Mahabharata — Virata Parva

[ja]
kathaṃ virāṭanagare mama pūrvapitāmahāḥ
ajñātavāsama uṣitā duryòdhana bhayārditāḥ
tathā tu sa varā~la labdhvā dharmādharmabhṛtāṃ varaḥ
gatvāśramaṃ barāhmaṇebhya ācakhyau sarvama eva tata
kathayitvā tu tata sarvaṃ barāhmaṇebhyò yudhiṣṭhiraḥ
araṇī sahitaṃ tasmai barāhmaṇāya nayavedayata
tatò yudhiṣṭhirò rājā dharmaputrò mahāmanāḥ
saṃnivartyānujāna sarvāna iti hòvāca bhārata
davādaśemāni varṣāṇi rāṣṭrāda vipròṣitā vayama
tarayòdaśò 'yaṃ saṃprāptaḥ kṛcchraḥ paramadurvasaḥ
sa sādhu kaunteya itò vāsama arjuna ròcaya
yatremā vasatīḥ sarvā vasemāviditāḥ paraiḥ
tasyaiva varadānena dharmasya manujādhipa
ajñātā vicariṣyāmò narāṇā bharatarṣabha
kiṃ tu vāsāya rāṣṭrāṇi kīrtayiṣyāmi kāni cita
ramaṇīyāni guptāni teṣāṃ kiṃ cita sama ròcaya
santi ramyā janapadā bahva annāḥ paritaḥ kurūna
pāñcālāśa cedimatsyāśa ca śūrasenāḥ paṭaccarāḥ
daśārṇā nava rāṣṭraṃ ca mallāḥ śālva yugaṃdharāḥ
eteṣāṃ katamò rājana nivāsasa tava ròcate
vatsyāmò yatra rājendra saṃvatsarama imaṃ vayama
evama etana mahābāhò yathā sa bhagavāna parabhuḥ
abravīta sarvabhūteśasa tata tathā na tada anyathā
avaśyaṃ tava eva vāsārthaṃ ramaṇīyaṃ śivaṃ sukhama
saṃmantrya sahitaiḥ sarvaira daraṣṭavyama akutòbhayama
matsyò virāṭò balavāna abhirakṣeta sa pāṇḍavāna
dharmaśīlò vadānyaśa ca vṛddhaśa ca sumahādhanaḥ
virāṭanagare tāta saṃvatsarama imaṃ vayama
kurvantasa tasya karmāṇi vihariṣyāma bhārata
yāni yāni ca karmāṇi tasya śakṣyāmahe vayama
kartuṃ yò yata sa tata karma baravītu kurunandanāḥ
naradeva kathaṃ karma rāṣṭre tasya kariṣyasi
virāṭa nṛpateḥ sādhò raṃsyase kena karmaṇā
mṛdura vadānyò harīmāṃśa ca dhārmikaḥ satyavikramaḥ
rājaṃsa tavama āpadā kaliṣṭaḥ kiṃ kariṣyasi pāṇḍava
na duḥkhama ucitaṃ kiṃ cida rājana veda yathā janaḥ
sa imāma āpadaṃ parāpya kathaṃ ghòrāṃ tariṣyasi
śṛṇudhvaṃ yata kariṣyāmi karma vai kurunandanāḥ
virāṭama anusaṃprāpya rājānaṃ puruṣarṣabhama
sabhāstārò bhaviṣyāmi tasya rājñò mahātmanaḥ
kaṅkò nāma davijò bhūtvā matākṣaḥ pariya devitā
vaiḍūryāna kāñcanāna dāntāna phalaira jayòtī rasaiḥ saha
kṛṣṇākṣā~la lòhitākṣāṃśa ca nirvartsyāmi manòramāna
āsaṃ yudhiṣṭhirasyāhaṃ purā parāṇasamaḥ sakhā
iti vakṣyāmi rājānaṃ yadi māma anuyòkṣyate
itya etada vò mayākhyātaṃ vihariṣyāmya ahaṃ yathā
vṛkòdara virāṭe tavaṃ raṃsyase kena karmaṇā
[bhama]
paurògavò baruvāṇò 'haṃ ballavò nāma nāmataḥ
upasthāsyāmi rājānaṃ virāṭama iti me matiḥ
sūpānasya kariṣyāmi kuśalò 'sami mahānase
kṛtapūrvāṇi yaira asya vayañjanāni suśikṣitaiḥ
tāna apya abhibhaviṣyāmi parītiṃ saṃjanayanna ahama
āhariṣyāmi dārūṇāṃ nicayāna mahatò 'pi ca
tata parekṣya vipulaṃ karma rājā parītò bhaviṣyati
davipā vā balinò rājana vṛṣabhā vā mahābalāḥ
vinigrāhyā yadi mayā nigrahīṣyāmi tāna api
ye ca ke cina niyòtsyanti samājeṣu niyòdhakāḥ
tāna ahaṃ nihaniṣyāmi parītiṃ tasya vivardhayana
na tava etāna yudhyamānāṃ vai haniṣyāmi kathaṃ cana
tathaitāna pātayiṣyāmi yathā yāsyanti na kaṣayama
ārālikò gòvikartā sūpakartā niyòdhakaḥ
āsaṃ yudhiṣṭhirasyāhama iti vakṣyāmi pṛcchataḥ
ātmānama ātmanā rakṣaṃśa cariṣyāmi viśāṃ pate
itya etata paratijānāmi vihariṣyāmya ahaṃ yathā
yama agnira barāhmaṇò bhūtvā samāgacchana nṛṇāṃ varama
didhakṣuḥ khāṇḍavaṃ dāvaṃ dāśārha sahitaṃ purā
mahābalaṃ mahābāhuma ajitaṃ kurunandanama
sò 'yaṃ kiṃ karma kaunteyaḥ kariṣyati dhanaṃjayaḥ
yò 'yama āsādya taṃ tāvaṃ tarpayāma āsa pāvakama
vijityaika rathenendraṃ hatvā pannagarakṣasāna
śareṣṭhaḥ paratiyudhāṃ nāma sò 'rajunaḥ kiṃ kariṣyati
sūryaḥ parapatatāṃ śareṣṭhò davipadāṃ barāhmaṇò varaḥ
āśīviṣaśa ca sarpāṇāma agnisa tejasvināṃ varaḥ
āyudhānāṃ varò varjaḥ kakudmī ca gavāṃ varaḥ
haradānāma udadhiḥ śareṣṭhaḥ parjanyò varṣatāṃ varaḥ
dhṛtarāṣṭraśa ca nāgānāṃ hastiṣva airāvatò varaḥ
putraḥ pariyāṇāma adhikò bhāryā ca suhṛdāṃ varā
yathaitāni viśiṣṭāni jātyāṃ jātyāṃ vṛkòdara
evaṃ yuvā guḍākeśaḥ śareṣṭhaḥ sarvadhanurmatāma
sò 'yama indrāda anavarò vāsudevāca ca bhārata
gāṇḍīvadhanvā śavetāśvò bībhatsuḥ kiṃ kariṣyati
uṣitvā pañcavarṣāṇi sahasrākṣasya veśmani
divyānya astrāṇya avāptāni devarūpeṇa bhāsvatā
yaṃ manye davādaśaṃ rudrama ādityānāṃ tarayòdaśama
yasya bāhū samau dīrghau jayā ghātakaṭhina tavacau
dakṣiṇe caiva savye ca gavāma iva vahaḥ kṛtaḥ
himavāna iva śailānāṃ samudraḥ saritāma iva
taridaśānāṃ yathā śakrò vasūnāma iva havyavāḥ
mṛgāṇāma iva śārdūlò garuḍaḥ patatāma iva
varaḥ saṃnahyamānānāma arjunaḥ kiṃ kariṣyati
paratijñāṃ ṣaṇḍhakò 'samīti kariṣyāmi mahīpate
jayā ghātau hi mahāntau me saṃvartuṃ nṛpa duṣkarau
karṇayòḥ paratimucyāhaṃ kuṇḍale javalanòpame
veṇī kṛtaśirò rājana nāmnā caiva bṛhannaḍā
paṭhanna ākhyāyikāṃ nāma satrībhāvena punaḥ punaḥ
ramayiṣye mahīpālama anyāṃśa cāntaḥpure janāna
gītaṃ nṛttaṃ vicitraṃ ca vāditraṃ vividhaṃ tathā
śikṣayiṣyāmya ahaṃ rājana virāṭa bhavane satriyaḥ
parajānāṃ samudācāraṃ bahu karmakṛtaṃ vadana
chādayiṣyāmi kaunteya māyayātmānama ātmanā
yudhiṣṭhirasya gehe 'sami daraupadyāḥ paricārikā
uṣitāsmīti vakṣyāmi pṛṣṭò rājñā ca bhārata
etena vidhinā channaḥ kṛtakena yathā nalaḥ
vihariṣyāmi rājendra virāṭa bhavane sukhama
[vai]
kiṃ tavaṃ nakula kurvāṇasa tatra tāta cariṣyasi
sukumāraśa ca śūraśa ca darśanīyaḥ sukhòcitaḥ
aśvabandhò bhaviṣyāmi virāṭa nṛpatera ahama
garanthikò nāma nāmnāhaṃ karmaitata supriyaṃ mama
kuśalò 'samya aśvaśikṣāyāṃ tathaivāśvacikitsite
pariyāśa ca satataṃ me 'śavāḥ kururāja yathā tava
ye māma āmantrayiṣyanti virāṭanagare janāḥ
tebhya evaṃ paravakṣyāmi vihariṣyāmya ahaṃ yathā
sahadeva kathaṃ tasya samīpe vihariṣyasi
kiṃ vā tavaṃ tāta kurvāṇaḥ paracchannò vicariṣyasi
gòsaṃkhyātā bhaviṣyāmi virāṭasya mahīpateḥ
paratiṣeddhā ca dògdhā ca saṃkhyāne kuśalò gavāma
tantipāla iti khayātò nāmnā viditama astu te
nipuṇaṃ ca cariṣyāmi vayetu te mānasò javaraḥ
ahaṃ hi bhavatā gòṣu satataṃ parakṛtaḥ purā
tatra me kauśalaṃ karma avabuddhaṃ viśāṃ pate
lakṣaṇaṃ caritaṃ cāpi gavāṃ yaca cāpi maṅgalama
tata sarvaṃ me suviditama anyaca cāpi mahīpate
vṛṣabhāna api jānāmi rājana pūjita lakṣaṇāna
yeṣāṃ mūtrama upāghrāya api vandhyā parasūyate
sò 'hama evaṃ cariṣyāmi parītira atra hi me sadā
na ca māṃ vetsyati parasa tata te ròcatu pārthiva
iyaṃ tu naḥ pariyā bhāryā parāṇebhyò 'pi garīyasī
māteva paripālyā ca pūjyā jayeṣṭheva ca savasā
kena sama karmaṇā kṛṣṇā daraupadī vicariṣyati
na hi kiṃ cida vijānāti karma kartuṃ yathā satriyaḥ
sukumārī ca bālā ca rājaputrī yaśasvinī
pativratā mahābhāgā kathaṃ nu vicariṣyati
mālyagandhāna alaṃkārāna vastrāṇi vividhāni ca
etānya evābhijānāti yatò jātā hi bhāminī
sairandhryò 'rakṣitā lòke bhujiṣyāḥ santi bhārata
naivama anyāḥ satriyò yānti iti lòkasya niścayaḥ
sāhaṃ baruvāṇā sairandhrī kuśalā keśakarmaṇi
ātmaguptā cariṣyāmi yana māṃ tavama anupṛcchasi
sudeṣṇāṃ paratyupasthāsye rājabhāryāṃ yaśasvinīma
sā rakṣiṣyati māṃ parāptāṃ mā te bhūda duḥkhama īdṛśama
[ya]
kalyāṇaṃ bhāṣase kṛṣṇe kule jātā yathā vadeta
na pāpama abhijānāsi sādhu sādhvī varate sathitā
[ya]
karmāṇya uktāni yuṣmābhira yāni tāni kariṣyatha
mama cāpi yathābuddhirucitāni viniścayāta
puròhitò 'yama asmākama agnihòtrāṇi rakṣatu
sūdapaurògavaiḥ sārdhaṃ darupadasya niveśane
indrasena mukhāśa ceme rathāna ādāya kevalāna
yāntu davāravatīṃ śīghrama iti me vartate matiḥ
imāśa ca nāryò daraupadyāḥ sarvaśaḥ paricārikāḥ
pāñcālāna eva gacchantu sūdapaurògavaiḥ saha
sarvaira api ca vaktavyaṃ na parajñāyanta pāṇḍavāḥ
gatā haya asmāna apākīrya sarve davaitavanāda iti
vidite cāpi vaktavyaṃ suhṛdbhira anurāgataḥ
atò 'hama api vakṣyāmi hetumātraṃ nibòdhata
hantemāṃ rājavasatiṃ rājaputrā baravīmi vaḥ
yathā rājakulaṃ parāpya carana pareṣyò na riṣyati
durvasaṃ tava eva kauravyā jānatā rājaveśmani
amānitaiḥ sumānārhā ajñātaiḥ parivatsarama
diṣṭa davārò labheda davāraṃ na ca rājasu viśvaseta
tada evāsanama anviccheda yatra nābhiṣajeta paraḥ
nāsya yānaṃ na paryaṅkaṃ na pīṭhaṃ na jagaṃ rathama
āròheta saṃmatò 'samīti sa rājavasatiṃ vaseta
atha yatrainama āsīnaṃ śaṅkerana duṣṭacāriṇaḥ
na tatròpaviśeja jātu sa rājavasatiṃ vaseta
na cānuśiṣyeda rājānama apṛcchantaṃ kadā cana
tūṣṇīṃ tava enama upāsīta kāle samabhipūjayana
asūyanti hi rājānò janāna anṛtavādinaḥ
tathaiva cāvamanyante mantriṇaṃ vādinaṃ mṛṣā
naiṣāṃ dāreṣu kurvīta maitrīṃ parājñaḥ kathaṃ cana
antaḥpura carā ye ca daveṣṭi yānahitāśa ca ye
vidite cāsya kurvīta karyāṇi sulaghūnya api
evaṃ vicaratò rājñò na kaṣatira jāyate kava cita
yatnāca còpacareda enama agnivada devavaca ca ha
anṛtenòpacīrṇò hi hiṃsyāda enama asaṃśayama
yaca ca bhartānuyuñjīta tada evābhyanuvartayeta
paramādama avalehāṃ ca kòpaṃ ca parivarjayeta
samarthanāsu sarvāsu hitaṃ ca pariyama eva ca
saṃvarṇayeta tada evāsya pariyāda api hitaṃ vadeta
anukūlò bhaveca cāsya sarvārtheṣu kathāsu ca
apriyaṃ cāhitaṃ yata sayāta tada asmai nānuvarṇayeta
nāhama asya pariyò 'samīti matvā seveta paṇḍitaḥ
apramattaśa ca yattaśa ca hitaṃ kuryāta pariyaṃ ca yata
nāsyāniṣṭāni seveta nāhitaiḥ saha saṃvaseta
savasthānāna na vikampeta sa rājavasatiṃ vaseta
dakṣiṇaṃ vātha vāmaṃ vā pārśvama āsīta paṇḍitaḥ
rakṣiṇāṃ haya āttaśastrāṇāṃ sathānaṃ paścāda vidhīyate
nityaṃ vipratiṣiddhaṃ tu purastāda āsanaṃ mahata
na ca saṃdarśane kiṃ cita paravṛddhama api saṃjapeta
api haya etada daridrāṇāṃ vayalīka sathānama uttamama
na mṛṣābhihitaṃ rājñò manuṣyeṣu parakāśayeta
yaṃ cāsūyanti rājānaḥ puruṣaṃ na vadeca ca tama
śūrò 'samīti na dṛptaḥ sayāda buddhimāna iti vā punaḥ
pariyama evācarana rājñaḥ pariyò bhavati bhògavāna
aiśvaryaṃ parāpya duṣprāpaṃ pariyaṃ parāpya ca rājataḥ
apramattò bhaveda rājñaḥ pariyeṣu ca hiteṣu ca
yasya kòpò mahābādhaḥ parasādaśa ca mahāphalaḥ
kasa tasya manasāpīccheda anarthaṃ parājñasaṃmataḥ
na cauṣṭhau nirbhujeja jātu na ca vākyaṃ samākṣipeta
sadā kaṣutaṃ ca vātaṃ ca ṣaṭhīvanaṃ cācareca chanaiḥ
hāsyavastuṣu cāpya asya vartamāneṣu keṣu cita
nātigāḍhaṃ parahṛṣyeta na cāpya unmattavada dhaseta
na cātidhairyeṇa careda gurutāṃ hi varajeta tathā
samitaṃ tu mṛdupūrveṇa darśayeta parasādajama
lābhe na harṣayeda yasa tu na vayatheda yò 'vamānitaḥ
asaṃmūḍhaśa ca yò nityaṃ sa rājavasatiṃ vaseta
rājānaṃ rājaputraṃ vā saṃvartayati yaḥ sadā
amātyaḥ paṇḍitò bhūtvā sa ciraṃ tiṣṭhati śariyama
paragṛhītaśa ca yò 'mātyò nigṛhītaśa ca kāraṇaiḥ
na nirbadhnāti rājānaṃ labhate paragrahaṃ punaḥ
paratyakṣaṃ ca paròkṣaṃ ca guṇavādī vicakṣaṇaḥ
upajīvī bhaveda rājñò viṣaye cāpi yò vaseta
amātyò hi balāda bhòktuṃ rājānaṃ parārthayeta tu yaḥ
na sa tiṣṭheca ciraṃ sathānaṃ gaccheca ca parāṇasaṃśayama
śareyaḥ sadātmanò dṛṣṭvā paraṃ rājñā na saṃvadeta
viśeṣayena na rājānaṃ yògyā bhūmiṣu sarvadā
amlānò balavāña śūraśa chāyevānapagaḥ sadā
satyavādī mṛdura dāntaḥ sa rājavasatiṃ vaseta
anyasmina pareṣyamāṇe tu purastāda yaḥ samutpateta
ahaṃ kiṃ karavāṇīti sa rājavasatiṃ vaseta
uṣṇe vā yadi vā śīte rātrau vā yadi vā divā
ādiṣṭò na vikalpeta sa rājavasatiṃ vaseta
yò vai gṛhebhyaḥ paravasana pariyāṇāṃ nānusaṃsmareta
duḥkhena sukhama anviccheta sa rājavasatiṃ vaseta
samaveṣaṃ na kurvīta nātyuccaiḥ saṃnidhau haseta
mantraṃ na bahudhā kuryāda evaṃ rājñaḥ pariyò bhaveta
na karmaṇi niyuktaḥ sana dhanaṃ kiṃ cida upaspṛśeta
parāpnòti hi harana daravyaṃ bandhanaṃ yadi vā vadhama
yānaṃ vastrama alaṃkāraṃ yaca cānyata saṃprayacchati
tada eva dhārayena nityama evaṃ pariyatarò bhaveta
saṃvatsarama imaṃ tāta tathā śīlā bubhūṣavaḥ
atha savaviṣayaṃ parāpya yathākāmaṃ cariṣyatha
anuśiṣṭāḥ sama bhadraṃ te naitada vaktāsti kaśa cana
kuntīma ṛte mātaraṃ nò viduraṃ ca mahāmatima
yada evānantaraṃ kāryaṃ tada bhavāna kartuma arhati
tāraṇāyāsya duḥkhasya parasthānāya jayāya ca
[vai]
evama uktasa tatò rājñā dhaumyò 'tha davijasattamaḥ
akaròda vidhivata sarvaṃ parasthāne yada vidhīyate
teṣāṃ samidhya tāna agnīna mantravaca ca juhāva saḥ
samṛddhi vṛddhilābhāya pṛthivī vijayāya ca
agniṃ paradakṣiṇaṃ kṛtvā barāhmaṇāṃśa ca tapòdhanāna
yājñasenīṃ puraskṛtya ṣaḍa evātha paravavrajuḥ
[vai]
te vīrā baddhanistriṃśāsa tatāyudha kalāpinaḥ
baddhagòdhāṅguli tarāṇāḥ kālindīma abhitò yayuḥ
tatasa te dakṣiṇaṃ tīrama anvagacchana padātayaḥ
vasantò giridurgeṣu vanadurgeṣu dhanvinaḥ
vidhyantò mṛgajātāni maheṣvāsā mahābalāḥ
uttareṇa daśārṇāṃsa te pāñcālāna dakṣiṇena tu
antareṇa yakṛllòmāña śūrasenāṃśa ca pāṇḍavāḥ
lubdhā baruvāṇā matsyasya viṣayaṃ parāviśana vanāta
tatò janapadaṃ parāpya kṛṣṇā rājānama abravīta
paśyaikapadyò dṛśyante kaṣetrāṇi vividhāni ca
vayaktaṃ dūre virāṭasya rājadhānī bhaviṣyati
vasāmeha parāṃ rātriṃ balavāna me pariśramaḥ
dhanaṃjaya samudyamya pāñcālīṃ vaha bhārata
rājadhānyāṃ nivatsyāmò vimuktāśa ca vanāditaḥ
tāma ādāyārjunasa tūrṇaṃ daraupadīṃ gajarāḍa iva
saṃprāpya nagarābhyāśama avatārayada arjunaḥ
sa rājadhānīṃ saṃprāpya kaunteyò 'rajunama abravīta
kavāyudhāni samāsajya paraveśyāmaḥ puraṃ vayama
sāyudhāśa ca vayaṃ tāta paravekṣyāmaḥ puraṃ yati
samudvegaṃ janasyāsya kariṣyāmò na saṃśayaḥ
tatò davādaśa varṣāṇi paraveṣṭavyaṃ vanaṃ punaḥ
ekasminna api vijñāte paratijñātaṃ hi nasa tathā
iyaṃ kūṭe manuṣyendra gahahā mahatī śamī
bhīma śākhā durāròhā śamaśānasya samīpataḥ
na cāpi vidyate kaśa cina manuṣya iha pārthiva
utpathe hi vane jātā mṛgavyālaniṣevite
samāsajyāyudhānya asyāṃ gacchāmò nagaraṃ parati
evama atra yathājòṣaṃ vihariṣyāma bhārata
evama uktvā sa rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhirama
paracakrame nidhānāya śastrāṇāṃ bharatarṣabha
yena devāna manuṣyāṃśa ca sarpāṃśa caikarathò 'jayata
saphītāñjanapadāṃśa cānyāna ajayata kurunandanaḥ
tada udāraṃ mahāghòṣaṃ sapatnagaṇasūdanama
apajyama akaròta pārthò gāṇḍīvama abhayaṃkarama
yena vīraḥ kurukṣetrama abhyarakṣata paraṃtapaḥ
amuñcada dhanura asa tasya jayāma akṣayyāṃ yudhiṣṭhiraḥ
pāñcālāna yena saṃgrāme bhīmasenò 'jayata parabhuḥ
paratyaṣedhada bahūna ekaḥ sapatnāṃśa caiva diga jaye
niśamya yasya visphāraṃ vayadravanta raṇe pare
parvatasyeva dīrṇasya visphòṭama aśanera iva
saindhavaṃ yena rājānaṃ parāmṛṣata cānagha
jayā pāśaṃ dhanura asa tasya bhīmasenò 'vatārayata
ajayata paścimāma āśāṃ dhanuṣā yena pāṇḍavaḥ
tasya maurvīma apākarṣaca chūraḥ saṃkrandanò yudhi
dakṣiṇāṃ dakṣiṇācārò diśaṃ yenājayata parabhuḥ
apajyama akaròda vīraḥ sahadevasa tadāyudhama
khaḍgāṃśa ca pītāna dīrghāṃśa ca kalāpāṃśa ca mahādhanāna
vipāṭhāna kaṣura dhārāṃśa ca dhanura bhira nidadhuḥ saha
tāma upāruhya nakulò dhanūṃṣi nidadhata savayama
yāni tasyāvakāśāni dṛḍharūpāṇya amanyata
yatra cāpaśyata sa vai tirò varṣāṇi varṣati
tatra tāni dṛḍhaiḥ pāśaiḥ sugāḍhaṃ paryabandhata
śarīraṃ ca mṛtasyaikaṃ samabadhnanta pāṇḍavāḥ
vivarjayiṣyanti narā dūrāda evaṃ śamīma imāma
ābaddhaṃ śavama atreti gandhama āghrāya pūtikama
aśītiśata varṣeyaṃ mātā na iti vādinaḥ
kuladharmò 'yama asmākaṃ pūrvaira ācaritò 'pi ca
samāsajānā vṛkṣe 'saminna iti vai vayāharanti te
ā gòpālāvi pālebhya ācakṣāṇāḥ paraṃtapāḥ
ājagmura nagarābhyāśaṃ pārthāḥ śatrunibarhaṇāḥ
jayò jayantò vijayò jayatsenò jayadbalaḥ
iti guhyāni nāmāni cakre teṣāṃ yudhiṣṭhiraḥ
tatò yathāpratijñābhiḥ parāviśana nagaraṃ mahata
ajñātacaryāṃ vatsyantò rāṣṭraṃ varṣaṃ tarayòdaśama
[vai]
tatò virāṭaṃ parathamaṃ yudhiṣṭhirò; rājā sabhāyāma upaviṣṭuma āvrajata
vaiḍūrya rūpāna paratimucya kāñcanāna; akṣāna sa kakṣe parigṛhya vāsasā
narādhipò rāṣṭrapatiṃ yaśasvinaṃ; mahāyaśāḥ kaurava vaṃśavardhanaḥ
mahānubhāvò nararāja satkṛtò; durāsadasa tīkṣṇaviṣò yathòragaḥ
bālena rūpeṇa nararṣabhò mahāna; athārci rūpeṇa yathāmarasa tathā
mahābhrajālaira iva saṃvṛtò ravira; yathānalò bhasma vṛtaśa ca vīryavāna
tama āpatantaṃ parasamīkṣya pāṇḍavaṃ; virāṭa rāḍa induma ivābhrasaṃvṛtama
mantridvijāna sūta mukhāna viśasa tathā; ye cāpi ke cita pariṣata samāsate
papraccha kò 'yaṃ parathamaṃ sameyivāna; anena yò 'yaṃ parasamīkṣate sabhāma
na tu davijò 'yaṃ bhavitā naròttamaḥ; patiḥ pṛthivyā iti me manògatama
na cāsya dāsò na rathò na kuṇḍale; samīpatò bharājati cāyama indravata
śarīraliṅgaira upasūcitò haya ayaṃ; mūrdhābhiṣiktò 'yama itīva mānasama
samīpama āyāti ca me gatavyathò; yathā gajasa tāmarasīṃ madòtkaṭaḥ
vitarkayantaṃ tu nararṣabhasa tadā; yidhiṣṭhirò 'bhayetya virāṭama abravīta
samrāḍa vijānātva iha jīvitārthinaṃ; vinaṣṭa sarvasvama upāgataṃ davijama
ihāhama icchāmi tavānaghāntike; vastuṃ yathā kāmacarasa tathā vibhò
tama abravīta savāgatama itya anantaraṃ; rājā parahṛṣṭaḥ paratisaṃgṛhāṇa ca
kāmena tātābhivadāmya ahaṃ tavāṃ; kasyāsi rājñò viṣayāda ihāgataḥ
gòtraṃ ca nāmāpi ca śaṃsa tattvataḥ; kiṃ cāpi śilpaṃ tava vidyate kṛtama
yudhiṣṭhirasyāsama ahaṃ purā sakhā; vaiyāghrapadyaḥ punara asmi barāhmaṇaḥ
akṣāna paravaptuṃ kuśalò 'sami devitā; kaṅketi nāmnāsmi virāṭa viśrutaḥ
dadāmi te hanta varaṃ yama icchasi; paraśādhi matsyāna vaśagò haya ahaṃ tava
pariyā hi dhūrtā mama devinaḥ sadā; bhavāṃśa ca devòpama rājyama arhati
āptò vivādaḥ paramò viśāṃ pate; na vidyate kiṃ cana matsyahīnataḥ
na me jitaḥ kaśa cana dhārayeda dhanaṃ; varò mamaiṣò 'satu tava parasādataḥ
hanyāma avadhyaṃ yadi te 'pariyaṃ careta; paravrājayeyaṃ viṣayāda davijāṃsa tathā
śṛṇvantu me jānapadāḥ samāgatāḥ; kaṅkò yathāhaṃ viṣaye parabhusa tathā
samānayānò bhavitāsi me sakhā; parabhūtavastrò bahu pānabhòjanaḥ
paśyesa tavama antaśa ca bahiśa ca sarvadā; kṛtaṃ ca te davārama apāvṛtaṃ mayā
ye tavānuvādeyura avṛtti karśitā; barūyāśa ca teṣāṃ vacanena me sadā
dāsyāmi sarvaṃ tada ahaṃ na saṃśayò; na te bhayaṃ vidyati saṃnidhau mama
evaṃ sa labdhvā tu varaṃ samāgamaṃ; virāṭa rājena nararṣabhasa tadā
uvāsa vīraḥ paramārcitaḥ sukhī; na cāpi kaśa cica caritaṃ bubòdha tata
[vai]
athāparò bhīmabalaḥ śariyā javalanna; upāyayau siṃhavilāsa vikramaḥ
khajaṃ ca darvīṃ ca kareṇa dhārayanna; asiṃ ca kālāṅgama akòśama avraṇama
sa sūdarūpaḥ parameṇa varcasā; ravira yathā lòkama imaṃ parabhāsayana
sukṛṣṇa vāsā girirājasāravāna; sa matsyarājaṃ samupetya tasthivāna
taṃ parekṣya rājā varayanna upāgataṃ; tatò 'baravīja jānapadāna samāgatāna
siṃhònnatāṃsò 'yama atīva rūpavāna; paradṛśyate kò nu nararṣabhò yuvā
adṛṣṭapūrvaḥ puruṣò ravira yathā; vitarkayana nāsya labhāmi saṃpadama
tathāsya cittaṃ haya api saṃvitarkayana; nararṣabhasyādya na yāmi tattvataḥ
tatò virāṭaṃ samupetya pāṇḍavaḥ; sudīnarūpò vacanaṃ mahāmanāḥ
uvāca sūdò 'sami narendra ballavò; bhajasva māṃ vayañjana kārama uttamama
na sūdatāṃ mānada śaraddadhāmi te; sahasranetra paratimò hi dṛśyase
śariyā ca rūpeṇa ca vikrameṇa ca; parabhāsi tātānavarò nareṣva iha
narendra sūdaḥ paricārakò 'sami te; jānāmi sūpāna parathamena kevalāna
āsvāditā ye nṛpate purābhavana; yudhiṣṭhireṇāpi nṛpeṇa sarvaśaḥ
balena tulyaśa ca na vidyate mayā; niyuddha śīlaśa ca sadaiva pārthiva
gajaiśa ca siṃhaiśa ca sameyivāna ahaṃ; sadā kariṣyāmi tavānagha pariyama
dadāmi te hanta varaṃ mahānase; tathā ca kuryāḥ kuśalaṃ hi bhāṣase
na caiva manye tava karma tata samaṃ; samudranemiṃ pṛthivīṃ tavama arhasi
yathā hi kāmasa tava tata tathā kṛtaṃ; mahānase tavaṃ bhava me puraskṛtaḥ
narāśa ca ye tatra mamòcitāḥ purā; bhavasva teṣāma adhipò mayā kṛtaḥ
tathā sa bhīmò vihitò mahānase; virāṭa rājñò dayitò 'bhavada dṛḍhama
uvāsa rājana na ca taṃ pṛthagjanò; bubòdha tatrānucaraśa ca kaśa cana
[vai]
tataḥ keśāna samutkṣipya vellitāgrāna aninditāna
jugūha dakṣiṇe pārśve mṛdūna asitalòcanā
vāsaśa ca paridhāyaikaṃ kṛṣṇaṃ sumalinaṃ mahata
kṛtvā veṣaṃ ca sairandhryāḥ kṛṣṇā vayacarada ārtavata
tāṃ narāḥ paridhāvantīṃ satriyaśa ca samupādravana
apṛcchaṃśa caiva tāṃ dṛṣṭvā kā tavaṃ kiṃ ca cikīrṣasi
sā tāna uvāca rājendra sairandhrya ahama upāgatā
karma cecchāmi vai kartuṃ tasya yò māṃ pupukṣati
tasyā rūpeṇa veṣeṇa śalakṣṇayā ca tathā girā
nāśraddadhata tāṃ dāsīma annahetòra upasthitāma
virāṭasya tu kaikeyī bhāryā paramasaṃmatā
avalòkayantī dadṛśe parāsādāda darupadātmajāma
sā samīkṣya tathārūpāma anāthāma ekavāsasama
samāhūyābravīda bhadre kā tavaṃ kiṃ ca cikīrṣasi
sā tāma uvāca rājendra sairandhrya ahama upāgatā
karma cecchāmya ahaṃ kartuṃ tasya yò māṃ pupukṣati
[sudesṇā]
naivaṃrūpā bhavantya evaṃ yathā vadasi bhāmini
pareṣayanti ca vai dāsīra dāsāṃśa caivaṃ vidhāna bahūna
gūḍhagulphā saṃhatòrusa tarigambhīrā ṣaḍunnatā
raktā pañcasu rakteṣu haṃsagadgada bhāṣiṇī
sukeśī sustanī śayāmā pīnaśròṇipayòdharā
tena tenaiva saṃpannā kāśmīrīva turaṃgamā
savarāla pakṣmanayanā bimbauṣṭhī tanumadhyamā
kambugrīvā gūḍhasirā pūrṇacandranibhānanā
kā tavaṃ barūhi yathā bhadre nāsi dāsī kathaṃ cana
yakṣī vā yadi vā devī gandharvī yadi vāpsarāḥ
alambusā miśrakeśī puṇḍarīkātha mālinī
indrāṇī vāruṇī vā tavaṃ tavaṣṭura dhātuḥ parajāpateḥ
devyò deveṣu vikhyātāsa tāsāṃ tavaṃ katamā śubhe
[darau]
nāsmi devī na gandharvī nāsurī na ca rākṣasī
sairandhrī tu bhujiṣyāsmi satyama etada baravīmi te
keśāña jānāmya ahaṃ kartuṃ piṃṣe sādhu vilepanama
garathayiṣye vicitrāśa ca sarajaḥ paramaśòbhanāḥ
ārādhayaṃ satyabhāmāṃ kṛṣṇasya mahiṣīṃ pariyāma
kṛṣṇāṃ ca bhāryāṃ pāṇḍūnāṃ kurūṇāma ekasundarīma
tatra tatra carāmya evaṃ labhamānā suśòbhanama
vāsāṃsi yāvaca ca labhe tāvata tāvada rame tathā
mālinītya eva me nāma savayaṃ devī cakāra sā
sāhama abhyāgatā devi sudeṣṇe tavana niveśanama
[sudesṇā]
mūrdhni tavāṃ vāsayeyaṃ vai saṃśayò me na vidyate
nò ceda iha tu rājā tavāṃ gaccheta sarveṇa cetasā
satriyò rājakule paśya yāśa cemā mama veśmani
parasaktāsa tavāṃ nirīkṣante pumāṃsaṃ kaṃ na mòhayeḥ
vṛkṣāṃśa cāvasthitāna paśya ya ime mama veśmani
te 'pi tavāṃ saṃnamantīva pumāṃsaṃ kaṃ na mòhayeḥ
rājā virāṭaḥ suśròṇi dṛṣṭvā vapura amānuṣama
vihāya māṃ varāròhe tavāṃ gaccheta sarvacetasā
yaṃ hi tavama anavadyāṅgi narama āyatalòcane
parasaktama abhivīkṣethāḥ sa kāmavaśagò bhaveta
yaśa ca tavāṃ satataṃ paśyeta puruṣaśa cāruhāsini
evaṃ sarvānavadyāṅgi sa cānaṅga vaśò bhaveta
yathā karkaṭakī gharbhama ādhatte mṛtyuma ātmanaḥ
tathāvidhama ahaṃ manye vāsaṃ tava śucismite
[darau]
nāsmi labhyā virāṭena nacānyena kathaṃ cana
gandharvāḥ patayò mahyaṃ yuvānaḥ pañca bhāmini
putrā gandharvarājasya mahāsattvasya kasya cita
rakṣanti te ca māṃ nityaṃ duḥkhācārā tathā nava ahama
yò me na dadyāda ucchiṣṭaṃ na ca pādau paradhāvayeta
parīyeyusa tena vāsena gandharvāḥ patayò mama
yò hi māṃ puruṣò gṛdhyeda yathānyāḥ parākṛtastriyaḥ
tāma eva sa tatò rātriṃ paraviśeda aparāṃ tanuma
na cāpya ahaṃ cālayituṃ śakyā kena cida aṅgane
dukha śīlā hi gandharvāsa te ca me balavattarāḥ
[sudesṇā]
evaṃ tavāṃ vāsayiṣyāmi yathā tavaṃ nandinīcchasi
na ca pādau na còcchiṣṭaṃ saprakṣyasi tavaṃ kathaṃ cana
[vai]
evaṃ kṛṣṇā virāṭasya bhāryayā parisāntvitā
na caināṃ veda tatrānyasa tattvena janamejaya
[vai]
sahadevò 'pi gòpānāṃ kṛtvā veṣama anuttamama
bhāṣāṃ caiṣāṃ samāsthāya virāṭama upayāda atha
tama āyāntama abhiprekṣya bharājamānaṃ nararṣabhama
samupasthāya vai rājā papraccha kurunandanama
kasya vā tavaṃ kutò vā tavaṃ kiṃ vā tāta cikīrṣasi
na hi me dṛṣṭapūrvasa tavaṃ tattvaṃ barūhi nararṣabha
sa parāpya rājānama amitratāpanasa; tatò 'baravīna meghamahaughaniḥsvanaḥ
vaiśyò 'sami nāmnāhama ariṣṭanemira; gòsaṃkhya āsaṃ kurupuṃgavānāma
vastuṃ tavayīcchāmi viśāṃ variṣṭha; tāna rājasiṃhāna na hi vedmi pārthāna
na śakyate jīvituma anyakarmaṇā; na ca tavadanyò mama ròcate nṛpaḥ
[virāṭa]
tavaṃ barāhmaṇò yadi vā kaṣatriyò 'si; samudranemīśvara rūpavāna asi
ācakṣva me tattvama amitrakarśana; na vaiśyakarma tavayi vidyate samama
kasyāsi rājñò viṣayāda ihāgataḥ; kiṃ cāpi śilpaṃ tava vidyate kṛtama
kathaṃ tavama asmāsu nivatsyase sadā; vadasva kiṃ cāpi taveha vetanama
[saha]
pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ jayeṣṭhò rājā yudhiṣṭhiraḥ
tasyāṣṭa śatasāhasrā gavāṃ vargāḥ śataṃ śatāḥ
apare daśasāhasrā davisa tāvantasa tathāpare
teṣāṃ gòsaṃkhya āsaṃ vai tantipāleti māṃ viduḥ
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaca ca yaca ca saṃkhyā gataṃ kava cita
na me 'satya aviditaṃ kiṃ cita samantāda daśayòjanama
guṇāḥ suviditā haya āsana mama tasya mahātmanaḥ
āsīca ca sa mayā tuṣṭaḥ kururājò yudhiṣṭhiraḥ
kaṣipraṃ hi gāvò bahulā bhavanti; na tāsu rògò bhavatīha kaśa cita
taisa taira upāyaira viditaṃ mayaitada; etāni śilpāni mayi sathitāni
vṛṣabhāṃśa cāpi jānāmi rājana pūjita lakṣaṇāna
yeṣāṃ mūtrama upāghrāya api vandhyā parasūyate
[virāṭa]
śataṃ sahasrāṇi samāhitāni; varṇasya varṇasya viniścitā guṇaiḥ
paśūna sapālāna bhavate dadāmya ahaṃ; tavadāśrayā me paśavò bhavantva iha
[vai]
tathā sa rājñò 'viditò viśāṃ pate; uvāsa tatraiva sukhaṃ nareśvaraḥ
na cainama anye 'pi viduḥ kathaṃ cana; parādāca ca tasmai bharaṇaṃ yathepsitama
[vai]
athāparò 'dṛśyata rūpasaṃpadā; satrīṇāma alaṃkāradharò bṛhata pumāna
parākāravapre paratimucya kuṇḍale; dīrghe ca kambū parihāṭake śubhe
bahūṃśa ca dīrghāṃśa ca vikīrya mūrdhajāna; mahābhujò vāraṇamattavikramaḥ
gatena bhūmima abhikampayaṃsa tadā; virāṭama āsādya sabhā samīpataḥ
taṃ parekṣya rājòpagataṃ sabhā tale; satra paraticchannama aripramāthinama
virājamānaṃ parameṇa varcasā; sutaṃ mahendrasya gajendravikramama
sarvāna apṛcchaca ca samīpacāriṇaḥ; kutò 'yama āyāti na me purāśrutaḥ
na cainama ūcura viditaṃ tadā narāḥ; sa vismitaṃ vākyama idaṃ nṛpò 'baravīta
sarvòpapannaḥ puruṣò manòramaḥ; śayāmò yuvā vāraṇayūthapòpamāḥ
vimucya kambū parihāṭake; śubhe vimucya veṇīma apinahya kuṇḍale
śikhī sukeśaḥ paridhāya cānyathā; bhavasva dhanvī kavacī śarī tathā
āruhya yānaṃ paridhāvatāṃ bhavāna; sutaiḥ samò me bhava vā mayā samaḥ
vṛddhò haya ahaṃ vai parihāra kāmaḥ; sarvāna matsyāṃsa tarasā pālayasva
naivaṃvidhāḥ kalība rūpā bhavanti; kathaṃ caneti paratibhāti me manaḥ
[arjuna]
gāyāmi nṛtyāmya atha vādayāmi; bhadrò 'sami nṛtte kuśalò 'sami gīte
tavama uttarāyāḥ paridatsva māṃ savayaṃ; bhavāmi devyā naradeva nartakaḥ
idaṃ tu rūpaṃ mama yena kiṃ nu tata; parakīrtayitvā bhṛśaśòkavardhanama
bṛhannaḍāṃ vai naradeva viddhi māṃ; sutaṃ sutāṃ vā pitṛmātṛvarjitāma
[virāṭa]
dadāmi te hanta varaṃ bṛhannaḍe; sutāṃ ca me nartaya yāśa ca tādṛśīḥ
idaṃ tu te karma samaṃ na me mataṃ; samudranemiṃ pṛthivīṃ tavama arhasi
[vai]
bṛhannaḍāṃ tāma abhivīkṣya matsyarāṭa; kalāsu nṛtte ca tathaiva vādite
apuṃstvama apya asya niśamya ca sathiraṃ; tataḥ kumārī purama utsasarja tama
sa śikṣayāma āsa ca gītavāditaṃ; sutāṃ virāṭasya dhanaṃjayaḥ parabhuḥ
sakhīśa ca tasyāḥ paricārikāsa tathā; pariyaśa ca tāsāṃ sa babhūva pāṇḍavaḥ
tathā sa satreṇa dhanaṃjayò 'vasata; pariyāṇi kurvana saha tābhira ātmavāna
tathāgataṃ tatra na jajñire janā; bahiścarā vāpya atha vāntare carāḥ
[vai]
athāparò 'dṛśyata pāṇḍavaḥ parabhura; virāṭa rājñasa turagāna samīkṣataḥ
tama āpatantaṃ dadṛśe pṛthagjanò; vimuktama abhrāda iva sūryamaṇḍalama
sa vai hayāna aikṣata tāṃsa tatasa tataḥ; samīkṣamāṇaṃ ca dadarśa matsyarāja
tatò 'baravīta tāna anugāna amitrahā; kutò 'yama āyāti narāmara parabhaḥ
ayaṃ hayāna vīkṣati māmakāna dṛḍhaṃ; dharuvaṃ hayajñò bhavitā vicakṣaṇaḥ
paraveśyatāma eṣa samīpama āśu me; vibhāti vīrò hi yathāmarasa tathā
abhyetya rājānama amitrahābravīja; jayò 'satu te pārthiva bhadrama astu te
hayeṣu yuktò nṛpa saṃmataḥ sadā; tavāśvasūtò nipuṇò bhavāmya ahama
[virāṭa]
dadāmi yānāni dhanaṃ niveśanaṃ; mamāśvasūtò bhavituṃ tavama arhasi
kutò 'si kasyāsi kathaṃ tavama āgataḥ; parabrūhi śilpaṃ tava vidyate ca yata
[nakula]
pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ jayeṣṭhò rājā yudhiṣṭhiraḥ
tenāhama aśveṣu purā parakṛtaḥ śatrukarśana
aśvānāṃ parakṛtiṃ vedmi vinayaṃ cāpi sarvaśaḥ
duṣṭānāṃ paratipattiṃ ca kṛtsnaṃ caiva cikitsitama
na kātaraṃ sayāna mama jātu vāhanaṃ; na me 'sati duṣṭā vaḍavā kutò hayāḥ
janasa tu māma āha sa cāpi pāṇḍavò; yudhiṣṭhirò garanthikama eva nāmataḥ
[virāṭa]
yada asti kiṃ cina mama vājivāhanaṃ; tada astu sarvaṃ tavadadhīnama adya vai
ye cāpi ke cina mama vājiyòjakāsa; tavadāśrayāḥ sārathayaśa ca santu me
idaṃ taveṣṭaṃ yadi vai suròpama; baravīhi yata te parasamīkṣitaṃ vasu
na te 'nurūpaṃ hayakarma vidyate; parabhāsi rājeva hi saṃmatò mama
yudhiṣṭhirasyeva hi darśanena me; samaṃ tavedaṃ pariya darśa darśanama
kathaṃ tu bhṛtyaiḥ sa vinākṛtò vane; vasatya anindyò ramate ca pāṇḍavaḥ
[vai]
tathā sa gandharvavaròpamò yuvā; virāṭa rājñā muditena pūjitaḥ
na cainama anye 'pi viduḥ kathaṃ cana; pariyābhirāmaṃ vicarantama antarā
evaṃ hi matsye nayavasanta pāṇḍavā; yathāpratijñābhira amòghadarśanāḥ
ajñātacaryāṃ vayacarana samāhitāḥ; samudranemipatayò 'tiduḥkhitāḥ
[janama]
evaṃ matsyasya nagare vasantasa tatra pāṇḍavāḥ
ata ūrdhvaṃ mahāvīryāḥ kima akurvanta vai davija
[vai]
evaṃ te nayavasaṃsa tatra paracchannāḥ kurunandanāḥ
ārādhayantò rājānaṃ yada akurvanta taca chṛṇu
yudhiṣṭhiraḥ sabhāstāraḥ sabhyānāma abhavata pariyaḥ
tathaiva ca virāṭasya saputrasya viśāṃ pate
sa haya akṣahṛdayajñasa tāna karīḍayāma āsa pāṇḍavaḥ
akṣavatyāṃ yathākāmaṃ sūtrabaddhāna iva davijāna
ajñātaṃ ca virāṭasya vijitya vasu dharmarāja
bharātṛbhyaḥ puruṣavyāghrò yathārhaṃ sama parayacchati
bhīmasenò 'pi māṃsāni bhakṣyāṇi vividhāni ca
ati sṛṣṭāni matsyena vikrīṇāti yudhiṣṭhire
vāsāṃsi parijīrṇāni labdhānya antaḥpure 'rajunaḥ
vikrīṇānaśa ca sarvebhyaḥ pāṇḍavebhyaḥ parayacchati
sahadevò 'pi gòpānāṃ veṣama āsthāya pāṇḍavaḥ
dadhi kaṣīraṃ ghṛtaṃ caiva pāṇḍavebhyaḥ parayacchati
nakulò 'pi dhanaṃ labdhvā kṛte karmaṇi vājināma
tuṣṭe tasmina narapatau pāṇḍavebhyaḥ parayacchati
kṛṣṇāpi sarvāna bharātṝṃsa tāna nirīkṣantī tapasvinī
yathā punara avijñātā tathā carati bhāminī
evaṃ saṃpādayantasa te tathānyònyaṃ mahārathāḥ
parekṣamāṇāsa tadā kṛṣṇāma ūṣuśa channā narādhipa
atha māse caturthe tu barahmaṇaḥ sumahòtsavaḥ
āsīta samṛddhò matsyeṣu puruṣāṇāṃ susaṃmataḥ
tatra mallāḥ samāpetura digbhyò rājana sahasraśaḥ
mahākāyā mahāvīryāḥ kālakhañjā ivāsurāḥ
vīryònnaddhā balòdagrā rājñā samabhipūjitāḥ
sinha sakandhakaṭi garīvāḥ savavadātā manasvinaḥ
asakṛla labdhalakṣāsa te raṅge pārthiva saṃnidhau
teṣāma ekò mahāna āsīta sarvamallāna samāhvayata
āvalgamānaṃ taṃ raṅge nòpatiṣṭhati kaśa cana
yadā sarve vimanasasa te mallā hatacetasaḥ
atha sūdena taṃ mallaṃ yòdhayāma āsa matsyarāja
còdyamānasa tatò bhīmò duḥkhenaivākaròna matima
na hi śaknòti vivṛte paratyākhyātuṃ narādhipama
tataḥ sa puruṣavyāghraḥ śārdūlaśithilaṃ carana
paraviveśa mahāraṅgaṃ virāṭama abhiharṣayana
babandha kakṣyāṃ kaunteyasa tatastaṃ harṣayaña janama
tatasa taṃ vṛtra saṃkāśaṃ bhīmò mallaṃ samāhvayata
tāva ubhau sumahòtsāhāva ubhau tīvraparākramau
mattāva iva mahākāyau vāraṇau ṣaṣṭihāyanau
cakarṣa dòrbhyāma utpāṭya bhīmò mallama amitrahā
vinadantama abhikròśaña śārdūla iva vāraṇama
tama udyamya mahābāhura bharāmayāma āsa vīryavāna
tatò mallāśa ca matsyāśa ca vismayaṃ cakrire parama
bharāmayitvā śataguṇaṃ gatasattvama acetanama
paratyāpiṃṣana mahābāhura mallaṃ bhuvi vṛkòdaraḥ
tasmina vinihate malle jīmūte lòkaviśrute
virāṭaḥ paramaṃ harṣama agacchada bāndhavaiḥ saha
saṃharṣāta paradadau vittaṃ bahu rājā mahāmanaḥ
ballavāya mahāraṅge yathā vaiśravaṇasa tathā
evaṃ sa subahūna mallāna puruṣāṃśa ca mahābalāna
vinighnana matsyarājasya parītima āvahada uttamāma
yadāsya tulyaḥ puruṣò na kaśa cita tatra vidyate
tatò vayāghraiśa ca siṃhaiśa ca daviradaiśa cāpya ayòdhayata
punara antaḥpura gataḥ satrīṇāṃ madhye vṛkòdaraḥ
yòdhyate sama virāṭeṇa siṃhaira mattaira mahābalaiḥ
bībhatsura api gītena sunṛttena ca pāṇḍavaḥ
virāṭaṃ tòṣayāma āsa sarvāśa cāntaḥpura satriyaḥ
aśvaira vinītaira javanaisa tatra tatra samāgataiḥ
tòṣayāma āsa nakulò rājānaṃ rājasattama
tasmai paradeyaṃ parāyacchata parītò rājā dhanaṃ bahu
vinītāna vṛṣabhāna dṛṣṭvā sahadevasya cābhibhò
evaṃ te nayavasaṃsa tatra paracchannāḥ puruṣarṣabhāḥ
karmāṇi tasya kurvāṇā virāṭa nṛpatesa tadā
[vai]
vasamāneṣu pārtheṣu matsyasya nagare tadā
mahāratheṣu channeṣu māsā daśasamatyayuḥ
yājñasenī sudeṣṇāṃ tu śuśrūṣantī viśāṃ pate
avasata paricārārhā suduḥkhaṃ janamejaya
tathā carantīṃ pāñcālīṃ sudeṣṇāyā niveśane
senāpatira virāṭasya dadarśa jalajānanāma
tāṃ dṛṣṭvā devagarbhābhāṃ carantīṃ devatāma iva
kīcakaḥ kāmayāma āsa kāmabāṇaprapīḍitaḥ
sa tu kāmāgnisaṃtaptaḥ sudeṣṇāma abhigamya vai
parahasanna iva senā nīra idaṃ vacanama abravīta
neyaṃ purā jātu mayeha dṛṣṭā; rājñò virāṭasya niveśane śubhā
rūpeṇa cònmādayatīva māṃ bhṛśaṃ; gandhena jātā madireva bhāminī
kā devarūpā hṛdayaṃgamā śubhe; ācakṣva me kā ca kutaśa ca śòbhanā
cittaṃ hi nirmathya karòti māṃ vaśe; na cānyada atrauṣadhama adya me matama
ahò taveyaṃ paricārikā śubhā; paratyagra rūpā paratibhāti māma iyama
ayuktarūpaṃ hi karòti karma te; paraśāstu māṃ yaca ca mamāsti kiṃ cana
parabhūtanāgāśvarathaṃ mahādhanaṃ; samṛddhi yuktaṃ bahu pānabhòjanama
manòharaṃ kāñcanacitrabhūṣaṇaṃ; gṛhaṃ mahaca chòbhayatāma iyaṃ mama
tataḥ sudeṣṇāma anumantrya kīcakasa; tataḥ samabhetya narādhipātma jāma
uvāca kṛṣṇāma abhisāntvayaṃsa tadā; mṛgendra kanyāma iva jambukò vane
idaṃ ca rūpaṃ parathamaṃ ca te vayò; nirarthakaṃ kevalama adya bhāmini
adhāryamāṇā saraga ivòttamā yathā; na śòbhase sundari śòbhanā satī
tayajāmi dārāna mama ye purātanā; bhavantu dāsyasa tava cāruhāsini
ahaṃ ca te sundari dāsavata sathitaḥ; sadā bhaviṣye vaśagòvarānane
[darau]
aprārthanīyāma iha māṃ sūtaputrābhimanyase
vihīnavarṇāṃ sairandhrīṃ bībhatsāṃ keśakārikāma
paradārāsmi bhadraṃ te na yuktaṃ tavayi sāṃpratama
dayitāḥ parāṇināṃ dārā dharmaṃ samanucintaya
parapāre na te buddhira jātu kāryā kathaṃ cana
vivarjanaṃ haya akāryāṇāma etata satpuruṣavratama
mithyābhigṛdhnò hi naraḥ pāpātmā mòhama āsthitaḥ
ayaśaḥ parāpnuyāda ghòraṃ sumahata parāpnuyāda bhayama
mā sūtaputra hṛṣyasva mādya tayakṣyasi jīvitama
durlabhāma abhimanvānò māṃ vīraira abhirakṣitāma
na cāpya ahaṃ tavayā śakyā gandharvāḥ patayò mama
te tavāṃ nihanyuḥ kupitāḥ sādhvalaṃ mā vayanīnaśaḥ
aśakyarūpaiḥ puruṣaira adhvānaṃ gantuma icchasi
yathā niścetanò bālaḥ kūlasthaḥ kūlama uttarama
tartuma icchati mandātmā tathā tavaṃ kartuma icchasi
antara mahīṃ vā yadi vòrdhvama utpateḥ; samudrapāraṃ yadi vā paradhāvasi
tathāpi teṣāṃ na vimòkṣama arhasi; paramāthinò deva sutā hi me varāḥ
tavaṃ kālarātrīma iva kaśa cida āturaḥ; kiṃ māṃ dṛḍhaṃ rārthayase 'daya kīcaka
kiṃ mātura aṅke śayitò yathā śiśuśa; candraṃ jighṛkṣura iva manyase hi māma
[vai]
paratyākhyātò rājaputryā sudeṣṇāṃ kīcakò 'baravīta
amaryādena kāmena ghòreṇābhipariplutaḥ
yathā kaikeyi sairandhryā sameyāṃ tada vidhīyatāma
tāṃ sudeṣṇe parīpsasva māhaṃ parāṇāna parahāsiśama
tasya tāṃ bahuśaḥ śarutvā vācaṃ vilapatasa tadā
virāṭa mahiṣī devī kṛpāṃ cakre manasvinī
savama arthama abhisaṃdhāya tasyārthama anucintya ca
udvegaṃ caiva kṛṣṇāyāḥ sudeṣṇā sūtama abravīta
parviṇīṃ tavaṃ samuddiṣya surāma annaṃ ca kāraya
tatraināṃ pareṣayiṣyāmi surā hārīṃ tavāntikama
tatra saṃpreṣitāma enāṃ vijane niravagrahāma
sāntvayethā yathākāmaṃ sāntvyamānā rameda yadi
kīcakasa tu gṛhaṃ gatvā bhaginyā vacanāta tadā
surāma āhārayāma āsa rājārhāṃ suparisrutāma
ājaurabhraṃ ca subhṛśaṃ bahūṃśa còccāvacāna mṛgāna
kārayāma āsa kuśalaira annapānaṃ suśòbhanama
tasmina kṛte tadā devī kīcakenòpamantritā
sudeṣṇā pareṣayāma āsa sairandhrīṃ kīcakālayama
[sudesṇā]
uttiṣṭha gaccha sairandhira kīcakasya niveśanama
pānama ānaya kalyāṇi pipāsā māṃ parabādhate
[darau]
na gaccheyama ahaṃ tasya rājaputri niveśanama
tavama eva rājñi jānāsi yathā sa nirapatrapaḥ
na cāhama anavadyāṅgi tava veśmani bhāmini
kāmavṛttā bhaviṣyāmi patīnāṃ vayabhicāriṇī
tavaṃ caiva devi jānāsi yathā sa samayaḥ kṛtaḥ
paraviśantyā mayā pūrvaṃ tava veśmani bhāmini
kīcakaśa ca sukeśānte mūḍhò madanadarpitaḥ
sò 'vamaṃsyati māṃ dṛṣṭvā na yāsye tatra śòbhane
santi bahvyasa tava pareṣyā rājaputri vaśānugāḥ
anyāṃ pareṣaya bhadraṃ te sa hi māma avamaṃsyate
[sudesṇā]
naiva tavāṃ jātu hiṃsyāta sa itaḥ saṃpreṣitāṃ mayā
[vai]
itya asyāḥ paradadau kāṃsyaṃ sa pidhānaṃ hiraṇmayama
sā śaṅkamānā rudatī daivaṃ śaraṇama īyuṣī
parātiṣṭhata surā hārī kīcakasya niveśanama
[darau]
yathāhama anyaṃ pāṇḍubhyò nābhijānāmi kaṃ cana
tena satyena māṃ parāptāṃ kīcakò mā vaśe kṛthāḥ
[vai]
upātiṣṭhata sā sūryaṃ muhūrtama abalā tataḥ
sa tasyāsa tanumadhyāyāḥ sarvaṃ sūryò 'vabuddhavāna
antarhitaṃ tatasa tasyā rakṣò rakṣārthama ādiśata
taca caināṃ nājahāta tatra sarvāvasthāsva aninditāma
tāṃ mṛgīma iva vitrastāṃ dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ samīpagāma
udatiṣṭhana mudā sūtò nāvaṃ labdhveva pāragaḥ
[kīcaka]
savāgataṃ te sukeśānte suvyuṣṭā rajanī mama
savāminī tavama anuprāptā parakuruṣva mama pariyama
suvarṇamālāḥ kambūśa ca kuṇḍale parihāṭake
āharantu ca vastrāṇi kauśikānya ajināni ca
asti me śayanaṃ śubhraṃ tavadarthama upakalpitama
ehi tatra mayā sārdhaṃ pibasva madhumādhavīma
[darau]
apraiṣīda rājaputrī māṃ surā hārīṃ tavāntikama
pānama ānaya me kaṣipraṃ pipāsā meti cābravīta
[kīcaka]
anyā bhadre nayiṣyanti rājaputryāḥ parisrutama
[vai]
itya enāṃ dakṣiṇe pāṇau sūtaputraḥ parāmṛśata
sā gṛhītā vidhunvānā bhūmāva ākṣipya kīcakama
sabhāṃ śaraṇama ādhāvada yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ
tāṃ kīcakaḥ paradhāvantīṃ keśapakṣe parāmṛśata
athaināṃ paśyatò rājñaḥ pātayitvā padāvadhīta
tatò yò 'sau tadārkeṇa rākṣasaḥ saṃniyòjitaḥ
sa kīcakama apòvāha vātavegena bhārata
sa papāta tatò bhūmau rakṣòbalasamāhataḥ
vighūrṇamānò niśceṣṭaśa chinnamūla iva darumaḥ
tāṃ cāsīnau dadṛśatura bhīmasena yudhiṣṭhirau
amṛṣyamāṇau kṛṣṇāyāḥ kīcakena padā vadhama
tasya bhīmò vadhaprepsuḥ kīcakasya durātmanaḥ
dantaira dantāṃsa tadā ròṣāna nispipeṣa mahāmanaḥ
athāṅguṣṭhenāvamṛdnāda aṅguṣṭhaṃ tasya dharmarāja
parabòdhanabhayāda rājana bhīmasya paratyaṣedhayata
sā sahā davārama āsādya rudatī matsyama abravīta
avekṣamāṇā suśròṇī patīṃsa tāna dīnacetasaḥ
ākārama abhirakṣantī paratijñāṃ dharmasaṃhitāma
dahyamāneva raudreṇa cakṣura ā darupadātmajā
[darau]
yeṣāṃ vairī na savapiti padā bhūmima upaspṛśana
teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīta
ye dadyura na ca yāceyura barahmaṇyāḥ satyavādinaḥ
teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīta
yeṣāṃ dundubhinirghòṣò jayāghòṣaḥ śarūyate 'niśama
teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīta
ye te tejasvinò dāntā balavantò 'bhimāninaḥ
teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīta
sarvalòkama imaṃ hanyura dharmapāśasitāsa tu ye
teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīta
śaraṇaṃ ye parapannānāṃ bhavanti śaraṇārthināma
caranti lòke paracchannāḥ kava nu te 'daya mahārathāḥ
kathaṃ te sūtaputreṇa vadhyamānāṃ pariyāṃ satīma
marṣayanti yathā kalībā balavantò 'mitaujasaḥ
kava nu teṣāma amarṣaśa ca vīryaṃ tejaśa ca vartate
na parīpsanti ye bhāryāṃ vadhyamānāṃ durātmanā
mayātra śakyaṃ kiṃ kartuṃ virāṭe dharmadūṣaṇama
yaḥ paśyana māṃ marṣayati vadhyamānama anāgasama
na rājana rājavata kiṃ cita samācarasi kīcake
dasyūnāma iva dharmasa te na hi saṃsadi śòbhate
na kīcakaḥ savadharmasthò na ca matsyaḥ kathaṃ cana
sabhā sadò 'paya adharmajñā ya imaṃ paryupāsate
nòpālabhe tavāṃ nṛpatau virāṭa janasaṃsadi
nāhama etena yuktā vai hantuṃ matsyatavāntike
sabhā sadasa tu paśyantu kīcakasya vayatikramama
[virāṭa]
paròkṣaṃ nābhijānāmi vigrahaṃ yuvayòra ahama
arthatattvama avijñāya kiṃ nu sayāta kuśalaṃ mama
[vai]
tatasa tu sabhyā vijñāya kṛṣṇāṃ bhūyò 'bhayapūjayana
sādhu sādhva iti cāpya āhuḥ kīcakaṃ ca vayagarhayana
[sabhyā]
yasyeyaṃ cārusarvāṅgī bhāryā sayāda āyatekṣaṇā
parò lābhaśa ca tasya sayāna na sa śòceta kadā cana
[vai]
evaṃ saṃpūjayaṃsa tatra kṛṣṇāṃ parekṣya sabhā sadaḥ
yudhiṣṭhirasya kòpāta tu lalāṭe saveda āsajata
athābravīda rājaputrīṃ kauravyò mahiṣīṃ pariyāma
gaccha sairandhri mātrasthāḥ sudeṣṇāyā niveśanama
bhartārama anurudhyantyaḥ kaliśyante vīra patnayaḥ
śuśrūṣayā kaliśyamānāḥ patilòkaṃ jayantya uta
manye na kālaṃ karòdhasya paśyanti patayasa tava
tena tavāṃ nābhidhāvanti gandharvāḥ sūryavarcasaḥ
akālajñāsi sairandhri śailūṣīva vidhāvasi
vighnaṃ karòṣi matsyānāṃ dīvyatāṃ rājasaṃsadi
gaccha sairandhri gandharvāḥ kariṣyanti tava pariyama
[darau]
atīva teṣāṃ ghṛṇināma arthe 'haṃ dharmacāriṇī
tasya tasyeha te vadhyā yeṣāṃ jayeṣṭhò 'kaṣadevitā
[vai]
itya uktvā parādravata kṛṣṇā sudeṣṇāyā niveśanama
keśāna muktvā tu suśròṇī saṃrambhāla lòhitekṣaṇā
śuśubhe vadanaṃ tasyā rudantyā virataṃ tadā
meghalòkhā vinirmuktaṃ divīva śaśimaṇḍalama
[sudesṇā]
kasa tavāvadhīda varāròhe kasmāda ròdiṣi śòbhane
kasmāda ya na sukhaṃ bhadre kena te vipriyaṃ kṛtama
[darau]
kīcakò māvadhīta tatra surā hārīṃ gatāṃ tava
sabhāyāṃ paśyatò rājñò yathaiva vijane tathā
[sudesṇā]
ghātayāmi sukeśānte kīcakaṃ yadi manyase
yò sau tavāṃ kāmasaṃmattò durlabhāma abhimanyate
[darau]
anye vai taṃ vadhiṣyanti yeṣāma āgaḥ karòti saḥ
manye cādyaiva suvyaktaṃ paralòkaṃ gamiṣyati
[vai]
sā hatā sūtaputreṇa rājaputrī samajvalata
vadhaṃ kṛṣṇā parīpsantī senā vāhasya bhāminī
jagāmāvāsama evātha tadā sā darupadātma jā
kṛtvā śaucaṃ yathānyāyaṃ kṛṣṇā vai tanumadhyamā
gatrāṇi vāsasī caiva parakṣālya salilena sā
cintayāma āsa rudatī tasya duḥkhasya nirṇayama
kiṃ karòmi kava gacchāmi kathaṃ kāryaṃ bhavena mama
itya evaṃ cintayitvā sā bhīmaṃ vai manasāgamata
nānyaḥ kartā ṛte bhīmāna mamādya manasaḥ pariyama
tata utthāya rātrau sā vihāya śayanaṃ savakama
parādravana nāthama icchantī kṛṣṇā nāthavatī satī
duḥkhena mahatā yuktā mānasena manasvinī
sā vai mahānase parāpya bhīmasenaṃ śucismitā
sarvaśveteva māheyī vane jātā tarihāyanī
upātiṣṭhata pāñcālī vāśiteva mahāgajama
sā lateva mahāśālaṃ phullaṃ gòmati tīrajama
bāhubhyāṃ parirabhyainaṃ parābòdhayada aninditā
siṃhaṃ suptaṃ vane durge mṛgarājavadhūra iva
vīṇeva madhurābhāṣā gāndhāraṃ sādhu mūrcchitā
abhyabhāṣata pāñcālī bhīmasenama aninditā
uttiṣṭhòttiṣṭha kiṃ śeṣe bhīmasena yathā mṛtaḥ
nāmṛtasya hi pāpīyāna bhāryāma ālabhya jīvati
tasmiña jīvati pāpiṣṭhe senā vāhe mama daviṣi
tata karmakṛtavatya adya kathaṃ nidrāṃ niṣevase
sa saṃprahāya śayanaṃ rājaputryā parabòdhitaḥ
upātiṣṭhata meghābhaḥ paryaṅke sòpasaṃgrahe
athābravīda rājaputrīṃ kauravyò mahiṣīṃ pariyāma
kenāsya arthena saṃprāptā tavariteva mamāntikama
na te parakṛtimāna varṇaḥ kṛśā pāṇḍuśa ca lakṣyase
ācakṣva pariśeṣeṇa sarvaṃ vidyāma ahaṃ yathā
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ daveṣyaṃ vā yadi vā pariyama
yathāvata sarvama ācakṣva śarutvā jañāsyāmi yata parama
ahama eva hi te kṛṣṇe viśvāsyaḥ sarvakarmasu
ahama āpatsu cāpi tavāṃ mòkṣayāmi punaḥ punaḥ
śīghrama uktvā yathākāmaṃ yata te kāryaṃ vivakṣitama
gaccha vai śayanāyaiva purā nānyò 'vabudhyate
[darau]
aśòcyaṃ nu kutasa tasyā yasyā bhartā yudhiṣṭhiraḥ
jānaṃ sarvāṇi duḥkhāni kiṃ māṃ tavaṃ paripṛcchasi
yana māṃ dāsī paravādena parātikāmī tadānayata
sabhāyāṃ pārṣadò madhye tana māṃ dahati bhārata
pārthivasya sutā nāma kā nu jīveta mādṛśī
anubhūya bhṛśaṃ duḥkhama anyatra daraupadīṃ parabhò
vanavāsa gatāyāśa ca saindhavena durātmanā
parāmarśaṃ davitīyaṃ ca sòḍhuma utsahate nu kā
matsyarājñaḥ samakṣaṃ ca tasya dhūrtasya paśyataḥ
kīcakena padā sapṛṣṭā kā nu jīveta mādṛśī
evaṃ bahuvidhaiḥ kaleśaiḥ kaliśyamānāṃ ca bhārata
na māṃ jānāsi kaunteya kiṃ phalaṃ jīvitena me
yò 'yaṃ rājñò virāṭasya kīcakò nāma bhārata
senā nīḥ puruṣavyāghra sayālaḥ paramadurmatiḥ
sa māṃ sairandhi veṣeṇa vasantīṃ rājaveśmani
nityama evāha duṣṭātmā bhāryā mama bhaveti vai
tenòpamantryamāṇāyā vadhārheṇa sapatnahana
kāleneva phalaṃ pakvaṃ hṛdayaṃ me vidīryate
bharātaraṃ ca vigarhasva jayeṣṭhaṃ durdyūta devinama
yasyāsmi karmaṇā parāptā dukhama etada anantakama
kò hi rājyaṃ parityajya sarvasvaṃ cātmanā saha
paravrajyāyaiva dīvyeta vinā durdyūta devinama
yadi niṣkasahasreṇa yaca cānyata sāravada dhanama
sāyamprātara adeviṣyada api saṃvatsarāna bahūna
rukmaṃ hiraṇyaṃ vāsāṃsi yānaṃ yugyama ajāvikama
aśvāśvatara saṃghāṃśa ca na jātu kaṣayama āvaheta
sò 'yaṃ dayūtapravādena śariyā paratyavaròpitaḥ
tūṣṇīma āste yathā mūḍhaḥ savāni karmāṇi cintayana
daśanāgasahasrāṇi padmināṃ hemamālināma
yaṃ yāntama anuyāntīha sò 'yaṃ dayūtena jīvati
tathā śatasahasrāṇi nṛṇāma amitatejasāma
upāsate mahārājama indraprasthe yudhiṣṭhirama
śataṃ dāsī sahasrāṇi yasya nityaṃ mahānase
pātrī hastaṃ divārātrama atithīna bhòjayantya uta
eṣa niṣkasahasrāṇi paradāya dadatāṃ varaḥ
dayūtajena haya anarthena mahatā samupāvṛtaḥ
enaṃ hi savarasaṃpannā bahavaḥ sūtamāgadhāḥ
sāyaṃprātara upātiṣṭhana sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ
sahasrama ṛṣayò yasya nityama āsana sabhā sadaḥ
tapaḥ śarutòpasaṃpannāḥ sarvakāmaira upasthitāḥ
andhāna vṛddhāṃsa tathānāthāna sarvāna rāṣṭreṣu durgatāna
bibhartya avimanā nityama ānṛśaṃsyāda yudhiṣṭhiraḥ
sa eṣa nirayaṃ parāptò matsyasya paricārakaḥ
sabhāyāṃ devitā rājñaḥ kaṅkò barūte yudhiṣṭhiraḥ
indraprasthe nivasataḥ samaye yasya pārthivāḥ
āsana balibhṛtaḥ sarve sò 'dayānyaira bhṛtima icchati
pārthivāḥ pṛthivīpālā yasyāsana vaśavartinaḥ
sa vaśe vivaśò rājā pareṣāma adya vartate
paratāpya pṛthivīṃ sarvāṃ raśmivāna iva tejasā
sò 'yaṃ rājñò virāṭasya sabhā satārò yudhiṣṭhiraḥ
yama upāsanta rājānaḥ sabhāyāma ṛṣibhiḥ saha
tama upāsīnama adyānyaṃ paśya pāṇḍava pāṇḍavama
atadarhaṃ mahāprājñaṃ jīvitārthe 'bhisaṃśritama
dṛṣṭvā kasya na duḥkhaṃ sayāda dharmātmānaṃ yudhiṣṭhirama
upāste sama sabhāyāṃ yaṃ kṛtṣṇā vīra vasuṃdharā
tama upāsīnama adyānyaṃ paśya bhārata bhāratama
evaṃ bahuvidhaira duḥkhaiḥ pīḍyamānāma anāthavata
śòkasāragamadhyasthāṃ kiṃ māṃ bhīma na paśyasi
[darau]
idaṃ tu me mahada duḥkhaṃ yata paravakṣyāmi bhārata
na me 'bhayasūyā kartavyā duḥkhāda etada baravīmya ahama
śārdūlaira mahiṣaiḥ siṃhaira āgāre yudhyase yadā
kaikeyyāḥ parekṣamāṇāyāsa tadā me kaśmalò bhaveta
parekṣā samutthitā cāpi kaikeyī tāḥ satriyò vadeta
parekṣya māma anavadyāṅgī kaśmalòpahatāma iva
sanehāta saṃvāsajāna manye sūdama eṣā śucismitā
yòdhyamānaṃ mahāvīryaira imaṃ samanuśòcati
kalyāṇa rūpā sairandhrī ballavaśa cāti sundaraḥ
satrīṇāṃ ca cittaṃ durjñeyaṃ yuktarūpau ca me matau
sairandhrī pariya saṃvāsāna nityaṃ karuṇavedinī
asmina rājakule cemau tulyakālanivāsinau
iti baruvāṇā vākyāni sā māṃ nityama avedayata
karudhyantīṃ māṃ ca saṃprekṣya samaśaṅkata māṃ tavayi
tasyāṃ tathā baruvatyāṃ tu duḥkhaṃ māṃ mahada āviśata
śòke yaudhiṣṭhire magnā nāhaṃ jīvituma utsahe
yaḥ sa devāna manuṣyāṃśa ca sarpāṃ caikarathò 'jayata
sò 'yaṃ rājñò virāṭasya kanyānāṃ nartakò yuvā
yò 'tarpayada ameyātmā khāṇḍave jātavedasama
sò 'nataḥpura gataḥ pārthaḥ kūpe 'ganira iva saṃvṛtaḥ
yasmāda bhayama amitrāṇāṃ sadaiva puruṣarṣabhāta
sa lòkaparibhūtena veṣeṇāste dhanaṃjayaḥ
yasya jayātalanirghòṣāta samakampanta śatravaḥ
satriyò gītasvanaṃ tasya muditāḥ paryupāsate
kirīṭaṃ sūryasaṃkāśaṃ yasya mūrdhani śòbhate
veṇī vikṛtakeśāntaḥ sò 'yama adya dhanaṃjayaḥ
yasminna astrāṇi divyāni samastāni mahātmani
ādhāraḥ sarvavidyānāṃ sa dhārayati kuṇḍale
yaṃ sama rājasahasrāṇi tejasāpratimāni vai
samare nātivartante velāma iva mahārṇavaḥ
sò 'yaṃ rājñò virāṭasya kanyānāṃ nartakò yuvā
āste veṣapraticchannaḥ kanyānāṃ paricārakaḥ
yasya sama rathaghòṣeṇa samakampata medinī
sa parvata vanā bhīma sahasthāvarajaṅgamā
yasmiña jāte mahābhāge kuntyāḥ śòkò vayanaśyata
sa śòcayati māma adya bhīmasena tavānujaḥ
bhūṣitaṃ tama alaṃkāraiḥ kuṇḍalaiḥ parihāṭakaiḥ
kambupāṇinama āyāntaṃ dṛṣṭvā sīdati me manaḥ
taṃ veṇī kṛtakeśāntaṃ bhīmadhanvānama arjunama
kanyā parivṛtaṃ dṛṣṭvā bhīma sīdati me manaḥ
yadā haya enaṃ parivṛtaṃ kanyābhira devarūpiṇama
parabhinnama iva mātaṅgaṃ parikīrṇaṃ kareṇubhiḥ
matsyama arthapatiṃ pārthaṃ virāṭaṃ samupasthitama
paśyāmi tūryamadhya sathaṃ diśa naśyanti me tadā
nūnama āryā na jānāti kṛcchraṃ parāptaṃ dhanaṃjayama
ajātaśatruṃ kauravyaṃ magnaṃ dūdyūta devinama
tathā dṛṣṭvā yavīyāṃsaṃ sahadevaṃ yudhāṃ patima
gòṣu gòveṣama āyāntaṃ pāṇḍubhūtāsmi bhārata
sahadevasya vṛttāni cintayantī punaḥ punaḥ
na vindāmi mahābāhò sahadevasya duṣkṛtama
yasminna evaṃvidhaṃ duḥkhaṃ parāpnuyāta satyavikramaḥ
dūyāmi bharataśreṣṭha dṛṣṭvā te bharātaraṃ pariyama
gòṣu gòvṛṣasaṃkāśaṃ matsyenābhiniveśitama
saṃrabdhaṃ raktanepathyaṃ gòpālānāṃ purògamama
virāṭama abhinandantama atha me bhavati javaraḥ
sahadevaṃ hi me vīraṃ nityama āryā paraśaṃsati
mahābhijana saṃpannò vṛttavāña śīlavāna iti
harīniṣedhò madhuravāga dhārmikaśa ca pariyaśa ca me
sa te 'raṇyeṣu bòddhavyò yājñaseni kaṣapāsva api
taṃ dṛṣṭvā vayāpṛtaṃ gòṣu vatsa carma kaṣapāśayama
sahadevaṃ yudhāṃ śareṣṭhaṃ kiṃ nu jīvāmi pāṇḍava
yasa taribhira nityasaṃpannò rūpeṇāstreṇa medhayā
sò 'śavabandhò virāṭasya paśya kālasya paryayama
abhyakīryanta vṛndāni dāma garanthima udīkṣatāma
vinayantaṃ janenāśvāna mahārājasya paśyataḥ
apaśyama enaṃ śarīmantaṃ matsyaṃ bharājiṣṇuma uttamama
virāṭama upatiṣṭhantaṃ darśayantaṃ ca vājinaḥ
kiṃ nu māṃ manyase pārtha sukhiteti paraṃtapa
evaṃ duḥkhaśatāviṣṭā yudhiṣṭhira nimittataḥ
ataḥ parativiśiṣṭāni duḥkhānya anyāni bhārata
vartante mayi kaunteya vakṣyāmi śṛṇu tānya api
yuṣmāsu dhariyamāṇeṣu duḥkhāni vividhānya uta
śòṣayanti śarīraṃ me kiṃ nu kuḥkhama ataḥ parama
[darau]
ahaṃ sairandhi veṣeṇa carantī rājaveśmani
śaucadāsmi sudeṣṇāyā akṣadhūrtasya kāraṇāta
vikriyāṃ paśya me tīvrāṃ rājaputryāḥ paraṃtapa
āse kālama upāsīnā sarvaṃ duḥkhaṃ kilārtavata
anityā kila martyānāma arthasiddhira jayājayau
iti kṛtvā paratīkṣāmi bhartṝṇāma udayaṃ punaḥ
ya eva hetura bhavati puruṣasya jayāvahaḥ
parājaye ca hetuḥ sa iti ca paratipālaye
dattvā yācanti puruṣā hatvā vadhyanti cāpare
pātayitvā ca pātyante paraira iti ca me śarutama
na daivasyāti bhārò 'sati na daivasyāti vartanama
iti cāpya āgamaṃ bhūyò daivasya paratipālaye
sathitaṃ pūrvaṃ jalaṃ yatra punasa tatraiva tiṣṭhati
iti paryāyama icchantī paratīkṣāmya udayaṃ punaḥ
daivena kila yasyārthaḥ sunītò 'pi vipadyate
daivasya cāgame yatnasa tena kāryò vijānatā
yata tu me vacanasyāsya kathitasya parayòjanama
pṛccha māṃ duḥkhitāṃ tata tavama apṛṣṭā vā baravīmi te
mahiṣī pāṇḍuputrāṇāṃ duhitā darupadasya ca
imāma avasthāṃ saṃprāptā kā mada anyā jijīviṣeta
kurūna paribhavana sarvāna pāñcālāna api bhārata
pāṇḍaveyāṃśa ca saṃprāptò mama kaleśò haya ariṃdama
bharātṛbhiḥ śavaśuraiḥ putraira bahubhiḥ paravīra hana
evaṃ samuditā nārī kā nava anyā duḥkhitā bhaveta
nūnaṃ hi bālayā dhātura mayā vai vipriyaṃ kṛtama
yasya parasādāda durnītaṃ parāptāsmi bharatarṣabha
varṇāvakāśama api me paśya pāṇḍava yādṛśama
yādṛśò me na tatrāsīda duḥkhe paramake tadā
tavama eva bhīma jānīṣe yana me pārtha sukhaṃ purā
sāhaṃ dāsatvama āpannā na śāntima avaśā labhe
nādaivikama idaṃ manye yatra pārthò dhanaṃjayaḥ
bhīma dhanvā mahābāhura āste śānta ivānalaḥ
aśakyā vedituṃ pārtha parāṇināṃ vai gatira naraiḥ
vinipātama imaṃ manye yuṣmākama avicintitama
yasyā mama mukhaprekṣā yūyama indrasamāḥ sadā
sā parekṣe mukhama anyāsāma avarāṇāṃ varā satī
paśya pāṇḍava me 'vasthāṃ yathā nārhāmi vai tathā
yuṣmāsu dhariyamāṇeṣu paśya kālasya paryayama
yasyāḥ sāgaraparyantā pṛthivī vaśavartinī
āsīta sādya sudeṣṇāyā bhītāhaṃ vaśavartinī
yasyāḥ puraḥsarā āsana pṛṣṭhataśa cānugāminaḥ
sāhama adya sudeṣṇāyāḥ puraḥ paścāca ca gāminī
idaṃ tu duḥkhaṃ kaunteya mamāsahyaṃ nibòdha tata
yā na jātu savayaṃ piṃṣe gātròdvartanama ātmanaḥ
anyatra kuntyā bhadraṃ te sādya piṃṣāmi candanama
paśya kaunteya pāṇī me naivaṃ yau bhavataḥ purā
[vai]
itya asya darśayāma āsa kiṇabaddhau karāva ubhau
[darau]
bibhemi kuntyā yā nāhaṃ yuṣmākaṃ vā kadā cana
sādyāgratò virāṭasya bhītā tiṣṭhāmi kiṃkarī
kiṃ nu vakṣyati samrāṇa māṃ varṇakaḥ sukṛtò na vā
nānyapiṣṭaṃ hi matsyasya candanaṃ kila ròcate
[vai]
sā kīrtayantī duḥkhāni bhīmasenasya bhāminī
ruròda śanakaiḥ kṛṣṇā bhīmasenama udīkṣatī
sā bāṣpakalayā vācā niḥśvasantī punaḥ punaḥ
hṛdayaṃ bhīmasenasya ghaṭṭayantīdama abravīta
nālpaṃ kṛtaṃ mayā bhīma devānāṃ kilbiṣaṃ purā
abhāgyā yata tu jīvāmi martavye sati pāṇḍava
tatasa tasyāḥ karau śūnau kiṇabaddhau vṛkòdaraḥ
mukhama ānīya vepantyā ruròda paravīra hā
tau gṛhītvā ca kaunteyò bāṣpama utsṛjya vīryavāna
tataḥ paramaduḥkhārta idaṃ vacanama abravīta
[bhīmasa]
dhiga astu me bāhubalaṃ gāṇḍīvaṃ phalgunasya ca
yata te raktau purā bhūtvā pāṇī kṛtakiṇāva ubhau
sabhāyāṃ sama virāṭasya karòmi kadanaṃ mahata
tatra māṃ dharmarājasa tu kaṭākṣeṇa nayavārayata
tada ahaṃ tasya vijñāya sathita evāsmi bhāmini
yaca ca rāṣṭrāta paracyavanaṃ kurūṇāma avadhaśa ca yaḥ
suyòdhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya ca
duḥśāsanasya pāpasya yana mayā na hṛtaṃ śiraḥ
tana me dahati kalyāṇi hṛdi śalyama ivārpitama
mā dharmaṃ jahi suśròṇi karòdhaṃ jahi mahāmate
imaṃ ca samupālambhaṃ tavattò rājā yudhiṣṭhiraḥ
śṛṇuyāda yadi kalyāṇi kṛtsnaṃ jahyāta sa jīvitama
dhanaṃjayò vā suśròṇi yamau vā tanumadhyame
lòkāntara gateṣva eṣu nāhaṃ śakṣyāmi jīvituma
sukanyā nāma śāryātī bhārgavaṃ cayacanaṃ vane
valmīka bhūtaṃ śāmyantama anvapadyata bhāminī
nāḍdāyanī cendrasenā rūpeṇa yadi te śarutā
patima anvacarada vṛddhaṃ purā varṣasahasriṇama
duhitā janakasyāpi vaidehī yadi te śarutā
patima anvacarata sītā mahāraṇyanivāsinama
rakṣasā nigrahaṃ parāpya rāmasya mahiṣī pariyā
kaliśyamānāpi suśròṇī rāmama evānvapadyata
lòpāmudrā tathā bhīru vayò rūpasamanvitā
agastyama anvayāda dhitvā kāmāna sarvāna amānuṣāna
yathaitāḥ kīrtitā nāryò rūpavatyaḥ pativratāḥ
tathā tavama api kalyāṇi sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ
mā dīrghaṃ kaṣama kālaṃ tavaṃ māsama adhyardhasaṃmitama
pūrṇe tarayòdaśe varṣe rājñò rājñī bhaviṣyasi
[darau]
ārtayaitana mayā bhīmakṛtaṃ bāṣpavimòkṣaṇama
apārayantyā duḥkhāni na rājānama upālabhe
vimuktena vayatītena bhīmasena mahābala
paratyupasthita kālasya kāryasyānantarò bhava
mameha bhīmakaikeyī rūpābhibhava śaṅkayā
nityama udjivate rājā kathaṃ neyāda imāma itī
tasyā viditvā taṃ bhāvaṃ savayaṃ cānṛta darśanaḥ
kīcakò 'yaṃ suduṣṭātmā sadā parārthayate hi māma
tama ahaṃ kupitā bhīma punaḥ kòpaṃ niyamya ca
abruvaṃ kāmasaṃmūḍhama ātmānaṃ rakṣa kīcaka
gandharvāṇāma ahaṃ bhāryā pañcānāṃ mahiṣī pariyā
te tavāṃ nihanyura durdharṣāḥ śūrāḥ sāhasa kāriṇaḥ
evama uktaḥ sa duṣṭātmā kīcakaḥ paratyuvāca ha
nāhaṃ bibhemi sairandhira gandharvāṇāṃ śucismite
śataṃ sahasrama api vā gandharvāṇāma ahaṃ raṇe
samāgataṃ haniṣyāmi tavaṃ bhīru kuru me kaṣaṇama
itya ukte cābruvaṃ sūtaṃ kāmāturama ahaṃ punaḥ
na tavaṃ paratibalasa teṣāṃ gandharvāṇāṃ yaśasvināma
dharme sathitāsmi satataṃ kulaśīlasamanvitā
necchāmi kaṃ cida vadhyantaṃ tena jīvasi kīcaka
evama uktaḥ sa duṣṭātmā parahasya savanavata tadā
na tiṣṭhati sama sana mārge na ca dharmaṃ bubhūṣati
pāpātmā pāpabhāvaśa ca kāmarāgavaśānugaḥ
avinītaśa ca duṣṭātmā paratyākhyātaḥ punaḥ punaḥ
darśane darśane hanyāta tathā jahyāṃ ca jīvitama
tada dharme yatamānānāṃ mahāna dharmò naśiṣyati
samayaṃ rakṣamāṇānāṃ bhāryā vò na bhaviṣyati
bhāryāyāṃ rakṣyamāṇāyāṃ parajā bhavati rakṣitā
parajāyāṃ rakṣyamāṇāyāma ātmā bhavati rakṣitaḥ
vadatāṃ varṇadharmāṃśa ca barāhmaṇānāṃ hi me śarutama
kaṣatriyasya sadā dharmò nānyaḥ śatrunibarhaṇāta
paśyatò dharmarājasya kīcakò māṃ padāvadhīta
tava caiva samakṣaṃ vai bhīmasena mahābala
tavayā haya ahaṃ paritrātā tasmāda ghòrāja jaṭāsurāta
jayadrathaṃ tathaiva tava majaiṣīra bharātṛbhiḥ saha
jahīmama api pāpaṃ tavaṃ yò 'yaṃ māma avamanyate
kīcakò rājavāllabhyāca chòkakṛna mama bhārata
tama evaṃ kāmasaṃmmattaṃ bhindhi kumbhama ivāśmani
yò nimittama anarthānāṃ bahūnāṃ mama bhārata
taṃ ceja jīvantama ādityaḥ parātara abhyudayiṣyati
viṣama ālòḍya pāsyāmi māṃ kīcaka vaśaṃ gamama
śareyò hi maraṇaṃ mahyaṃ bhīmasena tavāgrataḥ
[vai]
itya uktvā parārudata kṛṣṇā bhīmasyòraḥ samāśritā
bhīmaśa ca tāṃ pariṣvajya mahata sāntvaṃ parayujya ca
kīcakaṃ manasāgacchata sṛkkiṇī parisaṃlihana
[bhīmasa]
tathā bhadre kariṣyāmi yathā tavaṃ bhīru bhāṣase
adya taṃ sūdayiṣyāmi kīcakaṃ saha bāndhavama
asyāḥ paradòṣe śarvaryāḥ kuruṣvānena saṃgamama
duḥkhaṃ śòkaṃ ca nirdhūya yājñaseni śucismite
yaiṣā nartana śālā vai matsyarājena kāritā
divātra kanyā nṛtyanti rātrau yānti yathā gṛhama
tatrāsti śayanaṃ bhīru dṛjḍhāṅgaṃ supratiṣṭhitama
tatrāsya darśayiṣyāmi pūrvapretāna pitāmahāna
yathā ca tavāṃ na paśyeyuḥ kurvāṇāṃ tena saṃvidama
kuryāsa tathā tavaṃ kalyāṇi yathā saṃnihitò bhaveta
[vai]
tathā tau kathayitvā tu bāṣpama utsṛjya duḥkhitau
rātriśeṣaṃ tada atyugraṃ dhārayāma āsatura hṛdā
tasyāṃ rātryāṃ vayatītāyāṃ parātara utthāya kīcakaḥ
gatvā rājakulāyaiva daraupadīma idama abravīta
sabhāyāṃ paśyatò rājñaḥ pātayitvā padāhanama
na caivālabhathāsa tarāṇama abhipannā balīyasā
paravādena hi matsyānāṃ rājā nāmnāyama ucyate
ahama eva hi matsyānāṃ rājā vai vāhinīpatiḥ
sā sukhaṃ paratipadyasva dāsabhīru bhavāmi te
ahnāya tava suśròṇiśataṃ niṣkāna dadāmya ahama
dāsī śataṃ ca te dadyāṃ dāsānāma api cāparama
rathaṃ cāśvatarī yuktama astu nau bhīru saṃgamaḥ
[darau]
ekaṃ me samayaṃ tava adya paratipadyasva kīcaka
na tavāṃ sakhā vā bharātā vā jānīyāta saṃgataṃ mayā
avabòdhāda dhi bhītāsmi gandharvāṇāṃ yaśasvināma
evaṃ me paratijānīhi tatò 'haṃ vaśagā tava
[kīcaka]
evama etata kariṣyāmi yathā suśròṇi bhāṣase
ekò bhadre gamiṣyāmi śūnyama āvasathaṃ tava
samāgamārthaṃ rambhòru tavayā madanamòhitaḥ
yathā tavāṃ nāvabhòtsyanti gandharvāḥ sūryavarcasaḥ
[darau]
yada idaṃ nartanāgāraṃ matsyarājena kāritama
divātra kanyā nṛtyanti rātrau yānti yathā gṛhama
tamisre tatra gacchethā gandharvāsa tana na jānate
tatra dòṣaḥ parihṛtò bhaviṣyati na saṃśayaḥ
[vai]
tama arthaṃ paratijalpantyāḥ kṛṣṇāyāḥ kīcakena ha
divasārdhaṃ samabhavana māsenaiva samaṃ nṛpa
kīcakò 'tha gṛhaṃ gatvā bhṛśaṃ harṣapariplutaḥ
sairandhrī rūpiṇaṃ mūḍhò mṛtyuṃ taṃ nāvabuddhavāna
gandhābharaṇa mālyeṣu vayāsaktaḥ sa viśeṣataḥ
alaṃ cakāra sò ''tamānaṃ sa tavaraḥ kāmamòhitaḥ
tasya tata kurvataḥ karmakālò dīrgha ivābhavata
anucintayataśa cāpi tāma evāyata lòcanāma
āsīda abhyadhikā cāsya śarīḥ śariyaṃ paramumukṣataḥ
nirvāṇakāle dīpasya vartīma iva didhakṣataḥ
kṛtasaṃpratyayasa tatra kīcakaḥ kāmamòhitaḥ
nājānāda divasaṃ yāntaṃ cintayānaḥ samāgamama
tatasa tu daraupadī gatvā tadā bhīmaṃ mahānase
upātiṣṭhata kalyāṇī kauravyaṃ patima antikāta
tama uvāca sukeśāntā kīcakasya mayā kṛtaḥ
saṃgamò nartanāgāre yathāvòcaḥ paraṃtapa
śūnyaṃ sa nartanāgārama āgamiṣyati kīcakaḥ
ekò niśi mahābāhò kīcakaṃ taṃ niṣūdaya
taṃ sūtaputraṃ kaunteya kīcakaṃ madadarpitama
gatvā tavaṃ nartanāgāraṃ nirjīvaṃ kurupāṇḍava
darpāca ca sūtaputrò 'sau gandharvāna avamanyate
taṃ tavaṃ paraharatāṃ śareṣṭha naḍaṃ nāga ivòddhara
aśruduḥkhābhibhūtāyā mama mārjasva bhārata
ātmanaśa caiva bhadraṃ te kuru mānaṃ kulasya ca
[bhīmasa]
savāgataṃ te varāròhe yana māṃ vedayase pariyama
na haya asya kaṃ cida icchāmi sahāyaṃ varavarṇini
yā me parītisa tavayākhyātā kīcakasya samāgame
hatvā hiḍimbaṃ sā parītira mamāsīda varavarṇini
satyaṃ bharatṝṃśa ca dharmaṃ ca puraskṛtya baravīmi te
kīcakaṃ nihaniṣyāmi vṛtraṃ devapatira yathā
taṃ gahvare parakāśe vā pòthayiṣyāmi kīcakama
atha ceda avabhòtsyanti haṃsye matsyāna api dharuvama
tatò duryòdhanaṃ hatvā paratipatsye vasuṃdharāma
kāmaṃ matsyama upāstāṃ hi kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
[darau]
yathā na saṃtyajethāsa tavaṃ satyaṃ vai matkṛte vibhò
nigūḍhasa tavaṃ tathā vīra kīcakaṃ vinipātaya
[bhīmasa]
evama etata kariṣyāmi yathā tavaṃ bhīru bhāṣate
adṛśyamānasa tasyādya tamasvinyāma anindite
nāgò bilvama ivākramya pòthayiṣyāmya ahaṃ śiraḥ
alabhyāma icchatasa tasya kīcakasya durātmanaḥ
[vai]
bhīmò 'tha parathamaṃ gatvā rātrau channa upāviśata
mṛgaṃ harira ivādṛśyaḥ paratyākāṅkṣata sa kīcakama
kīcakaśa cāpya alaṃ kṛtyayathākāmama upāvrajata
tāṃ velāṃ nartanāgāre pāñcālī saṃgamāśayā
manyamānaḥ sa saṃketama āgāraṃ parāviśaca ca tama
paraviśya ca sa tada veśma tamasā saṃvṛtaṃ mahata
pūrvāgataṃ tatasa tatra bhīmama apratimaujasama
ekāntama āsthitaṃ cainama āsasāda sudurmatiḥ
śayānaṃ śayane tatra mṛtyuṃ sūtaḥ parāmṛśata
jājvalyamānaṃ kòpena kṛṣṇā dharṣaṇajena ha
upasaṃgamya caivainaṃ kīcakaḥ kāmamòhitaḥ
harṣònmathita cittātmā samayamānò 'bhayabhāṣata
parāpitaṃ te mayā vittaṃ bahurūpama anantakama
sata sarvaṃ tavāṃ samuddiśya sahasā samupāgataḥ
nākasmāna māṃ paraśaṃsanti sadā gṛhagatāḥ satriyaḥ
suvāsā darśanīyaśa ca nānyò 'sati tavā dṛśaḥ pumāna
[bhīmasa]
diṣṭyā tavaṃ darśanīyò 'si diṣṭyātmānaṃ paraśaṃsasi
īdṛśasa tu tavayā saparśaḥ sapṛṣṭapūrvò na karhi cita
[vai]
itya uktvā taṃ mahābāhura bhīmò bhīmaparākramaḥ
samutpatya ca kaunteyaḥ parahasya ca narādhamama
bhīmò jagrāha keśeṣu mālyavatsu sugandhiṣu
sa keśeṣu parāmṛṣṭò balena balināṃ varaḥ
ākṣipya keśāna vegena bāhvòra jagrāha pāṇḍavama
bāhuyuddhaṃ tayòra āsīta karuddhayòra narasiṃhayòḥ
vasante vāsitā hetòra balavada gajayòra iva
īṣada āgalitaṃ cāpi karòdhāca cala padaṃ sathitama
kīcakò balavāna bhīmaṃ jānubhyāma ākṣipada bhuvi
pātitò bhuvi bhīmasa tu kīcakena balīyasā
utpapātātha vegena daṇḍāhata ivòragaḥ
sapardhayā ca balònmattau tāva ubhau sūta pāṇḍavau
niśīthe paryakarṣetāṃ balinau niśi nirjane
tatasa tada bhavanaśreṣṭhaṃ parākampata muhura muhuḥ
balavaca cāpi saṃkruddhāva anyònyaṃ tāva agarjatāma
talābhyāṃ tu sa bhīmena vakṣasya abhihatò balī
kīcakò ròṣasaṃtaptaḥ padāna na calitaḥ padama
muhūrtaṃ tu sa taṃ vegaṃ sahitvā bhuvi duḥsahama
balāda ahīyata tadā sūtò bhīmabalārditaḥ
taṃ hīyamānaṃ vijñāya bhīmasenò mahābalaḥ
vakṣasya ānīya vegena mamanthainaṃ vicetasama
karòdhāviṣṭò viniḥśvasya punaśa cainaṃ vṛkòdaraḥ
jagrāha jayatāṃ śareṣṭhaḥ keśeṣva eva tadā bhṛśama
gṛhītvā kīcakaṃ bhīmò virurāva mahābalaḥ
śārdūlaḥ piśitākāṅkṣī gṛhītveva mahāmṛgama
tasya pādau ca pāṇī ca śirògrīvāṃ ca sarvaśaḥ
kāye paraveśayāma āsa paśòra iva pināka dhṛka
taṃ saṃmathita sarvāṅgaṃ māṃsapiṇḍòpamaṃ kṛtama
kṛṣṇāyai darśayāma āsa bhīmasenò mahābalaḥ
uvāca ca mahātejā daraupadīṃ pāṇḍunandanaḥ
paśyainama ehi pāñcāli kāmukò 'yaṃ yathā kṛtaḥ
tathā sa kīcakaṃ hatvā gatvā ròṣasya vai śamama
āmantrya daraupadīṃ kṛṣṇāṃ kaṣiprama āyāna mahānasama
kīcakaṃ ghātayitvā tu daraupadī yòṣitāṃ varā
parahṛṣṭā gatasaṃtāpā sabhā pālāna uvāca ha
kīcakò 'yaṃ hataḥ śete gandharvaiḥ patibhira mama
parastrī kāmasaṃmattaḥ samāgacchata paśyata
taca charutvā bhāṣitaṃ tasyā nartanāgāra rakṣiṇaḥ
sahasaiva samājagmura ādāyòkāḥ sahasraśaḥ
tatò gatvātha tada veśma kīcakaṃ vinipātitama
gatāsuṃ dadṛśura bhūmau rudhireṇa samukṣitama
kavāsya garīvā kava caraṇau kava pāṇī kava śirasa tathā
iti sama taṃ parīkṣante gandharveṇa hataṃ tadā
[vai]
tasmina kāle samāgamya sarve tatrāsya bāndhavāḥ
ruruduḥ kīcakaṃ dṛṣṭvā parivārya samantataḥ
sarve saṃhṛṣṭaròmāṇaḥ saṃtrastāḥ parekṣya kīcakama
tathā sarvāṅgasaṃbhugnaṃ kūrmaṃ sathala ivòddhṛtama
pòthitaṃ bhīmasenena tama indreṇeva dānavama
saṃskārayituma icchantò bahira netuṃ paracakramuḥ
dadṛśusa te tataḥ kṛṣṇāṃ sūtaputrāḥ samāgatāḥ
adūrāda anavadyāṅgīṃ satambhama āliṅgya tiṣṭhatīma
samaveteṣu sūteṣu tāna uvācòpakīcakaḥ
hanyatāṃ śīghrama asatī yatkṛte kīcakò hataḥ
atha vā neha hantavyā dahyatāṃ kāminā saha
mṛtasyāpi pariyaṃ kāryaṃ sūtaputrasya sarvathā
tatò virāṭama ūcusa te kīcakò 'sayāḥ kṛte hataḥ
sahādyānena dahyeta tadanujñātuma arhasi
parākramaṃ tu sūtānāṃ matvā rājānvamòdata
sairandhryāḥ sūtaputreṇa saha dāhaṃ viśāṃ pate
tāṃ samāsādya vitrastāṃ kṛṣṇāṃ kamalalòcanāma
mòmuhyamānāṃ te tatra jagṛhuḥ kīcakā bhṛśama
tatasa tu tāṃ samāròpya nibadhya ca sumadhyamāma
jagmura udyamya te sarve śamaśānama abhitasa tadā
hariyamāṇā tu sā rājana sūtaputraira aninditā
parākròśana nāthama icchantī kṛṣṇā nāthavatī satī
[darau]
jayò jayantò vijayò jayatsenò yajadbalaḥ
te me vācaṃ vijānantu sūtaputrā nayanti māma
yeṣāṃ jayātalanirghòṣò visphūrjitama ivāśaneḥ
vayaśrūyata mahāyuddhe bhīmaghòṣasa tarasvināma
rathaghòṣaśa ca balavāna gandharvāṇāṃ yaśasvināma
te me vācaṃ vijānantu sūtaputrā nayanti māma
[vai]
tasyāsa tāḥ kṛpaṇā vācaḥ kṛṣṇāyāḥ paridevitāḥ
śarutvaivābhyapatada bhīmaḥ śayanāda avicārayana
[bhīmasa]
ahaṃ śṛṇòmi te vācaṃ tavayā sairandhi bhāṣitāma
tasmāta te sūtaputrebhyò na bhayaṃ bhīru vidyate
[vai]
itya uktvā sa mahābāhura vijajṛmbhe jighāṃsayā
tataḥ sa vayāyataṃ kṛtvā veṣaṃ viparivartya ca
advāreṇābhyavaskandya nirjagāma bahisa tadā
sa bhīmasenaḥ parākārāda ārujya tarasā darumama
śamaśānābhimukhaḥ parāyāda yatra te kīcakā gatāḥ
sa taṃ vṛkṣaṃ daśavyāmaṃ sa sakandhaviṭapaṃ balī
paragṛhyābhyadravata sūtāna daṇḍapāṇira ivāntakaḥ
ūruvegena tasyātha nayagròdhāśvattha kiṃśukāḥ
bhūmau nipatitā vṛkṣāḥ saṃghaśasa tatra śerate
taṃ siṃhama iva saṃkruddhaṃ dṛṣṭvā gandharvama āgatama
vitresuḥ sarvataḥ sūtā viṣādabhayakampitāḥ
tama antakama ivāyāntaṃ gandharvaṃ parekṣya te tadā
didhakṣantasa tadā jayeṣṭhaṃ bharātaraṃ haya upakīcakāḥ
parasparama athòcusa te viṣādabhayakampitāḥ
gandharvò balavāna eti karuddha udyamya pādapama
sairandhrī mucyatāṃ śīghraṃ mahana nò bhayama āgatama
te tu dṛṣṭvā tama āviddhaṃ bhīmasenena pādapama
vimucya daraupadīṃ tatra parādravana nagaraṃ parati
daravatasa tāṃsa tu saṃprekṣya savajrī dānavāna iva
śataṃ pañcādhikaṃ bhīmaḥ parāhiṇòda yamasādanama
tata āśvāsayata kṛṣṇāṃ paravimucya viśāṃ pate
uvāca ca mahābāhuḥ pāñcālīṃ tatra daraupadīma
aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ durdharṣaḥ sa vṛkòdaraḥ
evaṃ te bhīru vadhyante ye tavāṃ kaliṣyantya anāgasama
paraihi tavaṃ nagaraṃ kṛṣṇe na bhayaṃ vidyate tava
anyenāhaṃ gamiṣyāmi virāṭasya mahānasama
pañcādhikaṃ śataṃ taca ca nihataṃ tatra bhārata
mahāvanama iva chinnaṃ śiśye vigalitadrumama
evaṃ te nihatā rājaña śataṃ pañca ca kīcakāḥ
sa ca senāpatiḥ sūrvama itya etata sūta ṣaṭa ṣatama
tada dṛṣṭvā mahada āścaryaṃ narā nāryaśa ca saṃgatāḥ
viṣmayaṃ paramaṃ gatvā nòcuḥ kiṃ cana bhārata
[vai]
te dṛṣṭvā nihatāna sūtāna rājñe gatvā nayavedayana
gandharvaira nihatā rājana sūtaputrāḥ paraḥśatāḥ
yathā vajreṇa vai dīrṇaṃ parvatasya mahaca chiraḥ
vinikīrṇaṃ paradṛśyeta tathā sūtā mahītale
sairandhrī ca vimuktāsau punara āyāti te gṛhama
sarvaṃ saṃśayitaṃ rājana nagaraṃ te bhaviṣyati
tathārūpā hi sairandhrī gandharvāśa ca mahābalāḥ
puṃsāma iṣṭaśa ca viṣayò maithunāya na saṃśayaḥ
yathā sairandhri veṣeṇa na te rājanna idaṃ purama
vināśama eti vai kaṣipraṃ tathā nītira vidhīyatāma
teṣāṃ tada vacanaṃ śarutvā virāṭò vāhinīpatiḥ
abravīta kariyatāma eṣāṃ sūtānāṃ paramakriyā
ekasminna eva te sarve susamiddhe hutāśane
dahyantāṃ kīcakāḥ śīghraṃ ratnaira gandhaiśa ca sarvaśaḥ
sudeṣṇāṃ cābravīda rājā mahiṣīṃ jātasādhvasaḥ
sairandhrīma āgatāṃ barūyā mamaiva vacanāda idama
gaccha sairandhri bhadraṃ te yathākāmaṃ carābale
bibheti rājā suśròṇi gandharvebhyaḥ parābhavāta
na hi tāma utsahe vaktuṃ savayaṃ gandharvarakṣitāma
satriyasa tava adòṣāsa tāṃ vaktuma atasa tavāṃ parabravīmya ahama
atha muktā bhayāta kṛṣṇā sūtaputrāna nirasya ca
mòkṣitā bhīmasenena jagāma nagaraṃ parati
tarāsiteva mṛgī bālā śārdūlena manasvinī
gātrāṇi vāsasī caiva parakṣālya salilena sā
tāṃ dṛṣṭvā puruṣā rājana parādravanta diśò daśa
gandharvāṇāṃ bhayatrastāḥ ke cida dṛṣṭīra nayamīlayana
tatò mahānasa davāri bhīmasenama avasthitama
dadarśa rājana pāñcālī yathāmattaṃ mahādvipama
taṃ vismayantī śanakaiḥ saṃjñābhira idama abravīta
gandharvarājāya namò yenāsmi parimòcitā
[bhīmasa]
ye yasyā vicarantīha puruṣā vaśavartinaḥ
tasyāsa te vacanaṃ śarutvā anṛṇā vicarantya uta
[vai]
tataḥ sā nartanāgāre dhanaṃjayama apaśyata
rājñaḥ kanyā virāṭasya nartayānaṃ mahābhujama
tatasa tā nartanāgārāda viniśkramya sahārjunāḥ
kanyā dadṛśura āyāntīṃ kṛṣṇāṃ kaliṣṭāma anāgasama
[kanyāha]
diṣṭyā sairandhri muktāsi diṣṭyāsi punarāgatā
diṣṭyā vinihatāḥ sūtā ye tavāṃ kaliśyantya anāgasama
[bṛhana]
kathaṃ sairandhri muktāsi kathaṃ pāpāśa ca te hatāḥ
icchāmi vai tava śaròtuṃ sarvama eva yathātathama
[saira]
bṛhannaḍe kiṃ nu tava sairandhryā kāryama adya vai
yā tavaṃ vasasi kalyāṇi sadā kanyā pure sukhama
na hi duḥkhaṃ samāpnòṣi sairandhrī yada upāśnute
tena māṃ duḥkhitāma evaṃ pṛcchase parahasanna iva
[bṛhana]
bṛhannaḍāpi kalyāṇi duḥkhama āpnòtya anuttamama
tiryagyònigatā bāle na caināma avabudhyase
[vai]
tataḥ sahaiva kanyābhira daraupadī rājaveśma tata
paraviveśa sudeṣṇāyāḥ samīpama apalāyinī
tāma abravīda rājaputrī virāṭa vacanāda idama
sairandhri gamyatāṃ śīghraṃ yatra kāmayase gatima
rājā bibheti bhadraṃ te gandharvebhyaḥ parābhavāta
tavaṃ cāpi taruṇī subhru rūpeṇāpratimā bhuvi
[saira]
tarayòdaśāha mātraṃ me rājā kaṣamatu bhāmini
kṛtakṛtyā bhaviṣyanti gandharvāsa te na saṃśayaḥ
tatò māṃ te 'paneṣyanti kariṣyanti ca te pariyama
dharuvaṃ ca śareyasā rājā yòṣkyate saha bāndhavaiḥ
[vai]
kīcakasya tu ghātena sānujasya viśāṃ pate
atyāhitaṃ cintayitvā vayasmayanta pṛthagjanāḥ
tasmina pure janapade saṃjalpò 'bhūca ca sarvaśaḥ
śauryāda dhi vallabhò rājñò mahāsattvaśa ca kīcakaḥ
āsīta parahartā ca nṛṇāṃ dārāmarśī ca durmatiḥ
sa hataḥ khalu pāpātmā gandharvaira duṣṭapūruṣaḥ
itya ajalpana mahārājana parānīka viśātanama
deśe deśe manuṣyāśa ca kīcakaṃ duṣpradharṣaṇama
atha vai dhārtarāṣṭreṇa parayuktā ya bahiścarāḥ
mṛgayitvā bahūna garāmāna rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca
saṃvidhāya yathādiṣṭaṃ yathā deśapradarśanama
kṛtacintā nayavartanta te ca māga puraṃ parati
tatra dṛṣṭvā tu rājānaṃ kauravyaṃ dhṛtarāṣṭra jama
dòrṇa karṇa kṛpaiḥ sārdhaṃ bhīṣmeṇa ca mahātmanā
saṃgataṃ bharātṛbhiśa cāpi tarigartaiśa ca mahārathaiḥ
duryòdhanaṃ sabhāmadhye āsīnama idama abruvana
kṛtò 'samābhiḥ parò yatnasa teṣāma anveṣaṇe sadā
pāṇḍavānāṃ manuṣyendra tasmina mahati kānane
nirjane mṛgasaṃkīrṇe nānādrumalatāvṛte
latāpratāna bahule nānāgulmasamāvṛte
na ca vidmò gatā yena pārthāḥ sayura dṛḍhavikramāḥ
mārgamāṇāḥ padanyāsaṃ teṣu teṣu tathā tathā
girikūṭeṣu tuṅgeṣu nānājanapadeṣu ca
janākīrṇeṣu deśeṣu kharvaṭeṣu pareṣu ca
narendra bahuśò 'naviṣṭā naiva vidmaśa ca pāṇḍavāna
atyantabhāvaṃ naṣṭāsa te bhadraṃ tubhyaṃ nararṣabha
vartmānya anviṣyamāṇāsa tu rathānāṃ rathasattama
kaṃ cita kālaṃ manuṣyendra sūtānāma anugā vayama
mṛgayitvā yathānyāyaṃ viditārthāḥ sama tattvataḥ
parāptā davāravatīṃ sūtā ṛte pārthaiḥ paraṃtapa
na tatra pāṇḍavā rājana nāpi kṛṣṇā pativratā
sarvathā vipranaṣṭāsa te namasa te bharatarṣabha
na hi vidmò gatiṃ teṣāṃ vāsaṃ vāpi mahātmanāma
pāṇḍavānāṃ paravṛttiṃ vā vidmaḥ karmāpi vā kṛtama
sa naḥ śādhi manuṣyendra ata ūrdhvaṃ viśāṃ pate
anveṣaṇe pāṇḍavānāṃ bhūyaḥ kiṃ karavāmahe
imāṃ ca naḥ pariyāma īkṣa vācaṃ bhadravatīṃ śubhāma
yena tarigarttā nikṛtā balena mahatā nṛpa
sūtena rājñò matsyasya kīcakena mahātmanā
sa hataḥ patitaḥ śete gandharvaira niśi bhārata
adṛśyamānaira duṣṭātmā saha bharātṛbhira acyuta
pariyama etada upaśrutya śatrūṇāṃ tu parābhavama
kṛtakṛtyaśa ca kauravya vidhatsva yada anantarama
[vai]
tatò duryòdhanò rājā śarutvā teṣāṃ vacasa tadā
cirama antara manā bhūtvā paratyuvāca sabhā sadaḥ
suduḥkhā khalu kāryāṇāṃ gatira vijñātuma antataḥ
tasmāta sarve udīkṣadhvaṃ kava nu sayuḥ pāṇḍavā gatāḥ
alpāvaśiṣṭaṃ kālasya gatabhūyiṣṭhama antataḥ
teṣāma ajñātacaryāyāma asmina varṣe tarayòdaśe
asya varṣasya śeṣaṃ ceda vayatīyura iha pāṇḍavāḥ
nivṛttasamayāsa te hi satyavrataparāyaṇāḥ
kaṣaranta iva nāgendrāḥ sarva āśīviṣòpamāḥ
duḥkhā bhaveyuḥ saṃrabdhāḥ kauravāna parati te dharuvama
arvāka kālasya vijñātāḥ kṛcchrarūpadharāḥ punaḥ
paraviśeyura jitakròdhāsa tāvada eva punara vanama
tasmāta kaṣipraṃ bubhutsadhvaṃ yathā nò 'tayantama avyayama
rājyaṃ nirdvandvama avyagraṃ niḥsapatnaṃ ciraṃ bhaveta
athābravīta tataḥ karṇaḥ kaṣipraṃ gacchantu bhārata
anye dhūrtatarā dakṣā nibhṛtāḥ sādhukāriṇaḥ
carantu deśāna saṃvītāḥ saphītāña janapadākulāna
tatra gòṣṭhīṣva athānyāsu siddhapravrajiteṣu ca
paricāreṣu tīrtheṣu vividheṣva ākareṣu ca
vijñātavyā manuṣyaisa taisa tarkayā suvinītayā
vividhaisa tatparaiḥ samyaka tajjñaira nipuṇa saṃvṛtaiḥ
anveṣṭavyāśa ca nipuṇaṃ pāṇḍavāśa channavāsinaḥ
nadī kuñjeṣu tīrtheṣu garāmeṣu nagareṣu ca
āśrameṣu ca ramyeṣu parvateṣu guhāsu ca
athāgrajānantarajaḥ pāpabhāvānurāgiṇama
jayeṣṭhaṃ duḥśāsanasa tatra bharātā bharātarama abravīta
etaca ca karṇò yata parāha sarvama īkṣāmahe tathā
yathòddiṣṭaṃ carāḥ sarve mṛgayantu tatasa tataḥ
ete cānye ca bhūyāṃsò deśāda deśaṃ yathāvidhi
na tu teṣāṃ gatira vāsaḥ paravṛttiśa còpalabhyate
atyāhitaṃ vā gūḍhāsa te pāraṃ vòrmimatò gatāḥ
vayālaira vāpi mahāraṇye bhakṣitāḥ śūramāninaḥ
atha vā viṣamaṃ parāpya vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ
tasmāna mānasama avyagraṃ kṛtvā tavaṃ kurunandana
kuru kāryaṃ yathòtsāhaṃ manyase yana narādhipa
[vai]
athābravīna mahāvīryò daròṇasa tattvārtha darśivāna
na tādṛśā vinaśyanti nāpi yānti parābhavama
śūrāśa ca kṛtavidyāśa ca buddhimantò jitendriyāḥ
dharmajñāśa ca kṛtajñāśa ca dharmarājama anuvratāḥ
nītidharmārthatattvajñaṃ pitṛvaca ca samāhitama
dharme sathitaṃ satyadhṛtiṃ jayeṣṭhaṃ jayeṣṭhāpacāyinama
anuvratā mahātmānaṃ bharātaraṃ bharātarò nṛpa
ajātaśatruṃ harīmantaṃ taṃ ca bharātṝna anuvratama
teṣāṃ tathāvidheyānāṃ nibhṛtānāṃ mahātmanāma
kimarthaṃ nītimāna pārthaḥ śareyò naiṣāṃ kariṣyati
tasmāda yatnāta paratīkṣante kālasyòdayama āgatama
na hi te nāśama ṛccheyura iti paśyāmya ahaṃ dhiyā
sāṃprataṃ caiva yata kāryaṃ taca ca kaṣiprama akālikama
kariyatāṃ sādhu saṃcintya vāsaśa caiṣāṃ paracintyatāma
yathāvata pāṇḍuputrāṇāṃ sarvārtheṣu dhṛtātmanāma
durjñeyāḥ khalu śūrāsa te apāpāsa tapasā vṛtāḥ
śuddhātmā guṇavāna pārthaḥ satyavāna nītimāña śuciḥ
tejòrāśira asaṃkhyeyò gṛhṇīyāda api cakṣura ī
vijñāya kariyatāṃ tasmāda bhūyaśa ca mṛgayāmahe
barāhmaṇaiśa cārakaiḥ siddhaira ye cānye tadvidò janāḥ
[vai]
tataḥ śāṃtanavò bhīṣmò bharatānāṃ pitāmahaḥ
śarutavāna deśakālajñasa tattvajñaḥ sarvadharmavita
ācārya vākyòparame tada vākyama abhisaṃdadhata
hitārthaṃ sa uvācemāṃ bhāratīṃ bhāratāna parati
yudhiṣṭhire samāsaktāṃ dharmajñe dharmasaṃśritāma
asatsu durlabhāṃ nityaṃ satāṃ cābhimatāṃ sadā
bhīṣmaḥ samavadata tatra giraṃ sādhubhira arcitāma
yathaiṣa barāhmaṇaḥ parāha daròṇaḥ sarvārthavattva vita
sarvalakṣaṇasaṃpannā nāśaṃ nārhanti pāṇḍavāḥ
śarutavṛttòpasaṃpannā sādhuvratasamanvitāḥ
vṛddhānuśāsane magnāḥ satyavrataparāyaṇāḥ
samayaṃ samayajñāsa te pālayantaḥ śucivratāḥ
nāvasīdituma arhanti udvahantaḥ satāṃ dhurama
dharmataśa caiva guptāsa te savavīryeṇa ca pāṇḍavāḥ
na nāśama adhigaccheyura iti me dhīyate matiḥ
tatra buddhiṃ paraṇeṣyāmi pāṇḍavāna parati bhārata
na tu nītiḥ sunītasya śakyate 'naveṣituṃ paraiḥ
yata tu śakyama ihāsmābhisa tāna vai saṃcintya pāṇḍavāna
buddhyā paravaktuṃ na daròhāta paravakṣyāmi nibòdha tata
sā tava iyaṃ sādhu vaktavyā na tava anītaḥ kathaṃ cana
vṛddhānuśāsane tāta tiṣṭhataḥ satyaśīlinaḥ
avaśyaṃ tava iha dhīreṇa satāṃ madhye vivakṣatā
yathāmativivaktavyaṃ sarvaśò dharmalipsayā
tatra nāhaṃ tathā manye yathāyama itarò janaḥ
pure janapade vāpi yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ
nāsūyakò na cāpīrṣura nātivādī na matsarī
bhaviṣyati janasa tatra savaṃ savaṃ dharmama anuvrataḥ
barahmaghòṣāśa ca bhūyāṃsaḥ pūrṇāhutyasa tathaiva ca
karatavaśa ca bhaviṣyanti bhūyāṃsò bhūridakṣiṇāḥ
sadā ca tatra parjanyaḥ samyaga varṣī na saṃśayaḥ
saṃpannasasyā ca mahī nirītīkā bhaviṣyati
rasavanti ca dhānyāni guṇavanti phalāni ca
gandhavanti ca mālyāni śubhaśabdā ca bhāratī
vāyuśa ca sukhasaṃsparśò nispratīpaṃ ca darśanama
bhayaṃ nābhyāviśeta tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ
gāvaśa ca bahulāsa tatra na kṛśā na ca durduhāḥ
payāṃsi dadhi sarpīṃṣi rasavanti hitāni ca
guṇavanti ca pānāni bhòjyāni rasavanti ca
tatra deśe bhaviṣyanti yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ
rasāḥ saparśāśa ca gandhāśa ca śabdāśa cāpi guṇānvitāḥ
dṛśyāni ca parasannāni yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ
savaira savaira guṇaiḥ susaṃyuktāsa tasmina varṣe tarayòdaśe
deśe tasmina bhaviṣyanti tāta pāṇḍava saṃyute
saṃprītimāña janasa tatra saṃtuṣṭaḥ śucira avyayaḥ
devatātithipūjāsu sarvabhūtānurāgavāna
iṣṭadānò mahòtsāhaḥ śaśvada dharmaparāyaṇaḥ
aśubha davica chubhaprepsura nityayajñaḥ śubhavrataḥ
bhaviṣyati janasa tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ
tayaktavākyānṛtasa tāta śubhakalyāṇa maṅgalaḥ
śubhārthepṣuḥ śubhamatira yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ
bhaviṣyati janasa tatra nityaṃ ceṣṭa pariyavrataḥ
dharmātmā sa tadādṛśyaḥ sò 'pi tāta davijātibhiḥ
kiṃ punaḥ parākṛtaiḥ pārthaḥ śakyò vijñātuma antataḥ
yasmina satyaṃ dhṛtira dānaṃ parā śāntira dharuvā kaṣamā
harīḥ śarīḥ kīrtiḥ paraṃ teja ānṛśaṃsyama athārjavama
tasmāta tatra nivāsaṃ tu channaṃ satreṇa dhīmataḥ
gatiṃ vā paramāṃ tasya nòtsahe vaktuma anyathā
evama etata tu saṃcintya yatkṛtaṃ manyase hitama
tata kaṣipraṃ kuru kauravya yadya evaṃ śaraddadhāsi me
[vai]
tataḥ śāradvatò vākyama itya uvāca kṛpasa tadā
yuktaṃ parāptaṃ ca vṛddhena pāṇḍavāna parati bhāṣitama
dharmārthasahitaṃ śalakṣṇaṃ tattvataśa ca sa hetumata
tatrānurūpaṃ bhīṣmeṇa mamāpya atra giraṃ śṛṇu
teṣāṃ caiva gatisa tīrthaira vāsaśa caiṣāṃ paracintyatāma
nītira vidhīyatāṃ cāpi sāṃprataṃ yā hitā bhaveta
nāvajñeyò ripusa tāta parākṛtò 'pi bubhūṣatā
kiṃ punaḥ pāṇḍavāsa tāta sarvāstrakuśalā raṇe
tasmāta satraṃ paraviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu
gūḍhabhāveṣu channeṣu kāle còdayama āgate
savarāṣṭra pararāṣṭreṣu jañātavyaṃ balama ātmanaḥ
udaye pāṇḍavānāṃ ca parāpte kāle na saṃśayaḥ
nivṛttasamayāḥ pārthā mahātmānò mahābalāḥ
mahòtsāhā bhaviṣyanti pāṇḍavā haya ati tejasaḥ
tasmāda balaṃ ca kòśaṃ ca nītiśa cāpi vidhīyatāma
yathākālòdaye parāpte samyaka taiḥ saṃdadhāmahe
tāta manyāmi tata sarvaṃ budhyasva balama ātmanaḥ
niyataṃ sarvamitreṣu balavatsva abaleṣu ca
uccāvacaṃ balaṃ jañātvā madhyasthaṃ cāpi bhārata
parahṛṣṭama aprahṛṣṭaṃ ca saṃdadhāma tathā paraiḥ
sāmnā bhedena dānena daṇḍena balikarmaṇā
nayāyenānamya ca parāna balāca cānamya durbalāna
sāntvayitvā ca mitrāṇi balaṃ cābhāṣyatāṃ sukhama
sakòśa balasaṃvṛddhaḥ samyaka siddhima avāpsyasi
yòtsyase cāpi balibhira aribhiḥ paratyupasthitaiḥ
anyaisa tavaṃ pāṇḍavaira vāpi hīnasvabalavāhanaiḥ
evaṃ sarvaṃ viniścitya vayavasāyaṃ savadharmataḥ
yathākālaṃ manuṣyendra ciraṃ sukhama avāpsyasi
[vai]
atha rājā tarigartānāṃ suśarmā rathayūthapaḥ
parāptakālama idaṃ vākyama ucāva tavaritò bhṛśama
asakṛna nikṛtaḥ pūrvaṃ matsyaiḥ sālveyakaiḥ saha
sūtena caiva matsyasya kīcakena punaḥ punaḥ
bādhitò bandhubhiḥ sārdhaṃ balāda balavatā vibhò
sa karṇama abhyudīkṣyātha duryòdhanama abhāṣata
asakṛna matsyarājñā me rāṣṭraṃ bādhitama ojasā
paraṇetā kīcakaśa cāsya balavāna abhavata purā
karūrò 'marṣī sa duṣṭātmā bhuvi parakhyātavikramaḥ
nihatasa tatra gandharvaiḥ pāpakarmā nṛśaṃsavāna
tasmiṃśa ca nihate rājana hīnadarpò nirāśrayaḥ
bhaviṣyati nirutsāhò virāṭa iti me matiḥ
tatra yātrā mama matā yadi te ròcate 'nagha
kauravāṇāṃ ca sarveṣāṃ karṇasya ca mahātmanaḥ
etata parāptama ahaṃ manye kāryama ātyayikaṃ hitama
rāṣṭraṃ tasyābhiyātva āśu bahu dhānyasamākulama
ādadāmò 'saya ratnāni vividhāni vasūni ca
garāmāna rāṣṭrāṇi vā tasya hariṣyāmò vibhāgaśaḥ
atha vā gòsahasrāṇi bahūni ca śubhāni ca
vividhāni hariṣyāmaḥ paratipīḍya puraṃ balāta
kauravaiḥ saha saṃgamya tarigartaiśa ca viśāṃ pate
gāsa tasyāpaharāmāśu saha sarvaiḥ susaṃhatāḥ
saṃdhiṃ vā tena kṛtvā tu nibadhnīmò 'saya pauruṣama
hatvā cāsya camūṃ kṛtsnāṃ vaśama anvānayāmahe
taṃ vaśe nayāyataḥ kṛtvā sukhaṃ vatsyāmahe vayama
bhavatò balavṛddhiśa ca bhaviṣyati na saṃśayaḥ
taca charutvā vacanaṃ tasya karṇò rājānama abravīta
sūktaṃ suśarmaṇā vākyaṃ parāptakālaṃ hitaṃ ca naḥ
tasmāta kaṣipraṃ viniryāmò yòjayitvā varūthinīma
vibhajya cāpya anīkāni yathā vā manyase 'nagha
parajñāvāna kuruvṛddhò 'yaṃ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ
ācāryaśa ca tathā daròṇaḥ kṛpaḥ śāradvatasa tathā
manyante te yathā sarve tathā yātrā vidhīyatāma
saṃmantrya cāśu gacchāmaḥ sādhanārthaṃ mahīpateḥ
kiṃ ca naḥ pāṇḍavaiḥ kāryaṃ hīnārthabalapauruṣaiḥ
atyarthaṃ vā paranaṣṭāsa te parāptā vāpi yamakṣayama
yāmò rājanna anudvignā virāṭa viṣayaṃ vayama
ādāsyāmò hi gāsa tasya vividhāni vasūmi ca
tatò duryòdhanò rājā vākyama ādāya tasya tata
vaikartanasya karṇasya kaṣiprama ājñāpayata savayama
śāsane nityasaṃyuktaṃ duḥśāsanama anantarama
saha vṛddhaisa tu saṃmantrya kaṣipraṃ yòjaya vāhinīma
yathòddeśaṃ ca gacchāmaḥ sahitāḥ sarvakauravaiḥ
suśarmā tu yathòddiṣṭaṃ deśaṃ yātu mahārathaḥ
tarigartaiḥ sahitò rājā samagrabalavāhanaḥ
parāga eva hi susaṃvītò matsyasya viṣayaṃ parati
jaghanyatò vayaṃ tatra yāsyāmò divasāntarama
viṣayaṃ matsyarājasya susamṛddhaṃ susaṃhatāḥ
te yātvā sahasā tatra virāṭanagaraṃ parati
kaṣipraṃ gòpāna samāsādya gṛhṇantu vipulaṃ dhanama
gavāṃ śatasahasrāṇi śarīmanti guṇavanti ca
vayama api nigṛhṇīmò davidhākṛtvā varūthinīma
sa sama gatvā yathòddiṣṭāṃ diśaṃ vahnera mahīpatiḥ
ādatta gāḥ suśarmātha gharmapakṣasya saptamīma
aparaṃ divasaṃ sarve rājana saṃbhūya kauravāḥ
aṣṭamyāṃ tānya agṛhṇanta gòkulāni sahasraśaḥ
[vai]
tatasa teṣāṃ mahārāja tatraivāmita tejasāma
chadma liṅgapraviṣṭānāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanāma
vayatītaḥ samayaḥ samyaga vasatāṃ vai puròttame
kurvatāṃ tasya karmāṇi virāṭasya mahīpateḥ
tatasa tarayòdaśasyānte tasya varṣasya bhārata
suśarmaṇā gṛhītaṃ tu gòdhanaṃ tarasā bahu
tatò javena mahatā gòpāḥ purama athāvrajata
apaśyana matsyarājaṃ ca rathāta paraskandya kuṇḍalī
śūraiḥ parivṛtaṃ yòdhaiḥ kuṇḍalāṅgada dhāribhiḥ
sadbhiśa ca mantribhiḥ sārdhaṃ pāṇḍavaiśa ca nararṣabhaiḥ
taṃ sabhāyāṃ mahārājama āsīnaṃ rāṣṭravardhanama
sò 'baravīda upasaṃgamya virāṭaṃ paraṇatasa tadā
asmāna yudhi vinirjitya paribhūya sa bāndhavāna
gavāṃ śatasahasrāṇi tarigartāḥ kālayanti te
tāna parīpsa manuṣyendra mā neśuḥ paśavasa tava
taca charutvā nṛpatiḥ senāṃ matsyānāṃ samayòjayata
rathanāgāśvakalilāṃ pattidhvajasamākulāma
rājānò rājaputrāśa ca tanutrāṇya atra bhejire
bhānumanti vicitrāṇi sūpasevyāni bhāgaśaḥ
savajrāyasa garbhaṃ tu kavacaṃ taptakāñcanama
virāṭasya pariyò bharātā śatānīkò 'bhayahārayata
sarvapāra savaṃ varma kalyāṇa paṭalaṃ dṛḍhama
śatānīkāda avarajò madirāśvò 'bhayahārayata
śatasūryaṃ śatāvartaṃ śatabindu śatākṣimata
abhedyakalpaṃ matsyānāṃ rājā kavacama āharata
utsedhe yasya padmāni śataṃ saugandhikāni ca
suvarṇapṛṣṭhaṃ sūryābhaṃ sūryadattābhyahārayata
dṛḍhama āyasa garbhaṃ tu śavetaṃ varma śatākṣimata
virāṭasya sutò jayeṣṭhò vīraḥ śaṅkhò 'bhayahārayata
śataśaśa ca tanutrāṇi yathā savāni mahārathāḥ
yòtsyamānābhyanahyanta devarūpāḥ parahāriṇaḥ
sūpaskareṣu śubhreṣu mahatsu ca mahārathāḥ
pṛthaka kāñcanasaṃnāhāna ratheṣva aśvāna ayòjayana
sūryacandra paratīkāśò rathe divye hiraṇmayaḥ
mahānubhāvò matsyasya dhavaja ucchiśriye tadā
athānyāna vividhākārāna dhavajāna hemavibhūṣitāna
yathā savaṃ kaṣatriyāḥ śūrā ratheṣu samayòjayana
atha matsyò 'baravīda rājā śatānīkaṃ jaghanyajama
kaṅkaballava gòpālā dāma garanthiśa ca vīryavāna
yudhyeyura iti me buddhira vartate nātra saṃśayaḥ
eteṣāma api dīyantāṃ rathā dhavajapatākinaḥ
kavacāni vicitrāṇi dṛḍhāni ca mṛdūni ca
paratimuñcantu gòtreṣu dīyantāma āyudhāni ca
vīrāṅgarūpāḥ puruṣā nāgarājakaròpamāḥ
neme jātu na yudhyeranna iti me dhīyate matiḥ
etaca charutvā tu nṛpatera vākyaṃ tavaritamānasaḥ
śatānīkasa tu pārthebhyò rathāna rājana samādiśata
sahadevāya rājñe ca bhīmāya nakulāya ca
tāna parahṛṣṭāsa tataḥ sūtā rājabhaktipuraskṛtāḥ
nirdiṣṭāna naradevena rathāña śīghrama ayòjayana
kavacāni vicitrāṇi dṛḍhāni ca mṛdūni ca
virāṭaḥ parādiśada yāni teṣāma akliṣṭakarmaṇāma
tānya āmucya śarīreṣu daṃśitāsa te paraṃtapāḥ
tarasvinaśa chinnarūpāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ
virāṭama anvayuḥ paścāta sahitāḥ kurupuṃgavāḥ
catvārò bharātaraḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ satyavikramāḥ
bhīmāśa ca mattamātaṅgāḥ parabhinnakaraṭā mukhāḥ
kaṣaranta iva jīmūtāḥ sudantāḥ ṣaṣṭihāyanāḥ
savārūḍhā yuddhakuśalaiḥ śikṣitaira hastisādibhiḥ
rājānama anvayuḥ paścāca calanta iva parvatāḥ
viśāradānāṃ vaśyānāṃ hṛṣṭānāṃ cānuyāyināma
aṣṭau rathasaraḥsrāṇi daśanāgaśatāni ca
paṣṭiśa cāśvasahasrāṇi matsyānāma abhiniryayuḥ
tada anīkaṃ virāṭasya śuśubhe bharatarśabha
saṃprayātaṃ mahārāja ninīṣantaṃ gavāṃ padama
tada balāgryaṃ virāṭasya saṃprasthitama aśòbhata
dṛḍhāyudha janākīrṇaṃ jagāśvarathasaṃkulama
[vai]
niryāya nagarāca chūrā vayūḍhānīkāḥ parahāriṇaḥ
tarigartāna aspṛśana matsyāḥ sūrye pariṇate sati
te tarigartāśa ca matsyāśa ca saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ
anyònyama abhigarjantò gòṣu gṛddhā mahābalāḥ
bhīmāśa ca mattamātaṅgāsa tòmarāṅkuśacòditāḥ
garāmaṇīyaiḥ samārūḍhāḥ kuśalaira hastisādibhiḥ
teṣāṃ samāgamò ghòrasa tumulò lòmaharṣaṇaḥ
devāsurasamò rājanna āsīta sūryevilambati
udatiṣṭhada rajò bhaumaṃ na parajñāyata kiṃ cana
pakṣiṇaśa cāpatana bhūmau sainyena rajasāvṛtāḥ
iṣubhira vayatisaṃyadbhira ādityò 'nataradhīyata
khadyòtaira iva saṃyuktama antarikṣaṃ vayarājata
rukmapṛṣṭhāni cāpāni vayatiṣaktāni dhanvināma
patatāṃ lòkavīrāṇāṃ savyadakṣiṇama asyatāma
rathā rathaiḥ samājagmuḥ pādātaiśa ca padātayaḥ
sādibhiḥ sādinaśa caiva gajaiśa cāpi mahāgajāḥ
asibhiḥ paṭṭiśaiḥ parāsaiḥ śaktibhisa tòmaraira api
saṃrabdhāḥ samare rājana nijaghnura itaretarama
nighnantaḥ samare 'nayònyaṃ śūrāḥ parighabāhavaḥ
na śekura abhisaṃrabdhāḥ śūrāna kartuṃ parāṅmukhāna
kḷptòttarauṣṭhaṃ sunasaṃ kḷpta keśama alaṃ kṛtama
adṛśyata śiraśa chinnaṃ rajòdhvastaṃ sakuṇḍalama
adṛśyaṃsa tatra gātrāṇi śaraiśa chinnāni bhāgaśaḥ
śālaskandhanikāśāni kaṣatriyāṇāṃ mahāmṛdhe
nāgabhòganikāśaiśa ca bāhubhiśa candanòkṣitaiḥ
ākīrṇā vasudhā tatra śirò bhiśa ca sakuṇḍalaiḥ
upaśāmyada rajò bhaumaṃ rudhireṇa parasarpatā
kaśmalaṃ parāviśada ghòraṃ nirmaryādama avartata
śatānīkaḥ śataṃ hatvā viśālākṣaśa catuḥśatama
paraviṣṭau mahatīṃ senāṃ tarigartānāṃ mahārathau
ārcchetāṃ bahu saṃrabdhau keśākeśi nakhānakhi
lakṣayitvā tarigartānāṃ tau paraviṣṭau rathavrajama
jagmatuḥ sūryadattaśa ca madirāśvaśa ca pṛṣṭhataḥ
virāṭasa tatra saṃgrāme hatvā pañcaśatāna rathāna
hayānāṃ ca śatānya atra hatvā pañca mahārathāna
carana sa vividhāna mārgāna ratheṣu rathayūthapaḥ
tarigartānāṃ suśarmāṇama ārcchada rukmarathaṃ raṇe
tau vayāvaharatāṃ tatra mahātmānau mahābalau
anyònyama abhigarjantau gòṣṭhe gòvṛṣabhāva iva
tatò rathābhyāṃ rathinau vayatiyāya samantataḥ
śarāna vayasṛjatāṃ śīghraṃ tòyadhārā ghanāva iva
anyònyaṃ cātisaṃrabdhau viceratura amarṣaṇau
kṛtāstrau niśitaira bāṇaira asi śaktigadā bhṛtau
tatò rājā suśarmāṇaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ
pañcabhiḥ pañcabhiśa cāsya vivyādha caturò hayāna
tathaiva matsyarājānaṃ suśarmā yuddhadurmadaḥ
pañcāśatā śitaira bāṇaira vivyādha paramāstra vita
tataḥ sainyaṃ samāvṛtya matsyarājasuśarmaṇòḥ
nābhyajānaṃsa tadānyònyaṃ paradòṣe rajasāvṛte
[vai]
tamasābhiplute lòke rajasā caiva bhārata
vayatiṣṭhana vai muhūrtaṃ tu vayūḍhānīkāḥ parahāriṇaḥ
tatò 'nadhakāraṃ paraṇudanna udatiṣṭhata candramāḥ
kurvāṇò vimalāṃ rātriṃ nandayana kaṣatriyāna yudhi
tataḥ parakāśama āsādya punara yuddhama avartata
ghòrarūpaṃ tatasa te sama nāvekṣanta parasparama
tataḥ suśarmā taraigartaḥ saha bharātrā yavīyasā
abhyadravana matsyarājaṃ rathavrātena sarvaśaḥ
tatò rathābhyāṃ paraskandya bharātarau kaṣatriya raṣabhau
gadāpāṇī susaṃrabdhau samabhyadravatāṃ hayāna
tathaiva teṣāṃ tu balāni tāni; karuddhānya athānyònyama abhidravanti
gadāsikhaḍgaiśa ca paraśvadhaiśa ca; parāsaiśa ca tīkṣṇāgrasupītadhāraiḥ
balaṃ tu matsyasya balena rājā; sarvaṃ tarigartādhipatiḥ suśarmā
paramathya jitvā ca parasahya matsyaṃ; virāṭama ojasvinama abhyadhāvata
tau nihatya pṛthaga dhuryāva ubhau ca pārṣṇisārathī
virathaṃ matsyarājānaṃ jīvagrāhama agṛhṇatāma
tama unmathya suśarmā tu rudatīṃ vadhukāma iva
sayandanaṃ savaṃ samāròpya parayayau śīghravāhanaḥ
tasmina gṛhīte virathe virāṭe balavattare
parādravanta bhayāna matsyāsa tarigartaira arditā bhṛśama
teṣu saṃtrāsyamāneṣu kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
abhyabhāṣana mahābāhuṃ bhīmasenama ariṃdamama
matsyarājaḥ parāmṛṣṭasa tarigartena suśarmaṇā
taṃ mòkṣaya mahābāhò na gaccheda daviṣatāṃ vaśama
uṣitāḥ samaḥ sukhaṃ sarve sarvakāmaiḥ supūjitāḥ
bhīmasena tavayā kāryā tasya vāsasya niṣkṛtiḥ
[bhīmasa]
ahama enaṃ paritrāsye śāsanāta tava pārthiva
paśya me sumahata karma yudhyataḥ saha śatrubhiḥ
savabāhubalama āśritya tiṣṭha tavaṃ bharātṛbhiḥ saha
ekāntama āśritò rājana paśya me 'daya parākramama
suskandhò 'yaṃ mahāvṛkṣò gadā rūpa iva sathitaḥ
enama eva samārujya darāvayiṣyāmi śātravāna
[vai]
taṃ mattama iva mātaṅgaṃ vīkṣamāṇaṃ vanaspatima
abravīda bharātaraṃ vīraṃ dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ
mā bhīma sāhasaṃ kārṣīsa tiṣṭhatva eṣa vanaspatiḥ
mā tavā vṛkṣeṇa karmāṇi kurvāṇama ati mānuṣama
janāḥ samavabudhyerana bhīmò 'yama iti bhārata
anyada evāyudhaṃ kiṃ cita paratipadyasva mānuṣama
cāpaṃ vā yadi vā śaktiṃ nistriṃśaṃ vā paraśvadhama
yada eva mānuṣaṃ bhīma bhaveda anyaira alakṣitama
tada evāyudhama ādāya mòkṣayāśu mahīpatima
yamau ca cakrarakṣau te bhavitārau mahābalau
vayūhataḥ samare tāta matsyarājaṃ parīpsataḥ
tataḥ samastāsa te sarve turagāna abhyacòdayana
divyama astraṃ vikurvāṇāsa tarigartāna paratyamarṣaṇāḥ
tāna nivṛttarathāna dṛṣṭvā pāṇḍavāna sā mahācamūḥ
vairāṭī paramakruddhā yuyudhe paramādbhutama
sahasraṃ nayavadhīta tatra kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
bhīmaḥ saptaśatāna yòdhāna paralòkama adarśayata
nakulaśa cāpi saptaiva śatāni parāhiṇòca charaiḥ
śatāni tarīṇi śūrāṇāṃ sahadevaḥ paratāpavāna
yudhiṣṭhira samādiṣṭò nijaghne puruṣarṣabhaḥ
bhittvā tāṃ mahatīṃsenāṃ tarigartānāṃ nararṣabha
tatò yudhiṣṭhirò rājā tavaramāṇò mahārathaḥ
abhidrutya suṣarmāṇaṃ śaraira abhyatudada bhṛśama
suśarmāpi susaṃkruddhasa tavaramāṇò yudhiṣṭhirama
avidhyana navabhira bāṇaiśa caturbhiśa caturò hayāna
tatò rājanna āśu kārī kuntīputrò vṛkòdaraḥ
samāsādya suśarmāṇama aśvāna asya vayapòthayata
pṛṣṭhagòpau ca tasyātha hatvā paramasāyakaiḥ
athāsya sārathiṃ karuddhò rathòpasthāda apāharata
cakrarakṣaśa ca śūraśa ca śòṇāśvò nāma viśrutaḥ
sa bhayāda davairathaṃ dṛṣṭvā taraigartaṃ parājahata tadā
tatò virāṭaḥ paraskandya rathāda atha suśarmaṇaḥ
gadāma asya parāmṛśya tama evājaghnivāna balī
sa cacāra gadāpāṇira vṛddhò 'pi taruṇò yathā
bhīmasa tu bhīmasaṃkāśò rathāta paraskandya kuṇḍalī
tarigartarājama ādatta siṃhakśudra mṛgaṃ yathā
tasmina gṛhīte virathe tarigartānāṃ mahārathe
abhajyata balaṃ sarvaṃ taraigartaṃ tadbhayāturama
nivartya gāsa tataḥ sarvāḥ pāṇḍuputrā mahābalāḥ
avajitya suśarmāṇaṃ dhanaṃ cādāya sarvaśaḥ
savabāhubalasaṃpannā harīniṣedhā yatavratāḥ
saṃgrāmaśirasò madhye tāṃ rātriṃ sukhinò 'vasana
tatò virāṭaḥ kaunteyāna ati mānuṣavikramāna
arcayāma āsa vittena mānena ca mahārathāna
[virāṭa]
yathaiva mama ratnāni yuṣmākaṃ tāni vai tathā
kāryaṃ kuruta taiḥ sarve yathākāmaṃ yathāsukhama
dadānya alaṃ kṛtāḥ kanyā vasūni vividhāni ca
manasaśa cāpya abhipretaṃ yada vaḥ śatrunibarhaṇāḥ
yuṣmākaṃ vikramāda adya muktò 'haṃ savastimāna iha
tasmāda bhavantò matsyānāma īśvarāḥ sarva eva hi
[vai]
tathābhivādinaṃ matsyaṃ kauraveyāḥ pṛthaka pṛthaka
ūcuḥ parāñjalayaḥ sarve yudhiṣṭhirapurògamāḥ
paratinandāma te vākyaṃ sarvaṃ caiva viśāṃ pate
etenaiva paratītāḥ samò yata tavaṃ muktò 'daya śatrubhiḥ
athābravīta parītamanā matsyarājò yudhiṣṭhirama
punara eva mahābāhura virāṭò rājasattamaḥ
ehi tavāma abhiṣekṣyāmi matsyarājò 'satu nò bhavāna
manasaśa cāpya abhipretaṃ yata te śatrunibarhaṇa
tata te 'haṃ saṃpradāsyāmi sarvama arhati nò bhavāna
ratnāni gāḥ suvarṇaṃ ca maṇimuktama athāpi vā
vaiyāghrapadya viprendra sarvathaiva namò 'satu te
tavatkṛte haya adya paśyāmi rājyama ātmānama eva ca
yataśa ca jātaḥ saṃrambhaḥ sa ca śatrura vaśaṃgataḥ
tatò yudhiṣṭhirò matsyaṃ punara evābhyabhāṣata
paratinandāmi te vākyaṃ manò jañaṃ matsyabhāṣase
ānṛśaṃsya parò nityaṃ susukhaḥ satataṃ bhava
gacchantu dūtāsa tavaritaṃ nagaraṃ tava pārthiva
suhṛdāṃ pariyama ākhyātuṃ ghòṣayantu ca te jayama
tatasa tada vacanāna matsyò dūtāna rājā samādiśata
ācakṣadhvaṃ puraṃ gatvā saṃgrāme vijayaṃ mama
kumārāḥ samalaṃ kṛtyaparyāgacchantu me purāta
vāditrāṇi ca sarvāṇi gaṇikāśa ca savalaṃ kṛtāḥ
te gatvā kevalāṃ rātrima atha sūryòdayaṃ parati
virāṭasya purābhyāśe dūtā jayama aghòṣayana
[vai]
yāte tarigartaṃ matsye tu paśūṃsa tāna savāna parīpsati
duryòdhanaḥ sahāmātyò virāṭama upayāda atha
bhīṣmò daròṇaśa ca karṇaśa ca kṛpaśa ca paramāstra vita
darauṇiśa ca saubalaśa caiva tathā duḥkśāsanaḥ parabhuḥ
viviṃśatira vikarṇaśa ca citrasenaśa ca vīryavāna
durmukhò duḥsahaśa caiva ye caivānye marā rathāḥ
ete matsyāna upāgamya virāṭasya mahīpateḥ
ghòṣāna vidrāvya tarasā gòdhanaṃ jahrura ojasā
ṣaṣṭiṃ gavāṃ sahasrāṇi kuravaḥ kālayanti te
mahatā rathavaṃśena parivārya samantataḥ
gòpālānāṃ tu ghòṣeṣu hanyatāṃ tara mahārathaiḥ
ārāvaḥ sumahāna āsīta saṃprahāre bhayaṃkare
gavādhyakṣasa tu saṃtrastò rathama āsthāya sa tavaraḥ
jagāma nagarāyaiva parikròśaṃsa tadārtavata
sa paraviśya puraṃ rājñò nṛpa veśmābhyayāta tataḥ
avatīrya rathāta tūrṇama ākhyātuṃ paraviveśa ha
dṛṣṭvā bhūmiṃjayaṃ nāma putraṃ matsyasya māninama
tasmai tata sarvama ācaṣṭa rāṣṭrasya paśukarṣaṇama
ṣaṣṭiṃ gavāṃ sahasrāṇi kuravaḥ kālayanti te
tada vijetuṃ samuttiṣṭha gòdhanaṃ rāṣṭravardhanama
rājaputra hitaprepsuḥ kaṣipraṃ niryāhi vai savayama
tavāṃ hi matsyò mahīpālaḥ śūnyapālama ihākaròta
tavayā pariṣadò madhye śalāghate sa narādhipaḥ
putrò mamānurūpaśa ca śūraśa ceti kulòdvahaḥ
iṣvastre nipuṇò yòdhaḥ sadā vīraśa ca me sutaḥ
tasya tata satyama evāstu manuṣyendrasya bhāṣitama
āvartaya kurūña jitvā paśūna paśumatāṃ vara
nirdahaiṣāma anīkāni bhīmena śaratejasā
dhanuścyutai rukmapuṅkhaiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
daviṣatāṃ bhindhya anīkāni gajānāma iva yūthapaḥ
pāśòpadhānāṃ jayātantrīṃ cāpadaṇḍāṃ mahāsvanāma
śaravarṇāṃ dhanura vīṇāṃ śatrumadhye paravādaya
śavetā rajatasaṃkāśā rathe yujyantu te hayāḥ
dhavajaṃ ca siṃhaṃ sauvarṇama ucchrayantu tavābhibhòḥ
rukmapaṅkhāḥ parasannāgrā muktā hastavatā tavayā
chādayantu śarāḥ sūryaṃ rājñāma āyura niròdhinaḥ
raṇe jitvā kurūna sarvāna varja pāṇira ivāsurāna
yaśò mahada avāpya tavaṃ paraviśedaṃ puraṃ punaḥ
tavaṃ hi rāṣṭrasya paramā gatira matsyapateḥ sutaḥ
gatimantò bhavantva adya sarve viṣayavāsinaḥ
satrīmadhya uktasa tenāsau tada vākyama abhayaṃkarama
antaḥpure śalāghamāna idaṃ vacanama abravīta
[uttara]
adyāhama anugaccheyaṃ dṛḍhadhanvā gavāṃ padama
yadi me sārathiḥ kaśa cida bhaveda aśveṣu kòvidaḥ
tama eva nādhigacchāmi yò me yantā bhavena naraḥ
paśyadhvaṃ sāradhiṃ kaṣipraṃ mama yuktaṃ parayāsyataḥ
aṣṭāviṃśati rātraṃ vā māsaṃ vā nūnama antataḥ
yata tada āsī mahada yuddhaṃ tatra me sārathira hataḥ
sa labheyaṃ yadi tava anyaṃ hara yānavidaṃ narama
tavarāvāna adya yātvāhaṃ samucchritamahādhvajama
vigāhya tatparānīkaṃ gajavājira athākulama
śastrapratāpa nirvīryāna kurūña jitvānaye paśūna
duryòdhanaṃ śāṃtanavaṃ karṇaṃ vaikartanaṃ kṛpama
daròṇaṃ ca saha putreṇa maheṣvāsāna samāgatāna
vitrāsayitvā saṃgrāme dānavāna iva vajrabhṛta
anenaiva muhūrtena punaḥ paratyānaye paśūna
śūnyama āsādya kuravaḥ parayāntya ādāya gòdhanama
kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yada ahaṃ tatra nābhavama
paśyeyura adya me vīryaṃ kuravasa te samāgatāḥ
kiṃ nu pārthò 'rajunaḥ sākṣāda ayama asmāna parabādhate
[vai]
tasya tada vacanaṃ satrīṣu bhāṣataḥ sama punaḥ punaḥ
nāmarṣayata pāñcālī bībhatsòḥ parikīrtanama
athainama upasaṃgamya satrīmadhyāta sā tapasvinī
varīḍamāneva śanakaira idaṃ vacanama abravīta
yò 'sau bṛhada vāraṇābhò yuvā supriya darśanaḥ
bṛhannaḍeti vikhyātaḥ pārthasyāsīta sa sārathiḥ
dhanuṣya anavaraśa cāsīta tasya śiṣyò mahātmanaḥ
dṛṣṭapūrvò mayā vīra carantyā pāṇḍavāna parati
yadā tata pāvakò dāvama adahata khāṇḍavaṃ mahata
arjunasya tadānena saṃgṛhītā hayòttamāḥ
tena sārathinā pārthaḥ sarvabhūtāni sarvaśaḥ
ajayata khāṇḍava parasthe na hi yantāsti tādṛśaḥ
yeyaṃ kumārī suśròṇī bhaginī te yavīyasī
asyāḥ sa vacanaṃ vīrakariṣyati na saṃśayaḥ
yadi vai sārathiḥ sa sayāta kurūna sarvāna asaṃśayama
jitvā gāśa ca samādāya dharuvama āgamanaṃ bhaveta
evama uktaḥ sa sairandhyā bhaginīṃ paratyabhāṣata
gaccha tavama anavadyāṅgi tāma ānaya bṛhannaḍāma
sā bharātrā pareṣitā śīghrama agacchana nartanā gṛhama
yatrāste sa mahābāhuśa channaḥ satreṇa pāṇḍavaḥ
[vai]
sa tāṃ dṛṣṭvā viśālākṣīṃ rājaputrīṃ sakhīṃ sakhā
parahasanna abravīda rājana kutrāgamanama itya uta
tama abravīda rājaputrī samupetya nararṣabhama
paraṇayaṃ bhāvayantī sama sakhīmadhya idaṃ vacaḥ
gāvò rāṣṭrasya kurubhiḥ kālyante nò bṛhannaḍe
tāna vijetuṃ mama bharātā parayāsyati dhanurdharaḥ
naciraṃ ca hatasa tasya saṃgrāme rathasārathiḥ
tena nāsti samaḥ sūtò yò 'saya sārathyama ācareta
tasmai parayatamānāya sārathyarthaṃ bṛhannaḍe
ācacakṣe hayajñāne sairandhrī kauśalaṃ tava
sā sārathyaṃ mama bharātuḥ kuru sādhu bṛhannaḍe
purā dūrataraṃ gāvò hariyante kurubhira hi naḥ
athaitada vacanaṃ me 'daya niyuktā na kariṣyasi
paraṇayāda ucyamānā tavaṃ parityakṣyāmi jīvitama
evama uktasa tu suśròṇyā tayā sakhyā paraṃtapaḥ
jagāma rājaputrasya sakāśama amitaujasaḥ
taṃ sā varajantaṃ tavaritaṃ parabhinnama iva kuñjarama
anvagacchada viśālākṣī śiśura gajavadhūra iva
dūrāda eva tu taṃ parekṣya rājaputrābhyabhāṣata
tavayā sārathinā pārthaḥ khāṇḍave 'ganima atarpayata
pṛthivīma ajayata kṛtsnāṃ kuntīputrò dhanaṃjayaḥ
sairandhrī tavāṃ samācaṣṭa sā hi jānāti pāṇḍavāna
saṃyaccha māmakāna aśvāṃsa tathaiva tavaṃ bṛhannaḍā
kurubhira yòtsyamānasya gòdhanāni parīpsataḥ
arjunasya kilāsīsa tavaṃ sārathira dayitaḥ purā
tavayājayata sahāyena pṛthivīṃ pāṇḍavarṣabhaḥ
evama uktā paratyuvāca rājaputraṃ bṛhannaḍā
kā śaktira mama sārathyaṃ kartuṃ saṃgrāmamūrdhani
gītaṃ vā yadi vā nṛttaṃ vāditraṃ vā pṛthagvidhama
tata kariṣyāmi bhadraṃ te sārathyaṃ tu kutò mayi
[uttara]
bṛhannaḍe gāyanò vā nartanò vā punara bhava
kaṣipraṃ me rathama āsthāya nigṛhṇīṣva hayòttamāna
[vai]
sa tatra narma saṃyuktama akaròta pāṇḍavò bahu
uttarāyāḥ paramukhataḥ sarvaṃ jānanna ariṃdama
ūrdhvama utkṣipya kavacaṃ śarīre paratyamuñcata
kumāryasa tatra taṃ dṛṣṭvā parāhasana pṛthulòcanāḥ
sa tu dṛṣṭvā vimuhyantaṃ savayama evòttarasa tataḥ
kavacena mahārheṇa samanahyada bṛhannaḍāma
sa bibhrata kavacaṃ cāgryaṃ savayama apya aṃśumata parabhama
dhavajaṃ ca siṃhama ucchritya sārathye samakalpayata
dhanūṃṣi ca mahārhāṇi bāṇāṃśa ca rucirāna bahūna
ādāya parayayau vīraḥ sa bṛhannaḍa sārathiḥ
athòttarā ca kanyāśa ca sakhyasa tāma abruvaṃsa tadā
bṛhannaḍe ānayethā vāsāṃsi rucirāṇi naḥ
pāñcāli kāryaṃ sūkṣmāṇi citrāṇi vividhāni ca
vijitya saṃgrāmagatāna bhīṣmadròṇamukhāna kurūna
atha tā baruvatīḥ kanyāḥ sahitāḥ pāṇḍunandanaḥ
paratyuvāca hasana pārthò meghadundubhi niḥsvanaḥ
yadya uttarò 'yaṃ saṃgrāme vijeṣyati mahārathāna
athāhariṣye vāsāṃsi divyāni rucirāṇi ca
evama uktvā tu bībhatsusa tataḥ parācòdayada dhayāna
kurūna abhimukhāña śūrò nānā dhavajapatākinaḥ
[vai]
sa rājadhānyā niryāya vairāṭiḥ pṛthivīṃ jayaḥ
parayāhītya abravīta sūtaṃ yatra te kuravò gatāḥ
samavetāna kurūna yāvaja jigīśūna avajitya vai
gāśa caiṣāṃ kaṣiprama ādāya punara āyāmi savaṃ purama
tatasa tāṃśa còdayāma āsa sadaśvāna pāṇḍunandanaḥ
te hayā narasiṃhena còditā vātaraṃhasaḥ
ālikhanta ivākāśama ūhuḥ kāñcanamālinaḥ
nātidūrama athò yātvā matsyaputra dhanaṃjayau
avekṣetāma amitraghnau kurūṇāṃ balināṃ balama
śamaśānama abhitò gatvā āsasāda kurūna atha
tada anīkaṃ mahata teṣāṃ vibabhau sāgarasvanama
sarpamāṇama ivākāśe vanaṃ bahula pādapama
dadṛśe pārthivò reṇura janitasa tena sarpatā
dṛṣṭipraṇāśò bhūtānāṃ divaspṛśa narasattama
tada anīkaṃ mahada dṛṣṭvā jagāśvarathasaṃkulama
karṇaduryòdhana kṛpaira guptaṃ śāṃtanavena ca
daròṇena ca saputreṇa maheṣvāsena dhīmatā
hṛṣṭaròmā bhayòdvignaḥ pārthaṃ vairāṭira abravīta
nòtsahe kurubhira yòddhuṃ ròmaharṣaṃ hi paśya me
bahu paravīrama atyugraṃ devaira api durāsadama
paratiyòddhuṃ na śakṣyāmi kurusainyama anantakama
nāśaṃse bhāratīṃ senāṃ paraveṣṭuṃ bhīmakārmukāma
rathanāgāśvakalilāṃ pattidhvajasamākulāma
dṛṣṭvaiva hi parāna ājāva ātmā paravyathatīva me
yatra daròṇaśa ca bhīṣmaśa ca kṛpaḥ karṇò viviṃśatiḥ
aśvatthāmā vikarṇaśa ca sòmadattò 'tha bāhlikaḥ
duryòdhanasa tathā vīrò rājā ca rathināṃ varaḥ
dayutimantò maheṣvāsāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ
dṛṣṭvaiva hi kurūna etāna vayūḍhānīkāna parahāriṇaḥ
hṛṣitāni ca ròmāṇī kaśmalaṃ cāgataṃ mama
[vai]
aviyātò viyātasya maurkhyāda dhūrtasya paśyataḥ
paridevayate mandaḥ sakāśe savyasācinaḥ
tarigartāna sa pitā yātaḥ śūnye saṃpraṇidhāya tāma
sarvāṃ senāma upādāya na me santīha sainikāḥ
sò 'hama ekò bahūna bālaḥ kṛtāstrāna akṛtaśramaḥ
paratiyòddhuṃ na śakyāmi nivartasva bṛhana naḍe
[arja]
bhayena dīnarūpò 'si daviṣatāṃ harṣavardhanaḥ
na ca tāvata kṛtaṃ kiṃ cita paraiḥ karma raṇājire
savayama eva ca māma āttha vaha māṃ kauravāna parati
sò 'haṃ tavāṃ tatra neṣyāmi yatraite bahulā dhavajāḥ
madhyaṃma āmiṣa gṛdhrāṇāṃ kurūṇāma ātatāyināma
neṣyāmi tavāṃ mahābāhò pṛthivyāma api yudhyatāma
tathā satrīṣu paratiśrutya pauruṣaṃ puruṣeṣu ca
katthamānò 'bhiniryāya kimarthaṃ na yuyutsase
na ceda vijitya gāsa tāsa tavaṃ gṛhāna vai paratiyāsyasi
parahasiṣyanti vīra tavāṃ narā nāryaśa ca saṃgatāḥ
ahama apya atra sairandhryā satutaḥ sārathya karmaṇi
na hi śakṣyāmya anirjitya gāḥ parayātuṃ puraṃ parati
satòtreṇa caiva sairandhryāsa tava vākyena tena ca
kathaṃ na yudhyeyama ahaṃ kurūna sarvāna sathirò bhava
[uttara]
kāmaṃ harantu matsyānāṃ bhūyāṃsaṃ kuravò dhanama
parahasantu ca māṃ nāryò narā vāpi bṛhannaḍe
[vai]
itya uktvā parādravada bhītò rathāta paraskandya kuṇḍalī
tayaktvā mānaṃ sa mantātmā visṛjya sa śaraṃ dhanuḥ
[bṛhana]
naiṣa pūrvaiḥ samṛtò dharmaḥ kaṣatriyasya palāyanama
śareyasa te maraṇaṃ yuddhe na bhītasya palāyanama
[vai]
evama uktvā tu kaunteyaḥ sò 'vaplutya rathòttamāta
tama anvadhāvada dhāvantaṃ rājaputraṃ dhanaṃjayaḥ
dīrghāṃ veṇīṃ vidhunvānaḥ sādhu rakte ca vāsasī
vidhūya veṇīṃ dhāvantama ajānantò 'rajunaṃ tadā
sainikāḥ parāhasana ke cita tathārūpama avekṣya tama
taṃ śīghrama abhidhāvantaṃ saṃprekṣya kuravò 'baruvana
ka eṣa veṣapracchannò bhasmaneva hutāśanaḥ
kiṃ cida asya yathā puṃsaḥ kiṃ cida asya yathā satriyaḥ
sārūpyama arjunasyeva kalība rūpaṃ bibharti ca
tada evaitaca chirò garīvaṃ tau bāhū parighòpamau
tadvada evāsya vikrāntaṃ nāyama anyò dhanaṃjayāta
amareṣva iva devendrò mānuṣeṣu dhanaṃjayaḥ
ekaḥ sò 'samāna upāyāyāda anyò lòke dhanaṃjayāta
ekaḥ putrò virāṭasya śūnye saṃnihitaḥ pure
sa eṣa kila niryātò bālabhāvāna na pauruṣāta
satreṇa nūnaṃ channaṃ hi carantaṃ pārthama arjunama
uttaraḥ sārathiṃ kṛtvā niryātò nagarāda bahiḥ
sa nò manye dhavajāna dṛṣṭvā bhīta eṣa palāyati
taṃ nūnama eṣa dhāvantaṃ jighṛkṣati dhanaṃjayaḥ
iti sama kuravaḥ sarve vimṛśantaḥ pṛthaka pṛthaka
na ca vayavasituṃ kiṃ cida uttaraṃ śaknuvanti te
channaṃ tathā taṃ satreṇa pāṇḍavaṃ parekṣya bhārata
uttaraṃ tu paradhāvantama anudrutya dhanaṃjayaḥ
gatvā padaśataṃ tūrṇaṃ keśapakṣe parāmṛśata
sò 'rajunena parāmṛṣṭaḥ paryadevayada ārtavata
bahulaṃ kṛpaṇaṃ caiva virāṭasya sutasa tadā
śātakumbhasya śuddhasya śataṃ niṣkāna dadāmite
maṇīna iṣṭau ca vaiḍūryāna hemabaddhāna mahāprabhāna
hemadaṇḍapraticchannaṃ rathaṃ yuktaṃ ca suvrajaiḥ
mattāṃśa ca daśa mātaṅgāna muñca māṃ tavaṃ bṛhaṇṇaḍe
[vai]
evamādīni vākyāni vilapantama acetasama
parahasya puruṣavyāghrò rathasyāntikama ānayata
athainama abravīta pārthò bhayārtaṃ naṣṭacetasama
yadi nòtsahase yòddhuṃ śatrubhiḥ śatrukarśana
ehi me tavaṃ hayāna yaccha yudhyamānasya śatrubhiḥ
parayāhya etada rathānīkaṃ madbāhubalarakṣitaḥ
apradhṛṣyatamaṃ ghòraṃ guptaṃ vīraira mahārathaiḥ
mā bhaisa tavaṃ rājaputrāgrya kaṣatriyò 'si paraṃtapa
ahaṃ vai kurubhira yòtsyāmya avajeṣyāmi te paśūna
paraviśyaitada rathānīkama apradhṛṣyaṃ durāsadama
yantā bhūsa tavaṃ naraśreṣṭha yòtsye 'haṃ kurubhiḥ saha
evaṃ baruvāṇò bībhatsura vairāṭima aparājitaḥ
samāśvāsya muhūrtaṃ tama uttaraṃ bharatarṣabha
tata enaṃ viceṣṭantama akāmaṃ bhayapīḍitama
rathama āròpayāma āsa pārthaḥ paraharatāṃ varaḥ
[vai]
taṃ dṛṣṭvā kalīva veṣeṇa rathasthaṃ narapuṃgavama
śamīma abhimukhaṃ yāntaṃ rathama āròpya còttarama
bhīṣmadròṇamukhāsa tatra kurūṇāṃ rathasattamāḥ
vitrastamanasaḥ sarve dhanaṃjaya kṛtāda bhayāta
tāna avekṣya hatòtsāhāna utpātāna api cādbhutāna
guruḥ śastrabhṛtāṃ śareṣṭhò bhāradvājò 'bhayabhāṣata
calāśa ca vātāḥ saṃvānti rūkṣāḥ paruṣaniḥsvanāḥ
bhasma varṇaprakāśena tamasā saṃvṛtaṃ nabhaḥ
rūkṣavarṇāśa ca jaladā dṛśyante 'dabhutadarśanāḥ
niḥsaranti ca kòśebhyaḥ ṣastrāṇi vividhāni ca
śivāśa ca vinadantya etā dīptāyāṃ diśi dāruṇāḥ
hayāśa cāśrūṇi muñcanti dhavajāḥ kampantya akampitāḥ
yādṛśānya atra rūpāṇi saṃdṛśyante bahūnya api
yattā bhavantasa tiṣṭhantu sayāda yuddhaṃ samupasthitama
rakṣadhvama api cātmānaṃ vayūhadhvaṃ vāhinīma api
vaiśasaṃ ca paratīkṣadhvaṃ rakṣadhvaṃ cāpi gòdhanama
eṣa vīrò maheṣvāsaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
āgataḥ kalība veṣeṇa pārthò nāstya atra saṃśayaḥ
sa eṣa pārthò vikrāntaḥ savyasācī paraṃtapaḥ
nāyuddhena nivarteta sarvaira api marudgaṇaiḥ
kaleśitaśa ca vane śūrò vāsavena ca śikṣitaḥ
amarṣavaśama āpannò yòtsyate nātra saṃśayaḥ
nehāsya paratiyòddhārama ahaṃ paśyāmi kauravāḥ
mahādevò 'pi pārthena śarūyate yudhi tòṣitaḥ
[karṇa]
sadā bhavāna phalgunasya guṇaira asmāna vikatthase
na cārjunaḥ kalā pūrṇā mama duryòdhanasya vā
[dura]
yadya eṣa pārthò rādheya kṛtaṃ kāryaṃ bhavena mama
jañātāḥ punaśa cariṣyanti davādaśānyāna hi vatsarāna
athaiṣa kaśa cida evānyaḥ kalība veṣeṇa mānavaḥ
śaraira enaṃ suniśitaiḥ pātayiṣyāmi bhūtale
[vai]
tasmina baruvati tada vākyaṃ dhārtarāṣṭre paraṃtape
bhīṣmò daròṇaḥ kṛpò darauṇiḥ pauruṣaṃ tada apūjayana
[vai]
tāṃ śamīma upasaṃgamya pārthò vairāṭima abravīta
sukumāraṃ samājñātaṃ saṃgrāme nātikòvidama
samādiṣṭò mayā kaṣipraṃ dhanūṃṣya avaharòttara
nemāni hi tavadīyāni sòḍhuṃ śakyanti me balama
bhāraṃ vāpi guruṃ hartuṃ kuñjaraṃ vā paramardituma
mama vā bāhuvikṣepaṃ śatrūna iha vijeṣyataḥ
tasmāda bhūmiṃjayāròha śamīma etāṃ palāśinīma
asyāṃ hi pāṇḍuputrāṇāṃ dhanūṃṣi nihitānya uta
yuthiṣṭhirasya bhīmasya bībhatṣòra yamayòsa tathā
dhavajāḥ śarāśa ca śūrāṇāṃ divyāni kavacāni ca
atra caitana mahāvīryaṃ dhanuḥ pārthasya gāṇḍivama
ekaṃ śatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanama
vayāyāmasahama atyarthaṃ tṛṇarājasamaṃ mahata
sarvāyudhamahāmātraṃ śatrusaṃbādha kārakama
suvarṇavikṛtaṃ divyaṃ śalakṣṇama āyatama avraṇama
alaṃ bhāraṃ guruṃ vòḍhuṃ dāruṇaṃ cārudarśanama
tādṛśānya eva sarvāṇi balavanti dṛḍhāni ca
[uttara]
asmina vṛkṣe kilòdbaddhaṃ śarīrama iti naḥ śarutama
tada ahaṃ rājaputraḥ sana sapṛśeyaṃ pāṇinā kathama
naivaṃvidhaṃ mayā yuktama ālabdhuṃ kaṣatrayòninā
mahatā rājaputreṇa mantrayajñavidā satā
sapṛṣṭavantaṃ śarīraṃ māṃ śavavāhama ivāśucima
kathaṃ vā vayavahāryaṃ vai kurvīthāsa tavaṃ bṛhannaḍe
[bṛhana]
vayavahāryaśa ca rājendra śuciśa caiva bhaviṣyasi
dhanūṃṣya etāni māṃ bhaisa tavaṃ śarīraṃ nātra vidyate
dāyādaṃ matsyarājasya kule jātaṃ manasvinama
kathaṃ tavā ninditaṃ karma kārayeyaṃ nṛpātmaja
[vai]
evama uktaḥ sa pārthena rathāta paraskandya kuṇḍalī
āruròha śamī vṛkṣaṃ vairāṭira avaśasa tadā
tama anvaśāsaca chatrughnò rathe tiṣṭhana dhanaṃjayaḥ
pariveṣṭanama eteṣāṃ kaṣipraṃ caiva vayapānuda
tathā saṃnahanānya eṣāṃ parimucya samantataḥ
apaśyada gāṇḍivaṃ tatra caturbhira aparaiḥ saha
teṣāṃ vimucyamānānāṃ dhanura āma arkavarcasāma
viniśreruḥ parabhā divyā garahāṇāma udayeṣva iva
sa teṣāṃ rūpama ālòkya bhògināma iva jṛmbhatāma
hṛṣṭaròmā bhayòdvignaḥ kaṣaṇena samapadyata
saṃspṛśya tāni cāpāni bhānumanti bṛhanti ca
vairāṭira arjunaṃ rājanna idaṃ vacanama abravīta
[uttara]
bindavò jātarūpasya śataṃ yasmina nipātitāḥ
sahasrakòṭi sauvarṇāḥ kasyaitada dhanura uttamama
vāraṇā yasya sauvarṇāḥ pṛṣṭhe bhāsanti daṃśitāḥ
supārśvaṃ sugrahaṃ caiva kasyaitada dhanuruttamama
tapanīyasya śuddhasya ṣaṣṭira yasyendragòpakāḥ
pṛṣṭhe vibhaktāḥ śòbhante kasyaitada dhanura uttamama
sūryā yatra ca sauvarṇāsa tarayò bhāsanti daṃśitāḥ
tejasā parajvalantò hi kasyaitada dhanura uttamama
śālabhā yatra sauvarṇāsa tapanīyavicitritāḥ
suvarṇamaṇicitraṃ ca kasyaitada dhanura uttamama
ime ca kasya nārācāḥ sahasrā lòmavāhinaḥ
samantāta kaladhautāgrā upāsaṃge hiraṇmaye
vipāṭhāḥ pṛthavaḥ kasya gārdhrapatrāḥ śilāśitāḥ
hāridravarṇāḥ sunasāḥ pītāḥ sarvāyasāḥ śarāḥ
kasyāyama asitāvāpaḥ pañca śārdūlalakṣaṇaḥ
varāhakarṇa vayāmiśraḥ śarāna dhārayate daśa
kasyeme pṛthavò dīrghāḥ sarvapāraśavāḥ śarāḥ
śatānisapta tiṣṭhanti nārācā rudhirāśanāḥ
kasyeme śukapatrābhaiḥ pūrvaira ardhaiḥ suvāsasaḥ
uttaraira āyasaiḥ pītaira hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ
kasyāyaṃ sāyakò dīrghaḥ śilī pṛṣṭhaḥ śilīmukhaḥ
vaiyāghrakòśe nihitò hemacitratsarura mahāna
suphalaśa citrakòśaśa ca kiṅkiṇī sāyakò mahāna
kasya hematsarura divyaḥ khaḍgaḥ paramanirvraṇaḥ
kasyāyaṃ vimalaḥ khaḍgò gavye kòśe samarpitaḥ
hematsarura anādhṛṣyò naiṣadhyò bhārasādhanaḥ
kasya pāñca nakhe kòśe sāyakò hemavigrahaḥ
paramāṇa rūpasaṃpannaḥ pīta ākāśasaṃnibhaḥ
kasya hemamaye kòśe sutapte pāvakaprabhe
nistriṃśò 'yaṃ guruḥ pītaḥ saikyaḥ paramanirvraṇaḥ
nirdiśasva yathātattvaṃ mayā pṛṣṭā bṛhannaḍe
vismayò me parò jātò dṛṣṭvā sarvama idaṃ mahata
[bṛhana]
yana māṃ pūrvama ihāpṛcchaḥ śatrusenānibarhaṇama
gāṇḍīvama etata pārthasya lòkeṣu viditaṃ dhanuḥ
sarvāyudhamahāmātraṃ śātakumbhapariṣkṛtama
etata tada arjunasyāsīda gāṇḍīvaṃ paramāyudhama
yata taca chatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanama
yena devāna manuṣyāṃśa ca pārthò viṣahate mṛdhe
devadānavagandharvaiḥ pūjitaṃ śāśvatīḥ samāḥ
etada varṣasahasraṃ tu barahmā pūrvama adhārayata
tatò 'nantarama evātha parajāpatira adhārayata
tarīṇi pañcaśataṃ caiva śakrò 'śīti ca pañca ca
sòmaḥ pañcaśataṃ rājā tathaiva varuṇaḥ śatama
pārthaḥ pañca ca ṣaṣṭiṃ ca varṣāṇi śavetavāhanaḥ
mahāvīryaṃ mahada divyama etata tada dhanura uttamama
pūjitaṃ suramartyeṣu bibharti paramaṃ vapuḥ
supārśvaṃ bhīmasenasya jātarūpagrahaṃ dhanuḥ
yena pārthò 'jayata kṛtsnāṃ diśaṃ parācīṃ paraṃtapaḥ
indragòpaka citraṃ ca yada etaca cāru vigrahama
rājñò yudhiṣṭhirasyaitada vairāte dhanura uttamama
sūryā yasmiṃsa tu sauvarṇāḥ parabhāsante parabhāsinaḥ
tejasā parajvalantò vai nakulasyaitada āyudhama
śalabhā yatra sauvarṇāsa tapanīyavicitritāḥ
etana mādrī sutasyāpi sahadevasya kārmukama
ye tava ime kaṣura saṃkāśāḥ sahasrā lòmavāhinaḥ
etārjunasya vairāte śarāḥ sarpaviṣòpamāḥ
ete javalantaḥ saṃgrāme tejasā śīghragāminaḥ
bhavanti vīrasyākṣayyā vayūhataḥ samare ripūna
ye ceme pṛthavò dīrghāśa candra bimbārdha darśanāḥ
ete bhīmasya niśitā ripukṣayakarāḥ śarāḥ
hāridra varṇā ye tava ete hemapuṅkhāḥ śilāśitāḥ
nakulasya kalāpò 'yaṃ pañca śārdūlalakṣaṇaḥ
yenāsau vayajayata kṛtsnāṃ paratīcīṃ diśama āhave
kalāpò haya eṣa tasyāsīna mādrīputrasya dhīmataḥ
ye tava ime bhāskarākārāḥ sarvapāraśavāḥ śarāḥ
ete citrāḥ kariyòpetāḥ sahadevasya dhīmataḥ
ye tava ime niśitāḥ pītāḥ pṛthavò dīrghavāsasaḥ
hemapuṅkhāsa tariparvāṇò rājña ete mahāśarāḥ
yasa tavāyaṃ sāyakò dīrghaḥ śilī pṛṣṭaḥ śilīmukhaḥ
arjunasyaiṣa saṃgrāme gurubhārasahò dṛḍhaḥ
vaiyāghrakòśasa tu mahāna bhīmasenasya sāyakaḥ
gurubhārasahò vidyaḥ śātravāṇāṃ bhayaṃkaraḥ
suphalaśa citrakòśaśa ca hematsarura anuttamaḥ
nistriṃśaḥ kauravasyaiṣa dharmarājasya dhīmataḥ
yasa tu pāñca nakhe kòśe nihitaśa citrasevane
nalukasyaiṣa nistriṃśò gurubhārasahò dṛḍhaḥ
yasa tava ayaṃ vimalaḥ khaḍgò gavye kòśe samarpitaḥ
sahadevasya viddhya enaṃ sarvabhāra sahaṃ dṛḍhama
[uttara]
suvarṇavikṛtānīmānya āyudhāni mahātmanāma
rucirāṇi parakāśante pārthānāma āśu kāriṇāma
kava nu savida arjunaḥ pārthaḥ pauravyò vā yudhiṣṭhiraḥ
nakulaḥ sahadevaśa ca bhīmasenaśa ca pāṇḍavaḥ
sarva eva mahātmānaḥ sarvāmitra vināśanāḥ
rājyama akṣaiḥ parākīrya na śarūyante kadā cana
daraupadī kava ca pāñcālī satrīratnama iti viśrutā
jitāna akṣaisa tadā kṛṣṇā tāna evānvagamada vanama
[arja]
ahama asmya arjunaḥ pārthaḥ sabhāstārò yudhiṣṭhiraḥ
ballavò bhīmasenasa tu pitusa te rasapācakaḥ
aśvabandhò 'tha nakulaḥ sahadevasa tu gòkule
sairandhīṃ daraupadīṃ viddhi yatkṛte kīcakā hatāḥ
[uttara]
daśa pārthasya nāmāni yāni pūrvaṃ śarutāni me
parabrūyāsa tāni yadi me śaraddadhyāṃ sarvama eva te
[arja]
hanta te 'haṃ samācakṣe daśa nāmāni yāni me
arjunaḥ phalgunò jiṣṇuḥ kirīṭī śavetavāhanaḥ
bībhatsura vijayaḥ kṛṣṇaḥ savyasācī dhanaṃjayaḥ
[uttara]
kenāsi vijayò nāma kenāsi śavetavāhanaḥ
kirīṭī nāma kenāsi savyasācī kathaṃ bhavāna
arjunaḥ phalgunò jiṣṇuḥ kṛṣṇò bībhatsura eva ca
dhanaṃjayaśa ca kenāsi parabrūhi mama tattvataḥ
śarutā me tasya vīrasya kevalā nāma hetavaḥ
[arja]
sarvāña janapadāña jitvā vittama ācchidya kevalama
madhye dhanasya tiṣṭhāmi tenāhura māṃ dhanaṃjayama
abhiprayāmi saṃgrāme yada ahaṃ yuddhadurmadā
nājitvā vinivartāmi tena māṃ vijayaṃ viduḥ
śavetāḥ kāñcanasaṃnāhā rathe yujyanti me hayāḥ
saṃgrāme yudhyamānasya tenāhaṃ śavetavāhanaḥ
uttarābhyāṃ ca pūrvābhyāṃ phalgunībhyāma ahaṃ divā
jātò himavataḥ pṛṣṭhe tena māṃ phalgunaṃ viduḥ
purā śakreṇa me dattaṃ yudhyatò dānavarṣabhaiḥ
kirīṭaṃ mūrdhni sūryābhaṃ tena māhuḥ kirīṭinama
na kuryāṃ karma bībhatsaṃ yudhyamānaḥ kathaṃ cana
tena devamanuṣyeṣu bībhatsura iti māṃ viduḥ
ubhau me dakṣiṇau pāṇī gāṇḍīvasya vikarṣaṇe
tena devamanuṣyeṣu savyasācīti māṃ viduḥ
pṛthivyāṃ caturantāyāṃ varṇò me durlabhaḥ samaḥ
karòmi karma śulkaṃ ca tena māma arjunaṃ viduḥ
ahaṃ durāpò durdharṣò damanaḥ pākaśāsaniḥ
tena devamanuṣyeṣu jiṣṇu nāmāsmi viśrutaḥ
kṛṣṇa itya eva daśamaṃ nāma cakre pitā mama
kṛṣṇāvadātasya sataḥ pariyatvāda bālakasya vai
[vai]
tataḥ pārthaṃ sa vairāṭira abhyavādayada antikāta
ahaṃ bhūmiṃ jayò nāma nāmnāhama api còttaraḥ
diṣṭyā tavāṃ pārtha paśyāmi savāgataṃ te dhanaṃjaya
lòhitākṣa mahābāhò nāgarājakaròpama
yada ajñānāda avòcaṃ tavāṃ kaṣantuma arhasi tana mama
yatasa tavayā kṛtaṃ pūrvaṃ vicitraṃ karma duṣkarama
atò bhayaṃ vayatītaṃ me parītiśa ca paramā tavayi
[uttara]
āsthāya vipulaṃ vīra rathaṃ sārathinā mayā
katamaṃ yāsyase 'nīkama uktò yāsyāmya ahaṃ tavayā
[arja]
parītò 'sami puruṣavyāghra na bhayaṃ vidyate tava
sarvāna nudāmi te śatrūna raṇe raṇaviśārada
savasthò bhava mahābuddhe paśya māṃ śatrubhiḥ saha
yudhyamānaṃ vimarde 'samina kurvāṇaṃ bhairavaṃ mahata
etāna sarvāna upāsaṅgāna kaṣipraṃ badhnīhi me rathe
etaṃ cāhara nistriṃśaṃ jātarūpapariṣkṛtama
ahaṃ vai kurubhira yòtsyāmya avajeṣyāmi te paśūna
saṃkalpapakṣa vikṣepaṃ bāhuprākāratòraṇama
taridaṇḍatūṇa saṃbādhama anekadhvajasaṃkulama
jayā kaṣepaṇaṃ karòdhakṛtaṃ nemī ninadadundubhiḥ
nagaraṃ te mayā guptaṃ rathòpasthaṃ bhaviṣyati
adhiṣṭhitò mayā saṃkhye rathò gāṇḍīvadhanvanā
ajeyaḥ śatrusainyānāṃ vairāṭe vayetu te bhayama
[uttara]
bibhemi nāhama eteṣāṃ jānāmi tavāṃ sathiraṃ yudhi
keśavenāpi saṃgrāme sākṣāda indreṇa vā samama
idaṃ tu cintayanna eva parimuhyāmi kevalama
niścayaṃ cāpi durmedhā na gacchāmi kathaṃ cana
evaṃ vīrāṅgarūpasya lakṣaṇaira ucitasya ca
kena karma vipākena kalībatvama idama āgatama
manye tavāṃ kalība veṣeṇa carantaṃ śūlapāṇinama
gandharvarājapratimaṃ devaṃ vāpi śatakratuma
[arja]
bharātura niyògāja jayeṣṭhasya saṃvatsarama idaṃ varatama
carāmi barahmacaryaṃ vai satyama etada baravīmi te
nāsmi kalībò mahābāhò paravāna dharmasaṃyutaḥ
samāptavratama uttīrṇaṃ viddhi māṃ tavaṃ nṛpātmaja
[uttara]
paramò 'nugrahò me 'daya yata paratarkò na me vṛthā
na hīdṛśāḥ kalība rūpā bhavantīha naròttamāḥ
sahāyavāna asmi raṇe yudhyeyama amaraira api
sādhvasaṃ tata paranaṣṭaṃ me kiṃ karòmi baravīhi me
ahaṃ te saṃgrahīṣyāmi hayāña śatrurathārujaḥ
śikṣitò haya asmi sārathye tīrthataḥ puruṣarṣabha
dārukò vāsudevasya yathā śakrasya mātaliḥ
tathā māṃ viddhi sārathye śikṣitaṃ narapuṃgava
yasya yāte na paśyanti bhūmau parāptaṃ padaṃ padama
dakṣiṇaṃ yò dhuraṃ yuktaḥ sugrīva sadṛśò hayaḥ
yò 'yaṃ dhuraṃ dhuryavarò vāmaṃ vahati śòbhanaḥ
taṃ manye meghapuṣpasya javena sadṛśaṃ hayama
yò 'yaṃ kāñcanasaṃnāhaḥ pārṣṇiṃ vahati śòbhanaḥ
vāmaṃ sainyasya manye taṃ javena balavattarama
yò 'yaṃ vahati te pārṣṇiṃ dakṣiṇāma añcitòdyataḥ
balāhakāda api mataḥ sa jave vīryavattaraḥ
tavāma evāyaṃ rathò vòḍhuṃ saṃgrāme 'rahati dhanvinama
tavaṃ cemaṃ rathama āsthāya yòddhuma arhò matò mama
[vai]
tatò nirmucya bāhubhyāṃ valayāni sa vīryavāna
citre dundubhisaṃnāde paratyamuñcata tale śubhe
kṛṣṇāna bhaṅgīmataḥ keśāña śavetenòdgrathya vāsasā
adhijyaṃ tarasā kṛtvā gāṇḍīvaṃ vayākṣipada dhanuḥ
tasya vikṣipyamāṇasya dhanuṣò 'bhūna mahāsvanaḥ
yathā śailasya mahataḥ śailenaivābhijaghnura aḥ
sa nirghatābhavada bhūmira dikṣu vāyura vavau bhṛśama
bharāntadvijaṃ khaṃ tadāsīta parakampitamahādrumama
taṃ śabdaṃ kuravò 'jānana visphòḍama aśanera iva
yada arjunò dhanuḥśreṣṭhaṃ bāhubhyāma ākṣipada rathe
[vai]
uttaraṃ sārathiṃ kṛtvā śamīṃ kṛtvā paradakṣiṇama
āyudhaṃ sarvama ādāya tataḥ parāyāda dhanaṃjayaḥ
dhavajaṃ siṃhaṃ rathāta tasmāda apanīya mahārathaḥ
paraṇidhāya śamī mūle parāyāda uttarasārathiḥ
daivīṃ māyāṃ rathe yuktvā vihitāṃ viśvakarmaṇā
kāñcanaṃ siṃhalāṅgūlaṃ dhavajaṃ vānaralakṣaṇama
manasā cintayāma āsa parasādaṃ pāvakasya ca
sa ca taca cintitaṃ jañātvā dhavaje bhūtānya acòdayata
sa patākaṃ vicitrāṅgaṃ sòpāsaṅgaṃ mahārathaḥ
rathama āsthāya bībhatsuḥ kaunteyaḥ śavetavāhanaḥ
badhāsiḥ sa tanutrāṇaḥ paragṛhītaśarāsanaḥ
tataḥ parāyāda udīcīṃ sa kapipravara ketanaḥ
savanavantaṃ mahāśaṅkhaṃ balavāna arimardanaḥ
parādhamada balama āsthāya daviṣatāṃ lòmaharṣaṇama
tata te javanā dhuryā jānubhyāma agamana mahīma
uttaraśa cāpi saṃtrastò rathòpastha upāviśata
saṃsthāpya cāśvāna kaunteyaḥ samudyamya ca raśmibhiḥ
uttaraṃ ca pariṣvajya samāśvāsayada arjunaḥ
mā bhaisa tavaṃ rājaputrāgrya kaṣatriyò 'si paraṃtapa
kathaṃ puruṣaśārdūla śatrumadhye viṣīdasi
śarutāsa te śaṅkhaśabdāśa ca bherīśabdāśa ca puṣkalāḥ
kuñjarāṇāṃ ca nadatāṃ vayūḍhānīkeṣu tiṣṭhatāma
sa tavaṃ kathama ihānena śaṅkhaśabdena bhīṣitaḥ
viṣaṇṇarūpò vitrastaḥ puruṣaḥ parākṛtò yathā
[uttara]
śarutā me śaṅkhaśabdāśa ca bherīśabdāśa ca puṣkalāḥ
kuñjarāṇāṃ ca ninadā vayūḍhānīkeṣu tiṣṭhatāma
naivaṃvidhaḥ śaṅkhaśabdaḥ purā jātu mayā śarutaḥ
dhavajasya cāpi rūpaṃ me dṛṣṭapūrvaṃ na hīdṛśama
dhanura aśa caiva nirghòṣaḥ śarutapūrvò na me kava cita
asya śaṅkhasya śabdena dhanuṣò nisvanena ca
rathasya ca ninādena manò muhyati me bhṛśama
vayākulāśa ca diśaḥ sarvā hṛdayaṃ vayathatīva me
dhavajena pihitāḥ sarvā diśò na paratibhānti me
gāṇḍīvasya ca śabdena kauṇau me badhirī kṛtau
[arja]
ekānte rathama āsthāya padbhyāṃ tavama avapīḍaya
dṛḍhaṃ ca raśmīna saṃyaccha śaṅkhaṃ dhamāsyāmya ahaṃ punaḥ
[vai]
tasya śaṅkhasya śabdena rathanemi savanena ca
gāṇḍīvasya ca ghòṣeṇa pṛthivīsamakampata
[daròṇa]
yathā rathasya nirghòṣò yathā śaṅkha udīryate
kampate ca yathā bhūmira naiṣò 'nayaḥ savyasācinaḥ
śastrāṇi na parakāśante na parahṛṣyanti vājinaḥ
agnayaśa ca na bhāsante samiddhāsa tana na śòbhanama
paratya ādityaṃ ca naḥ sarve mṛgā ghòrapravādinaḥ
dhavajeṣu ca nilīyante vāyasāsa tana na śòbhanama
śakunāśa cāpasavyā nò vedayanti mahada bhayama
gòmāyura eṣa senāyā ruvana madhye 'nudhāvati
anāhataśa ca niṣkrāntò mahada vedayate bhayama
bhavatāṃ ròmakūpāṇi parahṛṣṭānya upalakṣaye
parābhūtā ca vaḥ senā na kaśa cida yòddhuma icchati
vivarṇamukha bhūyiṣṭhāḥ sarve yòghā vicetasaḥ
gāḥ saṃprasthāpya tiṣṭhāmò vayūḍhānīkāḥ parahāriṇaḥ
[vai]
atha duryòdhanò rājā samare bhīṣmama abravīta
daròṇaṃ ca rathaśārdūlaṃ kṛkpaṃ ca sumahārathama
uktò 'yama artha ācāryò mayā karṇena cāsakṛta
punara eva ca vakṣyāmi na hi tṛpyāmi taṃ baruvana
parājitaira hi vastavyaṃ taiśa ca davādaśa vatsarāna
vane janapade 'jañātaira eṣa eva paṇò hi naḥ
teṣāṃ na tāvana nirvṛttaṃ vartate tu tarayòdaśama
ajñātavāsaṃ bībhatsura athāsmābhiḥ samāgataḥ
anivṛtte tu nirvāse yadi bībhatsura āgataḥ
punara davādaśa varṣāṇi vane vatsyanti pāṇḍavāḥ
lòbhāda vā te na jānīyura asmāna vā mòha āviśata
hīnātiriktama eteṣāṃ bhīṣmò vedituma arhati
arthānāṃ tu punara davaidhe nityaṃ bhavati saṃśayaḥ
anyathā cintitò haya arthaḥ punara bhavati cānyathā
uttaraṃ mārgamāṇānāṃ matsyasenāṃ yuyutsatāma
yadi bībhatsura āyātasa teṣāṃ kaḥ sayāta parāṅmukhaḥ
tarigartānāṃ vayaṃ hetòra matsyāna yòddhuma ihāgatāḥ
matsyānāṃ viprakārāṃsa te bahūna asmāna akīrtayana
teṣāṃ bhayābhipannānāṃ tada asmābhiḥ paratiśrutama
parathamaṃ taira garahītavyaṃ matsyānāṃ gòdhanaṃ mahata
saptamīma aparāhṇe vai tathā nasa taiḥ samāhitama
aṣṭamyāṃ punara asmābhira ādityasyòdayaṃ parati
te vā gāvò na paśyanti yadi va sayuḥ parājitāḥ
asmāna vāpya atisaṃdhāya kuryura matsyena saṃgatama
atha vā tāna upāyātò matsyò jānapadaiḥ saha
sarvayā senayā sārdhama asmāna yòddhuma upāgataḥ
teṣāma eva mahāvīryaḥ kaśa cida eva puraḥsaraḥ
asmāña jetuma ihāyātò matsyò vāpi savayaṃ bhaveta
yadya eṣa rājā matsyānāṃ yadi bībhatsura āgataḥ
sarvaira yòddhavyama asmābhira iti naḥ samayaḥ kṛtaḥ
atha kasmāta sathitā haya ete ratheṣu rathasattamāḥ
bhīṣmò daròṇaḥ kṛpaśa caiva vikarṇò darauṇira eva ca
saṃbhrāntamanasaḥ sarve kāle haya asmina mahārathāḥ
nānyatra yuddhāca chareyò 'sati tathātmā paraṇidhīyatāma
ācchinne gòdhane 'samākama api devena varjiṇā
yamena vāpi saṃgrāme kò hāstinapuraṃ varajeta
śaraira abhipraṇunnānāṃ bhagnānāṃ gahane vane
kò hi jīveta padātīnāṃ bhaveda aśveṣu saṃśayaḥ
ācāryaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā tathā nītira vidhīyatāma
jānāti hi mataṃ teṣāma atasa tarāsayatīva naḥ
arjunenāsya saṃprītima adhikāma upalakṣaye
tathā hi dṛṣṭvā bībhatsuma upāyāntaṃ paraśaṃsati
yathā senā na bhajyeta tathā nītira vidhīyatāma
adeśikā mahāraṇye garīṣme śatruvaśaṃ gatā
yathā na vibhrameta senā tathā nītira vidhīyatāma
aśvānāṃ heṣitaṃ śarutvā kā paraśaṃsā bhaveta pare
sathāne vāpi varajantò vā sadā heṣanti vājinaḥ
sadā ca vāyavò vānti nityaṃ varṣati vāsavaḥ
satanayitnòśa ca nirghòṣaḥ śarūyate bahuśasa tathā
kima atra kāryaṃ pārthasya kathaṃ vā sa paraśasyate
anyatra kāmāda daveṣāda vā ròṣāda vāsmāsu kevalāta
ācāryā vai kāruṇikāḥ parājñāśa cāpāya darśinaḥ
naite mahābhaye parāpte saṃpraṣṭavyāḥ kathaṃ cana
parāsādeṣu vicitreṣu gòṣṭhīṣva āvasatheṣu ca
kathā vicitrāḥ kurvāṇāḥ piṇḍitāsa tatra śòbhanāḥ
bahūnya āścaryarūpāṇi kurvantò janasaṃsadi
iṣvastre cāru saṃdhāne paṇḍitāsa tatra śòbhanāḥ
pareṣāṃ vivara jañāne manuṣyācariteṣu ca
annasaṃskāra dòṣeṣu paṇḍitāsa tatra śòbhanāḥ
paṇḍitāna pṛṣṭhataḥ kṛtvā pareṣāṃ guṇavādinaḥ
vidhīyatāṃ tathā nītira yatha vadhyeta vai paraḥ
gāvaśa caiva paratiṣṭhantāṃ senāṃ vayūhantu mācirama
ārakṣāśa ca vidhīyantāṃ yatra yòtsyāmahe parāna
[karṇa]
sarvāna āyuṣmatò bhītāna saṃtrastāna iva lakṣaye
ayuddhamanasaśa caiva sarvāṃśa caivānavasthitāna
yadya eṣa rājā matsyānāṃ yadi bībhatsura āgataḥ
ahama āvārayiṣyāmi veleva makarālayama
mama cāpapramuktānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇāma
nāvṛttira gacchatāma asti sarpāṇāma iva sarpatāma
rukmapuṅkhāḥ sutīkṣṇāgrā muktā hastavatā mayā
chādayantu śarāḥ pārthaṃ śalabhā iva pādapama
śarāṇāṃ puṅkhasaktānāṃ maurvyābhihatayā dṛḍhama
śarūyatāṃ talayòḥ śabdò bheryòra āhatayòra iva
samāhitò hi bībhatsura varṣāṇya aṣṭau ca pañca ca
jātasnehaśa ca yuddhasya mayi saṃprahariṣyati
pātrī bhūtaśa ca kaunteyò barāhmaṇò guṇavāna iva
śaraughāna paratigṛhṇātu mayā muktāna sahasraśaḥ
eṣa caiva maheṣvāsasa tariṣu lòkeṣu viśrutaḥ
ahaṃ cāpi kuruśreṣṭhā arjunāna nāvaraḥ kava cita
itaśa cetaśa ca nirmuktaiḥ kāñcanaira gārdhravājitaiḥ
dṛśyatāma adya vai vayòma khadyòtaira iva saṃvṛtama
adyāhama ṛṇama akṣayyaṃ purā vācā paratiśrutama
dhārtarāṣṭrasya dāsyāmi nihatya samare 'rajunama
antarā chidyamānānāṃ puṅkhānāṃ vayatiśīryatāma
śalabhānāma ivākāśe paracāraḥ saṃpradṛśyatāma
indrāśanisamasparśaṃ mahendrasamatejasama
ardayiṣyāmya ahaṃ pārthama ulkābhira iva kuñjarama
tama agnima iva durdharṣama asi śaktiśarendhanama
pāṇḍavāgnima ahaṃ dīptaṃ paradahantama ivāhitāna
ava vegapurò vātò rathaughastanayitnumāna
śaradhārò mahāmeghaḥ śamayiṣyāmi pāṇḍavama
matkārmukavinirmuktāḥ pārthama āśīviṣòpamāḥ
śarāḥ samabhisarpantu valmīkama iva pannagāḥ
jāmadagnyāna mayā haya astraṃ yata parāptama ṛṣisattamāta
tada upāśritya vīryaṃ ca yudhyeyama api vāsavama
dhavajāgre vānarasa tiṣṭhana bhallena nihatò mayā
adyaiva patatāṃ bhūmau vinadana bhairavāna ravāna
śatròra mayābhipannānāṃ bhūtānāṃ dhavajavāsināma
diśaḥ paratiṣṭhamānānāma astu śabdò divaṃ gataḥ
adya duryòdhanasyāhaṃ śalyaṃ hṛdi cirasthitama
sa mūlama uddhariṣyāmi bībhatsuṃ pātayana rathāta
hatāśvaṃ virathaṃ pārthaṃ pauruṣe paryavasthitama
niḥśvasantaṃ yathā nāgama adya paśyantu kauravāḥ
kāmaṃ gacchantu kuravò dhanama ādāya kevalama
ratheṣu vāpi tiṣṭhantò yuddhaṃ paśyantu māmakama
[kṛpa]
sadaiva tava rādheya yuddhe karūratarā matiḥ
nārthānāṃ parakṛtiṃ vettha nānubandhama avekṣase
nayā hi bahavaḥ santi śāstrāṇya āśritya cintitāḥ
teṣāṃ yuddhaṃ tu pāpiṣṭhaṃ vedayanti purā vidaḥ
deśakālena saṃyuktaṃ yuddhaṃ vijayadaṃ bhaveta
hīnakālaṃ tada eveha phalavana na bhavatya uta
deśe kāle ca vikrāntaṃ kalyāṇāya vidhīyate
ānukūlyena kāryāṇāma antaraṃ saṃvidhīyatāma
bhāraṃ hi rathakārasya na vayavasyanti paṇḍitāḥ
paricintya tu pārthena saṃnipātò na naḥ kaṣamaḥ
ekaḥ kurūna abhyarakṣada ekaśa cāgnima atarpayata
ekaśa ca pañcavarṣāṇi barahmacaryama adhārayata
ekaḥ subhadrāma āròpya davairathe kṛṣṇama āhvayata
asminna eva vane kṛṣṇò hṛtāṃ kṛṣṇāma avājayata
ekaśa ca pañcavarṣāṇi śakrāda astrāṇya aśikṣata
ekaḥ sāmyaminīṃ jitvā kurūṇāma akaròda yaśaḥ
ekò gandharvarājānaṃ citrasenama ariṃdamaḥ
vijigye tarasā saṃkhye senāṃ cāsya sudurjayāma
tathā nivātakavacāḥ kālakhañjāśa ca dānavāḥ
daivataira apya avadhyāsa te ekena yudhi pātitāḥ
ekena hi tavayā karṇa kiṃnāmeha kṛtaṃ purā
ekaikena yathā teṣāṃ bhūmipālā vaśīkṛtāḥ
indrò 'pi hi na pārthena saṃyuge yòddhuma arhati
yasa tenāśaṃsate yòddhuṃ kartavyaṃ tasya bheṣajama
āśīviṣasya karuddhasya pāṇima udyamya dakṣiṇama
avimṛśya paradeśiṇyā daṃṣṭrāma ādātuma icchasi
atha vā kuñjaraṃ mattama eka eva carana vane
anaṅkuśaṃ samāruhya nagaraṃ gantuma icchasi
samiddhaṃ pāvakaṃ vāpi ghṛtamedò vasā hutama
ghṛtāktaśa cīravāsāsa tavaṃ madhyenòttartuma icchasi
ātmānaṃ yaḥ samudbadhya kaṇḍhe baddhvā mahāśilāma
samudraṃ paratareda dòrbhyāṃ tatra kiṃnāma pauruṣama
akṛtāstraḥ kṛtāstraṃ vai balavantaṃ sudurbalaḥ
tādṛśaṃ karṇa yaḥ pārthaṃ yòddhuma iccheta sa durmatiḥ
asmābhira eṣa nikṛtò varṣāṇīha tarayòdaśa
siṃhaḥ pāśavinirmuktò na naḥ śeṣaṃ kariṣyati
ekānte pārthama āsīnaṃ kūpe 'ganima iva saṃvṛtama
ajñānāda abhyavaskandya parāptāḥ samò bhayama uttamama
saha yudhyāmahe pārthama āgataṃ yuddhadurmadama
sainyāsa tiṣṭhantu saṃnaddhā vayūḍhānīkāḥ parahāriṇaḥ
daròṇò duryòdhanò bhīṣmò bhavāna darauṇisa tathā vayama
sarve yudhyāmahe pārthaṃ karṇa mā sāhasaṃ kṛthāḥ
vayaṃ vayavasitaṃ pārthaṃ vajrapāṇima ivòdyatama
ṣaḍa rathāḥ paratiyudhyema tiṣṭhema yadi saṃhatāḥ
vayūḍhānīkāni sainyāni yattāḥ paramadhanvinaḥ
yudhyāmahe 'rajunaṃ saṃkhye dānavā vāsavaṃ yathā
[aṣvattha]
na ca tāvaja jitā gāvò na ca sīmāntaraṃ gatāḥ
na hāstinapuraṃ parāptāsa tavaṃ ca karṇa vikatthase
saṃgrāmāna subahūña jitvā labdhvā ca vipulaṃ dhanama
vijitya ca parāṃ bhūmiṃ nāhuḥ kiṃ cana pauruṣama
pacatya agnira avākyasa tu tūṣṇīṃ bhāti divākaraḥ
tūṣṇīṃ dhārayate lòkāna vasudhā sa carācarāna
cāturvarṇyasya karmāṇi vihitāni manīṣibhiḥ
dhanaṃ yaira adhigantavyaṃ yaca ca kurvana na duṣyati
adhītya barāhmaṇò vedāna yājayeta yajeta ca
kaṣatriyò dhanura āśritya jayetaiva na yājayeta
vaiśyò 'dhigamya daravyāṇi barahmakarmāṇi kārayeta
vartamānā yathāśāstraṃ parāpya cāpi mahīma imāma
sata kurvanti mahābhāgā rugūna suvigunāna api
parāpya dayūtena kò rājyaṃ kaṣatriyasa tòṣṭuma arhati
tathā nṛśaṃsarūpeṇa yathānyaḥ parākṛtò janaḥ
tathāvāpteṣu vitteṣukò vikattheda vicakṣaṇaḥ
nikṛtyā vañcanā yògaiśa carana vaitaṃsikò yathā
katamada davairathaṃ yuddhaṃ yatrājaiṣīra dhanaṃjayama
nakulaṃ sahadevaṃ ca dhanaṃ yeṣāṃ tavayā hṛtama
yudhiṣṭhirò jitaḥ kasmina bhīmaśa ca balināṃ varaḥ
indraprasthaṃ tavayā kasmina saṃgrāme nirjitaṃ purā
kathaiva katamaṃ yuddhaṃ yasmina kṛṣṇā jitā tavayā
ekavastrā sabhāṃ nītā duṣṭakarmana rajasvalā
mūlama eṣāṃ mahata kṛttaṃ sārārthī candanaṃ yathā
karma kārayithāḥ śūra tatva kiṃ vidurò 'baravīta
yathāśakti manuṣyāṇāṃ śamama ālakṣayāmahe
anyeṣāṃ caiva sattvānāma api kīṭa pipīlike
daraupadyāsa taṃ parikleśaṃ na kaṣantuṃ pāṇḍavò 'rahati
duḥkhāya dhārtarāṣṭrāṇāṃ parādurbhūtò dhanaṃjayaḥ
tavaṃ punaḥ paṇḍitò bhūtvā vācaṃ vaktuma ihecchasi
vairānta karaṇò jiṣṇura na naḥ śeṣaṃ kariṣyati
naiṣa devāna na gandharvāna nāsurāna na ca rākṣasāna
bhayāda iha na yudhyeta kuntīputrò dhanaṃjayaḥ
yaṃ yama eṣò 'bhisaṃkruddhaḥ saṃgrāme 'bhipatiṣyati
vṛkṣaṃ guruḍa vegena vinihatya tama eṣyati
tavattò viśiṣṭaṃ vīryeṇa dhanuṣya amara rāṭa samama
vāsudeva samaṃ yuddhe taṃ pārthaṃ kò na pūjayeta
daivaṃ daivena yudhyeta mānuṣeṇa ca mānuṣama
astreṇāstraṃ samāhanyāta kò 'rajunena samaḥ pumāna
putrāda anantaraḥ śiṣya iti dharmavidò viduḥ
etenāpi nimittena pariyò daròṇasya pāṇḍavaḥ
yathā tavama akaròra dayūtama indraprasthaṃ yathāharaḥ
yathānaiṣīḥ sabhāṃ kṛṣṇāṃ tathā yudhyasva pāṇḍavama
ayaṃ te mātulaḥ parājñaḥ kaṣatradharmasya kòvidaḥ
durdyūta devī gāndhāraḥ śakunira yudhyatāma iha
nākṣāna kaṣipati gāṇḍīvaṃ na kṛtaṃ davāparaṃ na ca
javalatò niśitāna bāṇāṃsa tīkṣṇāna kaṣipati gāṇḍivama
na hi gāṇḍīvanirmuktā gārdhrapatrāḥ sutejanāḥ
antareṣva avatiṣṭhanti girīṇāma api dāraṇāḥ
antakaḥ śamanò mṛtyusa tathāgnira vaḍavāmukhaḥ
kuryura ete kava cica cheṣaṃ na tu karuddhò dhanaṃjayaḥ
yudhyatāṃ kāmama ācāryò nāhaṃ yòtsye dhanaṃjayama
matsyò haya asmābhira āyòdhyò yadya āgaccheda gavāṃ padama
[bhīsma]
sādhu paśyati vai daròṇaḥ kṛpaḥ sādhva anupaśyati
karṇasa tu kaṣatradharmeṇa yathāvada yòddhuma icchati
ācāryò nābhiṣaktavyaḥ puruṣeṇa vijānatā
deśakālau tu saṃprekṣya yòddhavyama iti me matiḥ
yasya sūryasamāḥ pañca sapatnāḥ sayuḥ parahāriṇaḥ
kathama abhyudaye teṣāṃ na paramuhyeta paṇḍitaḥ
savārthe sarve vimuhyanti ye 'pi dharmavidò janāḥ
tasmāda rājana baravīmya eṣa vākyaṃ te yadi ròcate
karṇò yada abhyavòcana nasa tejaḥ saṃjananāya tata
ācārya putraḥ kaṣamatāṃ mahata kāryama upasthitama
nāyaṃ kālò viròdhasya kaunteye samupasthite
kaṣantavyaṃ bhavatā sarvama ācāryeṇa kṛpeṇa ca
bhavatāṃ hi kṛtāstratvaṃ yathāditye parabhā tathā
yathā candramasò lakṣma sarvathā nāpakṛṣyate
evaṃ bhavatsu barāhmaṇyaṃ barahmāstraṃ ca paratiṣṭhitama
catvāra ekatò vedāḥ kaṣātrama ekatra dṛśyate
naitata samastama ubhayaṃ kaśmiṃśa cida anuśuśrumaḥ
anyatra bhāratācāryāta saputrāda iti me matiḥ
barahmāstraṃ caiva vedāśa ca naitada anyatra dṛśyate
ācārya putraḥ kaṣamatāṃ nāyaṃ kālaḥ savabhedane
sarve saṃhatya yudhyāmaḥ pākaśāsanima āgatama
balasya vayasanānīha yānya uktāni manīṣibhiḥ
mukhyò bhedò hi teṣāṃ vai pāpiṣṭhò viduṣāṃ mataḥ
[aṣvattha]
ācārya eva kaṣamatāṃ śāntira atra vidhīyatāma
abhiṣajyamāne hi gurau tadvṛttaṃ ròṣakāritama
[vai]
tatò duryòdhanò daròṇaṃ kaṣamayāma āsa bhārata
saha karṇena bhīṣmeṇa kṛpeṇa ca mahātmanā
[daròṇa]
yada eva parathamaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavò 'baravīta
tenaivāhaṃ parasannò vai paramama atra vidhīyatāma
yathā duryòdhane 'yatte nāgaḥ sapṛśati sainikāna
sāhasada yadi vā mòhāta tathā nītira vidhīyatāma
vanavāse haya anirvṛtte darśayena na dhanaṃjayaḥ
dhanaṃ vālabhamānò 'tara nādya naḥ kaṣantuma arhati
yathā nāyaṃ samāyujyāda dhārtarāṣṭrāna kathaṃ cana
yathā ca na parājayyāta tathā nītira vidhīyatāma
uktaṃ duryòdhanenāpi purastāda vākyama īdṛśama
tada anusmṛtya gāṅgeya yathāvada vaktuma arhasi
[bhīsma]
kalāṃśāsa tāta yujyante muhūrtāśa ca dināni ca
ardhamāsāśa ca māsāśa ca nakṣatrāṇi garahāsa tathā
ṛtavaśa cāpi yujyante tathā saṃvatsarā api
evaṃ kālavibhāgena kālacakraṃ paravartate
teṣāṃ kālātirekeṇa jayòtiṣāṃ ca vayatikramāta
pañcame pañcame varṣe davau māsāva upajāyataḥ
teṣāma abhyadhikā māsāḥ pañca davādaśa ca kaṣapāḥ
tarayòdaśānāṃ varṣāṇāma iti me vartate matiḥ
sarvaṃ yathāvaca caritaṃ yada yada ebhiḥ pariśrutama
evama etada dharuvaṃ jañātvā tatò bībhatsura āgataḥ
sarve caiva mahātmānaḥ sarve dharmārthakòvidāḥ
yeṣāṃ yudhiṣṭhirò rājā kasmāda dharme 'parādhnuyuḥ
alubdhāśa caiva kaunteyāḥ kṛtavantaśa ca duṣkarama
na cāpi kevalaṃ rājyama iccheyusa te 'nupāyataḥ
tadaiva te hi vikrāntuma īṣuḥ kauravanandanāḥ
dharmapāśanibaddhāsa tu na celuḥ kaṣatriya varatāta
yaca cānṛta iti khayāyeda yaca ca gaccheta parābhavama
vṛṇuyura maraṇaṃ pārthā nānṛtatvaṃ kathaṃ cana
parāpte tu kāle parāptavyaṃ nòtsṛjeyura nararṣabhāḥ
api vajrabhṛtā guptaṃ tathā vīryā hi pāṇḍavāḥ
paratiyudhyāma samare sarvaśastrabhṛtāṃ varama
tasmāda yada atra kalyāṇaṃ lòke sada bhira anuṣṭhitama
tata saṃvidhīyatāṃ kaṣipraṃ mā nò haya arthò 'tigāta parāna
na hi paśyāmi saṃgrāme kadā cida api kaurava
ekāntasiddhiṃ rājendra saṃprāptaśa ca dhanaṃjayaḥ
saṃpravṛtte tu saṃgrāme bhāvābhāvau jayājayau
avaśyama ekaṃ sapṛśatò dṛṣṭama etada asaṃśayama
tasmāda yuddhāvacarikaṃ karma vā dharmasaṃhitama
kariyatāma āśu rājendra saṃprāptò hi dhanaṃjayaḥ
[dura]
nāhaṃ rājyaṃ paradāsyāmi pāṇḍavānāṃ pitāmaha
yuddhāvacārikaṃ yata tu taca chīghraṃ saṃvidhīyatāma
[bhīsma]
atra yā māmakī buddhiḥ śarūyatāṃ yadi ròcate
kaṣipraṃ balacaturbhāgaṃ gṛhya gaccha puraṃ parati
tatò 'paraśa caturbhāgò gāḥ samādāya gacchatu
vayaṃ tava ardhena sainyena paratiyòtsyāma pāṇḍavama
matsyaṃ vā punara āyātama atha vāpi śatakratuma
ācāryò madhyatasa tiṣṭhatva aśvatthāmā tu savyataḥ
kṛpaḥ śāradvatò dhīmāna pārśvaṃ rakṣatu dakṣiṇama
agrataḥ sūtaputrasa tu karṇasa tiṣṭhatu daṃśitaḥ
ahaṃ sarvasya sainasya paścāta sathāsyāmi pālayana
[vai]
tathā vayūḍheṣva anīkeṣu kauraveyaira mahārathaiḥ
upāyāda arjunasa tūrṇaṃ rathaghòṣeṇa nādayana
dadṛśusa te dhavajāgraṃ vai śuśruvuśa ca rathasvanama
dòdhūyamānasya bhṛśaṃ gāṇḍīvasya ca nisvanama
tatasa tata sarvama ālòkya daròṇò vacanama abravīta
mahārathama anuprāptaṃ dṛṣṭvā gāṇḍīvadhanvinama
etada dhavajāgraṃ pārthasya dūrataḥ saṃprakāśate
eṣa ghòṣaḥ sa jaladò ròravīti ca vānaraḥ
eṣa tiṣṭhana rathaśreṣṭhò rathe rathavarapraṇuta
utkarṣati dhanuḥśreṣṭhaṃ gāṇḍīvama aśanisvanama
imau hi bāṇau sahitau pādayòra me vayavasthitau
aparau cāpya atikrāntau karṇau saṃspṛśya me śarau
niruṣya hi vanevāsaṃ kṛtvā karmāti mānuṣama
abhivādayate pārthaḥ śaròtre ca paripṛcchati
[arja]
iṣupāte ca senāyā hayāna saṃyaccha sārathe
yāvata samīkṣe sainye 'samina kavāsau kuru kulādhamaḥ
sarvāna anyāna anādṛtya dṛṣṭvā tama ati māninama
tasya mūrdhni patiṣyāmi tata ete parājitāḥ
eṣa vayavasthitò daròṇò darauṇiśa ca tadanantarama
bhīṣmaḥ kṛpaśa ca karṇaśa ca maheṣvāsā vayavasthitāḥ
rājānaṃ nātra paśyāmi gāḥ samādāya gacchati
dakṣiṇaṃ mārgama āsthāya śaṅke jīva parāyaṇaḥ
utsṛjyaitada rathānīkaṃ gaccha yatra suyòdhanaḥ
tatraiva yòtsye vairāṭe nāsti yuddhaṃ nirāmiṣama
taṃ jitvā vinivartiṣye gāḥ samādāya vai punaḥ
[vai]
evama uktaḥ sa vairāṭira hayāna saṃyamya yatnataḥ
niyamya ca tatò raśmīna yatra te kurupuṃgavāḥ
acòdayata tatò vāhāna yatò duryòdhanasa tataḥ
utsṛjya rathavaṃśaṃ tu parayāte śavetavāhane
abhiprāyaṃ viditvāsya daròṇò vacanama abravīta
naiṣò 'natareṇa rājānaṃ bībhatsuḥ sathātuma icchati
tasya pārṣṇiṃ garahīṣyāmò javenābhiprayāsyataḥ
na haya enama abhisaṃkruddhama ekò yudhyeta saṃyuge
anyò devāta sahasrākṣāta kṛṣṇāda vā devakī sutāta
kiṃ nò gāvaḥ kariṣyanti dhanaṃ vā vipulaṃ tathā
duryòdhanaḥ pārtha jale purā naura iva majjati
tathaiva gatvā bībhatsura nāma viśrāvya cātmanaḥ
śalabhaira iva tāṃ senāṃ śaraiḥ śīghrama avākirata
kīryamāṇāḥ śaraughaisa tu yòdhāsa te pārtha còditaiḥ
nāpaśyana nāvṛtāṃ bhūmima antarikṣaṃ ca patribhiḥ
teṣāṃ nātmaninò yuddhe nāpayāne 'bhavana matiḥ
śīghratvama eva pārthasya pūjayanti sama cetasā
tataḥ śaṅkhaṃ paradadhmau sa daviṣatāṃ lòmaharṣaṇama
visphārya ca dhanuḥśreṣṭhaṃ dhavaje bhūtānya acòdayata
tasya śaṅkhasya śabdena rathanemi savanena ca
amānuṣāṇāṃ teṣāṃ ca bhūtānāṃ dhavajavāsināma
ūrdhvaṃ pucchāna vidhunvānā rebhamāṇāḥ samantataḥ
gāvaḥ paratinyavartanta diśama āsthāya dakṣiṇāma
[vai]
sa śatrusenāṃ tarasā paraṇudya; gāsa tā vijityātha dhanurdharāgryaḥ
duryòdhanāyābhimukhaṃ parayātò; bhūyò 'rajunaḥ pariyama ājau cikīrṣana
gòṣu parayātāsu javena matsyāna; kirīṭinaṃ kṛtakāryaṃ ca matvā
duryòdhanāyābhimukhaṃ parayāntaṃ; kurupravīrāḥ sahasābhipetuḥ
teṣāma anīkāni bahūni gāḍḍhaṃ; vayūḍhāni dṛṣṭvā balula dhavajāni
matsyasya putraṃ daviṣatāṃ nihantā; vairāṭima āmantrya tatò 'bhayuvāca
etena tūrṇaṃ paratipādayemāña; śavetāna hayāna kāñcanaraśmi yòktrāna
javena sarveṇa kuru parayatnama; āsādayaitada rathasiṃhavṛndama
gajò gajeneva mayā durātmā; yò yòddhuma ākāṅkṣati sūtaputraḥ
tama eva māṃ parāpaya rājaputra; duryòdhanāpāśraya jātadarpama
sa taira hayaira vātajavaira bṛhada bhiḥ; putrò virāṭasya suvarṇakakṣyaiḥ
vidhvaṃsayaṃsa tadrathināma anīkaṃ; tatò 'vahata pāṇḍavama ājimadhye
taṃ citrasenò viśikhaira vipāṭhaiḥ; saṃgrāmajica chatrusahò jayaśa ca
paratyudyayura bhāratama āpatantaṃ; mahārathāḥ karṇama abhīpsamānāḥ
tataḥ sa teṣāṃ puruṣapravīraḥ; śarāsanārciḥ śaravegatāpaḥ
varātāna rathānāma adahata sa manyura; vanaṃ yathāgniḥ kurupuṃgavānāma
tasmiṃsa tu yuddhe tumule paravṛtte; pārthaṃ vikarṇò 'tirathaṃ rathena
vipāṭha varṣeṇa kurupravīrò; bhīmena bhīmānujama āsasāda
tatò vikarṇasya dhanura vikṛṣya; jāmbūnadāgryòpacitaṃ dṛḍhajyama
apātayada dhavajama asya paramathya; chinnadhvajaḥ sò 'paya apayāja javena
taṃ śātravāṇāṃ gaṇabādhitāraṃ; karmāṇi kurvāṇama amānuṣāṇi
śatruṃ tapaḥ kòpama amṛṣyamāṇaḥ; samarpayata kūrmanakhena pārthama
sa tena rājñātirathena viddhò; vigāhamānò dhavajinīṃ kurūṇāma
śatruṃ tapaṃ pañcabhira āśu viddhvā; tatò 'saya sūtaṃ daśabhira jaghāna
tataḥ sa viddhò bharatarṣabheṇa; bāṇena gātrāvaraṇātigena
gatāsura ājau nipapāta bhūmau; nagò ganāgrāda iva vātarugṇaḥ
ratharṣabhāsa te tu ratharṣabheṇa; vīrā raṇe vīratareṇa bhagnāḥ
cakampire vātavaśena kāle; parakamiptānīva mahāvanāni
hatāsa tu pārthena narapravīrā; bhūmau yuvānaḥ suṣupuḥ suveṣāḥ
vasu paradā vāsavatulyavīryāḥ; parājitā vāsava jena saṃkhye
suvarṇakārṣṇāyasa varma naddhā; nāgā yathā haivavatāḥ paravṛddhāḥ
tathā sa śatrūna samare vinighnana; gāṇḍīvadhanvā puruṣapravīraḥ
cacāra saṃkhye paradiśò diśaśa ca; dahanna ivāgnira vanama ātapānte
parakīrṇaparṇāni yathā vasante; viśātayitvātyanilò nudana khe
tathā sapatnāna vikirana kirīṭī; cacāra saṃkhye 'ti rathò rathena
śòṇāśvavāhasya hayāna nihatya; vaikartana bharātura adīnasattvaḥ
ekena saṃgrāmajitaḥ śareṇa; śirò jahārātha kirīṭamālī
tasmina hate bharātari sūtaputrò; vaikartanò vīryama athādadānaḥ
paragṛhya dantāva iva nāgarājò; maharṣabhaṃ vayāghra ivābhyadhāvata
sa pāṇḍavaṃ davādaśabhiḥ pṛṣatkaira; vaikartanaḥ śīghrama upājaghāna
vivyādha gātreṣu hayāṃśa ca sarvāna; virāṭa putraṃ ca śaraira nijaghne
sa hastinevābhihatò gajendraḥ; paragṛhya bhallāna niśitāna niṣaṅgāta
ā karṇa pūrṇaṃ ca dhanura vikṛṣya; vivyādha bāṇaira atha sūtaputrama
athāsya bāhūruśirò lalāṭaṃ; garīvāṃ rathāṅgāni parāvamardī
sathitasya bāṇaira yudhi nirbibheda; gāṇḍīvamuktaira aśaniprakāśaiḥ
sa pārtha muktaira viśikhaiḥ paraṇunnò; gajò gajeneva jitasa tarasvī
vihāya saṃgrāmaśiraḥ parayātò; vaikartanaḥ pāṇḍava bāṇataptaḥ
[vai]
apayāte tu rādheye duryòdhana purògamāḥ
anīkena yathā savena śaraira ārcchanta pāṇḍavama
bahudhā tasya sainyasya vayūḍhasyāpatataḥ śaraiḥ
abhiyānīyama ājñāya vairāṭira idama abravīta
āsthāya ruciraṃ jiṣṇò rathaṃ sārathinā mayā
katamada yāsyase 'nīka muktò yāsyāmya ahaṃ tavayā
[arja]
lòhitākṣama ariṣṭaṃ yaṃ vaiyāghrama anupaśyasi
nīlāṃ patākāma āśritya rathe tiṣṭhantama uttara
kṛpasyaitada rathānīkaṃ parāpayasvaitada eva māma
etasya darśayiṣyāmi śīghrāstraṃ dṛḍhadhanvinaḥ
kamaṇḍalura dhavaje yasya śātakumbhamayaḥ śubhaḥ
ācārya eṣa vai daròṇaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
suprasannamanā vīra kuruṣvainaṃ paradakṣiṇama
atraiva cāviròdhena eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
yadi me parathamaṃ daròṇaḥ śarīre parahariṣyati
tatò 'saya parahariṣyāmi nāsya kòpò bhaviṣyati
asyāvidūre tu dhanura dhavajāgre yasya dṛśyate
ācāryasyaiṣa putrò vai aśvatthāmā mahārathaḥ
sadā mamaiṣa mānyaśa ca sarvaśastrabhṛtāma api
etasya tavaṃ rathaṃ parāpya nivartethāḥ punaḥ punaḥ
ya eṣa tu rathānīke suvarṇakavacāvṛtaḥ
senāgryeṇa tṛtīyena vayavahāryeṇa tiṣṭhati
yasya nāgò dhavajāgre vai hemaketana saṃśritaḥ
dhṛtarāṣṭrātmajaḥ śarīmāna eṣa rājā suyòdhanaḥ
etasyābhimukhaṃ vīra rathaṃ pararathārujaḥ
parāpayasvaiṣa tejò 'bhipramāthī yuddhadurmadaḥ
eṣa daròṇasya śiṣyāṇāṃ śīghrāstraḥ parathamò mataḥ
etasya darśayiṣyāmi śīghrāstraṃ vipulaṃ śaraiḥ
nāgakakṣyā tu rucirā dhavajāgre yasya tiṣṭhati
eṣa vaikartanaḥ karṇò viditaḥ pūrvama eva te
etasya rathama āsthāya rādheyasya durātmanaḥ
yattò bhavethāḥ saṃgrāme sapardhatya eṣa mayā sadā
yasa tu nīlānusāreṇa pañca tāreṇa ketunā
hastāvāpī bṛhada dhanvā rathe tiṣṭhati vīryavāna
yasya tārārka citrò 'sau rathe dhavajavaraḥ sathitaḥ
yasyaitata pāṇḍuraṃ chatraṃ vimalaṃ mūrdhni tiṣṭhati
mahatò rathavaṃśasya nānā dhavajapatākinaḥ
balāhakāgre sūryò vā ya eṣa paramukhe sathitha
haimaṃ candrārkasaṃkāśaṃ kavacaṃ yasya dṛśyate
jātarūpaśirasa tarāṇasa tarāsayanna iva me manaḥ
eṣa śāṃtanavò bhīṣmaḥ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ
rājaśriyāvabaddhasa tu duryòdhana vaśānugaḥ
paścāda eṣa parayātavyò na me vighnakarò bhaveta
etena yudhyamānasya yattaḥ saṃyaccha me hayāna
tatò 'bhayavahada avyagrò vairāṭiḥ savyasācinama
yatrātiṣṭhata kṛpò rājana yòtsyamānò dhanaṃjayama
[vai]
tānya anīkānya adṛśyanta kurūṇāma ugradhanvināma
saṃsarpantò yathā meghā gharmānte mandamārutāḥ
abhyāśe vājinasa tasthuḥ samārūḍhāḥ parahāribhiḥ
bhīmarūpāśa ca mātaṅgāsa tòmarāṅkuśacòditāḥ
tataḥ śakraḥ suragaṇaiḥ samāruhya sudarśanama
sahòpāyāta tadā rājana viśvāśvi marutāṃ gaṇaiḥ
tada deva yakṣagandharvamahòragasamākulama
śuśubhe 'bharavinirmuktaṃ garahaira iva nabhastalama
astrāṇāṃ ca balaṃ teṣāṃ mānuṣeṣu parayujyatāma
taca ca ghòraṃ mahada yuddhaṃ bhīṣmārjunasamāgame
śataṃ śatasahasrāṇāma yatra sathūṇā hiraṇmayāḥ
maṇiratnamayāśa cānyāḥ parāsādama upadhārayana
tatra kāmagamaṃ divyaṃ sarvaratnavibhūṣitama
vimānaṃ devarājasya śuśubhe khecaraṃ tadā
tatra devāsa tarayasa tariṃśata tiṣṭhanti saha vāsavāḥ
gandharvā rākṣasāḥ sarpāḥ pitaraśa ca maharṣibhiḥ
tathā rājā vasu manā balākṣaḥ supratardanaḥ
aṣṭakaśa ca śibiśa caiva yayātira nahuṣò gayaḥ
manuḥ kaṣepò raghura bhānuḥ kṛśāśvaḥ sagaraḥ śalaḥ
vimāne devarājasya samadṛśyanta suprabhāḥ
agnera īśasya sòmasya varuṇasya parajāpateḥ
tathā dhātura vidhātuśa ca kuberasya yamasya ca
alambusògrasenasya gardharvasya ca tumburòḥ
yathābhāgaṃ yathòddeśaṃ vimānāni cakāśire
sarvadeva nikāyāśa ca siddhāśa ca paramarṣayaḥ
arjunasya karūṇāṃ ca daraṣṭuṃ yuddhama upāgatāḥ
divyānāṃ tatra mālyānāṃ gandhaḥ puṇyò 'tha sarvaśaḥ
parasasāra vasantāgre vanānāma iva puṣpitāma
raktāraktāni devānāṃ samadṛśyanta tiṣṭhatāma
ātapatrāṇi vāsāṃsi sarajaśa ca vayajanāni ca
upaśāmyada rajò bhaumaṃ sarvaṃ vayāptaṃ marīcibhiḥ
divyāna gandhāna upādāya vāyura yòdhāna asevata
parabhāsitama ivākāśaṃ citrarūpama alaṃ kṛtama
saṃpatada bhiḥ sathitaiśa caiva nānāratnāvabhāsitaiḥ
vimānaira vividhaiśa citraira upānītaiḥ suròttamaiḥ
[vai]
etasminna antare tatra mahāvīryaparākramaḥ
ājagāma mahāsattvaḥ kṛpaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ
arjunaṃ parati saṃyòddhuṃ yuddhārthī sa mahārathaḥ
tau rathau sūryasaṃkāśau yòtsyamānau mahābalau
śāradāva iva jīmūtau vayaròcetāṃ vayavasthitau
pārthò 'pi viśrutaṃ lòke gāṇḍīvaṃ paramāyudhama
vikṛṣya cikṣepa bahūna nārācāna marmabhedinaḥ
tāna aprāptāña śitaira bāṇaira nārācāna raktabhòjanāna
kṛpaśa ciccheda pārthasya śataśò 'tha sahasraśaḥ
tataḥ pārthaśa ca saṃkruddhaśa citrāna mārgāna paradarśayana
diśaḥ saṃchādayana bāṇaiḥ paradiśaśa ca mahārathaḥ
ekachāyama ivākāśaṃ parakurvana sarvataḥ parabhuḥ
paradhādayada ameyātmā pārthaḥ śaraśataiḥ kṛpama
sa śaraira arpitaḥ karuddhaḥ śitaira agniśikhòpamaiḥ
tūrṇaṃ śarasahasreṇa pārthama apratimaujasama
arpayitvā mahātmānaṃ nanāda samare kṛpaḥ
tataḥ kanakapuṅkhāgraira vīraḥ saṃnataparvabhiḥ
tavarana gāṇḍīvanirmuktaira arjunasa tasya vājinaḥ
caturbhiśa caturasa tīkṣṇaira avidhyata parameṣubhiḥ
te hayā niśitaira viddhā javalada bhira iva pannagaiḥ
utpetuḥ sahasā sarve kṛpaḥ sathānāda athācyavata
cayutaṃ tu gautamaṃ sathānāta samīkṣya kurunandanaḥ
nāvidhyata paravīraghnò rakṣamāṇò 'saya gauravama
sa tu labdhvā punaḥ sathānaṃ gautamaḥ savyasācinama
vivyādha daśabhira bāṇaisa tavaritaḥ kaṅkapatribhiḥ
tataḥ pārthò dhanusa tasya bhallena niśitena ca
cicchedaikena bhūyaśa ca hastāca cāpama athāharata
athāsya kavacaṃ bāṇaira niśitaira marmabhedibhiḥ
vayadhamana na ca pārthò 'saya śarīrama avapīḍayata
tasya nirmucyamānasya kavacāta kāya ābabhau
samaye mucyamānasya sarpasyeva tanura yathā
chinne dhanuṣi pārthena sò 'nayada ādāya kārmukama
cakāra gautamaḥ sajyaṃ tada adbhutama ivābhavata
sa tada apya asya kaunteyaśa ciccheda nataparvaṇā
evama anyāni cāpāni bahūni kṛtahastavata
śāradvatasya ciccheda pāṇḍavaḥ paravīhra hā
sa chinnadhanura ādāya atha śaktiṃ paratāpavāna
parāhiṇòta pāṇḍuputrāya paradīptāma aśanīma iva
tāma arjunasa tadāyāntīṃ śaktiṃ hemavibhūṣitāma
viyada gatāṃ mahòlkābhaṃ ciccheda daśabhiḥ śaraiḥ
sāpatada daśadhā chinnā bhūmau pārthena dhīmatā
yugamadhye tu bhallaisa tu tataḥ sa sadhanuḥ kṛpaḥ
tama āśu niśitaiḥ pārthaṃ bibheda daśabhiḥ śaraiḥ
tataḥ pārthò mahātejā viśikhāna agnitejasaḥ
cikṣepa samare karuddhasa tarayòdaśa śilāśitāna
athāsya yugama ekena caturbhiśa caturò hayāna
ṣaṣṭhena ca śiraḥ kāyāca chareṇa rathasāratheḥ
taribhisa tariveṇuṃ samare davābhyāma akṣau mahābalaḥ
davādaśena tu bhallena cakartāsya dhavajaṃ tathā
tatò varja nikāśena phalgunaḥ parahasanna iva
tarayòdaśenendrasamaḥ kṛpaṃ vakṣasya atāḍayata
sa chinnadhanvā virathò hatāśvò hatasārathiḥ
gadāpāṇira avaplutya tūrṇaṃ cikṣepa tāṃ gadāma
sā tu muktā gadā gurvī kṛpeṇa supariṣkṛtā
arjunena śaraira nunnā parati mārgama athāgamata
tatò yòdhāḥ parīpsantaḥ śāradvatama amarṣaṇama
sarvataḥ samare pārthaṃ śaravarṣaira avākirana
tatò virāṭasya sutaḥ savyama āvṛtya vājinaḥ
yamakaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tāna yòdhāna paratyavārayata
tataḥ kṛpama upādāya virathaṃ te nararṣabhāḥ
ajājahrura mahāvegāḥ kuntīputrāda dhanaṃjayāta
[arja]
yatraiṣā kāñcanī vedī paradīptāgniśikhòpamā
ucchritā kāñcane daṇḍe patākābhira alaṃ kṛtā
tatra māṃ vaha bhadraṃ te daròṇānīkāya māriṣa
aśvāḥ śòṇāḥ parakāśante bṛhantaśa cāru vāhinaḥ
sanigdhavidruma saṃkāśāsa tāmrāsyāḥ pariyadarśanāḥ
yuktā rathavare yasya sarvaśikṣā viśāradāḥ
dīrghabāhura mahātejā balarūpasamanvitaḥ
sarvalòkeṣu vikhyātò bhāradvājaḥ paratāpavāna
buddhyā tulyò haya uśanasā bṛhaspatisamò naye
vedāsa tathaiva catvārò barahmacaryaṃ tathaiva ca
sasaṃhārāṇi divyāni sarvāṇya astrāṇi māriṣa
dhanurvedaśa ca kārtsnyena yasmina nityaṃ paratiṣṭhitaḥ
kaṣamā damaśa ca satyaṃ ca ānṛśaṃsyama athārjavama
ete cānye ca bahavò guṇā yasmina davijòttame
tenāhaṃ yòddhuma icchāmi mahābhāgena saṃyuge
tasmāta tavaṃ parāpayācāryaṃ kaṣiprama uttaravāhaya
[vai]
arjunenaivama uktasa tu vairāṭira hemabhūṣitāna
còdayāma āsa tāna aśvāna bhāradvāja rathaṃ parati
tama āpatantaṃ vegena pāṇḍavaṃ rathināṃ varama
daròṇaḥ paratyudyayau pārthaṃ mattò mattama iva davipama
tataḥ paradhmāpayaca chaṅkhaṃ bherī śatanināditama
paracukṣubhe balaṃ sarvama uddhūta iva sāgaraḥ
atha śòṇāna sadaśvāṃsa tāna hansa varṇaira manòjavaiḥ
miśritāna samare dṛṣṭvā vayasmayanta raṇe janāḥ
tau rathau vīryasaṃpannau dṛṣṭvā saṃgrāmamūrdhani
ācārya śiṣyāva ajitau kṛtavidhyau manasvinau
samāśliṣṭau tadānyònyaṃ daròṇapārthau mahābalau
dṛṣṭvā parākampata muhura bharatānāṃ mahada balama
harṣayuktasa tathā pārthaḥ parahasanna iva viryavāna
rathaṃ rathena daròṇasya samāsādya mahārathaḥ
abhivādya mahābāhuḥ sāntvapūrvama idaṃ vacaḥ
uvāca śalakṣṇayā vācā kaunteyaḥ paravīra hā
uṣitāḥ sama vanevāsaṃ paratikarma cikīrṣavaḥ
kòpaṃ nārhasi naḥ kartuṃ sadā samaradurjaya
ahaṃ tu parahṛte pūrvaṃ parahariṣyāmi te 'nagha
iti me vartate buddhisa tada bhavāna kartuma arhati
tatò 'samai parāhiṇòda daròṇaḥ śarāna adhikaviṃśatima
aprāptāṃśa caiva tāna pārthaśa ciccheda kṛtahastavata
tataḥ śarasahasreṇa rathapārthasya vīryavāna
avākirata tatò daròṇaḥ śīghrama astraṃ vidarśayana
evaṃ paravavṛte yuddhaṃ bhāradvāja kirīṭinòḥ
samaṃ vimuñcatòḥ saṃkhye viśikhāna dīptatejasaḥ
tāva ubhau khayātakarmāṇāva ubhau vāyusamau jave
ubhau divyāstraviduṣāva ubhāva uttamatejasau
kaṣipantau śarajālāni mòhayāma āsatura nṛpāna
vayasmayanta tatò yòdhāḥ sarve tatra samāgatāḥ
śarāna visṛjatòsa tūrṇaṃ sādhu sādhva iti pūjayana
daròṇaṃ hi samare kò 'nayò yòddhuma arhati phalgunāta
raudraḥ kaṣatriya dharmò 'yaṃ guruṇā yada ayudhyata
itya abruvaña janāsa tatra saṃgrāmaśirasi sathitāḥ
vīrau tāva api saṃrabdhau saṃnikṛṣṭau mahārathau
chādayetāṃ śaravrātaira anyònyama aparājitau
visphārya sumahaca cāpaṃ hemapṛṣṭhaṃ durāsadama
saṃrabdhò 'tha bharadvājaḥ phalgunaṃ paratyayudhyata
sa sāyakamayaira jālaira arjunasya rathaṃ parati
bhānumatlbhiḥ śilā dhautaira bhānòḥ paracchādayata parabhāma
pārthaṃ ca sa mahābāhura mahāvegaira mahārathaḥ
vivyādha niśitaira bāṇaira meghò vṛṣṭyeva parvatama
tathaiva divyaṃ gāṇḍīvaṃ dhanura ādāya pāṇḍavaḥ
śatrughnaṃ vegavada dhṛṣṭò bhārasādhanama uttamama
visasarja śarāṃśa citrāna suvarṇavikṛtāna bahūna
nāśayaña śaravarṣāṇi bhāradvājasya vīryavāna
tūrṇaṃ cāpanivirmuktaisa tada adbhutama ivābhavata
sa rathena carana pārthaḥ parekṣaṇīyò dhanaṃjayaḥ
yugapada dikṣu sarvāsu sarvaśastrāṇya adarśayata
ekachāyama ivākāśaṃ bāṇaiśa cakre samantataḥ
nādṛśyata tadā daròṇò nīhāreṇeva saṃvṛtaḥ
tasyābhavata tadā rūpaṃ saṃvṛtasya śaròttamaiḥ
jājvalyamānasya yathā parvatasyeva sarvataḥ
dṛṣṭvā tu pārthasya raṇe śaraiḥ savarathama āvṛtama
sa visphārya dhanuśa citraṃ meghastanita nisvanama
agnicakròpamaṃ ghòraṃ vikarṣana paramāyudhama
vayaśātayaca charāṃsa tāṃsa tu daròṇaḥ samitiśòbhanaḥ
mahāna abhūta tataḥ śabdò vaṃśānāma iva duhyatāma
jāmbūnadamayaiḥ puṅkhaiśa citracāpavarātigaiḥ
parācchādayada ameyātmā diśaḥ sūryasya ca parabhāma
tataḥ kanakapuṅkhānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇāma
viyaca carāṇāṃ viyati dṛśyante bahuśaḥ parajāḥ
daròṇasya puṅkhasaktāśa ca parabhavantaḥ śarāsanāta
ekò dīrgha ivādṛśyada ākāśe saṃhataḥ śaraḥ
evaṃ tau savarṇavikṛtāna vimuñcantau mahāśarāna
ākāśaṃ saṃvṛtaṃ vīrāva ulkābhira iva cakratuḥ
śarāsa tayòśa ca vibabhuḥ kaṅkabarhiṇa vāsasaḥ
paṅktyaḥ śaradi khasthānāṃ haṃsānāṃ caratāma iva
yuddhaṃ samabhavata tatra susaṃrabdhaṃ mahātmanòḥ
daròṇa pāṇḍavayòra ghòraṃ vṛtravāsavayòra iva
tau jagāva iva cāsādya viṣāṇāgraiḥ parasparama
śaraiḥ pūrṇāyatòtsṛṣṭaira anyònyama abhijaghnatuḥ
tau vayavāharatāṃ śūrau saṃrabdhau raṇaśòbhinau
udīrayantau samare divyānya astrāṇi bhāgaśaḥ
atha tava ācārya mukhyena śarāna sṛṣṭāña śilāśitāna
nayavārayaca chitaira bānaira arjunò jayatāṃ varaḥ
darśayanna aindrira ātmānama ugrama ugraparākramaḥ
iṣubhisa tūrṇama ākāśaṃ bahubhiśa ca samāvṛṇòta
jighāṃsantaṃ naravyāghrama arjunaṃ tigmatejasama
ācārya mukhyaḥ samare daròṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ
arjunena sahākrīḍaca charaiḥ saṃnataparvabhiḥ
divyānya astrāṇi muñcantaṃ bhāradvājaṃ mahāraṇe
astraira astrāṇi saṃvārya palgunaḥ samayòdhayata
tayòra āsīta saṃprahāraḥ karuddhayòra narasiṃhayòḥ
amarṣiṇòsa tadānyònyaṃ devadānavayòra iva
aindraṃ vāyavyama āgneyama astrama astreṇa pāṇḍavaḥ
daròṇena muktaṃ muktaṃ tu garasate sama punaḥ punaḥ
evaṃ śūrau maheṣvāsau visṛjantau śitāña śarāna
ekachāyaṃ cakratusa tāva ākāśaṃ śaravṛṣṭibhiḥ
tatò 'rajunena muktānāṃ patatāṃ ca śarīriṣu
parvateṣva iva varjāṇāṃ śarāṇāṃ śarūyate savanaḥ
tatò nāgā rathāśa caiva sādinaśa ca viśāṃ pate
śòṇitāktā vayadṛśyanta puṣpitā iva kiṃśukāḥ
bāhubhiśa ca sa keyūraira vicitraiśa ca mahārathaiḥ
suvarṇacitraiḥ kavacaira dhavajaiśa ca vinipātitaiḥ
yòdhaiśa canihataisa tatra pārtha bāṇaprapīḍitaiḥ
balama āsīta samudbhrāntaṃ daròṇārjuna samāgame
vidhunvānau tu tau vīrau dhanura ī bhārasādhane
ācchāyadetāma anyònyaṃ titakṣantau raṇeṣubhiḥ
athāntarikṣe nādò 'bhūda daròṇaṃ tatra paraśaṃsatāma
duṣkaraṃ kṛtavāna daròṇò yada arjunama ayòdhayata
paramāthinaṃ mahāvīryaṃ dṛḍhamuṣṭiṃ durāsadama
jetāraṃ deva daityānāṃ sarpāṇāṃ ca mahārathama
aviśramaṃ ca śikṣāṃ ca lāghavaṃ dūrapātitāma
pārthasya samare dṛṣṭvā daròṇasyābhūca ca vismayaḥ
atha gāṇḍīvama udyamya divyaṃ dhanura amarṣaṇaḥ
vicakarṣa raṇe pārthò bāhubhyāṃ bharatarṣabha
tasya bāṇamayaṃ varṣaṃ śalabhānāma ivāyatama
na ca bāṇāntare vāyura asya śaknòti sarpituma
aniśaṃ saṃdadhānasya śarāna utsṛjatasa tadā
dadṛśe nāntaraṃ kiṃ cita pārthasyādadatò 'pi ca
tathā śīghrāstra yuddhe tu vartamāne sudāruṇe
śīghrāca chīghrataraṃ pārthaḥ śarāna anyāna udīrayata
tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇāma
yugapata parāpataṃsa tatra daròṇasya rathama antikāta
avakīryamāṇe daròṇe tu śaraira gāṇḍīvadhanvanā
hāhākārò mahāna āsīta sainyānāṃ bharatarṣabha
pāṇḍavasya tu śīghrāstraṃ maghavāna samapūjayata
gandharvāpsarasaśa caiva ye ca tatra samāgatāḥ
tatò vṛndena mahatā rathānāṃ rathayūthapaḥ
ācārya putraḥ sahasā pāṇḍavaṃ paratyavārayata
aśvatthāmā tu tata karma hṛdayena mahātmanaḥ
pūjayāma āsa pārthasya kòpaṃ cāsyākaròda bhṛśama
sa manyuvaśama āpannaḥ pārthama abhyadravada raṇe
kiraña śarasahasrāṇi parjanya iva vṛṣṭimāna
āvṛtya tu mahābāhura yatò darauṇisa tatò hayāna
antaraṃ paradadau pārthò daròṇasya vayapasarpituma
sa tu labdhvāntaraṃ tūrṇama apāyāja javanaira hayaiḥ
chinnavarma dhavajaḥ śūrò nikṛttaḥ parameṣubhiḥ
[vai]
taṃ pārthaḥ paratijagrāha vāyuvegama ivòddhatama
śarajālena mahatā varṣamāṇama ivāmbudama
tayòra devāsurasamaḥ saṃnipātò mahāna abhūta
kiratòḥ śarajālāni vṛtravāsavayòra iva
na sama sūryasa tadā bhāti na ca vāti samīraṇaḥ
śaragāḍhe kṛte vayòmni chāyā bhūte samantataḥ
mahāṃśa caṭa caṭā śabdò yòdhayòra hanyamānayòḥ
dahyatāma iva veṇūnāma āsīta parapuraṃjaya
hayāna asyārjunaḥ sarvāna kṛtavāna alpajīvitāna
sa rājana ana parajānāti diśaṃ kāṃ cana mòhitaḥ
tatò darauṇira mahāvīryaḥ pārthasya vicariṣyataḥ
vivaraṃ sūkṣmama ālòkya jayāṃ ciccheda kaṣureṇa ha
tada asyāpūjayana devāḥ karma dṛṣṭvāti mānuṣama
tatò darauṇira dhanūṃṣya aṣṭau vayapakramya nararṣabhama
punara abhyāhanata pārthaṃ hṛdaye kaṅkapatribhiḥ
tataḥ pārthò mahābāhuḥ parahasya savanavata tadā
yòjayāma āsa navayā maurvyā gāṇḍīvama ojasā
tatò 'radhacandrama āvṛtya tena pārthaḥ samāgamata
vāraṇeneva mattena mattò vāraṇayūthapaḥ
tataḥ paravavṛte yuddhaṃ pṛthivyāma ekavīrayòḥ
raṇamadhye davayòra eva sumahala lòmaharṣaṇama
tau vīrau kuravaḥ sarve dadṛśura vismayānvitāḥ
yudhyamānau mahātmānau yūthapāva iva saṃgatau
tau samājaghnatura vīrāva anyònyaṃ puruṣarṣabhau
śaraira āśīviśākāraira javalada bhira iva pannagaiḥ
akṣayyāva iṣudhī divyau pāṇḍavasya mahātmanaḥ
tena pārthò raṇe śūrasa tasthau girira ivācalaḥ
aśvatthāmnaḥ punara bāṇāḥ kaṣiprama abhyasyatò raṇe
jagmuḥ parikṣayaṃ śīghrama abhūta tenādhikò 'rajunaḥ
tataḥ karṇò mahaca cāpaṃ vikṛṣyābhyadhikaṃ ruṣā
avākṣipata tataḥ śabdò hāhākārò mahāna abhūta
tatra cakṣura dadhe pārthò yatra vispāryate dhanuḥ
dadarśa tatra rādheyaṃ tasya kòpò 'tayavīvṛdhata
saròṣavaśama āpannaḥ karṇama eva jighāṃsayā
avaikṣata vivṛttābhyāṃ netrābhyāṃ kurupuṃgavaḥ
tathā tu vimukhe pārthe daròṇaputrasya sāyakāna
tavaritāḥ puruṣā rājanna upājahruḥ sahasraśaḥ
utsṛjya ca mahābāhura daròṇaputraṃ dhanaṃjayaḥ
abhidudrāva sahasā karṇama eva sapatnajita
tama abhidrutya kaunteyaḥ karòdhasaṃraktalòcanaḥ
kāmayana davairathe yuddhama idaṃ vacanama abravīta
[arja]
karṇa yata te sabhāmadhye bahu vācā vikatthitama
na me yudhi samò 'satīti tada idaṃ paratyupasthitama
avòcaḥ paruṣā vācò dharmama utsṛjya kevalama
idaṃ tu duṣkaraṃ manye yada idaṃ te cikīrṣitama
yata tavayā kathitaṃ pūrvaṃ māma anāsādya kiṃ cana
tada adya kuru rādheya kurumadhye mayā saha
yata sabhāyāṃ sama pāñcālīṃ liśyamānāṃ durātmabhiḥ
dṛṣṭavāna asi tasyādya phalama āpnuhi kevalama
dharmapāśanibaddhena yana mayā marṣitaṃ purā
tasya rādheya kòpasya vijayaṃ paśya me mṛdhe
ehi karṇa mayā sārdhaṃ paratipadyasva sāgarama
parekṣakāḥ kuravaḥ sarve bhavantu saha sainikāḥ
[karṇa]
baravīṣi vācā yata pārtha karmaṇā tata samācara
atiśete hi vai vācaṃ karmeti parathitaṃ bhuvi
yata tavayā marṣitaṃ pūrvaṃ tada aśaktena marṣitama
iti gṛhṇāmi tata pārtha tava dṛṣṭvāparākramama
dharmapāśanibaddhena yadi te marṣitaṃ purā
tathaiva baddhama ātmānama abaddhama iva manyase
yadi tāvada vanevāsā yathòktaśa caritasa tavayā
tata tavaṃ dharmārthavita kaliṣṭaḥ samayaṃ bhettuma icchasi
yadi śakraḥ savayaṃ pārtha yudhyate tava kāraṇāta
tathāpi na vayathā kā cina mama sayāda vikramiṣyataḥ
ayaṃ kaunteya kāmasa te nacirāta samupasthitaḥ
yòtsyase tavaṃ mayā sārdhama adya darakṣyasi me balama
[arja]
idānīma eva tāvata tavama apayātò raṇāna mama
tena jīvasi rādheyanihatasa tava anujasa tava
bharātaraṃ ghātayitvā ca tayaktvā raṇaśiraśa ca kaḥ
tavadanyaḥ puruṣaḥ satsu barūyāda evaṃ vayavasthitaḥ
[vai]
iti karṇaṃ baruvanna eva bībhatsura aparājitaḥ
abhyayāda visṛjana bāṇāna kāyāvaraṇa bhedinaḥ
paratijagrāha tāna karṇaḥ śarāna agniśikhòpamāna
śaravarṣeṇa mahatā varṣamāṇa ivāmbudaḥ
utpetuḥ śarajālāni ghòrarūpāṇi sarvaśaḥ
avidhyada aśvāna bāhòśa ca hastāvāpaṃ pṛthaka pṛthaka
sò 'mṛṣyamāṇaḥ karṇasya niṣaṅgasyāvalambanama
ciccheda niśitāgreṇa śareṇa nataparvaṇā
upāsaṅgāda upādāya karṇò bāṇāna athāparāna
vivyādha pāṇḍavaṃ haste tasya muṣṭira aśīryata
tataḥ pārthò mahābāhuḥ karṇasya dhanura acchinata
sa śaktiṃ parāhiṇòta tasmai tāṃ pārthò vayadhamaca charaiḥ
tatò 'bhipetura bahavò rādheyasya padānugāḥ
tāṃśa ca gāṇḍīvanirmuktaiḥ parāhiṇòda yamasādanama
tatò 'sayāśvāña śaraisa tīkṣṇaira bībhatsura bhārasādhanaiḥ
ā karṇa muktaira abhyaghnaṃsa te hatāḥ parāpatana bhuvi
athāpareṇa bāṇena javalitena mahābhujaḥ
vivyādha karṇaṃ kaunteyasa tīkṣṇenòrasi vīryavāna
tasya bhittvā tanutrāṇaṃ kāyama abhyapataca chiraḥ
tataḥ sa tamasāviṣṭò na sama kiṃ cita parajajñivāna
sa gāḍhavedanò hitvā raṇaṃ parāyāda udaṅmukhaḥ
tatò 'rajuna upākròśada uttaraśa ca mahārathaḥ
[vai]
tatò vaikartanaṃ jitvā pārthò vairāṭima abravīta
etana māṃ parāpayānīkaṃ yatra tālò hiraṇmayaḥ
atra śāṃtanavò bhīṣmò rathe 'samākaṃ pitāmahaḥ
kāṅkṣamāṇò mayā yuddhaṃ tiṣṭhatya amara darśanaḥ
ādāsyāmya ahama etasya dhanurjyāma api cāhave
asyantaṃ divyama astraṃ māṃ citrama adya niśāmaya
śatahradāma ivāyāntīṃ satanayitnòra ivāmbare
suvarṇapṛṣṭhaṃ gāṇḍīvaṃ darakṣyanti kuravò mama
dakṣiṇenātha vāmena katareṇa savida asyati
iti māṃ saṃgatāḥ sarve tarkayiṣyanti śatravaḥ
śòṇitòdāṃ rathāvartāṃ nāganakrāṃ duratyayāma
nadīṃ parasyandayiṣyāmi paralòkapravāhinīma
pāṇipādaśiraḥ pṛṣṭhabāhuśākhā nirantarama
vanaṃ kurūṇāṃ chetsyāmi bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ
jayataḥ kauravīṃ senāma ekasya mama dhanvinaḥ
śataṃ mārgā bhaviṣyanti pāvakasyeva kānane
mayā cakrama ivāviddhaṃ sainyaṃ darakṣyasi kevalama
asaṃbhrāntò rathe tiṣṭha sameṣu viṣameṣu ca
divāma āvṛtya tiṣṭhantaṃ giriṃ bhetsyāmi dhāribhiḥ
ahama indrasya vacanāta saṃgrāme 'bhayahanaṃ purā
paulòmāna kālakhañjāṃśa ca sahasrāṇi śatāni ca
ahama indrāda dṛḍhāṃ muṣṭiṃ barahmaṇaḥ kṛtahastatāma
paragāḍhaṃ tumulaṃ citrama atividdhaṃ parajāpateḥ
ahaṃ pāre samudrasya hiraṇyapurama ārujama
jitvā ṣaṣṭisahasrāṇi rathināma ugradhanvināma
dhavajavṛkṣaṃ pattitṛṇaṃ rathasiṃhagaṇāyutama
vanama ādīpayiṣyāmi kurūṇāma astratejasā
tāna ahaṃ rathanīḍebhyaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
ekaḥ saṃkālayiṣyāmi vajrapāṇira ivāsurāna
raudraṃ rudrāda ahaṃ haya astraṃ vāruṇaṃ varuṇāda api
astrama āgneyama agneśa ca vāyavyaṃ mātariśvanaḥ
vajrādīni tathāstrāṇi śakrāda ahama avāptavāna
dhārtarāṣṭra vanaṃ ghòraṃ narasiṃhābhirakṣitama
ahama utpāṭayiṣyāmi vairāṭe vayetu te bhayama
evama āśvāsitasa tena vairāṭiḥ savyasācinā
vayagāhata rathānīkaṃ bhīmaṃ bhīṣmasya dhīmataḥ
tama āyāntaṃ mahābāhuṃ jigīṣantaṃ raṇe parāna
abhyavārayada avyagraḥ karūrakarmā dhanaṃjayama
taṃ citramālyābharaṇāḥ kṛtavidyā manasvinaḥ
āgacchana bhīmadhanvānaṃ maurvīṃ paryasya bāhubhiḥ
duḥśāsanò vikarṇaśa ca duḥsahò 'tha viviṃśatiḥ
āgatya bhīmadhanvānaṃ bībhatsuṃ paryavārayana
duḥśāsanasa tu bhallena viddhvā vairāṭima uttarama
davitīyenārjunaṃ vīraḥ paratyavidhyata satanāntare
tasya jiṣṇura upāvṛtya pṛthu dhāreṇa kārmukama
cakarta gārdhrapatreṇa jātarūpapariṣkṛtama
athainaṃ pañcabhiḥ paścāta paratyavidhyata satanāntare
sò 'payātò raṇaṃ hitvā pārtha bāṇaprapīḍitaḥ
taṃ vikarṇaḥ śaraisa tīkṣṇaira gārdhrapatraira ajihma gaiḥ
vivyādha paravīra ghanama arjunaṃ dhṛtarāṣṭra jaḥ
tatasa tama api kaunteyaḥ śareṇānataparvaṇā
lalāṭe 'bhayahanata tūrṇaṃ sa viddhaḥ parāpatada rathāta
tataḥ pārthama abhidrutya duḥsahaḥ sa viviṃśatiḥ
avākiraca charaisa tīkṣṇaiḥ parīpsana bharātaraṃ raṇe
tāva ubhau gārdhrapatrābhyāṃ niśitābhyāṃ dhanaṃjayaḥ
viddhvā yugapada avyagrasa tayòra vāhāna asūdayata
tau hatāśvau vividdhāṅgau dhṛtarāṣṭrātma jāva ubhau
abhipatya rathaira anyaira apanītau padānugaiḥ
sarvā diśaśa cābhyapatada bībhatsura aparājitaḥ
kirīṭamālī kaunteyò labdhalakṣò mahābalaḥ
[vai]
atha saṃgamya sarve tu kauravāṇāṃ mahārathāḥ
arjunaṃ sahitā yattāḥ paratyayudhyanta bhārata
sa sāyakamayaira jālaiḥ sarvatasa tāna mahārathāna
parāchādayada ameyātmā nīhāra iva parvatāna
narada bhiśa ca mahānāgaira heṣamāṇaiśa ca vājibhiḥ
bherīśaṅkhaninādaiśa ca sa śabdasa tumulò 'bhavata
narāśvakāyāna nirbhidya lòhāni kavacāni ca
pārthasya śarajālāni viniṣpetuḥ sahasraśaḥ
tavaramāṇaḥ śarāna asyāna pāṇḍavaḥ sa babhau raṇe
madhyaṃdinagatò 'raciṣmāna pāṇḍavaḥ sa babhau raṇe
upaplavanta vitrastā rathebhyò rathinasa tadā
sādinaśa cāśvapṛṣṭhebhyò bhūmau cāpi padātayaḥ
śaraiḥ saṃtāḍyamānānāṃ kavacānāṃ mahātmanāma
tāmrarājatalòhānāṃ parādurāsīna mahāsvanaḥ
channama āyòdhanaṃ sarvaṃ śarīraira gatacetasāma
gajāśvasādibhisa tatra śitabāṇātta jīvitaiḥ
rathòpasthābhipatitaira āstṛtā mānavaira mahī
paranṛtyada iva saṃgrāme cāpahastò dhanaṃjayaḥ
śarutvā gāṇḍīvanirghòṣaṃ visphūrjitama ivāśaneḥ
tarastāni sarvabhūtāni vayagacchanta mahāhavāta
kuṇḍalòṣṇīṣa dhārīṇi jātarūpasrajāni ca
patitāni sama dṛśyante śirāṃsi raṇamūrdhani
viśikhònmathitaira gātraira bāhubhiśa ca sa kārmukaiḥ
sa hastābharaṇaiśa cānyaiḥ paracchannā bhāti medinī
śirasāṃ pātyamānānāma antarā niśitaiḥ śaraiḥ
aśvavṛṣṭira ivākāśāda abhavada bharatarṣabha
darśayitvā tathātmānaṃ raudraṃ rudra parākramaḥ
avaruddhaśa carana pārthò daśavarṣāṇi tarīṇi ca
karòdhāgnima utsṛjada ghòraṃ dhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaḥ
tasya tada dahataḥ sainyaṃ dṛṣṭvā caiva parākramama
sarve śānti parā yòdhā dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ
vitrāsayitvā tata sainyaṃ darāvayitvā mahārathāna
arjunò jayatāṃ śareṣṭhaḥ paryavartata bhārata
parāvartayana nadīṃ ghòrāṃ śòṇitaughataraṅgiṇīma
asthi śaivalasaṃbādhāṃ yugānte kālanirmitāma
śaracāpa palavāṃ ghòrāṃ māṃsaśòṇitakardamāma
mahārathamahādvīpāṃ śaṅkhadundubhinisvanāma
cakāra mahatīṃ pārthò nadīma uttaraśòṇitāma
ādadānasya hi śarāna saṃdhāya ca vimuñcataḥ
vikarṣataśa ca gāṇḍīvaṃ na kiṃ cida dṛśyate 'natarama
[vai]
atha duryòdhanaḥ karṇò duḥśāsanaviviṃśatī
daròṇaśa ca saha putreṇa kṛpaśa cātirathò raṇe
punara īyuḥ susaṃrabdhā dhanaṃjaya jighāṃsayā
visphārayantaśa cāpānibalavanti dṛḍhāni ca
tāna parakīrṇapatākena rathenādityavarcasā
paratyudyayau mahārājana samastāna vānaradhvajaḥ
tataḥ kṛpaśa ca karṇaśa ca daròṇaśa ca rathināṃ varaḥ
taṃ mahāstraira mahāvīryaṃ parivārya dhanaṃjayama
śaraughāna samyaga asyantò jīmūtā iva vārṣikāḥ
vavarṣuḥ śaravarṣāṇi parapatantaṃ kirīṭinama
iṣubhira bahubhisa tūrṇaṃ samare lòmavāhibhiḥ
adūrāta paryavasthāya pūrayāma āsura ādṛtāḥ
tathāvakīrṇasya hi taira divyaira astraiḥ samantataḥ
na tasya davyaṅgulama api vivṛtaṃ samadṛśyata
tataḥ parahasya bībhatsura divyama aindraṃ mahārathaḥ
astrama ādityasaṃkāśaṃ gāṇḍīve samayòjayata
sa raśmibhira ivādityaḥ paratapana samare balī
kirīṭamālī kaunteyaḥ sarvāna parācchādayata kurūna
yathābalāhake vidyūta pāvakò vā śilòccaye
tathā gāṇḍīvama abhavada indrāyudhama ivātatama
yathā varṣati parjanye vidyuda vibhrājate divi
tathā daśa diśaḥ sarvāḥ patada gāṇḍīvama āvṛṇòta
tarastāśa ca rathinaḥ sarve babhūvusa tatra sarvaśaḥ
sarve śānti parā bhūtvā savacittāni na lebhire
saṃgrāmavimukhāḥ sarve yòdhāsa te hatacetasaḥ
evaṃ sarvāṇi sainyāni bhagnāni bharatarṣabha
parādravanta diśaḥ sarvā nirāśāni savajīvite
[vai]
tataḥ śāṃtanavò bhīṣmò durādharṣaḥ paratāpavāna
vadhyamāneṣu yòdheṣu dhanaṃjayama upādravata
paragṛhya kārmukaśreṣṭhaṃ jātarūpapariṣkṛtama
śarāna ādāya tīkṣṇāgnāna marmabheda paramāthinaḥ
pāṇḍureṇātapatreṇa dhariyamāṇena mūrdhani
śuśubhe sa naravyāghrò giriḥ sūryòdaye yathā
paradhmāya śaṅkhaṃ gāṅgeyò dhārtarāṣṭrāna paraharṣayana
paradakṣiṇama upāvṛtya bībhatsuṃ samavārayata
tama udvīkṣya tathāyāntaṃ kaunteyaḥ paravīra hā
paratyagṛhṇāta parahṛṣṭātmā dhārā dharama ivācalaḥ
tatò bhīṣmaḥ śarāna aṣṭau dhavaje pārthasya vīryavāna
samaparyana mahāvegāña śavasamānāna ivòragāna
te dhavajaṃ pāṇḍuputrasya samāsādya patatriṇaḥ
javalantaḥ kapima ājaghnura dhavajāgra nilayāṃśa ca tāna
tatò bhallena mahatā pṛthu dhāreṇa pāṇḍavaḥ
chatraṃ ciccheda bhīṣmasya tūrṇaṃ tada apatada bhuvi
dhavajaṃ caivāsya kaunteyaḥ śaraira abhyahanada dṛḍhama
śīghrakṛda rathavāhāṃśa ca tathòbhau pārṣṇisārathī
tayòsa tada abhavada yuddhaṃ tumulaṃ lòmaharṣaṇama
bhīṣmasya saha pārthena balivāsavayòra iva
bhallaira bhallāḥ samāgamya bhīṣma pāṇḍavayòra yudhi
antarikṣe vayarājanta khadyòtāḥ parāvṛṣīva hi
agnicakrama ivāviddhaṃ savyadakṣiṇama asyataḥ
gāṇḍīvama abhavada rājana pārthasya sṛjataḥ śarāna
sa taiḥ saṃchādayāma āsa bhīṣmaṃ śaraśataiḥ śitaiḥ
parvataṃ vāridhārābhiśa chādayanna iva tòyadaḥ
tāṃ sa velāma ivòddhūtāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitāma
vayadhamata sāyakaira bhīṣmò arjunaṃ saṃnivārayata
tatasa tāni nikṛttāni śarajālāni bhāgaśaḥ
samare 'bhivyaśīryanta phalgunasya rathaṃ parati
tataḥ kanakapuṅkhānāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitāma
pāṇḍavasya rathāta tūrṇaṃ śalabhānāṃma ivāyatima
vayadhamata tāṃ punasa tasya bhīṣmaḥ śaraśataiḥ śitaiḥ
tatasa te kuravaḥ sarve sādhu sādhva iti cābruvana
duṣkaraṃ kṛtavāna bhīṣmò yada arjunama ayòdhayata
balavāṃsa taruṇò dakṣaḥ kaṣiprakārī ca pāṇḍavaḥ
kò 'nayaḥ samarthaḥ pārthasya vegaṃ dhārayituṃ raṇe
ṛte śāṃtanavāda bhīṣmāta kṛṣṇāda vā devakī sutāta
ācārya paravarāda vāpi bhāradvājāna mahābalāta
ācārya paravarāda vāpi bhāradvājāna mahābalāta
astraira astrāṇi saṃvārya karīḍataḥ puruṣarṣabhau
cakṣūṃṣi sarvabhūtānāṃ mòhayantau mahābalau
parājāpatyaṃ tathaivaindrama āgneyaṃ ca sudāruṇama
vauberaṃ vāruṇaṃ caiva yāmya vāyavyama eva ca
parayuñjānau mahātmānau samare tau viceratuḥ
vismitānya atha bhūtāni tau dṛṣṭvā saṃyuge tadā
sādhu pārtha mahābāhò sādhu bīṣmeti cābruvana
nedaṃ yuktaṃ manuṣyeṣu yò 'yaṃ saṃdṛśyate mahāna
mahāstrāṇāṃ saṃprayògaḥ samare bhīṣmapārthayòḥ
evaṃ sarvāstraviduṣòra astrayuddhama avartata
atha jiṣṇura upāvṛtya pṛthu dhāreṇa kārmukama
cakarta bhīṣmasya tadā jātarūpapariṣkṛtama
nimeṣāntaramātreṇa bhīṣmò 'nayata kārmukaṃ raṇe
samādāya mahābāhuḥ sa jayaṃ cakre mahābalaḥ
śarāṃśa ca subahūna karuddhò mumòcāśu dhanaṃjaye
arjunò 'pi śarāṃśa citrāna bhīṣmāya niśitāna bahūna
cikṣepa sumahātejāsa tathā bhīṣmaśa ca pāṇḍave
tayòra divyāstraviduṣòra asyatòra aniśaṃ śarāna
na viśeṣasa tadā rāja~la lakṣyate sama mahātmanòḥ
athāvṛṇòda daśa diśaḥ śaraira ati rathaisa tadā
kirīṭamālī kaunteyaḥ śūraḥ śāṃtanavasa tathā
atīva pāṇḍavò bhīṣmaṃ bhīṣmaśa cātīva pāṇḍavama
babhūva tasmina saṃgrāme rāja~la lòke tada adbhutama
pāṇḍavena hatāḥ śūrā bhīṣmasya ratharakṣiṇaḥ
śerate sama tadā rājana kaunteyasyābhitò rathama
tatò gāṇḍīvanirmuktā niramitraṃ cikīrṣavaḥ
āgacchana puṅkhasaṃśliṣṭāḥ śavetavāhana patriṇaḥ
niṣpatantò rathāta tasya dhautā hairaṇyavāsasaḥ
ākāśe samadṛśyanta haṃsānāma iva paṅktayaḥ
tasya tada divyama astraṃ hi paragāḍhaṃ citrama asyataḥ
parekṣante samāntarikṣa sathāḥ sarve devāḥ sa vāsavāḥ
tada dṛṣṭvā paramaprītò gandharvaśa citrama adbhutama
śaśaṃsa devarājāya citrasenaḥ paratāpavāna
paśyemāna arinirdārāna saṃsaktāna iva gacchataḥ
citrarūpama idaṃ jiṣṇòra divyama astrama udīryataḥ
nedaṃ manuṣyāḥ śaraddadhyura na hīdaṃ teṣu vidyate
paurāṇānāṃ mahāstrāṇāṃ vicitrāyaṃ samāgamaḥ
madhyaṃdinagataṃ sūryaṃ paratapantama ivāmbare
na śaknuvanti sainyāni pāṇḍavaṃ parativīkṣituma
ubhau viśrutakarmāṇāva ubhau yuddhaviśāradau
ubhau sadṛśakarmāṇāva ubhau yudhi durāsadau
itya uktò devarājasa tu pārtha bhīṣma samāgamama
pūjayāma āsa divyena puṣpavarṣeṇa bhārata
tatò bhīṣmaḥ śāṃtanavò vāme pārśve samarpayata
asyataḥ paratisaṃdhāya vivṛtaṃ savyasācinaḥ
tataḥ parahasya bībhatsuḥ pṛthu dhāreṇa kārmukama
nayakṛntada gārdhrapatreṇa bhīṣmasyāmitatejasaḥ
athainaṃ daśabhira bāṇaira paratyavidhyata satanāntare
yatamānaṃ parākrāntaṃ kuntīputrò dhanaṃjayaḥ
sa pīḍitò mahābāhura gṛhītvā rathakūbarama
gāṅgeyò yudhi durdharṣasa tasthau dīrghama ivāturaḥ
taṃ visaṃjñama apòvāha saṃyantā rathavājināma
upadeśama anusmṛtya rakṣamāṇò mahārathama
[vai]
bhīṣme tu saṃgrāmaśirò vihāya; palāyamāne dhetarāṣṭra putraḥ
ucchritya ketuṃ vinadana mahātmā; savayaṃ vigṛhyārjunama āsasāda
sa bhīmadhanvānama udagravīryaṃ; dhanaṃjayaṃ śatrugaṇe carantama
ā karṇa pūrṇāyatacòditena; bhallena vivyādha lalāṭamadhye
sa tena bāṇena samarpitena; jāmbūnadābhena susaṃśitena
rarāja rājana mahanīya karmā; yathaika parvā ruciraika śṛṅgaḥ
athāsya bāṇena vidāritasya; parādurbabhūvāsṛga ajasrama uṣṇama
sā tasya jāmbūnadapuṣpacitrā; māleva citrābhivirājate sama
sa tena bāṇābhihatasa tarasvī; duryòdhanenòddhata manyuvegaḥ
śarāna upādāya viṣāgnikalpāna; vivyādha rājānama adīnasattvaḥ
duryòdhanaśa cāpi tama ugratejāḥ; pārthaśa ca duryòdhanama ekavīraḥ
anyònyama ājau puruṣapravīrau; samaṃ samājaghnatura ājamīḍhau
tataḥ parabhinnena mahāgajena; mahīdharābhena punara vikarṇaḥ
rathaiśa caturbhira gajapādarakṣaiḥ; kuntīsutaṃ jiṣṇuma athābhyadhāvata
tama āpatantaṃ tavaritaṃ gajendraṃ; dhanaṃjayaḥ kumbhavibhāgamadhye
ā karṇa pūrṇena dṛḍhāyasena; bāṇena vivyādha mahājavena
pārthena sṛṣṭaḥ sa tu gārdhrapatra; ā puṅkhadeśāta paraviveśa nāgama
vidārya śailapravara parakāśaṃ; yathāśaniḥ parvatama indra sṛṣṭaḥ
śaraprataptaḥ sa tu nāgarājaḥ; paravepitāṅgò vayathitāntara ātmā
saṃsīdamānò nipapāta mahyāṃ; vajrāhataṃ śṛṅgama ivācalasya
nipātite dantivare pṛthivyāṃ; tarāsāda vikarṇaḥ sahasāvatīrya
tūrṇaṃ padānya aṣṭa śatāni gatvā; viviṃśateḥ sayandanama āruròha
nihatya nāgaṃ tu śareṇa tena; vajròpamenādrivarāmbudābhama
tathāvidhenaiva śareṇa pārthò; duryòdhanaṃ vakṣasi nirbibheda
tatò gaje rājani caiva bhinne; bhagne vikarṇe ca sa pādarakṣe
gāṇḍīvamuktaira viśikhaiḥ paraṇunnāsa; te yudha mukhyāḥ sahasāpajagmuḥ
dṛṣṭvaiva bāṇena hataṃ tu nāgaṃ; yòdhāṃśa ca sarvāna daravatò niśamya
rathaṃ samāvṛtya kurupravīrò; raṇāta paradudrāva yatò na pārthaḥ
taṃ bhīmarūpaṃ tavaritaṃ daravantaṃ; duryòdhanaṃ śatrusahò niṣaṅgī
parākṣveḍayada yòddhumanāḥ kirīṭī; bāṇena viddhaṃ rudhiraṃ vamantama
[arja]
vihāya kīrtiṃ vipulaṃ yaśaśa ca; yuddhāta parāvṛtya palāyase kima
na te 'daya tūryāṇi samāhatāni; yathāvada udyānti gatasya yuddhe
yudhiṣṭhirasyāsmi nideśakārī; pārthasa tṛtīyò yudhi ca sathirò 'sami
tadarthama āvṛtya mukhaṃ parayaccha; narendra vṛttaṃ samara dhārtarāṣṭra
mòghaṃ tavedaṃ bhuvi nāmadheyaṃ; duryòdhanetīha kṛtaṃ purastāta
na hīha duryòdhanatā tavāsti; palāyamānasya raṇaṃ vihāya
na te purastāda atha pṛṣṭhatò vā; paśyāmi duryòdhana rakṣitārama
paraihi yuddhena kurupravīra; parāṇāna pariyāna pāṇḍavatò 'daya rakṣa
[vai]
āhūyamānasa tu sa tena saṃkhye; mahāmanā dhṛtarāṣṭrasya putraḥ
nivartitasa tasya girāṅkuśena; gajò yathāmatta ivāṅkuśena
sò 'mṛṣyamāṇò vacasābhimṛṣṭò; mahārathenāti rathasa tarasvī
paryāvavartātha rathena vīrò; bhògī yathā pādatalābhimṛṣṭaḥ
taṃ parekṣya karṇaḥ parivartamānaṃ; nivartya saṃstabhya ca viddha gātraḥ
duryòdhanaṃ dakṣiṇatò 'bhayagacchata; pārthaṃ nṛvīrò yudhi hemamālī
bhīṣmasa tataḥ śāṃtanavò nivṛtya; hiraṇyakakṣyāṃsa tavarayaṃsa turaṃgāna
duryòdhanaṃ paścimatò 'bhayarakṣata; pārthāna mahābāhura adhijya dhanvā
daròṇaḥ kṛpaśa caiva viviṃśatiśa ca; duḥśāsanaśa caiva nivṛtya śīghrama
sarve purastāda vitateṣu cāpā; duryòdhanārthaṃ tavaritābhyupeyuḥ
sa tānya anīkāni nivartamānānya; ālòkya pūrṇaughanibhāni pārthaḥ
haṃsò yathā meghama ivāpatantaṃ; dhanaṃjayaḥ paratyapatata tarasvī
te sarvataḥ saṃparivārya pārthama; astrāṇi divyāni samādadānāḥ
vavarṣura abhyetya śaraiḥ samantāna; meghā yathā bhūdharama ambuvegaiḥ
tatò 'satrama astreṇa nivārya teṣāṃ; gāṇḍīvadhanvā kurupuṃgavānāma
saṃmòhanaṃ śatrusahò 'nayada astraṃ; parāduścakāraindrira apāraṇīyama
tatò diśaśa cānudiśò vivṛtya; śaraiḥ sudhāraira niśitaiḥ supuṅkhaiḥ
gāṇḍīvaghòṣeṇa manāṃsi teṣāṃ; mahābalaḥ paravyathayāṃ cakāra
tataḥ punara bhīmaravaṃ paragṛhya; dòrbhyāṃ mahāśaṅkhama udāraghòṣama
vayanādayata sa paradiśò diśaḥ khaṃ; bhuvaṃ ca pārthò daviṣatāṃ nihantā
te śaṅkhanādena kurupravīrāḥ; saṃmòhitāḥ pārtha samīritena
utsṛjya cāpāni durāsadāni; sarve tadā śānti parā babhūvuḥ
tathā visaṃjñeṣu pareṣu pārthaḥ; samṛtvā tu vākyāni tathòttarāyāḥ
niryāhi madhyāda iti matsyaputrama; uvāca yāvata kuravò visaṃjñāḥ
ācārya śāradvatayòḥ suśukle; karṇasya pītaṃ ruciraṃ ca vastrama
darauṇeśa ca rājñaśa ca tathaiva nīle; vastre samādatsva narapravīra
bhīṣmasya saṃjñāṃ tu tathaiva manya; jānāti me 'satrapratighātama eṣaḥ
etasya vāhāna kuru savyatasa tavama; evaṃ hi yātavyama amūḍha saṃjñaiḥ
raśmīna samutsṛjya tatò mahātmā; rathāda avaplutya virāṭa putraḥ
vastrāṇya upādāya mahārathānāṃ; tūrṇaṃ punaḥ savaṃ rathama āruròha
tatò 'navaśāsaca caturaḥ sadaśvāna; putrò virāṭasya hiraṇyakakṣyāna
te tada vayatīyura dhavajināma anīkaṃ; śavetā vahantò 'rajunama ājimadhyāta
tathā tu yāntaṃ puruṣapravīraṃ; bhīṣmaḥ śaraira abhyahanata tarasvī
sa cāpi bhīṣmasya hayāna nihatya; vivyādha pārśve daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ
tatò 'rajunò bhīṣmama apāsya yuddhe; viddhvāsya yantārama ariṣṭadhanvā
tasthau vimuktò rathavṛndamadhyāda; rāhuṃ vidāryeva sahasraraśmiḥ
labdhvā tu saṃjñāṃ ca kurupravīraḥ; pārthaṃ samīkṣyātha mahendrakalpama
raṇāda vimuktaṃ sathitama ekama ājau; sa dhārtarāṣṭrasa tavaritò babhāṣe
ayaṃ kathaṃ savida bhavatāṃ vimuktasa; taṃ vai parabadhnīta yathā na mucyeta
tama abravīca chāṃtanavaḥ parahasya; kava te gatā buddhira abhūta kava vīryama
śāntiṃ parāśvasya yathā sathitò 'bhūra; utsṛjya bāṇāṃśa ca dhanuśa ca citrama
na tava eva bībhatsura alaṃ nṛśaṃsaṃ; kartuṃ na pāpe 'saya manò niviṣṭama
tarailòkyahetòra na jaheta savadharmaṃ; tasmāna na sarve nihatā raṇe 'samina
kaṣipraṃ kurūna yāhi kurupravīra; vijitya gāśa ca paratiyātu pārthaḥ
duryòdhanasa tasya tu tana niśamya; pitāmahasyātma hitaṃ vacò 'tha
atītakāmò yudhi sò 'taya amarṣī; rājā viniḥśvasya babhūva tūṣṇīma
tada bhīṣma vākyaṃ hitama īkṣya sarve; dhanaṃjayāgniṃ ca vivardhamānama
nivartanāyaiva manò nidadhyura; duryòdhanaṃ te parirakṣamāṇāḥ
tāna parasthitāna parītamanāḥ sa pārthò; dhanaṃjayaḥ parekṣya kurupravīrāna
ābhāṣamāṇò 'nuyayau muhūrtaṃ; saṃpūjayaṃsa tatra gurūna mahātmā
pitāmahaṃ śāṃtanavaṃ sa vṛddhaṃ; daròṇaṃ guruṃ ca paratipūjya mūrdhnā
darauṇiṃ kṛpaṃ caiva gurūṃśa ca sarvāña; śaraira vicitraira abhivādya caiva
duryòdhanasyòttama ratnacitraṃ; ciccheda pārthò mukuṭaṃ śareṇa
āmantrya vīrāṃśa ca tathaiva mānyāna; gāṇḍīvaghòṣeṇa vinādya lòkāna
sa devadattaṃ sahasā vinādya; vidārya vīrò daviṣatāṃ manāṃsi
dhavajena sarvāna abhibhūya śatrūna; sa hemajālena virājamānaḥ
dṛṣṭvā parayātāṃsa tu kurūna kirīṭī; hṛṣṭò 'baravīta tatra sa matsyaputrama
āvartayāśvāna paśavò jitāsa te; yātāḥ pare yāhi puraṃ parahṛṣṭaḥ
[vai]
tatò vijitya saṃgrāme kurūna gòvṛṣabhekṣaṇaḥ
samānayāma āsa tadā virāṭasya dhanaṃ mahata
gateṣu ca parabhagneṣu dhārtarāṣṭreṣu sarvaśaḥ
vanāna niṣkramya gahanāda bahavaḥ kuru sainikāḥ
bhayāta saṃtrastamanasaḥ samājagmusa tatasa tataḥ
muktakeśā vayadṛśyanta sathitāḥ parāñjalayasa tadā
kaṣutpipāsāpariśrāntā videśa sathā vicetasaḥ
ūcuḥ paraṇamya saṃbhrāntāḥ pārtha kiṃ karavāma ate
[arja]
savasti varajata bhadraṃ vò na bhetavyaṃ kathaṃ cana
nāhama ārtāña jighāṃsāmi bhṛśama āśvāsayāmi vaḥ
[vai]
tasya tāma abhayāṃ vācaṃ śarutvā yòdhāḥ samāgatāḥ
āyuḥ kīrtiyaśò dābhisa tama āśira bhira anandayana
tatò nivṛttāḥ kuravaḥ parabhagnā vaśama āsthitāḥ
panthānama upasaṃgamya phalgunò vākyama abravīta
rājaputra paratyavekṣa samānītāni sarvaśaḥ
gòkulāni mahābāhò vīra gòpālakaiḥ saha
tatò 'harāhṇe yāsyāmò virāṭanagaraṃ parati
āśvāsya pāyayitvā ca pariplāvya ca vājinaḥ
gacchantu tavaritāśa caiva gòpālāḥ pareṣitāsa tavayā
nagare pariyama ākhyātuṃ ghòṣayantu ca te jayama
[vai]
uttarasa tavaramāṇò 'tha dūtāna ājñāpayata tataḥ
vacanāda arjunasyaiva ācakṣadhvaṃ jayaṃ mama
[vai]
avajitya dhanaṃ cāpi virāṭò vāhinīpatiḥ
parāviśana nagaraṃ hṛṣṭaśa caturbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ
jitvā tarigartāna saṃgrāme gāśa caivādāya kevalāḥ
aśòbhata mahārājaḥ saha pārthaiḥ śariyā vṛtaḥ
tama āsanagataṃ vīraṃ suhṛdāṃ parītivardhanama
upatasthuḥ parakṛtayaḥ samastā barāhmaṇaiḥ saha
sabhājitaḥ sa sainyasa tu paratinandyātha matsyarāja
visarjayāma āsa tadā davijāṃśa ca parakṛtīsa tathā
tataḥ sa rājā matsyānāṃ virāṭò vāhinīpatiḥ
uttaraṃ paripapraccha kava yāta iti cābravīta
ācakhyusa tasya saṃhṛṣṭāḥ satriyaḥ kanyāśa ca veśmani
antaḥpura carāśa caiva kurubhira gòdhanaṃ hṛtama
vijetuma abhisaṃrabdha eka evāti sāhasāta
bṛhannaḍā sahāyaśa ca niryātaḥ pṛthivīṃ jayaḥ
upayātāna ati rathāna daròṇaṃ śāṃtanavaṃ kṛpama
karṇaṃ duryòdhanaṃ caiva daròṇaputraṃ ca ṣaḍa rathāna
rājā virāṭò 'tha bhṛśaṃ parataptaḥ; śarutvā sutaṃ haya ekarathena yātama
bṛhannaḍā sārathima ājivardhanaṃ; paròvāca sarvāna atha mantrimukhyāna
sarvathā kuravasa te hi ye cānye vasudhādhipāḥ
tarigartāna nirjitāña śarutvā na sathāsyanti kadā cana
tasmāda gacchantu me yòdhā baleṇa mahatā vṛtāḥ
uttarasya parīpsārthaṃ ye tarigartaira avikṣatāḥ
hayāṃśa ca nāgāṃśa ca rathāṃśa ca śīghraṃ; padātisaṃghāṃśa ca tataḥ paravīrāna
parasthāpayāma āsa sutasya hetòra; vicitraśastrābharaṇòpapannāna
evaṃ sa rājā matsyānāṃ virāṭò 'kaṣauhiṇīpatiḥ
vayādideśātha tāṃ kaṣipraṃ vāhinīṃ caturagniṇīma
kumārama āśu jānīta yadi jīvati vā na vā
yasya yantā gataḥ ṣaṇḍhò manye 'haṃ na sa jīvati
tama abravīda dharmarājaḥ parahasya; virāṭama ārtaṃ kurubhiḥ parataptama
bṛhannaḍā sārathiśa cena narendra; pare na neṣyanti tavādya gāsa tāḥ
sarvāna mahī pāna sahitāna kurūṃśa ca; tathaiva devāsurayakṣanāgāna
alaṃ vijetuṃ samare sutasa te; savanuṣṭhitaḥ sārathinā hi tena
athòttareṇa parahitā dūtāsa te śīghragāminaḥ
virāṭanagaraṃ parāpya jayama āvedayaṃsa tadā
rājñasa tataḥ samācakhyau mantrī vijayama uttamama
parājayaṃ kurūṇāṃ cāpya upāyāntaṃ tathòttarama
sarvā vinirjitā gāvaḥ kuravaśa ca parājitāḥ
uttaraḥ saha sūtena kuśalī ca paraṃtapa
[kanka]
diṣṭyā te nirjitā gāvaḥ kuravaśa ca parājitāḥ
diṣṭyā te jīvitaḥ putraḥ śarūyate pārthivarṣabha
nādbhutaṃ tava eva manye 'haṃ yata te putrò 'jayata kurūna
dharuva eva jayasa tasya yasya yantā bṛhannaḍā
[vai]
tatò virāṭò nṛpatiḥ saṃprahṛṣṭatanū ruhaḥ
śarutvā tu vijayaṃ tasya kumārasyāmitaujasaḥ
āchādayitvā dūtāṃsa tāna mantriṇaḥ sò 'bhayacòdayata
rājamārgāḥ kariyantāṃ me patākābhira alaṃ kṛtāḥ
puṣpòpahāraira arcyantāṃ devatāśa cāpi sarvaśaḥ
kumārā yòdhamukhyāśa ca gaṇikāśa ca savalaṃ kṛtāḥ
vāditrāṇi ca sarvāṇi paratyudyāntu sutaṃ mama
ghaṇḍā paṇavakaḥ śīghraṃ mattama āruhya vāraṇama
śṛṅgāṭakeṣu sarveṣu ākhyātu vijayaṃ mama
uttarā ca kumārībhira bahvībhira abhisaṃvṛtā
śṛṅgāraveṣābharaṇā paratyudyātu bṛhannaḍāma
śarutvā tu tada vacanaṃ pārthivasya; sarve punaḥ savastikapāṇayaśa ca
bheryaśa ca tūryāṇi ca vārijāśa ca; veṣaiḥ parārdhyaiḥ paramadāḥ śubhāśa ca
tathaiva sūtāḥ saha māgadhaiśa ca; nandī vādyāḥ paraṇavāsa tūryavādyāḥ
purāda virāṭasya mahābalasya; paratyudyayuḥ putrama anantavīryama
parasthāpya senāṃ kanyāśa ca gaṇikāśa ca savalaṃkṛtāḥ
matsyarājò mahāprājñaḥ parahṛṣṭa idama abravīta
akṣāna āhara sairandhira kaṅkadyūtaṃ paravartatāma
taṃ tathā vādinaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaḥ paratyabhāṣata
na devitavyaṃ hṛṣṭena kitaveneti naḥ śarutama
na tavāma adya mudā yuktama ahaṃ devituma utsahe
pariyaṃ tu te cikīrṣāmi vartatāṃ yadi manyase
[virāṭa]
satriyò gāvò hiraṇyaṃ ca yaca cānyada vasu kiṃ cana
na me kiṃ cita tavayā rakṣyama antareṇāpi devituma
[kanka]
kiṃ te dayūtena rājendra bahudòṣeṇa mānada
devane bahavò dòṣāsa tasmāta tatparivarjayeta
śarutasa te yadi vā dṛṣṭaḥ pāṇḍavò vai yudhiṣṭhiraḥ
sa rājyaṃ sumahata saphītaṃ bharātṝṃśa ca taridaśòpamāna
dayūte hāritavāna sarvaṃ tasmāda dayūtaṃ na ròcaye
atha vā manyase rājana dīvyāva yadi ròcate
[vai]
paravartamāne dayūte tu matsyaḥ pāṇḍavama abravīta
paśya putreṇa me yuddhe tādṛśāḥ kuravò jitāḥ
tatò 'baravīna matsyarājaṃ dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ
bṛhannaḍā yasya yantā kathaṃ sa na vijeṣyati
itya uktaḥ kupitò rājā matsyaḥ pāṇḍavama abravīta
samaputreṇa me ṣaṇḍhaṃ barahma bandhò paraśaṃsati
vācyāvācyaṃ na jānīṣe nūnaṃ māma avamanyase
bhīṣmadròṇamukhāna sarvāna kasmāna na sa vijeṣyati
vayasyatvāta tu te barahmanna aparādhama imaṃ kaṣame
nedṛśaṃ te punara vācyaṃ yadi jīvituma icchasi
[yudhisṭhira]
yatra daròṇasa tathā bhīṣmò darauṇira vaikartanaḥ kṛpaḥ
duryòdhanaśa ca rājendra tathānye ca mahārathāḥ
marudgaṇaiḥ parivṛtaḥ sākṣāda api śatakratuḥ
kò 'nayò bṛhannaḍāyāsa tāna paratiyudhyeta saṃgatāna
[virāṭa]
bahuśaḥ paratiṣiddhò 'si na ca vācaṃ niyacchasi
niyantā cena na vidyeta na kaśa cida dharmama ācareta
[vai]
tataḥ parakupitò rājā tama akṣeṇāhanada bhṛśama
mukhe yudhiṣṭhiraṃ kòpāna naivama itya eva bhartsayana
balavata paratividdhasya nastaḥ śòṇitama āgamata
tada aprāptaṃ mahīṃ pārthaḥ pāṇibhyāṃ paratyagṛhṇata
avaikṣata ca dharmātmā daraupadīṃ pārśvataḥ sathitāma
sā veda tama abhiprāyaṃ bhartuśa cittavaśānugā
pūrayitvā ca sauvarṇaṃ pātraṃ kāṃsyama aninditā
taca chòṇitaṃ paratyagṛhṇāda yata parasusrāva pāṇavāta
athòttaraḥ śubhaira gandhaira mālyaiśa ca vividhaisa tathā
avakīryamāṇaḥ saṃhṛṣṭò nagaraṃ savairama āgamata
sabhājyamānaḥ pauraiśa ca satrībhira jānapadaisa tathā
āsādya bhavanadvāraṃ pitre sa paratyahārayata
tatò davāra sathaḥ paraviśyaiva virāṭama idama abravīta
bṛhana naḍā sahāyasa te putrò davārya uttaraḥ sathitaḥ
tatò hṛṣṭò matsyarājaḥ kaṣattārama idama abravīta
paraveśyatāma ubhau tūrṇaṃ darśanepsura ahaṃ tayòḥ
kaṣattāraṃ kururājasa tu śanaiḥ karṇa upājapata
uttaraḥ paraviśatva ekò na pareveśyā bṛhannaḍā
etasya hi mahābāhò varatama etata samāhitama
yò mamāṅge varaṇaṃ kuryāca chòṇitaṃ vāpi darśayeta
anyatra saṃgrāmaganāna na sa jīveda asaṃśayama
na mṛṣyāda bhṛśasaṃkruddhò māṃ dṛṣṭvaiva sa śòṇitama
virāṭama iha sāmātyaṃ hanyāta sabalavāhanama
[vai]
tatò rājñaḥ sutò jayeṣṭhaḥ parāviśata pṛthivīṃ jayaḥ
sò 'bhivādya pituḥ pādau dharmarājama apaśyata
sa taṃ rudhirasaṃsiktama anekāgrama anāgasama
bhūmāva āsīnama ekānte sairandhryā samupasthitama
tataḥ papraccha pitaraṃ tavaramāṇa ivòttaraḥ
kenāyaṃ tāḍitò rājana kena pāpama idaṃ kṛtama
[virāṭa]
mayāyaṃ tāḍitò jihmò na cāpya etāvada arhati
paraśasyamāne yaḥ śūre tavayi ṣaṇḍhaṃ paraśaṃsati
[uttara]
akāryaṃ te kṛtaṃ rājana kaṣiprama eva parasādyatāma
mā tavā barahma viṣaṃ ghòraṃ sa mūlama api nirdaheta
[vai]
saputrasya vacaḥ śarutvā virāṭò rāṣṭravardhanaḥ
kaṣamayāma āsa kaunteyaṃ bhasma channama ivānalama
kaṣamayantaṃ tu rājānaṃ pāṇḍavaḥ paratyabhāṣata
ciraṃ kaṣāntama idaṃ rājana na manyura vidyate mama
yadi haya etata pateda bhūmau rudhiraṃ mama nastataḥ
sarāṣṭrasa tavaṃ mahārāja vinaśyethā na saṃśayaḥ
na dūṣayāmi te rājana yaca ca hanyāda adūṣakama
balavantaṃ mahārāja kaṣipraṃ dāruṇama āpnuyāta
śòṇite tu vayatikrānte paraviveśa bṛhannaḍā
abhivādya virāṭaṃ ca kaṅkaṃ cāpya upatiṣṭhata
kaṣamayitvā tu kauravyaṃ raṇāda uttarama āgatama
paraśaśaṃsa tatò matsyaḥ śṛṇvataḥ savyasācinaḥ
tavayā dāyādavāna asmi kaikeyīnandivardhana
tavayā me sadṛśaḥ putrò na bhūtò na bhaviṣyati
padaṃ padasahasreṇa yaśa carana nāparādhnuyāta
tena karṇena te tāta kathama āsīta samāgamaḥ
manuṣyalòke sakale yasya tulyò na vidyate
yaḥ samudra ivākṣòbhyaḥ kālāgnira iva duḥsahaḥ
tena bhīṣmeṇa te tāta kathama āsīta samāgamaḥ
ācāryò vṛṣṇivīrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yò davijaḥ
sarvakṣatrasya cācāryaḥ sarvaśasta bhṛtāṃ varaḥ
tena daròṇena te tāta kathama āsīta samāgamaḥ
ācārya putrò yaḥ śūraḥ sarvaśasta bhṛtāma api
aśvatthāmeti vikhyātaḥ kathaṃ tena samāgamaḥ
raṇe yaṃ parekṣya sīdanti hṛtasvā vaṇijò yathā
kṛpeṇa tena te tāta kathama āsīta samāgamaḥ
parvataṃ yò 'bhividhyeta rājaputrò maheṣubhiḥ
duryòdhanena te tāta kathama āsīta samāgamaḥ
[uttara]
na mayā nirjitā gāvò na mayā nirjitāḥ pare
kṛtaṃ tu karma tata sarvaṃ devaputreṇa kena cita
sa hi bhītaṃ daravantaṃ māṃ devaputrò nayavārayata
sa cātiṣṭhada rathòpasthe vajrahastanibhò yuvā
tena tā nirjitā gāvasa tena te kuravò jitāḥ
tasya tata karma vīrasya na mayā tāta tata kṛtama
sa hi śāradvataṃ daròṇaṃ daròṇaputraṃ ca vīryavāna
sūtaputraṃ ca bhīṣmaṃ ca cakāra vimukhāña śaraiḥ
duryòdhanaṃ ca samare sa nāgama iva yūthapama
parabhagnama abravīda bhītaṃ rājaputraṃ mahābalama
na hāstinapure tarāṇaṃ tava paśyāmi kiṃ cana
vayāyāmena parīpsasva jīvitaṃ kauravātma ja
na mòkṣyase palāyaṃsa tavaṃ rājana yuddhe manaḥ kuru
pṛthivīṃ bhòkṣyase jitvā hatò vā savargama āpsyasi
sa nivṛttò naravyāghrò muñcana vajranibhāña śarāna
sacivaiḥ saṃvṛtò rājā rathe nāga iva śavasana
tatra me ròmaharṣò 'bhūda ūrustambhaśa ca māriṣa
yada abhraghanasaṃkāśama anīkaṃ vayadhamaca charaiḥ
tata paraṇudya rathānīkaṃ siṃhasaṃhananò yuvā
kurūṃsa tāna parahasana rājana vāsāṃsya apaharada balī
ekena tena vīreṇa ṣaḍa rathāḥ parivāritāḥ
śārdūleneva mattena mṛgāsa tṛṇacarā vane
[virāṭa]
kava sa vīrò mahābāhura devaputrò mahāyaśāḥ
yò me dhanama avājaiṣīta kurubhira garastama āhave
icchāma itama ahaṃ daraṣṭuma arcituṃ ca mahābalama
yena me tavaṃ ca gāvaśa ca rakṣitā deva sūnunā
[uttara]
antardhānaṃ gatasa tāta devaputraḥ paratāpavāna
sa tu śavò vā paraṣvò vā manye parādura bhaviṣyati
[vai]
evama ākhyāyamānaṃ tu channaṃ satreṇa pāṇḍavama
vasantaṃ tatra nājñāsīda virāṭaḥ pārthama arjunama
tataḥ pārthò 'bhayanujñātò virāṭena mahātmanā
paradadau tānivāsāṃsi virāṭa duhituḥ savayama
uttarā tu mahārhāṇi vividhāni tanūni ca
paratigṛhyābhavata parītā tani vāsāṃsi bhāminī
mantrayitvā tu kaunteya uttareṇa rahasa tadā
itikartavyatāṃ sarvāṃ rājanya atha yudhiṣṭhire
tatasa tathā tada vayadadhāda yathāvata puruṣarṣabha
saha putreṇa matsyasya parahṛṣṭò bharatarṣabhaḥ
[vai]
tatasa tṛtīye divase bharātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ
sanātāḥ śuklāmbara dharāḥ samaye caritavratāḥ
yudhiṣṭhiraṃ puraskṛtya sarvābharaṇabhūṣitāḥ
abhipadmā yathā nāgā bharājamānā mahārathāḥ
virāṭasya sabhāṃ gatvā bhūmipālāsaneṣva atha
niṣeduḥ pāvakaprakhyāḥ sarve dhiṣṇyeṣva ivāgnayaḥ
teṣu tatròpaviṣṭeṣu virāṭaḥ pṛthivīpatiḥ
ājagāma sabhāṃ kartuṃ rājakāryāṇi sarvaśaḥ
śarīmataḥ pāṇḍavāna dṛṣṭvā javalataḥ pāvakāna iva
atha matsyò 'baravīta kaṅkaṃ devarūpama avasthitama
marudgaṇaira upāsīnaṃ taridaśānāma iveśvarama
sa kilākṣāti vāpasa tavaṃ sabhāstārò mayā kṛtaḥ
atha rājāsane kasmāda upaviṣṭò 'saya alaṃ kṛtaḥ
parihāsepsayā vākyaṃ virāṭasya niśamya ta
samayamānò 'rajunò rājanna idaṃ vacanama abravīta
indrasyāpya āsanaṃ rājanna ayama āròḍhuma arhati
barahmaṇyaḥ śutavāṃsa tayāgī yajñaśīlò dṛḍhavrataḥ
ayaṃ kurūṇāma ṛṣabhaḥ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
asya kīrtiḥ sathitā lòke sūryasyevòdyataḥ parabhā
saṃsaranti diśaḥ sarvā yaśasò 'saya gabhastayaḥ
uditasyeva sūryasya tejasò 'nu gabhastayaḥ
enaṃ daśasahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvināma
anvayuḥ pṛṣṭhatò rājana yāvada adhyāvasata kurūna
tariṃśada enaṃ sahasrāṇi rathāḥ kāñcanamālinaḥ
sadaśvaira upasaṃpannāḥ pṛtṭhatò 'nuyayuḥ sadā
enama aṣṭa śatāḥ sūtāḥ sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ
astuvana māgadhaira sārdhaṃ purā śakrama ivarṣayaḥ
enaṃ nityama upāsanda akuravaḥ kiṃkarā yathā
sarve ca rājana rājānò dhaneśvarama ivāmarāḥ
eṣa sarvāna mahīpālāna karama āhārayata tadā
vaiśyāna iva mahārāja vivaśāna savavaśāna api
aṣṭāśīti sahasrāṇi sanātakānāṃ mahātmanāma
upajīvanti rājānama enaṃ sucaritavratama
eṣa vṛddhāna anāthāṃśa ca vayaṅgāna paṅgūṃśa ca mānavāna
putravata pālayāma āsa parajā dharmeṇa cābhibhò
eṣa dharme dame caiva karòdhe cāpi yatavrataḥ
mahāprasāda barahmaṇyaḥ satyavādī ca pārthivaḥ
śarīpratāpena caitasya tapyate sa suyòdhanaḥ
sagaṇaḥ saha karṇena saubalenāpi vā vibhuḥ
na śakyante haya asya aguṇāḥ parasaṃkhyātuṃ nareśvara
eṣa dharmaparò nityama ānṛśaṃsyaśa ca pāṇḍavaḥ
evaṃ yuktò mahārājaḥ pāṇḍavaḥ pārthivarṣabhaḥ
kathaṃ nārhati rājārhama āsanaṃ pṛthivīpatiḥ
[virāṭa]
yadya eṣa rājā kauravyaḥ kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
katamò 'sayārjunò bharātā bhīmaśa ca katamò balī
nakulaḥ sahadevò vā daraupadī vā yaśasvinī
yadā dayūte jitāḥ pārthā na parajñāyanta te kava cita
[arja]
ya eṣa ballavò barūte sūdasa tava narādhipa
eṣa bhīmò mahābāhura bhīmavegaparākramaḥ
eṣa karòdhavaśāna hatvā parvate gandhamādane
saugandhikāni divyāni kṛṣṇārthe samupāharata
gaṅgharva eṣa vai hantā kīcakānāṃ durātmanāma
vayāghrāna ṛkṣāna varāhāṃśa ca hatavāna satrī pure tava
yaśa cāsīda aśvabandhasa te nakulò 'yaṃ paraṃtapaḥ
gòsaṃkhyaḥ sahadevaśa ca mādrīputrau mahārathau
śṛṅgāraveṣābharaṇau rūpavantau yaśasvinau
nānā rathasahasrāṇāṃ samarthau puruṣarṣabhau
eṣā padmapalāśākṣī sumadhyā cāruhāsinī
sairandhrī daraupadī rājana yatkṛte kīcakā hatāḥ
arjunò 'haṃ mahārāja vayaktaṃ te śaròtrama āgataḥ
bhīmāda avarajaḥ pārthò yamābhyāṃ cāpi pūrvajaḥ
uṣitāḥ sama mahārāja sukhaṃ tava niveśane
ajñātavāsama uṣitā garbhavāsa iva parajāḥ
[vai]
yadārjunena te vīrāḥ kathitāḥ pañca pāṇḍavāḥ
tadārjunasya vairāṭiḥ kathayāma āsa vikramama
ayaṃ sa daviṣatāṃ madhye mṛgāṇāma iva kesarī
acarada rathavṛndeṣu nighnaṃsa teṣāṃ varāna varāna
anena viddhò mātaṅgò mahāna ekkeṣuṇā hataḥ
hiraṇyakakṣyaḥ saṃgrāme dantābhyāma agamana mahīma
anena vijitā gāvò jitāśa ca kuravò yudhi
asya śaṅkhapraṇādena karṇau me badhirī kṛtau
tasya tada vacanaṃ śarutvā matsyarājaḥ paratāpavāna
uttaraṃ paratyuvācedama abhipannò yudhiṣṭhire
parasādanaṃ pāṇḍavasya parāptakālaṃ hi ròcaye
uttarāṃ ca parayacchāmi pārthāya yadi te matama
[uttara]
arcyāḥ pūjyāśa ca mānyāśa ca parāptakālaṃ ca me matama
pūjyantāṃ pūjanārhāśa ca mahābhāgāśa ca pāṇḍavāḥ
[virāṭa]
ahaṃ khalva api saṃgrāme śatrūṇāṃ vaśama āgataḥ
mòkṣitò bhīmasenena gāvaśa ca vijitāsa tathā
eteṣāṃ bāhuvīryeṇa yada asmākaṃ jayò mṛdhe
vayaṃ sarve sahāmātyāḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhirama
parasādayāmò bhadraṃ te sānujaṃ pāṇḍavarṣabhama
yada asmābhira ajānada bhiḥ kiṃ cida uktò narādhipaḥ
kaṣantuma arhati tata sarvaṃ dharmātmā haya eṣa pāṇḍavaḥ
[vai]
tatò virāṭaḥ paramābhituṣṭaḥ; sametya rājñā samayaṃ cakāra
rājyaṃ ca sarvaṃ visasarja tasmai;  sa daṇḍakòśaṃ sa puraṃ mahātmā
pāṇḍavāṃśa ca tataḥ sarvāna matsyarājaḥ paratāpavāna
dhanaṃjayaṃ puraskṛtya diṣṭyā diṣṭyeti cābracīta
samupāghrāya mūrdhānaṃ saṃśliṣya ca punaḥ punaḥ
yudhiṣṭhiraṃ ca bhīmaṃ ca mādrīputrau ca pāṇḍavau
nātṛpyada darśane teṣāṃ virāṭò vāhinīpatiḥ
saṃprīyamāṇò rājānaṃ yudhiṣṭhirama athābravīta
diṣṭyā bhavantaḥ saṃprāptāḥ sarve kuśalinò vanāta
diṣṭyā ca pāritaṃ kṛcchrama ajñātaṃ vai durātmabhiḥ
idaṃ ca rājyaṃ naḥ pārthā yaca cānyada vasu kiṃ cana
paratigṛhṇantu sata sarvaṃ kaunteyā aviśaṅkayā
uttarāṃ paratigṛhṇātu savyasācī dhanaṃjayaḥ
ayaṃ haya aupayikò bhartā tasyāḥ puruṣasattamaḥ
evama uktò dharmarājaḥ pārthama aikṣada dhanaṃjayama
īkṣitaśa cārjunò bharātrā matsyaṃ vacanama abravīta
paratigṛhṇāmya ahaṃ rājana sanuṣāṃ duhitaraṃ tava
yuktaśa cāvāṃ hi saṃbandhò matsyabhāratasattamau
[viraṭa]
kimarthaṃ pāṇḍavaśreṣṭha bhāryāṃ duhitaraṃ mama
paratigrahītuṃ nemāṃ tavaṃ mayā dattāma ihecchasi
[arja]
antaḥpure 'hama uṣitaḥ sadā paśyana sutāṃ tava
rahasyaṃ ca parakāśaṃ ca viśvastā pitṛvana mayi
pariyò bahumataśa cāhaṃ nartakò gītakòvidaḥ
ācāryavaca ca māṃ nityaṃ manyate duhitā tava
vahaḥ sathayā tayā rājana saha saṃvatsaròṣitaḥ
ati śaṅkā bhaveta sathāne tava lòkasya cābhibhò
tasmāna nimantraye tavāhaṃ duhituḥ pṛthivīpate
śuddhò jitendriyò dāntasa tasyāḥ śuddhiḥ kṛtā mayā
sanuṣāyā duhitura vāpi putre cātmani vā punaḥ
atra śaṅkāṃ na paśyāmi tena aśuddhira bhaviṣyati
abhiṣaṅgāda ahaṃ bhītò mithyācārāta paraṃtapa
sanuṣārthama uttarāṃ rājana paratigṛhṇāmi te sutāma
savasrīyò vāsudevasya sākṣāda deva śiśura yathā
dayitaśa cakrahastasya bāla evāstra kòvidaḥ
abhimanyura mahābāhuḥ putrò mama viśāṃ patau
jāmātā tava yuktò vai bhartā ca duhitusa tava
[virāṭa]
upapannaṃ kuruśreṣṭhe kuntīputre dhanaṃjaye
ya evaṃ dharmanityaśa ca jātajñānaśa ca pāṇḍavaḥ
yatkṛtyaṃ manyase pārtha kariyatāṃ tadanantarama
sarve kāmāḥ samṛddhā me saṃbandhī yasya me 'rajunaḥ
[vai]
evaṃ baruvati rājendre kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
anvajānāta sa saṃyògaṃ samaye matsyapārthayòḥ
tatò mitreṣu sarveṣu vāsudeve ca bhārata
pareṣayāma āsa kaunteyò virāṭaśa ca mahīpatiḥ
tatasa tarayòdaśe varṣe nivṛtte pañca pāṇḍavāḥ
upaplavye virāṭasya samapadyanta sarvaśaḥ
tasmina vasaṃśa ca bībhatsura ānināya janārdanama
ānartebhyò 'pi dāśārhāna abhimanyuṃ ca pāṇḍavaḥ
kāśirājaśa ca śaibyaśa ca parīyamāṇau yudhiṣṭhire
akṣauhiṇībhyāṃ sahitāva āgatau pṛthivīpate
akṣauhiṇyā ca tejasvī yajñasenò mahābalaḥ
daraupadyāśa ca sutā vīrāḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ
dhṛṣṭadyumnaśa ca durdharṣaḥ sava śastrabhṛtāṃ varaḥ
samastākṣauhiṇī pālā yajvānò bhūridakṣiṇāḥ
sarve śastrāstrasaṃpannāḥ sarve śūrāsa tanutyajaḥ
tāna āgatāna abhiprekṣya matsyò dharmabhṛtāṃ varaḥ
parītò 'bhavada duhitaraṃ dattvā tāma abhimanyave
tataḥ parayupayāteṣu pārthiveṣu tatasa tataḥ
tatrāgamada vāsudeva vanamālī halāyudhaḥ
kṛtavarmā ca hārdikyò yuyudhānaśa ca sātyakiḥ
anādhṛṣṭisa tathākrūraḥ sāmbò niśaṭha eva ca
abhimanyuma upādāya saha mātrā paraṃtapāḥ
indrasenādayaśa caiva rathaisa taiḥ susamāhitaiḥ
āyayuḥ sahitāḥ sarve parisaṃvatsaròṣitāḥ
daśanāgasahasrāṇi hayānāṃ ca śatāyutama
rathānāma arbudaṃ pūrṇaṃ nikharvaṃ ca padātināma
vṛṣṇyandhakāśa ca bahavò bhòjāśa ca paramaujasaḥ
anvyayura vṛṣṇiśārdūlaṃ vāsudevaṃ mahādyutima
pāribarhaṃ dadau kṛṣṇaḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanāma
satriyò ratnāni vāsāṃsi pṛthakpṛthaga anekaśaḥ
tatò vivāhò vidhivada vavṛte matsyapārthayòḥ
tataḥ śaṅkhāśa ca bheryaśa ca gòmukhāḍambarāsa tathā
pārthaiḥ saṃyujyamānasya nedura matsyasya veśmani
uccāvacāna mṛgāña jaghnura medhyāṃśa ca śataśaḥ paśūna
surā maireya pānāni parabhūtānya abhyahārayana
gāyanākhyāna śīlāśa ca naṭā vaitālikāsa tathā
satuvantasa tāna upātiṣṭhana sūtāśa ca saha māgadhaiḥ
sudeṣṇāṃ ca puraskṛtya matsyānāṃ ca varastriyaḥ
ājagmuśa cārusarvāṅgyaḥ sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ
varṇòpapannāsa tā nāryò rūpavatyaḥ savalaṃ kṛtāḥ
sarvāśa cābhyabhavata kṛṣṇā rūpeṇa yaśasā śariyā
parivāryòttarāṃ tāsa tu rājaputrīma alaṃ kṛtāma
sutāma iva mahendrasya puraskṛtyòpatasthire
tāṃ paratyagṛhṇāta kaunteyaḥ sutasyārthe dhanaṃjayaḥ
saubhadrasyānavadyāṅgīṃ virāṭa tanayāṃ tadā
tatrātiṣṭhana mahārājò rūpama indrasya dhārayana
sanuṣāṃ tāṃ paratijagrāha kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ
paratigṛhya ca tāṃ pārthaḥ puraskṛtya janārdanama
vivāhaṃ kārayāma āsa saubhadrasya mahātmanaḥ
tasmai sapta sahasrāṇi hayānāṃ vātaraṃhasāma
dave ca nāgaśate mukhye parādāda bahudhanaṃ tadā
kṛte vivāhe tu tadā dharmaputrò yudhiṣṭhiraḥ
barāhmaṇebhyò dadau vittaṃ yada upāharada acyutaḥ
gòsahasrāṇi ratnāni vastrāṇi vividhāni ca
bhūṣaṇāni ca mukhyāni yānāni śayanāni ca
tana mahòtsava saṃkāśaṃ hṛṣṭapuṣṭa janāvṛtama
nagaraṃ matsyarājasya śuśubhe bharatarṣabha