati hi putrasa te yathā saṃkalpama aṅgane
atha gacchāmya ahaṃ bhadre tavayāsaṃgamya susmite
śapsyāmi tavāma ahaṃ karuddhò barāhmaṇaṃ pitaraṃ ca te
tavatkṛte tāna paradhakṣyāmi sarvāna api na saṃśayaḥ
pitaraṃ caiva te mūḍhaṃ yò na vetti tavānayama
tasya ca barāhmaṇasyādya yò 'sau mantrama adāta tava
śīlavṛttama avijñāya dhāsyāmi vinayaṃ parama
ete hi vibudhāḥ sarve puraṃdara mukhā divi
tavayā paralabdhaṃ paśyanti samayanta iva bhāmini
paśya caināna suragaṇāna divyaṃ cakṣura idaṃ hi te
pūrvama eva mayā dattaṃ dṛṣṭavatya asi yena māma
[vai]
tatò 'paśyata taridaśāna rājaputrī; sarvāna eva saveṣu dhiṣṇyeṣu khasthāna
parabhāsantaṃ bhānumantaṃ mahāntaṃ; yathādityaṃ ròcamānaṃ tathaiva
sā tāna dṛṣṭvā varīḍamāneva bālā; sūryaṃ devī vacanaṃ parāha bhītā
gaccha tavaṃ vai gòpate savaṃ vimānaṃ; kanyā bhāvāda duḥkha eṣòpacāraḥ
pitā mātā guravaśa caiva ye 'naye; dehasyāsya parabhavanti paradāne
nāhaṃ dharmaṃ lòpayiṣyāmi lòke; satrīṇāṃ vṛttaṃ pūjyate deharakṣā
mayā mantrabalaṃ jañātuma āhūtasa tavaṃ vibhāvasò
bālyāda bāleti kṛtvā tata kaṣantuma arhasi me vibhò
[sūrya]
bāleti tṛtvānunayaṃ tavāhaṃ; dadāni nānyānunayaṃ labheta
ātmapradānaṃ kuru kunti kanye; śāntisa tavaivaṃ hi bhaveca ca bhīru
na cāpi yuktaṃ gantuṃ hi mayā mithyā kṛtena vai
gamiṣyāmya anavadyāṅgi lòke samavahāsyatāma
sarveṣāṃ vibudhānāṃ ca vaktavyaḥ sayāma ahaṃ śubhe
sā tavaṃ mayā samāgaccha putraṃ lapsyasi mādṛśama
viśiṣṭā sarvalòkeṣu bhaviṣyasi ca bhāmini
[vai]
sā tu kanyā bahuvidhaṃ baruvantī madhuraṃ vacaḥ
anunetuṃ sahasrāṃśuṃ na śaśāka manasvinī
na śaśāka yadā bālā paratyākhyātuṃ tamònudama
bhītā śāpāta tatò rājana dadhyau dīrghama athāntarama
anāgasaḥ pituḥ śāpò barāhmaṇasya tathaiva ca
mannimittaḥ kathaṃ na sayāta karuddhāda asmāda vibhāvasòḥ
bālenāpi satā mòhāda bhṛśaṃ sāpahnavānya api
nātyāsādayitavyāni tejāṃsi ca tapāṃsi ca
sāhama adya bhṛśaṃ bhītā gṛhītā ca kare bhṛśama
kathaṃ tava akāryaṃ kuryāṃ vai paradānaṃ haya ātmanaḥ savayama
saivaṃ śāpaparitrastā bahu cintayatī tadā
mòhenābhiparītāṅgī samayamānā punaḥ punaḥ
taṃ devama abravīda bhītā bandhūnāṃ rājasattama
varīḍā vihvalayā vācā śāpatrastā viśāṃ pate
[kuntī]
pitā me dhariyate deva mātā cānye ca bāndhavāḥ
na teṣu dhariyamāṇeṣu vidhilòpò bhaveda ayama
tavayā me saṃgamò devayadi sayāda vidhivarjitaḥ
mannimittaṃ kulasyāsya lòke kīrtira naśeta tataḥ
atha vā dharmama etaṃ tavaṃ manyase tapasāṃ vara
ṛte paradānāda bandhubhyasa tava kāmaṃ karòmya ahama
ātmapradānaṃ durdharṣa tava kṛtvā satī tava ahama
tavayi dharmò yaśò caiva kīrtira āyuśa ca dehināma
[sūrya]
na te pitā na te mātā guravò vā śucismite
parabhavanti varāròhe bhadraṃ te śṛṇu me vacaḥ
sarvāna kāmayate yasmāta kanera dhātòśa ca bhāmini
tasmāta kanyeha suśròṇi savatantrā varavarṇini
nādharmaśa caritaḥ kaśa cita tavayā bhavati bhāmini
adharmaṃ kuta evāhaṃ careyaṃ lòkakāmyayā
anāvṛtāḥ satriyaḥ sarvā narāśa ca varavarṇini
savabhāva eṣa lòkānāṃ vikārò 'naya iti samṛtaḥ
sā mayā saha saṃgamya punaḥ kanyā bhaviṣyasi
putraśa ca te mahābāhura bhaviṣyati mahāyaśāḥ
[kuntī]
yadi putrò mama bhaveta tavattaḥ sarvatamò 'paha
kuṇḍalī kavacī śūrò mahābāhura mahābalaḥ
[sūrya]
bhaviṣyati mahābāhuḥ kuṇḍalī divyavarma bhṛta
ubhayaṃ cāmṛtamayaṃ tasya bhadre bhaviṣyati
[kuntī]
yadya etada amṛtāda asti kuṇḍale varma còttamama
mama putrasya yaṃ vai tavaṃ matta utpādyayiṣyasi
astu me saṃgamò deva yathòktaṃ bhagavaṃsa tavayā
tavadvīryarūpasattvaujā dharmayuktò bhaveta sa ca
[sūrya]
adityā kuṇḍale rājñi datte me mattakāśini
te 'saya dāsyāmi vai bhīru varma caivedama uttamama
[pṛthā]
paramaṃ bhavagana deva saṃgamiṣye tavayā saha
yadi putrò bhaveda evaṃ yathā vadasi gòpate
[vai]
tathetya uktvā tu tāṃ kuntīma āviśeṣa vihaṃgamaḥ
savarbhānu śatrura yògātmā nābhyāṃ pasparśa caiva tāma
tataḥ sā vihvalevāsīta kanyā sūryasya tejasā
papātātha ca sā devī śayane mūḍha cetanā
[sūrya]
sādhayiṣyāmi suśròṇi putraṃ vai janayiṣyasi
sarvaśastrabhṛtāṃ śareṣṭhaṃ kanyā caiva bhaviṣyasi
[vai]
tataḥ sā varīḍitā bālā tadā sūryama athābravīta
evama astva iti rājendraprasthitaṃ bhūri varcasama
iti samòktā kunti rājātmajā sā; vivasvantaṃ yācamānā salajjā
tasmina puṇye śayanīye papāta; mòhāviṣṭā bhajyamānā lateva
tāṃ tigmāṃśusa tejasā mòhayitvā; yògenāviṣyātma saṃsthāṃ cakāra
na caivaināṃ dūṣayāma āsa bhānuḥ; saṃjñāṃ lebhe bhūya evātha bālā
[vai]
tatò garbhaḥ samabhavata pṛthāyāḥ pṛthivīpate
śukle daśòttare pakṣe tārāpatira ivāmbare
sā bāndhavabhayāda bālā taṃ garbhaṃ vinigūhati
dhārayāma āsa suśròṇī na caināṃ bubudhe janaḥ
na hi tāṃ veda narya anyā kā cida dhātreyikāma ṛte
kanyā puragatāṃ bālāṃ nipuṇāṃ parirakṣaṇe
tataḥ kālena sā garbhaṃ suṣuve varavarṇinī
kanyaiva tasya devasya parasādāda amaraprabhama
tathaiva baddhakavacaṃ kanakòjjvala kuṇḍalama
haryakṣaṃ vṛṣabhaskandhaṃ yathāsya pitaraṃ tathā
jātamātraṃ ca taṃ garbhaṃ dhātryā saṃmantrya bhāminī
mañjūṣāyāma avadadhe savāstīrṇāyāṃ samantataḥ
madhūcchiṣṭa sathitāyāṃ sā sukhāyāṃ rudatī tathā
śalakṣṇāyāṃ supidhānāyāma aśvanadyāma avāsṛjata
jānatī cāpya akartavya kanyāyā garbhadhāraṇama
putrasnehena rājendra karuṇaṃ paryadevayata
samutsṛjantī mañjūṣāma aśvanadyāsa tadā jale
uvāca rudatī kuntī yāni vākyāni taca chṛṇu
savasti te 'satva āntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaśa ca putraka
divyebhyaśa caiva bhūtebhyasa tathā tòyacarāśa ca ye
śivāsa te santu panthānò mā ca te paripanthinaḥ
āgamāśa ca tathā putra bhavantva adròha cetasaḥ
pātu tavāṃ paruṇò rājā salile salileśvaraḥ
antarikṣe 'natarikṣasthaḥ pavanaḥ sarvagasa tathā
pitā tavāṃ pātu sarvatra tapanasa tapatāṃ varaḥ
yena dattò 'si me putra divyena vidhinā kila
ādityā vasavò rudrāḥ sādhyā viśve ca devatāḥ
marutaśa ca sahendreṇa diśaśa ca sadiśa īśvarāḥ
rakṣantu tavāṃ surāḥ sarve sameṣu viṣameṣu ca
vetsyāmi tavāṃ videśe 'pi kavacenòpasūcitama
dhanyasa te putra janakò devò bhānura vibhāvasuḥ
yasa tavāṃ darakṣyati divyena cakṣuṣā vāhinī gatama
dhanyā sā paramadā yā tavāṃ putratve kalpayiṣyati
yasyāsa tavaṃ tṛṣitaḥ putra satanaṃ pāsyasi devaja
kò nu savapnasa tayā dṛṣṭò yā tavāma ādityavarcasama
divyavarma samāyuktaṃ divyakuṇḍalabhūṣitama
padmāyata viśālākṣaṃ padmatāmra talòjjvalama
sulalāṭaṃ sukeśāntaṃ putratve kalpayiṣyati
dhanyā darakṣyanti putra tavāṃ bhūmau saṃsarpamāṇakama
avyaktakala vākyāni vadantaṃ reṇuguṇṭhitama
dhanyā darakṣyanti putra tavāṃ punara yauvanage mukhe
himavadvanasaṃbhūtaṃ siṃhaṃ kesariṇaṃ yathā
evaṃ bahuvidhaṃ rājana vilapya karuṇaṃ pṛthā
avāsṛjata mañjūṣāma aśvanadyāsa tadā jale
rudatī putraśòkārtā niśīthe kamalekṣaṇā
dhātryā saha pṛthā rājana putradarśanalālasā
visarjayitvā mañjūṣāṃ saṃbhòdhana bhayāta pituḥ
viveśa rājabhavanaṃ punaḥ śòkāturā tataḥ
mañjūṣā tava aśvanadyāḥ sā yayau carmaṇvatīṃ nadīma
carmaṇvatyāśa ca yamunāṃ tatò gaṅgāṃ jagāma aha
gaṅgāyāḥ sūta viṣayaṃ campāma abhyāyayau purīma
sa mañjūṣā gatò garbhasa taraṅgaira uhyamānakaḥ
amṛtāda utthitaṃ divyaṃ tata tu varma sakuṇḍalama
dhārayāma āsa taṃ garbhaṃ daivaṃ ca vidhinirmitama
[vai]
etasminna eva kāle tu dhṛtarāṣṭrasya vai sakhā
sūtò 'dhiratha itya eva sadārò jāhnavīṃ yayau
tasya bhāryābhavada rājana rūpeṇāsadṛśī bhuvi
rādhā nāma mahābhāgā na sā putrama avindata
apatyārthe paraṃ yatnama akaròca ca viśeṣataḥ
sā dadarśātha mañjūṣāma uhyamānāṃ yadṛcchayā
dattarakṣā paratisarāma anvālabhana śòbhitāma
ūrmī taraṅgaira jāhnavyāḥ samānītāma upahvarama
sā tāṃ kautūhalāta parāptāṃ garāhayāma āsa bhāminī
tatò nivedayāma āsa sūtasyādhirathasya vai
sa tāma uddhṛtya mañjūṣāma utsārya jalama antikāta
yantraira udghāṭayāma āsa yò 'paśyata tatra bālakama
taruṇādityasaṃkāśaṃ hemavarma dharaṃ tathā
mṛṣṭakuṇḍalayuktena vadanena virājitā
sasūtò bhāryayā sārdhaṃ vismayòtphullalòcanaḥ
aṅkama āròpya taṃ bālaṃ bhāryāṃ vacanama abravīta
idama atyadbhutaṃ bhīru yatò jātò 'sami bhāmini
dṛṣṭavāna devagarbhò 'yaṃ manye 'samāna samupāgataḥ
anapatyasya putrò 'yaṃ devaira dattò dharuvaṃ mama
itya uktvā taṃ dadau putraṃ rādhāyaira sa mahīpate
paratijagrāha taṃ rādhā vidhivada divyarūpiṇama
putraṃ kamalagarbhābhaṃ devagarbhaṃ śariyā vṛtama
pupòṣa cainaṃ vidhivada vavṛdhe sa ca vīryavāna
tataḥ parabhṛti cāpya anye parābhavanna aurasāḥ sutāḥ
vasu varma dharaṃ dṛṣṭvā taṃ bālaṃ hemakuṇḍalama
nāmāsya vasuṣeṇeti tataśa cakrura davijātayaḥ
evaṃ sasūtaputratvaṃ jagāmāmita vikramaḥ
vasuṣeṇa iti khayātò vṛṣa itya eva ca parabhuḥ
sa jayeṣṭhaputraḥ sūtasya vavṛdhe 'ṅageṣu vīryavāna
cāreṇa viditaśa cāsīta pṛthāyā divyavarma bhṛta
sūtasa tava adhirathaḥ putraṃ vivṛddhaṃ samaye tataḥ
dṛṣṭvā parasthāpayāma āsa puraṃ vāraṇasāhvayama
tatròpasadanaṃ cakre daròṇasyeṣva astrakarmaṇi
sakhyaṃ duryòdhanenaivama agacchata sa ca vīryavāna
daròṇāta kṛpāca ca rāmāca ca sò 'satragrāmaṃ caturvidhama
labdhvā lòke 'bhavata khayātaḥ parameṣvāsatāṃ gataḥ
saṃdhāya dhārtarāṣṭreṇa pārthānāṃ vipriye sathitaḥ
yòddhuma āśaṃsate nityaṃ phālgunena mahātmanā
sadā hi tasya sapardhāsīda arjunena viśāṃ pate
arjunasya ca karṇena yatò dṛṣṭò babhūva saḥ
taṃ tu kuṇḍalinaṃ dṛṣṭvā varmaṇā ca samanvitama
avadhyaṃ samare matvā paryatapyada yudhiṣṭhiraḥ
yadā tu karṇò rājendra bhānumantaṃ divākarama
satauti madhyaṃdine parāpte parāñjaliḥ salile sathitaḥ
tatrainama upatiṣṭhanti barāhmaṇā dhanahetavaḥ
nādeyaṃ tasya tata kāle kiṃ cida asti davijātiṣu
tama indrò barāhmaṇò bhūtvā bhikṣāṃ dehītya upasthitaḥ
savāgataṃ ceti rādheyasa tama atha paratyabhāṣata
[vai]
devarājama anuprāptaṃ barāhmaṇa chadmanā vṛṣaḥ
dṛṣṭvā savāgatama itya āha na bubòdhāsya mānasama
hiraṇyakaṇṭhīḥ paramadā garāmāna vā bahu gòkulāna
kiṃ dadānīti taṃ viprama uvācādhirathisa tataḥ
[barā]
hiraṇyakaṇṭhyaḥ paramadā yaca cānyata parītivardhanama
nāhaṃ dattama ihecchāmi tadarthibhyaḥ paradīyatāma
yada etata sahajaṃ varma kuṇḍale ca tavānagha
etada utkṛtya me dehi yadi satyavratò bhavāna
etada icchāmya ahaṃ kaṣipraṃ tavayā dattaṃ paraṃtapa
eṣa me sarvalābhānāṃ lābhaḥ paramakò matiḥ
[karṇa]
avaniṃ paramadā gāśa ca nirvāpaṃ bahu vārṣikama
tata te vipra paradāsyāmi na tu varma na kuṇḍale
[vai]
evaṃ bahuvidhaira vākyaira yācyamānaḥ sa tu davijaḥ
karṇena bharataśreṣṭha nānyaṃ varama ayācata
santvitaśa ca yathāśakti pūjitaśa ca yathāvidhi
naivānyaṃ sa davijaśreṣṭhaḥ kāmayāma āsa vai varama
yadā nānyaṃ paravṛṇute varaṃ vai davijasattamaḥ
tadainama abravīda bhūyò rādheyaḥ parahasanna iva
sahajaṃ varma me vipra kuṇḍale cāmṛtòdbhave
tenāvadhyò 'sami lòkeṣu tatò naitada dadāmya ahama
viśālaṃ pṛthivī rājyaṃ kaṣemaṃ nihatakaṇṭakama
paratigṛhṇīṣva mattasa tavaṃ sādhu barāhmaṇapuṃgava
kuṇḍalābhyāṃ vimuktò 'haṃ varmaṇā sahajena ca
gamanīyò bhaviṣyāmi śatrūṇāṃ davijasattama
[vai]
yadā nānyaṃ varaṃ vavre bhagavāna pākaśāsanaḥ
tataḥ parahasya karṇasa taṃ punara itya abravīda vacaḥ
viditò devadeveśa parāga evāsi mama parabhò
na tu nayāyyaṃ mayā dātuṃ tava śakra vṛthā varama
tavaṃ hi deveśvaraḥ sākṣāta tavayā deyò varò mama
anyeṣāṃ caiva bhūtānāma īśvarò haya asi bhūtakṛta
yadi dāsyāmi te devakuṇḍale kavacaṃ tathā
vadhyatāma upayāsyāmi tavaṃ ca śakrāvahāsyatāma
tasmāda vinimayaṃ kṛtvā kuṇḍale varma còttamama
harasva śakra kāmaṃ me na dadyāma ahama anyathā
[ṣakra]
viditò 'haṃ raveḥ pūrvama āyanna eva tavāntikama
tena te sarvama ākhyātama evama etana na saṃśayaḥ
kāmama astu tathā tāta tava karṇa yathecchasī
varjayitvā tu me vajraṃ paravṛṇīṣva yada icchasi
[vai]
tataḥ karṇaḥ parahṛṣṭasa tu upasaṃgamya vāsavama
amòghāṃ śaktima abhyetya vavre saṃpūrṇamānasaḥ
[karṇa]
varmaṇā kuṇḍalābhyāṃ ca śaktiṃ me dehi vāsava
amòghāṃ śatrusaṃghānāṃ ghātinīṃ pṛtanā mukhe
tataḥ saṃcintya manasā muhūrtama iva vāsavaḥ
śaktyarthaṃ pṛthivīpāla karṇaṃ vākyama athābravīta
kuṇḍale me parayacchasva varma caiva śarīrajama
gṛhāṇa karṇa śaktiṃ tavama anena samayena me
amòghā hanti śataśaḥ śatrūna mama karacyutā
punaśa ca pāṇima abhyeti mama daityāna vinighnataḥ
seyaṃ tava karaṃ parāpya hatvaikaṃ ripuma ūrjitama
garjantaṃ paratapantaṃ ca māma evaiṣyati sūtaja
[karṇa]
ekama evāhama icchāmi ripuṃ hantuṃ mahāhave
garjantaṃ paratapantaṃ ca yatò mama bhayaṃ bhaveta
[indra]
ekaṃ haniṣyasi ripuṃ garjaṅgaṃ balinaṃ raṇe
tavaṃ tu yaṃ parārthayasya ekaṃ rakṣyate sa mahātmanā
yama āhura veda vidvāṃsò varāhama ajitaṃ harima
nārāyaṇama acintyaṃ ca tena kṛṣṇena rakṣyate
[karṇa]
evama apya astu bhagavanna ekavīra vadhe mama
amòghā paravarā śaktira yena hanyāṃ paratāpinama
utkṛtya tu paradāsyāmi kuṇḍale kavacaṃ ca te
nikṛtteṣu ca gātreṣu na me bībhatsatā bhaveta
[indra]
na te bībhatsatā karṇa bhaviṣyati kathaṃ cana
varaṇaśa cāpi na gātreṣu yasa tavaṃ nānṛtama icchasi
yādṛśasa te pitura varṇasa tejò ca vadatāṃ vara
tādṛṣenaiva varṇena tavaṃ karṇa bhavitā punaḥ
vidyamāneṣu śastreṣu yadya amòghāma asaṃśaye
paramattò mòkṣyase cāpi tavayya evaiṣā patiṣyati
[karṇa]
saṃśayaṃ paramaṃ parāpya vimòkṣye vāsavīma imāma
yathā māma āttha śakra tavaṃ satyama etada baravīmi te
[vai]
tataḥ śaktiṃ parajvalitāṃ paratigṛhya viśāṃ pate
śastraṃ gṛhītvā niśitaṃ sarvagātrāṇya akṛntata
tatò devā mānavā dānavāśa ca; nikṛntantaṃ karṇama ātmānama evama
dṛṣṭvā sarve siddhasaṃghāśa ca nedura; na haya asyāsīda duḥkhajò vai vikāraḥ
tatò divyā dundubhayaḥ paraṇeduḥ; papātòccaiḥ puṣpavarṣaṃ ca divyama
dṛṣṭvā karṇaṃ ṣastra saṃkṛttagātraṃ; muhuśa cāpi samayamānaṃ nṛvīrama
tatò chitvā kavacaṃ divyama aṅgāta; tathaivārdraṃ paradadau vāsavāya
tathòtkṛtya paradadau kuṇḍale te; vaikartanaḥ karmaṇā tena karṇaḥ
tataḥ śakraḥ parahasana vañcayitvā; karṇaṃ lòke yaśasā yòjayitvā
kṛtaṃ kāryaṃ pāṇḍavānāṃ hi mene; tataḥ paścāda divama evòtpapāta
śarutvā karṇaṃ muṣitaṃ dhārtarāṣṭrā; dīnāḥ sarve bhagnadarpā ivāsana
tāṃ cāvasthāṃ gamitaṃ sūtaputraṃ; śarutvā pāthā jahṛṣuḥ kānanasthāḥ
[janama]
kavasthā vīrāḥ pāṇḍavāsa te babhūvuḥ; kutaśa caitaca charutavantaḥ pariyaṃ te
kiṃ vākārṣura davādaśe 'bade vayatīte; tana me sarvaṃ bhagavāna vayākaròtu
[vai]
labdhvā kṛṣṇāṃ saindhavaṃ darāvayitvā; vipraiḥ sārdhaṃ kāmyakāda āśramāta te
mārkaṇḍeyāca charutavantaḥ purāṇaṃ; devarṣīṇāṃ caritaṃ vistareṇa
paratyājagmuḥ sarathāḥ sānuyātrāḥ; sarvaiḥ sārdhaṃ sūdapaurògavaiśa ca
tataḥ puṇyaṃ davaitavanaṃ nṛvīrā; nistīryògraṃ vanavāsaṃ samagrama
[janama]
evaṃ hṛtāyāṃ kṛṣṇāyāṃ parāpya kaleśama anuttamama
paratilabhya tataḥ kṛṣṇāṃ kima akurvanta pāṇḍavāḥ
[vai]
evaṃ hṛtāyāṃ kṛṣṇāyāṃ parāpya kaleśama anuttamama
vihāya kāmyakaṃ rājā saha bharātṛbhira acyutaḥ
punara davaitavanaṃ ramyama ājagāma yudhiṣṭhiraḥ
savādumūlaphalaṃ ramyaṃ mārkaṇḍeyāśramaṃ parati
anugupta phalāhārāḥ sarva eva mitāśanāḥ
nayavasana pāṇḍavāsa tatra kṛṣṇayā saha bhārata
vasana davaitavane rājā kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
bhīmasenò 'rajunaśa caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau
barāhmaṇārthe parākrāntā dharmātmānò yatavratāḥ
kaleśama ārchanta vipulaṃ sukhòdarkaṃ paraṃtapāḥ
ajātaśatruma āsīnaṃ bharatṛbhiḥ sahitaṃ vane
āgamya barāhmaṇasa tūrṇaṃ saṃtapta idama abravīta
araṇī sahitaṃ mahyaṃ samāsaktaṃ vanaspatau
mṛgasya gharṣamāṇasya viṣāṇe samasajjata
tada ādāya gatò rājaṃsa tavaramāṇò mahāmṛgaḥ
āśramāta tavaritaḥ śīghraṃ palavamānò mahājavaḥ
tasya gatvā padaṃ śīghrama āsādya ca mahāmṛgama
agnihòtraṃ na lupyeta tada ānayata pāṇḍavāḥ
barāhmaṇasya vacò śarutvā saṃtaptò 'tha yudhiṣṭhiraḥ
dhanura ādāya kaunteyaḥ parādravada bharātṛbhiḥ saha
sannaddhā dhanvinaḥ sarve parādravana narapuṃgavāḥ
barāhmaṇārthe yatantasa te śīghrama anvagamana mṛgama
karṇinālīkanārācāna utsṛjantò mahārathāḥ
nāvidhyana pāṇḍavāsa tatra paśyantò mṛgama antikāta
teṣāṃ parayatamānānāṃ nādṛśyata mahāmṛgaḥ
apaśyantò mṛgaṃ śarāntā duḥkhaṃ parāptā manasvinaḥ
śītalachāyama āsādya nayagròdhaṃ gahane vane
kaṣutpipāsāparītāṅgāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśana
teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ nakulò duḥkhitasa tadā
abravīda bharātaraṃ jayeṣṭhama amarṣāta kurusattama
nāsmina kule jātu mamajja dharmò; na cālasyāda arthalòpò babhūva
anuttarāḥ sarvabhūteṣu bhūyaḥ; saṃprāptāḥ samaḥ saṃśayaṃ kena rājana
[ya]
nāpadāma asti maryādā na nimittaṃ na kāraṇama
dharmasa tu vibhajatya atra ubhayòḥ puṇyapāpayòḥ
[bhīma]
parātikāmya anayata kṛṣṇāṃ sabhāyāṃ pareṣyavata tadā
na mayā nihatasa tatra tena parāptāḥ sama saṃśayama
[arja]
vācasa tīkṣṇāsthi bhedinyaḥ sūtaputreṇa bhāṣitāḥ
atitīkṣṇā mayā kaṣāntāsa tena parāptaḥ sama saṃśayama
[sahadeva]
śakunisa tavāṃ yadājaiṣīda akṣadyūtena bhārata
sa mayā na hatasa tatra tena parāptāḥ sama saṃśayama
[vai]
tatò yudhiṣṭhirò rājā nakulaṃ vākyama abravīta
āruhya vṛkṣaṃ mādreya nirīkṣasva diśò daśa
pānīyama antike paśya vṛkṣāna vāpya udakāśrayāna
ime hi bharātaraḥ śarāntāsa tava tāta pipāsitāḥ
nakulasa tu tathetya uktvā śīghrama āruhya pādamama
abravīda bharātaraṃ jayeṣṭhama abhivīkṣya samantataḥ
paśyāmi bahulāna rājana vṛkṣāna udakasaṃśrayāna
sārasānāṃ ca nirhrādama atròdakama asaṃśayama
tatò 'baravīta satyadhṛtiḥ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
gaccha saumya tataḥ śīghraṃ tūrṇaṃ pānīyama ānaya
nakulasa tu tathetya uktvā bharātura jayeṣṭhasya śāsanāta
parādravada yatra pānīyaṃ śīghraṃ caivānvapadyata
sa dṛṣṭvā vimalaṃ tòyaṃ sārasaiḥ parivāritama
pātu kākasa tatò vācama antarikṣāta sa śuśruve
mā tāta sāhasaṃ kārṣīra mama pūrvaparigrahaḥ
paraśnāna uktvā tu mādreya tataḥ piba harasva ca
anādṛtya tu tada vākyaṃ nakulaḥ supipāsitaḥ
apibaca chītalaṃ tòyaṃ pītvā ca nipapāta ha
cirāyamāṇe nakule kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
abravīda bharātaraṃ vīraṃ sahadevama ariṃdamama
bharātā cirāyate tāta sahadeva tavāgrajaḥ
taṃ caivānaya sòdaryaṃ pānīyaṃ ca tavama ānaya
sahadevasa tathetya uktvā tāṃ diśaṃ paratyapadyata
dadarśa ca hataṃ bhūmau bharātaraṃ nakulaṃ tadā
bharātṛśòkābhisaṃtaptasa tṛṣayā ca parapīḍitaḥ
abhidudrāva pānīyaṃ tatò vāga abhyabhāṣata
mā tāta sāhasaṃ kārṣīra mama pūrvaparigrahaḥ
paraśnāna uktvā yathākāmaṃ tataḥ piba harasva ca
anādṛtya tu tada vākyaṃ sahadevaḥ pipāsitaḥ
apibaca chītalaṃ tòyaṃ pītvā ca nipapāta ha
athābravīta sa vijayaṃ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
bharātarau te ciragatau bībhatsò śatrukarśana
tau caivānaya bhadraṃ te pānīyaṃ ca tavama ānaya
evama uktò guḍākeśaḥ paragṛhya saśaraṃ dhanuḥ
āmuktakhaḍgò medhāvī tata sarò paratyapadyata
yataḥ puruṣaśārdūlau pānīya haraṇe gatu
tau dadarśa hatau tatra bharātarau śavetavāhanaḥ
parasuptāva iva tau dṛṣṭvā narasiṃhaḥ suduḥkhitaḥ
dhanura udyamya kaunteyò vayalòkayata tada vanama
nāpaśyata tatra kiṃ cita sa bhūtaṃ tasmina mahāvane
savyasācī tataḥ śarāntaḥ pānīyaṃ sò 'bhayadhāvata
abhidhāvaṃsa tatò vācama antarikṣāta sa śuśruve
kima āsīda asi pānīyaṃ naitaca chakyaṃ balāta tavayā
kaunteya yadi vai paraśnāna mayòktāna paratipatsyase
tataḥ pāsyasi pānīyaṃ hariṣyasi ca bhārata
vāritasa tava abravīta pārthò dṛśyamānò nivāraya
yāvada bāṇaira vinirbhinnaḥ punara naivaṃ vadiṣyasi
evama uktvā tataḥ pārthaḥ śaraira astrānumantritaiḥ
vavarṣa tāṃ diśaṃ kṛtsnāṃ śabdavedhaṃ ca darśayana
karṇinālīkanārācāna utsṛjana bharatarṣabha
anekaira iṣusaṃghātaira antarikṣaṃ vavarṣa ha
[yaksa]
kiṃ vighātena te pārtha paraśnāna uktvā tataḥ piba
anuktvā tu tataḥ paraśnāna pītvaiva na bhaviṣyasi
[vai]
sa tava amòghāna iṣūna muktvā tṛṣṇayābhiprapīḍitaḥ
avijñāyaiva tāna paraśnāna pītvaiva nipapāta ha
athābravīda bhīmasenaṃ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
nakulaḥ sahadevaśa ca bībhatsuśa cāparājitaḥ
ciraṃ gatāsa tòyahetòra na cāgacchanti bhārata
tāṃśa caivānaya bhadraṃ te pānīyaṃ ca tavama ānaya
bhīmasenasa tathetya uktvā tāṃ diśaṃ patyapadyata
yatra te puruṣavyāghrā bharātarò 'saya nipātitāḥ
tāna dṛṣṭvā duḥkhitò bhīmasa tṛṣayā ca parapīḍitaḥ
amanyata mahābāhuḥ karma tada yakṣarakṣasāma
sa cintayāma āsa tadā yòddhavyaṃ dharuvama adya me
pāsyāmi tāvata pānīyama iti pārthò vṛkòdaraḥ
tatò 'bhayadhāvata pānīyaṃ pipāsuḥ puruṣarṣabhaḥ
[yaksa]
mā tāta sāhasaṃ kārṣīra mama pūrvaparigrahaḥ
paraśnāna uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca
[vai]
evama uktasa tatò bhīmò yakṣeṇāmita tejasā
avijñāyaiva tāna paraśnāna pītvaiva nipapāta ha
tataḥ kuntīsutò rājā vicintya puruṣarṣabhaḥ
samutthāya mahābāhura dahyamānena cetasā
apetajananirghòṣaṃ paraviveśa mahāvanama
rurubhiśa ca varāhaiśa ca pakṣibhiśa ca niṣevitama
nīlabhāsvaravarṇaiśa ca pādapaira upaśòbhitama
bharamaraira upagītaṃ ca pakṣibhiśa ca mahāyaśaḥ
sa gacchana kānane tasmina hemajālapariṣkṛtama
dadarśa tata sarò śarīmāna viśvakarma kṛtaṃ yathā
upetaṃ nalinī jālaiḥ sindhuvāraiśa ca vetasaiḥ
ketakaiḥ karavīraiśa ca pippalaiśa caiva saṃvṛtama
śaramārtasa tada upāgamya sarò dṛṣṭvātha vismitaḥ
[vai]
sa dadarśa hatāna bharātṝ~la lòkapālāna iva cayutāna
yugānte samanuprāpte śakra paratimagauravāna
viprakīrṇadhanura bāṇaṃ dṛṣṭvā nihatama arjunama
bhīmasenaṃ yamau còbhau nirviceṣṭāna gatāyura aḥ
sa dīrghama uṣṇaṃ niḥśvasya śòkabāṣpapariplutaḥ
buddhyā vicintayāma āsa vīrāḥ kena nipātitāḥ
naiṣāṃ śastraprahārò 'sati padaṃ nehāsti kasya cita
bhūtaṃ mahada idaṃ manye bharātarò yena me hatāḥ
ekāgraṃ cintayiṣyāmi pītvā vetsyāmi vā jalama
sayāta tu duryòdhanenedama upāṃśu vihitaṃ kṛtama
gandhāra rājaracitaṃ satataṃ jihmabuddhinā
yasya kāryama akāryaṃ vā samama eva bhavatya uta
kasa tasya viśvaseda vīrò durmatera akṛtātmanaḥ
atha vā puruṣaira gūḍhaiḥ parayògò 'yaṃ durātmanaḥ
bhaveda iti mahābāhura bahudhā samacintayata
tasyāsīna na viṣeṇedama udakaṃ dūṣitaṃ yathā
mukhavarṇāḥ parasannā me bharātṝṇāma itya acintayata
ekaikaśaśa caughabalāna imāna puruṣasattamāna
kò 'nayaḥ paratisamāseta kālāntakayamāda ṛte
etenādhyavasāyena tata tòyama avagāḍhavāna
gāhamānaśa ca tata tòyama antarikṣāta sa śuśruve
[yaksa]
ahaṃ bakaḥ śaivalamatsyabhakṣò; mayā nītāḥ paretavaśaṃ tavānujāḥ
tavaṃ pañcamò bhavitā rājaputra; na ceta paraśnāna pṛcchatò vayākaròṣi
mā tāta sāhasaṃ kārṣīra mama pūrvaparigrahaḥ
paraśnāna uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca
[ya]
rudrāṇāṃ vā vasūnāṃ vā marutāṃ vā paradhānabhāka
pṛcchāmi kò bhavāna devò naitaca chakuninā kṛtama
himavāna pāriyātraśa ca vindhyò malaya eva ca
catvāraḥ parvatāḥ kena pātitā bhuvi tejasā
atīva te mahata karmakṛtaṃ balavatāṃ vara
yana na devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ
viṣaherana mahāyuddhe kṛtaṃ te tana mahādbhutama
na te jānāmi yata kāryaṃ nābhijānāmi kāṅkṣitama
kautūhalaṃ mahaja jātaṃ sādhvasaṃ cāgataṃ mama
yenāsmya udvignahṛdayaḥ samutpanna śirò javaraḥ
pṛcchāmi bhagavaṃsa tasmāta kò bhavāna iha tiṣṭhati
[yaksa]
yakṣò 'hama asmi bhadraṃ te nāsmi pakṣī jale caraḥ
mayaite nihatāḥ sarve bharātarasa te mahaujasaḥ
[vai]
tatasa tāma aśivāṃ śarutvā vācaṃ sa paruṣākṣarāma
yakṣasya baruvatò rājanna upakramya tadā sathitaḥ
virūpākṣaṃ mahākāyaṃ yakṣaṃ tālasamucchrayama
javalanārkapratīkāśama adhṛṣyaṃ parvatòpamama
setuma āśritya tiṣṭhantaṃ dadarśa bharatarṣabhaḥ
meghaganmīrayā vācā tarjayantaṃ mahābalama
[yaksa]
ime te bharātarò rājana vāryamāṇā mayāsakṛta
balāta tòyaṃ jihīrṣantasa tatò vai sūditā mayā
na peyama udakaṃ rājana parāṇāna iha parīpsatā
pārtha mā sāhasaṃ kārṣīra mama pūrvaparigrahaḥ
paraśnāna uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca
[ya]
naivāhaṃ kāmaye yakṣa tava pūrvaparigrahama
kāmanaitata paraśaṃsanti santò hi puruṣāḥ sadā
yadātmanā savama ātmānaṃ paraśaṃseta puruṣaḥ parabhò
yathā parajñaṃ tu te paraśnāna parativakṣyāmi pṛccha māma
[yaksa]
kiṃ savida ādityama unnayati keca tasyābhitaśa carāḥ
kaśa cainama astaṃ nayati kasmiṃśa ca paratitiṣṭhati
[ya]
barahmāda itya amuna nayati devāsa tasyābhitaśa carāḥ
dharmaśa cāstaṃ nayati ca satye ca paratitiṣṭhati
[yaksa]
kena savica charòtriyò bhavati kena savida vindate mahata
kena davitīyavāna bhavati rājana kena ca buddhimāna
[ya]
śarutena śaròtriyò bhavati tapasā vindate mahata
dhṛtyā davitīyavāna bhavati buddhimāna vṛddhasevayā
[yakṣa]
kiṃ barāhmaṇānāṃ devatvaṃ kaśa ca dharmaḥ satāma iva
kaśa caiṣāṃ mānuṣò bhāvaḥ kima eṣāma asatāma iva
[ya]
savādhyāya eṣāṃ devatvaṃ tapa eṣāṃ satāma iva
maraṇaṃ mānuṣò bhāvaḥ parivādò 'satāma iva
[yaksa]
kiṃ kaṣatriyāṇāṃ devatvaṃ kaśa ca dharmaḥ satāma iva
kaśa caiṣāṃ mānuṣò bhāvaḥ kima eṣāma asatāma iva
[ya]
iṣvastrama eṣāṃ devatvaṃ yajña eṣāṃ satāma iva
bhayaṃ vai mānuṣò bhāvaḥ parityāgò 'satāma iva
[yaksa]
kima ekaṃ yajñiyaṃ sāma kima ekaṃ yajñiyaṃ yajuḥ
kā caikā vṛścate yajñaṃ kāṃ yajñò nātivartate
[ya]
parāṇò vai yajñiyaṃ sāma manò vai yajñiyaṃ yajuḥ
vāga ekā vṛścate yajñaṃ tāṃ yajñò nātivartate
[yaksa]
kiṃ savida āpatatāṃ śareṣṭhaṃ bījaṃ nipatatāṃ varama
kiṃ savita paratiṣṭhamānānāṃ kiṃ savita paravadatāṃ varama
[ya]
varṣama āpatatāṃ śareṣṭhaṃ bījaṃ nipatatāṃ varama
gāvaḥ paratiṣṭhamānānāṃ putraḥ paravadatāṃ varaḥ
[yaksa]
indriyārthāna anubhavana buddhimā~la lòkapūjitaḥ
saṃmataḥ sarvabhūtānāma ucchvasana kò na jīvati
[ya]
devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇāma ātmanaśa ca yaḥ
na nirvapati pañcānāma ucchvasana na sa jīvati
[yaksa]
kiṃ savida gurutaraṃ bhūmeḥ kiṃ savida uccataraṃ ca khāta
kiṃ savica chīghrataraṃ vāyòḥ kiṃ savida bahutaraṃ nṛṇāma
[ya]
mātā gurutarā bhūmeḥ pitā uccarataśa ca khāta
manò śīghrataraṃ vāyòśa cintā bahutarī nṛṇāma
[yaksa]
kiṃ savita suptaṃ na nimiṣati kiṃ savija jātaṃ na còpati
kasya savida dhṛdayaṃ nāsti kiṃ savida vegena varghate
[ya]
matsyaḥ suptò na nimiṣatya aṇḍaṃ jātaṃ na còpati
aśmanò hṛdayaṃ nāsti nadīvegena vardhate
[yaksa]
kiṃ savita paravasatò mitraṃ kiṃ savina mitraṃ gṛhe sataḥ
āturasya ca kiṃ mitraṃ kiṃ savina mitraṃ mariṣyataḥ
[ya]
sārthaḥ paravasatò mitraṃ bhāryā mitraṃ gṛhe sataḥ
āturasya bhiṣana mitraṃ dānaṃ mitraṃ mariṣyataḥ
[yaksa]
kiṃ savida ekò vicarati jātaḥ kò jāyate punaḥ
kiṃ savida dhimasya bhaiṣajyaṃ kiṃ savida āvapanaṃ mahata
[ya]
sūrya ekò vicarati candramā jāyate punaḥ
agnira himasya bhaiṣajyaṃ bhūmira āpavanaṃ mahata
[yaksa]
kiṃ savida ekapadaṃ dharmyaṃ kiṃ savida ekapadaṃ yaśaḥ
kiṃ savida ekapadaṃ savargyaṃ kiṃ savida ekapadaṃ sukhama
[ya]
dākṣyama ekapadaṃ dharmyaṃ dānama ekapadaṃ yaśaḥ
satyama ekapadaṃ savargyaṃ śīlama ekapadaṃ sukhama
[yaksa]
kiṃ savida ātmā manuṣyasya kiṃ savida daivakṛtaḥ sakhā
upajīvanaṃ kiṃ savida asya kiṃ savida asya parāyaṇama
[ya]
putra ātmā manuṣyasya bhāryā daivakṛtaḥ sakhā
upajīvanaṃ ca parjanyò dānama asya parāyaṇama
[yaksa]
dhanyānāma uttamaṃ kiṃ savida dhanānāṃ kiṃ savida uttamama
lābhānāma uttamaṃ kiṃ savita kiṃ sukhānāṃ tathòttamama
[ya]
dhanyānāma uttamaṃ dākṣyaṃ dhanānāma uttamaṃ śarutama
lābhānāṃ śareṣṭhama ārògyaṃ sukhānāṃ tuṣṭira uttamā
[yaksa]
kaśa ca dharmaḥ parò lòke kaśa ca dharmaḥ sadā phalaḥ
kiṃ niyamya na śòcanti kaiśa ca saṃdhira na jīryate
[ya]
ānṛśaṃsyaṃ parò dharmasa tarayīdharmaḥ sadā phalaḥ
anò yamya na śòcanti sadbhiḥ saṃdhira na jīryate
[yaksa]
kiṃ nu hitvā pariyò bhavati kiṃ nu hitvā na śòcati
kiṃ nu hitvārthavāna bhavati kiṃ nu hitvā sukhī bhaveta
[ya]
mānaṃ hitvā pariyò bhavati karòdhaṃ hitvā na śòcati
kāmaṃ hitvārthavāna bhavati lòbhaṃ hitvā sukhū bhaveta
[yaksa]
mṛtaṃ kathaṃ sayāta puruṣaḥ kathaṃ rāṣṭraṃ mṛtaṃ bhaveta
śarādhaṃ mṛtaṃ kathaṃ ca sayāta kathaṃ yajñò mṛtò bhaveta
[ya]
mṛtò daridraḥ puruṣò mṛtaṃ rāṣṭrama arājakama
mṛtama aśròtriyaṃ śarāddhaṃ mṛtò yajñò tava adakṣiṇaḥ
[yaksa]
kā dika kima udakaṃ paròktaṃ kima annaṃ pārtha kiṃ viṣama
śarāddhasya kālama ākhyāhi tataḥ piba harasva ca
[ya]
santò diga jalama ākāśaṃ gaura annaṃ parārthanā viṣama
śarāddhasya barāhmaṇaḥ kālaḥ kathaṃ vā yakṣa manyase
[yaksa]
vayākhyātā me tavayā paraśnā yāthātathyaṃ paraṃtapa
puruṣaṃ tava idānīma ākhyāhi yaśa ca sarvadhanī naraḥ
[ya]
divaṃ sapṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ
yāvata sa śabdò bhavati tāvata puruṣa ucyate
tulye pariyāpriye yasya sukhaduḥkhe tathaiva ca
atītānāgate còbhe sa vai sarvadhanī naraḥ
[yaksa]
vayākhyātaḥ puruṣò rājana yaśa ca sarvadhanī naraḥ
tasmāta tavaikò bharātṝṇāṃ yama icchasi sa jīvatu
[ya]
śayāmò ya eṣa raktākṣò bṛhaca chāla ivòdgataḥ
vayūḍhòraskò mahābāhura aṅkulò yakṣa jīvatu
[yaksa]
pariyasa te bhīmasenò 'yama arjunò vaḥ parāyaṇama
sa kasmāna nakulaṃ rājana sāpatnaṃ jīvama icchasi
yasya nāgasahasreṇa daśa saṃkhyena vai balama
tulyaṃ taṃ bhīmama utsṛjya nakulaṃ jīvama icchasi
tathainaṃ manujāḥ parāhura bhīmasenaṃ pariyaṃ tava
atha kenānubhāvena sāpatnaṃ jīvama icchasi
yasya bāhubalaṃ sarve pāṇḍavāḥ samupāśritāḥ
arjunaṃ tama apāhāya nakulaṃ jīvama icchasi
[ya]
ānṛśaṃsya parò dharmaḥ paramārthāca ca me matama
ānṛśaṃsyaṃ cikīrṣāmi nakulò yakṣa jīvatu
dharmaśīlaḥ sadā rājā iti māṃ mānavā viduḥ
savadharmāna na caliṣyāmi nakulò yakṣa jīvatu
yathā kuntī tathā mādrī viśeṣò nāsti me tayòḥ
mātṛbhyāṃ samama icchāmi nakulò yakṣa jīvatu
[yaksa]
yasya te 'rathāca ca kāmāca ca ānṛśaṃsyaṃ paraṃ matama
asmāta te bharātaraḥ sarve jīvantu bharatarṣabha
[vai]
tatasa te yakṣavacanāda udatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ
kaṣutpipāse ca sarveṣāṃ kaṣaṇe tasmina vayagacchatāma
[ya]
rasasya ekena pādena tiṣṭhantama aparājitama
pṛcchāmi kò bhavāna devò na me yakṣò matò bhavāna
vasūnāṃ vā bhavāna ekò rudrāṇāma atha vā bhavāna
atha vā marutāṃ śareṣṭhò varjī vā taridaśeśvaraḥ
mama hi bharātara ime sahasraśatayòdhinaḥ
na taṃ yògaṃ parapaśyāmi yena sayura vinipātitāḥ
sukhaṃ parativibuddhānāma indriyāṇya upalakṣaye
sa bhavāna suhṛda asmākama atha vā naḥ pitā bhavāna
[yaksa]
ahaṃ te janakasa tāta dharmò mṛdu parākrama
tavāṃ didṛkṣura anuprāptò viddhi māṃ bharatarṣabha
yaśò satyaṃ damaḥ śaucama ārjavaṃ harīra acāpalama
dānaṃ tapò barahmacaryama itya etāsa tanavò mama
ahiṃsā samatā śāntisa tapò śaucama amatsaraḥ
davārāṇya etāni me viddhi pariyò haya asi sadā mama
diṣṭyā pañcasu raktò 'si diṣṭyā te ṣaṭpadī jitā
dave pūrve madhyame dave ca dave cānte sāmparāyike
dharmò 'hama asmi bhadraṃ te jijñāsusa tavama ihāgataḥ
ānṛśaṃsyena tuṣṭò 'sami varaṃ dāsyāmi te 'nagha
varaṃ vṛṇīṣva rājendra dātā haya asmi tavānagha
ye hi me puruṣā bhaktā na teṣāma asti durgatiḥ
[ya]
araṇī sahitaṃ yasya mṛga ādāya gacchati
tasyāgnayò na lupyerana parathamò 'satu varò mama
[dharma]
araṇī sahitaṃ tasya barāhmaṇasya hṛtaṃ mayā
mṛgaveṣeṇa kaunteya jijñāsārthaṃ tava parabhò
[vai]
dadānītya eva bhavagāna uttaraṃ paratyapadyata
anyaṃ varaya bhadraṃ te varaṃ tavama amaròpama
[ya]
varṣāṇi davādaśāraṇye tarayòdaśama upasthitama
tatra nò nābhijānīyura vasatò manujāḥ kava cita
[vai]
dadānītya eva bhagavāna uttaraṃ paratyapadyata
bhūyò cāśvāsayāma āsa kaunteyaṃ satyavikramama
yadya api savena rūpeṇa cariṣyatha mahīma imāma
na vò vijñāsyate kaśa cita tariṣu lòkeṣu bhārata
varṣaṃ tarayòdaśaṃ cedaṃ matprasādāta kurūrvahāḥ
virāṭanagare gūḍhā avijñātāśa cariṣyatha
yada vaḥ saṃkalpitaṃ rūpaṃ manasā yasya yādṛśama
tādṛśaṃ tādṛśaṃ sarve chandatò dhārayiṣyatha
ariṇī sahitaṃ cedaṃ barāhmaṇāya parayacchata
jijñāsārthaṃ mayā haya etada āhṛtaṃ mṛgarūpiṇā
tṛtīyaṃ gṛhyatāṃ putra varama apratimaṃ mahata
tavaṃ hi mata parabhavò rājana viduraśa ca mamāṃśa bhāka
[ya]
devadevò mayā dṛṣṭò bhavāna sākṣāta sanātanaḥ
yaṃ dadāsi varaṃ tuṣṭasa taṃ garahīṣyāmya ahaṃ pitaḥ
jayeyaṃ lòbhamòhau ca karòdhaṃ cāhaṃ sadā vibhò
dāne tapasi satye ca manò me satataṃ bhaveta
[dharma]
upapannò guṇaiḥ sarvaiḥ savabhāvenāsi pāṇḍava
bhavāna dharmaḥ punaśa caiva yathòktaṃ te bhaviṣyati
[vai]
itya uktvāntara dadhe dharmò bhagavā~la lòkabhāvanaḥ
sametāḥ pāṇḍavāśa caiva sukhasuptā manasvinaḥ
abhyetya cāśramaṃ vīrāḥ sarva eva gataklamāḥ
āraṇeyaṃ dadusa tasmai barāhmaṇāya tapasvine
idaṃ samutthāna samāgamaṃ mahata; pituśa ca putrasya ca kīrtivardhanama
paṭhana naraḥ sayāda vijītendriyò vaśī; saputrapautraḥ śatavarṣa bhāga bhaveta
na cāpya adharme na suhṛda vibhedane; parasvahāre paradāramarśane
kadarya bhāve na ramena manò sadā; nṛṇāṃ sadākhyānama idaṃ vijānatāma
[vai]
dharmeṇa te 'bhayanujñātāḥ pāṇḍavāḥ satyavikramāḥ
ajñātavāsaṃ vatsyantaśa channā varṣaṃ tarayòdaśama
upòpaviśya vidvāṃsaḥ sahitāḥ saṃśitavratāḥ
ye tada bhaktā vasanti sama vanavāse tapasvinaḥ
tāna abruvana mahātmānaḥ śiṣṭāḥ parājñalayasa tadā
abhyanujñāpayiṣyantasa taṃ nivāsaṃ dhṛtavratāḥ
viditaṃ bhavatāṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭraira yathā vayama
chadmanā hṛtarājyāśa ca niḥsvāśa ca bahuśaḥ kṛtāḥ
uṣitāśa ca vane kṛcchraṃ yatra davādaśa vatsarāna
ajñātavāsa samayaṃ śeṣaṃ varṣaṃ tarayòdaśama
tada vatsyāmò vayaṃ channāsa tadanujñātuma arhatha
suyòdhanaśa ca duṣṭātmā karṇaśa ca saha saubalaḥ
jānantò viṣamaṃ kuryura asmāsva atyantavairiṇaḥ
yuktācārāśa ca yuktāśa ca paurasya savajanasya ca
api nasa tada bhaveda bhūyò yada vayaṃ barāhmaṇaiḥ saha
samastāḥ saveṣu rāṣṭreṣu savarājyasthā bhavemahi
itya uktvā duḥkhaśòkārtā śucira dharmasutasa tadā
saṃmūrcchitò 'bhavada rājā sāśrukaṇṭhò yudhiṣṭhiraḥ
tama athāśvāsayana sarve barāhmaṇā bharātṛbhiḥ saha
atha dhaumyò 'baravīda vākyaṃ mahārthaṃ nṛpatiṃ tadā
rājana vidvāna bhavāna dāntaḥ satyasaṃdhò jitendriyaḥ
naivaṃvidhāḥ paramuhyanti narāḥ kasyāṃ cida āpadi
devaira apya āpadaḥ parāptāśa channaiśa ca bahuśasa tathā
tatra tatra sapatnānāṃ nigrahārthaṃ mahātmabhiḥ
indreṇa niṣadhāna parāpya giriprasthāśrame tadā
channenòṣya kṛtaṃ karma daviṣatāṃ balanigrahe
viṣṇunāśvaśirò parāpya tathādityāṃ nivatsyatā
garbhe vadhārthaṃ daityānāma ajñātenòṣitaṃ cirama
parāpya vāmana rūpeṇa paracchannaṃ barahmarūpiṇā
balera yathā hṛtaṃ rājyaṃ vikramaisa taca ca te śarutama
aurveṇa vasatā channama ūrau barahmarṣiṇā tadā
yatkṛtaṃ tāta lòkeṣu taca ca sarvaṃ śarutaṃ tavayā
paracchannaṃ cāpi dharmajña hariṇā vṛtra nigrahe
vajraṃ paraviśya śakrasya yatkṛtaṃ taca ca te śarutama
hutāśanena yaca cāpaḥ paraviśya channama āsatā
vibudhānāṃ kṛtaṃ karma taca ca sarvaṃ śarutaṃ tavayā
evaṃ vivasvatā tāta channenòttama tejasā
nirdagdhāḥ śatravaḥ sarve vasatā bhuvi sarvaśaḥ
viṣṇunā vasatā cāpi gṛhe daśarathasya vai
daśagrīvò hataśa channaṃ saṃyuge bhīmakarmaṇā
evama ete mahātmānaḥ paracchannāsa tatra tatra ha
ajayaca chātravāna yuddhe tathā tavama api jeṣyasi
tathā daumyena dharmajñò vākyaiḥ saṃparitòṣitaḥ
śāstrabuddhyā savabuddhyā ca na cacāla yudhiṣṭhiraḥ
athābravīna mahābāhura bhīmasenò mahābalaḥ
rājānaṃ balināṃ śareṣṭhò girā saṃpariharṣayana
avekṣayā mahārāja tava gāṇḍīvadhanvanā
dharmānugatayā buddhyā na kiṃ cita sāhasaṃ kṛtama
sahadevò mayā nityaṃ nakulaśa ca nivāritau
śaktau vidhvaṃsane teṣāṃ śatrughnau bhīmavikramau
na vayaṃ tata parahāsyāmò yasmina yòkṣyati nò bhavāna
bhavāna vidhattāṃ tata sarvaṃ kaṣipraṃ jeṣyāmahe parāna
itya ukte bhimasenena barāhmaṇāḥ paramāśira aḥ
parayujyāpṛcchya bharatāna yathā savāna savāna yayura gṛhāna
sarve vedavidò mukhyā yatayò munayasa tathā
āśīra uktvā yathānyāyaṃ punara darśanakāṅkṣiṇaḥ
saha dhaumyena vidvāṃsasa tathā te pañca pāṇḍavāḥ
utthāya parayayura vīrāḥ kṛṣṇāma ādāya bhārata
karòśamātama atikramya tasmāda deśāna nimittataḥ
śavòbhūte manujavyāghrāśa channavāsārthama udyatāḥ
pṛthaka śāstravidaḥ sarve sarve mantraviśāradāḥ
saṃdhivigrahakālajñā mantrāya samupāviśana