ॐ
Sankalpa Guru
संकल्पो मूलं सर्वस्य
🔮
Unlock Your Free Kundali
Discover your cosmic blueprint — personalized Kundali with detailed dosha analysis, planetary positions & powerful remedies.
✦ Birth Chart✦ Doshas
Get Free
Sign In
ॐ
Sankalpa Guru
← ← Back to Shabda
English interface

Markandeya Purana

Markandeya Purana

Text in Roman script

Devotional text

prathamo'dhyāyaḥ
ārambhamaṅgalam
yadyogibhirbhavabhayārtivināśayogyam
āsādya vanditamatīva vivaktacittaiḥ |
tadvaḥ punātu haripādasarojayugmam
avirbhavatkramavilaṅghitabhūrbhuvaḥ svaḥ||maṃgala1||
pāyāt sa vaḥ sakalakalmaṣabhedadakṣaḥ
kṣīrodakukṣiphaṇibhoganiviṣṭamūrtiḥ |
śvāsāvadhūtasalilotkaṇikākarālaḥ
sindhuḥ pranṛtyamiva yasya karoti saṅgāt||maṃgala2||
nārāyaṇaṃ samaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet||maṃgala3||
tapaḥ svādhyāyanirataṃ mārkaṇḍeyaṃ mahāmunim |
vyāsaśiṣyo mahātejā jaiminiḥ paryapṛcchata||1.1||
bhagavan bhāratākhyānaṃ vyāsenoktaṃ mahātmanā |
pūrṇamastamalaiḥ śubhrairnānāśāstrasamuccayaiḥ||1.2||
jātiśuddhisamāyuktaṃ sādhuśabdopaśobhitam |
pūrvapakṣoktisiddhāntapariniṣṭhāsamanvitam||1.3||
tridaśānāṃ yathā viṣṇurdvipadāṃ brāhmaṇo yathā |
bhūṣaṇānāñca sarveṣāṃ yathā cūḍāmaṇirvaraḥ||1.4||
yathāyudhānāṃ kuliśamindriyāṇāṃ yathā manaḥ |
tatheha sarvaśāstraṇāṃ mahābhāratamuttamam||1.5||
atrārthaścaiva dharmaśca kāmo mokṣaśca varṇyate |
parasparānubandhāśca sānubandhāśca te pṛthak||1.6||
dharmaśāstramidaṃ śreṣṭhamarthaśāstramidaṃ param |
kāmaśāstramidaṃ cāgryaṃ mokṣaśāstraṃ tathottamam||1.7||
caturāśramadharmāṇāmācārasthitisādhanam |
proktametanmahābhāga vedavyāsena dhīmatā||1.8||
tathā tāta kṛtaṃ hyetad vyāsenodārakarmaṇā |
yathā vyāptaṃ mahāśāstraṃ virodhairnābhibhūyate||1.9||
vyāsavākyajalaughena kutarkataruhāriṇā |
vedaśailāvatīrṇena nīrajaskā mahī kṛtā||1.10||
kalaśabdamahāhaṃsaṃ mākhyānaparāmbujam |
kathāvistīrṇasalilaṃ kārṣṇa vedamahāhradam||1.11||
tadidaṃ bhāratākhyānaṃ bahvirthaṃ śrutivistaram |
tattvato jñātukāmo'haṃ bhagavaṃstvāmupasthitaḥ||1.12||
kasmānmānuṣatāṃ prāpto nirguṇo'pi janārdanaḥ |
vāsudevo jagatsūti-sthiti-saṃyamakāraṇam||1.13||
kasmācca pāṇḍuputtrāṇāmekā sā drupadātmajā |
pañcānāṃ mahīṣī kṛṣṇā hyatra naḥ saṃśayo mahān||1.14||
bheṣajaṃ brahmahatyāyā baladevo mahābalaḥ |
tīrthayātrāprasaṅgena kasmāccakre halāyudhaḥ||1.15||
kathañca draupadeyāste'kṛtadārā mahārathāḥ |
pāṇḍunāthā mahātmāno vadhamāpuranāthavat||1.16||
etatsarvaṃ vistaraśo mamākhyātumihārhasi |
bhavanto mūḍhabuddhīnāmavabodhakarāḥ sadā||1.17||
iti tasya vacaḥ śrutvā mārkaṇḍeyo māhamuniḥ |
daśāṣṭadoṣarahito vaktuṃ samupacakrame||1.18||
kriyākālo'yamasmākaṃ samaprāpto munisattama |
vistare cāpi vaktavye naiṣa kālaḥ praśasyate||1.19||
ye tu vakṣyanti vakṣye'dya tānahaṃ jaimine tava |
tathā ca naṣṭasandehaṃ tvāṃ kariṣyanti pakṣiṇaḥ||1.20||
piṅgākṣaśca vibodhaśca suputtraḥ sumukhastathā |
droṇaputrāḥ khagaśreṣṭhāstattvajñāḥ śāstracintakāḥ||1.21||
vedaśāstrārthavijñāne yeṣāmavyāhatā matiḥ |
vindhyakandaramadhyasthāstānupāsya ca pṛccha ca||1.22||
evamuktastadā tena mārkaṇḍeyena dhīmatā |
pratyuvācarṣiśārdūlo vismayotphullalocanaḥ||1.23||
atyadbhutamidaṃ brahman khagavāgiva mānuṣī |
yat pakṣiṇaste vijñānamāpuratyantadurlabham||1.24||
tiryagyonyāṃ yadi bhavasteṣāṃ jñānaṃ kuto'bhavat |
kathañca droṇatanayāḥ procyante te patatriṇaḥ||1.25||
kaśca droṇaḥ pravikhyāto yasya putracatuṣṭayam |
jātaṃ guṇavatāṃ teṣāṃ dharmajñānaṃ mahātmanām||1.26||
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā yadvṛttaṃ nandane purā |
śakrasyāpyasarasāṃ caiva nāradasya ca saṅgame||1.27||
nārado nandane'paśyat puṃścalīgaṇamadhyagam |
śakraṃ surādhirājānaṃ tanmukhāsaktalocanam||1.28||
sa tenarṣivariṣṭhena dṛṣṭamātraḥ śacīpatiḥ |
samuttasthau svakaṃ cāsmai dadāvāsanamādarāt||1.29||
taṃ dṛṣṭvā balavṛtraghnamutthitaṃ tridaśāṅganāḥ |
praṇemustāśca devarṣi vinayāvanatāḥ sthitāḥ||1.30||
tābhirabhyarcitaḥ so'tha upaviṣṭe śatakratau |
yathārhaṃ kṛtasambhāṣaḥ kathāścakre manoramāḥ||1.31||
tataḥ kathāntare śakrastamuvāca mahāmunim |
dehyājñāṃ nṛtyatāmāsāṃ tava yābhimateti vai||1.32||
rambhā vā karkaśā vātha urvaśyatha tilottamā |
ghṛtācī menakā vāpi yatra vā bhavato ruciḥ||1.33||
etacchrutvā dvijaśreṣṭho vaco śakrasya nāradaḥ |
vicintyāpsarasaḥ prāha vinayāvanatāḥ sthitāḥ||1.34||
yuṣmākamiha sarvāsāṃ rūpaudāryaguṇādhikam |
ātmānaṃ manyate yā tu sā nṛtyatu mamāgrataḥ||1.35||
guṇarūpavihīnāyāḥ siddhirnāṭyasya nāsti vai |
cārvadhiṣṭhānavannṛtyaṃ nṛtyamanyadviḍambanam||1.36||
tadvākyasamakālaṃ ca ekaikāstā natāstataḥ |
ahaṃ guṇādhikā na tvaṃ na tvaṃ cānyābravīdidam||1.37||
tāsāṃ saṃbhramamālokya bhagavān pākaśāsanaḥ |
pṛcchyatāṃ munirityāha vaktā yāṃ vo guṇādhikām||1.38||
śakracchandānuyātābhiḥ pṛṣṭastābhiḥ sanāradaḥ |
provāca yat tadā vākyaṃ jaimine tannibodha me||1.39||
tapasyantaṃ nagendrasthaṃ yā vaḥ kṣobhayate balāt |
durvāsasaṃ muniśreṣṭhaṃ tāṃ vo manye guṇādhikām||1.40||
tasya tadvacanaṃ śrutvā sarvā vepatakandharāḥ |
aśakyametadasmākamiti tāścakrire kathāḥ||1.41||
tatrāpsarā vapurnāma munikṣobhaṇagarvitā |
pratyuvācādya yāsyāmi yatrāsau saṃsthito muniḥ||1.42||
adya taṃ dehayantāraṃ prayuktendriyavājinam |
smaraśastragaladraśmiṃ kariṣyāmi kusārathim||1.43||
brahmā janārdano vāpi yadi vā nīlalohitaḥ |
tamapyadya kariṣyāmi kāmabāṇakṣatāntaram||1.44||
ityuktvā prajagāmātha prāleyādriṃ vapustadā |
munestapaḥ prabhāveṇa praśāntaśvāpadāśramam||1.45||
sa puṃskokilamādhuryā yatrāste sa mahāmuniḥ |
krośamātraṃ sthitā tasmādagāyata varāpsarāḥ||1.46||
tadgītadhvanimākarṇya munirvismitamānasaḥ |
jagāma tatra yatrāste sā bālā rucirānanā||1.47||
tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ muniḥ saṃstabhya mānasam |
kṣobhaṇāyāgatāṃ jñātvā kopāmarṣasanvitaḥ||1.48||
uvācedaṃ tato vākyaṃ maharṣistāṃ mahātapāḥ||1.49||
yasmādduḥ khārjitasyeha tapaso vidhnakāraṇāt |
āgatāsi madonmatte mama duḥ khāya khecari||1.50||
tasmāt suparṇagotre tvaṃ matkrodhakaluṣīkṛtā |
janma prāpsyasi duṣprajñe yāvadvarṣāṇi ṣoḍaśa||1.51||
nijarūpaṃ parityajya pakṣiṇīrūpadhāriṇī |
catvāraste ca tanayā janiṣyante'dhamāpsarāḥ||1.52||
aprāpya teṣu ca prītiṃ śastrapūtā punardivi |
vāsamāpsyasi vaktavyaṃ nottaraṃ te kathañcana||1.53||
iti vacanamasahyaṃ kopasaṃraktadṛṣṭiś
calakalabalayāṃ tāṃ māninīṃ śrāvayitvā |
taralatarataraṅgāṃ gāṃ parityajya vipraḥ
prathitaguṇagaṇaughāṃ saṃprayātāḥ khagaṅgām||1.54||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe vapuśāpo nāma prathamo'dhyāyaḥ
dvitīyo'dhyāyaḥ
ariṣṭanemiputro'bhūd garuḍo nāma pakṣirāṭ |
garuḍasyābhavat putraḥ sampātiriti viśrutaḥ||2.1||
tasyāpyāsīt sutaḥ śūraḥ supārśvo vāyuvikramaḥ |
supārśvatanayaḥ kuntiḥ kuntiputraḥ pralolupaḥ||2.2||
tasyāpi tanayāvāstāṃ kaṅkaḥ kandhara eva ca||2.3||
kaṅkaḥ kailāsaśikhare vidyudrūpeti viśrutam |
dadarśāmbujapatrākṣaṃ rākṣasaṃ dhanadānugam||2.4||
āpānāsaktamamalastragdāmāmbaradhāriṇam |
bhāryāsahāyamāsīnaṃ śilāpaṭṭe'male śubhe||2.5||
taddṛṣṭamātraṃ kaṅkena rakṣaḥ krodhasamanvitam |
provāca kasmādāyātastvamito hyaṇḍajādhama||2.6||
strīsannikarṣe tiṣṭhantaṃ kasmānmāmupasarpasi |
naiṣa dharmaḥ subuddhīnāṃ mithoniṣpādyavastuṣu||2.7||
sādhāraṇo'yaṃ śailendro yathā tava tathā mama |
anyeṣāṃ caiva jantūnāṃ mamatā bhavato'tra kā||2.8||
bruvāṇamitthaṃ khaḍgena kaṅkaṃ cincheda rākṣasaḥ |
kṣaratkṣatajabībhatsaṃ visphurantamacetanam||2.9||
kaṅkaṃ vinihataṃ śrutvā kandharaḥ krodhamūrcchitaḥ |
vidyudrūpavadhāyāśu manaścakre'ṇḍajeśvaraḥ||2.10||
sa gatvā śailaśikharaṃ kaṅko yatra hataḥ sthitaḥ |
tasya saṃkalanaṃ cakre bhrāturjyeṣṭhasya khecaraḥ |
kopāmarṣavivṛtākṣo nāgendra iva niḥ śvasan||2.11||
jagāmātha sa yatrāste bhrātṛhā tasya rākṣasaḥ |
pakṣavātena mahatā cālayan bhūdharān varān||2.12||
vegāt payodajālāni vikṣipan kṣatajekṣaṇaḥ |
kṣaṇāt kṣayitaśatruḥ sa pakṣābhyāṃ krāntabhūdharaḥ||2.13||
pānāsaktamatiṃ tatra taṃ dadarśa niśācaram |
ātāmravaktranayanaṃ hemaparyaṅkamāśritam||2.14||
stragdāmāpūritaśikhaṃ haricandanabhūṣitam |
ketakīgarbhapatrābhairdantairghoratarānanam||2.15||
vāmorumāśritāṃ cāsya dadarśāyatalocanām |
patnīṃ madanikāṃ nāma puṃskokilakalasvanām||2.16||
tato roṣaparītātmā kandharaḥ kandarasthitam |
tamuvāca suduṣṭātmannehi yudhyasva vai mayā||2.17||
yasmājjeṣṭho mama bhrātā viśrabdho ghātatastvayā |
tasmāttvāṃ madasaṃsaktaṃ nayiṣye yamasādanam||2.18||
viśvastaghātināṃ lokā ye ca strībālaghātinām |
yāsyase nirayān sarvāṃstāṃstvamadya mayā hataḥ||2.19||
ityevaṃ patagendreṇa proktaṃ strīsannidhau tadā |
rakṣaḥ krodhasamāviṣṭaṃ pratyabhāṣata pakṣiṇam||2.20||
yadi te nihato bhrātā pauruṣaṃ taddhi darśitam |
tvāmapyadya haniṣye'haṃ khaḍgenānena khecara||2.21||
tiṣṭha kṣaṇaṃ nātra jīvan patagādhama yāsyasi |
ityuktvāñjanapuñjābhaṃ vimalaṃ khaḍgamādade||2.22||
tataḥ patagarājasya yakṣādhipabhaṭasya ca |
babhūva yuddhamatulaṃ yathā garuḍa-śakrayoḥ||2.23||
tataḥ sa rākṣasaḥ krodhāt khaḍgamāvidhya vegavat |
cikṣepa patagendrāya nirvāṇāṅgāravarcasam||2.24||
patagendraśca taṃ khaḍgaṅkiñcidutplutya bhūtalāt |
vaktreṇa jagrāha tadā garuḍaḥ pannagaṃ yathā||2.25||
vaktrapādatalairbhaṅktvā cakre kṣobhamathātulam |
tasmin bhagne tataḥ khaḍge bāhuyuddhamavartata||2.26||
tataḥ patagarājena vakṣasyākramya rākṣasaḥ |
hasta-pāda-karairāśu śirasā ca viyojitaḥ||2.27||
tasmin vinihate sā strī khagaṃ śaraṇamabhyagāt |
kiñcit saṃjātasaṃtrāsā prāha bhāryā bhavāmi te||2.28||
tāmādāya khagaśreṣṭhaḥ svakaṃ gṛhamagāt punaḥ |
gatvā sa niṣkṛtiṃ bhrāturvidyudrupanipātanāt||2.29||
kandharasya ca sā veśma prāpyecchārūpadhāriṇī |
menakātanayā subhrūḥ sauparṇaṃ rūpamādade||2.30||
tasyāṃ sa janayāmāsa tārkṣoṃ nāma sutāṃ tadā |
muniśāpāgnivipluṣṭāṃ vapumapsarasāṃ varām |
tasyā nāma tadā cakre tārkṣomiti vihaṅgamaḥ||2.31||
mandapālasutāścāsaṃścatvāro'mitabuddhayaḥ |
jaritāriprabhṛtayo droṇāntā dvijasattamāḥ||2.32||
teṣāṃ jaghanyo dharmātmā vedavedāṅgapāragaḥ |
upayeme sa tāṃ tārkṣoṃ kandharānumate śubhām||2.33||
kasyacittvatha kālasya tārkṣo garbhamavāpa ha |
saptapakṣāhite garbhe kurukṣetraṃ jagāma sā||2.34||
kuru-pāṇḍavayoryuddhe vartamāne sudāruṇe |
bhāvitvāccaiva kāryasya raṇamadhye viveśa sā||2.35||
tatrāpaśyat tadā yuddhaṃ bhagadattakirīṭinoḥ |
nirantaraṃ śarairāsīdākāśaṃ śalabhairiva||2.36||
pārthakodaṇḍanirmuktamāsannamativegavat |
tasyā bhallamahiśyāmaṃ tvacaṃ ciccheda jāṭharīm||2.37||
bhinne koṣṭhe śasāṅkābhaṃ bhūmāvaṇḍacatuṣṭayam |
āyuṣaḥ sāvaśeṣatvāt tūlarāśāvivāpatat||2.38||
tatpātasamakālaṃ ca supratīkādgajottamāt |
papāta mahatī ghaṇṭā bāṇasaṃchinnabandhanā||2.39||
samaṃ samantāt prāptā tu nirbhinnadharaṇītalā |
chādayantī khagāṇḍāni sthitāni piśitopari||2.40||
hate ca tasmin nṛpatau bhagadatte nareśvare |
bahūnyahānyabhūdyuddhaṃ kurupāṇḍavasainyayoḥ||2.41||
vṛtte yuddhe dharmaputre gate śāntanavāntikam |
bhīṣmasya gadato'śeṣān śrotuṃ dharmān mahātmanaḥ||2.42||
ghaṇṭāgatāni tiṣṭhanti yatrāṇḍāni dvijottama |
ājagāma tamuddeśaṃ śamīko nāma saṃyamī||2.43||
sa tatra śabdamaśṛṇoccicīkucīti vāśatām |
bālyādasphuṭavākyānāṃ vijñāne'pi pare sati||2.44||
atharṣiḥ śiṣyasahito ghaṇṭāmutpāṭya vismitaḥ |
amātṛpitṛpakṣāṇi śiśukāni dadarśa ha||2.45||
tāni tatra tathā bhūmau śamīko bhagavān muniḥ |
dṛṣṭvā sa vismayāviṣṭaḥ provācānugatān dvijān||2.46||
samyaguktaṃ dvijāgyreṇa śukreṇośanasā svayam |
palāyanaparaṃ dṛṣṭvā daityasainyaṃ surārditam||2.47||
na gantavyaṃ nivartadhvaṃ kasmād vrajatha kātarāḥ |
utsṛjya śauryayaśasī kva gatā na mariṣyatha||2.48||
naśyato yudhyato vāpi tāvadbhavati jīvitam |
yāvaddhātāsṛjat pūrvaṃ na yāvanmanasepsitam||2.49||
eke mriyante svagṛhe palāyanto'pare janāḥ |
bhuñjanto'nnaṃ tathaivāpaḥ pibanto nidhanaṃ gatāḥ||2.50||
vilāsinastathaivānye kāmayānā nirāmayāḥ |
avikṣatāṅgāḥ śastraiśca pretarājavaśaṅgatāḥ||2.51||
anye tapasyabhiratā nītāḥ pretanṛpānugaiḥ |
yogābhyāse ratāścānye naiva prāpuramṛtyutām||2.52||
śambarāya purā kṣiptaṃ vajraṃ kuliśapāṇinā |
hṛdaye'bhihatastena tathāpi na mṛto'suraḥ||2.53||
tenaiva khalu vajreṇa tenainendreṇa dānavāḥ |
prāpte kāle hatā daityāstatkṣaṇānnidhanaṃ gatāḥ||2.54||
viditvaivaṃ na santrāsaḥ kartavyo vinivartate |
tato nivṛttāste daityāstyaktvā maraṇajaṃ bhayam||2.55||
iti śukravacaḥ satyaṃ kṛtamebhiḥ khagottamaiḥ |
ye yuddhe'pi na samprāptāḥ pañcatvamatimānuṣe||2.56||
kvāṇāḍānāṃ patanaṃ viprāḥ kva ghaṇṭāpatanaṃ samam |
kva ca māṃsa-vasā-raktairbhūmerāstaraṇakriyāḥ||2.57||
ke'pyete sarvathā viprā naite sāmānyapakṣiṇaḥ |
daivānukūlatā loke mahābhāgyapradarśinī||2.58||
evamuktvā sa tān vīkṣya punarvacanamabravīt |
nivartatāśramaṃ yāta gṛhītvā pakṣibālakān||2.59||
mārjārākhubhayaṃ yatra naiṣāmaṇḍajajanmanām |
śyenato nakulādvāpi sthāpyantāṃ tatra pakṣiṇaḥ||2.60||
dvijāḥ kiṃ vātiyatnena māryante karmabhiḥ svakaiḥ |
rakṣyante cākhilā jīvā yathaite pakṣibālakāḥ||2.61||
tathāpi yatnaḥ kartavyo naraiḥ sarveṣu karmasu |
kurvan puruṣakārantu vācyatāṃ yāti no satām||2.62||
iti munivaracoditāstataste
munitanayāḥ parigṛhya pakṣiṇastān |
taruviṭapasamāśritālisaṅghaṃ
yayuratha tāpasaramyamāśramaṃ svam||2.63||
sa cāpi vanyaṃ manasābhikāmitaṃ
pragṛhya mūlaṃ kusumaṃ phalaṃ kuśān |
cakāra cakrāyudha-rudra-vedhasāṃ
surendra-vaivasvataḥ jātavedasām||2.64||
apāmpatergoṣpativittarakṣiṇoḥ
samīraṇasyāpi tathā dvijottamāḥ |
dhāturvidhātustvatha vaiśvadevikāḥ
śrutiprayuktā vivadhāstu satkriyāḥ||2.65||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe caṭakotpattirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ
tṛtīyo'dhyāyaḥ
ahanyahani viprendra sa teṣāṃ munisattamaḥ |
cakārāhārapayasā tathā guptyā ca poṣaṇam||3.1||
māsamātreṇa jagmuste bhānoḥ syandanavartmani |
kautūhalavilolākṣairdṛṣṭā munikumārakaiḥ||3.2||
dṛṣṭvā mahīṃ sanagarāṃ sāmbhonidhisaridvarām |
rathacakrapramāṇāṃ te punarāśramamāgatāḥ||3.3||
śramaklāntāntarātmāno mahātmāno viyonijāḥ |
jñānañca prakaṭībhūtaṃ tatra teṣāṃ prabhāvataḥ||3.4||
ṛṣeḥ śiṣyānukampārthaṃ vadato dharmaniścayam |
kṛtvā pradakṣiṇaṃ sarve caraṇāvabhyavādayan||3.5||
ūcuśca maraṇādghorānmokṣitāḥ smastvayā mune |
āvāsa-bhakṣya-payasāṃ tvaṃ no dātā pitā guruḥ||3.6||
garbhasthānāṃ mṛtā mātā pitrā naivāpi pālitāḥ |
tvayā no jīvitaṃ dattaṃ śiśavo yena rakṣitāḥ||3.7||
kṣitāvakṣatatejāstvaṃ kṛmīṇāmiva śuṣyatām |
gajaghaṇṭāṃ samutpāṭya kṛtavān duḥ kharecanam||3.8||
kathaṃ vardheyurabalāḥ khasthān drakṣyāmyahaṃ kadā |
kadā bhūmerdrumaṃ prāptān drakṣye vṛkṣāntaraṃ gatān||3.9||
kadā me sahajā kāntiḥ pāṃśunā nāśameṣyati |
eṣāṃ pakṣānilotthena matsamīpavicāriṇām||3.10||
iti cintayatā tāta bhavatā pratipālitāḥ |
te sāmprataṃ pravṛddhāḥ smaḥ prabuddhāḥ karavāma kim||3.11||
ityṛṣirvacanaṃ teṣāṃ śrutvā saṃskāravat sphuṭam |
śiṣyaiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ saha putreṇa śṛṅgiṇā||3.12||
kautūhalaparo bhūtvā romāñcapaṭasaṃvṛtaḥ |
uvāca tattvato brūta pravṛtteḥ kāraṇaṃ giraḥ||3.13||
kasya śāpādiyaṃ prāptā bhavadbhirvikriyā parā |
rūpasya vacasaścaiva tanme vaktumīhārhatha||3.14||
vipulasvāniti khyātaḥ prāgāsīnmunisattamaḥ |
tasya putradvayaṃ jajñe sukṛṣastumburustathā||3.15||
sukṛṣasya vayaṃ putrāścatvāraḥ saṃyatātmanaḥ |
tasyarṣervinayācārabhaktinamrāḥ sadaiva hi||3.16||
tapaścaraṇasaktasya śāsyamānendriyasya ca |
yathābhimatamasmābhistadā tasyopapāditam||3.17||
samitpuṣpādikaṃ sarvaṃ yaccaivābhyavahārikam |
evaṃ tatrātha vasatāṃ tasyāsmākañca kānane||3.18||
ājagāma mahāvarṣmā bhagnapakṣo jarānvitaḥ |
ātāmranetraḥ strastātmā pakṣī bhūtvā sureśvaraḥ||3.19||
satya-śauca-kṣamācāramatīvodāramānasam |
jijñāsustamṛṣiśreṣṭhamasmacchāpabhavāya ca||3.20||
dvijendra māṃ kṣudhāviṣṭaṃ paritrātumihārhasi |
bhakṣaṇārtho mahābhāga gatirbhava mamātulā||3.21||
vindhyasya śikhare tiṣṭhan patripatreritena vai |
patito'smi mahābhāga śvasanenātiraṃhasā||3.22||
so'haṃ mohasamāviṣṭo bhūmau saptāhamasmṛtiḥ |
sthitastatrāṣṭamenāhnā cetanāṃ prāptavānaham||3.23||
prāptacetāḥ kṣudhāviṣṭo bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ |
bhakṣyārtho vigatānando dūyamānena cetasā||3.24||
tat kuruṣvāmalamate mattrāṇāyācalāṃ matim |
prayaccha bhakṣyaṃ viprarṣe prāṇayātrākṣamaṃ mama||3.25||
sa evamuktaḥ provāca tamindraṃ pakṣirūpiṇam |
prāṇasandhāraṇārthāya dāsye bhakṣyaṃ tavepsitam||3.26||
ityuktvā punarapyenamapṛcchat sa dvijottamaḥ |
āhāraḥ kastavārthāya upakalpyo bhavenmayā |
sa cāha naramāṃsena tṛptirbhavati me parā||3.27||
kaumāraṃ te vyatikrāntamatītaṃ yauvanañca te |
vayasaḥ pariṇāmaste vartate nūnamaṇḍaja||3.28||
yasmin narāṇāṃ sarveṣāmaśeṣecchā nivartate |
sa kasmād vṛddhabhāve'pi sunṛśaṃsātmako bhavān||3.29||
kva mānuṣasya piśitaṃ kva vayaścaramaṃ tava |
sarvathā duṣṭabhāvānāṃ praśamo nopapadyate||3.30||
athavā kiṃ mayaitena proktenāsti prayojanam |
pratiśrutya sadā deyamiti no bhāvitaṃ manaḥ||3.31||
ityuktvā taṃ sa viprendrastatheti kṛtaniścayaḥ |
śīghramasmān samāhūya guṇato'nupraśasya ca||3.32||
uvāca kṣubdhahṛdayo munirvākyaṃ suniṣṭhuram |
vinayāvanatān sarvān bhaktiyuktān kṛtāñjalīn||3.33||
kṛtātmāno dvijaśreṣṭhā ṛṇairyuktā mayā saha |
jātaṃ śreṣṭhamapatyaṃ vo yūyaṃ mama yathā dvijāḥ||3.34||
guruḥ pūjyo yadi mato bhavatāṃ paramaḥ pitā |
tataḥ kuruta me vākyaṃ nirvyalīkena cetasā||3.35||
tadvākyasamakālañca proktamasmābhirādṛtaiḥ |
yadvakṣyati bhavāṃstadvai kṛtamevāvadhāryatām||3.36||
māmeṣa śaraṇaṃ prāpto vihagaḥ kṣuttṛṣānvitaḥ |
yuṣmanmāṃsena yenāsya kṣaṇaṃ tṛptirbhaveta vai||3.37||
tṛṣṇākṣayañca raktena tathā śīghnaṃ vidhīyatām |
tato vayaṃ pravyathitāḥ prakampodbhūtasādhvasāḥ |
kaṣṭaṃ kaṣṭamiti procya naitat kurmeti cābruvan||3.38||
kathaṃ paraśarīrasya hetordehaṃ svakaṃ budhaḥ |
vināśayed ghātayedvā yathā hyātmā tathā sutaḥ||3.39||
pitṛ-deva-manuṣyāṇāṃ yānyuktāni ṛṇāni vai |
tānyapākurute putro na śarīrapradaḥ sutaḥ||3.40||
tasmānnaitat kariṣyāmo nī cīrṇaṃ yat purātanaiḥ |
jīvan bhadrāṇyavāpnoti jīvan puṇyaṃ karoti ca||3.41||
mṛtasya dehanāśaśca dharmādyuparatistathā |
ātmānaṃ sarvato rakṣyamāhurdharmavido janāḥ||3.42||
itthaṃ śrutvā vaco'smākaṃ muniḥ krodhādiva jvalan |
provāca punarapyasmān nirdahanniva locanaiḥ||3.43||
pratijñātaṃ vaco mahyaṃ yasmānnaitat kariṣyatha |
tasmānmacchāpanirdagdhāstiryagyonau prayāsyatha||3.44||
evamuktvā tadā so'smāstaṃ vihaṅgamathābravīt |
antyeṣṭimātmanaḥ kṛtvā śāstrataścaurdhvadehikam||3.45||
bhakṣayasva suviśrabdhau māmatra dvijasattama |
āhārīkṛtametat te mayā dehamihātmanaḥ||3.46||
etāvadeva viprasya brāhmaṇatvaṃ pracakṣyate |
yāvat patagajātyagraya svasatyaparipālanam||3.47||
na yajñairdakṣiṇāvadbhistat puṇyaṃ prāpyate mahat |
karmaṇānyena vā viprairyat satyaparipālanāt||3.48||
ityṛṣervacanaṃ śrutvā so'ntarvismayanirbharaḥ |
pratyuvāca muniṃ śakraḥ pakṣirūpadharastadā||3.49||
yogamāsthāya viprendra tyajedaṃ svaṃ kalevaram |
jīvajjantuṃ hi viprendra na bhakṣāmi kadācana||3.50||
tasmaitadvacanaṃ śrutvā yogayukto'bhavanmuniḥ |
taṃ tasya niścayaṃ jñātvā śakro'pyāha svadehabhṛt||3.51||
bho bho viprendra budhyasva buddhyā bodhyaṃ budhātmaka |
jijñāsārthaṃ mayāyaṃ te aparādhaḥ kṛto'nagha||3.52||
tat kṣamasvāmalamate kā cecchā kriyatāṃ tava |
pālanāt satyavākyasya prītirme paramā tvayi||3.53||
adyaprabhṛti te jñānamaindraṃ prādurbhaviṣyati |
tapasyatha tathā dharme na te vighno bhaviṣyati||3.54||
ityuktvā tu gate śakre pitā kopasamanvitaḥ |
praṇamya śirasāsmābhiridamukto mahāmuniḥ||3.55||
bibhyatāṃ maraṇāt tāta tvamasmākaṃ mahāmate |
kṣantumarhasi dīnānāṃ jīvitapriyatā hi naḥ||3.56||
tvagasthimāṃsasaṅghāte pūyaśoṇitapūrite |
kartavyā na ratiryatra tatrāsmākamiyaṃ ratiḥ||3.57||
śrūyatāṃ ca mahābhāga yathā loko vimuhyati |
kāmakrodhādibhirdeṣairavaśaḥ prabalāribhiḥ||3.58||
prajñāprākārasaṃyuktamasthisthūṇaṃ paraṃ mahat |
carmabhittimahārodhaṃ māṃsaśoṇitalepanam||3.59||
navadvāraṃ mahāyāmaṃ sarvataḥ snāyuveṣṭitam |
nṛpaśca puruṣastatra cetanāvānavasthitaḥ||3.60||
mantriṇau tasya buddhiśca manaścaiva virodhinau |
yatete vairanāśāya tāvubhāvitaretaram||3.61||
nṛpasya tasya catvāro nāśamicchanti vidviṣaḥ |
kāmaḥ krodhastathā lobho mohaścānyastathā ripuḥ||3.62||
yadā tu sa nṛpastāni dvārāṇyāvṛtya tiṣṭhati |
sadā susthabalaścaiva nirātaṅkaśca jāyate||3.63||
jātānurāgo bhavati śatrubhirnābhibhūyate||3.64||
yadā tu sarvadvārāṇi vivṛtāni sa muñcati |
rāgo nāma tadā śatrurnetrādidvāramṛcchati||3.65||
sarvavyāpī mahāyāmaḥ pañcadvārapraveśanaḥ |
tasyānumārgaṃ viśati tadvai ghoraṃ riputrayam||3.66||
praviśyātha sa vai tatra dvārairindriyasaṃjñakaiḥ |
rāgaḥ śaṃśleṣamāyāti manasā ca sahetaraiḥ||3.67||
indriyāṇi manaścaiva vaśe kṛtvā durāsadaḥ |
dvārāṇi ca vaśe kṛtvā prākāraṃ nāśayatyatha||3.68||
manastasyāśritaṃ dṛṣṭvā buddhirnaśyati tatkṣaṇāt |
amātyarahitastatra pauravargojjhitastathā||3.69||
ripubhirlabdhavivaraḥ sa nṛpo nāśamṛcchati |
evaṃ rāgastathā moho lobhaḥ krodhastathaiva ca||3.70||
pravartante durātmāno manuṣyasmṛtināśakāḥ |
rāgāttu krodhaḥ prabhavati krodhāllobho'bhijāyate||3.71||
lobhādbhavati saṃmohaḥ saṃmohāt smṛtivibhramaḥ |
smṛtibhraṃśād buddhināśo buddhināśāt praṇaśyati||3.72||
evaṃ praṇaṣṭabuddhīnāṃ rāgalobhānuvartinām |
jīvite ca salobhānāṃ prasādaṃ kuru sattama||3.73||
yo'yaṃ śāpo bhagavatā dattaḥ sa na bhavet tathā |
na tāmasīṃ gatiṃ kaṣṭāṃ vrajema munisattama||3.74||
yanmayoktaṃ na tanmithyā bhaviṣyati kadācana |
na me vāganṛtaṃ prāha yāvadadyeti putrakāḥ||3.75||
daivamatra paraṃ manye dhik pauruṣamanarthakam |
akāryaṃ kārito yena balādahamacintitam||3.76||
yasmācca yuṣmābhirahaṃ praṇipatya prasāditaḥ |
tasmāt tiryaktvamāpannāḥ paraṃ jñānamavāpsyatha||3.77||
jñānadarśitamārgāśca nirdhūtakleśakalmaṣāḥ |
matprasādādasandigdhāḥ parāṃ siddhimavāpsyatha||3.78||
evaṃ śaptāḥ sma bhagavan pitrā daivavaśāt purā |
tataḥ kālena mahatā yonyantaramupāgatāḥ||3.79||
jātāśca raṇamadhye vai bhavatā paripālitāḥ |
vayamitthaṃ dvijaśreṣṭha khagatvaṃ samupāgatāḥ |
nāstyasāviha saṃsāre yo na diṣṭena bādhyate||3.80||
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā śamīko bhagavān muniḥ |
pratyuvāca mahābhāgaḥ samīpasthāyino dvijān||3.81||
pūrvameva mayā proktaṃ bhavatāṃ sannidhāvidam |
sāmānyapakṣiṇo naite ke'pyete dvijasattamāḥ |
ye yuddhe'pi na samprāptāḥ pañcatvamatimānuṣe||3.82||
tataḥ prītimatā tena te'nujñātā mahātmanā |
jagmuḥ śikhariṇāṃ śreṣṭaṃ vindhyaṃ drumalatāyutam||3.83||
yāvadadya sthitāstasminnacale dharmapakṣiṇaḥ |
tapaḥ svādhyāyaniratāḥ samādhau kṛtaniścayāḥ||3.84||
iti munivaralabdhasatkriyāste
munitanayā vihagatvamabhyupetāḥ |
girivaragahane'tipuṇyatoye
yatamanaso nivasanti vindhyapṛṣṭhe||3.85||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe vindhyaprāptirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ
caturtho'dhyāyaḥ
evaṃ te droṇatanayāḥ pakṣiṇo jñānino'bhavan |
vasanti hyacale vindhye tānupāsva ca pṛccha ca||4.1||
ityṛṣervacanaṃ śrutvā mārkaṇḍeyasya jaiminiḥ |
jagāma vindhyaśikharaṃ yatra te dharmapakṣiṇaḥ||4.2||
tannagāsannabhūtaśca śuśrāṭha paṭhatāṃ dhvanim |
śrutvā ca vismayāviṣṭaścintayāmāsa jaiminiḥ||4.3||
sthānasauṣṭhavasampannaṃ jitaśvāsamaviśramam |
vispaṣṭamapadoṣañca paṭhyate dvijasattamaiḥ||4.4||
viyonimapi samprāptānetān munikumārakān |
citrametadahaṃ manye na jahāti sarasvatī||4.5||
bandhuvargastathā mitraṃ yacceṣṭamaparaṃ gṛhe |
tyaktvā gacchati tatsarvaṃ na jahāti sarasvatī||4.6||
iti sañcintayanneva viveśa girikandaram |
praviśya ca dadarśāsau śilāpaṭṭagātān dvijān||4.7||
paṭhatastān samālokya mukhadoṣavivarjitān |
so'tha śokena harṣeṇa sarvānevābhyabhāṣata||4.8||
svastyastu vo dvijaśreṣṭhā jaiminiṃ māṃ nibodhata |
vyāsaśiṣyamanuprāptaṃ bhavatāṃ darśanotsukam||4.9||
manyurna khalu kartavyo yat pitrātīva manyunā |
śaptāḥ khagatvamāpannāḥ sarvathā diṣṭameva tat||4.10||
sphītadravye kule kecijjātāḥ kila manasvinaḥ |
dravyanāśe dvijendrāste śabareṇa susāntvitāḥ||4.11||
dattvā yācanti puruṣā hatvā vadhyanti cāpare |
pātayitvā ca pātyante ta eva tapasaḥ kṣayāt||4.12||
etaddṛṣṭaṃ subahuśo viparītaṃ tathā mayā |
bhāvābhāvasamucchedairajastraṃ vyākulaṃ jagat||4.13||
iti sañcintya manasā na śokaṃ kartumarhatha |
jñānasya phalametāvacchokaharṣairadhṛṣyatā||4.14||
tataste jaiminiṃ sarve pādyārghyābhyāmapūjayan |
anāmayañca papracchuḥ praṇipatya mahāmunim||4.15||
athocuḥ khagamāḥ sarve vyāsaśiṣyaṃ taponidhim |
sukhopaviṣṭaṃ viśrāntaṃ pakṣānilahataklamam||4.16||
adya naḥ saphalaṃ janma jīvitañca sujīvitam |
yat paśyāmaḥ surairvandyaṃ tava pādāmbujadvayam||4.17||
pitṛkopāgnirudbhūto yo no deheṣu vartate |
so'dya śāntiṃ gato vipra yuṣmaddarśanavāriṇā||4.18||
kaccit te kuśalaṃ brahmannāśrame mṛgapakṣiṣu |
vṛkṣeṣvatha latā-gulma-tvaksāra-tṛṇajātiṣu||4.19||
athavā naitaduktaṃ hi samyagasmābhirādṛtaiḥ |
bhavatā saṅgamo yeṣāṃ teṣāmakuśalaṃ kutaḥ||4.20||
prasādañca kuruṣvātra brūhyāgamanakāraṇam |
devānāmiva saṃsargo bhavato'bhyudayo mahān |
kenāsmadbhāgyaguruṇa ānīto dṛṣṭigocaram||4.21||
śrūyatāṃ dvijaśārdūlāḥ kāraṇaṃ yena kandaram |
vindhyasyehāgato ramyaṃ revāvārikaṇokṣitam |
sandehān bhārate śāstre tān praṣṭuṃ gatavānaham||4.22||
mārkaṇḍeyaṃ mahātmānaṃ pūrvaṃ bhṛgukulodvaham |
tamahaṃ pṛṣṭavān prāpya sandehān bharataṃ prati||4.23||
sa ca pṛṣṭo mayā prāha santi vindhye mahācale |
droṇaputrā mahātmānaste vakṣmantyarthavistaram||4.24||
tadvākyayoditaścemamāgato'haṃ mahāgirim |
tacchṛṇudhvamaśeṣeṇa śrutvā vyākhyātumarhatha||4.25||
viṣaye sati vakṣyāmo nirviśaṅkaḥ śṛṇuṣva tat |
kathaṃ tanna vadiṣyāmo yadasmadbuddhigocaram||4.26||
caturṣvapi hi vedeṣu dharmaśāstreṣu caiva hi |
samasteṣu tathāṅgeṣu yaccānyadvedasaṃmitam||4.27||
eteṣu gocaro'smākaṃ buddherbrāhmaṇasattama |
pratijñāntu samāroḍhuṃ tathāpi nahi śaknumaḥ||4.28||
tasmādvadasva viśrabdhaṃ sandigdhaṃ yadvi bhārate |
vakṣyāmastava dharmajña na cenmoho bhaviṣyati||4.29||
sandigdhānīha vastūni bhārataṃ prati yāni me |
śṛṇudhvamamalāstāni śrutvā vyākhyātumarhatha||4.30||
kasmānmānuṣatāṃ prāpto nirguṇo'pi janārdanaḥ |
vāsudevo'khilādhāraḥ sarvakāraṇakāraṇam||4.31||
kasmācca pāṇḍuputrāṇāmekā sā drupadātmajā |
pañcānāṃ mahiṣī kṛṣṇā sumāhanatra saṃśayaḥ||4.32||
bheṣajaṃ brahmahatyāyā baladevo mahābalaḥ |
tīrthayātrāprasaṅgena kasmāccakre halāyudhaḥ||4.33||
kathaṃ ca draupadeyāste'kṛtadārā mahārathāḥ |
pāṇḍunāthā mahātmāno vadhamāpuranāthavat||4.34||
etat sarvaṃ kathyatāṃ me sandigdhaṃ bhārataṃ prati |
kṛtārthohaṃ sukhaṃ yena gaccheyaṃ nijamāśramam||4.35||
namaskṛtya sureśāya viṣṇave prabhaviṣṇave |
puruṣāyāprameyāya śāśvatāyāvyayāya ca||4.36||
caturvyūhātmane tasmai triguṇāyāguṇāya ca |
variṣṭhāya gariṣṭhāya vareṣyāyāmṛtāya ca||4.37||
yasmādaṇutaraṃ nāsti yasmānnāsti bṛhattaram |
yena viśvamidaṃ vyāptamajena jagadādinā||4.38||
āvirbhāva-tirobhāva-dṛṣṭādṛṣṭa-vilakṣaṇam |
vadanti yad sṛṣṭamidaṃ tathaivānte ca saṃhṛtam||4.39||
brahmaṇe cādidevāya namaskṛtya samādhinā |
ṛksāmānyudgiran vaktrairyaḥ punāti jagattrayam||4.40||
praṇipatya tatheśānamekabāṇavinirjitaiḥ |
yasyāsuragaṇairyajñā vilupyante na yajvinām||4.41||
pravakṣyāmo mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyādbhutakarmaṇaḥ |
yena bhāratamuddiśya dharmādyāḥ prakaṭīkṛtāḥ||4.42||
āpo nārā iti proktā munibhistattvadarśibhiḥ |
ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ||4.43||
sa devo bhagavān sarvaṃ vyāpya nārāyaṇo vibhuḥ |
caturdhā saṃsthito brahman saguṇo nirguṇastathā||4.44||
ekā mūrtiranirdeśyā śuklāṃ paśyanti tāṃ budhāḥ |
jvālāmāloparuddhāṅgī niṣṭhā sā yogināṃ parā||4.45||
dūrasthā cāntikasthā ca vijñeyā sā guṇātigā |
vāsudevābhidhānāsau nirmamatvena dṛśyate||4.46||
rūpavarṇādayastasyā na bhāvāḥ kalpanāmayāḥ |
astyeva sā sadā śuddhā supratiṣṭhaikarūpiṇī||4.47||
dvitīyā pṛthivīṃ mūdrghnā śeṣākhyā dhārayatyadhaḥ |
tāmasī sā samākhyātā tiryaktvaṃ samupāśritā||4.48||
tṛtīyā karma kurute prajāpālanatatparā |
sattvodriktā tu sā jñeyā dharmasaṃsthānakāriṇī||4.49||
caturtho jalamadhyasthā śete pannagatalpagā |
rajastasyā guṇaḥ sargaṃ sā karoti sadaiva hi||4.50||
yā tṛtīyā harermūrtiḥ prajāpālanatatparā |
sā tu dharmavyavasthānaṃ karoti niyataṃ bhuvi||4.51||
proddhūtānasurān hanti dharmavicchittikāriṇaḥ |
pāti devān sataścānyān dharmarakṣāparāyaṇān||4.52||
yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati jaimine |
abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjatyasau||4.53||
bhūtvā purā varāheṇa tuṇḍenāpo nirasya ca |
ekayā daṃṣṭrayotkhātā nalinīva vasundharā||4.54||
kṛtvā nṛsiṃharūpañca hiraṇyakaśipurhataḥ |
vipracittimukhāścānye dānavā vinipātitāḥ||4.55||
vāmanādīṃstathaivānyān na saṃkhyātumihotsahe |
avatārāśca tasyeha māthuraḥ sāmprataṃ tvayam||4.56||
iti sā sāttvikī mūrtiravatārān karoti vai |
pradyumneti ca sā khyātā rakṣākarmaṇyavasthitā||4.57||
devatve'tha manuṣyatve tiryagyonau ca saṃsthitā |
gṛhṇāti tatsvabhāvaṃ ca vāsudevecchayā sadā||4.58||
ityetat te samākhyātaṃ kṛtakṛtyo'pi yatprabhuḥ |
mānuṣatvaṃ gato viṣṇuḥ śṛṇuṣvāsyottaraṃ punaḥ||4.59||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe caturvyūhāvatāro nāma dvitīyo'dhyāyaḥ
pañcamo'dhyāyaḥ
tvaṣṭṛputre hate pūrvaṃ brahmannindrasya tejasaḥ |
brahmahatyābhibhūtasya parā hānirajāyata||5.1||
taddhamaṃ praviveśātha śākratejo'pacārataḥ |
nistejāścābhavacchakro dharme tejasi nirgate||5.2||
tataḥ putraṃ hataṃ śrutvā tvaṣṭā kruddhaḥ prajāpatiḥ |
avaluñcya jaṭāmekāmidaṃ vacanamabravīt||5.3||
adya paśyantu me vīryaṃ trayo lokāḥ sadevatāḥ |
sa ca paśyatu durbuddhirbrahmahā pākaśāsanaḥ||5.4||
svakarmābhirato yena matsuto vinapātitaḥ |
ityuktvā koparaktākṣo jaṭāmagnau juhāva tām||5.5||
tato vṛtraḥ samuttasthau jvālāmālī mahāsuraḥ |
mahākāyo mahādaṃṣṭro bhinnāñjanacayaprabhaḥ||5.6||
indraśatrurameyātmā tvaṣṭṛtejopabṛṃhitaḥ |
ahanyahani so'vardhadiṣupātaṃ mahābalaḥ||5.7||
vadhāya cātmano dṛṣṭvā vṛtraṃ śakro mahāsuram |
preṣayāmāsa saptarṣon sandhimicchan bhayāturaḥ||5.8||
sakhyañcakrustatastasya vṛtreṇa samayāṃstathā |
ṛṣayaḥ prītamanasaḥ sarvabhūtahite ratāḥ||5.9||
samayasthitimullaṅghya yadā śakreṇa ghātitaḥ |
vṛtro hatyābhibhūtasya tadā balamaśīryata||5.10||
tacchakradehavibhraṣṭaṃ balaṃ mārutamāviśat |
sarvavyāpinamavyaktaṃ balasyaivādhidaivatam||5.11||
ahalyāñca yadā śakro gautamaṃ rūpamāsthitaḥ |
dharṣayāmāsa devendrastadā rūpamahīyata||5.12||
aṅgapratyaṅgalāvaṇyaṃ yadatīva manoram |
vihāya duṣṭaṃ devendraṃ nāsatyāvagamat tataḥ||5.13||
dharmeṇa tejasā tyaktaṃ balahīnamarūpiṇam |
jñātvā sureśaṃ daiteyāstajjaye cakrurudyamam||5.14||
rājñāmudriktavīryāṇāṃ devendraṃ vijigīṣavaḥ |
kuleṣvatibalā daityā ajāyanta mahāmune||5.15||
kasyacittvatha kālasya dharaṇī bhārapīḍitā |
jagāma meruśikharaṃ sado yatra divaukasām||5.16||
teṣāṃ sā kathayāmāsa bhūribhārāvapīḍitā |
danujātmajadaityotthaṃ khedakāraṇamātmanaḥ||5.17||
ete bhavadbhirasurā nihatāḥ pṛthulaujasaḥ |
te sarve mānuṣe loke jātā geheṣu bhūbhṛtām||5.18||
akṣauhiṇyo hi bahulāstadbhārārtā vrajāmyadhaḥ |
tathā kurudhvaṃ tridaśā yathā śāntirbhavenmama||5.19||
tejobhāgaistato devā avaterurdivo mahīm |
prajānāmupakārārthaṃ bhūbhāraharaṇāya ca||5.20||
yadindradehajaṃ tejastanmumoca svayaṃ vṛṣaḥ |
kuntyā jāto mahātejāstato rājā yudhiṣṭhiraḥ||5.21||
balaṃ mumoca pavanastato bhīmo vyajāyata |
śakravīryārdhataścaiva jajñe pārtho dhanañjayaḥ||5.22||
utpannau yamajau mādrayāṃ śakrarūpau mahādyutī |
pañcadhā bhagavānitthamavatīrṇaḥ śatakratuḥ||5.23||
tasyotpannā mahābhāgā patnī kṛṣṇā hutāśanāt||5.24||
śakrasyaikasya sā patnī kṛṣṇā nānyasya kasyacit |
yogīśvarāḥ śarīrāṇi kurvanti bahulānyapi||5.25||
pañcānāmekapatnītvamityetat kathitaṃ tava |
śrūyatāṃ baladevo'pi yathā yātaḥ sarasvatīm||5.26||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe indravikriyānāma pañcamo'dhyāyaḥ
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
pakṣiṇa ūcuḥ
rāmaḥ pārthe parāṃ prītiṃ jñātvā kṛṣṇasya lāṅgalī |
cintayāmāsa bahudhā kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ bhavet||6.1||
kṛṣṇena hi vinā nāhaṃ yāsye duryodhanāntikam |
pāṇḍavān vā samāśritya kathaṃ duryodhanaṃ nṛpam||6.2||
jāmātaraṃ tathā śiṣyaṃ ghātayiṣye nareśvaram |
tasmānna pārthaṃ yāsyāmi nāpi duryodhanaṃ nṛpam||6.3||
tīrtheṣvāplāvayiṣyāmi tāvadātmānamātmanā |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yāvadantāya kalpate||6.4||
ityāmantrya hṛṣīkeśaṃ pārtha-duryodhanāvapi |
jagāma dvārakāṃ śauriḥ svasainyuparivāritaḥ||6.5||
gatvā dvāravatīṃ rāmo hṛṣṭapuṣṭajanākulām |
śvo gantavyeṣu tīrtheṣu papau pānaṃ halāyudhaḥ||6.6||
pītapāno jagāmātha raivatodyānamṛddhimat |
haste gṛhītvā samadāṃ revatīmapsaropamām||6.7||
strīkadambakamadhyastho yayau mattaḥ padā skhalan |
dadarśaca vanaṃ vīro ramaṇīyamanuttamam||6.8||
sarvartuphalapuṣpāḍhyaṃ śākhāmṛgagaṇākulam |
puṇyaṃ padmavanopetaṃ sapalvalamahāvanam||6.9||
sa śṛṇvan prītijananān bahūn madakalān śubhān |
śrotraramyān sumadhurān śabdān khagamukheritān||6.10||
sarvartuphalabhārāḍhyān sarvartukusumojjvalān |
apaśyat pādapāṃstatra vihagairanunāditān||6.11||
āmrānāmrātakān bhavyān nārikelān satindukān |
āvilvakāṃstathā jīrān dāḍimān bījapūrakān||6.12||
panasān lakucān mocān nīpāṃścātimanoharān |
pārāvatāṃśca kaṅkolān nalinānamlavetasān||6.13||
bhallātakānāmalakāṃstindukāṃśca mahāphalān |
iṅgudān karamardāṃśca harītaka-vibhītakān||6.14||
etānanyāṃśca sa tarūn dadarśa yadunandanaḥ |
tathaivāśoka-punnāga-ketakī-bakulānatha||6.15||
campakān saptaparṇāṃśca karṇikārān samālatīn |
pārijātān kovidārān mandārān badarāṃstathā||6.16||
pāṭalān puṣpitān ramyān devadārudrumāṃstathā |
sālāṃstālāṃstamālāṃśca kiṃśaukān vañjulān varān||6.17||
cakoraiḥ śātapatraiśca bhṛṅgarājaistathā śukaiḥ |
kokilaiḥ kalaviṅkaiśca hārītairjovajīvakaiḥ||6.18||
priyaputraiścātakaiśca tathānyairvividhaiḥ khagaiḥ |
śrotraramyaṃ sumadhuraṃ kūjadbhiścāpyadhiṣṭhitam||6.19||
sarāṃsi ca manojñāni prasannasalilāni ca |
kumudaiḥ puṇḍarīkaiśca tathā nīlotpalaiḥ śubhaiḥ||6.20||
kahlāraiḥ kamalaiścāpi ācitāni samantataḥ |
kādambaiścakravākaiśca tathaiva jalakukkuṭaiḥ||6.21||
kāraṇḍavaiḥ plavairhaṃsaiḥ kūrmairmadgubhireva ca |
ebhiścānyaiśca kīrṇāni samantājjalacāribhiḥ||6.22||
krameṇetthaṃ vanaṃ śaurirvokṣamāṇo manoramam |
jagāmānugataḥ strībhirlatāgṛhamanuttamam||6.23||
sa dadarśa dvijāṃstatra vedavedāṅgapāragān |
kauśikān bhārgavāṃścaiva bhāradvājān sagautamān||6.24||
vividheṣu ca sambhūtān vaṃśeṣu dvijasattamān |
kathāśravaṇabaddhotkānupaviṣṭān mahatsu ca||6.25||
kṛṣṇājinottarīyeṣu kuśeṣu ca vṛṣīṣu ca |
sūtañca teṣāṃ madhyasthaṃ kathayānaṃ kathāḥ śubhāḥ||6.26||
paurāṇikīḥ surarṣoṇāmādyānāṃ caritāśrayāḥ |
dṛṣṭvā rāmaṃ dvijāḥ sarve madhupānāruṇekṣaṇam||6.27||
matto'yamiti manvānāḥ samuttasthustvarānvitāḥ |
pūjayanto haladharamṛte taṃ sūtavaṃśajam||6.28||
tataḥ krodhasamāviṣṭo halī sūtaṃ mahābalaḥ |
nijaghāna vivṛttākṣaḥ kṣobhitāśeṣadānavaḥ||6.29||
adhyāsyāti padaṃ brāhmaṃ tasmin sūte nipātite |
niṣkrāntāste dvijāḥ sarve vanāt kṛṣṇājināmbarāḥ||6.30||
avadhūtaṃ tathātmānaṃ manyamāno halāyudhaḥ |
cintayāmāsa sumahanmayā pāpamidaṃ kṛtam||6.31||
brāhmaṃ sthānaṃ gato hyeṣa yad sūto vinipātitaḥ |
tathā hīme dvijāḥ sarve māmavekṣya vinirgatāḥ||6.32||
śarīrasya ca me gandho lohasyevāsukhāvahaḥ |
ātmānañcāvagacchāmi brahmaghnamiva kutsitam||6.33||
dhigamarṣaṃ tathā madyamatimānamabhīrutām |
yairāviṣṭena sumahanmayā pāpamidaṃ kṛtam||6.34||
tatkṣayārthaṃ cariṣyāmi vrataṃ dvādaśavārṣikam |
svakarmakhyāpanaṃ kurvaṃn prayaścittamanuttamam||6.35||
atha yeyaṃ samārabdhā tīrthayātrā mayādhunā |
etāmeva prayāsyāmi pratilomāṃ sarasvatīm||6.36||
ato jagāma rāmo'sau pratilomāṃ sarasvatīm |
tataḥ paraṃ śṛṇuṣvemaṃ pāṇḍaveyakathāśrayam||6.37||
itiśrī mārkaṇḍeyapurāṇe baladevabrahmahatyānāma ṣaṣṭhodhyāyaḥ
saptamo'dhyāyaḥ
dharmapakṣiṇa ūcuḥ
hariścandreti rājarṣirāsīt tretāyuge purā |
dharmātmā pṛthivīpālaḥ prollasatkīrtiruttamaḥ||7.1||
na durbhikṣaṃ na ca vyādhirnākālamaraṇaṃ nṛṇām |
nādharmarucayaḥ paurāstasmin śāsati pārthive||7.2||
babhūvurna tathonmattā dhana-vīrya-tapomadaiḥ |
nājāyanta striyaścaiva kāścidaprāptayauvanāḥ||7.3||
sa kadācinmahābāhuraraṇye'nusaran mṛgam |
śuśrāva śabdamasakṛt trāyasveti ca yoṣitām||7.4||
sa vihāya mṛgaṃ rājā mā bhaiṣīrityabhāṣata |
mayi śāsati durmedhāḥ ko'yamanyāyavṛttimān||7.5||
tatkranditānusārī ca sarvārambhavighātakṛt |
ekasminnantare raudro vighnarāṭ samacintayat||7.6||
viśvāmitro'yamatulaṃ tapa āsthāya vīryavān |
prāgasiddhābhavādīnāṃ vidyāḥ sādhyati vratī||7.7||
sādhyamānāḥ kṣamāmaunacittasaṃyamināmunā |
tā vai bhayārtāḥ krandanti kathaṃ kāryamidaṃ mayā||7.8||
tejasvī kauśikaśveṣṭho vayamasya sudurbalāḥ |
krośantyetāstathā bhītā duṣpāraṃ pratibhāti me||7.9||
athavāyaṃ nṛpaḥ prāpto mā bhairiti vadan muhuḥ |
imameva praviśyāśu sādhayiṣye yathepsitam||7.10||
iti saṃcintya raudreṇa vighnarājena vai tataḥ |
tenāviṣṭo nṛpaḥ kopādidaṃ vacanamabravīt||7.11||
ko'yaṃ baghnāti vastrānte pāvakaṃ pāpakṛnnaraḥ |
baloṣṇatejasā dīpte mayi patyāvupasthite||7.12||
so'dya matkārmukākṣepa-vidīpitadigantaraiḥ |
śarairvibhinnasarvāṅgo dīrghanidrāṃ pravekṣyati||7.13||
viśvāmitrastataḥ kruddhaḥ śrutvā tannṛpatervacaḥ |
kruddhe carṣivare tasmin neśurvidyāḥ kṣaṇena tāḥ||7.14||
sa cāpi rājā taṃ dṛṣṭvā viśvāmitraṃ taponidhim |
bhītaḥ prāvepatātyarthaṃ sahasāśvatthaparṇavat||7.15||
sa durātmanniti yadā munistiṣṭheti cābravīt |
tataḥ sa rājā vinayāt praṇipatyābhyabhāṣata||7.16||
bhagavanneṣa dharmo me nāparādho mama prabho |
na kroddhumarhasi mune nijadharmaratasya me||7.17||
dātavyaṃ rakṣitavyaṃ ca dharmajñena mahīkṣitā |
cāpaṃ codyamya yoddhavyaṃ dharmaśāstrānusārataḥ||7.18||
viśvāmitra uvāca
dātavyaṃ kasya ke rakṣyāḥ kairyoddhavyaṃ ca te nṛpa |
kṣiprametat samācakṣva yadyadharmabhayaṃ tava||7.19||
hariścandra uvāca
dātavyaṃ vipramukhyebhyo ye cānye kṛśavṛttayaḥ |
rakṣyā bhītāḥ sadā yuddhaṃ kartavyaṃ paripanthibhiḥ||7.20||
viśvāmitra uvāca
yadi rājā bhavān samyagrājadharmamavekṣate |
nirveṣṭukāmo vipro'haṃ dīyatāmiṣṭadakṣiṇā||7.21||
pakṣiṇa ūcuḥ
etadrājā vacaḥ śrutvā prahṛṣṭenāntarātmanā |
punarjātamivātmānaṃ mene prāha ca kauśikam||7.22||
ucyatāṃ bhagavan yatte dātavyamaviśaṅkitam |
dattamityeva tadviddhi yadyapi syāt sudurlabham||7.23||
hiraṇyaṃ vā suvarṇaṃ vā putraḥ patnī kalevaram |
prāṇā rājyaṃ puraṃ lakṣmīryadabhipretamātmanaḥ||7.24||
viśvāmitra uvāca
rājan pratigṛhīto'yaṃ yaste dattaḥ pratigrahaḥ |
prayaccha prathamaṃ tāvad dakṣiṇāṃ rājasūyikīm||7.25||
rājovāca
brahmaṃstāmapi dāsyāmi dakṣiṇāṃ bhavato hyaham |
vriyatāṃ dvijaśārdūla yastaveṣṭaḥ pratigrahaḥ||7.26||
viśvāmitra uvāca
sasāgarāṃ dharāmetāṃ sabhūbhṛdgrāmapattanām |
rājyaṃ ca sakalaṃ vīra rathāśva-gajasaṅkulam||7.27||
koṣṭhāgāraṃ ca koṣaṃ ca yaccānyadvidyate tava |
vinā bhāryāṃ ca putraṃ ca śarīraṃ ca tavānagha||7.28||
dharmaṃ ca sarvadharmajña yo yāntamanugacchati |
bahunā vā kimuktena sarvametat pradīyatām||7.29||
pakṣiṇa ūcuḥ
prahṛṣṭenaiva manasā so'vikāramukho nṛpaḥ |
tasyarṣervacanaṃ śrutvā tathetyāha kṛtāñjaliḥ||7.30||
viśvāmitra uvāca
sarvasvaṃ yadi me dattaṃ rājyamurvo balaṃ dhanam |
prabhutvaṃ kasya rājarṣe rājyasthe tāpase mayi||7.31||
hariścandra uvāca
yasminnapi mayā kāle brāhman dattā vasundharā |
tasminnapi bhavān svāmī kimutādya mahīpatiḥ||7.32||
viśvāmitra uvāca
yadi rājaṃstvayā dattā mama sarvā vasundharā |
yatra me viṣaye svāmyaṃ tasmānniṣkrāntumarhasi||7.33||
śroṇīsūtrādisakalaṃ muktvā bhūṣaṇasaṃgraham |
taruvalkalamābadhya saha patnyā sutena ca||7.34||
pakṣiṇa ūcuḥ
tatheti coktvā kṛtvā ca rājā gantuṃ pracakrame |
svapatnyā śaivyayā sārdhaṃ bālakenātmajena ca||7.35||
vrajataḥ sa tato ruddhvā panthānaṃ prāha taṃ nṛpam |
kva yāsyasītyadattvā me dakṣiṇāṃ rājasūyikīm||7.36||
hariścandra uvāca
bhagavan rājyametat te dattaṃ nihatakaṇṭakam |
avaśiṣṭamidaṃ brahmannadya dehatrayaṃ mama||7.37||
viśvāmitra uvāca
tathāpi khalu dātavyā tvayā me yajñadakṣiṇā |
viśeṣato brāhmaṇānaṃ hantyadattaṃ pratiśrutam||7.38||
yāvat toṣo rājasūye brāhmaṇānāṃ tabhavennṛpa |
tāvadeva tu dātavyā dakṣiṇā rājasūyikī||7.39||
pratiśrutya ca dātavyaṃ yoddhavyaṃ cātatāyibhiḥ |
rakṣitavyāstathā cārtāstvayaiva prāk pratiśrutam||7.40||
hariścandra uvāca
bhagavan sāmprataṃ nāsti dāsye kālakrameṇa te |
prasādaṃ kuru viprarṣe sadbhāvamanucintya ca||7.41||
viśvāmitra uvāca
kimpramāṇo mayā kālaḥ pratīkṣyaste janādhipa |
śīghramācakṣva śāpāgniranyathā tvāṃ pradhakṣyati||7.42||
haricandra uvāca
māsena tava viprarṣe pradāsye dakṣiṇādhanam |
sāmprataṃ nāsti me vittamanujñāṃ dātumarhasi||7.43||
viśvāmitra uvāca
gaccha gaccha nṛpaśreṣṭha svadharmamanupālaya |
śivaśca te'dhvā bhavatu mā santu paripanthinaḥ||7.44||
pakṣiṇa ūcuḥ
anujñātaśca gaccheti jagāma vasudhādhipaḥ |
padbhyāmanucitā gantumanvagacchata taṃ priyā||7.45||
taṃ sabhāryaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ niryāntaṃ sasutaṃ purāt |
dṛṣṭvā pracukruśuḥ paurā rājñaścaivānuyāyinaḥ||7.46||
hānātha kiṃ jahāsyasmān nityārtiparipīḍitān |
tvaṃ dharmatatparo rājan paurānugrahakṛt tathā||7.47||
nayāsmānapi rājarṣe yadi dharmamavekṣase |
muhūrtaṃ tiṣṭha rājendra bhavato mukhapaṅkajam||7.48||
pibāmo netrabhramaraiḥ kadā drakṣyāmahe punaḥ |
yasya prayātasya puro yānti pṛṣṭhe ca pārthivāḥ||7.49||
tasyānuyāti bhāryeyaṃ gṛhītvā bālakaṃ sutam |
yasya bhṛtyāḥ prayātasya yāntayagre kuñjacarasthitāḥ||7.50||
sa eṣa padbhyāṃ rājendro hariścandro'dya gacchati |
hā rājan sukumāraṃ te subhru sutvacamunnasam||7.51||
pathi pāṃśuparikliṣṭaṃ mukhaṃ kīdṛgbhaviṣyati |
tiṣṭha tiṣṭha nṛpaśreṣṭha svadharmamanupālaya||7.52||
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ viśeṣataḥ |
kiṃ dāraiḥ kiṃ sutairnātha dhanairdhānyairathāpi vā||7.53||
sarvametat parityajya chāyābhūtā vayaṃ tava |
hānātha hā mahārāja hā svāmin kiṃ jahāsi naḥ||7.54||
yatra tvaṃ tatra hi vayaṃ tat sukhaṃ yatra vai bhavān |
nagaraṃ tadbhavān yatra sa svargo yatra no nṛpaḥ||7.55||
iti pauravacaḥ śrutvā rājā śokapariplutaḥ |
atiṣṭhat sa tadā mārge teṣāmevānukampayā||7.56||
viśvāmitro'pi taṃ dṛṣṭvā pauravākyākulīkṛtam |
roṣamarṣavivṛttākṣaḥ samāgamya vaco'bravīt||7.57||
dhik tvāṃ duṣṭasamācāramanṛtaṃ jihmabhāṣaṇam |
mama rājyaṃ ca datvā yaḥ punaḥ prākraṣṭumicchasi||7.58||
ityuktaḥ paruṣaṃ tena gacchāmīti savepathuḥ |
bruvannevaṃ yayau śīghramākarṣan dayitāṃ kare||7.59||
karṣatastāṃ tato bhāryāṃ sukumārīṃ śramāturām |
sahasā daṇḍakāṣṭhena tāḍayāmāsa kauśikaḥ||7.60||
tāṃ tathā tāḍitāṃ dṛṣṭvā hariścandro mahīpatiḥ |
gacchāmītyāha duḥ khārto nānyat kiñcidudāharat||7.61||
atha viśve tadā devāḥ pañca prāhuḥ kṛpālavaḥ |
viśvāmitraḥ supāpo'yaṃ lokān kān samavāpsyati||7.62||
yenāyāṃ yajvanāṃ śreṣṭhaḥ svarājyādavaropitaḥ |
kasya vā śraddhayā pūtaṃ sutaṃ somaṃ mahādhvare |
pītvā vayaṃ prayāsyāmo mudaṃ mantrapuraḥ saram||7.63||
pakṣiṇa ūcuḥ
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā kauśiko'tiruṣānvitaḥ |
śaśāpa tān manuṣyatvaṃ sarve yūyamavāpsyatha||7.64||
prasāditaśca taiḥ prāha punareva mahāmuniḥ. mānuṣatve'pi bhavatāṃ bhavitrī naiva santatiḥ||7.65||
na dārasaṃgrahaścaiva bhavitā na ca matsaraḥ |
kāmakrodhavinirmuktā bhaviṣyatha surāḥ punaḥ||7.66||
tato'vateruraṃśaiḥ svairdevāste kuruveśmani |
draupadīgarbhasambhūtāḥ pañca vai pāṇḍunandanāḥ||7.67||
etasmāt kāraṇāt pañca pāṇḍaveyā mahārathāḥ |
na dārasaṃgrahaṃ prāptāḥ śāpāt tasya mahāmuneḥ||7.68||
etatte sarvamākhyātaṃ pāṇḍaveyakathāśrayam |
praśnaṃ catuṣṭayaṃ gītaṃ kimanyacchrotumicchasi||7.69||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe draupadeyotpattirnāma saptamo'dhyāyaḥ
aṣṭamo'dhyāyaḥ
jaiminiruvāca
bhavadbhiridamākhyātaṃ yathāpraśnamanukramāt |
mahat kautūhalaṃ me'sti hariścandra kathāṃ prati||8.1||
aho mahātmanā tena prāptaṃ kṛcchramanuttamam |
kaccit sukhamanuprāptaṃ tādṛgeva dvijottamāḥ||8.2||
pakṣiṇa ūcuḥ
viśvāmitravacaḥ śrutvā sa rājā prayayau śanaiḥ |
śaivyayānugato duḥ khī bhāryayā balāputrayā||8.3||
sa gatvā vasudhāpālo divyāṃ vārāṇasīṃ purīm |
naiṣā manuṣyabhogyeti śūlapāṇeḥ parigrahaḥ||8.4||
jagāma padbhyāṃ duḥ khārtaḥ saha patnyānukūlayā |
purīpraveśe dadṛśe viśvāmitramupasthitam||8.5||
taṃ dṛṣṭvā samanuprāptaṃ vinayāvanato'bhavat |
prāha caivāñjaliṃ kṛtvā hariścandro mahāmunim||8.6||
ime prāṇāḥ sutaścāyamiyaṃ patnī mune ! mama |
yena te kṛtyamastyāśu tadgṛhāṇārghyamuttamam||8.7||
yadvānyat kāryamasmābhistadanujñātumarhasi||8.8||
viśvāmitra uvāca
pūrṇaḥ sa māso rājarṣe dīyatāṃ mama dakṣiṇā |
rājasūyanimittaṃ hi smaryate svavaco yadi||8.9||
hariścandra uvāca
brāhmannadyaiva sampūrṇo māso'mlānatapodhana |
tiṣṭhatyetad danārdhaṃ yattat pratīkṣasva māciram||8.10||
viśvāmitra uvāca
evamastu mahārāja āgamiṣyāmyahaṃ punaḥ |
śāpaṃ tava pradāsyāmi na cedadya pradāsyasi||8.11||
pakṣiṇa ūcuḥ
ityuktvā prayayau vipro rājā cācintayat tadā |
kathamasmai pradāsyāmi dakṣiṇā yā pratiśrutā||8.12||
kutaḥ puṣṭāni mitrāṇi kutor'thaḥ sāmprataṃ mama |
pratigrahaḥ praduṣṭo me nāhaṃ yāyāmadhaḥ katham||8.13||
kimu prāṇān vimuñcāmi kāṃ diśaṃ yāmyakiñcanaḥ |
yadi nāśaṃ gamiṣyāmi apradāya pratiśrutam||8.14||
brahmasvahṛtkṛmiḥ pāpo bhaviṣyāmyadhamādhamaḥ |
athavā preṣyatāṃ yāsye varamevātmavikrayaḥ||8.15||
pakṣiṇa ūcuḥ
rājānaṃ vyākulaṃ dīnaṃ cintayānamadhomukham |
pratyuvāca tadā patnī bāṣpagadgadayā girā||8.16||
tyaja cintāṃ mahārajā svasatyamanupālaya |
śmaśānavad varjanīyo naraḥ satyabahiṣkṛtaḥ||8.17||
nātaḥ parataraṃ dharmaṃ vadanti puruṣasya tu |
yādṛśaṃ puruṣavyāghra svasatyaparipālanam||8.18||
agnihotramadhītaṃ vā dānādyāścākhilāḥ kriyāḥ |
bhajante tasya vaiphalyaṃ yasya vākyamakāraṇam||8.19||
satyamatyantamuditaṃ dharmaśāstreṣu dhīmatām |
tāraṇāyānṛtaṃ tadvat pātanāyākṛtātmanām||8.20||
saptāśvamedhānāhṛtya rājasūyaṃ ca pārthivaḥ |
kṛtirnāma cyutaḥ svargādasatyavacanāt sakṛt||8.21||
rājan jātamapatyaṃ me ityuktvā praruroda ha |
bāṣpāmbuplutanetrāntāmuvācedaṃ mahīpatiḥ||8.22||
hariścandra uvāca
vimuñca bhadre santāpamayaṃ tiṣṭhati bālakaḥ |
ucyatāṃ vaktukāmāsi yadvā tvaṃ gajagāmini||8.23||
patnyuvāca
rājan jātamapatyaṃ me satāṃ putraphalāḥ striyaḥ |
sa māṃ pradāya vittena dehi viprāya dakṣiṇām||8.24||
pakṣiṇa ūcuḥ
etadvākyamupaśrutya yayau mohaṃ mahīpatiḥ |
pratilabhya ca saṃjñāṃ sa vilalāpātiduḥ khitaḥ||8.25||
mahadduḥ khamidaṃ bhadre yat tvamevaṃ bravīṣi mām |
kiṃ tava smitasaṃlāpā mama pāpasya vismṛtāḥ||8.26||
hā hā kathaṃ tvayā śakyaṃ vaktumetat śucismite |
durvācyametadvacanaṃ kartuṃ śaknomyahaṃ katham||8.27||
ityuktvā sa naraśreṣṭho dhigdhigityasakṛd bruvan |
nipapāta mahīpṛṣṭhe mūrcchayābhipariplutaḥ||8.28||
śayānaṃ bhuvi taṃ dṛṣṭvā hariścandraṃ mahīpatim |
uvācedaṃ sakaruṇaṃ rājapatnī suduḥ khitā||8.29||
patnyuvāca
hā mahārajā kasyedamapadhyānamupasthitam |
yat tvaṃ nipatito bhūmau rāṅkavāstaraṇocitaḥ||8.30||
yena koṭyagragovittaṃ viprāṇāmapavarjitam |
sa eṣa pṛthivīnātho bhūmau svapiti me patiḥ||8.31||
hā kaṣṭaṃ kiṃ tavānena kṛtaṃ deva ! mahīkṣitā |
yadindropendratulyo'yaṃ nītaḥ prasvāpanīṃ daśām||8.32||
ityuktvā sāpi suśroṇī mūrcchitā nipapāta ha |
bhartṛduḥ khamahābhāreṇāsahyena nipīḍitā||8.33||
tau tathā patitau bhūmāvanāthau pitarau śiśuḥ |
dṛṣṭvātyantaṃ kṣudhāviṣṭaḥ prāha vākyaṃ suduḥ khitaḥ||8.34||
tāta tāta ! dadasvānnamambāmba ! bhojanaṃ dada |
kṣunme balavatī jātā jihvāgraṃ śuṣyate tathā||8.35||
pakṣiṇa ūcuḥ
etasminnantare prāpto viśvāmitro mahātapāḥ |
dṛṣṭvā tu taṃ hariścandraṃ patitaṃ bhuvi mūrcchitam||8.36||
sa vāriṇā samabhyukṣya rājānamidamabravīt |
uttiṣṭhotiṣṭha rājendra tāṃ dadasveṣṭadakṣiṇām||8.37||
ṛṇaṃ dhārayato duḥ khamahanyahani vardhante |
āpyāyyamānaḥ sa tadā himaśītena vāriṇā||8.38||
avāpya cetanāṃ rājā viśvāmitramavekṣya ca |
punarmohaṃ samāpede sa ca krodhaṃ yayau muniḥ||8.39||
sa samāśvāsya rājānaṃ vākyamāha dvijottamaḥ |
dīyatāṃ dakṣiṇā sā me yadi dharmamavekṣase||8.40||
satyenārkaḥ pratapati satye tiṣṭhati medinī |
satyaṃ coktaṃ paro dharmaḥ svargaḥ satye pratiṣṭhitaḥ||8.41||
aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam |
aśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate||8.42||
athavā kiṃ mamaitena sāmnā proktena kāraṇam |
anārtye pāpasaṅkalpe krūre cānṛtavādini||8.43||
tvayi rājñi prabhavati sadbhāvaḥ śrūyatāmayam |
adya me dakṣiṇāṃ rājan na dāsyati bhavān yadi||8.44||
astācalaṃ prayāter'ke śapsyāmi tvāṃ tato dhruvam |
ityuktvā sa yayau vipro rājā cāsīdbhayāturaḥ||8.45||
kāndigbhūto'dhamo niḥ svo nṛśaṃsadhaninārditaḥ |
bhāryāsya bhūyaḥ prāhedaṃ kriyatāṃ vacanaṃ mama||8.46||
mā śāpānalanirdagdhaḥ pañcatvamupayāsyasi |
sa tathā codyamānastu rājā patnyā punaḥ punaḥ||8.47||
prāha bhadre karomyeṣa vikrayaṃ tava nirghṛṇaḥ |
nṛśaṃsairapi yad kartuṃ na śakyaṃ tat karomyaham | 48|
yadi me śakyate vāṇī vaktumīdṛk sudurvacaḥ |
evamuktvā tato bhāryāṃ gatvā nāgaramāturaḥ |
bāṣpāpihitakaṇṭhākṣastato vacanamabravīt||8.49||
rājovāca
bho bho nāgarikāḥ sarve śṛṇudhvaṃ vacanaṃ mama |
kiṃ māṃ pṛcchatha kastvaṃ bho nṛśaṃso'hamamānuṣaḥ||8.50||
rākṣaso vātikaṭhinastataḥ pāpataro'pi vā |
vikretuṃ dayitāṃ prāpto yo na prāṇāṃstyajāmyaham||8.51||
yadi vaḥ kasyacit kāryaṃ dāsyā prāṇeṣṭayā mama |
sa brīvītu tvarāyukto yāvat sandhārayāmyaham||8.52||
pakṣiṇa ūcuḥ
atha vṛddho dvijaḥ kaścidāgatyāha narādhipam |
samarpayasva me dāsīmahaṃ kretā dhanapradaḥ||8.53||
asti me vittamastokaṃ sukumārī ca me priyā |
gṛhakarma na śaknoti kartumasmāt prayaccha me||8.54||
karmaṇyatā-vayo-rūpa-śīlānāṃ tava yoṣitaḥ |
anurūpamidaṃ vittaṃ gṛhāṇārpaya me'balām||8.55||
evamuktasya vipreṇa hariścandrasya bhūpateḥ |
vyadīryata mano duḥ khānna cainaṃ kiñcidabravīt||8.56||
tataḥ sa vipro nṛpatervalkalānte dṛḍhaṃ dhanam |
baddhvā keśeṣvathādāya nṛpapatnīmakarṣayat||8.57||
ruroda rohitāśvo'pi dṛṣṭvā kṛṣṭāṃ tu mātaram |
hastena vastramākarṣan kākapakṣadharaḥ śiśuḥ||8.58||
rājapatnyuvāca
muñcārya muñca tāvanmāṃ yāvatpaśyāmyahaṃ śiśum |
durlabhaṃ darśanaṃ tāta punarasya bhaviṣyati||8.59||
paśyaihi vatsa māmevaṃ mātaraṃ dāsyatāṃ gatām |
māṃ mā sprārkṣo rājaputra ! aspṛśyāhaṃ tavādhunā||8.60||
tataḥ sa bālaḥ sahasā dṛṣṭvā kṛṣṭāṃ tu mātaram |
samabhyadhāvadambeti rudan sāstrāvilekṣaṇaḥ||8.61||
tamāgataṃ dvijaḥ krodhādvālamabhyāhanat padā |
vadaṃstathāpi so'mbeti naivāmuñcata mātaram||8.62||
rājapatnyuvāca
prasādaṃ kuru meṃ nātha krīṇīṣvemaṃ ca bālakam |
krītāpi nāhaṃ bhavato vinainaṃ kāryasādhikā||8.63||
itthaṃ mamālpabhāgyāyāḥ prasādasumukho bhava |
māṃ saṃyojaya bālena vatseneva payasvinīm||8.64||
brāhmaṇa uvāca
gṛhyatāṃ vittametat te dīyatāṃ bālako mama |
strīpuṃsordharmaśāstrajñaiḥ kṛtameva hi vetanam |
śataṃ sahasraṃ lakṣaṃ ca koṭimūlyaṃ tathā paraiḥ||8.65||
pakṣiṇa ūcuḥ
tathaiva tasya tadvittaṃ baddhvottarapaṭe tataḥ |
pragṛhya bālakaṃ mātrā sahaikasthamabandhayat||8.66||
nīyamānau tu tau dṛṣṭvā bhāryā-putrau sa pārthivaḥ |
vilalāpa suduḥ khārto niḥ śvasyoṣṇaṃ punaḥ punaḥ||8.67||
yāṃ na vāyurna cādityo nendurna ca pṛthagjanaḥ |
dṛṣṭavantaḥ purā patnīṃ seyaṃ dāsītvamāgatā||8.68||
sūryavaṃśaprasūto'yaṃ sukumārakarāṅguliḥ |
samprāpto vikrayaṃ bālo dhiṅmāmastu sudurmatim||8.69||
hā priye ! hā śiśo ! natsa ! mamānāryasya durnayaiḥ |
daivādhīnāṃ daśāṃ prāpto na mṛto'smi tathāpi dhik||8.70||
pakṣiṇa ūcuḥ
evaṃ vilapato rājñaḥ sa vipro'ntaradhīyata |
vṛkṣagehādibhistuṅgaistāvādāya tvarānvitaḥ||8.71||
viśvāmitrastataḥ prāpto nṛpaṃ vittamayācata |
tasmai samarpayāmāsa hariścandro'pi taddhanam||8.72||
tadvittaṃ stokamālokya dāravikrayasambhavam |
śokābhibhūtaṃ rājānaṃ kupitaḥ kauśiko'bravīt||8.73||
kṣatrabandho ! mamemāṃ tvaṃ sadṛśīṃ yajñadakṣiṇām |
manyase yadi tat kṣipraṃ paśya tvaṃ me balaṃ param||8.74||
tapaso'tra sutaptasya brāhmaṇyasyāmalasya ca |
matprabhāvasya cograsya śuddhasyādhyayanasya ca||8.75||
anyāṃ dāsyāmi bhagavan ! kālaḥ kaścitpratīkṣyatām |
sāmprataṃ nāsti vikrītā patnī putraśca bālakaḥ||8.76||
viśvāmitra uvāca
caturbhāgaḥ sthito yo'yaṃ divasasya narādhipa |
eṣa eva pratīkṣyo me vaktavyaṃ nottaraṃ tvayā||8.77||
pakṣiṇa ūcuḥ
tamevamuktvā rājendraṃ niṣṭhuraṃ nirghṛṇaṃ vacaḥ |
tadādāya dhanaṃ tūrṇaṃ kupitaḥ kauśiko yayau||8.78||
viśvāmitre gate rājā bhayaśokābdhimadhyagaḥ |
sarvākāraṃ viniścitya provācoccairadhomukhaḥ||8.79||
vittakrītena yo hyartho mayā preṣyeṇa mānavaḥ |
sa bravītu tvarāyukto yāvat tapati bhāskaraḥ||8.80||
athājagāma tvarito dharmaścaṇḍālarūpadhṛk |
durgandho vikṛto rūkṣaḥ śmaśrulo danturo ghṛṇī||8.81||
kṛṣṇo lambodaraḥ piṅgarūkṣākṣaḥ paruṣākṣaraḥ |
gṛhītapakṣipuñjaśca śavamālyairalaṅkṛtaḥ||8.82||
kapālahasto dīrghāsyo bhairavo'tivadan muhuḥ |
śvagaṇābhivṛto ghoro yaṣṭihasto nirākṛtiḥ||8.83||
caṇḍāla uvāca
ahamartho tvayā śīghraṃ kathayasvātmavetanam |
stokena bahunā vāpi yena vai labhyate bhavān||8.84||
pakṣiṇa ūcuḥ
taṃ tādṛśamathālakṣya krūradṛṣṭiṃ suniṣṭhuram |
vadantamatiduḥ śīlaṃ kastvamityāha pārthivaḥ||8.85||
caṇḍāla uvāca
caṇḍālo'hamihākhyātaḥ pravīreti purottame |
vikhyāto vadhyavadhako mṛtakambalahārakaḥ||8.86||
hariścandra uvāca
nāhaṃ caṇḍāladāsatvamiccheyaṃ suvigarhitam |
varaṃ sāpāgninā dagdho na caṇḍālavaśaṃ gataḥ||8.87||
pakṣiṇa ūcuḥ
tasyaivaṃ vadataḥ prāpto viśvāmitrastaponidhiḥ |
kopāmarṣavivṛtākṣaḥ prāha cedaṃ narādhaipam||8.88||
viśvāmitra uvāca
caṇḍālo'yamanalpaṃ te dātuṃ vittamupasthitaḥ |
kasmānna dīyate mahyamaśeṣā yajñadakṣiṇā||8.89||
hariścandra uvāca
bhagavan ! sūryavaṃśotthamātmānaṃ vedme kauśika |
kathaṃ caṇḍāladāsatvaṃ gamiṣye vittakāmukaḥ||8.90||
viśvāmitra uvāca
yadi caṇḍālavittaṃ tvamātmavikrayajaṃ mama |
na pradāsyasi kālena śāpsyāmi tvāmasaṃśayam||8.91||
pakṣiṇa ūcuḥ
hariścandrastato rājā cintāvasthitajīvitaḥ |
prasīdeti vadan pādāvṛṣerjagrāha vihvalaḥ||8.92||
dāso'smyārto'smi bhīto'smi tvadbhaktaśca viśeṣataḥ |
kuru prasādaṃ viprarṣe kaṣṭaścaṇḍālasaṅkaraḥ||8.93||
bhaveyaṃ vittaśeṣeṇa sarvakarmakaro vaśaḥ |
tavaiva muniśārdūla ! preṣyaścittānuvartakaḥ||8.94||
viśvāmitra uvāca
yadi preṣyo mama bhavān caṇḍālāya tato mayā |
dāsabhāvamanuprāpto datto vittārbudena vai||8.95||
pakṣiṇa ūcuḥ
ekamukte tadā tena śvapāko hṛṣṭamānasaḥ |
viśvāmitrāya taddravyaṃ dattvā baddhvā nareśvaram||8.96||
daṇḍaprahārasambhrāntamatīva vyākulendriyam |
iṣṭabandhuviyogārtamanayannijapattanam||8.97||
hariścandrastato rājā vasaṃścaṇḍālapattane |
prātarmadhyāhnasamaye sāyañcaitadagāyata||8.98||
bālā dīnamukhī dṛṣṭvā bālaṃ dīnamukhaṃ puraḥ |
māṃ smaratyasukhāviṣṭā mocayiṣyati nau nṛpaḥ||8.99||
upāttavitto viprāya dattvā vittamato'dhikam |
na sā māṃ mṛgaśāvākṣī vetti pāpataraṃ kṛtam||8.100||
rājyanāśaḥ suhṛttyāgo bharyātanayavikrayaḥ |
prāptā caṇḍālatā ceyamaho duḥ khaparamparā||8.101||
evaṃ sa nivasan nityaṃ sasmāra dayitaṃ sutam |
āryāñcātmasamāviṣṭāṃ hṛtasarvasva āturaḥ||8.102||
kasyacittvatha kālasya mṛtacelāpahārakaḥ |
hariścandro'bhavadrājā śmaśāne tadvaśānugaḥ||8.103||
caṇḍālenānuśiṣṭaśva mṛtacelāpahāriṇā |
śavāgamanamanvicchanniha tiṣṭha divāniśam||8.104||
idaṃ rājñe'pi deyañca ṣaḍbhāgantu śavaṃ prati |
trayastu mama bhāgāḥ syurdvo bhāgau tava vetanam||8.105||
iti pratisamādiṣṭo jagāma śavamandiram |
diśantu dakṣiṇāṃ yatra vārāṇasyāṃ sthitaṃ tadā||8.106||
śmaśānaṃ ghorasaṃnādaṃ śivāśatasamākulam |
śavamaulisamākīrṇaṃ durgandhaṃ bahudhūmakam||8.107||
piśāca-bhūta-vetāla-ḍākinī-yakṣasaṅkulam |
gṛdhragomāyusaṅkīrṇaṃ śvavṛndaparivāritam||8.108||
asthisaṃghātasaṅkīrṇaṃ mahādurgandhasaṃkulam |
nānāmṛtasuhṛnnāda-raudrakolāhalāyutam||8.109||
hā putra ! mitra ! hā bandho ! bhrātarvatsa ! priyādya me |
hā pate ! bhagini ! mātarhā mātula ! pitāmaha||8.110||
mātāmaha ! pitaḥ ! kva gato'syehi bāndhava |
ityevaṃ vadatāṃ yatra dhvaniḥ saṃśruyate mahān||8.111||
jvalanmāṃsa-vasā-medacchamacchamitasaṃkulam||8.112||
ardhadagdhāḥ śavāḥ śyāmā vikasaddantapaṅktayaḥ |
hasantīvāgnimadhyasthāḥ kāyasyeyaṃ daśā tviti||8.113||
agneścaṭacaṭāśabdo vayasāmasthipaṅktiṣu |
bāndhavākrāndaśabdaśca pukkaseṣu praharṣajaḥ||8.114||
gāyatāṃ bhūta-vetāla-piśācagaṇaḥ rakṣasām |
śrūyate sumahān ghoraḥ kalpānta iva niḥ svanaḥ||8.115||
mahāmahiṣakārīṣa-gośakṛdrāśisaṅkulam |
tadutthabhasmakūṭaiśca vṛtaṃ sāsthibhirunnataiḥ||8.116||
nānopahārastragdīpa-kākavikṣepakālikam |
anekaśabdabahulaṃ śmaśānaṃ narakāyate||8.117||
savahnigarbhairaśivaiḥ śivārutair nināditaṃ bhīṣaṇarāvagahvaram |
bhayaṃ bhayasyāpyupasañjanairbhṛśaṃ śmaśānamākrandavirāvadāruṇam||8.118||
sa rājā tatra samprāpto duḥ khitaḥ śocanodyataḥ |
hā bhṛtyā mantriṇo viprāḥ tadrājyaṃ vidhe gatam||8.119||
hā śaivye putra hā bāla māṃ tyaktvā mandabhāgyakam |
viśvāmitrasya doṣeṇa gatāḥ kutrāpi te mama||8.120||
ityevaṃ cintayaṃstatra caṇḍāloktaṃ punaḥ punaḥ |
malino rūkṣasarvāṅgaḥ keśavān gandhavān dhvajī||8.121||
lakuṭī kālakalpaśca dhāvaṃścāpi tatastataḥ |
asmin śava idaṃ mūlyaṃ prāptaṃ prāpsyāmi cāpyuta||8.122||
idaṃ mama idaṃ rājñe mukhyacaṇḍālake tvidam |
iti dhāvan diśo rājā jīvan yonyantaraṃ gataḥ||8.123||
jīrṇakarpaṇṭasugranthi-kṛtakanthāparigrahaḥ citābhasmarajolipta-mukhabāhūdarāṅighrakaḥ||8.124||
nānāmedo-vasā-majjā liptapāṇyaṅguliḥ śvasan |
nānāśavodanakṛtā-hāratṛptiparāyaṇaḥ||8.125||
tadīyamālyasaṃśleṣakṛtamastakamaṇḍanaḥ |
na rātrau na divā śete hā heti pravadan muhuḥ||8.126||
evaṃ dvādaśamāsāstu nītāḥ śatasamopamāḥ |
sa kadācinnṛpaśreṣṭhaḥ śrānto bandhuviyogavān||8.127||
nidrābhibhūto rūkṣāṅgo niśceṣṭaḥ supta eva ca |
tatrāpi śayanīye sa dṛṣṭavānadbhutaṃ hamat||8.128||
śmaśānābhyāsayogena daivasya balavattayā |
anyadehena dattvā tu gurave gurudakṣiṇām||8.129||
tadā dvādaśa varṣāṇi duḥ khadānāttu niṣkṛtiḥ |
ātmānaṃ sa dadarśātha pukkasīgarbhasambhavam||8.130||
tatrasthaścāpyasau rājā so'cintayadidaṃ tadā |
ito niṣkrāntamātro hi dānadharmaṃ karomyaham||8.131||
anantaraṃ sa jātastu tadā pukkasabālakaḥ |
śmaśānamṛtasaṃskāra-karaṇeṣu sadodyataḥ||8.132||
prāpte tu saptame varṣe śmaśāne'tha mṛto dvijaḥ |
ānīto bandhubhirdṛṣṭastena tatrādhano guṇī||8.133||
mūlyārthinā tu tenāpi paribhūtāstu brāhmaṇāḥ |
ūcuste brāhmaṇāstatra viśvāmitrasya ceṣṭitam||8.134||
pāpiṣṭhamaśubhaṃ karma kuru tvaṃ pāpakāraka |
hariścandraḥ purā rājā viśvāmitreṇa pukkasaḥ||8.135||
kṛtaḥ puṇyavināśena brāhmaṇasvāpanāśanāt |
yadā na kṣamate teṣāṃ taiḥ sa śapto ruṣā tadā||8.136||
gaccha tvaṃ narakaṃ ghoramadhunaiva narādhama |
ityuktamātre vacane svapnasthaḥ sa nṛpastadā||8.137||
apaśyadyamadūtān vai pāśahastān bhayāvahān |
taiḥ saṃgṛhītamātmānaṃ nīyamānaṃ tadā balāt||8.138||
paśyati sma bhṛśaṃ khinno hā mātaḥ pitaradya me |
evaṃvādī sa narake tailadroṇyāṃ nipātitaḥ||8.139||
krakacaiḥ pāṭyamānastu kṣuradhārābhirapyadhaḥ |
andhe tamasi duḥ khārtaḥ pūyaśoṇitabhojanaḥ||8.140||
saptavarṣaṃ mṛtātmānaṃ pukkasatve dadarśa ha |
dinaṃ dinantu narake dahyate pacyate'nyataḥ||8.141||
khidyate kṣobhyate'nyatra māryate pāṭyate'nyataḥ |
kṣāryate dīpyate'nyatra śītavātāhato'nyataḥ||8.142||
evaṃ dinaṃ varṣaśata-pramāṇaṃ narake'bhavat |
tathā varṣaśataṃ tatra śrīvitaṃ narake bhaṭaiḥ||8.143||
tato nipātito bhūmau viṣṭhāśī śvā vyajāyata |
vāntāśī śītadagdhaśca māsamātre mṛto'pi saḥ||8.144||
athāpaśyat kharaṃ dehaṃ hastinaṃ vānaraṃ paśum |
chāgaṃ viḍālaṃ kaṅkañca gāmaviṃ pakṣiṇaṃ kṛmim||8.145||
matsyaṃ kūrmaṃ varāhañca śvāvidhaṃ kukkuṭaṃ śukam |
śārikāṃ sthāvarāṃścaiva sarpamanyāṃśva dehinaḥ||8.146||
divase divase janma prāṇinaḥ prāṇinastadā |
apaśyad duḥ khasantapto dinaṃ varṣaśataṃ tathā||8.147||
evaṃ varṣaśataṃ pūrṇaṃ gataṃ tatra kuyoniṣu |
apaśyacca kadācit sa rājā tat svakulodbhavam||8.148||
tatra sthitasya tasyāpi rājyaṃ dyūtena hāritam |
bhāryā hṛtā ca putraśca sa caikākī vanaṃ gataḥ||8.149||
tatrāpaśyata sa siṃhaṃ vai vyāditāsyaṃ bhayāvaham |
bibhakṣayiṣumāyātaṃ śarabheṇa samanvitam||8.150||
punaśca bhakṣitaḥ so'pi bhāryāṃ śocitumudyataḥ |
hā śaivye ! kva gatāsyadya māmihāpāsya duḥ khitam||8.151||
apaśyat punarevāpi bhāryāṃ svaṃ sahaputrakām |
trāyasva tvaṃ hariścandra kiṃ dyūtena tava prabho||8.152||
putraste śocyatāṃ prāpto bharyaṃyā śaivyayā saha |
sa nāpaśyat punarapi dhāvamānaḥ punaḥ punaḥ||8.153||
athāpaśyat punarapi svargasthaḥ sa narādhipaḥ |
nīyate muktakeśī sā dīnā vivasanā balāt||8.154||
hāhāvākyaṃ pramuñcantī trāyasvetyasakṛtsvanā |
athāpaśyat punastatra dharmarājasya śāsanāt||8.155||
ākrāndantyantarīkṣasthā āgaccheha narādhipa |
viśvāmitreṇa vijñapto yamo rājaṃstavārthataḥ||8.156||
ityuktvā sarpapāśaistu nīyate balavadvibhuḥ |
śrāddhadevena kathitaṃ viśvāmitrasya ceṣṭitam||8.157||
tatrāpi tasya vikṛtirnādharmotthā vyavardhata |
etāḥ sarvā daśāstasya yāḥ svapne sampradarśitāḥ||8.158||
sarvāstāstena sambhuktā yāvadvarṣāṇi dvādaśa |
atīte dvādaśe varṣa nīyamāno bhaṭairbalāt||8.159||
yamaṃ so'paśyadākārāduvāca ca narādhipam |
viśvāmitrasya kopo'yaṃ durnivāryo mahātmanaḥ||8.160||
putrasya te mṛtyumapi pradāsyati sa kauśikaḥ |
gaccha tvaṃ mānuṣaṃ lokaṃ duḥ khaśeṣañca bhuṅkṣva vai |
gatasya tatra rājendra śreyastava bhaviṣyati||8.161||
vyatīte dvādaśe varṣe duḥ khasyānte narādhipaḥ |
antarīkṣācca patito yamadūtaiḥ praṇoditaḥ||8.162||
patito yamalokācca vibuddho bhayasambhramāt |
aho kaṣṭamiti dhyātvā kṣate kṣārāvasevanam||8.163||
svapne duḥ khaṃ mahaddṛṣṭaṃ yasyānto nopalabhyate |
svapne dṛṣṭaṃ mayā yattu kiṃ nu me dvādaśāḥ samāḥ||8.164||
gatetyapṛcchat tatrasthān pukkasāṃstu sa sambhramāt |
netyucuḥ kecit tatrasthā evamevāpare'bruvan||8.165||
śrutvā duḥ khī tadā rājā devān śaraṇamīyivān |
svasti kurvantu me devāḥ śaivyāyā bālakasya ca||8.166||
namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase |
parāvarāya śuddhāya purāṇāyāvyayāya ca||8.167||
namo bṛhaspate tubhyaṃ namaste vāsavāya ca |
evamuktvā sa rājā tu yuktaḥ pukkasakarmaṇi||8.168||
śavānāṃ mūlyakaraṇe punarnaṣṭasmṛtiryathā |
malino jaṭilaḥ kṛṣṇo lakuṭī vihvalo nṛpaḥ||8.169||
naiva putro na bhāryā tu tasya vai smṛtigocare |
naṣṭotsāho rājyanāśāt śmaśāne nivasaṃstadā||8.170||
athājagāma svasutaṃ mṛtamādāya lāpinī |
bhāryā tasya narendrasya sarpadaṣṭaṃ hi bālakam||8.171||
hā vatsa ! hā putra ! śiśo ! ityevaṃ vadatī muhuḥ |
kṛśā vivarṇā vimanāḥ pāṃśudhvastaśiroruhā||8.172||
rājapatnyuvāca
hā rājannadya bālaṃ tvaṃ paśya somaṃ mahītale |
ramamāṇaṃ purā dṛṣṭaṃ duṣṭāhinā mṛtam||8.173||
tasyā vilāpaśabdaṃ tamākarṇya sa narādhipaḥ |
jagāma tvarito'treti bhavitā mṛtakambalaḥ||8.174||
sa tāṃ rorudatīṃ bhāryāṃ nābhyajānāttu pārthivaḥ |
cirapravāsasantaptāṃ punarjātāmivābalām||8.175||
sāpi taṃ cārukeśāntaṃ purā dṛṣṭvā jaṭālakam |
nābhyajānānnṛpasutā śuṣkavṛkṣopamaṃ nṛpam||8.176||
so'pi kṛṣṇapaṭe bālaṃ dṛṣṭvāśīviṣapīḍitam |
narendralakṣaṇopetaṃ cintāmāpa nareśvaraḥ||8.177||
aho kaṣṭaṃ narendrasya kasyāpyeṣa kule śiśuḥ |
jāto nītaḥ kṛtāntena kāmapyāśāṃ durātmanā||8.178||
evaṃ dṛṣṭvā hi me bālaṃ māturutsaṅgaśāyinam |
smṛtimabhyāgato bālo rohitāśvo'bjalocanaḥ||8.179||
so'pyetāmeva me vatso vayo'vasthāmupāgataḥ |
nīto yadi na ghoreṇa kṛtāntenātmano vaśam||8.180||
rājapatnyuvāca
hā vatsa ! kasya pāpasya apadhyānādidaṃ mahat |
duḥ khamāpatitaṃ ghoraṃ yasyānto nopalabhyate||8.181||
hā nātha ! rājan ! bhavatā māmanāśvāsya duḥ khitām |
kvāpi santiṣṭhatā sthāne viśrabdhaṃ sthīyate katham||8.182||
rājyanāśaḥ suhṛttyāgo bhāryātanayavikrayaḥ |
hariścandrasya rājarṣeḥ kiṃ vidhe ! na kṛtaṃ tvayā||8.183||
iti tasyā vacaḥ śrutvā rājā svasthānataścyutaḥ |
pratyabhijñāya dayitāṃ putrañca nidhanaṃ gatam||8.184||
kaṣṭaṃ śaivyeyameṣā hi sa bālo'yamitīrayan |
ruroda duḥ khasantapto mūrcchāmabhijagāma ca||8.185||
sā ca taṃ pratyabhijñāya tāmavasthāmupāgatam |
mūrcchitā nipapātārtā niśceṣṭā dharaṇītale||8.186||
cetaḥ samprāpya rājendro rājapatnī ca tai samam |
vilepatuḥ susantaptau śokabhārāvapīḍitau||8.187||
rājovāca
hā vatsa ! sukumāraṃ te svakṣibhrūnāsikālakam |
paśyato me mukhaṃ dīnaṃ hṛdayaṃ kiṃ na dīryate||8.188||
tāta ! tāteti madhuraṃ bruvāṇaṃ svayamāgatam |
upaguhya vadiṣye kaṃ vatsa ! vatseti sauhṛdāt||8.189||
kasya jānupraṇītena piṅgena kṣitireṇunā |
mamottarīyamutsaṅgaṃ tathāṅgaṃ malameṣyati||8.190||
aṅgapratyaṅgasambhūto manohṛdayanandanaḥ |
mayā kupitrā hā vatsa ! vikrīto yena vastuvat||8.191||
hṛtvā rājyamaśeṣaṃ me sasādhanadhanaṃ mahat |
daivāhinā nṛśaṃsena daṣṭo me tanayastataḥ||8.192||
ahaṃ daivāhidaṣṭasya putrasyānanapaṅkajam |
nirīkṣannapi ghoreṇa viṣeṇāndhīkṛto'dhunā||8.193||
ekamukttavā tamādāya bālakaṃ bāṣpagadgadaḥ |
pariṣvajya ca niśceṣṭo mūrcchayā nipapāta ha||8.194||
rājapatnyuvāca
ayaṃ sa puruṣavyāghraḥ svareṇaivopalakṣyate |
vidvajjanamanaścandro hariścandro na saṃśayaḥ||8.195||
tathāsya nāsikā tuṅgā agrato'dhomukhaṃ gatā |
dantāśca mukulaprakhyāḥ khyātakīrtermahātmanaḥ||8.196||
śmaśānamāgataḥ kasmādadyaiṣa sa nareśvaraḥ |
apahāya putraśokaṃ sāpaśyat patitaṃ patim||8.197||
prakṛṣṭā vismitā dīnā bhartṛputrādhipīḍitā |
vīkṣantī sā tato'paśyad bhartṛdaṇḍaṃ jugupsitam||8.198||
śvapākārhamato mohaṃ jagāmāyatalocanā |
prāpya cetaśca śanakaiḥ sagadgadamabhāṣata||8.199||
dhik tvāṃ daivātikaruṇāṃ nirmaryādaṃ jugupsitam |
yenāyamamaraprakhyo nīto rājā śvapākatām||8.200||
rājyanāśaṃ suhṛttyāgaṃ bhāryā-tanayavikrayam |
prāpayitvāpi no kuktaścaṇḍālo'yaṃ kṛto nṛpaḥ||8.201||
hā rājan ! jātasantāpāmitthaṃ māṃ dharaṇītalāt |
utthāpya nādya paryaṅkamāroheti kimucyate||8.202||
nādya paśyāmi te chatraṃ bhṛṅgāramathavā punaḥ |
cāmaraṃ vyajanañcāpi ko'yaṃ vidhiviparyayaḥ||8.203||
yasyāgre vrajataḥ pūrvaṃ rājāno bhṛtyatāṃ gatāḥ |
svottarīyairakurvanta nīrajaskaṃ mahītalam||8.204||
so'yaṃ kapālasaṃlagna-ghaṭīghaṭanirantare |
mṛtanirmālyasūtrāntargūgkeśe sudāruṇe||8.205||
vasānisyandasaṃśuṣka-mahīpuṭakamaṇḍite |
bhasmāṅgārārdhadagdhāsthi-majjāsaṅghaṭṭabhīṣaṇe||8.206||
gṛdhra-gomāyunādārtanaṣṭakṣudravihaṅgame |
citādhūmātatirucā nīlīkṛtadigantare||8.207||
kuṇapāsvādanamudā samprahṛṣṭaniśācare |
caratyamedhye rājendraḥ śmaśāne duḥ khapīḍitaḥ||8.208||
evamuktvā samāśliṣya kaṇṭhaṃ rājño nṛpātmajā |
kaṣṭaśokaśatādhārā vilalāpārtayā girā||8.209||
rājapatnyuvāca
rājan ! svapno'tha tathyaṃ vā yadetanmanyate bhavān |
tat kathyatāṃ mahābhāga mano vai muhyate mama||8.210||
yadyetadevaṃ dharmajña nāsti dharme sahāyatā |
tathaiva vipradevādipūjane pālane bhuvaḥ||8.211||
nāsti dharmaḥ kutaḥ satyamārjavaṃ cānṛśaṃsatā |
yatra tvaṃ dharmaparamaḥ svarājyādavaropitaḥ||8.212||
iti tasyā vacaḥ śrutvā niśvasyoṣṇaṃ sagadgadam |
kathayāmāsa tanvaṅgyā yathā prāptā śvapākatā||8.213||
ruditvā sāpi suciraṃ niśvasyoṣṇañca duḥ khitā |
svaputramaraṇaṃ bhīruryathāvṛttaṃ nyavedayat||8.214||
rājovāca
priye ! na rocaye dīrghaṃ kālaṃ kleśamupāsitum |
nātmāyattaśca tanvaṅgi paśya me mandabhāgyatām||8.215||
caṇḍālenānanujñātaḥ pravekṣye jvalanaṃ yadi |
caṇḍāladāsatāṃ yāsye punarapyanyajanmani||8.216||
narake ca tapiṣyāmi koṭakaḥ kṛmibhojanaḥ |
vaitaraṇyāṃ mahāpūya-vasāsṛk-snāyupicchile||8.217||
asipatravane prāpya chedaṃ prāpsyāmi dāruṇam |
tāpaṃ prāpsyāmi vā prāpya mahārauravarauravau||8.218||
magnasya duḥ khajaladhau pāraḥ prāṇaviyojanam |
eko'pi bālako yo'yamāsīdvaṃśakaraḥ sutaḥ||8.219||
mama daivāmbuvegena magnaḥ so'pi balīyasā |
kathaṃ prāṇān vimuñcāmi parāyatto'smi durgataḥ||8.220||
athavā nārtinā kliṣṭo naraḥ pāpamavekṣate |
tiryaktve nāsti tadduḥ śaṃ nāsipatravane tathā||8.221||
vaitaraṇyāṅkutastādṛg yādṛśaṃ putraviplave |
so'haṃ sutaśirīreṇa dīpyamāne hutāśane||8.222||
nipatiṣyāmi tanvaṅgi kṣantavyaṃ kukṛtaṃ mama |
anujñātā ca gaccha tvaṃ vipraveśma suchismite||8.223||
mama vākyañca tanvaṅgi nibodhādṛtamānasā |
yadi dattaṃ yadi hutaṃ guravo yadi toṣitāḥ||8.224||
paratra saṅgamo bhūyāt putreṇa saha ca tvayā |
iha loke kutastvetad bhaviṣyati mameṅgitam||8.225||
tvayā saha mama śreyo gamanaṃ putramārgaṇe |
yanmayā hasatā kiñcidrahasye vā śucismite||8.226||
aślīlamuktaṃ tat sarvaṃ kṣantavyaṃ mama yācataḥ |
rājapatnīti garveṇa nāvajñeyaḥ sa te dvijaḥ |
sarvayatnena te toṣyaḥ svāmidaivatavacchubhe||8.227||
rājapatnyuvāca
ahamapyatra rājarṣe dīpyamāne hutāśane |
duḥ khabhārāsahādyaiva saha yāsyāmi vai tvayā||8.228||
pakṣiṇa ūcuḥ
tataḥ kṛtvā citāṃ rājā āropya tanayaṃ svakam |
bhāryayā sahitaścāsau baddhāñjalipuṭastadā||8.229||
cintayan paramātmānamīśaṃ nārāyaṇaṃ harim |
hṛtkoṭaraguhāsīnaṃ vāsudevaṃ sureśvaram |
anādinidhanaṃ brahma kṛṣṇaṃ pītāmbaraṃ śubham||8.230||
tasya cintayamānasya sarve devāḥ savāsavāḥ |
dharmaṃ pramukhataḥ kṛtvā samājagmustvarānvitāḥ||8.231||
āgatya sarve procuste bho bho rājan ! śṛṇu prabho |
ayaṃ pitāmahaḥ sākṣāddharmaśca bhagavān svayam||8.232||
sādhyāśca viśve maruto lokapālāḥ savāhanāḥ |
nāgāḥ siddhāḥ sagandharvā rudrāścaiva tathāśvinau||8.233||
ete cānye ca bahavo viśvāmitrastathaiva ca |
viśvatrayeṇa yo mitraṃ kartuṃ na śakitaḥ purā||8.234||
viśvāmitrastu te maitrīmiṣṭañcāhartumicchati |
āruroha tataḥ prāpto dharmaḥ śakro'tha gādhijaḥ||8.235||
dharmi uvāca
mā rājan ! sāhasaṃ kārṣordharmo'haṃ tvāmupāgataḥ |
titikṣā-dama-satyādyaiḥ svaguṇaiḥ paritoṣitaḥ||8.236||
indra uvāca
hariścandra māhabhāga ! prāptaḥ śakro'smite'ntikam |
tvayā sabhāryaputreṇa jitā lokāḥ sanātanāḥ||8.237||
āroha tridivaṃ rājan ! bhāryāputrasamanvitaḥ |
suduṣprāptaṃ narairanyairjitamātmīyakarmabhiḥ||8.238||
pakṣiṇa ūcuḥ
tato'mṛtamayaṃ varṣamapamṛtyuvināśanam |
indraḥ prāsṛjadākāśāccitāsthānagataḥ prabhuḥ||8.239||
puṣpavarṣañca sumahaddevadundubhinisvanam |
tatastato vartamāne samāje devasaṃkule||8.240||
samuttasthau tataḥ putro rājñastasya mahātmanaḥ |
sukumāratanuḥ susthaḥ prasannendriyamānasaḥ||8.241||
tato rājā hariścandraḥ pariṣvajya sutaṃ kṣaṇāt |
sabhāryaḥ sa śriyā yukto divyamālyāmbarānvitaḥ||8.242||
susthaḥ sampūrṇahṛdayo mudā paramayā yutaḥ |
babhūva tatkṣaṇādindro bhūyaścainamabhāṣata||8.243||
sabhāryastvaṃ saputraśca prāpsyase sadgatiṃ parām |
samāroha māhabhāga nijānāṃ karmaṇāṃ phalaiḥ||8.244||
hariścandra uvāca
devarājānanujñātaḥ svāminā śvapacena vai |
agatvā niṣkṛtiṃ tasya nārokṣye'haṃ surālayam||8.245||
dharma uvāca
tavainaṃ bhāvinaṃ kleśamavagamyātmamāyayā |
ātmā śvapākatāṃ nīto darśitaṃ tacca cāpalam||8.246||
indra uvāca
prārthyate yat paraṃ sthānaṃ samastairmanujairbhuvi |
tadāroha hariścandra sthānaṃ puṇyakṛtāṃ nṛṇām||8.247||
hariścandra uvāca
devārāja ! namastubhyaṃ vākyañcaitannibodha me |
prasādasumukhaṃ yat tvāṃ bravīmi praśrayānvitaḥ||8.248||
macchokamagnamanasaḥ kośalānagare janāḥ |
tiṣṭhanti tānapohyādya kathaṃ yāsyāmyahaṃ divam||8.249||
brahmahatyā gurorghāto govadhaḥ strīvadhastathā |
tulyamebhirmahāpāpaṃ bhaktatyāge'pyudāhṛtam||8.250||
bhajantaṃ bhaktamatyājyamaduṣṭaṃ tyajataḥ sukham |
neha nāmutra paśyāmi tasmācchakra ! divaṃ vraja||8.251||
yadi te sahitāḥ svargaṃ mayā yānti sureśvara |
tato'hamapi yāsyāmi narakaṃ vāpi taiḥ saha||8.252||
indra uvāca
bahūni puṇyapāpāni teṣāṃ bhinnāni vai pṛthak |
kathaṃ saṅghātabhogyaṃ tvaṃ bhūyaḥ svargamavāpsyasi||8.253||
hariścandra uvāca
śakra bhuṅkte nṛpo rājyaṃ prabhāveṇa kuṭumbinām |
yajate ca mahāyajñaiḥ karma paurtaṃ karoti ca||8.254||
tacca teṣāṃ prabhāveṇa mayā sarvamanuṣṭhitam |
upakartṝn na santyakṣye tānahaṃ svargalipsayā||8.255||
tasmādyanmama deveśa kiñcidasti suceṣṭitam |
dattamiṣṭamatho japtaṃ sāmānyaṃ taistadastu naḥ||8.256||
bahukālopabhogyaṃ hi phalaṃ yanmama karmaṇaḥ |
tadastu dinamapyekaṃ taiḥ samaṃ tvatprasādataḥ||8.257||
pakṣiṇa ūcuḥ
evaṃ bhaviṣyatītyuktvā śakrastribhuvaneśvaraḥ |
prasannacetā dharmaśca viśvāmitraśca gādhijaḥ||8.258||
vimānakoṭisambaddhaṃ svargalokānmahītalam |
gatvāyodhyājanaṃ prāha divamāruhyatāmiti||8.259||
tadindrasya vacaḥ śrutvā prītyā tasya ca bhūpateḥ |
ānīya rohitāścañca viśvāmitro mahātapāḥ||8.260||
ayodhyākhye pure ramye so'bhyasiñcannṛpātmajam |
devaiśca munibhiḥ siddhairabhiṣicya narādhipam||8.261||
rājñā saha tadā sarve hṛṣṭapuṣṭasuhṛjjanāḥ |
saputrabhṛtyadārāste divamāruruhurjanāḥ||8.262||
pade pade vimānāt te vimānamagaman narāḥ |
tadā sambhūtaharṣo'sau hariścandraśca pārthivaḥ||8.263||
samprāpya bhūtimatulāṃ vimānaiḥ sa mahīpatiḥ |
āsāñcakre purākāre vapraprākārasaṃvṛte||8.264||
tatastasyardhimālokya ślokaṃ tatrośanā jagau |
daityācāryo mahābhāgaḥ sarvaśāstrārthatattvavit||8.265||
śukra uvāca
hariścandrasamo rājā na bhūto na bhaviṣyati |
yaḥ śṛṇoti svaduḥ khārtaḥ sa sukhaṃ mahadāpnuyāt||8.266||
svargārthoprāpnuyāt svargaṃ putrārtho putramāpnuyāt |
bhāryārtho prāpnuyādbhāryāṃ rājyārtho rājyamāpnuyāt||8.267||
aho titikṣāmāhātmyamaho dānaphalaṃ mahat |
yadāgato hariścandraḥ purīñcendratvamāptavān||8.268||
pakṣiṇa ūcuḥ
etat te sarvamākhyātaṃ hariścandraviceṣṭitam |
ataḥ paraṃ kathāśeṣaḥ śrūyatāṃ munisattama||8.269||
vipāko rājasūyasya pṛthivīkṣayakāraṇam |
tadvipākanimittañca yuddhamāḍibakaṃ mahat||8.270||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe hariścandropākhyānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ
navamo'dhyāyaḥ
pakṣiṇa ūcuḥ
rājyacyute hariścandre gate ca tridaśālayam |
niścakrāma mahātejā jalavāsāt purohitaḥ||9.1||
vaśiṣṭho dvādaśābdānte gaṅgāparyuṣito muniḥ |
śuśrāva ca samastantu viśvāmitraviceṣcitam||9.2||
hariścandrasya nāśañca rājñaścodārakarmaṇaḥ |
caṇḍālasamprayogañca bhāryātanayavikrayam||9.3||
sa śrutvā sumāhabhāgaḥ prītimānavanīpatau |
cakāra kopaṃ tejasvī viśvāmitramṛṣiṃ prati||9.4||
vaśiṣṭha uvāca
mama putraśataṃ tena viśvāmitreṇa ghātitam |
tatrāpi nābhavat krodhastādṛśo yādṛśo'dya me||9.5||
śrutvā narādhipamimaṃ svarājyādavarīpitam |
mahātmānaṃ mahābhāgaṃ devabrāhmaṇapūjakam||9.6||
yasmāt sa satyavāk śāntaḥ śatrāvapi vimatsaraḥ |
anāgāścaiva dharmātmā apramatto madāśrayaḥ||9.7||
sapatnībhṛtyaputrastu prāpito'ntyāṃ daśāṃ nṛpaḥ |
sa rājyāccyāvito'nena bahuśaśca khilīkṛtaḥ||9.8||
tasmād durātmā brahmadviṭ prājñānāmavaropitaḥ |
macchāpopahato mūḍhaḥ sa bakatvamavāpsyati||9.9||
pakṣiṇa ūcuḥ
śrutvā śāpaṃ mahātejā viśvāmitro'pi kauśikaḥ |
tvamapyāḍirbhavastevati pratiśāpamayacchata||9.10||
anyo'nyaśāpāt tau prāptau tiryaktvaṃ paramadyutī |
vaśiṣṭhaḥ sa mahātejā viśvāmitraśca kauśikaḥ||9.11||
anyajātisamāyogaṃ gatāvapyamitaujasau |
yuyudhāte'tisaṃrabdhau mahābalaparākramau||9.12||
yojanānāṃ sahasre dve pramāṇenāḍirucchritaḥ |
yannavatyadhikaṃ brahman ! sahasratritayaṃ bakaḥ||9.13||
tau tu pakṣaprahārābhyāmanyonyasyoruvikramau |
praharantau bhayaṃ tīvraṃ prajānāñcakratustadā||9.14||
vidhūya pakṣāṇi bako raktodvṛttākṣirāhanat |
āḍiṃ so'pyunnatagrīvo bakaṃ padbhyāmatāḍayat||9.15||
tayoḥ pakṣānilāpāstāḥ prapeturgirayo bhuvi |
giriprapātābhihatā cakampe ca vasundharā||9.16||
kṣmā kampamānā jaladhīnudvṛttāmbūṃścakāra ca |
nanāma caikapārśvena pātālagamanonmukhī||9.17||
kecidigarinipātena kecidambhodhivāriṇā |
kecinmahīsañcalanāt prayayuḥ prāṇinaḥ kṣayam||9.18||
iti sarvaṃ paritrastaṃ hāhābhūtamacetanam |
jagadāsīt susambhrāntaṃ paryastakṣitimaṇḍalam||9.19||
hā vatsa ! hā kānta ! śiśo ! prayāhyeṣo'smi saṃsthitaḥ |
hā priye ! kānta ! śailo'yaṃ patatyāśu palāyatām||9.20||
ityākulīkṛte loke saṃtrāsavimukhe tadā |
suraiḥ parivṛtaḥ sarvairājagāma pitāmahaḥ||9.21||
pratyuvāca ca viśveśāstāvubhāvatikopitau |
yuddhaṃ vā viramatvetallokāḥ svāsthyaṃ vrajantu ca||9.22||
śṛṇvantāvapi tau vākyaṃ brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ |
kopāmarṣasamāviṣṭo yuyudhāte na tasthatuḥ||9.23||
tataḥ pitāmaho devastaṃ dṛṣṭvā lokasaṃkṣayam |
tayośca hitamanvicchan tiryagbhāvamapānudat||9.24||
tatastau pūrvadehasthau prāha devaḥ prajāpatiḥ |
vyudaste tāmase bhāve vaśiṣṭha0-kauśikarṣabhau||9.25||
jahi vatsa vaśiṣṭha tvaṃ tvañca kauśika sattama |
tāmasaṃ bhāvamāśritya īdṛgyuddhaṃ cikīrṣitam||9.26||
rājasūyavipāko'yaṃ hariścandrasya bhūpateḥ |
yuvayorvigrahaścāyaṃ pṛthivīkṣayakārakaḥ||9.27||
na cāpi kauśikaśreṣṭhastasya rājño'paradhyate |
svargaprāptikaro brahmannapakārapade sthitaḥ||9.28||
tapo vighnasya kartārau kāmakrodhavaśaṃ gatau |
parityajata bhadraṃ vo brahma hi pracuraṃ balam||9.29||
evamuktau tatastena lajjitau tāvubhāvapi |
kṣamayāmāsatuḥ prītyā pariṣvajya parasparam||9.30||
tataḥ surairvandyamāno brahmā lokaṃ nijaṃ yayau |
vaśiṣṭho'pyātmanaḥ sthānaṃ kauśiko'pi svāmāśrayam||9.31||
etadāḍibakaṃ yuddhaṃ hariścandrakathāṃ tathā |
kathayiṣyanti ye martyāḥ samyak śroṣyanti caiva ye||9.32||
teṣāṃ pāpāpanodantu śrutaṃ hyeva kariṣyati |
na caiva vighnakāryāṇi bhaviṣyanti kadācana||9.33||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe āḍi-bakayuddhavarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ
daśamo'dhyāyaḥ
jaiminiruvāca
saṃśayaṃ dvijaśārdūlāḥ prabrūta mama pṛcchataḥ |
āvirbhāva-tirobhāvau bhūtānāṃ yatra saṃsthitau||10.1||
kathaṃ sañjāyate jantuḥ kathaṃ vā savivardhate |
kathaṃ vodaramadhyasthastiṣṭhatyaṅganipīḍitaḥ||10.2||
niṣkrāntimudarāt prāpya kathaṃ vā vṛddhimṛcchati |
utkrāntikāle ca kathañcidbhāvena viyujyate||10.3||
kṛtsno mṛtastathāśnāti ubhe sukṛta-duṣkṛte |
kathaṃ te ca tathā tasya phalaṃ sampādayantyuta||10.4||
kathaṃ na jīryate tatra piṇḍīkṛta ivāśaye |
strīkoṣṭhe yatra jīryante bhuktāni sugurūṇyapi |
bhakṣyāṇi yatra no janturjoryate kathamalpakaḥ||10.5||
etanme brūta sakalaṃ sandehoktivivarjitam |
tadetat parama guhyaṃ yatra muhyanti jantavaḥ||10.6||
pakṣiṇa ūcuḥ
praśnabhāro'yamatulastvayāsmāsu niveśitaḥ |
durbhāvyaḥ sarvabhūtānāṃ bhāvābhāvasamāśritaḥ||10.7||
taṃ śṛṇuṣva mahābhāga yathā prāha pituḥ purā |
putraḥ paramadharmātmā sumatirnāma nāmataḥ||10.8||
brāhmaṇo bhārgavaḥ kaścit sutamāha mahāmatiḥ |
kṛtopanayanaṃ śāntaṃ sumatiṃ jaḍarūpiṇam||10.9||
vedānadhīṣva sumate ! yathānukramamāditaḥ |
guruśuśrūṣaṇe vyagro bhaikṣānnakṛtabhojanaḥ||10.10||
tato gārhasthyamāsthāya ceṣṭvā yajñānanuttamān |
iṣṭamutpādayāpatyamāśrayethā vanaṃ tataḥ||10.11||
vanasthaśca tato vatsa parivrāḍ niṣparigrahaḥ |
evamāpsyasi tadbrahma yatra gatvā na śocasi||10.12||
pakṣiṇa ūcuḥ
ityevamukto bahuśo jaḍatvānnāha kiñcana |
pitāpi taṃ subahuśaḥ prāha prītyā punaḥ punaḥ||10.13||
iti pitrā sutasnehāt pralobhi madhurākṣaram |
sa codyamāno bahuśaḥ prahasyedamathābravīt||10.14||
tātaitadbahuśo'bhyastaṃ yat tvayādyopadiśyate |
tathaivānyāni śāstrāṇi śilpāni vividhāni ca||10.15||
janmanāmayutaṃ sāgraṃ mama smṛtipathaṃ gatam |
nirvedāḥ paritoṣāśca kṣayavṛddhyudaye gatāḥ||10.16||
śatrumitrakalatrāṇāṃ viyogāḥ saṅgamāstathā |
mātaro vivadhā dṛṣṭāḥ pitaro vivadhāstathā||10.17||
anubhūtāni saukhyani duḥ khāni ca sahasraśaḥ |
bāndhavā bahavaḥ prāptāḥ pitaraśca pṛthagvidhāḥ||10.18||
viṇmūtrapicchile strīṇāṃ tathā koṣṭhe mayoṣitam |
pīḍāśca subhṛśaṃ prāptā rogāṇāñca sahasraśaḥ||10.19||
garbhaduḥ khānyanekāni bālatve yauvane tathā |
vṛddhatāyāṃ tathāptāni tāni sarvāṇi saṃsmare||10.20||
brāhmaṇa-kṣatriya-viśāṃ śūdrāṇāñcāpi yoniṣu |
punaśca puśukīṭānāṃ mṛgāṇāmatha pakṣiṇām||10.21||
tathaiva rājabhṛtyānāṃ rājñāñcāhavaśālinām |
samutpanno'smi geheṣu tathaiva tava veśmani||10.22||
bhṛtyatāṃ dāsatāñcaiva gato'smi bahuśo nṛṇām |
svāmitvamīśvaratvaṃ ca daridratvaṃ tathā gataḥ||10.23||
hataṃ mayā hataścānyairhataṃ me ghātitaṃ tathā |
dattaṃ mamānyairanyebhyo mayā dattamanekaśāḥ||10.24||
pitṛ-mātṛ-suhṛd-bhrātṛ-kalatrādikṛtena ca |
tuṣṭo'sakṛt tathā dainyamaśrudhautānano gataḥ||10.25||
evaṃ saṃsāracakre'smin bhramatā tāta saṅkaṭe |
jñānametanmayā prāptaṃ mokṣasamprāptikārakam||10.26||
vijñāte yatra sarvo'yamṛgyajuḥ sāmasaṃjñitaḥ |
kriyākalāpo viguṇo na samyak pratibhāti me||10.27||
tasmādutpannabodhasya vedaiḥ kiṃ me prayojanam |
guruvijñānatṛptasya nirīhasya sadātmanaḥ||10.28||
ṣaṭ prakārakriyā-duḥkha-sukha-harṣa-rasaiśca yat |
guṇaiśca varjitaṃ brahma tat prāpsyāmi paraṃ padam||10.29||
rasa-harṣa-bhayodvega-krodhāmarṣa-jarāturām |
vijñātāṃ svamṛgagrāhisaṃghapāśaśatākulam||10.30||
tasmādyāsyāmyahaṃ tāta tyaktvemāṃ duḥ khasantatim |
trayīdharmamadharmāḍhyaṃ kiṃ pāpaphalasannibham||10.31||
pakṣiṇa ūcuḥ
tasya tadvacanaṃ śrutvā harṣavismayagadgadam |
pitā prāha mahābhāgaḥ svasutaṃ hṛṣṭamānasaḥ||10.32||
pitovāca
kimetadvadase vatsa kutaste jñānasambhavaḥ |
kena te jaḍatā pūrvamidānīñca prabuddhatā||10.33||
kinnu śāpavikāro'yaṃ munidevakṛtastava |
yatte jñānaṃ tirobhūtamāvirbhāvamupāgatam||10.34||
putra uvāca
śṛṇu tāta ! yathā vṛttaṃ mamedaṃ sukha-duḥkhadam |
yaścāhamāsamanyasmin janmanyasmatparantu yat||10.35||
ahamāsaṃ purā vipro nyastātmā paramātmani |
ātmavidyāvicāreṣu parāṃ niṣṭhāmupāgataḥ||10.36||
satataṃ yogayuktasya satatābhyāsasaṅgamāt |
satsaṃyogāt svasvabhāvādvicāravidhiśodhanāt||10.37||
tasminnave parā prītirmamāsīd yuñjataḥ sadā |
ācāryatāñca samprāptaḥ śiṣyasandehahṛttamaḥ||10.38||
tataḥ kālena mahatā aikāntikamupagataḥ |
ajñānākṛṣṭasadbhāvo vipannaśca pramādataḥ||10.39||
utkrāntikālādārabhya smṛtilopo na me'bhavat |
yāvadabdaṃ gataṃ caiva janmanāṃ smṛtimāgatam||10.40||
pūrvābhyāsena tenaiva so'haṃ tāta ! jitendriyaḥ |
yatiṣyāmi tathā kartuṃ na bhaviṣye yathā punaḥ||10.41||
jñānadānaphalaṃ hyetadyajjātismaraṇaṃ mama |
na hyetat prāpyate tāta trayīdharmāśritairnaraiḥ||10.42||
so'haṃ pūrvāśramādeva niṣṭhādharmamupāśritaḥ |
ekāntitvamupāgamya yatiṣyāmyātmamokṣaṇe||10.43||
tadbrūhi tvaṃ mahābhāga ! yat te saṃśayikaṃ hṛdi |
etāvatāpi te prītimutpādyānṛṇyamāpnuyām||10.44||
pakṣiṇa ūcuḥ
pitā prāha tataḥ putraṃ śraddadhat tasya tadvacaḥ |
bhavatā yadvayaṃ pṛṣṭāḥ saṃsāragrahaṇāśrayam||10.45||
putra uvāca
śṛṇu tāta ! yathā tattvamanubhūtaṃ mayāsakṛt |
saṃsāracakramajaraṃ sthitiryasya na vidyate||10.46||
so'haṃ vadāmi te sarvaṃ tavaivānujñayā pitaḥ |
utkrāntikālādārabhya yathā nānyo vadiṣyati||10.47||
ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ |
bhinatti marmasthānāni dīpyamāno nirindhanaḥ||10.48||
udāno nāma pavanastataścordhvaṃ pravartate |
bhuktānāmambubhakṣyāṇāmadhogatinirodhakṛt||10.49||
tato yenāmbudānāni kṛtānyannarasāstathā |
dattāḥ sa tasya āhlādamāpadi pratipadyate||10.50||
annāni yena dattāni śraddhāpūtena cetasā |
so'pi tṛptimavāpnoti vināpyannena vai tadā||10.51||
yenānṛtāni noktāni prītibhedaḥ kṛto na ca |
āstikaḥ śraddadhānaśca sa sukhaṃ mṛtyumṛcchati||10.52||
devabrāhmaṇapūjāyāṃ ye ratā nānasūyavaḥ |
śuklā vadānyā hrīmantaste narāḥ sukhamṛtyavaḥ||10.53||
yo na kāmānna saṃrambhānna dveṣāddharmamutsṛjet |
yathoktakārī somyaśca sa sukhaṃ mṛtyumṛcchati||10.54||
avāridāyino dāhaṃ kṣudhāñcānannadāyinaḥ |
prāpnuvanti narāḥ kāle tasmin mṛtyāvupasthite||10.55||
śītaṃ jayantīndhanadāstāpaṃ candanadāyinaḥ |
prāṇaghnīṃ vedanāṃ kaṣṭāṃ ye cānudvegakāriṇaḥ||10.56||
mohājñānapradātāraḥ prāpnuvanti mahadbhayam |
vedanābhirudagrābhiḥ prapīḍyante'dhamā narāḥ||10.57||
kūṭasākṣī mṛṣāvādī yaścāsadanuśāsti vai |
te mohamṛtyavaḥ sarve tathā vedavinindakāḥ||10.58||
vibhīṣaṇāḥ pūtigandhāḥ kūṭamudgarapāṇayaḥ |
āgacchanti durātmāno yamasya puruṣāstadā||10.59||
prāpteṣu dṛkpathaṃ teṣu jāyate tasya vepathuḥ |
krāndatyavirataṃ so'tha bhrātṛ-mātṛsutānatha||10.60||
sāsya vāgasphuṭā tāta ekavarṇā vibhāvyate |
dṛṣṭiśca bhrāmyate trāsācchvāsācchuṣyatyathānanam||10.61||
ūrdhvaśvāsānvitaḥ so'tha dṛṣṭibhaṅgasamanvitaḥ |
tataḥ sa vedanāviṣṭastaccharīraṃ vimuñcati||10.62||
vāyvagrasārī tadrūpaṃ dehamanyat prapadyate |
tatkarmajaṃ yātanārthaṃ na mātṛ-pitṛsambhavam |
tatpramāṇavayo'vasthā-saṃsthānaiḥ prāgbhavaṃ yathā||10.63||
tato dūto yamasyāśu pāśairbadhnāti dāruṇaiḥ |
daṇḍaprahārasambhrāntaṃ karṣate dakṣiṇāṃ diśam||10.64||
kuśa-kaṇṭaka-valamīka-śaṅku-pāṣāṇakarkaśe |
tathā pradīptajvalane kvacicchṛbhraśatotkaṭe||10.65||
pradīptādityatapte ca dahyamāne tadaṃśubhiḥ |
kṛṣyate yamadūtaiścāśivasannādabhīṣaṇaiḥ||10.66||
vikṛṣyamāṇastairghorairbhakṣyamāṇaḥ śivāśataiḥ |
prayāti dāruṇe mārge pāpakarmā yamakṣayam||10.67||
chatropānatpradātāro ye ca vastrapradā narāḥ |
ye yānti manujā mārgaṃ taṃ sukhena tathānnadāḥ||10.68||
evaṃ kleśānanubhavannavaśaḥ pāpapīḍitaḥ |
nīyate dvādaśāhena dharmarājapuraṃ naraḥ||10.69||
kalevare dahyamāne mahāntaṃ dāhamṛcchati |
tāḍyamāne tathaivārti chidyamāne ca dāruṇām||10.70||
klidyamāne cirataraṃ janturduḥkhamavāpnute |
svena karmavipākena dehāntaragato'pi san||10.71||
tatra yadvāndhavāstoyaṃ prayacchanti tilaiḥ saha |
yacca piṇḍaṃ prayacchanti nīyamānastadaśnute||10.72||
tailābhyaṅgo bāndhavānāmaṅgasaṃvāhanañca yat |
tena cāpyāyyate janturyaccāśnanti sabāndhavāḥ||10.73||
bhūmau svapadbhirnātyantaṃ kleśamāpnoti bāndhavaiḥ |
dānaṃ dadadbhiśca tathā janturāpyāyyate mṛtaḥ||10.74||
nīyamānaḥ svakaṃ gehaṃ dvādaśāhaṃ sa paśyati |
upabhuṅkte tathā dattaṃ toyapiṇḍādikaṃ bhuvi||10.75||
dvādaśāhāt paraṃ ghoramāyasaṃ bhīṣaṇākṛtim |
yāmyaṃ paśyatyatho jantuḥ kṛṣyamāṇaḥ puraṃ tataḥ||10.76||
gatamātro'tiraktākṣaṃ bhinnāñjanacayaprabham |
mṛtyukālāntakādīnāṃ madhye paśyati vai yamam||10.77||
daṃṣṭrākarālavadanaṃ bhrakuṭīdāruṇākṛtim |
virūpairbhoṣaṇairvaktrairvṛtaṃ vyādhiśataiḥ prabhum||10.78||
daṇḍāsaktaṃ mahābāhuṃ pāśahastaṃ subhairavam |
tannirdiṣṭāṃ tato yāti gatiṃ jantuḥ śubhāśubhām||10.79||
raurave kūṭasākṣī tu yāti yaścānṛto naraḥ |
tasya svarūpaṃ gadato rauravasya niśāmaya||10.80||
yojanānāṃ sahasre dve rauravo hi pramāṇataḥ |
jānumātrapramāṇaśca tataḥ śvabhraḥ sudustaraḥ||10.81||
tatrāṅgāracayopetaṃ kṛtañca dharaṇīsamam |
jājvalyamānastīvreṇa tāpitāṅgārabhūminā||10.82||
tanmadhye pāpakarmāṇaṃ vimuñcanti yamānugāḥ |
sa dahyamānastīvreṇa vahninā tatra dhāvati||10.83||
pade pade ca pādo'sya śīryate jīryate punaḥ |
ahorātreṇoddharaṇaṃ pādanyāsaṃ ca gacchati||10.84||
evaṃ sahasramuttīrṇo yojanānāṃ vimucyate |
tato'nyaṃ pāpaśuddhyarthaṃ tādṛṅnirayamṛcchati||10.85||
tataḥ sarveṣu nistīrṇaḥ pāpī tiryakatvamaśnute |
kṛmi-kīṭa-pataṅgeṣu śvāpade maśakādiṣu||10.86||
gatvā gajadrumādyeṣu goṣvaśveṣu tathaiva ca |
anyāsu caiva pāpāsu duḥ khadāsu ca yoniṣu||10.87||
mānuṣaṃ prāpya kubjo vā kutsito vāmano'pi vā |
caṇḍālapukkasādyāsu naro yoniṣu jāyate||10.88||
avaśiṣṭena pāpena puṇyena ca samanvitaḥ |
tataścārohaṇīṃ jātiṃ śūdra-vaiśya-nṛpādikām||10.89||
vipradevendratāṃ cāpi kadācidavarohaṇīm |
evantu pāpakarmāṇe narakeṣu patantyadhaḥ||10.90||
yathā puṇyakṛto yānti tanme nigatadaḥ śṛṇu |
te yamena vinirdiṣṭāṃ yānti puṇyāṃ gatiṃ narāḥ||10.91||
pragītagandharvagaṇāḥ pravṛttāpsarasāṅgaṇāḥ |
hāranūpuramādurya-śobhitānyuttamāni ca||10.92||
prayāntyāśu vimānāni nānādivyastragujjvalāḥ |
tasmācca pracyutā rājñāmanyeṣāṃ ca mahātmanām||10.93||
jāyante ca kule tatra sadvṛttaparipālakāḥ |
bhogān samprāpnuvantyugrāṃstato yāntyūrdhvamanyathā||10.94||
avarohaṇīṃ ca samprāpya pūrvavadyānti mānavāḥ |
etat te sarvamākhyātaṃ yathā janturvipadyate |
ataḥ śṛṇuṣva viprarṣe yathā garbhaṃ prapadyate||10.95||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitāputrasaṃvādo nāma daśamo'dhyāyaḥ
sañcaraṇāvaliḥ
<b><a ="/ /%E0%A4% %E0%A4% %E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A5%87%E0%A4% %E0%A4% %E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4% %E0%A4%A3%E0%A4% %E0%A5%8D" ="mārkaṇḍeyapurāṇam">mārkaṇḍeyapurāṇam</a></b>
ekādaśo'dhyāyaḥ
niṣekaṃ mānavaṃ strīṇāṃ bījaṃ prāptaṃ rajasyatha |
vimuktamātro narakāt svargādvāpi prapadyate||11.1||
tenābhibhūtaṃ tat sthairyaṃ yāti bījadvayaṃ pitaḥ |
kalalatvaṃ budbudatvaṃ tataḥ peṣitvameva ca||11.2||
peṣyāṃ yathāṇubījaṃ syādahkurastadvaducyate |
aṅgānāṃ ca tathotpattiḥ pañcānāmanubhāgaśaḥ||11.3||
upāṅgānyaṅgulī-netra-nāsāsya-śravaṇāni ca |
prarohaṃ yānti cāṅgebhyastadvat tebhyo nakhādikam||11.4||
tvaci romāṇi jāyante keśāścaiva tataḥ param |
samaṃ samṛddhimāyāti tenaivodbhavakoṣakam||11.5||
nārikelaphalaṃ yadvat sakoṣaṃ vṛddhimṛcchati |
tadvat prayātyasau vṛddhiṃ sakoṣo'dhomukhaḥ sthitaḥ||11.6||
tale tu jānu-pārśvābhyāṃ karau nyasya sa vardhate |
aṅguṣṭho copari nyastau jānvoragre tathāṅgulī||11.7||
jānupṛṣṭhe tathā netre jānumadhye ca nāsikā |
sphicau pārṣṇidvayasthe ca bāhujaṅghe bahiḥ sthite||11.8||
evaṃ vṛddhiṃ kramādyāti jantuḥ strīgarbhasaṃsthitaḥ |
anyasattvodare jantoryathā rūpaṃ tathā sthitiḥ||11.9||
kāṭhinyamagninā yāti bhuktapītena jīvati |
puṇyāpuṇyāśrayamayī sthitirjantostathodare||11.10||
nāḍī cāpyāyanī nāma nābhyāṃ tasya nibadhyate |
strīṇāṃ tathāntrasuṣire sā nibaddhopajāyate||11.11||
krāmanti bhuktapītāni strīṇāṃ garbhodare yathā |
tairāpyāyitadeho'sau janturvṛddhimupaiti vai||11.12||
smṛtīstasya prayāntyasya bahvyaḥ saṃsārabhūmayaḥ |
tato nirvedamāyāti pīḍyamāna itastataḥ||11.13||
punarnaivaṃ kariṣyāmi muktamātra ihodarāt |
tathā tathā yatiṣyāmi garbhaṃ nāpsyāmyahaṃ yathā||11.14||
iti cintayate smṛtvā janmaduḥ khaśatāni vai |
yāni pūrvānubhūtāni daivabhūtāni yāni vai||11.15||
tataḥ kālakramājjantuḥ parivartatyadhomukhaḥ |
navame daśame vāpi māsi sajjayate yataḥ||11.16||
niṣkramyamāṇo vātena prājāpatyena pīḍyate |
niṣkrāmyate ca vilapan hṛdi duḥ khanipīḍitaḥ||11.17||
niṣkrāntaścodarānmūrcchāmasahyāṃ pratipadyate |
prāpnoti cetanāṃ cāsau vāyusparśasamanvitaḥ||11.18||
tatastaṃ vaiṣṇavī māyā samāskandati mohinī |
tayā vimohitātmāsau jñānabhraṃśamavāpnute||11.19||
bhraṣṭajñāno bālabhāvaṃ tato jantuḥ prapadyate |
tataḥ kaumārakāvasthāṃ yauvanaṃ vṛddhatāmapi||11.20||
punaśca maraṇaṃ tadvajjanma cāpnoti mānavaḥ |
tataḥ saṃsāracakre'smin bhrāmyate ghaṭiyantravat||11.21||
kadācit svargamāpnoti kadācinnirayaṃ naraḥ |
narakaṃ caiva svargaṃ ca kadācicca mṛto'śnute||11.22||
kadācidatraiva punarjātaḥ svaṃ karma so'śnute |
kadācidbhuktakarmā ca mṛtaḥ svalpena gacchati||11.23||
kadācidalpaiśca tato jāyate'tra śubhāśubhaiḥ |
svarloke narake caiva bhuktaprāyo dvijottama||11.24||
narakeṣu mahadduḥ khametad yat svargavāsinaḥ |
dṛśyante tāta modante pātyamānāśca nārakāḥ||11.25||
svarge'pi duḥ khamatulaṃ yadārohaṇakālataḥ |
prabhṛtyahaṃ patiṣyāmītyetanmanasi vartate||11.26||
nārakāṃścaiva saṃprekṣya mahadduḥ khamavāpyate |
etāṃ gatimahaṃ gantetyaharniśamanirvṛtaḥ||11.27||
garbhavāse mahadduḥ khaṃ jāyamānasya yonitaḥ |
jātasya balābhāve ca vṛddhatve duḥ khameva ca||11.28||
kāmerṣyā-krodhasambandhaṃ yauvane cātiduḥ saham |
duḥ khaprāyā vṛddhatā ca maraṇe duḥ khamuttamam||11.29||
kṛṣṇamāṇasya yāmyaiśca narakeṣu ca pātyataḥ |
punaśca garbho janmātha maraṇaṃ narakastathā||11.30||
evaṃ saṃsāracakre'smin jantavo ghaṭiyantravat |
bhrāmyante prākṛtairbandhairbaddhvā bādhyanti cāsakṛt||11.31||
nāsti tāta ! sukhaṃ kiñcidatra duḥ khaśatākule |
tasmānmokṣāya yatatā kathaṃ sevyā mayā trayī||11.32||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇeṭhapitrāputrasaṃvādo' nāma ekādaśo'dhyāyaḥ
dvādaśo'dhyāyaḥ
sādhu vatsa ! tvayākhyātaṃ saṃsāragahanaṃ param |
jñānapradānasambhūtaṃ samāśritya mahāphalam||12.1||
tatra te narakāḥ sarve yathā vai rauravastathā |
varṇitāstān samācakṣva vistareṇa mahāmate||12.2||
rauravaste samākhyātaḥ prathamaṃ narako mayā |
mahārauravasaṃjñaṃ tu śṛṇuṣva narakaṃ pitaḥ||12.3||
yojanānāṃ sahasrāṇi sapta pañca samantataḥ |
tatra tāmramayī bhūmiradhastasya hutāśanaḥ||12.4||
tattāpataptā sarvāśā prodyadindusamaprabhā |
vibhātyatimahāraudrā darśanasparśanādiṣu||12.5||
tasyāṃ baddhaḥ karābhyāñca padbhyāñcaiva yamānugaiḥ |
mucyate pāpakṛnmadhye luṭhamānaḥ sa gacchati||12.6||
kākairvakairvṛkolūkairvṛścikairmaśakaistathā |
bhakṣyamāṇastathā gṛdhrairdrutaṃ mārge vikṛṣyate||12.7||
dahyamānaḥ pitarmātarbhrātastāteti cākulaḥ |
vadatyasakṛdudvigno na śāntimadhigacchati||12.8||
evaṃ tasmānnaraimarmokṣo hyatikrāntairavāpyate |
varṣāyutāyutaiḥ pāpaṃ yaiḥ kṛtaṃ duṣṭabuddhibhiḥ||12.9||
tathānyastu tamo nāma so'tiśītaḥ svabhāvataḥ |
mahārauravavad dīrghastathā sa tamasā vṛtaḥ||12.10||
śītārtāstatra dhāvanto narāstamasi dāruṇe |
parasparaṃ samāsādya parirabhyāśrayanti ca||12.11||
dantāsteṣāñca bhajyante śītārtiparikampitāḥ |
kṣuttṛṣṇāprabalāstatra tathaivānye'pyupadravāḥ||12.12||
himakhaṇḍavaho vāyurbhinattyasthīni dāruṇaḥ |
majjāsṛggalitaṃ tasmādaśnuvanti kṣudhānvitāḥ||12.13||
lelihyamānā bhrāmyante parasparasamāgame |
evaṃ tatrāpi sumahān kleśastamasi mānavaiḥ||12.14||
prāpyate brāhmaṇaśreṣṭha yāvadduṣkṛtasaṃkṣayaḥ |
nikṛntana iti khyātastato'nyo narakottamaḥ||12.15||
tasmin kulālacakrāṇi bhrāmyantyavirataṃ pitaḥ |
teṣvāropya nikṛtyante kālasūtreṇa mānavāḥ||12.16||
yamānugāṅgulisthena āpādatalamastakam |
na caiṣāṃ jīvitabhraṃśo jāyate dvijasattama||12.17||
chinnāni teṣāṃ śataśaḥ khaṇḍānyaikyaṃ vrajanti ca |
evaṃ varṣasahasrāṇi chidyante pāpakarmiṇaḥ||12.18||
tāvad yāvadaśeṣaṃ vai tatpāpaṃ hi kṣayaṃ gatam |
apratiṣṭhañca narakaṃ śṛṇuṣva gadato mama||12.19||
atrasthairnārakairduḥ khamasahyamanubhūyate |
tānyeva yatra cakrāṇi ghaṭīyantrāṇi cānyataḥ||12.20||
duḥ khasya hetubhūtāni pāpakarmakṛtāṃ nṛṇām |
cakreṣvāropitāḥ kecid bhrāmyante tatra mānavāḥ||12.21||
yāvadvarṣasahasrāṇi na teṣāṃ sthitirantarā |
ghaṭīyantreṣu caivānyo baddhastoye yathā ghaṭī||12.22||
bhrāmyante mānavā raktamudigarantaḥ punaḥ punaḥ |
astrairmukhaviniṣkrāntaiḥ netrairaśruvilambibhiḥ||12.23||
duḥ khāni te prāpnuvanti yānyasahyāni jantubhiḥ |
asipatravanaṃ nāma narakaṃ śṛṇu cāparam||12.24||
yojanānāṃ sahasraṃ yo jvaladagnyāstṛtāvaniḥ |
taptāḥ sūryakaraiścaṇḍairyatrātīva sudāruṇaiḥ||12.25||
prapatanti sadā tatra prāṇino narakaukasaḥ |
tanmadhye ca vanaṃ ramyaṃ snigdhapatraṃ vibhāvyate||12.26||
patrāṇi tatra khaṅgānāṃ phalāni dvijasattamam |
śvānaśca tatra sabalāḥ svanantyayutaśobhitāḥ||12.27||
mahāvaktrā mahādaṃṣṭrā vyāghrā iva bhayānakāḥ |
tatastadvanamālokya śiśiracchāyamagrataḥ||12.28||
prayānti prāṇinastatra tīvratṛṭparipīḍitāḥ |
hā mātarhā tāta ! iti krāndanto'tīva duḥ khitā||12.29||
dahyamānāṅghrayugalā dharaṇīsthena vahninā |
teṣāṃ gatānāṃ tatrāsipatrapātī samīraṇaḥ||12.30||
pravāti tena pātyante teṣāṃ khaḍgānyathopari |
tataḥ patanti te bhūmau jvalatpavakasañcaye||12.31||
lelihyamāne cānyatra vyāptāśeṣamahītale |
sārameyāstataḥ śīghraṃ śātayanti śarīrataḥ||12.32||
teṣāmaṅgāni rudatāmanekānyatibhīṣaṇāḥ |
asipatravanaṃ tāta ! mayaitat kīrtitaṃ tava||12.33||
ataḥ paraṃ bhīmataraṃ taptakumbhaṃ nibodha me |
samantatastaptakumbhā vahnijvālāsamāvṛtāḥ||12.34||
jvaladagnicayodvṛttatailāyaścūrṇapūritāḥ |
teṣu duṣkṛtakarmāṇo yāmyaiḥ kṣiptā hyadhomukhāḥ||12.35||
kvāthyante visphuṭadgātra-galanmajjajalāvilāḥ |
sphuratkapālanetrāsthicchidyamānā vibhīṣaṇaiḥ||12.36||
gṛdhrairutpāṭya mucyante punasteṣveva vegitaiḥ |
punaḥ simasimāyante tailenaikyaṃ vrajanti ca||12.37||
dravībhūtaiḥ śirogātra-snāyu-māṃsa-tvagasthibhiḥ |
tato yāmyairnarairāśu darvyā ghaṭṭanaghaṭṭitāḥ||12.38||
kṛtāvarte mahātaile mathyante pāpakarmiṇaḥ |
eṣa te vistareṇoktastaptakumbho mayā pitaḥ||12.39||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitāḥ putrasaṃvāde mahārauravādinarakākhyānaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ
trayodaśo'dhyāyaḥ
ahaṃ vaiśyakule jāto janmanyasmāttu saptame |
samatīte gavāṃ rodhaṃ nipāne kṛtavān purā||13.1||
vipākāt karmaṇastasya narakaṃ bhṛśadāruṇam |
samprāpto'gniśikhāghoramayomukhakhagākulam||13.2||
yantrapīḍanagātrāsṛk-pravāhodbhūtakardamam |
viśasyamānaduṣkarmi-tannipātaravākulam||13.3||
pātyamānasya me tatra sāgraṃ varṣaśataṃ gatam |
mahātāpārtitaptasya tṛṣṇādāhānvitasya ca||13.4||
tatrāhlādakaraḥ sadyaḥ pavanaḥ sukhaśītalaḥ |
karambha-bālukākumbha-madhyastho me samāgataḥ||13.5||
tatsamparkādaśeṣāṇāṃ nābhavadyātanā nṛṇām |
mama cāpi yathā svarge svargiṇāṃ nirvṛtiḥ parā||13.6||
kimetaditi cāhlāda-vistārastimitekṣaṇaiḥ |
dṛṣṭamasmābhirāsannaṃ nararatnamanattamam||13.7||
yāmyaśca puruṣo ghoro daṇḍahasto'śaniprabhaḥ |
purato darśayan mārgamiti ehīti vagatha||13.8||
puruṣaḥ sa tadā dṛṣṭvā yātanāśatasaṃkulam |
narakaṃ prāha taṃ yāmyaṃ kiṅkaraṃ kṛpayānvitaḥ||13.9||
bho yāmyapuruṣācakṣva kiṃ mayā duṣkṛtaṃ kṛtam |
yenedaṃ yātanābhīm prāpto'smi narakaṃ param||13.10||
vipaściditi vikhyāto janakānāmahaṃ kule |
jāto videhaviṣaye samyaṅmanujapālakaḥ||13.11||
yajñairmayeṣṭaṃ bahubhirdharmataḥ pālitā mahī |
notsṛṣṭaścaiva saṃgrāmo nātithirvimukho gataḥ||13.12||
pitṛ-devarṣi-bhṛtyāśca na cāpacaritā mayā |
kṛtā spṛhā ca na mayā parastrīvibhavādiṣu||13.13||
parvakāleṣu pitarastithikāleṣu devatāḥ |
puruṣaṃ svayamāyānti nipānamiva dhenavaḥ||13.14||
yataste vimukhā yānti niśvasya gṛhamedhinaḥ |
tasmādiṣṭaśca pūrtaśca dhamau dvāvapi naśyataḥ||13.15||
pitṛniśvāsavidhvastaṃ saptajanmārjitaṃ śubham |
trijanmaprabhavaṃ daivo niśvāso hantyasaṃśayam||13.16||
tasmād daive ca pitrye ca nityamevodyato'bhavam |
so'haṃ kathamimaṃ prāpto naraṅka bhṛśadāruṇam||13.17||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitā-putrasaṃvādo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ
caturdaśo'dhyāyaḥ
iti pṛṣṭastadā tena śṛṇvatāṃ no mahātmanā |
uvāca puruṣo yāmyo ghoro'pi prasṛtaṃ vacaḥ||14.1||
mahārāja ! yathāttha tvaṃ tathaitannātra saṃśayaḥ |
kintu svalpaṃ kṛtaṃ pāpaṃ bhavatā smārayāmi tat||14.2||
vaidarbho tava yā patnī pīvarī nāma nāmataḥ |
ṛtumatyā ṛturvandhyastvayā tasyāḥ kṛtaḥ purā||14.3||
śuśobhanāyāṃ kaikeyyāmāsaktena tato bhavān |
ṛtuvyatikramāt prāpto narakaṃ ghoramīdṛśam||14.4||
homakāle yathā vahnirājyapātamavekṣate |
ṛtau prajāpatistadvad bījapātamavekṣate||14.5||
yastamullaṅghya dharmātmā kāmeṣvāsaktimān bhavet |
sa tu pitryādṛṇāt pāpamavāpya narakaṃ patet||14.6||
etāvadeva te pāpaṃ nānyat kiñcana vidyate |
tadehi gaccha puṇyānāmupabhogāya pārthiva||14.7||
yāsyāmi devānucara yatra tvaṃ māṃ nayiṣyasi |
kiñcit pṛcchāmi tanme tvaṃ yathāvadvaktumarhasi||14.8||
vajratuṇḍāstvamī kākāḥ puṃsāṃ nayanahāriṇaḥ |
punaḥ punaśca netrāṇi tadvadeṣāṃ bhavanti hi||14.9||
kiṃ karma kṛtavantaśca kathayaitajjugupsitam |
harantyeṣāṃ tathā jihvāṃ jāyamānāṃ punarnavām||14.10||
parapatreṇa pāṭyante kasmādete'tiduḥ khitāḥ |
karambhavālukāsvete pacyante tailagocarāḥ||14.11||
ayomukhaiḥ khagaiścaite kṛṣyante kiṃvidhā vada |
viśrliṣṭadehabandhārti-mahārāvavirāviṇaḥ||14.12||
ayaścañcunipātena sarvāṅgakṣataduḥ khitāḥ |
kimete'niṣṭakartārastudyante'harniśaṃ narāḥ||14.13||
etāścānyāśca dṛśyante yātanāḥ pāpakarmiṇām |
yena karmavipākeṇa tanmamāśeṣato vada||14.14||
yanmāṃ pṛcchasi bhūpāla ! pāpakarmaphalodayam |
tat te'haṃ sampravakṣyāmi saṃkṣepeṇa yathātatham||14.15||
puṇyāpuṇye hi puruṣaḥ paryāyeṇa samaśnate |
bhuñjataśca kṣayaṃ yāti pāpaṃ puṇyamathāpi vā||14.16||
na tu bhogādṛte puṇyaṃ kiñcidvā karma mānavam |
pāpakaṃ vā punātyāśu kṣayo bhogāt prajāyate||14.17||
parityajati bhogācca puṇyāpuṇye nibodha me |
durbhikṣādeva durbhikṣaṃ kleśāt kleśaṃ bhayādbhayam||14.18||
mṛtebhyaḥ pramṛtā yānti daridrāḥ pāpakarmiṇaḥ |
gatiṃ nānāvidhāṃ yānti jantavaḥ karmabandhanāt||14.19||
utsavādutsavaṃ yānti svargāt svargaṃ sukhāt sukham |
śraddhadhānāśca śāntāśca dhanadāḥ śubhakāriṇaḥ||14.20||
vyālakuñjaradurgāṇi sarpacaurabhayāni tu |
hatāḥ pāpena gacchanti pāpinaḥ kimataḥ param||14.21||
anekaśatasāhastra-janmasaṃcayasañcitam |
puṇyāpuṇyaṃ nṛṇāṃ tadvat sukhaduḥ khāṅkurodbhavam||14.23||
yathā bījaṃ hi bhūpāla ! payāṃsi samavekṣate |
puṇyāpuṇye tathā kāladeśānyakarmakārakam||14.24||
svalpaṃ pāpaṃ kṛtaṃ puṃsā deśakālopapāditam |
pādanyāsakṛtaṃ duḥ khaṃ kaṇṭakotthaṃ prayacchati||14.25||
tat prabhūtataraṃ sthūlaṃ śūlakīlakasambhavam |
duḥ khaṃ yacchati tadvacca śirorogādi duḥ saham||14.26||
apathyāśanaśītoṣṇa-śramatāpādikārakam |
tathānyo'nyamapekṣante pāpāni phalasaṅgame||14.27||
evaṃ mahānti pāpāni dīrgharogādivikriyām |
tadvacchastrāgnikṛcchrārti-bandhanādiphalāya vai||14.28||
svalpaṃ puṇyaṃ śubhaṃ gandhaṃ helayā samprayacchiti |
sparśa vāpyathavā śabdaṃ rasaṃ rūpamathāpi vā||14.29||
cirād gurutaraṃ tadvanmahāntamapi kālajam |
evañca sukhaduḥ khāni puṇyāpuṇyodbhavāni vai||14.30||
bhuñjāno'nekasaṃsāra-sambhavānīha tiṣṭhati |
jāti deśāvaruddhāni jñānājñānaphalāni ca||14.31||
tiṣṇanti tatra yuktāni liṅgamātreṇa cātmani |
vapuṣā manasā vācā na kadācit kvacinnaraḥ||14.32||
akurvan pāpakaṃ karma puṇyaṃ vāpyavatiṣṭhate |
yad yat prāpnoti puruṣo duḥ khaṃ sukhamathāpi vā||14.33||
prabhūtamathavā svalpaṃ vikriyākāri cetasaḥ |
tāvatā tasya puṇyaṃ vā pāpaṃ vāpyatha cetarat||14.34||
upabhogāt kṣayaṃ yāti bhujyamānamivāśanam |
evamete mahāpāpaṃ yātanābhiraharniśam||14.35||
kṣapayanti narā ghoraṃ narakāntarvivartinaḥ |
tathaiva rājan ! puṇyāni svargaloke'maraiḥ saha||14.36||
gandharvasiddhāpsarasāṃ gītādyairupabhuñjate |
devatve mānuṣatve ca tiryaktve ca śubhāśubham||14.37||
puṇyapāpodbhavaṃ bhuṅkte sukhaduḥ khopalakṣaṇam |
yad tvaṃ pṛcchasi māṃ rājan ! yātanāḥ pāpakarmiṇām |
kena keneti pāpena tat te vakṣyāmyaśeṣataḥ||14.38||
duṣṭena cakṣuṣā dṛṣṭāḥ paradārā narādhamaiḥ |
mānasena ca duṣṭena paradravyañca saspṛhaiḥ||14.39||
vajratuṇḍāḥ khagāsteṣāṃ harantyete vilocane |
punaḥ punaśca sambhūtirakṣṇoreṣāṃ bhavatyatha||14.40||
yāvato'kṣinimeṣāṃstu pāpamebhirnṛbhiḥ kṛtam |
tāvadvarṣasahasrāṇi netrātti prāpnuvantyuta||14.41||
asacchāstropadeśāstu yairdattā yaiśca mantritāḥ |
samyagdṛṣṭervināśāya ripūṇāmapi mānavaiḥ||14.42||
yaiḥ śāstramanyathā proktaṃ yairasadvāgudāhṛtā |
vedadevadvijātīnāṃ gurornindā ca yaiḥ kṛtā||14.43||
haranti teṣāṃ jihvāśca jāyamānāḥ punaḥ punaḥ |
tāvato vatsarānete vajratuṇḍāḥ sadāruṇāḥ||14.44||
mitrabhedaṃ tathā pitrā putrasya svajanasya ca |
yājyopādhyāyayormātrā sutasya sahacāriṇaḥ||14.45||
bhāryāpatyośca ye kecid bhedaṃ cakrurnarādhamāḥ |
ta hame paśya pāṭyante karapatreṇa pārthiva||14.46||
paropatāpakā ye ca ye cāhlādaniṣedhakāḥ |
tālavṛntānilasthāna-candanośīrahāriṇaḥ||14.47||
prāṇāntikaṃ dadustāpamaduṣṭānāñca ye'dhamāḥ |
karambhavālukāsaṃsthāsta ime pāpabhāginaḥ||14.48||
bhuṅkte śrāddhantu yo'nyasya naro'nyena nimantritaḥ |
daive vāpyathavā pitrye sa dvidhā kṛṣyate khagaiḥ||14.49||
marmāṇi yastu sādhūnāmasadvāgbhirnikṛntati |
tamime tudamānāstu khagāstiṣṭhantyavāritā||14.50||
yaḥ karoti ca paiśunyamanyavāganyathāmatiḥ |
pāṭyate hi dvidhā jihvā tasyetthaṃ niśitaiḥ kṣuraiḥ||14.51||
mātā-pitrorgurūṇāñca ye'vajñāṃ cakruruddhatāḥ |
ta ime pūyaviṇmūtra-garte majjantyadhomukhāḥ||14.52||
devatātithibhūteṣu bhṛtyeṣvabhyāgateṣu ca |
abhuktavatsu ye'śnanti tadvat pitragnipakṣiṣu||14.53||
duṣṭāste pūyaniryāsa-bhujaḥ sūcīmukhāstu te |
jāyante girivarṣmāṇaḥ paśyaite yādṛśā narāḥ||14.54||
ekapaṅktyā tu ye vipramathavetaravarṇajam |
viṣamaṃ bojayantīha viḍbhujasta ime yathā||14.55||
ekasārthaprayātaṃ ye niḥ svamarthārthinaṃ naram |
apāsya svānnamaśnanti ta ime śleṣmabhojinaḥ||14.56||
gobāhmaṇāgnayaḥ spṛṣṭā yairucchiṣṭairnareśvara |
teṣāmete'gnikumbheṣu lelihyantyāhitāḥ karāḥ||14.57||
sūryendutārakā dṛṣṭā yairucchiṣṭaistu kāmataḥ |
teṣāṃ yāmyairnarairnetre nyasto vahniḥ samedhyate||14.58||
gāvo'gnirjananī viprojyeṣṭhabhrātā pitā svasā |
jāmayo guravo vṛddhā yaiḥ spṛṣṭāstu padā nṛbhiḥ||14.59||
baddhāṅghrayaste nigaḍailauhairagnipratāpitaiḥ |
aṅgārarāśimadhyasthāstiṣṭhantyājānudāhinaḥ||14.60||
pāyasaṃ kṛśaraṃ chāgo devānnāni ca yāni vai |
bhuktāni yairasaṃskṛtya teṣāṃ netrāṇi pāpinām||14.61||
nipātitānāṃ bhūpṛṣṭhe udvṛttākṣi nirīkṣatām |
sandaṃśaiḥ paśya kṛṣyante narairyāmyairmukhāt tataḥ||14.62||
guru-deva-dvijātīnāṃ vedānāñca narādhamaiḥ |
nindā niśāmitā yaiśca pāpānāmabhinandatām||14.63||
teṣāmayomayān kīlānagnivarṣān punaḥ punaḥ |
karṇeṣu prerayantyete yāmyā vilapatāmapi||14.64||
yaiḥ prapā-devaviprauko-devālayasabhāḥ śubhāḥ |
bhaṅktvā vidhvaṃsamānītāḥ krodhalobhānuvartibhiḥ||14.65||
teṣāmetaiḥ śitaiḥ śastrairmuhurvilapatāṃ tvacaḥ |
pṛthak kurvanti vai yāmyāḥ śarīrādatidāruṇāḥ||14.66||
gobrāhmaṇārkamārgeṣu ye'vamehanti mānavāḥ |
teṣāmetāni kṛṣyante gudenāntrāṇi vāyasaiḥ||14.67||
dattvā kanyāṃ ca ekasmai dvitīyāya prayacchati |
sa tvevaṃ naikadhācchinnaḥ kṣāranadyāṃ pravāhyate||14.68||
svapoṣaṇaparo yastu parityajati mānavaḥ |
putra-bhṛtya-kalatrādi-bandhuvargamakiñcinam||14.69||
durbhikṣe sambhrame vāpi so'pyevaṃ yamakiṅkaraiḥ |
utkṛtya dattāni mukhe svamāṃsānyaśnute kṣudhā||14.70||
śaraṇāgatān yastyajati lobhād vṛttyupajīvinaḥ |
so'pyevaṃ yantrapīḍābhiḥ pīḍyate yamakiṅkaraiḥ||14.71||
sukṛtaṃ ye prayacchanti yāvajjanma kṛtaṃ narāḥ |
te piṣyante śilāpeṣairyathaite pāpakarmiṇaḥ||14.72||
nyāsāpahāriṇo baddhāḥ sarvagātreṣu bandhanaiḥ |
kṛmivṛścikakākolairbhujyante'harniśaṃ narāḥ||14.73||
kṣutkṣāmāstṛṭpatajjihvā-tālavo vedanāturāḥ |
divāmaithuninaḥ pāpāḥ paradārabhujaśca ye||14.74||
tathaiva kaṇṭakairderghairāyasaiḥ paśya śālmalim |
āropitā vibhinnāṅgāḥ prabhūtāsṛkstravāvilāḥ||14.75||
mūṣāyāmapi paśyaitān nāśyamānān yamānugaiḥ |
puruṣaiḥ puruṣāvyāghra ! paradārāvamarṣiṇaḥ||14.76||
upādyāyamadhaḥ kṛtvā stabdho yo'dhyayanaṃ naraḥ |
gṛhṇāti śilpamathavā so'pyevaṃ śirasā śilām||14.77||
bibhrat kleśamavāpnoti janamārge'tipīḍitaḥ |
kṣutkṣāmo'harniśaṃ bhārapīḍāvyathitamastakaḥ||14.78||
mūtra-śleṣma-pūrīṣāṇi yairutsṛṣṭāni vāriṇi |
ta ime śleṣmaviṇmūtra-durgandhaṃ narakaṃ gatāḥ||14.79||
parasparañca māṃsāni bhakṣyanti kṣudhānvitāḥ |
bhuktaṃ nātithyavidhinā pūrvamebhaiḥ parasparam||14.80||
apaviddhāstu yairvedā vahanayaścāhitāgnibhiḥ |
ta ime śālaśṛṅgāgrāt pātyante'dhaḥ punaḥ punaḥ||14.81||
punarbhūpatayo jīrṇā yāvajjīvanti ye narāḥ |
ime kṛmitvamāpannā bhakṣyante'tra pipīlikaiḥ||14.82||
patitapratigrahādānādyajanānnityasevanāt |
pāṣāṇamadhyakīṭatvaṃ naraḥ satatamaśnute||14.83||
paśyato bhṛtyavargasya mitrāṇāmatithestathā |
eko miṣṭānnabhug bhuṅkte jvaladaṅgārasañcayam||14.84||
vṛkairbhayaṅkaraiḥ pṛṣṭhaṃ nityamasyopabhujyate |
pṛṣṭhamāṃsaṃ nṛpaitena yato lokasya bhakṣitam||14.85||
andho'tha badhiro mūko bhrāmyate'yaṃ kṣudhāturaḥ |
akṛtajño'dhamaḥ puṃsāmupakāreṣu vartatām||14.86||
ayaṃ kṛtaghro mitrāṇāmapakārī sudurmatiḥ |
tatpakumbhe nipatati tato yāsyati peṣaṇam||14.87||
karambhavālukāṃ tasmāt tato yantrānapīḍanam |
asipatravanaṃ tasmāt karapatreṇa pāṭanam||14.88||
kālasūtre tathā chedamanekāścaiva yātanāḥ |
prāpya niṣkṛtimetasmānna vedmi kathameṣyati||14.89||
śrāddhasaṅgatino viprāḥ samutpatya parasparam |
duṣṭā hi niḥ sṛtaṃ phenaṃ sarvāṅgebhyaḥ pibanti vai||14.90||
suvarṇasteyī vipraghraḥ surāpī gurutalpagaḥ |
adhaścordhvañca dīptāgnau dahyamānāḥ samantataḥ||14.91||
tiṣṭhantyabdasahasrāṇi subahūni tataḥ punaḥ |
jāyante mānavāḥ kuṣṭha-kṣayarogādicihnatāḥ||14.92||
mṛtāḥ punaśca narakaṃ punarjātāśca tādṛśam |
vyādhimṛcchanti kalpāntaparimāṇaṃ narādhipa||14.93||
goghro nyūrataraṃ yāti narake'tha trijanmani |
tathopapātakānāñca sarveṣāmiti niścayaḥ||14.94||
narakapracyutā yāni yairyairvihitapātakaiḥ |
prayānti yonijātāni tanme nigadataḥ śṛṇu||14.95||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe jaḍopākhyāne yamakiṅkarasaṃvādo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ
pañcadaśo'dhyāyaḥ
patitāt pratigṛhyārthaṃ kharayoniṃ vrajed dvijaḥ |
narakāt pratimuktastu kṛmiḥ patitayājakaḥ||15.1||
upādhyāyavyalīkantu kṛtvā śvā bhavati dvijaḥ |
tajjāyāṃ manasāvāñchan taddravyañcāpyasaṃśayam||15.2||
gardabho jāyate jantuḥ pitroścāpyavamānakaḥ |
mātāpitarāvākruśya śārikā samprajāyate||15.3||
bhrātuḥ patnyavamantā ca kapotatvaṃ prapadyate |
tāmeva pīḍayitvā tu kacchapatvaṃ prapadyate||15.4||
bhartṛpiṇḍamupāśnan yastadiṣṭaṃ na niṣevate |
so'pi mohasamāpanno jāyate vānaro mṛtaḥ||15.5||
nyāsāpahartā narakādvimukto jāyate kṛmiḥ |
asūyakaśca narakānmukto bhavati rākṣasaḥ||15.6||
viśvāsahantā ca naro mīnayonau prajāyate |
dhānyaṃ yavāṃstilān māṣān kulatthān sarṣapāṃścaṇān||15.7||
kalāyāna kalamān mudgān godhūmānatasīstathā |
śasyānyanyāni vā hṛtvā mohājjanturacetanaḥ||15.8||
sañjāyate mahāvaktro mūṣiko babhrusannibhaḥ |
paradārābhimarṣāttu vṛko ghoro'bhijāyate||15.9||
śvā śṛgālo vako gṛdhro vyāḍaḥ kaṅkastathā kramāt |
bhrātṛbhāryāñca durbuddhiryo dharṣayati pāpakṛt||15.10||
puṃskokilatvamāpnoti sa cāpi narakāccyutaḥ |
sakhibhāryāṃ gurorbhāryāṃ rājabhāryāñca pāpakṛt||15.11||
pradharṣayitvā kāmātmā śūkaro jāyate naraḥ |
yajña-dāna-vivāhānāṃ vighrakartā bhavet kṛmiḥ||15.12||
punardāt ca kanyāyāḥ kṛmirevopajāyate |
devatā-pitṛ-viprāṇāmadatvā yo'nnamaśnute||15.13||
pramukto narakāt so'pi vāyasaḥ samprajāyate |
jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ vāpi bhrātaraṃ yo'vamanyate||15.14||
narakāt so'pi vibhraṣṭaḥ krauñcayonau prajāyate |
śūdraśca brāhmaṇariṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate||15.15||
tasyāmapatyamutpādya kāṣṭhāntaḥ kīṭako bhavet |
śūkaraḥ kṛmiko madguścaṇḍālaśca prajāyate||15.16||
akṛtajño'dhamaḥ puṃsāṃ vimukto narakānnaraḥ |
kṛtaghraḥ kṛmikaḥ kīṭaḥ pataṅgo vṛścikastathā||15.17||
matsyastu vāyasaḥ kūrmaḥ pukkaso jāyate tataḥ |
aśastraṃ puruṣaṃ hatvā naraḥ sañjāyate kharaḥ||15.18||
kṛmiḥ strīvadhakartā ca bālahantā ca jāyate |
bhojanaṃ corayitvā tu makṣikā jāyate naraḥ||15.19||
tatrāpyasti viśeṣo vai bhojanasya śṛṇuṣva tat |
htvānnantu sa mārjāro jāyate narakāccyutaḥ||15.20||
tilapiṇyākasaṃmiśramannaṃ hṛtvā tu mūṣikaḥ |
ghṛtaṃ hṛtvā ca nakulaḥ kāko madgurajāmiṣam||15.21||
matsyamāṃsāpahṛt kākaḥ śyeno mārgāmiṣāpahṛt |
vīcīkākastvapahṛte lavaṇe dadhani kṛmiḥ||15.22||
corayitvā payaścāpi balākā samprajāyate |
yastu corayate tailaṃ tailapāyī sa jāyate||15.23||
madhu hṛtvā naro daṃśaḥ pūpaṃ hṛtvā pipīlikaḥ |
corayitvā tu niṣpāvān jāyate gṛhagolakaḥ||15.24||
āsavaṃ corayitvā tu tittiritvamavāpnuyāt |
ayo hṛtvā tu pāpātmā vāyasaḥ samprajāyate||15.25||
hṛte kāṃsye ca hārītaḥ kapoto rupyabhājane |
hṛtvā tu kāñcanaṃ bhāṇḍaṃ kṛmiyonau prajāyate||15.26||
patrorṇaṃ corayitvā tu krakaratvañca gacchati |
koṣakāraśca kauṣeye hṛte vastre'bhijāyate||15.27||
dukūle śārṅgakaḥ pāpo hṛte caivāṃśuke śukaḥ |
tathaivājāvikaṃ hṛtvā vastraṃ kṣaumaṃ ca jāyate||15.28||
kārpāsike hṛte krauñco vālkahartā bakastathā |
mayūro varṇakān hṛtvā śākapatraṃ ca jāyate||15.29||
jīvajjīvakatāṃ yāti raktavastrāpahṛnnaraḥ |
chucchundariḥ śubhān gandhān vāso hṛtvā śaśo bhavet||15.30||
ṣaṇḍhaḥ phalāpaharaṇāt kāṣṭhasya ghuṇakīṭakaḥ |
puṣpāpahṛd daridraśca paṅguryānāpahṛnnaraḥ||15.31||
śākahartā ca hārītastoyahartā ca cātakaḥ |
bhūhartā narakān gatvā rauravādīn sudāruṇān||15.32||
tṛṇa-gulma-latā-valli-tvaksāratarutāṃ kramāt |
prāpya kṣīṇālpapāpastu naro bhavati vai tataḥ||15.33||
kṛmiḥ kīṭaḥ pataṅgo'tha pakṣī toya caro mṛgaḥ |
gotvaṃ prāpya ca caṇḍāla-pukkasādi jugupsitam||15.34||
paṅgvandho vadhiraḥ kuṣṭhī yakṣmaṇā ca prapīḍitaḥ |
mukharogākṣirogaiśca gudarogaiśca bādhyate||15.35||
apasmārī ca bhavati śūdratvaṃ ca sa gacchati |
eṣa eva kramo dṛṣṭo gosuvarṇāpahāriṇām||15.36||
vidyāpahāriṇaścogrā niṣkrayabhraṃśino guroḥ |
jāyāmanyasya puruṣaḥ pārakhyāṃ pratipādayan||15.37||
prāpnoti ṣaṇḍhatāṃ mūḍho yātanābhyaḥ paricyutaḥ |
yaḥ karoti naro homamasamiddhe vibhāvasau||15.38||
so'jirṇavyādhiduḥ khārto mandāgniḥ saṃprajāyate |
paranindā kṛtaghratvaṃ paramarmāvaghaṭṭanam||15.39||
naiṣṭhuryaṃ nirghṛṇatvañca paradāropasevanam |
parasvaharaṇāśaucaṃ devatānāñca kutsanam||15.40||
nikṛtyā kañcanaṃ nṛṇāṃ kārpaṇyaṃ ca nṛṇāṃ vadhaḥ |
yāni ca pratiṣiddhāni tatpravṛttiśca santatā||15.41||
upalakṣyāṇi jānīyānmuktānāṃ narakādanu |
dayā bhūteṣu saṃvādaḥ paralokapratikriyā||15.42||
satyaṃ bhūtahitārthoktirvedaprāmāṇyadarśanam |
guru-devarṣi-siddharṣipūjanaṃ sādhusaṅgamaḥ||15.43||
satkriyābhāyasanaṃ maitrīmiti budhyate paṇḍitaḥ |
anyāni caiva saddharmaṅkriyābhūtāni yāni ca||15.44||
svargacyutānāṃ liṅgāni puruṣāṇāmapāpinām |
etaduddeśato rājan bhavataḥ kathitaṃ mayā||15.45||
svakarmaphalabhoktṝṇāṃ puṇyānāṃ pāpināṃ tathā |
tadehyanyatra gacchāmo dṛṣṭaṃ sarvaṃ tvayādhunā |
tvayā dṛṣṭo hi narakastadehyanyatra gamyatām||15.46||
tatastamagrataḥ kṛtvā sa rājā gantumudyataḥ |
tataśca sarvairutkruṣṭaṃ yātanāsthāyibhirnṛbhiḥ||15.47||
prasādaṃ kuru bhūpeti tiṣṭha tāvanmuhūrtakam |
tvadaṅgasaṅgī pavano mano hlādayate hi naḥ||15.48||
paritāpañca gātrebhyaḥ pīḍābādhāśca kṛtsnaśaḥ |
apahanti naravyāghra yadāṃ kura mahīpate||15.49||
etacchrutvā vacasteṣāṃ taṃ yāmyapuruṣaṃ nṛpaḥ |
papraccha kathameteṣāmāhlādo mayi tiṣṭhati||15.50||
kiṃ mayā karma tat puṇyaṃ martyaloke mahat kṛtam |
āhlādadāyinī vyuṣṭiryeneyaṃ tadudīraya||15.51||
pitṛdevātithipraiṣya-śiṣṭenānnena te tanuḥ |
puṣṭimabhyāgatā yasmāt tadgataṃ ca mano yataḥ||15.52||
tatastvadgātrasaṃsargo pavano hlādadāyakaḥ |
pāpakarmakṛto rājan yātanā na prabādhate||15.53||
aśvamedhādayo yajñāstvayeṣṭā vidhivadyataḥ |
tatastvaddarśanādyāmyā yantraśastrāgnivāyasāḥ||15.54||
pīḍana-ccheda-dāhādi-mahāduḥ khasya hetavaḥ |
mṛdutvamāgatā rājan tejasāpahatāstava||15.55||
na svarge brahmaloke vā tat sukhaṃ prāpyate naraiḥ |
yadārtajantunirvāṇa-dānotthamiti me matiḥ||15.56||
yadi matsannidhāvetān yātanā na prabādhate |
tato bhadramukhātrāhaṃ sthāsye sthāṇurivācalaḥ||15.57||
ehi rājan pragacchāmo nijapuṇyasamarjitān |
bhuṅkṣva bhogānapāsyeha yātanāḥ pāpakarmaṇām||15.58||
tasmānna tāvadyāsyāmi yāvadete suduḥ khitāḥ |
matsannidhānāt sukhino bhavanti narakaukasaḥ||15.59||
dhik tasya jīvanaṃ puṃsaḥ śaraṇārthinamāturam |
yo nārtamanugṛhṇāti vairipakṣamapi dhruvam||15.60||
yajña-dāna-tapāṃsīha paratra ca na bhūtaye |
bhavanti tasya yasyārta-paritrāṇe na mānasam||15.61||
narasya yasya kaṭhinaṃ mano bālāturādiṣu |
vṛddheṣu ca na taṃ manye mānuṣaṃ rākṣaso hi saḥ||15.62||
eteṣāṃ sannikarṣāt tu yadyagniparitāpajam |
tathogragandhajaṃ vāpi duḥ khaṃ narakasambhavam||15.63||
kṣutpipāsābhavaṃ duḥ khaṃ yacca mūrcchāpradaṃ mahat |
eteṣāṃ trāṇadānantu manye svargasukhāt param||15.64||
prāpsyantyārtā yadi sukhaṃ bahavo duḥ khite mayi |
kinnu prāptaṃ mayā na syāt tasmāt tvaṃ vraja māciram||15.65||
eṣa dharmaśca śakraśca tvāṃ netuṃ samupāgatau |
avaśyamasmād gantavyaṃ tasmāt pārthiva ! gamyatām||15.66||
nayāmi tvāmahaṃ svargaṃ tvayā samyagupāsitaḥ |
vimānametadāruhya mā vilambasva gamyatām||15.67||
narake mānavā dharma pīḍyante'tra sahasraśaḥ |
trāhīti cārtāḥ krandanti māmato na vrajāmyaham||15.68||
karmaṇā narakaprāptireteṣāṃ pāpakarmiṇām |
svargastvayāpi gantavyo nṛpa ! puṇyena karmaṇā||15.69||
yadi jānāsi dharma ! tvaṃ tvaṃ vā śakra ! śacīpate |
mama yāvat pramāṇantu śubhaṃ tadvaktumarhathaḥ||15.70||
abbindavo yathāmbhodhau yathā vā divi tārakāḥ |
yathā vā varṣatā dhārā gaḍgāyāṃ sikatā yathā||15.71||
asaṃkhyeyā mahārāja yathā bindvādayo hyapām |
tathā tavāpi puṇyasya saṃkhyā naivopapadyate||15.72||
anukampāmimāmadya nārakeṣviha kurvataḥ |
tadeva śatasāhastraṃ saṃkhyāmupagataṃ tava||15.73||
tad gaccha tvaṃ nṛpaśreṣṭha tadbhāktumamarālayam |
ete'pi pāpaṃ narake kṣapayantu svakarmajam||15.74||
kathaṃ spṛhāṃ kariṣyanti matsamparkeṣu mānavāḥ |
yadi satsannidhāveṣāmukatkarṣo nopajāyate||15.75||
tasmādyat sukṛtaṃ kiñcinmamāsti tridaśādhipa |
tena mucyantu narakāt pāpino yātanāṃ gatāḥ||15.76||
evamūrdhvataraṃ sthānaṃ tvayāvāptaṃ mahīpate |
etāṃśca narakāt paśya vimuktān pāpakāriṇaḥ||15.77||
tato'patat puṣpavṛṣṭistasyopari mahīpateḥ |
vimānañcādhiropyainaṃ svarlokamanayaddhariḥ||15.78||
ahañcānye ca ye tatra yātanābhyaḥ paricyutāḥ |
svakarmaphalanirdiṣṭaṃ tato jātyantaraṃ gatāḥ||15.79||
evamete samākhyātā narakā dvijasattama |
yena yena ca pāpena yāṃ yāṃ yonimupaiti vai||15.80||
tat tat sarvaṃ samākhyātaṃ yathā dṛṣṭaṃ mayā purā |
purānubhavajaṃ jñānamavāpyāvitathaṃ tava |
ataḥ paraṃ mahābhāga kimanyat kathayāmi te||15.81||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitāputrasaṃvādo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ
pitovāca
kathitaṃ me tvayā vatsa saṃsārasya vyavasthitam |
svarūpamatiheyasya ghaṭīyantravadavyayam||16.1||
tadevametadakhilaṃ mayāvagatamīdṛśam |
kiṃ mayā vada kartavyamevasmin vyavasthite||16.2||
putra uvāca
yadi madvacanaṃ tāta śraddadhāsyaviśaṅkitaḥ |
tat parityajya gārhasthyaṃ vānaprasthaparo bhava||16.3||
tamanuṣṭhāya vidhivad vihāyāgniparigraham |
ātmanyātmānamādhayā nirdvandvo niṣparigrahaḥ||16.4||
ekāntarāśī vaśyātmā bhava bhikṣuratandritaḥ |
tatra yogāparo bhūtvā bāhyasparśavivarjitaḥ||16.5||
tataḥ prāpsyati taṃ yogaṃ duḥ śasaṃyogabheṣajam |
muktihetumanaupamyamanākhyeyamasaṅginam |
yatsaṃyogānna te yogo bhūyo bhūtairbhaviṣyati||16.6||
pitovāca
vatsa yogaṃ mamācakṣva muktihetumataḥ param |
yena bhūtaiḥ punarbhūto nedṛgaḥ khamavāpnuyām||16.7||
yatrāsaktiparasyātmā mama saṃsārabandhanaiḥ |
naiti yogamayogo'pi taṃ yogamadhunā vada||16.8||
saṃsārādityatāpārti-vipluṣyaddehamānasam |
brahmajñānāmbuśītena siñca māṃ vākyavāriṇā||16.9||
avidyākṛṣṇasarpeṇa daṣṭaṃ tadviṣapīḍitam |
svavākyāmṛtapānena māṃ jīvaya punarmṛtam||16.10||
putra-dāra-gṛha-kṣetra-mamatvanigajaḍārditam |
māṃ mocayeṣṭasadbhāva-vijñānodghāṭanaistvaran||16.11||
putra uvāca
śṛṇu tāta ! yathā yogo dattātreyeṇa dhīmatā |
alarkāya purā proktaḥ samyak pṛṣṭena vistarāt||16.12||
pitovāca
dattātreyaḥ sutaḥ kasya kathaṃ vā yogamuktavān |
kaścālarko mahābhāgo yo yaugaṃ paripṛṣṭavān||16.13||
putra uvāca
kauśiko brāhmaṇaḥ kaścit pratiṣṭhāne'bhavat pure |
so'nyajanmakṛtaiḥ pāpaiḥ kuṣṭharogāturo'bhavat||16.14||
taṃ tathā vyādhitaṃ bhāryā patiṃ devamivārccayat |
pādābhyaṅgāṅgasaṃvāha-strānācchādanabhojanaiḥ||16.15||
śleṣma-mūtra-purīṣāsṛk-pravāhakṣālanena ca |
rahaścaivopacāreṇa priyasambhāṣaṇena ca||16.16||
sa tayā pūjyamāno'pi sadātīva vinītayā |
atīva tīvrakopatvānnirbhartsayati niṣṭhuraḥ||16.17||
tathāpi praṇatā bhāryā tamamanyata daivatam |
taṃ tathāpyatibībhatsaṃ sarvaśreṣṭhamamanyata||16.18||
acaṅkramaṇaśolo'pi sa kadācid dvijottamaḥ |
prāha bhāryāṃ nayasveti tvaṃ māṃ tasyā niveśanam||16.19||
yā sā veśyā mayā dṛṣṭā rājamārge gṛhoṣitā |
tāṃ māṃ prāpaya dharmajñe ! saiva me hṛdi vartate||16.20||
dṛṣṭā sūryodaye bālā rātriśceyamupāgatā |
darśanānantaraṃ sā me hṛdayānnāpasarpati||16.21||
yadi sā cārusarvāṅgī pīnaśroṇipayodharā |
nopagūhati tanvaṅgī tanmāṃ drakṣyasi vai mṛtam||16.22||
vāmaḥ kāmo manuṣyāṇāṃ bahubhiḥ prārthyate ca sā |
mamāśaktiśca gamane saṅkulaṃ pratibhāti me||16.23||
tat tadā vacanaṃ śrutvā bhartuḥ kāmāturasya sā |
tatpatnī satkulotpannā mahābhāgā pativratā||16.24||
gāgṃ parikaraṃ baddhvā śulkamādāya cādhikam |
skandhe bhartāramādāya jagāma mṛdugāminī||16.25||
niśi meghāstṛte vyomni caladvidyutpradarśite |
rājamārge priyaṃ bhartuścikīrṣantī dvijāṅganā||16.26||
pathi śūle tathā protamacauraṃ yauraśaṅkayā |
māṇḍavyamatiduḥ khārtamandhakāre'tha sa dvijaḥ||16.27||
patnīskandhe samārūḍhaścālayāmāsa kauśikaḥ |
pādāvamarṣaṇāt kruddho māṇḍavyastamuvāca ha||16.28||
yenāhamevamatyarthaṃ duḥ khitaścālitaḥ padā |
daśāṃ kaṣṭāmanuprāptaḥ sa pāpātmā narādhamaḥ||16.29||
sūryodaye'vaśaḥ prāṇairvimokṣyati na saṃśayaḥ |
bhāskarālokanādeva sa vināśamavāpsyati||16.30||
tasya bhāryātataḥ śrutvā taṃ śāpamatidāruṇam |
provāca vyathitā sūryo naivodayamupaiṣyati||16.31||
tataḥ sūryodayābhāvādabhavat santatā niśā |
bahūnyahaḥ pramāṇāni tato devā bhayaṃ yayuḥ||16.32||
niḥ svādhyāyavaṣaṭkāra-svadhāsvāhāvivarjitam |
kathaṃ nu khalvidaṃ sarvaṃ na gacchet saṃkṣayaṃ jagat||16.33||
ahorātravyavasthāyā vinā māsartusaṃkṣayaḥ |
tatsaṃkṣayānna tvayane jñāyete dakṣiṇottare||16.34||
vinā cāyanavijñānāt kālaḥ saṃvatsaraḥ kutaḥ |
saṃvatsaraṃ vinā nānyat kālajñānaṃ pravartate||16.35||
pativratāyā vacasā nodgacchati divākaraḥ |
sūryodayaṃ vinā naiva strānadānādikāḥ kriyāḥ||16.36||
nāgnerviharaṇañcaiva krātvabhāvaśca lakṣyate |
naivāpyayanamasmākaṃ vinā homena jāyate||16.37||
vayamāpyāyitā martyairyajñabhāgairyathocitaiḥ |
vṛṣṭyā tānanugṛhṇīmo martyān śasyādisiddhaye||16.38||
niṣpāditāsvoṣadhīṣu martyā yajñairyajanti naḥ |
teṣāṃ vayaṃ prayacchāmaḥ kāmān yajñādipūjitāḥ||16.39||
adho hi varṣāma vayaṃ martyāścordhvapravarṣiṇaḥ |
toyavarṣeṇa hi vayaṃ havirvarṣeṇa mānavāḥ||16.40||
ye nāsmākaṃ prayacchanti nityanaimittakīḥ kriyāḥ |
kratubhāgaṃ durātmānaḥ svayañcāśnanti lolupāḥ||16.41||
vināśāya vayaṃ teṣāṃ toyasūryāgnimārutān |
kṣitiñca sandūṣayāmaḥ pāpānāmapakāriṇām||16.42||
duṣṭatoyādibhogena teṣāṃ duṣkṛtakarmiṇām |
upasargāḥ pravartante maraṇāya sudāruṇāḥ||16.43||
ye tvasmān prīṇayitvā tu bhuñjate śeṣamātmanā |
teṣāṃ puṇyān vayaṃ yokān vidadhāma mahātmanām||16.44||
tannāsti sarvamevaitadvinaiṣāṃ vyuṣṭisaṃsthaitam |
kathaṃ nu dinasargaḥ syādanyo'nyamavadan surāḥ||16.45||
teṣāmeva sametānāṃ yajñavyucchittiśaṅkinām |
devānāṃ vacanaṃ śrutvā prāha devaḥ prajāpatiḥ||16.46||
tejaḥ paraṃ tejasaiva tapasā ca tapastathā |
praśāmyate'marāstasmācchṛṇudhvaṃ vacanaṃ mama||16.47||
pativratāyā māhātmyānnodgacchati divākaraḥ |
tasya cānudayāddhānirmartyānāṃ bhavatāṃ tathā||16.48||
tasmāt pativratāmatreranubhūyāṃ tapasvinīm |
prasādayata vai patnīṃ bhānorudayakāmyayā||16.49||
putra uvāca
taiḥ sā prasāditā gatvā proheṣṭaṃ vriyatāmiti |
ayācanta dinaṃ devā bhavatviti yathā purā||16.50||
anasūyovāca
pativratāyā māhātmyaṃ na hīyeta kathantviti |
saṃmānya tasmāt tāṃ sādhvīmahaḥ strakṣyāmyahaṃ surāḥ||16.51||
yathā punarahorātra-saṃsthānamupajāyate |
yathā ca tasyāḥ svapatirna sādhvyā nāśameṣyati||16.52||
putra uvāca
evamuktvā surāṃstasyā gatvā sā mandiraṃ śubhā |
uvāca kuśalaṃ pṛṣṭā dharmaṃ bhartustathātmanaḥ||16.53||
anasūyovāca
kaccinnandasi kalyāṇi svabharturmukhadarśanāt |
kacciccākhiladevebhyo manyase'bhyadhikaṃ patim||16.54||
bhartṛśuśrūṣaṇādeva mayā prāptaṃ mahat phalam |
sarvakāmaphalāvāptyā pratyūhāḥ parivartitāḥ||16.55||
pañcarṇāni manuṣyeṇa sādhvi ! deyāni sarvadā |
tathātmavarṇadharmeṇa kartavyo dhanasaṃcayaḥ||16.56||
prāptaścārthastataḥ pātre viniyojyo vidhānataḥ |
satyārjava-tapo-dānairdayāyukto bhavet sadā||16.57||
kriyāśca śāstranirdiṣṭā rāgadveṣavivarjitāḥ |
kartavyā anvahaṃ śraddhā-puraskāreṇa śaktitaḥ||16.58||
svajātivihitāneva lokānāpnoti mānavaḥ |
kleśena mahatā sādhvi ! prājāpatyādikān kramāt||16.59||
striyastvevaṃ samastasya narairduḥ khārjitasya vai |
puṇyasyārdhāpahāriṇyaḥ patiśuśrūṣayaiva hi||16.60||
nāsti strīṇāṃ pṛthagyajño na śrāddhaṃ nāpyupoṣitam |
bhartṛśuśrūṣayaivaitān lokāniṣṭān vrajanti hi||16.61||
tasmāt sādhvi ! mahābhāge ! patiśuśrūṣaṇaṃ prati |
tvayā matiḥ sadā kāryā yato bhartā parā gatiḥ||16.62||
yaddevebhyo yacca pitrāgatebhyaḥ kuryādbhartābhyarccanaṃ satkriyātaḥ |
tasyāpyardhaṃ kevalānanyacittā nārī bhuṅkte bhartṛśuśrūṣayaiva||16.63||
putra uvāca
tasyāstadvacanaṃ śrutvā pratipūjya tathādarāt |
pratyuvācātripatnīṃ tāmanasūyāmidaṃ vacaḥ||16.64||
dhanyāsmyanugṛhītāsmi devaiścāpyavalokitā |
yanme prakṛtikalyāṇi ! śraddhāṃ vardhayase punaḥ||16.65||
jānāmyetanna nārīṇāṃ kācit patisamā gatiḥ |
tatprītiścopakārāya iha loke paratra ca||16.66||
patiprasādādiha ca pretya caiva yaśasvini |
nārī sukhamavāpnoti nāryā bhartā hi devatā||16.67||
sā tvaṃ brūhi mahābhāge ! prāptāyā mama mandiram |
āryāyā yanmayā kāryaṃ tathāryeṇāpi vā śubhe||16.68||
anasūyovāca
ete devāḥ sahendreṇa māmupāgamya duḥ khitāḥ |
tvadvākhyāpāstasatkarmadinanaktanirūpaṇāḥ||16.69||
yācante'harniśāsaṃsthāṃ yathāvadavikhaṇḍitām |
ahaṃ tadarthamāyātā śṛṇu caitadvaco mama||16.70||
dinābhāvāt samastānāmabhāvo yāgakarmaṇām |
tadabhāvāt surāḥ puṣṭiṃ nopayānti tapasvini||16.71||
ahnaścaiva samucchedāducchedaḥ sarvakarmaṇām |
taducchedādanāvṛṣṭyā jagaducchedameṣyati||16.72||
tat tvamicchasi cedetat jagaduddhartumāpadaḥ |
prasīda sādhvi ! lokānāṃ pūrvavaddhartatāṃ raviḥ||16.73||
brāhmaṇyuvāca
māṇḍavyena mahābhāge ! śapto bhartā mameśvaraḥ |
sūryodaye vināśaṃ tvaṃ prāpsyasītyatimanyunā||16.74||
anasūyovāca
yadi vā rocate bhadre ! tatastvadvacanādaham |
karomi pūrvavaddehaṃ bhartārañca navaṃ tava||16.75||
mayā hi sarvathā strīṇāṃ māhātmyaṃ varavarṇini |
pativratānāmārādhyamiti saṃmānayāmi te||16.76||
putra uvāca
tathetyukte tayā sūryamājuhāva tapasvinī |
anasūyārghyamudyamya daśarātre tadā niśi||16.77||
tato vivasvān bhagavān phullapadmāruṇākṛtiḥ |
śailarājānamudayamārurohorumaṇḍalaḥ||16.78||
samanantaramevāsyā bhartā prāṇairvyayujyata |
papāta ca mahīpṛṣṭhe patantaṃ jagṛhe ca sā||16.79||
anasūyovāca
na viṣādastvayā bhadre ! kartavyaḥ paśya me balam |
patiśuśrūṣayāvāptaṃ tapasaḥ kiṃ cireṇa te||16.80||
yathā bhartṛsamaṃ nānyamapaśyaṃ puruṣaṃ kvacit |
rūpataḥ śīlato buddhyā vāṅmādhurṃyyādibhūṣaṇaiḥ||16.81||
tena satyena vipro'yaṃ vyādhimuktaḥ punaryuvā |
prāpnotu jīvitaṃ bhāryāsahāyaḥ śaradāṃ śatam||16.82||
yathā bhartṛsamaṃ nānyamahaṃ paśyāmi daivatam |
tena satyena vipro'yaṃ punarjovatvanāmayaḥ||16.83||
karmaṇā manasā vācā bharturārādhanaṃ prati |
yathā mamodyamo nityaṃ tathāyaṃ jīvatāṃ dvijaḥ||16.84||
putra uvāca
tato vipraḥ samuttasthau vyādhimuktaḥ punaryuvā |
svabhābhirbhāsayan veśma vṛndāraka ivājaraḥ||16.85||
tato'patat puṣpavṛṣṭirdevavādyādinisvanaḥ |
lebhire ca mudaṃ devā anasūyāmathābruvan||16.86||
devā ūcuḥ
varaṃ vṛṇīṣva kalyāṇi devakāryaṃ mahat kṛtam |
tvayā yasmāt tato devā varadāste tapasvini||16.87||
anasūyovāca
yadi devāḥ prasannā me pitāmahapurogamāḥ |
varadā varayogyā ca yadyahaṃ bhavatāṃ matā||16.88||
tadyāntu mama putratvaṃ brahma-viṣṇu-maheśvarāḥ |
yogañca prāpnuyāṃ bhartṛsahitā kleśamuktaye||16.89||
evamastviti tāṃ devā brahma-viṣṇu-śivādayaḥ |
proktvā jagmuryathānyāyamanumānya tapasvinīm||16.90||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitāputrasaṃvāde anasūyāvaraprāptirnāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ
saptadaśo'dhyāyaḥ
putra uvāca
tataḥ kāle bahutithe dvitīyo brahmaṇaḥ sutaḥ |
svabhāryāṃ bhagavānatriranasūyāmapaśyata||17.1||
ṛtusnātāṃ sucārvaṅgīṃ lobhanīyottamākṛtim |
sakāmo manasā bheje sa munistāmaninditām||17.2||
tasyābhidhyāyatastāntu vikāro yo'nvajāyata |
tamevovāha pavanastiraścordhvañca vegavān||17.3||
brahmarūpañca śuklābhaṃ patamānaṃ samantataḥ |
somarūpaṃ rajopetaṃ diśastaṃ jagṛhurdaśa||17.4||
sa somo mānaso jajñe tasyāmatreḥ prajāpateḥ |
putraḥ samastasattvānāmāyurādhāra eva ca||17.5||
tuṣṭena viṣṇunā jajñe dattātreyo mahātmanā |
svaśarīrāt samutpādya sattvodrikto dvijāttamaḥ||17.6||
dattātreya iti khyātaḥ so'nasūyāstanaṃ papau |
viṣṇurevāvatīrṇo'sau dvitīyo'treḥ suto'bhavat||17.7||
saptāhāt pracyuto māturudarāt kupito yataḥ |
haihayendramupāvṛttamaparādhyantamuddhatam||17.8||
dṛṣṭvātrau kupitaḥ sadyo dagdhukāmaḥ sa haihayam |
garbhavāsamahāyāsa-duḥ khāmarṣasamanvitaḥ||17.9||
durvāsāstamasodrikto rudrāṃśaḥ samajāyata |
iti putratrayaṃ tasyā jajñe brahmeśavaiṣṇavam||17.10||
somo brahmabhavadviṣṇurdattātreyo vyajāyata |
durvāsāḥ śaṅkaro jajñe varadānāddivaukasām||17.11||
somaḥ svaraśmibhaiḥ śītairvorudhauṣadhimānavān |
āpyāyayan sadā svarge vartate sa prajāpatiḥ||17.12||
dattātreyaḥ prajāṃ pāti duṣṭadaityanibarhaṇāt |
śiṣṭānugrahakṛcceti jñeyaścāṃśaḥ sa vaiṣṇavaḥ||17.13||
nirdahatyavamantāraṃ durvāsā bhagavānajaḥ |
raudraṃ samāśritya vapurdṛṅmanovāgbhiruddhataḥ||17.14||
somatvaṃ bhagavānatraiḥ punaścakre prajāpatiḥ |
dattātreyo'pi viṣayān yogāstho bubhuje hariḥ||17.15||
durvāsāḥ pitaraṃ hitvā mātarañcottama vratam |
unmattākhyaṃ samāśritya paribabhrāma medinīm||17.16||
muniputravṛto yogī dattātreyo'pyasaṅgitām |
abhīpsyamānaḥ sarasi nimamajja ciraṃ prabhuḥ||17.17||
tathāpi taṃ mahātmānamatīva priyadarśanam |
tatyajurna kumārāste sarasastīramāśritāḥ||17.18||
divye varṣaśate pūrṇe yadā te na tyajanti tam |
tatprītyā sarasastīraṃ sarve munikumārakāḥ||17.19||
tato divyāmbaradharāṃ cārupīnanitambinīm |
nārīmādāya kalyāṇīmuttitāra jalānmuniḥ||17.20||
strīsannikarṣādyadyete parityakṣyanti māmiti |
muniputrāstato'saṅgī sthāsyāmīti vicintayan||17.21||
tathāpi taṃ munisutā na tyajanti yadā munim |
tataḥ saha tayā nāryā madyapānamathāpibat||17.22||
surāpānarataṃ te na sabhāryaṃ tatyajustataḥ |
gītavādyādivanitā-bhogasaṃsargadūṣitam||17.23||
manyamānā mahātmānaṃ pītāsava-savikriyam |
nāvāpa doṣaṃ yogīśo vāruṇīṃ sa pibannapi||17.24||
antāvasāyiveśmāntarmātariśvā vasanniva |
surāṃ piban sapatnīkastapastepe sa yogavit |
yogīśvāraścintyamāno yogibhirmuktikāṅkṣibhiḥ||17.25||
iti śrīmārkaṇḍepurāṇe pitāputrasaṃvāde dattātreyotpattirnāma saptadaśo'dhyāyaḥ
aṣṭādaśo'dhyāyaḥ
putra uvāca
kasyacittvatha kālasya kṛtavīryātmajor'junaḥ |
kṛtavīrye divaṃ yāte mantribhiḥ sapurohitaiḥ||18.1||
pauraiścātmābhiṣekārthaṃ samāhūto'bravīdidam |
nāhaṃ rājyaṃ kariṣyāmi mantriṇo narakottaram||18.2||
yadarthaṃ gṛhyate śulkaṃ tadaniṣpādayan vṛthā |
paṇyānāṃ dvādaśaṃ bhāgaṃ bhūpālāya vaṇigjanaḥ||18.3||
dattvārtharakṣibhirmārge rakṣito yāti dasyutaḥ |
gopāśca ghṛtatakrādeḥ ṣaḍbhāgañca kṛṣībalāḥ||18.4||
dattvānyadbhūbhuje dadyuryadi bhāgaṃ tato'dhikam |
paṇyādīnāmaśeṣāṇāṃ vaṇijo gṛhṇatastataḥ||18.5||
iṣṭāpūrtavināśāya tadrājñaścauradharmiṇaḥ |
yadyanyaiḥ pālyate lokastadvṛttayantarasaṃśritaiḥ||18.6||
gṛhṇato baliṣaḍbhāgaṃ nṛpaternarako dhruvam |
nirūpitamidaṃ rājñaḥ pūrvai rakṣaṇavetanam||18.7||
arakṣaṃścaurataścauryaṃ tadeno nṛpaterbhavet |
tasmādyadi tapastaptvā prāpto yogitvamīpsitam||18.8||
bhuvaḥ pālanasāmarthya-yukta eko mahīpatiḥ |
pṛthivyāṃ śastradhṛṅmānyastvahamevardhisaṃyutaḥ |
tato bhaviṣye nātmānaṃ kariṣye pāpabhāginam||18.9||
putra uvāca
tasya tanniścayaṃ jñātvā mantrimadhyasthito'bravīt |
gargo nāma mahābuddhirmuniśreṣṭho vayo'tigaḥ||18.10||
yadyevaṃ kartukāmastvaṃ rājyaṃ samyak praśāsitum |
tato śṛṇuṣva me vākyaṃ kuruṣva ca nṛpātmaja||18.11||
dattātreyaṃ mahābhāgaṃ sahyadroṇīkṛtāśrayam |
tamārādhaya bhūpāla ! pāti yo bhuvanatrayam||18.12||
yogayuktaṃ mahābhāgaṃ sarvatra samadarśinam |
viṣṇoraṃśaṃ jagaddhāturavatīrṇaṃ mahītale||18.13||
yamārādhya sahasrākṣaḥ prāptavān padamātmanaḥ |
hṛtaṃ durātmabhirdaityairjaghāna ca diteḥ sutān||18.14||
arjuna uvāca
kathamārādhito devairdattātreyaḥ pratāpavān |
kathañcāpahṛtaṃ daityairindratvaṃ prāpa vāsavaḥ||18.15||
garga uvāca
devānāṃ dānavānāñca yuddhamāsīt sudāruṇam |
daityānāmīśvaro jambho devānāñca śacīpatiḥ||18.16||
teṣāñca yudhyamānānāṃ divyaḥ saṃvatsaro gataḥ |
tato devāḥ parābhūtā daityā vijayino'bhavan||18.17||
vipracittimukhairdevā dānavaiste parājitāḥ |
palāyanakṛtotsāhā nirutsāhā dviṣajjaye||18.18||
bṛhaspatimupāgamya daityasainyavadhepsavaḥ |
amantrayanta sahitā bālakhilyaistatharṣibhiḥ||18.19||
bṛhaspatiruvāca
dattātreyaṃ mahātmānamatreḥ putraṃ tapodhanam |
vikṛtācaraṇaṃ bhaktyā santoṣayitumarhatha||18.20||
sa vo daityavināśāya varado dāsyate varam |
tato haniṣyatha surā sahitā daityadānavān||18.21||
garga uvāca
ityuktāste tadā jagmurdattātreyāśramaṃ surāḥ |
dadṛśuśca mahātmānaṃ taṃ te lakṣmyā samanvitam||18.22||
udgīyamānaṃ gandharvaiḥ surāpānarataṃ munim |
te tasya gatvā praṇatimavadan sādhyasādhanam||18.23||
cakruḥ stavañcopajahrurbhakṣyabhojyastragādikam |
tiṣṭhantamanutiṣṭhanti yāntaṃ yānti divaukasaḥ||18.24||
ārādhayāmāsuradhaḥ sthitāstiṣṭhantamāsane |
sa prāha praṇatān devān dattātreyaḥ kimiṣyate |
matto bhavadbhiryeneyaṃ śuśrūṣā kriyate mama||18.25||
devā ūcuḥ
dānavairmuniśārdūla ! jambhādyairbhūrbhuvādikam |
hṛtaṃ tailokyamākramya kratubhāgāśca kṛtsnaśaḥ||18.26||
tadvadhe kuru buddhiṃ tvaṃ paritrāṇāya no'nagha |
tvatprasādādabhīpsāmaḥ punaḥ prāptaṃ triviṣṭapam||18.27||
dattātreya uvāca
madyāsakto'hamucchiṣṭo na caivāhaṃ jitendriyaḥ |
kathamicchatha matto'pi devāḥ śatruparābhavam||18.28||
devā ūcuḥ
anaghastvaṃ jagannātha na lepastava vidyate |
vidyākṣālanaśuddhāntarniviṣṭajñānadīdhite !||18.29||
dattātreya uvāca
satyametat surā vidyā mamāsti samadarśinaḥ |
asyāstu yoṣitaḥ saṅgādahamucchiṣṭatāṃ gataḥ||18.30||
strīsambhogo hi doṣāya sātatyenopasevitaḥ |
evamuktāstato devāḥ punarvacanamabruvan||18.31||
devā ūcuḥ
anagheyaṃ dvijaśreṣṭha jaganmātā na duṣyate |
yathāṃśumālā sūryasya dvija-cāṇḍālasaṅginī||18.32||
garga uvāca
evamuktastato devairdattātreyo'bravīdidam |
prahasya tridaśān sarvān yadyetadbhavatāṃ matam||18.33||
tadāhūyāsurān sarvān yuddhāya surasattamāḥ |
ihānayata maddṛṣṭigocaraṃ mā vilambataḥ||18.34||
maddṛṣṭipātahutabhuk-prakṣīṇabalatejasaḥ |
yena nāśamaśeṣāste prayānti mama darśanāt||18.35||
garga uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā devairdaityā mahābalāḥ |
āhavāya samāhūtā jagmurdevagaṇān ruṣā||18.36||
te hanyamānā daiteyairdevā śīghraṃ bhayāturāḥ |
dattātreyāśramaṃ jagmuḥ sametāḥ śaraṇārthinaḥ||18.37||
tameva viviśurdaityāḥ kālayanto divaukasaḥ |
dadṛśuśca mahātmānaṃ dattātreyaṃ mahābalam||18.38||
vāmapārśvasthitāmiṣṭāmaśeṣajagatāṃ śubhām |
bhāryāñcāsya sucārvaṅgīṃ lakṣmīmindunibhānanām||18.39||
nīlotpalābhanayanāṃ pīnaśroṇipayodharām |
gadantīṃ madhurāṃ bhāṣāṃ sarvairyoṣidguṇairyutām||18.40||
te tāṃ dṛṣṭvāgrato daityāḥ sābhilāṣā manobhavam |
na śesuruddhataṃ dhairyānmanasā voḍhumāturāḥ||18.41||
tyaktvā devān striyaṃ tāṃ tu hartukāmā hataujasaḥ |
tena pāpena muhyantaḥ saṃśaktāste tato'bruvan||18.42||
stroratnametat trailokye sāraṃ no yadi vai bhavet |
kṛtakṛtyāstataḥ sarva iti no bhāvitaṃ manaḥ||18.43||
tasmāt sarve samutkṣipya śivikāyāṃ surārdanāḥ |
āropya svamadhiṣṭhānaṃ nayāma iti niścitāḥ||18.44||
garga uvāca
sānurāgāstataste tu proktāścettthaṃ parasparam |
tasya tāṃ yoṣitaṃ sādhvīṃ samutkṣipya smarārditāḥ||18.45||
śivikāyāṃ samāropya sahitā daityadānavāḥ |
śiraḥ su śivikāṃ kṛtvā svasthānābhimukhaṃ yayuḥ||18.46||
dattātreyastato devān vihasyedamathābravīt |
diṣṭyā vardhatha daityānāmeṣā lakṣmīḥ śirogatā |
sapta sathānānyatikrāntā navamanyamupaiṣyati||18.47||
devā ūcuḥ
kathayasva jagannātha ! keṣu sthāneṣvasthitā |
puruṣasya phalaṃ kiṃ vā prayacchatyatha naśyati||18.48||
dattātreya uvāca
nṛṇāṃ pade sthitā lakṣmīrnilayaṃ samprayacchati |
sakthnyośca saṃsthitā vastraṃ tathā nānāvidhaṃ vasu||18.49||
kalātrañca guhyasaṃsthā kroḍasthāpatyadāyinī |
manorathān pūrayati puruṣāṇāṃ hṛdi sthitā||18.50||
lakṣmīrlakṣmīvatāṃ śreṣṭhā kaṇṭhasthā kaṇṭhabhūṣaṇam |
abhīṣṭabandhudāraiśca tathāśleṣaṃ pravāsibhiḥ||18.51||
sṛṣṭānuvākyalāvaṇyamājñāmavitathāṃ tathā |
mukhasaṃsthā kavitvañca yacchatyudadhisambhavā||18.52||
śirogatā santyajati tato'nyaṃ yāti cāśrayam |
seyaṃ śirogatā caitān parityakṣyati sāmpratam||18.53||
pragṛhyāstrāṇi badhyantāṃ tasmādete surārayaḥ |
na bhetavyaṃ bhṛśañcaite mayā nistejasaḥ kṛtāḥ |
paradārāvamarṣācca dagdhapuṇyā hataujasaḥ||18.54||
tataste vividhairastrairvadhyamānāḥ surārayaḥ |
mūdhni lakṣmyā samākrāntā vineśuriti naḥ śrutam||18.55||
lakṣmīścītpatya samprāptā dattātreyaṃ mahāmunim |
stūyamānā suraiḥ sarvairdaityanāśānmudānvitaiḥ||18.56||
praṇipatya tato devā dattātreyaṃ manīṣiṇam |
nākapṛṣṭhamanuprāptā yathāpūrvaṃ gatajvarāḥ||18.57||
tathā tvamapi rojendra ! yadīcchasi yathepsitam |
prāptumaiśvaryamatulaṃ tūrṇamārādhayasva tām||18.58||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇeṭhagargavākyam' nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ
ekonaviṃśo'dhyāyaḥ
putra uvāca
ityṛṣervacanaṃ śrutvā kārtavīryo nareśvaraḥ |
dattātreyāśramaṃ gattvā taṃ bhaktyā samapūjayat||19.1||
pādasaṃvāhanādyena madhvādyāharaṇena ca |
strakcandanādigandhāmbu-phalādyanayanena ca||19.2||
tathānnasādhanaistasya ucchiṣṭāpohanena ca |
parituṣṭo munirbhūtaṃ tamuvāca tathaiva saḥ||19.3||
yathaivoktāḥ purā devā madyabhogādikutsanam |
strī ceyaṃ mama pārśvasthetyetadbhogācca kutsitam||19.4||
sadaivāhaṃ na māmevamuparoddhuṃ tvamarhasi |
aśaktamupakārāya śaktamārādhayasva bhoḥ||19.5||
jaḍa uvāca
tenaivamukto muninā smṛtvā gargavacaśca tat |
pratyuvāca praṇamyainaṃ sārtavīryārjunastadā||19.6||
arjuna uvāca
kiṃ māṃ mohayase deva ! svāṃ māyāṃ samupāśritaḥ |
anaghastvaṃ tathaiveyaṃ devī sarvabhavāraṇiḥ||19.7||
ityuktaḥ prītimān devastatastaṃ pratyuvāca ha |
kārtavīryaṃ mahābhāgaṃ vaśīkṛtamahītalam||19.8||
varaṃ vṛṇīṣva guhyaṃ me yat tvayā samudīritam |
tena tuṣṭiḥ parā jātā tvayyadya mama pārthiva||19.9||
ye ca māṃ pūjayiṣyanti gandhamālyādibhirnarāḥ |
māṃsamadyopahāraiśca miṣṭānnaiścājyasaṃyutaiḥ||19.10||
lakṣmīsametaṃ gītaiśca brāhmaṇānāṃ tathārccanaiḥ |
vādyairmanoramairvoṇā-veṇu-śaṅkādibhistathā||19.11||
teṣāmahaṃ parāṃ tuṣṭiṃ putradāradhanādikam |
pradāsyāmyavaghātañca haniṣyāmyavamanyatām||19.12||
sa tvaṃ varaya bhadraṃ te varaṃ yanmasepsitam |
prasādasumukhaste'haṃ guhyanāmaprakīrtanāt||19.13||
kārtavīrya uvāca
yadi deva prasannastvaṃ tat prayacchardhimuttamām |
yayā prajāḥ pālaye'haṃ na cādharmamavāpnuyām||19.14||
parānusaraṇe jñānamapratidvandvatāṃ raṇe |
sahasramāptumicchāmi bāhūnāṃ laghutāguṇam||19.15||
asaṅgā gatayaḥ santu śailākāśāmbu-bhūmiṣu |
pātāleṣu ca sarveṣu vadhaścāpyadhikānnarāt||19.16||
tathonmārgapravṛttasya cāstu sanmārgadeśakaḥ |
santu me'tithayaḥ ślāghyā vittadāne tathākṣaye||19.17||
anaṣṭadravyatā rāṣṭre mamānusmaraṇena ca |
tvayi bhaktirmamaivāstu nityamavyabhicāriṇī||19.18||
dattātreya uvāca
yatra te kīrtitāḥ sarve tān varān samavāpsyasi |
matprasādācca bhavitā cakravarto tvamīśvaraḥ||19.19||
jaḍa uvāca
praṇipatya tatastasmai dattātreyāya so'rjunaḥ |
ānāyya prakṛtīḥ samyagabhiṣekamagṛhṇata||19.20||
āghoṣayāmāsa tadā sthito rājye sa haihayaḥ |
dattātreyāt parāmṛddhimavāpyātibalānvitaḥ||19.21||
adyaprabhṛti yaḥ śastraṃ māmṛte'nyo grahīṣyati |
hantavyaḥ sa mayā dasyuḥ parihaṃsārato'pi vā||19.22||
ityājñaptena tadrāṣṭre kaścidāyudhadhṛṅnaraḥ |
tamṛte puruṣavyāghraṃ babhūvoruparākramaḥ||19.23||
sa eva grāmapālo'bhūt paśupālaḥ sa eva ca |
kṣetrapālaḥ sa evāsīd dvijātīnāñca rakṣitā||19.24||
tapasvināṃ pālayitā sārthapālastu so'bhavat |
dsyu-vyālāgri-śastrādi-bhayeṣvabdhau nimajjatām||19.25||
anyāsu caiva magrānāmāpatsu paravīrahā |
sa eva saṃsmṛtaḥ sadyaḥ samuddhartābhavannṛṇām||19.26||
anaṣṭadravyatā cāsīt tasmin śāsati pārthive |
teneṣṭaṃ bahubhiryajñaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ||19.27||
tenaiva ca tapastaptaṃ saṃgrāmeṣvabhiceṣṭitam |
tasyārdhimatimānañca dṛṣṭvā prāhāṅgirā muniḥ||19.28||
na nūnaṃ kārtavīryasya gatiṃ yāsyanti pārthivāḥ |
yajñairdānaistapobhirvā saṃgrāme cāticeṣcitaiḥ||19.29||
dattātreyāddin yasmin sa prāpardhi nareśvaraḥ |
tasmiṃstasmin dine yāgaṃ dattātreyasya so'karot||19.30||
tatraiva ca prajāḥ sarvāstasminnahani bhūpateḥ |
tasyardhi paramāṃ dṛṣṭvā yāgaṃ cakruḥ samādhinā||19.31||
ityetat tasya māhātmyaṃ dattātreyasya dhīmataḥ |
viṣṇoścarācaraguroranantasya mahātmanaḥ||19.32||
prādurbhāvāḥ purāṇeṣu kathyante śārḍgadhanvinaḥ |
anantasyāprameyasya śaṅkha-cakra-gadābhṛtaḥ||19.33||
etasya paramaṃ rūpaṃ yaścintayati mānavaḥ |
sa sukhī sa ca saṃsārāt samuttīrṇo'cirādbhavet||19.34||
sadaiva vaiṣṇavānāñca bhaktyāhaṃ sulabho'smi bhoḥ |
ityevaṃ yasya vai vācastaṃ kathaṃ nāśrayejjanaḥ||19.35||
adharmasya vināśāya dharmācārārthameva ca |
anādinidhano devaḥ karoti sthiti-pālanam||19.36||
tathaiva janma cākhyātamalarkaṃ kathayāmi te |
tathā ca yogaḥ kathito dattātreyeṇa tasya vai |
pitṛbhaktasya rājarṣeralarkasya mahātmanaḥ||19.37||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe dattātreyīye ūnaviṃśo'dhyāyaḥ
viṃśo'dhyāyaḥ
jaḍa uvāca
prāgbabhūva mahāvīryaḥ śatrujinnāma pārthivaḥ |
tutoṣa yasya yajñeṣu somāvāptyā purandaraḥ||20.1||
tasyātmajo mahāvīryo babhūvārividāraṇaḥ |
buddhi-vikrama-lāvaṇyairguruśakrāśvibhiḥ samaḥ||20.2||
sa samānavayo-buddhi-sattva-vikrama-ceṣṭitaiḥ |
nṛpaputro nṛpasutairnityamāste samāvṛtaḥ||20.3||
kadācicchāstrasambhāra-vivekakṛtaniścayaḥ |
kadācit kāvyasaṃlāpa-gīta-nāṭakasambhavaiḥ||20.4||
tathaivākṣavinodaiśca śastrāstravinayeṣu ca |
yogyāni yuddhanāgāśva-syandanābhyāsatatparaḥ||20.5||
reme narendraputro'sau narendratanayaiḥ saha |
yathaiva hi divā tadvadrātravapi mudā yutaḥ||20.6||
teṣāṃ tu krīḍatāṃ tatra dvija-bhūpa-viśāṃ sutāḥ |
samānavayasaḥ prītyā rantumāyāntyanekaśaḥ||20.7||
kasyacittvatha kālasya nāgalokānmahītalam |
kumārāvāgatau nāgau putrāvaśvatarasya tu||20.8||
brahmarūpapraticchannau taruṇau priyadarśanau |
tau tairnṛpasutaiḥ sārdhaṃ tathaivānyairdvijanmabhiḥ||20.9||
vinodairvividhaistatra tasthatuḥ prītisaṃyutau |
sarva ca te nṛpasutāste ca brahmaviśāṃ sutāḥ||20.10||
nāgarājātmajau tau ca strānasaṃvāhanādikam |
vastragandhānusayuktāṃ cakrurbhāgabhujikriyām||20.11||
ahanyahanyanuprāpte tau ca nāgakumārakau |
ājagmaturmudā yuktau prītyā sūnormahīpateḥ||20.12||
sa ca tābhyāṃ nṛpasutaḥ paraṃ nirvāṇamāptavān |
vinodairvividhairhāsya-saṃlāpādibhireva ca||20.13||
vinā tābhyāṃ na bubhuje na sastrau na papau madhu |
na rarāma na jagrāha śāstrāṇyātmaguṇardhaye||20.14||
rasātale ca tau rātriṃ vinā tena mahātmanā |
niśvāsaparamau nītvā jagmatustaṃ dine dine||20.15||
martyaloke parā prītirbhavatoḥ kena putrakau |
saheti papraccha pitā tāvubhau nāgadārakau||20.16||
dṛṣṭayoratra pātāle bahūni divasāni me |
divā rajanyāmevobhau paśyāmi priyadarśanau||20.17||
jaḍa uvāca
iti pitrā svayaṃ pṛṣṭau praṇipatya kṛtāñjalī |
pratyūcaturmahābhāgāvuragādhipateḥ sutau||20.18||
putrāvūcatuḥ
putraḥ śatrujitastāta nāmnā khyāta ṛtadhvajaḥ |
rūpavānārjavopetaḥ śūro mānī priyaṃvadaḥ||20.19||
anāpṛṣṭakatho vāggmī vidvān maitro guṇākaraḥ |
mānyamānayitā dhīmān hrīmān vinayabhūṣaṇaḥ||20.20||
tasyopacārasamprīti-sambogāpahṛtaṃ manaḥ |
nāgaloke bhuvarloke na ratiṃ vindate pitaḥ||20.21||
tadviyogena nastāta ! na pātālañca śītalam |
paritāpāya tatsaṅgādāhlādāya ravirdivā||20.22||
pitovāca
putraḥ puṇyavato dhanyaḥ sa yasyaivaṃ bhavidvidhaiḥ |
parokṣasyāpi guṇibhaiḥ kriyate guṇakīrtanam||20.23||
santi śāstravido'śīlāḥ santi mūrkhāḥ suśīlinaḥ |
śāstraśīle samaṃ manye putrau dhanyatarantu tam||20.24||
tasya mitraguṇān mitrāṇyamitrāśca parākramam |
kathayanti sadā satsu putravāṃstena vai pitā||20.25||
tasyopakāriṇaḥ kaccid bhavadbhyāmabhivāñchitam |
kiñcinniṣpāditaṃ vatsau paritoṣāya cetasaḥ||20.26||
sa dhanyo jīvitaṃ tasya tasya janma sujanmanaḥ |
yasyārthino na vimukhā mitrārtho na ca durbalaḥ||20.27||
madgṛhe yad suvarṇādi ratnaṃ vāhanamāsanam |
yaccānyat prītaye tasya taddeyamaviśaṅkayā||20.28||
dhik tasya jīvitaṃ puṃso mitrāṇāmupakāriṇām |
pratirūpamakurvan yo jīvāmītyavagacchati||20.29||
upakāraṃ suhṛdvarge yo'pakārañca śatruṣu |
nṛmegho varṣati prājñāstasyecchanti sadonnatim||20.30||
putrāvūcatuḥ
kiṃ tasya kṛtakṛtyasya kartuṃ śakyeta kenacit |
yasya sarvārthino gehe sarvakāmaiḥ sadārccitāḥ||20.31||
yāni ratnāni tadgehe pātāle tāni naḥ kutaḥ |
vāhanāsanayānāni bhūṣaṇānyambarāṇi ca||20.32||
vijñānaṃ tatra yaccāsti tadanyatra na vidyate |
prājñānāmapyasau tāta sarvasandehahṛttamaḥ||20.33||
ekaṃ tasyāsti kartavyamasādhyaṃ tacca nau matam |
hiraṇyagarbha-govinda-śarvādīnīśvarādṛte||20.34||
pitovāca
pathāpi śrotumicchāmi tasya yad kāryamuttamam |
asādhyamathavā sādhyaṃ kiṃ vāsādhyaṃ vipaścitām||20.35||
devatvamamareśatvaṃ tatpūjyatvañca mānavāḥ |
prayānti vāñchitaṃ vānyad dṛḍhaṃ ye vyavasāyinaḥ||20.36||
nāvijñātaṃ na cāgamyaṃ nāprāpyaṃ divi ceha vā |
udyatānāṃ manuṣyāṇāṃ yatacittendriyātmanām||20.37||
yojanānāṃ sahasrāṇi vrajan yāti pitīlikaḥ |
agacchan vainateyo'pi pādamekaṃ na gacchati||20.38||
kva bhūtalaṃ kva ca dhrauvyaṃ sthānaṃ yat prāptavān dhruvaḥ |
uttānapādanṛpateḥ putraḥ san bhūmigocaraḥ||20.39||
tat kathyatāṃ mahābhāga kāryavān yena putrakau |
sa bhūpālasutaḥ sādhuryenānṛṇyaṃ bhaveta vām||20.40||
putrāvūcatuḥ
tenākhyātamidaṃ tāta pūrvavṛtaṃ mahātmanā |
kaumārake yathā tasya vṛtaṃ sadvṛttaśālinaḥ||20.41||
tantu śatrujitaṃ tāta pūrvaṃ kaścididvajottamaḥ |
gālavo'bhyāgamaddhīmān gṛhītvā turagottamam||20.42||
pratyuvāca ca rājānaṃ samupetyāśramaṃ mama |
ko'pi daityādhamo rājan vidhvaṃsayati pāpakṛt||20.43||
tattadrūpaṃ samāsthāya siṃhebha-vanacāriṇām |
anyeṣāñcālpakāyānāmaharniśamakāraṇāt||20.44||
samādhidhyānayuktasya maunavrataratasya ca |
tathā karoti vighrāni yathā calati me manaḥ||20.45||
dagdhaṃ kopāgninā sadyaḥ samarthastvaṃ vayaṃ na tu |
duḥ khārjitasya tapaso vyayamicchāmi pārthiva||20.46||
ekadā tu mayā rājannatinirviṇṇacetasā |
tat kleśitena niśvāso nirīkṣyāsuramujjhitaḥ||20.47||
tato'mbaratalāt sadyaḥ patito'yaṃ turaṅgamaḥ |
vāk cāśarīriṇī prāha naranātha śṛṇuṣva tām||20.48||
aśrāntaḥ sakalaṃ bhūmervalayaṃ turagottamaḥ |
samarthaḥ krāntumarkeṇa tavāyaṃ pratipāditaḥ||20.49||
pātālāmbaratoyeṣu na cāsya vihatā gatiḥ |
samastadikṣu vrajato na bhaṅgaḥ parvateṣvapi||20.50||
yato bhūvalayaṃ sarvamaśrānto'yaṃ cariṣyati |
ataḥ kuvalayo nāmnā khyātiṃ loke prayāsyati||20.51||
kliśyatyaharniśaṃ pāpo yaśca tvāṃ dānavādhamaḥ |
tamapyenaṃ samāruhya dvijaśreṣṭha haniṣyati||20.52||
śatrujinnāma bhūpālastasya putra ṛtadhvajaḥ |
prāpyaitadaśvaratnañca khyātimetena yāsyati||20.53||
so'haṃ tvāṃ samanuprāptastapaso vighrakāriṇam |
taṃ nivāraya bhūpāla bhāgabhāṅnṛpatiryataḥ||20.54||
tadetaśvaratnaṃ te mayā bhūpa niveditam |
putramājñāpaya tathā yathā dharmo na lupyate||20.55||
sa tasya vacanādrājā taṃ vai putramṛtadhvajam |
tamaśvaratnamāropya kṛtakautukamaṅgalam||20.56||
apreṣayata dharmātmā gālavena samaṃ tadā |
svamāśramapadaṃ so'pi tamādāya yayau muniḥ||20.57||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitā-putrasaṃvāde kuvalayāśvīyo' nāma viṃśo'dhyāyaḥ
ekaviṃśo'dhyāyaḥ
gālavena samaṃ gatvā nṛpaputreṇa tena yat |
kṛtaṃ tat kathyatāṃ putrau vicitrā yuvayoḥ kathā||21.1||
putrāvūcatuḥ
sa gālavāśrame ramye tiṣṭhan bhūpālanandanaḥ |
sarvavighropaśamanaṃ cakāra brahmavādinām||21.2||
vīraṃ kuvalayāśvaṃ taṃ vasantaṃ gālavāśrame |
madāvalepopahato nājānāddānavādhamaḥ||21.3||
tatastaṃ gālavaṃ vipraṃ sandhyopāsanatatparam |
śaukaraṃ rūpamāsthāya pradharṣayitumāgatam||21.4||
muniśiṣyairathotkruṣṭe śīghramāruhya taṃ hayam |
anvadhāvadvarāhaṃ taṃ nṛpaputraḥ śarāsanī||21.5||
ājaghāna ca bāṇena candrārdhākāravarcasā |
ākṛṣya balavaccāpaṃ cārucitropaśobhitam||21.6||
nārācābhihataḥ śīghramātmatrāṇaparo mṛgaḥ |
giripādapasambādhāṃ so'nvakrāmanmahāṭavīm||21.7||
tamanvadhāvadvegena turago'sau manojavaḥ |
codito rājaputreṇa piturādeśakāriṇā||21.8||
atikramyātha vegena yojanāni sahasraśaḥ |
dharaṇyāṃ vivṛte garte nipapāta laghukramaḥ||21.9||
tasyānantaramevāśu so'pyaśvī nṛpateḥ sutaḥ |
nipapāta mahāgarte timiraughasamāvṛte||21.10||
tato nādṛśyata mṛgaḥ sa tasmin rājasūnunā |
prakāśañca sa pātālamapaśyat tatra nāpi nam||21.11||
tato'paśyat sa sauvarṇa-prāsādaśatasaṃkulam |
purandarapuraprakhyaṃ puraṃ prākāraśobhitam||21.12||
tat praviśya sa nāpaśyat tatra kañcinnaraṃ pure |
bhramatā ca tato dṛṣṭā tatra yoṣit tvarānvitā||21.13||
sā pṛṣṭā tena tanvaṅgī prasthitā kena kasya vā |
novāca kiñcit prāsādamāruroha ca bhāminī||21.14||
so'pyaśvamekato baddhvā tāmevānusasāra vai |
vismayotphullanayano niḥ śaṅko nṛpateḥ sutaḥ||21.15||
tato'paśyat suvistīrṇe paryaṅke sarvakāñcane |
niṣaṇṇāṃ kanyakāmekāṃ kāmayuktāṃ ratīmiva||21.16||
vispaṣṭendumukhīṃ subhrūṃ pīnaśroṇipayodharām |
bimbādharoṣṭhīṃ nanvaṅgīṃ nīlotpalavilocanām||21.17||
raktatuṅganakhīṃ śyāmāṃ mṛdvīṃ tāmrakarāṅghrikām |
karabhoruṃ sudaśanāṃ nīlasūkṣmasthirālakām||21.18||
tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīmanaṅgāṅgalatāmiva |
so'manyat pārthivasutastāṃ rasātaladevatām||21.19||
sā ca dṛṣṭvaiva taṃ bālā nīlakuñcitamūrdhajam |
pīnoruskandhabāhuṃ tamamaṃsta madanaṃ śubhā||21.20||
uttasthau ca mahābhāgā cittakṣobhamavāpya sā |
lajjāvismayadainyānāṃ sadyastanvī vaśaṃ gatā||21.21||
ko'yaṃ devo nu yakṣo vā gandharvo vorago'pi vā |
vidyādharo vā samprāptaḥ kṛtapuṇyaratirnaraḥ||21.22||
evaṃ vicintya vahudhā niśvasya ca mahītale |
upaviśya tato bheje sā mūrcchāṃ madirakṣaṇā||21.23||
so'pi kāmaśarāghātamavāpya nṛpateḥ sutaḥ |
tāṃ samāśvāsayāmāsa na bhetavyamiti bruvan||21.24||
sā ca strī yā tadā dṛṣṭā pūrvaṃ tena mahātmanā |
tālavṛntamupādāya paryavījayadākulā||21.25||
samāśvāsya tadā pṛṣṭā tena saṃmohakāraṇam |
kiñcillajjānvitā bālā tasyāḥ sakhyurnyavedayat||21.26||
sā cāsmai kathayāmāsa nṛpaputrāya vistarāt |
mohasya kāraṇaṃ sarvaṃ taddarśanasamudbhavam |
yathā tayā samākhyātaṃ tadvṛttāntañca bhāminī||21.27||
viśvāvasuriti khyāto divi gandharvarāṭ prabho |
tasyeyamātmajā subhrūrnāmnarā khyātā madālasā||21.28||
vajraketoḥ sutaścogro dānavo'rividāraṇaḥ |
pātālaketurvikhyātaḥ pātālāntarasaṃśrayaḥ||21.29||
teneyamudyānagatā kṛtvā māyāṃ tamomayīm |
apahṛtya mayāṃ hīnā bālā nītā durātmanā||21.30||
āgāminyāṃ trayodaśyāmudvakṣyati kilāsuraḥ |
sa tu nārhati cārvaṅgīṃ śūdro vedaśrutīmiva||21.31||
atīte ca dine bālāmātmavyāpadanodyatām |
surabhiḥ prāha nāyaṃ tvaṃ prāpsyate dānavādhamaḥ||21.32||
martyalokamanuprāptaṃ ya enaṃ chetsyate śaraiḥ |
sate bhartā mahābhāge acireṇa bhaviṣyati||21.33||
ahaṃ cāsyāḥ sakhī nāmnarā kuṇḍaleti manasvinī |
sutā vindhyavataḥ patnī vīrapuṣkaramālinaḥ||21.34||
hate bhartari śumbhena tīrthāt tīrthamanuvratā |
carāmi divyayā gatyā paralokārthamudyatā||21.35||
pātālaketurduṣṭātmā vārāhaṃ vapurāsthitaḥ |
kenāpi viddho bāṇena munīnāṃ trāṇakāraṇāt||21.36||
tañcāhaṃ tattvato'nviṣya tvaritā samupāgatā |
satyameva sa kenāpi tāḍito dānavādhamaḥ||21.37||
iyañca mūrcchāmagamat kāraṇaṃ yat śṛṇuṣva tat |
tvayi prītimatī bālā darśanādeva mānada||21.38||
devaputropame cāru-vākyādiguṇaśālini |
bharyā cānyasya vihitā yena viddhaḥ sa dānavaḥ||21.39||
etasmāt kāraṇānmohaṃ mahāntamiyamāgatā |
yāvajjīvaṃ ca tanvaṅgī duḥ khamevopabhokṣyate||21.40||
tvayyasyā hṛdayaṃ rāgi bhartā cānyo bhaviṣyati |
yāvajjīvamato duḥ khaṃ surabhyā nānyathā vacaḥ||21.41||
ahaṃ tvasyāḥ prabhī prītyā duḥ khitātra samāgatā |
yato viśeṣo naivāsti svasakhī-nijadehayoḥ||21.42||
yadyeṣābhimataṃ vīraṃ patimāpnoti śobhanā |
tatastapastvahaṃ kuryāṃ nirvyalīkena cetasā||21.43||
tvantu ko vā kimarthaṃ vā samprāpto'tra mahāmate |
devo daityo nu gandharvaḥ pannagaḥ kinnaro'pi vā||21.44||
na hyatra mānuṣagatirna cedṛṅmānuṣaṃ vapuḥ |
tattvamākhyāhi kathitaṃ yathaivāvitathaṃ mayā||21.45||
yanmāṃ pṛcchasi dharmajñe kastvaṃ kiṃ vā samāgataḥ |
tacchṛṇuṣvāmalaprajñe kathayāmyāditastava||21.46||
rājñaḥ śatrujitaḥ putraḥ pitrā sampreṣitaḥ śubhe |
munirakṣaṇamuddiśya gālavāśramamāgataḥ||21.47||
kurvato mama rakṣāñca munīnāṃ dharmacāriṇām |
vighnārthamāgataḥ koṣa'pi śaukaraṃ rūpamāsthitaḥ||21.48||
mayā sa viddho bāṇena candrārdhākāravarccasā |
apakrānto'tivegena tamasmyanugato hayī||21.49||
papāta sahasā garte sakrīḍo'śvaśca māmakaḥ |
so'hamaśvaṃ samārūḍhastamasyekaḥ paribhraman||21.50||
prakāśamāsāditavān dṛṣṭā ca bhavatī mayā |
pṛṣṭayā ca na me kiñcidbhavatyā dattamuttaram||21.51||
tvāñcaivānupraviṣṭo'hamimaṃ prāsādamuttamam |
ityetat kathitaṃ satyaṃ na devo'haṃ na dānavaḥ||21.52||
na pannago na gandharvaḥ kinnaro vā śucismite |
samastā pūjyapakṣo vai devādyā mama kuṇḍale |
manuṣyo'smi viśaṅkā te na kartavyātra karhicit||21.53||
putrāvūcatuḥ
tataḥ prahṛṣṭā sā kanyā sakhīvadanamuttamam |
lajjājaḍaṃ vīkṣamāṇā kiñcinnovāca bhāminī||21.54||
sā sakhī punarapyenāṃ prahṛṣṭā pratyuvāca ha |
yathāvat kathitaṃ tena surabhyā vacanānuge||21.55||
vīra satyamasandigdhaṃ bhavatābhihitaṃ vacaḥ |
nānyatra hṛdayantvasyā dṛṣṭvā sthairyaṃ prayāsyati||21.56||
candramevādhikā kāntiḥ samupaiti raviṃ prabhā |
bhūtirdhanyaṃ dhṛtirdhoraṃ kṣāntirabhyeti cottamam||21.57||
tvayaiva viddho'sandigdhaṃ sa pāpo dānavādhamaḥ |
surabhiḥ sā gavāṃ mātā kathaṃ mithyā vadiṣyati||21.58||
taddhanyeyaṃ sabhāgyā ca tvatsambandhaṃ sametya vai |
kuruṣva vīra yat kāryaṃ vidhinaiva samāhitam||21.59||
putrāvūcatuḥ
paravānahamityāha rājaputraḥ satāṃ pituḥ |
sā ca taṃ cintayāmāsa tumburuṃ tatkule gurum||21.60||
sa cāpi tatkṣaṇāt prāptaḥ pragṛhītasamitkuśaḥ |
madālasāyāḥ samprītyā kuṇḍalāgauraveṇa ca||21.61||
prajvālya pāvakaṃ hutvā mantravit kṛtamaṅgalām |
vaivāhikavidhiṃ kanyāṃ pratipādya yathāgatam||21.62||
jagāma tapase dhīmān svāśramapadaṃ tadā |
sā cāha tāṃ sakhīṃ bālāṃ kṛtārthāsmi varānane||21.63||
saṃyuktāmamunā dṛṣṭvā tvāmahaṃ rūpaśālinīm |
tamastapsye'hamatulaṃ nirvyalīkena cetasā||21.64||
tīrthāmbudhūtapāpā ca bhavitrī nedṛśī yathā |
tañcāha rājaputraṃ sā praśrayāvanatā tadā |
gantukāmā nijasakhī-snehaviklavabhāṣiṇī||21.65||
puṃbhirapyamitaprajña nopadeśo bhavadvidhe |
dātavyaḥ kimuta strībhirato nopadiśāmi te||21.66||
kintvasyāstanumadhyāyāḥ snehākṛṣṭena cetasā |
tvayā viśrambhitā cāsmi smārayāmyarisūdana||21.67||
bhartavyā rakṣitavyā ca bhāryā hi patinā sadā |
dharmārthakāmasaṃsiddhyai bhāryā bhartṛsahāyinī||21.68||
yadā bhāryā ca bhartā ca parasparavaśānugau |
tadā dharmārthakāmānāṃ trayāṇāmapi saṅgatam||21.69||
kathaṃ bhāryāmṛte dharmamarthaṃ vā puruṣaḥ prabho |
prāpnoti kāmamathavā tasyāṃ tritayamāhitam||21.70||
tathaiva bhartāramṛte bhāryā dharmādisādhane |
na samarthā trivargo'yaṃ dāmpatyaṃ samupāśritaḥ||21.71||
devātā-pitṛ-bhṛtyānāmatithīnāñca pūjanam |
na puṃbhiḥ śakyate kartumṛte bhāryāṃ nṛpātmaja||21.72||
prāpto'pi cārtho manujairānīto'pī nijaṃ gṛham |
kṣayameti vinā bhāryāṃ kubhāryāsaṃśraye'pi vā||21.73||
kāmastu tasya naivāsti pratyakṣeṇopalakṣyate |
dampatyoḥ sahadharmeṇa trayīdharmamavāpnuyāt||21.74||
pitṝn putraistathaivānna-sādhanairatithīn naraḥ |
pūjābhiramarāṃstadvat sādhvīṃ bhāryāṃ naro'vati||21.75||
striyāścāpi vinā bhartrā dharmakāmārthasantatiḥ |
naiva tasmāt trivargo'yaṃ dāmpatyamadhigacchati||21.76||
etanmayoktaṃ yuvayorgacchāmi ca yathepsitam |
vardha tvamanayā sārdhaṃ dhana-putra-sukhāyuṣā||21.77||
putrāvūcatuḥ
ityuktvā sā pariṣvajya svasakhīṃ taṃ namasya ca |
jagāma divyayā gatyā yathābhipretamātmanaḥ||21.78||
so'pi śatrujitaḥ putrastāmāropya turaṅgamam |
nirgantukāmaḥ pātālādvijñāto danusambhavaiḥ||21.79||
tatastaiḥ sahasotkruṣṭaṃ hriyate hriyate'ti vai |
kanyāratnaṃ yadānītaṃ divaḥ pātālaketunā||21.80||
tataḥ parigha-nistriṃśa-gadā-śūla-śarāyudham |
dānavānāṃ balaṃ prāptaṃ saha pātālaketunā||21.81||
tiṣṭha tiṣṭheti jalpantaste tadā dānavottamāḥ |
śaravarṣaistathā śūlairvavarṣurnṛpanandanam||21.82||
sa ca śatrujitaḥ putrastadastrāṇyativīryavān |
ciccheda śarajālena prahasanniva līlayā||21.83||
kṣaṇena pātālatalamasikhaktyṛṣṭiśāyakaiḥ |
chinnaiḥ sañchannamabhavadṛtadhvajaśarotkaraiḥ||21.84||
tato'straṃ tvāṣṭramādāya cikṣepa prati dānavān |
tena te dānavāḥ sarve saha pātālaketunā||21.85||
jvālāmālātitīvreṇa sphuṭadasthicayāḥ kṛtāḥ |
nirdagdhāḥ kāpilaṃ tejaḥ samāsādyeva sāgarāḥ||21.86||
tataḥ sa rājaputro'śvī nihatyāsurasattamān |
strīratnena samaṃ tena samāgacchat pituḥ puram||21.87||
praṇipatya ca tat sarvaṃ sa tu pitre nyavedayat |
pātālagamanañcaiva kuṇḍalāyāśca darśanam||21.88||
tadvanmadālasāprāptiṃ dānavaiścāpi saṅgaram |
vadhañca teṣāmastreṇa punarāgamanaṃ tathā||21.89||
iti śrutvā pitā tasya caritaṃ cārucetasaḥ |
prītimānabhavaccedaṃ pariṣvajyāha cātmajam||21.90||
satpātreṇa tvayā putra tārito'haṃ mahātmanā |
bhayebhyo munayastrātā yena saddharmacāriṇaḥ||21.91||
matpūrvaiḥ khyātimānītaṃ mayā vistāritaṃ punaḥ |
parākramavatā vīra tvayā tadvahulīkṛtam||21.92||
yadupāttaṃ yaśaḥ pitrā dhanaṃ vīryamathāpi vā |
tanna hāpayate yastu sa naro madhyamaḥ smṛtaḥ||21.93||
tadvīryādadhikaṃ yastu punaranyat svaśaktitaḥ |
niṣpādayati taṃ prājñāḥ pravadanti narottamam||21.94||
yaḥ pitā samupāttāni dhanavīryayaśāṃsi vai |
nyūnatāṃ nayati prājñāstamāhuḥ puruṣādhamam||21.95||
tanmayā brāhmaṇatrāṇaṃ kṛtamāsīdyathā tvayā |
pātālagamanaṃ yacca yaccāsuravināśanam||21.96||
etadapyadhikaṃ vatsa tena tvaṃ puruṣottamaḥ |
taddhanyo'smya bāla tvamahameva guṇādhikam||21.97||
tvāṃ putramīdṛśaṃ prāpya ślāghyaḥ puṇyavatāmapi |
na sa putrakṛtāṃ prītiṃ manye prāpnoti mānavaḥ||21.98||
putreṇa nātiśayito yaḥ prajñādānavikramaiḥ |
dhigjanma tasya yaḥ pitrā loke vijñāyate naraḥ||21.99||
yaḥ putrāt khyātimabhyeti tasya janma sujanmanaḥ |
ātmanā jñāyate dhanyo madhyaḥ pitṛpitāmahaiḥ||21.100||
mātṛpakṣeṇa mātrā ca khyātimeti narādhamaḥ |
tat putra dhanavīryaistvaṃ vivardhasva sukhena ca||21.101||
ghandharvatanayā ceyaṃ mā tvayā vai viyujyatām |
iti pitrā bahuvidhaṃ priyamuktaḥ punaḥ punaḥ||21.102||
pariṣvajya svamāvāsaṃ sabhāryaḥ sa visarjitaḥ |
sa tayā bhāryāyā sārdhaṃ reme tatra pituḥ pure||21.103||
anyeṣu ca tathodyāna-vana-parvatasānuṣu |
śvaśrū-śvasurayoḥ pādau praṇipatya ca sā śubhā |
prātaḥ prātastatastena saha reme sumadhyamā||21.104||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe kuvalayāśvīye madālasāpariṇayanaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ
dvāviṃśo'dhyāyaḥ
putrāvūcatuḥ
tataḥ kāle vahutithe gate rājā punaḥ sutam |
prāha gacchāśu viprāṇāṃ trāṇāya cara medinīm||22.1||
aśvamenaṃ samāruhya prātaḥ prātardine dine |
abādhā dvijamukhyānāmanveṣṭavyā sadaiva hi||22.2||
durvṛttāḥ santi śataśo dānavāḥ pāpayonayaḥ |
tebhyo na syādyathā bādhā munīnāṃ tvaṃ tathā kuru||22.3||
sa yathoktastataḥ pitrā tathā cakre nṛpātmajaḥ |
parikramya mahīṃ sarvāṃ vavande caraṇau pituḥ||22.4||
ahanyahanyanuprāpte pūrvāhne nṛpanandanaḥ |
tataśca śeṣaṃ divasaṃ tayā reme sumadhyayā||22.5||
ekadā tu cāran so'tha dadarśa yamunātaṭe |
pātālaketoranujaṃ tālaketuṃ kṛtāśramam||22.6||
māyāvī dānavaḥ so'tha munirūpaṃ samāsthitaḥ |
sa prāha rājaputraṃ taṃ pūrvavairamanusmaran||22.7||
rājaputra brīvīmi tvāṃ tat kuruṣva yadīcchasi |
na ca te prārthanābhaṅgaḥ kāryaḥ satyapratiśrava||22.8||
yakṣye yajñena dharmāya kartavyāśca tatheṣṭayaḥ |
citayastatra kartavyā nāsti me dakṣaiṇā yataḥ||22.9||
ataḥ prayaccha me vīra hiraṇyārthaṃ svabhūṣaṇam |
yadetat kaṇṭhalagnaṃ te rakṣa cemaṃ māśramam||22.10||
yāvadantarjale devaṃ varuṇaṃ yādasāṃ patim |
vaidikairvāruṇairmantraiḥ prajānāṃ puṣṭihetukaiḥ||22.11||
abhiṣṭūya tvarāyuktaḥ samabhyemīti vādinam |
taṃ praṇamya tataḥ prādāt sa tasmai kaṇṭhabhūṣaṇam||22.12||
prāha yainaṃ bhavān yātu nirvyalīkena cetasā |
sthāsyāmi tāvadatraiva tavāśramasamīpataḥ||22.13||
tavādeśānmahābhāga yāvadāgamanaṃ tava |
na te'tra kaścidābādhāṃ kariṣyati mayi sthite |
viśrabdhaścātvaran brahman kuruṣva tvaṃ manogatam||22.14||
putrāvūcatuḥ
ekamuktastatastena sa mamajja nadījale |
rarakṣa so'pi tasyaiva māyāvihitamāśramam||22.15||
gatvā jalāśayāt tasmāt tālaketuśca tatparam |
madālasāyāḥ pratyakṣamanyeṣāñcaitaduktavān||22.16||
vīraḥ kuvalayāśvo'sau mamāśramasamīpataḥ |
kenāpi duṣṭadaityena kurvan rakṣāṃ tapasvinām||22.17||
yudhyamāno yathāśakti nighnan brahmadviṣo yudhi |
māyāmāśritya pāpena bhinnaḥ śūlena vakṣasī||22.18||
mriyamāṇena tenedaṃ dattaṃ me kaṇṭhabhūṣaṇam |
prāpitaścāgnisaṃyogaṃ sa vane śūdratāpasaiḥ||22.19||
kṛtārtahreṣāśabdo vai trastaḥ sāśruvilocanaḥ |
nītaḥ so'śvaśca tenaiva dānavena durātmanā||22.20||
etanmayā nṛśaṃsena dṛṣṭaṃ duṣkṛtakāriṇā |
yadatrānantaraṃ kṛtyaṃ kriyatāṃ tadakālikam||22.21||
hṛdayāśvāsanañcaitad gṛhyatāṃ kaṇṭhabhūṣaṇam |
nāsmākaṃ hi suvarṇena kṛtyamasti tapasvinām||22.22||
putrāvūcatuḥ
ityuktvotsṛjya datbhūmau sa jagāma yathāgatam |
nipapāta janaḥ so'tha śokārto mūrcchayā'turaḥ||22.23||
tatkṣaṇāt cetanāṃ prāpya sarvāstā nṛpayoṣitaḥ |
rājapatnyaśca rājā ca vilepuratiduḥ khitāḥ||22.24||
madālasā tu d dṛṣṭvā tadīyaṃ kaṇṭhabhūṣaṇam |
tatyājāśu priyān prāṇān śrutvā ca nihanta patim||22.25||
tatastathā mahākrandaḥ paurāṇāṃ bhavaneṣvabhūt |
yathaiva tasya nṛpateḥ svagehe samavartata||22.26||
rājā ca tāṃ mṛtāṃ dṛṣṭvā vinā bhartrā madālasām |
pratyuvāca janaṃ sarvaṃ vimṛśya susthamānasaḥ||22.27||
na roditavyaṃ paśyāmi bhavatāmātmanastathā |
sarveṣāmeva saṃcintya sambandhānāmanityatām||22.28||
kinnu śocāmi tanayaṃ kinnu śocāmyahaṃ snuṣām |
vimṛśya kṛtakṛtyatvāmnamye'śocyāvubhāvapi||22.29||
macchru śrupurmadvacanāddvijarakṣaṇatatparaḥ |
prāpto me yaḥ suto mṛtyuṃ kathaṃ śocyaḥ sa dhīmatām||22.30||
avaśyaṃ yāti yaddehaṃ taddvijānāṃ kṛte yadi |
mama putreṇa saṃtyaktaṃ nanvabhyudayakāri tat||22.31||
iyañca satkulotpannā bhartaryevamanuvratāṃ |
kathannu śocyā nārīṇāṃ bharturanyanna daivatam||22.32||
asmākaṃ bāndhavānāñca tathānyeṣāṃ dayāvatām |
śocyā hyeṣā bhavedevaṃ yadi bhartrā viyoginī||22.33||
yā tu bharturvadhaṃ śrutvā tatkṣaṇādeva bhāminī |
bhartāramanuyāteyaṃ na śocyāto vipaścitām||22.34||
tāḥ śocyā yā viyoginyo na śocyā yā mṛtāḥ saha |
bhartrā viyogastvanayā nānubhūtaḥ kṛtajñayā||22.35||
dātāraṃ sarvasaukhyānāmiha cāmutra cobhayoḥ |
lokayoḥ kā hi bhartāraṃ nārī manyeta mānuṣam||22.36||
nāsau śocyo na caiveyaṃ nāhaṃ tajjananī na ca |
tyajatā brāhmaṇārthāya prāṇān sarve sma tāritāḥ||22.37||
viprāṇaṃ mama dharmasya gataḥ sa hi mahāmatiḥ |
ānṛṇyamardhabhuktasya tyāgād dehasya me sutaḥ||22.38||
mātuḥ satītvaṃ madvaṃśavaimalyaṃ śauryamātmanaḥ |
saṃgrāme saṃtyajan prāṇān nātyajad dvijarakṣaṇam||22.39||
putrāvūcatuḥ
tataḥ kuvalayāśvasya mātā bharturanantaram |
śrutvā putravadhaṃ tādṛk prāha dṛṣṭvā tu taṃ patim||22.40||
na me mātrā na me svastrā prāptā prītirnṛpedṛśī |
śrutvā muniparitrāṇe hataṃ putraṃ yathā mayā||22.41||
śocatāṃ bāndhavānāṃ ye niḥ śvasanto'tiduḥ khitāḥ |
mriyante vyādhinā kliṣṭāsteṣāṃ mātā vṛthāprajā||22.42||
saṃgrāme yudhyamānā ye'bhītā godvijarakṣaṇe |
kṣuṇṇāḥ śastrairvipadyante ta eva bhuvi mānavāḥ||22.43||
arthināṃ mitravargasya vidviṣāñca parāṅmukhaḥ |
yo na yāti pitā tena putrī mātā ca vīrasūḥ||22.44||
garbhakleśaḥ striyo manye sāphalyaṃ bhajate tadā |
yadārivijayī vā syāt saṃgrāme vā hataḥ sutaḥ||22.45||
putrāvūcatuḥ
tataḥ sa rājā saṃskāraṃ putrapatnīmalambhayat |
nirgamya ca bahiḥ snāto dadau putrāya codakam||22.46||
tālaketuśca nirgamya tathaiva yamunājalāt |
rājaputramuvācedaṃ praṇayānmadhuraṃ vacaḥ||22.47||
gaccha bhūpālaputra ! tvaṃ kṛtārtho'haṃ kṛtastvayā |
kāryaṃ cirābhilaṣitaṃ tvayyatrāvicale sthite||22.48||
vāruṇaṃ yajñakāryañca jaleśasya mahātmanaḥ |
tanmayā sādhitaṃ sarvaṃ yanmamāsīdabhīpsitam||22.49||
praṇipatya sa taṃ prāyādrājaputraḥ puraṃ pituḥ |
samāruhya tamevāśvaṃ suparṇānilavikramam||22.50||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe kuvalayāśvīye madālasāviyogo nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ
trayoviṃśo'dhyāyaḥ
putrāvūcatuḥ
sa rājaputraḥ saṃprāpya vegādātmapuraṃ tataḥ |
pitrorvavandiṣuḥ pādau didṛkṣuśca madālasām||23.1||
dadarśa janamudvignamaprahṛṣṭamukhaṃ puraḥ |
punaśca vismitākāraṃ prahṛṣṭavadanaṃ tataḥ||23.2||
anyamutphullanayanaṃ diṣṭyā diṣṭyetivādinam |
pariṣvajantamanyonyamatikautūhalānvitam||23.3||
ciraṃ jīvorukalyāṇa ! hatāste paripanthinaḥ |
pitroḥ prahlādaya manastathāsmākamakaṇṭakam||23.4||
putrāvūcatuḥ
ityevaṃ vādibhiḥ pauraiḥ puraḥ pṛṣṭhe ca saṃvṛtaḥ |
tatkṣaṇaprabhavānandaḥ praviveśa piturgṛham||23.5||
pitā ca taṃ pariṣvajya mātā cānye ca bāndhavāḥ |
ciraṃ jīveti kalyāṇīrdadustasmai tadāśiṣaḥ||23.6||
praṇipatya tataḥ so'tha kimetaditi vismitaḥ |
papraccha pitaraṃ tāta ! so'smai samyak taduktavān||23.7||
sa bhāryāṃ tāṃ mṛtāṃ śrutvā hṛdayeṣṭāṃ madālasām |
pitarau ca puro dṛṣṭvā lajjāśokābdhimadhyagaḥ||23.8||
cintayāmāsa sā bālā māṃ śrutvā nidhanaṃ gatam |
tatyāja jīvitaṃ sādhvī dhiṅmāṃ niṣṭhuramānasam||23.9||
nṛśaṃso'hamanāryo'haṃ vinā tāṃ mṛgalocanām |
matkṛte nidhanaṃ prāptāṃ yajjīvāmyatinirghṛṇaḥ||23.10||
punaḥ sa cintayāmāsa parisaṃstabhya mānasam |
mohodgamamapāsyāśu niḥ śvasyocchavasya cātaraḥ||23.11||
mṛteti sā mannamittaṃ tyajāmi yadi jīvitam |
kiṃ mayopakṛtaṃ tasyāḥ ślāghyametattu yoṣitām||23.12||
yadi rodimi vā dīno hā priyeti ! vadanmuhuḥ |
tathāpyaślāghyametanno vayaṃ hi puruṣāḥ kila||23.13||
atha śokajaḍo dīno strajā hīno malānvitaḥ |
vipakṣasya bhaviṣyāmi tataḥ paribhavāspadam||23.14||
mayāriśātanaṃ kāryaṃ rājñaḥ śuśruṣaṇaṃ pituḥ |
jīvitaṃ tasya cāyattaṃ santyājyaṃ tatkathaṃ mayā||23.15||
kintvatra manye kartavyastyāgo bhāgasya yoṣitaḥ |
sa cāpi nopakārāya tanvaṅgyāḥ kintu sarvathā||23.16||
mayā nṛśaṃsyaṃ kartavyaṃ nopakāryapakāri ca |
yā madarthe'tyajat prāṇāṃstadarthe'lpamidaṃ mama||23.17||
putrāvūcatuḥ
iti kṛtvā matiṃ so'tha niṣpādyodakadānikam |
kriyāścānantaraṃ kṛtvā pratyuvāca ṛtadhvajaḥ||23.18||
yadi sā mama tanvaṅgī na syādbhāryā madālasā |
asmin janmani nānyā me bhavitrī sahacāriṇī||23.19||
tāmṛte mṛgaśāvākṣīṃ gandharvatanayāmaham |
na bhokṣye yoṣitaṃ kāñciditi satyaṃ mayoditam||23.20||
saddharmacāriṇīṃ patnīṃ tāṃ muktvā gajagāminīm,|
kāñcinnāṅgīkariṣyāmītyetat satyaṃ mayoditam||23.21||
putrāvūcatuḥ
parityajya ca strībhogān tāta ! sarvaṃstayā vinā |
krīḍannāste samaṃ tulyairvayasyaiḥ śīlasampadā||23.22||
etattasya paraṃ kāryaṃ tāta ! tat kena śakyate |
kartumatyarthaduṣprāpyamīśvaraiḥ kimutetaraiḥ||23.23||
iti vākyaṃ tayoḥ śrutvā vimarśamagamatpitā |
vimṛśya cāha tau putrau nāgarāṭ prahasanniva||23.24||
yadyaśakyamiti jñātvā na kariṣyanti mānavāḥ |
karmaṇyudyamamudyogahānyā hānistataḥ param||23.25||
ārabheta naraḥ karma svapauruṣamahāpayan |
niṣpattiḥ karmaṇo daive pauruṣe ca vyavasathitā||23.26||
tasmādahaṃ tathā yatnaṃ kariṣye putrakāvitaḥ |
tapaścaryāṃ samāsthāya yathaitat sādhyate'cirāt||23.27||
evamuktvā sa nāgendraḥ plakṣāvataraṇaṃ gireḥ |
tīrthaṃ himavato gatvā tapastepe suduścaram||23.28||
tuṣṭāva gīrbhiśca tatastatra devīṃ sarasvatīm |
tanmanā niyatāhāro bhūtvā triṣavaṇāplutaḥ||23.29||
jagaddhātrīmahaṃ devīmārirādhayiṣuḥ śubhām |
stoṣye praṇamya śirasā brahmayoniṃ sarasvatīm||23.30||
sadasaddevi ! say kiñcinmokṣavaccārthavat padam |
tatsarvaṃ tvayyasaṃyogaṃ yogavaddevi ! saṃsthitam||23.31||
tvamakṣaraṃ paraṃ devi ! yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam |
akṣaraṃ paramaṃ devi ! saṃsthitaṃ paramāṇuvat||23.32||
akṣaraṃ paramaṃ brahma viśvañcaitat kṣarātmakam |
dāruṇyavasthito vahnirbhaumāśca paramāṇavaḥ||23.33||
tathā tvayi sthitaṃ brahma jagaccedamaśeṣataḥ |
oṅkārākṣarasaṃsthānaṃ yattu devi ! sthirāsthiram||23.34||
tatra mātrātrayaṃ sarvamasti yaddevi nāsti ca |
trayo lokāstrayo vedāstraividyaṃ pāvakatrayam||23.35||
trīṇi jyotīṃṣi varṇāśca trayo dharmāgamāstathā |
trayo guṇāstrayaḥ śabdastrayo vedāstathāśramāḥ||23.36||
trayaḥ kālāstathāvasthāḥ pitaro'harniśādayaḥ |
etanmātrātrayaṃ devi ! tava rūpaṃ sarasvati||23.37||
vibhinnadarśināmādyā brahmaṇo hi sanātanāḥ |
somasaṃsthā haviḥ saṃsthāḥ pākasaṃsthāśca sapta yāḥ||23.38||
tāstvaduccāraṇāddevi ! kriyante brahmavādibhiḥ |
anirdeśyaṃ tathā cānyadardhamātrānvitaṃ param||23.39||
avikāryakṣayaṃ divyaṃ pariṇāmavivarjitam |
tavaitatparamaṃ rūpaṃ yanna śakyaṃ mayoditum||23.40||
na cāsye na ca tajjihvā tāmroṣṭhādibhirucyate |
indro'pi vasavo brahmā candrākau jyotireva ca||23.41||
viśvāvāsaṃ viśvarūpaṃ viśveśaṃ parameśvaram |
sāṃkhyavedāntavādoktaṃ bahuśākhāsthirīkṛtam||23.42||
anādimadhyanidhanaṃ sadasanna sadeva yat |
ekantvanekaṃ nāpyekaṃ bhavabhedasamāśraitam||23.43||
anākhyaṃ ṣaḍguṇākhyañca vargākhyaṃ triguṇāśrayam |
nānāśaktimatāmekaṃ śaktivaibhavikaṃ param||23.44||
sukhāsukhaṃ mahāsaukhyarūpaṃ tvayi vibhāvyate |
evaṃ devi ! tvayā vyāptaṃ sakalaṃ niṣkalañca yat |
advaitāvasthitaṃ brahma yacca dvaite vyavasthitam||23.45||
yer'thā nityā ye vinaśyanti cānye
ye vā sthūlā ye ca sūkṣmātisūkṣmāḥ |
ye vā bhūmau ye'ntarīkṣe'nyato vā
teṣāṃ teṣāṃ tvatta evopalabdhiḥ||23.46||
yaccāmūrtaṃ yacca mūrtaṃ samastaṃ
yadvā bhūteṣvekamekañca kiñcit |
yaddivyasti kṣmātale khe'nyato vā
tvatsambaddhaṃ tvatsvarairvyañjanaiśca||23.47||
evaṃ stutā tadā devī viṣṇorjihvā sarasvatī |
pratyuvāca mahātmānaṃ nāgamaśvataraṃ tataḥ||23.48||
varaṃ te kambalabhrātaḥ prayacchāmyuragādhipa ! |
taducyatāṃ pradāsyāmi yatte manasi vartate||23.49||
sahāyaṃ dehi devi ! tvaṃ pūrvaṃ kambalameva me |
samastasvarasambandhamubhayoḥ saṃprayaccha ca||23.50||
sapta svarā grāmarāgāḥ sapta pannagasattama ! |
kītakāni ca saptaiva tāvatīścāpi mūrcchanāḥ||23.51||
tālāścaikonapañcāśattathā grāmatrayañca yat |
etatsarvaṃ bhavān gātā kambalaśca tathānagha !||23.52||
jñāsyase matprasādena bhujagendrāparaṃ tathā |
caturvidhaṃ padaṃ tālaṃ triḥ prakāraṃ layatrayam||23.53||
yaditrayaṃ tathā'todyaṃ mayā dattaṃ caturvidham |
etadbhavān matprasādāt pannagendrāparañca yat||23.54||
asyāntargatamāyattaṃ svaravyañjanasaṃmitam |
tadaśeṣaṃ mayā dattaṃ bhavataḥ kambalasya ca||23.55||
tathā nānyasya bhūrloke pātāle cāpi pannaga |
praṇetārau bhavantau ca sarvasyāsya bhaviṣyataḥ |
pātāle devaloke ca bhūrloke caiva pannagau||23.56||
ityuktvā sā tadā devī sarvajihvā sarasvatī |
jagāmādarśanaṃ sadyo nāgasya kamalekṣaṇā||23.57||
tayośca tadyathāvṛttaṃ bhrātroḥ sarvamajāyata |
vijñānamubhayoragryaṃ padatālasvarādikam||23.58||
tataḥ kailāsaśailendra-śikharasthitamīśvaram |
gītakaiḥ sptabhirnāgau tantrīlayasamanvitau||23.59||
ārirādhayiṣū devamanaṅgāṅgaharaṃ haram |
pracakratuḥ paraṃ yatnamubhau saṃhatavākkalau||23.60||
prātarniśāyāṃ madhyāhne sandhyayoścāpi tatparau |
tayoḥ kālena mahatā stūyamāno vṛṣadhvajaḥ||23.61||
tutoṣa gītakaistau ca prāheśo gṛhyatāṃ varaḥ |
tataḥ praṇamyāśvataraḥ kambalena samaṃ tadā||23.62||
vyajñāpayanmahādevaṃ śitikaṇṭhamumāpatim |
yadi nau bhagavān prīto devadevastrilocanaḥ||23.63||
tato yathābhilaṣitaṃ varamenaṃ prayaccha nau |
mṛtā kuvalayāśvasya patnī deva ! madālasā||23.64||
tenaiva vayasā sadyo duhitṛtvaṃ prayātu me |
jātismarā yathā pūrvaṃ tadvatkāntisamanvitā |
yoginī yogamātā ca madgehe jāyatāṃ bhava||23.65||
yathoktaṃ pannagaśreṣṭha ! sarvemetadbhaviṣyati |
matprasādādasandigdhaṃ śruṇu cedaṃ bhujaṅgama||23.66||
śrāddhe tu samanuprāpte madhyamaṃ piṇḍamātmanā |
bhakṣayethāḥ phaṇiśreṣṭha ! śuciḥ prayatamānasaḥ||23.67||
bhakṣite tu tatastasmin bhavato madhyamāt phaṇāt |
samutpatsyati kalyāṇī tathārūpā yathāmṛtā||23.68||
kāmañcemamabhidhyāya kuru tvaṃ pitṛtarpaṇam |
tatkṣaṇādeva sā subhrūḥ śvasato madhyamāt phaṇāt||23.69||
samutpatsyati kalyāṇī tathārūpā yathāmṛtā |
etacchrutvā tatastau tu praṇipatya maheśvaram||23.70||
rasātalaṃ punaḥ prāptau paritoṣasamanvitau |
tathā ca kṛtavān śrāddhaṃ sa nāgaḥ kambalānujaḥ||23.71||
piṇḍañca madhyamaṃ tadvadyathāvadupabhuktavān |
tañcāpi dhyāyaḥ kāmaṃ tataḥ sā tanumadhyamā||23.72||
jajñe niśvasataḥ sadyastadrūpā madhyamāt phaṇāt |
na cāpi kathayāmāsa kaṃsyacit sa bhujaṅgamaḥ||23.73||
antargṛhe tāṃ sudatīṃ strībhirguptāmadhārayat |
tau cānudinamāgamya putrau nāgapateḥ sukham||23.74||
ṛtadhvajena sahitau cikrīḍāte'marāviva |
ekadā tu sutau prāha nāgarājau mudānvitaḥ||23.75||
yanmayā pūrvamuktantu kriyate kiṃ na tattathā |
sa rājaputro yuvayorupakārī mamāntikam||23.76||
kasmānnānīyate vatsāvupakārāya mānadaḥ |
evamuktau tatastena pitrā snehavatā tu tau||23.77||
gatvā tasya puraṃ sakhyū remāte tena dhīmatā |
tataḥ kuvalayāśvaṃ tau kṛtvā kiñcitkathāntaram||23.78||
abrūtāṃ praṇayopetaṃ svagehagamanaṃ prati |
tāvāha nṛpaputro'sau nanvidaṃ bhavatorgṛham||23.79||
dhanavāhanavastrādi yanmadīyaṃ tadeva vām |
yattu vāṃ vāñchitaṃ dātuṃ dhanaṃ ratnamathāpi vā||23.80||
taddoyatāṃ dvijasutau yadi vāṃ praṇayo mayi |
etāvatāhaṃ daivena vañcito'smi durātmanā||23.81||
yadbhavadbhyāṃ mamatvaṃ no madīye kriyate gṛhe |
yadi vāṃ matpriyaṃ kāryamanugrāhyo'smi vāṃ yadi||23.82||
taddhane mama gehe ca mamatvamanukalpyatām |
yuvayoryanmadīyaṃ tanmāmakaṃ yuvayoḥ svakam||23.83||
etat satyaṃ vijānītaṃ yuvāṃ prāṇā bahiścarāḥ |
punarnaivaṃ vibhinnārthaṃ vaktavyaṃ dvijasattamau||23.84||
matprasādaparau prītyā śāpitau hṛdayena me |
tataḥ snehārdravadanau tāvubhau nāganandanau||23.85||
ūcaturnṛpateḥ putraṃ kiñcit praṇayakopitau |
ṛtadhvaja ! na sandeho yathaivāha bhavānidam||23.86||
tathaiva cāsmanmanasi nātra cintyamato'nyathā |
kintvāvayoḥ svayaṃ pitrā proktametanmahātmanā||23.87||
draṣṭuṃ kuvalayāśvaṃ tamicchāmīti punaḥ punaḥ |
tataḥ kuvalayāśvo'sau samutthāya varāsanāt |
yathāha tāteti vadan praṇāmamakarodbhuvi||23.88||
dhanyo'hamatipuṇyo'haṃ ko'nyo'sti sadṛśo mayā |
yattāto māmabhidraṣṭuṃ karoti pravaṇaṃ manaḥ||23.89||
taduttiṣṭhata gacchāmastātājñāṃ kṣaṇamapyaham |
nātikrāntumihecchāmi padebhyāṃ tasya śapāmyaham||23.90||
evamuktvā yayau so'tha saha tābhyāṃ nṛpātmajaḥ |
prāptaśca gomatīṃ puṇyāṃ nirgamya nagarādvahiḥ||23.91||
tanmadhyena yayuste ve nāgendranṛpanandanāḥ |
mene ca rājaputro'sau pāre tasyāstayorgṛham||23.92||
tataścākṛṣya pātālaṃ tābhyāṃ nīto nṛpātmajaḥ |
pātāle dadṛśe cobhau sa pannagakumārakau||23.93||
phaṇāmaṇikṛtodyotau vyaktasvastikalakṣaṇau |
vilokya tau surūpāṅgau vismayotphullalocanaḥ||23.94||
vihasya cābravīt premṇā sādhu bho dvijasattamau |
kathayāmāsatustau ca pitaraṃ pannageśvaram||23.95||
śāntamaśvataraṃ nāma mānanīyaṃ divaukasām |
ramaṇīyaṃ tato'pasyat pātālaṃ sa nṛpātmajaḥ||23.96||
kumāraistaruṇairvṛddhairuragairupaśobhitam |
tathaiva nāgakanyābhiḥ krīḍantībhiritastataḥ||23.97||
cārukuṇḍalahārābhistārābhirgaganaṃ yathā |
gītaśabdaistathānyatra vīṇāveṇusvanānugaiḥ||23.98||
mṛdaṅgapaṇavātodyaṃ hāriveśmaśatākulam |
vīkṣamāṇaḥ sa pātālaṃ yayau śatrujitaḥ sutaḥ||23.99||
saha tābhyāmabhīṣṭābhyāṃ pannagābhyāmarindamaḥ |
tataḥ praviśya te sarve nāgarājaniveśanam||23.100||
dadṛśuste mahātmānamuragādhipatiṃ sthitam |
divyamālyāmbaradharaṃ maṇikuṇḍalabhūṣaṇam||23.101||
svacchamuktāphalalatāhārihāropaśobhitam |
keyūriṇaṃ mahābhāgamāsane sarvakāñcane||23.102||
maṇividrumavaidūrya-jālāntaritarūpake |
sa tābhyāṃ darśitastasya tāto'smākamasāviti||23.103||
vīraḥ kuvalayāśvo'yaṃ pitre cāsau niveditaḥ |
tato nanāma caraṇau nāgendrasya ṛtadhvajaḥ||23.104||
tamutthāpya balādgāḍhaṃ nāgendraḥ parīṣasvaje |
mūrdhni cainamupāghrāya ciraṃ jīvetyuvāca saḥ||23.105||
nihatāmitravargaśca pitroḥ suśrūṣaṇaṃ kuru |
vatsa ! dhanyasya kathyante parokṣasyāpi te guṇāḥ||23.106||
bhavato mama putrābhyāmasāmānyā niveditāḥ |
tvamevānena vardhethā manovākkāyaceṣṭitaiḥ||23.107||
jīvitaṃ guṇinaḥ ślāghyaṃ jīvanneva mṛto'guṇaḥ |
guṇavān nirvṛtiṃ pitroḥ śatruṇāṃ hṛdayajvaram||23.108||
karotyātmahitaṃ kurvan viśvāsañca mahājane |
devatāḥ pitaro viprā mitrārthivikalādayaḥ||23.109||
bāndhavāśca tathecchanti jīvitaṃ guṇinaściram |
parivādanivṛttānāṃ durgateṣu dayāvatām |
guṇināṃ saphalaṃ janma saṃśritānāṃ vipadgataiḥ||23.110||
evamuktvā sa taṃ vīraṃ putrāvidamathābravīt |
pūjāṃ kuvalayāśvasya kartukāmo bhujaṅgamaḥ||23.111||
snānādikakramaṃ kṛtvā sarvameva yathākramam |
madhupānādisambhogamāhārañca yathepsitam||23.112||
tataḥ kuvalayāśvena hṛdayotsavabhūtayā |
kathayā svalpakaṃ kālaṃ sthāsyāmo hṛṣṭacetasaḥ||23.113||
anumena ca tanmauno vacaḥ śatrujitaḥ sutaḥ |
tathā cakāra nṛpatiḥ pannagānāmudāradhīḥ||23.114||
sametya tairātmajabhūpanandanair
mahoragāṇāmadhipaḥ sa satyavāk |
mudānvito'nnāni madhūni cātmavān
yathopayogaṃ bubhuje sa bhogabhuk||23.115||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe madālasopākhyāne kuvalayāśvapātālagamanaṃ nāma trayoviṃso'dhyāyaḥ
caturviśo'dhyāyaḥ
kṛtāhāraṃ mahātmanāmadhipaṃ pavanāśinām |
upāsāñcakrire putrau bhūpālatanayastathā||24.1||
kathābhiranurūpābhiḥ sa mahātmā bhujaṅgamaḥ |
prītiṃ sañjanayāmāsa putrasakhyuruvāca ca||24.2||
tava bhadra ! sukhaṃ brūhi gehamabhyāgatasya yat |
kartavyamutsṛjāśaṅkāṃ pitarīva suto mayi||24.3||
rajataṃ vā suvarṇaṃ vā vastraṃ vāhanamāsanam |
yadvābhimatamatyarthaṃ durlabhaṃ tadvṛṇuṣva mām||24.4||
tava prasādādbhagavan ! suvarṇādi gṛhe mama |
piturasti mamādyāpina kiñcit kāryamīdṛśam||24.5||
tāte varṣasahasrāṇi śāsatīmāṃ vasundharām |
tathaiva tvayi pātālaṃ na me yāñconmukaṃ manaḥ||24.6||
te svargyāśca supuṇyāśca yeṣāṃ pitari jīvati |
tṛṇakoṭisamaṃ vittaṃ tāruṇyādvittakoṭiṣu||24.7||
mitrāṇi tulyaśiṣṭāni tadvaddehamanāmayam |
janitā dhriyate vittaṃ yauvanaṃ kinnu nāsti me||24.8||
asatyarthe nṛṇāṃ yāñcāpravaṇaṃ jāyate manaḥ |
satyaśeṣe kathaṃ yāñcāṃ mama jihvā kariṣyati||24.9||
yairna cintyaṃ dhanaṃ kiñcinmama gehe'sti nāsti vā |
pitṛbāhutarucchāyāṃ saṃśritāḥ sukhino hi te||24.10||
ye tu bālyāt prabhṛtyeva vinā pitrā kuṭumbinaḥ |
te sukhāsvādavibhraṃśānmanye dhātraiva vañcitāḥ||24.11||
tadvayaṃ tvatprasādena dhanaratnādisañcayān |
pitṛmuktān prayacchāmaḥ kāmato nityamarthinām||24.12||
tat sarvamiha saṃprāptaṃ yadaṅghriyugalaṃ tava |
maccūḍāmaṇinā spṛṣṭaṃ yaccāṅgasparśamāptavān||24.13||
ityevaṃ prasṛtaṃ vākyamuktaḥ pannagasattamaḥ |
prāha rājasutaṃ prītyā putrayorupakāriṇam||24.14||
yadi ratnasuvarṇādi matto'vāptuṃ na te manaḥ |
yadanyanmanasaḥ prītyai tadbrūhi tvaṃ dadāmyaham||24.15||
bhagavaṃstvatprasādena prārthitasya gṛhe mama |
sarvamasti viśeṣeṇa samprāptaṃ tava darśanāt||24.16||
kṛtakṛtyo'smi caitena saphalaṃ jīvitañca me |
yadaṅgasaṃśleṣamitastava devasya mānuṣaḥ||24.17||
mamottamāṅge tvatpādarajasā yadihāspadam |
kṛtaṃ tenaiva na prāptaṃ kiṃ mayā pannageśvara||24.18||
yadi tvavaśyaṃ dātavyo varo mama yathepsitaḥ |
tatpuṇyakarmasaṃskāro hṛdayānmā vyapaitu me||24.19||
suvarṇamaṇiratnādi vāhanaṃ gṛhamāsanam |
striyo'nnapānaṃ putrāśca cārumālyānulepan||24.20||
ete ca vividhāḥ kāmā gītavādyādikañca yat |
sarvametanmama mataṃ phalaṃ puṇyavanaspateḥ||24.21||
tasmānnareṇa tanmulaḥ kāryo yatnaḥ kṛtātmanā |
kartavyaḥ puṇyasaktānāṃ na kiñcidbhuvi durlabham||24.22||
evaṃ bhaviṣyati prājña ! tava dharmāśritā matiḥ |
satyañcaitat phalaṃ sarvaṃ dharmasyoktaṃ yathā tvayā||24.23||
tathāpyavaśyaṃ madgehamāgatena tvayādhunā |
grāhyaṃ yanmānuṣe loke duṣprāptaṃ bhavato matam||24.24||
tasyaitadvacanaṃ śrutvā sa tadā nṛpanandanaḥ |
mukāvalokanañcakre pannageśvaraputrayoḥ||24.25||
tatastau praṇipatyobhau rājaputrasya yanmatam |
tat pituḥ sakalaṃ vīrau kathayāmāsatuḥ sphuṭam||24.26||
putrāpūcatuḥ
tato'sya patnī dayitā śrutvemaṃ vinipātitam |
atyajaddayitān prāṇān vipralabdhā durātmanā||24.27||
kenāpi kṛtavaireṇa dānavena kubuddhinā |
gandharvarājasya sutā nāmnā khyātā madālasā||24.28||
kutajño'yaṃ tatastāta ! pratijñāṃ kṛtavānimām |
nānyā bhāryā bhavitrīti varjayitvā madālasām||24.29||
draṣṭuṃ tāṃ cārusarvāṅgīmayaṃ vīra ! ṛtadhvajaḥ |
tāta ! vāñchati yadyetat kriyate tat kṛtaṃ bhavet||24.30||
bhūtairviyogino yogastādṛśaireva tādṛśaḥ |
kathametadvinā svapnaṃ māyāṃ vā śambaroditām||24.31||
praṇipatya bhujaṅgeśaṃ putraḥ śatrujitastataḥ |
pratyuvāca mahātmānaṃ premalajjāsamanvitaḥ||24.32||
māyāmayīmapyadhunā mama tāta ! madālasām |
yadi darśayate manye paraṃ kṛtamanugraham||24.33||
tasmāt paśyeha vatsa ! tvaṃ māyāñced draṣṭumicchasi |
anugrāhyo bhavān gehaṃ bālo'pyabhyāgato guruḥ||24.34||
ānayāmāsa nāgendro gṛhaguptāṃ madālasām |
teṣāṃ saṃmohanārthāya jjalpa ca tataḥ sphuṭam||24.35||
darśayāmāsa ca tadā rājaputrāya tāṃ śubhām |
seyaṃ na veti te bhāryā rājaputra ! madālasā||24.36||
sa dṛṣṭvā tāṃ tadā tanvīṃ tatkṣaṇāt vigatatrapaḥ |
priyeti tāmabhimukhaṃ yayau vācamudīrayan |
nivārayāmāsa ca taṃ nāgaḥ so'śvatarastvaran||24.37||
māyeyaṃ putra ! mā sprākṣīḥ prāgeva kathitaṃ tava |
antardhānamupaityāśu māyā saṃsparśanādibhiḥ||24.38||
tataḥ papāta medinyāṃ sa tu mūrcchāpariplutaḥ |
hā priyeti vadan so'tha cintayāmāsa bhāminīm||24.39||
aho sneho'sya nṛpatermamoparyacalaṃ manaḥ |
yenāyaṃ pātano'rīṇāṃ vinā śastreṇa pātitaḥ||24.40||
māyeti darśitā tena mithyā māyeti yatsphuṭam |
vāyvambutejasāṃ bhumerākāśasya ca ceṣṭayā||24.41||
tataḥ kuvalayāśvaṃ taṃ samāśvāsya bhujaṅgamaḥ |
kathayāmāsa tat sarvaṃ mṛtasañjīvanādikam||24.42||
tataḥ prahṛṣṭaḥ pratilabhya kāntāṃ
praṇamya nāgaṃ nijagāma so'tha |
suśobhamānaḥ svapuraṃ tamaśvam
āruhya saṃcintitamabhyupatem||24.43||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe madālasāprāptirnāma caturviśo'dhyāyaḥ
pañcaviṃśo'dhyāyaḥ
āgamya svapuraṃ so'tha pitroḥ sarvamaśeṣataḥ |
kathayāmāsa tanvaṅgī yathā prāptā punarmṛtā||25.1||
nanāma sā ca caraṇau śvaśrūśvaśurayoḥ śubhā |
svajanañca yathāpūrvaṃ vandanāśleṣaṇādibhiḥ||25.2||
pūjayāmāsa tanvaṅgī yathānyāyaṃ yathāvayaḥ |
tato mahotsavo jajñe paurāṇāṃ tatra vai pure||25.3||
ṛtadhvajaśca suciraṃ tayā reme sumadhyayā |
nirjhareṣu ca śailānāṃ nimnagāpulineṣu ca||25.4||
kānaneṣu ca ramyeṣu tathaivopavaneṣu ca |
puṇyakṣayaṃ vāñchamānā sāpi kāmopabogataḥ||25.5||
saha tenātikāntena reme ramyāsu bhūmiṣu |
tataḥ kālena mahatā śatrujit sa narādhipaḥ||25.6||
samyak praśāsya vasudhāṃ kāladharmamupeyivān |
tataḥ paurā mahātmānaṃ putraṃ tasya ṛtadhvajam||25.7||
abhyaṣiñcanta rājānamudārācāraceṣṭitam |
samyak pālayatastasya prajāḥ putrānivaurasān||25.8||
madālasāyāḥ sañjajñe putraḥ prathamajastataḥ |
tasya cakre pitā nāma vikrānta iti dhīmataḥ||25.9||
tutuṣustena vai bhṛtyā jahāsa ca madālasā |
sā vai madālasā putraṃ bālamuttānaśāyinam |
ullāpanacchalenāha rudamānamavisvaram||25.10||
śuddho'si re tāta ! na te'sti nāma
kṛtaṃ hi te kalpanayādhunaiva |
pañcātmakaṃ dehamidaṃ tavaitan
naivāsya tvaṃ rodiṣi kasya hetoḥ||25.11||
na vā bhavān roditi vai svajanmā
śabdo'yamāsādya mahīśaśūnum |
vikalpyamānā vividhā guṇāste
'guṇāśca bhautāḥ sakalendriyeṣu||25.12||
bhūtāni bhūtaiḥ paridurbalāni
vṛddhiṃ samāyānti yatheha puṃsaḥ |
annāmbupānādibhireva kasya
na te'sti vṛddhirna ca te'sti hāniḥ||25.13||
tvaṃ kañcuke śīryamāṇe nije'smiṃs
tasmiṃśca dehe mūḍhatāṃ mā vrajethāḥ |
śubhāśubhaiḥ karmabhirdehametan
madādimūḍhaiḥ sañcukaste'pinaddhaḥ||25.14||
tāteti kiñcittanayeti kiñcid
ambeti kiñciddayiteti kiñcit |
mameti kiñcinna mameti kiñcit
tvaṃ bhūtasaṅghaṃ bahumānayethāḥ||25.15||
duḥ khāni duḥ khopagamāya bhogān
sukhāya jānāti vimūḍhacetāḥ |
tānyeva duḥ khāni punaḥ sukhāni
jānātyavidvāna suvimūḍhayetāḥ||25.16||
hāso'sthisandarśanamakṣiyugmam
atyujjvalaṃ tarjanamaṅganāyāḥ |
kucādipīnaṃ piśitaṃ ghanaṃ tat
sthānaṃ rateḥ kiṃ narakaṃ na yoṣit||25.17||
yānaṃ kṣitau yānagatañca dehaṃ
dehe'pi cānyaḥ puruṣo niviṣṭaḥ |
mamatvabuddhirna tathā yathā sve
dehe'timātraṃ bata mūḍhataiṣā||25.18||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe madālasopākhyāne pañcaviṃśo'dhyāyaḥ
ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ
jaḍa uvāca
vardhamānaṃ sutaṃ sā tu rājapatnī dine dine |
tamullāpādinā bodhamanayannirmamātmakam||26.1||
yathāyathaṃ balaṃ lebhe yathā lebhe matiṃ pituḥ |
tathā tathātmabodhañca so'vāpanmātṛbhāṣitaiḥ||26.2||
itthaṃ tayā sa tanayo janmaprabhṛti bodhitaḥ |
cakāra na matiṃ prājño gārhasthyaṃ prati nirmamaḥ||26.3||
dvitīyo'syāḥ suto jajñe tasya nāmākarotpitā |
subāhurayamityukte sā jāhasa madālasā||26.4||
tamapyevaṃ yathāpūrvaṃ bālamullāpanādinā |
prāha bālyāt sa ca prāpa tathā bodhaṃ māhamatiḥ||26.5||
tṛtīyaṃ tanayaṃ jātaṃ sa rājā śatrumardanam |
yadāha tena sā subhrurjahāsāticiraṃ punaḥ||26.6||
tathaiva so'pi tanvaṅgyā bālatvādavabodhitaḥ |
kriyāścakāra niṣkāmo na kiñcidupakārakam||26.7||
caturthasya sutasyātha cikīrṣurnāma bhūmipaḥ |
dadarśa tāṃ śubhācārāmīṣaddhāsāṃ madālasām |
tāmāha rājā hasatīṃ kiñcit kautūhalānvitaḥ||26.8||
rājovāca
kriyamāṇe'sakṛnnāmni kathyatāṃ hāsyakāraṇam |
vikrāntaśca subāhuśca tathānyaḥ śatrumardanaḥ||26.9||
śobhanānīti nāmāni mayā manye kṛtāni vai |
yogyāni kṣatrabandhūnāṃ śauryāṭopayutāni ca||26.10||
asantyetāni cedbhadre ! yadi te manasi sthitam |
tadasya kriyatāṃ nāma caturthasya sutasya me||26.11||
madālasauvāca
mayājñā bhavataḥ kāryā mahārāja ! yathāttha mām |
tathā nāma kariṣyāmi caturthasya sutasya te||26.12||
alarka iti dharmajñaḥ khyātiṃ loke prayāsyati |
kanīyāneṣa te putro matimāṃśca bhaviṣyati||26.13||
tacchrutvā nāma putrasya kṛtaṃ mātrā mahīpatiḥ |
alarka ityasambaddhaṃ prahasyedamathābravīt||26.14||
rājovāca
bhavatyā yadidaṃ nāma matputrasya kṛtaṃ śubhe |
kimīdṛśamasambaddhamarthaḥ ko'sya madālase||26.15||
madālasovāca
kalpaneyaṃ mahārāja ! kṛtā sā vyāvahāriko |
tvatkṛtānāṃ tathā nāmnāṃ śṛṇu bhūpa ! nirarthatām||26.16||
vadanti puruṣāḥ prājñā vyāpinaṃ puruṣaṃ yataḥ |
krāntiśca gatiruddiṣṭā deśāddeśāntarantu yā||26.17||
sarvago na prayātīti vyāpī deheśvaro yataḥ |
tato vikrāntasaṃjñeyaṃ matā mama nirarthikā||26.18||
subāhuriti yā saṃjñā kṛtānyasya sutasya te |
nirarthā sāpyamūrtatvāt puruṣasya mahīpate||26.19||
putrasya yad kṛtaṃ nāma tṛtīyasyārimardanaḥ |
manye tadapyasambaddhaṃ śṛṇu cāpyatra kāraṇam||26.20||
eka eva śarīreṣu sarveṣu puruṣo yadā |
tadāsya rājan ! ka śatruḥ ko vā mitramiheṣyate||26.21||
bhūtairbhūtāni mṛdyante amūrto mṛdyate katham |
krodhādīnāṃ pṛthagbhāvāt kalpaneyaṃ nirarthikā||26.22||
yadi saṃvyavahārārthamasannāma prakalpyate |
nāmni kasmādalarkākhye nairarthyaṃ bhavato matam||26.23||
jaḍa uvāca
evamuktastayā sādhu mahīṣyā sa mahīpatiḥ |
tathetyāha mahābuddhirdayitāṃ tathyavādinīm||26.24||
tañcāpi sā sutaṃ subhrūryathā pūrvasutāṃstathā |
provāca bodhajananaṃ tāmuvāca sa pārthivaḥ||26.25||
karoṣi kimidaṃ mūḍhe ! mamābhāvāya santateḥ |
duṣṭāvabodhadānena yathāpūrvaṃ suteṣu me||26.26||
yadi te matpriyaṃ kāryaṃ yadi grāhyaṃ vaco mama |
tadenaṃ tanayaṃ mārge pravṛtteḥ sanniyojaya||26.27||
karmamārgaḥ samucchedaṃ naivaṃ devi ! gamiṣyati |
pitṛpiṇḍanivṛttiśca naivaṃ sādhvi ! bhaviṣyati||26.28||
pitaro devalokasthāstathā tiryaktvamāgatāḥ |
tadvanmanuṣyatāṃ yātā bhūtavarge ca saṃsthitāḥ||26.29||
sapuṇyānasapuṇyāṃśca kṣutkṣāmān tṛṭpariplutān |
piṇḍodakapradānena naraḥ karmaṇyavasthitaḥ||26.30||
sadāpyāyate subhru ! tadvaddevātithonapi |
devairmanuṣyaiḥ pitṛbhiḥ pretairbhūtaiḥ saguhyakaiḥ||26.31||
vayobhiḥ kṛmikīṭaiśca nara evopajīvyate |
tasmāt tanvaḍgi ! putraṃ yatkāryaṃ kṣatrayonibhiḥ||26.32||
aihikāmuṣmikaphalaṃ tat samyak pratipādaya||26.33||
jaḍa uvāca
tenaivamuktā sā bhartrā varanārī madālasā |
alarkaṃ nāma tanayamuvācollāpavādinī||26.34||
putra vardhasva madbharturmano nandaya karmabhiḥ |
mitrāṇāmupakārāya durhṛdāṃ nāśanāya ca||26.35||
dhanyo'si re yo vasudhāmaśatrur ekaściraṃ pālayitāsi putra |
tatpālanādastu sukhopabhogo dharmāt phalaṃ prāpsyasi cāmaratvam||26.36||
dharāmarān parvasu tarpayethāḥ samīhitaṃ bandhuṣu pūrayethāḥ |
hitaṃ parasmai hṛdi cintayethāḥ manaḥ parastrīṣu nivartayethāḥ||26.37||
yajñauranekairvibudhānajastram arthairdvijān prīṇaya saṃśritāṃśca |
striyaśca kāmairatulaiścirāya yuddhaiścārīṃstoṣayitāsi vīra||26.38||
bālo mano nandaya bāndhavānāṃ gurostathājñānakaraṇaiḥ kumāraḥ |
strīṇāṃ yuvā satkulabhūṣaṇānāṃ vṛddho vane vatsa ! vanecarāṇām||26.39||
rājyaṃ kurvan suhṛdo nandayethāḥ sādhūn rakṣaṃstāta ! yajñairyajethāḥ |
duṣṭānnighran vairiṇaścājimadhye goviprārthe vatsa ! mṛtyuṃ vrajethāḥ||26.40||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe putrānuśāsanaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ
saptaviṃśo'dhyāyaḥ
jaḍa uvāca
evamullāpyamānastu sa tu mātrā dine dine |
vavṛdhe vayasā bālo buddhyā cālarkasaṃjñitaḥ||27.1||
sa kaumārakamāsādya ṛtadhvajasutastataḥ |
kṛtopanayanaḥ prājñaḥ praṇipatyāha mātaram||27.2||
mayā yadatra kartavyamaihikāmuṣmikāya vai |
sukhāya vada tat sarvaṃ praśrayāvanatasya me||27.3||
madālasovāca
vatsa ! rājye'bhiṣiktena prajārañjanamāditaḥ |
kartavyamavirodhena svadharmasya mahībhṛtā||27.4||
vyasanāni parityajya sapta mūlaharāṇi vai |
ātmā ripubhyaḥ saṃrakṣyo bahirmantravinirgamāt||27.5||
aṣṭadhā nāśamāpnoti sucakrāt syandanādyathā |
tathā rājāpyasandigdhaṃ bahirmantravinirgamāt||27.6||
duṣṭāduṣṭāṃśca jānīyādamātyānaridoṣataḥ |
caraiścarāstathā śatroranveṣṭavyāḥ prayatnataḥ||27.7||
viśvāso na tu kartavyo rājñā mitrāptabandhuṣu |
kāryayogādamitre'pi viśvasīta narādhipaḥ||27.8||
sthānavṛddhikṣayajñena ṣāḍguṇyaguṇitātmānā |
bhavitavyaṃ narendreṇa na kāmavaśavartinā||27.9||
prāgātmā mantriṇaścaiva tato bhṛtyā mahībhṛtā |
jeyāścānantaraṃ paurā virudhyeta tato'ribhiḥ||27.10||
yastvetānavijityaiva vairiṇo vijigīṣate |
so'jitātmā jitāmātyaḥ śatruvargeṇa bādhyate||27.11||
tasmāt kāmādayaḥ pūrvaṃ jeyāḥ putra ! mahībhujā |
tajjaye hi jayo'vaśyaṃ rājā naśyati tairjitaḥ||27.12||
kāmaḥ krodhaśca lobhaśca mado mānastathaiva ca |
harṣaśca śatravo hyete vināśāya mahībhṛtām||27.13||
kāmaprasaktamātmānaṃ smṛtvā pāṇḍuṃ nipātitam |
nivartayettathā krodhādanuhrādaṃ hatātmajam||27.14||
hatamailaṃ tathā lobhānmadādvenaṃ dvijairhatam |
mānādanāyuṣāputraṃ baliṃ harṣāt purañjayam||27.15||
ebhirjitairjitaṃ sarvaṃ maruttena mahātmanā |
smṛtvā vivarjayedetān doṣān svīyānmahīpatiḥ||27.16||
kākakokilabhṛṅgāṇāṃ mṛgavyālaśikhaṇḍinām |
haṃsakukkuṭalohānāṃ śikṣeta carita nṛpaḥ||27.17||
kīṭakasya kriyāṃ kuryāt vipakṣe manujeśvaraḥ |
ceṣṭāṃ pipīlikānāñca kāle bhūpaḥ pradarśayet||27.18||
jñeyāgnivisphuliṅgānāṃ bījaceṣṭā ca śālmaleḥ |
candrasūryasvarūpeṇa nītyarthe pṛthivīkṣitā||27.19||
bandhakīpadmaśarabhaśūlikāgurviṇīstanāt |
prajñā nṛpeṇa cādeyā tathā gopālayoṣitaḥ||27.20||
śakrārkayamasomānāṃ tadvadvāyormahīpatiḥ |
rūpāṇi pañca kurvota mahīpālanakarmaṇi||27.21||
yathendraścaturo māsān toyotsargeṇa bhūgatam |
āpyāyayettathā lokaṃ parihārairmahīpatiḥ||27.22||
māsānaṣṭau yathā sūryastoyaṃ harati raśmibhiḥ |
sūkṣmeṇaivābhyupāyena tathā śulkādikaṃ nṛpaḥ||27.23||
yathā yamaḥ priyadveṣye prāptakāle niyacchati |
tathā priyāpriye rājā duṣṭāduṣṭe samo bhavet||27.24||
pūrṇendumālokya yathā prītimān jāyate naraḥ |
evaṃ yatra prajāḥ sarvā nirvattāstacchaśivratam||27.25||
mārutaḥ sarvabhūteṣu nigūḍhaścarate yathā |
evaṃ nṛpaścareccāraiḥ paurāmātyādibandhuṣu||27.26||
na lobhādvā na kāmādvā nārthādvā yasya mānasam |
yathānyaiḥ kṛṣyate vatsa ! sa rājā svargamṛcchati||27.27||
utpathagrāhiṇo mūḍhān svadharmāccalato narān |
yaḥ karoti nije dharme sa rājā svargamṛcchati||27.28||
varṇadharmā na sīdanti yasya rājye tathāśramāḥ |
vatsa ! tasya sukhaṃ pretya paratreha ca śāśvatam||27.29||
etadrājñaḥ paraṃ kṛtyaṃ tathaitat siddhikārakam |
svadharmasthāpanaṃ nṛṇāṃ cālyante ye kubuddhibhiḥ||27.30||
pālanenaiva bhūtānāṃ kṛtakṛtyo mahīpatiḥ |
samyak pālayitā bhāgaṃ dharmasyāpnoti yatnataḥ||27.31||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitāputrasaṃvāde ātmaviveko nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ
aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ
jaḍa uvāca
tanmāturvacanaṃ śrutvā so'larko mātaraṃ punaḥ |
papraccha varṇadharmāṃśca dharmā ye cāśrameṣu ca||28.1||
alarka uvāca
kathito'yaṃ mahābhāge ! rājyatantrāśritastvayā |
dharmaṃ tamahamicchāmi śrotuṃ varṇāśramātmakam||28.2||
madālasovāca
dānamadhyayanaṃ yajño brāhmaṇasya tridhā mataḥ |
nānyaścaturtho dharmo'sti dharmastasyāpadaṃ vinā||28.3||
yājanādhyāpane śuddhe tathā pūtapratigrahaḥ |
eṣā samyak samākhyatā trividhā cāsya jīvikā||28.4||
dānamadhyayanaṃ yajñaḥ kṣatriyasyāpyayaṃ tridhā |
dharmaḥ proktaḥ kṣite rakṣā śastrājīvañca jīvikā||28.5||
dānamadhyayanaṃ yajño vaiśyasyāpi tridhaiva saḥ |
vāṇijyaṃ pāśupālyañca kṛṣiścaivāsya jīvikā||28.6||
dānaṃ yajño'tha śuśrūṣā dvijātīnāṃ tridhā mayā |
vyākhyātaḥ śūdradharmo'pi jīvikā kārukarma ca||28.7||
tadvad dvijātiśuśrūṣā poṣaṇaṃ krayavikrayau |
varṇadharmāstvime proktāḥ śrūyantāṃ cāśramāśrayāḥ||28.8||
svavarṇadharmāt saṃsiddhiṃ naraḥ prāpnoti na cyutaḥ |
prayāti narakaṃ pretya pratiṣiddhaniṣevaṇāt||28.9||
yāvattu nopanayanaṃ kriyate vai dvijanmanaḥ |
kāmaceṣṭoktibhakṣyaśca tāvad bhavati putraka||28.10||
kṛtopanayanaḥ samyag brahmacārī gururgṛhe |
vasettatra ca dharmo'sya kathyate taṃ nibodha me||28.11||
svādhyāyo'thāgriśuśrūṣā snānaṃ bhikṣāṭanaṃ tathā |
gurornivedya taccānnamanujñātena sarvadā||28.12||
guroḥ karmaṇi sodyogaḥ samyak prītyupapādanam |
tenāhūtaḥ paṭheccaiva tatparo nānyamānasaḥ||28.13||
ekaṃ dvau sakalān vāpi vedān prāpya gurormukhāt |
anujñāto'tha vanditvā dakṣiṇāṃ gurave tataḥ||28.14||
gārhasthyāśramakāmastu gṛhasthāśramamāvaset |
vānaprasthāśramaṃ vāpi caturthaṃ cecchayātmanaḥ||28.15||
tatraiva vā gurorgehe dvijo niṣṭhāmavāpnuyāt |
gurorabhāve tatputre tacchiṣye tatsutaṃ vinā||28.16||
śuśrūṣurnirabhimāno brahmacāryāśramaṃ vaset |
upāvṛttastatastasmāt gṛhasthāśramakāmyayā||28.17||
tato'samānarṣikulāṃ tulyāṃ bhāryāmarogiṇīm |
udvahennyāyato'vyaṅgāṃ gṛhasthāśramakāraṇāt||28.18||
svakarmaṇā dhanaṃ labdhvā pitṛdevātithīṃstathā |
samyak samprīṇayan bhaktyā poṣayeccāśritāṃstathā||28.19||
bhṛtyātmajān jāmayo'tha dīnāndhapatitānapi |
yathāśaktyānnadānena vayāṃsi paśavastathā||28.20||
eṣa dharmo gṛhasthasya ṛtāvabhigamastathā |
pañcayajñavidhānantu yathāśaktyā na hāpayet||28.21||
pitṛdevātithijñātibhuktaśeṣaṃ svayaṃ naraḥ |
bhuñjīta ca samaṃ bhṛtyairyathāvibhavamādṛtaḥ||28.22||
eṣa tūddeśataḥ prokto gṛhasthasyāśramo mayā |
vānaprasthasya dharmaṃ te kathayāmyavadhāryatām||28.23||
apatyasantatiṃ dṛṣṭvā prājño cānatim |
vānaprasthāśramaṃ gacchedātmanaḥ śuddhikāraṇāt||28.24||
tatrāraṇyopabhogaśca tapobhiścānukarṣaṇam |
bhūmau śayyā brahmacaryaṃ pitṛdevātithikriyā||28.25||
homastriṣavaṇastrānaṃ jaṭāvalkaladhāraṇam |
yogābhyāsaḥ sadā caiva vanyasnehaniṣevaṇam||28.26||
ityeṣa pāpaśuddhyarthamātmanaścopakārakaḥ |
vānaprasthāśramastasmād bhikṣostu caramo'paraḥ||28.27||
caturthasya svarūpaṃ tu śruyatāmāśramasya me |
yaḥ svadharmo'sya dharmajñaiḥ proktastāta ! mahātmabhiḥ||28.28||
sarvasaṅgaparityāgo brahmacaryamakopitā |
yatendriyatvamāvāse naikasmin vasatiściram||28.29||
anārambhastathāhāro bhaikṣānnenaikakālinā |
ātmajñānāvabodhecchā tathā cātmāvalokanam||28.30||
caturthe tvāśrame dharmo mayāyaṃ te niveditaḥ |
sāmānyamanyavarṇānāmāśramāṇāñca me śṛṇu||28.31||
satyaṃ śaucamahiṃsā ca anasūyā tathā kṣamā |
ānṛśaṃsyamakārpaṇyaṃ santoṣaścāṣṭamo guṇaḥ||28.32||
ete saṃkṣepataḥ proktā dharmā varṇāśrameṣu te |
eteṣu ca svadharmeṣu sveṣu tiṣṭhet samantataḥ||28.33||
yaścollaṅghya svakaṃ dharmaṃ svavarṇāśramasaṃjñitam |
naro'nyathā pravarteta sa daṇḍyo bhūbhṛto bhavet||28.34||
ye ca svadharmasantyāgāt pāpaṃ kurvanti mānavāḥ |
upekṣatastān nṛpateriṣṭāpūrtaṃ praṇaśyati||28.35||
tasmādrājñā prayatnena sarve varṇāḥ svadharmataḥ |
pravartanto'nyathā daṇḍyāḥ sthāpyāścaiva svakarmasu||28.36||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe putrānuśāsane madālasāvākyaṃ nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ
ūnatriṃśo'dhyāyaḥ
alarka uvāca
yat kāryaṃ puruṣāṇāñca gārhasthyamanuvartatām |
bandhaśca syādakaraṇe kriyāyā yasya cocchritiḥ||29.1||
upakārāya yannṛṇāṃ yacca varjyaṃ gṛhe satā |
yathā ca kriyate tanme yathāvat pṛcchato vada||29.2||
madālasovāca
vatsa ! gārhasthyamādāya naraḥ sarvamidaṃ jagat |
puṣṇāti tena lokāṃśca sa jayatyabhivāñchitān||29.3||
pitaro munayo devā bhūtāni manujāstathā |
kṛmikīṭapataṅgāśca vayāṃsi paśavo'surāḥ||29.4||
gṛhasthamupajīvanti tatastṛptiṃ prayānti ca |
mukhaṃ cāsya nirīkṣante api no dāsyatīti vai||29.5||
sarvasyādhārabhūteyaṃ vatsa ! dhenustrayīmayī |
yasyāṃ pratiṣṭhitaṃ viśvaṃ viśvahetuśca yā matā||29.6||
ṛkpṛṣṭhāsau yajurmadhyā sāmavaktraśirodharā |
iṣṭāpūrtaviṣāṇā ca sādhusūktatanūruhā||29.7||
śāntipuṣṭiśakṛnmūtrā varṇapādapratiṣṭhitā |
ājīvyamānā jagatāṃ sākṣayā nāpacīyate||29.8||
svāhākārasvadhākārau vaṣaṭkāraśca putraka ! |
hantakārastathā cānyastasyāḥstanacatuṣṭayam||29.9||
svāhākāraṃ stanaṃ devāḥ pitaraśca svadhāmayam |
munayaśca vaṣaṭkāraṃ devabhūtasuretarāḥ||29.10||
hantakāraṃ manuṣyāśca pibanti satataṃ stanam |
evamāpyāyayatyeṣā vatsa ! dhenustrayīmayī||29.11||
teṣāmucchedakartā ca yo naro'tyantapāpakṛt |
sa tamasyāndhatāmistre tāmistre ca nimajjati||29.12||
yaścemāṃ mānavo dhenuṃ svairvatsairamarādibhiḥ |
pāyayatyucite kāle sa svargāyopapadyate||29.13||
tasmāt putra ! manuṣyeṇa devarṣipitṛmānavāḥ |
bhūtāni cānudivasaṃ poṣyāṇi svatanuryathā||29.14||
tasmāt strātaḥ śucirbhūtvā devarṣipitṛtarpaṇam |
prajāpatestathaivādibhaḥ kāle kuryāt samāhitaḥ||29.15||
sumanogandhapuṣpaiśca devānabhyarcya mānavaḥ |
tato'gnestarpaṇaṃ kuryāddeyāśca balayastathā||29.16||
brahmaṇe gṛhamadhye tu viśvedevebhya eva ca |
dhanvantariṃ samuddiśya prāgudīcyāṃ baliṃ kṣipet||29.17||
prācyāṃ śakrāya yāmyāyāṃ yamāya balimāharet |
pratīcyāṃ varuṇāyātha somāyottarato balim||29.18||
dadyāddhātre vidhātre baliṃ dvāre gṛhasya tu |
aryamṇe'tha bahirdadyād gṛhebhyaśca samantataḥ||29.19||
naktañcarebhyo bhūtebhyo balimākāśato haret |
pitṝṇāṃ nirvapeccaiva dakṣiṇābhimukhasthitaḥ||29.20||
gṛhasthastatparo bhūtvā susamāhitamānasaḥ |
tatastoyamupādāya teṣvevācamanāya vai||29.21||
sthāneṣu nikṣipet prājñastāstā uddiśya devatāḥ |
evaṃ gṛhabaliṃ kṛtvā gṛhe hṛhapatiḥ śuciḥ||29.22||
āpyāyanāya bhūtānāṃ kuryādutsargamādarāt |
śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvaped bhuvi||29.23||
vaiśvadevaṃ hi nāmaitat sāyaṃ prātarudāhṛtam |
ācamya ca tataḥ kuryāt prājño dvārāvalokanam||29.24||
muhūrtasyāṣṭamaṃ bhāgamudīkṣyo'pyatithirbhavet |
atithiṃ tatra samprāptamannādyenodakena ca||29.25||
sampūjayedyathāśakti gandhapuṣpādibhistathā |
na mitramatithiṃ kuryānnaikagrāmanivāsinam||29.26||
ajñātakulanāmānaṃ tatkālasamupasthitam |
bubhukṣumāgataṃ śrāntaṃ yācamānamakiñcanam||29.27||
brāhmaṇaṃ prāhuratithiṃ sa pūjyaḥ śaktito budhaiḥ |
na pṛcched gotracaraṇaṃ svādhyāyañcāpi paṇḍitaḥ||29.28||
śobhanāśobhanākāraṃ taṃ manyeta prajāpatim |
anityaṃ hi sthito yasmāt tasmādatithirucyate||29.29||
tasmiṃstṛpte nṛyajñotthādṛṇānmucyed gṛhāśramī |
tasmād adattvā yo bhuṅkte svayaṃ kilviṣabhuṅnaraḥ||29.30||
sa pāpaṃ kevalaṃ bhuṅkte purīṣañcānyajanmani |
atithiryasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate||29.31||
sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati |
apyambuśākadānena yadvāpyaśnāti sa svayam||29.32||
pūjayet tu naraḥ śaktyā tenaivātithimādarāt |
kuryāccāharahaḥ śrāddhamannādyenodakena ca||29.33||
pitṝnuddiśya viprāṃśca bhojayedviprameva vā |
annasyāgraṃ taduddhṛtya brāhmaṇāyopapādayet||29.34||
bhikṣāñca yācatāṃ dadyāt parivrāḍbrahmacāriṇām |
grāsapramāṇā bhikṣā syādagraṃ grāsacatuṣṭayam||29.35||
agraṃ caturguṇaṃ prāhurhantakāraṃ dvijottamāḥ |
bhojanaṃ hantakāraṃ vā agraṃ bhikṣāmathāpi vā||29.36||
adattvā tu na bhoktavyaṃ yathāvibhavamātmanaḥ |
pūjayitvātithīniṣṭān jñātīn bandhūṃstathārthinaḥ||29.37||
vikalān bālavṛddhāṃśca bhojayeccāturāṃstathā |
vāñchate kṣutparītātmā yaccānyo'nnamakiñcanaḥ||29.38||
kuṭumbinā bhojanīyaḥ samarthe vibhave sati |
śrīmantaṃ jñātimāsādya yo jñātiravasīdati||29.39||
sīdatā yad kṛtaṃ tena tat pāpaṃ sa samaśnute |
sāyaṃ caiva vidhiḥ kāryaḥ sūryoḍhaṃ tatra cātithim||29.40||
pūjayīta yathāśakti śayanāsanabhojanaiḥ |
evamuddavahatastāta ! gārhasthyaṃ bhāramāhitam||29.41||
skandhe vidhātā devāśca pitaraśca maharṣayaḥ |
śreyo'bhivarṣiṇaḥ sarve tathaivātithibāndhavāḥ||29.42||
paśupakṣigaṇāstṛptā ye cānye sūkṣmakīṭakāḥ |
gāthāścātra mahābhāga ! svayamatriragāyata||29.43||
tā śṛṇuṣva mahābhāga ! gṛhasthāśramasaṃsthitāḥ |
devān pitṝṃścātithīṃśca tadvat sampūjya bāndhavān||29.44||
jāmayaśca guruñcaiva gṛhastho vibhave sati |
śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvaped bhuvi||29.45||
vaiśvadevaṃ hi nāmaitat kuryāt sāyaṃ tathā dine |
māṃsamannaṃ tathā śākaṃ gṛhe yaccopasādhitam |
na ca tat svayamaśnīyādvidhivadyanna nirvapet||29.46||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe madālasopadeśo nāmonatriṃśo'dhyāyaḥ
triṃśo'dhyāyaḥ
madālasovāca
nityaṃ naimittakañcaiva nityanaimittikaṃ tathā |
gṛhasthasya tu yat karma tanniśāmaya putraka !||30.1||
pañcayajñāśritaṃ nityaṃ yadetat kathitaṃ tava |
naimittikaṃ tathaivānyat putrajanmakriyādikam||30.2||
nityanaimittikaṃ jñeyaṃ parvaśrāddhādi paṇḍitaiḥ |
tatra naimittikaṃ vakṣye śrāddhamabhyudayaṃ tava||30.3||
putrajanmani yatkāryaṃ jātakarmasamaṃ naraiḥ |
vivāhādau ca kartavyaṃ sarvaṃ samyak krimoditam||30.4||
pitaraścātra sampūjyāḥ khyātā nāndīmukhāstu ye |
piṇḍāṃśca dadhisaṃmiśrān dadyād yavasamanvitān||30.5||
udaṅmukhaḥ prāṅmukho vā yajamānaḥ samāhitaḥ |
vaiśvadevavihīnaṃ tat kecidicchanti mānavāḥ||30.6||
yugmāścātra dvijāḥ kāryāste ca pūjyāḥ pradakṣiṇam |
etannaimittikaṃ vṛddhau tathānyaccaurdhvadehikam||30.7||
mṛtāhani ca kartavyamekoddiṣṭaṃ śṛṇuṣva tat |
daivahīnaṃ tathā kāryaṃ tathaivaikapavitrakam||30.8||
āvāhanaṃ na kartavyamagnaukaraṇavarjitam |
pretasya piṇḍamekañca dadyāducchiṣṭasannidhau||30.9||
tilodakaṃ cāpasavyaṃ tannāmasmaraṇānvitam |
akṣayyamamukasyeti sthāne vipravisarjane||30.10||
abhiraṇyatāmiti brūyād brūyuste'bhiratāḥ sma ha |
pratimāsaṃ bhavedetat kāryamā vatsaraṃ naraiḥ||30.11||
atha saṃvatsare pūrṇe yadā vā kriyate naraiḥ |
sapiṇḍīkaraṇaṃ kāryaṃ tasyāpi vidhirucyate||30.12||
taccāpi daivarahitamekārghyaikapavitrakam |
naivāgnaukaraṇaṃ tatra taccāvāhanavarjitam||30.13||
apasavyañca tatrāpi bhojayedayujo dvijān |
viśeṣastatra cānyo'sti pratimāsaṃ kriyādhikaḥ||30.14||
taṃ kathyamānamekāgro vadantyā me niśāmaya |
tilagandhodakairyuktaṃ tatra pātracatuṣṭayam||30.15||
kuryāt pitṝṇāṃ tritayamekaṃ pretasya putraka |
pātratraye pretapātramarghyañcaiva prasecayet||30.16||
ye samānā iti japan pūrvavaccheṣamācaret |
strīṇāmapyevamevaitadekīddiṣṭamudāhṛtam||30.17||
sapiṇḍīkaraṇaṃ tāsāṃ putrābhāve na vidyate |
pratisaṃvatsaraṃ kāryamekoddiṣṭaṃ naraiḥ striyāḥ||30.18||
mṛtāhani yathānyāyaṃ nṛṇāṃ yadvadihoditam |
putrābhāve sapiṇḍāstu tadabhāve sahodakāḥ||30.19||
mātuḥ sapiṇḍā ye ca syurye ca mātuḥ sahodakāḥ |
kuryurenaṃ vidhiṃ samyagaputrasya sutāsutaḥ||30.20||
kuryurmātāmahāyaivaṃ putrikāstanayāstathā |
dvyāmuṣyāyaṇasaṃjñāstu mātāmahapitāmahān||30.21||
pūjayeyuryathānyāyaṃ śrāddhairnaimittikairapi |
sarvābhāve striyaḥ kuryuḥ svabhartṝṇāmamantrakam||30.22||
tadabhāve ca nṛpatiḥ kārayet svakuṭumbinā |
tajjātīyairnaraiḥ samyāg dāhādyāḥ sakalāḥ kriyāḥ||30.23||
sarveṣāmeva varṇānāṃ bāndhavo nṛpatiryataḥ |
etāste kathitā vatsa ! nityanaimittakāstathā||30.24||
kriyāṃ śrāddhāśrayāmanyāṃ nityanaimittikīṃ śṛṇu |
darśastatra nimittaṃ vai kālaścandrakṣayātmakaḥ |
nityātāṃ niyataḥ kālastasyāḥ saṃsūcayatyatha||30.25||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe alarkānuśāsane naimittikādiśrāddhakalpo nāma triṃśo'dhyāyaḥ
ekatriṃśo'dhyāyaḥ
madālasovāca
sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ pituryaḥ prapitāmahaḥ |
sa tu lepabhujo yāti praluptaḥ pitṛpiṇḍataḥ||31.1||
teṣāmanyaścaturtho yaḥ putralepabhujānnabhuk |
so'pi sambandhato hīnamupabhogaṃ prapadyate||31.2||
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ |
piṇḍasambandhino hyete vijñeyāḥ puruṣāstrayaḥ||31.3||
tepasambandhinaścānye pitāmahapitāmahāt |
prabhṛtyuktāstrayasteṣāṃ yajamānaśca saptamaḥ||31.4||
ityeṣa mu nabhiḥ proktaḥ sambandhaḥ sāptapauruṣaḥ |
yajamānāt prabhṛtyūrdhvamanulepabhujastathā||31.5||
tato'nye pūrvajāḥ sarve ye cānye narakaukasaḥ |
ye ca tiryaktvamāpannā ye ca bhūtādisaṃsthitāḥ||31.6||
tān sarvān yajamāno vai śrāddhaṃ kurvan yathāvidhi |
samāpyāyayate vatsa ! yena yena śṛṇuṣva tat||31.7||
annaprakiraṇaṃ yat tu manuṣyaiḥ kriyate bhuvi |
tena tṛtpimupāyānti ye piśācatvamāgatāḥ||31.8||
yadambu strānavastrotthaṃ bhūmau patati putraka ! |
tena ye tarutāṃ prāptāsteṣāṃ tṛptiḥ prajāyate||31.9||
yāstu gātrāmbukaṇikāḥ patanti dharaṇītale |
tābhirāpyāyanaṃ teṣāṃ ye devatvaṃ kule gatāḥ||31.10||
uddhṛteṣvatha piṇḍeṣu yāścānnakaṇikā bhuvi |
tābhirāpyāyanaṃ prāptā ye tiryakatvaṃ kule gatāḥ||31.11||
ye vādagdhāḥ kule bālāḥ kriyāyogyā hyasaṃskṛtāḥ |
vipannāste'nnavikira-saṃmārjanajalāśinaḥ||31.12||
bhuktvā cācāmatāṃ yacca jalaṃ yaccāṅghrisecane |
brāhmaṇānāṃ tathaivānye tena tṛptiṃ prayānti vai||31.13||
evaṃ yo yajamānasya yaśca teṣāṃ dvijanmanām |
kaścijjalānnavikṣepaḥ śucirucchiṣṭa eva vā||31.14||
tenānye tatkule tatra tattadyonyantaraṃ gatāḥ |
prayāntyāpyāyanaṃ vatsa ! samyak śrāddhakriyāvatām||31.15||
anyāyopārjitairarthairyacchrāddhaṃ kriyate naraiḥ |
tṛpyante tena cāṇḍālapukkasādyāsu yoniṣu||31.16||
evamāpyāyanaṃ vatsa ! bahūnāmiha bāndhavaiḥ |
śrāddhaṃ kurvadibharannāmbubindukṣepeṇa jāyate||31.17||
tasmācchrāddhaṃ naro bhaktyā śākairapi yathāvidhi |
kurvota kurvataḥ śrāddhaṃ kule kaścinna sīdati||31.18||
tasya kālānahaṃ vakṣye nityanaimittikātmakān |
vidhinā yena ca naraiḥ kriyate tannibodha me||31.19||
kāryaṃ śrāddhamamāvāsyāṃ māsi māsyuḍupakṣaye |
tathāṣṭakāsvapyavaśyamicchākālaṃ nibodha me||31.20||
viśiṣṭabrāhmaṇaprāptau sūryendugrahaṇe'yane |
viṣuve ravisaṃkrāntau vyatipāte ca putraka||31.21||
śrāddhārhadravyasamprāptau tathā duḥsvapnadarśane |
janmarkṣagrahapīḍāsu śrāddhaṃ kurvota cecchayā||31.22||
viśiṣṭaḥ śrotriyo yogī vedavijjyeṣṭhasāmagaḥ |
triṇāciketastrimadhustrisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit||31.23||
dauhitraṛtvigjāmātṛsvastrīyāḥ śvaśurastathā |
pañcāgnikarmaniṣṭhaśca taponiṣṭho'tha mātulaḥ||31.24||
mātāpitṛparāścaiva śiṣyasambandhibāndhavāḥ |
ete dvijottamāḥ śrāddhe samastāḥ ketanakṣamāḥ||31.25||
avakīrṇo tathā rogī nyūne cāṅge tathādhike |
paunarbhavastathā kāṇaḥ kuṇḍo golo'tha putraka||31.26||
mitradhruk kunakhī klībaḥ śyāvadanto nirākṛtiḥ |
abiśastastu tātena piśunaḥ somavikrayī||31.27||
kanyādūṣayitā vaidyo gurupitrostathojjhakaḥ |
bhṛtakādhyāpako'mitraḥ parapūrvāpatistathā||31.28||
vedojjho'thāgnisantyāgī vṛṣalīpatidūṣitaḥ |
tathānye ca vikarmasthā varjyāḥ pitryeṣu vai dvijāḥ||31.29||
nimantrayeta pūrvedyuḥ pūrvoktān dvijasattamān |
daive niyoge pitrye ca tāṃstathaivopakalpayet||31.30||
taiśca saṃyatibhirbhāvyaṃ yaśca śrāddhaṃ kariṣyati |
śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca maithunaṃ yo'nugacchati||31.31||
pitarastu tayormāsaṃ tasmina retasi śerate |
gatvā ca yoṣitaṃ śrāddhe yo bhuṅkte yaśca gacchati||31.32||
retomūtrakṛtāhārāstanmāsaṃ pitarastayoḥ |
tasmāttu prathamaṃ kāryaṃ prājñenopanimantraṇam||31.33||
aprāptau taddine cāpi varjyā yoṣitprasaṅginaḥ |
bhikṣārthamāgatān vāpi kāle saṃyamino yatīn||31.34||
bhojayet praṇipātādyaiḥ prāsādya yatamānasaḥ |
yathaiva śuklapakṣādvai pitṝṇāmasitaḥ priyaḥ||31.35||
tathāparāhnaḥ pūrvāhnāt pitṝṇāmatirityate |
saṃpūjya svāgatenaitānabhyupetān gṛhe dvijān||31.36||
pavitrapāṇirācāntānāsaneṣūpaveśayet |
pitṝṇāmayujaḥ kāmaṃ yugmān daive dvijottamān||31.37||
ekaikaṃ vā pitṝṇāñca devānāñca svaśaktitaḥ |
tathā mātāmahānāñca tulyaṃ vā vaiśvadevikam||31.38||
pṛthak tayostathā cānye kecidicchanti mānavāḥ |
prāṅmukhāndaivasaṅkalpān paitryān kuryādudaṅmukhān||31.39||
tathaiva mātāmahānāṃ vidhirukto manīṣibhiḥ |
viṣṭarārthe kuśān dattvā pūjya cārghyādinā budhaḥ||31.40||
pavitrakādi vai dattvā tebhyo'nujñāmavāpya ca |
kuryādāvāhanaṃ prājño devānāṃ mantrato dvijaḥ||31.41||
yavāmbhobhistathā cārghyaṃ dattvā vai vaiśvadevikam |
gandhamālyāmbudhūpañca dattvā samyak sadipakam||31.42||
apasavyaṃ pitṝṇāñca sarvamevopakalpayet |
darbhāṃśca dviguṇān dattvā tebhyo'nujñāmavāpya ca||31.43||
mantrapūrvaṃ pitṝṇāñca kuryādāvāhanaṃ budhaḥ |
apasavyaṃ tathā cārghyaṃ yavārthañca tathā tilaiḥ||31.44||
niṣpādayenmahābhāga ! pitṝṇaṃ prīṇane rataḥ |
agnau kāryamanujñātaḥ kuruṣveti tato dvijaiḥ||31.45||
juhuyādvyañjanakṣāravarjyamannaṃ yathāvidhi |
agnaye kavyavāhāya svaheti prathamāhutiḥ||31.46||
somāya vai pitṛmate svāhetyanyā tathā bhavet |
yamāya pretapataye svāheti tritayāhutiḥ||31.47||
hutāvaśiṣṭaṃ dadyācca bhājaneṣu dvijanmanām |
bhājanālambhanaṃ kṛtvā dadyāccānnaṃ yathāvidhi||31.48||
yathā sukhaṃ juṣadhvaṃ bho iti vācyamaniṣṭhuram |
bhuñjīraṃśca tataste'pi taccittā mauninaḥ sukham||31.49||
yadyadiṣṭacatamaṃ teṣāṃ tattadannamasatvaram |
akrudhyaṃśca naro dadyāt sambhavena pralobhayan||31.50||
rakṣoghrāṃśca japenmantrāṃstilaiśca vikirenmahīm |
siddhārthakaiśca rakṣārthaṃ śrāddhaṃ hi pracuracchalam||31.51||
pṛṣṭaistṛptaiśca tṛptāḥ stha tṛptāḥ sma iti vādibhiḥ |
anujñāto narastvannaṃ prakiret bhuvi sarvataḥ||31.52||
tadvadācamanārthāya dadyādāpaḥ sakṛt sakṛt |
anujñāñca tataḥ prāpya yatavākkāyamānasaḥ||31.53||
satilena tato'nnena piṇḍān savyena putraka ! |
pitanuddiśya darbheṣu dadyāducchiṣṭasannidhau||31.54||
pitṛtīrthena toyañca dadyāttebhyaḥ samāhitaḥ |
pitṝniddiśya yadbhaktyā yajamāno nṛpātmaja||31.55||
tadvanmātāmahānāñca dattvā piṇḍān yathāvidhi |
gandhamālyādisaṃyuktaṃ dadyādācamanaṃ tataḥ||31.56||
dattvā ca takṣiṇāṃ śaktyā susvadhāstviti tān vadet |
taiśca tuṣṭaistathetyuktvā vācayedvaiśvadevikān||31.57||
prīyantāmiti bhadraṃ vo viśvedevā itīrayen |
tatheti cokte tairvipraiḥ prārthanīyāstadāśiṣaḥ||31.58||
visarjayet priyāṇyuktvā praṇipatya ca bhaktitaḥ |
ādvāramanugaccheccāgaccheccānupramoditaḥ||31.59||
tato nityakriyāṃ kuryād bhojayecca tathātithīn |
nityakriyāṃ pitṝṇāñca kecidicchanti sattamāḥ||31.60||
na pitṝṇāntathaivānye śeṣaṃ pūrvavadācaret |
pṛthak pākena netyanye kecit pūrvañca pūrvavat||31.61||
tatastadannaṃ bhuñjīta saha bhṛtyādibhirnaraḥ |
evaṃ kurvota dharmajñaḥ śrāddhaṃ pitryaṃ samāhitaḥ||31.62||
yathā vā dvijamukhyānāṃ paritoṣo'bhijāyate |
trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraṃ kutapastilāḥ||31.63||
varjyāni cāhurviprendra ! kopo'dhvagamanaṃ tvarā |
rājatañca tathā pātraṃ śastaṃ śrāddheṣu putraka !||31.64||
rajatasya tathā kāryaṃ darśanaṃ dānameva vā |
rājate hi svadhā dugdhā pitṛbhiḥ śrūyate mahī |
tasmāt pitṝṇāṃ rajatamabhīṣṭaṃ prītivardhanam||31.65||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe'larkānuśāsane pārvaṇaśrāddhakalponāma ekatriṃśo'dhyāyaḥ
dvātriṃśo'dhyāyaḥ
madālasovāca
ataḥ paraṃ śṛṇuṣvemaṃ putra ! bhaktyā yadāhṛtam |
pitṝṇāṃ prītaye yadvā varjyaṃ vā prītikārakam||32.1||
māsaṃ pitṝṇāṃ tṛptiśca haviṣyānnena jāyate |
māsadvayaṃ matsyamāṃsaistṛptiṃ yānti pitāmahāḥ||32.2||
trīn māsān hāriṇāṃ māṃsaṃ vijñeyaṃ pitṛtṛptaye |
caturmāsāṃstu puṣṇāti śaśasya piśitaṃ pitṝn||32.3||
śākunaṃ pañca vai māsān ṣaṇmāsān śūkarāmiṣam |
chāgalaṃ sapta vai māsānaiṇeyañcāṣṭamāsikīm||32.4||
karoti tṛptiṃ nava vai rurormāṃsaṃ na saṃśayaḥ |
gavayasyāmiṣaṃ tṛptiṃ karoti daśamāsikīm||32.5||
tathaikādaśamāsaṃstu aurabhraṃ pitṛtṛptidam |
saṃvatsaraṃ tathā gavyaṃ payaḥ pāyasameva vā||32.6||
vādhrīṇasāmiṣaṃ lauhaṃ kālaśākantathā madhu |
dauhitrāmiṣamanyacca yaccānyat svakulodbhavaiḥ||32.7||
anantāṃ vai prayacchanti tṛptiṃ gaurīsutastathā |
pitṝṇāṃ nātra sandeho gāyāśrāddhañca putraka||32.8||
śyāmākarājaśyāmākau tadvaccaiva prasātikāḥ |
nīvārāḥ pauṣkalāścaiva dhānyānāṃ pitṛtṛptaye||32.9||
yavavrīhisagodhūmatilā mudgāḥ sasarṣapāḥ |
priyaṅgavaḥ kovidārā niṣpāvāścātiśobhanāḥ||32.10||
varjyā markaṭakāḥ śrāddhe rājamāṣāstathāṇavaḥ |
viprāṣikā masūrāśca śrāddhakarmaṇi garhitāḥ||32.11||
laśunaṃ gṛñjanañcaiva palāṇḍaṃ,piṇḍamūlakam |
karambhaṃ yāni cānyāni hīnāni rasavarṇataḥ||32.12||
gāndhārikāmalābūni lavaṇānyūṣarāṇi ca |
āraktā ye ca niryāsāḥ pratyakṣalavaṇāni ca||32.13||
varjyānyetāni vai śrāddhe yacca vācā na śasyate |
yaccotkocādinā prāptaṃ patitādyadupārjitam||32.14||
anyāyakanyāśulkotthaṃ dravyañcātra vigarhitam |
durgandhi phenilañcāmbu tathaivālpatarodakam||32.15||
na labhedyatra gaustṛptiṃ naktaṃ yaccāpyupāhṛtam |
yanna sarvāpacotsṛṣṭaṃ yaccābhojyaṃ nipānajam||32.16||
tadvarjyaṃ salilaṃ tāta ! sadaiva pitṛkarmaṇi |
mārgamāvikamauṣṭrañca sarvamaikaśaphañca yat||32.17||
māhiṣañcāmarañcaiva dhenvā goścāpyanirdaśam |
pitrarthaṃ me prayacchasvetyuktvā yaccāpyupāhṛtam||32.18||
varjanīyaṃ sadā sadibhastatpayaḥ śrāddhakarmaṇi |
varjyā jantumatī rūkṣā kṣitiḥ pluṣṭā tathāgninā||32.19||
aniṣṭaduṣṭaśabdogradurgandhā cātra karmaṇi |
kulāpamānakāḥ śrāddhe vyāyujya kulahiṃsakāḥ||32.20||
nagnāḥ pātakinaścaiva hanyurdṛṣṭyā pitṛkriyām |
apumānapaviddhaśca kukkuṭo grāmaśūkaraḥ||32.21||
śvā caiva hanti śrāddhāni yātudhānāśca darśanāt |
tasmāt susaṃvṛto dadyāttilaiścāvakiranmahīm||32.22||
evaṃ rakṣā bhavecchrāddhe kṛtā tātobhayorapi |
śāvasūtakasaṃspṛṣṭaṃ dīrgharogibhireva ca||32.23||
patitairmalinaiścaiva na puṣṇāti pitāmahān |
varjanīyaṃ tathā śrāddhe tathodakyāśca darśanam||32.24||
muṇḍaśauṇḍasamābhyāso yajamānena yādarāt |
keśakīṭāvapannañca tathāśvabhiravekṣitam||32.25||
pūti paryuṣitañcaiva vārtākyabhiṣavāṃstathā |
varjanīyāni vai śrāddhe yacca vastrānilāhatam||32.26||
śraddhayā parayā dattaṃ pitṝṇāṃ nāmagotrataḥ |
yadāhārāstu te jātāstadāhāratvameti tat||32.27||
tasmāt śraddhāvatā pātre yacchastaṃ pitṛkarmaṇi |
yathāvaccaiva dātavyaṃ pitṝṇāṃ tṛptimicchatā||32.28||
yoginaśca sadā śrāddhe bhojanīyā vipaścitā |
yogādhārā hi pirarastasmāt tān pūjayet sadā||32.29||
brāhmaṇānāṃ sahasrebhyo yogī tvagrāśanī yadi |
yajamānañca bhoktṝṃśca naurivāmbhasi tārayet||32.30||
pitṛgāthāstathavātra gīyante brahmavādibhiḥ |
yā gītāḥ pitṛbhiḥ pūrvamailasyāsīnmahīpateḥ||32.31||
kadā naḥ santatāvagryaḥ kasyacid bhavitā sutaḥ |
yo yogibhuktaśoṣānno bhuvi piṇḍaṃ pradāsyati||32.32||
gayāyāmathavā piṇḍaṃ khaḍgamāṃsaṃ mahāhaviḥ |
kālaśākaṃ tilāḍhyaṃ vā kṛsaraṃ māsatṛptaye||32.33||
vaiśvadevañca saumyañca khaḍgamāṃsaṃ paraṃ haviḥ |
viṣāṇavarjyakhaḍgāptyā āsūryañcāśnuvāmahe||32.34||
dadyāt śrāddhaṃ trayodaśyāṃ maghāsu ca yathāvidhi |
madhusarpiḥ samāyuktaṃ pāyasaṃ dakṣiṇāyane||32.35||
tasmāt sampūjayet bhaktyā svapitṝn putra mānavaḥ |
kāmānabhīpsan sakalān pāpāccātmavimocanam||32.36||
vasūn rudrāṃstathādityānnakṣatragrahatārakāḥ |
prīṇayanti manuṣyāṇāṃ pitaraḥ śrāddhatarpitāḥ||32.37||
āyuḥ prajñāṃ dhanaṃ vidyāṃ svargaṃ mokṣaṃ sukhāni ca |
prayacchanti tathā rājyaṃ pitaraḥ śrāddhatarpitāḥ||32.38||
etat te putra ! kathitaṃ śrāddhakarma yathoditam |
kāmyānāṃ śrūyatāṃ vatsa ! śrāddhānāṃ tithikīrtanam||32.39||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe śrāddhakalpo nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ
trayastriṃśo'dhyāyaḥ
madālasovāca
pratipaddhanalābhāya dvitīyā dvipadapradā |
varārthinī tṛtīyā tu caturtho śatrunāśinī||33.1||
śriyaṃ prāproti pañcamyāṃ ṣaṣṭhyāṃ pūjyo bhavennaraḥ |
gaṇādhipatyaṃ saptamyāmaṣṭamyāṃ vṛddhimuttamām||33.2||
striyo navamyāṃ prāproti daśamyāṃ pūrṇakāmatām |
vedāṃstathāpnuyāt sarvānekādaśyāṃ kriyāparaḥ||33.3||
dvādaśyāṃ jayalābhañca prāproti pitṛpūjakaḥ |
prajāṃ medhāṃ paśuṃ vṛddhiṃ svatantryaṃ puṣṭamuttamām||33.4||
dīrghamāyurathaiśvaryaṃ kurvāṇastu trayodaśīm |
avāpnoti na sandehaḥ śrāddhaṃ śraddhāparo naraḥ||33.5||
yathāsambhāvitānnena śrāddhasampatsamanvitaḥ |
yuvānaḥ pitaro yasya mṛtāḥ śastreṇa vā hatāḥ||33.6||
tena kāryaṃ caturdaśyāṃ teṣāṃ prītimabhīpsatā |
śrāddhaṃ kurvannamāvāsyāṃ yatnena puruṣaḥ śuciḥ||33.7||
sarvān kāmānavāproti svargañcānantamaśnute |
kṛttikāsu pitṝnarcya svargamāpnoti mānavaḥ||33.8||
apatyakāmo rohiṇyāṃ saumye caujasvitāṃ labhet |
śauryamārdrāsu cāpnoti kṣetrādi ca punarvasau||33.9||
puṣṭiṃ puṣye sadābhyarcya āśleṣāsu varān sutān |
maghāsu svajanaśraiṣṭhyaṃ saubhāgyaṃ phālgunīṣu ca||33.10||
pradānaśīlo bhavati sāpatyaścottarāsu ca |
prayāti śreṣṭhatāṃ satyaṃ haste śrāddhaprado naraḥ||33.11||
rūpayuktaśca citrāsu tathāpatyānyavāpnuyāt |
vāṇijyalābhadā svātirviśākhā putrakāmadā||33.12||
kurvantaścānurādhāsu labhante cakravartitām |
ādhipatyañca jyeṣṭhāsu mūle cārogyamuttamam||33.13||
āṣāḍhāsu yaśaḥ prāptiruttarāsu viśokatā |
śravaṇe ca śubhān lokān dhaniṣṭhāsu dhanaṃ mahat||33.14||
vedavittvamabhijiti bhiṣaksiddhantu vāruṇe |
ajāvikaṃ prauṣṭhapade vinded gāstu tathottare||33.15||
revatīṣu tathā kupyamaśvinīṣu turaṅgamān |
śrāddhaṃ kurvaṃstathāpnoti bharaṇīṣvāyuruttamam |
tasmāt kāmyāni kurvīta ṛkṣeṣveteṣu tattvavit||33.16||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe kāmyaśrāddhaphalakathanaṃ nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ
catustriṃśo'dhyāyaḥ
madālasovāca
evaṃ putra ! gṛhasthena devatāḥ pitarastathā |
saṃpūjyā havyakavyābhyāmannenātithibāndhavāḥ||34.1||
bhūtāni bhṛtyāḥ sakalāḥ paśupakṣipipīlikāḥ |
bhikṣavo yācamānāśca ye cānye vasatā gṛhe||34.2||
sadācāravatā tāta ! sādhunā gṛhamedhinā |
pāpaṃ bhuṅkte samullaṅghya nityanaimittikīḥ kriyāḥ||34.3||
alarka uvāca
kathitaṃ me tvayā mātarnitya naimittikañca yat |
nityanaimittikañcaiva trividhaṃ karma pauruṣam||34.4||
sadācāramahaṃ śrotumicchāmi kulanandini |
yat kurvan sukhamāproti paratreha ca mānavaḥ||34.5||
madālasovāca
gṛhasthena sadā kāryamācāraparipālanam |
na hyācāravihīnasya sukhamatra paratra vā||34.6||
yajñadānatapāṃsīha puruṣasya ca bhūtaye |
bhavanti yaḥ sadācāraṃ samullaṅghya pravartate||34.7||
durācāro hi puruṣo nehāyurvindate mahat |
kāryo yatnaḥ sadācāre ācāro hantyalakṣaṇam||34.8||
tasya svarūpaṃ vakṣyāmi sadācārasya putraka |
tanmamaikamanāḥ śrutvā tathaiva paripālaya||34.9||
trivargasādhane yatnaḥ kartavyo gṛhamedhinā |
tatsaṃsiddho gṛhasthasya siddhiratra paratra ca||34.10||
pādenārthasya pāratryaṃ kuryāt sañcayamātmavān |
ardhena cātmabharaṇannityanaimittikānvitam||34.11||
pādañcātmārthamāyasya mūlabhūtaṃ vivardhayet |
evamācarataḥ putra ! arthaḥ sāphalyamarhati||34.12||
tadvat pāpaniṣedhārthaṃ dharmaḥ kāryo vipaścitā |
paratrārthaṃ tathaivānyaḥ kāmyo'traiva phalapradaḥ||34.13||
pratyavāyabhayāt kāmyastathānyaścāvirodhavān |
dvidhā kāmo'pi gaditastrivargasyāvirodhataḥ||34.14||
paramparānubandhāṃśca dharmādīṃstān śṛṇuṣva me||34.15||
dharmo dharmānubandhārtho dharmo nātmārthabādhakaḥ |
ubhābhyāñca dvidhā kāmastena tau ca dvidhā punaḥ||34.16||
bāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cāpi cintayet |
samutthāya tathācamya prāṅmukho niyataḥ śuciḥ||34.17||
pūrvāṃ sandhyāṃ sanakṣatrāṃ paścimāṃ sadivākarām |
upāsīta yathānyāyaṃ naināṃ jahyādanāpadi||34.18||
asatpralāpamanṛtaṃ vākpāruṣyañca varjayet |
asacchāstramasadvādamasatsevāñca putraka !||34.19||
sāyaṃ prāpatastathā homaṃ kurvota niyatātmavān |
nodayāstamane bimbamudīkṣeta vivasvataḥ||34.20||
keśaprasādhanādarśadarśanaṃ dantadhāvanam |
pūrvāhna eva kāryāṇi devatānāñca tarpaṇam||34.21||
grāmāvasathatīrthānāṃ kṣetrāṇāñcaiva vartmani |
viṇmūtraṃ nānutiṣṭheta na kṛṣṭe na ca govraje||34.22||
nagnāṃ parastriyaṃ nekṣenna paśyedātmanaḥ sakṛt |
udakyā darśanāṃ sparśo varjyaṃ sambhāṣaṇantathā||34.23||
nāpsu mūtraṃ purīṣaṃ vā maithunaṃ vā samācaret |
nādhitiṣṭhecchakṛnmūtrakeśabhasmakapālikāḥ||34.24||
tuṣāṅgārāsthiśīrṇāni rajjuvastrādikāni ca |
nādhitiṣṭhettathā prājñaḥ pathi caivantathā bhuvi||34.25||
pitṛdevamanuṣyāṇāṃ bhūtānāñca tathārccanam |
kṛtvā vibhavataḥ paścād gṛhastho bhoktumarhati||34.26||
prāṅmukhodaṅmukho vāpi svācānto vāgyataḥ śuciḥ |
bhuñjītānnañca taccitto hyantarjānuḥ sadā naraḥ||34.27||
upagātādṛte doṣaṃ nānyasyodīrayed budhaḥ |
pratyakṣalavaṇaṃ varjyamannamatyuṣṇameva ca||34.28||
na gacchanna ca tiṣṭhan vai viṇmūtrotsargamātmavān |
kurvota naiva cācāman yat kiñcidapi bhakṣayet||34.29||
ucchiṣṭo nālapet kiñcit svādhyāyañca vivarjayet |
gāṃ brāhmaṇaṃ tathā cāgniṃ svamūrdhānañca na spṛśet||34.30||
na ca paśyedraviṃ nenduṃ na nakṣatrāṇi kāmataḥ |
bhinnāsanaṃ tathā śayyāṃ bhājanañca vivarjayet||34.31||
gurūṇāmāsanaṃ deyamabhyutthānādisatkṛtam |
anukūlaṃ tathālāpamabhivādanapūrvakam||34.32||
tathānugamanaṃ kuryāt pratikūlaṃ na saṃjayet |
naikavastraśca bhuñjīta na kuryāddevatārcanam||34.33||
na vāhayed dvijānnāgnau mehaṃ kurvot buddhimān |
snāyīta na naro nagno na śayīta kadācana||34.34||
na pāṇibhyāmubhābhyāñca kaṇḍūyeta śirastathā |
na cābhīkṣṇaṃ śiraḥ strānaṃ kāryaṃ niṣkāraṇaṃ naraiḥ||34.35||
śiraḥ strātaśca tailena nāṅgaṃ kiñcidapi spṛśet |
anadhyāyeṣu sarveṣu svādhyāyañca vivarjayet||34.36||
brāhmaṇānilagosūryān na meheta kadācana |
udaṅmukho divā rātrāvutsargaṃ dakṣiṇāmukhaḥ||34.37||
ābādhāṣu yathākāmaṃ kuryānmūtrapurīṣayoḥ |
duṣkṛtaṃ na gurorbrūyāt kruddhaṃ cainaṃ prasādayet||34.38||
parivādaṃ na śṛṇuyādanyeṣāmapi kurvatām |
panthā deyo brāhmaṇānāṃ rājño duḥ khāturasya ca||34.39||
vidyādhikasya gurviṇyā bhārārtasya yavīyasaḥ |
mūkāndhabadhirāṇāñca mattasyonmattakasya ca||34.40||
puṃścalyāḥ kṛtavairasya bālasya patitasya ca |
devālakaṃ caityataruṃ tathaiva ca catuṣpatham||34.41||
vidyādhikaṃ guruṃ devaṃ budhaḥ kuryāt pradakṣiṇam |
upānadvastramālyādi dhṛtamanyairna dhārayet||34.42||
upavītamalaṅkāraṃ karakañcaiva varjayet |
caturdaśyāntathāṣṭamyāṃ pañcadaśyāñca parvasu||34.43||
tailābhyaṅgaṃ tathā bhogaṃ yoṣitaśca vivarjayet |
na kṣiptapādajaṅghaśca prājñastiṣṭhet kadācana||34.44||
na cāpi vikṣipet pādau pādaṃ pādena nākramet |
marmābhighātamākrośaṃ paiśunyañca vivarjayet||34.45||
dambhābhimānatīkṣṇāni na kurvota vicakṣaṇaḥ |
mūrkhonmattavyasanino virūpānmāyinastathā||34.46||
nyūnāṅgāṃścādhikāṅgāṃśca nopahāsairvidūṣayet |
parasya daṇḍaṃ nodyacchecchikṣārthaṃ putraśiṣyayoḥ||34.47||
tadvannopaviśet prājñaḥ pādenākramya cāsanam |
saṃyāvaṃ kṛṣaraṃ māṃsaṃ nātmārthamupasādhayet||34.48||
sāyaṃ prātaśca bhoktavyaṃ kṛtvā cātithipūjanam |
prāṅmukhodaṅmuko vāpi vāgyato dantadhāvanam||34.49||
kurvota satataṃ vatsa ! varjayedvarjyavīrudhaḥ |
nodakśirāḥ svapejjātu na capratyakśirā naraḥ||34.50||
śirasyagastyamāsthāya śayītātha purandaram |
na tu gandhavatīṣvapsu snāyīta na tathā niśi||34.51||
uparāge paraṃ snānamṛte dinamudāhṛtam |
apamṛjyānna cāsnāto gātrāṇyambarapāṇibhiḥ||34.52||
na cāpi dhūnayet keśān vāsasī na ca dhūnayet |
nānulepanamādadyādasnātaḥ karhicid budhaḥ||34.53||
na cāpi raktavāsāḥ syāccitrāsitadharo'pi vā |
na ca kuryādviparyāsaṃ vāsasornāpi bhūṣaṇe||34.54||
varjyañca vidaśaṃ vastramatyantopahatañca yat |
keśakīṭāvapannañca kṣuṇṇaṃ śvabhiravekṣitam||34.55||
avalīḍhāvapannañca sāroddharaṇadūṣitam |
pṛṣṭhamāṃsaṃ vṛthāmāṃsaṃ varjyamāṃsañca putraka !||34.56||
na bhakṣayīta satataṃ pratyakṣalavaṇāni ca |
varjyaṃ ciroṣitaṃ putra ! bhaktaṃ paryuṣitañca yat||34.57||
piṣṭaśākekṣupayasāṃ vikārānnṛpanandana! |
tathā māṃsavikārāṃśca te ca varjyāściroṣitāḥ||34.58||
udayāstamane bhānoḥ śayanañca vivarjayet |
nāsnāto naiva saṃviṣṭo na caivānyamanā naraḥ||34.59||
na caiva śayane norvyāmupaviṣṭo na śabdavat |
na caikavastro na vadan prekṣatāmapradāya ca||34.60||
bhuñjīta puruṣaḥ snātaḥ sāyaṃ prātaryathāvidhi |
paradārā na gantavyāḥ puruṣeṇa vipaścitā||34.61||
iṣṭāpūrtāyuṣāṃ hantrī paradāragatirnṛṇām |
na hīdṛśamanāyuṣyaṃ loke kiñcana vidyate||34.62||
yādṛśaṃ puruṣasyeha paradārābhimarṣaṇam |
devārcanāgnikāryāṇa tathā gurvabhivādanam||34.63||
kurvota samyagācamya tadvadannabhujikriyām |
aphenābhiragandhābhiradbharacchābhirādarāt||34.64||
ācāmet putra ! puṇyābhiḥ prāṅmukhodaṅmukho'pi vā |
antarjalādāvasathādvalmīkānmūṣikasthalāt||34.65||
kṛtaśaucāvaśiṣṭāśca varjayet pañca vai mṛdaḥ |
prakṣālya hastau pādau ca samabhyukṣya samāhitaḥ||34.66||
antarjānustathā'cāmet triścaturvā pibedapaḥ |
parimṛjya dvirāsyāntaṃ khāni mūrdhānameva ca||34.67||
samyagācamya toyena kriyāṃ kurvota vai śuciḥ |
devatānāmṛṣīṇāñca pitṝṇāñcaiva yatnataḥ||34.68||
samāhitamanā bhūtvā kurvota satataṃ naraḥ |
kṣuttvā niṣṭhīvya vāsaśca paridhāyācamed budhaḥ||34.69||
kṣute'valīḍhe vānte ca tathā niṣṭhīvanādiṣu |
kuryādācamanaṃ sparśaṃ gopṛṣṭhasyārkadarśanam||34.70||
kurvotālambanaṃ cāpi dakṣiṇaśravaṇasya vai |
yathāvibhavato hyetat pūrvābhāve tataḥ param||34.71||
avidyamāne pūrvokte uttaraprāptiriṣyate |
na kuryād dantasaṅgharṣaṃ nātmano dehatāḍanam||34.72||
svapnādhyayanabhojyāni sandhyayośca vivarjayet |
sandhyāyāṃ maithunañcāpi tathā prasthānameva ca||34.73||
pūrvāhne tāta ! devānāṃ manuṣyāṇāñca madhyame |
bhaktyā tathāparāhne ca kurvota pitṛpūjanam||34.74||
śiraḥ snātaśca kurvota daivaṃ paitryamathāpi vā |
prāṅmukhodaṅmukho vāpi śmaśrukarma ca kārayet||34.75||
vyaṅginīṃ varjayet kanyāṃ kulajāmapi rogiṇīm |
vikṛtāṃ piṅgalāñcaiva vācāṭāṃ sarvadūṣitām||34.76||
avyaṅgīṃ saumyanāsāñca sravalakṣaṇalakṣitām |
tādṛśīmudvahet kanyāṃ śreyaḥ kāmo naraḥ sadā||34.77||
udvahet pitṛmātrośca saptamīṃ pañcamīntathā |
rakṣeddārān tyajedīrṣyāṃ divā ca svapnamaithune||34.78||
paropatāpakaṃ karma jantupīḍāñca varjayet |
udakyā sarvavarṇānāṃ varjyā rātricatuṣṭayam||34.79||
strījanmaparihārārthaṃ pañcamīmapi varjayet |
tataḥ ṣaṣṭhyāṃ vrajedrātryāṃ śreṣṭhā yugamāsu putraka||34.80||
yugmāsu putrā jāyante striyo'yugmāsu rātriṣu |
tasmādyugmāsu putrārtho saṃviśeta sadā naraḥ||34.81||
vidharmiṇo'hni pūrvākhye sandhyākāle ca ṣaṇḍakāḥ |
kṣurakarmaṇi vānte ca strīsambhoge ca putraka||34.82||
snāyīta celavān prājñaḥ kaṭabhūmimupetya ca |
devavedadvijātīnāṃ sādhusatyamahātmanām||34.83||
guroḥ pativratānāñca tayā yajvitapasvinām |
parivādaṃ na kurvota parihāsañca putraka||34.84||
kurvatāmavinītānāṃ na śrotavyaṃ kathañcana |
notkṛṣṭaśayyāsanayornāpakṛṣṭasya cāruhet||34.85||
na cāmaṅgalyaveśaḥ syānna cāmaṅgalyavāgbhavet |
dhavalāmbharasaṃvītaḥ sitapuṣpavibhūṣitaḥ||34.86||
noddhūtonmattamūḍhaiśca nāvinītaiśca paṇḍitaḥ |
gacchenmaitrīṃ na cāśīlairna ca cauryādidūṣitaiḥ||34.87||
na cātivyayaśīlaiśca na lubdhairnāpi vairibhiḥ |
na bandhakībhirna nyūnairbandhakīpatibhistathā||34.88||
sārdhaṃ na balibhiḥ kuryānna ca nyūnairna ninditaiḥ |
na sarvaśaṅkibhirnityaṃ na ca daivaparairnaraiḥ||34.89||
kurvota sādhubhirmaitrīṃ sadācārāvalambibhiḥ |
prājñairapiśunaiḥ śaktaiḥ karmaṇyudyogabhāgibhiḥ||34.90||
suhṛddīkṣitabhūpālasnātakaśvaśuraiḥ saha |
ṛtvigādīn ṣaḍarghārhānarcayecca gṛhāgatān||34.91||
yathāvibhavataḥ putra ! dvijān saṃvatsaroṣitān |
arcayenmadhuparkeṇa yathākālamatandritaḥ||34.92||
tiṣṭhecca śāsane teṣāṃ śreyaskāmo dvijottamaḥ |
na ca tān vivadedvīmānākruṣṭaścāpi taiḥ sadā||34.93||
samyaggṛhārcanaṃ kṛtvā yathāsthānamanukramāt |
saṃpūjayettato vahniṃ dadyāccaivāhutīḥ kramāt||34.94||
prathamāṃ brahmaṇe dadyāt prajānāṃpataye tataḥ |
tṛtīyāñcaiva guhyebhyaḥ kaśyapāya tathāparām||34.95||
tato'numataye dattvā dadyād gṛhabalintataḥ |
pūrvākhyātaṃ mayā yatte nityakarmakriyāvidhau||34.96||
vaiśvadevantataḥ kuryāddhalayastatra me śṛṇu |
yathāsthānavibhāgantu devānuddiśya vai pṛthake||34.97||
parjanyāya dharitrīṇāṃ dadyācca māṇake trayam |
vāyave ca pratidiśaṃ digbhyaḥ prācyāditaḥ kramāt||34.98||
brahmaṇe cāntarīkṣāya sūryāya ca yathākramama |
viśvebhyaścaiva devebhyo viśvabūtabhya eva ca||34.99||
uṣase bhūtapataye dadyāccottaratastataḥ |
svadhā nama itītyuktvā pitṛbhyaścāpi dakṣiṇe||34.100||
kṛtvāpasavyaṃ vāyavyāṃ yakṣmaitatteti bhājanāt |
annāvaśeṣamicchan vai toyaṃ dadyādyathāvidhi||34.101||
tato'nnāgraṃ samuddhṛtya hantakāropakalpanam |
yathāvidhi yathānyāyaṃ brāhmaṇāyopapādayet||34.102||
kuryāt karmāṇi tīrthena svena svena yathāvidhi |
devādīnāntathā kuryād brāhmeṇācamanakriyām||34.103||
aṅguṣṭhottarato rekhā pāṇeryā dakṣiṇasya tu |
etad brāhmamiti khyātaṃ tīrthamācamanāya vai||34.104||
tarjanyaṅguṣṭhayorantaḥ paitryaṃ tīrthamudāhṛtam |
pitṝṇāṃ tena toyādi dadyānnāndīmukhādṛte||34.105||
aṅgulyagre tathā daivaṃ tena divyakriyāvidhiḥ |
tīrtha kaniṣṭhikāmūle kāyaṃ tena prajāpateḥ||34.106||
evamebhiḥ sadā tīrthairdevānāṃ pitṛbhiḥ saha |
sadā kāryāṇi kurvota nānyatīrthena karhicit||34.107||
brāhmeṇācamanaṃ śastaṃ pitryaṃ paitryeṇa sarvadā |
devatīrthena devānāṃ prājāpatyaṃ nijena ca||34.108||
nāndīmukhānāṃ kurvota prājñaḥ piṇḍodakakriyām |
prājāpatyena tīrthena yacca kiñcit prajāpateḥ||34.109||
yugapajjalamagniñca bibhṛyānna vicakṣaṇaḥ |
gurudevān prati tathā na ca pādau prasārayet||34.110||
nācakṣīta dhayantīṃ gāṃ jalaṃ nāñjalinā pibet |
śaucakāleṣu sarveṣu guruṣvalpeṣu vā punaḥ||34.111||
na vilambeta śaucārthaṃ na mukhenānalaṃ dhamet |
tatra putra ! na vastavyaṃ yatra nāsti catuṣṭayam||34.112||
ṛṇapradātā vaidyaśca śrotriyaḥ sajalā nadī |
jitāmitro nṛpo yatra balavān dharmatatparaḥ||34.113||
tatra nityaṃ vaset prājñaḥ kutaḥ kunṛpatau sukham |
yatrāpradhṛṣyo nṛpatiryatra śasyavatī mahī||34.114||
paurāḥ susaṃyatā yatra satataṃ nyāyavartinaḥ |
yatrāmatsariṇo lokāstatra vāsaḥ sukhodayaḥ||34.115||
yasmin kṛṣībalā rāṣṭre prāyaśo nātibhoginaḥ |
yatrauṣadhanyaśeṣāṇi vasettatra vicakṣaṇaḥ||34.116||
tatra putra na ! vastavyaṃ yatraitat tritayaṃ sadā |
jigīṣuḥ pūrvavairaśca janaśca satatotsavaḥ||34.117||
vasennityaṃ suśīleṣu sahavāsiṣu paṇḍitaḥ |
ityetat kathitaṃ putra ! mayā te hitakāmyayā||34.118||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe alarkānuśāsane sadācārakathanaṃ nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ
pañcatriṃśo'dhyāyaḥ
madālasovāca
ataḥ paraṃ śṛṇuṣva tvaṃ varjyāvarjyapratikriyām |
bhojyamannaṃ paryuṣitaṃ snehāktaṃ cirasaṃbhṛtam||35.1||
asnehāścāpi godhūmayavagorasavikriyāḥ |
śaśakaḥ kacchapo godhā śvāvit khaḍgo'tha putraka||35.2||
bhakṣyā hyete tathā varjyau grāmaśūkarakukkuṭau |
pitṛdevādiśeṣaśca śrāddhe brāhmaṇakāmyayā||35.3||
prokṣitañcauṣadhārthañca khādanmāṃsaṃ na duṣyati |
śaṅkhāśmasvarṇarūpyāṇāṃ rajjūnāmatha vāsasām||35.4||
śākamūlaphalānāñca tathā vidalacarmaṇām |
maṇivajrapravālānāntathā muktāphalasya ca||35.5||
gātrāṇāñca manuṣyāṇāmambunā śaucamiṣyate |
yathāyasānāṃ toyena grāvṇaḥ saṅgharṣaṇena ca||35.6||
sastrehānāñca bhāṇḍānāṃ śuddhiruṣṇena vāriṇā |
śūrpadhānyājinānāñca muṣalolūkhalasya ca||35.7||
saṃhatānāñca vastrāṇāṃ prokṣaṇāt sañcayasya ca |
valkalānāmaśeṣāṇāmambumṛcchaucamiṣyate||35.8||
tṛṇakāṣṭhauṣadhīnāñca prokṣaṇāt śuddhiriṣyate |
āvikānāṃ samastānāṃ keśānāñcāpi medhyatā||35.9||
siddhārthakānāṃ kalkena tilakalkena vā punaḥ |
sāmbunā tāta ! bhavati upaghātavatāṃ sadā||35.10||
tathā kārpāsikānāñca viśuddhirjalabhasmanā |
dārudantāsthiśṛṅgāṇāṃ takṣaṇācchuddhiriṣyate||35.11||
punaḥ pākena bhāṇḍānāṃ pārthivānāñca medhyatā |
śucirbhaikṣaṃ kāruhastaḥ paṇyaṃ yoṣinmukhaṃ tathā||35.12||
rathyāgatamavijñātaṃ dāsavargādināhṛtam |
vākrapraśāstaṃ cirātītamanekāntaritaṃ laghu||35.13||
atiprabhūtaṃ bālañca vṛddhāturaviceṣṭitam |
karmāntāṅgārāśālāśca stanandhayasutāḥ striyaḥ||35.14||
śucinyaśca tathaivāpaḥ strantyo'gandhabudbudāḥ |
bhūmirviśudhyate kālāddāhamārjanagokramaiḥ||35.15||
lepādullekhanāt sekādveśmasaṃmārjanārcanāt |
keśakīṭāvapanne ca goghrāte makṣikānvite||35.16||
mṛdambubhasmanā tāta ! prokṣitavyaṃ viśuddhaye |
audumbarāṇāmamlena kṣāreṇa trapusīsayoḥ||35.17||
bhasmāmbubhiśca kāṃsyānāṃ śuddhiḥ plāvād dravasya ca |
amedhyāktasya mṛttoyairgandhāpaharaṇena ca||35.18||
anyeṣāñcaiva taddravyairvarṇagandhāpahārataḥ |
śuci gotṛptikṛttoyaṃ prakṛtisthaṃ mahīgatam||35.19||
tathā māṃsañca caṇḍālakrāvyādādinipātitam |
rathyāgatañca celādi tāta ! vātāt śuci smṛtam||35.20||
rajo'gniraśvo gauśchāyā raśmayaḥ pavano mahī |
vipruṣo makṣikādyāśca duṣṭasaṅgādadoṣiṇaḥ||35.21||
ajāśvau mukhato medhyau na gorvatsasya cānanam |
mātuḥ prastravaṇaṃ medhyaṃ śakuniḥ phalapātane||35.22||
āsanaṃ śayanaṃ yānaṃ nāvaḥ pathi tṛṇāni ca |
somasūryāṃśupavanaiḥ śudhyante tāni paṇyavat||35.23||
rathyāvasarpaṇa-strāna-kṣutpāna-mlānakarmasu |
ācāmeta yathānyāyaṃ vāso viparidhāya ca||35.24||
spṛṣṭānāmapyasaṃsargairvirathyākardamāmbhasām |
pakveṣṭaracitānāñca medhyatā vāyusaṅgamāt||35.25||
prabhūtopahatādannādagramuddhṛtya santyajet |
śeṣasya prokṣaṇaṃ kuryādācamyādibhastathā mṛdā||35.26||
upavāsastrirātrantu duṣṭabhaktāśino bhavet |
ajñāte jñānapūrvantu taddoṣopaśamena tu||35.27||
udakyāśvaśṛgālādīn sūtikāntyāvasāyinaḥ |
spṛṣṭvā snāyīta śaucārthaṃ tathaiva mṛtahāriṇaḥ||35.28||
nāraṃ spṛṣṭvāsthi sastrehaṃ strātaḥ śudhyati mānavaḥ |
ācamyaiva tu niḥ strehaṃ gāmālabhyārkamīkṣya vā||35.29||
na laṅghayet tathaivāsṛkṣṭhīvanodvartanāni ca |
nodyānādau vikāleṣu prājñastiṣṭhet kadācana||35.30||
na cālapejjanadviṣṭāṃ vīrahīnāntathā striyam |
gṛhāducchiṣṭaviṇmūtrapādāmbhāṃsi kṣipedvahiḥ||35.31||
pañca piṇḍānanudhṛtya na strāyāt paravāriṇi |
strāyīta devakhāteṣu gaṅgā-hradṛsaritsu ca||35.32||
devatā-pitṛ-sacchāstra-yajña-mantrādinindakaiḥ |
kṛtvā tu sparśanālāpaṃ śudhyetārkāvalokanāt||35.33||
avalokya tathodakyāmantyajaṃ patitaṃ śavam |
vidharmi-sūtikā-ṣaṇḍa-vivastrāntyāvasāyinaḥ||35.34||
sūtaniryātakāṃścaiva paradāraratāśca ye |
etadeva hi kartavyaṃ prājñaiḥ śodhanamātmanaḥ||35.35||
abhojyaṃ sūtikā-ṣaṇḍa-mārjārākhuśvakukkuṭān |
patitāviddhacaṇḍāla-mṛtahārāṃśca dharmavit||35.36||
saṃspṛśya śudhyate strānādudakyā grāmaśūkarau |
tadvacca sūtikāśaucadūṣitau puruṣāvapi||35.37||
yasya cānudinaṃ hānirgṛhe nityasya karmaṇaḥ |
yaśca brāhmaṇasantyaktaḥ kilviṣī sa narādhamaḥ||35.38||
nityasya karmaṇo hāniṃ na kurvota kadācana |
tasya tvakaraṇe bandhaḥ kevalaṃ mṛtajanmasu||35.39||
daśāhaṃ brāhmaṇastiṣṭheddānahomādivarjitaḥ |
kṣatriyo dvādaśāhañca vaiśyo māsārdhameva ca||35.40||
śūdrastu māsamāsīta nijakarmavivarjitaḥ |
tataḥ paraṃ nijaṃ karma kuryuḥ sarve yathoditam||35.41||
protāya salilaṃ deyaṃ bahirdagdhvā tu gotrikaiḥ |
prathame'hni caturthe ca saptame navame tathā||35.42||
bhasmāsthicayanaṃ kāryaṃ caturthe gotrikairdine |
urdhvaṃ saṃcayanāt teṣāmaṅgasparśo vidhīyate||35.43||
sodakaistu kriyāḥ sarvāḥ kāryāḥ saṃcayanātparam |
sparśa eva sapiṇḍānāṃ mṛtāhani tathobhayoḥ||35.44||
anvekamṛkṣamāśastra-toyodbandhana-vahniṣu |
viṣaprapātādimṛte prāyonāśakayorapi||35.45||
bāle deśāntarasthe ca tathā pravrajite mṛte |
sadyaḥ śaucamathānyaiśca tryahamuktamaśaucakam||35.46||
sapiṇḍānāṃ sapiṇḍastu mṛte'nyasminmṛto yadi |
pūrvāśaucasamākhyātaiḥ kāryāstvatra dinaiḥ kriyāḥ||35.47||
eṣa eva vidhirdṛṣṭo janmanyapi hi sūtake |
sapiṇḍānāṃ sapiṇḍeṣu yathāvatsodakeṣu ca||35.48||
jāte putre pituḥ strānaṃ sacelantu vidhīyate |
tatrāpi yadi cānyasmin jāte jāyeta cāparaḥ||35.49||
tatrāpi śuddhiruddiṣṭā pūrvajanmavato dinaiḥ |
daśadvādaśamāsārdha-māsasaṃkhyairdinairgataiḥ||35.50||
svāḥ svāḥ karmakriyāḥ kuryuḥ sarve varṇā yathāvidhi |
pretamuddiśya kartavyamekoddiṣṭaṃ tataḥ param||35.51||
dānani caiva deyāni brāhmaṇebhyo manīṣibhiḥ |
yadyadiṣṭatamaṃ loke yaccāpi yayitaṃ gṛhe||35.52||
tattad guṇavate deyaṃ tadevākṣayamicchatā |
pūrṇaistu divasaiḥ spṛṣṭvā salilaṃ vāhanāyudham||35.53||
pratodadaṇḍau ca tathā samyagvarṇāḥ kṛtakriyāḥ |
svavarṇadharmanirdiṣṭamupādānaṃ tathā kriyāḥ||35.54||
kuryuḥ samastāḥ śucinaḥ paratreha ca bhūtidāḥ |
adhyetavyā trayī nityaṃ bhavitavyaṃ vipaścitā||35.55||
dharmato dhanamāhāryaṃ yaṣṭavyañcāpi yatnataḥ |
yaccāpi kurvato nātmā jugupsāmeti putraka !||35.56||
tatkartavyamaśaṅkena yanna gopyaṃ mahājane |
evamācarato vatsa ! puruṣasya gṛhe sataḥ |
dharmārthakāmasaṃprāptyā paratreha ca śobhanam||35.57||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe'larkānuśāsane varjyāvarjyanāmā pañcatriṃśo'dhyāyaḥ
ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ
jaḍa uvāca
sa evamanuśiṣṭaḥ san mātrā saṃprāpya yauvanam |
ṛtadhvajasutaścakre samyagdāraparigraham||36.1||
putrāṃścotpādayāmāsa yajñaiścāpyayajadvibhuḥ |
pituśca sarvakāleṣu cakārājñānupālanam||36.2||
tataḥ kālena mahatā saṃprāpya caramaṃ vayaḥ |
cakre'bhiṣekaṃ putrasya tasya rajye ṛtadhvajaḥ||36.3||
bhāryayā saha dharmātmā yiyāsustapase vanam |
avatīrṇo mahārakṣo mahābhāgo mahīpatiḥ||36.4||
madālasā ca tanayaṃ prāhedaṃ paścimaṃ vaca |
kāmopabhogasaṃsargaprahāṇāya sutasya vai||36.5||
madālasovāca
yadā duḥ khamasahyaṃ te priyabandhuviyogajam |
śatrubādhodbhavaṃ vāpi vittanāśātmasambhavam||36.6||
bhavettat kurvato rājyaṃ gṛhadharmāvalambinaḥ |
duḥ khāyatanabhūto hi mamatvālambano gṛhī||36.7||
tadāsmāt putra ! niṣkṛṣya maddattādaṅgulīyakāt |
vācyaṃ te śāsanaṃ paṭṭe sūkṣmākṣaraniveśitam||36.8||
jaḍa uvāca
ityuktvā pradadau tasmai sauvarṇaṃ sāṅgulīyakam |
āśiṣaścāpi yā yogyāḥ paruṣasya gṛhe sataḥ||36.9||
tataḥ kubalayāśvo'sau sā ca devī madālasā |
putrāya dattvā tadrājyaṃ tapase kānanaṃ gatau||36.10||
saptatriṃśo'dhyāyaḥ
jaḍa uvāca
so'pyalarko yathānyāyaṃ putravanmuditāḥ prajāḥ |
pālayāmāsa dharmātmā sve sve karmaṇyavasthitāḥ||37.1||
duṣṭaiṣu daṇḍaṃ śiṣṭeṣu samyak ca paripālanam |
kurvan parāṃ mudaṃ lebhe iyāja ca mahāmakhaiḥ||37.2||
ajāyanta sutāścāsya mahābalaparākramāḥ |
dharmātmāno māhatmāno vimārgaparipanthinaḥ||37.3||
cakāra sor'thaṃ dharmeṇa dharmamarthena vā punaḥ |
tayoścaivāvirodhena bubhuje viṣayānapi||37.4||
evaṃ bahūni varṣāṇi tasya pālayato mahīm |
dharmārthakāmasaktasya jagmurekamaharyathā||37.5||
vairāgyaṃ nāsya sañjajñe bhuñjato viṣayān priyān |
na cāpyalamabhūttasya dharmārthopārjanaṃ prati||37.6||
taṃ tathā bhogasaṃsarga-pramattamajitendriyam |
subāhurnāma śuśrāva bhrātā tasya vanecaraḥ||37.7||
taṃ bubodhayiṣuḥ so'tha ciraṃ dhyātvā mahīpatiḥ |
tadvairisaṃśrayaṃ tasya śreyo'manyata bhūpateḥ||37.8||
tataḥ sa kāśibhūpālamudīrṇabalavāhanam |
svarājyaṃ prāptumāgacchad bahuśaḥ śaraṇaṃ kṛtī||37.9||
so'pi cakre balodyogamalarkaṃ prati pārthivaḥ |
dūtañca preṣayāmāsa rājyamasmai pradīyatām||37.10||
so'pi naicchattadā dātumājñāpūrvaṃ svadharmavit |
pratyuvāca ca taṃ dūtamalarkaḥ kāśibhūbhṛtaḥ||37.11||
māmevābhyetya hārdena yācatāṃ rājyamagrajaḥ |
nākrāntyā saṃpradāsyāmi bhayenālpāmapi kṣitim||37.12||
subāhurapi no yāñcāṃ cakāra matimāṃstadā |
na dharmaḥ kṣatriyasyeti yāñcā vīryadhano hi saḥ||37.13||
tataḥ samastasainyena kāśīśaḥ parivāritaḥ |
ākrāntumabhyagādrāṣṭramalarkasya mahīpateḥ||37.14||
anantaraiśca saṃśleṣamabhyetya tadanantaram |
teṣāmanyatamairbhṛtyaiḥ samākramyānayadvaśam||37.15||
apīḍayaṃśca sāmāntāṃstasya rāṣṭroparodhanaiḥ |
tathā durgānupālāṃśca cakre cāṭavikān vaśe||37.16||
kāṃściccopapradānena kāṃścid bhedena pārthivān |
sāmnaivānyān vaśaṃ ninye nibhṛtāstasya ye'bhavan||37.17||
tataḥ so'lpabalo rājā paracakrāvapījitaḥ |
koṣakṣayamavāpoccaiḥ purañcārudhyatāriṇā||37.18||
itthaṃ sampīḍyamānastu kṣīṇakoṣo dine dine |
viṣādamāgātparamaṃ vyākulatvañca cetasaḥ||37.19||
ārti sa paramāṃ prāpya tat sasmārāṅgulīyakam |
yaduddiśya purā prāha mātā tasya madālasā||37.20||
tataḥ strātaḥ śucirbhūtvā vācayitvā dvijottamān |
niṣkṛṣya śāsanaṃ tasmāddadṛśe prasphuṭākṣaram||37.21||
tatraiva likhitaṃ mātrā vācayāmāsa pārthivaḥ |
prakāśapulakāṅgo'sau praharṣotphullalocanaḥ||37.22||
saṅgaḥ sarvātmanā tyājyaḥ sa cettyaktuṃ na śakyate |
sa sadibhaḥ saha kartavyaḥ satāṃ saṅgo hi bheṣajam||37.23||
kāmaḥ sarvātmanā heyo hātuñcecchakyate na saḥ |
mumukṣāṃ prati tatkāryaṃ saiva tasyāpi bheṣajam||37.24||
vācayitvā tu bahuśo nṛṇāṃ śreyaḥ kathaṃ tviti |
mumukṣayeti niścitya sā ca tatsaṅgato yataḥ||37.25||
tataḥ sa sādhusamparkaṃ cintayan pṛthivīpatiḥ |
dattātreyaṃ mahābhāgamagacchat paramārtimān||37.26||
taṃ sametya mahātmānamakalpaṣamasaṅginam |
praṇipatyābhisampūjya yathānyāyamabhāṣata||37.27||
brahman ! kuru prasādaṃ me śaraṇaṃ śaraṇārthinām |
duḥ khāpahāraṃ kuru me duḥ khārtasyātikāminaḥ||37.28||
duḥ khāpahāramadyaiva karomi tava pārthiva ! |
satyaṃ brūhi kimarthaṃ te duḥ khaṃ tat pṛthivīpate||37.29||
jaḍa uvāca
ityuktaścintayāmāsa sa rājā tena dhīmatā |
trividhasyāpi duḥ khasya sthānamātmānameva ca||37.30||
sa vimṛṣya ciraṃ rājā punaḥ punarudāradhīḥ |
ātmānamātmanā dhīraḥ prahasyedamathābrāvīt||37.31||
nāhamurvo na salilaṃ na jyotiranilo na ca |
nākāśaṃ kintu śārīraṃ sametya sukhamiṣyate||37.32||
nyūnātiriktatāṃ yāti pañcake'smin sukhāsukham |
yadi syānma kinna syādanyasthe'pi hi tanmayi||37.33||
nityaprabhūtasadbhāve nyūnādhikyānnatonnate |
tathā ca mamatātyakte viśeṣo nopalabhyate||37.34||
tanmātrāvasthite sūkṣme tṛtīyāṃśe ca paśyataḥ |
tathaiva bhūtasadbhāvaṃ śarīraṃ kiṃ sukhāsukham||37.35||
manasyavasthitaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ vā mānasañca yat |
yatastato na me duḥ khaṃ sukhaṃ vā nahyahaṃ manaḥ||37.36||
nāhaṅkāro na ca mano buddhirnāhaṃ yatastataḥ |
antaḥ karaṇajaṃ duḥ khaṃ pārakhyaṃ mama tatkatham||37.37||
nāhaṃ śarīraṃ na mano yato'haṃ pṛthak śarīrānmanasastathāham |
tat santu cetasyathavāpi dehe sukhāni duḥ khāni ca kiṃ mamātra||37.38||
rājyasya vāñchāṃ surute'grajo'sya dehasya cet pañcamayaḥ sa rāśiḥ |
guṇapravṛttyā mama kinnu tatra tatsthaḥ sa cāhañca śarīrato'nyaḥ||37.39||
na yasya hastādikamapyaśeṣaṃ māṃsaṃ na cāsthīni khirāvibhāgaḥ |
kastasya nāgāśvarathādikoṣaiḥ svalpo'pi sambandha ihāsti puṃsaḥ||37.40||
tasmānna me'rirna ca me'sti duḥ khaṃ na me sukhaṃ nāpi puraṃ na koṣam |
na cāśvanāgādi balaṃ na tasya nānyasya vā kasyacidvā mamāsti||37.41||
yathā ghaṭīkumbhakamaṇḍalustham ākāśamekaṃ bahudhā hi dṛṣṭam |
tathā subāhuḥ sa ca kāśipo'haṃ malye ca deheṣu śarīrabhedaiḥ||37.42||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitāputrasaṃvāde ātmaviveko nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ
aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ
jaḍa uvāca
dattātreyaṃ tato vipraṃ praṇipatya sa pārthivaḥ |
pratyuvāca mahātmānaṃ praśrayāvanato vacaḥ||38.1||
samyak prapaśyato brahman ! mama duḥ khaṃ na kiñcana |
asamyagdarśinā magnāḥ sarvadaivāsukhārṇave||38.2||
yasmin yasminmamāsaktā buddhiḥ puṃsaḥ prajāyate |
tatastataḥ samādāya duḥ khānyeva prayacchati||38.3||
mārjārabhakṣite duḥ khaṃ yādṛśaṃ gṛhakukkuṭe |
na tādṛṅmamatāśūnye kalaviṅke'tha mūṣike||38.4||
so'haṃ na duḥ khī na sukhī yato'haṃ prakṛteḥ paraḥ |
yo bhūtābhibhavo bhūtaiḥ sukhaduḥ khātmako hi saḥ||38.5||
dattātreya uvāca
evametannaravyāghra ! yathaitadvyāhṛtaṃ tvayā |
mameti mūlaṃ duḥ kasya na mameti ca nirvṛteḥ||38.6||
matpraśnādeva te jñānamutpannamidamuttamam |
mameti pratyayo yena kṣiptaḥ śālmalitūlavat||38.7||
ahamityaṅkurotpanno mameti skandhavān mahān |
gṛhakṣetroccaśākhaśca putradārādipallavaḥ||38.8||
dhanadhānyamahāpatro naikakālapravardhitaḥ |
puṇyāpuṇyāgrapuṣpaśca sukhaduḥ khamahāphalaḥ||38.9||
tatra muktipathavyāpi mūḍhasamparkasecanaḥ |
vidhitsābhṛṅgamālāḍhyo kṛtyajñānamahātaruḥ||38.10||
saṃsārādhvapariśrāntā ye tacchāyāṃ samāśritāḥ |
bhrāntijñānasukhādhīnāsteṣāmātyantikaṃ kutaḥ||38.11||
yaistu satsaṅgapāṣāṇaśitena mamatātaruḥ |
chinno vidyākuṭhāreṇa te gatāstena vartmanā||38.12||
prāpya brahmavanaṃ śītaṃ nīrajaskamakaṇṭakam |
prāpnuvanti parāṃ prājñā nirvṛtiṃ vṛttivarjitāḥ||38.13||
bhūtendriyamayaṃ sthūlaṃ na tvaṃ rājanna cāpyaham |
na tanmātramayāvāvāṃ naivāntaḥ karaṇātmakau||38.14||
kaṃ vā paśyāmi rājendra ! pradhānamidamāvayoḥ |
yataḥ paro hi kṣetrajñaḥ saṅghāto hi guṇātmakaḥ||38.15||
maśakoḍumbareṣīkāmuñjamatsyāmbhasāṃ yathā |
ekatve'pi pṛthagbhāvastathā kṣetrātmanornṛpa !||38.16||
alarka uvāca
bhagavaṃstvatprasādena mamāvirbhūtamuttamam |
jñānaṃ pradhānacicchakti-vivekakaramīdṛśam||38.17||
kintvatra viṣayākrānte sthairyavattvaṃ na cetasi |
na cāpi vedmi mucyeyaṃ kathaṃ prakṛtibandhanāt||38.18||
kathaṃ na bhūyāṃ bhūyaśca kathaṃ nirguṇatāmiyām |
kathañca brahmaṇaikatvaṃ vrajeyaṃ śāśvatena vai||38.19||
tanme yogantathā brahman ! praṇatāyābhiyācate |
samyag brūhi mahāprājña ! satsaṅgo hyupakṛnnṛṇām||38.20||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitāputrasaṃvāde praśnādhyāyo nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ
atha ṣaṭatriṃśo'dhyāyaḥ
yoganirūpaṇavarṇanam
dattātreya uvāca
jñānapūrvo viyogo yo'jñānena saha yoginaḥ |
sā muktirbrahmaṇā caikyamanaikyaṃ prākṛtairguṇaiḥ || 1
yoge ca śaktirviduṣāṃ yena śreyaḥ paraṃ bhavet |
muktiryogāttathā yogaḥ samyagjñānānmahīpate ||
saṅgadoṣodbhavaṃ duḥkhaṃ mamatvāsaktacetasām ||2
tasmātsaṅgaṃ prayatnena mumukṣuḥ saṃtyajennaraḥ |
saṅgābhāve mametyasyāḥ khyāterhāniḥ prajāyate ||3
nirmamatvaṃ sukhāyaiva vairāgyāddoṣadarśanam |
jñānādeva ca vairāgyaṃ jñānaṃ vairāgyapūrvakam ||4
tadgṛhaṃ yatra vasatistadbhojyaṃ yena jīvati |
yanmuktaye tadevoktaṃ jñānamajñānamanyathā ||5
upabhogena puṇyānāmapuṇyānāṃ ca pārthiva |
karttavyamiti nityānāmakāmakaraṇāttathā ||6
asañcayādapūrvasya kṣayātpūrvārjitasya ca |
karmaṇo bandhamāpnoti śarīraṃ ca punaḥ punaḥ ||7
karmaṇā mokṣamāpnoti vaiparītyena tasya tu |
etatte kathitaṃ jñānaṃ yogaṃ cemaṃ nibodha me ||
yaṃ prāpya brahmaṇo yogī śāśvatānnānyatāṃ vrajet ||8
prāgevātmātmanā jeyo yogināṃ sa hi durjayaḥ |
kurvīta tajjaye yatnaṃ tasyopāyaṃ śṛṇuṣva me | | 9
prāṇāyāmairdaheddoṣāndhāraṇābhiśca kilbiṣam |
pratyāhāreṇa viṣayāndhyānenānīśvarānguṇān | | 39.10
yathā parvatadhātūnāṃ dhmātānāṃ dahyate malam |
tathendriyakṛtā doṣā dahyante prāṇanigrahāt | | 11
prathamaṃ sādhanaṃ kuryātprāṇāyāmasya yogavit |
prāṇāpānanirodhastu prāṇāyāma udāhṛtaḥ | | 12
laghumadhyottarīyākhyaḥ prāṇāyāmastridhoditaḥ |
tasya pramāṇaṃ vakṣyāmi tadalarka śṛṇuṣva me | | 13
laghurdvādaśamātrastu dviguṇaḥ sa tu madhyamaḥ |
triguṇābhistu mātrābhiruttamaḥ parikīrttitaḥ | | 14
nimeṣonmeṣaṇe mātrā kālo laghvakṣarastathā |
prāṇāyāmasya saṃkhyārthaṃ smṛto dvādaśamātrikaḥ | | 15
prathamena jayetsvedaṃ madhyamena ca vepathum |
viṣādaṃ hi tṛtīyena jayeddoṣānanukramāt | | 16
mṛdutvaṃ sevyamānāstu siṃhaśārdūlakuñjarāḥ |
yathā yānti tathā prāṇo vaśyo bhavati yoginaḥ | | 17
vaśyaṃ mattaṃ yathecchāto nāgaṃ nayati hastipaḥ |
tathaiva yogī chandena prāṇaṃ nayati sādhitam | | 18
yathā hi sādhitaḥ siṃho mṛgānhanti na mānavān |
tadvanniṣiddhapavanaḥ kilbiṣaṃ na nṛṇāṃ tanum | | 19
tasmādyuktaḥ sadā yogī prāṇāyāmaparo bhavet |
śrūyatāṃ muktiphaladaṃ tasyāvasthācatuṣṭayam | | 39.20
dhvastiḥ prāptistathā saṃvitprasādaśca mahīpate |
svarūpaṃ śṛṇu caiteṣāṃ kathyamānamanukramāt | | 21
karmaṇāmiṣṭaduṣṭānāṃ jāyate phalasaṃkṣayaḥ |
cetaso'pakaṣāyatvaṃ yatra sā dhvastirucyate | | 22
aihikāmuṣmikānkāmāṃllobhamohātmakātsvayam |
nirudhyāste sadā yogī prāptiḥ sā sārvakālikī | | 23
atītānāgatānarthānviprakṛṣṭatirohitān |
vijānātīndusūryarkṣagrahāṇāṃ jñānasampadā | | 24
tulyaprabhāvastu yadā yogī prāpnoti saṃvidam |
tadā saṃviditi khyātā prāṇāyāmasya sā sthitiḥ | | 25
yānti prasādaṃ yenāsya manaḥ pañca ca vāyavaḥ |
indriyāṇīndriyārthāśca sa prasāda iti smṛtaḥ | | 26
śṛṇuṣva ca mahīpāla prāṇāyāmasya lakṣaṇam |
yuñjataśca sadā yogaṃ yādṛgvihitamāsanam||39.27||
padmamardhāsanañcāpi tathā svastikamāsanam |
āsthāya yogaṃ yuñjīta kṛtvā ca praṇavaṃ hṛdi||39.28||
samaḥ samāsano bhūtvā saṃhṛtya caraṇāvubhau |
saṃvṛtāsyastathaivorū samyagviṣṭabhya cāgrataḥ||39.29||
pārṣṇibhyāṃ liṅgavṛṣaṇāvaspṛśan prayataḥ sthitaḥ |
kiñcidunnāmitaśirā dantairdantānna saṃspṛśet||39.30||
sampaśyan nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan |
rajasā tamaso vṛttiṃ sattvena rajasastathā||39.31||
sañchādya nirmale sattve sthito yuñjīta yogavit |
indriyāṇīndriyārthebhyaḥ prāṇādīnmana eva ca||39.32||
nigṛhya samavāyena pratyāhāramupakramet |
yastu pratyāharetkāmāna sarvāṅgānīva kacchapaḥ||39.33||
sadātmaratirekasthaḥ vaśyatyātmānamātmani |
sa bāhyābhyantaraṃ śaucaṃ niṣpādyākaṇṭhanābhitaḥ||39.34||
pūrayitvā budho dehaṃ pratyāhāramupakramet |
prāṇāyāmā daśa dvau ca dhāraṇā sābhidhīyate||39.35||
dve dhāraṇe smṛte yoge yogibhistattvadṛṣṭibhiḥ |
tathā vai yogayuktasya yogino niyatātmanaḥ||39.36||
sarve doṣāḥ praṇaśyanti svasthaścaivopajāyate |
vīkṣate ca paraṃ brahma prākṛtāṃśca guṇān pṛthak||39.37||
vyomādiparamāṇūṃśca tathātmānamakalmaṣam |
itthaṃ yogī yatāhāraḥ prāṇāyāmaparāyaṇaḥ||39.38||
jitāṃ jitāṃ śanairbhūmimāroheta yathā gṛham |
doṣān vyādhīṃstathā mohamākrāntā bhūranirjitā||39.39||
vivardhayati nārohettasmād bhūmimanirjitām |
prāṇānāmupasaṃrodhāt prāṇāyāma iti smṛtaḥ||39.40||
dhāraṇetyucyate ceyaṃ dhāryate yanmano yathā |
śabdādibhyaḥ pravṛttāni yadakṣāṇi yatātmabhiḥ||39.41||
pratyāhriyante yogena pratyāhārastataḥ smṛtaḥ |
upāyaścātra kathito yogibhiḥ paramarṣibhiḥ||39.42||
yena vyādhyādayo doṣā na jāyante hi yoginaḥ |
yathā toyārthinastoyaṃ yantranālādibhiḥ śanaiḥ||39.43||
āpibeyustathā vāyuṃ pibedyogī jitaśramaḥ |
prāṅnābhyāṃ hṛdaye cātra tṛtīye ca tathorasi||39.44||
kaṇṭhe mukhe nāsikāgre netrabhrūmadhyamūrdhasu |
kiñca tasmātparasmiṃśca dhāraṇā paramā smṛtā||39.45||
daśaitā dhāraṇā prāpya prāprotyakṣarasāmyatām |
nādhmātaḥ kṣudhitaḥ śrānto na ca vyākulacetanaḥ||39.46||
yuñjīta yogaṃ rājendra ! yogī siddhyarthamādṛtaḥ |
nātiśīte na coṣṇe vai na dvandve nānilātmake||39.47||
kāleṣveteṣu yuñjīta na yogaṃ dhyānatatparaḥ |
saśabdāgnijālabhyāse jīrṇagoṣṭhe catuṣpathe||39.48||
śuṣkaparṇacaye nadyāṃ śmaśāne sasarīsṛpe |
sabhaye kūpatīre vā caityavalmīkasañcaye||39.49||
deśeṣveteṣu tattvajño yogābhyāsaṃ vivarjayet |
sattvasyānupapattau ca deśakālaṃ vivarjayet||39.50||
nāsato darśanaṃ yoge tasmāttatparivarjayet |
deśānetānanādṛtya mūḍhatvādyo yunakti vai||39.51||
vighrāya tasya vai doṣā jāyante tannibodha me |
bādhiryaṃ jaḍatā lopaḥ smṛtermūkatvamandhatā||39.52||
jvaraśca jāyate sadyastattadajñānayoginaḥ |
pramādādyogino doṣā yadyete syuścikitsitam||39.53||
teṣāṃ nāśāya kartavyaṃ yogināṃ tannibodha me |
strigdhāṃ yavāgūmatyuṣṇāṃ bhuktvā tatraiva dhārayet||39.54||
vāta-gulmapraśāntyarthamudāvarte tathodare |
yavāgūṃ vāpi pavanaṃ vāyugranthiṃ pratikṣipet||39.55||
tadvatkampe mahāśailaṃ sthiraṃ manasi dhārayet |
vighāte vacaso vācaṃ bādhirye śravaṇendriyam||39.56||
yathaivāmraphalaṃ dhyāyet tṛṣṇārto rasanendriye |
yasmin yasmin rujā dehe tasmiṃstadupakāriṇīm||39.57||
dhārayeddhāraṇāmuṣṇe śītāṃ śīte ca dāhinīm |
kīlaṃ śirasi saṃsthāpya kāṣṭhaṃ kāṣṭhena tāḍayet||39.58||
luptasmṛteḥ smṛtiḥ sadyo yoginastena jāyate |
dyāvāpṛthivyau vāyvagrī vyāpināvapi dhārayet||39.59||
amānuṣāt sattvajādvā bādhāstvetāścikitsitāḥ |
amānuṣaṃ sattvamantaryoginaṃ praviśedyadi||39.60||
vāyvagrīdhāraṇenainaṃ dehasaṃsthaṃ vinirdahet |
evaṃ sarvātmanā rakṣā kāryā yogavidā nṛpa !||39.61||
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ śarīraṃ sādhanaṃ yataḥ |
pravṛttilakṣaṇākhyānādyogino vismayāttathā |
vijñānaṃ vilayaṃ yāti tasmād gopyāḥ pravṛttayaḥ||39.62||
ālolyamārogyamaniṣṭhuratvaṃ gandhaḥ śubho mūtrapurīṣamalpam |
kāntiḥ prasādaḥ svarasaumyatā ca yogapravṛtteḥ prathamaṃ hi cihnam||39.63||
anurāgī jano yāti parokṣe guṇakīrtanam |
na babhyati ca sattvāni siddherlakṣaṇamuttamam||39.64||
śītoṣṇādibhiratyugrairyasya bādhā na vidyate |
na bhītimeti cānyebhyastasya siddhirupasthitā||39.65||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe jaḍopākhyāne yogādhyāyo nāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
catvāriṃśo'dhyāyaḥ
dattātreya uvāca
upasargāḥ pravartante dṛṣṭe hyātmani yoginaḥ |
ye tāṃste saṃpravakṣyāmi samāsena nibodha me||40.1||
kāmyāḥ kriyāstathā kāmān mānuṣānabhivāñchati |
striyo dānaphalaṃ vidyāṃ māyāṃ kupyaṃ dhanaṃ divam||40.2||
devatvamamareśatvaṃ rasāyanacayāḥ kriyāḥ |
marutprapatanaṃ yajñaṃ jalagnyāveśanantathā||40.3||
śrāddhānāṃ sarvadānānāṃ phalāni niyamāṃstathā |
tathopavāsāt pūrtācca devatābhyarccanādapi||40.4||
tebhyastebhyaśca karmabhya upasṛṣṭo'bhivāñchati |
cittamitthaṃ vartamānaṃ yatnādyogī nivartayet||40.5||
brahmasaṅgimanaḥ kurvannupasargāt pramucyate |
upasargairjitairebhirupasargāstataḥ punaḥ||40.6||
yoginaḥ saṃpravartante sāttvarājasatāmasāḥ |
prātibhiḥ śrāvaṇo daivo bhramāvattau tathāparau||40.7||
pañcaite yogināṃ yogavighrāya kaṭukodayāḥ |
vedārthāḥ kāvyaśāstrārthā vidyāśilpānyaśeṣataḥ||40.8||
pratibhānti yadasyeti prātibhaḥ sa tu yoginaḥ |
śabdārthānākhilān vetti śabdaṃ gṛhṇāti caiva yat||40.9||
yojanānāṃ sahasrebhyaḥ śrāvaṇaḥ so'bhidhīyate |
mamantādvīkṣate cāṣṭau sa yadā devatopamaḥ||40.10||
upasargantamapyāhurdaivamunmattavad budhāḥ |
bhrāmyate yannirālambaṃ mano doṣeṇa yoginaḥ||40.11||
samastācāravibhrāṃśād bhramaḥ sa parikīrtitaḥ |
āvarta iva toyasya jñānāvarto yadākulaḥ||40.12||
nāśayeccittamāvarta upasargaḥ sa ucyate |
etairnāśitayogāstu sakalā devayonayaḥ||40.13||
upasargairmahāghorairāvartante punaḥ punaḥ |
prāvṛtya kambalaṃ śuklaṃ yogī tasmānmanomayam||40.14||
cintayet paramaṃ brahma kṛtvā tatpravaṇaṃ manaḥ |
yogayuktaḥ sadā yogī laghvāhāro jitendriyaḥ||40.15||
sūkṣmāstu dhāraṇāḥ sapta bhūrādyā mūrghni dhārayet |
dharitrīṃ dhārayedyogī tat saukṣmyaṃ pratipadyate||40.16||
ātmānaṃ manyate corvoṃ tadgandhañca jahāti saḥ |
yathaivāpsu rasaṃ sūkṣmaṃ tadvadrūpañca tejasi||40.17||
sparśaṃ vāyo tathā tadvadvibhratastasya dhāraṇām |
vyomraḥ sūkṣmāṃ pravṛttiñca śabdaṃ tadvajjahāti saḥ||40.18||
manasā sarvabhūtānāṃ manasyāviśate yadā |
mānasīṃ dhāraṇāṃ bibhranmanaḥ sūkṣmañca jāyate||40.19||
tadvad buddhimaśeṣāṇāṃ sattvānāmetya yogavit |
parityajati samprāpya buddhisaukṣmyamanuttamam||40.20||
parityajati sūkṣmāṇi sapta tvetāni yogavit |
samyagvijñāya yo'larka ! tasyāvṛttirna vidyate||40.21||
etāsāṃ dhāraṇānāntu saptānāṃ saukṣmyamātmavān |
dṛṣṭvā dṛṣṭvā tataḥ siddhiṃ tyaktvā tyaktvā parāṃ vrajet||40.22||
yasmin yasmiṃśca kurute bhūte rāgaṃ mahīpate |
tasmiṃstasmin samāsaktiṃ saṃprāpya sa vinaśyati||40.23||
tasmādviditvā sūkṣmāṇi saṃsaktāni parasparam |
parityajati yo dehī sa paraṃ prāpnuyāt padam||40.24||
etānyeva tu sandhāya sapta sūkṣmāṇi pārthiva ! |
bhūtādīnāṃ virāgo'tra sadbhāvajñasya muktaye||40.25||
gandhādiṣu samāsaktiṃ samprāpya sa vinaśyati |
punarāvartate bhūpa ! sa brahmāparamānuṣam||40.26||
saptaitā dhāraṇā yogī samatītya yadicchati |
tasmiṃstasmiṃllayaṃ sūkṣme bhūte yāti nareśvara !||40.27||
devānāmasurāṇāṃ vā gandharvoragarakṣasām |
deheṣu layamāyāti saṅgaṃ nāproti ca kvacit||40.28||
aṇimā laghimā caiva mahimā prāptireva ca |
prākāmyaṃ ca tatheśitvaṃ vaśitvañca tathāparam||40.29||
yatrakāmāvasāyitvaṃ guṇānetāṃstathaiśvarān |
prāpnotyaṣṭau naravyāghra ! paraṃ nirvāṇasūcakān||40.30||
sūkṣmāt sūkṣmatamo'ṇīyān śīghratvaṃ laghimā guṇaḥ |
mahimāśeṣapūjyatvāt prāptirnāprāpyamasya yat||40.31||
prākāmyamasya vyāpitvādīśitvañceśvaro yataḥ |
vakhitvādvaśimā nāma yoginaḥ saptamo guṇaḥ||40.32||
yatrecchāsthānamapyuktaṃ yatrakāmāvasāyitā |
aiśvaryakāraṇairebhiryoginaḥ proktamaṣṭadhā||40.33||
muktisaṃsūcakaṃ bhūpa ! paraṃ nirvāṇamātmanaḥ |
tato na jāyate naiva vardhate na vinaśyati||40.34||
nāpi kṣayamavāproti pariṇāmaṃ na gacchati |
chedaṃ kledaṃ tathā dāhaṃ śoṣaṃ bhūrādito na ca||40.35||
bhūtavargādavāpnoti śabdādyaiḥ hriyate na ca |
na cāsya santi śabdādyāstadbhoktā tairna yujyate||40.36||
yathāhi kanakaṃ khaṇḍamapadravyavadagninā |
dagdhadoṣaṃ dvitīyena khaṇḍenaikyaṃ vrajennṛpa||40.37||
na viśeṣamavāproti tadvadyogāgninā yatiḥ |
nirdagdhadoṣastenaikyaṃ prayāti brahmaṇā saha||40.38||
yathāgniragnau saṃkṣiptaḥ samānatvamanuvrajet |
tadākhyastanmayo bhūto na gṛhyeta viśeṣataḥ||40.39||
pareṇa brahmaṇā tadvat prāpyaikyaṃ dagdhakilviṣaḥ |
yogī yāti pṛthagbhāvaṃ na kadācinmahīpate !||40.40||
yathā jalaṃ jalenaikyaṃ nikṣiptamupagacchati |
tathātmā sāmyamabhyeti yoginaḥ paramātmani||40.41||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe yogasiddhirnāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ
ekacatvāriśo'dhyāyaḥ
bhagavan ! yoginaścaryāṃ śrotumicchāmi tattvataḥ |
brahmavartmanyanusaran yathā yogī na sīdati||41.1||
mānāpamānau yāvetau pratyudvegakarau nṛṇām |
tāveva viparītārthau yoginaḥ siddhikārakau||41.2||
mānāpamānau yāvetau tāvevāhurviṣāmṛte |
apamāno'mṛtaṃ tatra mānastu viṣamaṃ viṣam||41.3||
cakṣuḥ pūtaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ jalaṃ pibet |
satyapūtāṃ vadedvāṇīṃ buddhipūtañca cintayet||41.4||
ātithyaśrāddhayajñeṣu devayātrotsaveṣu ca |
mahājanañca siddhyarthaṃ na gacchedyogavit kvacit||41.5||
vyaste vidhūme vyaṅgāre sarvasmin bhuktavajjane |
aṭeta yogavid bhaikṣyaṃ na tu triṣveva nityaśaḥ||41.6||
yathaivamavamanyante janāḥ paribhavanti ca |
tathā yuktaścaredyogī satāṃ vartma na dūṣayan||41.7||
bhaikṣyañcared gṛhastheṣu yāyāvaragṛheṣu ca |
śreṣṭhā tu prathamā ceti vṛttirasyopadiśyate||41.8||
atha nityaṃ gṛhastheṣu śālīneṣu caredyatiḥ |
śraddadhāneṣu dānteṣu śrotriyeṣu mahātmasu||41.9||
ata ūrdhvaṃ puścāpi aduṣṭāpatiteṣu ca |
bhaikṣyacaryā vivarṇeṣu jaghanyā vṛttiriṣyate||41.10||
bhaikṣyaṃ yavāgūṃ takraṃ vā payo yāvakameva vā |
phalaṃ mūlaṃ priyaṅguṃ vā kaṇapiṇyākasaktavaḥ||41.11||
ityete ca śubhāhārā yoginaḥ siddhikārakāḥ |
tat prayuñjyānmunirbhaktyā parameṇa samādhinā||41.12||
apaḥ pūrvaṃ sakṛt prāśya tūṣṇīṃ bhūtvā samāhitaḥ |
prāṇāyeti tatastasya prathamā hyāhutiḥ smṛtā||41.13||
apānāya dvitīyā tu samānāyate cāparā |
udānāya caturtho syādvyānāyeti ca pañcamī||41.14||
prāṇāyāmaiḥ pṛthak kṛtvā śeṣaṃ bhuñjīta kāmataḥ |
apaḥ punaḥ sakṛt praśya ācamya hṛdayaṃ spṛśet||41.15||
asteyaṃ brahmacaryañca tyāgo'lobhastathaiva ca |
vratāni pañca bhikṣūṇāmahiṃsāparamāṇi vai||41.16||
akrodho guruśuśrūṣā śaucamāhāralāghavam |
nityasvādhyāya ityete niyamāḥ pañca kīrtitāḥ||41.17||
sārabhūtamupāsīta jñānaṃ yatkāryasādhakam |
jñānānāṃ bahutā yeyaṃ yogavighrakarā hi sā||41.18||
idaṃ jñeyamidaṃ jñeyamiti yastṛṣitaścaret |
api kalpasahasreṣu naiva jñeyamavāpnuyāt||41.19||
tyaktasaṅgo jitakrodho laghvāhāro jitendriyaḥ |
pidhāya buddhyā dvārāṇi mano dhyāne niveśayet||41.20||
śūnyeṣvevāvakāśeṣu guhāsu ca vaneṣu ca |
nityayuktaḥ sadā yogī dhyānaṃ samyagupakramet||41.21||
vāgdaṇḍaḥ karmadaṇḍaśca manodaṇḍaśca te trayaḥ |
yasyaite niyatā daṇḍāḥ sa tridaṇḍī mahāyatiḥ||41.22||
sarvamātmamayaṃ yasya sadasajjagadīdṛśam |
guṇāguṇamayantasya kaḥ priyaḥ ko nṛpāpriyaḥ||41.23||
visuddhabuddhiḥ samaloṣṭakāñcanaḥ
samastabhūteṣu ca tatsamāhitaḥ |
sthānaṃ paraṃ śāśvatamavyayañca
paraṃ hi matvā na punaḥ prajāyate||41.24||
vedācchreṣṭhāḥ sarvayajñakriyāśca
yajñājjapyaṃ jñānamārgaśca japyāt |
jñānāddhyānaṃ saṅgarāgavyapetaṃ
tasmin prāpte śāśvatasyopalabdhiḥ||41.25||
samāhito brahmaparo'pramādī
sucistathaikāntaratiryatendriyaḥ |
samāpnuyādyogamimaṃ mahātmā
vimuktimāproti tataḥ svayogataḥ||41.26||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe yogicaryānāmaikacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ
evaṃ yo vartate yogī samyagyogavyavasthitaḥ |
na sa vyāvartituṃ śakyo janmāntaraśatairapi||42.1||
dṛṣṭvā ca paramātmānaṃ pratyakṣaṃ viśvarūpiṇam |
viśvapādaśirogrīvaṃ viśveśaṃ viśvabhāvanam||42.2||
tatprāptaye mahatpuṇyamomityekākṣaraṃ japet |
tadevādhyayanaṃ tasya svarūpaṃ śṛṇvataḥ param||42.3||
akāraśca tathokāro makāraścākṣaratrayam |
etā eva trayo mātrāḥ sāttvarājasatāmasāḥ||42.4||
nirguṇā yogigamyānyā cārdhamātrordhvasaṃsthitā |
gāndhārīti ca vijñeyā gāndhārasvarasaṃśrayā||42.5||
pipīlikāgatisparśā prayuktā mūrdhni lakṣyate |
yathā prayukta oṅgāraḥ pratiniryāti mūrdhani||42.6||
tathoṅkāramayo yogī tvakṣare tvakṣaro bhavet |
prāṇo dhanuḥ śaro hyātmā brahma vedhyamanuttamam||42.7||
apramattena veddhavyaṃ śaravattanmayo bhavet |
omityetat trayo vedāstrayo lokāstrayo'gnayaḥ||42.8||
viṣṇur-brahmā-haraścaiva ṛksāmāni yajūṃṣi ca |
mātrāḥ sārdhāśca tistraśca vijñeyāḥ paramārthataḥ||42.9||
tatra yuktastu yo yogī sa tallayamavāpnuyāt |
akārastvatha bhūrloka ukāraścocyate bhuvaḥ||42.10||
savyañjano makāraśca svarlokaḥ parikalpyate |
vyaktā tu prathamā mātrā dvitīyāvyaktasaṃjñitā||42.11||
mātrā tṛtīyā cicchaktirardhamātrā paraṃ padam |
anenaiva krameṇaitā vijñeyā yogabhūmayaḥ||42.12||
omityuccāraṇāt sarvaṃ gṛhītaṃ sadasad bhavet |
hrasvā tu prathamā mātrā dvitīyā dairghyasaṃyutā||42.13||
tṛtīyā ca plutārdhākhyā vacasaḥ sā na gocarā |
ityetadakṣaraṃ brahma paramoṅkārasaṃjñitam||42.14||
yastu veda naraḥ samyak tathā dhyāyati vā punaḥ |
saṃsāracakramutsṛjya tyaktatrividhabandhanaḥ||42.15||
prāproti brahmaṇi layaṃ parame paramātmani |
akṣīṇakarmabandhaśca jñātvā mṛtyumariṣṭataḥ||42.16||
utkrāntikāle saṃsmṛtya punaryogitvamṛcchati |
tasmādasiddhayogena siddhayogena vā punaḥ |
jñeyanyariṣṭāni sadā yenotkrāntau na sīdati||42.17||
iti śrīmārkaṇāḍeyapurāṇe yogadharme oṅkāradhyāyo nāma dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ
tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ
ariṣṭāni mahārāja ! śṛṇu vakṣyāmi tāni te |
yeṣāmālokanānmṛtyuṃ nijaṃ jānāti yogavit||43.1||
devamārgaṃ dhruvaṃ śukraṃ somacchāyāmarundhatīm |
yo na paśyenna jīvet sa naraḥ saṃvatsarāt param||43.2||
araśmibimbaṃ sūryasya vahniṃ caivāṃśumālinam |
dṛṣṭvai kādaśamāsāt tu naro nordhantu jīvati||43.3||
vānte mūtrapūrīṣe ca yaḥ svarṇaṃ rajataṃ tathā |
pratyakṣaṃ kurute svapne jīvet sa daśamāsikam||43.4||
dṛṣṭvā pretapiśācādīn gandharvanagarāṇi ca |
suvarṇavarṇān vṛkṣāṃśca nava māsān sa jīvati||43.5||
sthūlaḥ kṛśaḥ kṛśaḥ sthūlo yo'kasmādeva jāyate |
prakṛteśca nivarteta tasyāyuścāṣṭamāsikam||43.6||
khaṇḍaṃ yasya padaṃ pārṣṇayāṃ pādasyāgre ca vā bhavet |
pāṃśukardamayormadhye sapta māsān sa jīvati||43.7||
gṛdhraḥ kapotaḥ kākālo vāyaso vāpi mūrdhani |
kravyādo vā khago nīlaḥ ṣaṇmāsāyuḥ pradarśakaḥ||43.8||
hanyate kākapaṅktībhiḥ pāṃśuvarṣeṇa vā naraḥ |
svāṃ cchāyāmanyathā dṛṣṭvā catuḥ pañca sa jīvati||43.9||
anabhre vidyutaṃ dṛṣṭvā dakṣiṇāṃ diśamāśritām |
rātrāvindradhanuścāpi jīvitaṃ dvitrimāsikam||43.10||
ghṛte taile tathādarśe toye vā nātmanastanum |
yaḥ paśyedaśiraskāṃ vā māsādūrdhvaṃ na jīvati||43.11||
yasya vastasamo gandho gātre śavasamo'pi vā |
tasyārdhamāsikaṃ jñeyaṃ yogino nṛpa ! jīvitam||43.12||
yasya vai stramātrasya hṛtpādamavaśuṣyate |
pibataśca jalaṃ śoṣo daśāhaṃ so'pi jīvati||43.13||
sambhinno māruto yasya marmasthānāni kṛntati |
hṛṣyate nāmbusaṃsparśāt tasya mṛtyurupasthitaḥ||43.14||
ṛkṣavānarayānastho gāyan yo dakṣiṇāṃ diśam |
svapne prayāti tasyāpi na mṛtyuḥ kālamicchati||43.15||
raktakṛṣṇāmbaradharā gāyantī hasatī ca yam |
dakṣiṇāśānnayennārī svapne so'pi na jīvati||43.16||
nagnaṃ kṣapaṇakaṃ svapne hasamānaṃ mahābalam |
ekaṃ saṃvīkṣya valgantaṃ vidyānmṛtyumupasthitam||43.17||
āmastakatalādyastu nimagnaṃ paṅkasāgare |
svapne paśyatyathātmānaṃ sa sadyo mriyate naraḥ||43.18||
keśāṅgārāṃstathā bhasma bhujaṅgānnirjalāṃ nadīm |
dṛṣṭvā svapne daśāhāttu mṛtyurekādaśe dine||43.19||
karālairvikaṭaiḥ kṛṣṇaiḥ puruṣairudyatāyudhaiḥ |
pāṣāṇaistāḍitaḥ svapne sadyo mṛtyuṃ labhennaraḥ||43.20||
sūryodaye yasya śivā krośantī yāti saṃmukham |
viparītaṃ parītaṃ vā sa sadyo mṛtyumṛcchati||43.21||
yasya vai bhuktamātrasya hṛdayaṃ bādhate kṣudhā |
jāyate dantagharṣaśca sa gatāyurna saṃśayam||43.22||
dīpagandhaṃ na yo vetti trasyatyahni tathā niśi |
nātmānaṃ paranetrasthaṃ vīkṣate na sa jīvati||43.23||
śakrāyudhaṃ cārdharātre divā grahagaṇantathā |
dṛṣṭvā manyeta saṃkṣīṇamātmajīvitamātmavit||43.24||
nāsikā vakratāmeti karṇayornamanonnatī |
netrañca vāmaṃ stravati yasya tasyāyurudgatam||43.25||
āraktatāmeti mukhaṃ jihvā vā śyāmatāṃ yadā |
tadā prājño vijānīyānmṛtyumāsannamātmanaḥ||43.26||
uṣṭra-rāsabhayānena yaḥ svapne dakṣiṇāṃ diśam |
prayāti tañca jānīyāt sadyomṛtyuṃ na saṃśayaḥ||43.27||
pidhāya karṇau nirghoṣaṃ na śṛṇotyātmasambhavam |
naśyate cakṣuṣorjyotiryasya so'pi na jīvati||43.28||
patato yasya vai garte svapne dvāraṃ pidhīyate |
na cottiṣṭhati yaḥ śvabhrāttadantaṃ tasya jīvitam||43.29||
ūrdhvā ca dṛṣṭirna ca saṃpratiṣṭhā
raktā punaḥ saṃparivartamānā |
mukhasya coṣmā śuṣirañca nābheḥ
śaṃsanti puṃsāmaparaṃ śarīram||43.30||
svapne'gniṃ praviśedyastu na ca niṣkramate punaḥ |
jalapraveśādapi vā tadantaṃ tasya jīvitam||43.31||
yaścābhihanyate duṣṭairbhūtai rātrāvatho divā |
sa mṛtyuṃ saptarātryante naraḥ prāprotyasaṃśayam||43.32||
svavastramamalaṃ śuklaṃ raktaṃ paśyatyathāsitam |
yaḥ pumān mṛtyumāsannaṃ tasyāpi hi vinirdiśet||43.33||
svabhāvavaiparītyantu prakṛteśca viparyayaḥ |
kathayanti manuṣyāṇāṃ sadāsannau yamāntakau||43.34||
yeṣāṃ vinītaḥ satataṃ ye'sya pūjyatamā matāḥ |
tāneva cāvajānāti tāneva ca vinindati||43.35||
devānnārcayate vṛddhān gurūn viprāṃśca nindati |
mātāpitrorna satkāraṃ jāmātṝṇāṃ karoti ca||43.36||
yogināṃ jñānaviduṣāmanyeṣāñca mahātmanām |
prāpte tu kāle puruṣastadvijñeyaṃ vicakṣaṇaiḥ||43.37||
yogināṃ satataṃ yatnādariṣṭānyavanīpate |
saṃvatsarānte tajjñeyaṃ phaladāni divāniśam||43.38||
vilokyā viśadā caiṣāṃ phalapaṅktiḥ subhīṣaṇā |
vijñāya kāryo manasi sa ca kālo nareśvara||43.39||
jñātva kālañca taṃ samyagabhayasthānamāśritaḥ |
yuñjīta yogī kālo'sau yathā nāsyāphalo bhavet||43.40||
dṛṣṭvāriṣṭaṃ tathā yogī tyaktvā maraṇajaṃ bhayam |
tatsvabhāvaṃ tadālokya kāle yāvatyupāgatam||43.41||
tasya bhāge tathaivāhno yogaṃ yuñjīta yogavit |
pūrvāhne cāparāhne ca madhyāhne cāpi taddine||43.42||
yatra vā rajanībhāge tadariṣṭaṃ nirīkṣitam |
tatraiva tāvadyuñjīta yāvat prāptaṃ hi taddinam||43.43||
tatastyaktvā bhayaṃ sarvaṃ jitvā taṃ kālamātmavān |
tatraivāvasathe sthitvā yatra vā sthairyamātmanaḥ||43.44||
yuñjīta yogaṃ nirjitya trīn guṇān paramātmani |
tanmayaścātmanā bhūtvā cidvṛttimapi santyajet||43.45||
tataḥ paramanirvāṇamatīndriyamagocaram |
yadbuddheryanna cākhyātuṃ śakyate tat samaśnute||43.46||
etat sarvaṃ samākhyātaṃ tavālarka ! yathārthavat |
prāpsyase yena tadbrahma saṃkṣepāttannibodha me||43.47||
śaśāṅkaraśmisaṃyogācchandrakāntamaṇiḥ payaḥ |
samutsṛjati nāyuktaḥ sopamā yoginaḥ smṛtā||43.48||
yaccārkaraśmisaṃyogādarkakānto hutāśanam |
āviṣkaroti naikaḥ sannupamā sāpi yoginaḥ||43.49||
pipīlikākhu-nakula-gṛhagodhā-kapiñjalāḥ |
vasanti svāmivad gehe dhvaste yānti tato'nyataḥ||43.50||
duḥ khantu svāmino dhvaṃse tasya teṣāṃ na kiñcana |
veśmano yatra rājendra ! sopamā yogasiddhaye||43.51||
mṛdvāhikālpadehāpi mukhāgreṇāpyaṇīyasā |
karoti mṛdbhāracayamupadeśaḥ sa yoginaḥ||43.52||
paśupakṣimanuṣyādyaiḥ patrapuṣpaphalānvitam |
vṛkṣaṃ vilupyamānantu dṛṣṭvā sidhyanti yoginaḥ||43.53||
ruruśāvaviṣāṇāgramālakṣya tilakākṛtim |
saha tena vivardhantaṃ yogī siddhimavāpnuyāt||43.54||
dravapūrṇamupādāya pātramārohato bhuvaḥ |
tuṅgamārgaṃ vilokyoccairvijñātaṃ kiṃ na yoginā||43.55||
sarvasve jīvanāyālaṃ nikhāte puruṣasya yā |
ceṣṭā tāṃ tattvato jñātvā yoginaḥ kṛtakṛtyatā||43.56||
tadgṛhaṃ yatra vasatiḥ tadbhojyaṃ yena jīvati |
yena sampadyate cārthastatsukhaṃ mamatātra kā||43.57||
abhyarthito'pi taiḥ kāryaṃ karoti karaṇairyathā |
tathā budhyādibhiryogī pārakyaiḥ sādhayetparam||43.58||
tataḥ praṇamyātriputramalarkaḥ sa mahīpatiḥ |
praśrayāvanato vākyamuvācātimudānvitaḥ||43.59||
diṣṭyādevairidaṃ brahman ! parābhibhavasambhavam |
upapāditamatyugraṃ prāṇasandehadaṃ bhayam||43.60||
diṣṭyā kāśipaterbhūri-balasampatparākramaḥ |
yaducchedādihāyātaḥ sa yuṣmatsaṅgado mama||43.61||
diṣṭyā mandabalaścāhaṃ diṣṭyā bhṛtyāśca me hatāḥ |
diṣṭyā koṣaḥ kṣayaṃ yoto diṣṭyāhaṃ bhītimāgataḥ||43.62||
diṣṭyā tvatpādayugalaṃ mama smṛtipathaṃ gatam |
diṣṭyā tvaduktayaḥ sarvā mama cetasi saṃsthitaḥ||43.63||
diṣṭyā jñānaṃ mamotpannaṃ bhavataśca samāgamāt |
bhavatā caiva kāruṇyaṃ diṣṭyā brahman ! kṛtaṃ mama||43.64||
anartho'pyarthatāṃ yāti puruṣasya śubhodaye |
yathedamupakārāya vyasanaṃ saṅgamāttava||43.65||
subāhurupakārī me sa ca kāśipatiḥ prabho |
yayoḥ kṛte'haṃ saṃprāpto yogīśa ! bhavato'ntikam||43.66||
so'hantava prasādāgni-nirdagdhājñānakilviṣaḥ |
tathā yatiṣye yenedṛṅ na bhūyāṃ duḥ khabhājanam||43.67||
parityajiṣye gārhasthyamārtipādapakānanam |
tvatto'nujñāṃ samāsādya jñānadāturmahātmanaḥ||43.68||
gaccha rājendra ! bhadraṃ te yathā te kathitaṃ mayā |
nirmamo nirahaṅkārastathā cara vimuktaye||43.69||
evamuktaḥ praṇamyainamājagāma tvarānvitaḥ |
yatra kāśipatirbhrātā subāhuścāsya so'grajaḥ||43.70||
samutpatya mahābahuṃ so'larkaḥ kāśibhūpatim |
subāhoragrato vīramuvāca prahasanniva||43.71||
rājyakāmuka kāśīśa ! bhujyatāṃ rājyamūrjitam |
tathā ca rocate tadvat subāhoḥ saṃprayaccha vā||43.72||
kimalarka ! parityaktaṃ rājyaṃ te saṃyugaṃ vinā |
kṣatriyasya na dharmo'yaṃ bhavāṃśca kṣatradharmavit||43.73||
nirjitāmātyavargastu tyaktvā maraṇajaṃ bhayam |
sandadhīta śaraṃ rājā lakṣyamuddiśya vairiṇam||43.74||
taṃ jitvā nṛpatirbhogān yathābhilaṣitān varān |
bhuñjīta paramaṃ siddhyai yajeta ca mahāmakhaiḥ||43.75||
evamīdṛśakaṃ vīra ! mamāpyāsīnmanaḥ purā |
sāmprataṃ viparītārthaṃ śṛṇu cāpyatra kāraṇam||43.76||
yathāyaṃ bhautikaḥ saṅghastathāntaḥ karaṇaṃ nṛṇām |
guṇāstu sakalāstadvadaśeṣeṣveva jantuṣu||43.77||
cicchaktireka evāyaṃ yadā nānyo'sti kaścana |
tadā kā nṛpate jñānānmitrāriprabhubhṛtyatā||43.78||
tanmayā duḥ khamāsādya tvadbhayodbhavamuttamam |
dattātreyaprasādena jñānaṃ prāptaṃ nareśvara||43.79||
nirjitendriyavargastu tyaktvā saṅgamaśeṣataḥ |
mano brahmaṇi sandhāya tajjaye paramo jayaḥ||43.80||
saṃsādhyamanyattatsiddhyai yataḥ kiñcinna vidyate |
indriyāṇi ca saṃyamya tataḥ siddhiṃ niyacchati||43.81||
so'haṃ na te'rirna mamāsi śatruḥ
subāhureṣo na mamāpakārī |
dṛṣṭaṃ mayā sarvamidaṃ yathātmā
anviṣyatāṃ bhūpa ! ripustvayānyaḥ||43.82||
itthaṃ sa tenābhihito narendro
hṛṣṭaḥ samutthāya tataḥ subāhuḥ |
diṣṭyeti taṃ bhrātaramābhinandya
kāśīśvaraṃ vākyamidaṃ babhāṣe||43.83||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe ariṣṭakathanaṃ nāma tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ
catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ
yadarthaṃ nṛpaśārdūla ! tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ |
tanmayā sakalaṃ prāptaṃ yāsyāmi tvaṃ sukhī bhava||44.1||
kiṃ nimittaṃ bhavān prāpto niṣpannor'thaśca kastava |
subāho ! tanmamācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi me||44.2||
samākrāntamalarkeṇa pitṛpaitāmahaṃ mahat |
rājyaṃ dehīti nirjitya tvayāhamabhicoditaḥ||44.3||
tato mayā samākramya rājyamasyānujasya te |
etatte balamānītaṃ tadbhuṅkṣvasvakulocitam||44.4||
kāśirāja ! nibodha tvaṃ yadarthamayamudyamaḥ |
kṛto mayā bhavāṃścaiva kārito'tyantamudyamam||44.5||
bhrātā mamāyaṃ grāmyeṣu sakto bhogeṣu tattvavit |
vimūḍhau bodhavantau ca bhrātarāvagrajau mama||44.6||
tayormama ca yanmātrā bālye stanyaṃ yathā mukhe |
tathāvabodho vinyastaḥ karṇayoravanīpate||44.7||
tayormama ca vijñeyāḥ padārthā ye matā nṛbhiḥ |
prākāśyaṃ manaso nītāste mātrā nāsya pārthiva||44.8||
yathaikamarthe yātānāmekasminnavasīdati |
duḥ khaṃ bhavati sādhūnāṃ tatāsmākaṃ mahīpate||44.9||
gārhasthyamohamāpanne sīdatyasminnareśvara |
sambandhinyasya dehasya bibhrati bhrātṛkalpanām||44.10||
tato mayā viniścitya duḥ khādvairāgyabhāvanā |
bhaviṣyatītyasya bhavānityudyogāya saṃśritaḥ||44.11||
tadasya duḥ khādvairāgyaṃ saṃbodhādavanīpate |
samudbhūtaṃ kṛtaṃ kāryaṃ bhadraṃ te'stu vrajāmyaham||44.12||
uṣṭvā madālasāgarbhe pītvā satsāstathā stanam |
nānyanārīsutairyātaṃ vartma yātviti pārthiva||44.13||
vicārya tanmayā sarvaṃ yuṣmatsaṃśrayapūrvakam |
kṛtaṃ taccāpi niṣpannaṃ prayāsye siddhaye punaḥ||44.14||
upekṣyate sīdamānaḥ svajano bāndhavaḥ suhṛt |
yairnarendra ! na tān manye sendriyā vikalā hi te||44.15||
suhṛdi svajane bandhau samarthe yo'vasīdati |
dharmārthakāmamokṣebhyo vācyāste tatra na tvasau||44.16||
etat tvatsaṅgamād bhūpa ! mayā kāryaṃ mahat kṛtam |
svasti te'stu gamiṣyāmi jñānabhāgbhava sattama||44.17||
upakārastvayā sādhoralarkasya kṛto mahān |
mamopakārāya kathaṃ na karoṣi svamānasam||44.18||
phaladāyī satāṃ sadibhaḥ saṅgamo nāphalo yataḥ |
tasmāttavatsaṃśrayādyuktā mayā prāptā samunnatiḥ||44.19||
dharmārthakāmamokṣākhyaṃ puruṣārthacatuṣṭayam |
tatra dharmārthakāmāste sakalā hīyate'paraḥ||44.20||
tatte saṃkṣepato vakṣye tadihaikamanāḥ śṛṇu |
śrutvā ca samyagālocya yatethāḥ śreyase nṛpa||44.21||
mametipratyayo bhūpa ! na kāryo'hamiti tvayā |
samyagālocya dharmo hi dharmābhāve nirāśrayaḥ||44.22||
kasyāhamiti saṃjñeyamityālocya tvayātmanā |
bāhyantargatamālocyamālocyāpararātriṣu||44.23||
avyaktādiviśeṣantamavikāramacetanam |
vyaktāvyaktaṃ tvayā jñeyaṃ jñātā kaścāhamityuta||44.24||
etasminneva vijñāne vijñātamakhilaṃ tvayā |
anātmanyātmavijñānamakhe khamiti mūḍhatā||44.25||
so'haṃ sarvagato bhūpa ! lokasaṃvyavahārataḥ |
mayedamucyate sarvaṃ tvayā pṛṣṭo vrajāmyaham||44.26||
evamuktvā yayau dhīmān ! subāhuḥ kāśibhūmipam |
kāśirājo'pi saṃpūjya so'larkaṃ svapuraṃ yayau||44.27||
alarko'pi sutaṃ jyeṣṭhamabhiṣicya narādhipam |
vanaṃ jagāma santyaktasarvasaṅgaḥ svasiddhaye||44.28||
tataḥ kālena mahātā nirdvandvo niṣparigrahaḥ |
prāpya yogardhimatulāṃ paraṃ nirvāṇamāptavān||44.29||
paśyan jagadidaṃ sarvaṃ sadevāsuramānuṣam |
pāśairguṇamayairbaddhaṃ badhyamānañca nityaśaḥ||44.30||
putrādibhrātṛputrādi-svapārakyādibhāvitaiḥ |
ākṛṣyamāṇaṃ karaṇairduḥkhārtaṃ bhinnadarśanam||44.31||
ajñānapaṅkagarbhasthamanuddhāraṃ mahāmatiḥ |
ātmānañca samuttīrṇaṃ gāthāmetāmagāyata||44.32||
aho kaṣṭaṃ yadasmābhaiḥ pūrvaṃ rājyamanuṣṭhitam |
iti paścānmayā jñātaṃ yogānnāsti paraṃ sukham||44.33||
tātainaṃ tvaṃ samātiṣṭha muktaye yogamuttamam |
prāpsyase yena tad brahma yatra gatvā na śocasi||44.34||
tato'hamapi yāsyāmi kiṃ yajñaiḥ kiṃ japena me |
kṛtakṛtyasya karaṇaṃ brahmabhāvāya kalpate||44.35||
tvatto'nujñāmavāpyāhaṃ nirdvandvo niṣparigrahaḥ |
prayatiṣye tathā muktau yathā yāsyāmi nirvṛtim||44.36||
evamuktvā sa pitaraṃ prāpyānujñāṃ tataśca saḥ |
brahman ! jagāma medhāvī parityaktaparigrahaḥ||44.37||
so'pi tasya pitā tadvat krameṇa sumahāmatiḥ |
vānaprasthaṃ samāsthāya caturthāśramamabhyagāt||44.38||
tatrātmajaṃ samāsādya hitvā bandhaṃ guṇādikam |
prāpa siddhiṃ parāṃ prājñastatkālopāttasaṃmatiḥ||44.39||
etatte kathitaṃ brahman ! yatpṛṣṭā bhavatā vayam |
suvistaraṃ yathāvacca kimanyacchrotumicchasi||44.40||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe pitāputrasaṃvāde jaḍopākhyānaṃ nāma catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ
pañcacatvāriṃbho'dhyāyaḥ
samyagetanmamākhyātaṃ bhavadibhardvijasattamāḥ |
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam||45.1||
aho pitṛprasādena bhavatāṃ jñānamīdṛśam |
yena tiryaktvamapyetat prāpya mohastiraskṛtaḥ||45.2||
dhanyā bhavantaḥ saṃsiddhyai prāgavasthāsthitaṃ yataḥ |
bhavatāṃ viṣayodbhūtairna mohaiścālyate manaḥ||45.3||
diṣṭyā bhagavatā tena mārkaṇḍeyena dhīmatā |
bhavanto vai samākhyātāḥ sarvasandehahṛttamāḥ||45.4||
saṃsāre'smin manuṣyāṇāṃ bhramatāmatisaṅkaṭe |
bhavadvidhaiḥ samaṃ saṅgo jāyate nātapasvinām||45.5||
yadyahaṃ saṅgamāsādya bhavadibharjñānadṛṣṭibhiḥ |
na syāṃ kṛtārthastannūnaṃ na me'nyatra kṛtārthatā||45.6||
pravṛte ca nivṛtte ca bhavatāṃ jñānakarmaṇi |
matimastamalāṃ manye yathā nānyasya kasyacit||45.7||
yadi tvanugrahavatī mayī buddhirdvijottamāḥ |
bhavatāṃ tatsamākhyātumarhatedamaśeṣataḥ||45.8||
kathametatsamudbhūtaṃ jagat sthāvarajaṅgamam |
kathañca pralayaṅkāle punaryāsyati sattamāḥ||45.9||
kathañca vaṃśāḥ devarṣi-pitṛbhūtādisambhavāḥ |
manvantarāṇi ca kathaṃ vaṃśānucaritañca yat||45.10||
yāvatyaḥ sṛṣṭayaścaiva yāvantaḥ pralayāstathā |
yathā kalpavibhāgaśca yā ca manvantarasthitiḥ||45.11||
yathā ca kṣitisaṃsthānaṃ yat pramāṇañca vai bhuvaḥ |
yathāsthiti samudrādri-nimnagāḥ kānanāni ca||45.12||
bhūrlokādisvarlokānāṃ gaṇaḥ pātālasaṃśrayaḥ |
gatistathārkasomādi-graharkṣajyotiṣāmapi||45.13||
śrotumicchāmyahaṃ sarvametadāhūtasaṃplavam |
upasaṃhṛte ca yaccheṣaṃ jagatyasmin bhaviṣyati||45.14||
praśnabhāro'yamatulo yastvayā munisattama |
pṛṣṭastaṃ te pravakṣyāmastat śṛṇuṣveha jaimine||45.15||
mārkaṇḍeyena kathitaṃ purā krauṣṭukaye yathā |
dvijaputrāya śāntāya vratastrātāya dhīmate||45.16||
mārkaṇḍeyaṃ mahātmānamupāsīnaṃ dvijottamaiḥ |
krauṣṭukiḥ paripapraccha yadetat pṛṣṭavān prabho||45.17||
tasya cākathayat prītyā yanmunirbhṛgunandanaḥ |
tatte prakathayiṣyāmaḥ śṛṇu tvaṃ dvijasattama||45.18||
praṇipatya jagannāthaṃ padmayoniṃ pitāmaham |
jagadyoniṃ sthitaṃ sṛṣṭau sthitau viṣṇusvarūpiṇam |
pralaye cāntakartāraṃ raudraṃ rudrasvarūpiṇam||45.19||
utpannamātrasya purā brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ |
purāṇametadvedāśca mukhebhyo'nuviniḥ sṛtāḥ||45.20||
purāṇasaṃhitāścakrurbahulāḥ paramarṣayaḥ |
vedānāṃ pravibhāgaśca kṛtastaistu sahasraśaḥ||45.21||
dharmajñānañca vairāgyamaiśvaryañca mahātmanaḥ |
tasyopadeśena vinā na hi siddhaṃ catuṣṭayam||45.22||
vedān saptarṣayastasmājjagṛhustasya mānasāḥ |
purāṇaṃ jagṛhuścādyā munayastasya mānasāḥ||45.23||
bhṛgoḥ sakāśāccyavanastenoktañca dvijanmanām |
ṛṣibhiścāpi dakṣāya proktametanmahātmabhiḥ||45.24||
dakṣeṇa cāpi kathitamidamāsīttadā mama |
tattubhyaṃ kathayāmyadya kalikalmaṣanāśanam||45.25||
sarvametanmahābhaga ! śrūyatāṃ me samādhinā |
yathāśrutaṃ mayā pūrvaṃ dakṣasya gadato mune||45.26||
praṇipatya jagadyonimajamavyayamāśrayam |
carācarasya jagatodhātāraṃ paramaṃ padam||45.27||
brahmāṇamādipuruṣamutpatti-sthiti-saṃyame |
yatkāraṇamanaupamyaṃ yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam||45.28||
tasmai hiraṇyagarbhāya lokatantrāya dhīmate |
praṇamya samyagvakṣyāmi bhūtavargamanuttamam||45.29||
mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ savairupyaṃ salakṣaṇam |
pramāṇaiḥ pañcabhirgamyaṃ strotobhiḥ ṣaḍbhiranvitam||45.30||
puruṣādhiṣṭhitaṃ nityamanityamiva ca sthitam |
tacchrūyatāṃ mahābhāga ! parameṇa samādhinā||45.31||
pradhānaṃ kāraṇaṃ yattadavyaktākhyaṃ maharṣayaḥ |
yadāhuḥ prakṛtiṃ sūkṣmāṃ nityāṃ sadasadātmikām||45.32||
dhruvamakṣayyamajaramameyaṃ nānyasaṃśrayam |
gandharūparasairhenaṃ śabdasparśavivarjitam||45.33||
anādyantaṃ jagadyoni triguṇaprabhavāpyayam |
asāmpratamavijñeyaṃ brahmāgre samavartata||45.34||
pralayasyānu tenedaṃ vyāptamāsīdaśeṣataḥ |
guṇasāmyāttatastasmāt kṣetrajñādhiṣṭhitānmune||45.35||
guṇabhāvāt sṛjyamānāt sargakāle tataḥ punaḥ |
pradhānaṃ tattvamudbhūtaṃ mahāntaṃ tat samāvṛṇot||45.36||
yathā bījaṃ tvacā tadvadavyaktenāvṛto mahān |
sāttviko rājasaścaiva tāmasaśca tridhoditaḥ||45.37||
tatastasmādahaṅkārastrividho vai vyajāyata |
vaikārikastaijasaśca bhūtādiśca satāmasaḥ||45.38||
mahatā cāvṛtaḥ so'pi yathāvyaraktena vai mahān |
bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdatanmātrakantataḥ||45.39||
sasarja śabdatanmātrādākāśaṃ śabdalakṣaṇam |
ākāśaṃ śabdamātrantu bhūtādiścāvṛṇottataḥ||45.40||
sparśatanmātrameveha jāyate nātra saṃśayaḥ |
balavān jāyate vāyustasya sparśaguṇo mataḥ||45.41||
vāyuścāpi vikurvāṇo rupamātraṃ sasarja ha |
jyotirutpadyate vāyostadrūpaguṇamucyate||45.42||
sparśamātrastu vai vāyūrūpamātraṃ samāvṛṇot |
jyotiścāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha||45.43||
sambhavanti tato hyāpaścāsan vai tā rasātmikāḥ |
rasamātrantu tāhyāpo rūpamātraṃ samāvṛṇot||45.44||
āpaścāpi vikurvatyo gandhamātraṃ sasarjire |
saṅghāto jāyate tasmāttasya gandho guṇo mataḥ||45.45||
tasmiṃstasmiṃstu tanmātraṃ tena tanmātratā smṛtā |
aviśeṣavācakatvādaviśeṣāstataśca te||45.46||
na śāntā nāpi ghorāste na mūḍhāścāviśeṣataḥ |
bhūtatanmātrasargo'yamahaṅkārāttu tāmasāt||45.47||
vaikārikādahaṅkārāt sattvodriktāttu sāttvikāt |
vaikārikaḥ sa sargastu yugapat sampravartate||45.48||
buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇi ca |
taijasānīndriyāṇyāhurdevā vaikārikā daśa||45.49||
ekādaśaṃ manastatra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ |
śrotaṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī||45.50||
śabdādīnāmavāptyarthaṃ buddhiyuktāni vakṣyate |
pādau pāyurupasthaśca hastau vāk pañcamī bhavet||45.51||
gatirvisargo hyānandaḥ śilpaṃ vākyañca karma tat |
ākāśaṃ śabdamātrantu sparśamātraṃ samāviśat||45.52||
dviguṇo jāyate vāyustasya sparśo guṇo mataḥ |
rūpantathaivāviśataḥ śabdasparśaguṇāvubhau||45.53||
dviguṇastu tataścāgniḥ sa śabdasparśarūpavān |
śabdaḥ sparśaśca rūpañca rasamātraṃ samāviśat||45.54||
tasmāccaturguṇā hyāpo vijñeyāstā rasātmikāḥ |
śabdaḥ sparśaśca rūpañca raso gandhaṃ samāviśat||45.55||
saṃhatā gandhamātreṇa āvṛṇvaṃste mahīmimām |
tasmāt pañcaguṇā bhūmiḥ sthūlā bhūteṣu dṛśyate||45.56||
śāntā ghorāśca mūḍhāśca viśeṣāstena te smṛtāḥ |
parasparānupraveśāddhārayanti parasparam||45.57||
bhūmerantastvidaṃ sarvaṃ lokālokaṃ ghanāvṛtam |
viśeṣāścendriyagrāhyā niyatatvācca te smṛtāḥ||45.58||
guṇaṃ pūrvasya pūrvasya prāpnuvantyuttarottaram |
nānāvīryāḥ pṛthagbhūtāḥ saptaite saṃhatiṃ vinā||45.59||
nāśaknuvan prajāḥ straṣṭumasamāgamya kṛtsnaśaḥ |
sametyānyonyasaṃyogamanyonyāśrayiṇaśca te||45.60||
ekasaṅghātacihnāśca saṃprāpyaikyamaśeṣataḥ |
puruṣādhiṣṭhitatvācca avyaktānugraheṇa ca||45.61||
mahadādyā viśeṣāntā hyaṇḍamutpādayanti te |
jalabudbudavattatra kramādvai vṛddhimāgatam||45.62||
bhūtebhyo'ṇḍaṃ mahābuddhe ! vṛhattadudakeśayam |
prākṛte'ṇḍe vivṛddhaḥ san kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ||45.63||
sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate |
ādikartā ca bhūtānāṃ brahmāgre samavartata||45.64||
tena sarvamidaṃ vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram |
merustasyānusambhūto jarāyuścāpi parvatāḥ||45.65||
samudā garbhasalilaṃ tasyāṇḍasya mahātmanaḥ |
tasminnaṇḍe jagat sarvaṃ sadevāsuramānuṣam||45.66||
dīpādyadrisamudrāśca rājyotirlokasaṃgrahaḥ |
jalānilānalākāśaistato bhūtādinā bahiḥ||45.67||
vṛtamaṇḍaṃ daśaguṇairekekaikatvena taiḥ punaḥ |
mahatā tatpramāṇena sahaivānena veṣṭitaḥ||45.68||
mahāṃstaiḥ sahitaḥ sarvairavyaktena samāvṛtaḥ |
ebhirāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhaiḥ prākṛtairvṛtam||45.69||
anyonyamāvṛtya ca tā aṣṭau prakṛtayaḥ sthitāḥ |
eṣā sā prakṛtirnityā yadantaḥ puruṣaśca saḥ||45.70||
brahmākhyaḥ kathito yaste samāsāt śrū yatāṃ punaḥ |
yathā magno jale kaścidunmajjan jalasambhavaḥ||45.71||
jalañca kṣipati brahmā sa tathā prakṛtirvibhu |
avyaktaṃ kṣetramudiṣṭaṃ brahmā kṣetrajña ucyate||45.72||
etatsamastaṃ jānīyāt kṣetrakṣetrajñalakṣaṇam |
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ kṣetrajñādhiṣṭhitastu saḥ |
abuddhipūrvaḥ prathamaḥ prādurbhūtastaḍidyathā||45.73||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe brahmotpatirnāma pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ
krauṣṭukiruvāca
bhagavaṃstvaṇḍasambhūtiryathāvat kathitā mama |
brahmāṇḍe brahmaṇo janma tathā coktaṃ mahātmanaḥ||46.1||
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tvatto bhṛgukulodbhava |
yadāna sṛṣṭirbhūtānāmasti kinnu na cāsti vā |
kāle vai pralayasyānte sarvasminnupasaṃhṛte||46.2||
mārkaṇḍeya uvāca
yadā tu prakṛtau yāti layaṃ viśvamidaṃ jagat |
tadocyate prākṛto'yaṃ vidvadbhiḥ pratisañcaraḥ||46.3||
svātmanyavasthitevyakte vikāre pratisaṃhṛte |
prakṛtiḥ puruṣaścaiva sādharmyeṇāvatiṣṭhataḥ||46.4||
tadā tamaśca sattvañca samatvena vyavasthitau |
anudriktāvanūnau ca tatprotau ca parasparam||46.5||
tileṣu vā yathā tailaṃ ghṛtaṃ payasi vā sthitam |
tathā tamasi sattve ca rajo'pyanusṛtaṃ sthitam||46.6||
utpattirbrahmaṇo yāvadāyuṣo dviparārdhikam |
tāvaddinaṃ pareśasya tatsamā saṃyame niśā||46.7||
aharmukhe prabuddhastu jagadādiranādimān |
sarvaheturacintyātmā paraḥ ko'pyaparakriyaḥ||46.8||
prakṛtiṃ puruṣañcaiva prāviśyāśu jagatpatiḥ |
kṣobhayāmāsa yogena pareṇa parameśvaraḥ||46.9||
yathā mado navastrīṇāṃ yathā vā mādhavānilaḥ |
anupraviṣṭaḥ kṣobhāya tathāsau yogamūrtimān||46.10||
pradhāne kṣobhyamāne tu sa devo brahmasaṃjñitaḥ |
samutpanno'ṇḍakoṣastho yathā te kathitaṃ mayā||46.11||
sa eva kṣobhakaḥ pūrvaṃ sa kṣobhyaḥ prakṛteḥ patiḥ |
sa saṅkocavikāśābhyāṃ pradhānatve'pi ca sthitaḥ||46.12||
atpannaḥ sa jagadyoniraguṇo'pi rajoguṇam |
bhuñjan pravartate sarge brahmatvaṃ samupāśritaḥ||46.13||
brahmatve sa prajāḥ sṛṣṭvā tataḥ sattvātirekavān |
viṣṇutvametya dharmeṇa kurute paripālanam||46.14||
tatastamoguṇodrikto rudratve cākhilaṃ jagat |
upasaṃhṛtya vai śete trailokyaṃ triguṇo'guṇaḥ||46.15||
yathā prāgvyāpakaḥ kṣetrī pālako lāvakastathā |
yathā sa saṃjñāmāyāti brahmaviṣṇvīśakāriṇīm||46.16||
brahmatve sṛjate lokān rudratve saṃharatyapi |
viṣṇutve cāpyudāsīnastistro'vasthāḥ svayambhuvaḥ||46.17||
rajo brahmā tamo rudro viṣṇuḥ sattvaṃ jagatpatiḥ |
eta eva trayo devā eta eva trayo guṇāḥ||46.18||
anyonyamithunā hyete anyonyāśrayiṇastathā |
kṣaṇaṃ viyogo nahyeṣāṃ na tyajanti parasparam||46.19||
evaṃ brahmā jagatpūrvo devadevaścaturmukhaḥ |
rajoguṇaṃ samāśritya straṣṭṭatve sa vyavasthitaḥ||46.20||
hiraṇyagarbho devādiranādirupacārataḥ |
bhūpadmakarṇikāsaṃstho brahmāgre samajāyata||46.21||
tasya varṣaśataṃ tvekaṃ paramāyurmahātmanaḥ |
brahmyeṇaiva hi mānena tasya saṃkhyāṃ nibodha me||46.22||
nimeṣairdaśabhiḥ kāṣṭhā tathā pañcabhirucyate |
kalāstriṃśacca vai kāṣṭhā muhūrtaṃ triṃśattāḥ kalāḥ||46.23||
ahorātraṃ muhūrtānāṃ nṛṇāṃ triṃśattu vai smṛtam |
ahorātraiśca triṃśadbhiḥ pakṣau dvau māsa ucyate||46.24||
taiḥ ṣaḍbhirayanaṃ varṣaṃ dve'yane dakṣiṇottare |
taddevānāmahorātraṃ dinaṃ tatrottarāyaṇam||46.25||
divyairvarṣasahasraistu kṛtatretādisaṃjñitam |
caturyugaṃ dvādaśabhistadvibhāgaṃ śṛṇuṣva me||46.26||
catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ kṛtamucyate |
śatāni sandhyā catvāri sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ||46.27||
tretā trīṇi sahasrāṇi divyābdānāṃ śatatrayam |
tatsandhyā tatsamā caiva sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ||46.28||
dvāparaṃ dve sahasre tu varṣāṇāṃ dve śate tathā |
tasya sandhyā samākhyātā dve śatābde tadaṃśakaḥ||46.29||
kaliḥ sahasraṃ divyānāmabdānāṃ dvijasattama |
sandhyā sandhyāṃśakaścaiva śatakau samudāhṛtau||46.30||
eṣā dvādhaśasāhastrī yugākhyā kavibhiḥ kṛtā |
etat sahasraguṇitamo brāhmyamudāhṛtam||46.31||
brahmaṇo divase brahman manavaḥ syuścaturdaśa |
bhavanti bhāgaśasteṣāṃ sahasraṃ tadvibhajyate||46.32||
devāḥ saptarṣayaḥ sendrā manustatsūnavo nṛpāḥ |
manunā saha sṛjyante saṃhriyante ca pūrvavat||46.33||
caturyugānāṃ saṃkhyātā sādhikā hye kasaptatiḥ |
manvantaraṃ tasya saṃkhyāṃ mānuṣābdairnibodha me||46.34||
triṃśatkoṭyastu saṃpūrṇāḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvija |
satpaṣaṣṭistathānyāni niyutāni ca saṃkhyayā||46.35||
viṃśatiśca sahasrāṇi kālo'yaṃ sādhikaṃ vinā |
etanmanvantaraṃ proktaṃ divyairvarṣairnibodha me||46.36||
aṣṭau varṣasahasrāṇi divyayā saṃkhyayā yutam |
dvipañcāśattathānyāni sahasrāṇyadhikāni tu||46.37||
caturdaśaguṇo hyeṣa kālo brahmyamahaḥ smṛtam |
tasyānte pralayaḥ prokto brahman naimittiko budhaiḥ||46.38||
bhūrloko'tha bhuvarlokaḥ svarlokaśca vināśinaḥ |
tathā vināśamāyānti maharlokaśca tiṣṭhati||46.39||
tadvāsino'pi tāpena janalokaṃ prayānti vai |
ekārṇave ca trailokye brahmā svapiti vai niśi||46.40||
tatpramāṇaiva sā rātristadante sṛjyate punaḥ |
evantu brahmaṇo varṣamekaṃ varṣaśatantu tat||46.41||
śataṃ hi tasya varṣāṇāṃ paramityabhidhīyate |
pañcāśadbhistathā varṣaiḥ parārdhamiti kīrtyate||46.42||
evamasya parārdhantu vyatītaṃ dvijasattama |
yasyānte'bhūnmahākalpaḥ pādma ityabhiviśrutaḥ||46.43||
dvitīyasya parārdhasya vartamānasya vai dvija |
vārāha iti kalpo'yaṃ prathamaḥ parikalpitaḥ||46.44||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe brahmāyupramāṇo nāma ṣaṭṭatvāriṃśo'dhyāyaḥ
saptacatvāriśo'dhyāyaḥ 47
krauṣṭukiruvāca
yathā sasarja vai brahmā bhagavānādikṛt prajāḥ |
prajāpatiḥ patirdevastanme vistarato vada||47.1||
mārkaṇḍeya uvāca
kathayāmyeṣa te brahman sasarja bhagavān yathā |
lokakṛcchāśvataḥ kṛtsnaṃ jagat sthāvarajaṅgamam||47.2||
padmāvasāne pralaye niśāsutpotthitaḥ prabhuḥ |
sattvodriktastadā brahmā śūnyaṃ lokamavaikṣata||47.3||
imañcodāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati |
brahmasvarūpiṇaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāpyayam||47.4||
āpo nārā vai tanava ityapāṃ nāma śuśruma |
tāsu śete sa yasmācca tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ||47.5||
vibuddhaḥ salile tasmin vijñāyāntargatāṃ mahīm |
anumānāt samuddhāraṃ kartukāmastadā kṣite||47.6||
akarot sa tanūranyāḥ kalpādiṣu yathā purā |
matsyakūrmādikāstadvadvārāhaṃ vapurāsthitaḥ||47.7||
vedayajñamayaṃ divyaṃ vedayajñamayo vibhuḥ |
rūpaṃ kṛtvā viveśāpsu sarvagaḥ sarvasambhavaḥ||47.8||
samuddhṛkatya ca pātālānmumoca salile bhuvam |
janalokasthitaiḥ siddhaiścintyamāno jagatpatiḥ||47.9||
tasyopari jalaughasya mahatī nairiva sthitā |
vitatatvāttu dehasya na mahī yāti saṃplavam||47.10||
tataḥ kṣitiṃ samīkṛtya pṛthivyāṃ so'sṛjad girīn |
prāk sarge dahyamāne tu tadā saṃvartakāgninā||47.11||
tenāgninā viśīrṇāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ |
śailā ekārṇave magnā vāyunāpastu saṃhatāḥ||47.12||
niṣaktā yatra yatrāsaṃstatra tatrācalābhavan |
bhūvibhāgantataḥ kṛtvā saptadvīpopaśobhitam||47.13||
bhūrādyāṃścaturo lokān pūrvaṃvat samakalpayat |
sṛṣṭiñcintayatastasya kalpādiṣu yathā purā||47.14||
abuddhipūrvakastasmāt prādurbhūtastamomayaḥ |
tamo moho mahāmohastāmistro hyandhasaṃjñitaḥ||47.15||
avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ |
pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyato'pratibodhavān||47.16||
bahirantaścāprakāśaḥ saṃvṛtātmā nagātmakaḥ |
mukhyā nagā yataścoktā mukhyasargastatastvayam||47.17||
taṃ dṛṣṭvāsādhakaṃ sargamamanyadaparaṃ punaḥ |
tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tiryakstroto hyavartata||47.18||
yasmāttiryakpravṛttiḥ sā tiryakstrotastataḥ smṛtaḥ |
paśvādayaste vikhyātāstamaḥ prāyo hyavedinaḥ||47.19||
atpathagrāhinaścaiva te'jñāne jñānamāninaḥ |
ahaṅkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviśaśadvidhātmakāḥ||47.20||
antaḥ prakāśāste sarve āvṛtāstu parasparam |
tamapyasādhakaṃ matvā dhyāyato'nyastato'bhavat||47.21||
ūrdhvastrotastṛtīyastu sāttvikaḥ samavartata |
te sukhaprītibahulā bahirantastvanāvṛtāḥ||47.22||
prakāśā bahirantaśca ūrdhvastrotaḥ samudbhavāḥ |
tuṣṭātmakastṛtīyastu devasargo hi sa smṛtaḥ||47.23||
tasmin sarge'bhavat prītirniṣpanne brahmaṇastadā |
tato'nyaṃ sa tadā dadhyau sādhakaṃ sargamuttamam||47.24||
tathābhidhyāyatastasya satyābhidhyāyinastataḥ |
prādurbabhau tadāvyaktādarvākstrotastu sādhakaḥ||47.25||
yasmādarvāg vyavartanta tator'vākstrotasastu te |
te ca prakāśabahulāstamodriktā rajo'dhikāḥ||47.26||
tasmāt te duḥ khabahulā bhūyobhūyaśca kāriṇaḥ |
prakāśā bahirantaśca manuṣyāḥ sādhakāśca te||47.27||
pañcamo'nugrahaḥ sargaḥ sa caturdhā vyavasthitaḥ |
viparyayeṇa siddhyā ca śāntyā tuṣṭyā tathaiva ca||47.28||
nirvṛttaṃ vartamānañca ter'thaṃ jānanti vai punaḥ |
bhūtādikānāṃ bhūtānāṃ ṣaṣṭhaḥ sarga sa ucyate||47.29||
te parigrāhiṇaḥ sarve saṃvibhāgaratāstathā |
codanāścāpyaśīlāśca jñeyā bhūtādikāśca te||47.30||
prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ |
tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargaḥ sa ucyate||47.31||
vaikārikastṛtīyastu sargaścaindriyakaḥ smṛtaḥ |
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃbhūto buddhaipūrvakaḥ||47.32||
mukhyaḥ sargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ |
tiryakstrotastu yaḥ proktastiryagyonyaḥ sa pañcamaḥ||47.33||
tathordhvastrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ |
tator'vākstrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ||47.34||
aṣṭamo'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasaśca saḥ |
pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ||47.35||
prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ |
ityete vai samākhyātā nava sargāḥ prajāpateḥ||47.36||
iti śrī mārkaṇḍeyapurāṇe prākṛtavaikṛtasargo nāma saptacātvāriṃśo'dhyāyaḥ
aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ- 48
krauṣṭukiruvāca
samāsāt kathitā sṛṣṭiḥ samyag bhagavatā mama |
devādīnāṃ bhavaṃ brahman vistarāttu bravīhi me||48.1||
mārkaṇḍeya uvāca
kuśalākuśalairbrahman ! bhāvitā pūrvakamarmabhiḥ |
khyātā tathā hyanirmuktāḥ pralaye hyu pasaṃhṛtāḥ||48.2||
devādyāḥ sthāvarāntāśca prajā brahmaṃścaturvidhāḥ |
brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasāstadā||48.3||
tato devāsurān pitṝn mānuṣāṃśca catuṣṭayam |
sisṛkṣurambhāṃsyetāni svamātmānamayūyujat||48.4||
yuktātmanastamomātrā udriktābhūt prajāpateḥ |
sisṛkṣorjaghanāt pūrvamasurā jajñire tataḥ||48.5||
utsasarja tatastāntu tamomātrātmikāṃ tanum |
sāpaviddhā tanustena sadyo rātrirajāyata||48.6||
anyāṃ tanumupādāya sisṛkṣuḥ prītimāpa saḥ |
sattvodrekāstato devā mukhatastasya jajñire||48.7||
utsasarja ca bhūteśastanuṃ tāmapyasau vibhuḥ |
sā cāpaviddhā divasaṃ sattvaprāyamajāyat||48.8||
sattvamātrātmikāmeva tato'nyāṃ jagṛhe tanum |
pitṛvanmanyamānasya pitarastasya jajñire||48.9||
sṛṣṭvā pitṝnutsasarja tanuṃ tāmapi sa prabhuḥ |
sā cotsṛṣṭābhavat sandhyā divananaktāntarasthitā||48.10||
rajomātrātmikāmanyāṃ tanuṃ bheje'tha sa prabhuḥ |
tato manuṣyāḥ sambhūtā rajomātrāsamudbhavāḥ||48.11||
sṛṣṭvā manuṣyān sa vibhurutsasarja tanuṃ tataḥ |
jyotsnā samabhavat sā ca naktānte'harmukhe ca yā||48.12||
ityetāstanavastasya devadevasya dhīmataḥ |
khyātā rātryahanī caiva sandhyā jyotsnā ca vai dvija||48.13||
jyotstanā sandhyā tathaivāha---sattvamātrātmakaṃ trayam |
tamomātrātmikā rātriḥ sā vai tasmāt triyāmikā||48.14||
tasmād devā divā rātrāvasurāstu balānvitāḥ |
jyotsnāgame ca manujāḥ sandhyāyāṃ pitarastathā||48.15||
bhavanti balino'dhṛṣyā vipakṣāṇāṃ na saṃśayaḥ |
tadviparyayamāsādya prayānti ca viparyayam||48.16||
jyotsno rātryahanī sandhyā catvāryetāni vai prabhoḥ |
brahmaṇastu śarīrāṇi triguṇopaśritāni tu||48.17||
catvāryetānyathotpādya tanumanyāṃ prajāpatiḥ |
rajastamomayīṃ rātrau jagṛhe kṣuttṛḍanvitaḥ||48.18||
tadandhakāre kṣutkṣāmānasṛjad bhagavānajaḥ |
virūpān śmaśrulānattumārabdhāste ca tāṃ tanum||48.19||
rakṣāma iti tebhyo'nye ya ūcuste tu rākṣasāḥ |
khādāma iti ye cocuste yakṣā yakṣaṇāt dvija||48.20||
tān dṛṣṭvā hyapriyeṇāsya keśāḥ śīryanta vedhasaḥ |
samārohaṇahīnāśca śiraso brahmaṇastu te||48.21||
sarpaṇātte'bhavan sarpā hīnatvādahayaḥ smṛtāḥ |
sarpān dṛṣṭvā tataḥ krodhāt krodhātmāno vinirmame||48.22||
varṇena kapilenogrāste bhūtāḥ piśitāśanāḥ |
dhyāyato gāṃ tatastasya gandharvā jajñire sutāḥ||48.23||
jajñire pibato vācaṃ gandharvāstena te smṛtāḥ |
aṣṭāsvetāsu sṛṣṭāsu devayoniṣu sa prabhuḥ||48.24||
tataḥ svadehato'nyāni vayāṃsi paśavo'sṛjat |
mukhato'jāḥ sasarjātha vakṣasaścāvayo'sṛjat||48.25||
gāvaścaivodarād brahmā pārśvābhyāñca vinirmame |
padbhyāñcāśvān sa mātaṅgān rāsabān śaśakān mṛgān||48.26||
uṣṭrānaśvatarāṃścaiva nānārūpāśca jātayaḥ |
oṣadhyaḥ phalamūlinyo romabhyastasya jajñire||48.27||
evaṃ paśvoṣadhīḥ sṛṣṭvā hyayajaccādhvare vibhuḥ |
tasmādādau tu kalpasya tretāyugamukhe tadā||48.28||
gaurajaḥ puruṣo meṣo aśvāśvataragardabhāḥ |
etān grāmyān paśūnāhurāraṇyāṃśca nibodha me||48.29||
śvāpadaṃ dvikhuraṃ hastī vānarāḥ pakṣipañcamāḥ |
audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamāstu sarīsṛpāḥ||48.30||
gāyatrīñca ṛcañcaiva trivṛt somaṃ rathantaram |
agniṣṭomañca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt||48.31||
yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ dhandaḥ stomaṃ pañcadaśantathā |
bṛhat sāma tathokathañca dakṣiṇādasṛjanmukhāt||48.32||
sāmāni jagatīcchandaḥ stomaṃ pañcadaśantathā |
vairūpamatirātrañca nirmame paścimānmukhāt||48.33||
ekaviśamatharvāṇamāptoryāmāṇameva ca |
anuṣṭubhaṃ savairājamuttarādasṛjanmukhāt||48.34||
vidyuto'śanimeghāśca rohitendradhanūṃṣi ca |
vayāṃsi ca sasarjādau kalpasya bhagavān vibhuḥ||48.35||
uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastalasya jajñire |
sṛṣṭvā catuṣṭayaṃ pūrvaṃ devāsurapitṝn prajāḥ||48.36||
tato'sṛjat sa bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
yakṣān piśācān gandharvāṃstathaivāpsarasāṅgaṇān||48.37||
narakinnararakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgoragān |
avyayañca vyayañcaiva yadidaṃ sthāṇujaṅgamam||48.38||
teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāk sṛṣṭeḥ pratipedire |
tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ||48.39||
hiṃstrāhiṃstre mṛdukrūre dharmādharmāvṛtānṛte |
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate||48.40||
indriyārtheṣu bhūteṣu śarīreṣu ca sa prabhuḥ |
nānātvaṃ viniyogañca dhātaiva vyadadhāt svayam||48.41||
nāma rūpañca bhūtānāṃ kṛtyānāñca prapañcanam |
vedaśabdebhya evādau devādīnāñcakāra saḥ||48.42||
ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yāśca deveṣu sṛṣṭayaḥ |
śarvaryante prasūtānāmanyeṣāñca dadāti saḥ||48.43||
yathartāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye |
dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu||48.44||
evaṃvidhāḥ sṛṣṭayastu brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ |
śarvaryante prabuddhasya kalpe kalpe bhavanti vai||48.45||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sṛṣṭiprakāraṇanāmāṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
ūnapañcāśo'dhyāyaḥ- 49
krauṣṭukiruvāca
arvākstrotastu kathito bhavatā yastu mānuṣaḥ |
brahman ! vistarato brūhi brahmā samasṛjadyathā||49.1||
yathā ca varṇānasṛjadyad guṇāśca mahāmate |
yacca yeṣāṃ smṛtaṃ karma viprādīnāṃ vadasva tat||49.2||
mārkaṇḍeya uvāca
brahmaṇaḥ sṛjataḥ pūrvaṃ satyābhidhyāyinastathā |
mithunānāṃ sahasrantu mukhāt so'thāsṛjanmune||49.3||
jātāste hyu papadyante sattvodriktāḥ svatejasaḥ |
sahasramanyadvakṣasto mithunānāṃ sasarja ha||49.4||
te sarve rajasodriktāḥ śuṣmiṇaścāpyamarṣiṇaḥ |
sasarjānyate sahasrantu dvandvānāmūrutaḥ punaḥ||49.5||
rajastamobhyāmudriktā īhāśīlāstu te smṛtāḥ |
padbhyāṃ sahasramanyacca mithunānāṃ sasarja ha||49.6||
udriktāstamasā sarve niḥ śrīkā hyalpacetasaḥ |
tataḥ saṃharṣamāṇāste dvandvotpannāstu prāṇinaḥ||49.7||
anyonyahṛrcchyāviṣṭā maithunāyopacakramuḥ |
tataḥ prabhṛti kalpe'smin mithunānāṃ hi sambhavaḥ||49.8||
māsi māsyārtavaṃ yat tu na tadāsīttu yoṣitām |
tasmāttadā na suṣuvuḥ sevitairapi maithunaiḥ||49.9||
āyuṣo'nte prasūyante mithunānyeva tāḥ sakṛt |
tataḥ prabhṛti kalpe'smin mithunānāṃ hi sambhavaḥ||49.10||
dhyānena manasā tāsāṃ prajānāṃ jāyate sakṛt |
śabdādirviṣayaḥ śuddhaḥ pratyekaṃ pañcalakṣaṇaḥ||49.11||
ityeṣā mānuṣī sṛṣṭiryā pūrvaṃ vai prajāpateḥ |
tasyānvavāyasambhūtā yairidaṃ pūritaṃ jagat||49.12||
saritsaraḥ samudrāṃśca sevante parvatānapi |
tāstadā hyalpaśītoṣṇā yuge tasmiṃścaranti vai||49.13||
tṛptiṃ svābhāvikīṃ prāptā viṣayeṣu mahāmate |
na tāsāṃ pratighāto'sti na dveṣo nāpi matsaraḥ||49.14||
parvatodadhisevinyo hyaniketāstu sarvaśaḥ |
tā vai niṣkāmacāriṇyo nityaṃ muditamānasāḥ||49.15||
piśācoragarakṣāṃsi tathā matsariṇo janāḥ |
paśavaḥ pakṣiṇaścaiva nakrā matsyāḥ sarīsṛpāḥ||49.16||
avārakā hyaṇḍajā vā te hyadharmaprasūtayaḥ |
na mūlaphalapuṣpāṇi nārtavā vatsarāṇi ca||49.17||
sarvakālasukhaḥ kālo nātyarthaṃ gharmaśītatā |
kālena gacchatā teṣāṃ citrā siddhirajāyata||49.18||
tataśca teṣāṃ pūrvāhne madhyāhne ca vitṛptatā |
punastathecchatāṃ tṛptiranāyāsena sābhavat||49.19||
icchatāñca tathāyāso manasaḥ samajāyata |
apāṃ saukṣmyaṃ tatastāsāṃ siddhirnānārasollasā||49.20||
samajāyata caivānyā sarvakāmapradāyinī |
asaṃskāryaiḥ śarīraiśca prajāstāḥ sthirayauvanāḥ||49.21||
tāsāṃ vinā tu saṃkalpaṃ jāyante mithunāḥ prajāḥ |
samaṃ janma ca rūpañca mriyante caiva tāḥ samam||49.22||
anicchādveṣasaṃyuktā vartante tu parasparam |
tulyarūpāyuṣaḥ sarvā adhamottamatāṃ vinā||49.23||
tatvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu |
āyuḥ pramāṇaṃ jīvanti na ca kleśādvipattayaḥ||49.24||
kvacit kvacit punaḥ sābhūt kṣitirbhāgyena sarvaśaḥ |
kālena gacchatā nāśamupayānti yathā prajāḥ||49.25||
tathā tāḥ kramaśo nāśaṃ jagmuḥ sarvatra siddhayaḥ |
tāsu sarvāsu naṣṭāsu nabhasaḥ pracyutā narāḥ||49.26||
prāyaśaḥ kalpavṛkṣāste saṃbhūtā gṛhasaṃjñitāḥ |
sarve pratyupabhogāśca tāsaṃ tebhyaḥ prajāyate||49.27||
vartayanti sma tebhyastāstretāyugamukhe tadā |
tataḥ kālena vai rāgastāsāmākasmiko'bhavat||49.28||
māsi māsyārtavotpattyā garbhotpattiḥ punaḥ punaḥ |
rāgotpattyā tatastāsāṃ vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ||49.29||
brahmannanvapareṣāntu petuḥ śākhā mahīruhām |
vastrāṇi ca prasūyante phaleṣvābharaṇāni ca||49.30||
teṣveva jāyate teṣāṃ gandhavarṇarasānvitam |
amākṣikaṃ māhavīryaṃ puṭake puṭake madhu||49.31||
tena vā vartayanti sma mukhe treyāyugasya vai |
tataḥ kālāntareṇaiva punarlobhānvitāstu tāḥ||49.32||
vṛkṣāṃstāḥ paryagṛhṇanta mamatvāviṣṭacetasaḥ |
neśustenāpacāreṇa te'pi tāsāṃ mahīruhāḥ||49.33||
tato dvandvānyajāyante śītoṣṇakṣunmukhāni vai |
tāstaddvandvopaghātārthaṃ cakruḥ pūrvaṃ purāṇi tu||49.34||
marudhanvaṣu durgeṣu parvateṣu darīṣu ca |
saṃśrayanti ca durgāṇi vārkṣaṃ pārvatamaudakam||49.35||
kṛtrimañca tathā durgaṃ mitvā mitvātmano|ṅgulaiḥ |
mānārthāni pramāṇāni tāstu pūrvaṃ pracakrire||49.36||
paramāṇuḥ paraṃ sūkṣmaṃ traṣareṇurmahīrajaḥ |
bālāgrañcaiva likṣāṃ ca yūkāṃ cātha yavodaram||49.37||
kramādaṣṭaguṇānyāhuryavānaṣṭau tathāṅgulam |
ṣaḍaṅgulaṃ padaṃ tacca vitastirdviguṇaṃ smṛtam||49.38||
dve vitastī tathā hasto brāhmyatīrthādiveṣṭanaḥ |
caturhastaṃ dhanurdaṇḍo nāḍikāryugameva ca||49.39||
dhanuṣāṃ dve sahasre tu gavyūtistaccaturguṇam |
proktañca yojavanaṃ prājñaiḥ saṃkhyānārthamidaṃ param||49.40||
caturṇāmatha durgāṇāṃ svasamutthāni trīṇi tu |
caturthaṃ kṛtrimaṃ durgaṃ te cakruryatnatastu vai||49.41||
purañca kheṭakañcaiva tadvad droṇīmukhaṃ dvija |
śākhānagarakañcāpi tathā karvaṭakaṃ dramī||49.42||
grāmaṃ saghoṣavinyāsaṃ teṣu cāvasathān pṛthak |
sotsedhavaprakārañca sarvataḥ parikhāvṛtam||49.43||
yojanārdhārdhaviṣkambhamaṣṭabhāgāyataṃ puram |
prāgudakpravaṇaṃ śastaṃ śuddhavaṃśabahirgamam||49.44||
tadardhena tathā kheṭaṃ tatpādena ca karvaṭam |
nyūnaṃ droṇīmukhaṃ tasmādantabhāgena cocyate||49.45||
prākāraparikhāhīnāṃ puraṃ kharvaṭamucyate |
śākhānagarakañcānyanmantrisāmantabhuktimat||49.46||
tathā śūdrajanaprāyāḥ svasamṛddhikṛṣībalāḥ |
kṣetropabhogyabhūmadhye vasatirgrāmasaṃjñitā||49.47||
anyasmānnagarāderyā kāryamuddiśya mānavaiḥ |
kriyate vasatiḥ sā vai vijñeyā vasatirnaraiḥ||49.48||
duṣṭaprāyo vinā kṣetraiḥ parabhūmicaro balī |
grāma eva dramīsaṃjño rājavallabhasaṃśrayaḥ||49.49||
śakaṭārūḍhabhāṇḍaiśca gopālairvipaṇaṃ vinā |
gosamūhaistathā ghoṣo yatrecchābhūmiketanaḥ||49.50||
ta evaṃ nagarādīṃstu kṛtvā vāsārthamātmanaḥ |
niketanāni dvandvānāṃ cakrurāvasathāya vai||49.51||
gṛhākārā yathā pūrvaṃ teṣāmāsannahīruhāḥ |
tathā saṃsmṛtya tatsarvaṃ cakrurveśmāni tāḥ prajāḥ||49.52||
vṛkṣasyaivaṅgatāḥ śākhāstathaivañcāparī gatāḥ |
natāścaivonnatāścaiva tadvacchākhāḥ pracakrire||49.53||
yāḥ śākhāḥ kalpavṛkṣāṇāṃ pūrvamāsan dvijottama |
tā eva śākhā gehānāṃ śālātvaṃ tena tāsu tat||49.54||
kṛtvā dvandvopaghātante vārtopāyamacintayan |
naṣṭeṣu madhunā sārdhaṃ kalpavṛkṣeṣvaśeṣataḥ||49.55||
viṣādavyākulāstā vai prajāstṛṣṇākṣudhārditāḥ |
tataḥ prādurbabhau tāsāṃ siddhistretāmukhe tadā||49.56||
vārtāsvasādhitā hyanyā vṛṣṭistāsāṃ nikāmataḥ |
tāsāṃ vṛṣṭyudakānīha yāni nimnagatāni vai||49.57||
vṛṣṭyāvaruddhairabhavat strotaḥ khātāni nimnagāḥ |
ye purastādapāṃ stokā āpannāḥ pṛthivītale||49.58||
tato bhūmeśca saṃyogādoṣadhyastāstadā bhavan |
aphālakṛṣṭāścānuptā grāmyāraṇyāścaturdaśa||49.59||
ṛtupuṣpaphalāścaiva vṛkṣā gulmāśca jajñire |
prādurbhāvastu tretāyāmādyo'yamauṣadhasya tu||49.60||
tenauṣadhena vartante prajāstretāyuge mune |
rāgalobhau samāsādya prajāścākasmikau tadā||49.61||
tatastāḥ paryagvahṇanta nadīkṣetrāṇi parvatān |
vṛkṣagulmauṣadhīścaivamātmanyāyādyathābalam||49.62||
tena doṣeṇa tā neśurauṣadhyo miṣatāṃ dvija |
agrasad bhūryugapattāstadauṣadhyo mahāmate||49.63||
punastāsu praṇaṣṭāsu vibhrāntāstāḥ punaḥ prajāḥ |
brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ kṣudhārtāḥ parameṣṭhinam||49.64||
sa cāpi tattvato jñātvā tadā grastāṃ vasundharām |
vatsaṃ kṛtvā sumeruntu dudoha bhagavān vibhuḥ||49.65||
dugdheyaṃ gaustadā tena śasyāni pṛthivītale |
jajñire tāni bījāni grāmyāraṇyāstu tāḥ punaḥ||49.66||
oṣadhyaḥ phalapākāntā gaṇāḥ saptadaśā smṛtāḥ |
vrīhayaśca yavāścaiva godhūmā aṇavastilāḥ||49.67||
priyaṅgavo hyudārāśca koradūṣāḥ sacīnakāḥ |
māṣā mudgā masūrāśca niṣpāvāḥ sakulatthakāḥ||49.68||
āḍhakāścaṇakāścaiva gaṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ |
ityetā oṣadhīnāntu grāmyāṇāṃ jātayaḥ purā||49.69||
oṣadhyo jajñiyāścaiva grāmyāraṇyāścaturdaśa |
vrīhayaśca yavāścaiva godhūmā aṇavastilāḥ||49.70||
priyaṅgusaptamā hyete aṣṭamāstu kulatthakāḥ |
śyāmākāstvatha nīvārā yattilā sagavedhukāḥ||49.71||
kuruvindā markaṭakāstathā veṇuyavāśca ye |
grāmyāraṇyāḥ smṛtā hyetā oṣadhyaśca caturdaśa||49.72||
yadā prasṛṣṭā oṣadhyo na prarohanti tāḥ punaḥ |
tataḥ sa tāsāṃ vṛddhyarthaṃ vārtopāyañcakāra ha||49.73||
brahmā svayambhūrbhagavān hastasiddhiñca karmajām |
tataḥ prabhṛtyathauṣadhyaḥ kṛṣṭapacyāstu jajñire||49.74||
saṃsiddhāyāntu vārtāyāṃ tatastāsāṃ svayaṃ prabhuḥ |
maryādāṃ sthāpayāmāsa yathānyāyaṃ yathāguṇam||49.75||
varṇānāmāśramāṇāñca dharmān dharmabhṛtāṃvara |
lokānāṃ sarvavarṇānāṃ samyagdharmārthapālinām||49.76||
prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām |
sthānamaindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām||49.77||
vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharmamanuvartatām |
gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricaryānuvartatām||49.78||
aṣṭāśītisahasrāṇāmṛṣīṇāmūrdhvaretasām |
smṛtaṃ teṣāntu yat sthānaṃ tadeva guruvāsinām||49.79||
saptarṣoṇāntu yat sthānaṃ smṛtaṃ tadvai vanaukasām |
prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ nyāsināṃ brahmaṇaḥ kṣayam |
yogināmamṛtaṃ sthānamiti vai sthānakalpanā||49.80||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sṛṣṭiprakaraṇe ekonapañcāśadadhyāyaḥ
mārkaṇḍeya uvāca
tato'bhidyāyatastasya jajñire mānasīḥ prajāḥ |
taccharīrasamutpannaiḥ kāryaistaiḥ kāraṇaiḥ saha||50.1||
kṣetrajñāḥ samavartanta gātrebyastasya dhīmataḥ |
te sarve samavartanta ye mayā pragudāhṛtāḥ||50.2||
devādyāḥ sthāvarāntāśca traiguṇyaviṣayāḥ smṛtāḥ |
evaṃbhūtāni sṛṣṭāni sthāvarāṇi carāṇi ca||50.3||
yadāsya tāḥ prajāḥ sarvā na vyavardhanta dhīmataḥ |
athānyānmānasān putrānu sadṛśānātmano'sṛjat||50.4||
bhṛguṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratumaṅgirasantathā |
marīciṃ dakṣamatriñca vasiṣṭañcaiva mānasam||50.5||
nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṅgatāḥ |
tato'sṛjat punarbrahmā rudraṃ krodhātmasambhavam||50.6||
saṅkalpañcaiva dharmañca pūrveṣāmapi pūrvajam |
sanandanādayo ye ca pūrvaṃ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā||50.7||
na te lokeṣu sajjanto nirapekṣāḥ samāhitāḥ |
sarve te'nāgatajñānā vītarāgā vimatsarāḥ||50.8||
teṣvevaṃ nirapekṣeṣu lokasṛṣṭau mahātmanaḥ |
brahmaṇo'bhūnmahākrodhastatrotpannor'kasannibhaḥ||50.9||
ardhanārīnaravapuḥ puruṣo'tiśarīravān |
vibhajātmānamityuktvā sa tadāntardadhe tataḥ||50.10||
sa cokto vai pṛthak strītvaṃ puruṣatvaṃ tathākarot |
bibheda puruṣatvañca daśadhā caikadhā tu saḥ||50.11||
saumyāsaumyaistathā śāntaiḥ puṃstvaṃ strītvañca sa prabhuḥ |
bibheda bahudhā devaḥ puruṣairasitaiḥ sitaiḥ||50.12||
tato brahmātmasambhūtaṃ pūrvaṃ svāyambhuvaṃ prabhuḥ |
ātmanaḥ sadṛśaṃ kṛtvā prajāpālo manuṃ dvija||50.13||
śatarūpāñca tāṃ nārīṃ taponirdhūtakalmaṣām |
svāyambhuvo manurdevaḥ patnītve jagṛhe vibhuḥ||50.14||
tasmācca puruṣāt putrau śatarūpā vyajāyata |
priyavratottānapādau prakhyātāvātmakarmabhiḥ||50.15||
kanye dve ca tathā ṛddhiṃ prasūtiñca tataḥ pitā |
dadau prasūtiṃ dakṣāya tathā ṛddhiṃ ruceḥ purā||50.16||
prajāpatiḥ sa jagrāha tayoryajñaḥ sadakṣiṇaḥ |
putro jajñe mahābhāga ! dampatīmithunaṃ tataḥ||50.17||
yajñasya dakṣiṇāyāntu putrā dvādaśa jajñire |
yāmā iti samākhyātā devāḥ svāyambhuvo'ntare||50.18||
tasya putrāstu yajñasya dakṣiṇāyāṃ sabhāsvarāḥ |
prasūtyāñca tathā dakṣaścatastro viṃśatistathā||50.19||
sasarja kanyāstāsāñca samyaṅnāmāni me śṛṇu |
śraddhā lakṣmīrdhṛtistuṣṭiḥ puṣṭirmedhā kriyā tathā||50.20||
buddhirlajjā vapuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrtistrayodaśī |
patnyarthe pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ||50.21||
tābhyaḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ |
khyātiḥ satyatha sambhūtiḥ smṛtiḥ prītistathā kṣamā||50.22||
santatiścānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā |
bhṛgurbhavo marīciśca tathā caivāṅgirā muniḥ||50.23||
pulastyaḥ pulahaścaiva kratuśca ṛṣayastathā |
vasiṣṭho'tristathā vahniḥ pitaraśca yathākramam||50.24||
khyātyādyā jagṛhuḥ kanyā munayo munisattamāḥ |
śraddhā kāmaṃ śrīśca darpaṃ niyamaṃ dhṛtirātmajam||50.25||
santoṣañca tathā tuṣṭirlobhaṃ puṣṭirajāyata |
medhā śrutaṃ kriyā daṇḍaṃ nayaṃ vinayameva ca||50.26||
bodhaṃ buddhistathā lajjā vinayaṃ vapurātmajam |
vyavasāyaṃ prajajñe vai kṣemaṃ śāntirasūyata||50.27||
sukhaṃ siddhiryaśaḥ kīrtirityete dharmayonayaḥ |
kāmādatimudaṃ harṣaṃ dharmapautramasūyata||50.28||
hiṃsā bhāryā tvadharmasya tasyāṃ jajñe tathānṛtam |
kanyā ca nirṛtistasyāṃ sutau dvau narakaṃ bhayam||50.29||
māyā ca vedanā caiva mithunaṃ dvayametayoḥ |
tayorjajñe'tha vai māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam||50.30||
vedanātmasutañcāpi duḥkhaṃ jajñe'tha rauravāt |
mṛtyorvyādhi-jarā-śoka-tṛṣṇā-krodhāśca jajñire||50.31||
duḥ khodbhavāḥ smṛtā hyete sarve vādharmalakṣaṇāḥ |
naiṣāṃ bhāryāsti putro vā sarve te hyūrdhvaretasaḥ||50. 32||
nirṛtiśca tathā cānyā mṛtyorbhāryābhavanmune |
alakṣmīrnāma tasyāñca mṛtyoḥ putrāścaturdaśa||50.33||
alakṣmīputrakā hyete mṛtyorādeśakāriṇaḥ |
vināśakāleṣu narān bhajantyete śṛṇuṣva tān||50.34||
indriyeṣu daśasvete tathā manasi ca sthitāḥ |
sve sve naraṃ striyaṃ vāpi viṣaye yojayanti hi||50.35||
athendriyāṇi cākramya rāgakrodhādibhirnarān |
yojayanti yathā hāniṃ yāntyadharmādibhirdvija||50.36||
ahaṅkāragataścānyastathānyo buddhisaṃsthitaḥ |
vināśāya narāḥ strīṇāṃ yatante mahosaṃśritāḥ||50.37||
tathaivānyo gṛhe puṃsāṃ duḥ saho nāma viśrutaḥ |
kṣutkṣāmo'dhomukho nagraścīrī kākasamasvanaḥ||50.38||
sa sarvān khādituṃ sṛṣṭo brahmaṇā tamaso nidhiḥ |
daṃṣṭrākarālamatyarthaṃ vivṛtāsyaṃ subhairavam||50.39||
tamattukāmamāhedaṃ brahmā lokapitāmahaḥ |
sarvabrahmamayaḥ śuddhaḥ kāraṇaṃ jagato'vyayaḥ||50.40||
brahmovāca
nāttavyante jagadidaṃ jahi kopaṃ śamaṃ vraja |
tyajaināntāmasī vṛttimapāsya rajasaḥ kalām||50.41||
duḥ saha uvāca
kṣutkṣāmo'smi jagannātha ! pipāsuścāpi durbalaḥ |
kathaṃ tṛptimiyānnātha ! bhaveyaṃ balavān katham |
kaścāśrayo mamākyāhi varteyaṃ yatra nirvṛtaḥ||50.42||
brahmovāca
tavāśrayo gṛhaṃ puṃsāṃ janaścādhārmiko balam |
puṣṭiṃ nityakriyāhānyā bhavān vatsa ! gamiṣyati||50.43||
vṛthāsphoṭāśca te vastramāhārañca dadāmi te |
kṣataṃ kīṭāvapannañca tathā śvabiravekṣitam||50.44||
bhagnabhāṇāgatantadvanmukhavātopaśāmitam |
ucchiṣṭāpakvamāsvinnamavalīḍhamasaṃskṛtam||50.45||
bhagnāsanasthitairbhuktamāsannāgatameva ca |
vidiṅmukhaṃ sandhyayośca nṛtyavādyasvanākulam||50.46||
udakyopahataṃ bhuktamudakyā dṛṣṭameva ca |
yaccopaghātavat kiñcid bhakṣyaṃ peyamathāpi vā||50.47||
etāni tava puṣṭyarthamanyaccāpi dadāmi te |
aśraddhayā hutaṃ dattamasnātairyadavajñayā||50.48||
yannāmbupūrvakaṃ kṣiptamanarthokṛtameva ca |
tyaktumāviṣkṛtaṃ yat tu dattaṃ caivātivismayāt||50.49||
duṣṭaṃ kruddhārtadattañca yakṣa tadbhāgi tat phalam |
yacca paunarbhavaḥ kiñcit karotyāmuṣmikaṃ kramam||50.50||
yacca paunarbhavā yoṣit tadyakṣa ! tava tṛptaye |
kanyāśulkopadhānāya samupāste dhanakriyāḥ||50.51||
tathaiva yakṣa ! puṣṭyarthamasacchāstrakriyāśca yāḥ |
yaccārthanirvṛtaṃ kiñcidadhītaṃ yanna satyataḥ||50.52||
tata sarvaṃ tava kālāṃśca dadāmi tava siddhaye |
gurviṇyabhigame sandhyānityakāryavyatikrame||50.53||
asacchāstrakriyālāpadūṣiteṣu ca duḥ saha |
tavābhibhavasāmarthyaṃ bhaviṣyati sadā nṛṣu||50.54||
paṅktibhede vṛthāpāke pākabhede tathā kriyā |
nityañca gehakalahe bhavitā vasatistava||50.55||
apoṣyamāṇe ca tathā bhṛtye govāhanādike |
asandhyābhyukṣitāgāre kāle tvatto bhayaṃ nṛṇām||50.56||
nakṣatragrahapīḍāsu trividhotpātadarśane |
aśāntikaparān yakṣa ! narānabhibhaviṣyasi||50.57||
vṛthopavāsino martyā dyūtastrīṣu sadā ratāḥ |
tvadbhāṣaṇopakartāro vaiḍālavratikāśca ye||50.58||
abrahmacāriṇādhītamijyā cāviduṣā kṛtā |
tapovane grāmyabhujāṃ tathaivānirvajitātmanām||50.59||
brāhmaṇa-kṣatriya-viśāṃ śūdrāṇāñca svakarmataḥ |
paricyutānāṃ yā ceṣṭā paralokārthamīpsatām||50.60||
tasyāśca yat phalaṃ sarvaṃ tat te yakṣa ! bhaviṣyati |
anyacca te prayacchāmi puṣṭyarthaṃ sannibodha tat||50.61||
bhavato vaiśvadevānte nāmoccāraṇapūrvakam |
etat taveti dāsyanti bhavato balimūrjitam||50.62||
yaḥ saṃskṛtāśī vidhivacchucirantastathā bahiḥ |
alolupo jitastrīkastadgehamapavarjaya||50.63||
pūjyante havyakavyābhyāṃ devatāḥ pitarastathā |
yāmayo'tithayaścāpi tadgehaṃ yakṣa ! varjaya||50.64||
yatra maitrī gṛhe bālavṛddhayoṣinnareṣu ca |
tathā svajanavargeṣu gṛhaṃ taccāpi varjaya||50.65||
yoṣito'biratā yatra na vahirgamanotsukāḥ |
lajjānvitāḥ sadā gehaṃ yakṣa ! tat parivarjaya||50.66||
vayaḥ sambandhayogyāni śayanānyaśanāni ca |
yatra gehe tvayā yakṣa ! tadvarjyaṃ vacanānmama||50.67||
yatra kāruṇikā nityaṃ sādhukarmaṇyavasthitāḥ |
sāmānyopaskarairyuktāstyajethā yakṣa ! tadgṛham||50.68||
yatrāsanasthāstiṣṭhatsu guru-vṛddha-dvijātiṣu |
na tiṣṭhanti gṛhaṃ tacca varjyaṃ yakṣa ! tvayā sadā||50.69||
tarugulmādibhirdhāraṃ na viddhaṃ yasya veśmanaḥ |
marmabhedo'thavā puṃsastacchreyo bhavanaṃ na te||50.70||
devatāpitṛbhṛttyānāmatithīnāñca vartanam |
ysāyavaśiṣṭenānnena puṃsastasya gṛhaṃ tyaja||50. 71||
satyavākyān kṣamāśīlānahiṃstrānnānutāpinaḥ |
puruṣānīdṛśān yakṣa ! tyajethāścānasūyakān||50.72||
bhartṛśuśrūṣaṇe yuktāmasatstrīsaṅgavarjitām |
kuṭumbabhartṛśeṣānnapuṣṭāñca tyaja yoṣitam||50.73||
yajanādhyayanābhyāsadānāsaktamatiṃ sadā |
yājanādhyāpanādānakṛtavṛttiṃ dvijaṃ tyaja||50.74||
dānādhyayanayajñeṣu sadodyuktañca duḥ saha |
kṣatriyaṃ tyaja sacchulkaśastrājīvāttavetanam||50.75||
tribhiḥ pūrvaguṇairyuktaṃ pāśupālya-vaṇijyayoḥ |
kṛṣeścāvāptavṛttiñca tyaja vaiśyamakalmaṣam||50.76||
dānejhyā-dvijaśuśrūṣā-tatparaṃ yakṣa ! santyaja |
śūdrañca brāhmaṇādīnāṃśuśrūṣāvṛttipoṣakam||50.77||
śrutismṛtyavirodhena kṛtavṛttirgṛhe gṛhī |
yatra tatra ca tatpatni tasyaivānugatātmikā||50.78||
yatra putro guroḥ pūjāṃ devānāñca tathā pituḥ |
patnī ca bhartuḥ kurute tatrālakṣmībhayaṃ kutaḥ||50.79||
sadānuliptaṃ sandhyāsu gṛhamambusamukṣitam |
kṛtapuṣpabaliṃ yakṣa ! na tvaṃ śaknoṣi vīkṣitum||50.80||
bhāskarādṛṣṭaśayyāni nityāgnisalilāni ca |
sūryāvalokadīpāni lakṣmyā gehāni bhājanam||50.81||
yatrokṣā candanaṃ vīṇā ādarśo madhusarpiṣī |
viṣājyatāmrapātrāṇi tadgṛhaṃ na tavāśrayaḥ||50.82||
yatra kaṣṭakino vṛkṣā yatra niṣpāvavallarī |
bhāryā punarbhūrvalmīkastadyakṣa ! tava mandiram||50.83||
yasmin gṛhe narāḥ pañca strītrayaṃ tāvatīśca gāḥ |
andhakārendhanāgniśca tadgṛhaṃ vasatistava||50.84||
ekacchāgaṃ dvivāleyaṃ trigavaṃ pañcamāhiṣam |
ṣaḍaśvaṃ saptamātaṅgaṃ gṛhaṃ yakṣāśu śoṣaya||50.85||
kuddāladātrapiṭakaṃ tadvat sthālyādibhājanam |
yatra tatraiva kṣiptāni tava dadyuḥ pratiśrayam||50.86||
musalolūkhale strīṇāmāsyā tadvadudumbare |
avaskare mantraṇañca yakṣaitadupakṛt tava||50.87||
laṅghyante yatra dhānyāni pakvāpakvāni veśmani |
tadvacchāstrāṇi tatra tvaṃ yatheṣṭaṃ cara duḥ saha||50.88||
sthālīpidhāne yatrāgnirdatto darvophalena vā |
gṛhe tatra duriṣṭānāmaśeṣāṇāṃ samāśrayaḥ||50.89||
mānuṣāsthi gṛhe yatra divārātraṃ mṛtasthitiḥ |
tatra yakṣa ! tavāvāsastathānyeṣāñca rakṣasām||50.90||
adattvā bhuñjate ye vai bandhoḥ piṇḍaṃ tathodakam |
sapiṇḍān sodakāṃścaiva tatkāle tān narān bhaja||50.91||
yatra padmapahāpadmau surabhirmokāśinī |
vṛṣabhairāvatau yatra kalpyante tadgṛhaṃ tyaja||50.92||
aśastrā devatā yatra saśastrāścāhavaṃ vinā |
kalpyante manujairarcyāstat parityaja mandiram||50.93||
paurajānapadairyatra prākprasiddhamahotsavāḥ |
kriyante pūrvavad gehe na tvaṃ tatra gṛhe cara||50.94||
śūrpavātaghaṭāmbhobhiḥ strānaṃ vastrāmbuvipruṣaiḥ |
nakhāgrasalilaiścaiva tān yāhi hatalakṣaṇān||50.95||
deśācārān samayān jñātidharmaṃ
japaṃ hopaṃ maṅgalaṃ devateṣṭim |
samyakśaucaṃ vidhivallokavādān
puṃsastvayā kurvato māstu saṅgaḥ||50.96||
mārkaṇḍeya uvāca
ityuktvā duḥ sahaṃ brahmā tatraivāntaradhīyata |
cakāra śāsanaṃ so'pi tathā paṅkajajanmanaḥ||50.97||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe yakṣānuśāsano nāma pañcāśo'dhyāyaḥ
ekapañcāśo'dhyāyaḥ- 51
duḥ sahasyābhavadbhāryā nirmāṣṭirnāma nāmataḥ |
jātā kalestu bhāryāyāmṛtau cāṇḍāladarśanāt||51.1||
tayorapatyānyabhavane jagadvyāpīni ṣoḍaśa |
aṣṭau kumārāḥ kanyāśca tathāṣṭāvatibhīṣaṇāḥ||51.2||
tantākṛṣṭistathoktiśca parivartastathāparaḥ |
aṅgadhruk śakuniścaiva gaṇḍaprāntaratistathā||51.3||
garbhahā sasyahā cānyaḥ kumārāstanayāstayoḥ |
kanyāścānyāstathaivāṣṭau tāsāṃ nāmāni me śṛṇu||51.4||
niyojikā vai prathamā tathaivānyā virodhinī |
svayaṃhārakarī caiva bhrāmaṇī ṛtuhārikā||51.5||
smṛtibījahare cānye tayoḥ kanye'tidāruṇe |
vidveṣaṇyaṣṭamī nāma kanyā lokabhayāvahā||51.6||
etāsāṃ karma vakṣyāmi doṣapraśamanañca yat |
aṣṭānāñca kumārāṇāṃ śruyatāṃ dvijasattama||51.7||
dantākṛṣṭiḥ prasuptānāṃ bālānāṃ daśanasthitaḥ |
karoti dantasaṃgharṣaṃ cikīrṣurduḥ sahāgamam||51.8||
tasyopaśamanaṃ kāryaṃ suptasya sitasarṣapaiḥ |
śayanasyopari kṣiptairmānuṣairdaśanopari||51.9||
suvārccalauṣadhīsnānāttathā sacchāstrakīrtanāt |
uṣṭrakaṇṭakakhaḍgāsthi-kṣaumavastravidhāraṇāt||51.10||
tiṣṭhatyanyakumārastu tathāsttvityasakṛd bruvan |
śubhāśubhe nṛṇāṃ yuṅkte tathoktistacca nānyathā||51.11||
tasmādaduṣṭaṃ maṅgalyaṃ vaktavyaṃ paṇḍitaiḥ sadā |
duṣṭe śrute tathaivokte kīrtanīyo janārdanaḥ||51.12||
carācaragururbrahmā yā yasya kuladevatā |
anyagarbhe parān garbhān sadaiva parivartayan||51.13||
ratimāpnoti vākyañca vivakṣoranyadeva yat |
parivartakasaṃjño'yaṃ tasyāpi sitasarṣapaiḥ||51.14||
rakṣoghnamantrajapyaiśca rakṣāṃ kurvota tattvavit |
anyaścānilavannṛṇāmaṅgeṣu sphuraṇoditam||51.15||
śubhāśubhaṃ samācaṣṭe kuśaistasyāṅgatāḍanam |
kākādipakṣisaṃstho'nyaḥ śvāderaṅgagato'pi vā||51.16||
śubhāśubhañca śakuniḥ kumāro'nyo bravīti vai |
tatrāpi duṣṭe vyākṣepaḥ prārambhatyāga eva ca||51.17||
śubhe drutataraṃ kāryamiti prāha prajāpatiḥ |
gaṇḍānteṣu sthitaścānyo muhūrtārdhaṃ dvijottama||51.18||
sarvārambhān kumāro'tti śastātāñcānasūyatām |
viproktyā devatāstutyā mūlotkhātena ca dvija||51.19||
gomūtrasarṣapastrānaistadṛkṣagrahapūjanaiḥ |
punaśca dharmopaniṣatkaraṇaiḥ śāstradarśanaiḥ||51.20||
anajñayā janmanaśca praśamaṃ yāti gaṇḍavān |
garbhe strīṇāṃ tathānyastu phalanāśī sudāruṇaḥ||51.21||
tasya rakṣā sadā kāryā nityaṃ śaucaniṣevaṇāt |
prasiddhamantralikhanācchastamālyādidhāraṇāt||51.22||
viśuddhagehāvasathādanāyāsācca vai dvija |
tathaiva sasyahā cānyaḥ sasyardhimupahanti yaḥ||51.23||
tasyāpi rakṣāṃ kurvota jīrṇopānadvidhāraṇāt |
tathāpasavyagamanācchāṇḍālasya praveśanāt||51.24||
bahirbalipradānācca somāmbuparikīrtanāt |
paradārapahadravyaharaṇādiṣu mānavān||51.25||
niyojayati caivānyān kanyā sā ca niyojikā |
tasyāḥ pavitrapaṭhanāt krodhalobhādivarjanāt||51.26||
niyojayati māmiṣṭavirodhācca vivarjanam |
ākruṣṭo'nyena manyeta tāḍito vā niyojikā||51.27||
niyojayatyenamiti na gacchettadvaśaṃ budhaḥ |
paradārādisaṃsarge cittamātmānameva ca||51.28||
niyojayatyatra sā māmiti prājño vicintayet |
virodhaṃ kurute cānyā dampatyoḥ prīyamāṇayoḥ||51.29||
bandhūnāṃ suhṛdāṃ pitroḥ putraiḥ sāvarṇikaiśca yā |
virodhinī sā tadrakṣāṃ kurvota balikarmaṇā||51.30||
tathātivādasahanācchāstrācāraniṣevaṇāt |
dhānyaṃ khalād gṛhād gobhyaḥ payaḥ sarpistathāparā||51.31||
samṛddhimṛddhimaddravyādapahinti ca kanyakā |
sā svayaṃhāriketyuktā sadāntardhānatatparā||51.32||
mahānasādardhasiddhamannāgārasthitaṃ tathā |
pariviśyamāṇañca sadā sārdhaṃ bhuṅkte ca bhuñjatā||51.33||
uccheṣaṇaṃ manuṣyāṇāṃ haratyannañca durharā |
karmāntāgāraśālābhyaḥ siddhardhi harati dvija||51.34||
gostrīstanebhyaśca payaḥ kṣīrahārī sadaiva sā |
dadhno ghṛtaṃ tilāttailaṃ surāgārāttathā surām||51.35||
rāgaṃ kusumbhakādīnāṃ kārpāsāt sūtrameva ca |
sā svayaṃhārikā nāma haratyavirataṃ dvija||51.36||
kuryācchikhaṇḍinordvandvaṃ rakṣārthaṃ kutrimāṃ striyam |
rakṣāścaiva gṛhe lekhyā varjyāco cchiṣṭatā tathā||51.37||
homāgnidevatādhūpabhasmanā ca pariṣkriyā |
kāryā kṣīrādibhāṇḍānāmevaṃ tadrakṣaṇaṃ smṛtam||51.38||
udvegaṃ janayatyanyā ekasthānanivāsinaḥ |
puruṣasya tu yā proktā bhrāmaṇī sā tu kanyakā||51.39||
tasyātha rakṣāṃ kurvota vikṣiptaiḥ sitasarṣapaiḥ |
āsane śayane corvyāṃ yatrāste sa tu mānavaḥ||51.40||
cintayecca naraḥ pāpā māmeṣā duṣṭacetanā |
bhrāmayatyasakṛjjapyaṃ bhuvaḥ sūktaṃ samādhinā||51.41||
strīṇāṃ puṣpaṃ haratyanyā pravṛttaṃ sā tu kanyakā |
tathāpravṛttaṃ sā jñeyā dauḥ sahā ṛtahārikā||51.42||
kurvota tīrthadevaukaścaityaparvatasānuṣu |
nadīsaṅgamakhāteṣu strapanaṃ tatpraśānyate||51.43||
mantravit kṛtatattvajñaḥ parvasūṣasi ca dvija |
cikitsājñaśca vai vaidyaḥ saṃprayuktairvarauṣadhaiḥ||51.44||
smṛtiñcāpaharatyanyā strīṇāṃ sā smṛtihārikā |
viviktadeśasevitvāttasyāścopaśamo bhavet||51.45||
bījāpahāriṇī cānyā strīpuṃsoratibhīṣaṇā |
medhyānnabhojanaiḥ snānaistasyāścopaśamo bhaveta||51.46||
aṣṭamī dveṣaṇī nāma kanyā lokabhayāvahā |
yā karoti janadviṣṭaṃ naraṃ nārīmathāpi vā||51.47||
madhukṣīraghṛtāktāṃstu śāntyarthaṃ homayettilān |
kurvota mitravindāñca tatheṣṭintat praśānyate||51.48||
eteṣāntu kumārāṇāṃ kanyānāṃ dvijasattama |
aṣṭatriṃśadapatyāni teṣāṃ nāmāni me śṛṇu||51.49||
dantākṛṣṭerabhūt kanyā vijalpā kalahā tathā |
avajñānṛtaduṣṭoktirvijalpā tatpraśāntaye||51.50||
tāmeva cintayet prājñaḥ prayataśca gṛhī bhavet |
kalahā kalahaṃ gehe karotyavirataṃ nṛṇām||51.51||
kuṭumbanāśahetuḥ sā tatpraśāntiṃ niśāmaya |
dūrvāṅkurānmadhughṛtakṣīrāktān balikarmaṇi||51.52||
vikṣipejjuhuyāccaivānalaṃ mitrañca kīrtayet |
bhūtānāṃ mātṛbhiḥ sārdhaṃ bālakānāntu śāntaye||51.53||
vidyānāṃ tapasāñcaiva saṃyamasya yamasya ca |
kṛṣyāṃ vāṇijyalābhe ca śāntiṃ kurvantu me sadā||51.54||
pūjitāśca yathānyāyaṃ tuṣṭiṃ gacchantu sarvaśaḥ |
kuṣmāṇḍā yātudhānāśca ye cānye gaṇasaṃjñitāḥ||51.55||
mahādevaprasādena maheśvaramatena ca |
sarva ete nṛṇāṃ nityaṃ tuṣṭimāśu vrajantu te||51.56||
tuṣṭāḥ sarvaṃ nirasyantu duṣkṛtaṃ duranuṣṭhitam |
mahāpatākajaṃ sarvaṃ yaccānyadvighnakāraṇam||51.57||
teṣāmeva prasādena vighnā naśyantu sarvaśaḥ |
udvāheṣu ca sarveṣu vṛddhikarmaṃsu caiva hi||51.58||
puṇyānuṣṭhānayogeṣu gurudevārcaneṣu ca |
japayajñavidhāneṣu yātrāsu ca caturdaśa||51.59||
śarīrārogyabhogyeṣu sukhadānadhaneṣu ca |
vṛddhabālātureṣveva śāntiṃ kurvantu me sadā||51.60||
somāmbupau tathāmbhodhiḥ savitā cānilānalau |
tathokteḥ kālajihvo'bhūt putrastālaniketanaḥ||51.61||
sa yeṣāṃ rasanāsaṃsthāstānasādhūn vibādhate |
parivartasutau dvau tu virūpavikṛtau dvija||51.62||
tau tu vṛkṣāgraparikhāprākārāmbhodhisaṃśrayau |
gurviṇyāḥ parivartantau kurutaḥ pādapāṇiṣu||51.63||
krauṣṭuke parivartaḥsyāt garbhasyānyodarāttataḥ |
na vṛkṣaṃ caiva naivādriṃ na prākāraṃ mahodadhim||51.64||
parikhāṃ vā samākrāmedabalā garbhadhāriṇī |
aṅgadhruk tanayaṃ lebhe piśunaṃ nāma nāmataḥ||51.65||
so'sthimajjāgataḥ puṃsāṃ balamattyajitātmanām |
śyena-kāka-kapotāṃśca gṛdhrolūkaiśca vai sutān||51.66||
avāpa śakuniḥ pañca jagṛhustān surāsurāḥ |
śyenaṃ jagrāha mṛtyuśca kākaṃ kālo gṛhītavān||51.67||
ulūkaṃ nirṛtiścaiva jagrāhātibhayāvaham |
gṛdhraṃ vyādhistadīśo'tha kapotaṃ ca svayaṃ yamaḥ||51.68||
eteṣāmeva caivoktā bhūtāḥ pāpopapādane |
tasmācchyenādayo yasya nilīyeyuḥ śirasyatha||51.69||
tenātmarakṣaṇāyālaṃ śāntiṃ kuryādvijottama |
gehe prasūtireteṣāṃ tadvannīḍaniveśanam||51.70||
narastaṃ varjayed gehaṃ kapotākrāntamastakam |
śyenaḥ kapoto gṛdhraśca kākolūkau gṛhe dvija||51.71||
praviṣṭaḥ kathayedantaṃ vasatāṃ tatra veśmani |
īdṛk parityajed gehaṃ śāntiṃ kuryācca paṇḍitaḥ||51.72||
svapne'pi hi kapotasya darśanaṃ na praśasyate |
ṣaḍapatyāni kathyante gaṇḍaprāntaratestathā||51.73||
strīṇāṃ rajasyavasthānaṃ teṣāṃ kālāṃśca me śṛṇu |
catvāryahāni pūrvāṇi tathaivānyat trayodaśa||51.74||
ekādaśa tathaivānyadapatyaṃ tasya vai dine |
anyaddinābhigamane śrāddhadāne tathāpare||51.75||
parvasvathānyat tasmāttu varjyānyetāni paṇḍitaiḥ |
garbhahantuḥ suto nighno mohanī cāpi kanyakā||51.76||
praviśya garbhamattyeko bhuktvā mohayate'parā |
jāyante mohanāttasyāḥ sarpamaṇḍūkakacchapāḥ||51.77||
sarīsṛpāṇi cānyāni purīṣamathavā punaḥ |
ṣaṇmāsān gurviṇīṃ māṃsamaśnuvānāmasaṃyatām||51.78||
vṛkṣacchāyāśrayāṃ rātrāvathavā tricatuṣpathe |
śmaśānakaṭabhūmiṣṭhāmuttarīyavivarjitām||51.79||
rudamānāṃ niśīthe'tha āviśettāmasau striyam |
śasyahantustathaivaikaḥ kṣudrako nāma nāmataḥ||51.80||
śasyardhiṃ sa sadā hanti labdhvā randhraṃ śṛṇuṣva tat |
amaṅgalyadinārambhe atṛpto vapate ca yaḥ||51.81||
kṣetreṣvanupraveśaṃ vai karotyantopasaṅgiṣu |
tasmāt kalpaḥ supraśaste dine'bhyarcya niśākaram||51.82||
kuryādārambhamuptiñca hṛṣṭastuṣṭaḥ sahāyavān |
niyojiketi yā kanyā duḥ sahasya mayoditā||51. 83||
jātaṃ pracodikāsaṃjñaṃ tasyāḥ kanyācatuṣṭayam |
mattonmattapramattāstu narān nārīstu tāḥ sadā||51.84||
samāviśanti nāśāya codayantīha dāruṇam |
adharmaṃ dharmarūpeṇa kāmañcākāmarūpiṇam||51.85||
anarthañcārtharūpeṇa mokṣañcāmokṣarūpiṇam |
durvinītā vinā śaucaṃ darśayanti pṛthaṅnarān||51.86||
bhraśyantyābhiḥ praviṣṭābhiḥ puruṣārthāt pṛthaṅnarāḥ |
tāsāṃ praveśaśca gṛhe saṃdhyārakte hyathāmbare||51.87||
dhātāvidhātrośca baliryatra kāle na dīyate |
bhuñjatāṃ pibatāṃ vāpi saṅgibhirjalavipruṣaiḥ||51.88||
navanārīṣu saṃkrāntistāsāmāśvabhijāyate |
virodhinyāstrayaḥ putrāścodako grāhakastathā||51.89||
tamaḥ pracchādakaścānyastatsvarūpaṃ śṛṇuṣva me |
pradīpadailasaṃsargadūṣite laṅghite khale||51.90||
muṣalolūkhale yatra pāduke vāsane striyaḥ |
śūrpadātrādikaṃ yatra padākṛṣya tathāsanam||51.91||
yatropaliptañcānarcya vihāraḥ kriyate gṛhe|
darvomukhena yatrāgnirāhṛto'nyatra nīyate||51.92||
virodhinīsutāstatra vijṛmbhante pracoditāḥ |
eko jihvāgataḥ puṃsāṃ strīṇāñcālīkasatyavān||51.93||
codako nāma sa proktaḥ paiśunyaṃ kurute gṛhe |
avadhānagataścānyaḥ śravaṇastho'tidurmatiḥ||51.94||
karoti grahaṇanteṣāṃ vacasāṃ grāhakastu saḥ |
ākramyānyo mano nṝṇāṃ tamasācchādya durmatiḥ||51.95||
krodhaṃ janayate yastu tamaḥ pracchādakastu saḥ |
svayaṃhāryāstu cauryeṇa janitantanayatrayam||51.96||
sarvahāryardhahārī ca vīryahārī tathaiva ca |
anācāntagṛheṣvete mandācāragṛheṣu ca||51.97||
aprakṣālitapādeṣu praviśatsu mahānasam |
khaleṣu goṣṭheṣu ca vai droho yeṣu gṛheṣu vai||51.98||
teṣu sarve yathānyāyaṃ viharanti ramanti ca |
bhrāmaṇyāstanayastvekaḥ kākajaṅgha iti smṛtaḥ||51.99||
tenāviṣṭo ratiṃ sarvo naiva prāpnoti vai pure |
bhuñjan yo gāyate maitre gāyate hasate ca yaḥ||51.100||
sandhyāmaithuninañcaiva naramāviśati dvija |
kanyātrayaṃ prasūtā sā yā kanyā ṛtuhāriṇī||51.101||
ekā kucaharā kanyā anyā vyañjanahārikā |
tṛtīyā tu samākhyātā kanyakā jātahāriṇī||51.102||
yasyā na kriyate sarvaḥ samyag vaivāhiko vidhiḥ |
kālātīto'thavā tasyā haratyekā kucadvayam||51.103||
samyak śrāddhamadattvā ca tathānarcya ca mātaram |
vivāhitāyāḥ kanyāyā harati vyañjanaṃ tathā||51.104||
agnyambuśūnye ca tathā vidhūpe sūtikāgṛhe |
adīpaśastramusale bhūtisarṣapavarjite||51.105||
anupraviśya sā jātamapahṛtyātmasambhavam |
kṣaṇaprasavinī bālaṃ tatraivotsṛjate dvija||51.106||
sā jātahāriṇī nāma sughorā piśitāśanā |
tasmāt saṃrakṣaṇaṃ kāryaṃ yatnataḥ sūtikāgṛhe||51.107||
smṛtiñcāprayatānāñca śūnyāgāraniṣevaṇāt |
apahanti sutastasyāḥ pracaṇḍo nāma nāmataḥ||51.108||
pautrebhyastasya saṃbhūtā līkāḥ śatasahasraśaḥ |
caṇḍālayonayaścāṣṭau daṇḍapāśātibhīṣaṇāḥ||51.109||
kṣudhāviṣṭāstato līkāstāśca caṇḍālayonayaḥ |
abhyadhāvanta cānyonyamattukāmāḥ parasparam||51.110||
pracaṇḍo vāriyitvā tu tāstāścaṇḍālayonayaḥ |
samaye sthāpayāmāsa yādṛśe tādṛśaṃ śṛṇu||51.111||
adyaprabhṛti līkānāmāvāsaṃ yo hi dāsyati |
daṇḍaṃ tasyāhamatulaṃ pātayiṣye na saṃśayaḥ||51.112||
caṇḍālayonyo'vasathe līkā yā prasaviṣyati |
tasyāśca santiḥ pūrvā sā ca sadyo naśiṣyati||51.113||
prasūte kanyake dve tu strīpuṃsorbojahāriṇī |
vātarūpāmarūpāñca tasyāḥ praharaṇantu te||51.114||
vātarūpā niṣekānte sā yasmai kṣipate sutam |
sa pumān vātaśukratvaṃ prayāti vanitāpi vā||51.115||
tathaiva gacchataḥ sadyo nirbojatvamarūpayā |
asnātāśī naro yo vai tathaiva piśitāśanaḥ||51.116||
vidveṣiṇī tu yā kanyā bhṛkuṭīkuṭilānanā |
tasyā dvau tanayau puṃsāmapakāraprakāśakau||51.117||
nirbojatvaṃ naro yāti nārī vā śaucavarjitā |
paiśunyābhirataṃ lolamasajjananiṣevaṇam||51.118||
puruṣadveṣiṇañcaitau nāramākramya tiṣṭhataḥ |
mātrā bhrātrā tathā mitrairabhīṣṭaiḥ svajanaiḥ paraiḥ||51.119||
vidviṣṭo nāśamāyāti puruṣo dharmator'thataḥ |
ekastu svaguṇāṃlloke prakāśayati pāpakṛt||51.120||
dvitīyastu guṇān maitrīṃ lokasthāmapakarṣati |
ityete dauḥ sahāḥ sarve yakṣmaṇaḥ santatāvatha |
pāpācārāḥ samākhyātā yairvyāptamakhilaṃ jagat||51.121||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe duḥ sahotpatisamāpanaṃ nāmaikapañcāśau'dhyāyaḥ
dvipañcāśo'dhyāyaḥ- 52
ityeṣa tāmasaḥ sargo brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ |
rudrasargaṃ pravakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu||52.1||
tanayāśca tathaivāṣṭau patnyaḥ putrāśca te tathā |
kalpādāvātmanastulyaṃ sutaṃ pradhyāyataḥ prabhoḥ||52.2||
prādurāsīdathāṅke'sya kumāro nīlalohitaḥ |
ruroda susvaraṃ so'tha dravaṃśca dvijasattama||52.3||
kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ pratyuvāca ha |
nāma dehīti taṃ so'tha pratyuvāca jagatpatim||52.4||
rudrastvaṃ deva ! nāmnāsi mā rodīrdhairyamāvaha |
evamuktastataḥ so'tha saptakṛtvo ruroda ha||52.5||
tato'nyāni dadau tasmai sapta nāmāni vai prabhuḥ |
sthānāni caiṣāmaṣṭānāṃ patnīḥ putrāṃśca vai dvija||52.6||
bhavaṃ śarvaṃ tatheśānaṃ tathā paśupatiṃ prabhuḥ |
bhīmamugraṃ mahādevamuvāca sa pitāmahaḥ||52.7||
cakre nāmānyathaitāni sthānānyeṣāñcakāra ha |
sūryo jalaṃ mahī vahnirvāyurākāśameva ca||52.8||
dīkṣito brāhmaṇaḥ soma ityetāstanavaḥ kramāt |
suvarcalā tathaivomā vikeśī cāparā svadhā||52.9||
svāhā diśastathā dīkṣā rohiṇī ca yathākramam |
sūryādīnāṃ dvijaśreṣṭha ! rudrādyairnāmabhiḥ saha||52.10||
śanaiścarastathā śukro lohitāṅgo manojavaḥ |
skandaḥ sargo'tha santāno budhaścānukramāt sutaḥ||52.11||
evamprakāro rudro'sau satīṃ bhāryāmavindata |
dakṣakopācca tatyāja sā satī svaṃ kalevaram||52.12||
himavadduhitā sābhūnmenāyāṃ dvijasattama |
tasyā bhrātā tu mainākaḥ sakhāmbhodheranuttamaḥ||52.13||
upayeme punaścaināmananyāṃ bhagavān bhavaḥ |
devau dhātāvidhātārau bhṛgoḥ khyātirasūyata||52.14||
śriyañca devadevasya patnī nārāyaṇāsya yā |
āyātirniyatiścaiva meroḥ kanye mahātmanaḥ||52.15||
dhātāvidhātroste bhārye tayorjātau sutāvubhau |
prāṇaścaiva mṛkaṇḍuśca pitā mama mahāyaśāḥ||52.16||
manasvinyāmahaṃ tasmāt putro vedaśirā mama |
dhūmravatyāṃ samabhavat prāṇasyāpi nibodha me||52.17||
prāṇasya dyutimān putra utpannastasya cātmajaḥ |
ajarāśca tayoḥ putrāḥ pautrāśca bahavo'bhavan||52.18||
patnī marīceḥ sambhūtiḥ paurṇamāsamasūyata |
virajāḥ parvataścaiva tasya putrau mahātmanaḥ||52.19||
tayoḥ putrāṃstu vakṣye'haṃ vaṃśasaṃkīrtane dvija |
smṛtiścāṅgirasaḥ patnī prasūtā kanyakāstathā||52.20||
sinīvālī kuhūścaiva rākā bhānumatī tathā |
anasūyā tathaivātrerjajñe putrānakalpaṣān||52.21||
somaṃ durvāsasañcaiva dattātreyañca yoginam |
prītyāṃ pulastyabhāryāyāṃ datto'nyastatsuto'bhavat||52.22||
pūrvajanmani so'gastyaḥ smṛtaḥ svāyambhuve'ntare |
kardamaścārvavīraśca sahiṣṇuśca sutatrayam||52.23||
kṣamā tu suṣuve bhāryā pulahasya prajāpateḥ |
kratostu sannatirbhāryā bālakhilyānasūyata||52.24||
ṣaṣṭiryāni sahasrāṇi ṛṣīṇāmūrdhvaretasām |
ūrjāyāntu vasiṣṭhasya saptājāyanta vai sutāḥ||52.25||
rajogātrordhvabāhuśca sabalaścānaghastathā |
sutapāḥ śukla ityete sarve saptarṣayaḥ smṛtāḥ||52.26||
yo'sāvagnirabhīmānī brahmaṇastanayo'grajaḥ |
tasmāt svāhā sutān lebhe trīnudāraujaso dvija||52.27||
pāvakaṃ pavamānañca śuciñcāpi jalāśinam |
teṣāntu santātāvanye catvāriṃśacca pañca ca||52.28||
kathyante bahuśaścaite pitā putratrayañca yat |
evamekonapañcāśad durjayāḥ parikīrtitāḥ||52.29||
pitaro brahmaṇā sṛṣṭā ye vyākhyātā mayā tava |
agniṣvāttā barhiṣado'nagnayaḥ sāgnayaśca ye||52.30||
tebhyaḥ svadhā sute jajñe menāṃ vai dhāriṇīṃ tathā |
te ubhe brahmavādinyau yoginyau cāpyubhe dvija||52.31||
uttamajñānasaṃpanne sarvaiḥ samudite guṇaiḥ |
ityeṣā dakṣakanyānāṃ kathitāpatyasaṃtatiḥ |
śraddhāvān saṃsmarannityaṃ prajāvānabhijāyate||52.32||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe rudrasargābhidhāno nāma dvipañcāśo'dhyāyaḥ
tripañcāśo'dhyāyaḥ- 53
svāyambhuvaṃ tvayākhyātametanmanvantarañca yat |
tadahaṃ bhagavan ! samyak śrotumicchāmi kathyatām||53.1||
manvantarapramāṇañca devā devarṣayastathā |
ye ca kṣitīśā bhagavan ! devendraścaiva yastathā||53.2||
manvantarāṇāṃ saṃkhyātā sādhikā hyekasaptatiḥ |
mānuṣeṇa pramāṇena śṛṇu manvantarañca me||53.3||
triṃśatkoṭyastu saṃkhyātāḥ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ |
saptaṣaṣṭistathānyāni niyutāni ca saṃkhyayā||53.4||
manvantarapramāṇañca ityetat sādhikaṃ vinā |
aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṃkhyayā smṛtam||53.5||
dvipañcāśattathānyāni sahasrāṇyadhikāni ca |
svāyambhuvo manuḥ pūrvaṃ manuḥ svārociṣastathā||53.6||
auttamastāmasaścaiva raivataścākṣuṣastathā |
ṣaḍete manavo'tītāstathā vaivasvato'dhunā||53.7||
sāvarṇiḥ pañca raucyāśca bhautyāścāgāminastvamī |
eteṣāṃ vistaraṃ bhūyo manvantaraparigrahe||53.8||
vakṣye devānṛṣīṃścaiva yakṣendrāḥ pitaraśca ye |
utpattiṃ saṃgrahaṃ brahman ! śrūyatāmasya santatiḥ||53.9||
yacca teṣāmabhūt kṣetraṃ tatputrāṇāṃ mahātmanām |
manoḥ svāyambhuvasyāsan daśa putrāstu tatsamāḥ||53.10||
yairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā saparvatā |
sasamudrākaravatī prativarṣaṃ niveśitā||53.11||
sasamudrākaravatī prativarṣaṃ tretāyuge tathā |
priyavratasya putraistaiḥ pautraiḥ svāyambhuvasya ca||53.12||
priyavratāt prajāvatyāṃ vīrāt kanyā vyajāyata |
kanyā sā tu mahābhāgā kardamasya prajāpate||53.13||
kanye dve daśa putrāṃśca samrāṭkukṣī ca te ubhe |
tayorvai bhrātaraḥ śūrāḥ prajāpatisamā daśa||53.14||
āgnīdhro medhātithiśca vapuṣmāṃśca tathāparaḥ |
jyotiṣmāndyutimān bhavyaḥ savanaḥ sapta eva te||53.15||
priyavrato'bhyaṣiñcattān sapta saptasu pārthivān |
dvīpeṣu tena dharmeṇa dvīpāṃścaiva nibodha me||53.16||
jambudvīpe tathāgnīdhraṃ rājānaṃ kṛtavān pitā |
plakṣadvīpeśvaraścāpi tena medhātithiḥ kṛtaḥ||53.17||
śālmalestu vapuṣmantaṃ jyotiṣmantaṃ kuśāhvaye |
krauñcadvīpe dyutimantaṃ bhavyaṃ śākāhvayeśvaram||53.18||
puṣkarādhipatiñcāpi savanaṃ kṛtavān sutam |
mahāvīto dhātakiśca puṣkarādhipateḥ sutau||53.19||
dvidhā kṛtvā tayorvarṣaṃ puṣkare saṃnyaveśayat |
bhavyasya putrāḥ saptāsannāmatastānnibodha me||53.20||
jaladaśca kumāraśca sukumāro manīvakaḥ |
kuśottaro'tha medhāvī saptamastu mahādrumaḥ||53.21||
tannāmakāni varṣāṇi śākadvīpe cakāra saḥ |
tathā dyutimataḥ sapta putrāstāṃśca nibodha me||53.22||
kuśalo manugaścoṣṇaḥ prākaraścārthakārakaḥ |
muniśca dundubhiścaiva saptamaḥ parikīrtitaḥ||53.23||
teṣāṃ svanāmadheyāni krauñcadvīpe tathābhavan |
jyotiṣmataḥ kuśadvīpe putranāmāṅkitāni vai||53.24||
tatrāpi sapta varṣāpi teṣāṃ nāmāni me śṛṇu |
udbhidaṃ vaiṣṇavañcaiva surathaṃ lambanaṃ tathā||53.25||
dhṛtimat prākarañcaiva kāpilaṃ cāpi saptamam |
vapuṣmataḥ sutāḥ sapta śālmaleśasya cābhavan||53.26||
śvetaśca haritaścaiva jīmūto rohitastathā |
vaidyuto mānasaścaiva ketumān saptamastathā||53.27||
tathaiva śālmalesteṣāṃ samanāmāni sapta vai |
sapta medhātitheḥ putrāḥ plakṣadvīpeśvarasya vai||53.28||
yeṣāṃ nāmāṅgitairvarṣaiḥ plakṣadvīpastu saptadhā |
pūrvaṃ śākabhavaṃ varṣaṃ śiśirantu sukhodayam||53.29||
ānandañca śivañcaiva kṣemakañca dhruvantathā |
plakṣadvīpādibhūteṣu śākadvīpāntimeṣu vai||53.30||
jñeyaḥ pañcasu dharmaśca varṇāśramavibhāgajaḥ |
nityaḥ svābhāvikaścaiva ahiṃsāvidhivardhitaḥ||53.31||
pañcasveteṣu varṣeṣu sarvasādhāraṇaḥ smṛtaḥ |
agnīdhrāya pitā pūrvaṃ jambudvīpaṃ dadau dvija||53.32||
tasya putrā babhūvurhi prajāpatisamā nava |
jyeṣṭho nābiriti khyātastasya kiṃpuruṣo'nujaḥ||53.33||
harivarṣastṛtīyastu caturtho'bhūdilāvṛtaḥ |
vaśyaśca pañcamaḥ putro hiraṇyaḥ ṣaṣṭha ucyate||53.34||
kurustu saptamasteṣāṃ bhadrāśvaścāṣṭamaḥ smṛtaḥ |
navamaḥ ketumālaśca tannāmnā varṣasaṃsthitiḥ||53.35||
yāni kipuruṣādyāni varjayitvā himāhvayam |
teṣāṃ svabāvataḥ siddhiḥ sukhaprāyā hyatnataḥ||53.36||
viparyayo na teṣvasti jarāmṛtyubhayaṃ na ca |
dharmādharmau na teṣvāstāṃ nottamādhamamadhyamāḥ||53.37||
na vai caturyugāvasthā nārtavā ṛtavo na ca |
āgnīdhrasūnornābhestu ṛṣabho'bhūt suto dvija||53.38||
ṛṣabhādbharato jajñe vīraḥ putraśatādvaraḥ |
so'bhiṣicyarṣabhaḥ putraṃ mahāpravrājyamāsthitaḥ||53.39||
tapastepe mahābhāgaḥ pulahāśramasaṃśrayaḥ |
himāhviṃ dakṣiṇaṃ varṣaṃ bharatāya pitā dadau||53.40||
tasmāt tu bhārataṃ varṣaṃ tasya nānmā mahātmanaḥ |
bhatasyāpyabhūt putraḥ sumatirnāma dhārmikaḥ||53.41||
tasmin rājyaṃ samāveśya bharato'pi vanaṃ yayau |
eteṣāṃ putrapautraistu saptadvīpā vasundharā||53.42||
priyavratasya putraistu bhuktvā svāyambhuve'ntare |
eṣa svāyambhuvaḥ sargaḥ kathitaste dvijottama||53.43||
pūrvamanvantare samyak kimanyat kathayāmi te||53.44||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇeṭhamanvantarakathanaṃ' nāma tripañcāśo'dhyāyaḥ
catuḥpañcāśo'dhyāyaḥ- 54
katidvīpāḥ samudrā vā parvatā vā kati dvija |
kiyanti caiva varṣāṇi teṣāṃ nadyaśca kā mune||54.1||
mahābhūtapramāṇañca lokālokantathaiva ca |
paryāsaṃ parimāṇañca gatiñcandrārkayorapi||54.2||
etat prabrūhi me sarvaṃ vistareṇa mahāmune||54.3||
śatārdhakoṭivistārā pṛthivī kṛtstraśo dvija |
tasyā hi sthānamakhilaṃ kathayāmi śṛṇuṣva tat||54.4||
ye te dvīpā mayā proktā jambudvīpādayo dvija |
puṣkarāntā mahābhāga ! śṛṇveṣāṃ vistaraṃ punaḥ||54.5||
dvīpāt tu dviguṇo dvīpo jambuḥ plakṣo'tha śālmalaḥ |
kuśaḥ krauñcastathā śākaḥ puṣkaradvīpa eva ca||54.6||
lavaṇekṣu-surā-sarpirdadhi-dugdhaḥjalābdhibhiḥ |
dviguṇairdviguṇairvṛddhyā sarvataḥ pariveṣṭitāḥ||54.7||
jambudvīpasya saṃsthānaṃ pravakṣye'haṃ nibodha me |
lakṣamekaṃ yojanānāṃ vṛttau vistāradairghyataḥ||54.8||
himavān hemakūṭaśca ṛṣabho merureva ca |
nīlaḥ śvetastathā śṛṅgī saptāsmin varṣaparvatāḥ||54.9||
dvau lakṣayojanāyāmau madhye tatra mahācalau |
tayordakṣiṇato yau tu yau tathottarato girī||54.10||
daśabhirdaśabhirnyūnaiḥ sahasraistaiḥ parasparam |
dvisāhastrocchrayāḥ sarve tāvadvistāriṇaśca te||54.11||
samudrāntaḥ praviṣṭāśca ṣaḍasmin varṣaparvatāḥ |
dakṣiṇottarato nimnā madhye tuṅgāyatā kṣitiḥ||54.12||
vedyardhe dakṣime trīṇi trīṇi varṣāṇi cottare |
ilāvṛtaṃ tayormadhye candrārdhākāravat sthitam||54.13||
tataḥ pūrveṇa bhadrāśvaṃ ketumālañca paścime |
ilāvṛtasya madhye tu meruḥ kanakaparvataḥ||54.14||
caturaśītisāhastrastasyocchrāyo mahāgireḥ |
praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastādvistīrṇaḥ ṣoḍaśaiva tu||54.15||
śarāvasaṃsthitatvācca dvātriṃśanmūrdhni vistṛtaḥ |
śuklaḥ pīto'sito raktaḥ prācyādiṣu yathākramam||54.16||
vipro vaiśyastathā śūdraḥ kṣatriyaśca svavarṇataḥ |
tasyopari tathaivāṣṭau puryo dikṣu yathākramam||54.17||
indrādilokapālānāṃ tanmadhye brahmaṇaḥ sabhā |
yojanānāṃ sahasrāṇi caturdaśa samucchritā||54.18||
ayutocchrāyāstasyādhastathā viṣakambhavarvatāḥ |
prācyādiṣu krameṇaiva mandaro gandhamādanaḥ||54.19||
vipulaśca supārśvaśca ketupādapaśobhitāḥ |
kadambo mandare keturjambuva gandhamādane||54.20||
vipule ca tathāśvatthaḥ supārśve ca vaṭo mahān |
ekādaśaśatāyāmā yojanānāmime nagāḥ||54.21||
jaṭharo devakūṭaśca pūrvasyāṃ diśi parvatau |
ānīlaniṣadhau prāptau parasparanirantarau||54.22||
niṣadhaḥ pāriyātraśca meroḥ pārśve tu paścime |
yathā pūrvau tathā caitāvānīlaniṣadhāyatau||54.23||
kailāso himavāṃścaiva dakṣiṇena mahācalau |
pūrvapaścāyatāvetāvarṇavāntarvyavasthitau||54.24||
śṛṅgavān jārudhiścaiva tathaivottaraparvatau |
yataiva dakṣiṇe tadvadarṇapvāntarvyavasthitau||54.25||
maryādāparvatā hyete kathyante'ṣṭau dvijottama |
himavaddhemakūṭādiparvatānāṃ parasparam||54.26||
navayojanasāhastraṃ prāgudagdakṣiṇottaram |
merorilāvṛte tadvadantare vai caturdiśam||54.27||
phalāni yāni vai jambvāḥ gandhamādanaparvate |
gajadehapramāṇāni patanti girimūrdhani||54.28||
teṣāṃ strāvāt prabhavati khyātā jambūnadīti vai |
yatra jāmbūnadaṃ nāma kanakaṃ samprajāyate||54.29||
sā parikramya vai meruṃ jambūmūlaṃ punarnadī |
viśati dvijaśārdūla ! pīyamānā janaiśca taiḥ||54.30||
bhadrāśve'śvaśirā viṣṇurbhārate kūrmasaṃsthitiḥ |
varāhaḥ ketumāle ca matsyarūpastathottare||54.31||
teṣu nakṣatravinyāsādviṣayāḥ samavasthitāḥ |
caturṣvapi dvijaśreṣṭha ! grahābhibhavapāṭhakāḥ||54.32||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe bhuvanakośaṭhajambūdvīpavarṇanaṃ' nāma catuḥ pañcāśo'dhyāya
pañcapañcāśo'dhyāyaḥ- 55
śaileṣu mandārādyeṣu caturṣvapi dvijottama |
vānani yāni catvāri sarāṃsi ca nibodha me||55.1||
pūrvaṃ caitrarathaṃ nāma dakṣiṇe nandanaṃ vanam |
vaibhrājaṃ paścime śaile sāvitraṃ cottarācale||55.2||
aruṇodaṃ saraḥ pūrvaṃ mānasaṃ dakṣiṇe tathā |
śītodaṃ paścime merormahābhadraṃ tathottare||55.3||
śītārtaścakramuñjaśca kulīro'tha sukaṅkavān |
maṇiśailo'tha vṛṣavān mahānīlo bhavācalaḥ||55.4||
sūbindurmandaro veṇustāmaso niṣadhastathā |
devaśailaśca pūrveṇa mandarasya mahācalaḥ||55.5||
trikaṭaśikharādriśca kaliṅgo'tha pataṅgakaḥ |
rucakaḥ sānumāṃścādristāmrako'tha viśākhavān||55.6||
śvetodaraḥ samūlaśca vasudhāraśca ratnavān |
ekaśṛṅgo mahāśailo rājaśālaḥ pipāṭhakaḥ||55.7||
pañcaśailo'tha kailāso himavāṃścācalottamaḥ |
ityete dakṣiṇe pārśve meroḥ proktā mahācalāḥ||55.8||
surakṣaḥ śiśirākṣaśca vaiduryaḥ kapilastathā |
piñjaro'tha mahābhadraḥ surasaḥ piṅgalo madhuḥ||55.9||
añjanaḥ kukkuṭaḥ kṛṣṇaḥ pāṇḍaraścālottamaḥ |
sahasraśikharaścādriḥ pāriyātraḥ saśṛṅgavān||55.10||
paścimena tathā merorviskambhāt paścimādvahiḥ |
ete'calāḥ samākhyātāḥ śṛṇuṣvanyāṃstathottarān||55.11||
śaṅkhakūṭo'tha vṛṣabho haṃsanābhastathācalaḥ |
kapilendrastathā śailaḥ sānumān nīla eva ca||55.12||
svarṇaśṛṅgī śātaśṛṅgī puṣpako meghaparvataḥ |
virajākṣo varāhādrirmayūro jārudhistathā||55.13||
ityete kathitā brahman ! meroruttarato nagāḥ |
eteṣāṃ parvatānāntu drauṇyo'tīva manoharāḥ||55.14||
vanairamalapānīyaiḥ sarobhirupaśobhitāḥ |
tāsu puṇyakṛtāṃ janma manuṣyāṇāṃ dvijottama||55.15||
ete bhaumā dvijaśreṣṭha ! svargāḥ svargaguṇādhikāḥ |
na tāsu puṇyapāpānāmapūrvāṇāmupārjanam||55.16||
puṇyopabhogā evoktā devānāmapi tāsvapi |
śītāntādyeṣu caitaṣu śaileṣu dvijasattama||55.17||
vidyādharāṇāṃ yakṣāṇāṃ kinnaroragarakṣasām |
devānāñca mahāvāsā gandharvāṇāṃ ca śobhanāḥ||55.18||
mahāpuṇyā manojñaiśca sadaivopavanairyutāḥ |
sarāṃsi ca manojñāni sarvartusukhado'nilaḥ||55.19||
na caiteṣu manuṣyāṇāṃ vaimanasyāni kutracit |
tadevaṃ pārthivaṃ padmaṃ catuṣpatraṃ mayoditam||55.20||
bhadrāścabhāratādyāni patrāṇyasya caturdiśam |
bhārataṃ nāma yadvarṣaṃ dakṣiṇena mayoditam||55.21||
tat karmabhūmirnānyatra saṃprāptiḥ puṇyapāpayoḥ |
etat pradhānaṃ vijñeyaṃ yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam||55.22||
tasmāt svargāpavargau ca mānuṣyanārakāvapi |
tiryaktvamathavāpyanyat naraḥ prāpnoti vai dvija||55.23||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe bhuvanakośe pañcapañcāśo'dhyāyaḥ
ṣaṭpañcāśo'dhyāyaḥ- 56
mārkaṇḍeya uvāca
dharādharāṃ jagadyoneḥ padaṃ nārāyaṇasya ca |
tataḥ pravṛttā yā devī gaṅgā tripathagāminī||56.1||
sā praviśya sudhāyoniṃ somamādhāramambhasām |
tataḥ sambadhyamānārkaraśmisaṅgatipāvanī||56.2||
papāta merupṛṣṭhe ca sā caturdhā tato yayau |
merukūṭataṭāntebhyo nipatantī vavartitā||56.3||
vikīryamāṇasalilā nirālambā papāta sā |
mandarādyeṣu pādeṣu pravibhaktodakā samam||56.4||
caturṣvapi papātāmbuvibhinnāṅghriśiloccayā |
pūrvā sīte'ti vikhyātā yayau caitrarathaṃ vanam||56.5||
tat plāvayitvā ca yayau varuṇodaṃ sarovanam |
śītāntañca giriṃ tasmāttataścānyān girīn kramāt||56.6||
gatvā bhuvaṃ samāsādya bhadrāśvājjaladhiṃ gatā |
tathaivālakanandākhyā dakṣiṇe gandhamādane||56.7||
merupādavanaṃ gatvā nandanaṃ devanandanam |
mānasañca mahāvegāt plāpayitvā sarovaram||56.8||
āsādya śailarājānaṃ ramyaṃ hi śikharantathā |
tasmācca parvatān sarvān dakṣiṇopakramoditān||56.9||
tān plāvayitvā saṃprāptā himavantaṃ mahāgirim |
dadhāra tatra tāṃ śambhurna mumoca vṛṣadhvajaḥ||56.10||
bhaghīrathenopavāsaiḥ stutyā cārādhito vibhuḥ |
tatra muktā ca śarveṇa saptadhā dakṣiṇodadhim||56.11||
praviveśa tridhā prācyāṃ plāvayantī mahānadī |
bhagīratharathasyānu strotasaikena dakṣiṇām||56.12||
tathaiva paścime pāde vipule sā mahānadī |
sucakṣuriti vikhyātā vaibhrājaṃ sācalaṃ yayau | 56.13|
śītodañca sarastasmāt plāvayantī mahānadī |
sucakṣuḥ parvataṃ prāptā tataśca triśikhaṃ gatā||56.14||
tasmāt krameṇa cādrīṇāṃ śikhareṣu nipatya sā |
ketumālaṃ samāsādya praviṣṭā lavaṇodadhim||56.15||
supārśvantu tathaivādriṃ merupādaṃ hi sā gatā |
(bhadrasometi) tatra someti vikhyātā sā yayau saviturvanam||56.16||
tatpāvayantī saṃprāptā mahābhadraṃ sarovaram |
tataśca śaṅkhakūṭaṃ sā prayātā vai mahānadī||56.17||
tasmācca vṛṣabhādīn sā kramāt prāpya śiloccayān |
mahārṇavamanuprāptā plāvayitvottarān kurūn||56.18||
evameṣā mayā gaṅgāṃ kathitā te dvijarṣabha |
jambudvīpaniveśaśca varṣāṇi ca yathātatham||56.19||
vasanti teṣu sarveṣu prajāḥ kiṃpuruṣādiṣu |
sukhaprāyā nirātaṅkā nyūnatotkarṣavarjitāḥ||56.20||
navasvapi ca varṣeṣu sapta sapta kulācalāḥ |
ekaikasmiṃstathā deśe nadyaścādriviniḥ sṛtāḥ||56.21||
yāni kiṃpuruṣādyāni varṣāṇyaṣṭau dvijottama |
teṣūdbhijjāni toyāni meghavāryatra bhārate||56.22||
vārkṣo svābhāvikī deśyā toyotthā mānasī tathā |
karmajā ca nṛṇāṃ siddharvarṣeṣveteṣu cāṣṭasu||56.23||
kāmapradebhyo vṛkṣebhyo vārkṣo siddhiḥ svabhāvajā |
svābhāvikī samākhyātā tṛptirdeśyā ca daiśikī||56.24||
apāṃ śaukṣmyācca toyotthā dhyānopetā ca mānasī |
upāsanādikāryāttu dharmajā sāpyudāhṛtā||56.25||
na caiteṣu yugāvasthā nādhyo vyādhayo na ca |
puṇyāpuṇyasamārambho naiva teṣu dvijottama||56.26||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe gaṅgāvatāro nāma ṣaṭpañcāśo'dhyāyaḥ
saptapañcāśo'dhyāyaḥ- 57
krauṣṭukiruvāca
bhagavan ! kathitantvetajjambūdvīpaṃ samāsataḥ |
yadetadbhavatā proktaṃ karma nānyatra puṇyadam||57.1||
pāpāya vā mahābhāga ! varjayitvā tu bhāratam |
itaḥ svargaśca mokṣaśca madhyañcāntañca gamyate||57.2||
na khalvanyatra martyānāṃ bhūmau karma vidhīyate |
tasmādvistaraśo brahman ! mamaitadbhārataṃ vada||57.3||
ye cāsya bhedā yāvanto yathāvat sthitireva ca |
varṣo'yaṃ dvijaśārdūla ! ye cāsmin deśaparvatāḥ||57.4||
mārkaṇḍeya uvāca
bhāratasyāsya varṣasya nava bhedānnibodha me |
samudrāntaritā jñeyāste tvagamyāḥ parasparam||57.5||
indradvīpaḥ kaśerumāṃstāmravarṇo gabhastimān |
nāgadvīpastathā saumyo gāndharvo vāruṇastathā||57.6||
ayantu navamasteṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ |
yojanānāṃ hasastraṃ vai dvīpo'yaṃ dakṣiṇottarāt||57.7||
pūrve kirātā yasyānte paścime yavanāstathā |
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścāntaḥ sthitā dvija||57.8||
ijyādhyāyavaṇijyādyaiḥ karmabhiḥ kṛtapāvanāḥ |
teṣāṃ saṃvyavahāraśca ebhiḥ karmabhiriṣyate||57.9||
svargāpavargaprāptiśca puṇyaṃ pāpañca vai tadā |
mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣaparvataḥ||57.10||
vindhyaśca pāriyātraśca saptaivātra kulācalāḥ |
teṣāṃ sahasraśaścānye bhūdharā ye samīpagāḥ||57.11||
vistārocchrayiṇo ramyā vipulāścātra sānavaḥ |
kolāhalaḥ savaibhrājo mandaro dardurācalaḥ||57.12||
vātasvano vaidyutaśca mainākaḥ svarasastathā |
tuṅgaprastho nāgagirī rocanaḥ pāṇḍarācalaḥ||57.13||
puṣpo girirdurjayanto raivator'buda eva ca |
ṛṣyamūkaḥ sagomantaḥ kūṭaśailaḥ kṛtasmaraḥ||57.14||
śrīparvataścakoraśca śataśo'nye ca parvatāḥ |
tairvimiśrā janapadā mlecchāścāryāśca bhāgaśaḥ||57.15||
taiḥ pīyante saritśreṣṭhā yāstāḥ samyaṅnibodha me |
gaṅgā sarasvatī sindhuścandrabhāgā tathāparā||57.16||
yamunā ca śatadruśca vitasterāvatī kuhuḥ |
gomatī dhūtapāpā ca bāhudā sadṛśadvatī||57.17||
vipāśā devikā raṅkṣurniścīrā gaṇḍakī tathā |
kauśikī cāpagā vipra ! himavatpādaniḥ sṛtāḥ||57.18||
vedasmṛtirvedavatī vṛtraghrī sindhureva ca |
veṇvā sānandanī caiva sadānīrā mahī tathā||57.19||
pārā carmaṇvatī nūpī vidiśā vetravatyapi |
śiprā hyavarṇo ca tathā pāriyātrāśrayāḥ smṛtāḥ||57.20||
śoṇo mahānadaścaiva narmadā surathādrijā |
mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā tathāparā||57.21||
citrotpalā satamasā karamodā piśācikā |
tathānyā pippaliśroṇirvipāśā vañjulā nadī||57.22||
sumerujā śuktimatī śakulī tridivākramuḥ |
(vindhya) (skandha) pādaprasūtā vai tathānyā vegavāhinī||57.23||
śiprā payoṣṇī nirvindhyā tāpī saniṣadhāvatī |
veṇyā vaitaraṇī caiva sinīvālī kumudvatī||57.24||
karatoyā mahāgaurī durgā cāntaḥ śirā tathā |
(ṛkṣa) (vindhya) pādaprasūtāstā nadyaḥ puṇyajalāḥ śubhāḥ||57.25||
godāvarī bhīmarathā kṛṣṇā veṇyā tathāparā |
tuṅgabhadrā suprayogā vāhyā kāveryathāpagā||57.26||
(sahya) (vindhya) pādaviniṣkrāntā ityetāḥ sariduttamāḥ |
kṛtamālā tāmraparṇo puṣpajā sūtpalāvatī||57.27||
malayādrisamudbhūtā nadyaḥ śītajalāstvimāḥ |
pitṛsomarṣikulyā ca ikṣukā tridivā ca yā||57.28||
lāṅgūlinī vaṃśakarā mahendraprabhavāḥ smṛtāḥ |
ṛṣikulyā kumārī ca mandagā mandavāhinī||57.29||
kṛpā palāśinī caiva śuktimatprabhavāḥ smṛtāḥ |
sarvāḥ puṇyāḥ sarasvatyaḥ sarvā gaṅgāḥ samudragāḥ||57.30||
viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvapāpaharāḥ smṛtāḥ |
anyāḥ sahasraśaścoktāḥ kṣudranadyo dvijottama||57. 31||
prāvṛṭkālavahāḥ santi sadākālavahāśca yāḥ |
matsyāśvakūṭāḥ kulyāśca kuntalāḥ kāśikośalāḥ||57.32||
atharvāścārkaliṅgāśca malakāśca vṛkaiḥ saha |
madhyadeśyā janapadāḥ prāyaśo'mī prakīrtitāḥ||57.33||
sahyasya cottare yā tu yatra godāvarī nadī |
pṛthivyāmapi kṛtastrāyāṃ sa pradeśo manoramaḥ||57.34||
govardhanaṃ puraṃ ramyaṃ bhārgavasya mahātmanaḥ |
vāhlīkā vāṭadhānāśca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ||57.35||
aparāntāśca śūdrāśca pallavāścarmakhaṇḍikāḥ |
gāndhārā gabalāścaiva sindhusauvīramadrakāḥ||57.36||
śatadrujāḥ kaliṅgāśca pāradā hālamūṣikāḥ |
māṭharā bahubhadrāśca kaikeyā daśamālikāḥ||57.37||
kṣatriyopaniveśāśca vaiśyaśūdrakulāni ca |
kāmbojā daradāścaiva varvarā harṣavardhanāḥ||57.38||
cīnāścaiva tukhārāśca bahulā bāhyatonarāḥ |
ātreyāśca bharadvājāḥ puṣkalāśca kaśerukāḥ||57.39||
lampākāḥ śūlakārāśca cūlikā jāguḍaiḥ saha |
auṣadhāścānimadrāśca kirātānāñca jātayaḥ||57.40||
tāmasā haṃsamārgāśca kāśmīrāstuṅganāstathā |
śūlikāḥ kuhakāścaiva ūrṇā darvāstathaiva ca||57.41||
ete deśā hyudīcyāstu prācyāndeśānnibodha me |
adhrārakā mudakarā antargiryā bahirgirāḥ||57.42||
yathā pravaṅgā raṅgeyā mānadā mānavartikāḥ |
brāhmottarāḥ pravijayā bhārgavā jñeyamallakāḥ||57.43||
prāgjyotiṣāśca madrāśca videhāstāmraliptakāḥ |
mallā magadhagomantāḥ prācyā janapadāḥ smṛtāḥ||57.44||
athāpare janapadā dakṣiṇāpathavāsinaḥ |
puṇḍrāśca kevalāścaiva golāṅgūlāstathaiva ca||57.45||
śailūṣā mūṣikāścaiva kusumā nāmavāsakāḥ |
mahārāṣṭrā māhiṣakā kaliṅgāścaiva sarvaśaḥ||57.46||
ābhīrāḥ saha vaiśikyā āḍhakyāḥ śabarāśca ye |
pulindā vindhyamauleyā vaidarbhā daṇḍakaiḥ saha||57.47||
paurikā maulikāścaiva aśmakā bhogavardhanāḥ |
naiṣikāḥ kuntalā andhā udibhadā vanadārakāḥ||57.48||
dākṣiṇātyāstvamī deśā aparāntān nibodha me |
sūrpārakāḥ kālibalā durgāścānīkaṭaiḥ saha||57.49||
pulindāśca sumīnāśca rūpapāḥ svāpadaiḥ saha |
tathā kuruminaścaiva sarve caiva kaṭhākṣarāḥ||57.50||
nāsikyāvāśca ye cānye ye caivottaranarmadāḥ |
bhīrukacchāḥ samāheyāḥ saha sārasvatairapi||57.51||
kāśmīrāśca surāṣṭrāśca avantyāścārbudaiḥ saha |
ityete hyaparāntāśca śṛṇu vindhyanivāsinaḥ||57.52||
sarajāśca karūṣāśca keralāścotkalaiḥ saha |
uttamarṇā daśārṇāśca bhojyāḥ kiṣkindhakaiḥ saha||57.53||
tośalāḥ kośalāścaiva traipurā vaidiśāstathā |
tumburāstumbulāścaiva paṭavo naiṣadheḥ saha||57.54||
annajāstuṣṭikārāśca vīrahotrā hyavantayaḥ |
ete janapadāḥ sarve vindhyapṛṣṭhanivāsinaḥ||57.55||
ato deśān pravakṣyāmi parvatāśrayiṇaśca ye |
nīhārā haṃsamārgāśca kuravo gurgaṇāḥ khasāḥ||57.56||
kuntaprāvaraṇāścaiva ūrṇā dārvāḥ sakṛtrakāḥ |
trigartā gālavāścaiva kirātāstāmasaiḥ saha||57.57||
kṛtatretādikaścātra caturyugakṛto vidhiḥ |
etattu bhārataṃ varṣaṃ catuḥ saṃsthānasaṃsthitam||57.58||
dakṣiṇāparato hyasya pūrveṇa ca mahodadhiḥ |
himavānuttareṇāsya kārmukasya yathā guṇaḥ||57.59||
tadetad bhārataṃ varṣaṃ sarvabījaṃ dvijottama |
brahmatvamamareśatvaṃ devatvaṃ marutastathā||57.60||
mṛgapaśvapsaroyonistadvat sarve sarīsṛpāḥ |
sthāvarāṇāñca sarveṣāmito brahman ! śubhāśubhaiḥ||57.61||
prayāti karmabhūrbrahman ! nānyā lokeṣu vidyate |
devānāmapi viprarṣe ! sadā eṣa manorathaḥ||57.62||
api mānuṣyamāpsyāmo devatvāt pracyutāḥ kṣitau |
manuṣyaḥ kurute tattu yanna śakyaṃ surāsuraiḥ||57.63||
tatkarmanigaḍagrastaiḥ svakarmakhyāpanotsukaḥ |
na kiñcit kriyate karma sukhaleśopabṛṃhitaiḥ||57.64||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇeṭhanadyādivarṇana' nāma saptapañcāśo'dhyāyaḥ
aṣṭapañcāśo'dhyāyaḥ- 58
krauṣṭukiruvāca
bhagavan ! kathitaṃ samyak bhavatā bhārataṃ mama |
saritaḥ parvatā deśā ye ca tatra vasanti vai||58.1||
kintu kūrmastvayā pūrvaṃ bhārate bhagavān hariḥ |
kathitastasya saṃsthānaṃ śrotumicchāmyaśeṣataḥ||58.2||
kathaṃ sa saṃsthito devaḥ kūrmarūpī janārdanaḥ |
śubhāśubhaṃ manuṣyāṇāṃ vyajyate ca tataḥ katham |
yathāmukhaṃ yathāpādantasya tad brūhyaśeṣataḥ||58.3||
mārkaṇḍeya uvāca
prāṅmukho bhagavān ! devaḥ kūrmarūpī vyavasthitaḥ |
ākramya bhārataṃ varṣaṃ navabhedamidaṃ dvija||58.4||
navadhā saṃsthitānyasya nakṣatrāṇi samantataḥ |
viṣayāśca dvijaśreṣṭha ! ye samyak tānnibodha me||58.5||
vedamantrā vimāṇḍavyāḥ śālvanīpāstathā śakāḥ |
ujjihānāstathā vatsa ! ghoṣasaṃkhyāstathā khasāḥ||58.6||
madhye sārasvatā matsyāḥ śūrasenāḥ samāthurāḥ |
dharmāraṇyā jyotiṣikā gauragrīvā guḍāśmakāḥ||58.7||
kālakoṭisapāṣaṇḍāḥ pāriyātranivāsinaḥ |
kāpiṅgalāḥ kururbāhyastathaivoḍumbarā janāḥ||58.8||
vaidehakāḥ sapāñcālāḥ saṃketāḥ kaṅkamārutāḥ |
gajāhvayāśca kūrmasya jalamadhyanivāsinaḥ||58.9||
kṛttikā rohiṇī saumyā eteṣāṃ madhyavāsinām |
nakṣatratritayaṃ vipra ! śubhāśubhavipākadam||58.10||
vṛṣadhvajo'ñjanaścaiva jambvākhyo mānavācalaḥ |
śūrpakarṇo vyāghramukhaḥ kharmakaḥ karvaṭāśanaḥ||58.11||
tathā candreśvarāścaiva khaśāśca magadhāstathā |
girayo maithilāḥ śubhrāstathā vadanadanturāḥ||58.12||
prāgjyotiṣāḥ salauhityāḥ sāmudrāḥ puruṣādakāḥ |
purṇotkaṭo bhadragaurastathodayagirirdvija !||58.13||
kaśāyā mekhalāmuṣṭāstāmraliptaikapādapāḥ |
vardhamānā kośalāśca mukhe kūrmasya saṃśthitāḥ||58.14||
raudraḥ punarvasuḥ puṣyo nakṣatratritayaṃ mukhe |
pāde tu dakṣiṇe deśāḥ krauṣṭuke vadataḥ śṛṇu||58.15||
kaliṅgavaṅgajaṭharāḥ kośalā mūṣikāstathā |
cedayaścordhvakarṇāśca matsyādyā vindhyavāsinaḥ||58.16||
vidarbhā nārikelāśca dharmadvīpāstathailikāḥ |
vyāghragrīvā mahāgrīvāstraipurāḥ śmaśrudhāriṇaḥ||58.17||
kaiṣkindhyā haimakūṭāśca niṣadhāḥ kaṭakasthalāḥ |
daśārṇāhārikā nagnā niṣādāḥ kākulālakāḥ||58.18||
tathaiva parṇaśabarāḥ pāde vai pūrvadakṣiṇe |
āśleṣarkṣaṃ tathā paitryaṃ phālguṇyaḥ prathadamāstathā||58.19||
nakṣatratritayaṃ pādamāśritaṃ pūrvadakṣiṇam |
laṅkā kālājināścaiva śailikā nikaṭāstathā||58.20||
mahendramalayādrau ca durdure ca vasanti ye |
karkoṭakavane ye ca bhṛgukacchāḥ sakoṅkaṇā||58.21||
sarvāścaiva tathābhīrā veṇyāstīranivāsinaḥ |
avantayo dāsapurāstathaivākaṇino janāḥ||58.22||
mahārāṣṭrāḥ sakarṇāṭā gonardāścitrakūṭakāḥ |
colāḥ kolagirāścaiva krauñcadvīpajaṭādharāḥ||58.23||
kāverī ṛṣyamūkasthā nāsikyāścaiva ye janāḥ |
śaṅkhaśuktyādivaidūryaśailaprāntacarāśca ye||58.24||
tathā vāricarāḥ kolāḥ carmapaṭṭanivāsinaḥ |
gaṇabāhyāḥ parāḥ kṛṣṇā dvīpavāsanivāsinaḥ||58.25||
sūryādrau kumudādrau ca te vasanti tathā janāḥ |
aukhāvanāḥ sapiśikāstathā ye karmanāyakāḥ||58.26||
takṣiṇāḥ kauruṣā ye ca ṛṣikāstāpasāśramāḥ |
ṛṣabhāḥ sihalāścaiva tathā kāñcīnivāsinaḥ||58.27||
tilaṅgā kuñjāradarīkacchavāsāśca ye janāḥ |
tāmraparṇo tathā kukṣiriti kūrmasya dakṣiṇaḥ||58.28||
phālgunyaścottarā hastā citrā carkṣatrayaṃ dvija |
kūrmasya dakṣiṇe kukṣau bāhyapādastathāparam||58.29||
kāmbojāḥ pahlavāścaiva tathaiva vahavāmukhāḥ |
tathā ca sindusauvīrāḥ sānartā vanitāmukhāḥ||58.30||
drāvaṇāḥ mārgikāḥ śūdrā karṇaprādheyavarvarāḥ |
kirātāḥ pāradāḥ pāṇḍyāstathā pāraśavāḥ kalāḥ||58.31||
dhūrtakā haimagirikāḥ sindhukālakavairatāḥ |
saurāṣṭrā daradāścaiva drāviḍāśca mahārṇavāḥ||58.32||
ete janapadāḥ pāde sthitā vai dakṣiṇe'pare |
svātyo viśākhā maitrañca nakṣatratrayameva ca||58.33||
maṇimeghaḥ kṣurādriśca khañjano'stagiristathā |
aparāntikā haihayāśca śāntikā vipraśastakāḥ||58.34||
kauṅkaṇāḥ pañcanadakā vāmanā hyavarāstathā |
tārakṣurā hyaṅgatakāḥ karkarāḥ śālmaveśmakāḥ||58.35||
gurusvirāḥ phalguṇakā veṇumatyāñca ye janāḥ |
tathā phalgulukā ghorā guruhāśca kalāstathā||58.36||
ekekṣaṇā vājikeśā dīrghagrīvāḥ sacūlikāḥ |
aśvakeśāstathā pucche janāḥ kūrmasya saṃsthitāḥ||58.37||
aindraṃ mūlantathāṣāga nakṣatratrayameva ca |
māṇḍavyāścaṇḍakhārāśca aśvakālanatāstathā||58.38||
kunyatālaḍahāścaiva strībāhyā bālikrāstathā |
nṛsiṃhā veṇumatyāñca balāvasthāstathāpare||58.39||
dharmabaddhāstathālūkā urukarmasthitā janāḥ |
vāmapāde janāḥ pārśve sthitāḥ kūrmasya bhāgure||58.40||
āṣāḍhāśravaṇe caiva dhaniṣṭhā yatra saṃsthitā |
kailāso himavāṃścaiva dhanuṣmān vasumāṃstathā||58.41||
krauñcāḥ kuruvakāścaiva kṣudravīṇāśca ye janāḥ |
rasālayā sakaikeyā bhogaprasthāḥ sayāmunāḥ||58.42||
antardvopāstrigartāśca agnījyāḥ sārdanā janāḥ |
tathaivāśvamukhāḥ prāptāściviḍāḥ keśadhāriṇaḥ||58.43||
dāserakā vāṭadhānāḥ śavadhānāstathaiva ca |
puṣkalādhamakairātāstathā takṣaśilāśrayāḥ||58.44||
ambālā mālavā madrā veṇukāḥ savadantikāḥ |
piṅgalā mānakalahā hūṇāḥ kohalakāstathā||58.45||
māṇḍavyā bhūtiyuvakāḥ śātakā hematārakāḥ |
yaśomatyāḥ sagāndhārāḥ kharasāgararāśayaḥ||58.46||
yaudheyā dāsameyāśca rājanyāḥ śyāmakāstathā |
kṣemadhūrtāśca kūrmasya vāmakukṣimupāśritāḥ||58.47||
vāruṇañcātra nakṣatraṃ tatra prauṣṭhapadādvayam |
yena kinnararājyañca puśupālaṃ sakīcakam||58.48||
kāśmīrakaṃ tathā rāṣṭramabhisārajanastathā |
davadāstvaṅganāścaiva kulaṭā vanarāṣṭrakāḥ||58.49||
sairiṣṭhā brahmapurakāstathaiva vanavāhyakāḥ |
kirātakauśikā nandā janāḥ pahṇavalolanāḥ||58.50||
dārvādā marakāścaiva kuraṭāścānnadārakāḥ |
ekapādā khaśā ghoṣāḥ svargabhaumānavadyakāḥ||58.51||
tathā sayavanā hiṅgāścīraprāvaraṇāśca ye |
trinetrāḥ pauravāścaiva gandharvāśca dvijāttama||58.52||
pūrvottarantu kūrmasya padāmete samāśritāḥ |
revatyaścāśvidaivatyaṃ yāmyañcarkṣamiti trayam||58.53||
tatra pāde samākhyātaṃ pākāya munisattama |
deśeṣveteṣu caitāni nakṣatrāṇyapi vai dvija||58.54||
etatpīḍā amī deśāḥ pīḍyante ye kramoditāḥ |
yānti cābhyudayaṃ vipra ! grahaiḥ samyagavasthitaiḥ||58.55||
yasyarkṣasya patiryo vai grahastadbhāvito bhayam |
taddeśasya muniśreṣṭha ! tadutkarṣe śubhāgamaḥ||58.56||
pratyekaṃ deśasāmānyaṃ nakṣatragrahasambhavam |
bhayaṃ lokasya bhavati śobhanaṃ vā dvijottama||58.57||
svarkṣairaśobhanairjantoḥ sāmānyamiti bhītidam |
grahairbhavati pīḍotthamalpāyāsamaśobhanam||58.58||
tathaiva śobhanaḥ pāko duḥ sthitaiśca tathā grahaiḥ |
alpopakārāya nṛṇāṃ deśajñaiścātmano budhaiḥ||58.59||
dravye goṣṭhe'tha bhṛtyeṣu suhṛtsu tanayeṣu vā |
bhāryāyāñca grahe dusthe bhayaṃ puṇyavatāṃ nṛṇām||58.60||
ātmanyathālpapuṇyānāṃ sarvatraivātipāpinām |
naikatrāpi hyapāpānāṃ bhayamasti kadācana||58.61||
digdeśajanasāmānyaṃ nṛpasāmānyamātmajam |
nakṣatragrahasāmānyaṃ naro bhuṅkte śubhāśubham||58.62||
parasparābhirakṣā ca grahādausthyena jāyate |
etebhya eva viprendra ! śubhahānistathāśubhaiḥ||58.63||
yadetat kūrmasaṃsthānaṃ nakṣatreṣu mayoditam |
etat tu deśasāmānyamaśubhaṃ śubhameva ca||58.64||
tasmādvijñāya deśarkṣaṃ grahapīḍāntathātmanaḥ |
kurvota śāntiṃ medhāvī lokavādāṃśca sattama||58.65||
ākāśāddevatānāñca daityādīnāñca daurhṛdāḥ |
pṛthvyāṃ patanti te loke lokavādā iti śrutāḥ||58.66||
tāṃ tathaiva budhaḥ kuryāt lokavādānna hāpayet |
teṣāntatkaraṇānnṝṇāṃ yukto duṣṭāgamakṣayaḥ||58.67||
śubhodayaṃ prahāniñca pāpānāṃ dvijasattama |
prajñāhāniṃ prakuryuste dravyādīnāñca kurvate||58.68||
tasmācchāntiparaḥ prājño lokavādaratastathā |
lokavādāṃśca śāntīśca grahapīḍāsu kārayet||58.69||
adrohānupavāsāṃśca śastaṃ caityādivandanam |
japaṃ homaṃ tathā dānaṃ strānaṃ krodhādivarjanam||58.70||
adrohaḥ sarvabhūteṣu maitrīṃ kuryācca paṇḍitaḥ |
varjayedasatīṃ vācamativādāṃstathaiva ca||58.71||
grahapūjāñca kurvota sarvapīḍāsu mānavaḥ |
evaṃ śāmyantyaśeṣāṇi ghorāṇi dvijasattama||58.72||
prayatānāṃ manuṣyāṇāṃ graharkṣotthānyaśeṣataḥ |
eṣa kūrmo mayā khyāto bhārate bhagavān vibhuḥ||58.73||
nārāyaṇo hyacintyātmā yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam |
tatra devāḥ sthitāḥ sarve pratinakṣatrasaṃśrayāḥ||58.74||
tathā madhye hutavahaḥ pṛthvī somaśca vai dvija |
meṣādayastrayo madhye mukhe dvau mithunādikau||58.75||
prāgdakṣiṇe tathā pāde karkasiṃhau vyavasthitau |
siṃhakanyātulāścaiva kukṣau rāśaitrayaṃ sthitam||58.76||
tulātha vṛścikāścobhau pāde dakṣiṇapaścime |
pṛṣṭhe ca vṛścikenaiva saha dhanvī vyavasthitaḥ||58.77||
vāyavye cāsya vai pāde dhanurgrāhādikaṃ trayam |
kumbhamīnau tathaivāsya uttarāṃ kukṣimāśritau||58.78||
mīnameṣau dvijaśreṣṭha ! pāde pūrvottare sthitau |
kūrme deśāstatharkṣāṇi deśeṣveteṣu vai dvija||58.79||
rāśayaśca tatharkṣeṣu graharāśiṣvavasthitāḥ |
tasmād graharkṣapīḍāsu deśapīḍāṃ vinirdiśet||58.80||
tatra strātvā prakurvota dānahomādikaṃ vidhim |
sa eṣa vaiṣṇavaḥ pādo brahmā madhye grahasya yaḥ |
nārāyaṇākhyo'cintyātmā kāraṇaṃ jagataḥ prabhuḥ||58.81||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe kūrmaniveśo nāmāṣṭapañcāśo'dhyāyaḥ
ūnaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ- 59
mārkaṇḍeya uvāca
evantu bhārataṃ varṣaṃ yathāvat kathitaṃ mune |
kṛtaṃ tretā dvāparañca tathāthiṣyaṃ catuṣṭayam||59.1||
atraivaitadyugānāntu cāturvarṇyo'tra vai dvija |
catvāri trīṇi dve caiva tathaikañca śaracchatam||59.2||
jīvantyatra narā brahman ! kṛtatretādike kramāt |
devakūṭasya pūrvasya śailendrasya mahātmanaḥ||59.3||
pūrveṇa yat sthitaṃ varṣaṃ bhadrāśvaṃ tannibodha me |
śvetaparṇaśca nīlaśca śaivālaścācalottamaḥ||59.4||
kaurañjaḥ parṇaśālāgraḥ pañcaite tu kulācalāḥ |
teṣāṃ prasūtiranye ye bahavaḥ kṣudraparvatāḥ||59.5||
tairviśiṣṭā janapadā nānārūpāḥ sahasraśaḥ |
tataḥ kumudasaṃkāśāḥ śuddhasānusumaṅgalāḥ||59.6||
ityevamādayo'nye'pi śataśo'tha sahasraśaḥ |
sītā śaṅkhāvatī bhadrā cakrāvartādikāstathā||59.7||
nadyo'tha bahvyo vistīrṇāḥ śītatoyaughavāhikāḥ |
atra varṣe narāḥ śaṅkhaśuddhahemasamaprabhāḥ||59.8||
divyasaṅgaminaḥ puṇyā daśavarṣaśatāyuṣaḥ |
mandottamau na teṣu staḥ sarve te samadarśanāḥ||59.9||
titikṣādibhiraṣṭābhaiḥ prakṛtyā te guṇairyutāḥ |
tatrāpyaśvaśirā devaścaturbāhurjanārdanaḥ||59.10||
śirohṛdayomeḍhrāṅghrihastaiścākṣitrayānvitaḥ |
tasyāpyathaivaṃ viṣayā vijñeyā jagataḥ prabhoḥ||59.11||
ketumālamato varṣaṃ nibodha mama paścimam |
viśālaḥ kambalaḥ kṛṣṇo jayanto hariparvataḥ||59.12||
viśoko vardhamānaśca saptaite kulaparvatāḥ |
anye sahasraśaḥ śailā yeṣu lokagaṇaḥ sthitaḥ||59.13||
maulayaste mahākāyāḥ śākapotakambhakāḥ |
aṅgulapramukhāścāpi vasanti śataśo janāḥ||59.14||
ye pibanti mahānadyo vaṅkṣuṃ śyāmāṃ sakambalām |
amoghāṃ kāminīṃ śyāmāṃ tathaivānyāḥ sahasraśaḥ||59.15||
atrāpyāyuḥ samaṃ pūrvairatrāpi bhagavān hariḥ |
varāharūpī pādāsyahṛtpṛṣṭhapārśvatastathā||59.16||
trinakṣatrayute deśe nakṣatrāṇi śubhāni ca |
ityetat ketumālante kathitaṃ munisattama||59.17||
ataḥ paraṃ kurūn vakṣye nibodheha mamottarān |
tatra vṛkṣā madhuphalā nityapuṣpaphalopagāḥ||59.18||
vastrāṇi ca prasūyante phaleṣvābharaṇāni ca |
sarvakāmapradāste hi sarvakāmaphalapradāḥ||59.19||
bhūmirmaṇimayī vāyuḥ sugandhaḥ sarvadā sukhaḥ |
jāyante mānavāstatra devalokaparicyutāḥ||59.20||
mithunāni prasūyante samakālasthitāni vai |
anyonyamanuraktāni cakravākopamāni ca||59.21||
caturdaśasahasrāṇi teṣāṃ sārdhāni vai sthitiḥ |
candrakāntaśca śailendraḥ sūryakāntastathāparaḥ||59.22||
tasmin kulācalau varṣe tanmadhye ca mahānadī |
bhadrasomā prayātyurvyāṃ puṇyāmalajalaughinī||59.23||
sahasraśastathaivānyā nadyo varṣe'pi cottare |
tathānyāḥ kṣīravāhinyo ghṛtavāhinya eva ca||59.24||
dadhno hradāstathā tatra tathānye cānuparvatāḥ |
amṛtāsvādakalpāni phalāni vividhāni ca||59.25||
vaneṣu teṣu varṣeṣu śataśo'tha sahasraśaḥ |
tatrāpi bhagavān viṣṇuḥ prākśirā matsyarūpavān||59.26||
vibhakto navadhā vipra ! nakṣatrāṇāṃ trayaṃ trayam |
diśastathāpi navadhā vibhaktā munisattama||59.27||
candradvīpaḥ samudre ca bhadradvīpastathāparaḥ |
tatrāpi puṇyo vikhyātaḥ samudrāntarmahāmune||59.28||
ityetat kathitaṃ brahman ! kuruvarṣaṃ mayottaram |
śṛṇu kiṃpuruṣādīni varṣāṇi gadato mama||59.29||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇeṭhauttarakurukathanaṃ' nāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ- 60
mārkaṇḍeya uvāca
yattu kimpuruṣaṃ varṣaṃ tat pravakṣyāmyahaṃ dvija |
yatrāyurdaśasāhastraṃ puruṣāṇāṃ vapuṣmatām||60.1||
anāmayā hyaśokāśca narā yatra tathā striyaḥ |
plakṣaḥ ṣaṇḍaśca tatroktaḥ sumahānnandanopamaḥ||60.2||
tasya te vai phalarasaṃ pibantaḥ puruṣāḥ sadā |
sthirayauvananiṣpannāḥ striyaścotpalagandhikāḥ||60.3||
ataḥ paraṃ kiṃpuruṣāddharivarṣaṃ pracakṣyate |
mahārajatasaṅkāśā jāyante tatra mānavāḥ||60.4||
devalokacyutāḥ sarve devarūpāśca sarvaśaḥ |
harivarṣe narāḥ sarve pibantīkṣurasaṃ śubham||60.5||
na jarā bādhate tatra na jīryante ca karhicit |
tāvantameva te kālaṃ jīvantyatha nirāmayāḥ||60.6||
meruvarṣaṃ mayā proktaṃ madhyamaṃ yadilāvṛtam |
na tatra sūryastapati na te jīryanti mānavāḥ||60.7||
labhante nātmalābhañca raśmayaścandrasūryayoḥ |
nakṣatrāṇāṃ grahāṇāñca merostatra parā dyutiḥ||60.8||
padmaprabhāḥ padmagandhā jambūphalarasāśinaḥ |
padmapatrāyatākṣāstu jāyante tatra mānavāḥ||60.9||
varṣāṇāntu sahasrāṇi tatrāpyāyustrayodaśa |
sarāvākārasaṃstāro merumadhye ilāvṛte||60.10||
merustatra mahāśailastadākhyātamilāvṛtam |
ramyakaṃ varṣamasmācca kathayiṣye nibodha tat||60.11||
vṛkṣastatrāpi cottuṅgo nyagrodho haritacchadaḥ |
tasyāpi te phalarasaṃ pibanto vartayanti vai||60.12||
varṣāyutāyuṣastatra narāstatphalabhoginaḥ |
ratipradhānavimalā jarādaurgandhyavarjitāḥ||60.13||
tasmādathottaraṃ varṣaṃ nāmnā khyātaṃ hiraṇmayam |
hiraṇvatī nadī yatra prabhūtakamalojjvalā||60.14||
mahābalāḥ satejaskā jāyante tatra mānavāḥ |
mahākāyā mahāsattvā dhaninaḥ priyadarśanāḥ||60.15||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇeṭhakiṃpuruṣādivarṣavarṇanam' nāma ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
61(58) ekaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ- 61
krauṣṭukiruvāca
kathitaṃ bhavatā samyag yat pṛṣṭo'si mahāmune |
bhūsamudrādisaṃsthānaṃ pramāṇāni tathā grahāḥ||61.1||
teṣāñcaiva pramāṇañca nakṣatrāṇāñca saṃsthitiḥ |
bhūrādayastathā lokāḥ pātālānyakhilānyapi||61.2||
svāyambhuvaṃ tathā khyātaṃ mune ! manvantaraṃ mama |
tadantarāṇyahaṃ śrotumicche manvantarāṇi vai |
manvantarādhipān devānṛṣīṃstattanayānnṛpān||61.3||
mārkaṇḍeya uvāca
manvantaraṃ mayākhyātaṃ tava svāyambhuvaṃ ca yat |
svārociṣākhyamanyat tu śṛṇu tasmādanantaram||61.4||
kaścid dvijātipravaraḥ pure'bhūdaruṇāspade |
varuṇāyāstaṭe vipro rūpeṇātyaśvināvapi||61.5||
mṛdusvabhāvaḥ sadvṛtto vedavedāṅgapāragaḥ |
sadātithipriyo rātrāvāgatānāṃ samāśrayaḥ||61.6||
tasya buddhiriyaṃ tvāsīdahaṃ paśye vasundharām |
atiramyavanodyānāṃ nānānagaraśobhitām||61.7||
athāgato|ñatithiḥ kaścit kadācittasya veśmani |
nānauṣadhiprabhāvajño mantravidyāviśāradaḥ||61.8||
abhyarthitastu tenāsau śraddhāpūtena cetasā |
tasyācakhyau sa deśāṃśca ramyāṇi nagarāṇi ca||61.9||
vanāni nadyaḥ śailāṃśca puṇyānyāyatanāni ca |
sa tato vismayāviṣṭaḥ prāha taṃ dvijasattamam||61.10||
anekadeśadarśitvenātiśramasamanvitaḥ |
tvaṃ nātivṛddho vayasā nātivṛttaśca yauvanāt |
kathamalpena kālena pṛthivīmaṭasi dvija||61.11||
brāhmaṇa uvāca
mantrauṣadhiprabhāveṇa viprāpratihatā gatiḥ |
yojanānāṃ sahasraṃ hi dinārdhena vrajāmyam||61.12||
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sa viprastaṃ bhūyaḥ pratyuvācedamādarāt |
śraddhadhāno vacastasya brāhmaṇasya vipaścitaḥ||61.13||
mama prasādaṃ bhagavan ! kuru mantraprabhāvajam |
draṣṭumetāṃ mama mahīmatīvecchā pravartate||61.14||
prādāt sa brāhmaṇaścāsmai pādalepamudāradhīḥ |
abhimantrayāmāsa diśaṃ tenākhyātāñca yatnataḥ||61.15||
tenānuliptapādo'tha sa dvijo dvijasattama |
himavantamagād draṣṭuṃ nānāprastravaṇānvitam||61.16||
sahasraṃ yojanānāṃ hi dinārdhena vrajāmi yat |
āyāsyāmīti sañcintya tadardhenāpareṇa hi||61.17||
samprāpto himavatpṛṣṭhaṃ nātiśrāntatanurdvija |
vicacāra tatastatra tuhinācalabhūtale||61.18||
pādākrāntena tasyātha tuhinena vilīyatā |
prakṣālitaḥ pādalepaḥ paramauṣadhisambhaḥ||61.19||
tato jaḍagatiḥ so'tha itaścetaśca paryaṭan |
dadarśātimanojñāni sānūni himabhūbhṛtaḥ||61.20||
siddhagandharvajuṣṭāni kinnarābhiratāni ca |
krīḍāvihāraramyāṇi devādīnāmitastataḥ||61.21||
divyāpsarogaṇaśatairākīrṇānyavalokayan |
nātṛpyata dvijaśreṣṭhaḥ prodbhūtapulako mune||61.22||
kvacit prastravaṇād bhraṣṭajalapātamanoramam |
pranṛtyacchikhikekābhiranyataśca nināditam||61.23||
dātyūhakoyaṣṭikādyaiḥ kvaciccātimanoharaiḥ |
puṃskokilakalālāpaiḥ śrutihāribhiranvitam||61.24||
praphullatarugandhena vāsitānilavījitam |
mudā yuktaḥ sa dadṛśe himavantaṃ mahāgirim||61.25||
dṛṣṭvā caitaṃ dvijasuto himavantaṃ mahācalam |
śvo drakṣyāmīti saṃcintya matiñcakre gṛhaṃ prati||61.26||
vibhraṣṭapādalepo'tha cireṇa jaḍitakramaḥ |
cintayāmāsa kimidaṃ mayājñānādanuṣṭhitam||61.27||
yadi pralepo naṣṭo me vilīno himavāriṇā |
śailo'tidurgamaścāyaṃ dūrañcāhamihāgataḥ||61.28||
prayāsyāmi kriyāhānimagniśuśrūṣaṇādikam |
kathamatra kariṣyāmi saṅkaṭaṃ mahadāgatam||61.29||
idaṃ ramyamidaṃ ramyamityasmin varaparvate |
śaktadṛṣṭirahaṃ tṛptiṃ na yāsye'bdaśatairapi||61.30||
kinnarāṇāṃ kalālāpāḥ samantācchrotrahāriṇaḥ |
praphullatarugandhāṃśca ghrāṇamatyantamṛcchati||61.31||
sukhasparśastathā vāyuḥ phalāni rasavanti ca |
haranti prasabhaṃ ceto manojñāni sarāṃsi ca||61.32||
evaṃ gate tu paśyeyaṃ yadi kañcit taponidhim |
sa mamopadiśenmārgaṃ gamanāya gṛhaṃ prati||61.33||
mārkaṇḍeya uvāca
sa evaṃ cintayan vipro babhrāma ca himācale |
bhraṣṭapādauṣadhibalo vaiklavaṃ paramaṃ gataḥ||61.34||
taṃ dadarśa bhramantañca muniśreṣṭhaṃ varūthinī |
varāpsarā mahābhāgā mauleyā rūpaśālinī||61.35||
tasmin dṛṣṭe tataḥ sābhūd dvijavarye varūthinī |
madanākṛṣṭahṛdayā sānurāgā hi tatkṣaṇāt||61.36||
cintayāmāsa ko nveṣa ramaṇīyatamākṛtiḥ |
saphalaṃ me bhavejjanma yadi māṃ nāvamanyate||61.37||
aho'sya rūpamādhuryamaho'sya lalitā gatiḥ |
aho gambhīratā dṛṣṭeḥ kuto'sya sadṛśo bhuvi||61.38||
dṛṣṭā devāstathā daityāḥ siddhagandharvapannagāḥ |
kathameko'pi nāstyasya tulyarūpo mahātmanaḥ||61.39||
yathāhamasminmayyeṣa sānurāgastathā yadi |
bhavedatra mayā kāryastatkṛtaḥ puṇyasañcayaḥ||61.40||
yadyeṣa mayi sustrigdhāṃ dṛṣṭimadya nipātayet |
kṛtapuṇyā na matto'nyā trailokye vanitā tataḥ||61.41||
mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ sañcintayantī sā divyayoṣit smarāturā |
ātmānaṃ darśayāmāsa kamanīyatarākṛtim||61.42||
tāntu dṛṣṭvā dvijasutaścārurūpāṃ varūthinīm |
sopacāraṃ samāgamya vākyametaduvāca ha||61.43||
kā tvaṃ kamalagarbhābhe kasya kiṃ vānutiṣṭhasi |
brāhmaṇo'hamihāyāto nagarādaruṇāspadāt||61.44||
pādalepo'tra me dhvasto vilīno himavāriṇā |
yasyānubhāvādatrāhamāgato madirekṣaṇe||61.45||
varūthinyuvāca
mauleyāhaṃ mahābhāgā nāmnā khyātā varūthinī |
vicarāmi sadaivātra ramaṇīye mahācale||61.46||
sāhaṃ tvaddarśanādvipra ! kāmavaktavyatāṅgatā |
praśādhi yanmayā kāryaṃ tvadadhīnāsmi sāmpratam||61.47||
brāhmaṇa uvāca
yenopāyena gaccheyaṃ nijagehaṃ śucismite |
tanmamācakṣva kalyāṇi hānirno'khilakarmaṇām||61.48||
nityanaimittikānāntu mahāhānirdvijanmanaḥ |
bhavatyatastvaṃ he bhadre ! māmuddhara himālayāt||61.49||
praśasyate na pravāso brāhmaṇānāṃ kadācama |
aparāddhaṃ na me bhīru deśadarśanakautukam||61.50||
sato gṛhe dvijāgryasya niṣpattiḥ sarvakarmaṇām |
nityanaimittikānāñca hānirevaṃ pravāsinaḥ||61.51||
sā tvaṃ kiṃ bahunoktena tathā kuru yaśasvini |
yathā nāstaṃ geta sūrye paśyāmi nijamālayam||61.52||
varūthinyuvāca
maivaṃ brūhi mahābhāga ! mā bhūtsa divaso mama |
māṃ parityajya yatra tvaṃ nijagehamupaiṣyasi||61.53||
aho ramyataraḥ svargo na yato dvijanandana |
ato vayaṃ parityajya tiṣṭhāmo'tra surālayam||61.54||
sa tvaṃ saha mayā kānta ! kānte'tra tuhinācale |
ramamāṇo na martyānāṃ bāndhavānāṃ smariṣyasi||61.55||
strajo vastrāṇyalaṅkārān bhogabhojyānulepanam |
dāsyāmyatra tathāhante smareṇa vaśagā hṛtā||61.56||
vīṇāveṇusvanaṃ gītaṃ kinnarāṇāṃ manoramam |
aṅgāhlādakaro vāyuruṣṇānnamudakaṃ śuci||61.57||
manobhilaṣitā śayyā sugandhamanulepanam |
ihāsato mahābhāga gṛhe kinte nije'dhikam||61.58||
ihāsato naiva jarā kadācitte bhaviṣyati |
tridaśānāmiyaṃ bhūmiryauvanopacayapradā||61.59||
ityuktvā sānurāgā sā sahasā kamalekṣaṇā |
āliliṅga prasīdeti vadantī kalamunmanāḥ||61.60||
brāhmaṇa uvāca
mā māṃ sprākṣīrvrajānyatra duṣṭe yaḥ sadṛśastava |
mayānyathā yācitā tvamanyathaivāpyupaiṣi mām||61.61||
sāyaṃ prātarhutaṃ havyaṃ lokān yacchati śāśvatān |
trailokyametadakhilaṃ mūḍhe ivye pratiṣṭhitam||61.62||
varūthinyuvāca
kiṃ te nāhaṃ priyā vipra ! ramaṇīyo na kiṃ giriḥ |
gandharvān kinnarādīṃśca tyaktvābhīṣṭo hi kastava||61.63||
nijamālayamapyasmādbhavān yāsyatyasaṃśayam |
svalpakālaṃ mayā sārdhaṃ bhuṅkṣava bhogān sudurlabhān||61.64||
brāhmaṇa uvāca
aṣṭāvātmaguṇā ye hi teṣāmādau dayā dvija |
tāṃ karoṣi kathaṃ na tvaṃ mayi saddharmapālaka||61.66||
tvadvimuktā na jīvāmi tathā prītimatī tvayi |
naitadvadāmyahaṃ mithyā prasīda kulanandana||61.67||
brāhmaṇa uvāca
yadi prītimatī satyaṃ nopacārādbravīṣi mām |
tadupāyaṃ samācakṣva yena yāmi svamālayam||61.68||
varūthinyuvāca
nijamālayamapyasmādbhavān yāsyatyasaṃśayam |
svalpakālaṃ mayā sārdhaṃ bhuṅkṣva bhogān sudurlabhān||61.69||
brāhmaṇa uvāca
na bhogārthāya viprāṇāṃ śasyate hi varūthinī |
iha kleśāya viprāṇāṃ ceṣṭā pretyāphalapradā||61.70||
varūthinyuvāca
santrāṇaṃ mriyamāṇāyā mama kṛtvā paratra te |
puṇyasyaiva phalaṃ bhāvi bhogāścānyatra janmani||61.71||
evaṃ ca dvayamapyatra tavopacayakāraṇam |
pratyākhyānādahaṃ mṛtyuṃ tvañca pāpamavāpsyasi||61.72||
brāhmaṇa uvāca
parastriyaṃ nābhilaṣedityucurguravo mama |
tena tvāṃ nābhivāñchāmi kāmaṃ vilapa śuṣya vā||61.73||
mārkaṇḍeya uvāca
ityuktvā sa mahābhāgaḥ spṛṣṭvāpaḥ prayataḥ śuciḥ |
prāhedaṃ praṇipatyāgniṃ gārhapatyamupāṃśunā||61.74||
bhagavan ! gārhapatyāgne yonistvaṃ sarvakarmaṇām |
tvatta āhavanīyo'gnirdakṣiṇāgniśca nānyataḥ||61.75||
yuṣmadāpyāyanād devā vṛṣṭiśasyādihetavaḥ |
bhavanti śasyādakhilaṃ jagadbhavati nānyataḥ||61.76||
evaṃ tvatto bhavatyetadyena satyena vai jagat |
tathāhamadya svaṃ gehaṃ paśyeyaṃ sati bhāskare||61.77||
yathā vai vaidikaṃ karma svakāle nojjhitaṃ mayā |
tena satyena paśyeyaṃ gṛhastho'dya divākaram||61.78||
yathā ca na paradravye paradāre ca me matiḥ |
kadācit sābhilāṣābhūttathaitat siddhimetu me||61.79||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇeṭhabrāhmaṇavākyam' nāmaikaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ- 62
mārkaṇḍeya uvāca
evantu vadatastasya dvijaputrasya pāvakaḥ |
gārhapatyaḥ śarīre tu sannidhānamathākarot||62.1||
tena cādhiṣṭhitaḥ so'tha prabhāmaṇḍalamadhyagaḥ |
vyadīpayata taṃ deśaṃ mūrtimāniva havyavāṭ||62.2||
tasyāstu sutarāṃ tatra tādṛgrūpe dvijanmani |
anurāgo'bhavadvipraṃ paśyantyā devayoṣitaḥ||62.3||
tataḥ so'dhiṣṭhitastena havyavāhena tatkṣaṇāt |
yathāpūrvaṃ tathā gantuṃ pravṛtto dvijanandanaḥ||62.4||
jagāma ca tvarāyuktastayā devyā nirīkṣitaḥ |
ādṛṣṭipātāttanvaṅgyā niśvāsotkampikandharam||62.5||
tataḥ kṣaṇenaiva tadā nijagehamavāpya saḥ |
yathāproktaṃ dvijaśreṣṭhaścakāra sakalāḥ kriyāḥ||62.6||
atha sā cārusarvāṅgī tatrāsaktātmamānasā |
niśvāsaparamā ninye dinaśeṣaṃ tathā niśām||62.7||
niśvasantyanavadyāṅgī hāheti rudatī muhuḥ |
mandabhāgyeti cātmānaṃ nininda madirekṣaṇā||62.8||
na vihāre na cāhāre ramaṇīye na vā vane |
na kandareṣu ramyeṣu sā babandha tadā ratim||62.9||
cakāra ramamāṇe ca cakravākayuge spṛhām |
muktā tena varārohā nininda nijayauvanam||62.10||
kvāgatāhamimaṃ śailaṃ duṣṭadaivabalātkṛtā |
kva ca prāptaḥ sa me dṛṣṭergocaraṃ tādṛśo naraḥ||62.11||
yadyadya sa mahābhāgo na me saṅgamupaiṣyati |
tatkāmāgniravaśyaṃ māṃ kṣapayiṣyati duḥ sahaḥ||62.12||
ramaṇīyamabhūdyattatpuṃskokilanināditam |
tena hīnantadevaitaddahatīvādya māmalam||62.13||
mārkaṇḍeya uvāca
itthaṃ sā madanāviṣṭā jagāma munisattama |
vavṛdhe ca tadā rāgastasyāstasmin pratikṣaṇam||62.14||
kalirnāmnā tu gandharvaḥ sānurāgo nirākṛtaḥ |
tayā pūrvamabhūtso'tha tadavasthāṃ dadarśa tām||62.15||
sa cintayāmāsa tadā kiṃ nveṣā gajagāminī |
niśvāsapavanamlānā girāvatra varūthinī||62.16||
muniśāpakṣatā kiṃnu kenacit kiṃ vimānitā |
vāṣpavāripariklinnamiyandhatte yato mukham||62.17||
tataḥ sa dadhyau suciraṃ tamarthaṃ kautukāt kaliḥ |
jñātavāṃśca prabhāveṇa samādheḥ sa yathātatham||62.18||
punaḥ sa cintayāmāsa tadvijñāya muneḥ kaliḥ |
mamopapāditaṃ sādhu bhāgyairetatpurākṛtaiḥ||62.19||
mayaiṣā sānurāgeṇa bahuśaḥ prārthitā satī |
nirākṛtavatī seyamadya prāpyā bhaviṣyati||62.20||
mānuṣe sānurāgeyaṃ tatra tadrūpadhāriṇi |
raṃsyate mayyasandigdhaṃ kiṃ kālena karomi tat||62.21||
mārkaṇḍeya uvāca
ātmaprabhāveṇa tatastasya rūpaṃ dvijanmanaḥ |
kṛtvā cacāra yatrāste niṣaṇṇā sā varūthinī||62.22||
sā taṃ dṛṣṭvā varārohā kiñcidutphullalocanā |
sametya prāha tanvaṅgī prasīdeti punaḥ punaḥ||62.23||
tvayā tyaktā na sandehaḥ parityakṣyāmi jīvitam |
tatrādharmaḥ kaṣṭataraḥ kriyālopo bhaviṣyati||62.24||
mayā sametya ramye'smin mahākandarakandare |
matparitrāṇajaṃ dharmamavaśyaṃ pratipatsyase||62.25||
āyuṣaḥ sāvaśeṣaṃ me nṛnamasti mahāmate |
nivṛttastena nūnaṃ tvaṃ hṛdayāhlādakārakaḥ||62.26||
kaliruvāca
kiṃ karomi kriyāhānirbhavatyatra sato mama |
tvamapyevaṃvidhaṃ vākyaṃ bravīṣi tanumadhyame||62.27||
tadahaṃ saṅkaṭaṃ prāpto yadbravīmi karoṣi tat |
yadi syāt saṅgamo me'dya bhavatyā saha nānyathā||62.28||
varūthinī uvāca
prasīda yadbravīṣi tvaṃ tatkaromi na te mṛṣā |
bravīmyetadanāśaṅkaṃ yatte kāryaṃ mayādhunā||62.29||
kaliruvāca
nādya saṃbhogasamaye draṣṭavyo'haṃ tvayā vane |
nimīlitākṣyāḥ saṃsargastava subhru mayā saha||62.30||
varūthinyuvāca
evaṃ bhavatu bhadrante yathecchasi tathāstu tat |
mayā sarvaprakāraṃ hi vaśe stheyaṃ tavādhunā||62.31||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe svārociṣe manvantare dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ |
triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ- 63
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ saha tathā so'tha rarāma girisānuṣu |
phullakānanahṛdyeṣu manojñeṣu saraḥ su ca||63.1||
kandareṣu ca ramyeṣu nimnagāpulineṣu ca |
manojñeṣu tathānyeṣu deśeṣu mudito dvija||63.2||
vahninādhiṣṭhitasyāsīd yadrūpantasya tejasā |
acintayadbhogakāle nimīlitavilocanā||63.3||
tataḥ kālena sā garbhamavāpa munisattama |
gandharvavīryato rūpacintanācca dvijanmanaḥ||63.4||
tāṃ garbhadhāriṇīṃ so'tha sāntvayitvā varūthinīm |
viprarūpadharo yātastayā prītyā visarjitaḥ||63.5||
jajñe sa bālo dyutimāna jvalanniva vibhāvasuḥ |
svarocibhairyathā sūryo bhāsayan sakalā diśaḥ||63.6||
svarocibhiryato bhāti bhāsvāniva sa bālakaḥ |
tataḥ svarocirityevaṃ nāmnā khyāto babhūta saḥ||63.7||
vavṛdhe ca mahābhāgo vayasānudinantathā |
guṇaughaiśca yathā bālaḥ kalābhiḥ śaśalāñchanaḥ||63.8||
sa jagrāha dhanurvedaṃ vedāṃścaiva yathākramam |
vidyāścaiva mahābhāgastadā yauvanagocaraḥ||63.9||
mandarādrau kadācit sa vicaraṃścāruceṣṭitaḥ |
dadarśaikāṃ tadā kanyāṃ giriprasthe bhayāturām||63.10||
trāyasveti nirīkṣyainaṃ sā tadā vākyamabravīt |
mā bhaiṣīriti sa prāha bhayaviplutalocanām||63.11||
kimetaditi tenokte vīravākye mahātmanā |
tataḥ sā kathayāmāsa śvāsākṣepaplutākṣaram||63.12||
kanyovāca
ahamindīvarākhyasya sutā vidyādharasya vai |
nāmnā manoramā jātā sutāyāṃ marudhanvanaḥ||63.13||
mandāravidyādharajā sakhī mama vibhāvarī |
kalāvatī cāpyaparā sutā pārasya vai muneḥ||63.14||
tābhyāṃ saha mayā yātaṃ kailāsataṭamuttamam |
tatra dṛṣṭo muniḥ kaścittapasātikṛśākṛtiḥ||63.15||
kṣutkṣāmakaṇṭho nistejā dūrapātākṣitārakaḥ |
mayāvahasitaḥ kruddhaḥ sa tadā māṃ śaśāpa ha||63.16||
kṣāmakṣāmasvaraḥ kiñcitkalpitādharapallavaḥ |
tvayāvahasito yasmādanārye duṣṭatāpasi||63.17||
tasmāt tvāmacireṇaiva rākṣaso'bhibhaviṣyasi |
datte śāpe matsakhībhyāṃ sa tu nirbhatsito muniḥ||63.18||
dhik te brāhmaṇyamakṣāntyā hṛtante nikhilantapaḥ |
amarṣaṇairdharṣito'si tapasā nātikarṣitaḥ||63.19||
kṣāntyāspadaṃ vai brāhmaṇyaṃ krodhasaṃyamanantapaḥ |
etacchrutvā dadau śāpaṃ tayorapyamitadyutiḥ||63.20||
ekasyāḥ kuṣṭhamaṅgeṣu bhāvyanyasyāstathā kṣayaḥ |
tayostathaiva tajjātaṃ yathoktaṃ tena tatkṣaṇāt||63.21||
mamāpyevaṃ mahadrakṣaḥ samupaiti padānugam |
na śṛṇoṣi mahānādaṃ tasyādūre'pi garjataḥ||63.22||
tṛtīyamadya divasaṃ yanme pṛṣṭhanna muñcati |
astragrāmasya sarvasya hṛdajñāhamadya te||63.23||
te prayacchāmi māṃ rakṣa rakṣaso'smānmahāmate |
prādāt svāyambhuvasyādau svayaṃ rudraḥ pinākadhṛk||63.24||
svāyambhuvo vasiṣṭhāya siddhavaryāya dattavān |
tenāpi dattaṃ manmātuḥ pitre citrāyudhāya vai||63.25||
prādādaudvāhikaṃ so'pi matpitre śvaśuraḥ svayam |
mayāpi śikṣitaṃ vīra ! sakāśād bālayā pituḥ||63.26||
hṛdayaṃ sakalāstrāṇāmaśeṣaripunāśanam |
tadidaṃ gṛhyatāṃ śīghramaśeṣāstraparāyaṇam||63.27||
tato jahi durātmānamenaṃ rākṣasamāgatam||63.28||
mārkaṇḍeya uvāca
tathaityukte tatastena vāryupaspṛśya tasya tat |
astrāṇāṃ hṛdayaṃ prādāt sarahasyanivartanam||63.29||
etasminnantare rakṣastattadā bhīṣaṇākṛti |
nardamānaṃ mahānādamājagāma tvarānvitam||63.30||
mayābhibhūtā kiṃ trāṇamupaiṣi drutamehi me |
bhakṣāmi kiñcireṇeti bruvāṇaṃ taṃ dadarśa saḥ||63.31||
svarociścintayāmāsa dṛṣṭvā taṃ samupāgatam |
gṛhṇātveṣa vacaḥ satyaṃ tasyāstviti mahāmuneḥ||63.32||
jagrāha samupetyaināṃ tvarayā so'pi rākṣasaḥ |
trāhi trāhīti karuṇaṃ vilapantīṃ sumadhyamām||63.33||
tataḥ svarociḥ saṃkruddhaścaṇḍāstramatibhairavam |
dṛṣṭyāṃ niveśya tadrakṣo dadarśānimiṣekṣaṇaḥ||63.34||
tadābhibhūtaḥ sa tadā tāmutsṛjya niśācaraḥ |
prasīda śāmyatāmastraṃ śrūyatāñcetyabhāṣata||63.35||
mokṣitoṣa'haṃ tvayā śāpādatighorānmahādyute |
pradattādatitīvreṇa brahmamitreṇa dhīmatā||63.36||
upakārī na me tvatto mahābhāgādhiko'paraḥ |
yenāhaṃ sumahākaṣṭānmahāśāpādvimokṣitaḥ||63.37||
svarociruvāca
brahmamitreṇa muninā kinnimittaṃ mahātmanā |
śaptastvaṃ kīdṛśaścaiva śāpo datto'bhavat purā||63.38||
rākṣasā uvāca
brahmamitro'ṣṭadhā bhinnamāyurvedamadhītavān |
trayodaśādhikārañca pragṛhyātharvaṇo dvijaḥ||63.39||
ahañcendīvarākhyeti khyāto'syā janako'bhavam |
vidyādharapateḥ putro nalanābhasya khaṅginaḥ||63.40||
mayā ca yācitaḥ purvaṃ brahmamitro'bhavanmuniḥ |
āyurvedamaśeṣaṃ me bhagavan ! dātumarhasi||63.41||
yadā tu bahuśo vīra ! praśrayāvanatasya me |
na prādādyācito vidyāmāyurvedātmikāṃ mama||63.42||
śiṣyebhyo dadatastasya mayāntardhānagena hi |
āyurvedātmikā vidyā gṛhītābhūttadānagha||63.43||
gṛhītāyāntu vidyāyāṃ māsairaṣṭābhirantarāt |
mamātiharṣādabhavaddhāso'tīva punaḥ punaḥ||63.44||
pratyabhijñāya māṃ hāsānmuniḥ kopasamanvitaḥ |
vikampikandharaḥ prāha māmidaṃ paruṣākṣaram||63.45||
rākṣasenaiva yasmānme tvayādṛśyena durmate |
hṛtā vidyāvahāsaśca māmavajñāya vai kṛtaḥ||63.46||
tasmāttvaṃ rākṣasaḥ pāpa ! macchāpena nirākṛtaḥ |
bhaviṣyasi na sandehaḥ saptarātreṇa dāruṇaḥ||63.47||
ityukte praṇipātādyairupacāraiḥ prasāditaḥ |
sa māmāha punarviprastatkṣaṇānmṛdumānasaḥ||63.48||
yanmayoktamavaśyantadbhāvi gandharva ! nānyathā |
kintu tvaṃ rākṣaso bhūtvā punaḥ svaṃ prāpsyase vapuḥ||63.49||
naṣṭasmṛtiryadā kruddhaḥ svamapatyañcikhādiṣuḥ |
niśācaratvaṃ gantāsi tadastrānalatāpitaḥ||63.50||
punaḥ saṃjñāmavāpya svāmavāpsyasi nijaṃ vapuḥ |
tathaiva svamadhiṣṭhānaṃ loke gandharvasaṃjñite||63.51||
so'haṃ tvayā mahābhāga ! mokṣito'smānmahābhayāt |
niśācaratvād yadvīra ! tena me prārthanāṃ kuru||63.52||
imānte tanayāṃ bhāryāṃ prayacchāmi pratīccha tām |
āyurvedaśca sakalastvaṣṭāṅgo yo mayā tataḥ |
muneḥ sakāśāt saṃprāptastaṃ gṛhṇīṣva mahāmate||63.53||
mārkaṇḍeya uvāca
ityuktvā pradadau vidyāṃ sa ca divyāmbarojjavalaḥ |
stragbhūṣaṇadharo divyaṃ purāṇaṃ vapurāsthitaḥ||63.54||
dattvā vidyāṃ tataḥ kanyāṃ sa dātumupacakrame |
tamāha sā tadā kanyā janitāraṃ svarūpiṇam||63.55||
anurāgo mamāpyatra tātātīva mahātmani |
darśanādeva saṃjāto viśeṣeṇopakāriṇi||63.56||
kintveṣā me sakhī sā ca matkṛte duḥ khapīḍite |
ato nābhilaṣe bhogān bhoktumetena vai samam||63.57||
puruṣairapi no śakyā kartumitthaṃ nṛśaṃsatā |
svabhāvarucirairmādṛk kathaṃ yoṣit kariṣyati||63.58||
sāhaṃ yathā te duḥ khārte matkṛte kanyake pitaḥ |
tathā sthāsyāmi tadduḥ khe tacchokānalatāpitā||63.59||
svarociruvāca
āyurvedaprasādena te kariṣye punarnave |
sakhyau tava mahāśokaṃ samutsṛja sumadhyame||63.60||
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ pitrā svayaṃ dattāṃ tāṃ kanyāṃ sa vidhānataḥ |
upayeme girau tasmin svarociścārulocavanām||63.61||
dattāntu tāṃ tadā kanyāmabhiśāntya ca bhāminīm |
jagāma divyayā gatyāgandharvaḥ svapurantataḥ||63.62||
sa cāpi sahitastanvyā sadudyānantadā yayau |
kanyakāyugalaṃ yatra tacchāpotthagadāturam||63.63||
tatastayoḥ sa tattvajño rogaghnairauṣadhai rasaiḥ |
cakāra nīrujau dehau svarociraparājitaḥ||63.64||
tato'tiśobhane kanye vimukte vyādhitaḥ śubhe |
svakāntyodyoti digbhāgaṃ cakrāte tanmahīdharam||63.65||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe svārociṣe manvantare triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
catuḥ ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ- 64
mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ vimuktarogā tu kanyakā taṃ mudānvitā |
svarociṣamuvācedaṃ śṛṇuṣva vacanaṃ prabho||64.1||
mandāravidyādharajā nāmnā khyātā vibhāvarī |
upakārin ! svamātmānaṃ prayacchāmi pratīccha mām||64.2||
vidyāñca tubhyaṃ dāsyāmi sarvabūtarutāni te |
yayābhivyaktimeṣyanti prasādapurago bhava||64.3||
mārkaṇḍeya uvāca
evamastviti tenokte dharmajñena svarociṣā |
dvitīyā tu tadā kanyā idaṃ vacanamabravīt||64.4||
kumārabrahmacāryāsīt pāro nāma pitā mama |
brahmarṣiḥ sumahābhāgo vedavedāṅgapāragaḥ||64.5||
tasya puṃskokilālāparamaṇīye madhau purā |
ājagāmāpsarābhyāsaṃ prakhyātā puñjikāstanā||64.6||
kāmavaktavyatāṃ nītaḥ sa tadā munipuṅgavaḥ |
tatsaṃyoge'hamutpannā tasyāmatra mahācale||64.7||
vihāya māṃ gatā sā ca mātāsminnirjane vane |
bālāmekāṃ mahīpṛṣṭhe vyālaśvāpadasaṃkule||64.8||
tataḥ kalābhiḥ somasya vardhantībhirahaḥ kṣaye |
āpyāyyamānāharaho vṛddhiṃ yātāsmi sattama||64.9||
tataḥ kalāvatītyetanmama nāma mahātmanā |
gṛhītāyaḥ kṛtaṃ pitrā gandharveṇa śubhānanā||64.10||
na dattāhaṃ tadā tena yācitena mahātmanā |
devāriṇālinā suptastato me ghātitaḥ pitā||64.11||
tato'hamatinirvedādātmavyāpādanodyatā |
nivāritā śambhupatnyā satyā satyapratiśravā||64.12||
mā śucaḥ subhru ! bhartā te mahābhāgo bhaviṣyati |
svarocirnāma putraśca manustasya bhaviṣyati||64.13||
ājñāñca nidhayaḥ sarve kariṣyanti tavādṛtāḥ |
yathābhilaṣitaṃ vittaṃ pradāsyanti ca te śubhe||64.14||
yasyā vatse prabhāveṇa vidyāyāstāṃ gṛhāṇa me |
padminī nāma vidyeyaṃ mahāpadmābhipūjitā||64.15||
ityāha māṃ dakṣasutā satī satyaparāyaṇā |
svarocistvaṃ dhruvaṃ devī nānyathā sā vadiṣyati||64.16||
sāhaṃ prāṇapradāyādya tāṃ vidyāṃ svaṃ tathā vapuḥ |
prayacchāmi pratīccha tvaṃ prasādasumukho mama||64.17||
mārkaṇḍeya uvāca
evamastviti tāmāha sa tu kanyāṃ kalāvatīm |
vibhāvaryāḥ kalāvatyāḥ snigdhadṛṣṭyānumoditaḥ||64.18||
jagrāha ca tataḥ pāṇī sa tayoramaradyutiḥ |
nadatsu devatūryeṣu nṛtyantīṣvapsaraḥ su ca||64.19||
iti śrīmārkaṇjaḍeyapurāṇeṭhasvārociṣe manvantare' catuḥ ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ- 65
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sa tābhiḥ sahitaḥ patnībhiramaradyutiḥ |
rarāma tasmin śailendre ramyakānananirjhare||65.1||
sarvopabhogaratnāni madhūni madhurāṇi ca |
nidhayaḥ samupājahruḥ padminyā vaśavartinaḥ||65.2||
strajo vastrāṇyalaṅkārān gandhāḍhyamanulepanam |
āsanānyatiśubhrāṇi kāñcanāni yathecchayā||65.3||
sauvarṇāni mahābhāga ! karakān bhājanāni ca |
tathā śayyāśca vividhā divyairāstaraṇairyutāḥ||65.4||
evaṃ sa tābhiḥ sahito divyagandhādhivāsite |
rarāma svarucirbhābhirbhāsite varaparvate||65.5||
tāścāpi saha teneti lebhire mudamuttamām |
ramamāṇā yathā svarge tathā tatra śiloccaye||65.6||
kalahaṃsī jagādaikāṃ cakravākīṃ jale satīm |
tasya tāsāñca lalite sambandhe ca spṛhāvatī||65.7||
dhanyo'yamatipuṇyo'yaṃ yo'ya yauvanagocaraḥ |
dayitābhiḥ sahaitābhirbhuṅkte bhogānabhīpsitān||65.8||
santi yauvaninaḥ ślāghyāstatpatnyo nātiśobhanāḥ |
jagatyāmalpakāḥ patnyaḥ patayaścātiśobhanāḥ||65.9||
abhīṣṭā kasyacit kāntā kāntaḥ kasyāścidīpsitaḥ |
parasparānurāgāḍhyaṃ dāmpatyamatidurlabham||65.10||
dhanyo'yaṃ dayitābhīṣṭo hyetāścāsyātivallabhāḥ |
parasparānurāgo hi dhanyānāmeva jāyate||65.11||
etanniśamyavacanaṃ kalahaṃsīsamīritam |
uvāca cakravākī tāṃ nātivismitamānasā||65.12||
nāyaṃ dhanyo yato lajjā nānyastrīsannikarṣataḥ |
anyāṃ striyamayaṃ bhuṅkte na sarvāsvasya mānasam||65.13||
cittānurāga ekasminnadhiṣṭhāne yataḥ sakhi |
tato hi prītimāneṣa bhāryāsu bhavitā katham||65.14||
etā na dayitāḥ patyurnaitāsāṃ dayitaḥ patiḥ |
vinodamātramevaitā yathā parijano'paraḥ||65.15||
etāsāñca yadiṣṭo'yaṃ tat kiṃ prāṇānna muñcati |
āliṅgatyaparāṃ kāntāṃ dhyāto vai kāntayānyayā||65.16||
vidyāpradānamūlyena vikrīto hyeṣa bhṛtyavat |
pravartate na hi prema samaṃ bahvīṣu tiṣṭhati||65.17||
kalahaṃsi ! patirdhanyo mama dhanyāhameva ca |
yasyaikasyāñciraṃ cittaṃ yasyāścaikatra saṃsthitam||65.18||
sarvasattvarutajño'sau svarociraparājitaḥ |
niśamya lajjito dadhyau satyameva hi nānṛtam||65.19||
tato varṣaśate yāte ramamāṇo mahāgirau |
ramamāṇaḥ samaṃ tābhirdadarśa purato mṛgam||65.20||
susnigdhapīnāvayavaṃ mṛgayūthavihāriṇam |
vāsitābhiḥ surūpābhirmṛgībhiḥ parivāritam||65.21||
ākṛṣṭaghrāṇapuṭakā jighrantīstāstato mṛgīḥ |
uvāca sa mṛgo rāmā lajjātyāgena gamyatām||65.22||
nāhaṃ svarocistacchīlo na caivāhaṃ sulocanāḥ |
nirlajjā bahavaḥ santi tādṛśāstatra gacchataḥ||65.23||
ekā tvanekānugatā yathā hāsāspadaṃ jane |
anekābhistathaivaiko bogadṛṣṭyā nirīkṣitaḥ||65.24||
tasya dharmakriyāhānirahanyahani jāyate |
sakto'nyabhāryayā cānyakāmāsaktaḥ sadaiva saḥ||65.25||
yastādṛśo'nyastacchīlaḥ paralokaparāṅmukhaḥ |
taṃ kāmayata bhadraṃ vo nāhaṃ tulyaḥ svarociṣā||65.26||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe svārociṣe manvantare pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
Æñḥâå>üúåßñādādanāgatam |
yathāhaṃ samatītañca vartamānañca sarvataḥ||69.53||
ālocyājñāpayetyukte tato jñātaṃ mayāpi tat |
tato na dattavānarghamahaṃ tubhyaṃ vidhānataḥ||69.54||
satyaṃ rājan ! tvamarghārhaḥ kule svāyambhuvasya ca |
tathāpi nārghayogyaṃ tvāṃ manyāmo vayamuttamam||69.55||
rājovāca
kiṃ kṛtaṃ hi mayā brahman ! jñānādajñānato'pi vā |
yena tvattor'ghamarhāmi nāhamabhyāgataścirāt||69.56||
ṛṣiruvāca
kiṃ vismṛtante yatpatnī tvayā tyaktā ca kānane |
parityaktastayā sārdhaṃ tvayā dharmo nṛpākhilaḥ||69.57||
pakṣeṇa karmaṇo hānyā prayātyasparśatāṃ naraḥ |
viṇmūtrairvārṣikī yasya hāniste nityakarmaṇaḥ||69.58||
patnyānukūlayā bhāvyaṃ yathāśīle'pi bhartari |
duḥ śīlāpi tathā bhāryā poṣaṇīyā nareśvara||69.59||
pratikūlā hi sā patnī tasya viprasya yā hṛtā |
tathāpi dharmakāmo'sau tvāmudyotitavān nṛpa||69.60||
calataḥ sthāpayasyanyān svadharmeṣu mahīpate |
tvāṃ svadharmādvicalitaṃ ko'paraḥ sthāpayiṣyati||69.61||
mārkaṇḍeya uvāca
vilakṣyaḥ sa mahīpāla ityuktastena dhīmatā |
tathetyuktvā ca papraccha hṛtāṃ patnīṃ dvijanmanaḥ||69.62||
bhagavan ! kena nītā sā patnī viprasya kutra vā |
atītānāgataṃ vetti jagatyavitathaṃ bhavān||69.63||
ṛṣiruvāca
tāṃ jahārādritanayo balāko nāma rākṣasaḥ |
drakṣyase cādya tāṃ bhūpa ! utpalāvatake vane||69.64||
gaccha saṃyojayāśu tvaṃ bhāryayā hi dvijāttamam |
mā pāpāspadatāṃ yātu tvamivāsau dine dine||69.65||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe auttamamanvantare ekonasaptatitamo'dhyāyaḥ
saptatitamo'dhyāyaḥ- 70
mārkaṇḍeya uvāca
athāruroha svarathaṃ praṇipatya mahāmunim |
tenākhyātaṃ vanantacca prayayāvutpalāvatam||70.1||
yathākhyātasvarūpāñca bhāryāṃ bhartrā dvijasya tām |
bhakṣayantīṃ dadārśātha śrīphalāni nareśvaraḥ||70.2||
papraccha ca kathaṃ bhadre ! tvametadvanamāgatā |
sphuṭaṃ bravīhi vaiśālerapi bhāryā suśarmaṇaḥ||70.3||
brāhmaṇyuvāca
sutāhamatirātrasya dvijasya vanavāsinaḥ |
patnī viśālaputrasya yasya nāma tvayoditam||70.4||
sāhaṃ hṛtā balākena rākṣasena durātmanā |
prasuptā bhavanasyānte bhrātṛmātṛviyojitā||70.5||
bhasmībhavatu tadrakṣo yenāsmyevaṃ viyojitā |
mātrā bhrātṛbhiranyaiśca tiṣṭāmyatra suduḥ khitā||70.6||
asmin vane'tigahane tenānīyāhamujjhitā |
na vedmi kāraṇaṃ ki tannopabhuṅkte na khādati||70.7||
rājovāca
api tajjñāyate rakṣastvāmutsṛjya kva vai gatam |
ahaṃ bhartrā tavaivātra preṣito dvijanandini||70.8||
brāhmaṇyuvāca
asyaiva kānanasyānte sa tiṣṭhati niśācaraḥ |
praviśya paśyatu bhavān na bibheti tato yadi||70.9||
mārkaṇḍeya uvāca
praviveśa tataḥ so'tha tayā vartmani darśite |
dadṛśe parivāreṇa samavetañca rākṣasam||70.10||
dṛṣṭamātre tatastasmin tvaramāṇaḥ sa rākṣasaḥ |
dūrādeva mahīṃ mūrdhnā spṛśan pādāntikaṃ yayau||70.11||
rākṣasa uvāca
mamātrāgacchatā gehaṃ prasādaste mahān kṛtaḥ |
praśādhi kiṃ karomyeṣa vasāmi viṣaye tava||70.12||
arghañcemaṃ pratīccha tvaṃ sthīyatāñcedamāsanam |
vayaṃ bhṛtyā bhavān svāmī dṛḍhamājñāpayasva mām||70.13||
rājovāca
kṛtameva tvayā sarvaṃ sarvāmevātithikriyām |
kimarthaṃ brāhmaṇavadhūstvayānītā niśācara||70.14||
neyaṃ surūpā santyanyā bhāryārthañced hṛtā tvayā |
bhakṣyārthaṃ cetkathaṃ nāttā tvayaitatkathyatāṃ mama||70.15||
rākṣasa uvāca
na vayaṃ mānuṣāhārā anye te nṛpa ! rākṣasāḥ |
sukṛtasya phalaṃ yattu tadaśnīmo vayaṃ nṛpa||70.16||
svabhāvañca manuṣyāṇāṃ yoṣitāñca vimānitāḥ |
mānitāśca samaśnīmo na vayaṃ jantukhādakāḥ||70.17||
yadasmābhirnṛṇāṃ kṣāntirbhuktā krudhyanti te tadā |
bhukte duṣṭe svabhāve ca guṇavanto bhavanti ca||70.18||
santi naḥ pramadā bhūpa ! rūpeṇāpsarasāṃ samāḥ |
rākṣasyastāsu tiṣṭhatsu mānuṣīṣu ratiḥ katham||70.19||
rājovāca
yadyeṣā nopabhogāya nāhārāya niśācara |
gṛhaṃ praviśya viprasya tatkimeṣā hṛtā tvayā||70.20||
rākṣasa uvāca
mantravit sa dvijaśreṣṭho yajñe yajñe gatasya me |
rakṣoghnamantrapaṭhanāt karotyuccāṭanaṃ nṛpa||70.21||
vayaṃ bubhukṣitāstasya mantroccāṭanakarmaṇā |
kva yāmaḥ sarvayajñeṣu sa ṛtvig bhavati dvijaḥ||70.22||
tato'smābhiridantasya vaikalyamupapāditam |
patnyā vinā pumānijyākarmayogyo na jāyate||70.23||
mārkaṇḍeya uvāca
vaikalyoccāraṇāttasya brāhmaṇasya mahāmateḥ |
tataḥ sa rājātibhṛśaṃ viṣaṇṇaḥ samajāyata||70.24||
vaikalyamevaṃ viprasya vadanmāmeva nindati |
anarhamarghasya ca māṃ so'pyāha munisattamaḥ||70.25||
vaikalyaṃ tasya viprasya rākṣaso'pyāha me yathā |
apatnīkatayā so'haṃ saṅkaṭaṃ mahadāsthitaḥ||70.26||
mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ cintayatastasya punarapyāha rākṣasaḥ |
praṇāmanamro rājānaṃ baddhāñjalipuṭo mune||70.27||
narendrājñāpradānena prasādaḥ kriyatāṃ mama |
bhṛtyasya praṇatasya tvaṃ yuṣmadviṣayavāsinaḥ||70.28||
rājovāca
svabhāvaṃ vayamaśnīmastvayoktaṃ yanniśācara |
tadarthino vayaṃ yena kāryeṇa śṛṇu tanmama||70.29||
asyāstvayādya brāhmaṇyā dauḥ śīlyamupabhujyatām |
yena tvayāttadauḥ śīlyā tadvinītā bhavediyam||70.30||
nīyatāṃ yasya bhāryeyaṃ tasya veśma niśācara |
asmin kṛte kṛtaṃ sarvaṃ gṛhamabhyāgatasya me||70.31||
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sa rākṣasastasyāḥ praviśyāntaḥ svamāyayā |
bhakṣayāmāsa dauḥ śīlyaṃ nijaśaktyā nṛpājñayā||70.32||
dauḥ śīlyenātiraudreṇa patnī tasya dvijanmanaḥ |
tena sā saṃparityaktā tamāha jagatīpatim||70.33||
svakarmaphalapākena bhartustasya mahātmanaḥ |
viyojitāhaṃ taddheturayamāsīnniśācaraḥ||70.34||
nāsya doṣo na vā tasya mama bharturmahātmanaḥ |
mamaiva doṣo nānyasya sukṛtaṃ hyupabhujyate||70.35||
anyajanmani kasyāpi viprayogaḥ kṛto mayā |
so'yaṃ mamāpyupagataḥ ko doṣo'sya mahātmanaḥ||70.36||
rākṣasa uvāca
prāpayāmi tavādeśādimāṃ bhartṛgṛhaṃ prabho |
yadanyatkaraṇīyante tadājñāpaya pārthiva||70.37||
rājovāca
asmin kṛte kṛtaṃ sarvaṃ tvayā me rajanīcara |
āgantavyañca te vīra ! kāryakāle smṛtena me||70.38||
mārkaṇḍeya uvāca
nathetyuktvā tu tadrakṣastāmādāya dvijāṅganām |
ninye bhartṛgṛhaṃ śuddhāṃ dauḥ śolyāpagamāttadā||70.39||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe auttamamanvantare saptatitamo'dhyāyaḥ
atha triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
brāhmaṇavākyavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ nirasyamānāstā hariṇena mṛgāṅganāḥ |
śrutvā svarocirātmānaṃ mene sa patitaṃ yathā | | 1
tyāge cakāra ca manaḥ sa tāsāṃ munisattama |
cakravākīmṛgaprokto mṛgacaryājugupsitaḥ | | 2
sametya tābhirbhūyaśca varddhamānamanobhavaḥ |
ākṣiptanirvedakatho reme varṣaśatāni ṣaṭ | | 3
kintu dharmāvirodhena kurvandharmāśritāḥ kriyāḥ |
bhuṅkte svarocirviṣayānsaha tābhirudāradhīḥ | | 4
tataśca jajñire tasya trayaḥ putrāḥ svarociṣaḥ |
vijayo merunandaśca prabhāvaśca mahābalaḥ | | 5
manoramā ca vijayaṃ prāsūtendīvarātmajā |
vibhāvarī merunandaṃ prabhāvaṃ ca kalāvatī | | 6
padminī nāma yā vidyā sarvabhogopapādikā |
sa teṣāṃ tatprabhāveṇa pitā cakre puratrayam | | 7
prācyāṃ tu vijayaṃ nāma kāmarūpe nagottame |
vijayāya sutāyādau sa dadau puramuttamam | | 8
udīcyāṃ merunandasya purīṃ nandavatīmiti |
khyātāṃ cakāra prottuṅgavapraprākāramālinīm | | 9
kalāvatīsutasyāpi prabhāvasya niveśitam |
puraṃ tālamiti khyātaṃ dakṣiṇāpathamāśritam | | 66.10
evaṃ niveśya putrānsa pureṣu puruṣarṣabha |
reme tābhiḥ samaṃ vipra manojñāsvadribhūmiṣu | | 11
ekadā tu gato'raṇye viharansa dhanurddharaḥ |
cakarṣa dhanurālokya varāhamatidūragam | | 12
athāha kācidabhyetya taṃ tadā hariṇāṅganā |
mayyeva pātyatāṃ bāṇaḥ prasīdeti punaḥ punaḥ | | 13
kimanena hatenādya māmāśu vinipātaya |
tvayā nipātito bāṇo duḥkhānmāṃ mokṣayiṣyati | | 14
svarociruvāca
na te śarīraṃ sarujamasmābhirupalakṣyate |
kinnu tatkāraṇaṃ yena tvaṃ prāṇānhātumicchasi | | 15
mṛgyuvāca
anyāsvāsaktahṛdaye yasmiṃścetaḥ kṛtāspadam |
mama tena vinā mṛtyurauṣadhaṃ kimihāparam | | 16
svarociruvāca
kastvāṃ nābhilaṣedbhīru sānurāgāsi kutra vā |
yadaprāttau nijānprāṇānparityaktuṃ vyavasyasi | | 17
mṛgyuvāca
tvāmevecchāmi bhadraṃ te tvayā me'pahṛtaṃ manaḥ |
vṛṇomyahamato mṛtyuṃ mayi bāṇo nipātyatām | | 18
svarociruvāca
tvaṃ mṛgī cañcalāpāṅgī nararūpadharā vayam |
kathaṃ tvayā samaṃ yogo madvidhasya bhaviṣyati | | 19
mṛgyuvāca
yadi sāpekṣitaṃ cittaṃ mayi te māṃ pariṣvaja |
yadi vā'sādhu cittaṃ te kariṣyāmi yathepsitam | | 66.20
etāvatāhaṃ bhavatā bhaviṣyāmyatimānitā | |
mārkaṇḍeya uvāca
āliliṅga tatastāṃ sa svarocirhariṇāṅganām | | 21
tena cāliṅgitā sadyaḥ sābhūddivyavapurdharā |
tataḥ savismayāviṣṭaḥ kā tvamitthabhyabhāṣata | | 22
sā cāsmai kathayāmāsa premalajjājaḍākṣaram |
ahamamyarthitā devaiḥ kānanasyāsya devatā | | 23
utpādanīyo hi manustvayā mayi mahāmate |
prītimatyāṃ mayi sutaṃ bhūrlokaparipālakam | | 24
tamutpādaya devānāṃ tvāmahaṃ vacanādvade | |
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sa tasyāṃ tanayaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam | | 25
tejasvinamivātmānaṃ janayāmāsa tatkṣaṇāt |
jātamātrasya tasyātha devavādyāni sasvanuḥ | |
jagurgandharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ | | 26
siṣicuḥ śīkarairmeghā ṛṣayaśca tapodhanāḥ | | 27
devāśca puṣpavarṣaṃ ca mumucuśca samantataḥ |
tasya tejaḥ samālokya nāma cakre pitā svayam | | 28
dyutimāniti yenāsya tejasā bhāsitā diśaḥ |
sa bālo dyutimānnāma mahābalaparākramaḥ | | 29
svarociṣaḥ suto yasmāttasmātsvārociṣo'bhavat |
sa cāpi vicaranramye kadācidgirinirjhare | | 66.30
svarocirdadṛśe haṃsaṃ nijapatnīsamanvitam |
uvāca sa tadā haṃsī sābhilāṣāṃ punaḥ punaḥ | | 31
upasaṃhriyatāmātmā ciraṃ te krīḍitaṃ mayā |
kiṃ sarvakālaṃ bhogaiste āsannaṃ caramaṃ vayaḥ | | 32
parityāgasya kālo me tava cāpi jalecari
haṃsyuvāca
akālaḥ ko hi bhogānāṃ sarvaṃ bhogātmakaṃ jagat | | 33
yajñāḥ kriyante bhogārthaṃ brāhmaṇaiḥ saṃyatātmabhiḥ |
dṛṣṭādṛṣṭāṃstathā bhogānvāñchamānā vivekinaḥ | | 34
dānāni ca prayacchanti pūtāndharmāṃśca kurvate |
sa tvaṃ necchasi kiṃ bhogānbhogaśceṣṭaphalaṃ nṛṇām | | 35
vivekināṃ tiraścāṃ ca kiṃ punaḥ saṃyatātmanām
haṃsa uvāca
bhogeṣvāsaktacittānāṃ paramārthānvitā matiḥ |
bhaviṣyati kadā saṅgamupetānāṃ ca bandhuṣu | | 36
putramitrakalatreṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ |
saraḥpaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva | | 37
kiṃ na paśyasi vā bhadre jātasaṅgaṃ svarociṣam |
ābālyātkāmasaṃsaktaṃ magnaṃ snehāmbukardame | | 38
yauvane'tīva bhāryāsu sāmprataṃ putranaptṛṣu |
svarociṣo mano magnamuddhāraṃ prāpsyate kutaḥ | | 39
nāhaṃ svarociṣastulyaḥ strīvaśyo vā jalecari |
vivekavāṃśca bhogānāṃ nivṛtto'smi ca sāmpratam | | 66.40
mārkaṇḍeya uvāca
svarociretadākarṇya jātodvegaḥ khageritam |
ādāya bhāryāstapase yayāvanyattapovanam | | 41
tatra taptvā tapo ghoraṃ saha tābhirudāradhīḥ |
jagāma lokānamalānnivṛttākhilakalmaṣaḥ | | 42
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe svārociṣe manvantare triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ | 63 |
atha catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ.
svārociṣamanvantaravarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ svārociṣaṃ nāmnā dyutimantaṃ prajāpatim |
manuṃ cakāra bhagavāṃstasya manvantaraṃ śṛṇu | | 1
tatrāntare tu ye devā munayastatsutāśca ye |
bhūpālāḥ krauṣṭuke ye tāngadatastvaṃ niśāmaya | | 2
devāḥ pārāvatāstatra tathaiva tuṣitā dvija |
svārociṣe'ntare cendro vipaściditi viśrutaḥ | | 3
ūrjastambastathā prāṇo datto'lirṛṣabhastathā |
niścaraścārvavīraśca tatra saptarṣayo'bhavam | | 4
caitrakiṃpuruṣādyāśca sutāstasya mahātmanaḥ |
saptāsansumahāvīryāḥ pṛthivīparipālakāḥ | | 5
tasya manvantaraṃ yāvattāvattadvaṃśavistare |
bhukteyamavaniḥ sarvā dvitīyaṃ vai tadantaram | | 6
svarociṣastu caritaṃ janma svārociṣasya ca |
niśamya mucyate pāpaiḥ śraddhadhāno hi mānavaḥ | | 7
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe svārociṣasamāptirnāma catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ | 64 |
pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
nidhivarṇanam
krauṣṭukiruvāca
bhagavankathitaṃ sarvaṃ vistareṇa tvayā mama |
svarociṣastu caritaṃ janma svārociṣasya tu | | 1
yā tu sā padminī nāma vidyā bhogopapādikā |
tatsaṃśrayā ye nidhayastānme vistarato vada | | 2
aṣṭau ye nidhayasteṣāṃ svarūpaṃ dravyasaṃsthitiḥ |
bhavatābhihitaṃ samyakchrotumicchāmyahaṃ guro | | 3
mārkaṇḍeya uvāca
padminī nāma yā vidyā lakṣmīstasyāśca devatā |
tadādhārāśca nidhayastanme nigadataḥ śṛṇu | | 4
yatra padmamahāpadmau tathā makarakacchapau |
mukundo naṃdakaścaiva nīlaḥ śaṅkho'ṣṭamo nidhiḥ | | 5
satyāmṛddhau bhavantyete siddhisteṣāṃ hi jāyate |
ete hyaṣṭau samākhyātā nidhayastava krauṣṭuke | | 6
devatānāṃ prasādena sādhusaṃsevanena ca |
ebhirālokitaṃ vittaṃ mānuṣasya sadā mune | | 7
yādṛksvarūpaṃ bhavati tanme nigadataḥ śṛṇu |
padmo nāma nidhiḥ pūrvaṃ sa yasya bhavati dvija | | 8
sa tasya tatsutānāṃ ca tatpautrāṇāṃ ca nityaśaḥ |
dākṣiṇyasāraḥ puruṣastena cādhiṣṭhito bhavet | | 9
sattvādhāro mahābhāgo yato'sau sāttviko nidhiḥ |
suvarṇarūpyatāmrādidhātūnāṃ ca parigraham | | 68.10
karotyatitarāṃ so'tha teṣāṃ ca krayavikrayam |
karoti ca tathā yajñāndakṣiṇāṃ ca prayacchati | | 11
(saṃpādayati kāmāṃśca sarvāneva yathākramam |
sabhāṃ devaniketāṃśca sa kārayati tanmanāḥ | |
sattvādhāro nidhiścānyo mahāpadma iti śrutaḥ | | 12
sattvapradhāno bhavati tena cādhiṣṭhito naraḥ |
karoti padmarāgādiratnānāṃ ca parigraham | | 13
mauktikānāṃ pravālānāṃ teṣāṃ ca krayavikrayān |
dadāti yogaśīlebhyasteṣāmāvasathāṃstathā | | 14
sa kārayati tacchīlaḥ svayameva ca jāyate |
tatprasūtāstathāśīlāḥ putrapautrakrameṇa ca | | 15
pūrvarddhimātraḥ saptāsau puruṣāṃśca na muñcati |
tāmaso makaro nāma nidhistenāvalokitaḥ | | 16
puruṣo'tha tamaḥprāyaḥ suśīlo'pi hi jāyate |
bāṇakhaḍgarṣṭi dhanuṣāṃ carmaṇāṃ ca parigraham | | 17
daṃśanānāṃ ca kurute yo'timaitrī ca rājabhiḥ |
dadāti śauryavṛttīnāṃ bhūbhujāṃ ye ca tatpriyāḥ | | 18
krayavikraye ca śastrāṇāṃ nānyatra prītimeti ca |
ekasyaiva bhavatyeṣa narasya na sutānugaḥ | | 19
dravyārthaṃ dasyuto nāśaṃ saṃgrāme vāpi sa vrajet |
kacchapaśca nidhiryo'sau narastenābhivīkṣitaḥ | | 68.20
tamaḥpradhāno bhavati yato'sau tāmaso nidhiḥ |
vyavahārānaśeṣāṃstu puṇyajātaiḥ karoti ca | | 21
karmasthānakhilāṃścaiva na viśvasiti kasyacit |
samastāni yathāṅgāni saṃharatyeva kacchapaḥ | | 22
tathāviṣṭabhya ratnāni tiṣṭhatyākulamānasaḥ |
na dadāti na vā bhuṅkte tadvināśabhayākulaḥ | | 23
nidhānamurvyāṃ kurute nidhiḥ so'pyekapūruṣaḥ |
rajoguṇamayaścānyo mukundo nāma yo nidhiḥ | | 24
naro'valokitastena tadguṇo bhavati dvija |
vīṇāveṇumṛdaṅgānāmātodyasya parigraham | | 25
karoti gāyatāṃ vittaṃ nṛtyatāṃ ca prayacchati |
bandimāgadhasūtānāṃ viṭānāṃ lāsyapāṭhinām | | 26
dadātyaharniśaṃ bhogānbhuṅkte taiśca samaṃ dvija |
kulaṭāsu ratiścāsya bhavatyanyaiśca tadvidhaiḥ | | 27
prayāti saṅgamekaṃ ca yaṃ nidhirbhajate naram |
rajastamomayaścānyo nando nāma mahānidhiḥ | | 28
upaiti stambhamadhikaṃ narastenāvalokitaḥ |
samastadhāturatnānāṃ puṇyadhānyādikasya ca | | 29
parigrahaṃ karotyeṣa tathaiva krayavikrayam |
ādhāraḥ svajanānāṃ ca āgatābhyāgatasya ca | | 68.30
sahate nāpamānoktiṃ svalpamapi mahāmune |
stūyamānaśca mahatīṃ prītiṃ badhnāti yacchati | | 31
yaṃ yamicchati .vai kāmaṃ mṛdutvamupayāti ca |
bahvyo bhāryā bhavantyasya sūtimatyo'tiśobhanāḥ | | 32
bhajate sapta ca narānnidhirnando'nuvartate |
pravarddhamāno'tha naramaṣṭabhāgena sattama | | 33
dīrghāyuṣṭvaṃ ca sarveṣāṃ puruṣāṇāṃ prayacchati |
bandhūnāmeva bharaṇaṃ ye ca dūrādupāgatāḥ | | 34
teṣāṃ karoti vai nandaḥ paraloke na cādṛtaḥ |
bhavatyasya na ca snehaḥ sahavāsiṣu jāyate | | 35
pūrvamitreṣu śaithilyaṃ prītimanyaiḥ karoti ca |
tathaiva sattvarajasī yo bibharti mahānidhiḥ | | 36
sa nīlasaṃjñastatsaṅgī narastacchīlavānbhavet |
vastrakārpāsadhānyādiphalapuṣpaparigraham | | 37
muktāvidrumaśaṅkhānāṃ śuktyādīnāṃ tathā mune |
kāṣṭhādīnāṃ karotyeṣa yaccānyajjalasambhavam | | 38
krayavikrayamanyeṣāṃ nānyatra ramate manaḥ |
taḍāgānpuṣkariṇyo'tha tathārāmānkaroti ca | | 39
bandhaṃ ca saritāṃ vṛkṣāṃstathāropayate naraḥ |
anulepanapuṣpādibhogabhugvābhijāyate | | 68.40
tripauruṣaścāpi nidhirnīlo nāmaiṣa jāyate |
rajastamomayaścānyaḥ śaṅkhasaṃjño hi yo nidhiḥ | | 41
tenāpi nīyate vipra tadguṇitvaṃ nidhīśvaraḥ |
ekasyaiva bhavatyeṣa naraṃ nānyamupaiti ca | | 42
yasya śaṅkho nidhistasya svarūpaṃ krauṣṭuke śṛṇu |
eka evātmanā sṛṣṭamannaṃ bhuṅkte tathāmbaram | | 43
kadannabhukparijano na ca śobhanavastradhṛk |
na dadāti suhṛdbhāryābhrātṛputrasnuṣādiṣu | | 44
svapoṣaṇaparaḥ śaṅkhī naro bhavati sarvadā |
ityete nidhayaḥ khyātā narāṇāmarthadevatāḥ | | 45
miśrāvalokanānmiśrāḥ svabhāvaphaladāyinaḥ |
yathākhyātasvabhāvastu bhavatyeva vilokanāt | |
sarveṣāmādhipatye ca śrīreṣāṃ dvijapadminī | | 46
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe nidhivarṇanaṃ nāma pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ | 65 |
ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
ṛṣidarśanavarṇanam
krauṣṭukiruvāca
vistarātkathitaṃ brahmanmama svārociṣaṃ tvayā |
manvantaraṃ tathaivāṣṭau ye pṛṣṭā nidhayo mayā | | 1
svāyambhuvaṃ pūrvameva manvantaramudāhṛtam |
manvantaraṃ tṛtīyaṃ me kathayauttamasaṃjñitam | | 2
mārkaṇḍeya uvāca
uttānapādaputro'bhūduttamo nāma nāmataḥ |
surucyāstanayaḥ khyāto mahābalaparākramaḥ | | 3
dharmātmā ca mahātmā ca parākramadhano nṛpaḥ |
atītya sarvabhūtāni babhau bhānuparākramaḥ | | 4
samaḥ śatrau ca mitre ca pare putre ca dharmavit |
duṣṭe ca yamavatsādhau somavacca mahāmune | | 5
bābhravyāṃ bahulāṃ nāma upayeme sa dharmavit |
uttānapādatanayaḥ śacīmindra ivottamaḥ | | 6
tasyāmatīva tasyāsīddvijavarya manaḥ sadā |
snehavacchaśino yadvadrohiṇyāṃ nihitāspadam | | 7
anyaprayojanāsaktimupaiti na hi tanmanaḥ |
svapne caiva tadālambi mano'bhūttasya bhūbhṛtaḥ | | 8
sa ca tasyāḥ sucārvaṅgyā darśanādeva pārthivaḥ |
dadāha locanairgātre gātrasparśaśca tanmayaḥ | | 9
śrotrodvegakaraṃ vākyaṃ priyamapyavanīpateḥ |
tasyāpi bhūri sanmānaṃ mene paribhavaṃ tataḥ || 69.10
avamene srajaṃ dattāṃ śubhānyābharaṇāni ca |
uttasthāvardhapīteva pibato'sya varāsavam. || 11
bhuñjatā ca narendreṇa kṣaṇamātraṃ kare dhṛtā |
bubhuje svalpakaṃ bhakṣyaṃ dvija nātimudāvatī || 12
evaṃ tasyānukūlasya nānukūlā mahātmanaḥ |
prabhūtataramatyarthaṃ cakre rāgaṃ mahīpatiḥ || 13
atha pānagato bhūpaḥ kadācittāṃ manasvinīm |
surābhṛtaṃ pānapātraṃ grāhayāmāsa sādaraḥ || 14
paśyatāṃ bhūmipālānāṃ vāramukhyā samanvitaḥ |
pragīyamāno madhurairgeyagāyanatatparaiḥ || 15
sā tu necchati tatpātramādātuṃ tatparāṅmukhī |
samakṣamavanīśānāṃ tataḥ kruddhaḥ sa pārthivaḥ || 16
uvāca dvāḥsthamāhūya niśvasannurago yathā |
nirākṛtastayā devyā priyayā patirapriyaḥ || 17
dvāsthaināṃ duṣṭahṛdayāmādāya vijane vane |
parityajyāśu naitatte vicāryaṃ vacanaṃ mama || 18
mārkaṇḍeya uvāca
tato nṛpasya vacanamavicāryamavekṣya saḥ |
dvāḥsthastatyāja tāṃ subhrūmāropya syandane vane || 19
sā ca taṃ vipine tyāgaṃ nītā tena mahībhṛtā |
apaśyamānā taṃ mene paraṃ kṛtamanugraham ||69.20
so'pi tatrānurāgārtidahyamānātmamānasaḥ |
auttānapādirbhūpālo nānyāṃ bhāryāmavindata ||2 1
sasmāra tāṃ sucārvaṅgīmaharniśamanirvṛtaḥ |
cakāra ca nijaṃ rājyaṃ prajādharmeṇa pālayan | | 22
prajāḥ pālayatastasya pituḥ putrānivaurasān |
āgatya brāhmaṇaḥ kaścididamāhārttamānasaḥ | | 23
brāhmaṇa uvāca
mahārāja bhṛśārtto'smi śrūyatāṃ gadato mama |
nṛṇāmārtiparitrāṇamanyato na narādhipāt | | 24
mama bhāryā prasuptasya kenāpyapahṛtā niśi |
gṛhadvāramanuddhāṭya tāṃ samānetumarhasi | | 25
rājovāca
na vetsi kenāpahṛtā kva vā nītā tu sā dvija |
yatāmi vigrahe kasya kuto vāpyānayāmi tām | | 26
brāhmaṇa uvāca
tathaiva sthagite dvāri prasuptasya gṛhe mama |
hṛtā hi bhāryā kiṃ kenetyetadvijñāyate bhavān | | 27
tvaṃ rakṣitā no nṛpate ṣaḍbhāgādānavetanaḥ |
dharmasya te'to niścintāḥ svapanti manujā niśi | | 28
rājovāca
na te dṛṣṭā mayā bhāryā yādṛgrūpā ca dehataḥ |
vayaścaiva samākhyāhi kiṃśīlā brāhmaṇī ca te | | 29
brāhmaṇa uvāca
kaṭhoranetrā sātyuccā hrasvabāhuḥ kṛśānanā |
( lambodarīṃ hasvasphijaṃ tathā hrasvastanīṃ nṛpa) | |
virūparūpā bhūpāla na nindāmi tathaiva tām | | 69.30
vāci bhūpātiparuṣā na saumyā sā ca śīlataḥ |
ityākhyātā mayā bhāryā sā karālanirīkṣaṇā | | 31
manāgatītaṃ bhūpāla tasyāśca prathamaṃ vayaḥ |
tādṛgrūpā hi me bhāryā satyametanmayoditam | | 32
rājovāca
alaṃ te brāhmaṇa tayā bhāryāmanyāṃ dadāmi te |
sukhāya bhāryā kalyāṇī duḥkhaheturhi tādṛśī | | 33
alpā kurūpatā vipra kāraṇaṃ śīlamuttamam |
rūpaśīlavihīnā yā tyājyā te'nyena sā hṛtā | | 34
brāhmaṇa uvāca
rakṣyā bhāryā mahīpāla iti ca śrutiruttamā |
bhāryāyāṃ rakṣyamāṇāyāṃ prajā bhavati rakṣitā | | 35
ātmā hi jāyate tasya sā rakṣyāto nareśvara |
prajāyāṃ rakṣyamāṇāyāmātmā bhavati rakṣitaḥ | | 36
tasyāmarakṣyamāṇāyāṃ bhavitā varṇasaṅkaraḥ |
sa pātayenmahīpāla pūrvānsvargādadhaḥ pitṝn | | 37
anujñāya guruṃ rājandattvānyāṃ jātavedase | | 38
samidhaṃ tu mayā bhāryā vṛteyaṃ karkaśā yataḥ |
kathametāṃ vihāyānyabhāryayā saha sañcare | | 39
gṛhyadharmo yato brahma prāpyate śāśvataṃ naraiḥ |
pūrvoḍhayā tu dharmeṇa gṛhī kurvanna sīdati | | 69.40
tyaktvā tāṃ ca kriyāṃ kurvannaiva karmaphalaṃ labhet |
agninā saha yā nūnaṃ sā jagāma gṛhaṃ śubhā | |4 1
dharmasya grahaṇe sā tu pūrvoḍhaiva praśasyate |
śaṭhāyācāraṇāttasyā jāyate varṇasaṅkaraḥ | | 42
dharmahāniścānudinamabhāryasya bhavenmama |
nityakriyāṇāṃ vibhraṃśātsa cāpi patanāya me | | 43
tasyāṃ ca pṛthivīpāla bhavitrī mama santatiḥ |
tava ṣaḍbhāgadātrī sā bhavitrī dharmahetukī | | 44
tadetatte mayā khyātā patnī yā me hṛtā prabho |
tāṃ samānaya rakṣāyāṃ bhavānadhikṛto yataḥ | | 45
mārkaṇḍeya uvāca
sa tasyaivaṃ vacaḥ śrutvā vimṛśya ca nareśvaraḥ |
sarvopakaraṇairyuktamāruroha mahāratham | | 46
itaścetaśca tenāsau paribabhrāma medinīm |
dadarśa ca mahāraṇye tāpasāśramamuttamam | | 47
avatīrya ca tatrāsau praviśya dadṛśe munim |
kauśyāṃ bṛṣyāṃ samāsīnaṃ jvalantamiva tejasā | | 48
sa dṛṣṭvā nṛpatiṃ prāpya samutthāya tvarānvitaḥ |
sammānya svāgatenaiva śiṣyamāhārghyamānaya | | 49
tamāha śiṣyaḥ śanakairdātavyo'rghyo'sya kiṃ mune |
tadājñāpaya sañcintya tavājñāṃ hi karomyaham | | 69.50
tato'vagatavṛttānto bhūpatestasya sa dvijaḥ |
sambhāṣāsanadānena cakre sammānamātmavān | | 51
ṛṣiruvāca
kiṃ nimittamihāyāto bhavānkiṃ te cikirṣitam |
uttānapādatanayaṃ vedmi tvāmuttamaṃ nṛpa | | 52
rājovāca
brāhmaṇasya gṛhādbhāryā kenāpyapahṛtā mune |
avijñātasyarūpeṇa tāmanveṣṭumihāgataḥ | | 53
pṛcchāmi yatte tanme tvaṃ praṇatasyānukampayā||
abhyāgatasyātha gṛhaṃ bhagavanvaktumarhasi||53||
ṛṣiruvāca||
pṛccha māmavanīpāla yatpraṣṭavyamaśaṅikitaḥ||
vaktavyaṃ cettava mayā kathayiṣyāmi tattvataḥ||54||
rājovāca||
gṛhāgatāya yo mahyaṃ prathame darśane mune||
tvayā samudyato dātuṃ kathaṃ so'rghyo nivartitaḥ||55||
ṛṣiruvāca||
tvaddarśanena rabhasādajñapto'yaṃ mayā nṛpa||
yadā tadāhametena śiṣyeṇa pratibodhitaḥ||56||
eṣa vetti jagatyatra matprasādādanāgatam||
yathāhaṃ samatītañca vartamānañca sarvataḥ || 69.53 ||
ālocyājñāpayetyukte tato jñātaṃ mayāpi tat |
tato na dattavānarghamahaṃ tubhyaṃ vidhānataḥ||69.54||
satyaṃ rājan ! tvamarghārhaḥ kule svāyambhuvasya ca |
tathāpi nārghayogyaṃ tvāṃ manyāmo vayamuttamam||69.55||
rājovāca
kiṃ kṛtaṃ hi mayā brahman ! jñānādajñānato'pi vā |
yena tvattor'ghamarhāmi nāhamabhyāgataścirāt||69.56||
ṛṣiruvāca
kiṃ vismṛtante yatpatnī tvayā tyaktā ca kānane |
parityaktastayā sārdhaṃ tvayā dharmo nṛpākhilaḥ||69.57||
pakṣeṇa karmaṇo hānyā prayātyasparśatāṃ naraḥ |
viṇmūtrairvārṣikī yasya hāniste nityakarmaṇaḥ||69.58||
patnyānukūlayā bhāvyaṃ yathāśīle'pi bhartari |
duḥ śīlāpi tathā bhāryā poṣaṇīyā nareśvara||69.59||
pratikūlā hi sā patnī tasya viprasya yā hṛtā |
tathāpi dharmakāmo'sau tvāmudyotitavān nṛpa||69.60||
calataḥ sthāpayasyanyān svadharmeṣu mahīpate |
tvāṃ svadharmādvicalitaṃ ko'paraḥ sthāpayiṣyati||69.61||
mārkaṇḍeya uvāca
vilakṣyaḥ sa mahīpāla ityuktastena dhīmatā |
tathetyuktvā ca papraccha hṛtāṃ patnīṃ dvijanmanaḥ||69.62||
bhagavan ! kena nītā sā patnī viprasya kutra vā |
atītānāgataṃ vetti jagatyavitathaṃ bhavān||69.63||
ṛṣiruvāca
tāṃ jahārādritanayo balāko nāma rākṣasaḥ |
drakṣyase cādya tāṃ bhūpa ! utpalāvatake vane||69.64||
gaccha saṃyojayāśu tvaṃ bhāryayā hi dvijāttamam |
mā pāpāspadatāṃ yātu tvamivāsau dine dine||69.65||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe auttamamanvantare ekonasaptatitamo'dhyāyaḥ
saptatitamo'dhyāyaḥ- 70
mārkaṇḍeya uvāca
athāruroha svarathaṃ praṇipatya mahāmunim |
tenākhyātaṃ vanantacca prayayāvutpalāvatam||70.1||
yathākhyātasvarūpāñca bhāryāṃ bhartrā dvijasya tām |
bhakṣayantīṃ dadārśātha śrīphalāni nareśvaraḥ||70.2||
papraccha ca kathaṃ bhadre ! tvametadvanamāgatā |
sphuṭaṃ bravīhi vaiśālerapi bhāryā suśarmaṇaḥ||70.3||
brāhmaṇyuvāca
sutāhamatirātrasya dvijasya vanavāsinaḥ |
patnī viśālaputrasya yasya nāma tvayoditam||70.4||
sāhaṃ hṛtā balākena rākṣasena durātmanā |
prasuptā bhavanasyānte bhrātṛmātṛviyojitā||70.5||
bhasmībhavatu tadrakṣo yenāsmyevaṃ viyojitā |
mātrā bhrātṛbhiranyaiśca tiṣṭāmyatra suduḥ khitā||70.6||
asmin vane'tigahane tenānīyāhamujjhitā |
na vedmi kāraṇaṃ ki tannopabhuṅkte na khādati||70.7||
rājovāca
api tajjñāyate rakṣastvāmutsṛjya kva vai gatam |
ahaṃ bhartrā tavaivātra preṣito dvijanandini||70.8||
brāhmaṇyuvāca
asyaiva kānanasyānte sa tiṣṭhati niśācaraḥ |
praviśya paśyatu bhavān na bibheti tato yadi||70.9||
mārkaṇḍeya uvāca
praviveśa tataḥ so'tha tayā vartmani darśite |
dadṛśe parivāreṇa samavetañca rākṣasam||70.10||
dṛṣṭamātre tatastasmin tvaramāṇaḥ sa rākṣasaḥ |
dūrādeva mahīṃ mūrdhnā spṛśan pādāntikaṃ yayau||70.11||
rākṣasa uvāca
mamātrāgacchatā gehaṃ prasādaste mahān kṛtaḥ |
praśādhi kiṃ karomyeṣa vasāmi viṣaye tava||70.12||
arghañcemaṃ pratīccha tvaṃ sthīyatāñcedamāsanam |
vayaṃ bhṛtyā bhavān svāmī dṛḍhamājñāpayasva mām||70.13||
rājovāca
kṛtameva tvayā sarvaṃ sarvāmevātithikriyām |
kimarthaṃ brāhmaṇavadhūstvayānītā niśācara||70.14||
neyaṃ surūpā santyanyā bhāryārthañced hṛtā tvayā |
bhakṣyārthaṃ cetkathaṃ nāttā tvayaitatkathyatāṃ mama||70.15||
rākṣasa uvāca
na vayaṃ mānuṣāhārā anye te nṛpa ! rākṣasāḥ |
sukṛtasya phalaṃ yattu tadaśnīmo vayaṃ nṛpa||70.16||
svabhāvañca manuṣyāṇāṃ yoṣitāñca vimānitāḥ |
mānitāśca samaśnīmo na vayaṃ jantukhādakāḥ||70.17||
yadasmābhirnṛṇāṃ kṣāntirbhuktā krudhyanti te tadā |
bhukte duṣṭe svabhāve ca guṇavanto bhavanti ca||70.18||
santi naḥ pramadā bhūpa ! rūpeṇāpsarasāṃ samāḥ |
rākṣasyastāsu tiṣṭhatsu mānuṣīṣu ratiḥ katham||70.19||
rājovāca
yadyeṣā nopabhogāya nāhārāya niśācara |
gṛhaṃ praviśya viprasya tatkimeṣā hṛtā tvayā||70.20||
rākṣasa uvāca
mantravit sa dvijaśreṣṭho yajñe yajñe gatasya me |
rakṣoghnamantrapaṭhanāt karotyuccāṭanaṃ nṛpa||70.21||
vayaṃ bubhukṣitāstasya mantroccāṭanakarmaṇā |
kva yāmaḥ sarvayajñeṣu sa ṛtvig bhavati dvijaḥ||70.22||
tato'smābhiridantasya vaikalyamupapāditam |
patnyā vinā pumānijyākarmayogyo na jāyate||70.23||
mārkaṇḍeya uvāca
vaikalyoccāraṇāttasya brāhmaṇasya mahāmateḥ |
tataḥ sa rājātibhṛśaṃ viṣaṇṇaḥ samajāyata||70.24||
vaikalyamevaṃ viprasya vadanmāmeva nindati |
anarhamarghasya ca māṃ so'pyāha munisattamaḥ||70.25||
vaikalyaṃ tasya viprasya rākṣaso'pyāha me yathā |
apatnīkatayā so'haṃ saṅkaṭaṃ mahadāsthitaḥ||70.26||
mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ cintayatastasya punarapyāha rākṣasaḥ |
praṇāmanamro rājānaṃ baddhāñjalipuṭo mune||70.27||
narendrājñāpradānena prasādaḥ kriyatāṃ mama |
bhṛtyasya praṇatasya tvaṃ yuṣmadviṣayavāsinaḥ||70.28||
rājovāca
svabhāvaṃ vayamaśnīmastvayoktaṃ yanniśācara |
tadarthino vayaṃ yena kāryeṇa śṛṇu tanmama||70.29||
asyāstvayādya brāhmaṇyā dauḥ śīlyamupabhujyatām |
yena tvayāttadauḥ śīlyā tadvinītā bhavediyam||70.30||
nīyatāṃ yasya bhāryeyaṃ tasya veśma niśācara |
asmin kṛte kṛtaṃ sarvaṃ gṛhamabhyāgatasya me||70.31||
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sa rākṣasastasyāḥ praviśyāntaḥ svamāyayā |
bhakṣayāmāsa dauḥ śīlyaṃ nijaśaktyā nṛpājñayā||70.32||
dauḥ śīlyenātiraudreṇa patnī tasya dvijanmanaḥ |
tena sā saṃparityaktā tamāha jagatīpatim||70.33||
svakarmaphalapākena bhartustasya mahātmanaḥ |
viyojitāhaṃ taddheturayamāsīnniśācaraḥ||70.34||
nāsya doṣo na vā tasya mama bharturmahātmanaḥ |
mamaiva doṣo nānyasya sukṛtaṃ hyupabhujyate||70.35||
anyajanmani kasyāpi viprayogaḥ kṛto mayā |
so'yaṃ mamāpyupagataḥ ko doṣo'sya mahātmanaḥ||70.36||
rākṣasa uvāca
prāpayāmi tavādeśādimāṃ bhartṛgṛhaṃ prabho |
yadanyatkaraṇīyante tadājñāpaya pārthiva||70.37||
rājovāca
asmin kṛte kṛtaṃ sarvaṃ tvayā me rajanīcara |
āgantavyañca te vīra ! kāryakāle smṛtena me||70.38||
mārkaṇḍeya uvāca
nathetyuktvā tu tadrakṣastāmādāya dvijāṅganām |
ninye bhartṛgṛhaṃ śuddhāṃ dauḥ śolyāpagamāttadā||70.39||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe auttamamanvantare saptatitamo'dhyāyaḥ
ekasaptatitamo'dhyāyaḥ- 71
mārkaṇḍeya uvāca
tāṃ preṣayitvā rājāpi svabhartṛgṛhamaṅganām |
cintayāmāsa niḥ śvasya kimatra sukataṃ bhavet||71.1||
anarghayogyatā kaṣṭaṃ sa māmāha mahāmanāḥ |
vaikalyaṃ vipramuddiśya tathāhāyaṃ niśācaraḥ||71.2||
so'haṃ kathaṃ kariṣyāmi tyaktā patnī mayā hi sā |
athavā jñānadṛṣṭiṃ taṃ pṛcchāmi munisattamam||71.3||
sañcintyetthaṃ sa bhūpālaḥ samāruhya ca taṃ ratham |
yayau yatra sa dharmātmā trikālajño mahāminiḥ||71.4||
avaruhya rathāt so'tha taṃ sametya praṇamya ca |
yathāvṛttaṃ samācakhyau rākṣasena samāgamam||71.5||
brāhmaṇyā darśanañcaiva dauḥ śīlyāpagamaṃ tathā |
preṣaṇaṃ bhartṛgehe ca kāryamāgamane ca yat||71.6||
ṛṣiruvāca
jñātametanmayā pūrvaṃ yat kṛtante narādhipa |
kāryamāgamane caiva matsamīpe tavākhilam||71.7||
pṛccha māmiha kiṃ kāryaṃ mayetyudvignamānasaḥ |
tvayyāgate mahīpāla ! śṛṇu kāryañca yattvayā||71.8||
patnī dharmārthakāmānāṃ kāraṇaṃ prabalaṃ nṛṇām |
viśeṣataśca dharmasya santyaktastyajatā hi tām||71.9||
apatnīko naro bhūpa ! na yogyo nijakarmaṇām |
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi vaiśyaḥ śūdro'pi vā nṛpa||71.10||
tyajatā bhavatā patnīṃ na śobhanamanuṣṭhitam |
atyājyo hi yathā bhartā strīṇāṃ bharyā tathā nṛṇām||71.11||
rājovāca
bhagavan ! kiṃ karomyeṣa vipāko mama karmaṇām |
nānukūlānukūlasya yasmāttyaktā tato mayā||71.12||
yadyatkaroti tat kṣāntaṃ dahyamānena cetasā |
bhagavaṃstadviyogārtibibhītenāntarātmanā||71.13||
sāmprataṃ tu vane tyaktā na vedmi kva nu sā gatā |
bhakṣitā vāpi vipine siṃhavyāghraniśācaraiḥ||71.14||
ṛṣīruvāca
na bhakṣitā sā bhūpāla ! sihavyāghraniśācaraiḥ |
sā tvaviplutacāritrā sāmpratantu rasātale||71.15||
rājovāca
sā nītā kena pātālamāste sādūṣitā katham |
atyadbhutamidaṃ brahman ! yathāvadvaktumarhasi||71.16||
ṛṣiruvāca
pātāle nāgarājo'sti prakhyātaśca kapotakaḥ |
tena dṛṣṭā tvayā tyaktā bhramamāṇā mahāvane||71.17||
sā rūpaśālinī tena sānurāgeṇa pārthiva |
veditārthena pātālaṃ nītā sā yuvatī tadā||71.18||
tatastasya sutā subhrūrnandā nāma mahīpate |
bhāryā manoramā cāsya nāgarājasya dhīmataḥ||71.19||
tayā mātuḥ sapatnīyaṃ sā bhavitrīti śobhanā |
dṛṣṭā svagehaṃ sā nītā guptā cāntaḥ pure śubhā||71.20||
yadā tu yācitā nandā na dadāti nṛpottaram |
mūkā bhaviṣyasītyāha tadā tāṃ tanayāṃ pitā||71.21||
evaṃ śaptā sutā tena sā cāste tatra bhūpate |
nītā tenoragendreṇa dhṛtā tatsutayā satī||71.22||
mārkaṇḍeya uvāca
tato rājā paraṃ harṣamavāpya tamapṛcchata |
dvijavaryaṃ svadaurbhāgyakāraṇaṃ dayitāṃ prati||71.23||
rājovāca
bhagavan ! sarvalokasya mayi prītiranuttamā |
kinnu tatkāraṇaṃ yena svapatnī nātivatsalā||71.24||
mama cāsāvatīveṣṭā prāṇebhyo'pi mahāmune |
sā ca māṃ prati duḥ śīlā brūhi yatkāraṇaṃ dvija||71.25||
ṛṣīruvāca
pāṇigrahaṇakāle tvaṃ sūryabhaumaśanaiścaraiḥ |
śukravācaspatibhyāñca tava bhāryāvalokitā||71.26||
tanmuhūrte'bhavaccandrastasyāḥ somasutastathā |
parasparavipakṣau tau tataḥ pārthiva ! te bhṛśam||71.27||
tadgaccha tvaṃ svadharmeṇa paripālaya medinīm |
patnīsahāyaḥ sarvāśca kuru dharmavatīḥ kriyāḥ||71.28||
mārkaṇḍeya uvāca
ityukte praṇipatyainamāruhya syandanaṃ tataḥ |
uttamaḥ pṛthivīpāla ājagāma nijaṃ puram||71.29||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe auttamamanvantare ekasaptatitamo'dhyāyaḥ
dvisaptatitamo'dhyāyaḥ- 72
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ svanagaraṃ prāpya taṃ dadarśa dvijaṃ nṛpaḥ |
sametaṃ bhāryayā caiva śīlavatyā mudānvitam||72.1||
brāhmaṇa uvāca
rājavarya ! kṛtārtho'smi yato dharmo hi rakṣitaḥ |
dharmajñaneha bhavatā bhāryāmānayatā mama||72.2||
rājovāca
kṛtārthastvaṃ dvijaśreṣṭha ! nijadharmānupālanāt |
vayaṃ saṅkaṭino vipra ! yeṣāṃ patnī na veśmani||72.3||
brāhmaṇa uvāca
narendra ! sā hi vipine bhakṣitā śvanāpadairyadi |
alantayā kimanyasyā na pāṇirgṛhyate tvayā |
krodhasya vaśamāgamya dharmo na rakṣitastvayā||72.4||
rājovāca
na bhakṣitā me dayitā śvāpadaiḥ sā hi jīvati |
avidūṣitacāritrā kathametatkaromyaham||72.5||
brāhmaṇa uvāca
yadi jīvati te bhāryā na caiva vyabhicāriṇī |
tadapatnīkatājanma kiṃ pāpaṃ kriyate tvayā||72.6||
rājovāca
ānītāpi hi sā vipra ! pratikūlā sadaiva me |
duḥ khāya na sukhāyālaṃ tasyā maitrī na vai mayi |
tathā tvaṃ kuru yatnaṃ me yathā sā vaśagāminī||72.7||
brāhmaṇa uvāca
tava saṃprītaye tasyā vareṣṭirupakāriṇī |
kriyate mitrakāmairyā mitravindāṃ karomi tām||72.8||
aprītayoḥ prītikaro sā hi saṃjananī param |
bhāryāpatyormanuṣyendra ! tāntaveṣṭiṃ karomyaham||72.9||
yatra tiṣṭhati sā subhrūstava bhāryā mahīpate |
tasmādānoyatāṃ sā te parāṃ prītimupaiṣyati||72.10||
mārkaṇḍeya uvāca
ityuktaḥ sa tu sambhārānaśeṣānavanīpatiḥ |
ānināya cakāreṣṭiṃ sa ca tāṃ dvijasattamaḥ||72.11||
saptakṛtvaḥ sa tu tadā cakāreṣṭiṃ punaḥ punaḥ |
tasya rājño dvijaśreṣṭho bhāryāsampādanāya vai||72.12||
yadāropitamaitrīntāmamanyata mahāmuniḥ |
svabhartari tadā viprastamuvāca narādhipam||72.13||
ānīyatāṃ naraśreṣṭha ! yā taveṣṭātmano'ntikam |
bhuṅkṣva bhogāṃstayā sārdhaṃ yaja yajñāṃstathādṛtaḥ||72.14||
mārkaṇḍeya uvāca
ityuktastena vipreṇa bhūpālo vismitastadā |
sasmāra taṃ mahāvīryaṃ satyasandhaṃ niśācaram||72.15||
smṛtastena tadā sadyaḥ samupetya narādhipam |
kiṃ karomīti so'pyāha praṇipatya mahāmune||72.16||
tatastena narendreṇa vistareṇa nivedite |
gatvā pātālamādāya rājapatnīmupāyayau||72.17||
ānītā cātihārdena sā dadarśa tadā patim |
uvāca ca prasīdeti bhūyobhūyo mudānvitā||72.18||
tataḥ sa rājā rabhasā pariṣvajyāha māninīm |
priye ! prasanna evāhaṃ bhūyo'pyevaṃ bravīṣi kim||72.19||
patnyuvāca
yadi prisādapravaṇaṃ narendra ! mayi te manaḥ |
tadetadabhiyāce tvāṃ tat kuruṣva mamārhaṇam||72.20||
rājovāca
niḥ śaṅkaṃ brūhi matto yadbhavātyā kiñcidīpsitam |
tadalabhyaṃ na te bhīru ! tavāyatto'smi nānyathā||72.21||
patnyuvāca
madarthaṃ tena nāgena sutā śaptā sakhī mama |
mūkā bhaviṣyasītyāha sā ca mūkatvamāgatā||72.22||
tasyāḥ pratikriyāṃ prītyā mama śaknoti cedbhavān |
vāgvighātapraśāntyarthaṃ tataḥ kiṃ na kṛtaṃ mama||72.23||
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sa rājā taṃ vipramāhāsmin kīdṛśī kriyā |
tanmūkatāpanodāya sa ca taṃ prāha pārthivam||72.24||
brāhmaṇa uvāca
bhūpa ! sārasvatīmiṣṭiṃ karomi vacanāttava |
patnī taveyamānṛṇyaṃ yātu tadvākpravartanāt||72.25||
mārkaṇḍeya uvāca
iṣṭiṃ sārasvatīṃ cakre tadarthaṃ sa dvijottamaḥ |
sārasvatāni sūktāni jajāpa ca samāhitaḥ||72.26||
tataḥ pravṛttavākyāntāṃ gargaḥ prāha rasātale |
upakāraḥ sakhībhartrā kṛto'yamatiduṣkaraḥ||72.27||
itthaṃ jñānaṃ samāsādya nandā śīghragatiḥ puram |
tato rājñīṃ pariṣvajya svasakhīmuragātmajā||72.28||
tañca saṃstūya bhūpālaṃ kalyāṇoktyā punaḥ punaḥ |
uvāca madhuraṃ nāgī kṛtāsanaparigrahā||72.29||
upakāraḥ kṛto vīra ! bhavatā yo mamādhunā |
tenāsmyākṛṣṭahṛdayā yadbravīmi śṛṇuṣva tat||72.30||
tava putro mahāvīryo bhaviṣyati narādhipa |
tasmāpratihataṃ cakramasyāṃ bhuvi bhaviṣyati||72.31||
sarvārthaśāstratattvajño dharmānuṣṭhānatatparaḥ |
manvantareśvaro dhīmān ! bhaviṣyati sa vai manuḥ||72.32||
mārkaṇḍeya uvāca
iti datvā varaṃ tasmai nāgarājasutā tataḥ |
sakhīṃ tāṃ saṃpariṣvajya pātālamagamanmune||72.33||
tatra tasya tayā sārdhaṃ ramataḥ pṛthivīpateḥ |
jagāma kālaḥ sumahān prajāḥ pālayatastathā||72.34||
tataḥ sa tasyāntanayo jajñe rājño mahātmanaḥ |
paurṇamāsyāṃ yathā kāntaścandraḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ||72.35||
tasmin jāte mudaṃ prāpuḥ prajāḥ sarvā mahātmani |
devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ca||72.36||
tasya dṛṣṭvā vapuḥ kāntaṃ bhaviṣyaṃ śīlameva ca |
auttamaśceti munayo nāma cakruḥ samāgatāḥ||72.37||
jāto'yamuttame vaṃśe tatra kāle tathottame |
uttamāvayavastena auttamo'yaṃ bhaviṣyati||72.38||
mārkaṇḍeya uvāca
uttamasya sutaḥ so'tha nāmnā khyātastathauttamaḥ |
manurāsīttatprabhāvo bhāgure śrūyatāṃ mama||72.39||
uttamākhyānamakhilaṃ janma caivottamasya ca |
nityaṃ śṛṇoti vidveṣaṃ sa kadācinna gacchati||72.40||
iṣṭairdāraistathā putrairbandhubhirvā kadācana |
viyogo nāsya bhavitā śṛṇvataḥ paṭhato'pi vā||72.41||
tasya manvantaraṃ brahman ! vadato me niśāmaya |
śrūyatāṃ tatra yaścendro ye ca devāstatharṣayaḥ||72.42||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe auttamamanvantare dvisaptatitamo'dhyāyaḥ
trisaptatitamo'dhyāyaḥ- 73
mārkaṇḍeya uvāca
manvantare tṛtīye'smin auttamasya prajāpateḥ |
devānindramṛṣīn bhūpān nibodha gadato mama||73.1||
svadhāmānastathā devā yathānāmānukāriṇaḥ |
satyākhyaśca dvitīyo'nyastridaśānāṃ tathā gaṇaḥ||73.2||
tṛtīye tu gaṇe devāḥ śivākhyā munisattama |
śivāḥ svarūpataste tu śrutāḥ pāpapraṇāśanāḥ||73.3||
pratardanākhyaśca gaṇo devānāṃ munisattama |
caturthastatra kathita auttamasyāntare manoḥ||73.4||
vaśavartinaḥ pañcame'pi devāstatra gaṇe dvija |
yathākhyātasvarūpāstu sarva eva mahāmune||73.5||
ete devagaṇāḥ pañca smṛtā yajñabhujastathā |
manvantare manuśreṣṭhe sarve dvādaśakā gaṇāḥ||73.6||
teṣāmindro mahābhāgastrailokye sa gururbhavet |
śataṃ kratūnāmāhṛtya suśāntirnāma nāmataḥ||73.7||
yasyopasarganāśāya nāmākṣaravibhūṣitā |
adyāpi mānavairgāthā gīyate tu mahītale||73.8||
śuśāntirdevarāṭ kāntaḥ śuśāntiṃ sa prayacchati |
sahitaḥ śivasatyādyaistathaiva vaśavartibhiḥ||73.9||
ajaḥ paraśucirdivyo mahābalaparākramaḥ |
putrastasya manorāsan vikhyātāstridaśopamāḥ||73.10||
tatsūtisambhavairbhūmiḥ pālitābhūnnareśvaraiḥ |
yāvanmanvantara tasya manoruttamatejasaḥ||73.11||
caturyugānāṃ saṃkhyātā sādhikā hyekasaptatiḥ |
kṛtatretādisaṃjñānāṃ yānyuktāni yuge mayā||73.12||
svatejasā hi tapaso variṣṭhasya mahātmanaḥ |
tanayāścāntare tasmin sapta saptarṣayo'bhavan||73.13||
tṛtīyametatkathitaṃ tava manvantaraṃ mayā |
tāmasasya caturthantu manorantaramucyate||73.14||
viyonijanmano yasya yaśasā dyotitaṃ jagat |
janma tasya manorbrahman ! śruyatāṃ gadato mama||73.15||
atīndriyamaśeṣāṇāṃ manūnāñcaritantathā |
tathā janmāpi vijñeyaṃ prabhāvaśca mahātmanām||73.16||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe auttamamanvantare trisaptatitamo'dhyāyaḥ
catuḥ saptatitamo'dhyāyaḥ- 74
mārkaṇḍeya uvāca
rājābhūd vikhyātaḥ svarāṣṭro nāma vīryavān |
anekayajñakṛt prājñaḥ saṃgrāmeṣvaparājitaḥ||74.1||
tasyāyuḥ sumahatprādāt mantriṇārādhito raviḥ |
patnīnāñca śatantasya dhanyānāmabhavad dvija||74.2||
tasya dīrghāyuṣaḥ patnyo nātidīrghāyuṣo mune |
kālena jagmurnidhanaṃ bhṛtyamantrijanāstathā||74.3||
sa bhāryābhistathāyukto bhṛtyaiśca sahajanmabhiḥ |
udvignacetāḥ saṃprāpa vīryahānimaharniśam||74.4||
taṃ vīryahīnaṃ nibhṛtairbhṛtyaistyaktaṃ suduḥ khitam |
anantaro vimardākhyo rājyāccyāvitavāṃstadā||74.5||
rājyāccyutaḥ so'pi vanaṃ gatvā nirviṇṇamānasaḥ |
tapastepe mahābhāge vitastāpuline sthitaḥ||74.6||
grīṣme pañcatamā bhūtvā varṣāsvabhraṃkaṣāśikaḥ |
jalaśāyī ca śiśire nirāhāro yatavrataḥ||74.7||
tatastapasyatastasya prāvṛṭkāle mahāplavaḥ |
babhūvānudinaṃ meghairvarṣadbhiranusantatam||74.8||
na digvijñāyate pūrvā dakṣiṇā vā na paścimā |
nottarā tamasā sarvamanuliptamivābhavat||74.9||
tato'tipūreṇa nṛpaḥ sa nadyāḥ preritastaṭam |
prārthayannāpi nāvāpa hriyamāṇo mahīpatiḥ||74.10||
atha dūre jalaughena hriyamāṇo mahīpatiḥ |
āsasāda jale rauhīṃ sa pucche jagṛhe ca tām||74.11||
tena plavena sa yayāvūhyamāno mahītale |
itaścetaścāndhakāre āsasāda taṭantataḥ||74.12||
vistāri paṅkamatyarthaṃ dustaraṃ sa nṛpastaran |
tathaiva kṛṣyamāṇo'nyadramyaṃ vanamavāpa saḥ||74.13||
tatrāndhakāre sā rauhī cakarṣa vasudhādhipam |
pucche lagnaṃ mahābhāgaṃ kṛśaṃ dhamanisantatau||74.14||
tasyāśca sparśasaṃbhūtāmavāpamudamuttamām |
so'ndhakāre bhraman bhūyo madanākṛṣṭamānasaḥ||74.15||
vijñāya sānurāgaṃ taṃ pṛṣṭhasparśanatatparam |
narendraṃ tadvanasyāntaḥ sā mṛgī tamuvāca ha||74.16||
kiṃ pṛṣṭhaṃ vepathumatā kareṇa spṛśase mama |
anyathaivāsya kāryasya sañjātā nṛpate gatiḥ||74.17||
nāsthāne vo mano yātaṃ nāgamyāhaṃ taveśvara |
kintu tvatsaṅgame vighnameṣa lolaḥ karoti me||74.18||
mārkaṇḍeya uvāca
iti śrutvā vacastasyā mṛgyāśca jagatīpatiḥ |
jātakautūhalo rauhīmidaṃ vacanamabravīt||74.19||
kā tvaṃ brūhi mṛgī vākyaṃ kathaṃ mānuṣavadvadet |
kaścaiva lolo yo vighnaṃ tvatsaṅge kurute mama||74.20||
mṛgyuvāca
ahante dayitā bhūpa ! prāgāsamutpalāvatī |
bhāryā śatāgramahiṣī duhitā dṛḍhadhanvanaḥ||74.21||
rājovāca
kintu yāvat kṛtaṃ karma yenemāṃ yonimāgatā |
pativratā dharmaparā sā cetthaṃ kathamīdṛśī||74.22||
mṛgyuvāca
ahaṃ pitṛgṛhe bālā sakhībhiḥ sahitā vanam |
rantuṃ gatā dadarśaikaṃ mṛgaṃ mṛgyā samāgatam||74.23||
tataḥ samīpavartinyā mayā sā tāḍitā mṛgī |
mayā trastā gatānyatra kruddhaḥ prāha tato mṛgaḥ||74.24||
mūḍhe kimevaṃ mattāsi dhikte dauḥśīlyamīdṛśam |
ādhānakālo yenāyaṃ tvayā me viphalīkṛtaḥ||74.25||
vācaṃ śrutvā tatastasya mānuṣasyeva bhāṣataḥ |
bhītā tamabruvaṃ ko'sītyetāṃ yonimupāgataḥ||74.26||
tataḥ sa prāha putro'hamṛṣernirvṛticakṣuṣaḥ |
sutapā nāma mṛgyāntu sābhilāṣo mṛgo'bhavam||74.27||
imāñcānugataḥ premṇā vāñchitaścānayā vane |
tvayā viyojitā duṣṭe tasmācchāpaṃ dadāmi te||74.28||
mayā coktaṃ tavājñānādaparādhaḥ kṛto mune |
prasādaṃ kuru śāpaṃ me na bhavān dātumarhati||74.29||
ityuktaḥ prāha māṃ so'pi muniritthaṃ mahīpate |
na prayacchāmi śāpaṃ te yadyātmānaṃ dadāsi me||74.30||
mayā coktaṃ mṛgī nāhaṃ mṛgarūpadharā vane |
lapsyase'nyāṃ mṛgīntāvanmayi bhāvo nivartyatām||74.31||
ityuktaḥ koparaktākṣaḥ sa prāha sphuritādharaḥ |
nāhaṃ mṛgī tvayetyuktaṃ mṛgī mūḍhe bhaviṣyasi||74.32||
tato bhṛśaṃ pravyathitā praṇamya munimabruvam |
svarūpasthamatikruddhaṃ prasīdeti punaḥ punaḥ||74.33||
bālānabhijñā vākyānāṃ tataḥ proktamidaṃ mayā |
pitaryasati nārībhirvriyate hi patiḥ svayam||74.34||
sati tāte kathañcāhaṃ vṛṇomi munisattama |
sāparādhāthavā pādau prasīdeśa namāmyaham||74.35||
prasīdeti prasīdeti praṇatāyā mahāmate |
itthaṃ lālapyamānāyāḥ sa prāha munipuṅgavaḥ||74.36||
na bhavatyanyathā proktaṃ mama vākyaṃ kadācana |
mṛgī bhaviṣyasi mṛtā vane'sminneva janmani||74.37||
mṛgatve ca mahābāhustava garbhamupaiṣyati |
lolo nāma muneḥ putraḥ siddhavīryasya bhāmini||74.38||
jātismarā bhavitrī tvaṃ tasmin garbhamupāgate |
smṛtiṃ prāpya tathā vācaṃ mānuṣīmīrayiṣyasi||74.39||
tasmin jāte mṛgītvāt tvaṃ vimuktā patinārcitā |
lokānavāpsyasi prāpyā ye na duṣkṛtakarmabhiḥ||74.40||
so'pi lolo mahāvīryaḥ pitṛśatrūn nipātya vai |
jitvā vasundharāṃ kṛtstrāṃ bhaviṣyati tato manuḥ||74.41||
evaṃ śāpamahaṃ labdhvā mṛtā tiryaktvamāgatā |
tvatsaṃsparśācca garbho'sau saṃbhūto jaṭhare mama||74.42||
ato bravīmi nāsthāne tava yātaṃ mano mayi |
na cāpyagamyā garbhastho lolo vighnaṃ karotyasau||74.43||
mārkaṇḍeya uvāca
evamuktastataḥ so'pi rājā prāpya parāṃ mudam |
putro mamārīñjitveti pṛthivyāṃ bhavitā manuḥ||74.44||
tatastaṃ suṣuve putraṃ sā mṛgī lakṣaṇānvitam |
tasmin jāte ca bhūtāni sarvāṇi prayayurmudam||74.45||
viśeṣataśca rājāsau putre jāte mahābale |
sā vimuktā mṛgī śāpāt prāpa lokānanuttamān||74.46||
tatastasyarṣayaḥ sarve sametya munisattama |
avekṣya bhāvinīmṛddhiṃ nāma cakrurmahātmanaḥ||74.47||
tāmasīṃ bhajamānāyāṃ yoniṃ mātaryajāyata |
tamasā cāvṛte loke tāmaso'yaṃ bhaviṣyati||74.48||
tataḥ sa tāmasastena pitrā saṃvardhito vane |
jātabuddhiruvācedaṃ pitaraṃ munisattama||74.49||
kastvaṃ tāta kathaṃ vāhaṃ putro mātā ca kā mama |
kimarthamāgataśca tvametat satyaṃ bravīhi me||74.50||
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ pitā yathāvṛttaṃ svarājyacyāvanādikam |
tasyācaṣṭe mahābahuḥ putrasya jagatīpatiḥ||74.51||
śrutvā tat sakalaṃ so'pi samārādhya ca bhāskaram |
avāpa divyānyastrāṇi sasaṃhārāṇyaśeṣataḥ||74.52||
kṛtāstrastānarīn jitvā piturānīya cāntikam |
anujñātān munocātha tena svaṃ dharmamāsthitaḥ||74.53||
pitāpi tasya svān lokāṃstapoyajñasamārjitān |
visṛṣṭadehaḥ saṃprāpto dṛṣṭvā putramukhaṃ sukham||74.54||
jitvā samastāṃ pṛthivīṃ tāmasākhyaḥ sa pārthivaḥ |
tāmasākhyo manurabhūttasya manvantaraṃ śṛṇu||74.55||
ye devā yatpatiryaśca devendro ye tatharṣayaḥ |
ye putrāśca manostasya pṛthivīparipālakāḥ||74.56||
satyāstathānye sudhiyaḥ surūpā harayastathā |
ete devagaṇāstatra saptaviṃśatikā mune||74.57||
mahābalo mahāvīryaḥ śatayajñopalakṣitaḥ |
śikhirindrastathā teṣāṃ devānāmabhavadvibhuḥ||74.58||
jyotirdharmā pṛthuḥ kāvyaścaitro'gnirvalakastathā |
pīvaraśca tathā brahman ! sapta saptarṣayo'bhavan||74.59||
naraḥ kṣāntiḥ śāntadāntajānujaṅghādayastathā |
putrāstu tāmasasyāsan rājānaḥ sumahābalāḥ||74.60||
ityetattāmasaṃ vipra manvantaramudāhṛtam |
yaḥ paṭhet śṛṇuyādvāpi tamasā sana bādhyate||74.61||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇeṭhatāmasamanvantare' catuḥ saptatitamo'dhyāyaḥ.
pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ- 75
mārkaṇḍeya uvāca
pañcamo'pi manurbrahman raivato nāma viśrutaḥ |
tasyotpattiṃ vistaraśaḥ śṛṇuṣva kathayāmi te||75.1||
ṛṣirāsīnmahābhāga ṛtavāgiti viśrutaḥ |
tasyāputrasya putro'bhūdrevatyante mahātmanaḥ||75.2||
sa tasya vidhivaccakre jātakarmādikāḥ kriyāḥ |
tathopanayanādīṃśca sa cāśīlo'bhavanmune||75.3||
yataḥ prabhṛti jāto'sau tataḥ prabhṛti so'pyṛṣiḥ |
dīrgharogaparāmarśamavāpa munipuṅgavaḥ||75.4||
mātā tasya parāmārti kuṣṭharogādipīḍitā |
jagāma sa pitā cāsya cintayāmāsa duḥ khitaḥ||75.5||
kimetaditi so'pyasya putro'pyatyantadurmatiḥ |
jagrāha bhāryāmanyasya muniputrasya saṃmukhīm||75.6||
tato viṣaṇṇamanasā ṛtavāgidamuktavān |
aputratā manuṣyāṇāṃ śreyase na kuputratā||75.7||
kuputro hṛdayāyāsaṃ sarvadā kurute pituḥ |
mātuśca svargasaṃsthāṃśca svapitṝn pātayatyadhaḥ||75.8||
suhṛdāṃ nopakārāya pitṝṇāñca na tṛptaye |
pitrorduḥ khāya dhig janma tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ||75.9||
dhanyāste tanayā yeṣāṃ sarvalokābhisaṃmatāḥ |
paropakāriṇaḥ śāntāḥ sādhukarmaṇyanuvratāḥ||75.10||
anirvṛtaṃ tathā mandaṃ paralokaparāṅmukham |
narakāya na sadgatyai kuputrālambi janmanaḥ||75.11||
karoti suhṛdāṃ dainyamahitānāṃ tathā mudam |
akāle ca jarāṃ pitroḥ kuputraḥ kurute dhruvam||75.12||
mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ so'tyantaduṣṭasya putrasya caritairmuniḥ |
dahyamānamanovṛttirvṛttaṃ gargamapṛcchata||75.13||
ṛtavāguvāca
suvratena purā vedā gṛhītā vidhivanmayā |
samapya vedān vidhivat kṛto dāraparigrahaḥ||75.14||
sadāreṇa kriyāḥ kāryāḥ śrautāḥ smārtā vaṣaṭkriyāḥ |
na me nyūnāḥ kṛtāḥ kāścidyāvadadya mahāmune||75.15||
garbhādhānavidhānena na kāmamanurudhyatā |
putrārthaṃ janitaścāyaṃ punnāmno bibhyatā mune||75.16||
so'yaṃ kimātmadoṣeṇa mama doṣaṇa vā mune |
asmadduḥ khavaho jāto dauḥ śīlyād bandhuśokadaḥ||75.17||
revatyante muniśreṣṭha ! jāto'yaṃ tanayastava |
tena duḥ khāya te duṣṭe kāle yasmādajāyata||75.18||
na te'pacāro naivāsya māturnāyaṃ kulasya te |
tasya dauḥ śīlyahetustu revatyantamupāgatam||75.19||
ṛtavāguvāca
yasmānmamaikaputrasya revatyantasamudbhavam |
dauḥ śīlyametat sā tasmāt patatāmāśu revatī||75.20||
mārkaṇḍeya uvāca
tenaivaṃ vyāhṛte śāpe revatyṛkṣaṃ papāta ha |
paśyataḥ sarvalokasya vismayāviṣṭacetasaḥ||75.21||
revatyṛkṣañca patitaṃ kumudādrau samantataḥ |
bhāvayāmāsa sahasā vanakandaranirjharam||75.22||
kumudādriśca tatpātāt khyāto raivatako'bhavat |
atīva ramyaḥ sarvasyāṃ pṛthivyāṃ pṛthivīdharaḥ||75.23||
tasyarkṣasya tu yā kāntirjātā paṅkajinī saraḥ |
tato jajñe tadā kanyā rūpeṇātīva śobhanā||75.24||
revatīkāntisambhūtāṃ tāṃ dṛṣṭvā pramuco muniḥ |
tasyā nāma cakāretthaṃ revatī nāma bhāgure||75.25||
poṣayāmāsa caivaitāṃ svāśramābhyāsasambhavām |
pramucaḥ sa mahābhāgastasminneva mahācale||75.26||
tāntu yauvaninīṃ dṛṣṭvā kānyakāṃ rūpaśālinīm |
sa muniścintamāmāsa ko'syā bhartā bhavediti||75.27||
evaṃ cintayatastasya yayau kālo mahān mune |
na cāsasāda sadṛśaṃ varaṃ tasyā mahāmuniḥ||75.28||
tatastasyā varaṃ praṣṭumagniṃ sa pramuco muniḥ |
viveśa vahniśālāṃ vai praṣṭāraṃ prāha havyabhuk||75.29||
mahābalo mahāvīryaḥ priyavāg dharmavatsalaḥ |
durgamo nāma bhavitā bhartā hyasya mahīpatiḥ||75.30||
mārkaṇḍeya uvāca
anantarañca mṛgayāprasaṅgenāgato mune |
tasyāśramapadaṃ dhīmān durgamaḥ sa narādhipaḥ||75.31||
priyavratānvayabhavo mahābalaparākramaḥ |
putro vikramaśīlasya kālindījaṭharodbhavaḥ||75.32||
sa praviśyāśramapadaṃ tāṃ tanvīṃ jagatīpatiḥ |
apaśyamānastamṛṣiṃ priyetyāmantrya pṛṣṭavān||75.33||
rājovāca
kva gato bhagavānasmādāśramānmunipuṅgavaḥ |
taṃ praṇetumihecchāmi tat tvaṃ prabrūhi śobhane||75.34||
mārkaṇḍeya uvāca
agnisālāṃ gato viprastacchrutvā tasya bhāṣitam |
priyetyāmantraṇañcaiva niścakrāma tvarānvitaḥ||75.35||
sa dadarśa mahātmānaṃ rājānaṃ durgamaṃ muniḥ |
narendracihnasahitaṃ praśrayāvanataṃ puraḥ||75.36||
tasmin dṛṣṭe tataḥ śiṣyamuvāca sa tu gautamam |
gautamānīyatāṃ śīghramargho'sya jagatīpateḥ||75.37||
ekastāvadayaṃ bhūpaścirakālādupāgataḥ.
jāmātā ca viśeṣeṇa yogyor'ghasya mato mama||75.38||
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sa cintayāmāsa rājā jāmātṛkāraṇam |
viveda ca na tanmaunī jagṛher'ghañca taṃ nṛpaḥ||75.39||
tamāsanagataṃ vipro gṛhītārghaṃ mahāmuniḥ |
svāgataṃ prāha rājendramapi te kuśalaṃ gṛhe||75.40||
koṣe bale'tha mitreṣu bhṛtyāmātye nareśvara |
tathātmani mahābāho yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam||75.41||
patnī ca te kuśalinī yata evānutiṣṭhati |
pṛcchāmyasyāstato nāhaṃ kuśalinyo'parāstava||75.42||
rājovāca
tvatprasādādakuśalaṃ na kvacinmama suvrata |
jātakautūhalaścāsmi mama bhāryātra kā mune||75.43||
ṛṣiruvāca
revatī sumahābhāgā trailokyasyāpi sundarī |
tava bharyā varārohā tāṃ tvaṃ rājanna vetsi kim||75.44||
rājovāca
subhadrāṃ śāntatanayāṃ kāverītanayāṃ vibho |
surāṣṭrajāṃ sujātāñca kadambāñca varūthajām||75.45||
vipāṭhāṃ nandinīñcaiva vedmi bhāryāṃ gṛhe dvija |
tiṣṭhanti me na bhagavan revatīṃ vedmi kānviyam||75.46||
ṛṣiruvāca
priyeti sāmprataṃ yeyaṃ tvayoktā varavarṇinī |
kiṃ vismṛtante bhūpāla ! ślāghyeyaṃ gṛhiṇī tava||75.47||
rājovāca
satyamuktaṃ mayā kintu bhāvo duṣṭo na me mune |
nātra kopaṃ bhavān kartumarhatyasmāsu yācitaḥ||75.48||
ṛṣiruvāca
tattvaṃ bravīṣi bhūpāla ! na bhāvastava dūṣitaḥ |
vyājahāra bhavānetadvahninā nṛpa coditaḥ||75.49||
mayā pṛṣṭo hutavahaḥ ko'syā bharteti pārthiva |
bhavitā tena cāpyukto bhavānevādya vai varaḥ||75.50||
tadgṛhyatāṃ mayā dattā tubhyaṃ kanyā narādhipa |
priyetyāmantritā ceyaṃ vicāraṃ kuruṣe katham||75.51||
mārkaṇḍeya uvāca
tato'sāvabhavanmaunī tenoktaḥ pṛthivīpatiḥ |
ṛṣistathodyataḥ kartuṃ tasyā vaivāhikaṃ vidhim||75.52||
tamudyataṃ sā pitaraṃ vivāhāya mahāmune |
uvāca kanyā yatkiñcit praśrayāvanatānanā||75.53||
yadi me prītimāṃstāta prisādaṃ kartumarhasi |
revatyṛkṣe vivāhaṃ me tatkarotu prasāditaḥ||75.54||
ṛṣiruvāca
revatyṛkṣaṃ na vai bhadre candrayogi vyavasthitam |
anyāni santi ṛkṣāṇi subhru vaivāhikāni te||75.55||
kanyovāca
tāta tena vinā kālo viphalaḥ pratibhāti me |
vivāho viphale kāle madvidhāyāḥ kathaṃ bhavet||75.56||
ṛṣiruvāca
ṛtavāgiti vikhyātastapasvī revatīṃ prati |
cakāra kopaṃ kruddhena tenarkṣaṃ vinipātitam||75.57||
mayā cāsmai pratijñātā bharyeti madirekṣaṇā |
na cecchasi vivāhaṃ tvaṃ saṅkaṭaṃ naḥ samāgatam||75.58||
kanyovāca
ṛtavāk sa munistāta kimevaṃ taptavāṃstapaḥ |
na tvayā mama tātena brahmabandhoḥ sutāsmi kim||75.59||
ṛṣiruvāca
brahmabandhoḥ sutā na tvaṃ bāle naiva tapasvinaḥ |
sutā tvaṃ mama yo devān kartumanyān samutsahe||75.60||
kanyovāca
tapasvī yadi me tātastatkimṛkṣamidaṃ divi |
samāropya vivāho me tadṛkṣe kriyate na tu||75.61||
ṛṣiruvāca
evaṃ bhavatu bhadrante bhadre prītimatī bhava |
āropayāmīndumārge revatyṛkṣaṃ kṛte tava||75.62||
mārkaṇḍeya uvāca
tatastapaḥ prabhāveṇa revatyṛkṣaṃ mahāmuniḥ |
yathāpūrvantathā cakre somayogi dvijottama||75.63||
vivāhañcaiva duhiturvidhivad mantrayoginam |
niṣpādya prītimān bhūyo jāmātāramathābravīt||75.64||
audvāhikante bhūpāla kathyatāṃ kiṃ dadāmyaham |
durlabhyamapi dāsyāmi mamāpratihatantapaḥ||75.65||
rājovāca
manoḥ svayambhuvasyāhamutpannaḥ santatau mune |
manvantarādhipaṃ putraṃ tvatprasādād vṛṇomyaham||75.66||
ṛṣiruvāca
bhaviṣyatyeṣa te kāmo manustvattanayo mahīm |
sakalāṃ bhokṣyate bhūpa dharmavicca bhaviṣyati||75.67||
mārkaṇḍeya uvāca
tāmādāya tato bhūpaḥ svameva nagaraṃ yayau |
tasmādajāyata suto revatyā raivato manuḥ||75.68||
sametaḥ sakalairdharmairmānavairaparājitaḥ |
vijñātākhilaśāstrārtho vedavidyārthaśāstravit||75.69||
tasya manvantare devān munidevendrapārthivān |
kathyamānān mayā brahman nibodha susamāhitaḥ||75.70||
sumedhasastatra devāstathā bhūpatayo dvija |
vaikuṇṭhaścāmitābhaśca caturdaśa caturdaśa||75.71||
teṣāṃ devagaṇānāntu caturṇāmapi ceścaraḥ |
nāmnā vibhurabhūdindraḥ śatayajñopalakṣakaḥ||75.72||
hiraṇyalomā vedaśrīrūrdhvabāhustathāparaḥ |
vedabāhuḥ sudhāmā ca parjanyaśca mahāmuniḥ||75.73||
vasiṣṭhaśca mahābhāgo vedavedāntapāragaḥ |
ete saptarṣayaścāsan raivatasyāntare manoḥ||75.74||
balabandhurmahāvīryaḥ suyaṣṭavyastathāparaḥ |
satyakādyāstathaivāsan raivatasya manoḥ sutāḥ||75.75||
raivatāntāstu manavaḥ kathitā ye mayā tava |
svāyambhuvāśrayā hyete svārociṣamṛte manum||75.76||
(ya eṣāṃ śṛṇuyānnityaṃ paṭhedākhyānamuttamam |
vimuktaḥ sarvapāpebhyo lokaṃ prāpnotyabhīpsitam||75.77||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe raivatamanvantare pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ
ṣaṭsaptatitamo'dhyāyaḥ- 76
mārkaṇḍeya uvāca
ityetat kathitaṃ tubhyaṃ pañca manvantaraṃ tava |
cākṣuṣasya manoḥ ṣaṣṭhaṃ śrūyatāmidamantaram||76.1||
anyajanmani jāto'sau cakṣuṣaḥ parameṣṭhinaḥ |
cākṣuṣatvamatastasya janmanyasminnapi dvija||76.2||
jātaṃ mātā nijotsaṅge sthitamullāpya taṃ punaḥ |
pariṣvajati hārdena punarullāpayatyatha||76.3||
jātismaraḥ sa jāto vai māturutsaṅgamāsthitaḥ |
jahāsa taṃ tadā mātā saṃkruddhā vākyamabravīt||76.4||
bhītāsmi kimidaṃ vatsa ! hāso yadvadane tava |
akālabodhaḥ sañjātaḥ kaccit paśyasi śobhanam||76.5||
putra uvāca
māmattumicchati puro mārjārī kima na paśyasi |
antardhānagatā ceyaṃ dvitīyā jātahāriṇī||76.6||
putraprītyā ca bhavatī sahārdā māmavekṣatī |
ullāpyollāpya bahuśaḥ pariṣvajati māṃ yataḥ||76.7||
udbhūtapulakā snehasambhavāstrāvilekṣaṇā |
tato mamāgato hāsaḥ śṛṇu cāpyatra kāraṇam||76.8||
svārthe prasaktā mārjārī prasaktaṃ māmavekṣate |
tathāntardhānagā caiva dvitīyā jātahāriṇī||76.9||
svārthāya snigdhahṛdayā yathaivaite mamopari |
pravṛtte svārthamāsthāya tathaiva pratibhāsi me||76.10||
kintu madupabhogāya mārjārī jātahāriṇī |
tvantu krameṇopabhogyaṃ mattaḥ phalamabhīpsasi||76.11||
na māṃ jānāsi ko'pyeṣa na caivāpakṛtaṃ mayā |
saṅgataṃ nātikālīnaṃ pañcasaptadinātmakam||76.12||
tathāpi strihyase sāstrā pariṣvajasi cāpyati |
tāteti vatsa ! bhadreti nirvyalīkaṃ bravīṣi mām||76.13||
mātovāca
na tvāhamupakārārthaṃ vatsa ! prītyā pariṣvaje |
na cedetadbhavatprītyai parityaktāsmyahaṃ tvayā||76.14||
svārtho mayā parityakto yastvatto me bhaviṣyati |
ityuktvā sā tamutsṛjya niṣkrāntā sūtikāgṛhāt||76.15||
jaḍāṅgabāhyakaraṇaṃ śuddhāntaḥ karaṇātmakam |
jahāra taṃ parityaktaṃ sā tadā jātahāriṇī||76.16||
sā hṛtvā taṃ tadā bālaṃ vikrāntasya mahībhṛtaḥ |
prasūtapatnīśayane nyasya tasyādade sutam||76.17||
tamapyanyagṛhe nītvā gṛhītvā tasya cātmajam |
tṛtīyaṃ bhakṣayāmāsa sā kramājjātahāriṇī||76.18||
hṛtvā hṛtvā tṛtīyantu bhakṣayatyatinirghṛṇā |
karotyanudinaṃ sā nu parivartantathānyayoḥ||76.19||
vikrānto'pi tatastasya sutasyaiva mahīpatiḥ |
kārayāmāsa saṃskārān rājanyasya bhavanti ye||76.20||
ānandeti ca nāmāsya pitā cakre vidhānataḥ |
mudā paramayā yukto vikrāntaḥ sa narādhipaḥ||76.21||
kṛtopanayanaṃ tantu gururāha kumārakam |
jananyāḥ prāgupasthānaṃ kriyatāñcābhivādanam||76.22||
sa gurostadvacaḥ śrutvā vihasyaivamathābravīt |
vandyā me katamā mātā jananī pālanī nu kim||76.23||
gururuvāca
na tviyaṃ te mahābhāga ! janayitrī ruthātmajā |
vikrāntasyāgramahiṣī haiminī nāma nāmataḥ||76.24||
ānanda uvāca
iyaṃ janitrī caitrasya viśālagramavāsinaḥ |
viprāgryabodhaputrasya yo'syāṃ jāto'nyato vacam||76.25||
gururuvāca
kutastvaṃ kathayānanda ! caitraḥ ko vā tvayocyate |
saṅkaṭaṃ mahadābhāti kva jāto'tra bravīṣi kim||76.26||
ānanda uvāca
jāto'hamavanīndrasya kṣatriyasya gṛhe dvija |
tatpatnyāṃ giribhadrāyāmādade jātahāriṇī||76.27||
tayātra mukto haiminyā gṛhītvā ca sutañca sā |
bodhasya dvijamukhyasya gṛhe nītavatī punaḥ||76.28||
bhakṣayāmāsa ca sutaṃ tasya bodhadvijanmanaḥ |
sa tatra dvijasaṃskāraiḥ saṃskṛto haiminīsutaḥ||76.29||
vayamatra mahābhāga ! saṃskṛtā guruṇā tvayā |
mayā tava vacaḥ kāryamupaimi katamāṃ guro||76.30||
gururuvāca
atīva gahanaṃ vatsa ! saṅkaṭaṃ mahadāgatam |
na vedmi kiñcinmohena bhramantīva hi buddhayaḥ||76.31||
ānanda uvāca
mohasyāvasaraḥ ko'tra jagatyevaṃ vyavasthite |
kaḥ kasya putro viprarṣe ! ko vā kasya nu bāndhavaḥ||76.32||
ārabhya janmano nṝṇāṃ sambandhitvamupaiti yaḥ |
anye sambandhino vipra ! mṛtyunā sannivartitāḥ||76.33||
atrāpi jātasya sataḥ sambandhoyo'sya bāndhavaiḥ |
so'pyastaṅgate dehe prayātyeṣo'khilakramaḥ||76.34||
ato bravīmi saṃsāre vasataḥ ko na bāndhavaḥ |
ko vāpi satataṃ bandhuḥ kiṃ vo vibhrāmyate matiḥ||76.35||
pitṛdvayaṃ mayā prāptamasminneva hi janmani |
mātṛdvayañca kiñcitraṃ yadanyad dehasambhave||76.36||
so'haṃ tapaḥ kariṣyāmi tvayā yo hyasya bhūpateḥ |
viśālagrāmataḥ putraścaitra ānīyatāmiha||76.37||
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sa vismito rājā sabhāryaḥ saha bandhubhiḥ |
tasmānnivartya mamatāmanumene vanāya tam||76.38||
caitramānīya tanayaṃ rājyayogyaṃ cakāra saḥ |
saṃmānya brāhmaṇaṃ yena putrabuddhyā sa pālitaḥ||76.39||
so'pyānandastapastepe bāla eva mahāvane |
karmaṇāṃ kṣupaṇārthāya vimukteḥ paripanthinām||76.40||
tapasyantaṃ tatastañca prāha devaḥ prajāpatiḥ |
kimarthaṃ tapyase vatsa ! tapastīvraṃ vadasva tat||76.41||
ānanda uvāca
ātmanaḥ śuddhikāmo'haṃ karomi bhagavaṃstapaḥ |
bandhāya mama karmāṇi yāni tatkṣapaṇonmukhaḥ||76.42||
brahmovāca
kṣīṇādhikāro bhavati muktiyogyo na karmavān |
sattvādhikāravān muktimavāpsyati tato bhavān||76.43||
bhavatā manunā bhāvyaṃ ṣaṣṭhena vraja tat kuru |
alante tapasā tasmin kṛte muktimavāpsyasi||76.44||
mārkaṇḍeya uvāca
ityukto brahmaṇā so'pi tathetyuktvā mahāmatiḥ |
tatkarmābhimukho yātastapaso virarāma ha||76.45||
cākṣuṣetyāha taṃ brahmā tapaso vinivartayan |
pūrvanāmnā babhūvātha prakhyātaścākṣuṣo manuḥ||76.46||
upayeme vidarbhāṃ sa sutāmugrasya bhūbhṛtaḥ |
tasyāñcotpādayāmāsa putrān prakhyātavikramān||76.47||
tasya manvantareśasya ye'ntare tridaśā dvija |
ye carṣayastathaivendro ye sutāścāsya tān śṛṇu||76.48||
āpyā nāma surāstatra teṣāmeko'ṣṭako gaṇaḥ |
prakhyātakarmaṇāṃ vipra ! yajñe havyabhujāmayam||76.49||
prakhyātabalavīryāṇāṃ prabhāmaṇḍaladurdṛśām |
dvitīyaśca prasūtākhyo devānāmaṣṭako gaṇaḥ||76.50||
tathaivāṣṭaka evānyo bhavyākhyo devatāgaṇaḥ |
caturthaśca gaṇastatra yūthagākhyastathāṣṭakaḥ||76.51||
lekhasaṃjñāstathaivānye tatra manvantare dvija |
pañcame ca gaṇe devāstatsaṃjñā hyamṛtāśinaḥ||76.52||
śataṃ kratūnāmāhṛtya yasteṣāmadhipo'bhavat |
manojavastathaivendraḥ saṃkhyāto yajñabhāgabhuk||76.53||
sumedhā virajāścaiva haviṣmānunnato madhuḥ |
atināmā sahiṣṇuśca saptāsanniti carṣayaḥ||76.54||
ūru-puru-śatadyumnapramukhāḥ sumahābalāḥ |
cākṣuṣasya manoḥ putrāḥ pṛthivīpatayo'bhavan||76.55||
etatte kathitaṃ ṣaṣṭhaṃ mayā manvantaraṃ dvija |
cākṣuṣasya tathā janma caritañca mahātmanaḥ||76.56||
sāmprataṃ vartate yo'yaṃ nāmnā vaivasvato manuḥ |
saptamīye'ntare tasya devādyāstān śṛṇuṣva me||76.57||
ya idaṃ kīrtayed dhīmān cākṣuṣasyāntaraṃ bhuvi |
śṛṇute ca labhet putrānārogyasukhasampadam||76.58||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe ṣaṣṭhaṃ manvantaraṃ samāptam,adhyāyaḥ ṣaṭsaptatitamaḥ
saptasaptatitamo'dhyāyaḥ- 77
mārkaṇḍeya uvāca
mārtaṇḍa rasyaverbhāryā tanayā viśvakarmaṇaḥ |
saṃjñā nāma mahābhāga tasyāṃ bhānurajījanat||77.1||
manuṃ prakhyātayaśasamanekajñānapāragam |
vivasvataḥ suto yasmāttasmādvaivasvatastu saḥ||77.2||
saṃjñā ca raviṇā dṛṣṭā nimīlayati locane |
yatastataḥ saroṣor'kaḥ saṃjñāṃ niṣṭhuramabravīt||77.3||
mayi dṛṣṭe sadā yasmāt kuruṣe netrasaṃyamam |
tasmājjaniṣyase mūḍhe prajāsaṃyamanaṃ yamam||77.4||
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sā capalāṃ dṛṣṭiṃ devī cakre bhayākulā |
vilolitadṛśaṃ dṛṣṭvā punarāha ca tāṃ raviḥ||77.5||
yasmādvilolitā dṛṣṭirmayi dṛṣṭe tvayādhunā |
tasmādvilolāṃ tanayāṃ nadīṃ tvaṃ prasaviṣyasi||77.6||
mārkaṇḍeya uvāca
tatastasyāntu saṃjajñe bhartṛśāpena tena vai |
yamaśca yamunā ceyaṃ prakhyātā sumahānadī||77.7||
sāpi saṃjñā ravestejaḥ sehe duḥ khena bhāminī |
asahantī ca sā tejaścintayāmāsa vai tadā||77.8||
kiṅkaromi kva gacchāmi kva gatāyāśca nirvṛtiḥ |
bhavenmama kathaṃ bhartā kopamarkaśca naiṣyati||77.9||
iti saṃcintya bahudhā prajāpatisutā tadā |
bahu mene mahābhāgā pitṛsaṃśrayameva sā||77.10||
tataḥ pitṛgṛhe gantuṃ kṛtabuddhiryaśasvinī |
chāyāmayīmātmatanuṃ nirmame dayitāṃ raveḥ||77.11||
tāñcovāca tvayā veśmanyatra bhānoryathā mayā |
tathā samyagapatyeṣu vartitavyaṃ yathā ravau||77.12||
pṛṣṭayāpi na vācyante tathaitadgamanaṃ mama |
saivāsmi nāma saṃjñeti vācyametatsadā vacaḥ||77.13||
chāyasaṃjñovāca
ākeśagrahaṇād devi ! āśāpācca vacastava |
kariṣye kathayiṣyāmi vṛttantu śāpakarṣaṇāt||77.14||
ityuktā sā tadā devī jagāma bhavanaṃ pituḥ |
dadarśa tatra tvaṣṭāraṃ tapasā dhūtakalmaṣam||77.15||
bahumānācca tenāpi pūjitā viśvakarmaṇā |
tasthau pitṛgṛhe sā tu kañcitkālamaninditā||77.16||
tatastāṃ prāha cārvaṅgī pitā nāticiroṣitām |
stutvā ca tanayāṃ premabahumānapuraḥ saram||77.17||
tvāntu me paśyato vatse dināni subahūnyapi |
muhūrtārdhasamāni syuḥ kintu dharmo vilupyate||77.18||
bāndhaveṣu ciraṃ vāso nārīṇāṃ na yaśaskaraḥ |
manoratho bāndhavānāṃ nāryā bhartṛgṛhe sthitiḥ||77.19||
sā tvaṃ trailokyanāthena bhartrā sūryeṇa saṅgatā |
pitṛgehe ciraṃ kālaṃ vastuṃ nārhasi putrike||77.20||
sā tvaṃ bhartṛgṛhaṃ gaccha tuṣṭo'haṃ pūjitāsi me |
punarāgamanaṃ kāryaṃ darśanāya śubhe mama||77.21||
mārkaṇḍeya uvāca
ityuktā sā tadā pitrā tathetyuktvā ca sā mune |
saṃpūjayitvā pitaraṃ jagāmāthottarān kurūn||77.22||
sūryatāpamanicchantī tejasastasya bibhyatī |
tapaścacāra tatrāpi vaḍavārūpadhāriṇī||77.23||
saṃjñeyamiti manvāno dvitīyāyāmahaspatiḥ |
janayāmāsa tanayau kanyāñcaikāṃ manoramām||77.24||
chāyāsaṃjñā tvapatyeṣu yathā sveṣvativatsalā |
tathā na saṃjñākanyāyāṃ putrayoścānvavartata||77.25||
lālanādyupabhogeṣu viśeṣamanuvāsaram |
manustat kṣāntavānasya yamastasyā na cakṣame||77.26||
tāḍanāya ca vai kopāt pādastena samudyataḥ |
tasyāḥ punaḥ kṣāntimatā na tu dehe nipātitaḥ||77.27||
tataḥ śaśāpa taṃ kopācchāyāsaṃjñā yamaṃ dvija |
kiñcit prasphuramāṇauṣṭhī vicalatpāṇipallavā||77.28||
pituḥ patnīmamaryādaṃ yanmāṃ tarjayase padā |
bhuvi tasmādayaṃ padāstavādyaiva patiṣyati||77.29||
mārkaṇḍeya uvāca
ityākarṇya yamaḥ śāpaṃ mātrā dattaṃ bhayāturaḥ |
abhyetya pitaraṃ prāha praṇipātapuraḥ saram||77.30||
yama uvāca
tātaitanmahadāścaryaṃ na dṛṣṭamiti kenacit |
mātā vātsalyamutsṛjya śāpaṃ putre prayacchati||77.31||
yathā manurmamācaṣṭe neyaṃ matā tathā mama |
viguṇeṣvapi putreṣu na mātā viguṇā bhavet||77.32||
mārkaṇḍeya uvāca
yamasyaitadvacaḥ śrutvā bhagavāṃstimirāpahaḥ |
chāyāsaṃjñāṃ samāhūya papraccha kva gateti sā||77.33||
sā cāha tanayā tvaṣṭurahaṃ saṃjñā vibhāvaso |
patnī tava tvayāpatyānyetāni janitāni me||77.34||
itthaṃ vivasvataḥ sā tu bahuśaḥ pṛcchato yadā |
nācacakṣe tataḥ kruddho bhāsvāṃstāṃ śaptumudyataḥ||77.35||
tataḥ sā kathayāmāsa yathāvṛttaṃ vivasvataḥ |
viditārthaśca bhagavān jagāma tvaṣṭurālayam||77.36||
tataḥ sa pūjayāmāsa tadā trailokyapūjitam |
bhāsvantaṃ parayā bhaktyā nijagehamupāgatam||77.37||
saṃjñāṃ pṛṣṭastadā tasmai kathayāmāsa viśvakṛt |
āgataiveha me veśma bhavataḥ preṣiteti vai||77.38||
divākaraḥ samādhistho vaḍavārūpadhāriṇīm |
tapaścarantīṃ dadṛśe uttareṣu kuruṣvatha||77.39||
saumyamūrtiḥ śubhākāro mama bhartā bhavediti |
abhisandhiñca tapaso bubudhe'syā divākaraḥ||77.40||
śātanaṃ tejaso me'dya kriyatāmiti bhāskaraḥ |
tañcāha viśvakarmāṇaṃ saṃjñāyāḥ pitaraṃ dvija||77.41||
saṃvatsarabhramestasya viśvakarmā karavestataḥ |
tejasaḥ śātanañcakre stūyamānaśca daivataiḥ||77.42||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe vaivasvatamanvantare saptasaptatitamo'dhyāyaḥ
aṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ- 78
mārkaṇḍeya uvāca
tatastaṃ tuṣṭuvurdevāstathā devarṣayo ravim |
vāgbhiroḍyamaśeṣasya trailokyasya samāgatāḥ||78.1||
devā ūcuḥ
namaste ṛksvarūpāya sāmarūpāya te namaḥ |
yajuḥ svarūparūpāya sāmnāndhāmavate namaḥ||78.2||
jñānaikadhāmabhūtāya nirdhūtatamase namaḥ |
śuddhajyotiḥ svarūpāya viśuddhāyāmalātmane||78.3||
variṣṭhāya vareṇyāya parasmai paramātmane |
namo'khilajagadvyāpisvarūpāyātmamūrtaye||78.4||
idaṃ stotravaraṃ ramyaṃ śrotavyaṃ śraddhayā naraiḥ |
śiṣyo bhūtvā samādhistho dattvā deyaṃ gurorapi||78.5||
na śūnyabhūtaiḥ śrotavyametattu saphalaṃ bhavet |
sarvakāraṇabhūtāya niṣṭhāyai jñānacetasām||78.6||
namaḥ sūryasvarūpāya prakāśātmasvarūpiṇe |
bhāskarāya namastubhyaṃ tathā dinakṛte namaḥ||78.7||
śarvarīhetave caiva sandhyājyotsnākṛte namaḥ |
tvaṃ sarvametad bhagavan jagadudbhramatā tvayā||78.8||
bhramatyāviddhamakhilaṃ brahmāṇḍaṃ sacarācaram |
tvadaṃśubhiridaṃ spṛṣṭaṃ sarvaṃ sañjāyate śuci||78.9||
kriyate tvatkaraiḥ sparśājjalādīnāṃ pavitratā |
homadānādiko dharmo nopakārāya jāyate||78.10||
tāvadyāvanna saṃyogi jagadetat tvadaṃśubhiḥ |
ṛcaste sakalā hyetā yajūṃṣyetāni cānyataḥ||78.11||
sakalāni ca sāmāni nipatanti tvadaḍgataḥ |
ṛṅmayastvaṃ jagannātha ! tvameva ca yajurmayaḥ||78.12||
yataḥ sāmamayaścaiva tato nātha ! trayīmayaḥ |
tvameva brahmaṇo rūpaṃ parañcāparameva ca||78.13||
mūrtāmūrtastathā sūkṣmaḥ sthūlarūpastathā sthitaḥ |
nimeṣakāṣṭhādimayaḥ kālarūpaḥ kṣayātmakaḥ |
prasīda svecchayā rūpaṃ svatejaḥ śamanaṃ kuru||78.14||
mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ saṃstūyamānastu devairdevarṣibhistathā |
mumoca svaṃ tadā tejastejasāṃ rāśiravyayaḥ||78.15||
yattasya ṛṅmayaṃ tejo bhavitā tena medinī |
yajurmayenāpi divaṃ svargaḥ sāmamayaṃ raveḥ||78.16||
śātitāstejaso bhāgā ye tvaṣṭrā daśa pañca ca |
tvaṣṭraiva tena śarvasya kṛtaṃ śūlaṃ mahātmanā||78.17||
cakraṃ viṣṇorvasūnāñca śaṅkavo'tha sudāruṇāḥ |
pāvakasya tathā śaktiḥ śibikā dhanadasya ca||78.18||
anyeṣāmasurārīṇāmastrāṇyugrāṇi yāni vai |
yakṣavidyādharāṇāñca tāni cakre sa viśvakṛt||78.19||
tataśca ṣoḍaśaṃ bhāgaṃ bibharti bhagavān vibhuḥ |
tattejaḥ pañcadaśadhā śātitaṃ viśvakarmaṇā||78.20||
tato'śvarūpadhṛgbhānuruttarānagamat kurūn |
tadṛśe tatra saṃjñāñca vaḍavārūpadhāriṇīm||78.21||
sā ca dṛṣṭvā tamāyāntaṃ parapuṃso viśaṅkayā |
jagāma saṃmukhaṃ tasya pṛṣṭharakṣaṇatatparā||78.22||
tataśca nāsikāyogaṃ tayostatra sametayoḥ |
nāsatyadastrau tanayāvaśvīvaktravinirgatau||78.23||
retaso'nte ca revantaḥ khaḍgī carmo tanutradhṛk |
aśvārūḍhaḥ samudbhūto bāṇatūṇasamanvitaḥ||78.24||
tataḥ svarūpamatulaṃ darśayāmāsa bhānumān |
tasyaiṣā ca samālokya svarūpaṃ mudamādade||78.25||
svarūpadhāriṇīñcaimāmānināya nijāśrayam |
saṃjñāṃ bhāryāṃ prītimatīṃ bhāskaro vāritaskaraḥ||78.26||
tataḥ pūrvasuto yo'syāḥ so'bhūdvaivasvato manuḥ |
dvitīyaśca yamaḥ śāpāddharmadṛṣṭirabhūt sutaḥ||78.27||
kṛmayo māṃsamādāya pādato'sya mahītale |
patiṣyantīti śāpāntaṃ tasya cakre pitā svayam||78.28||
dharmadṛṣṭiryataścāsau samo mitre tathāhite |
tato niyogaṃ taṃ yāmye cakāra timirāpahaḥ||78.29||
yamunā ca nadī jajñe kalindāntaravāhinī |
aśvinau devabhiṣajau kṛtau pitrā mahātmanā||78.30||
guhyakādhipatitve ca revanto'pi niyojitaḥ |
cchāyāsaṃjñāsutānāñca niyogaḥ śruyatāṃ mama||78.31||
pūrvajasya manostulyaśchāyāsaṃjñāsuto'grajaḥ |
tataḥ sāvarṇikīṃ saṃjñāmavāpa tanayo raveḥ||78.32||
bhaviṣyati manuḥ so'pi balirindro yadā tadā |
śanaiścaro grahāṇāñca madhye pitrā niyojitaḥ||78.33||
tayostṛtīyā yā kanyā tapatī nāma sā kurum |
nṛpāt saṃvaraṇāt putramavāpa manujeśvaram||78.34||
tasya vaivasvatasyāhaṃ manoḥ saptamamantaram |
kathayāmi sutān bhūpānṛṣīn devān surādhipam||78.35||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare vaivasvatotpattirnāmāṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ
ūnāśītitamo'dhyāyaḥ- 79
mārkaṇḍeya uvāca
ādityā vasavo rudrāḥ sādhyā viśve marudgaṇāḥ |
bhṛgavo'ṅgirasaścāṣṭau yatra devagaṇāḥ smṛtāḥ||79.1||
ādityā vasavo rudrā vijñeyāḥ kaśyapātmajāḥ |
sādhyāśca maruto viśve dharmaputragaṇāstrayaḥ||79.2||
bhṛgostu bhṛgavo devāḥ putrā hyaṅgirasaḥ sutāḥ |
eṣa sargaśca mārīco vijñeyaḥ sāmpratādhipaḥ||79.3||
ūrjasvī nāma caivendro mahātmā yajñabhāgabhuk |
atītānāgatā ye ca vartante sāmpratañca ye||79.4||
sarve te tridaśendrāstu vijñeyāstulyalakṣaṇāḥ |
sahasrākṣāḥ kuliśinaḥ sarva eva purandarāḥ||79.5||
maghavanto vṛṣāḥ sarve śṛṅgiṇo gajagāminaḥ |
te śatakratavaḥ sarve bhūtābhibhavatejasaḥ||79.6||
dharmādyaiḥ kāraṇaiḥ suddhairādhipatyaguṇānvitāḥ |
bhūtabhavyabhavannāthāḥ śṛṇu caitat trayaṃ dvija||79.7||
bhūrloko'yaṃ smṛtā bhūmirantarikṣaṃ divaḥ smṛtam |
divyākhyāśca tathā svargastrailokyamiti gadyate||79.8||
atriścaiva vasiṣṭhaśca kāśyapaśca mahānṛṣiḥ |
gautamaśca bharadvājau viśvāmitro'tha kauśikaḥ||79.9||
tathaiva putro bhagavānṛcīkasya mahātmanaḥ |
jamadagnistu saptaite munayo'tra nathāntare||79.10||
ikṣvākurnābhagaścaiva dhṛṣṭaḥ śaryātireva ca |
nariṣyantaśca vikhyāto nābhāgāriṣṭa eva ca||79.11||
karūṣaśca pṛṣadhraśca vasumān lokaviśrutaḥ |
manorvaivasvatasyaite nava putrāḥ prakīrtitāḥ||79.12||
vaivasvatamidaṃ brahman ! kathitante mayāntaram |
asmin śrute naraḥ sadyaḥ paṭhite caiva sattama |
mucyate pātakaiḥ sarvaiḥ puṇyañca mahadaśnate||79.13||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare vaivasvatakīrtanaṃ nāmaikonāśītitamo'dhyāyaḥ
aśītitamo'dhyāyaḥ- 80
krauṣṭukiruvāca
svāyambhuvādyāḥ kathitāḥ saptaite manavo mama |
tadantareṣu ye devā rājāno munayastathā||80.1||
asmin kalpe sapta ye'nye bhaviṣyanti mahāmune |
manavastān samācakṣva ye ca devādayaśca ye||80.2||
mārkaṇḍeya uvāca
kathitastava sāvarṇiśchāyāsaṃjñāsutaśca yaḥ |
pūrvajasya manostulyaḥ sa manurbhavitāṣṭamaḥ||80.3||
rāmo vyāso gālavaśca dīptimān kṛpa eva ca |
ṛṣyaśṛṅgastathā droṇastatra saptarṣayo'bhavan||80.4||
sutapāścāmitābhāśca mukhyāścaiva tridhā surāḥ |
viṃśakaḥ kathitāścaiṣāṃ trayāṇāṃ triguṇo gaṇaḥ||80.5||
tapastaptaśca śakraśca dyutirjyotiḥ prabhākaraḥ |
prabhāso dayito dharmastejoraśmiścirakratuḥ||80.6||
ityādikastu sutapā devānāṃ viṃśako gaṇaḥ |
prabhurvibhurvibhāsādyastathānyo viṃśako gaṇaḥ||80.7||
surāṇāmamitābhānāṃ tṛtīyamapi me śṛṇu |
damo dānto ṛtaḥ somo vittādyāścaiva viṃśatiḥ||80.8||
mukhyā hyete samākhyātā devā manvantarādhipāḥ |
mārīcasyaiva te putrāḥ kaśyapasya prajāpateḥ||80.9||
bhaviṣyāśca bhaviṣyanti sāvarṇasyāntare manoḥ |
teṣāmindro bhaviṣyastu balirvairocanirmune||80.10||
pātāla āste yo'dyāpi daityaḥ samayabandhanaḥ |
virajāścārvavīraśca nirmohaḥ satyavāk kṛtiḥ |
viṣṇvādyāścaiva tanayāḥ sāvarṇasya manornṛpāḥ||80.11||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe'śītitamo'dhyāyaḥ
ekāśītitamo'dhyāyaḥ- 81|
<b>devīmāhātmyam</b>
mārkaṇḍeya uvāca
sāvarṇiḥ sūryatanayo yo manuḥ kathyate'ṣṭamaḥ |
niśāmaya tadutpattiṃ vistarād gadato mama||81.1||
mahāmāyānubhāvena yathā manvantarādhipaḥ |
sa babhūva mahābhāgaḥ sāvarṇistanayo raveḥ||81.2||
svārociṣe'ntare pūrvaṃ caitravaṃśasamudbhavaḥ |
suratho nāma rājābhūt samaste kṣitimaṇḍale||81.3||
tasya pālayataḥ samyak prajāḥ putrānivaurasān |
babhūvuḥ śatravo bhūpāḥ kolāvidhvaṃsinastathā||81.4||
tasya tairabhavad yuddhamatiprabaladaṇḍinaḥ |
nyūnairapi sa tairyuddhe kolāvidhvaṃsibhirjitaḥ||81.5||
tataḥ svapuramāyāto nijadeśādhipo'bhavat |
ākrāntaḥ sa mahābhāgastaistadā prabalāribhiḥ||81.6||
amātyairbalibhirduṣṭairdurbalasya durātmabhiḥ |
koṣo balañcāpahṛtaṃ tatrāpi svapure tataḥ||81.7||
tato mṛgayāvyājena hṛtasvāmyaḥ sa bhūpatiḥ |
ekākī hayamāruhya jagāma gahanaṃ vanam||81.8||
sa tatrāśramamadrākṣīd dvijavaryasya medhasaḥ |
praśāntaśvāpadākīrṇaṃ muniśṣyopaśobhitam||81.9||
tasthau kañcit sa kālañca muninā tena satkṛtaḥ |
itaścaitaśca vicaraṃstasmin munivarāśrame||81.10||
so'cintayat tadā tatra mamatvākṛṣṭacetanaḥ |
matpūrvaiḥ pālitaṃ pūrvaṃ mayā hīnaṃ puraṃ hi tat |
madbhṛtyaistairasadvṛttairdharmataḥ pālyate na vā||81.11||
na jāne sa pradhāno me śūrahastī sadāmadaḥ |
mama vairivaśaṃ yātaḥ kān bhogānupalapsyate||81.12||
ye mamānugatā nityaṃ prasādadhanabhojanaiḥ |
anuvṛttiṃ dhruvaṃ te'dya kurvantyanyamahībhṛtām||81.13||
asamyagvyayaśīlaistaiḥ kurvadbhiḥ satataṃ vyayam |
saṃcitaḥ so'tiduḥ khena kṣayaṃ kośo gamiṣyati||81.14||
etaccānyacca satataṃ cintayāmāsa pārthivaḥ |
tatra viprāśramābhyāse vaiśyamekaṃ dadarśa saḥ||81.15||
sa pṛṣṭastena kastvaṃ bhoḥ hetuścāgamane'tra kaḥ |
saśoka iva kasmāttvaṃ durmanā iva lakṣyase||81.16||
ityākarṇya vacastasya bhūpateḥ praṇayoditam |
pratyuvāca sa taṃ vaiśyaḥ praśrayāvanato nṛpam||81.17||
vaiśya uvāca
samādhirnāma vaiśyo'hamutpanno dhanināṃ kule |
putradārairnirastaśca dhanalobhādasādhubhiḥ||81.18||
vihīnaśca dhanairdāraiḥ putrairādāya me dhanam |
vanamabhyāgato duḥ khī nirastaścāptabandhubhaiḥ||81.19||
so'haṃ na vedmi putrāṇāṃ kuśalākuśalātmikām |
pravṛttiṃ svajanānāñca dārāṇāñcātra saṃsthitaḥ||81.20||
kiṃ nu teṣāṃ gṛhe kṣemamakṣemaṃ kiṃ nu sāmpratam |
kathaṃ te kiṃ nu sadvṛttāḥ durvṛttāḥ kiṃ nu me sutāḥ||81.21||
rājovāca
yairnirasto bhavāṃllubdhaiḥ putradārādibhirdhanaiḥ |
teṣu kiṃ bhavataḥ snehamanubadhnāti mānasam||81.22||
vaiśya uvāca
evametadyathā prāha bhavānasmadgataṃ vacaḥ |
kiṃ karomi na badhnāti mama niṣṭhuratāṃ manaḥ||81.23||
yaiḥ santyajya pitṛsnehaṃ dhanalubdhairnirākṛtaḥ |
patisvajanahārdaṃ ca hārdi teṣveva me manaḥ||81.24||
kimetannābhijānāmi jānannapi mahāmate |
yatpremapravaṇaṃ cittaṃ viguṇeṣvapi bandhuṣu||81.25||
teṣāṃ kṛte me niḥ śvāso daurmanasyaṃ ca jāyate |
karomi kiṃ yanna manasteṣvaprītiṣu niṣṭhuram||81.26||
mārkaṇḍeya uvāca
tatastau sahitau vipra taṃ muniṃ samupasthitau |
samādhirnāma vaiśyo'sau sa ca pārthivasattamaḥ||81.27||
kṛtvā tu tau yathānyāyaṃ yathārhaṃ tena saṃvidam |
upaviṣṭau kathāḥ kāściccakraturvaiśya-pārthivau||81.28||
rājauvāca
bhagavaṃstvāmahaṃ praṣṭumicchāmyekaṃ vadasva tat |
duḥ khāya yanme manasaḥ svacittāyattatāṃ vinā||81.29||
mamatvaṃ gatarājyasya rājyāṅgeṣvakhileṣvapi |
jānato'pi yathājñasya kimetanmunisattama||81.30||
ayaṃ ca nikṛtaḥ putrairdārairbhṛtyaistathojjhitaḥ |
svajanena ca santyaktasteṣu hārde tathāpyati||81.31||
evameṣa tathāhaṃ ca dvāvapyatyantaduḥ khitau |
dṛṣṭadoṣe'pi viṣaye mamatvākṛṣṭamānasau||81.32||
tatkimetanmahābhāga yanmoho jñāninorapi |
mamāsya ca bhavatyeṣā vivekāndhasya mūḍhatā||81.33||
ṛṣiruvāca
jñānamasti samastasya jantorviṣayagocare |
viṣayaśca mahābhāga yāti caivaṃ pṛthak pṛthak||81.34||
divāndhāḥ prāṇinaḥ kecidrātrāvandhāstathāpare |
kecid divā tathā rātrau prāṇinastulyadṛṣṭayaḥ||81.35||
jñānino manujāḥ satyaṃ kintu te na hi kevalam |
yato hi jñāninaḥ sarve paśu-pakṣi-mṛgādayaḥ||81.36||
jñānaṃ ca tanmanuṣyāṇāṃ yatteṣāṃ mṛgṛpakṣiṇām |
manuṣyāṇāṃ ca yatteṣāṃ tulyamanyattathobhayoḥ||81.37||
jñāne'pi sati paśyaitān pataṅgāñchāvacañcuṣu |
kaṇamokṣādṛtān mohātpīḍyamānānapi kṣudhā||81.38||
mānuṣā manujavyāghra sābhilāṣāḥ sutān prati |
lobhātpratyupakārāya nanvetān kiṃ na paśyasi||81.39||
tathāpi mamatāvarte mohagarte nipātitāḥ |
mahāmāyāprabhāveṇa saṃsārasthitikāriṇā||81.40||
tannātra vismayaḥ kāryo yoganidrā jagatpateḥ |
mahāmāyā hareścaitattathā saṃmohyate jagat||81.41||
jñānināmapi cetāṃsi devī bhagavatī hi sā |
balādākṛṣya mohāya mahāmāyā prayacchati||81.42||
tayā visṛjyate viśvaṃ jagadetaccarācaram |
saiṣā prasannā varadā nṛṇāṃ bhavati muktaye||81.43||
sā vidyā paramā mukterhetubhūtā sanātanī |
saṃsārabandhahetuśca saiva sarveśvareśvarī||81.44||
rājovāca
bhagavan ! kā hi sā devī mahāmāyeti yāṃ bhavān |
bravīti kathamutpannā sā karmāsyāśca kiṃ dvija||81.45||
yatsvabhāvā ca sā devī yatsvarūpā yadudbhavā |
tat sarvaṃ śrotumicchāmi tvatto brahmavidāṃ vara||81.46||
ṛṣiruvāca
nityaiva sā jaganmūrtistayā sarvamidaṃ tatam |
tathāpi tatsamutpattirbahudhā śruyatāṃ mama||81.47||
devānāṃ kāryasiddhyarthamāvirbhavati sā yadā |
utpanneti tadā loke sā nityāpyabhidhīyate||81.48||
yoganidrāṃ yadā viṣṇurjagatyekārṇavīkṛte |
āstīrya śeṣamabhajat kalpānte bhagavān prabhuḥ||81.49||
< =" " =" _ -1"><a ="# _ -1">[1]</a></ >tadā dvāvasurau ghorau vikhyātau madhukaiṭabhau |
viṣṇukarṇamalodbhūtau hantuṃ brahmāṇamudyatau||81.50||
sa nābhikamale viṣṇoḥ sthito brahmā prajāpatiḥ |
dṛṣṭvā tāvasurau cograu prasuptaṃ ca janārdanam||81.51||
tuṣṭāva yoganidrāṃ tāmekāgrahṛdayasthitaḥ |
vibodhanārthāya harerharinetrakṛtālayām||81.52||
brahmovāca
viśveśvarīṃ jagaddhātrīṃ sthiti-saṃhārakāriṇīm |
nidrāṃ bhagavatīṃ viṣṇoratulāṃ tejasaḥ prabhuḥ||81.53||
tvaṃ svāhā tvaṃ svadhā tvaṃ hi vaṣaṭkāraḥ svarātmikā |
sudhā tvamakṣare nitye tridhā mātrātmikā sthitā||81.54||
ardhamātrā sthitā nityā yānuccāryā viśeṣataḥ |
tvameva sandhyā sāvitrī tvaṃ devi jananī parā||81.55||
tvayaiva dhāryate sarvaṃ tvayaitatsṛjyate jagat |
tvayaitatpālyate devi tvamatsyante ca sarvadā||81.56||
visṛṣṭau sṛṣṭirūpā tvaṃ sthitirūpā ca pālane |
tathā saṃhṛtirūpānte jagato'sya jaganmaye||81.57||
mahāvidyā mahāmāyā mahāmedhā mahāsmṛtiḥ |
mahāmohā ca bhavatī mahādevī maheśvarī||81.58||
prakṛtistvañca sarvasya guṇatrayavibhāvinī |
kālarātrirmahārātrirmoharātriśca dāruṇā||81.59||
tvaṃ śrīstvamīśvarī tvaṃ hrīstvaṃ buddhirbodhalakṣaṇā |
lajjā puṣṭistathā tuṣṭistvaṃ śāntiḥ kṣāntireva ca||81.60||
khaḍiganī śūlinī ghorā gadinī cakriṇī tathā |
śaṅkhinī cāpinī bāṇa-bhuśuṇḍī parighāyudhā||81.61||
saumyā saumyatarāśeṣa-saumyebhyastvatisundarī |
parāparāṇāṃ paramā tvameva parameśvarī||81.62||
yacca kiñcit kvacidvastu sadasadvākhilātmike |
tasya sarvasya yā śiktiḥ sā tvaṃ kiṃ stūyate tadā||81.63||
yayā tvayā jagatstraṣṭā jagatpātyatti yo jagat |
so'pi nidrāvaśaṃ nītaḥ kastvāṃ stotumiheśvaraḥ||81.64||
viṣṇuḥ śarīragrahaṇamahāmīśāna eva ca |
kāritāste yato'tastvāṃ kaḥ stotuṃ śaktimān bhavet||81.65||
sā tvamitthaṃ prabhāvaiḥ svairudārairdevi saṃstutā |
mohayaitau durādharṣāvasuro madhukaiṭabhau||81.66||
prabodhañca jagatsvāmī nīyatāmacyuto laghu |
bodhaśca kriyatāmasya hantumetau mahāsurau||81.67||
ṛṣiruvāca
evaṃ stutā tadā devī tāmasī tatra vedhasā |
viṣṇoḥ prabodhanārthāya nihantuṃ madhukaiṭabhau||81.68||
netrāsyanāsikā-bāhu-hṛdayebhyastathorasaḥ |
nirgamya darśane tasthau brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ||81.69||
uttasthau ca jagannāthastayā mukto janārdanaḥ |
ekārṇave'hiśayanāttataḥ sa dadṛśe ca tau||81.70||
madhukaiṭabhau durātmānāvativīryaparākramau |
krodharaktekṣaṇāvattuṃ brahmāṇaṃ janitodyamau||81.71||
samutthāya tatastābhyāṃ yuyudhe bhagavān hariḥ |
pañcavarṣasahasrāṇi bāhupraharaṇo vibhuḥ||81.72||
tāvapyatibalonmattau mahāmāyāvimohitau |
uktavantau varo'smatto vriyatāmiti keśavam||81.73||
bhagavānuvāca
bhavetāmadya me tuṣṭau mama vadhyāvubhāvapi |
kimanyena vareṇātra etāvaddhi vṛtaṃ mama||81.74||
ṛṣiruvāca
vañcitābhyāmiti tadā sarvamāpomayaṃ jagat |
vilokyaṃ tābhyāṃ gadito bhagavān kamalekṣaṇaḥ||81.75||
āvāṃ jahi na yatrorvī salilena pariplutā |
prītau svastava yuddhena ślāghyastvaṃ mṛtyurāvayoḥ||81.76||
ṛṣiruvāca
tathetyuktvā bhagavatā śaṅkha-cakra-gadābhṛtā |
kṛtvā cakreṇa vai cchinne jaghane śirasī tayoḥ||81.77||
evameṣā samutpannā brahmaṇā saṃstutā svayam |
prabhāvamasyā devyāstu bhūyaḥ śṛṇu vadāmi te||81.78||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye madhukaiṭabhavadho nāma ekāśītitamo'dhyāyaḥ
ṣaḍaśītitamo'dhyāyaḥ- 86
ṛṣiruvāca
ityākarṇya vaco devyāḥ sa dūto'marṣapūritaḥ |
samācaṣṭa samāgamya daityarājāya vistarāt||86.1||
tasya dūtasya tadvākyamākarṇyāsurarāṭ tataḥ |
sakrodhaḥ prāha daityānāmadhipaṃ dhūmralocanam||86.2||
he dhūmralocanāśu tvaṃ svasainyaparivāritaḥ |
tāmānaya balād duṣṭāṃ keśākarṣaṇavihvalām||86.3||
tatparitrāṇadaḥ kaścidyadi vottiṣṭhate'paraḥ |
sa hantavyo'maro vāpi yakṣo gandharva eva vā||86.4||
ṛṣiruvāca
tenājñaptastataḥ śīghraṃ sa daityo dhūmralocanaḥ |
vṛtaḥ ṣaṣṭyā sahasrāṇāmasurāṇāṃ drutaṃ yayo||86.5||
sa dṛṣṭvā tāṃ tato devīṃ tuhinācalasaṃsthitām |
jagādoccaiḥ prayāhīti mūlaṃ śumbhaniśumbhayoḥ||86. 6||
na cetprītyādya bhavatī madbhartāramupaiṣyati |
tato balānnayāmyeṣa keśākarṣaṇavihvalām||86.7||
śrīdevyuvāca
daityeśvareṇa prahito balavān balasaṃvṛtaḥ |
balānnayasi māmevaṃ tataḥ kiṃ te karomyaham||86.8||
ṛṣiruvāca
ityuktaḥ so'bhyadhāvattāmasuro dhūmralocanaḥ |
huṅkāreṇaiva taṃ bhasma sā cakārāmbikā tataḥ||86.9||
atha kruddhaṃ mahāsainyamasurāṇāṃ tathāmbikā |
vavarṣa sāyakaistīkṣṇaistathā śaktiparaśvadhaiḥ||86.10||
tato dhutasaṭaḥ kopāt kṛtvā nādaṃ subhairavam |
papātāsurasenāyāṃ siṃho devyāḥ svavāhanaḥ||86.11||
kāṃścit karaprahāreṇa daityānāsyena cāparān |
ākramya cādhareṇānyān sa jaghāna mahāsurān||86.12||
keṣāñcit pāṭayāmāsa nakhaiḥ koṣṭhāni kesarī |
tathā talaprihāreṇa śirāṃsi kṛtavān pṛthak||86.13||
vicchinnabāhuśirasaḥ sṛtāstena tathāpare |
papau ca rudhiraṃ koṣṭhādanyeṣāṃ dhutakesaraḥ||86.14||
kṣaṇena tadbalaṃ sarvaṃ kṣayaṃ nītaṃ mahātmanā |
tena kesariṇā devyā vāhanenātikopinā||86.15||
śrutvā tamasuraṃ devyā nihataṃ dhūmralocanam |
balaṃ ca kṣayitaṃ kṛtstraṃ devīkesariṇā tataḥ||86.16||
cukopa daityādhipatiḥ śumbhaḥ prasphuritādharaḥ |
ājñāpayāmāsa ca tau caṇḍamuṇḍau mahāsurau||86.17||
he caṇḍa he muṇḍa balairbahubhiḥ parivāritau |
tatra gacchata gatvā ca sā samānīyatāṃ laghu||86.18||
keśeṣvākṛṣya baddhvā vā yadi vaḥ saṃśayo yudhi |
tadāśeṣāyudhaiḥ sarvairasurairvinihanyatām||86.19||
tasyāṃ hatāyāṃ duṣṭāyāṃ siṃhe ca vinipātite |
śīghramāgamyatāṃ baddhvā gṛhītvā tāmathāmbikām||86.20||
iti śrīmārkaṇḍeyamahāpurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye dhūmralocanavadho nāma ṣaḍaśītitamo'dhyāyaḥ
saptaśītitamādhyāyaḥ- 87
ṛṣiruvāca
ājñaptāste tato daityāścaṇḍamuṇḍapurogamāḥ |
caturaṅgabalopetā yayurabhyudyatāyudhāḥ||87.1||
dadṛśuste tato devīmīṣaddhāsāṃ vyavasthitām |
siṃhasyopari śailendraśṛṅge mahati kāñcane||87.2||
te dṛṣṭvā tāṃ samādātumudyamaṃ cakrurudyatāḥ |
ākṛṣṭacāpāsidharāstathānye satsamīpagāḥ||87.3||
tataḥ kopaṃ cakāroccairambikā tānarīn prati |
kopena cāsyā vadanaṃ maṣīvarṇamabhūttadā||87.4||
bhrukuṭīkuṭilāttasyā lalāṭaphalakād drutam |
kālī karālavadanā viniṣkrāntāsipāśinī||87.5||
vicitrakhaṭvāṅgadharā naramālāvibhūṣaṇā |
dvīpicarmaparīdhānā śuṣkamāṃsātibhairavā||87.6||
ativistāravadanā jihvālalanabhīṣaṇā |
nimagnāraktanayanā nādāpūritadiṅmukhā||87.7||
sā vegenābhipatitā ghātayantī mahāsurān |
sainye tatra surārīṇāmabhakṣayata tadvalam||87.8||
pārṣṇigrāhāṅkuśagrāhi yodhaghaṇṭāsamanvitān |
samādāyaikahastena mukhe cikṣepa vāraṇān||87.9||
tathaiva yodhaṃ turagai rathaṃ sārathinā saha |
nikṣipya vaktre daśanaiścarvayantyatibhairavam||87.10||
ekaṃ jagrāha keśeṣu grīvāyāmatha cāparam |
pādenākramya caivānyamurasānyamapothayat||87.11||
tairmuktāni ca śastraṇi mahāstrāṇi tathāsuraiḥ |
mukhena jagrāha ruṣā daśanairmathitānyapi||87.12||
balināṃ tadbalaṃ sarvamasurāṇāṃ durātmanām |
mamardābhakṣayaccānyānanyāṃścātāḍayattathā||87.13||
asinā nihatāḥ kecitkecitkhaṭvāṅgatāḍitāḥ |
jagmurvināśamasurā dantāgrābhihatā raṇe||87.14||
kṣaṇena tanmahāsainyamasurāṇāṃ nipātitam |
dṛṣṭvā caṇḍo'bhimairbhomākṣīṃ tāṃ mahāsuraḥ||87.15||
śaravarṣairmahābhīmairbhīmākṣīṃ tāṃ mahāsuraḥ |
chādayāmāsa cakraiśca muṇḍaḥ kṣiptaiḥ sahasraśaḥ||87.16||
tāni cakrāṇyanekāni viśamānāni tanmukham |
babhuryathārkabimbāni subahūni ghanodaram||87.17||
tato jahāsātiruṣā bhīmaṃ bhairavanādinī |
kālī karālavaktrāntardurdarśadaśanojjvalā||87.18||
utthāya ca mahāsiṃhaṃ devī caṇḍamadhāvata |
gṛhītvā cāsya keśeṣu śirastenāsinācchinat||87.19||
chinne śirasi daityendraścakre nādaṃ subhairavam |
tena nādena mahatā trāsitaṃ bhuvanatrayam||87.20||
atha muṇḍo'bhyadhāvattāṃ dṛṣṭvā caṇḍaṃ nipātitam |
tamapyapātayad bhūmau sā khaḍgābhihataṃ ruṣā||87.21||
hataśeṣaṃ tataḥ sainyaṃ dṛṣṭvā caṇḍaṃ nipātitam |
muṇḍaṃ ca sumahāvīryaṃ diśo bheje bhayāturam||87.22||
śirañcaṇḍasya kālī ca gṛhītvā muṇḍameva ca |
prāha pracaṇḍāṭṭahāsamiśramabhyetya caṇḍikām||87.23||
mayā tavātropahṛtau caṇḍamuṇḍau mahāpaśū |
yuddhayajñe svayaṃ śumbhaṃ niśumbhaṃ ca haniṣyasi||87.24||
ṛṣiruvāca
tāvānītau tato dṛṣṭvā caṇḍamuṇḍau mahāsurau |
uvāca kālīṃ kalyāṇī lalitaṃ caṇḍikā vacaḥ||87.25||
śrīdevyuvāca
yasmāccaṇḍaṃ ca muṇḍaṃ ca gṛhītvā tvamupāgatā |
cāmuṇḍeti tato loke khyātā devi bhaviṣyasi||87.26||
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye caṇḍamuṇḍavadhonāma saptāśītitamo'dhyāyaḥ
aṣṭāśītitamo'dhyāyaḥ- 88
ṛṣiruvāca
caṇḍe ca nihate daitye muṇḍe ca vinipātite |
bahuleṣu ca sainyeṣu kṣayiteṣvasureśvaraḥ||88.1||
tataḥ kopaparādhīnacetāḥ śumbhaḥ pratāpavān |
udyogaṃ sarvasainyānāṃ daityānāmādideśa ha||88.2||
adya sarvabalairdaityāḥ ṣaḍaśītirudāyudhāḥ |
kambūnāṃ caturaśītirniryāntu svabalairvṛtāḥ||88.3||
koṭivīryāṇi pañcāśadasurāṇāṃ kulāni vai |
śataṃ kulāni dhaumrāṇāṃ nirgacchantu mamājñayā||88.4||
kālakā daurhṛdā mauryāḥ kālakeyāstathāsurāḥ |
yuddhāya sajjā niryāntu ājñayā tvaritā mama||88.5||
ityājñāpyāsurapatiḥ śumbho bhairavaśāsanaḥ |
nirjagāma mahāsainyasahasrairbahubhirvṛtaḥ||88.6||
āyāntaṃ caṇḍikā dṛṣṭvā tatsainyamatibhīṣaṇam |
jyāsvanaiḥ pūrayāmāsa dharaṇīgaganāntaram||88.7||
sa ca siṃho mahānādamatīva kṛtavān nṛpa |
ghaṇṭāsvanena tannādamambikā cāpyabṛṃhayat||88.8||
dhanurjyāsiṃhaghaṇṭānāṃ nādāpūritadiṅmukhā |
ninādairbhīṣaṇaiḥ kālī jigye vistāritānanā||88.9||
taṃ ninādamupaśrutya daityasainyaiścaturdiśam |
devī siṃhastathā kālī saroṣaiḥ parivāritāḥ||88.10||
athaikanavatitamo'dhyāyaḥ  |
raucyavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
sāvarṇikamidaṃ samyakproktaṃ manvantaraṃ tava |
tathaiva devīmāhātmye mahiṣāsuraghātanam | | 1
utpattayaśca yā devyā mātṝṇāṃ ca mahāhave |
tathaiva sambhavo devyāścāmuṇḍāyā yathā bhavaḥ | | 2
śivadūtyāśca māhātmyaṃ vadhaḥ śumbhaniśumbhayoḥ |
raktabījavadhaścaiva sarvametattavoditam | | 3
śrūyatāṃ muniśārdūla sāvarṇikamathāparam |
dattaputraśca sāvarṇirbhāvī yo navamo manuḥ | | 4
kathayāmi manostasya ye devā munayo nṛpāḥ |
pārā marīcibhargāśca sudharmāṇastathā surāḥ | | 5
ete tridhā bhaviṣyanti sarve dvādaśakā gaṇāḥ |
teṣāmindro bhaviṣyastu sahasrākṣo mahābalaḥ | | 6
sāmprataṃ kārtikeyo yo vahniputraḥ ṣaḍānanaḥ |
adbhuto nāma śakro'sau bhāvī tasyāntare manoḥ | | 7
medhātithirvasuḥ satyo jyotiṣmāndyutimāṃstathā |
saptarṣayo'nyaḥ sabalastathānyo havyavāhanaḥ | | 8
dhṛṣṭaketurbarhaketuḥ khaḍgahasto nirāmayaḥ |
pṛthuśravāstathārciṣmānbhūridyumno bṛhadbhayaḥ | | 9
ete nṛpasutāstasya dattaputrasya vai nṛpāḥ |
manostu daśamasyānyacchṛṇu manvantaraṃ dvija | | 91.10
manvantare ca daśame brahmaputrasya dhīmataḥ |
sukhāsīnā niruddhāśca dviprakārāḥ surāḥ smṛtāḥ | | 11
śatasaṃkhyā hi te devā bhaviṣyā bhāvino manoḥ |
yatputrāṇāṃ śataṃ bhāvi taddevānāṃ tadā śatam | | 12
śāntirindrastathā bhāvī sarvairindraguṇairyutaḥ |
saptarṣīṃstānnibodha tvaṃ ye bhaviṣyanti vai tadā | | 13
āpomūtirhaviṣmāṃśca sukṛtī satya eva ca |
nābhāgo'pratimaścaiva vāsiṣṭhaścaiva saptamaḥ | | 14
sukṣetraścottamaujāśca bhūriṣeṇaśca vīryavān |
śatānīko'tha vṛṣabho hyanamitro jayadrathaḥ | | 15
bhūridyumnaḥ suparvā ca tasyaite tanayā manoḥ |
bhaviṣyā dharmaputrasya sāvarṇasyāntaraṃ śṛṇu | | 16
vihaṅgamāḥ kāmagāśca nirmāṇaratayastathā |
triḥprakārā bhaviṣyanti ekaikastriṃśako gaṇaḥ | | 17
māsartudivasā ye tu nirmāṇapatayastu te |
vihaṅgamā rātrayo'tha mauhūrttāḥ kāmagā gaṇāḥ | | 18
indro vṛṣākhyo bhavitā teṣāṃ prakhyātavikramaḥ |
haviṣmāṃśca variṣṭhaśca ṛṣṭiranyastathāruṇiḥ | | 19
niścaraścānaghaścaiva viṣṭiścānyo mahāmuniḥ |
saptarṣayo'ntare tasminnagnitejāśca saptamaḥ | | 91.20
sarvatragaḥ suśarmā ca devānīkaḥ purūdvahaḥ |
hemadhanvā dṛḍhāyuśca bhāvinastatsutā nṛpāḥ | | 21
dvādaśe rudraputrasya prāpte manvantare manoḥ |
sāvarṇākhyāśca ye devā munayaśca śṛṇuṣva tān | | 22
sudharmāṇaḥ sumanaso harito rohitastathā |
suvarṇāśca surāstatra pañcaite daśakā gaṇāḥ | | 23
teṣāmindrastu vijñeya ṛtadhāmā mahābalaḥ |
sarvairindraguṇairyuktāḥ saptarṣīnapi me śṛṇu | | 24
dyutistapasvī sutapāstapomūrtistaponidhiḥ |
taporatistathaivānyaḥ saptamastu tapodhṛtiḥ | | 25
devavānupadevaśca devaśreṣṭho vidūrathaḥ |
mitravānmitravindaśca bhāvinastatsutā nṛpāḥ | | 26
trayodaśasya paryāye raucyākhyasya manoḥ surān |
saptarṣīṃśca nṛpāñścaiva gadato me niśāmaya | | 27
sudharmāṇaḥ surāstatra sukarmāṇastathāpare |
suśarmāṇaḥ surā hyete samastā munisattama | | 28
mahābalo mahāvīryasteṣāmindro divaspatiḥ |
bhaviṣyānatha saptarṣīngadato me niśāmaya | | 29
dhṛtimānavyayaścaiva tattvadarśī nirutsukaḥ |
nirmohaḥ sutapāścānyo niṣprakampaśca saptamaḥ | | 91.30
citraseno vicitraśca niyatirnirbhayo dṛḍhaḥ |
sunetraḥ kṣatrabuddhiśca suvrataścaiva tatsutāḥ | | 31
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe raucyamanvantara ekanavatitamo'dhyāyaḥ | 91 |
atha dvinavatitamo'dhyāyaḥ
rucyupākhyānavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
ruciḥ prajāpatiḥ pūrvaṃ nirmamo nirahaṃkṛtaḥ |
yatrāstamitaśāyī ca cacāra pṛthivīmimām | | 1
anagnimaniketaṃ tamekāhāramanāśramam |
vimuktasaṅgaṃ taṃ dṛṣṭvā procustatpitaro munim | | 2
pitara ūcuḥ
vatsa kasmāttvayā puṇyo na kṛto dārasaṃgrahaḥ |
svargāpavargahatutvādbandhastenāniśaṃ vinā | | 3
gṛhī samastadevānāṃ pitṝṇāṃ ca tathārhaṇām |
ṛṣīṇāmatithīnāṃ ca kurvaṃllokānupāśnute | | 4
svāhoccāraṇato devānsvadhoccāraṇataḥ pitṝn |
vibhajatyannadānena bhūtādyānatithīnapi | | 5
sa tvaṃ daivādṛṇādbandhaṃ bandhamasmadṛṇādapi |
avāpnoṣi manuṣyarṣibhūtebhyaśca dinedine | | 6
anutpādya sutāndevānasantarpya pitṝṃstathā |
bhūtādīṃśca kathaṃ mauḍhyātsugatiṃ gantumicchasi | | 7
kleśamevaihikaṃ putra manyāmo'tra bhavettava |
mṛtasya narakaṃ tadvatkleśamevānyajanmani | | 8
ruciruvāca
parigraho'tiduḥkhāya pāpāyādhogatestathā |
bhavatyato mayā pūrvaṃ na kṛto dārasaṃgrahaḥ | | 9
ātmanaḥ saṃyamo yo'yaṃ kriyate'kṣaniyantraṇāt |
sa muktiheturna bhavatyāsāvapi parigrahāt | | 92.10
prakṣālyate'nudivasaṃ yadātmā niṣparigrahaiḥ |
mamatvapaṅkadigdho'pi cittāmbhobhirvaraṃ hi tat | | 11
anekabhavasaṃbhūtakarmapaṅkāṃkito budhaiḥ |
ātmā sadvāsanātoyaiḥ prakṣālyo niyatendriyaiḥ | | 12
pitara ūcuḥ
yuktaṃ prakṣālanaṃ kartumātmano niyatendriyaiḥ |
kintu lepāya mārgo'yaṃ yatra tvaṃ putra vartase | | 13
pañcarṇadīnairaśubhaṃ nudyate'nabhisandhitaiḥ |
phalaistathopabhogaiśca pūrvakarmaśubhāśubhaiḥ | | 14
evaṃ na bandho bhavati kurvataḥ kāraṇātmakaḥ |
na ca bandhāya tatkarma bhavatyanabhisandhitam | | 15
pūrvakarma kṛtaṃ bhogaiḥ kṣīyate'harniśaṃ tathā |
sukhaduḥkhātmakairvatsa puṇyāpuṇyātmakairnṛṇām | | 16
evaṃ prakṣālyate prājñairātmā bandhācca rakṣyate |
na tvevamavivekena pāpapaṅkena lipyate | | 17
ruciruvāca
avidyā paṭhyate vedaḥ karmamārgaḥ pitāmahāḥ |
tatkathaṃ karmaṇo mārge bhavanto yojayanti mām | | 18
pitara ūcuḥ
avidyā satyamevaitatkarma naitanmṛṣāvacaḥ |
kintu vidyā pariprāptau hetu karma na saṃśayaḥ | | 19
vihitākaraṇātpuṃbhirasadbhiḥ kriyate tu yaḥ |
saṃyamo muktaye nāsau pratyutā'dhogatipradaḥ | | 92.20
prakṣālayāmīti bhavānvatsātmānaṃ tu manyate |
vihitākaraṇodbhūtaiḥ pāpaistvaṃ tu vilipyase | | 21
avidyāpyupakārāya viṣavajjāyate nṛṇām |
anuṣṭhitābhyupāyena bandhāyānyāyato hi sā | | 22
tasmādvatsa kuruṣva tvaṃ vidhivaddārasaṃgraham |
māṃ janma viphalaṃ te'stu asamprāpya tu laukikam | | 23
ruciruvāca
vṛddho'haṃ sāmprataṃ ko me pitaraḥ sampradāsyati |
bhāryāṃ tathā daridrasya duṣkaro dārasaṃgrahaḥ | | 24
pitara ūcuḥ
asmākaṃ patanaṃ vatsa bhavataścāpyadhogatiḥ |
nūnaṃ bhāvi bhavitrī ca nābhinandasi no vacaḥ | | 25
mārkaṇḍeya uvāca
ityuktvā pitarastasya paśyato munisattama |
babhūvuḥ sahasā'dṛśyā dīpā vātāhatā iva | | 26
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe rucyupākhyāne dvinavatitamo'dhyāyaḥ | 92 |
atha trinavatitamo'dhyāyaḥ
pitṛstavanavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
sa tena pitṛvākyena bhṛśamudvignamānasaḥ |
kanyābhilāṣī viprarṣiḥ paribabhrāma medinīm | | 1
kanyāmalabhamāno'sau pitṛvākyāgnidīpitaḥ |
cintāmavāpa mahatīmatīvodvignamānasaḥ | | 2
kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ me dārasaṃgrahaḥ |
kṣipraṃ bhavetpitṝṇāṃ yo mamābhyudayakārakaḥ | | 3
iti cintayatastasya matirjātā mahātmanaḥ |
tapasārādhayāmyenaṃ brahmāṇaṃ kamalodbhavam | | 4
tato varṣaśataṃ divyaṃ tapastepe sa vedhasam |
didṛkṣuḥ suciraṃ kālaṃ paraṃ niyamamāsthitaḥ | | 5
tataḥ svaṃ darśayāmāsa brahmā lokapitāmahaḥ |
uvāca taṃ prasanno'smītyucyatāmabhivāñchitam | | 6
tato'sau praṇipatyāha brahmāṇaṃ jagato gatim |
pitṝṇāṃ vacanāttena yatkartumabhivāñchitam | |
brahmā cāha ruciṃ vipraṃ śrutvā tasyābhivācchitam | | 7
brahmovāca
prajāpatistvaṃ bhavitā sraṣṭavyā bhavatā prajāḥ |
sṛṣṭvā prajāḥ sutānvipra samutpādya kriyāstathā | | 8
kṛtvā kṛtādhikārastvaṃ tataḥ siddhimavāpsyasi |
sa tvaṃ yathoktaṃ pitṛbhiḥ kuru dāraparigraham | | 9
kāmaṃ cemamabhidhyāya kriyatāṃ pitṛpūjanam |
ta eva tuṣṭāḥ pitaraḥ pradāsyanti tavepsitān | |
patnīṃ sutāṃśca santuṣṭāḥ kiṃ na dadyuḥ pitāmahāḥ | | 93.10
mārkaṇḍeya uvāca
ityṛṣervacanaṃ śrutyā brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ |
nadyā vivikte puline cakāra pitṛtarpaṇam | | 11
tuṣṭāva ca pitṝnvipraḥ stavairebhistathādṛtaḥ |
ekāgraḥ prayato bhūtvā bhaktinamrātmakandharaḥ | | 12
ruciruvāca
namasye'haṃ pitṝñchrāddhe ye vasantyadhidevatāḥ |
devairapi hi tarpyante ye ca śrāddhe svadhottaraiḥ | | 13
namasye'haṃ pitṝnsvarge ye tarpyante maharṣibhiḥ |
śrāddhairmanomayairbhaktyā bhuktimuktimabhīpsubhiḥ | | 14
namasye'haṃ pitṝnsvarge siddhāḥ santarpayanti yān |
śrāddheṣu divyaiḥ sakalairupahārairanuttamaiḥ | | 15
namasye'haṃ pitṝnbhaktyā ye'rcyante guhyakairapi |
tanmayatvena vāñchadbhirṛddhimātyantikīṃ parām | | 16
namasye'haṃ pitṝnmartyairarcyante bhuvi ye sadā |
śrāddheṣu śraddhayābhīṣṭalokaprāptipradāyinaḥ | | 17
namasye'haṃ pitṝnviprairarcyante bhuvi ye sadā |
vāñchitābhīṣṭālābhāya prājāpatyapradāyinaḥ | | 18
namasye'haṃ pitṝnye vai tarpyante'raṇyavāsibhiḥ |
vanyaiḥ śrāddhairyatāhāraistaponirdhūtakilbiṣaiḥ | | 19
namasye'haṃ pitṝnviprairnaiṣṭhikavratacāribhiḥ |
ye saṃyatātmabhirnityaṃ santarpyante samādhibhiḥ | | 93.20
namasye'haṃ pitṝñchrāddhai rājanyāstarpayanti yān |
kavyairaśeṣairvidhivallokatrayaphalapradān | | 21
namasye'haṃ pitṝnvaiśyairarcyante bhuvi ye sadā |
svakarmābhiratairnityaṃ puṣpadhūpānnavāribhiḥ | | 22
namasye'haṃ pitṝñchrāddhairye śūdrairapi bhaktitaḥ |
santarpyante jagatyatra nāmnā khyātāḥ sukālinaḥ | | 23
namasye'haṃ pitṝñchrāddhaiḥ pātāle yā mahāsuraiḥ |
santarpyante svadhāhārāstyaktadambhamadaiḥ sadā | | 24
namasye'haṃ pitṝñchrāddhairarcyante ye rasātale |
bhogairaśeṣairvidhivannāgaiḥ kāmānabhīpsubhiḥ | | 25
namasye'haṃ pitṝñchrāddhaiḥ sarpaiḥ santarpitānsadā |
tatraiva vidhivanmantrabhogasampatsamanvitaiḥ | | 26
pitṝnnamasye nivasanti sākṣādye devaloke ca tathāntarikṣe |
mahītale ye ca surādipūjyāste me pratīcchantu mayopanītam | | 27
pitṝnnamasye paramātmabhūtā ye vai vimāne nivasanti mūrtāḥ |
yajanti yānastamalairmanobhiryogīśvarāḥ kleśavimuktihetūn | | 28
pitṝnnamasye divi ye ca mūrtāḥ svadhābhujaḥ kāmyaphalābhisandhau |
pradānaśaktāḥ sakalepsitānāṃ vibhuktidā ye'nabhisaṃhiteṣu | | 29
tṛpyantu te'sminpitaraḥ samastā icchāvatāṃ ye pradiśanti kāmān |
suratvamindratvamato'dhikaṃ vā sutānpaśūnsvāni balaṃ gṛhāṇi | | 93.30
somasya ye raśmiṣu ye'rkabimbe śukle vimāne ca sadā vasanti |
tṛpyantu te'sminpitaro'nnatoyairgandhādinā puṣṭimito vrajantu | | 31
yeṣāṃ hate'gnau haviṣā ca tṛptirye bhuñjate vipraśarīrasaṃsthāḥ |
ye piṇdānena mudaṃ prayānti tṛpyantu te'sminpitaro'nnatoyaiḥ | | 32
ye khaḍgimāṃsena surairabhīṣṭaiḥ kṛṣṇaistilairdivyamanoharaiśca |
kālena śākena maharṣivaryaiḥ samprīṇitāste mudamatra yāntu | | 33
kavyānyaśeṣāṇi ca yānyabhīṣṭānyatīva teṣāmamarārcitānām |
teṣāṃ tu sānnidhyamihāstu puṣpagandhānnabhojyeṣu mayā kṛteṣu | | 34
dine dine ye pratigṛhṇate'rccāṃ māsāṃtapūjyāṃ bhuvi ye'ṣṭakāsu |
ye vatsarānte'bhyudaye ca pūjyāḥ prayāntu te me pitaro'tra tṛptim | | 35
pūjyā dvijānāṃ kumudendubhāso ye kṣatriyāṇāṃ ca navārkavarṇāḥ |
tathā viśāṃ ye kanakāvadātā nīlīnibhāḥ śūdrajanasya ye ca | | 36
te'sminsamastā mama puṇyagandhadhūpānnatoyādinivedanena |
tathāgnihomena  ca yāntu tṛptiṃ sadā pitṛbhyaḥ praṇato'smi tebhyaḥ | | 37
ye devapūrvāṇyatitṛptihetorañjanti kavyāni śubhāhutāni |
tṛptāśca ye bhūtisṛjo bhavanti tṛpyantu te'sminpraṇato'smi tebhyaḥ | | 38
rakṣāṃsi bhūtānyasurāṃstathogrānnirnāśayantastvaśivaṃ prajānām |
ādyāḥ surāṇāmamareśapūjyā tṛpyantu te'smin praṇato'smi tebhyaḥ | | 39
agniṣvāttā barhiṣada ājyapāḥ somapāstathā |
vrajantu tṛptiṃ śrāddhe'sminpitarastarpitā mayā | | 93.40
agniṣvāttāḥ pitṛgaṇāḥ prācīṃ rakṣantu me diśam |
tathā barhiṣadaḥ pāntu yāmyāṃ ye pitaraḥ smṛtāḥ | | 41
pratīcīmājyapāstadvadudīcīmapi somapāḥ |
rakṣobhūtapiśācebhyastathaivāsuradoṣataḥ | | 42
sarvataścādhipasteṣāṃ yamo rakṣāṃ karotu me |
viśvo viśvabhugārādhyo dharmo dhanyaḥ śubhānanaḥ | | 43
bhūtido bhūtikṛdbhūtiḥ pitṝṇāṃ ye gaṇā nava |
kalyāṇaḥ kalyatākarttā kalyaḥ kalyatarāśrayaḥ | | 44
kalyatāheturanaghaḥ ṣaḍime te gaṇāḥ smṛtāḥ |
varo vareṇyo varadaḥ puṣṭidastuṣṭidastathā | | 45
viśvapātā tathā dhātā saptaivaite tathā gaṇāḥ |
mahānmahātmā mahito mahimāvānmahābalaḥ | | 46
gaṇāḥ pañca tathaivaite pitṝṇāṃ pāpanāśanāḥ |
sukhado dhanadaścānyo dharmado'nyaśca bhūtidaḥ | | 47
pitṝṇāṃ kathyate caitattathā gaṇacatuṣṭayam |
ekatriṃśatpitṛgaṇā yairvyāptamakhilaṃ jagat | |
te me'nutṛptāstuṣyantu yacchantu ca sadā hitam | | 48
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe raucyamanvantare rucyupākhyāne
pitṛstavanaṃ nāma trinavatitamo'dhyāyaḥ | 93 |
atha caturnavatitamo'dhyāyaḥ
pitṛvarapradānavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ tu stuvatastasya tejaso rāśirucchritaḥ |
prādurbabhūva sahasā gaganavyāptikārakaḥ | | 1
taddṛṣṭvā sumahattejaḥ samāsādya sthitaṃ jagat |
jānubhyāmavaniṃ gatvā ruciḥ stotramidaṃ jagau | |2
ruciruvāca
amūrtānāṃ ca mūrtānāṃ pitṝṇāṃ dīptatejasām |
namasyāmi sadā teṣāṃ dhyānināṃ divyacakṣuṣām | | 3
indrādīnāṃ ca netāro dakṣamārīcayostathā |
saptarṣīṇāṃ tathānyeṣāṃ tānnamasyāmi kāmadān | | 4
manvādīnāṃ munīndrāṇāṃ sūryācandramasostathā |
tānnamasyāmyahaṃ sarvānpitaraścārṇaveṣu ye | | 5
nakṣatrāṇāṃ grahāṇāṃ ca vāyvagnyornabhasastathā |
dyāvāpṛthivyośca tathā namasyāmi kṛtāñjaliḥ | | 6
devarṣīṇāṃ grahāṇāṃ ca sarvalokanamaskṛtān |
akṣayyasya sadā dātṝnnamasye'haṃ kṛtāñjaliḥ | | 7
prajāpateḥ kaśyapāya somāya varuṇāya ca |
yogeśvarebhyaśca sadā namasyāmi kṛtāñjaliḥ | | 8
namo gaṇebhyaḥ saptabhyastathā lokeṣu saptasu |
svayaṃbhuve namasyāmi brahmaṇe yogacakṣuṣe | | 9
somādhārānpitṛgaṇānyogamūrtidharāṃstathā |
namasyāmi tathā somaṃ pitaraṃ jagatāmaham | | 94.10
agnirūpāṃstathaivānyānnamasyāmi pitṝnaham |
agnīṣomamayaṃ viśvaṃ yata etadaśeṣataḥ | | 11
ye tu tejasi ye caite somasūryāgnimūrttayaḥ |
jagatsvarūpiṇaścaiva tathā brahmasvarūpiṇaḥ | | 12
tebhyo'khilebhyo yogibhyaḥ pitṛbhyo yatamānasaḥ |
namo namo namaste me prasīdantu svadhābhujaḥ | | 13
mārkaṇḍeya uvāca
eva stutāstatastena tejasā munisattama |
niścakramuste'pi tato bhāsayanto diśo daśa | | 14
niveditaṃ ca yattena puṣpagandhānulepanam |
tadbhūṣitānatha sa tāndadṛśe purataḥ sthitān | | 15
praṇipatya punarbhaktayā punareva kṛtāñjaliḥ |
namastubhyaṃ namastubhyamityāha pṛthagādṛtaḥ | | 16
tataḥ prasannāḥ pitarastamūcurmunisattamam |
varaṃ vṛṇīṣveti sa tānuvācānatakandharaḥ | | 17
ruciruvāca
sāmprataṃ sargakartṛtvamādiṣṭaṃ brahmaṇā mama |
so'haṃ putrīmabhīpsāmi dhanyāṃ divyāṃ prajāvatīm | | 18
pitara ūcuḥ
adyaiva sadyaḥ patnī te bhavatvatimanoramā |
tasyāṃ ca putro bhavitā bhavato manuruttamaḥ | | 19
manvantarādhipo dhīmāṃstvannāmnaivopalakṣitaḥ |
ruce raucya iti khyātiṃ yo yāsyati jagattraye | | 94.20
tasyāpi bahavaḥ putrā mahābalaparākramāḥ |
bhaviṣyanti mahātmānaḥ pṛthivīparipālakāḥ | | 21
tvaṃ ca prajāpatirbhūtvā prajāḥ sṛṣṭvā caturvidhāḥ |
kṣīṇādhikāro dharmajña tataḥ siddhimavāpsyasi | | 22
stotreṇānena ca naro yo'smāṃstoṣyati bhaktitaḥ |
tasya tuṣṭā vayaṃ bhogānātmajñānaṃ tathottamam | | 23
śarīrārogyamarthaṃ ca putrapautrādikaṃ tathā |
pradāsyāmo na sandeho yaccānyadabhivācchitam | | 24
tasmātpuṇyaphalaṃ loke vāñchadbhiḥ satataṃ naraiḥ |
pitṝṇāṃ cākṣayā tṛptiṃ stavyāḥ stotreṇa mānavaiḥ | | 25
vāñchadbhiḥ satataṃ stavyāḥ stotreṇānena vai yataḥ |
śrāddhe ca imaṃ bhaktyā asmatprītikaraṃ stavam | | 26
paṭhiṣyanti dvijāgryāṇāṃ bhuñjatāṃ purataḥ sthitaḥ |
stotraśravaṇasamprītyā sannidhāne pare kṛte | | 27
asmākamakṣayaṃ śrāddhaṃ tadbhaviṣyatyasaṃśayam |
yadyapyaśrotriyaṃ śrāddhaṃ yadyapyupahataṃ bhavet | | 28
anyāyopāttavittena yadi vā kṛtamanyathā |
aśrāddhārhairupahatairupahāraistathā kṛtam | | 29
akāle'pyathavā'deśe vidhihīnamathāpi vā |
aśraddhayā vā puruṣairdambhamāśritya vā kṛtam | | 94.30
asmākaṃ tṛptaye śrāddhaṃ tathāpyetadudīraṇāt |
yatraitatpaṭhyate śrāddhe stotramasmatsukhāvaham | | 31
asmākaṃ jāyate tṛptistatra dvādaśavārṣikī |
hemante dvādaśābdāni tṛptimetatprayacchati | | 32
śiśire dviguṇābdāṃśca tṛptiṃ stotramidaṃ śubham |
vasante ṣoḍaśa samāstṛptaye śrāddhakarmaṇi | | 33
grīṣme ṣoḍaśaivaitatpaṭhitaṃ tṛptikārakam |
vikale'pi kṛte śrāddhe stotreṇānena sādhite | | 34
varṣāsu tṛptirasmākamakṣayā jāyate ruce |
śaratkāle'pi paṭhitaṃ śrāddhakāle prayacchati | | 35
asmākametatpuruṣastṛptiṃ pañcadaśābdikīm |
yasmingṛhe ca likhitametattiṣṭhati nityadā | | 36
sannidhānaṃ kṛte śrāddhe tatrāsmākaṃ bhaviṣyati |
tasmādetattvayā śrāddhe viprāṇāṃ bhuñjataḥ puraḥ | | 37
śravaṇīyaṃ mahābhāga asmākaṃ puṣṭihetukam |
ityuktvā pitarastasya svargatā munisattama | | 38
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe raucye manvantare pitṛvarapradānaṃ nāma caturnavatitamo'dhyāyaḥ | 94 |
atha pañcanavatitamo'dhyāyaḥ
mālinīpariṇayavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
tatastasmānnadīmadhyātsamuttasthau manoramā |
pramlocā nāma tanvaṅgī tatsamīpe varāpsarāḥ | | 1
sā covāca mahātmānaṃ ruciṃ sumadhurākṣaram |
praśrayāvanatā subhūḥ pramlocā vai varāpsarāḥ | | 2
atīva rūpiṇī kanyā matsutā tapatāṃ vara |
jātā varuṇaputreṇa puṣkareṇa mahātmanā | | 3
tāṃ gṛhāṇa mayā dattāṃ bhāryārthe varavarṇinīm |
manurmahāmatistasyāṃ samutpasyati te sutaḥ | | 4
mārkaṇḍeya uvāca
tatheti tena sā'pyuktā tasmāttoyādvapuṣmatīm |
ujjahāra tataḥ kanyāṃ mālinī nāma nāmataḥ | | 5
nadyāśca puline tasminsa rucirmunisattamaḥ |
jagrāha pāṇiṃ vidhivatsamānāyya mahāmunīn | | 6
tasyāṃ tasya suto jajñe mahāvīryo mahāmatiḥ |
raucyo'bhavatpiturnāmnā khyāto'tra vasudhātale | | 7
tasya manvantare devāstathā saptarṣayaśca ye |
tanayāśca nṛpāścaiva te samyakkathitāstava | | 8
dharmavṛddhistathārogyaṃ dhanadhānyasutodbhavaḥ |
nṛṇāṃ bhavatyasandigdhamasminmanvantare śrute | | 9
pitṛstavaṃ tathā śrutvā pitṝṇāṃ ca tathā gaṇān |
sarvānkāmānavāpnoti tatprasādānmahāmune | | 95.10
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe mālinīpariṇayo nāma pañcanavatitamo'dhyāyaḥ | 95 |
| |
iti raucyamanvantaraṃ samāptam | |
atha ṣaṇṇavatitamo'dhyāyaḥ
agnistotranāmavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ paraṃ tu bhautyasya samutpattiṃ niśāmaya |
devānṛṣīṃstathā putrāṃstathaiva vasudhādhipān | | 1
babhūvāṅgirasaḥ śiṣyo bhūtirnāmnātikopanaḥ |
caṇḍaśāpaprado'lpe'rthe munirāgasyasaumyavāk | | 2
tasyāśrame mātariśvā na vavāvatiniṣṭhuram |
nātitāpaṃ raviścakre parjanyo nātikardamam | | 3
nātiśītaṃ ca śītāṃśuḥ paripūrṇo'pi raśmibhiḥ |
cakāra bhītyā vai tasya kopanasyātitejasaḥ | | 4
ṛtavaśca kramaṃ tyaktvā vṛkṣeṣvāśramajanmasu |
tasya puṣpaphalaṃ cakrurājñayā sārvakālikam | | 5
ūhurāpaśca chandena tasyāśramasamīpagāḥ |
kamaṇḍalugatāścaiva tasya bhītā mahātmanaḥ | | 6
nātikteśasaho vipraḥ so'bhavatkopano bhṛśam |
aputraśca mahābhāgaḥ sa tapasyakaronmanaḥ | | 7
putrakāmo yatāhāraḥ śītavātānalāhataḥ |
tapasyāmi vicintyeti tapasyeva mano dadhe | | 8
tasyendurnātiśītāya nātitāpāya bhāskaraḥ |
abhavanmātariśvā ca vavau nāti mahāmune | | 9
āpīḍyamāno dvandvaiśca sa bhūtirmunisattamaḥ |
anavāpyābhilāṣaṃ taṃ tapasaḥ sanyavarttata | | 96.10
tasya bhrātā suvarccā'bhūdyajñe tenābhimantritaḥ |
yiyāsuḥ śāntināmānaṃ śiṣyamāha mahāmatim | | 11
praśāntamakṣapratimaṃ vinītaṃ gurukarmaṇi |
sadodyuktaṃ śubhācāramudāraṃ munisattamam | | 12
bhūtiruvāca
ahaṃ yajñaṃ gamiṣyāmi bhrātuḥ śānte suvarcasaḥ |
tenāhūtastvayā ceha yatkarttavyaṃ śṛṇuṣva tat | | 13
atijāgaraṇaṃ vahnestvayā kāryaṃ mamāśrame |
tathā tvayā prayatnena yathāgnirna śamaṃ vrajet | | 14
mārkaṇḍeya uvāca
ityājñāpya tathetyukto guruḥ śiṣyeṇa śāntinā |
jagāma yajñaṃ taṃ bhrāturāhūtaḥ sa yavīyasaḥ | | 15
sa ca śāntirvanādyāvatsamitpuṣpaphalādikam |
upānayati bhūtyarthaṃ gurostasya mahātmanaḥ | | 16
anyacca kurute karma gurubhaktivaśānugaḥ |
praśāntastāvadanalo yo'sau bhūtiparigrahaḥ | | 17
taṃ dṛṣṭvā so'nalaṃ śāntaṃ śāntiratyantaduḥkhitaḥ |
bhītaśca bhūterbahudhā cintāmāpa mahāmatiḥ | | 18
kiṃ karomi kathaṃ vātra bhavitā gamanaṃ guroḥ |
mayādya pratipattavyaṃ kiṃ kṛte sukṛtaṃ bhavet | | 19
praśāntāgnimimaṃ dhiṣṇyaṃ yadi paśyati me guruḥ |
tato māṃ viṣame hyadya vyasane sanniyokṣyati | | 96.20
yadyanyamagnimatrāhamagnisthāne karomi tat |
sarvapratyakṣadṛgbhasma so'vaśyaṃ māṃ kariṣyati | | 21
so'haṃ pāpo gurostasya nimittaṃ kopaśāpayoḥ |
tathātmānaṃ na śocāmi yathā pāpaṃ kṛtaṃ guroḥ | | 22
dṛṣṭvā praśāntamanalaṃ nūnaṃ śapsyati māṃ guruḥ |
yathā vā pāvakaḥ kruddhastathā vīryo hi sa dvijaḥ | | 23
yasya prabhāvādbibhyante devāstiṣṭhanti śāsane |
kṛtāgasaṃ sa māṃ yuktyā kayā no dharṣayiṣyati | | 24
mārkaṇḍeya uvāca
bahudhaivaṃ vicintyāsau bhītastasya sadā guroḥ |
yayau matimatāṃ śreṣṭhaḥ śaraṇaṃ jātavedasam | | 25
sa cakāra tadā stotraṃ saptarcceryatamānasaḥ |
sa caikacitto medinyāṃ nyastajānuḥ kṛtāñjaliḥ | | 26
śāntiruvāca
oṃ namaḥ sarvabhūtānāṃ sādhanāya mahātmane |
ekadvipañcadhiṣṇyāya rājasūye ṣaḍātmane | 27
namaḥ samastadevānāṃ vṛttidāya suvarcase |
śukrarūpāya jagatāmaśeṣāṇāṃ sthitipradaḥ | | 28
tvaṃ mukhaṃ sarvadevānāṃ tvayāttaṃ bhagavanhaviḥ |
prīṇayasyakhilāndevāṃstvatprāṇāḥ sarvadevatāḥ | | 29
hutaṃ havistvayyanala medhatvamupagacchati |
tataśca jalarūpeṇa pariṇāmamupaiti yat | | 96.30
tenākhilauṣadhījanma bhavatyanilasārathe |
auṣadhībhiraśeṣābhiḥ sukhaṃ jīvanti jantavaḥ | | 31
vitanvate narā yajñāṃstvatsṛṣṭāsvoṣadhīṣu ca |
yajñairdevāstathā  daityāstadvadrakṣāṃsi pāvaka | | 32
āpyāyyante ca te yajñāstvadādhārā hutāśana |
ataḥ sarvasya yonistvaṃ vahne sarvamayastathā | | 33
devatā dānavā yakṣā daityā gandharvarākṣasāḥ |
mānuṣāḥ paśavo vṛkṣā mṛgapakṣisarīsṛpāḥ | | 34
āpyāyyante tvayā sarve saṃvardhyante ca pāvaka |
tvatta evodbhavaṃ yānti tvayyante ca tathā layam | | 35
apaḥ sṛjasi devatvaṃ tvamatsi punareva tāḥ |
pacyamānāstvayā tāśca prāṇināṃ puṣṭikāraṇam | | 36
deveṣu tejorūpeṇa kāntyā siddheṣvavasthitaḥ |
viṣarūpeṇa nāgeṣu vāyurūpaḥ patattriṣu | | 37
manujeṣu bhavānkrodho mohaḥ pakṣimṛgādiṣu |
avaṣṭambho'si taruṣu kāṭhinyaṃ tvaṃ mahīṃ prati | | 38
jale dravastvaṃ bhagavāñjavarūpī tathā'nile |
vyāpitvena tathaivāgne nabhasi tvaṃ vyavasthitaḥ | | 39
tvamagne sarvabhūtānāmantaścarasi pālayan |
tvāmekamāhuḥ kavayastvāmāhustrividhaḥ punaḥ | | 96.40
tvāmaṣṭadhā kalpayitvā yajñavāhamakalpayan |
tvayā sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ vadanti paramarṣayaḥ | | 41
tvāmṛte hi jagatsarvaṃ sadyo naśyeddhutāśana |
tubhyaṃ kṛtvā dvijaḥ pūjāṃ svakarmavihitāṃ gatim | | 42
prayānti havyakavyādyaiḥ svadhāsvāhābhyudīraṇāt |
pariṇāmātmavīryāṇi prāṇināmamarārcita | | 43
dahanti sarvabhūtāni tato niṣkramya hetayaḥ |
jātavedastvayaivedaṃ viśvaṃ sṛṣṭaṃ mahādyute | | 44
tavaiva vaidikaṃ karma sarvabhūtātmakaṃ jagat |
namaste'nala piṅgākṣa namaste'stu hutāśana | | 45
pāvakādya namaste'stu namaste havyavāhana |
tvameva sarvabhūtānāṃ pāvanādviśvapāvanaḥ | |
tvameva bhuktapītānāṃ pācanādviśvapācakaḥ | | 46
sasyānāṃ pākakarttā tvaṃ poṣṭā tvaṃ jagatastathā |
tvameva meghastvaṃ vāyustvaṃ bījaṃ sasyahetukam | | 47
poṣāya sarvabhūtānāṃ bhūtabhavyabhavo hyasi |
tvaṃ jyotiḥ sarvabhūteṣu tvamādityo vibhāvasuḥ | | 48
tvamahastvaṃ tathā rātrirubhe sandhye tathā bhavān |
hiraṇyaretāstvaṃ vahne hiraṇyodbhavakāraṇam | | 49
hiraṇyagarbhaśca bhavānhiraṇyasadṛśaprabhaḥ |
tvaṃ muhūrttaṃ kṣaṇaśca tvaṃ tvaṃ truṭistvaṃ tathā lavaḥ | | 96.50
kalākāṣṭhānimeṣādirūpeṇāsi jagatprabho |
tvametadakhilaṃ kālaḥ pariṇāmātmako bhavān | | 51
yā jihvā bhavataḥ kālī kālaniṣṭhākarī prabho |
tayā naḥ pāhi pāpebhya aihikācca mahābhayāt | | 52
karālī nāma yā jihvā mahāpralayakāraṇam |
tayā naḥ pāhi pāpebhya aihikācca mahābhayāt | | 53
manojavā ca yā jihvā laghimāguṇalakṣaṇā |
tayā naḥ pāhi pāpebhya aihikācca mahābhayāt | | 54
karoti kāmaṃ bhūtebhyo yā te jihvā sulohitā |
tayā naḥ pāhi pāpebhya aihikācca mahābhayāt | | 55
sudhūmravarṇā yā jihvā prāṇināṃ rogadāyikā |
tayā naḥ pāhi pāpebhya aihikācca mahābhayāt | | 56
sphuliṅginī ca yā jihvā yataḥ sakalapudgalāḥ |
tayā naḥ pāhi pāpebhya aihikācca mahābhayāt | | 57
yā te viśvasṛjā jihvā prāṇināṃ śarmadāyinī |
tayā naḥ pāhi pāpebhya aihikācca mahābhayāt | | 58
piṅgākṣa lohitagrīva kṛṣṇavartma hutāśana |
trāhi māṃ sarvadoṣebhyaḥ saṃsārāduddhareha mām | | 59
prasīda vahne saptārciḥ kṛśāno havyavāhana |
agnipāvakaśukrādināmāṣṭābhirudīritaḥ | | 96.60
agne'gre sarvabhūtānāṃ samutpattirvibhāvaso |
prasīda havyavāhākhya abhiṣṭuta mayāvyaya | | 61
tvamakṣayo vahniracintyarūpaḥ samṛddhimanduṣprasaho'titīvraḥ |
tavāvyayaṃ bhīmamaśeṣalokasaṃvardhakaṃ hantyathavātivīryam | | 62
tvamuttamaṃ tattvamaśeṣasattvahṛtpuṃḍarīkasthamanantamīḍyam |
tvayā tataṃ viśvamidaṃ carācaraṃ hutāśanaiko bahudhā tvamatra | | 63
tvamakṣayaḥ sagirivanā vasundharā nabhaḥ sasomārkamahardivākhilam |
mahodadherjaṭharagataśca vāḍavo bhavānvibhuḥ pibati payāṃsi pāvaka | | 64
hutāśanastvamiti sadābhipūjyase mahākratau niyamaparairmaharṣibhiḥ |
abhiṣṭutaḥ pibasi ca somamadhvare vaṣaṭkṛtānyapi ca havīṃṣi bhūtaye | | 65
tvaṃ vipraiḥ satatamihejyase phalārthaṃ vedāṅgeṣvatha sakaleṣu gīyase tvam |
tvaddhetoryajanaparāyaṇā dvijendrā vedāṅgānyadhigamayanti sarvakāle | | 66
tvaṃ brahmā yajanaparastathaiva viṣṇurbhūteśaḥ surapatiraryamā jaleśaḥ |
sūryendū sakalasurāsurāśca havyaiḥ santoṣyābhimataphalānyathāpnuvanti | | 67
arcibhiḥ paramamahopaghātaduṣṭaṃ saṃspṛṣṭaṃ tava śuci jāyate samastam |
snānānāṃ paramamatīva bhasmanā satsandhyāyāṃ munibhiratīva sevyase tat | | 68
tatkṛtvā tridivamavāpnuvanti lokāḥ |
sadbhaktyā sukhaniyatāḥ samūhagatim | | 69
prasīda vahne śucināmadheya prasīda vāyo vimalātidīkte |
prasīda me pāvaka vaidyutābha prasīda havyāśana pāhi māṃ tvam | 96.70
yatte vahne śivaṃ rūpaṃ ye ca te sapta hetayaḥ |
taiḥ pāhi na stuto deva pitā putramivātmajam | | 71
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe bhautyamanvantare'gnistotraṃ nāma ṣaṇṇavatitamo'dhyāyaḥ | 96 |
atha saptanavatitamo'dhyāyaḥ
sampātivarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ stutastatastena bhagavānhavyavāhanaḥ |
jvālāmālāvṛtatanustasyāsīdagrato mune | | 1
devo vibhāvasuḥ prītastotreṇānena vai dvija |
taṃ śāntimāha praṇataṃ meghagambhīravāgatha | | 2
agniruvāca
parituṣṭo'smi te vipra bhaktyā yā te stutiḥ kṛtā |
varaṃ dadāmi bhavate prārthyatāṃ yattavepsitam | | 3
śāntiruvāca
bhagavankṛtakṛtyo'smi yattvā paśyāmi rūpiṇam |
tathāpi bhaktinamrasya bhavatā śrūyatāṃ mama | | 4
bhrātṛyajñaṃ gato deva mamācāryo nijāśramān |
āgataścāśramaṃ dhiṣṇyaṃ tvatsanāthaṃ sa paśyatu | | 5
mamāparādhātsantyaktaṃ dhiṣṇyaṃ yatte vibhāvaso |
tattvayādhiṣṭhitaṃ so'dya pūrvavatpaśyatu dvijaḥ | | 6
tathānyadapi me deva prasādaṃ kuruṣe yadi |
putro viśiṣṭo bhavatu tadaputrasya me guroḥ | | 7
tathā ca maitrīṃ tanaye sa kariṣyati me guruḥ |
tathā samastasattveṣu bhavatvasya mano mṛdu | | 8
yaśca tvāṃ stoṣyate'nena prītiṃ yāto'si me'vyaya |
stotreṇa tasya varado bhavethā matprasāditaḥ | | 9
mārkaṇḍeya uvāca
etacchrutvā vacastasya tamāha dvijasattamam |
stotreṇārādhitastena gurubhaktyā ca pāvakaḥ | | 97.10
agniruvāca
gurorarthe yato brahmanyācitaṃ te varadvayam |
nātmārthaṃ tena me prītistvayyatīva mahāmune | | 11
bhaviṣyatyetadakhilaṃ guroryatprārthitaṃ tvayā |
maitrī samastabhūteṣu putraścāsya bhaviṣyati | | 12
manvantarādhipaḥ putro bhautyo nāma bhaviṣyati |
mahābalo mahāvīryo mahāprājño gurustava | | 13
anena yaśca stotreṇa stoṣyate māṃ samāhitaḥ |
tasyābhilaṣitaṃ sarvaṃ puṇyaṃ cāsya bhaviṣyati | | 14
yajñeṣu parvakāleṣu tīrthejyāhomakarmasu |
dharmāya paṭhatāmetanmama puṣṭikaraṃ param | | 15
ahorātrakṛtaṃ pāpaṃ śrutametatsakṛddvija |
nāśayiṣyatyasandigdhaṃ mama tuṣṭikaraṃ param | | 16
ahomakāladoṣādīnayogyairapi tatkṛtaḥ |
ye doṣāstānidaṃ sadyaḥ śamayiṣyati saṃśrutam | | 17
paurṇamāsyāmamāvāsyāṃ parvasvanyeṣu ca stavaḥ |
mamaiṣa saṃśruto martyairbhavitā pāpanāśanaḥ | | 18
mārkaṇḍeya uvāca
ityuktvā bhagavānagniḥ paśyatastasya vai mune |
babhūvādarśanaḥ sadyo dīpastho nirvṛto yathā | | 19
sa ca śāntirgate vahnau parituṣṭena cetasā |
harṣaromāñcitatanuḥ praviveśāśramaṃ guroḥ | | 97.20
jājvalyamānaṃ tatrāsau gurudhiṣṇye hutāśanam |
dadarśa pūrvavatprāpa tataḥ sa paramāṃ mudam | | 21
etasminnantare so'pi gurustasya mahātmanaḥ |
bhrāturyavīyaso yajñādājagāma svamāśramam | | 22
tasyāgrataśca śiṣyo'sau cakre pādābhivandanam |
gṛhītāsanapūjaśca tamāha sa tadā guruḥ | | 23
vatsātihārdaṃ tvayi me tathānyeṣu ca jantuṣu |
na vedmi kimidaṃ tvaṃ cedvetsye tatkathayāśu me | | 24
tataḥ sa śāntistatsarvamācāryāya mahāmune |
agnināśādikaṃ vipraḥ samācaṣṭe yathātatham | | 25
tacchrutvā sa pariṣvajye snehārdranayano guruḥ |
śiṣyāya pradadau vedānsāṅgopāṅgānmahāmune | | 26
bhautyo nāma manustasya putro bhūterajāyata |
tasya manvantare devānṛṣīnbhūpāṃśca me śṛṇu | | 27
bhaviṣyasya bhaviṣyāstu gadato mama vistarāt |
devendro yaśca bhavitā tasya vikhyātakarmaṇaḥ | | 28
cākṣuṣāśca kaniṣṭhāśca pavitrā bhrājirāstathā |
dhārāvṛkāścetyete vai pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ | | 29
śucirindrastadā teṣāṃ tridaśānāṃ bhaviṣyati |
mahābalo mahāvīryaḥ sarvairindraguṇairyutaḥ | | 97.30
āgnīdhraścāgnibāhuśca śucirmukto'tha mādhavaḥ |
śukro'jitaśca saptaite tadā saptarṣayaḥ smṛtāḥ | | 31
gururgabhīro bradhnaśca bharato'nugrahastathā |
śrīmānī ca pratīraśca viṣṇuḥ saṃkrandanastathā | | 32
tejasvī subalaścaiva bhautyasyaite manoḥ sutāḥ |
caturdaśaṃ mayaitatte manvantaramudāhṛtam | | 33
śrutvā manvantarāṇītthaṃ krameṇa munisattama |
puṇyamāpnoti manujastathā'kṣīṇāṃ ca santatim | | 34
śrutvā manvantaraṃ pūrvaṃ dharmamāpnoti mānavaḥ |
svārociṣasya śravaṇātsarvakāmānavāpnute | | 35
auttame dhanamāpnoti jñānamāpnoti tāmase |
raivate ca śrute buddhiṃ surūpāṃ vindate striyam | | 36
ārogyaṃ cākṣuṣe puṃsāṃ śrute vaivasvate balam |
guṇavatputrapautrāṃstu sūryasāvarṇike śrute | | 37
māhātmyaṃ brahmasāvarṇerdharmasāvarṇike śubhām |
matimāpnoti manujo rudrasāvarṇike jayam | | 38
jñātiśreṣṭho guṇairyukto dakṣasāvarṇike śrute |
niśātayatyaribalaṃ raucyaṃ śrutvā narottama | | 39
devaprasādamāpnoti bhautye manvantare śrute |
tathāgnihotraṃ putrāṃśca guṇayuktānavāpnute | | 97.40
sarvāṇyanukramādyaśca śṛṇoti munisattama |
manvantarāṇi tasyāpi śrūyatāṃ phalamuttamam | | 41
tatra devānṛṣīnindrānmanūṃstattanayānnṛpān |
śrutvā vaṃśāṃśca sarvebhyaḥ pāpebhyo vipramucyate | 42
devarṣīndranṛpāścānye ye tanmanvantarādhipāḥ |
te prīyante tathā prītā prayacchanti śubhāṃ matim | | 43
tataḥ śubhāṃ matiṃ prāpya kṛtvā karma tathā śubham |
śubhāṃ gatimavāpnoti yāvadindrāścaturdaśa | | 44
sarve syurṛtavaḥ kṣemyāḥ sarve saumyāstathā grahāḥ |
bhavantyasaṃśayaṃ śrutvā kramānmanvantarasthitim | | 45
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe caturdaśamanvantaravarṇanasamāptirnāma saptanavatitamo'dhyāyaḥ | 97 |
athāṣṭanavatitamo'dhyāyaḥ
vaṃśānukīrtanavarṇanam
krauṣṭakiruvāca
bhagavankathitā samyaktvayā manvantarasthitiḥ |
kramādvistaratastvatto mayā caivāvadhāritā | | 1
brahmādyamakhilaṃ vaṃśaṃ bhūbhujāṃ dvijasattama |
śrotuṃ mamecchataḥ samyagbhagavanprabravīhi me | | 2
mārkaṇḍeya uvāca
śṛṇu vatsa nṛpāṇāṃ tvamaśeṣāṇāṃ samudbhavam |
caritaṃ ca jaganmūlamādau kṛtvā prajāpatitam | | 3
ayaṃ hi vaṃśo bhūpālairanekakratukartṛbhiḥ |
saṃgrāmajidbhirdharmajñaiḥ śatasaṃkhyairalaṃkṛtaḥ | | 4
śrutvā caiṣāṃ narendrāṇāṃ caritāni mahātmanām |
utpattayaśca puruṣaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate | | 5
manuryatra tathekṣvākuranaraṇyo bhagīrathaḥ |
anye ca śataśo bhūpāḥ samyakpālitabhūmayaḥ | | 6
dharmajñā yajvinaḥ śūrāḥ paramārthārthavedinaḥ |
śrute tasminpumānvaṃśe pāpaughādvipramucyate| | 7
tadayaṃ śrūyatāṃ vaṃśo yato vaṃśāḥ sahasraśaḥ |
bhidyante manujendrāṇāmavarohā yathā vaṭāt | | 8
brahmā prajāpatiḥ pūrvaṃ sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ |
aṅguṣṭhāddakṣiṇāddakṣamasṛjaddvijasattama | | 9
vāmāṅguṣṭhācca tatpatnīṃ jagatsūtikaro vibhuḥ |
sasarja bhagavānbrahmā jagatāṃ kāraṇaṃ param | | 98.10
aditistasya dakṣasya kanyājāyata śobhanā |
tasyāṃ ca kaśyapo devaṃ mārtaṇḍaṃ samajījanat | | 11
brahmā svarūpaṃ jagatāmaśeṣāṇāṃ varapradam |
ādimadhyāntabhūtaṃ ca sargasthityantakarmasu | | 12
yato'khilamidaṃ yasminnaśeṣaṃ ca sthitāṃ dvija |
yatsvarūpaṃ jagaccedaṃ sadevāsuramānuṣam | | 13
yaḥ sarvabhūtaḥ sarvātmā paramātmā sanātanaḥ |
adityāmabhavadbhāsvānpūrvamārādhitastayā | | 14
krauṣṭakiruvāca
bhagavañchrotumicchāmi yatsvarūpaṃ vivasvataḥ |
yatkāraṇaṃ cādidevaḥ so'bhavatkaśyapātmajaḥ | | 15
yathā cārādhito devyā so'dityā kaśyapena ca |
ārādhitena coktaṃ yattena devena bhāsvatā | | 16
prabhāvaṃ cāvatīrṇasya yathāvanmunisattama |
bhavatā kathitaṃ samyakchrotumicchāmyaśeṣataḥ | | 17
mārkaṇḍeya uvāca
vispaṣṭā paramā vidyā jyotirbhā śāśvatī sphuṭā |
kaivalyaṃ jñānamāvirbhūḥ prākāmyaṃ saṃvideva ca | | 18
bodhaścāvagatiścaiva smṛtirvijñānameva ca |
ityetānīha rūpāṇi tasyārūpasya bhāsvataḥ | | 19
śrūyatāṃ ca mahābhāga vistarādvadato mama |
yatsṛṣṭavānasi raverāvirbhāvo yathābhavat | | 98.20
niṣprabhe'sminnirāloke sarvatastamasāvṛte |
bṛhadaṇḍamabhūdekamakṣaraṃ kāraṇaṃ param | | 21
tadbibheda tadantaḥstho bhagavānprapitāmahaḥ |
padmayoniḥ svayaṃ brahmā yaḥ sraṣṭā jagatāṃ prabhuḥ | | 22
tanmukhādomiti mahānabhūcchabdo mahāmune |
tato bhūstu bhuvastasmāttataśca svaranantaram | | 23
etā vyāhṛtayastisraḥ svarūpaṃ tadvivasvataḥ |
omityasmātsvarūpāttu sūkṣmarūpaṃ raveḥ param | | 24
tato mahariti sthūlaṃ janaṃ sthūlataraṃ tataḥ |
tatastapastataḥ satyamiti mūrttāni saptadhā | | 25
sthitāni tasya rūpāṇi bhavanti na bhavanti ca |
svabhāvabhāvayorbhāvaṃ yato gacchanti saṃśayam | | 26
ādyantaṃ yatparaṃ sūkṣmamarūpaṃ paramaṃ sthitam |
omityuktaṃ mayā vipra tatparabrahma tadvapuḥ | | 27
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe vaṃśānukīrttanaṃ nāmāṣṭanavatitamo'dhyāyaḥ | 98 |
atha navanavatitamo'dhyāyaḥ
mārtaṇḍamāhātmyavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
tasmādaṇḍādvibhinnāttu brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ |
ṛco babhūvuḥ prathamaṃ prathamādvadanānmune | | 1
japāpuṣpanibhāḥ sadyastejorūpā hyasaṃhatāḥ |
pṛthakpṛthagvibhinnāśca rajorūpavahāstataḥ | | 2
yajūṃṣi dakṣiṇādvaktrādaniruddhāni kānicit |
yādṛgvarṇaṃ tathā varṇānyasaṃhatidharāṇi ca | | 3
paścimaṃ yadvibhorvaktraṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ |
āvirbhūtāni sāmāni tattacchandāṃsi tānyatha | | 4
atharvaṇāmaśeṣaṃ ca bhṛṅgāñjanacayaprabham |
yāvaddhorasvarūpaṃ tadābhicārikaśāntikam | | 5
uttarātprakaṭībhūtaṃ vadanāttasya vedhasaḥ |
sukhasattvatamaḥprāyaṃ saumyāsaumyasvarūpavat | | 6
ṛco rajoguṇāḥ sattvaṃ yajuṣāṃ ca guṇā mune |
tamoguṇāni sāmāni tamaḥsattvamatharvasu | | 7
etāni jvalamānāni tejasā'pratimena vai |
pṛthakpṛthagavasthānabhāñji pūrvamivābhavan | | 8
tatastadādyaṃ yatteja omityuktvābhiśabdyate |
tasya svabhāvādyattejastatsamāvṛtya saṃsthitam | | 9
yathā yajurmayaṃ tejastadvatsāmnāṃ mahāmune |
ekatvamupayātāni pare tejasa saṃśraye | | 99.10
śāntikaṃ pauṣṭikaṃ caiva tathā caivābhicārikam |
ṛgādiṣu layaṃ brahamaṃstritayaṃ triṣvathāgamat | | 11
tato viśvamidaṃ sadyastamonāśātsunirmalam |
vibhāvanīyaṃ viprarṣe tiryagūrdhvamadhastathā | | 12
tatastanmaṇḍalībhūtaṃ chāndasaṃ teja uttamam |
pareṇa tejasā brahmannekatvamupagamya tat | | 13
ādityasaṃjñāmagamadādāveva yato'bhavat |
viśvasyāsya mahābhāga kāraṇaṃ cāvyayātmakam | | 14
prātarmadhyandine caiva tathā caivāparāhṇike |
trayī tapati sā kāle ṛgyajuḥsāmasaṃjñitā | | 15
ṛcastapanti pūrvāhṇe madhyāhne ca yajūṃṣi vai |
sāmāni cāparāhṇe vai tapanti munisattama | | 16
śāntikamṛkṣu pūrvāhṇe yajuḥṣveva ca pauṣṭikam |
vinyastaṃ sāmni sāyāhne hyābhicārikamantataḥ | | 17
madhyandine'parāhṇe ca same caivābhicārikam |
aparāhṇe pitṝṇāṃ tu sāmnā kāryāṇi tāni vai | | 18
visṛṣṭau ṛṅmayo brahmā sthitau viṣṇuryajurmayaḥ |
rudraḥ sāmamayo'nte ca tasmāttasyāśucirdhvaniḥ | | 19
tadevaṃ bhagavānbhāsvānvedātmā vedasaṃsthitaḥ |
vedavidyātmakaścaiva paraḥ puruṣa ucyate | | 99.20
sargasthityantahetuśca rajaḥsattvādikānguṇān |
āśritya brahmaviṣṇvādisaṃjñāmabhyeti śāśvataḥ | | 21
devaiḥ sadeḍyaḥ sa tu vedamūrtiramūrtirādyo'khilamartyamūrtiḥ |
viśvāśrayaṃ jyotiravedyadharmā vedāntagamyaḥ paramaḥ pareśaḥ | | 22
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe mārttaṇḍamāhātmye navanavatitamo'dhyāyaḥ | 99 |
atha śatatamo'dhyāyaḥ
ādityastavavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
tasya santāpyamāne tu tejasordhvamadhasyathā |
sisṛkṣuścintayāmāsa padmayoniḥ pitāmahaḥ | | 1
sṛṣṭiḥ kṛtāpi me nāśaṃ prayāsyatyabhitejasā |
bhāsvataḥ sṛṣṭisaṃhārasthitihetormahātmanaḥ | | 2
aprāṇāḥ prāṇinaḥ sarva āpaḥ śuṣyanti tejasā |
na cāmbhasā vinā sṛṣṭirviśvasyāsya bhaviṣyati | | 3
iti sañcintya bhagavānstotraṃ bhagavato raveḥ |
cakāra tanmaye bhūtvā brahmā lokapitāmahaḥ | | 4
brahmovāca
namasye yanmayaṃ sarvametatsarvamayaśca yaḥ |
viśvamūrtiḥ paraṃ jyotiryattaddhyāyanti yoginaḥ | | 5
ya ṛṅmayo yo yajuṣāṃ nidhānaṃ sāmnāṃ ca yo yoniracintyaśaktiḥ |
trayīmayaḥ sthūlatayārdhamātrā parasvarūpo guṇapārayogyaḥ | | 6
tvāṃ sarvahetuṃ paramaṃ ca vedyamādyaṃ paraṃ jyotiravedyarūpam |
sthūlaṃ ca devātmatayā namaste bhāsvantamādyaṃ paramaṃ parebhyaḥ | | 7
sṛṣṭiṃ karomi yadahaṃ tava śaktirādyā tatprerito jalamahīpavanāgnirūpām |
taddevatādiviṣayāṃ praṇavādyaśeṣāṃ nātmecchayā sthitilayāvapi tadvadeva | | 8
vahnistvameva jalaśoṣaṇataḥ pṛthivyāḥ sṛṣṭiṃ karoṣi jagatāṃ ca tathādya pākam |
vyāpī tvameva bhagavangaganasvarūpaṃ tvaṃ pañcadhā jagadidaṃ paripāsi viśvam | | 9
yajñairyajanti paramātmavido bhavantaṃ viṣṇusvarūpamakhileṣṭimayaṃ vivasvan |
dhyāyanti cāpi yatayo niyatātmacittāḥ sarveśvaraṃ paramamātmavimuktikāmā | 100.10
namaste devarūpāya yajñarūpāya te namaḥ |
parabrahmasvarūpāya cintyamānāya yogibhiḥ | | 11
upasaṃhara tejo yattejasaḥ saṃhatistava |
sṛṣṭervidhātāya vibho sṛṣṭau cāhaṃ samudyataḥ | | 12
mārkaṇḍeya uvāca
ityevaṃ saṃstuto bhāsvānbrahmaṇā sargakartṛṇā |
upasaṃhṛtavāṃstejaḥ paraṃ svalpamadhārayat | | 13
cakāra ca tataḥ sṛṣṭiṃ jagataḥ padmasambhavaḥ |
tathā teṣu mahābhāgaḥ pūrvakalpāntareṣu vai | | 14
devāsurādīnmarttyāṃśca paśvādīnvṛkṣavīrudhaḥ |
sasarja pūrvavadbrahmā narakāṃśca mahāmune | | 15
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe ādityastavo nāma śatatamo'dhyāyaḥ | 100 |
athaikādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
divākarastutivarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
sṛṣṭvā jagadidaṃ brahmā pravibhāgamathākarot |
varṇāśramasamudrādridvīpānāṃ pūrvavadyathā | | 1
devadaityoragādīnāṃ rūpasthānāni pūrvavat |
vedebhya eva bhagavānakarotkamalodbhavaḥ | | 2
brahmaṇastanayo yo'bhūnmarīciriti viśrutaḥ |
kaśyapastasya putro'bhūtkāśyapo nāma nāmataḥ | | 3
dakṣasya tanayā brahmaṃstasya bhāryāstrayodaśa  |
bahavastatsutāścāsandevadaityoragādayaḥ | | 4
aditirjanayāmāsa daivāṃstribhuvaneśvarān |
daityānditirdanuścogrāndānavānuruvikramān | | 5
garuḍāruṇau ca vinatā yakṣarakṣāṃsi vai khasā |
kadrūḥ suṣāva nāgāṃśca gandharvānsuṣuve muniḥ | | 6
krodhāyā jajñire kulyā riṣṭāyāścāpsarogaṇāḥ |
airāvatādīnmātaṅgānirā ca suṣuve dvija | | 7
tāmrā ca suṣuve śyenīpramukhāḥ kanyakā dvija |
yāsāṃ prasūtāḥ khagamāḥ śyenabhāsaśukādayaḥ | | 8
ilāyāḥ pādapā jātāḥ pradhāyā yādasāṃ gaṇāḥ |
adityāṃ yā samutpannā kaśyapasyeti santatiḥ | | 9
tasyāśca putradauhitraiḥ pautradauhitrikādibhiḥ |
vyāptametajjagatsūtyā teṣāṃ tāsāṃ ca vai mune | | 101.10
teṣāṃ kaśyapaputrāṇāṃ pradhānā devatāgaṇāḥ |
sāttvikā rājasāstvete tāmasāśca mune gaṇāḥ | | 11
devānyajñabhujaścakre tathā tribhuvaneśvarān |
brahmā brahmavidāṃ śreṣṭhaḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ | | 12
tānabādhanta sahitāḥ sapatnā daityadānavāḥ |
rākṣasāśca tathā yuddhaṃ teṣāmāsītsudāruṇam | | 13
divyaṃ varṣasahasraṃ tu parājīyanta devatāḥ |
jayinaścābhavanvipra balino daityadānavāḥ | | 14
tato nirākṛtānputrāndaiteyairdānavaistathā |
hṛtatribhuvanāndṛṣṭvā hyaditirmunisattama | | 15
ācchinnayajñabhāgāṃśca śucā saṃpīḍitā bhṛśam |
ārādhanāya savituḥ paraṃ yatnaṃ pracakrame | | 16
ekāgrā niyatāhārā paraṃ niyamamāsthitā |
tuṣṭāva tejasāṃ rāśiṃ gaganasthaṃ divākaram | | 17
aditiruvāca
namastubhyaṃ parāṃ sūkṣmāṃ sauvarṇīṃ bibhrate tanum |
dhāma dhāmavatāmīśa dhāmnāmādhāra śāśvata | | 18
jagatāmupakārāya tathāpastava gopate |
ādadānasya yadrūpaṃ tīvraṃ tasmai namāmyaham | | 19
grahītumaṣṭamāsena kālenendumayaṃ rasam |
bibhratastava yadrūpamatitīvraṃ natāsmi tat | | 101.20
tameva muñcataḥ sarvaṃ rasaṃ vai varṣaṇāya yat |
rūpamāpyāyakaṃ bhāsvaṃstasmai medhāya te namaḥ | | 21
vāryutsargaviniṣpannamaśeṣaṃ cauṣadhīgaṇam |
pākāya tava yadrūpaṃ bhāskaraṃ taṃ namāmyaham | | 22
yacca rūpaṃ tavātītaṃ himotsargādiśītalam |
tatkālasasyapoṣāya taraṇe tasya te namaḥ | | 23
nātitīvraṃ ca yadrūpaṃ nātiśītaṃ ca yattava |
vasantarttau rave saumyaṃ tasmai deva namo namaḥ | | 24
āpyāyanamaśeṣāṇāṃ devānāṃ ca tathāparam |
pitṝṇāṃ ca namastasmai sasyānāṃ pākahetave | | 25
yadrūpaṃ jīvanāyaikaṃ vīrudhāmamṛtātmakam |
pīyate devapitṛbhistasmai somātmane namaḥ | | 26
āpyāyadāharūpābhyāṃ rūpaṃ viśvamayaṃ tava |
sametamagnīṣomābhyāṃ namastasmai guṇātmane | | 27
yadrūpamṛgyajuḥsāmnāmaikyena tapate tava |
viśvametattrayīsaṃjñaṃ namastasmai vibhāvaso | | 28
mārkaṇḍeya uvāca
yattu tasmātparaṃ rūpamomityuktvābhiśabditam |
asthūlānantamamalaṃ namastasmai sadātmane | | 29
evaṃ sa niyatā devī cakre stotramaharniśam |
nirāhārā vivasvantamārirādhayiṣurmune | | 101.30
tataḥ kālena mahatā bhagavāṃstapano'mbare |
pratyakṣatāmagādasyā dākṣāyaṇyā dvijottama | | 31
sā dadarśa mahākūṭaṃ tejaso'mbarasaṃśritam |
jagāda me prasīdeti na tvāṃ paśyāmi gopate | | 32
yathā dṛṣṭavatī pūrvamambarasthaṃ sudurdṛśam |
nirāhārā vivasvantaṃ tapantaṃ tadanantaram | | 33
saṃghātaṃ tejasāṃ tadvadiha paśyāmi bhūtale |
prasādaṃ kuru paśyeyaṃ yadrūpaṃ te divākara | |
bhaktānukampaka vibho bhaktāhaṃ pāhi me sutān | | 34
tvaṃ dhātā visṛjasi viśvametattvaṃ pāsi sthitikaraṇāya sapravṛttaḥ |
tvayyante layamakhilaṃ prayāti tattvaṃ tvatto'nyā na hi gatirasti sarvaloke | | 35
tvaṃ brahmā harirajasaṃjñitastvamindro vitteśaḥ pitṛpatirappatiḥ samīraḥ |
somo'gnirgaganapatirmahīdharo'bdhiḥ kiṃ stavyaṃ tava sakalātmarūpadhāmnaḥ | | 36
yajñeśa tvāmanudinamātmakarmasaktāḥ stunvanto vividhapadairdvijā yajanti |
dhyāyanto viniyatacetaso bhavantaṃ yogasthāḥ paramapadaṃ prayānti martyāḥ | | 37
tapasi pacasi viśvaṃ pāsi bhasmīkaroṣi prakaṭayasi mayūkhairhrādayasyambugarbhaiḥ |
sṛjasi kamalajanmā pālayasyacyutākhyaḥ kṣapayasi ca yugānte rudrarūpastvamekaḥ | | 38
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe divākarastutirnāmaikādhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 101 |
atha dvyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
mārtaṇḍotpattivarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ svatejasastasmādāvirbhūto vibhāvasuḥ |
adṛśyata tadādityastaptatāmropamaprabhaḥ | | 1
atha tāṃ praṇatāṃ devīṃ tasya saṃdarśanānmune |
prāha bhāsvanvṛṇuṣveṣṭavaraṃ matto yamicchasi | | 2
praṇatā śirasā sā ca jānupīḍitamedinī |
pratyuvāca vivasvantaṃ varadaṃ samupasthitam | | 3
deva prasīda putrāṇāṃ hṛtaṃ tribhuvanaṃ mama |
yajñabhāgāśca daityaiśca dānavaiśca balādhikaiḥ | | 4
tannimittaṃ prasādaṃ tvaṃ kuruṣva mama gopate |
aṃśena teṣāṃ bhrātṛtvaṃ gatvā nāśaya tadripūn | | 5
yathā me tanayā bhūyo yajñabhāgabhujaḥ prabho |
bhaveyuradhipāścaiva trailokyasya divākara | | 6
tathānukampāṃ putrāṇāṃ suprasanno rave mama |
kuru prapannārtihara sthitikarttā tvamucyase | | 7
mārkaṇḍeya uvāca
tatastāmāha bhagavānbhāskaro vāritaskaraḥ |
praṇatāmaditiṃ vipra prasādasumukho vibhuḥ | | 8
sahasrāṃśena te garbhe sambhūyāhamaśeṣataḥ |
tvatputraśatrūnadite nāśayāmyāśu nirvṛtaḥ | | 9
ityuktvā bhagavānbhāsvānantarddhānamupāgamat |
nivṛttā sāpi tapasaḥ saṃtṛptākhilavāñchitā | | 102.10
tato raśmisahasrāttu sauṣumnākhyo raveḥ karaḥ |
viprāvatāraṃ saṃcakre devamāturathodare | | 11
kṛcchracāndrāyaṇādīni sā ca cakre samāhitā |
śuciḥ saṃdhārayāmāsa divyaṃ garbhamiti dvija | | 12
tatastāṃ kaśyapaḥ prāha kiñcitkopaplutākṣaram |
kiṃ mārayasi garbhāṇḍamiti nityopavāsinī | | 13
sā ca taṃ prāha garbhāṇḍametatpaśyeti kopanā |
na māritaṃ vipakṣāṇāṃ mṛtyave tadbhaviṣyati | | 14
mārkaṇḍeya uvāca
ityuktvā taṃ tadā garbhamutsasarjja surāraṇiḥ |
jājvalyamānaṃ tejobhiḥ patyurvacanakopitā | | 15
taṃ dṛṣṭvā kaśyapo garbhamudyadbhāskaravarccasam |
tuṣṭāva praṇato bhūtvā ṛgbhirādyābhirādarāt | | 16
saṃstūyamānaḥ sa tadā garbhāṇḍātprakaṭo'bhavat |
padmapatrasavarṇābhastejasā vyāptadiṅmukhaḥ | | 17
athāntarikṣādābhāṣya kaśyapaṃ munisattamam |
satoyameghagambhīravāguvācāśarīriṇī | | 18
māritaṃ te yataḥ proktametadaṇḍaṃ tvayā mune |
tasmānmune sutaste'yaṃ mārttaṇḍākhyo bhaviṣyati | | 19
sūryādhikāraṃ ca vibhurjagatyeṣa kariṣyati |
haniṣyatyasurāṃścāyaṃ yajñabhāgaharānarīn | | 102.20
devā niśamyeti vaco gaganātsamupāgaman |
praharṣamatulaṃ yātā dānavāśca hataujasaḥ | | 21
tato yuddhāya daiteyānājuhāva śatakratuḥ |
saha devairmudā yukto dānavāśca samabhyayuḥ | | 22
teṣāṃ yuddhamabhūdghoraṃ devānāmasuraiḥ saha |
śastrāstradīptisaṃdīptaṃ samastabhuvanāntaram | | 23
tasminyuddhe bhagavatā mārttaṇḍena nirīkṣitāḥ |
tejasā dahyamānāste bhasmībhūtā mahāsurāḥ | | 24
tataḥ praharṣamatulaṃ prāptāḥ sarve divaukasaḥ |
tuṣṭuvustejasā yoniṃ mārttaṇḍamaditiṃ tathā | | 25
svādhikārāṃstathā prāptā yajñabhāgāṃśca pūrvavat |
bhagavānapi mārtaṇḍaḥ svādhikāramathākarot | | 26
kadambapuṣpavadbhāsvānadhaścordhvaṃ ca raśmibhiḥ |
vṛttāgnipiṇḍasadṛśo dadhre nātisphuradvapuḥ | | 27
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe mārtaṇḍotpattirnāma dvyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 102 |
atha tryadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
bhānutanulekhanavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
atha tasmai dadau kanyāṃ saṃjñāṃ nāma vivasvate |
prasādya praṇato bhūtvā viśvakarmā prajāpatiḥ | | 1
vaivasvatastu sambhūto manustasyāṃ vivasvataḥ |
pūrvameva tathākhyātaṃ tatsvarūpaṃ viśeṣataḥ | | 2
krauṣṭukiruvāca
(bhūyastacchrotumicchāmi mārttaṇḍasya mahātmanaḥ |
caritaṃ hanti yatpāpaṃ kalau saṃśṛṇvatāṃ nṛṇām | |)
mārkaṇḍeya uvāca
trīṇyapatyānyasau tasyāṃ janayāmāsa gopatiḥ |
dvau putrau sumahābhāgo kanyāṃ ca yamunāṃ mune | | 3
manurvaivasvato jyeṣṭhaḥ śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ |
tato yamo yamī caiva yamalau sambabhūvatuḥ | | 4
yattejo'bhyadhikaṃ tasya mārtaṇḍasya vivasvataḥ |
tenātitāpayāmāsa trīṃllokānsacarācarān | | 5
golākāraṃ tu taddṛṣṭvā saṃjñārūpaṃ vivasvataḥ |
asahantī mahattejaḥ svāṃ chāyāṃ prekṣya sā'bravīt | | 6
saṃjñovāca
ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te svameva bhavanaṃ pituḥ |
nirvikāraṃ tvayāpyatra stheyaṃ macchāsanācchubhe | | 7
imau ca bālakau mahyaṃ kanyā ca varavarṇinī |
sambhāvyau naiva cākhyeyamidaṃ bhagavate tvayā | | 8
chāyovāca
ākeśagrahaṇāddevi āśapannaiva karhicit |
ākhyāsyāmi mataṃ tubhyaṃ gamyatāṃ yatra vāñchitam | | 9
ityuktā chāyayā saṃjñā jagāma pitṛmandiram |
tatrāvasatpiturgehe kañcitkālaṃ śubhekṣaṇā | | 103.10
bhartuḥ samīpaṃ yāhīti pitroktā sā punaḥ punaḥ |
agacchadvaḍavā bhūtvā kurūnviprottarāṃstataḥ | | 11
tatra tepe tapaḥ sādhvī nirāhārā mahāmune |
pituḥ samīpaṃ yātāyāḥ saṃjñāyā vākyatatparā | | 12
tadrūpadhāriṇī chāyā bhāskaraṃ samupasthitā |
tasyāṃ ca bhagavānsūryaḥ saṃjñeyamiti cintayan | | 13
tathaiva janayāmāsa dvau sutau kanyakāṃ tathā |
pūrvajasya manostulyaḥ sāvarṇistena so'bhavat | | 14
yastayoḥ prathamaṃ jātaḥ putrayordvijasattama |
dvitīyo yo'bhavaccānyaḥ sa graho'bhūcchanaiścaraḥ | | 15
kanyābhūttapatī yā tāṃ vavre saṃvaraṇo nṛpaḥ |
saṃjñā tu pārthivī teṣāmātmajānāṃ yathā'karot | | 16
snehānna pūrvajātānāṃ tathā kṛtavatī satī |
manustatkṣāntavāṃstasyā yamaścāsyā na cakṣame | | 17
bahuśo yācyamānastu pituḥ patnyā suduḥkhitaḥ |
sa vai kopācca bālyācca bhāvino'rthasya vai balāt | | 18
padā santarjayāmāsa chāyāsaṃjñāṃ yamo mune |
tataḥ śaśāpa ca yamaṃ saṃjñā sāmarṣiṇī bhṛśam | | 19
chāyovāca
padā tarjayase yasmātpitṛbhāryāṃ garīyasīm |
tasmāttavaiva caraṇaḥ patiṣyati na saṃśaya ||103.20
yamastu tena śāpena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ |
manunā saha dharmātmā sarvaṃ pitre nyavedayat ||21
yama uvāca
snehena tulyamasmāsu mātā deva na vartate |
visṛjya jyāyaso'pyasmānkanīyāṃsau bubhūrṣati ||22
tasyāṃ mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ |
bālyādvā yadi vā mohāttadbhavānkṣantumarhati ||23
śapto'haṃ tāta kopena jananyā tanayo yataḥ |
tato na manye jananīmimāṃ vai tapatāṃ vara ||24
viguṇeṣvapi putreṣu na mātā viguṇā pitaḥ |
pādaste patatāṃ putra kathametatpravakṣyati ||25
tava prasādāccaraṇo na patedbhagavanyathā |
mātṛśāpādayaṃ me'dya tathā cintaya gopate ||26
raviruvāca
asaṃśayamidaṃ putra bhaviṣyatyatra kāraṇam |
yena tvāmāviśatkrodho dharmajñaṃ satyavādinam ||27
sarveṣāmeva śāpānāṃ pratighāto hi vidyate |
na tu mātrābhiśaptānāṃ kvacicchāpanivartanam ||28
na śakyametanmithyā tu kartuṃ māturvacastava |
kiñcittava vidhāsyāmi putrasnehādanugraham ||29
kṛmayo māṃsamādāya prayāsyanti mahītalam |
kṛtaṃ tasyā vacaḥ satyaṃ tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi ||103.30
mārkaṇḍeya uvāca
ādityastvabravīcchāyāṃ kimarthaṃ tanayeṣu vai |
tulyeṣvapyadhikaḥ sneha ekatra kriyate tvayā | | 31
nūnaṃ naiṣāṃ tvaṃ jananī saṃjñā kāpi tvamāgatā |
viguṇeṣvapyapatyeṣu kathaṃ mātā śapetsutam | | 32
mārkaṇḍeya uvāca
sā tatpariharantī ca nācacakṣe vivasvataḥ |
sa cātmānaṃ samādhāya yuktastattvamapaśyata | | 33
taṃ śaptumudyataṃ dṛṣṭvā chāyāsaṃjñā divaspatim |
bhayena kaṃpitā brahmanyathāvṛttaṃ nyavedayat | | 34
vivasvāṃstu tataḥ kruddhaḥ śrutvā śvaśuramabhyagāt |
sa cāpi taṃ tathānyāmarcayitvā divākaram | |
nirdagdhukāmaṃ roṣeṇa sāntvayāmāsa suvrataḥ | | 35
viśvakarmovāca
tavātitejasā vyāptamidaṃ rūpaṃ suduḥsaham |
asahantī tataḥ saṃjñā vane carati vai tapaḥ | | 36
drakṣyate tāṃ bhavānadya svabhāryāṃ śubhacāriṇīm |
rūpārthaṃ bhavato'raṇye carantīṃ samuhattapaḥ | | 37
smṛtaṃ me brahmaṇo vākyaṃ yadi te deva rocate |
rūpaṃ nivartayāmyetattava kāntaṃ divaspate | | 38
mārkaṇḍeya uvāca
yato hi bhāsvato rūpaṃ prāgāsītparimaṇḍalam |
tatastatheti taṃ prāha tvaṣṭāraṃ bhagavānraviḥ | | 39
viśvakarmā tvanujñātaḥ śākadvīpe vivasvataḥ |
bhramimāropya tattejaḥ śātanāyopacakrame | | 103.40
bhramatā'śeṣajagatāṃ nābhibhūtena bhāsvatā |
samudrādrivanopetā sā ruroha mahī nabhaḥ | | 41
gaganaṃ cākhilaṃ brahmansacandragrahatārakam |
adhogataṃ mahābhāga babhūvākṣikṣamākulam | | 42
vikṣiptasalilāḥ sarve babhūvuśca tathābdhitaḥ |
vyabhidyanta mahāśailāḥ śīrṇasānunibandhanāḥ | | 43
dhruvādhārāṇyaśeṣāṇi dhiṣṇyāni munisattama |
truṭyadraśminibandhāni hyadho jagmuḥ sahasraśaḥ | | 44
vegabhramaṇasaṃjāta vāyukṣiptāḥ samantataḥ |
vyaśīryanta mahāmeghā ghorarāvavirāviṇaḥ | | 45
bhāsvadbhramaṇavibhrāntaṃ bhūmyākāśarasātalam |
jagādākulamatyarthaṃ tadāsīnmunisattama | | 46
trailokye sakale vipra bhramamāṇe surarṣayaḥ |
devāśca brahmaṇā sārddhaṃ bhāsvantamabhituṣṭuvuḥ | | 47
ādidevo'si devānāṃ jñātametatsvarūpataḥ |
svargasthityantakāleṣu tridhā bhedena tiṣṭhasi | | 48
svasti te'stu jagannātha dharmavarṣāhimākara |
juṣasva śāntiṃ lokānāṃ devadeva divākara | | 49
indraścāgatya taṃ devaṃ likhyamānaṃ yathā'stuvat |
jayadeva jagadvayāpiñjayāśeṣajagatpate | | 103.50
ṛṣayaśca tataḥ sapta vasiṣṭhātripurogamāḥ |
tuṣṭuvurvividhaiḥ stotraiḥ svasti svastīti vādinaḥ | | 51
vedoktābhirathāgryābhirvālakhilyāśca tuṣṭuvuḥ |
bhāsvantamṛgbhirādyābhirlikhyamānaṃ mudāyutāḥ | | 52
tvaṃ nātha mokṣiṇāṃ mokṣo dhyeyastvaṃ dhyānināṃ paraḥ |
tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāṃ karmakāṇḍe'pi vartatām | | 53
śaṃ prajābhyo'stu deveśa śanno'stu jagatāṃpate |
śanno'stu dvipade nityaṃ śannaścāstu catuṣpade | | 54
tato vidyādharagaṇā yakṣarākṣasapannagāḥ |
kṛtāñjalipuṭāḥ sarve śirobhiḥ praṇatā ravim | | 55
ūcurevaṃvidhā vāco manaḥ śrotrasukhāvahaḥ |
sahyaṃ bhavatu te tejo bhūtānāṃ bhūtabhāvana | | 56
tato hāhā huhūścaiva nāradastumburustathā |
upagāyitumārabdhā gāndharvaṃ kuśalā ravim | | 57
ṣaḍjamadhyamagāndhāragrāmatrayaviśāradāḥ |
mūrcchanābhiśca tānaiśca samprayogaiḥ sukhapradam | | 58
viśvācī ca ghṛtācī ca urvaśyatha tilottamā |
menakā sahajanyā ca rambhā cāpsarasāṃ varā | | 59
nanṛturjagatāmīśe likhyamāne vibhāvasau |
jñānabhāvavilāsāḍhyātkurvanto'bhinayānbahūn | | 103.60
prāvādyanta tatastatra veṇuvīṇādijharjharāḥ |
paṇavāḥ puṣkarāścaiva mṛdaṅgā paṭahānakāḥ | | 61
devadundubhayaḥ śaṅkhāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ |
gāyadbhiścaiva gāndharvaṃ nṛtyadbhiścāpsarogaṇaiḥ | | 62
tūryavāditraghoṣaiśca sarvaṃ kolāhalīkṛtam |
tataḥ kṛtāñjalipuṭā bhaktinamrātmamūrtayaḥ | | 63
likhyamānaṃ sahasrāṃśuṃ praṇemuḥ sarvadevatāḥ |
tataḥ kolāhale tasminsarvadevasamāgame | |
tejasaḥ śātanaṃ cakre viśvakarmā śanaiḥ śanaiḥ | | 64
iti himajalagharmakālahetorharakamalāsanaviṣṇusaṃstutasya |
tanuparilikhanaṃ niśamya bhānorvrajati divākaralokamāyuṣo'nte | | 65
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe bhānutanulekhane tryadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 103 |
atha caturadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
sūryastavanavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
likhyamāne tato bhānau viśvakarmā prajāpatiḥ |
udbhūtapulakaḥ stotramidaṃ cakre vivasvataḥ | | 1
vivasvate praṇatahitānukampine mahātmane samajavasaptasaptaye |
sutejase kamalakulāvabodhine namastamaḥ paṭalapaṭāvapāṭine | | 2
pāvanātiśayapuṇyakarmaṇe naikakāmaviṣayapradāyine |
bhāsvarānalamayūkhaśāyine sarvalokahitakāriṇe namaḥ | | 3
ajāya lokatrayakāraṇāya bhūtātmane gopataye vṛṣāya |
namo mahākāruṇikottamāya sūryāya cakṣuḥprabhavālayāya | |4
vivasvate jñānamṛteṃ'tarātmane jagatpratiṣṭhāya jagaddhitaiṣiṇe |
svayambhuve lokasamastacakṣuṣe surottamāyāmitatejase namaḥ | |5
kṣaṇamudayācalamaulimaṇiḥ suragaṇamahita hito jagataḥ |
tvamu mayūkhasahasravapurjagati vibhāsi tamāṃsi nudan | | 6
bhavatimirāsavapānamadādbhavati vilohitavigrahatā |
mihira vibhāsi yataḥ sutarāṃ tribhuvanabhāvanabhānikaraiḥ | | 7
rathamadhiruhya samāvayavaṃ cāruvikampitamururuciram |
satatamakhinnahayairbhagavaṃścarasi jagaddhitāya vitatam | | 8
amṛtamayena rasena samaṃ vibudhapitṝnapi tarpayase |
arigaṇasūdana tena tava praṇatimupetya likhāmi vapuḥ | | 9
śukasamavarṇahyaprathitaṃ tava padapāṃsupavitratamam |
natajanavatsala māṃ praṇataṃ tribhuvanapāvana pāhi rave | | 104.10
iti sakalajagaprasūtibhūtaṃ tribhuvanabhāvanadhāmahetumekam |
ravimakhilajagatpradīpabhūtaṃ tridaśavara praṇato'smi sarvadā tvām | | 11
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sūryastavanaṃ nāma caturadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 104 |
atha pañcādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
ravermāhātmyavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ sūryastavaṃ kurvanviśvakarmā divaspateḥ |
tejasaḥ ṣoḍaśaṃ bhāgaṃ maṇḍalasthamadhārayat | | 1
śātitaistejaso bhāgairdarśabhiḥ pañcabhistathā |
atīvakāntimaccāru bhānorāsīttadā vapuḥ | | 2
śātitaṃ cāsya yattejastena cakraṃ vinirmitam |
viṣṇoḥ śūlaṃ ca śarvasya śibikā dhanadasya ca | | 3
daṇḍaḥ pretapateḥ śaktirdevasenāpatestathā |
anyeṣāṃ caiva devānāmāyudhāni sa viśvakṛt | | 4
cakāra tejasā bhānorbhāsurāṇyariśāntaye |
iti śātitatejāḥ sa śuśubhe nātitejasā | | 5
vapurdadhāra mārttaṇḍaḥ sarvāvayavaśobhanam |
sa dadarśa samādhisthaḥ svāṃ bhāryāṃ vaḍavākṛtim | | 6
adhṛṣyāṃ sarvabhūtānāṃ tapasā niyamena ca |
uttarāṃśca kurūngatvā bhūtvā'śvo bhānurāgamat | | 7
sā ca dṛṣṭvā tamāyāntaṃ parapuṃso viśaṅkayā |
jagāma sammukhe tasya pṛṣṭharakṣaṇatatparā | | 8
tataśca nāsikāyogaṃ tayostatra sametayoḥ |
vaḍavāyaṃ ca tattejo nāsikābhyāṃ vivasvataḥ | | 9
devau tatra samutpannāvaśvinau bhiṣajāṃ varau |
nāsatyadasrau tanayāvaśvivaktrādvinirgatau | | 105.10
mārttaṇḍasya sutāvetāvaśvarūpadharasya hi |
retaso'nte ca revantaḥ khaḍgī dhanvī tanutradhṛk | | 11
aśvārūḍhaḥ samudbhūto bāṇatūṇasamanvitaḥ |
tataḥ svarūpamamalaṃ darśayāmāsa bhānumān | | 12
tasya śāntaṃ samālokya sā rūpaṃ mudamādade |
svarūpadhāriṇīṃ cemāṃ sa nināya nijālayam | | 13
saṃjñāṃ bhāryāṃ prītimatīṃ bhāskaro vāritaskaraḥ |
tataḥ pūrvasuto yo'syāḥ so'bhūdvaivasvato manuḥ | | 14
dvitīyaśca yamaḥ śāpāddharmadṛṣṭiranugrahāt |
yamastu tena śāpena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ | | 15
dharmo'bhirocate yasmāddharmarājastataḥ smṛtaḥ |
kṛmayo māṃsamādāya pādataste mahītalam | | 16
patiṣyantīti śāpāntaṃ tasya cakre pitā svayam |
dharmadṛṣṭiryataścāsau samo mitre tathā'hite | | 17
tato niyoge taṃ yāmye cakāra timirāpahaḥ |
tasmai dadau pitā vipra bhagavāṃllokapālatām | | 18
pitṝṇāmādhipatyaṃ ca parituṣṭo divākaraḥ |
yamunāṃ ca nadīṃ cakre kaliṃdāntaravāhinīm | | 19
aśvinau devabhiṣajau kṛtau pitrā mahātmanā |
guhyakādhipatitve ca revanto viniyojitaḥ | | 105.20
evamapyāha ca tato bhagavāṃllokabhāvitaḥ |
tvamapyaśeṣalokasya pūjyo vatsa bhaviṣyasi | | 21
araṇyādimahādāvavairidasyubhayeṣu ca |
tvāṃ smariṣyanti ye martyā mokṣyante te mahāpadaḥ | | 22
kṣemaṃ buddhiṃ sukhaṃ rājyamārogyaṃ kīrtimunnatim |
narāṇāṃ parituṣṭastvaṃ pūjitaḥ sampradāsyasi | | 23
chāyāsaṃjñāsutaścāpi sāvarṇiḥ sumahāyaśāḥ |
bhāvyaḥ so'nāgate kāle manuḥ sāvarṇiko'ṣṭamaḥ | | 24
merupṛṣṭhe tapo ghoramadyāpi carati prabhuḥ |
bhrātā śanaiścarastasya graho'bhūcchāsanādraveḥ | | 25
yavīyasī tu yā kanyā''dityasyābhūddvijottama |
abhavatsā saricchreṣṭhā tapatī lokapāvanī | | 26
yastu jyeṣṭho mahābhāgaḥ sargo yasyeha sāmpratam |
vistaraṃ tasya vakṣyāmi manorvaivasvatasya ha | | 27
idaṃ yo janma devānāṃ śṛṇuyāddhā paṭheta vā |
vivasvatastanūjānāṃ ravermāhātmyameva ca | | 28
āpadaṃ prāpya mucyeta prāpnuyācca mahāyaśaḥ |
ahorātrakṛtaṃ pāpametacchamayate śrutam | |
māhātmyamādidevasya mārtaṇḍasya mahātmanaḥ | | 29
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe ravermāhātmyavarṇanaṃ nāma pañcādhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 105 |
atha ṣaḍadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
bhānustavavarṇanam
krauṣṭukiruvāca
bhagavankathitaḥ samyagbhānoḥ santatisambhavaḥ |
māhātmyamādidevasya svarūpaṃ cātivistarāt | | 1
bhūyo'pi bhāsvataḥ samyaṅmāhātmyaṃ munisattama |
śrotumicchāmyahaṃ tanme prasanno vaktumarhasi | | 2
mārkaṇḍeya uvāca
śrūyatāmādidevasya māhātmyaṃ kathayāmi te |
vivasvato yaccakāra pūrvamārādhito janaiḥ | | 3
damasya putro vikhyāto rājābhūdrājyavardhanaḥ |
sa samyakpālanaṃ cakre pṛthivyā pṛthivīpatiḥ | | 4
dharmataḥ pālyamānaṃ tu tena rāṣṭraṃ mahātmanā |
vavṛdhe'nudinaṃ vipra janena ca dhanena ca | | 5
hṛṣṭapuṣṭamatīvāsīttasminrājanyaśeṣataḥ |
nirbhayaḥ sakalaścorvyāṃ paurajānapado janaḥ | | 6
nopasargo na ca vyādhirna ca vyālodbhavaṃ bhayam |
na cāvṛṣṭibhayaṃ tatra damaputre mahīpatau | | 7
sa īje ca mahāyajñairdadau dānāni cārthinām |
sudharmasyāvirodhena bubhuje viṣayānapi | | 8
tasyaivaṃ kurvato rājyaṃ samyakpālayataḥ prajāḥ |
sapta varṣasahasrāṇi jagmurekamaharyathā | | 9
vidūrathasya tanayā dākṣiṇātyasya bhūbhṛtaḥ |
tasya patnī babhūvātha māninī nāma māninī | | 106.10
kadācittasya sā subhruḥ śiraso'bhyañjanādṛtā |
paśyato rājalokasya mumocāśrūṇi māninī | | 11
tadaśrubindavo gātre yadā tasya mahīpateḥ |
tadā vīkṣyāśruvadanāṃ tāmapṛcchata māninīm | | 12
niḥśabdamaśrumokṣeṇa rudantīṃ tāṃ vilokya vai |
kimetaditi papraccha māninīṃ rājyavardhanaḥ | | 13
pṛṣṭā sā tu tatastena bhartrā prāha manasvinī |
na kiñciditi tāṃ bhūyaḥ papraccha sa mahīpatiḥ | | 14
bahuśaḥ pṛcchatastasya bhūbhṛtaḥ sā sumadhyamā |
(na kiñciditi hovāca sā bhūyo rājyavardhanam | |
kimetaditi papraccha māninīṃ pārthivaḥ punaḥ |
bahuśaḥ preritā tena sā bhartrā tatra bhāminī | |)
darśayāmāsa palitaṃ keśabhārāntarodbhavam | | 15
etatpaśyeti bhūpāla kimanyanmanyukāraṇam |
mamātimandabhāgyāyā jahāsātha nṛpastataḥ | | 16
sa vihasyāha tāṃ patnīṃ śṛṇvatāṃ sarvabhūbhṛtām |
paurāṇāṃ ca mahīpālā ye tatrāsansamāvṛtāḥ | | 17
śokenālaṃ viśālākṣi roditavyaṃ na te śubhe |
janmarddhipariṇāmādyā vikārāḥ sarvajantuṣu | | 18
adhītāḥ sakalā vedā iṣṭā yajñāḥ sahasraśaḥ |
dattaṃ dvijānāṃ putrāśca samutpannā varānane | | 19
bhuktā bhogastvayā sārddhaṃ ye martyairatidurlabhāḥ |
sabhyañca pālitā pṛthvī śauryaṃ yuddheṣvanuṣṭhitam | | 106.20
mitraiḥ saheṣṭairhasitaṃ vihṛtaṃ ca vanāntare |
kimanyatra kṛtaṃ bhadre palitebhyo bibheṣi yat | | 21
bhavantu keśāḥ palitā valayaḥ santu me śubhe |
śaithilyametu me kāyaḥ kṛtakṛtyo'smi mānini | | 22
mūrdhni yaddarśitaṃ bhadre bhavatyā palitaṃ mama |
cikitsāmeva tasyāhaṃ karomi vanasaṃśrayāt | | 23
bālye bālakriyāpūrvaṃ tadvatkaumārake ca yā |
yauvane cāpi yā yogyā vārddhake vanasaṃśrayā ||24
evaṃ matpūrvajairbhadre kṛtaṃ tvatpūrvajaiśca yat |
ato na te'śrupātasya kiñcitpaśyāmi kāraṇam ||25
alaṃ te manyunā bhadre nanvabhyudayakāri me |
darśanaṃ palitasyāsya mā rodīrniṣprayojanam ||26
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ praṇamya taṃ bhūpāḥ paurāścaiva samīpagāḥ |
sāmnā procurmahīpālā maharṣe rājyavardhanam ||27
na roditavyamanayā tava patnyā narādhipa |
roditavyamihāsmābhirathavā sarvajantubhiḥ ||28
tvaṃ bravīṣi yathā nātha vanavāsāśritaṃ vacaḥ |
patanti tena naḥ prāṇā lālitānāṃ tvayā nṛpa ||29
sarve yāsyāmahe bhūpa yadi yāti bhavānvanam |
tato'śeṣakriyāhāniḥ sarvapṛthvīnivāsinām ||106.30
bhaviṣyati na sandehastvayi nātha vanāśrame |
sā ca dharmopaghātāya yadi tatpravimucyatām ||3 1
sapta varṣasahasrāṇi tvayeyaṃ pālitā mahī |
tatsamutthaṃ mahāpuṇyamālokaya narādhipa ||32
vane vasanmahārāja tvaṃ kariṣyasi yattapaḥ |
tanmahīpālanasyāsya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm ||3 3
rājovāca
sapta varṣasahasrāṇi mayeyaṃ pālitā mahī |
idānīṃ vanavāsasya mama kālo'yamāgataḥ || 34
mamāpatyāni jātāni dṛṣṭvā me'patyasantatīḥ |
svalpairevamahobhirme hyantako na sahiṣyati |35
yadetatpalitaṃ mūrdhni tadvijānīta nāgarāḥ |
dūtabhūtamanāryasya mṛtyoratyugrakarmaṇaḥ | | 36
so'haṃ rājye sutaṃ kṛtvā bhogāṃstyaktvā vanāśrayaḥ |
tapastapsye samāyānti na yāvadyamasainikāḥ | | 37
mārkaṇḍeya uvāca
tato yiyāsuḥ sa vanaṃ daivajñānavanīpatiḥ |
putrarājyā'bhiṣekāya dinalagnānyapṛcchata | | 38
śrutvā ca te tu nṛpatervaco vyākulacetasaḥ |
dinaṃ lagnaṃ ca horāśca na viduḥ śāstradṛṣṭayaḥ | | 39
ūcuśca taṃ mahīpālaṃ daivajñā bāṣpagadgadam |
jñānāni naḥ praṇaṣṭāni śrutvaitatte vaco nṛpa | | 106.40
tato'nyanagarebhyaśca bhṛtyai rāṣṭrebhya eva ca |
tatastasmācca nagarātprācuryeṇābhyupāgaman | | 41
samutpatya mahīpālaṃ taṃ yiyāsuṃ mune vanam |
prakampiśiraso bhūtvā procurbrāhmaṇasattamāḥ | | 42
prasīda pāhi no rājanpālitāḥ sma yathā purā |
sīdiṣyatyakhilo lokastvayi bhūpa vanāśraye | | 43
tvaṃ kuruṣva tathā rājanyathā no sīdate jagat |
yāvajjīvāmahe vīra svalpakālamime vayam | |
necchāmaśca bhavacchūnyaṃ draṣṭuṃ siṃhāsanaṃ vibho | | 44
mārkaṇḍeya uvāca
ityevaṃ taistathānyaiśca dvijaiḥ paurapuraḥsaraiḥ |
bhūpairbhṛtyairamātyaiśca rājā proktaḥ punaḥ punaḥ | | 45
vanavāsavinirbandhaṃ nopasaṃharate yadā |
kṣamiṣyatyantako neti dadau sa ca tadottaram | | 46
tato'mātyāśca bhūpāśca pauravṛddhāstathā dvijāḥ |
sametya mantrayāmāsuḥ kimatra kriyatāmiti | | 47
teṣāṃ mantrayatāṃ vipra niścayo'yamajāyata |
anurāgavatāṃ tatra mahīpāle'tidhārmike | | 48
samyagdhyānaparā bhūtvā prārthayāmaḥ samāhitāḥ |
tapasārādhya bhāsvantamāyurasya mahīpateḥ | | 49
tatraikaniścayāḥ kārye kecidgehe ca bhāskaram |
samyagarghopacārādyairupahārairapūjayan | | 106.50
apare maunino bhūtvā ṛgjāpena tathāpare |
yajuṣāmatha sāmnāṃ ca toṣayāñcakrire ravim | | 51
apare ca nirāhārā nadīpulinaśāyinaḥ |
tapāṃsi cakruricchaṃto bhāskarārādhanaṃ dvijāḥ | | 52
agnihotraparāścānye ravisūktānyaharniśam |
jepustatrāpare tasthurbhāskare nyastadṛṣṭayaḥ | | 53
ityevamatinirbandhaṃ bhāskarārādhanaṃ prati |
bahuprakāraṃ cakruste taṃ taṃ vidhimupāśritāḥ | | 54
tathā tu yatatāṃ teṣāṃ bhāskarārādhanaṃ prati |
sudāmā nāma gandharva upagamyedamabravīt | | 55
yadyārādhanamiṣṭaṃ vo bhāskarasya dvijātayaḥ |
tadetatkriyatāṃ yena bhānuḥ prītimupaiṣyati | | 56
tasmādguruviśālākhyaṃ vanaṃ siddhaniṣevitam |
kāmarūpe mahāśaile gamyatāṃ tatra vai laghu | | 57
tasminnārādhanaṃ bhānoḥ kriyatāṃ susamāhitaiḥ |
siddhakṣetraṃ hitaṃ tatra sarvakāmānavāpsyatha | | 58
mārkaṇḍeya uvāca
iti te tadvacaḥ śrutvā gatvā tatkānanaṃ dvijāḥ |
dadṛśurbhāsvatastatra puṇyamāyatanaṃ śubham | | 59
tatra te niyatāhārā varṇā viprādayo dvija |
dhūpapuṣpopahārāḍhyā pūjāṃ cakruratandritāḥ | | 106.60
puṣpānulepanādyaiśca dhūpagandhādikaistathā |
japahomānnadānādyaṃ pūjanaṃ te samāhitāḥ | |
kurvantastuṣṭuvurbrahmanvivasvantaṃ dvijātayaḥ | | 61
brāhmaṇā ūcuḥ
devadānavayakṣāṇāṃ grahāṇāṃ jyotiṣāmapi |
tejasābhyadhikaṃ devaṃ vrajāma śaraṇaṃ ravim | | 62
divi sthitaṃ ca deveśaṃ dyotayantaṃ samantataḥ |
vasudhāmantarikṣaṃ ca vyāpnuvantaṃ marīcibhiḥ | | 63
ādityaṃ bhāskaraṃ bhānuṃ savitāraṃ divākaram |
pūṣāṇamaryamāṇaṃ ca svarbhānuṃ dīptadīdhitim | | 64
caturyugāntakālāgniduṣprekṣyaṃ pralayāntagam |
yogīśvaramanantaṃ ca raktaṃ pītaṃ sitāsitam | | 65
ṛṣīṇāmagnihotreṣu yajñadeveṣvavasthitam |
vrajāma śaraṇaṃ devaṃ tejorāśiṃ tamacyutam | |
akṣaraṃ paramaṃ guhyaṃ mokṣadvāramanuttamam | | 66
chandobhiraśvarūpaiśca sakṛdyuktairvihaṅgamam |
udayāstamane yuktaṃ sadā meroḥ pradakṣiṇe | | 67
anṛtaṃ ca ṛtaṃ caiva puṇyatīrthaṃ pṛthagvidham |
viśvasthiticintyaṃ ca prapannāḥ sma prabhākaram | | 68
yo brahmā yo mahādevo yo viṣṇuryaḥ prajāpatiḥ |
vāyurākāśamāpaśca pṛthivīgirisāgarāḥ | | 69
grahanakṣatracandrādyā vānaspatyaṃ drumauṣadham |
vyaktāvyakteṣu bhūteṣu dharmādharmapravarttakaḥ | | 106.70
brāhmī māheśvarī caiva vaiṣṇavī caiva te tanuḥ |
tridhā yasya svarūpaṃ tu bhānorbhāsvānprasīdatu | | 71
yasya sarvamayasyedamaṅgabhūtaṃ jagatprabhoḥ |
sa naḥ prasīdatāṃ bhāsvāñjagatāṃ yaśca jīvanam | | 72
yasyaikamakṣaraṃ rūpaṃ prabhāmaṇḍaladurdṛśam |
dvitīyamaindavaṃ saumyaṃ sa no bhāsvānprasīdatu | | 73
tābhyāṃ ca tasya rūpābhyāmidaṃ viśvaṃ vinirmitam |
agnīṣomamayaṃ bhāsvānsa no devaḥ prasīdatu | | 74
mārkaṇḍeya uvāca
itthaṃ stutyā tadā bhaktyā samyakpūjāvidhānataḥ |
tutoṣa bhagavānbhāsvāṃstribhirmāsairdvijottama | | 75
tataḥ sa maṇḍalādudyannijabimbasamaprabhaḥ |
avatīrya dadau tebhyo durdṛśo darśanaṃ raviḥ | | 76
tataste spaṣṭarūpaṃ taṃ savitāramajaṃ janāḥ |
pulakotkampino viprā bhaktinamrāḥ praṇemire | | 77
namo namaste'stu sahasraraśme sarvasya hetustvamaśeṣaketuḥ |
pātā tvamīḍyo'khilayajñadhāmadhyeyastathā yogavidāṃ prasīda | | 78
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe bhānustavo nāma ṣaḍadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 106 |
atha saptādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
bhānormāhātmyavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ prasanno bhagavānbhānurāhākhilāñjanān |
vriyatāṃ yadabhipretaṃ mattaḥ prāptuṃ dvijādayaḥ | | 1
mārkaṇḍeya uvāca
tataste praṇipatyocurviprakṣatrādayo janāḥ |
sasādhvasamaśītāṃśumavalokya puraḥ sthitam | | 2
prajā ūcuḥ
bhagavanyadi no bhaktyā prasannastimirāpaha | | 3
daśa varṣasahasrāṇi tato no jīvatāṃ nṛpaḥ |
nirāmayo jitārātiḥ sukośaḥ sthirayauvanaḥ | | 4
mārkaṇḍeya uvāca
tathetyuktvā janānbhāsvānadṛśyo'bhūnmahāmune |
te'pi labdhavarā hṛṣṭāḥ samājagmurjaneśvaram | | 5
yathā vṛttaṃ ca te tasmai narendrāya nyavedayan |
varaṃ labdhvā sahasrāṃśo sakāśādakhilaṃ dvija | | 6
tacchrutvā jahṛṣe tasya sā patnī māninī dvija |
(praharṣaṃ paramaṃ yātā harṣodgatatanūruhā) | |
sa ca rājā ciraṃ dadhyau nāha kiñcicca taṃ janam | | 7
tataḥ sā māninī bhūpaṃ harṣāpūritamānasā |
diṣṭyā''yuṣā mahīpāla varddhasvetyāha taṃ patim | | 8
tathā tayā mudā bhartā māninyātha sabhājitaḥ |
nāhaṃ kiñcinmahīpālaścintājaḍamanādvija | | 9
sā punaḥ prāha bharttāraṃ cintayānamadhomukham |
kasmānna harṣamabhyeṣi paramābhyudaye nṛpa | | 107.10
daśavarṣasahasrāṇi nīrujaḥ sthirayauvanaḥ |
bhāvī tvamadyaprabhṛti kiṃ tathāpi na hṛṣyase | | 11
kintu tatkāraṇaṃ brūhi yaccintākṛṣṭamānasaḥ |
paramābhyudaye'pi tvaṃ samprāpte pṛthivīpate | | 12
rājovāca
kathamabhyudayo bhadre kiṃ sabhājayase ca mām |
prāpto duḥkhasahasrāṇāṃ kiṃ sabhājanamiṣyate | | 13
daśavarṣasahasrāṇi jīviṣyāmyahamekakaḥ |
na tvaṃ tava vipattau me kinna duḥkhaṃ bhaviṣyati | | 14
putrānpautrānprapautrāṃśca tathānyāniṣṭabāndhavān |
paśyato me mṛtānduḥkhaṃ kimalpaṃ hi bhaviṣyati | | 15
bhṛtyeṣu cātibhakteṣu mitravarge tathā mṛte |
bhadre duḥkhamapāraṃ me bhaviṣyati tu santatam | | 16
yairmadarthaṃ tapastaptaṃ kṛśairdhamanisantataiḥ |
te mariṣyantyahaṃ bhogī jīviṣyāmīti dhikkaram | | 17
seyamāpadvarārohe prāptā nābhyudayo mama |
kathaṃ vā manyase na tvaṃ yatsabhājayase'dya mām | | 18
māninyuvāca
mahārāja yathāttha tvaṃ tathaitannātra saṃśayaḥ |
mayā pauraiśca doṣo'yaṃ prītyā nālokitastava | | 19
evaṃ gate'tra kiṃ kāryaṃ naranātha vicintyatām |
nānyathā bhāvi yatprāha prasannau bhagavānraviḥ | | 107.20
rājovāca
upakāraḥ kṛtaḥ pauraiḥ prītyā bhṛtyaiśca yo mama |
kathaṃ bhokṣyāmyahaṃ bhogāngatvā teṣāmaniṣkṛtim | | 21
so'hamadyaprabhṛtyadriṃ gatvā niyatamānasaḥ |
( pauralokahitārthaṃ ca toṣayiṣyāmi bhāskaram | |
yathā paurā mama kṛte bāndhavāśca samantataḥ |
ārādhanāya deveśaṃ tathāhamapi sāmpratam) | |
tapastapsye nirāhāro bhānorārādhanodyataḥ | | 22
daśavarṣasahasrāṇi yathāhaṃ sthirayauvanaḥ |
tasya prasādāddevasya jīviṣyāmi nirāmayaḥ | | 23
tathā yadi prajāḥ sarvā bhṛtyāstvaṃ ca sutāśca me |
putrā pautrā prapautrāśca suhṛdaśca varānane | | 24
jīvantyetaṃ prasādaṃ ca karoti bhagavānraviḥ |
tato'haṃ bhavitā rājye bhokṣye bhogāṃstathā mudā | | 25
na cedevaṃ karotyarkastadādrau tatra mānini |
tapastapsye nirāhāro yāvajjīvitasaṃkṣayaḥ | | 26
mārkaṇḍeya uvāca
ityuktā sā tadā tena tathetyāha narādhipam |
jagāma tena ca samaṃ sā'pi taṃ dharaṇīdharam | | 27
sa tadāyatanaṃ gatvā bhāryayā saha pārthivaḥ |
bhānorārādhanaṃ cakre śuśrūṣānirato dvija | | 28
nirāhārā kṛśā sā ca yathāsau pṛthivīpatiḥ |
tepe tapastathaivograṃ śītavātātapakṣamā | | 29
tasya pūjayato bhānuṃ tapyataśca tapo mahat |
sāgre samvatsare yāte tataḥ prīto divākaraḥ | | 107.30
samastabhṛtyapaurādiputrāṇāṃ ca kṛte dvija |
dadau yathābhilaṣitaṃ varaṃ dvijavarottama | | 31
labdhvā varaṃ sa nṛpatiḥ samabhyetyātmanaḥ puram |
cakāra mudito rājyaṃ prajā dharmeṇa pālayan | | 32
īje yajñānsa ca bahūndadau dānānyaharniśam |
māninyā sahito bhogānbubhuje ca sa dharmavit | | 33
daśa varṣasahasrāṇi putrapautrādibhiḥ saha |
bhṛtyaiḥ pautraiḥ pramuditaḥ so'bhavatsthirayauvanaḥ | | 34
tasyeti caritaṃ dṛṣṭvā pramatirnāma bhārgavaḥ |
vismayākṛṣṭahṛdayo gāthāmetāmagāyata | | 35
bhānubhakteraho śaktiryadrājā rājyavarddhanaḥ |
āyuṣo varddhane jātaḥ svajanasya tathātmanaḥ | | 36
iti te kathitaṃ vipra yatpṛṣṭo'haṃ tvayoditaḥ |
ādidevasya māhātmyamādityasya vivasvataḥ | | 37
vipraitadakhilaṃ śrutvā bhānormāhātmyamuttamam |
paṭhaṃśca mucyate pāpaiḥ saptarātrakṛtairnaraḥ | | 38
arogī dhanavānāḍhyaḥ kule mahati dhīmatām |
jāyate ca mahāprājño yaścaitaddhārayedbudhaḥ | | 39
( yajate ca mahāyajñaiḥ samāptavaradakṣiṇaḥ |
śrutvā caritametaddhi samānaṃ labhate phalam | |
mantrāśca ye'trābhihitā bhāsvato munisattama |
japaḥ pratyekameteṣāṃ trisaṃdhyaṃ pātakāpahaḥ | | 107.40
samastametanmāhātmyaṃ yatra cāyatane raveḥ |
paṭhyate tatra bhagavānsānnidhyaṃ na vimuñcati | | 41
tasmādetattvayā brahmanbhānormāhātmyamuttamam |
dhāryaṃ manasi jāpyaṃ ca mahatpuṇyamabhīpsatā | | 42
suvarṇaśṛṅgīmatiśobhanāṅgīṃ payasvinīṃ gāṃ pradadāti yo hi |
śṛṇoti caitattryahamātmavānnaraḥ samaṃ tayoḥ puṇyaphalaṃ dvijāgrya | | 43
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe bhānormāhātmyavarṇanaṃ nāma saptādhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 107 |
athāṣṭādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
vaṃśānukramavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
evaṃprabhāvo bhagavānanādinidhano raviḥ |
yasya tvaṃ krauṣṭuke bhaktyā māhātmyaṃ paripṛcchasi | | 1
paramātmā sa yogināṃ yuñjatāṃ cetasāṃ layam |
kṣetrajñaḥ sāṃkhyayogānāṃ yajñeśo yajvināmapi | | 2
sūryādhikāraṃ vahato viṣṇorīśasya vedhasaḥ |
manustasyābhavatputraśchinnasarvārthasaṃśayaḥ | | 3
manvantarādhipo vipra yasya saptamamantaram |
ikṣvākurnābhago riṣṭo mahābalaparākramaḥ | | 4
nariṣyanto'tha nābhāgaḥ pṛṣadhro dhṛṣṭa eva ca |
ete putrā manostasya pṛthagrājyasya pālakāḥ | | 5
vikhyātakīrttayaḥ sarve sarve śastrāstrapāragāḥ |
viśiṣṭataramanvicchanmanuḥ putraṃ tathā punaḥ | | 6
mitrāvaruṇayoriṣṭiṃ cakāra kṛtināṃ varaḥ |
yatra cāpahute hoturapacārānmahāmune | | 7
ilā nāma samutpannā manoḥ kanyā sumadhyamā |
tāṃ dṛṣṭvā kanyakāṃ tatra samutpannāṃ tato manuḥ | | 8
tuṣṭāva mitrāvaruṇau vākyaṃ cedamuvāca ha |
bhavatprasādāttanayo viśiṣṭo me bhavediti | | 9
kṛte makhe samutpannā tanayā mama dhīmataḥ |
yadi prasannau varadau tadiyaṃ tanayā mama | | 108.10
prasādādbhavato putro bhavatvatiguṇānvitaḥ |
tatheti cābhyāmukte devābhyāṃ saiva kanyakā | | 11
ilā samabhavatsadyaḥ  sudyumna iti viśrutaḥ |
punaśceśvarakopena mṛgayāmaṭatā vane | | 12
strītvamāsāditaṃ tena manuputreṇa dhīmatā |
purūravasanāmānaṃ cakravartinamūrjitam | | 13
janayāmāsa tanayaṃ yatra somasuto budhaḥ |
jāte sute punaḥ kṛtvā so'śvamedhaṃ mahākratum | | 14
puruṣatvamanuprāptaḥ sudyumnaḥ pārthivo'bhavat |
sudyumnasya trayaḥ putrā utkalo vinayo gayaḥ | | 15
puruṣatve mahāvīryā yajvinaḥ pṛthulaujasaḥ |
puruṣatve tu ye jātāstasya rājñastrayaḥ sutāḥ | | 16
bubhujuste mahīmetāṃ dharme niyatacetasaḥ |
strībhūtasya tu yo jātastasya rājñaḥ purūravāḥ | | 17
na sa lebhe mahābhāgaṃ yato budhasuto hi saḥ |
tato vasiṣṭhavacanātpratiṣṭhānaṃ purottamam | |
tasmai dattaṃ sa rājābhūttatrātīva manohare | | 18
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe vaṃśānukramo nāmāṣṭādhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 108 |
atha navādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
pṛṣadhropākhyānavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
pṛṣadhrākhyo manoḥ putro mṛgayāmagamadvanam |
tatra caṃkramamāṇo'sau vipine nirjane vane | | 1
nāsasāda mṛgaṃ kañcidbhānudīdhititāpitaḥ |
kṣuttṛṭtāpaparītāṅgaḥ itaścetaśca caṃkraman | | 2
sa dadarśa tadā tatra homadhenuṃ manoharām |
latāntardehachinnārdhāṃ brāhmaṇasyāgnihotriṇaḥ | | 3
sa manyamāno gavayamiṣuṇā tāmatāḍayat |
papāta sāpi tadbāṇavibhinnahṛdayā bhuvi | | 4
tato'gnihotriṇaḥ putro brahmacārī taporatiḥ |
śaptavānsa piturdṛṣṭvā homadhenuṃ nipātitām | | 5
gopālaḥ preṣitaḥ putro bābhravyo nāma nāmataḥ |
kopāmarṣaparādhīnacittavṛttistato mune | | 6
cukopa vigalatsvedajalalolāvilekṣaṇaḥ |
taṃ kruddhaṃ prekṣya sa nṛpaḥ pṛṣadhro munidārakam | | 7
prasīdeti jagau kasmācchūdravatkuruṣe ruṣam |
na kṣatriyo na vā vaiśya evaṃ krodhamupaiti vai | |
yathā tvaṃ śūdravajjāto viśiṣṭe brahmaṇaḥ kule | | 8
mārkaṇḍeya uvāca
iti nirbhatsitastena sa rājñā maulinaḥ sutaḥ |
śaśāpa taṃ durātmānaṃ śūdra eva bhaviṣyasi | | 9
prayāsyati kṣayaṃ brahmanyatte'dhītaṃ gurormukhāt |
homadhenurmama guroryadiyaṃ hiṃsitā tvayā | | 109.10
evaṃ śapto nṛpaḥ kruddhastacchāpaparipīḍitaḥ |
pratiśāpaparo vipra toyaṃ jagrāha pāṇinā | | 11
so'pi rājño vināśāya kopaṃ cakre dvijottamaḥ |
tamabhyetya tvarāyukto vārayāmāsa vai pitā | | 12
vatsālamalamatyarthaṃ kopenātīva vairiṇā |
aihikāmuṣmikahitaḥ śama eva dvijanmanām | | 13
kopastapo nāśayati kruddho bhraśyatyathāyuṣaḥ |
kruddhasya galate jñānaṃ kruddhaścārthācca hīyate | | 14
na dharmaḥ krodhaśīlasya nārthaṃ cāpnoti roṣaṇaḥ |
nālaṃ sukhāya kāmāsti kopenāviṣṭacetasām | | 15
yadi rājñā hatā dhenuriyaṃ vijñāninā satā |
yuktamatra dayāṃ kartumātmano hitabodhinā | | 16
athavā'jānatā dhenuriyaṃ vyāpāditā mama |
tatkathaṃ śāpayogyo'yaṃ duṣṭaṃ nāsya mano yataḥ | | 17
ātmano hitamanvicchanbādhate yo'paraṃ naraḥ |
kartavyā mūḍhavijñāne dayā tatra dayālubhiḥ | | 18
ajñānataḥ kṛte daṇḍaṃ pātayanti budhā yadi |
budhebhyastamahaṃ manye varamajñānino narāḥ | | 19
nādya śāpastvayā deyaḥ pārthivasyāsya putraka |
svakarmaṇaiva patitā gaureṣā duḥkhamṛtyunā | | 109.20
mārkaṇḍeya uvāca
pṛṣadhro'pi muneḥ putraṃ praṇamyānamrakandharaḥ |
prasīdeti jagādoccairajñānādghātiteti ca ||2 1
mayā gavayabuddhyā gauravadhyā ghātitā mune |
ajñānāddhomadhenuste prasīda tvaṃ ca no mune ||22
ṛṣiputra uvāca
ājanmano mahīpāla na mayā vyāhataṃ mṛṣā |
krodhaścādya mahābhāga nānyathā me kadācana ||23
tannāhamenaṃ śaknomi śāpaṃ kartuṃ nṛpānnyathā |
yaste samudyataḥ śāpo dvitīyaḥ sa nivartitaḥ ||24
ityuktavantaṃ taṃ bālamādāya sa pitā tataḥ |
jagāma svāśramaṃ so'pi pṛṣadhraḥ śūdratāmagāt ||25
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe vaṃśānucarite pṛṣadhropākhyāne navādhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 1 09|
atha daśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
nābhāgākhyānavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
kāruṣāḥ kṣatriyāḥ śūrāḥ karuṣasyābhavansutāḥ |
te tu saptaśataṃ vīrāstebhyaścānye sahasraśaḥ || 1
diṣṭaputrastu nābhāgaḥ sthitaḥ prathamayauvane |
dadarśa vaiśyatanayāmatīva sumanoharām ||2
tasyāṃ saṃdṛṣṭamātrāyāṃ madanākṣiptamānasaḥ |
babhūva bhūpatanayo niḥśvāsākṣepatatparaḥ ||3
tasyāḥ sa gatvā janakaṃ vavre tāṃ vaiśyakanyakām |
tato'naṅgaparādhīnamanovṛttiṃ nṛpātmajam | | 4
taṃ cāha sa pitā tasyā rājaputraṃ kṛtāñjaliḥ |
bibhyattasya piturvipra praśrayāvanataṃ vacaḥ | | 5
bhavanto bhūbhujo bhṛtyā vayaṃ vaḥ karadāyakāḥ |
kathaṃ sambandhamasamairasmābhirabhivācchasi | | 6
rājaputra uvāca
sāmyaṃ mānuṣadehasya kāmamohādibhiḥ kṛtam |
tathāpi kāle taireva yojyate mānuṣaṃ vapuḥ | | 7
tathaiva copakārāya jāyante tasya tānyapi |
anyāni cānye jīvanti bhinnajātimatāṃ satām | | 8
tathānyānyapyayogyāni yogyatāṃ yānti kālataḥ |
yogyānyayogyatāṃ yānti kālavaśyā hi yogyatā | | 9
āpyāyyate yaccharīramāhārādibhirīpsitaiḥ |
kālaṃ jñātvā tathā bhuktaṃ tadeva pariśiṣyate | | 110.10
itthaṃ mamaiṣābhimatā tanayā dīyatāṃ tvayā |
anyathā maccharīrasya vipattirupalakṣyate | | 11
vaiśya uvāca
paratantrā vayaṃ tvaṃ ca paratantro mahībhujaḥ |
pitrā tenābhyanujñātastvaṃ gṛhāṇa dadāmyaham | | 12
rājaputra uvāca
praṣṭavyā sarvakāryeṣu guravo guruvartibhiḥ |
na tvīdṛśeṣvakāryeṣu gurūṇāṃ vākyagocaraḥ | | 13
kva manmatha kathālāpo gurūṇāṃ śravaṇaṃ kva ca  |
viruddhametadanyatra praṣṭavyā guravo nṛbhiḥ | | 14
vaiśya uvāca
evametatsmarālāpastavāyaṃ pṛccha mā gurum |
ahaṃ pṛcchāmi nālāpo mama kāmakathāśrayaḥ | | 15
mārkaṇḍeya uvāca
ityuktaḥ so'bhavanmaunī rājaputraḥ sa cāpi tat |
tatpitre sarvamācaṣṭa rājaputrasya yanmatam | | 16
tatastasya pitā viprānṛcīkādīndvijottamān |
praveśya rājaputraṃ ca yathākhyānaṃ nyavedayat | | 17
nivedya ca tataḥ prāha munīnevaṃ vyavasthite |
yatkartavyaṃ tadādeṣṭumarhanti dvijasattamāḥ | | 18
ṛṣayaḥ ūcu
rājaputrānurāgaste yadyasyāṃ vaiśyasantatau |
tadastu dharma evaiṣa kiṃ tu nyāyakrameṇa saḥ | | 19
mūrdhābhiṣiktatanayāpāṇigrāhotsavaḥ purā |
bhavatvanantaraṃ ceyaṃ tava bhāryā bhaviṣyati | | 110.20
evaṃ na doṣo bhavati tathemāmupabhuñjataḥ |
anyathā'bhyeti te jātirutkṛṣṭā bālakānayāt | | 21
mārkaṇḍeya uvāca
ityuktastadapāsyeva vacasteṣāṃ mahātmanām |
viniṣkramya gṛhītvā tāmudyatāsirathābravīt | | 22
rākṣasena vivāhena mayā vaiśyasutā hṛtā |
yasya sāmarthyamatrāsti sa etāṃ mocayatviti | | 23
tataḥ sa vaiśyastāṃ dṛṣṭvā gṛhītāṃ tanayāṃ drutam |
trāhīti pitaraṃ tasya prayayau śaraṇaṃ dvija | | 24
tatastasya pitā kruddha ādideśa balaṃ mahat |
hanyatāṃ hanyatāṃ duṣṭo nābhāgo dharmadūṣakaḥ | | 25
tatastadyuyudhe sainyaṃ tena bhūbhṛtsutena vai |
kṛtāstreṇa tadāstreṇa tatprācuryeṇa pātitam | | 26
sa śrutvā nihataṃ sainyaṃ rājaputreṇa bhūpatiḥ |
svayameva yayau yoddhuṃ svasainyaparivāritaḥ | | 27
tato yuddhamabhūttasya bhūbhujaḥ svasutena yat |
rājaputreṇa śastrāstraistatrātiśayitaḥ pitā | | 28
tato'ntarikṣādāgatya parivrāṭ sahasā muniḥ |
pratyuvāca mahīpālaṃ viramasveti saṃyugāt | | 29
tvatputrasya mahābhāga vidharmo'yaṃ mahātmanaḥ |
tavāpi vaiśyena saha na yuddhaṃ dharmavannṛpa | | 110.30
brāhmaṇyā brāhmaṇaḥ pūrvaṃ kurvandāraparigraham |
brāhmaṇyātsarvavarṇeṣu na hānimupagacchati | | 31
tathaiva kṣatriyasutāṃ kṣatriyaḥ pūrvamudvahan |
itare ca tato rājaṃścyavate na svadharmataḥ | | 32
pūrvaṃ vaiśyastathā vaiśyāṃ paścācchūdrakulodbhavām |
na hīyate vaiśyakulādayaṃ nyāyaḥ kramoditaḥ | | 33
brāhmaṇaḥ kṣatriyā vaiśyāḥ savarṇāpāṇisaṃgraham |
akṛtvā'nyabhavāpāṇeḥ patanti nṛpa saṃgrahāt | | 34
yasyā yasyā hi hīnāyā kurute pāṇisaṃgraham |
akṛtvā varṇasayogaṃ so'pi tadvarṇabhāgbhavet | | 35
so'yaṃ vaiśyatvamāpannastava putraḥ sumandadhīḥ |
nāsyādhikāro yuddhāya kṣatriyeṇa tvayā saha | | 36
vayametanna jānīmaḥ kāraṇaṃ nṛpanandana |
yathā bhaviṣyatīdaṃ ca nivartta raṇakarmataḥ | | 37
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe vaṃśānucarite nābhāgākhyānaṃ nāma daśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 110 |
athaikādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
nābhāgacaritavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
nivṛtto'sau tato bhūpaḥ saṃgrāmātsvasutena vai |
upayeme ca tāṃ vaiśyatanayāṃ so'pi tatsutaḥ | | 1
tataḥ sa vaiśyatāṃ prāptaḥ samupetyāha pārthivam |
bhūpāla yanmayā kāryaṃ tatmamādiśyatāṃ mama | | 2
rājovāca
dharmādhikaraṇe yuktā bābhravyādyāstapasvinaḥ |
yadasya karmadharmāya tadvadantu tathācara | | 3
mārkaṇḍeya uvāca
tataste munayastasya pāśupālyaṃ tathā kṛṣim |
vāṇijyaṃ ca paraṃ dharmamācacakhyuḥ sabhāsadaḥ | | 4
tathaiva cakre sa sutastasya rājño yathoditam |
tairdharmavādibhirdharmaṃ cyutasya nijadharmataḥ | | 5
tasya putrastato jāto nāmnā khyāto bhalandanaḥ |
sa mātrā prahito gacchadgopālo bhava putraka | | 6
mātrā tathā niyukto'tha praṇipatya svamātaram |
rājarṣimagamannīpaṃ himavatparvatāśrayam | | 7
taṃ sametya ca jagrāha tasya pādau yathāvidhi |
praṇipatyāha caivainaṃ rājarṣiṃ sa bhalandanaḥ | | 8
ādiṣṭo bhagavanmātrā gopālastvaṃ bhaveti vai |
mayā ca pālanīyā kṣmā tasyāḥ svīkaraṇaṃ katham | | 9
mayā hi gauḥ pālanīyā sā yadā svīkṛtā bhavet |
ākrāntā balavadbhiḥ sā dāyādaiḥ pṛthivī mama | | 111.10
tāṃ yathā prāpnuyāṃ pṛthvīṃ tvatprasādādahaṃ vibho |
tathādiśa kariṣyāmi tavājñāṃ praṇato'smi te | | 11
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sa nīpo rājarṣistasmai niravaśeṣataḥ |
bhalandāya dadau brahmannastragrāmaṃ mahātmane | | 12
prāptāstravidyaḥ sa yayau pitṛvyatanayāndvija |
vasurātādikānputrānādiṣṭaḥ sa mahātmanā | | 13
ayācata sa rājyārdhaṃ pitṛpaitāmahocitam |
te cocurvaiśyaputrastvaṃ kathaṃ bhokṣyasi medinīm | | 14
tatastairyuddhamabhavadbhalandasyātmavaṃśajaiḥ |
vasurātādibhiḥ kruddhaiḥ kṛtāstrasyāstravarṣibhiḥ | | 15
sa jitvā tānaśeṣāṃstu śastravikṣatasainikān |
jahāra pṛthivī teṣāṃ dharmayuddhena dharmavit | | 16
sa nirjitāriḥ sakalāṃ pṛthvīṃ rājyaṃ tathā pituḥ |
nivedayāmāsa tatastatpitā jagṛhe na ca | |
pratyuvāca sa taṃ putraṃ bhāryāyāḥ puratastadā | | 17
nābhāga uvāca
bhalanda rājyametatte kriyatāṃ pūrvajaiḥ kṛtam | | 18
ahaṃ na kṛtavānrājyaṃ nāsāmarthyayutaḥ purā |
vaiśyatāṃ tu puraskṛtya tathaivājñākaraḥ pituḥ | | 19
kṛtvā'prītiṃ piturahaṃ vaiśyakanyāparigrahāt |
na puṇyalokabhāgrājā yāvadābhūtasamplavam | | 111.20
ullaṃghyājñāṃ punastasya pālayāmi mahīṃ yadi |
nāsti mokṣastato nūnaṃ mama kalpaśatairapi | | 21
na cāpi yuktaṃ tvadbāhunirjitaṃ mama māninaḥ |
rājyaṃ bhoktumanīhasya durbalasyeva kasyacit | | 22
rājyaṃ kuru svayaṃ putra dāyādebhyo vimuñca vā |
mamājñāpālanaṃ śastaṃ piturna kṣitipālanam | | 23
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ prahasya tadbhāryā suprabhā nāma bhāminī |
pratyuvāca patiṃ bhūpa gṛhyatāṃ rājyamūrjitam | | 24
na tvaṃ vaiśyo na caivāhaṃ jātā vaiśyakule nṛpa |
kṣatriyastvaṃ tathaivāhaṃ kṣatriyāṇāṃ kulodbhavā | | 25
pūrvamāsīnmahīpālaḥ sudeva iti viśrutaḥ |
tasyābhūcca sakhā rājño dhūmrāśvasya suto nalaḥ | | 26
sa tena sakhyā sahito jagāmāmravanaṃ vanam |
patnībhiḥ sa samaṃ rantuṃ mādhave māsi pārthiva | | 27
tataḥ pānānyanekāni bhakṣyāṇi bubhuje tadā |
bhāryābhiḥ sahitastābhistena sakhyā samanvitaḥ | | 28
tataḥ puṣkariṇītīre dadarśātimanoramām |
patnīṃ cyavanaputrasya pramateḥ pārthivātmajām | | 29
sakhā tasya nalo matto jagṛhe tāṃ ca durmatiḥ |
paśyatastasya rājñaśca trātatrāteti vādinīm | | 111.30
ākranditaṃ niśamyaiva sa tasyāḥ pramatiḥ patiḥ |
ājagāma tvarāyuktaḥ kimetaditi vai vadan | | 31
tato dadarśa rājānaṃ sudevaṃ tatra saṃsthitam |
gṛhītāṃ ca tathā patnīṃ nalena sudurātmanā | | 32
tataḥ sudevaṃ pramatiḥ prāhāyaṃ śāsyatāmiti |
tvaṃ ca śāstā bhavadrājye duṣṭaścāyaṃ nalo nṛpa | | 33
mārkaṇḍeya uvāca
tasyārtasya vacaḥ śrutvā sudevo nalagauravāt |
prāha vaiśyo'smi gacchānyaṃ kṣatriyaṃ trāṇakāraṇāt | | 34
tataḥ sa pramatiḥ kruddhastejasā nirdahanniva |
pratyuvācātha rājānaṃ vaiśyo'smītyabhibhāṣiṇam | | 35
pramatiruvāca
evamastu bhavānvaiśyaḥ kṣatriyaḥ kṣatarakṣaṇāt |
kṣatriyairdhāryate śastraṃ nārttaśabdo bhavediti | |
sa tvaṃ na kṣatriyo bhāvī vaiśya eva kulādhamaḥ | | 36
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe nābhāgacarite ekādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 111 |
atha dvādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
mārkaṇḍeya uvāca
tasmai dattvā tataḥ śāpaṃ nalaṃ kruddho'bravīddvija |
pramatirbhārgavaḥ kopāttrailokyaṃ nirdahanniva | | 1
madonmatto yato bhāryāṃ bhavānatra mamāśrame |
balādgṛhṇāti bhasmatvaṃ tasmādvrajatu mā ciram | | 2
tenodāhṛtamātre ca vākye tasmiṃstadā nalaḥ |
dehajenāgninā sadyo bhasmapuñjastadā'bhavat | | 3
dṛṣṭvā prabhāvaṃ taṃ tasya sudevo vimadastataḥ |
praṇāmanamraḥ prāhedaṃ kṣamyatāṃ kṣamyatāmiti | | 4
yaduktavāṃstvāṃ bhagavansurāpānamadākulam |
tatkṣamyatāṃ prasīda tvaṃ śāpo'yaṃ vinivartyatām | | 5
evaṃ prasāditastena pramatiḥ prāha bhārgavaḥ |
gatakopo nale dagdhe nāvanītena cetasā | | 6
nānyathā bhāvi tadvākyaṃ yanmayā samudīritam |
tathāpi te kariṣyāmi prasanno'nugrahaṃ param | | 7
bhavitā vaiśyajātīyo bhavānnāstyatra saṃśayaḥ |
bhavitā kṣatriyo vaiśyastasminnevāśu janmani | | 8
grahīṣyati balātkanyāṃ yadā te kṣatrasambhavaḥ |
tadā tvaṃ kṣatriyo vaiśyaḥ svagṛhīto bhaviṣyasi | | 9
evaṃ sa vaiśyo bhūpāla sudevo'smatpitābhavat |
ahaṃ ca yā mahābhāga tatsarvaṃ śrūyatāṃ tvayā | | 112.10
surato nāma rājarṣiḥ prāgāsīdgandhamādane |
tapasvī niyatāhārastyaktasaṅgo vanāśrayaḥ | | 11
tataḥ śyenamukhabhraṣṭāṃ dṛṣṭvaikāṃ śārikāṃ bhuvi |
kṛpā'bhūjjanitā mūrcchā tathā tasya mahātmanaḥ | | 12
tato mūrcchāvasāne'haṃ tasyotpannā śarīrataḥ |
sa māṃ dṛṣṭvā ca jagrāha snihyamānena cetasā | | 13
yasmātkṛpābhibhūtasya mama jāteyamātmajā |
tasmātkṛpāvatī nāmnā bhaviṣyatyāha sa prabho | | 14
tato'hamāśrame tasya vardhamānā divāniśam |
sakhībhiḥ saha tulyābhirvicarāmi vanāni ca | | 15
tato muneragastyasya bhrātāgastya iti śrutaḥ |
sa cinvankānane vanyaṃ sakhībhiḥ kopito'śapat | | 16
yasmānmāṃ vaiśya ityāha bhavatī tena te śape |
vaiśyā bhaviṣyasītyukte prasādyokto mayā muniḥ | |
nāparādhaṃ kṛtavatī tavāhaṃ dvijasattama |
anyāsāmaparādhena kimarthaṃ śaptavānasi | | 17
ṛṣiruvāca
duṣṭatāṃ duṣṭasaṃsargādaduṣṭamapi gacchati |
surābindunipātena pañcagavyaghaṭo yathā | | 18
praṇipatya hyaniṣṭo'pi yattvayāhaṃ prasāditaḥ |
tasmādanugrahaṃ bāle śṛṇuṣva ca karomyaham | | 19
vaiśyayonau yadā jātā tvaṃ putraṃ bodhayiṣyasi |
rājyāya jātismaratāṃ tadā tvaṃ samavāpsyasi | | 112.20
tato bhūyaḥ kṣatrajātiṃ prāptā tvaṃ patinā saha |
divyānavāpsyase bhogāngaccha bhītirapaitu te | | 21
evaṃ śaptāsmi rājendra tena pūrvaṃ maharṣiṇā |
pitā ca me pūrvamevaṃ śaptaḥ pramatinā'bhavat | | 22
evaṃ vaiśyo na rājaṃstvaṃ na ca vaiśyaḥ pitā mama |
na tvaṃ hi mayyaduṣṭāyāmaduṣṭo duṣyase katham | | 23
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe dvādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 112 |
atha trayodaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
bhalandanavatsaprīcaritavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
iti tasyā vacaḥ śrutvā putrasya sa ca pārthivaḥ |
punaḥ provāca dharmajñastāṃ patnīṃ tanayaṃ tathā | | 1
yanmayā piturādeśāttyaktaṃ rājyaṃ na tatpunaḥ |
grahīṣyāmi vṛthoktena kimātmā kliśyate tvayā | | 2
ahaṃ te sampradāsyāmi karaṃ vaiśyavrate sthitaḥ |
bhuṅkṣva rājyamaśeṣaṃ tvamicchayā vā parityaja | | 3
ityuktaḥ sa tadā pitrā rājaputro bhalanandanaḥ |
cakāra rājyaṃ dharmeṇa tadvaddāraparigraham | | 4
avyāhataṃ tasya cakraṃ pṛthivyāmabhavaddvija |
na cādharme mano bhūpāstasya sarve'bhavanvaśe || 5
teneṣṭo vidhivadyajñaḥ samyakśāsti vasundharām |
sa evaiko'bhavadbharttā pṛthivyāmariśāsanaḥ | | 6
ajāyata sutastasya vatsaprīriti nāmataḥ |
pitātiśayito yena guṇaughena mahātmanā | | 7
tasyāpi bhāryā saunandā vidūrathasutā'bhavat |
pativratā mahābhāgā sā prāptā tena śauryataḥ | |
hatvā purandararipuṃ kujaṃbhaṃ ditijeśvaram | | 8
krauṣṭukiruvāca
bhagavaṃstena samprāptā kujṛṃbhanidhanātkatham |
etadākhyānamākhyāhi prasannenāntarātmanā | | 9
mārkaṇḍeya uvāca
vidūrathonāma nṛpaḥ khyātakīrtirabhūdbhuvi |
tasya putradvayaṃ jātaṃ sunītiḥ sumatistathā | | 113.10
ekadā tu vanaṃ yāto mṛgayāṃ sa vidūrathaḥ |
dadarśa gartaṃ sumahadbhūmermukhamivodgatam | | 11
taṃ dṛṣṭvā cintayāmāsa kimetaditi bhairavam |
pātālavivaraṃ manye naitadmūmeścirantanam | | 12
cintayanniti tatrāsau dadarśa vijane vane |
brāhmaṇaṃ suvrataṃ nāma tapasvinamupāgatam | | 13
sa taṃ papraccha ca nṛpaḥ kimetaditi vismitaḥ |
atigambhīramavanerdarśitāntargatodaram | | 14
ṛṣiruvāca
kinna vetsi mahīpāla vāgarthastvaṃ hi me mataḥ |
jñeyaṃ sarvaṃ narendreṇa vartate yanmahītale | | 15
dānavaḥ sumahāvīryo vasatyugro rasātale |
sa jṛmbhayati yatpṛthvīṃ kujṛmbhaḥ procyate tataḥ | | 16
kriyate tena yatkiñcidratnabhūtaṃ mahītale |
tridive vā narapate taṃ kathaṃ vetti no bhavān | | 17
sunandaṃ nāma muśalaṃ tvaṣṭrā yannirmitaṃ purā |
tajjahāra sa duṣṭātmā tena hanti raṇe ripūn | | 18
pātālāntargatastena bhinatti vasudhāmimām |
tato'surāṇāṃ sarveṣāṃ dvārāṇi kurute'suraḥ | | 19
tena bhinnātra vasudhā sunandamuśalena tu |
bhokṣyate vasudhāmetāṃ tamajitvā kathaṃ bhavān | | 113.20
yajñānvidhvaṃsayatyugro devānāmuparodhakaḥ |
āpyāyayati daiteyānsa balī muśalāyudhaḥ | | 21
yadyariṃ ghātayasyenaṃ pātālāntaragocaram |
tataḥ samastavasudhāpatistvaṃ parameśvaraḥ | | 22
muśalaṃ tasya balinaḥ saunandaṃ procyate janaiḥ |
tathā balābalaṃ caiva taṃ vadanti vicakṣaṇāḥ | | 23
tattu nirvīryatāṃ yāti saṃspṛṣṭaṃ yoṣitā nṛpa |
tasmindine dvitīye'hni vīryavattadudīryate | | 24
na sa vetti durācāraḥ prabhāvaṃ muśalasya tam |
yoṣitkarāgrasaṃsparśe doṣaṃ vīryaviśātanam | | 25
evaṃ tasya balaṃ bhūpa dānavasya durātmanaḥ |
muśalasya ca te proktaṃ yadyuktaṃ tatsamācara | | 26
āsannametadbhavataḥ purasya pṛthivīpate |
kṛtaṃ tena mahārandhraṃ niścintaḥ kiṃ bhavānvṛthā | | 27
ityuktvā tu gate tasminpuraṃ gatvā mahīpatiḥ |
mantrayāmāsa mantrajñaiḥ puramadhye tu mantribhiḥ | | 28
yathāśrutamaśeṣaṃ tatkathayāmāsa mantriṇām |
muśalasya prabhāvaṃ ca vīryaśātanameva ca | | 29
taṃ mantraṃ kriyamāṇaṃ tu mantribhistena bhūbhṛtā |
tatpārśvavartinī kanyā śuśrāvātha mudāvatī | | 113.30
tataḥ katipayāhe tu tāṃ kanyāṃ vayasānvitām |
jahāropavanāddaityaḥ kujṛmbhaḥ sa sakhīvṛtām | | 31
tacchrutvā sa mahīpālaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ |
putrāvuvāca tvaritaṃ gacchataṃ vanakovidau | | 32
nirvindhyāyāstaṭe gartastena gatvā rasātalam |
sa hanyatāṃ yo'pahartā mudāvatyāḥ sudurmatiḥ | | 33
mārkaṇḍeya uvāca
tatastau tatsutau prāpya taṃ garttaṃ tatpadānugau |
yuyudhāte kujṛmbheṇa svasainyenātikopitau | | 34
tataḥ parighanistriṃśaśaktiśūlaparaśvadhaiḥ |
bāṇaiścāvirataṃ yuddhaṃ teṣāmāsītsudāruṇam | | 35
tato māyābalavatā tena daityena tāvubhau |
rājaputrau raṇe baddhau nihatāśeṣasainikau | | 36
tacchrutvā sa mahīpālaḥ prāhedaṃ sarvasainikān |
baddhaputraḥ parāmārtimupeto munisattama | | 37
yastaṃ nihatya daiteyaṃ mocayiṣyati me sutām |
tasyāhaṃ sampradāsyāmi tāmevāyatalocanām | | 38
ityevaṃ ghoṣayāṃcakre sa rājā svapure tadā |
nirāśaḥ putratanayābandhamokṣāya vai mune | | 39
tataḥ śuśrāva <a =" " =" hi tat |
āghoṣyamāṇaṃ balavānkṛtāstraḥ śauryasaṃyutaḥ | | 113.40
sa cāgamyābhivādyainaṃ prāha pārthivasattamam |
vinayāvanato bhūtvā piturmitramanuttamam | | 41
ājñāpayāśu māmeva tanayau mocayāmi te |
tavaiva tejasā hatvā taṃ daityaṃ tanayāṃ ca te | | 42
mārkaṇḍeya uvāca
sa taṃ mudā pariṣvajya priyasakhyurathātmajam |
gamyatāmiti saṃsiddhyai vatsetyāha sa pārthivaḥ | | 43
sthāne sthāsyati me vatso yadyevaṃ kurute vidhim |
vatsaitatkriyatāmāśu yadyutsāhi manastava | | 44
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sakhaḍgaḥ sadhanurbaddhagodhāṅgulitravān |
jagāma vīra pātālaṃ tena gartena satvaraḥ | | 45
tato jyāsvanamatyugraṃ sa cakre pārthivātmajaḥ |
yena pātālamakhilamāsīdāpūritāntaram | | 46
tato jyāsvanamākarṇya kujṛmbho dānaveśvaraḥ |
ājagāmātikopena svasainyaparivāritaḥ | | 47
tato yuddhamabhūttasya tena pārthivasūnunā |
sasainyasya sasainyena balino balaśālinā | | 48
dināni trīṇi sa yadā yodhitastena dānavaḥ |
tataḥ kopaparītātmā musalāyābhyadhāvata | | 49
gandhairmālyaistathā dhūpaiḥ pūjyamānaḥ sa tiṣṭhati |
antaḥpure mahābhāga prajāpativinirmitaḥ | | 113.50
tato vijñātamuśalaprabhāvā sā mudāvatī |
pasparśa muśalaśreṣṭhamatinamraśirodharā | | 51
punaryāvatsa gṛhṇāti muśalaṃ taṃ mahāsuraḥ |
tāvatsā vandanavyājātpasparśānekaśaḥ śubhā | | 52
tataḥ sa gatvā yuyudhe musalenāsureśvaraḥ |
vyarthā muśalapātāste saṃjagmusteṣu śatruṣu | | 53
paramāstre tu nirvīrye saunande muśale mune |
astraiḥ śastraiśca daiteyaḥ so'yudhyata raṇe'riṇā | | 54
śastrāstrairnaḥ samastasya rājaputrasya so'suraḥ |
muśalena balaṃ tasya tacca tanvyā nirākṛtam | | 55
tataḥ parājitya sa bhūpasūnurastrāṇi śastrāṇi ca dānavasya |
cakāra sadyo virathaṃ tataśca sacarmakhaḍgaḥ punarapyadhāvat | | 56
tamāpatantaṃ rabhasā'bhyudīrṇaṃ vispaṣṭakopaṃ tridaśendraśatrum |
śastreṇa vahnerbhuvi rājaputrau jaghāna kālānalasaprabheṇa | | 57
sa pāvakāstreṇa hṛdi kṣato bhṛśaṃ tatyāja dehaṃ tridaśārirātmanaḥ |
babhūva sadyaśca mahoragāṇāṃ rasātalānteṣu mahānathotsavaḥ | | 58
tato'patatpuṣpavṛṣṭirmahīpālasutopari |
jagurgandharvapatayo devavādyāni sasvanuḥ | | 59
sa cāpi rājaputrastaṃ hatvā tau nṛpateḥ sutau |
mocayāmāsa tanvaṅgī tāṃ ca kanyāṃ mudāvatīm | | 113.60
taccāpi musalaṃ tasminkujṛmbhe vinipātite |
jagrāha nāgādhipatiranantaḥ śeṣasaṃjñitaḥ | | 61
tasyāśca parituṣṭo'sau śeṣaḥ sarvorageśvaraḥ |
mudāvatyā mudādhyātamanovṛttistapodhanaḥ | | 62
sunandamusalasparśaṃ yaccakāra punaḥ punaḥ |
yoṣitkaratalasparśaprabhāvajñātiśobhanā | | 63
mudāvatyāstato nāma nāgarājastadākarot |
sunandāmiti sānandaṃ saunandaguṇajaṃ dvija | | 64
sa cāpi rājaputrastāṃ bhrātṛbhyāṃ sahitāṃ pituḥ |
samīpamānināyāśu praṇipatyāha caiva tam | | 65
ānītau tanayau tāta tathaiveyaṃ mudāvatī |
tavājñayā mayānyadyatkartavyaṃ tatsamādiśa | | 66
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ praharṣasampūrṇahṛdayaḥ sa mahīpatiḥ |
sādhusādhvityathāhoccairvatsa vatseti śobhanam | | 67
sabhājito'smi tridaśairvatsāhaṃ kāraṇaistribhiḥ |
tvaṃ jāmātā ca yatprāpto yaccārirvinipātitaḥ | | 68
āgatānyakṣatānyatra yaccāpatyāni me punaḥ |
tadgṛhāṇādya śaste'hni pāṇimasyā mayoditam | | 69
tvaṃ rājaputra cārvaṅgyāḥ kanyāyā duhiturmama |
mudāvatyā mudā yuktaḥ satyavākyaṃ kuruṣva mām | | 113.70
rājaputra uvāca
tātasyājñā mayā kāryā yadbravīṣi karomi tat |
tvameva tāta jānīṣe naivātrādhikṛtā vayam | | 71
mārkaṇḍeya uvāca
tatastayoḥ sa rājendraścakre vaivāhikaṃ kramam |
mudāvatyāśca duhiturbhalandanasutasya vai | | 72
tataḥ sa tayā reme vatsaprīrnavayauvanaḥ |
ramaṇīyeṣu deśeṣu prāsādaśikhareṣu ca | | 73
kālena gacchatā vṛddhaḥ pitā tasya bhalandanaḥ |
vanaṃ jagāma vatsaprīḥ sa babhūva mahīpatiḥ | | 74
iyāja yajñānsatataṃ prajā dharmeṇa pālayan |
putravatpālyamānāstu prajāstena mahātmanā | | 75
vavṛdhurviṣaye tasya na cābhūdvarṇasaṅkaraḥ |
na dasyuvyāladurvṛttabhayamāsīcca kasyacit | |
nopasargabhayaṃ caiva tasmiñchāsati bhūpatau | | 76
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe bhalandanavatsaprīcaritaṃ nāma trayodaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 113 |
atha caturdaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
khanitracaritravarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
tasya tasyāṃ sunandāyāṃ putrā dvādaśa jajñire |
prāṃśuḥ pravīraḥ śūraśca sucakro vikramaḥ kramaḥ | | 1
balī balākaścaṇḍaśca pracaṇḍaśca suvikramaḥ |
sunayaśca mahābhāgāḥ sarve saṃgrāmajittamāḥ | | 2
teṣāṃ jyeṣṭho mahāvīryaḥ prāṃśurāsīnnarādhipaḥ |
itare bhṛtyavattasya babhūvurvaśavarttinaḥ | | 3
tasya yajñe dvijatyaktairanekairdravyarāśibhiḥ |
nyūnavarṇavisṛṣṭaiśca satyanāmā vasundharā | | 4
samyakpālayatastasya prajāḥ putrānivaurasān |
yo'bhūddhanacayaḥ kośe tena niṣpāditāstu ye | | 5
kratavaḥ śataṃ sahasrāste teṣāṃ saṃkhyā na vidyate |
ayutādyena koṭībhirna ca padmādibhirmune | | 6
prajātistasya ṣutro'bhūdyasya yajñe śatakratuḥ |
avāpya tṛptimatulāṃ yajñabhāgaiḥ suraiḥ saha | | 7
dānavānāṃ suvīryāṇāṃ jaghāna navatīrnava |
balaṃ ca balināṃ śreṣṭho jambhaṃ cāsurasattamam | | 8
anyāṃśca sumahāvīryānājaghānāmaradviṣaḥ |
prajātestanayāḥ pañca khanitrapramukhā mune | | 9
teṣāṃ khanitro rājābhūtprakhyāto nijavikramaiḥ |
sa śāntaḥ satyavākchūraḥ sarvaprāṇihite rataḥ | | 114.10
svadharmābhirato nityaṃ vṛddhasevī bahuśrutaḥ |
vāgmī vinayasampannaḥ kṛtāstro'pyavikatthanaḥ | | 11
sarvalokapriyo nityamuvācaitadaharniśam |
nandantu sarvabhūtāni snihyantu vijaneṣvapi | | 12
svastyastu sarvabhūteṣu nirātaṅkāni santu ca |
mā vyādhirastu bhūtānāmādhayo na bhavantu ca | | 13
maitrīmaśeṣabhūtāni puṣyantu sakale jane |
śivamastu dvijātīnāṃ prītirastu parasparam | | 14
samṛddhiḥ sarvavarṇānāṃ siddhirastu ca karmaṇām |
bho lokāḥ sarvabhūteṣu śivā vo'stu sadā matiḥ | | 15
yathātmani yathā putre hitamicchatha sarvadā |
tathā samastabhūteṣu varttadhvaṃ hitabuddhayaḥ | | 16
etadvo hitamatyantaṃ ko vā kasyāparādhyate |
yatkarotyahitaṃ kiñcitkasyacinmūḍhamānasaḥ | | 17
taṃ samabhyeti tannyūnaṃ kartṛgāmiphalaṃ yataḥ |
iti matvā samasteṣu bho lokā hitabuddhayaḥ | | 18
santu mā laukikaṃ pāpaṃ lokāḥ prāpsyatha vai budhāḥ |
yo me'dya snihyate tasya śivamastu sadā bhuvi | | 19
yaśca māṃ dveṣṭi loke'sminso'pi bhadrāṇi paśyatu |
evaṃ svarūpaḥ putro'bhūtkhanitrastasya bhūpate | | 114.20
samastaguṇasampannaḥ śrīmānabjadalekṣaṇaḥ |
tena te bhrātaraḥ prītyā pṛthagrājyeṣu yojitāḥ | | 21
svayaṃ ca pṛthivīmetāṃ bubhuje sāgarāmbarām |
prācyāṃ tena kṛtaḥ śaurirdakṣiṇasyāmudāvasuḥ | | 22
diśi pratīcyāṃ munaya uttarasyāṃ mahārathāḥ |
teṣāṃ tasya ca bhūpasya pṛthaggotrāḥ purohitāḥ | | 23
babhūvurmunayaścaiva mantrivaṃśakramāgatāḥ |
śaureratrikulodbhūtaḥ suhotro nāma vai dvijaḥ | | 24
udāvasoḥ kuśāvartto gautamānvayajo'bhavat |
kāśyapaḥ pramatirnāma sunayasya purohitaḥ | | 25
mahārathasya vāsiṣṭhaḥ purodhā'bhūnmahībhṛtaḥ |
bubhujuste svarājyāni catvāro'pi narādhipāḥ | | 26
khanitraścādhipasteṣāmaśeṣavasudhādhipaḥ |
teṣu bhrātṛṣvaśeṣeṣu khanitraḥ sa mahīpatiḥ | | 27
prajāsu ca samastāsu putreṣviva sadā hitaḥ |
ekadā mantriṇā śauriḥ sa prokto viśvavedinā | | 28
vivikte pṛthivīpāla kiñcidvaktavyamasti naḥ |
yasyeyaṃ pṛthivī kṛtsnā yasya bhūpā vaśānugāḥ | | 29
sa rājā tasya putraśca tatpautrāścānvayastataḥ |
itare bhrātarastasya prāktvalpaviṣayādhipāḥ | | 114.30
tatputrāścālpakāstasmāttatpautrāścālpakālpakāḥ |
kālena hrāsamāsādya puruṣātpuruṣāntaram | | 31
kṛṣyopajīvino bhūpa bhavantīti tadanvayāḥ |
noddhāraṃ kurute bhrātā bhrātṛsnehabalārpaṇaḥ | | 32
snehaḥ kaḥ pṛthivīpāla parayorbhrātṛputrayoḥ |
tatputrayoḥ paratarā matirbhavati pārthiva | | 33
tatputraḥ kena kāryeṇa prītiyukto bhaviṣyati |
athavā yena tenaiva santoṣaṃ kurute nṛpaḥ | | 34
kriyate tatkimarthaṃ tu bhūpairmantriparigrahaḥ |
bhujyate sakalaṃ rājyaṃ mayā te mantriṇā satā | | 35
tatkiṃ mudhā dhārayase santoṣaṃ kurute yadi |
kāryaniṣpādakaṃ rājyaṃ karaṇaṃ karturiṣyate | | 36
rājyalabdhuśca te kāryaṃ tvaṃ karttā karaṇaṃ vayam |
so'smābhiḥ karaṇai rājyaṃ pitṛpaitāmahaṃ kuru | |
phalapradā bhaviṣyāmaḥ paralokena te vayam | | 37
rājovāca
jyeṣṭho bhrātā mahīpālo vayaṃ tasyānujā yataḥ |
tataḥ sa bhuṅkte pṛthivīṃ vayaṃ cālpavasundharām | | 38
vayaṃ tu bhrātaraḥ pañca pṛthvī caikā mahāmate |
ato'syāḥ pṛthagaiśvaryaṃ kathaṃ kṛtsnaṃ bhaviṣyati | | 39
viśvavedyuvāca
evametadbhavatvatra yadyekā vasudhā nṛpa |
tāṃ tvamevābhipadyasva jyeṣṭhaḥ śāstu yathā bhavān | | 114.40
sarvādhipatyaḥ sarvebhyo bhava tvamakhileśvaraḥ |
yatante ca yathāhaṃ te teṣāmapi hi mantriṇaḥ | | 41
rājovāca
jyeṣṭho rājā yathā prītyā bhajate'smānsutāniva |
kathaṃ tasya kariṣyāmi mamatvaṃ jagatīgatam | | 42
viśvavedyuvāca
rājye sthitaḥ pūjayethā jyeṣṭhaṃ bhūpārhaṇairdhanaiḥ |
kaniṣṭhajyeṣṭhatā keyaṃ rājyaṃ prārthayatāṃ nṛṇām | | 43
mārkaṇḍeya uvāca
tatheti ca pratijñāte bhūbhujā tena sattama |
viśvavedī tato mantrī tad bhrātṝnanayadvaśam | | 44
teṣāṃ purohitāṃścaiva ātmanaḥ śāntikādiṣu |
niyojayāmāsa tataḥ khanitrasyābhicārake | | 45
vibheda tasya nibhṛtānsāmadānādibhistathā |
cakre ca paramodyogaṃ nijadaṇḍaprabhāvane | | 46
ābhicārikamatyugramahanyahani kurvatām |
purodhasāṃ caturṇāṃ ca jajñe kṛtyācatuṣṭayam | | 47
vikarālaṃ mahāvaktramatibhīṣaṇadarśanam |
samudyatamahāśūlaṃ prabhūtamatidāruṇam | | 48
tatastadāgataṃ tatra khanitro yatra pārthivaḥ |
nirastaṃ cāpyaduṣṭasya tasya puṇyacayena tat | | 49
kṛtyācatuṣṭayaṃ teṣu nipapāta durātmasu |
purohiteṣu bhūpānāṃ tathā vai viśvavedini | | 114.50
tato nihantyā nirdagdhāḥ kṛtyayā te purohitāḥ |
viśvavedī tathā mantrī sa śaurerduṣṭamantradaḥ | | 51
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe khanitracaritre caturdaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 114 |
atha pañcadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
khanitracaritravarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ samastalokasya vismayaḥ so'bhavanmahān |
yadekakālaṃ neśuste pṛthakpuranivāsinaḥ | | 1
tataḥ śuśrāva nidhanaṃ yātānbhrātṛpurohitān |
mantriṇaṃ ca tathā bhrāturdagdhaṃ taṃ viśvavedinam | | 2
kimetaditi so'tīva vismito munisattama |
khanitro'bhūnmahārājo nājānāttacca kāraṇam | | 3
tato vasiṣṭhaṃ papraccha sa rājā gṛhamāgatam |
yatkāraṇaṃ vineśuste bhrātṛmantripurohitāḥ | | 4
tena pṛṣṭastadā prāha yathā vṛttaṃ mahāmuniḥ |
yacchaurimantriṇā proktaṃ yacca śauriruvāca tam | | 5
yathā cānuṣṭhitaṃ tena bhrātṝṇāṃ bhedakāri vai |
mantriṇā tena duṣṭena yaccakruśca purohitāḥ | | 6
yannimittaṃ vineśuste apāpasyāpakāriṇaḥ |
purohitāstasya rājñaḥ śatrāvapi dayāvataḥ | | 7
sa tacchrutvā tato rājā hā hato'smīti vai vadan |
ninindātmānamatyarthaṃ vasiṣṭhasyāgrato dvija | | 8
rājovāca
dhiṅmāmapuṇyasaṃsthānamalpabhāgyamaśobhanam |
daivadoṣakṛtaṃ pāpaṃ sarvalokavigarhitam | | 9
mannimittaṃ vinaṣṭaṃ tattadbrāhmaṇacatuṣṭayam |
mattaḥ ko'nyaḥ pāpataro bhaviṣyati pumānbhuvi | | 115.10
nābhaviṣyaṃ yadi pumānahamatra mahītale |
tataste na vinaśyeyurmama bhrātṛpurohitāḥ | | 11
dhigrājyaṃ dhikca me janma bhūbhujāṃ mahatāṃ kule |
kāraṇatvaṃ gato yo'haṃ vināśasya dvijanmanām | | 12
kurvantaḥ svāmināṃ te'tha bhrātṝṇāṃ mama yājakāḥ |
nāśaṃ yayurna duṣṭāste duṣṭo'haṃ nāśakāraṇe | | 13
kiṃ karomi kva gacchāmi nānyo matto hi pāpakṛt |
pṛthivyāmasti hetutvaṃ dvijanāśasya yogataḥ | | 14
itthamudvignahṛdayaḥ khanitraḥ pṛthivīpatiḥ |
vanaṃ yiyāsuḥ putrasya kṛtavānabhiṣecanam | | 15
abhiṣicya sutaṃ rājye kṣupasaṃjñaṃ mahīpatiḥ |
bhāryābhistisṛbhiḥ sārdhaṃ tapase sa vanaṃ yayau | | 16
tatrāgatvā tapastepe vānaprasthavidhānavit |
śatāni trīṇi varṣāṇāṃ sārddhāni nṛpasattamaḥ | | 17
tapasā kṣīṇadehastu rājavaryo dvijottama |
nigṛhya sarvasrotāṃsi tatyājāsūnvanecaraḥ | | 18
tataḥ puṇyānyayau lokānsarvakāmaduho'kṣayān |
aśvamedhādibhiryajñairavāpyā ye narādhipaiḥ | | 19
bhāryāśca tasya tāstisraḥ samantenaiva tatyajuḥ |
prāṇānavāpuḥ sālokyaṃ tenaiva sumahātmanā | | 115.20
etatkhanitracaritaṃ śrutaṃ kalmaṣanāśanam |
paṭhatāṃ ca mahābhāga kṣupasyāto niśāmaya | | 21
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe khanitracaritasamāptirnāma pañcadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 115 |
atha ṣoḍaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
viviṃśacaritavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
kṣupaḥ khanitraputrastu prāpya rājyaṃ yathā pitā |
tathaiva pālayāmāsa prajādharmeṇa rañjayan | | 1
sa dānaśīlo yaṣṭā ca yajñānāmavanīpatiḥ |
samaḥ śatrau ca mitre ca vyavahārādivartmani | | 2
ekadā sa mahīpālo nijasthānagato mune |
sūtairukto yathā pūrvaṃ kṣupo rājā tathā'bhavat | | 3
brahmaṇastanayaḥ pūrvaṃ kṣupo'bhūtpṛthivīpatiḥ |
yādṛkcaritamasyāsīttādṛktasyaiva ceṣṭitam | | 4
rājovāca
śrotumicchāmi caritaṃ kṣupasya sumahātmanaḥ |
yadi tādṛṅmayā śakyaṃ ceṣṭituṃ tatkaromyaham | | 5
sūtā ūcuḥ
sa cakārākarānbhūpa rājā gobrāhmaṇānpurā |
ṣaṣṭhāṃśena kṛtā corvyāmiṣṭistena mahātmanā | | 6
rājovāca
teṣāṃ mahātmanāṃ rājñāṃ ko'nuyāsyati madvidhaḥ |
tathāpyutkṛṣṭacetānāṃ ceṣṭāsūdyamavānbhavet | | 7
tacchrūyatāṃ pratijñā yā sāmprataṃ kriyate mayā |
kṣupasyānukariṣyāmi mahārājasya ceṣṭitam | | 8
trīṃstrīnyajñānkariṣyāmi sasyāpāte gatāgate |
pṛthivyāṃ caturantāyāṃ pratijñeyaṃ kṛtā mayā | | 9
yacca gobrāhmaṇāḥ pūrvamadadanbhūbhṛte karam |
tameva pratidāsyāmi brāhmaṇānāṃ tathā gavām | | 116.10
mārkaṇḍeya uvāca
iti pratijñāya vacaḥ kṣupastatkṛtavāṃstathā |
sasyāpāte sa yajñāṃstrīnayajadyajatāṃvaraḥ | | 11
gobrāhmaṇāḥ purā rājñāmadadadyaṃ ca vai karam |
tāvatsaṃkhyamadādvittamanyadgobrāhmaṇāya saḥ | | 12
tasya putro'bhavadvīraḥ pramathāyāmaninditaḥ |
yasya pratāpaśauryābhyāṃ kṛtā vaśyā mahībhṛtaḥ | | 13
tasyāpi nandinī nāma vaidarbhī dayitā'bhavat |
viviṃśaṃ tanayaṃ tasyāṃ janayāmāsa sa prabhuḥ | | 14
viviṃśe śāsati mahīṃ mahīpāle mahaujasi |
mahītalamabhūdvyāptaṃ nirantaratayā naraiḥ | | 15
vavarṣa kāle parjanyo mahī sasyavatī tathā |
suphalāni ca sasyāni rasavanti phalāni ca | | 16
rasāḥ puṣṭikarāścāsanpuṣṭirnonmādakāriṇī |
na vittanicayā nṝṇāṃ prabhūtāṃ madahetavaḥ | | 17
tatpratāpena ripavo bhayamāpurmahāmune |
svāsthyaṃ janaḥ suhṛdvargo mudamāpa supūjitaḥ | | 18
iṣṭvā sa yajñānsubahūnsamyaksampālya medinīm |
saṅgrāme nidhanaṃ prāpya śakralokamito gataḥ | | 19
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe viviṃśacaritaṃ nāma ṣoḍaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 116 |
atha saptadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
khanīnetracaritravarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
tasya putraḥ khanīnetro mahābalaparākramaḥ |
yasya yajñeṣvagāyanta gandharvā vismayānvitāḥ | | 1
khanīnetrasamo nānyo bhuvi yajvā bhaviṣyati |
tena yajñāyute pūrṇe dattā pṛthvī sasāgarā | | 2
dattvā ca sakalāṃ pṛthvīṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām |
tapasā dravyamāsādya modayansādhitena yaḥ | | 3
yataśca prāpya vittarddhimatulāṃ dātṛsattamāt |
jagṛhurbrāhmaṇā vipra nānyarājñaḥ pratigraham | | 4
saptaṣaṣṭisahasrāṇi saptaṣaṣṭiśatāni ca |
saptaṣaṣṭiṃ ca yo yajñānayajad bhūridakṣiṇān | | 5
aputraḥ sa mahīpālo mṛgayāmupacakrame |
putrārthaṃ pitṛyajñāya māṃsakāmo mahāmune | | 6
aśvārūḍho vinā sainyameka eva mahāvane |
baddhagodhāṅgulitrāṇo bāṇakhaḍgadhanurdharaḥ | | 7
taṃ vāhayantaṃ turagamanyato gahanādvanāt |
viniṣkramya mṛgaḥ prāha māṃ hatvābhimataṃ kuru | | 8
anye mṛgāḥ palāyante mahābhītyā vilokya mām |
kathamātmapradānaṃ tvaṃ mṛtyave kartumicchasi | | 9
mṛga uvāca
aputro'haṃ mahārāja vṛthā janmaprayojanam |
vicārayanna paśyāmi prāṇānāmiha dhāraṇam | | 117.10
mārkaṇḍeya uvāca
athābhyetya mṛgaḥ prāha tamanyo vasudhādhipam |
mṛgasya tasya pratyakṣamalametena pārthiva | | 11
ghātayasveti māṃ māṃsairmama karma samācāra |
yathā kṛtārthatā te syānmama cāpyupakāri tat | | 12
putrārthaṃ tvaṃ mahārāja svapitṝnyaṣṭumicchasi |
aputrasyāsya māṃsena lapsyase vāñchitaṃ katham | | 13
yādṛkkarma viniṣpādyaṃ tādṛgdravyamupāharet |
durgandhairna sugandhānāṃ gandhajñānavinirṇayaḥ | | 14
rājovāca
vairāgyakāraṇaṃ proktamanenāputratā mama |
kathyatāṃ prāṇasaṃtyāge yatte vairāgyakāraṇam | | 15
mṛga uvāca
bahavo me sutā bhūpa bahvyo duhitarastathā |
yaccintāduḥkhadāvāgnijvālāmadhye vasāmyaham | | 16
sarvasādhyā narendreyaṃ mṛgajātiḥ sukātarā |
teṣvapatyeṣu me cātimamatvaṃ tena duḥkhitaḥ | | 17
manuṣyasiṃhaśārdūlavṛkādibhyo bibhemyaham |
vihīnātsarvasattvebhyaḥ śvaśṛgālādapi prabho | | 18
so'haṃ nimittaṃ bandhūnāmimāṃ śūnyāṃ vasundharām |
nṛsiṃhādibhayātsarvāmicchāmi sunṛśaṃsakṛt | | 19
tṛṇānyanye'pi khādanti go'jāvituragādikāḥ |
tāṃsteṣāṃ poṣaṇāyāhamicchāmi nidhanaṃ gatān | | 117.20
niṣkrānteṣu tatasteṣu mamāpatyeṣu vai pṛthak |
bhavanti cintāḥ śataśo mamatvāvṛtacetasaḥ | | 21
kiṃ kūṭapāśaṃ kiṃ vajraṃ vāgurāṃ kiṃ suto mama |
prāptaścaranvane kiṃ vā nṛsiṃhādivaśaṃ gataḥ | | 22
prāpto'yamekaḥ samprāptāste'vasthāṃ kīdṛśīṃ mama |
sāmprataṃ te cirāyante ye gatāḥ sumahāvanam | | 23
dṛṣṭavā prāptānmamābhyāśamahaṃ tānātmajānnṛpa |
īṣaduchravasitaḥ kṣemamicchāmi rajanīṃ punaḥ | | 24
prabhāte divasaṃ kṣemamastage'rke niśāmapi |
vāñchāmyahaṃ kadā kṣemaṃ sarvakālaṃ bhaviṣyati | | 25
etatte kathitaṃ bhūpa mahodvegasya kāraṇam |
ataḥ prasādaṃ kuru me bāṇo'yaṃ pātyatāṃ mayi | | 26
iti duḥkhaśatāviṣṭaḥ prāṇānnāhaṃ tyajāmi yat |
tatkāraṇaṃ nibodha tvaṃ bruvato mama pārthiva | | 27
asūryā nāma te lokā yāngacchanyā tmaghātakāḥ |
yajñopayuktāḥ paśavaḥ samprayānyuvatacchritīḥ prabho | | 28
agniḥ paśurabhūtpūrvaṃ paśurāsījjalādhipaḥ |
bhāsvānathocchritīḥ prāptā yajñe niṣṭhāmupāgatāḥ | | 29
tanmamaitāṃ kṛpāṃ kṛtvā naya māmucchritiṃ nṛpa |
ātmanaścepsitaṃ kāmaṃ putralābhādavāpsyasi | | 117.30
pūrvamṛga uvāca
rājendra naiṣa hantavyo dhanyo'yaṃ sukṛtī mṛgaḥ |
bahavastanayā hyasya hantavyo'hamasantatiḥ | | 31
uttaramṛga uvāca
ekadehabhayaṃ yasya duḥkhaṃ dhanyaḥ sa vai bhavān |
bahūni yasya dehāni tasya duḥkhānyanekadhā | | 32
eko yadāhamāsaṃ tu prāktadā dehajaṃ mama |
duḥkhamāsīnmamatve tu bhāryāyāstadabhūddvidhā | | 33
yadājātānyapatyāni tadā yāvanti tāni vai |
tāvaccharīrabhūmīni mama duḥkhānyathābhavan | | 34
na kṛtārtho bhavāmyasya nātiduḥkhāya sambhavaḥ |
iha duḥkhāya matsūtiḥparatra ca virodhinī | | 35
yato rakṣaṇapoṣārthamapatyānāṃ karomi tat |
cintayāmi ca sambhūtistena me narake dhruvam | | 36
rājovāca
na vedmi kiṃ santatimāndhanyo'putro'tra kiṃ mṛga |
putrārthaścāyamārambho mama dolāyate manaḥ | | 37
duḥkhāya santatiḥ satyamaihikāmuṣmikāya tat |
tathāpyatanayānyānti ṛṇānīti śrutaṃ mayā | | 38
so'haṃ yatiṣye putrārthamṛte prāṇivadhaṃ mṛga |
tapasaiva pracaṇḍena yathāpūrvaṃ mahīpatiḥ | | 39
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe khanīnetracaritavarṇanaṃ nāma saptadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 117 |
athāṣṭādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
karandhamacaritavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sa nṛpatirgatvā gomatīṃ pāpanāśinīm |
tatra tuṣṭāva niyato bhūtvā devaṃ purandaram | | 1
tapyamānastapaścograṃ yatavākkāyamānasaḥ |
tuṣṭāva prayataḥ śakramapatyārthaṃ mahīpatiḥ | | 2
tasya stotreṇa tapasā bhaktyā cāpi sureśvaraḥ |
tutoṣa bhagavānindraḥ prāha cainaṃ mahāmune | | 3
anena tapasā bhaktyā stotreṇoccāritena ca |
parituṣṭo'smi te bhūpa vriyatāṃ bhavatā varaḥ | | 4
rājovāca
aputrasya suto me'stu sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
sadā cāvyāhataiśvaryo dharmakṛddharmavitkṛtī | | 5
mārkaṇḍeya uvāca
tatheti coktaḥ śakreṇa rājā prāptamanorathaḥ |
prajāḥ pālayituṃ bhūpa ājagāma nijaṃ puram | | 6
tatrāsya kurvato yajñaṃ samyakpālayataḥ prajāḥ |
ajāyata suto vipra tadā śakraprasādataḥ | | 7
tasya nāma pitā cakre balāśva iti bhūpatiḥ |
astragrāmamaśeṣaṃ ca grāhayāmāsa taṃ sutam | | 8
pitaryuparate vipra so'dhirājye sthito nṛpaḥ |
sa balāśvo vaśaṃ ninye bhuvi sarvamahīkṣitaḥ | | 9
karaṃ ca dāpayāmāsa sāragrahaṇapūrvakam |
sa sarvabhūmipānrājā pālayāmāsa ca prajāḥ | | 118.10
athākhilanarendrāste dāyādāstasya durmadāḥ |
na cābhyutthāya satataṃ ta cāsmai pradaduḥ karān | | 11
vyutthitāḥ sveṣu rāṣṭreṣu na santoṣaparāstataḥ |
bhuvaṃ tasya narendrasya jagṛhuste narādhipāḥ | | 12
sa gṛhītvā svakaṃ rājyaṃ pṛthivīśo balānmune |
tasthau svanagare bhūpairvirodho bahubhiḥ kṛtaḥ | | 13
sametya sumahāvīryāḥ sasādhanadhanāstataḥ |
rurudhustaṃ mahīpālaṃ pure tatra nareśvarāḥ | | 14
purarodhena tenātha kupitaḥ sa mahīpatiḥ |
svalpakośo'lpadaṇḍaśca vaiklavyaṃ paramaṃ gataḥ | | 15
apaśyamānaḥ śaraṇaṃ sabalo dvijasattama |
karau mukhāgrataḥ kṛtvā niśaśvāsārtamānasaḥ | | 16
tato'sya hastavivarānmukhānilasamāhatāḥ |
nirjagmuḥ śataśo yodhā rathanāgaturaṅgamāḥ | | 17
tataḥ kṣaṇena tatsarvaṃ nagaraṃ tasya bhūpateḥ |
vyāptamāsīdbalaughena sāreṇātibalānmune | | 18
atha so'tibalaughena mahatā tena saṃvṛtaḥ |
nirmathyanagarāttasmāttānvijigye narādhipaḥ | | 19
jitvā ca vaśamānīya cakāra karadānpunaḥ |
yathāpūrvaṃ mahābhāga mahābhāgyo nareśvaraḥ | | 118.20
dhutayoḥ  karayorjajñe yatastasyāridāhadam |
balaṃ karandhamastasmātsa balāśvo'bhidhīyate | | 21
sa dharmātmā mahātmā ca sa maitraḥ sarvajantuṣu |
karandhamo'bhavadbhūpastriṣu lokeṣu viśrutaḥ | | 22
samprāstasya parāmārttiṃ dadāvarivināśanam |
balaṃ dharmeṇa cākṣiptamabhyupetya svayaṃ nṛpam | | 23
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe karandhamacaritaṃ nāmāṣṭādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 118 |
athaikonaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
avikṣiccaritravarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
vīryacandrasutā subhūrvīrā nāma śubhavratā |
svayaṃvare sā jagṛhe mahārājaṃ karandhamam | | 1
tasyāṃ putraṃ sa rājendro janayāmāsa vīryavān |
avikṣitamiti khyātimupetaṃ jagatītale | | 2
jāte tasminsute rājā sa daivajñānapṛcchata |
kaccitpraśastanakṣatre śastalagne suto mama | | 3
kacciccālokitaṃ janma mama putrasya śobhanaiḥ |
grahaiḥ kaccinna duṣṭānāṃ grahāṇāṃ dṛkpathaṃ gatam | | 4
ityuktāstena daivajñāstamūcurnṛpatiṃ tataḥ |
śaste muhūrte nakṣatre lagne caiva sutastava | | 5
samutpanno mahāvīryo mahābhāgo mahābalaḥ |
bhaviṣyati mahārāja mahārājastavātmajaḥ | | 6
avaikṣatemaṃ devānāṃ guruḥ śukraśca saptamaḥ |
somaścaturthastanayaṃ tavainaṃ samavaikṣata | | 7
upāntasaṃsthitaścaiva somaputropyavaikṣata |
nāvaikṣatemaṃ savitā na bhaumo na śanaiścaraḥ | | 8
tava putraṃ mahārāja dhanyo'yaṃ tanayastava |
sarvakalyāṇasampatti samaveto bhaviṣyati | | 9
mārkaṇḍeya uvāca
iti daivajñavacanaṃ niśamya vasudhādhipaḥ |
harṣapūrṇamanāḥ prāha nijasthānagatastadā | | 119.10
avaikṣatemaṃ devānāṃ guruḥ somaḥ sito budhaḥ |
nāvaikṣatainamādityo nārkasūnurna bhūmijaḥ | | 11
avaikṣateti yatproktaṃ bhavadbhirbahuśo vacaḥ |
avikṣiteti tenāsya khyātaṃ nāma bhaviṣyati | | 12
mārkaṇḍeya uvāca
avikṣitaḥ sutastasya vedavedāṅgapāragaḥ |
astragrāmamaśeṣaṃ sa kaṇvaputrādathāgrahīt | | 13
svarūpeṇātibhiṣajau devānāṃ pārthivātmajaḥ |
buddhyā vācaspatiṃ kāntyā śaśāṅkaṃ tejasā ravim | | 14
dhairyeṇābdhiṃ tayorvīṃ ca sahiṣṇutvena vīryavān |
śauryeṇa na samastasya kaścidāsīnmahātmanaḥ | | 15
svayaṃvare taṃ jagṛhe hemadharmātmajā varā |
sudevatanayā gaurī subhadrā balinaḥ sutā | | 16
līlāvatī vīrasutā vīrabhadrasutā nibhā |
bhīmātmajā mānyavatī dambhaputrī kumudvatī | | 17
yāścainaṃ nābhinandanti svayaṃvarakṛtakṣaṇāḥ |
tāścāpi sa balādvīro jagrāha nṛpateḥ sutaḥ | | 18
nirākṛtya nṛpānsarvāṃstāsāṃ pitṛkulāni ca |
svayaṃ hi vīryamāśritya balavānna baloddhataḥ | | 19
ekadā tu viśālasya viśālādhipateḥ sutām |
vaiśālinīṃ sa sudatīṃ svayaṃvarakṛtakṣaṇām | | 119.20
paribhūyākhilānbhūpānsvecchayā na vṛtastayā |
balājjagrāha viprarṣe yathānyā balagarvitaḥ | | 21
tataste bhūbhṛtaḥ sarve bahuśastena māninā |
nirākṛtāḥ sunirviṇṇāḥ procuranyonyamākulāḥ | | 22
kṣamatāṃ vañcanāmetāmekasmādbalaśālinām |
bahūnāmekavarṇānāṃ janma dhigvo mahībhṛtām | | 23
kṣatriyo yaḥ kṣatāttrāṇaṃ vadhyamānasya durmadaiḥ |
karoti tasya tannāma vṛthaivānye hi bibhrati | | 24
ātmano'pi kṣatatrāṇaṃ duṣṭādasmādakurvatām |
bhavatāṃ kṣatriyakule jātānāṃ kīdṛśī matiḥ | | 25
uccāryate stutiryā vaḥ sūtamāgadhabandibhiḥ |
sā satyā mā vṛthā vīrā bhavatvarivināśanāt | | 26
caratāṃ sā tathaivaiṣā bhūpāścārairdigantare |
pauruṣāśrayiṇaḥ sarve viśiṣṭakulasambhavāḥ | | 27
bibheti ko na maraṇātko yuddhena vinā'maraḥ |
vicintyaitanna hātavyaṃ pauruṣaṃ śastravṛttibhiḥ | | 28
etanniśamya te bhūpā vispaṣṭāmarṣapūritāḥ |
ūcuḥ parasparaṃ sarve samuttasthuśca sāyudhāḥ | | 29
kecidrathānāruruhuḥ kecinnāgāṃstathā hayān |
anye'marṣaparādhīnāstamupetāḥ padātayaḥ | | 119.30
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe'vikṣiccaritaṃ nāmaikonaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 119 |
atha viṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
avikṣiccaritavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
iti saṃgrāmasajjāste bhūpā bhūpasutastathā |
nirākṛtāḥ subahuśastatkālaṃ cāpyavikṣitā | | 1
tato babhūva saṃgrāmastasya taiḥ saha dāruṇaḥ |
ekasya bahubhirbhūpairbhūpaputravarairmune | | 2
te'siśaktigadābāṇapāṇayastaṃ sudurmadāḥ |
abhighnanto yuyudhire taiḥ samastairasāvapi | | 3
sa tāñcharaśatairugrairbibheda nṛpanandanaḥ |
kṛtāstro balavānbāṇaiste ca taṃ bibhiduḥ śitaiḥ | | 4
kasyaciccicchide bāhumanyasya ca śirodharām |
hṛdi vivyādha caivānyamanyaṃ vakṣasyatāḍayat | | 5
karaṃ ciccheda kariṇasturagasya tathā śiraḥ |
rathasyeṣāṃ tathaivāśvānrathasyānyasya sārathim | | 6
bāṇānāpatataścakre dvidhā bāṇaistathā dviṣām |
cicchedānyasya khaḍgaṃ ca dhanuranyasya lāghavāt | | 7
tanutre'pahṛte tena nanāśānyo nṛpātmajaḥ |
avikṣitāhataścānyaḥ padātiḥ prajahau raṇam | | 8
ityākulīkṛte tasminsamagre rājamaṇḍale |
tasthuḥ saptaśataṃ vīrā maraṇe kṛtaniścayāḥ | | 9
ābhijātyavayaḥśauryalajjābhārasamanvitāḥ |
nirjite sakale sainye palāyanaparāyaṇe | | 120.10
taiḥ sametya mahīpālaiḥ sa tu putro mahībhṛtaḥ |
yuyudhe dharmayuddhena tena taṃ nātikopitaḥ | | 11
vicchinnayantrakavacānsa tānapi mahābalaḥ |
karttuṃ vyavasthitaste ca tataḥ kruddhā mahāmune | | 12
dharmamutsṛjya yuyudhuryudhyamānena dharmataḥ |
narendraputrāḥ prasvedajalaklinnānanāḥ samam | | 13
vivyādha kaścidbāṇaughaiḥ kaścicciccheda kārmukam |
dhvajamasyāparo bāṇaiśchittvā bhūmāvapātayat | | 14
jaghnuranye tathaivāśvānbabhañjuścāpare ratham |
gadāpātenātha cānye bāṇaiḥ pṛṣṭhamatāḍayan | | 15
chinne dhanuṣi sakrodhaḥ sa tadā nṛpateḥ sutaḥ |
jagrāhāsiṃ tathā carma tadapyanyonvapātayat | | 16
cchinnāsicarmā jagrāha sa gadāṃ gadināṃ varaḥ |
tāmapyanyaḥ kṣurapreṇa ciccheda kṛtahastavat | | 17
anye śarasahasreṇa śatenānye narādhipāḥ |
vivyadhuḥ koṣṭhakīkṛtya dharmayuddhaparāṅmukhāḥ | | 18
sa vihvalaḥ papātorvyāmeko bahubhirarditaḥ |
rājaputrā mahābhāgā babandhuste ca taṃ tataḥ | | 19
tamadharmeṇa te sarve gṛhītvā nṛpateḥ sutam |
viśālena samaṃ rājñā vaidiśaṃ viviśuḥ param | | 120.20
hṛṣṭāḥ pramuditā baddhaṃ samādāya nṛpātmajam |
svayaṃvarā ca sā kanyā nyastā tena tataḥ puraḥ | | 21
punaḥ punaśca pitroktā tathāpi ca purodhasā |
ālambyatāmiti varo yaste rājasu rocate | | 22
yadā sā māninī kañcinna jagrāha varaṃ mune |
tadā papraccha daivajñaṃ vivāhārthaṃ nareśvaraḥ | | 23
viśiṣṭatarametasyā vivāhāya dinaṃ vada |
adyaitadīdṛksañjātaṃ yuddhaṃ vighnopapādakam | | 24
mārkaṇḍeya uvāca
iti pṛṣṭo narendreṇa sa daivajño vimṛśya tat |
durmanāḥ prāha vijñātaparamārtho mahīpatim | | 25
bhaviṣyantyaparāṇīha dināni pṛthivīpate |
praśastalagnayuktāni śobhanānyacireṇa vai | | 26
kariṣyasi vivāhaṃ tvaṃ teṣu prāpteṣu mānada |
alametena yatrāyaṃ mahāvighna upasthitaḥ | | 27
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe'vikṣiccaritaṃ nāma viṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 120 |
athaikaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
avikṣiccaritavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ śuśrāva taṃ baddhaṃ tanayaṃ sa karandhamaḥ |
tasya patnī tathā vīrā anye cāpi mahībhṛtaḥ | | 1
tamadharmeṇa tanayaṃ baddhaṃ śrutvā mahīpatiḥ |
samantaiḥ pṛthivīpālaiściraṃ dadhyau mahāmune | | 2
kecidūcurmahīpālā vadhyāḥ sarve mahībhṛtaḥ |
yairekaḥ saṃyuge baddhaḥ samastaistairadharmataḥ | | 3
yujyatāṃ vāhinī śīghramūcuranye kimāsyate |
viśālo badhyatāṃ duṣṭastatra ye'nye samāgatāḥ | | 4
anye tathocurdharmo'tra tyaktaḥ pūrvamahīkṣitā |
anyāyena balādyena gṛhītā tamavācchatī | | 5
svayaṃvareṣvaśeṣeṣu tena rājasutāstadā |
khilīkṛtāstataḥ sarve sametya sa vaśīkṛtaḥ | | 6
teṣāmetadvacaḥ śrutvā vīrā vīraprajāvatī |
vīragotrasamudbhūtā vīrapatnī praharṣitā | | 7
uvāca bharttuḥ pratyakṣamanyeṣāṃ ca mahīkṣitām |
bhadraṃ kṛtaṃ bhadrabhujā mama putreṇa pārthivāḥ | | 8
gṛhītā yadbalātkanyā jitvā sarvamahīkṣitaḥ |
tadarthaṃ yudhyamāno'yaṃ baddha eko na dharmataḥ | | 9
tadapyasmatsutasyājau manye nāpacayapradam |
etadevahi pauruṣyaṃ yadamarṣavaśānnaraḥ | | 121.10
nītiṃ na gaṇayatyevaṃ jighāṃsuriva kesarī |
svayaṃvarāya vinyastā mama putreṇa kanyakā | | 11
bahvyo gṛhītā bhūpānāṃ paśyatāmatimāninām |
kva kṣatriyakule janma kva yāñcā hīnasevitā | | 12
balādeva samādatte kṣatriyo balināṃ puraḥ |
lohaśṛṃkhalabaddhā vā na vaśaṃ yānti kātarāḥ | | 13
prasahyakāriṇo yānti rājāno dharmaśālinaḥ |
tadalaṃ daurmanasyena ślāghyamevāsya bandhanam | | 14
yuṣmākamapi ye pūrve kṛtvārīṇāṃ nipātanam |
hṛtvaiva pṛthivīśānāṃ pṛthvīputrādikaṃ vasu | | 15
bhāryāvīryanimittāni tato yātātigauravam |
tattvaryatāṃ raṇāyāśu syandanānyadhirohata | 16
sajjīkuruta nāgāśvamacireṇa sasārathim |
manyadhvaṃ kiṃ mahīpālairbahubhiḥ saha vigraham | | 17
prabhūtā eva toṣāya śūrasyālparaṇe kriyāḥ |
kasya nālpeṣu sāmarthyaṃ narendrādiṣu jāyate | | 18
yebhyo na vidyate bhītirvikrāntasyāpi śatruṣu |
vyāpya lobhānsamastānyo hyabhibhūya yato naraḥ | |
vyarocate'tiśūraḥ sa tamāṃsīva divākaraḥ | | 19
mārkaṇḍeya uvāca
itthamuddharṣito rājā'nayā patnyā karandhamaḥ |
cakāra sa balodyogaṃ hantuṃ putrāhitānmune | | 121.20
tatastasya samaṃ bhūpairviśālena ca saṅgaraḥ |
babhūva baddhaputrasya tairaśeṣairmahāmune | | 21
dinatrayamabhūdyuddhaṃ tena rājñā samaṃ tadā |
karandhamena bhūpānāṃ viśālasyānukurvatām | | 22
yadā parājitaprāyaṃ tatsarvaṃ bhūpamaṇḍalam |
tadā viśālo'rghyakaraḥ karandhamamupasthitaḥ ||23
karandhamo'pi samprītyā tena rājñābhipūjitaḥ |
vimukte tanaye tatra niśāntāṃ sukhamāvasat ||24
tāṃ ca kanyāmupādāya viśālaṃ samupasthitam |
avikṣitprāha viprarṣe vivāhārthaṃ pituḥ puraḥ ||25
nāhametāṃ grahīṣyāmi na cānyāṃ yoṣitaṃ nṛpa |
parairyasyā nirīkṣantyāḥ saṃgrāme'haṃ parājitaḥ ||26
anyasmai samprayacchemāmiyaṃ cānyaṃ vṛṇotu tam |
akhaṇḍitayaśo vīryo yaḥ parairnāpamānitaḥ ||27
paraiḥ parājito'haṃ yatkātareyaṃ yathā'balā |
kimatra mānuṣatvaṃ me naitasyā mama cāntaram ||28
svatantratā manuṣyāṇāṃ paratantrā sadā'balā |
naro'pi paratantro yastasya kīdṛṅmanuṣyatā ||29
so'hamasyā mukhaṃ bhūyo dṛṣṭaṃ darśayitā katham |
yo'hamasyāḥ puro bhūmau parairbhūpaiḥ khilīkṛtaḥ || 121.30
ityukte tena tanayāmuvāca jagatīpatiḥ |
śrutaṃ te vacanaṃ vatse vadato'sya mahātmanaḥ ||
varayānyaṃ patiṃ yatra manaste ramate śubhe ||31
vayaṃ vā samprayacchāmo yasmiṃstasmiṃstavādṛtiḥ |
etayorhyekamātiṣṭha mārgayo rucirānane || 32
kanyovāca||
parājito'yaṃ bahubhirna samyaksamyagācaran |
saṃgrāme tadyaśo vīryahānikāri na pārthiva ||33
eko bahūnāṃ yuddhāya gajānāmiva kesarī |
yatsaṃsthitaḥ paraṃ śauryaṃ tenāsya prakaṭīkṛtam ||34
na kevalamayaṃ tasthau yuddhe tepyakhilā jitāḥ |
bahuśo'nena yatnena vikramo'pi prakāśitaḥ | | 35
śauryavikramasaṃyuktamimaṃ sarvamahīkṣitaḥ |
dharmayuddhamadharmeṇa jitavanto'tra kā trapā | | 36
na cāpi rūpamātre'haṃ lobhamasya gatā pitaḥ |
śauryavikramadhairyāṇi harantyasya mano mama | | 37
tatkimuktena bahunā yācyatāṃ matkṛte nṛpaḥ |
tvayā mahānubhāvo'yaṃ nānyo me bhavitā patiḥ | | 38
viśāla uvāca
rājaputrasutā prāha mamaitacchobhanaṃ vacaḥ |
evaṃ caiva tvayā tulyaḥ kumāro na mahītale | | 39
avisaṃvādite śauryamatīva ca parākramaḥ |
pāvayāsmatkulaṃ vīra duhiturme parigrahāt | | 121.40
rājaputra uvāca
nāhametāṃ grahāṣyāmi na cānyāṃ yoṣitaṃ nṛpa |
ātmanyeva hi me buddhiḥ strīmayī manujeśvara | | 41
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ karandhamaḥ prāha putreyaṃ gṛhyatāṃ tvayā |
viśālatanayā subhrūstvayi hārdavatī dṛḍham | | 42
rājaputra uvāca
nājñābhaṅgaḥ kadācitte kṛtaḥ pūrvaṃ mayā prabho |
tathā''jñāpaya māṃ tāta yathājñāṃ karavāṇi te | | 43
mārkaṇḍeya uvāca
atyantaniścitamatau tasminrājasute sutām |
tāmuvāca viśālo'pi vyākulīkṛtamānasaḥ | | 44
nivartyatāṃ manaḥ putri etasmācca prayojanāt |
anyaṃ varaya bharttāraṃ santyaneke nṛpātmajāḥ | | 45
kanyovāca
varaṃ vṛṇomyahaṃ tāta māmeṣa yadi necchati |
tapasā'nyo na me bharttā janmanyasminbhaviṣyati | | 46
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ karandhamo rājā viśālena samaṃ mudā |
sthitvā dinatrayaṃ tatra nijamabhyāyayau puram | | 47
avikṣitopi tenaiva pitrānyaiśca narādhipaiḥ |
nidarśanaiḥ purāvṛttaiḥ sāntvito'bhyāgamatpuram | | 48
sāpi kanyā vanaṃ gatvā nisṛṣṭā nijabāndhavaiḥ |
tapastepe nirāhārā vairāgyaṃ paramāsthitā | | 49
nirāhārā yadā sā tu māsatrayamavasthitā |
samprāpa paramāmārttiṃ kṛśādhamanisantatā | | 121.50
mandotsāhātitanvaṅgī mumūrṣurapi bālikā |
dehatyāgāya sā cakre tadā buddhiṃ nṛpātmajā | | 51
ātmatyāgāya tāṃ jñātvā kṛtabuddhiṃ surāstataḥ |
sametya preṣayāmāsurdevadūtaṃ tadantikam | | 52
samupetya sa tāṃ prāha dūto'haṃ pārthivātmaje |
preṣitastridaśaistubhyaṃ yatkāryaṃ tanniśāmaya | | 53
na bhavatyā parityājyaṃ śarīramatidurlabham |
tvaṃ bhaviṣyasi kalyāṇi jananī cakravartinaḥ | | 54
putreṇa ca mahābhāge bhoktavyāni hatāriṇā |
avyāhatājñena ciraṃ saptadvīpavatī mahī | | 55
hantavyastena tarujiddevānāṃ purato ripuḥ |
ayaḥśaṃkustathā krūro dharme sthāpyāstataḥ prajāḥ | | 56
paripālanīyamakhilaṃ cāturvarṇyaṃ svadharmataḥ |
hantavyā dasyavo mlecchā ye cānye duṣṭaceṣṭitāḥ | | 57
yaṣṭavyaṃ vividhairyajñaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ |
vājimedhādibhirbhadre ṣaṭsahasraiśca saṃkhyayā | | 58
mārkaṇḍeya uvāca
taṃ dṛṣṭvā sā'ntarikṣasthaṃ divyasraganulepanam |
devadūtamuvācedaṃ rājaputrī tato mṛdu | | 59
satyaṃ tvamāgataḥ svargāddevadūto na saṃśayaḥ |
kintu bhartrā vinā putraḥ sa kathaṃ me bhaviṣyati | | 121.60
avikṣitamṛte bharttā mama nānyo'tra janmani |
bhaviteti pratijñātaṃ mayaitatsannidhau pituḥ | | 61
sa ca necchati māṃ prokto matpitrā janakena ca |
karandhamenātha samyagyācitaśca mayā tathā | | 62
devadūta uvāca
kimanena mahābhāge bahunoktena te sutaḥ |
samutpatsyati mā tyākṣīstvamātmānamadharmataḥ | | 63
atraiva kānane tiṣṭha tanuṃ kṣīṇāṃ ca poṣaya |
tapaḥprabhāvādetatte sarvaṃ sādhu bhaviṣyati | | 64
mārkaṇḍeya uvāca
ityuktvā devadūto'sau yathāgatamagacchata |
cakārānudinaṃ subhrūḥ sāpyātmatanupoṣaṇam | | 65
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe'vikṣiccaritaṃ nāmaikaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 121 |
atha dvāviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
avikṣiccaritavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
atha sā'vikṣito mātā vīrā vīra prajāvatī |
puṇye'hani samāhūya prāha putramavikṣitam | | 1
putrāhamabhyanujñātā tava pitrā mahātmanā |
upavāsaṃ kariṣyāmi duṣkaro'yaṃ kimicchakaḥ | | 2
sa cāyattastava pitustvayā sādhyo mayāpi ca |
pratijñāte tvayā putra tatastatra yatāmyaham | | 3
dravyasyārddhaṃ mahākośāttava dāsyāmyahaṃ pituḥ |
dhanaṃ te piturāyattamanujñātā'smi tena ca | | 4
kleśasādhyo madāyattaḥ sa hi śreyo bhaviṣyati |
sādhyo bhavedvā yadi te kaścidbalaparākramaiḥ | | 5
sa te'sādhyo hyanyathā vā duḥkhasādhyo bhaviṣyati |
tattvaṃ pratijñāṃ kuruṣe yadi putrātra caiva te | |
tadaitadahamāvāpsye kathyatāṃ yanmataṃ tava | | 6
avikṣiduvāca
vittaṃ me piturāyattaṃ matsvāmitvaṃ na tatra vai |
yanmaccharīraniṣpādyaṃ tatkariṣye tvayoditam | | 7
kimicchakaṃ vrataṃ mātarniścintā bhava nirvyathā |
rājñā pitrā'bhyanujñātaṃ yadi vitteśvareṇa me | | 8
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sā rājamahiṣī tadvrataṃ samupoṣitā |
yathoktaṃ sā'karotpūjāṃ rājarājasya saṃyatā | | 9
nidhīnāmapyaśeṣāṇāṃ nidhipālagaṇasya ca |
lakṣmyāśca parayā bhaktyā yatavākkāyamānasā | | 122.10
vivikte tu gṛhastho'yamatha rājā karandhamaḥ |
āsīna uktaḥ sacivairnītiśāstraviśāradaiḥ | | 11
sacivā ūcuḥ
rājanvayaḥ pariṇataṃ tavaitacchāsato mahīm |
ekaste tanayo'vikṣittyaktadāraparigrahaḥ | | 12
aputraḥ sa ca te niṣṭhāṃ yadā bhūpa gamiṣyati |
tadāripakṣaṃ pṛthivī niścitaṃ tava yāsyati | | 13
vaṃśakṣayaste bhavitā pitṛpiṇḍodakakṣayaḥ |
etanmahatte'ribhayaṃ kriyāhānyā bhaviṣyati | | 14
tasmātkuru tathā bhūpa yathā te tanayaḥ punaḥ |
karoti satataṃ buddhiṃ pitṝṇāmupakāriṇīm | | 15
mārkaṇḍeya uvāca
etasminnantare śabdaṃ śuśrāva jagatīpatiḥ |
purohitasya vīrāyā gadato hyarthinaṃ prati | | 16
kaḥ kimicchati duḥsādhyaṃ kasya kiṃ sādhyatāmiti |
karandhamasya mahiṣī kimicchikamupoṣitā | | 17
rājaputro'pyavikṣittu śrutvā paurohitaṃ vacaḥ |
pratyuvācārthinaḥ sarvānrājadvāramupāgatān | | 18
mayā sādhyaṃ śarīreṇa yasya kiñjidbravītu saḥ |
mama mātā mahābhāgā kimicchikamupoṣitā | | 19
śṛṇvantu me'rthinaḥ sarve pratijñātaṃ mayā tadā |
kimicchatha dadāmyeṣa kriyamāṇo kimicchike | | 122.20
mārkaṇḍeya uvāca
tato rājā niśamyaitadvākyaṃ putramukhācchrutam |
samutpatyābravītputramahamarthī prayaccha me | | 21
avikṣiduvāca
dātavyaṃ yanmayā tāta bhavate tadbravīhi mām |
kartavyaṃ duṣkaraṃ vā te sādhyaṃ duḥsādhyameva vā | | 22
rājovāca
yadi satyapratijñastvaṃ dadāsi ca kimicchakam |
pautrasya darśaya mukhaṃ mamotsaṅgagatasya tat | | 23
avikṣiduvāca
ahaṃ tavaikastanayo brahmacaryaṃ ca me nṛpa |
na me putro'sti pautrasya darśayāmi kathaṃ mukham | | 24
rājovāca
pāpāya brahmacaryaṃ te yadidaṃ dhāryate tvayā |
tasmāttvaṃ mocayātmānaṃ mama pautraṃ ca darśaya | | 25
avikṣiduvāca
viṣamaṃ syānmahārāja yadanyattatsamādiśa |
vairāgyeṇa mayā tyaktaḥ strīsaṃbhogastathāstu saḥ | | 26
rājovāca
bahubhiryudhyamānānāṃ dṛṣṭo vai vairiṇāṃ jayaḥ |
tatrāpi yadi vairāgyamupaiṣi tadapaṇḍitaḥ | | 27
kiṃ vā no bahunoktena brahmacaryaṃ parityaja |
mātustvamicchayā vaktra pautrasya mama darśaya | | 28
mārkaṇḍeya uvāca
yadā sa bahuśastena proktaḥ putreṇa pārthivaḥ |
nānyatprārthayate kiṃcittadā putro'bravītpunaḥ | | 29
dattvā kimicchakaṃ tubhyaṃ prāpto'haṃ tāta saṅkaṭam |
tatkariṣyāmi nirlajjo bhūyo dāraparigraham | | 122.30
striyāḥ samakṣaṃ vijitaḥ patito dharaṇītale |
strīpatirbhavitā bhūyastātaitadatiduṣkaram | | 31
tathāpi kiṃ karomyeṣa satyapāśavaśaṅgataḥ |
kariṣyāmi yathā''ttha tvaṃ bhujyatāṃ nijaśāsanam | | 32
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe'vikṣiccaritaṃ nāma dvāviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 122 |
atha trayoviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
avikṣiccaritavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
kadācidrājaputro'sau mṛgayāmacaradvane |
mṛgānvidhyanvarāhāṃśca śārdūlādīṃśca daṃṣṭriṇaḥ | | 1
śuśrāva sahasā śabdaṃ trāhitrāhīti yoṣitaḥ |
vikrośantyāḥ subahuśo bhayagadgadamuccakaiḥ | | 2
mābhairmābhairiti vadanrājaputraḥ sa vegitaḥ |
codayāmāsa turagaṃ yataḥ śabdaḥ samāgataḥ | | 3 .
tataśca sāpi cukrośa kanyakā vijane vane |
gṛhītā danuputreṇa dṛḍhakeśena māninī | | 4
karandhamasutasyāhaṃ bhāryā cāhamavikṣitaḥ |
haratyanāryo vipine pṛthivīśasya dhīmataḥ | | 5
yasya sarve mahīpālāstathā gandharvaguhyakāḥ |
na samarthāḥ puraḥ sthātuṃ tasya bhāryā hatāsmyaham | | 6
yasya mṛtyoriva krodhaḥ śakrasyeva parākramaḥ |
karandhamasutasyaiṣā tasya bhāryā hṛtāsmyaham | | 7
mārkaṇḍeya uvāca
ityākarṇya mahīpālatanayaḥ saśarāsanī |
cintayāmāsa kimidaṃ mama bhāryātra kānane | | 8
māyeyaṃ rakṣasāṃ nūnaṃ duṣṭānāṃ kānanaukasām |
athavā gata evāhaṃ sarvaṃ vetsyāmi kāraṇam | | 9
mārkaṇḍeya uvāca
tvaritaḥ sa tato gatvā dadarśātimanoramām |
kānane kanyakāmekāṃ sarvālaṅkārabhūṣitām | | 123.10
gṛhītāṃ danuputreṇa dṛḍhakeśena daṇḍinā |
trāhitrāhīti karuṇaṃ vikrośantī punaḥ punaḥ | | 11
mā bhairiti sa tāmāha hato'sīti ca taṃ vadan |
śāsatīmāṃ mahīṃ duṣṭaḥ ko dūyeta karandhame | | 12
yasya pratāpāvanatā bhuvi sarve mahīkṣitaḥ |
tatastamāgataṃ dṛṣṭvā gṛhītavarakārmukam | | 13
māṃ trāhītyāha tanvaṅgī hṛtāsmyeṣeti cāsakṛt |
rājñaḥ karandhamasyāhaṃ snuṣā bhāryāpyavikṣitaḥ | |
hṛtāsmyetena duṣṭena sanāthā'nāthavadvane | | 14
mārkaṇḍeya uvāca
tato vimamṛśe vākyamavikṣitsa tathoditam |
kathameṣā hi me bhāryā snuṣā tātasya vā katham | | 15
athavā mocayāmyetāṃ tanvīṃ vetsyāmi tatpunaḥ |
kṣatriyairdhāryate śastramārtānāṃ trāṇakāraṇāt | | 16
tataḥ kuddho'bravīdvīro dānavaṃ taṃ sudurmatim |
jīvangaccha vimucyaināmanyathā na bhaviṣyasi | | 17
tataḥ sa tāṃ vihāyoccairdaṇḍamutkṣipya dānavaḥ |
tamapyadhāvatso'pyenaṃ śaravarṣairavākirat | | 18
sa vāryamāṇo bāṇaughairdānavo'timadānvitaḥ |
rājaputrāya cikṣepa daṇḍaṃ śaṃkuśatāvṛtam | | 19
tamāpatantaṃ ciccheda śarairbhūpasutastataḥ |
so'pyāsannaṃ gṛhītvoccairdrumamājau vyavasthitaḥ | | 123.20
sṛjataḥ śaravarṣāṇi taṃ cikṣepa tato drumam |
sa ca taṃ tilaśaścaike bhallaiḥ kārmukamocitaiḥ | | 21
tataścikṣepa ca śilāṃ rājaputrāya dānavaḥ |
sāpi moghā papātorvyāmujjhitā tena lāghavāt | | 22
rājaputrāya kupito yadyaccikṣepa dānavaḥ |
tattacciccheda bāṇaughairbhūbhṛtsūnuḥ salīlayā | | 23
tato vicchinnadaṇḍo'sau vicchinnasakalāyudhaḥ |
muṣṭimudyamya sakrodho rājaputramadhāvata | | 24
tasyāpatata evāsau karandhamasutaḥ śiraḥ |
chittvā vetasapatreṇa pātayāmāsa vai bhuvi | | 25
tasminvinihate devairdānave duṣṭaceṣṭite |
karandhamasutaḥ sarvaiḥ sādhusādhviti bhāṣitaḥ | | 26
varaṃ vṛṇīṣveti tadā devairukto nṛpātmajaḥ |
vavre putraṃ mahāvīryaṃ pituḥ priyacikīrṣayā | | 27
devā ūcuḥ
bhaviṣyati hi te putraścakravarttī mahābalaḥ |
asyāmeva hi kanyāyāṃ mokṣitāyāṃ tvayānagha | | 28
rājaputra uvāca
pitrāhaṃ satyapāśena baddha icchāmyahaṃ sutam |
rājabhinirjitenājau tyakto me dārasaṃgrahaḥ | | 29
sā ca me yāvatā tyaktā viśālanṛpateḥ sutā |
tayā ca matkṛte tyakto māmṛte narasaṅgamaḥ | | 123.30
tatkathaṃ tāmapāsyādya viśālatanayāmaham |
nṛśaṃsātmā kariṣyāmi anyanārīparigraham | | 31
devā ūcuḥ
iyameva hi te bhāryā ślāghyate yā tvayā sadā |
viśālasya sutā subhrūstvatkṛte yā''śritā tapaḥ | | 32
asyāmutpatsyate vīraḥ saptadvīpaprasādhakaḥ |
yaṣṭā yajñasahasrāṇāṃ cakravarttī sutastava | | 33
mārkaṇḍeya uvāca
ityuccārya yayurdevāḥ karandhamasutaṃ dvija |
so'pyāha tāṃ tadā patnī kathyatāṃ bhīru kintvidam | | 34
sā cāsmai kathayāmāsa tyaktāhaṃ bhavatā yadā |
tyaktabandhujanā'raṇyaṃ nirvedātsamupāgatā | | 35
atrāhaṃ tapasā vīra kṣīṇaprāyaṃ kalevaram |
tyaktukāmā samabhyetya devadūtena vāritā | | 36
bhaviṣyati ca putraste cakravarttī mahābalaḥ |
prīṇayiṣyati yo devānasurāṃśca haniṣyati | | 37
iti devājñayā tena devadūtena vāritā |
na sanyektavatī dehaṃ tvatsaṅgamamanorathā | | 38
paraśvaśca mahābhāga snātuṃ gaṅgāhradaṃ gatā |
avatīrṇā vikṛṣṭāsmi vṛddhanāgena kenacit | | 39
tato rasātalaṃ nītā tena tatra ca me puraḥ |
nāgāḥ sahasraśastasthurnāgapatnyaḥ kumārakāḥ | | 123.40
tuṣṭuvurmāṃ samabhyetya māmanye'pūjayaṃstathā |
yayācire savinayaṃ nāgā māmaṅganāstathā | | 41
prasādaṃ kuru sarveṣāṃ tvamasmākaṃ sutastvayā |
aparādhamupetānāṃ saṃnivāryo vadhonmukhaḥ | | 42
aparādhaṃ kariṣyanti tvatputrasyānilāśanāḥ |
tannimittaṃ nivāryo'sau prasādaḥ kriyatāmiti | | 43
tatheti ca mayā prokte divyaiḥ pātālabhūṣaṇaiḥ |
bhūṣitāhaṃ tathā puṣpairgandhavāsobhiruttamaiḥ | | 44
samānītā tathā lokamimaṃ tenānilāśinā |
purā yathā kāntimatī pūrvavadrūpaśālinī | 45
iti rūpavatīṃ dṛṣṭvā sarvālaṅkārabhūṣitām |
jagrāha dṛḍhakeśo'yaṃ hartukāmaḥ sudurmatiḥ | | 46
yuṣmadbāhubalenāhaṃ rājaputra vimokṣitā |
tatprasīda mahābāho mā pratīccha tvayā samaḥ | |
bhūloke rājaputro'nyo nāsti satyaṃ bravīmyaham | | 47
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe'vikṣiccaritaṃ nāma trayoviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 123 |
atha caturviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
maruttaputrotpattivarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
iti tasyā vacaḥ śrutvā smṛtvā pitṛvacaḥ śubham |
kimicchake pratijñāte yaduktaṃ tena bhūbhṛtā | | 1
pratyuvāca sa tāṃ kanyāmavikṣinnṛpateḥ sutaḥ |
sānurāgamanāḥ kanyāṃ tyaktabhogāṃ ca tatkṛte | | 2
yadāhaṃ tyaktavāṃstanvīṃ tvāmarātiparājitaḥ |
vijitya śatrūnsamprāptā tvaṃ mayātra karomi kim | | 3
kanyovāca
mama pāṇiṃ gṛhāṇa tvaṃ ramaṇīye'tra kānane |
sakāmāyāḥ sakāmena saṅgamo guṇavānbhavet | | 4
rājaputra uvāca
evaṃ bhavatu bhadraṃ te vidhirevātra kāraṇam |
anyathā kathamanyatra tvāmahaṃ ca samāgataḥ | | 5
mārkaṇḍeya uvāca
etasminnantare prāpto gandharvatanayo mune |
varāpsarobhiḥ sahito gandharvairaparairvṛtaḥ | | 6
gandharva uvāca
rājaputra suteyaṃ  me bhāminī nāma māninī |
abhiśāpādagastyasya viśālatanayā'bhavat | | 7
bālabhāvena yo'gastyaḥ kopitaḥ krīḍamānayā |
tatastena tadā śaptā mānuṣī tvaṃ bhaviṣyasi | | 8
prasāditaḥ sa cāsmābhirbāleyamavivekinī |
tavāparāddhā viprarṣe prasādaḥ kriyatāmiti | | 9
prasādyamānaḥ so'smābhiridamāha mahāmuniḥ |
bāleti matvā śāpo'lpo datto'syā nānyathaiva tat | | 124.10
iti śāpādagastyasya viśālabhavane śubhā |
jāteyaṃ matsutā subhrūrbhāminī nāma nāmataḥ | | 11
tadasyāhaṃ kṛte prāpto gṛhāṇemāṃ nṛpātmajām |
mamātmajā sutaste'tra cakravartī bhaviṣyati | | 12
mārkaṇḍeya uvāca
tathetyuktveti tasyāśca sa pāṇiṃ pārthivātmajaḥ |
jagrāha vidhivaddhomaṃ cakre tatra ca tumburuḥ | | 13
prajagurdevagandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
puṣpāṇi sasṛjurmeghā devavādyāni sasvanuḥ | | 14
vivāhe rājaputrasya tayā tatra sameyuṣaḥ |
samastavasudhātrāṇakartṛkāraṇabhūtayā | | 15
tato gandharvalokaṃ te saha tena mahātmanā |
niḥśeṣeṇa yayuḥ sā ca sa rājasuto mune | | 16
bhāminyā mumude sārddhamavikṣinnṛpanandanaḥ |
sā ca tena samaṃ tatra bhogasampatsamanvitā | | 17
kadācidatiramye'sau nagaropavane tayā |
vikrīḍati samaṃ tanvyā kadācidupaparvate | | 18
kadācitpuline nadyā haṃsasārasaśobhite |
kadācidbhavanasyānte prāsāde cātiśobhane | | 19
vihāradeśeṣvanyeṣu ramaṇīyeṣvaharniśam |
sa reme sahitastanvyā sā ca tena mahātmanā | | 124.20
bhakṣyānulepanaṃ vastraṃ srakpānādikamuttamam |
upājahrustayostatra munigandharvakinnarāḥ | | 21
tayā ca ramatastasya bhāminyā saha durlabhe |
gandharvaloke vīrasya putraṃ sā suṣuve śubhā | | 22
tasmiñjāte mahāvīrye gandharvāṇāṃ mahotsavaḥ |
babhūva manujavyāghre tena kāryamavekṣatām | | 23
jaguḥ kecittathaivānye mṛdaṅgapaṭahānakān |
avādayanta caivānye veṇuvīṇādikāṃstathā | | 24
nanṛtuśca tathā tatra bahavo'psarasāṃ gaṇāḥ |
puṣpavṛṣṭimuco meghā jagarjurmṛdunisvanāḥ | | 25
tathā kolāhale tasminvartamāne'tha tumburuḥ |
praṇayena smṛto'bhyetya jātakarmākaronmuniḥ | | 26
devāḥ samāyayuḥ sarve tathā devarṣayo'malāḥ |
pātālātpannagendrāśca śeṣavāsukitakṣakāḥ | | 27
tathā devāsurāṇāṃ ca ye pradhānā dvijottama |
yakṣāṇāṃ guhyakānāṃ ca vāyavaśca tathā'khilāḥ | | 28
tadā''gatairaśeṣarṣidevadānavapannagaiḥ |
munibhiścākulamabhūdgandharvāṇāṃ mahatpuram | | 29
tataḥ sa tumburuḥ kṛtvā jātakarmādikāḥ kriyāḥ |
cakre svastyayanaṃ tasya bālasya stutipūrvakam | | 124.30
cakravartī mahāvīryo mahābāhurmahābalaḥ |
mahāntaṃ kālamīśitvamaśeṣāyāḥ kṣiteḥ kuru | | 31
ime śakrādayaḥ sarve lokapālastatharṣayaḥ |
svasti kurvantu ta vīra vīryaṃ cārivināśanam | | 32
maruttava śivāyāstu vāti pūrveṇa yo'rajāḥ |
marutte vimalo'kṣīṇo'vaiṣamyāyāstu dakṣiṇaḥ | | 33
paścimaste marudvīryamuttamaṃ te prayacchatu |
balaṃ yacchatu cotkṛṣṭaṃ marutte ca tathottaraḥ | | 34
iti svastyayanasyānte vāguvācāśarīriṇī |
maruttaveti bahuśo yadidaṃ gururabravīt | | 35
marutta iti tenāyaṃ bhuvi khyāto bhaviṣyati |
bhuvi cāsya mahīpālā yāsyanyābjñāvaśā yataḥ | | 36
eṣa sarvakṣitīśānāṃ vīraḥ sthāsyati mūrddhani |
cakravarttī mahāvīryaḥ saptadvīpavatīṃ mahīm | | 37
ākramya pṛthivīpālānayaṃ bhokṣyatyavāritaḥ |
pradhānaḥ pṛthivīśānāṃ bhaviṣyatyeṣa yajvinām | |
ādhikyaṃ śauryavīryeṇa bhaviṣyatyasya rājasu | | 38
mārkaṇḍeya uvāca
ityākarṇya vacaḥ sarve kenāpyuktaṃ divaukasām |
tutuṣurvipragandharvāścāsya mātā tathā pitā | | 39
iti śrī mārkaṇḍeyaṣurāṇe'vikṣiccarite'vikṣito maruttaputrotpattivarṇanaṃ nāma caturviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 124 |
atha pañcaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
maruttacaritravarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sa rājaputrastamādāya dayitaṃ sutam |
patnīṃ cānugato vipra gandharvairāyayau puram| | 1
sa piturbhavanaṃ prāpya vavande piturādarāt |
caraṇau sā ca tanvaṅgī hrīmatī nṛpate sutā | | 2
tathāha rājaputro'sau gṛhītvā bālakaṃ sutam |
dharmāsanagataṃ bhūpaṃ rājñāṃ madhye karandhamam | | 3
mukhaṃ pautrasya paśyaitadutsaṅgasthasya yanmayā |
kimicchake pratijñātaṃ tubhyaṃ mātuḥ kṛte purā | | 4
ityuktvā piturutsaṅge taṃ kṛtvā tanayaṃ tataḥ |
yathāvṛttamaśeṣaṃ sa kathayāmāsa tasya tat | | 5
sa pariṣvajya taṃ pautramānandāsrāvilekṣaṇaḥ |
sa bhāgyo'smītyathātmānaṃ praśaśaṃsa punaḥ punaḥ | | 6
tataḥ so'rghyādinā samyaggandharvānsamupāgatān |
sammānayāmāsa mudā vismṛtānyaprayojanaḥ | | 7
tataḥ pure mahānāsīdānandaḥ pauraveśmasu |
asmākaṃ santatirjātā nāthasyeti mahāmune | | 8
hṛṣṭapuṣṭe pure tasmingītavādyairvarāṅganāḥ |
vilāsinyo'ticārvaṅgyo nanṛturlāsyamuttamam | | 9
rājā ca dvijamukhyebhyo ratnāni ca vasūni ca |
gāvo vastrāṇyalaṅkārānadadāddhṛṣṭamānasaḥ | | 125.10
tataḥ sa bālo vavṛdhe śuklapakṣe yathā śaśī |
pitṝṇāṃ prītijanako janasyeṣṭaśca so'bhavat | | 11
ācāryāṇāṃ sakāśātsa prāgvedāñjagṛhe mune |
tataḥ śāstrāṇyaśeṣāṇi dhanurvedaṃ tataḥ param | | 12
kṛtodyogo yadā so'bhūtkhaḍgakārmukakarmaṇi |
anyeṣu ca tathā vīraḥ śastreṣu vijitaśramaḥ | | 13
tato'strāṇi sa jagrāha bhārgavādbhṛgusambhavāt |
vinayāvanato vipra guroḥ prītiparāyaṇaḥ | | 14
gṛhītāstraḥ kṛtī vede dhanurvedasya pāragaḥ |
niṣṇātaḥ sarvavidyāsu na babhūva tataḥ paraḥ | | 15
viśālo'pi sutāvārttāmupalabhyākhilāmimām |
harṣanirbharacitto'bhūddauhitrasya ca yogyatām | | 16
atha rājā sutasutaṃ dṛṣṭvā prāptamanorathaḥ |
yajñānanekānniṣyādya dattvā dānāni cārthinām | | 17
kṛtaśeṣakriyo yuktaḥ sa varṇerdharmato mahīm |
paripālyārivijayī balabuddhisamanvitaḥ | | 18
sa yiyāsurvanaṃ putramavikṣitamabhāṣata |
putra vṛddho'smi gacchāmi vanaṃ rājyaṃ gṛhāṇa me | | 19
kṛtakṛtyo'smi nāstyanyatkiñcittvadabhiṣecanāt |
suniṣpannamato rājyaṃ tvaṃ gṛhāṇa mayārpitam | | 125.20
ityuktaḥ pitaraṃ prāha so'vikṣinnṛpanandanaḥ |
praśrayāvanato bhūtvā yiyāsustapase vanam | | 21
nāhaṃ tāta kariṣyāmi pṛthivyāḥ paripālanam |
nāpaiti hrīrme manasi rājye'yaṃ tvaṃ niyojaya | | 22
tātena mokṣito baddho na svavīryādahaṃ yataḥ |
tataḥ kiyatpauruṣaṃ me puruṣaiḥ pālyate mahī | | 23
yo'haṃ na pālanāyālamātmano'pi vasundharām |
sa kathaṃ pālayiṣyāmi rājyamanyatra vikṣipa | | 24
sa strīsadharmā puruṣo yaścānyenāvadruhyate |
ātmā'mohāya bhavatā bandhanādyena mokṣitaḥ | | 25
so'haṃ kathaṃ bhaviṣyāmi strīsadharmā mahīpatiḥ |
striyaḥ pumānbhavedbharttā ya śūraḥ sa mahīpatiḥ | | 26
pitovāca
na bhinna eva putrasya pitā putrastathā pituḥ |
nānyena mokṣito vīra yastvaṃ pitrā vimokṣitaḥ | |
putra uvāca
hadayaṃ nānyathā netuṃ mayā śakyaṃ nareśvara | | 27
hṛdaye hrīrmamātīva yastvahaṃ mokṣitastvayā | | 28
pitropāttāṃ śriyaṃ bhuṅkte pitrā kṛcchrātsamuddhṛtaḥ |
vijñāyate ca yaḥ pitrā mānavaḥ so'stu no kule | | 29
svayamarjitavittānāṃ khyātiṃ svayamupeyuṣām |
svayaṃ nistīrṇakṛcchrāṇāṃ yā gatiḥ sā'stu me gatiḥ | | 125.30
mārkaṇḍeya uvāca
ityāha bahuśaḥ pitrā yadāpyuktvā'pyasau mune |
tadā tasya sutaṃ rājye maruttamakaronnṛpaḥ | | 31
sa pitrā samanujñātaṃ rājyaṃ prāpya pitāmahāt |
cakāra samyaksuhṛdāmānandamupapādayan | | 32
rājā karandhamaścāpi vīrāmādāya tāṃ tathā |
vanaṃ jagāma tapase yatavākkāyamānasaḥ | | 33
tatra varṣasahasraṃ sa tapastaptvā suduścaram |
vihāya dehaṃ nṛpatiḥ śakrasyāpa salokatām | | 34
sāsya patnī tadā vīrā varṣāṇāmaparaṃ śatam |
tapaścacāra viprarṣe jaṭilāmalapaṅkinī | | 35
sālokyamicchatī bharttuḥ svargatasya mahātmanaḥ |
phalamūlakṛtāhārā bhārgavāśramasaṃśrayā | |
dvijātipatnīmadhyasthā dvijaśuśrūṣaṇādṛtā | | 36
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe maruttacarite pañcaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 125 |
atha ṣaḍviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
maruttacaritavarṇanam
krauṣṭukiruvāca
bhagavanvistarātsarvaṃ mamaitatkathitaṃ tvayā |
karandhamasya caritamavikṣiccaritaṃ ca yat | | 1
avikṣitasya nṛpatermaruttasya mahātmanaḥ |
śrotumicchāmi caritaṃ śrūyate so'ticeṣṭitaḥ | | 2
cakravarttī mahābhāgaḥ śūraḥ kānto mahāmatiḥ |
dharmaviddharmakṛccaiva samyakpālayitā bhuvaḥ | | 3
mārkaṇḍeya uvāca
sa pitrā samanujñātaṃ rājyaṃ prāpya pitāmahāt |
dharmataḥ pālayāmāsa pitā putrānivaurasān | | 4
iyāja subahūnyajñānyathāvatsvāptadakṣiṇān |
ṛtvikpurohitādeśādanirviṇṇo mahīpatiḥ | | 5
tasyāpratihataṃ cakramāsīddvīpeṣu saptasu |
gatiścāpyanavacchinnā svaḥpātālajalādiṣu | | 6
tataḥ prāpya dhanaṃ vipra yathāvatsvakriyāparaḥ |
ayajatsa mahāyajñairdevānindrapurogamān | | 7
itare ca yathāvarṇāḥ sve sve karmaṇyatandritāḥ |
tadupāttadhanāścakruriṣṭāpūrttādikāḥ kriyāḥ | | 8
pālyamānā mahī tena maruttena mahātmanā |
yo'sparddhāttridaśāvāsavāsibhirdvijasattama | | 9
tenātiśayitāḥ sarve kevalaṃ na mahīkṣitaḥ |
yajvinā devarājo'pi śatayajñābhisandhinā | | 126.10
ṛtviktasya tu saṃvartto babhūvāṅgirasaḥ sutaḥ |
bhrātā bṛhaspatervipra mahātmā tapasāṃ nidhiḥ | | 11
sauvarṇo muñjavānnāma parvataḥ surasevitaḥ |
pātitaṃ tena tacchṛṅgaṃ kṛte tasya mahīpateḥ | | 12
tena yasyākhilaṃ yajñe bhūmibhāgādikaṃ dvija |
prāsādāśca kṛtāḥ śubhrāstapasā sarvakāñcanāḥ | | 13
gāthāścāpyatra gāyanti maruttacaritāśrayāḥ |
sātatyenarṣayaḥ sarve kurvanto'dhyayanaṃ yathā | | 14
maruttena samo nābhūdyajamāno mahītale |
sadaḥ samastaṃ yadyajñe prāsādāścaiva kāñcanāḥ | | 15
amādyadindraḥ somena dakṣiṇābhirdvijātayaḥ |
viprāṇāṃ pariveṣṭāraḥ śakrādyāstridaśottamāḥ | | 16
yathā yajñe maruttasya tṛptāḥ sarve mahīpateḥ |
suvarṇamakhilaṃ tyaktaṃ ratnapūrṇagṛhe dvijaiḥ | | 17
prāsādādisamastaṃ ca sauvarṇaṃ tasya yatkratau |
trayo varṇāhyalabhyanta tasmātkecittathā daduḥ | | 18
( tena tyaktena śiṣṭā ye janāḥ pūrṇamanorathāḥ |
te'pi yajñānyajante sma deśe deśe pṛthakpṛthak | |)
tasyaivaṃ kurvato rājyaṃ samyakpālayataḥ prajāḥ |
tapasvī kaścidabhyetya tamāha munisattama | | 19
piturmātā tavāhedaṃ dṛṣṭvā tāpasamaṇḍalam |
viṣābhibhūtamuragairmadonmattairnareśvara | | 126.20
pitāmahaste svaryātaḥ samyaksaṃpālya medinīm |
pitā tava tathā śakto hitvā grāmaṃ vanaṃ gataḥ | |
( tapaścaraṇaśaktā'hamiha caurvāśrame sthitā) | | 21
sā'haṃ paśyāmi vaikalyaṃ tava rājyaṃ praśāsataḥ |
pitāmahasya tenābhūdyatpūrveṣāṃ ca te nṛpa | | 22
nūnaṃ pramatto bhogeṣu sakto vā'vijitendriyaḥ |
cārāndhatā yato'stīyaṃ duṣṭāduṣṭaṃ na vetsi yat | | 23
pātālādabhyupetaistu bhujagairdaśaśālibhiḥ |
daṣṭā munisutāḥ sapta dūṣitāśca jalāśayaḥ | | 24
svedamūtrapurīṣeṇa dūṣitaṃ suśṛtaṃ haviḥ |
aparādhaṃ samuddiśya datto nāgabaliścirāt | | 25
ete samarthā munayo bhasmīkartuṃ bhujaṅgamān |
kintveṣāṃ nādhikāro'tra tvamevādhikāravān | | 26
tāvatsukhaṃ bhūpatijairbhogajaṃ prāpyate nṛpa |
abhiṣekajalaṃ yāvanna mūrdhni vinipātyate | | 27
kāni mitrāṇi kaḥ śatrurmama śatrorbalaṃ kiyat |
ko'haṃ ke mantriṇaḥ pakṣe ke vā bhūpatayo mama | | 28
( kiyānkośo balaṃ kiṃvā ko'nurakto jano mama) |
virakto vā parairbhinnaḥ pareṣāmapi kīdṛśaḥ | |
kaḥ samyagatra nagare viṣaye vā jano mama | | 29
dharmakarmāśrayo mūḍhaḥ kaḥ samyagapi varttate |
ko daṇḍyaḥ paripālyaḥ kaḥ ke copekṣyā narā mayā | | 126.30
sāmabhedatayā damyā deśakālamavekṣatā |
cārāṃśca cārayedanyairajñātānbhūpatiścaraiḥ | | 31
sacivādiṣu sarveṣu carāndadyānmahīpatiḥ |
ityādau bhūpatirnityaṃ karmaṇyāsaktamānasaḥ | | 32
nayeddinaṃ tathā rātriṃ na tu bhogaparāyaṇaḥ |
rājñāṃ śarīragrahaṇaṃ na bhogāya mahīpate | | 33
kleśāya mahate pṛthvī svadharmaparipālane |
samyakpālayataḥ pṛthvīṃ svadharmaṃ ca mahīpate | | 34
iha kteśo mahānsvarge paramaṃ sukhamakṣayam |
tadetadavabudhyasva hitvā bhogānnareśvara | | 35
pālanāya kṣiteḥ kleśamaṅgīkartumihārhasi |
iti vṛttamṛṣīṇāṃ yadvyasanaṃ tvayi śāsati | | 36
bhujaṅgahetukaṃ bhūpa cārāndho nāpi vetsi tat |
bahunātra kimuktena duṣṭe daṇḍo nipātyatām | | 37
śiṣṭānpālaya rājaṃstvaṃ dharmaṣaḍbhāgamāpsyasi |
arakṣanpāpamakhilaṃ duṣṭairavinayātkṛtam | | 38
samavāpsyasyasandigdhaṃ yadicchasi kuruṣva tat |
etanmayoktaṃ sakalaṃ yattavāhaṃ pitāmahaḥ | |
kuruṣvaivaṃ sthite yatte rocate vasudhādhipa | | 39
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe maruttacaritavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 126 |
atha saptaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
maruttacaritavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
iti tāpasavākyaṃ sa śrutvā lajjāparo nṛpaḥ |
dhiṅmāṃ cārāndhamityuktvā niḥśvasya jagṛhe dhanuḥ | | 1
tataḥ sa tvaritaṃ gatvā tamaurvasyāśramaṃ prati |
vavande śirasā vīrāṃ mātaraṃ piturātmanaḥ | | 2
tāpasāṃśca yathānyāyaṃ taiścāśīrbhirabhiṣṭutaḥ |
dṛṣṭvā ca tāpasānsapta nāgairdaṣṭānmṛtānbhuvi | | 3
ninindātmānamasakṛtpurasteṣāṃ mahīpatiḥ |
uvāca caitadadyāhaṃ madvīryamavamanyatām | | 4
yatkaromi bhujaṅgānāṃ duṣṭānāṃ brāhmaṇadviṣām |
tatpaśyatu jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam | | 5
mārkaṇḍeya uvāca
ityuktvā jagṛhe kopādastraṃ saṃvartakaṃ nṛpaḥ |
nāśāyāśeṣanāgānāṃ pātālorvīvicāriṇām | | 6
tato jajvāla sahasā nāgalokaḥ samantataḥ |
mahāstratejasā vipra dahyamāno nivāritaḥ | | 7
hā hā tāteti hā mātarhā hā vatseti saṃbhrame |
tasminnastrakṛte vācaḥ pannagānāmathābhavan | | 8
kecijjvaladbhiḥ pucchāgraiḥ phaṇairanye bhujaṅgamāḥ |
gṛhītaputradārāśca tyaktābharaṇavāsasaḥ | | 9
pātālamutsṛjya yayuḥ śaraṇaṃ bhāminīṃ tadā |
maruttamātaraṃ pūrvaṃ yayā dattaṃ tadābhayam | | 127.10
tāmupetyoragāḥ sarve sapraṇāmaṃ bhayāturāḥ |
sagadgadamidaṃ procuḥ smaryatāṃ naḥ puroditam | | 11
praṇamyābhyarthitaṃ pūrvaṃ yadasmābhiḥ rasātale |
tasya kālo'yamāyātastrāhi vīraprajāyini | | 12
putro nivāryatāṃ rājñi prāṇaiḥ saṃyojyamastu naḥ |
dahyate sakalo loko nāgānāmastravahninā | | 13
evaṃ saṃdahyamānānāmasmākaṃ tanayena te |
tvāmṛte śaraṇaṃ nānyatkṛpāṃ kuru yaśasvini | | 14
mārkaṇḍeya uvāca
iti śrutvā vacasteṣāṃ saṃsmṛtyādau ca bhāṣitam |
bharttāramāha sā sādhvī sasambhramamidaṃ vacaḥ | | 15
pūrvameva tavākhyātaṃ pātāle yadbhujaṅgamaiḥ |
proktamabhyarthanāpūrvaṃ mamāsīttanayaṃ prati | | 16
ta ime'bhyāgatā bhītā dahyante tasya tejasā |
māmete śaraṇaṃ pūrvaṃ dattamebhyo mayā'bhayam | | 17
ye māṃ śaraṇamāpannāste tvāṃ śaraṇamāgatāḥ |
apṛthagdharmacaraṇā yātāhaṃ śaraṇaṃ tava | | 18
tannivāraya putraṃ tvaṃ maruttaṃ vacanāttava |
mayā cābhyarthito'vaśyaṃ śamamabhyupayāsyati | | 19
rājovāca
mahāparādhe niyataṃ maruttaḥ krodhamāgataḥ |
durnirvartyamahaṃ manye tasya krodhaṃ sutasya te | | 127.20
nāgā ūcuḥ
śaraṇāgatāstava vayaṃ prasādaḥ kriyatāṃ nṛpa |
kṣatrasyārtaparitrāṇanimittaṃ śastradhāraṇam | | 21
mārkaṇḍeya uvāca
nāgānāṃ tadvacaḥ śrutvā bhūtānāṃ śaraṇaiṣiṇām |
tayā cābhyarthitaḥ patnyā prāhāvīkṣinmahāyaśāḥ | | 22
gatvā bravīmi taṃ bhadre tanayaṃ tvarayā tava |
paritrāṇāya nāgānāṃ na tyājyāḥ śaraṇāgatāḥ | | 23
nopasaṃharate so'straṃ yadi madvacanānnṛpaḥ |
tadāstrairvārayiṣyāmi tasyāstraṃ tanayasya te | | 24
mārkaṇḍeya uvāca
tato gṛhītvā sa dhanuravikṣitkṣatriyottamaḥ |
bhāryayā sahitaḥ prāyāttvarāvānbhārgavāśramam | | 25
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe maruttacaritavarṇanaṃ nāma saptaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 127 |
athāṣṭāviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
maruttacaritavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
sa tu tatra sutaṃ dṛṣṭvā gṛhītavarakārmukam |
dhanuḥ śastraṃ ca tasyograṃ jvālāvyāptadigantaram | | 1
udgirantaṃ mahāvahniṃ dīpitākhilabhūtalam |
pātālāntargataṃ prāptamasahyaṃ ghorabhīṣaṇam | | 2
sa taṃ dṛṣṭvā mahīpālaṃ bhṛkuṭīkuṭilānanam |
mā krudhastvaṃ maruttāstramupasaṃhriyatāmiti | | 3
prāhāsakṛccānuluptavarṇakramamudāradhīḥ |
sa niśamya gurorvākyaṃ dṛṣṭvā taṃ ca punaḥ punaḥ | | 4
gṛhītakārmukaḥ pitroḥ praṇipatya sagauravam |
pratyuvācāparāddhā me subhṛśaṃ pannagāḥ pitaḥ | | 5
śāsatīmāṃ mayi mahīṃ paribhūya balaṃ mama |
saptāśramamupāgamya daṣṭā munikumārakāḥ | | 6
ṛṣīṇāmāśramasthānāmamīṣāmavanīpate |
mayi śāsati durvṛttairdūṣitāni havīṃṣi ca | | 7
jalāśayāstathāpyetaiḥ sarva eva hi dūṣitāḥ |
tadetkāraṇaṃ kiñcinna vaktavyaṃ tvayā pitaḥ | |
na nivārayitavyo'haṃ brahmaghnānpratipannagān | | 8
avikṣiduvāca
yadyebhirnihatā viprā yāsyanti narakaṃ mṛtāḥ |
mamaitatkiyatāṃ vākyaṃ viramāstraprayogataḥ | | 9
marutta uvāca
nāhameṣāṃ kṣamiṣyāmi duṣṭānāmaparādhinām |
ahameva gamiṣyāmi narakaṃ yadi pāpinām | |
na nigrahe yatāmyeṣāṃ māṃ nivāraya mā pitaḥ | | 128.10
avikṣiduvāca
māmete śaraṇaṃ prāptāḥ pannagā mama gauravāt |
upasaṃhriyatāmastramalaṃ kopena te nṛpa | | 11
marutta uvāca
nāhameṣāṃ kṣamiṣyāmi duṣṭānāmaparādhinām |
svadharmamullaṃghya kathaṃ kariṣyāmi vacastava | | 12
daṇḍye nipātayandaṇḍaṃ bhūpaḥ śiṣṭāṃśca pālayan |
puṇyalokānavāpnoti narakāṃścāpyupekṣaṇāt | | 13
mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ sa bahuśaḥ pitrā vāryamāṇo'mbayā saha |
nopasaṃharate so'straṃ tato'sau punarabravīt | | 14
hiṃsase pannagānbhītānmamaitāñcharaṇaṃ gatān |
vāryamāṇo'pi tasmātte kariṣyāmi pratikriyām | | 15
mayāpyastrāṇyavāptāni na tvameko'stravidbhuvi |
mamāgrataḥ sudurvṛttapauruṣaṃ ca kiyattava | | 16
tataḥ kārmukamāropya kopatāmravilocanaḥ |
avikṣidastraṃ jagrāha kālasya munipuṅgava | | 17
tato jvālāparīvāramarisaṃghaghnamuttamam |
kālāstraṃ tu mahāvīryaṃ yojayāmāsa kārmuke | | 18
tataścukṣobha jagatī saṃvarttāstrapratāpitā |
sābdhiśailā'khilā vipra kālasyāstre samudyate | | 19
mārkaṇḍeya uvāca
kālāstramudyataṃ pitrā maruttaḥ so'pi vīkṣya tat |
prāhoccairastrametanme duṣṭaśāstisamudyatam | | 128.20
na tvadvadhāya kālāstraṃ mayi muñcati kiṃ bhavān |
svadharmacāriṇi sute sadaivājñākare tava | | 21
mayā kāryaṃ mahābhāga prajānāṃ paripālanam |
tvayaivaṃ kriyate kasmānmadvadhāyāstramudyatam | | 22
avikṣiduvāca
śaraṇāgatasaṃtrāṇaṃ kartuṃ vyavasitā vayam |
tasya vyāghātakarttā tvaṃ na me jīvanvimokṣyase | | 23
māṃ vā hatvāstravīryeṇa jahi duṣṭānihoragān |
tvāṃ vā hatvā'hamastreṇa rakṣiṣyāmi mahoragān | | 24
dhiktasya jīvitaṃ puṃsaḥ śaraṇārthinamāgatam |
yonārtamanugṛhṇāti vairipakṣamapi dhruvam | | 25
kṣatriyo'hamime bhītāḥ śaraṇaṃ māmupāgatāḥ |
apakarttā tvamevaiṣāṃ kathaṃ vadhyo na me bhavān | | 26
marutta uvāca
mitraṃ vā bāndhavo vā'pi pitā vā yadi vā guruḥ |
prajāpālanavighnāya yo hantavyaḥ sa bhūbhṛtā | | 27
so'haṃ te prahariṣyāmi na kroddhavyaṃ tvayā pitaḥ |
svadharmaḥ paripālyo me na me krodhastavopari | | 28
mārkaṇḍeya uvāca
tatastau niścitau dṛṣṭvā parasparavadhaṃ prati |
samutpatyāntare tasthurmunayo bhārgavādayaḥ | | 29
ūcuścainaṃ na moktavyaṃ tvayāstraṃ pitaraṃ prati |
tvayā ca nāyaṃ hantavyaḥ putraḥ prakhyātaceṣṭitaḥ | | 128.30
marutta uvāca
mayā duṣṭā nihantavyāḥ santo rakṣyā mahīkṣitā |
ime ca duṣṭā bhujagāḥ ko'parādho'tra me dvijāḥ | | 31
avikṣiduvāca
śaraṇāgatasantrāṇaṃ mayā kāryamayaṃ ca me |
aparādhyaḥ suto viprā yo hanti śaraṇāgatān | | 32
ṛṣayaḥ ūcuḥ
ime vadanti bhujagāstrāsalolavilocanāḥ |
saṃjīvayāmastānviprānye daṣṭā duṣṭapannagaiḥ | | 33
tadalaṃ vigraheṇobhau rājavaryau prasīdatām |
ubhāvapi vinirvyūḍhapratijñe dharmakovidau | | 34
mārkaṇḍeya uvāca
sā tu vīrā samabhyetya putrametadabhāṣata |
madvākyādeṣa te putro hantuṃ nāgānkṛtodyamaḥ | | 35
tanniṣpannaṃ yadā viprāste jīvanti tathā mṛtāḥ |
sañjīvantaśca mucyante yadyuṣmaccharaṇaṃ gatāḥ | | 36
bhāminyuvāca
ahamabhyarthitā pūrvamebhiḥ pātālasaṃśrayaiḥ |
tannimittamayaṃ bharttā mayātra viniyojitaḥ | | 37
tadetadārye nirvṛttamubhayorapi śobhanam |
mama bhartuśca putrasya tvatpautrasyātmajasya ca | | 38
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sañjīvayāmāsustānviprāṃste bhujaṅgamāḥ |
divyairoṣadhijātaiśca viṣasaṃharaṇena ca | | 39
pitrornanāma caraṇau sa tato jagatīpatiḥ |
maruttaśca sa taṃ prītyā pariṣvajyedamabravīt | | 128.40
mānahā bhava śatrūṇāṃ ciraṃ pālaya medinīm |
putrapautraiśca modasva mā ca te santu vidviṣaḥ | | 41
tato dvijairanujñātau vīrayā ca nareśvarau |
samārūḍhau rathaṃ sā ca bhāminī svapuraṃ gatā | | 42
vīrā'pi kṛtvā sumahattapo dharmabhṛtāṃ varā |
bhartuḥ salokatāṃ prāptā mahābhāgā pativratā | | 43
marutto'pi cakārorvyāṃ dharmataḥ paripālanam |
vinirjitāriṣaḍvargo bhogāṃśca bubhuje nṛpaḥ | | 44
tasya patnī mahābhāgā vidarbhatanayā tathā |
prabhāvatī suvīrasya sauvīrī cābhavatsutā | | 45
sukeśī ketuvīryasya māgadhasyātmajā'bhavat |
sutā ca sindhuvīryasya madrarājasya kekayī | | 46
kekayasya ca sairandhrī sindhubharturvapuṣmatī |
cedirājasutā cābhūdbhāryā tasya suśobhanā | | 47
tāsāṃ putrāstasya cāsanbhūbhṛto'ṣṭādaśa dvija |
teṣāṃ pradhāno jyeṣṭhaśca nariṣyantaḥ suto'bhavat | | 48
evaṃ vīryo maruttobhūnmahārājo mahābalaḥ |
tasyāpratihataṃ cakramāsīddvīpeṣu saptasu | | 49
yasya tulyo'paro rājā na bhūto na bhaviṣyati |
sattvavikramayuktasya rājarṣeramitaujasaḥ | | 128.50
tasyaitaccaritaṃ śrutvā maruttasya mahātmanaḥ |
janma cāgryaṃ dvijaśreṭha mucyate sarvakilbiṣaiḥ | | 51
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe maruttacarite'ṣṭāviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 128 |
athaikonatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
nariṣyaṃtacaritavarṇanam
krauṣṭukiruvāca
maruttacaritaṃ kṛtsnaṃ bhagavankathitaṃ tvayā |
tatsantatimaśeṣeṇa śrotumicchā pravartate | | 1
tatsantatau kṣitīśā ye rājyārhā vīryaśālinaḥ |
tānahaṃ śrotumicchāmi tvayā khyātānmahāmune | | 2
mārkaṇḍeya uvāca
nariṣyanta iti khyāto maruttasyābhavatsutaḥ |
aṣṭādaśānāṃ putrāṇāṃ sa jyeṣṭhaḥ śreṣṭha eva ca | | 3
varṣāṇāṃ ca sahasrāṇi saptatiṃ daśa pañca ca |
bubhujai pṛthivīṃ kṛtsnāṃ maruttaḥ kṣatriyarṣabhaḥ | | 4
kṛtvā rājyaṃ svadharmeṇa iṣṭvā yajñānanuttamān |
nariṣyantasutaṃ jyeṣṭhamabhiṣicya yayau vanam | | 5
ekāgracittaḥ sa nṛpastaptvā tatra tapo mahat |
āruroha divaṃ vipra yaśasāvṛtya rodasī | | 6
nariṣyantaḥ sutaḥ so'sya cintayāmāsa buddhimān |
piturvṛttaṃ samālokya tathānyeṣāṃ ca bhūbhṛtām | | 7
atra vaṃśe mahātmāno rājāno mama pūrvajāḥ |
yajvino dharmataḥ pṛthvīṃ pālayāmāsurūrjitāḥ | | 8
dātāraścāpi vittānāṃ saṃgrāmeṣvanivartinaḥ |
teṣāṃ kaścaritaṃ śaktastvanuyātuṃ mahātmanām | | 9
kintu tairyatkṛtaṃ karma dharmyamāhavanādibhiḥ |
tadahaṃ kartumicchāmi tacca nāsti karomi kim | | 129.10
dharmātpālayataḥ pṛthvīṃ ko gaṇo'tra mahīpateḥ |
asamyakpālanātpāpī narendro narakaṃ vrajet | | 11
sati vitte mahāyajñāḥ kartavyā eva bhūbhṛtā |
dātavyaṃ cātra kiṃ citraṃ sīdatāmīśvaro gatiḥ | | 12
ābhijātyaṃ tathā lajjā kopaścāri janāśrayaḥ |
kārayanti svadharmaśca saṅgrāmādapalāyanam | | 13
etatsarvaṃ yathā samyaṅmatpūrvaiḥ puruṣaiḥ kṛtam |
pitrā ca me maruttena tathā tatkena śakyate | | 14
tadahaṃ kiṃ kariṣyāmi yattu taiḥ pūrvajaiḥ kṛtam |
ye yajvino varā dāntāḥ saṅgrāmāccānivartinaḥ | | 15
mahatsaṅgrāmasaṃmardeṣvavisaṃvādipauruṣāḥ |
krameṇāhaṃ yatiṣyāmi kasmai tānabhisandhitum | | 16
athavā taiḥ svayaṃ yajñāḥ kṛtāḥ pūrvajaneśvaraiḥ |
aviśramadbhirnānyaistu kāritāstatkaromyaham | | 17
mārkaṇḍeya uvāca
iti sañciṃtya yajñaṃ sa cakāraikaṃ nareśvaraḥ |
yādṛśaṃ na cakārānyo vittotsargopaśobhitam | | 18
dvijānāṃ jīvanāyālaṃ dattvā tu sumahādhanam |
tataḥ śataguṇaṃ teṣāṃ yajñārthamadadānnṛpaḥ | | 19
gāvo vastrāṇyalaṅkāraṃ dhānyāgārādikaṃ tathā |
pratyekamadadātteṣāṃ sarvapṛthvīnivāsinām | | 129.20
tatastena yadā yajñaḥ prārabdho bhūbhujā punaḥ |
prārabdhe sa makhe yaṣṭuṃ tato nālabhata dvijān | | 21
yānyānvṛṇoti sa nṛpo viprānārtvijyakarmaṇi |
te te tamūcuryajñāya vayamapyatra dīkṣitāḥ | | 22
anyaṃ varaya yadvittaṃ tvayāsmākaṃ visarjitam |
tasyānto nāsti yajñeṣu dadyāstvaṃ nṛpate katham | | 23
mārkaṇḍeya uvāca
na cāpa ṛtvijo viprāṃstadāśeṣakṣitīśvaraḥ |
bahirvedyāṃ tadā dānaṃ sa dātumupacakrame | | 24
tathāpi jagṛhurnaiva dhanasampūrṇamandirāḥ |
dvijāya dātuṃ bhūyo'sau nirviṇṇa idamabravīt | | 25
aho'tiśobhanaṃ pṛthvyāṃ yadvipro nādhanaḥ kvacit |
aśobhanaṃ ca yatkośo viphaloyamayajvinaḥ | | 26
nārtvijyaṃ kurute kaścidyajamāno'khilo janaḥ |
dvijānāṃ na ca no dānaṃ dadatāṃ sampratīcchate | | 27
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ kāṃściddvijānbhaktyā praṇipatya punaḥ punaḥ |
svayajñe ṛtvijaścakre te pracakrurmahāmakham | | 28
atyadbhutamidaṃ cāsīdyadā tasya mahīpateḥ |
sa yajño'bhūttadā pṛthvyāṃ yajamāno'khilo janaḥ | | 29
dvijanmanāmabhūnnāsītsadasyastatra kaścana |
yajamānā dvijāḥ kecitkecitteṣāṃ tu yājakāḥ | | 129.30
nariṣyanto narapatiriyāja sa yadā tadā |
tatpradāturdhanairyāgaṃ kuryuḥ pṛthvyāmaśeṣataḥ | | 31
prācyāṃ koṭyastu yajñānāmāsannaṣṭādaśādhikāḥ |
pratīcyāṃ sapta vai koṭyo dakṣiṇasyāṃ caturdaśa | | 32
uttarasyāṃ ca pañcāśadekakālaṃ tadābhavan |
mune brāhmaṇayajñānāṃ nariṣyanto yadā'yajat | | 33
evaṃ sa rājā dharmātmā nariṣyanto'bhavatpurā |
maruttatanayo vipra vikhyātabalapauruṣaḥ | | 34
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe nariṣyantacaritaṃ nāmaikonatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 129 |
atha triṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
damacaritavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
nariṣyantasya tanayo duṣṭāridamano damaḥ |
śakrasyeva balaṃ tasya dayāśīlaṃ muneriva | | 1
bābhravyāmindrasenāyāṃ jajñe tasya bhūbhṛtaḥ|
navavarṣāṇi jaṭhare sthitvā mārturmahāyaśāḥ || 2
yadgrāhayāmāsa dama mātaraṃ jaṭhare sthitaḥ |
damaśīlaśca bhavitā yataścāyaṃ nṛpātmajaḥ | | 3
tatastrikālavijñānaḥ sa hi tasya purohitaḥ |
dama ityakaronnāma nariṣyantasutasya tu | | 4
sa datto rājaputrastu dhanurvedamaśeṣataḥ |
jagṛhe surarājasya sakāśādvṛṣaparvaṇaḥ | | 5
dundubherdaityavaryasya tapovananivāsinaḥ |
sakāśājjagṛhe kṛtsnamastragrāmaṃ ca tattvataḥ | | 6
śakteḥ sakāśādvedāśca vedāṅgānyakhilāni ca |
tathārṣṭiṣeṇādrājarṣerjagṛhe yogamātmavān | | 7
taṃ surūpaṃ mahātmānaṃ gṛhītāstraṃ mahābalam |
svayaṃvare kṛtā pitrā jagṛhe sumanā patim | | 8
sutā daśārṇādhipaterbalinaścāruvarmaṇaḥ |
paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ ye tadarthamupāgatāḥ | | 9
tasyāṃ ca sānurāgo'bhūnmadrarājasya vai sutaḥ |
sumanāyāṃ mahānando mahābalaparākramaḥ | | 130.10
tathā vidarbhādhipateḥ putraḥ saṃkrandanasya ca |
vapuṣmānrājaputraśca mahādhanurudāradhīḥ | | 11
te tadā taṃ vṛtaṃ dṛṣṭvā duṣṭāridamanaṃ damam |
mantrayāmāsuranyo'nyaṃ tatrānaṅgavimohitāḥ | | 12
etāmasya balātkanyāṃ gṛhītvā rūpaśālinīm |
gṛhaṃ prayāmastasyeyamasmākaṃ yaṃ grahīṣyati | | 13
bhartṛbuddhyā varārohā svayaṃvaravidhānataḥ |
tasyecchayā no bhavitrī bhāryā dharmopapāditā | | 14
atha necchati sā kañcidasmākaṃ madirekṣaṇā |
tatastasya bhavitrī sā yo damaṃ ghātayiṣyati | | 15
mārkaṇḍeya uvāca
iti te niścayaṃ kṛtvā trayaḥ pārthivanandanāḥ |
jagṛhustāṃ sucārvaṅgīṃ damapārśvānuvarttinīm | | 16
tataḥ kecinnṛpāsteṣāṃ ye tatpakṣā vicukruśuḥ |
cukruśuścāpare bhūpāḥ kecinmadhyasthatāṃ gatāḥ | | 17
tato damastānbhūpālānavalokya samantataḥ |
anākulamanā vākyamidamāha mahāmune | | 18
dama uvāca
bho bhūpā dharmakṛtyeṣu yadvadanti svayaṃvaram |
daśārṇapatinā bhūpāḥ kṛte dharmye svayaṃvare | |
adharmo vā'tha vā dharmo yadebhirgṛhyate balāt | | 19
yadyadharmo na me kāryamanyabhāryā bhaviṣyati |
dharmo vā tadalaṃ prāṇairye rakṣyante'rilaṅghane | | 130.20
tato daśārṇādhipatiścāruvarmā narādhipaḥ |
niḥśabdaṃ kārayitvā tatsadaḥ prāha mahāmune | | 21
damena yadidaṃ proktaṃ dharmādharmāśritaṃ nṛpāḥ |
tadvadadhvaṃ yathā dharmo mamāsya ca na lupyate | | 22
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ kecinmahīpālāstamūcurvasudhādhipam |
parasparānurāgeṇa gāndharvo vihito vidhiḥ | | 23
kṣatriyāṇāṃ paramayaṃ na viṭśūdradvijanmanām |
damamāśritya niṣpannaḥ sa cāsyā duhitustava | | 24
iti dharmāddamasyaiṣā duhitā tava pārthiva |
yo'nyathā varttate mohātkāmātmā sampravarttate | | 25
tathā'pare tadā procurmahātmāno hi bhūbhṛtām |
pakṣe ye bhūbhṛto vipra daśārṇādhipatiṃ vacaḥ | | 26
mohātkimāhurdharmo'yaṃ gāndharvaṃ kṣatrajanmanaḥ |
na tveṣa śāstā nānyo hi rākṣasaḥ śastrajīvinām | | 27
balādimāṃ yo harati hatvā tu paripanthinaḥ |
tasyaiṣā syādrākṣasena vivāhenāvanīśvarāḥ | | 28
pradhānatara eṣo'tra vivāhadvitaye mataḥ |
kṣatriyāṇāmato dharmā mahānandādibhiḥ kṛtaḥ ||29
mārkaṇḍeya uvāca
atha procuḥ punarbhūpā yaiḥ pūrvamudito nṛpaḥ |
parasparānurāgeṇa jātidharmāśritaṃ vacaḥ ||130.30
satyaṃ śasto rākṣaso'pi kṣatriyāṇāṃ paro vidhiḥ |
kintvasau janakasvāmye kumāryānumato varaḥ ||3 1
hatvā tu pitṛsambandhaṃ balena hriyate hi yā |
sa rākṣaso vidhiḥ prokto nātra bhartṛkare sthitā ||32
paśyatāṃ sarvabhūpānāmanayā yadvṛto damaḥ |
gāndharvasyeha niṣpattau vivāho rākṣaso'tra kaḥ ||3 3
vivāhitāyāḥ kanyāyāḥ kanyātvaṃ naiva vidyate |
kanyāyāśca vivāhena sambandhaḥ pṛthivīśvarāḥ ||34
ta ime ye balādenāṃ damādādātumudyatāḥ |
balinaste yadi tataḥ kurvantu na tu sādhu tat ||35
mārkaṇḍeya uvāca
tacchrutvā'sau damaḥ kopakaṣāyīkṛtalocanaḥ |
āropayāmāsa dhanurvacanaṃ cedamabravīt ||36
mamāpi bhāryā balibhiḥ paśyato hriyate yadi |
tatkulena bhujābhyāṃ vā ko guṇaḥ klībajanmanaḥ ||37
dhiṅmamāstrāṇi dhikchauryaṃ dhikcharāndhikcharāsanam |
dhigvyarthaṃ me kule janma maruttasya mahātmanaḥ ||38
yadi bhāryāmime mūḍhāḥ samādāya balānvitāḥ |
prayānti jīvato dhiktāṃ mama vyarthamanuṣyatām ||39
ityuktvā tānmahīpālānmahānandamukhānbalī |
athābravīttadā sarvānmahāridamano damaḥ ||130.40
eṣātiśobhanā bālā cārvaṅgī madirekṣaṇā |
kiṃ tasya janmanā bhāryā na yasyeyaṃ kulodbhavā | | 41
iti sañcintya bhūpālāstathā yatata saṃyuge |
yathā nirjitya māmetāṃ patnīṃ kuruta māninaḥ | | 42
ityābhāṣya tatastatra śaravarṣamamuñcata |
chādayanpṛthivīpālāṃstamaseva mahīruhān | | 43
te'pi vīrā mahīpālāḥ śaraśaktyṛṣṭimudgarān |
mumucustatprayuktāṃśca damaściccheda līlayā | | 44
te'pi tatprahitānbāṇāṃsteṣāṃ cāsau śarotkarān |
ciccheda pṛthivīśānāṃ nariṣyantātmajo mune | | 45
varttamāne tadā yuddhe damasya kṣitipātmajaiḥ |
praviveśa mahānandaḥ khaḍgapāṇiryato damaḥ | | 46
tamāyāntaṃ damo dṛṣṭvā khaḍgapāṇiṃ mahāmṛdhe |
mumoca śaravarṣāṇi varṣāṇīva purandaraḥ | | 47
tadastrāṇi tatastāni śarajālāni tatkṣaṇāt |
mahānandaḥ praciccheda khaḍgenānyānavañcayat | | 48
tato roṣātsamāruhya taṃ damasya tadā ratham |
mahānando mahāvīryo damena yuyudhe saha | | 49
bahudhā yudhyamānasya mahānandasya lāghavāt |
damo mumoca hadaye śaraṃ kālānalaprabham | | 130.50
taṃ lagnamātmanotkṛṣya vibhinnena tato hṛdā |
damaṃ prati vicikṣepa mahānando'simujjvalam | | 51
patantaṃ cainamulkābhaṃ śaktyā cikṣepa taṃ damaḥ |
śiro vetasapatreṇa mahānandasya cācchinat | | 52
tasminhate mahānande prācuryeṇa parāṅmukhāḥ |
babhūvuḥ pārthivāstasthau vapuṣmānkuṇḍinādhipaḥ | | 53
damena yuyudhe cāsau balagarvamadānvitaḥ |
dākṣiṇātyamahīpālatanayo raṇagocaraḥ | | 54
yudhyamānasya tasyograṃ karavālaṃ sa vai laghu |
ciccheda sāratheścaiva śiraḥ saṃkhye tathā dhvajam | | 55
chinnakhaḍgo gadāṃ so'tha jagrāha bahukaṇṭakām |
tāmapyasya sa ciccheda karasthāmeva satvaraḥ | | 56
yāvadanyatsamādattte sa vapuṣmānvarāyudham |
tāvacchareṇa taṃ viddhvā damo bhūmāvapātayat | | 57
sa pātitastato bhūmau vihvalāṅgaḥ savepathuḥ |
vinivṛttamatiryuddhādbabhūva kṣitipātmajaḥ | | 58
tamālokya tathā bhūtamayuddhamatimātmavān |
utsṛjyādāya sumanāṃ sumanāḥ prayayau damaḥ | | 59
tato daśārṇādhipatiḥ prītimānakarottayoḥ |
damasya sumanāyāśca vivāhaṃ vidhipūrvakam | | 130.60
kṛtadāro damastatra daśārṇādhipateḥ pure |
sthitvā'lpakālaṃ prayayau sabhāryo nijamandiram | | 61
daśārṇādhipatiścāsau dattvā nāgāṃsturaṅgamān |
rathago'śvakharoṣṭrāṃśca dāsīdāsāṃstathā bahūn | | 62
vastrālaṅkāracāpādi varopaskaramāsanam |
anyaistaiśca tathā bhāṇḍaiḥ paripūrṇaṃ vyasarjayat | | 63
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe damacarite triṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 130 |
athaikatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
damacaritavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
sa tāṃ labdhvā tathā patnīṃ sumanāṃ sumahāmune |
praṇamya sa pituḥ pādau mātuśca kṣitipātmajaḥ | | 1
sā ca tau śvaśurau sūbhrūrnanāma sumanā tadā |
tābhyāṃ tau ca tadā vipra āśīrbhirabhinanditau | | 2
mahotsavaśca sañjajñe nariṣyantasya vai pure |
kṛtadāre ca samprāpte daśārṇādhipateḥ purāt | | 3
sambandhinaṃ daśārṇeśaṃ jitāṃśca pṛthivīśvarān |
śrutyā putreṇa mumude nariṣyanto mahīpatiḥ | | 4
so'pi reme sumanayā mahārājasuto damaḥ |
varodyānavanoddeśe prasādagirisānuṣu | | 5
atha kālena mahatā ramamāṇā damena sā |
avāpa garbhe sumanā daśārṇādhipateḥ sutā | | 6
so'pi rājā nariṣyanto bhuktabhogo mahīpatiḥ |
vayaḥ pariṇatiṃ prāpya damaṃ rājye'bhiṣicya ca | | 7
vanaṃ jagāmendrasenā patnī cāsya tapasvinī |
vānaprasthavidhānena sa tatra samatiṣṭhata | | 8
dākṣiṇātyaḥ sudurvṛttaḥ saṃkrandanasuto vane |
vapuṣmānsa mṛgānhantuṃ yayāvalpapadānugaḥ | | 9
sa taṃ dṛṣṭvā nariṣyantaṃ tāpasaṃ malapaṅkinam |
indrasenāṃ ca tatpatnīṃ tapasātisudurbalām | | 131.10
papraccha kastvaṃ bho vipraḥ kṣatriyo vā vanecaraḥ |
vānaprasthamanuprāpto vaiśyo vā mama kathyatām | | 11
tato maunavratī bhūpo nahi tasyottaraṃ dadau |
indrasenā ca tatsarvamācaṣṭāsmai yathātatham | | 12
mārkaṇḍeya uvāca
jñātvā taṃ ca nariṣyantaṃ vapuṣmānpitaraṃ ripoḥ |
prāpto'sīti vadankopājjaṭāsu parigṛhya ca | | 13
hāheti candrasenāyāṃ rudantyāṃ bāṣpagadgadam |
cakarṣa kopātsaṅgaṃ ca vākyaṃ cedamuvāca ha | | 14
nirjitaḥ samare yena yena me sumanā hṛtā |
damasya tasya pitaraṃ haniṣye'vatu taṃ damaḥ | | 15
yenākhilamahīpālaputrāḥ kanyārthamāgatāḥ |
avadhūtā haniṣye'haṃ pitaraṃ tasya durmateḥ | | 16
yauvanāstrasvarūpeṣu made yasya durātmanaḥ |
sa damo vārayatveṣa hanmi tasyā riporgurum | | 17
mārkaṇḍeya uvāca
ityuktvā sa durācāro vapuṣmānavanīpatiḥ |
kraṃdantyāmindrasenāyāṃ śiraściccheda tasya ca | | 18
tato dhigdhiṅmunijanā anye ca vanavāsinaḥ |
tamūcuḥ sa ca taṃ hatvā jagāma svapuraṃ vanāt | | 19
gate tasminviniśvasya sendrasenā vapuṣmati |
preṣayāmāsa putrasya samīpaṃ śūdratāpasam | | 131.20
gacchethā āśu me putraṃ damaṃ brūhi vaco mama |
abhijño hyasi madbhartṛvṛttāntaṃ procyate'tra kim | | 21
tathāpi vācyaḥ putro me yadbravīmyatiduḥkhitā |
laṃghanāmīdṛśīṃ prāptāṃ vilokyatāṃ mahīpateḥ | | 22
madbhartrā'dhikṛto rājā caturṇāṃ paripālakaḥ |
tvamāśramāṇāṃ kiṃ yuktaṃ tāpasānyanna rakṣasi | | 23
bhartā mama nariṣyantastāpasastapasi sthitaḥ |
vilapantyāstathā nātho yathā nāsi tathā tvayi | | 24
ākṛṣya keśeṣu balādaparādhaṃ vinā tataḥ |
hato vapuṣmatā khyātimiti te bhūpatirgatā | | 25
evaṃ sthite tatkriyatāṃ yathā dharmo na lupyate |
tathā ca naiva vastavyaṃ mātāhaṃ tāpasī yataḥ | | 26
pitā vṛddhastapasvī ca nāparādhena dūṣitaḥ |
nihato yena yattasya kartavyaṃ tadvicintyatām | | 27
santi te mantriṇo vīrāḥ sarvaśāstrārthavedinaḥ |
taiḥ sahālocya yatkāryamevaṃbhūte kuruṣva tat | | 28
nāsmākamadhikāro'tra tāpasānāṃ narādhipa |
kuruṣvaitaditītthaṃ tvamevaṃ bhūpatibhāṣitam | | 29
vidūrathasya janako yavanena yathā hataḥ |
tathāyaṃ tava putrasya kulaṃ tena vināśitam | | 131.30
jambhasyāsurarājasya pitā daṣṭo bhujaṅgamaiḥ |
tenāpyakhilapātālavāsinaḥ pannagāḥ hatāḥ | | 31
parāśareṇa pitaraṃ śaktiṃ taṃ rakṣasā''hatam |
śrutvā'gnau pātitaṃ kṛtsnaṃ rakṣasāmabhavatkulam | | 32
anyasyāpi svavaṃśasya laṃghanā kriyate hi yā |
tāṃ nālaṃ kṣatriyaḥ soḍhuṃ ki punaḥ pitṛmāraṇam | | 33
nāyaṃ pitā te nihato nāsmiñchastraṃ nipātitam |
tvāmatra nihataṃ manye tvayi śastraṃ nipātitam | | 34
bibhetyasya hi kaḥ śastraṃ nyastaṃ yena vanaukasām |
tava nṛpasya putrasya mā bibhetu bibhetu vā | | 35
taveyaṃ laṅghanāyuktā yadasmiṃstatsamācara |
vapuṣmati mahārāja sabhṛtyajñātibāndhave | | 36
mārkaṇḍeya uvāca
iti saṃkrāntasandeśamindrasenā visṛjya tam |
patidehamupāśliṣya viveśāgniṃ manasvinī | | 37
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe damacaritavarṇanaṃ nāmaikatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 131 |
atha dvātriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
damacaritavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
indrasenāsamājñaptaḥ sa gatvā śūdratāpasaḥ |
samācaṣṭa yathāpūrvaṃ damāya nidhanaṃ pituḥ | | 1
tāpasena samākhyāte damastena piturvadhe |
krodhenātīva jajvāla haviṣevāgniruddhataḥ | | 2
sa tu krodhāgninā dhīre dahyamāno mahāmune |
karaṃ kareṇa niṣpiṣya vākyametaduvāca ha | | 3
anātha iva me tāto mayi putre tu jīvati |
ghātitaḥ sunṛśaṃsena paribhūya kulaṃ mama | | 4
tāpaṃ karomyahaṃ kiṃvāpyeṣa klaibyātkṣamāmyaham |
durvṛttaśāntau śiṣṭānāṃ pālane'dhikṛtā vayam | | 5
pitaraṃ cāpi nihataṃ dṛṣṭvā jīvanti śatravaḥ |
tatkimetena bahunā hā tāteti ca kiṃ punaḥ | | 6
vilāpenātra yatkṛtyaṃ tadeṣo'tra karomyaham |
yadyahaṃ tasya raktena dehotthena vapuṣmataḥ | |
na karomi gurostṛptiṃ tatpravekṣye hutāśanam | | 7
tacchoṇitenodakakarma tasya māṃsena samyagdvijabhojanaṃ ca |
kuryāṃ pitustasya ca piṇḍadānaṃ na cetpravekṣyāmi hutāśanaṃ tat | | 8
sāhāyyamasyāsuradevayakṣagandharvavidyādharasiddhasaṃghāḥ |
kurvanti cettānapi cāstrapūgairbhasmīkaromyeṣa ruṣā sametaḥ | | 9
niḥśūramādhārmikamapraśastaṃ taṃ dākṣiṇātyaṃ samare nihatya |
bhokṣye tato'haṃ pṛthivīṃ ca kṛtsnāṃ vahniṃ pravekṣyāmyanihatya taṃ vā | | 132.10
sudurmatiṃ tāpasavṛddhaghātinaṃ vanasthagaṃ sādhuvidhiṃ vidagdhagam |
hantāhamadyākhilabandhumitrapadātihastyaśvabalaiḥ sametam | | 11
eṣo'hamādāya dhanuḥsakhaḍgo rathī tathaivāribalaṃ sametya |
karomi vai yatkadanaṃ samastāḥ paśyantu me devagaṇā sametāḥ | | 12
yo yaḥ sahāyo bhavitādya tasya mayā sametasya raṇāya bhūyaḥ |
tasyaiva niḥśeṣakulakṣayāya samudyato'haṃ nijabāhusainyaḥ | | 13
yadi kuliśakaro'sminsayuge devarājaḥ pitṛpatiratha cograṃ daṇḍamudyasya kopāt |
dhanapativaruṇārkā rakṣituṃ taṃ yatante niśitaśaravaraughairghātiyiṣye tathāpi | | 14
niyatamatiradoṣaḥ kānanākhaṇḍalokā nipatitaphalabhakṣaḥ sarvabhūteṣu maitraḥ |
prabhavati mayi putre hiṃsito yena tātaḥ piśitarudhiratṛptāstasya santvadya gṛdhrāḥ | | 15
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe damacarite dvātriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 132 |
atha trayastriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
vapuṣmadvadhavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
iti pratijñāya tadā nariṣyantasuto damaḥ |
kopāmarṣavivṛttākṣaḥ śbhaśrumāvṛtya pāṇinā | | 1
hā hato'smīti pitaraṃ dhyātvā devaṃ viniṃdya ca |
provāca maṃtriṇaḥ sarvānānināya purohitam | | 2
dama uvāca
yadatra kṛtyaṃ tadbrūta tāte prāpte surālayam |
śrutaṃ bhavadbhiryatproktaṃ tena śūdratapasvinā | | 3
vṛddhastapasvī sa nṛpo vānaprasthavrate sthitaḥ |
maunavratadharo'śastro manmātrā cendrasenayā | | 4
proktaṃ saṃsṛṣṭayā svātmyādyāthātathyaṃ vapuṣmate |
tenāpi khaḍgamākṛṣya jaṭāṃ savyena pāṇinā | | 5
dhṛtvā jaghāna duṣṭātmā lokanāthamanāthavat |
mātā ca saṃdiśya hi māṃ dhikchabdaṃ bruvatī satī | | 6
mandabhāgyaṃ ca niḥśrīkaṃ praviṣṭā havyavāhanam |
tamāliṃgya nariṣyantaṃ prayātā tridaśālayam | | 7
so'hamadya kariṣyāmi yanme māturudīritam |
hastyaśvarathapādātaṃ sainyaṃ ca parikalpyatām | | 8
aniryāpya piturvairamahatvā pitṛghātakam |
akṛtvā ca vaco māturjīvituṃ kimihotsahe | | 9
mārkaṇḍeya uvāca
mantriṇastadvacaḥ śrutvā hāhetyuktvā tathā ca tat |
kṛtavanto vimanasaḥ sabhṛtyabalavāhanāḥ | | 133.10
niryayuḥ saparīvārāḥ puraskṛtya damaṃ nṛpam |
gṛhītvā cāśiṣo viprāttrikālajñātpurodhasaḥ | | 11
ahirāḍiva niḥśvasya damaḥ prāyādvapuṣmatam |
sīmāpālādisāmantānnighnanyāmyāṃ diśa tvarā | | 12
nirīkṣya taṃ samāyāntaṃ vapuṣmānmarṣapūritaḥ |
saṃkrandanasutenāpi damo jñāto vapuṣmatā | |
āyātaḥ saparīvāraḥ sāmātyaḥ saparicchadaḥ | | 13
akaṃpitena manasā sasainyāni dideśa ha |
dūtaṃ ca preṣayāmāsa nirgamya nagarādbahiḥ | | 14
tvaṃ śīghrataramāgaccha nariṣyantaḥ pratīkṣate |
sabhāryakṣatrabandho tvaṃ samāyāhi mamāntikam | | 15
ime madbāhunirmuktāḥ śitā bāṇāḥ pipāsitāḥ |
bhittvā śarīraṃ saṅgrāme pāsyanti rudhiraṃ tava | | 16
śrutvā damastu tatsarvaṃ dūtaproktaṃ yayau tvaran |
smṛtvā pratijñāṃ pūrvoktāṃ niḥśvasamurago yathā | | 17
āhūtasamare caiva pumānsenāvikatthanaḥ |
tato yuddhamatīvāsīddamasya ca vapuṣmataḥ | | 18
rathī ca rathinā nāgī nāginā hayinā hayī |
ayudhyanta ca viprarṣe tadyuddhaṃ tumulaṃ hyabhūt | | 19
paśyatāṃ sarvadevānāṃ siddhagandharvarakṣasām |
cakampe vasudhā brahmanyudhyamāne dame yudhi | | 133.20
na gajo na rathī nāśvastasya bāṇasahastu yaḥ |
tato damena yuyudhe senādhyakṣo vapuṣmataḥ | | 21
hṛdi vivyādha ca dama iṣuṇāgādyamāntikam |
tasminnipatite sainyaṃ palāyanaparaṃ hyabhūt | | 22
sa svāminaṃ tataḥ prāha damaḥ śatruṃ damastathā |
kva yāsi duṣṭa pitaraṃ ghātayitvā tapasvinam | | 23
aśastraṃ ca tapasyantaṃ kṣatriyo'si nivartatām |
tato nivṛtya sa damaṃ yodhayāmāsa sānujaḥ ||24
sa putraḥ saha sambandhibāndhavairyuyudhe rathī |
tataḥ śarāsanānmuktabāṇairvyāptāstato diśaḥ ||25
damaṃ ca sarathaṃ cāśu śarajālairapūrayat |
tataḥ pitṛvadhotthena kopena sa damastathā ||26
ciccheda tāñcharānsteṣāṃ vivyādhānyaiśca tānapi |
ekenaikena bāṇena sapta putrānstathā dvija ||27
sambandhibāndhavānmitrānnināya yamasādanam |
vapuṣmānsa rathī krodhānnihatātmajabāndhavaḥ ||28
yuyudhe ca sa tenājau śarairāśīviṣopamaiḥ |
ciccheda tasya tānbāṇānsa damaśca mahāmune ||29
yuyudhāte ca saṃrabdhau parasparajayaiṣiṇau |
parasparaśarāghātavicchinnadhanuṣau tvarā || 133.30
gṛhītakhaḍgāvuttīrya cikrīḍāte mahābalau |
damaḥ kṣaṇaṃ nṛpaṃ dhyātvā pitaraṃ nihataṃ vane || 31
keśeṣvākṛṣya cākramya nipātya dharaṇītale |
śirodharāyāṃ pādena bhujamudyamya cābravīt ||32
paśyantu devatāḥ sarvā mānuṣāḥ pannagāḥ khagāḥ |
pāṭyamānaṃ ca hṛdayaṃ kṣatrabandhorvapuṣmataḥ || 33
evamuktvā ca sa damo hadayaṃ ca vyadārayat |
pātukāmaśca sa suraiḥ kṣatajena nivāritaḥ || 34
tataścakāra tātasya raktenaivodakakriyām |
ānṛṇyaṃ prāpya sa pituḥ punaḥ prāyātsvamandiram || 35
vapuṣmataśca māṃsena piṇḍadānaṃ cakāra ha |
brāhmaṇānbhojayāmāsa rakṣaḥ kulasamudbhavān ||36
evaṃvidhā hi rājāno babhūvuḥ sūryavaṃśajāḥ |
anye'pi sudhiyaḥ śūrā yajvino dharmakovidāḥ | | 37
vedāntapāragāstāñca na saṃkhyātumihotsahe |
eteṣāṃ caritaṃ śrutvā naraḥ pāpaiḥ pramucyate | | 38
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe damacarite vapuṣmadvadho nāma trayastriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 133 |
atha catustriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
śravaṇapaṭhanavarṇanam
pakṣiṇa ūcuḥ
evamuktvā jaimineyaṃ mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ |
visṛjya krauṣṭukimuniṃ cakre mādhyāhnikīṃ kriyām | | 1
asmābhiśca śrutaṃ tasmādyatte proktaṃ mahāmune |
anādisiddhametaddhi purā proktaṃ svayaṃbhuvā | | 2
mārkaṇḍeyāya munaye yatte'smābhirudāhṛtam |
puṇyaṃ pavitramāyuṣyaṃ dharmakāmārthasiddhidam | | 3
paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ sadyaḥ sarvapāpapramocanam |
ādāveva kṛtā ye ca praśnāścatvāra eva hi | | 4
pituḥ putrasya saṃvādastathā sṛṣṭiḥ svayaṃbhuvaḥ |
tathā manūnāṃ sthitayo rājñāṃ ca caritaṃ mune | |5
asmābhiretatte proktaṃ kimadya śrotumicchasi |
etānsarvānnaraḥ śrutvā paṭhate vā sabhāsu ca | | 6
vidhūya sarvapāpāni brahmaṇo'nte layaṃ vrajet |
aṣṭādaśapurāṇāni yāni prāha pitāmahaḥ | | 7
teṣāṃ tu saptamaṃ jñeyaṃ mārkarṇḍeyaṃ suviśrutam |
brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavaṃ ca śaivaṃ bhāgavataṃ tathā | | 8
tathānyannāradīyaṃ ca mārkaṇḍeyaṃ ca saptamam |
āgneyamaṣṭamaṃ proktaṃ bhaviṣyaṃ navamaṃ tathā | | 9
daśamaṃ brahmavaivarttaṃ laiṅgamekādaśaṃ smṛtam |
vārāhaṃ dvādaśaṃ proktaṃ skandamatra trayodaśam | | 134.10
caturdaśaṃ vāmanaṃ ca kaurmaṃ pañcadaśaṃ tathā |
mātsyaṃ ca gāruḍaṃ caiva brahmāṇḍaṃ ca tataḥ param | | 11
aṣṭādaśapurāṇānāṃ nāmadheyāni yaḥ paṭhet |
trisandhyaṃ japate nityaṃ so'śvamedhaphalaṃ labhet | | 12
sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca |
vaṃśānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam | 13
catuḥpraśnasamopetaṃ purāṇaṃ hyetaduttamam |
śrutvā punaśca te pāpaṃ kalpakoṭiśataiḥ kṛtam | | 14
brahmahatyādipāpāni yānyanyānyaśubhāni ca |
tāni sarvāṇi naśyanti tṛṇaṃ vātahataṃ yathā | | 15
puṣkare dānajaṃ puṇyaṃ śravaṇādasya jāyate |
sarvavedādhikaphalaṃ samāptyā cādhigacchati | | 16
yaḥ śrāvayetpūjayettaṃ yathā devaṃ pitāmaham |
gandhapuṣpaistathā vastrairbrāhmaṇānāṃ ca tarpaṇaiḥ | | 17
yathāśaktyā ca dātavyaṃ nṛpairgrāmādivāhanam |
etatpurāṇamakhilaṃ vedārthairupabṛṃhitam | |
dharmaśāstraikanilayaṃ śrutvā sarvārthamāpnuyāt | | 18
śrutvā purāṇamakhilaṃ vyāsaṃ sampūjayedbudhaḥ |
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yathoktaphalahetave | | 19
dadyādgāṃ gurave svarṇavastrālaṅkārasaṃyutām |
śravaṇasya phalāvāptyai dānaiḥ saṃtoṣayedgurum | | 134.20
apūjya pāṭhakartāraṃ ślokamekaṃ śṛṇoti yaḥ |
nāsau puṇyamavāpnoti śāstracoraḥ smṛto hi saḥ | | 21
na tasya devāḥ prīṇanti pitaro naiva putrakān |
dattaṃ śrāddhaṃ tathecchanti tīrthasnānaphalaṃ na ca | | 22
labheta śāstracoraśca nindāṃ sajjanasaṃsadi |
avajñayā na śrotavyaṃ śāstrametadvicakṣaṇaiḥ | | 23
paṭhyamāne tvavajñāte sādhubhiḥ śāstra uttame |
mūko bhavati janmāni sapta mūrkhaḥ prajāyate | | 24
śrutvā tatpūjayedyastu purāṇaṃ saptamaṃ punaḥ |
sarvapāpavinirmuktaḥ punātyeva nijaṃ kulam | | 25
pūto yāti na sandeho viṣṇulokaṃ sanātanam |
cyutastataḥ punarnaiva sa bhaviṣyati mānavaḥ | | 26
purāṇaśravaṇādeva paramayogamavāpnuyāt |
nāstikāya na dātavyaṃ vṛṣale vedanindake | | 27
gurudvijātinindāya tathā bhagnavratāya ca |
mātāpitrornindakāya vedaśāstrādinindine | | 28
bhinnamaryādine caiva tathā vai jñātikopine |
eteṣāṃ naiva dātavyaṃ prāṇaiḥ kaṇṭhagatairapi | | 29
lobhādvā yadi vā mohādbhayādvāpi viśeṣataḥ |
paṭhedvā pāṭhayedvāpi sa gacchennarakaṃ dhruvam | | 134.30
mārkaṇḍeya uvāca
etatsarvamupākhyānaṃ dharmyaṃ svargāpavargadam|
yaḥ śṛṇoti paṭhedvāpi siddhaṃ tasya samīhitam | | 31
ādhivyādhijaduḥkhena kadācinnābhiyujyate |
brahmahatyādipāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ | | 32
santaḥ svajanamitrāṇi bhavanti hitabuddhayaḥ |
nārayaḥ sambhaviṣyanti dasyavo vā kadācana | | 33
sadartho miṣṭabhogī ca durbhikṣairnāvasīdati |
paradāraparadravyaparahiṃsādikilbiṣaiḥ | | 34
mucyate'nekaduḥkhebhyo nityaṃ caiva dvijottama |
ṛddhirvṛddhiḥ smṛtiḥ śāntiḥ śrīḥ puṣṭistuṣṭireva ca | |
nityaṃ tasya bhavedvipra yaḥ śṛṇoti kathāmimām | | 35
mārkaṇḍeyapurāṇametadakhilaṃ śṛṇvannaśocyaḥ
pumānyo vā samyagudīyarayedrasamayaṃ śocyo na so'pi dvija |
yogajñānaviśuddhasiddhisahitaḥ svargādiloke'pyasau
śakrādyaiśca surādibhiḥ parivṛtaḥ svarge sadā pūjyate | | 36
purāṇametacchrutvā ca jñānavijñānasaṃyutam |
vimānavaramāruhya svargaloke mahīyate | | 37
purāṇākṣarasaṃkhyā ca prakhyātā tattvabuddhinā |
ślokānāṃ ṣaṭsahasrāṇi tathā cāṣṭaśatāni ca | | 38
ślokāstatra navāśītirekādaśasamāhitāḥ |
kathitā muninā pūrvaṃ mārkaṇḍeyena dhīmatā | | 39
jaiminiruvāca
bhāratenābhavadyanme saṃśayasphoṭanaṃ dvijāḥ |
tadbhavadbhiḥ kṛtaṃ yanna kaścidadya kariṣyati | |134.4 0
yūyaṃ dīrghāyuṣaḥ syāta prajñābuddhiviśāradāḥ |
sāṃkhyayoge tathā cāstu buddhiravyabhicāriṇī | |4 1
pitṛśāpakṛtādduḥkhāddaurmanasyaṃ vyapetu vaḥ |
etāvaduktvā vacanaṃ jagāma svāśramaṃ muniḥ | |
citayanparamodāraṃ pakṣiṇāṃ vākyamīritam | |42
iti śrīmārkaṇḍeyamahāpurāṇe etatpurāṇamāhātmyaśravaṇapaṭhanaphalaṃ
nāma catustriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ | 134 |
sampūrṇamidaṃ mārkaṇḍeyamahāpurāṇam | |
śrīśaḥ pāyāt| |

About this parayana — Durga

Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.

How to chant

Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.

navratridurga-pujashaktasanskritparayanadevotionalpuranascripture