Matsya Purana

śrī gaṇeśāya namaḥ||
oṃ namo bhagavate vāsudevāya||
pracaṇḍatāṇḍavāṭope prakṣiptā yena diggajāḥ|
bhavantu vighnabhaṅgāya bhavasya carāṇāmbujā|| 1.1 ||
pātālādutpatiṣṇormakaravasatayo yasya pucchābhighātā-
dūrdhvaṃ brahmāṇḍamavyatikaravihitavyatyanenāpatanti||
viṣṇormmatsyāvatārai sakalavasumatīmaṇḍalaṃ vyaṃśumānaṃ,
tasyāsyodīritānāṃ dhvanirapaharatādaśriyambaḥ śrutīnām|| 1.2 ||
yadā yadāhi dharmasya glānirbhavati bhārata|
abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham||"
"dharma saṃsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge||"
nārāyaṇaṃ namaskṛtya narañcaiva narottamam|
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet|| 1.3 ||
ajo'pi yaḥ kriyāyogānnārāyaṇa iti smṛtaḥ|
triguṇāya trivedāya namastasmai svayambhuve|| 1.4 ||
sūtamekāntamāsīnaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ|
munayo dīrghasatrānte papracchu rdīrghasaṃhitām|| 1.5 ||
pravṛttāsu purāṇīṣu dharmyāsu lalitāsu ca|
kathāsu śaunakādyāstu abhinandya muhurmuhuḥ|| 1.6 ||
katitāni purāṇāni yānyasmākaṃ tvayānagha
tānyevāmṛtakalpāni śrotumicchāmahe punaḥ|| 1.7 ||
kathaṃ sasarja bhagavān lokanāthaścarācaram|
kasmācca bhagavān viṣṇurmatsyarūpatvamāśritaḥ||1.8 ||
bhairavatvaṃ bhavasyāpi purāritvañca gadyate|
kasya hetoḥ kapālitvaṃ jagāma vṛṣabhadhvajaḥ|| 1.9 ||
sarvametatsamācakṣva sūta! vistaraśaḥ kramāt|
tvadvākyenāmṛtasyeva na tṛptirihajāyate|| 1.10 ||
sūta uvāca|
puṇyaṃ pavitramāyuṣyamidānīṃ śruṇuta dvijāḥ|
mātsyaṃ purāṇamakhilaṃ yajjagāda gadādharaḥ|| 1.11 ||
purā rājā manurnāma cīrṇavān vipulantapaḥ|
putre rājyaṃ samāropya kṣamāvān ravinandanaḥ|| 1.12 ||
malayasyaikadeśe tu sarvātmaguṇasaṃyutaḥ|
samaduḥkhasukhovīraḥ prāptavān yogamuttamam|| 1.13 ||
babhūva varadaścāsya varṣāyutaśate gate|
varamvṛṇīṣva provāca prītaḥ sa kamalāsanaḥ|| 1.14 ||
evamukto'bravīdrājā praṇamya sa pitāmaham|
ekamevāhamicchāmi tvatto varamanuttamam|| 1.15 ||
bhūtagrāmasya sarvasya sthāvarasya carasya ca|
bhaveyaṃ rakṣaṇāyālaṃ pralaye samupasthite|| 1.16 ||
evamastviti viśvātmā tatraivāntaradhīyata|
puṣpavṛṣṭiḥ sumahatī khātpapāta surārpitā|| 1.17 ||
kadācidāśrame tasya kurvataḥ pitṛtarpaṇam|
papāta pāṇyorupari śapharī jalasaṃyutā|| 1.18 ||
dṛṣṭvā tacchapharīrūpaṃ sa dayālurmahīpatiḥ|
rakṣaṇāyākarodyatnaṃ sa tasmin karakodare|| 1.19 ||
aho rātreṇa caikena ṣoḍaśāṅgulavistṛtaḥ|
so'bhavanmatsyarūpeṇa pāhi pāhīti cābravīt|| 1.20 ||
sa tamādāya maṇike prākṣipajjalacāriṇam|
tatrāpi caikarātreṇa hastatrayamavardhata|| 1.21 ||
punaḥ prāhārtanādena sahasrakiraṇātmajam|
samatsyaḥ pāhi pāhīti tvāmahaṃ śaraṇaṅgataḥ|| 1.22 ||
tataḥ sa kūpe taṃ matsyaṃ prāhiṇodravinandanaḥ|
yadā na māti tatrāpi kūpe matsyaḥ sarovare|| 1.23 ||
kṣipto'sau pṛthutāmāgāt punaryojanasammitām|
tatrāpyāha punardīnaḥ pāhi pāhi nṛpottama|| 1.24 ||
tataḥ sa manunā kṣipto gaṅgāyāmapyavardhata|
yadā tadā samudre taṃ prākṣipanmedinīpatiḥ|| 1.25 ||
yadā samudramakhilaṃ vyāpyāsau samupasthitaḥ|
tadā prāha manurbhītaḥ ko'pi tvamasuretaraḥ|| 1.26||
athavā vāsudevastvamanya īdṛkkathaṃ bhavet|
yojanāyutaviṃśatyā kasya tulyaṃ bhavedvapuḥ|| 1.27 ||
jñātastvaṃ matsyarūpeṇa māṃ khedayasi keśava!
hṛṣīkeśa! jagannātha! jagaddhāma! namo'stute|| 1.28 ||
evamuktaḥ sa bhagavān matsyarūpī janārdanaḥ|
sādhu sādhviti provāca samyag jñātastvayā'nagha|| 1.29 ||
acireṇaiva kālena medinī medinīpate |
bhaviṣyati jale magnā saśailavanakānanā|| 1.30 ||
nauriyaṃ sarvadevānāṃ nikāyena vinirmitā|
mahājīvanikāyasya rakṣaṇārthaṃ mahīpate!|| 1.31 ||
svedāṇḍājodbhijo ye vai ye ca jīvājarāyujāḥ|
asyāṃ nidhāya sarvāṃstānanāthān pāhi suvrata|| 1.32 ||
yugāntavātābhihatā yadā bhavati naurnṛpa!|
śrṛṅge'sminmama rājendra! tademāṃ saṃyamiṣyasi|| 1.33 ||
tato layānte sarvasya sthāvarasya carasya ca|
prajāpatistvaṃ bhavitā jagataḥ pṛthivīpate!|| 1.34 ||
evaṃ kṛtayugasyādau sarvajño dhṛtimānnṛpaḥ|
manvantarādhipaścāpi devapūjyo bhaviṣyasi|| 1.35 ||
iti śrīmatsyapurāṇe matsyāvatāravarṇanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||
matsya-manusaṃvādavarṇanam|
sūta uvāca|
evamukto manustena papraccha madhusūdanam|
bhagavan! kiyadbhirvarṣairbhaviṣyatyantarakṣayaḥ|| 2.1 ||
satvāni ca kathaṃ nātha! rakṣiṣye madhusūdana!|
tvayā saha punaryogaḥ kathaṃ vā bhavitā mama|| 2.2 ||
matsya uvāca|
adya prabhṛtyanāvṛṣṭirbhaviṣyati mahītale|
yāvadvarṣaśataṃ sāgraṃ durbhikṣamaśubhāvaham|| 2.3 ||
tato'lpasatvakṣayadā raśmayaḥ saptadāruṇāḥ|
satasaterbhaviṣyanti prataptāṅgāravarṇinaḥ|| 2.4 ||
(1) suṣumṇa, (2) harikeśa, (3) viśvakarmā, (4) viśvavyacā, (5) samyagvasu, (6) udagvaluḥ (7) surāhaḥ
aurvānalo'pi vikṛtiṅgamiṣyati yugakṣaye|
viṣāgniścāpi pātālāt saṅkarṣaṇamukhacyutaḥ||
bhavasyāpi lalāṭottha tṛtīyanayanānalaḥ|| 2.5 ||
trijagannirdahan kṣobhaṃ sameṣyati mahāmune!|
evaṃ dagdhā mahī sarvā yadāsyād bhasmasannibhā|| 2.6 ||
ākāśamūṣmaṇā taptaṃ bhaviṣyati parantapa!|
tataḥ sadevanakṣatraṃ jagadyāsyati saṃkṣayam‌|| 2.7 ||
saṃvarto bhīmanādaśca droṇaścaṇḍo balāhakaḥ|
vidyutpatākaḥ śoṇastu saptaite layavāridāḥ|| 2.8 ||
agniprasvedasambhūtāṃ plāvayiṣyanti medinīm|
samudrāḥ kṣobhamāgatya caikatvena vyavasthitāḥ|| 2.9 ||
etadekārṇavaṃ sarvaṃ kariṣyanti jagattrayam|
vedanāvamimāṃ gṛhya satvabījāni sarvaśaḥ|| 2.10 ||
āropya rajjuyogena mat‌pradattena suvrata|
saṃyamya nāvaṃ macchṛṅge matprabhāvābhirakṣitaḥ|| 2.11 ||
ekaḥ sthāsyasi deveṣu dagdheṣvapi parantapa!|
somasūryāvahaṃ brahmā caturloka samanvitaḥ|| 2.12 ||
narmadā ca nadīpuṇyā mārkaṇḍeyo mahān ṛṣiḥ|
bhavo vedāḥ purāṇāśca vidyābhiḥ sarvatovṛtam|| 2.13 ||
tvayā sārddhamidaṃ viśvaṃ sthāsyatyantarasaṃkṣaye|
evamekārṇave jāte cākṣuṣāntarasaṃkṣaye|| 2.14 ||
vedān pravartayiṣyāmi tvatsargādau mahīpate|
evamuktvā sa bhagavāṃstatraivāntaradhīyata|| 2.15 ||
manurapyāsthito yogaṃ vāsudevaprasādajam|
abhyasan yāvadābhūta saṃplavaṃ pūrvasūcitam|| 2.16 ||
kāle yathokte saṃjāte vāsudevamukhodgate|
śrṛṅgī prādurbabūvātha matsyarūpī janārdanaḥ|| 2.17 ||
bhujaṅgorajjurūpeṇa manoḥ pārśvamupāgamat|
bhūtān‌ sarvān‌ samākṛṣya yogenāropya dharmmavit|| 2.18 ||
bhujaṅgarajvā matsyasya śrṛṅge nāvamayojayat|
uparyyupasthitastasyāḥ praṇipatya janārdanam|| 2.19 ||
ābhūtasaṃplave tasminnatīte yogaśāyinā|
pṛṣṭena manunā proktaṃ purāṇaṃ matsyarūpiṇā|| 2.20 ||
tadidānīṃ pravakṣyāmi śrṛṇudhvamṛṣisattamāḥ||
yadbhavadbhiḥ purā pṛṣṭaḥ sṛṣṭyādikamaha~ dvijāḥ|| 2.21 ||
manuruvāca|
utpatti pralayañcaiva vaṃśānmanvantarāṇi ca|
vaṃśyānucaritañcaiva bhuvanasya ca vistaram|| 2.22 ||
dānadharmmavidhiñcaiva śrāddhakalpañca śāśvatam|
varṇāśramavibhāgañca tatheṣṭāpūrttasaṃjñitam|| 2.23 ||
devatānāṃ pratiṣṭhādi yaccānyadvidyate bhuvi|
tatsarvaṃ vistareṇa tvaṃ dharmmavyākhyātumarhasi|| 2.24 ||
mahāpralayakālānta etadāsīttamomayam|
prasuptamiva cātarkyamaprajñātamalakṣaṇam|| 2.25||
avijñeyamavijñātaṃ jagat sthāsnu cariṣṇu ca|
tataḥ svayambhūravyaktaḥ prabhavaḥ puṇyakarmmaṇām|| 2.26 ||
yaḥ śarīrādabhidhyāya sisṛkṣurvividhaṃ jagat|
nārāyaṇa iti khyātaḥ sa ekaḥ svayamud‌babhau|| 2.27 ||
atha eva sasarjādau tāsu bījamavāsṛjat|| 2.28 ||
tadevāṇḍaṃ samabhavad hemarūpyamayaṃ mahat|
saṃvatsarasahasreṇa sūryyāyutasamaprabham|| 2.29 ||
praviśyāntarmahātejāḥ svayamevātmasambhavaḥ|
prabhāvādapi tad‌vyāptyā viṣṇutvamagamatpunaḥ|| 2.30 ||
tadantarbhagavāneṣa sūryyaḥ samabhavat purā|
ādityaścādibhūtatvāt brahmābrahmapaṭhannabhūt|| 2.31 ||
divaṃ bhūmiṃ samakarottadaṇḍaśakaladvayam|
sacākaroddiśaḥ sarvvā madhye vyoma ca śāśvatam|| 2.32 ||
jarāyurmerumukhyāśca śailāstasyābhavaṃstadā|
yadulbaṃ tadabhūnmeghastaḍit‌saṅghātamaṇḍalam|| 2.33 ||
nadyo'ṇḍanāmnaḥ sambhūtāḥ pitaro manavastathā|
sapta ye'mī samudrāśca te'pi cāntarjalodbhavāḥ|| 2.34 ||
lavaṇekṣusurādyāśca nānāratnasamanvitāḥ|| 35 ||
sa sisṛkṣurabhūddevaḥ prajāpatirarindama|
tattejasaśca tatraiṣa mārtaṇḍaḥi samajāyata|| 2.36 ||
mṛte'ṇḍeca jāyate yasmānmārtaṇḍastena saṃsmṛtaḥ|
rajoguṇamayaṃ yattadrūpaṃ tasya mahātmanaḥ|| 2.37 ||
caturmukhaḥ sa bhagavānabhūllokapitāmahaḥ|| 38 ||
yena sṛṣṭaṃ jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam|
tamavehi rajorūpaṃ mahat‌ satvamudāhṛtam|| 2.39 ||
iti śrīmatsyapurāṇe matsyamanu saṃvādavarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||
sṛṣṭiprakaraṇam|
manuruvāca|
caturmukhatvamagamat kasmāllokapitāmahaḥ|
kathaṃ tu lokānasṛjat brahmā brahmavidāmvaraḥ|| 3.1 ||
tapaścacāra prathamamamarāṇāṃ pitāmahaḥ|
āvirbhūtāstato vedāḥ sāṅgopāṅgapadakramāḥ|| 3.2 ||
purāṇaṃ sarvaśāstrāṇaṃ prathamaṃ brahmaṇā smṛtam|
nityaṃ śabdamayaṃ puṇyaṃ śatakoṭipravistaram|| 3.3 ||
anantarañca vaktrebhyo vedāstasya viniḥsṛtāḥ|
mīmāṃsānyāyavidyāśca pramāṇāṣṭaka saṃyutāḥ|| 3.4 ||
vedābhyāsaratasyāsya prajākāmasya mānasāḥ|
manasaḥ pūrvasṛṣṭā vai jātāyattena mānasāḥ|| 3.5 ||
marīcirabhavat‌ pūrva tato'trirbhagavān ṛṣiḥ|
aṅigarāścābhavatpaścāt pulastyastadanantaram|| 3.6 ||
tataḥ pulahanāmā vai tataḥ kraturajāyata|
pracetāśca tataḥ putro vaśiṣṭhaścābhavat punaḥ|| 3.7 ||
putro bhṛgurabhūttadvannārado'pyacirādabhūt|
daśemān‌ mānasān‌ brahmā munīn putrānajījanat|| 3.8 ||
śārīrānatha vakṣyāmi mātṛhīnān prajāpateḥ|
aṅguṣṭhāddakṣiṇāddakṣaḥ prajāpatirajāyataḥ|| 3.9 ||
dharmastanāntādabhavat hṛdayāt‌ kusumāyudhaḥ|
bhrūmadhyādabhavat‌ krodho lobhaścādharasambhavaḥ|| 3.10 ||
buddhe rmohaḥ samabhavadahaṅkārādabhūnmadaḥ|
pramodaścābhavatkaṇṭhān‌ mṛtyurlocanato nṛpa|| 3.11 ||
bharataḥ karamadhyāttu brahmasūnurabhūttataḥ|
ete nava! sutāḥ rājan! kanyā ca daśamī punaḥ||
aṅgajā iti vikhyātā daśamī brahmaṇaḥ sutā|| 3.12 ||
manuruvāca|
buddhermohaḥ samabhavaditi yatparikīrttitam|
ahaṅkāraḥ smṛtaḥ krodho buddhirnāma kimucyate|| 3.13 ||
matsya uvāca|
satvaṃ rajastamaścaiva guṇatrayamudāhṛtam|
sāmyāvasthitireteṣāṃ prakṛtiḥ parikīrtitā|| 3.14 ||
kecit pradhānamityāhuravyaktamaparai jaguḥ|
etadeva prajāsṛṣṭiṃ karoti vikaroti ca|| 3.15 ||
guṇebhyaḥ kṣobhamāṇebhya strayo devā vijajñire|
ekāmūrtistrayo bhāgā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ|| 3.16 ||
sa vikārāt pradhānāttu mahattattvaṃ prajāyate|
mahāniti yataḥ khyātirlokānāṃ jāyate sadā|| 3.17 ||
ahaṅkāraśca mahato jāyate mānavardhanaḥ|
indriyāṇi tataḥ pañca vakṣye buddhivaśāni tu||
prādurbhavanti cānyāni tathā karmmavaśāni tu|| 3.18 ||
śrotraṃ tvak‌ cakṣuṣī jihvā nāsikā ca yathākramam|
pāyūpasthaṃ hastapādaṃ vāk‌cetīndriyasaṃgrahaḥ|| 3.19 ||
śabdaḥ sparśaśca rūpañca rasogandhaśca pañcamaḥ|
utsargānandanādāna gatyālāpāśca tatkriyāḥ|| 3.20 ||
mana ekādaśaṃ teṣāṃ karmmabuddhiguṇānvitam|
indriyāvayavāḥ sūkṣmāstasya mūrtimanīṣiṇaḥ|| 3.21 ||
śrayanti yasmāttanmātrāḥ śarīraṃ tena saṃsmṛtam|
śarīrayogājjīvo'pi śarīrīgadyatebudhaiḥ|| 3.22 ||
manaḥ sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaṃ sisṛkṣayā|
ākāśaṃ śabdatanmātrādabhūcchavdaguṇātmakam|| 3.23 ||
ākāśavikṛtervāyuḥ śabdasparśaguṇo'bhavat|
vāyośca sparśatanmātrāttejaścāvirabhūttataḥ|| 3.24 ||
triguṇaṃ tadvikāreṇa tacchabdasparśarūpavat|
tejovikārādabhavadvāri rājaṃ ścaturguṇam|| 3.25 ||
rasatanmātrasambhūtaṃ prāyo rasaguṇātmakam|
bhūmistu gandhatanmātrādabhūtpañcaguṇānvitā|| 3.26 ||
prāyo gandhaguṇā sā tu buddhireṣā garīyasī|
ebhiḥ sampāditaṃ bhuṅkte puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ|| 3.27 ||
īśvarecchāvaśaḥ so'pi jīvātmā kathyate budhaiḥ|
evaṃ ṣaḍ‌viṃśakaṃ proktaṃ śarīra iha mānave|| 3.28 ||
sāṃkhyaṃ saṃkhyātmakatvācca kapilādibhirucyate|
etattattvātmakaṃ kṛtvā jagadvedhā ajījanat|| 3.29 ||
sāvitrīṃ lokasṛṣṭyarthaṃ hṛdi kṛtvā samāsthitaḥ|
tataḥ sañjapatastasya bhitvā dehamakalmaṣam|| 3.30 ||
strīrūpamarddhamakarodarddhaṃ puruṣarupavat|
śatarūpā ca sā khyātā sāvitrī ca nigadyate|| 3.31 ||
sarasvatyatha gāyatrī brahmāṇī ca parantapa!|
tataḥ svadehasambhūtāmātmajāmityakalpayat|| 3.32 ||
dṛṣṭvā tāṃ vyathitastāvatkāmabāṇārdito vibhuḥ|
aho rūpamahorūpamiticāha prajāpatiḥ|| 3.33 ||
tato vaśiṣṭhapramukhāḥ bhaginīmiti cukruśuḥ|
brahmā na kiñciddadṛśe tanmukhālokanādṛte|| 3.34 ||
aho rūpamahorūpamiti prāha punaḥ punaḥ|
tataḥ praṇāmanamrāntāṃ punarevābhyalokayat|| 3.35 ||
atha pradakṣiṇaṃ cakre sā piturvaravarṇinī|
putrebhyo lajjitasyāsya tadrūpālokanecchayā|| 3.36 ||
āvirbhūtaṃ tato vaktraṃ dakṣiṇaṃ pāṇḍugaṇḍavat|
vismayasphuradoṣṭhañca pāścātyamudagāttataḥ|| 3.37||
caturthamabhavatpaścādvāmaṃ kāmaśarāturam|
tato'nyadabhavattasya kāmātura tayā tathā|| 3.38 ||
utpatantyāstadākārā ālokana kutūhalāt|
sṛṣṭyarthaṃ yat kṛtaṃ tena tapaḥ paramadāruṇam|| 3.39 ||
tat‌ sarvaṃ nāśamagamat svasutopagamecchayā|
tenordhvaṃ vaktramabhavat pañcamaṃ tasya dhīmataḥ||
āvirbhavajjaṭābhiśca tadvaktraṃñcāvṛṇotprabhuḥ|| 3.40||
tatastānabravīt brahmā putrānātmasamudbhavān|
prajāḥ sṛjadhvamabhitaḥ sadevāsuramānuṣī|| 3.41 ||
evamuktāstataḥ sarve sasṛjurvividhāḥ prajāḥ|
gateṣu teṣu sṛṣṭyarthaṃ praṇāmāvanatāmimām|| 3.42 ||
upayeme sa viśvātmā śatarūpāmaninditām|
sambabhūva tayā sārddhamatikāmāturo vibhuḥ||
salajjāñcakame devaḥ kamalodaramandire|| 3.43 ||
yāvadabdaśataṃ divyaṃ yathānyaḥ prākṛto janaḥ|
tataḥ kālena mahatā tasyāḥ putro'bhavanmanuḥ||3.44
svāyambhuva iti khyātaḥ sa virāḍiti naḥ śrutam|
tadrūpaguṇasāmānyādadhipūruṣa ucyate|| 3.45 ||
vairājā yatra te jātā bahavaḥ śaṃsitavratāḥ|
svāyambhuvā mahābhāgāḥ sapta sapta tathāpare|| 3.46 ||
svārociṣādyāḥ sarve te brahmatulyasvarūpiṇaḥ|
auttamipramukhāstadvadyeṣāntvaṃ saptamo'dhunā|| 3.49 ||
sṛṣṭiprakaraṇam|
manuruvāca|
aho kaṣṭatarañcaitadaṅgajāgamanaṃ vibho!|
kathaṃ na doṣamagamat karmaṇānena padmabhūḥ|| 4.1 ||
parasparañca sambandhaḥ sagotrāṇāmabhūtkatham|
vaivāhikastatsutānācchindhi me saṃśayaṃ vibho|| 4.2 ||
divyeyamādisṛṣṭistu rajoguṇasamudbhavā|
atīndriyendriyā tadvadatīndriya śarīrikā|4.3
divyatejomayī bhūpa! divyajñānasamudbhavā|
na martyairabhitaḥ śaktyā vaktuṃ vai māṃsacakṣubhiḥ|| 4.4 ||
yathā bhujaṅgāḥ sarpāṇāmākāśaṃ viśvapakṣiṇām|
vidanti mārgaṃ divyānāṃ divyā eva na mānavāḥ|| 4.6 ||
kāryyākārye na devānāṃ śubhāśubhaphalaprade|
yasmāttasmānna rājendra! tadvicāro nṛṇāṃ śubhaḥ|| 4.6 ||
anyacca sarvavedānāmadhiṣṭhātā caturmukhaḥ|
gāyatrī brahmaṇastadvadaṅgabhūtā nigadyate|| 4.7 ||
amūrtaṃ mūrtimadvāpi mithunaṃ tatpracakṣate|
viriñciryatra bhagavāṃstatra devī sarasvatī||
bhāratī yatra yatraiva tatra tatra prajāpatiḥ|| 4.8 ||
yathā tapo na rahitaśchāyayā dṛśyate kvacit|
gāyatrī brahmaṇaḥ pārśvaṃ tathaiva na vimuñcati|| 4.9 ||
vedarāśiḥ smṛto brahmā sāvitrī tadadhiṣṭhitā|
tasmānnakaściddoṣaḥ syāt sāvitrī gamane vibho|| 4.10 ||
tathāpi lajjāvanataḥ prajāpatirabhūt purā|
svasutopagamāt brahmā śaśāpa kusumāyudham|| 4.11 ||
yasmānmamāpi bhavatā manaḥ saṃkṣobhitaṃ śaraiḥ|
tasmātvaddehamacirādrudro bhasmīkariṣyati|| 4.12 ||
tataḥ prasādayāmāsa kāmadevaścaturmukham|
na māmakāraṇe śaptuṃ tvamihārhasi mānada!|| 4.13 ||
ahamevaṃvidhaḥ sṛṣṭastvayaiva caturānana!|
indriyakṣobhajanakaḥ sarveṣāmeva dehinām|| 4.14 ||
strīpuṃsoravicāreṇa mayā sarvatra sarvadā|
kṣobhyaṃ manaḥ prayatnena tvayaivoktaṃ purā vibho|| 4.16 ||
tasmādanaparādhena tvayāśaptastathā vibho!|
kuru prasādaṃ bhagavan! svaśarīrāptaye punaḥ|| 4.16 ||
brahmovāca|
vaivasvate'ntare prāpte yādavānvayasambhavaḥ|
rāmo nāma yadā martyo matsatvabalamāśritaḥ|| 4.17 ||
avatīryyāsuradhvaṃsī dvārakāmadhivatsyati|
tad‌ bhrātustatsamasya tvantadā putratvameṣyasi|| 4.18 ||
evaṃ śarīramāsādya bhuktvā bhogānaśeṣataḥ|
tato bharatavaṃśānte bhūtvā vatsa nṛpātmajaḥ|| 4.19 ||
vidyādharādhipatvaṃ ca yāvadābhūtasaṃplavam|
sukhāni dharmmataḥ prāpya matsamīpaṅgamiṣyasi|| 4.20 ||
evaṃ śāpaprasādābhyāmupetaḥ kusumāyudhaḥ|
śokapramodābhiyuto jagāma sa yathāgatam|| 4.21 ||
manuruvāca|
ko'sau yaduriti prokto yadvaṃśe kāmasambhavaḥ|
kathañca dagdho rudreṇa kimarthaṃ kusumāyudhaḥ|| 4.22 ||
bharatasyānvaye kasya kā ca sṛṣṭiḥ purābhavat|
etatsarvaṃ samācakṣva mūlataḥ saṃśayo hi me|| 4.23 ||
matsya uvāca|
yā sā dehārghasambhūtā gāyatrī brahmavādinī|
jananī yā manordevī śatarūpā śatendriyā|| 4.24 ||
ratirmanastapo buddhi mahadādi samudbhavaḥ|
tataḥ sa śatarūpāyāṃ saptāpatyānyajījanat|| 4.26 ||
ye marīcyādayaḥ putrā mānasāstasya dhīmataḥ|
teṣāmayamabhūllokaḥ sarvajñānātmakaḥ purā|| 4.26 ||
tato'sṛjadvāmadevaṃ triśūlavaradhāriṇam!|
sanatkumāraṃ ca vibhuṃ pūrveṣāmapi pūrvajam|| 4.27 ||
vāmadevastu bhagavānasṛjan mukhato dvijān|
rājanyānasṛjad‌ bāhvorviṭ‌śūdrānūrupādayoḥ|| 4.28 ||
vidyuto'śanimeghāśca rohitendradhanūṃṣi ca|
chandāṃsi ca sasarjādau parjanyaṃ ca tataḥ param|| 4.29 ||
tataḥ sādhyagaṇānīśastrinetrānasṛjat punaḥ|
koṭayaścaturāśītirjarāmaraṇavarjitāḥ|| 4.30 ||
vāmo'sṛjannamartyāṃstān brahmaṇāvinivāritaḥ|
naivaṃvidhābhavet sṛṣṭirjarāmaraṇavarjitā|| 4.31 ||
śubhāśubhātmikā yātu saiva sṛṣṭiḥ praśasyate|
evaṃ sthitaḥ sa tenādau sṛṣṭau sthāṇurato'bhavat|| 4.32 ||
svāyambhuvo manurdhīmāṃstapastaptvā suduścaram|
patnīmevāparūpāḍhyāmanantīṃ nāma nāmataḥ|| 4.33 ||
priyavratottānapādau manustasyāmajījanat|
dharmasya kanyā caturā sūnṛtā nāma bhāminī|| 4.34 ||
uttānapādāttanayān prāpa mantharagāminī|
apasyatimapasyantaṃ kīrtimantaṃ dhruvaṃ tathā||4.36
uttānapādo'janayat sūnṛtāyāṃ prajāpatiḥ|
dhruvo varṣasahasrāṇi trīṇi kṛtvātapaḥ purā|| 4.36 ||
divyamāpa tataḥ sthānamacalaṃ brahmaṇo varāt|
mateva purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ|| 4.37 ||
dhanyā nāma manoḥ kanyā dhruvācchiṣṭamajījanat|
agnikanyā tu succhāyā śiṣṭātmā suṣuve sutān|| 4.38 ||
kṛpaṃ ripuṃ jayaṃ vṛttaṃ vṛkaṃ ca vṛkatejasam|
cakṣuṣaṃ brahmadauhitryāṃ vīriṇyāṃ sa ripuñjayaḥ|| 4.39 ||
vīraṇasyātmajāyāntu cakṣurmanumajījanat|
manu rvairājakanyāyāṃ naḍ‌valāyāṃ sa cākṣuṣaḥ|| 4.40 ||
janayāmāsa tanayāndaśa śūrānakalmaṣān|
ūruḥ pūruḥ śatadyugna stapasvī satyavāk‌ haviḥ|| 4.41 ||
agniṣṭudatirātraśca sudyumnaścāparājitaḥ|
abhimanyustu daśamo ṉaḍvalāyāmajāyata|| 4.42 ||
ūrorajanayat putrān ṣaḍāgneyī tu suprabhān|
agniṃ sumanasaṃ khyātiṃ kratumaṅgirasaṃ gayam|| 4.43 ||
pitṛkanyā sunīthā tu venamaṅgādajījanat|
venamanyāyitaṃ viprā mamanthustatkarādabhūt||
pṛthurnāma mahātejāḥ sa putrau dvāvajījanat|| 4.44 ||
antardhānastu mārīcaṃ śikhaṇḍinyāmajījanat|
havirdhānāt ṣa़ḍāgneyī dhiṣaṇā'janayat sutān||
prācīnabarhiṣaṃ sāṅgaṃ yamaṃ śukraṃ balaṃ śubham|| 4.46 ||
prācīnabarhirbhagavān mahānāsītprajāpatiḥ|
havirdhānāḥ prajāstena bahavaḥ sampravarttitāḥ|| 4.46 ||
savarṇāyāntu sāmudryāndaśādhatta sutān‌ prabhuḥ|
sarve pracetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ|| 4.47 ||
tattapo rakṣitā vṛkṣā babhurloke samantataḥ|
devādeśāśca tānagniradahadravinandana!|| 4.48 ||
somakanyā'bhavatpatnī māriṣā nāma viśrutā|
tebhyastu dakṣamekaṃ sā putra magr‌yamajījanat|| 4.49 ||
dakṣādanantaraṃ vṛkṣānauṣadhāni ca sarvaśaḥ|
ajījanatsomakanyā nandīṃ candravatīṃ tathā|| 4.60 ||
somāṃśasya ca tasyāpi dakṣasyāśītikoṭayaḥ|
tāsāṃ tu vistaraṃ vakṣye loke yaḥ supratiṣṭhitaḥ|| 4.61 ||
dvipadaścābhavan kecit kecid‌ bahupadā narāḥ|
balīmukhāḥ śaṅkukarṇāḥ karṇaprāvaraṇāstathā|| 4.62 ||
aśvaṛkṣamukhāḥ kecit kecit siṃhānanāstathā|
śvaśūkaramukhāḥ kecit keciduṣṭramukhāstathā|| 4.63 ||
janayāmāsa dharmātmā mlecchān sarvvānanekaśaḥ|
sasṛṣṭvā manasā dakṣaḥ striyaḥ paścādajījanat|| 4.64 ||
dadau sa daśa darmāya kaśyapāya trayodaśa|
saptaviṃśatiḥ somāya dadau nakṣatrasaṃjñitāḥ||
devāsuramanuṣyādi tābhyaḥ sarvamabhūjjagat|| 4.66 ||
dakṣādūrdhvaṃ maithunataḥ sṛṣṭiḥ|
ṛṣaya ūcuḥ|
devānāṃ dānavānāñca gandharvoragarakṣasām|
utpattivistareṇaiva sūta brūhi yathātatham|| 5.1 ||
sūta uvāca|
saṅkalpāddarśanāt sparśāt pūrveṣāṃ sṛṣṭirucyate|
dakṣātprācetasādūrdhvaṃ sṛṣṭirmaithunasambhavā|| 5.2 ||
prajāsṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayambhuvā|
yathā sasarja caivādau tathaiva śrṛṇuta dvijāḥ!|| 5.3 ||
yadā tu sṛjatastasya devarṣigaṇapannagāt|| 5.4 ||
tāṃstu dṛṣṭvā mahābhāgaḥ sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ|
nāradaḥ prāha haryaśvān‌ dakṣaputrān‌ samāgatān|| 5.5 ||
bhuvaḥ pramāṇaṃ sarvatra jñātvordhvamadha eva ca|
tataḥ sṛṣṭiṃ viśeṣeṇa kurudhvamṛṣisattamāḥ|| 5.6 ||
te tu tadvacanaṃ śrutvā prayātāḥ sarvato diśaṃ|
adyāpi na nivarttante samudrādiva sindhavaḥ|| 5.7 ||
haryaśveṣu praṇaṣṭeṣu punardakṣaḥ prajāpatiḥ|
vīriṇyāmeva putrāṇāṃ sahasramasṛjatprabhuḥ|| 5.8 ||
śabalā nāma te viprāḥ sametāḥ sṛṣṭihetavaḥ|
nārado'nugatān‌ prāha punastān‌ pūrvavatsatān
bhuvaḥ pramāṇaṃ sarvatra jñātvā bhrātṝnatho punaḥ|| 5.9 ||
āgatya cātha sṛṣṭiñca kariṣyatha viśeṣataḥ|
te'pi tenaiva mārgeṇa jagmurbhrātṝn yathā purā|| 5.10 ||
tataḥ prabhṛti na bhrātuḥ kanīyān‌ mārgamicchati|
anviṣanduḥkhamāpnoti tena tatparivarjayet|| 5.11 ||
tatasteṣu vinaṣṭeṣu ṣaṣṭiṃ kanyāḥ prajāpatiḥ|
vairiṇyāṃ janayāmāsa dakṣaḥ prācetasastathā|| 5.12 ||
prādātsa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa|
saptaviṃśati somāya catastro'riṣṭanemaye (mine)|| 5.13 ||
dve caiva bhṛguputrāya dve kṛśāśvāya dhīmate|
dve caivāṅgirase tadvattāsānnāmāni vistarāt|| 5.14 ||
śrṛṇudhvaṃ devamātṝṇāṃ prajāvistaramāditaḥ|
marutvatī vasūryāmī lambā bhānurarundhatī|| 5.15 ||
saṅkalpā ca muhūrttā ca sādhyā viśvā ca bhāminī|
dharmapatnyaḥ samākhyātāstāsāṃ putrānnibodhata|| 5.16 ||
viśvedevāṃstu viśvāyāḥ sādhyā sādhyānajījanat|
marutvatyāṃ marutvanto vasostu vasavastathā|| 5.17 ||
bhānostu bhānavastadvan muhūrttāyāṃ muhūrtakāḥ|
lambāyāṃ ghoṣanāmāno nāgavīthī tu yāmijā|| 5.18 ||
pṛthivītalasambhūtamarundhatyāmajāyata |
saṅkalpāyāstu saṅkalpo vasusṛṣṭinnibodhata|| 5.19 ||
jyotiṣmantastu ye devā vyāpakāḥ sarvatodiśam|
vasavaste samākhyātāsteṣāṃ sargannibodhata|| 5.20 ||
āpo dhruvaśca somaśca dharaścaivānilo'nalaḥ|
pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo'ṣṭau prakīrtitāḥ|| 5.21 ||
āpasya putrāścatvāraḥ śānto vaidaṇḍa eva ca|
śāmvo'thamaṇivaktraśca yajñarakṣādhikāriṇā|| 5.22 ||
dhrubasya kālaputrastu varcāḥ somādajāyata|
draviṇo havyavāhaśca dharaputrāvubhau smṛtau|| 5.23 ||
kalyāṇinyāṃ tataḥ prāṇo ramaṇaḥ śiśiro'pi ca|
manoharādharātputrānavāpātha hareḥ sutā|| 5.24 ||
śivā manojavaṃ putramavijñātagatiṃ tathā!
avāpācānalāt putrāvagniprāyaguṇau punaḥ|| 5.25 ||
agniputraḥ kumārastu śarastambe vyajāyata|
tasya śākho viśākhaśca naigameyaśca pṛṣṭhajāḥ|| 5.26 ||
apatyaṃ kṛttikānāṃ tu kārtikeyastataḥ smṛtaḥ|
pratyūṣa sa ṛṣeḥ putro vibhurnāmnātha devalaḥ|
viśvakarmā prabhāsasya putraḥ śilpī prajāpatiḥ|| 5.27 ||
prāsādabhavanodyānapratimābhūṣaṇādiṣu|
taḍāgārāmakūpeṣu smṛtaḥ somaravardhakiḥ|| 5.28 ||
ajaikapādahirbudhnya virūpākṣo'tha raivataḥ|
haraśca bahurūpaśca tryambakaśca sureśvaraḥ|| 5.29 ||
sāvitraśca jayantaśca pinākī cāparājitaḥ|
ete rudrāḥ samākhyātā ekādaśa gaṇeśvarāḥ|| 5.30 ||
eteṣāṃ mānasānāntu triśūlavaradhāriṇām|
koṭayaścaturāśītistatputrāścākṣayā matāḥ|| 5.31 ||
dikṣu sarvāsu ye rakṣāṃ prakurvanti gaṇeśvarāḥ|
putrapautrasutāścaite sūrabhī garbhasambhavāḥ|| 5.32 ||
kaśyapānvayavarṇanam|
sūta uvāca|
kaśyapasya pravakṣyāmi patnībhyaḥ putra pautrakān|
aditirditirdanuścaiva ariṣṭā surasā tathā|| 6.1 ||
surabhirvinatā tadvattāmrā krodhavaśā irā|
kadrūrviśvā munistadvattāsāṃ putrānnibodhata|| 6.2 ||
tuṣitā nāma ye devāścākṣuṣasyāntare manoḥ|
vaivasvate'ntare caite ādityā dvādaśasmṛtāḥ|| 6.3 ||
indro dhātā bhagastvaṣṭā mitro'tha varuṇo yamaḥ|
vivasvān‌ savitāpūṣā aṃśumān‌ viṣṇureva ca || 6.4 ||
ete sahasrakiraṇā ādityā dvādaśa smṛtāḥ|
mārīcāt kaśyapādāpa putrānaditiruttamān|| 6.5 ||
bhṛśāśvasya ṛṣeḥ putrā devapraharaṇāḥ smṛtāḥ|
ete devagaṇā viprāḥ pratimanvantareṣu ca|| 6.6 ||
utpadyante pralīyante kalpekalpe tathaiva ca|
ditiḥ putradvayaṃ lebhe kaśyapāditi naḥ śrutam|| 6.7 ||
hiraṇyakaśipuñcaiva hiraṇyākṣaṃ tathaiva ca|
hiraṇyakaśipostadvajjātāṃ putracatuṣṭayam|| 6.8 ||
prahlādaścānuhlādaśca saṃhlādohlāda eva ca|
prahlādaputra āyuṣmān śivirvāṣkala eva ca|| 6.9 ||
virocanaścaturthaśca sa baliṃ putramāptavān|
baleḥ putraśataṃ tvāsīd bāṇajyeṣṭhaṃ tato dvijāḥ|| 6.10 ||
dhṛtarāṣṭrastathā sūryaścandraścandrāṃśutāpanaḥ|
nikumbhanābho gurvakṣaḥ kukṣibhīmo vibhīṣaṇaḥ|| 6.11 ||
evamādyāstu bahavo bāṇajyeṣṭhā guṇādhikāḥ|
bāṇaḥ sahasrabāhuśca sarvāstragaṇasaṃyutaḥ|| 6.12 ||
tapasā toṣito yasya pure vasati śūlabhṛt|
mahākālatvamagamatsāmyaṃ yaśca pinākinaḥ|| 6.13 ||
hiraṇyākṣasya putro'bhūdulūkaḥ śakunistathā|
bhūtasantāpanaścaiva mahānābhastathaiva ca|| 6.14 ||
etebhyaḥ putrapautrāṇāṃ koṭayaḥ saptasaptatiḥ|
mahābalā mahākāyā nānārūpā mahaujasaḥ|| 6.15 ||
danuḥ putraśataṃ lebhe kaśyapād‌ baladarpitam|
vipracittiḥ pradhāno'bhūdyeṣāṃ madhye mahābalaḥ|| 6.16 ||
dvimūrddhā śakuniścaiva tathā śaṅkuśirodharaḥ|
ayomukhaḥ śamvaraśca kapiśo nāmatastathā|| 6.17 ||
mārīcirmeghavāṃścaiva irā garbhaśirāstathā|
vidrāvaṇaśca ketuśca ketuvīryaḥ śatahladaḥ|| 6.18 ||
indrajit saptajiccaiva vajranābhastathaiva ca|
ekacakro mahābāhurvajrākṣastārakastathā|| 6.19 ||
asilomā pulomā ca vindurvāṇo mahāsuraḥ|
svarbhānurvṛṣaparvā ca evamādyā danoḥ sutāḥ|| 6.20 ||
svarbhānostu prabhā kanyā śacī caiva pulomajā|
upadānavī mayasyāsīttathā mandodarī kuhūḥ|| 6.21 ||
śarmiṣṭhā sundarī caiva candrā ca vṛṣaparvaṇaḥ|
pulomā kālakā caiva vaiśvānarasute hi te|| 6.22 ||
bahvapatye mahāsatve mārīcasya parigrahe|
tayoḥ ṣaṣṭisahasrāpi dānavānāmabhūtpurā|| 6.23 ||
pauloman kālakeyāṃśca mārīco'janayatpurā|
avadhyā ye'marāṇāṃ vai hiraṇyapuravāsinaḥ|| 6.24 ||
caturmukhāllabdhavarāste hatā vijayena tu|
vipracittiḥ saihikeyān siṃhikāyāmajījanat|| 6.25 ||
hiraṇyakaśiporye vai bhāgineyāstrayodaśa|
vyaṃsaḥ kalpaśca rājendra! nalo vātāpireva ca|| 6.26 ||
ilvalo namuciścaiva śvasṛpaścājanastathā|
narakaḥ kālanābhaśca saramāṇastathaiva ca|| 6.27 ||
kālavīryaśca vikhyāto danuvaṃśavivardhanāḥ|
saṃhlādayasya tu daityasya nivātakavacāḥ smṛtāḥ|| 6.28 ||
abadhyāḥ sarvadevānāṃ gandharvoragarakṣasām|
ye hatā bhargamāśritya tvarjunena raṇājire|| 6.29 ||
ṣaṭ‌kanyā janayāmāsa tāmrā mārīcabījataḥ|
śukī śyenī ca bhāsī ca sugrīvī gṛdhrikā śuciḥ|| 6.30 ||
śukī śukānulūkāṃśca janayāmāsa dharmataḥ|
śyenī śyenāṃstathā bhāsī kurarānapyajījanat|| 6.31 ||
gṛdhrī gṛdhrān kapotāṃśca pārāvatavihaṅgamān|
haṃsasārasakrauñcāṃśca plavān śucirajījanat|| 6.32 ||
ajāśvameṣoṣṭrakharān sugrīvī cāpyajījanat|
eṣatāmrānvayaḥ prokto vinatāyāṃ nibodhata|| 6.33 ||
garuḍaḥ patatāṃ nātho aruṇaśca patattriṇām|
saudāminī tathā kanyā yeyaṃ nabhasi viśrutā|| 6.34 ||
sampātiśca jaṭāyuśca aruṇasya tu tāvubhau|
sampātiputro babhruśca śīghragaścāpi viśrutaḥ|| 6.35 ||
jaṭāyuṣaḥ karṇikāraḥ śatagāmī ca viśrutau|
sāraso rajjubālaśca bheruṇḍaścāpi tatsutāḥ|| 6.36 ||
teṣāmanantamabhavat pakṣiṇāṃ putra pautrakam|
surasāyāḥ sahasrantu sarpāṇāmabhavatpurā|| 6.37 ||
sahasraśirasāṅkadrūḥ sahasrañcāpi suvrata!|
pradhānāsteṣu vikhyātāḥ ṣa़ḍ‌viṃśatirarindama|| 6.38 ||
śeṣavāsukikarkoṭa śaṅkhairāvatakambalāḥ|
dhanañcayamahānīla padmāśvataratakṣakāḥ|| 6.39 ||
elāpatramahāpadmadhṛtarāṣṭrabalāhakāḥ|
śaṅkhapāla---mahāśaṅkha--puṣpadaṃṣṭra--śubhānanāḥ|| 6.40 ||
śaṅkaromā ca bahulo vāmanaḥ pāṇinastathā|
kapilodurmukhaścāpi patañjaliritismṛtāḥ|| 6.41 ||
eṣāmanantamabhavat sarveṣāṃ putra pautrakam|
prāyaśo yat purā dagdhaṃ janamejayamandire|| 6.42 ||
rakṣogaṇaṃ krodhavaśā svanāmānamajījanat|
daṃṣṭriṇāṃ niyutaṃ teṣāṃ bhīmasenādagāt‌ kṣayam|| 6.43 ||
rudrāṇāñca gaṇaṃ tadvad‌ gomahiṣyo varāṅganāḥ|
surabhirjanayāmāsa kaśyapāt saṃyatavratā|| 6.44 ||
munirmunīnāñca gaṇaṃ gaṇamapsarasāṃ tathā|
tathā kinnaragandharvvānariṣṭā'janayadat bahūn|| 6.45 ||
tṛṇa vṛkṣa latā gulmamirā sarvamajījanat!|
viśvā tu yakṣa rakṣāṃsi janayāmāsa koṭiśaḥ|| 6.46 ||
tata ekonapañcāśanmarutaḥ kaśyapādditiḥ|
janayāmāsa dharmmajñān sarvānamaravallabhān|| 6.47 ||
marud‌gaṇotpattikathane madanadvādaśīvratakathanam|
ṛṣaya ūcuḥ|
diteḥ putrāḥ kathaṃ jātā maruto devavallabhāḥ|
devairjagmuśca sāpatnaiḥ kasmātte sakhyamuttamam|| 7.1 ||
sūta uvāca|
purā devāsure yuddhe hateṣu hariṇāsuraiḥ|
putrā pautreṣu śokārttā gatvā bhūlokamuttamam|| 7.2 ||
syamantapañcake kṣetre sarasvatyāstaṭe śubhe|
bharturārādhanaparā tapa ugraṃ cacāra ha|| 7.3 ||
tadāditirdaityamātā ṛṣirūpeṇa suvrata!|
phalāhārā tapastepe kṛcchraṃ cāndrāyaṇādikam|| 7.4 ||
yāvadvarṣaśataṃ sāgraṃ jātā śokasamākulā|
tataḥ sā tapasā taptā vasiṣṭhādīnapṛcchata|| 7.5 ||
kathayantu bhavanto me putraśokavināśanam|
vrataṃ saubhāgyaphaladamiha loke paratra ca|| 7.6 ||
ūcu rvasiṣṭhapramukhā madanadvādaśīvratam|
yasyāḥ prabhāvādabhavat sutaśoka vivarjitāḥ|| 7.7 ||
śrotumicchāmahe sūta! madanadvādaśī vratam|
sutānekonapañcāśadyena lebhe ditiḥ punaḥ|| 7.8 ||
yadvasiṣṭhādibhiḥ pūrvanditeḥ kathitamuttamam|
vistareṇa tadevedaṃ matsakāśānnibodhata|| 7.9 ||
caitramāsi site pakṣe dvādaśyāṃ niyatavrataḥ|
sthāpayedavraṇaṃ kumbhaṃ sita taṇḍula pūritam|| 7.10 ||
nānāphalayutaṃ tadvadikṣudaṇḍasamanvitam|
sitavastrayugacchannaṃ sitacandana carcitam|| 7.11 ||
nānābhakṣyasamopetaṃ sahiraṇyantu śaktitaḥ|
tāmrapātraṃ gur̤opetaṃ tasyopari niveśayet|| 7.12
tasmādupari kāmantu kadalīdalasaṃsthitam|
kuryyād bhāryādvayopetaṃ ratiṃ tasya ca vāmataḥ|| 7.13 ||
gandhaṃ dhūpaṃ tato dadyād gītaṃ vādyañca kārayet|
tadabhāve kathāṃ kuryyāt kāmakeśavayornaraḥ|| 7.14 ||
kāmanāmno harerarcāṃ snāpayed‌ gandhavāriṇā|
śuklapuṣpākṣatatilairarcayen‌ madhusūdanam|| 7.15 ||
kāmāya pādau saṃpūjya jaṅghe saubhāgyadāya ca|
ūrusmarāyeti punarmanmathāyeti vai kaṭim|| 7.16 ||
svacchodarāyetyudaramanaṅgāyettyuro hareḥ|
mukhaṃ padmamukhāyeti bāhū pañcaśarāya vai|| 7.17 ||
namaḥ sarvvātmane maulimarcayediti keśavam|
tataḥ prabhāte taṃ kumbhaṃ brāhmaṇāya nivedayet|| 7.18 ||
brāhmaṇān bhojayed bhaktyā svayañcalavaṇādṛte|
bhuktvā tu dakṣiṇāṃ dadyādimaṃ mantramudīrayet|| 7.20 ||
anena vidhinā sarvaṃ māsi māsi vrataṃ caret|
upavāsī trayodaśyāmarcayedviṣṇumavyayam|| 7.21 ||
phalamekañca saṃprāśya dvādaśyāṃ bhūtale svapet|
tatastrayodaśe māsi ghṛta dhenu samanvitām|| 7.22 ||
śayyāṃ dadyādanaṅgāya sarvāpaskarasaṃyutām|
kāñcanaṃ kāmadevañca śuklāṃ gāñca payasvinīm|| 7.23 ||
ghāsobhirdvijadāmpatyaṃ pūjyaṃ śaktyā vibhūṣaṇaiḥ|
śayyā gandhādikaṃ dadyāt‌ prīyatāmityudīrayet|| 7.24 ||
homaḥ śuklatilaiḥ kāryyaḥ kāmanāmāni kīrttayet|
gavyena haviṣā tadvat pāyasena ca dharmmavit|| 7.25 ||
viprebhyo bhojanaṃ dadyādvittaśāṭhyaṃ vivarjayet|
ikṣudaṇḍānatho dadyāt puṣpamālāśca śaktitaḥ|| 7.26 ||
yaḥ kuryādvidhinānena madanadvādaśīmimām|
sa sarvapāpanirmuktaḥ prāpnoti harisāmyatām|| 7.27 ||
iha loke varān putrān saubhāgyaphalamaśnute|
yaḥ smaraḥ saṃsmṛto viṣṇurānandātmā maheśvaraḥ|| 7.28 ||
sukhārthī kāmarūpeṇa smaredaṅgajamīśvaram|
etacchrutvā cakārāsau ditiḥ sarvamaśeṣataḥ|| 7.29 ||
kaśyapo vratamāhātmyādagatya parayā mudā|
cakāra karkaśāṃ bhūyo rūpayauvanaśālinīm|| 7.30 ||
varairācchandayāmāsa sātu vavre tato varam|
putraṃ śakravadhārthāya samarthamamitaujasam|| 7.31 ||
varayāmi mahātmānaṃ sarvāmaraniṣūdanam|
uvāca kaśyapo vākyamindrahantāramūrjitam|| 7.32 ||
pradāsyāmyahameveha kiṃ tvetat‌ kriyatāṃ śubhe|
āpastambaḥ karotviṣṭiṃ putrīyāmadya suvrate|| 7.33 ||
vidhāsyāmi tato garbhamindraśatruniṣūdanam|
āpastambastataścakra putreṣṭindraviṇādhikām|| 7.34 ||
indraśatrurbhavasveti juhāva ca savistaram|
devā mumudire daityā vimukhā syuśca dānavāḥ|| 7.35 ||
dityāṃ garbhamathādhatta kaśyapaḥ prāhatāṃ punaḥ|
tvayā yatno vidhātavyo hyasmin‌ garbhe varānane|| 7.36 ||
samvatsaraśataṃ tvekamasminneva tapovane|
sandhyāyāṃ naiva bhoktavyaṃ garbhiṇyā varavarṇini!|| 7.37 ||
na sthātavyaṃ na gantavyaṃ vṛkṣamūleṣu sarvadā|
nopaskareṣūpaviśenmusalolūkhalādiṣu|| 7.38 ||
jale ca nāvagāheta śūnyāgārañca varjayet|
valmīkāyāṃ na tiṣṭheta nacodvignamanā bhavet|| 7.39 ||
vilikhenna nakhairbhūminnāṅgāreṇa na bhasmanā|
na śayāluḥ sadā tiṣṭhed vyāyāmañca vivarjayet|| 7.40 ||
na tuṣāṃgārabhasmāsthikapāliṣu samāviśet|
varjayetkalahaṃ lokairgātrabhaṃgaṃ tathaiva ca|| 7.41 ||
na muktakeśā tiṣṭheta nāruciḥ syāt kadācana|
na sayītottaraśirā nacāparaśirāḥ kvacit|| 7.42 ||
na vastrahīnā nodvignā nacārdrāvaraṇā satī|
nāmaṃgalyāṃ vadedvācaṃ na ca hāsyādhikā bhavet|| 7.43 ||
kuryyāttu guruśuśrūṣāṃ nityaṃ māṃgalya tatparā|
sarvyauṣadhībhiḥ koṇena vāriṇā snānamācaret|| 7.44 ||
kṛtarakṣā subhūṣā ca vāstu pūjana tatparā|
tiṣṭhet prasannavadanā bhartuḥ priyahite ratā|| 7.45 ||
dānaśīlā tṛtīyāyāṃ pārvaṇyaṃ naktamācaret|
iti vṛttābhavennārī viśeṣeṇatu garbhiṇī|| 7.46 ||
yastutasyā bhavet putraḥ śīlāyurvṛddhisaṃyutaḥ|
anyathā garbhapatanamavāpnoti na saṃśayaḥ|| 7.47 ||
tasmāt‌ tvamanayāvṛttyā garbhe'smin‌ yatnamācara|
svastyastu te gamiṣyāmi tathetyuktastayā punaḥ|| 7.48 ||
paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ tatraivāntaradhīyata|
tataḥ sā kaśyapoktena vidhinā samatiṣṭhata|| 7.49 ||
atha bhītastathendro'pi diteḥ pārśvamupāgamat|
vihāyadevasadanaṃ tacchuśrūṣuravasthitaḥ|| 7.50 ||
diteśchidrāntaraprepsurabhavat pākaśāsanaḥ|
vinīto'bhavadavyagraḥ praśāntavadano bahiḥ|| 7.51 ||
ajānan kila tat‌ kāryyamātmanaḥ śubhamācaran|
tato varṣaśatānte sā nyūnetu divasaistribhiḥ|| 7.52 ||
mene kṛtārthamātmānaṃ prītyā vismitamānasā|
akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ prasuptā muktamūrdhajā|| 7.53 ||
nidrābharasamākrāntā divāparaśirāḥ kvacit|
tatastadantaraṃ labdhvā praviṣṭastu śacīpatiḥ|| 7.54 ||
vajreṇa saptadhā cakre taṃ garbhaṃ tridaśādhipaḥ|
tataḥ saptaiva te jātāḥ kumārāḥ sūryyavarcasaḥ|| 7.55 ||
rudantaḥ saptavetālā niṣiddhā giridāriṇā|
bhūyo'pi rudataścaitānekaikaṃ saptadhā hariḥ|| 7.56 ||
ciccheda vṛtrahantā vai punastadudare sthitaḥ|
evamekonapañcāśad bhūtvā te rurudurbhṛśam||7.57
indro nivārayāmāsa mā rodīṣṭa punaḥ punaḥ|
tataḥ sacintayāmāsa kimetaditivṛtrahā| 7.58
dharmmasya kasya māhātmyāt punaḥ sañjīvitāstvamī|
viditvā dhyānayogena madana dvādaśī phalam|| 7.59 ||
nūnametat pariṇatamadhunā kṛṣṇapūjanāt|
vajreṇāpi hatāḥ santo na vināśamavāpnuyuḥ|| 7.60 ||
eko'pyanekatāmāpa yasmādudaragopyalam|
avadhyā nūnamete vai tasmāddevā bhavantviti|| 7.61 ||
yasmānmārudatetyuktā rudanto garbhasaṃsthitāḥ|
maruto nāma te nāmnā bhavantu makhabhāginaḥ|| 7.62 ||
tataḥ prasādya deveśaḥ kṣamasveti ditiṃ punaḥ|
arthaśāstraṃ samāsthāya mayaitadduṣkṛtaṃ kṛtam|| 7.63 ||
kṛtvā marudgaṇaṃ devaiḥ samānamamarādhipaḥ|
ditiṃ vimānamāropya sasutāmanayaddivam|| 7.64 ||
yajñabhāgabhujo jātā marutaste tato dvijāḥ|
na jagmuraikyamasurairataste suravallabhāḥ|| 7.65 ||
ādhipatyābhiṣecanam|
ṛṣaya ūcuḥ|
ādisargaśca yaḥ sūta! kathito vistareṇa tu|
pratisargañca ye yeṣāmadhipāstān vadasva naḥ|| 8.1 ||
sūta uvāca|
yadābhiṣiktaḥ sakalādhirājye pṛthurdharitryāmadhipo babhūva|
tadauṣadhīnāmadhipaṃ cakāra yajñavratānāṃ tapasāñca candram|| 8.3 ||
nakṣatratārādvijavṛkṣagulma latāvitānasya ca rukmagarbhaḥ|
apāmadhīśaṃ varuṇaṃ dhanānāṃ rājñāṃ prabhuṃ vaiśravaṇañca tadvat|| 8.3 ||
viṣṇuṃ ravīṇāmadhipaṃ vasūnāmagniñca lokādhipatiścakāra|
prajāpatīnāmadhipaṃ ca dakṣañcakāra śakraṃ marutāmadhīśam|| 8.4 ||
daityādhipānāmatha dānavānāṃ prahlādamīśañca yamaṃ pitṝṇām|
piśācarakṣaḥpaśubhūtayakṣavetālarājantvatha śūlapāṇim|| 8.5 ||
prāleya śailañca patiṃ girīṇāmīśaṃ samudraṃ sasarinnadānām|
gandharvavidyādharakinnarāṇāmīśaṃ punaścitrarathaṃ cakāra|| 8.6 ||
nāgādhipaṃ vāsukimugravīryaṃ sarpādhipaṃ takṣakamādideśa|
diśāṅgajānāmadhipañcakāra gajendramairāvatanāmadheyam|| 8.7 ||
suparṇamīśampatatāmathāśva rājānamuccaiḥśravasañcakāra|
siṃhaṃ mṛgāṇāṃ vṛṣabhaṃ gavāñca vṛkṣaṃ punaḥ sarvavanaspatīnām|| 8.8 ||
pitāmahaḥ pūrvamathābhyaṣiñcaccaitān punaḥ sarvadiśādhināthān|
pūrveṇa dik‌pālamathābhyaṣiñcannāmnā sudharmāṇamarātiketum|| 8.9 ||
tato'dhipaṃ dakṣiṇataścakāra sarveśvaraṃ śaṅkhapadābhidhānam|
saketumantañca digīśamīśaścakāra paścād bhuvanāṇḍāgarbhaḥ|| 8.10 ||
hiraṇyaromāṇamudagdigīśaṃ prajāpatirdevasutañcakāra|
adyāpi kurvanti diśāmadhīśāḥ śatrūn dahantastu bhuvobhirakṣām|| 8.11 ||
caturbhirebhiḥ pṛthunāmadheyo nṛpo'bhiṣiktaḥ prathamaṃ pṛthivyām|
gate'ntare cākṣuṣanāmadheye vaivasvatākhye ca punaḥ pravṛtte
prajāpatiḥ so'sya carācarasya babhūva sūryānvayavaṃśacihnaḥ|| 8.13 ||
matsya uvāca|
evaṃ śrutvā punaḥ prāha punareva janārdanam|
pūrveṣāṃ caritaṃ brūhi manūnāṃ madhusūdana ||
manvantarāṇi sarvāṇi manūnāṃ caritañca yat|
pramāṇañcaiva kālasya tacchṛṇuṣva samāhitaḥ|| 9.1 ||
ekacittaḥ praśāntātmā śrṛṇu mārtaṇḍanandana|
yāmā nāma purā devā āsan svāyambhuvāntare|| 9.2 ||
saptaiva ṛṣayaḥ pūrve ye marīcyādayaḥ smṛtāḥ|
āgnīdhraścāgnibāhuśca sahaḥ savana eva ca|| 9.3 ||
jyotiṣmān‌ dyutimān‌ havyo medhā medhātithirvasuḥ|
svāyambhuvasyāsya manordaśaite vaṃśavarddhanāḥ|| 9.4 ||
pratisargamime kṛtvā jagmuryatparamampadam|
etat‌ svāyambhuvaṃ proktaṃ svārociṣamataḥ param|| 9.5 ||
svārociṣasya tanayāścatvāro devavarcasaḥ|
nabho nabhasya prasṛti bhānavaḥ kīrtivarddhanāḥ|| 9.6 ||
datto niścyavanastambaḥ prāṇaḥ kaśyapa eva ca|
aurvo bṛhaspatiścaiva saptaite ṛṣayaḥ smṛtāḥ|| 9.7 ||
devāśca tuṣitā nāma smṛtāḥ svārociṣe'ntare|
havīndraḥ sukṛto mūrtirāpojyotirayasmayaḥ|| 9.8 ||
vasiṣṭhasya sutāḥ sapta ye prajāpatayaḥ smṛtāḥ|
dvitīyametatkathitaṃ manvantaramataḥ param|| 9.9 ||
auttamīyaṃ pravakṣyāmi tathā manvantaraṃ śubham|
manurnāmauttamiryatra daśaputrānajījanat|| 9.11 ||
īṣa ūrjaśca tarjaśca śuciḥ śukrastathaiva ca|
madhuśca mādhavaścaiva nabhasyo'tha nabhāstathā|| 9.12 ||
sahaḥ kanīyāneteṣāmudāraḥ kīrttivarddhanaḥ|
bhāvanāstatra devāḥ syurūrjāḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ|| 9.13 ||
kaukuruṇḍiśca dālbhyaśca śaṅkhaḥ pravahaṇaḥ śivaḥ|
sitaśca sasmitaścaiva saptaite yogavardvanāḥ|| 9.14 ||
manvantaraṃ caturthaṃ tu tāmasaṃ nāma viśrutam|
kaviḥ pṛthustathaivāgnirakapiḥ kapireva ca|| 9.15 ||
tathaiva jalpadhīmānau munayaḥ saptanāmataḥ|
sādhyā devagaṇā yatra kathitāstāmase'ntare|| 9.16 ||
akalmaṣastathā dhanvī tapomūlastapodhanaḥ|
taporati tapasyaśca tapodyuti parantapau|| 9.17 ||
tapobhāgī tapoyogī dharmācāraratāḥ sadā|
tāmasasya sutāḥ sarve daśa vaṃśa vivarddhanāḥ|| 9.18 ||
pañcamasya manostadvadraivatasyāntaraṃ śrṛṇu|
aindrabāhuḥ subāhuśca parjanyaḥ somapo muniḥ|| 9.19 ||
hiraṇyaromā saptāśvaḥ saptaite ṛṣayaḥ smṛtāḥ|
devāścābhūtarajasastathā prakṛtayaḥ śubhāḥ|| 9.20 ||
aruṇastatvadarśī ca dhṛtimān‌ havyavān‌ kaviḥ|
yukto nirutsukaḥ satvo nirmoho'tha prakāśakaḥ|| 9.21 ||
dharmavīryabalopetā daśaite raivatātmajāḥ|
bhṛguḥ sudhāmā virajāḥ sahiṣṇurnāda eva ca|| 9.22 ||
vivasvānatināmā ca ṣaṣṭhe saptarṣayo'pare|
cākṣuṣasyāntare devā lekhā nāma pariśrutāḥ|| 9.23 ||
ṛbhavo'tha ṛbhādyāśca vārimūlādivākasaḥ|
cākṣuṣasyāntare proktā devānāṃ pañcayonayaḥ|| 9.24 ||
ruruprabhṛtayastadvaccākṣuṣasya sutā daśa|
proktāḥ svāyambhuve vaṃśe ye mayā pūrvameva tu|| 9.25 ||
antaraṃ cākṣuṣaṃ caitanmayā te parikīrttitam|
saptamaṃ tat‌ pravakṣyāmi yadvaivasvatamucyate|| 9.26 ||
atriścaiva vasiṣṭhaśca kaśyapo gautamastathā|
bharadvājastathāyogī viśvāmitraḥ pratāpavān|| 9.27 ||
jamadagniśca saptaite sāmprataṃ ye maharṣayaḥ|
kṛtvā dharmmavyavasthānaṃ prayānti paramampadam|| 9.28 ||
sādhyā viśve ca rudrāśca maruto vasavo'śvinau|
ādityāśca surāstadvat‌ saptadevagaṇāḥ smṛtāḥ|| 9.29 ||
ikṣvākupramukhāścāsya daśaputrāḥ smṛtā bhuvi|
manvantareṣu sarveṣu sapta sapta maharṣayaḥ|| 9.30 ||
kṛtvā dharmmavyavasthānaṃ prayāntiparamampadam|
sāvarṇyasya pravakṣyāmi manorbhāvi tathāntaram|| 9.31 ||
aśvatthāmā śaradvāṃśca kauśiko gālavastathā|
śatānandaḥ kāśyapaśca rāmaśca ṛṣayaḥ smṛtāḥ|| 9.32 ||
dhṛtirvarīyān yavasaḥ suvarṇo vṛṣṭireva ca|
cariṣṇurīḍyaḥ sumatirvasuḥ śukraśca vīryavān|| 9.33 ||
bhaviṣyā daśasāvarṇermanoḥ putrāḥ prakīrttitāḥ|
raucyādayastathānye'pi manavaḥ samprakīrtitāḥ|| 9.34 ||
ruceḥ prajāpateḥ putro raucyo nāma bhaviṣyati|
manurbhūtisutastadvad bhautyo nāma bhaviṣyati|| 9.35 ||
tatastu merusāvarṇirbrahmasūnurmanuḥ smṛtaḥ|
ṛtaśca ṛtadhāmā ca viṣvakseno manustathā|| 9.36 ||
atītānāgatāścaite manavaḥ parikīrtitāḥ|
ṣaḍūnaṃ yugasāhasramebhirvyāptaṃ narādhipa|| 9.37 ||
svesve'ntare sarvamidamutpādya sacarācaram|
kalpakṣaye vinirvṛtte mucyante brahmaṇā saha|| 9.38 ||
ete yugasahasrānte vinaśyanti punaḥ punaḥ|
brahmādyā viṣṇusāyujyaṃ yātā yāsyanti vai dvijāḥ|| 9.39 ||
pṛthvīdohanam|
ṛṣaya ūcuḥ|
bahubhirdharaṇī bhuktā bhūpālaiḥ śrūyate purā|
pārthivāḥ pṛthivīyogāt‌ pṛthivī kasya yogataḥ|| 10.1 ||
kimarthañca kṛtā saṃjñā bhūmeḥ kiṃ pāribhāṣiṇī|
gauritīyañca vikhyātā sūta! kasmād bravīhi naḥ|| 10.2 ||
sūta uvāca|
vaṃśe svāyambhuvasyāsīdaṅgo nāma prajāpatiḥ|
mṛtyostu duhitā tena pariṇītā sudurmukhā|| 10.3 ||
sunīthā nāma tasyāstu veno nāmasutaḥ purā|
adharmmanirataścāsīd‌ balavānvasudhādhipaḥ|| 10.4 ||
loke'pyadharmmakṛjjātaḥ parabhāryāpahārakaḥ|
dharmācārasya siddhyarthaṃ jagato'thamaharṣibhiḥ|| 10.5 ||
anunīto'pi na dadāvanujñāṃ sa yadā tataḥ|
śāpena mārayitvainamarājaka bhayārditāḥ|| 10.6 ||
mamanthu rbrāhmaṇāstasya balāddehamakalmaṣāḥ|
tatkāyānmathyamānāttu nipeturmlecchajātayaḥ|| 10.7 ||
śarīre māturaṃśena kṛṣṇāñjanasamaprabhāḥ|
pituraṃśasya cāṃśena dhārmiko dharmmacāriṇaḥ|| 10.8 ||
utpanno dakṣiṇāddhastātsa dhanuḥ saśaro gadī|
divyatejomayavapuḥ saratnakavacāṅgadaḥ|| 10.9 ||
pṛthorevābhavadyatnāt tataḥ pṛthurajāyata|
sa viprairabhiṣikto'pi tapaḥ kṛtvā sudāruṇam|| 10.10 ||
viṣṇorvareṇa sarvasya prabhutvamagamatpunaḥ|
niḥ svādhyāyavaṣaṭ‌kāraṃ nirdharmaṃ vīkṣya bhūtalam|| 10.11 ||
dagdhumevodyataḥ kopācchareṇāmitavikramaḥ|
tato gorūpamāsthāya bhūḥ palāyitumudyatā|| 10.12 ||
pṛṣṭhato'nugatastasyāḥ pṛthurdīptaśarāsanaḥ|
tataḥ sthitvaikadeśe tu kiṃ karomīti cābravīt|| 10.13 ||
pṛthuratyavadadvākyamīpsitaṃ dehi suvrate|
sarvasya jagataḥ śīghraṃ sthāvarasya carasya ca|| 10.14 ||
tathaiva sā bravīd‌bhūmirdudoha sa narādhipaḥ|
svake pāṇau pṛthurvatsaṃ kṛtvā svāyambhuvaṃ manum|| 10.15 ||
tadannamabhavacchuddhaṃ prajā jīvanti yena vai|
tatastu ṛṣibhirdugdhā vatsaḥ somastadābhavat|| 10.16 ||
dogdhā bṛhaspatirabhūtpātraṃ vedastapo rasaḥ|
vedaiśca vasudhā dugdhā dogdhāmitrastadā bhavat|| 10.17 ||
indrovatsaḥ samabhavat kṣīramūrjaskaraṃ balam|
devānāṃ kāñcanaṃ pātraṃ pitṛṇāṃ rājataṃ tathā|| 10.18 ||
antakaścābhavaddogdhā yamo vatsaḥ svadhārasaḥ|
alāvupātraṃ nāgānāṃ takṣako vatsako'bhavat|| 10.19 ||
viṣaṃ kṣīraṃ tato dogdhā dhṛtarāṣṭro'bhavatpunaḥ|
asurairapi dugdheyamāyase śakrapīḍinīm|| 10.20 ||
pātre māyāmabhūdvatsaḥ prāhlādistu virocanaḥ|
dogdhādvimūrdhā tatrāsīnmāyā yena pravarttitā|| 10.21 ||
yakṣaiśca vasudhā dugdhā purāntarddhānamīpsubhiḥ|
kṛtvā vaiśravaṇaṃ vatsamāmapātre mahīpate|| 10.22 ||
pretarakṣogaṇairdugdhā dhārā rudhiramulbaṇam|
raupyanābho'bhavad‌ dogdhā sumālī vatsa eva ca|| 10.23 ||
gandharvaiśca purā dugdhā vasudhā sāpsarogaṇaiḥ|
vatsaṃ caitrarathaṃ kṛtvā gandhān padma dale tathā|| 10.24 ||
dogdhā vararucirnāma nāṭyavedasya pāragaḥ|
giribhirvasudhā dugdhā ratnāni vividhāni ca|| 10.25 ||
auṣadhānica divyāni dogdhā merurmahācalaḥ|
vatso'bhūddhimavāṃstatra pātraṃ śailamayaṃ punaḥ|| 10.26 ||
vṛkṣaiścavasudhā dugdhā kṣīraṃ chinnaprarohaṇam|
pālāśapātraṃ dogdhātu śālaḥ puṣpalatākulaḥ|| 10.27 ||
plakṣo'bhavattato vatsaḥ sarvavṛkṣodhanādhipaḥ|
evamanyaiśca vasudhā tadā dugdhā yathepsitam|| 10.28 ||
āyurdhanāni saukhyañca pṛthau rājyaṃ praśāsati|
na daridrastadā kaścinnarogī na ca pāpakṛt|| 10.29 ||
nopasargabhayaṃ kiñcit pṛthau rājaniśāsati|
nityaṃ pramuditālokā duḥkhaśokavivarjitāḥ|| 10.30 ||
dhanuṣkoṭyā ca śainendrānutsāryyasamahābalaḥ|
bhuvastalaṃ samaṃ cakre lokānāṃ hitakāmyayā|| 10.31 ||
na puragrāmadurgāṇi nacāyudhadharā narāḥ|
kṣayātiśayaduḥkhañca nārthaśāstrasya cādaraḥ|| 10.32 ||
dharmaikavāsanālokāḥ pṛtho rājyaṃ praśāsati|
kathitāni ca pātrāṇi yatkṣīrañca mayā tava|| 10.33 ||
yeṣāṃ yatra rucistattaddeyaṃ tebhyo vijānatā|
yajña śrāddheṣu sarveṣu mayā tubhyaṃ niveditam|| 10.34 ||
duhitṛtvaṅgatā yasmāt pṛthaurdharmmavato mahī|
tadānurāgayogācca pṛthivī viśrutā budhaiḥ|| 10.35 ||
ādityākhyānam|
ādityavaṃśamakhilaṃ vada sūta! yathākramam|
somavaṃśañca tatvajña! yathāvadvaktumarhasi|| 11.1 ||
vivasvān kaśyapāt pūrvamadityāmabhavatsutaḥ||
tasya patnītrayaṃ tadvat saṃjñā rājñī prabhā tathā|
raivatasya sutā rājñī revataṃ suṣuve tanum|
prabhā prabhātaṃ suṣuve tvāṣṭrī saṃjñā tathā manum|| 11.2 ||
yamaśca yamunā caiva yamalau tu babhūvatuḥ|
tatastejomayaṃ rūpamasahantī vivasvataḥ|| 11.3 ||
nārīmutpādayāmāsa svaśarīrādaninditām|
tvāṣṭrī svarūpeṇa nāmnā chāyetibhāminī tadā|| 11.4 ||
kiṅkaromīti purataḥ sthitāṃ tāmabhyabhāṣata|
chāye! tvaṃ bhaja bhartāramasmadīyaṃ varānane!|| 11 .5 ||
apatyāni madīyāni mātṛsnehena pālaya|
tathetyuktā tu sā devamagamat kvāpi suvratā|| 11.6 ||
kāmayāmāsa devo'pi saṃjñeyamiti cādarāt|
janayāmāsa tasyāṃ tu putrañca manurūpiṇam|| 11.7 ||
savarṇatvācca sāvarṇim manorvaivasvatasya ca|
tataḥ śaniñca tapatīṃ viṣṭiṃ caiva krameṇa tu|| 11.8 ||
chāyāyāṃ janayāmāsa saṃjñeyamiti bhāskaraḥ|
chāyā svaputre'bhyadhikaṃ snehaṃ cakre manau tathā|| 11.9 ||
pūrvo manustu cakṣāma na yamaḥ krodhamūrcchitaḥ|
santarjayāmāsa tadā pādamudyamya dakṣiṇam|| 11.10 ||
śaśāpa ca yamaṃ chāyā sakṣataḥ kṛmisaṃyutaḥ|
pādo'yameko bhavitā pūya śoṇita visravaḥ|| 11.11 ||
nivedayāmāsa piturdharmmaḥ śāpādamarṣitaḥ|
niṣkāraṇamahaṃ śapto mātrā deva! sakopayā|| 11.12 ||
bālabhāvān mayā kiñcidudyataścaraṇaḥ sakṛt|
manunā vāryamāṇāpi mama śāpamadādvibho|| 11.13 ||
prāyeṇa mātā sāsmākaṃ śāpenāhaṃ yato hataḥ|
devo'pyāha yamaṃ bhūyaḥ kiṅkaromi mahāmate|| 11.14 ||
maurkhyāt kasya na duḥkhaṃ syādathavā karmma santateḥ|
anivāryābhavasyāpi kā kathānyeṣu jantuṣu|| 11.15 ||
kṛkavākurmmayā datto yaḥ kṛmīn bhakṣayiṣyati|
kledañca rudhirañcaiva vatsāyamapaneṣyati|| 11.16 ||
evamuktastapastepe yamastīvraṃ mahāyaśāḥ|
gokarṇatīrthe vairāgyāt phalapatrānilāśanaḥ|| 11.17 ||
ārādhayan mahādevaṃ yāvadvarṣāyutāyutam|
varaṃ prādān mahādevaḥ santuṣṭaḥ śūlabhṛttadā|| 11.18 ||
vavre salokapālatvaṃ pitṛloke nṛpālayam|
dharmmādharmmātmakasyāpi jagatastu parīkṣaṇam|| 11.19 ||
evaṃ sa lokapālatvamagamacchūlapāṇinaḥ|
pitṝṇāñcādhipatyañca dharmmādharmmasya cānagha|| 11.20 ||
vivasvānatha tajjñātvā saṃjñāyāḥ karmmaceṣṭitam|
tvaṣṭuḥ samīpamagamadācacakṣe ca roṣavān|| 11.21 ||
tamuvāca tatastvaṣṭā sāntvapūrvaṃ dvijottāmāḥ|
tavāsahantī bhagavan!mahastīvraṃ tamonudam|| 11.22 ||
va़ḍavārūpamāsthāya matsakāśamihāgatā|
nivāritā mayā sātu tvayā caiva divākara!|| 11.23 ||
yasmādavijñātatayā matsakāśamihāgatā|
tasmānmadīyaṃ bhavanaṃ praveṣṭuṃ na tvamarhasi|| 11.24 ||
evamuktā jagāmātha marudeśamaninditā|
va़ḍavā rūpamāsthāya bhūtale sampratiṣṭhitā|| 11.25 ||
tasmātprasādaṃ kuru me yadyanugraha bhāgaham|
apaneṣyāmi te tejo yantre kṛtvā divākara!|| 11.26 ||
rūpaṃ tava kariṣyāmi lokānandakaraṃ prabho!|
tathetyuktaḥ sa raviṇā bhramau kṛtvā divākaram|| 11.27 ||
pṛthak cakāra tattejaścakraṃ viṣṇorakalpayat|
triśūlañcāpi rudrasya vajramindrasya cādhikam||11.28||
daityadānavasaṃhartuḥ sahasra kiraṇātmakam|
rūpañcāpratimañcakre tvaṣṭā padbhyāmṛte mahat|| 11.29 ||
na  śaśākātha tad draṣṭuṃ pādarūpaṃ raveḥ punaḥ|
arcāsvapi tataḥ pādau na kaścit kārayet kvacit|| 11.30 ||
yaḥ karoti sa pāpiṣṭhāṃ gatimāpnoti ninditām|
kuṣṭharogamavāpnoti loke'smin duḥkhasaṃyutaḥ|| 11.31 ||
tasmācca dharmmakāmārthī citreṣvāyataneṣu ca|
na kvacitkārayetpādau devadevasya dhīmataḥ|| 11.32 ||
tataḥ sa bhagavān! gatvā bhūrlokamamarādhipaḥ|
kāmayāmāsa kāmārto mukha eva divākaraḥ|| 11.33 ||
aśvarūpeṇa mahatā tejasā ca samāvṛtaḥ|
saṃjñā ca manasā kṣobhamagamadbhayavihvalā|| 11.35 ||
nāsā puṭābhyāmutsṛṣṭaṃ paro'yamitiśaṅkayā|
tadretasastato jātāvaśvināvitiniścitam|| 11.36 ||
dasrau sutatvāt sañjātau nāsatyau nāsikāgrataḥ|
jñātvācirācca taṃ devaṃ santoṣamagamatparam||
vimānenāgamat svargaṃ patyā saha mudānvitā|| 11.37 ||
sāvarṇo'pi manurmerāvadyāpyāste tapodhanaḥ|
śanistapobalādāpa grahasāmyaṃ tataḥ punaḥ|| 11.38 ||
yamunā tapatī caivapunarnadyau babhūvatuḥ|
viṣṭirghorātmikā tadvat kālatvena vyavasthitā|| 11.39 ||
manorvaivasvatasyāsan daśaputrā mahābalāḥ|
ilastu prathamasteṣāṃ putreṣṭyāṃ samajāyata|| 11.40 ||
ikṣvākuḥ kuśanābhaśca ariṣṭo dhṛṣṇa eva ca|
nariṣyataḥ karūpaśca śaryyātiśca mahābalaḥ||
pṛṣadhraścātha nābhāgaḥ sarve te divyamānuṣāḥ|| 11.41 ||
abhiṣicya manuḥ putramilaṃ jyeṣṭhaṃ sa dhārmikaḥ|
jagāma tapase bhūyaḥ sa mahendravanālayam|| 11.42 ||
atha digjayasidhyarthamilaḥ prāyān mahīmimām|
bhraman dvīpāni sarvāṇi kṣmābhṛtaḥ saṃpradharṣayan|| 11.43 ||
jagāmopavanaṃ śambhoraśvākṛṣṭaḥ pratāpavān|
kalpadrumalatākīrṇaṃ nāmnā śaravaṇaṃ mahat|| 10.44 ||
ramate yatra deveśaḥ śambhuḥ somārddhaśekharaḥ|
umayā samayastatra purā śaravaṇe kṛtaḥ|| 11.45 ||
punnāmasattvaṃ yat kiñcidāgamiṣyati te vane|
strītvameṣyati tatsarvaṃ daśa yojana maṇḍale|| 11.46 ||
ajñātasamayo rājā ilaḥ śaravaṇe purā|
strītvamāpa viśanneva va़ḍavāttvaṃ hayastadā|| 11.47 ||
puruṣatvaṃ hṛtaṃ sarvaṃ strīrūpe vismito nṛpa|
ileti sābhavannārī pīnonnata ghanastanī|| 11.48 ||
unnataśroṇijaghanā padma patrāyatekṣaṇā|
pūrṇenduvadanā tanvī vilāsollāsitekṣaṇā|| 11.49 ||
mūlonnatāyatabhujā nīlakuñcitamūrdhajā|
tanulomā sudaśanā mṛdugambhīrabhāṣiṇī|| 11.50 ||
śyāmagaureṇa varṇena haṃsavāraṇagāminī|
kārmuka bhrū yugopetā tanu tāmra nakhāṅkarā|| 11.51 ||
bhramantī ca vane tasmin cintayāmāsa bhāminī|
ko me pitā'thavā bhrātā kā me mātā bhavediha|| 11.52 ||
kasya bharturahaṃ dattā kiyadvatsyāmi bhūtale|
iti cintayatī dṛṣṭā somaputreṇa sāṅganā|| 11.53 ||
ilārūpasamākṣipta manasā varavarṇinīm|
budhastadāptaye yatnamakarot kāmapīr̤itaḥ|| 11.54 ||
viśiṣṭākāravān daṇḍī sakamaṇḍalu pustakaḥ|
veṇudaṇḍakṛtāneka pavitraka gaṇitrakaḥ|| 11.55 ||
dvijarūpaḥ śikhī brahmanigadan karṇakuṇḍalaḥ|
vaṭubhiścānvitoyuktaiḥ samitpuṣpakuśodakaiḥ|| 11.56 ||
kilānviṣanvane tasminnājuhāva sa tāmilām|
bahirvanasyāntaritaḥ kila pādapa maṇḍale|| 11.57 ||
sasambhramamakasmāttāṃ sopālambhamivāvadat|
tyaktvāgni hotraśuśrūṣāṃ kva gatā mandirānmama|| 11.58 ||
iyaṃ vihāravelā te hyatikrāmati sāmpratam|
ehyehi pṛthusuśroṇi! sambhrāntā kena hetunā || 11.59 ||
iyaṃ sāyantanīvelā vihārasyeha vartate|
kṛtvopalepanaṃ puṣpairalaṃkuru gṛhaṃ mama|| 11.60 ||
sāttvabravīdvismṛtāhaṃ sarvametattapodhana!|
ātmānaṃ tvāñca bhartāraṃ kulañca vada me'nagha|| 11.61 ||
budhaḥ provāca tāṃ tanvīmilā tvaṃ varavarṇini!|
ahañca kāmuko nāma bahuvidyobudhaḥ smṛtaḥ|| 11.62 ||
tejasvinaḥ kule jātaḥ pitā me brāhmaṇādhipaḥ|
iti sā tasya vacanāt praviṣṭā budhamandiram|| 11.63 ||
ratnastambhasamāyuktaṃ divyamāyā vinirmitam|
ilā kṛtārthamātmānaṃ mene tadbhavanasthitā|| 11.64 ||
ahovṛttamahorūpamahodhanamahokulam|
mama cāsya ca me bharturaholāvaṇyamuttamam|| 11.65 ||
reme ca sā tena samamatikālamilā tataḥ|
sarvabhogamaye gehe yathendrabhavane tathā|| 11.66 ||
sūryavaṃśavarṇanam||
sūta uvāca|
athānviṣanto rājānaṃ bhrātarastasya mānavāḥ|
ikṣvāku pramukhā jagmu stadāśaravaṇāntikam|| 12.1 ||
tataste dadrṛśuḥ sarve vaḍavāmagrataḥ sthitām|
ratnaparyāṇakiraṇadīptakāyāmanuttamām|| 12.2 ||
paryāṇapratyabhijñānāt sarve vismayamāgatāḥ|
ayaṃ candraprabho nāma vājītasya mahātmanaḥ|| 12.13 ||
agamadvaḍavā rūpamuttamaṃ kena hetunā|
tatastu maitrāvaruṇiṃ papracchuste purodhasam|| 12.4 ||
kimityetadabhūccitraṃ vada yoga vidāmvara!|
vaśiṣṭhaścābravīt sarvaṃ drṛṣṭvā taddhyānacakṣuṣā|| 12.5 ||
samayaḥ śambhudayitā kṛtaḥ śaravaṇe purā|
yaḥ pumān praviśedatra sa nārītvamavāpsyati|| 12.6 ||
ayamaśvo'pi nārītvamagādrājñā sahaivatu|
punaḥ puruṣatāmeti yathāsau dhanadopamaḥ|| 12.7 ||
tathaiva yatnaḥ kartavya cārādhyaiva pinākinam|
tataste mānavā jagmuryatra devo maheśvaraḥ|| 12.8 ||
tuṣṭuvurvividhaiḥ stotraiḥ pārvatīparameśvarau|
tāvūcaturalaṅghyo'yaṃ samayaḥ kintu sāmpratam|| 12.9 ||
ikṣvākoraśvamedhena yat‌ phalaṃ syāttadāvayoḥ|
dattvā kimpuruṣo vīraḥ sa bhaviṣyatyasaṃśayam|| 12.10 ||
tathetyuktāstatastestu jagmurvaivasvatātmajāḥ|
ikṣvākoścāśvamedhena celaḥ kimpuruṣo'bhavat|| 12.11 ||
māsamekampumānvīraḥ strī ca māsamabhūt punaḥ|
budhasya bhavane tiṣṭhannilo garbhadharo'bhavat|| 12.12 ||
ajījanat putramekamaneka guṇasaṃyutam|
budhaścotpādya taṃ putraṃ svarlokamagamattataḥ|| 12.13 ||
ilasya nāmnā tadvarṣamilāvṛtamabhūttadā|
somārkavaṃśayorādāvilo'bhūnmanunandanaḥ|| 12.14 ||
evaṃ purūravāḥ puṃsorabhavadvaṃśavarddhanaḥ|
ikṣvākurarkavaṃśasya tathaivoktastapodhanāḥ|| 12.115 ||
ilaḥ kimpuruṣatve ca sudyumna iti cocyate|
punaḥ putratrayamabhūt sudyumnasyāparājitam|| 12.16 ||
utkalo vai gayastadvaddharitāśvaśca vīryyavān|
utkalasyotkalā nāma gayasyatu gayāmatā|| 12.17 ||
haritāśvasya dik‌pūrvo viśrutā kurubhiḥ saha|
pratiṣṭhāne'bhiṣicyātha sa purūpavasaṃ sutam|| 12.18 ||
jagāmelāvṛtaṃ bhoktuṃ varṣaṃ divyaphalāśanam|
ikṣvākurjyeṣṭhadāyādo madhyadeśamavāptavān|| 12.19 ||
nariṣyantasya putro'bhūcchuco nāma mahābalaḥ|
nābhāgasyāmbarīṣastu dhṛṣṭasya ca sutatrayam|| 12.20 ||
dhṛtaketuścitranātho raṇadhṛṣṭaśca vīryyavān|
ānarto nāma śaryāteḥ sukanyācaiva dārikā || 12.21 ||
ānartasyābhavatputro rocamānaḥ pratāpavān|
ānarto nāma deśo'bhūnnagarīca kuśasthalī|| 12.22 ||
rocamānasya putro'bhūdevo raivata eva ca|
kakudmīcāparānnāma jyeṣṭhaḥ putraśatasya ca|| 12.23 ||
revatī tasya sā kanyā bhāryā rāmasya viśrutā|
karūṣasya tu kārūṣā bahavaḥ prathitā bhuvi|| 12.24 ||
pṛṣadhro govadhācchūdro guruśāpādajāyata|
ikṣvākuvaṃśaṃ vakṣyāmi śrṛṇudhvamṛṣisattamāḥ!|| 12.25 ||
ikṣvākoḥ putratāmāpa vikukṣirnāma devarāṭ|
jyeṣṭhaḥ putraśatasyāsīddaśa pañca ca tatsutāḥ|| 12.26 ||
meroruttaratastetu jātāḥ pārthivasattamāḥ|
caturdaśottarañcānyacchrutamasya tathābhavat|| 12.27 ||
merordakṣiṇato ye vai rājānaḥ samprakīrttitāḥ|
jyeṣṭhaḥ kakutstho nāmnā'bhūttatsutastu suyodhanaḥ|| 12.28 ||
tasya putraḥ pṛthurnāma viśvagaśca pṛthoḥ sutaḥ|
industasya ca putro'bhūdyuvanāśvastato'bhavat|| 12.29 ||
śrāvastaścamahātejā vatsakastatsuto'bhavat|
nirmitā yena śrāvastī gauḍa deśe dvijottamāḥ|| 12.30 ||
śrāvastād bṛhadaśvo'bhūt kuvalāśvastato'bhavat|
dhundhumāratvamagamad dhundhuṃ nāmnā hataḥ purā|| 12.31 ||
tasya putrāstrayo jātā dṛḍhāśvo daṇḍapa eva ca|
kapilāśvaśca vikhyāto dhaundhumāriḥ pratāpavān|| 12.32 ||
druḍhāśvasya pramodaśca haryaśvastasya cātmajaḥ|
haryaśvasya nikumbho'bhūtsaṃhatāśvastato'bhavat|| 12.33 ||
akṛtāśvoraṇāśvaśca saṃhatāśva sutāvubhau|
yuvanāśvoraṇāśvasya māndhātā ca tato'bhavat|| 12.34 ||
māndhātuḥ purukutso dharmmasenaśca pārthivaḥ|
mucukundaśca vikhyātaḥ śatrujicca pratāpavān|| 12.35 ||
purukutsasya putro'bhūdvasūdo narmmadāpatiḥ|
sambhūtistasyaputro'bhūttridhanvā ca tato'bhavat|| 12.36 ||
tridhanvanaḥ sutojātastrayyāruṇa iti smṛtaḥ|
tasmātsatyavrato nāma tasmātsatyarathaḥ smṛtaḥ|| 12.37 ||
tasya putro hariścandro hariścandrācca rohitaḥ|
rohitācca vṛko jāto vṛkād bāhurajāyata|| 12.38 ||
sagarastasya putro'bhūdrājā paramadhārmikaḥ|
dve bhāryye sagarasyāpi prabhā bhānumatī tathā|| 12.39 ||
tābhyāmārādhitaḥ pūrvamaurvo'gniḥ putrakāmyayā|
aurvastuṣṭastayoḥ prādādyatheṣṭaṃ varamuttamam|| 12.40 ||
ekā ṣaṣṭisahasrāṇi sutamekaṃ tathāparā|
gṛhṇātu vaṃśakartāraṃ prabhā'gṛhṇād‌ bahūṃstadā|| 12.41 ||
ekaṃ bhānumatī putramagṛhṇādasamañjasam|
tataḥ ṣaṣṭhisahasrāṇi suṣuve yādavī prabhā|| 12.42 ||
khanantaḥ pṛthivīṃ dagdhā viṣṇunā ye'śvamārgaṇe|
asamañjasastu tanayo yoṃ'śumānnāma viśrutaḥ|| 12.43 ||
tasya putro dilīpastu dilīpāttu bhagīrathaḥ|
yena bhāgīrathī gaṅgā tapaḥ kṛtvāvatāritā|| 12.44 ||
bhagīrathasya tanayo nābhāga iti viśrutaḥ|
nābhāgasyāṃbarīṣo'bhūtsindhudvīpastato'bhavat|| 12.45 ||
tasyāyutāyuḥ putro'bhūdrṛtuparṇastato'bhavat|
tasya kalmāṣapādastu sarvakarmā tataḥ smṛtaḥ ||12.46 ||
tasyānaraṇyaḥ putro'bhūt nighnastasya suto'bhavat|
nighnaputrāvubhau jātau anamitraraghū nṛpau||12.47||
animitro vanamagādbhavitā sa kṛte nṛpaḥ|
raghorabhūd dilīpastu dilīpādajakastathā|| 12.48 ||
dīrghabāhurajājjātaścājapālastato nṛpaḥ|
tasmāddaśaratho jātastasya putra catuṣṭayam|| 12.49 ||
nārāyaṇātmakāḥ sarve rāmasteṣvagrajo'bhavat|
rāvaṇāntakarastadvadraghūṇāṃ vaṃśavardhanaḥ|| 12.50||
vālmīkistasya caritaṃ cakre bhārgavasattamaḥ|
tasya putrau kuśalavāvikṣvākukulavardhanau|| 12.50 ||
atithistu kuśājjajñe niṣadhastasya cātmajaḥ|
nalastu naiṣadhastasmānnabhastasmādajāyata|| 12.51 ||
nabhasaḥ puṇḍarīko'bhūt kṣemadhanvā tataḥ smṛtaḥ|
tasya putro'bhavadvīro devānīkaḥ pratāpavān|| 12.52 ||
ahīnagustasya sutaḥ sahasrāśvastataḥ paraḥ|
tataścandrāvalokastu tārāpīḍastato'bhavat|| 12.53 ||
tasyātmajaścandragiriḥ bhānuścandrastato'bhavat|
śrutāyurabhavattasmād bhārate yo nipātitaḥ|| 12.54 ||
nalaudvāvevavikhyātau vaṃśe kaśyapasambhave|
vīrasenasutastadvannaiṣadhaśca narādhipaḥ|| 12.55 ||
ete vaivasvate vaṃśe rājāno bhūridakṣiṇāḥ|
ikṣvākuvaṃśaprabhavāḥ prādhānyena prakīrttitāḥ|| 12.56 ||
manuruvāca|
bhagavan! śrotumicchāmi pitṝṇāṃ vaṃśamuttamam|
raveśca śrāddhadevatvaṃ somasya ca viśeṣataḥ|| 13.1 ||
hanta te kathayiṣyāmi pitṝṇāṃ vaṃśamuttamam|
svarge pitṛgaṇāḥ sapta trayasteṣāmamūrttayaḥ|| 13.2 ||
mūrtimanto'tha catvāraḥ sarveṣāmamitaujasaḥ|
amūrtayaḥ pitṛgaṇā vairājasya prajāpateḥ|| 13.3 ||
yajanti yān devagaṇā vairājā iti viśrutāḥ||
divi te yogavibhraṣṭāḥ prāpya lokān sanātanān|| 13.4 ||
punarbrahmavidānte tu jāyante brahmavādinaḥ|
saṃprāpyatāṃ smṛtiṃ bhūyo yogaṃ sāṅkhyamanuttamam|| 13.5 ||
siddhiṃ prayānti yogena punarāvṛttidurlabhām|
yogināmeva deyāni tasmācchrāddhāni dātṛbhiḥ|| 13.6 ||
eteṣāṃ mānasīkanyā patnī himavato matā|
mainākastasya dāyādaḥ krauñcastasyāgrajo'bhavat|| 13.7 ||
krauñcadvīpaḥ smṛto yena caturtho ghṛtasaṃvṛtaḥ|
menā ca suṣuve tisraḥ kanyā yogavatīstataḥ|| 13.8 ||
umaikaparṇā parṇā ca tīvra vrataparāyaṇāḥ|
rudrasyaikā sitasyaikā jaigīṣavyasya cāparā|| 13.9 ||
ṛṣaya ūcuḥ|
dattā himavatā bālāḥ sarvā loke tapo'dhikāḥ|
kasmāddākṣāyaṇī pūrvaṃ dadāhātmānamātmanā|| 13.10 ||
himavadduhitā tadvat kathaṃ jātā mahītale|
saṃharantī kimuktāsau sutā vā brahmasūnunā|| 13.11 ||
dakṣeṇa lokajananī sūta! vistarato vada|
sūta uvāca|
dakṣasya yajñe vitate prabhūtavaradakṣiṇe|| 13.12 ||
samāhūteṣu deveṣu provāca pitaraṃ satī|
kimarthaṃ tāta! bhartā me yajñe'sminnābhimantritaḥ|| 13.13 ||
ayogya iti tāmāha dakṣo yajñeṣu śūlabhṛt|
upasaṃhārakṛdrudrastenāmaṃgalabhāgayam|| 13.14 ||
cukopātha satī dehaṃ tyakṣāmīti tvadudbhavam|
daśānāntvañca bhavitā pitṝṇāmeka putrakaḥ|| 13.15 ||
kṣatriyatve'śvamedhe ca rudrā tvaṃ nāśameṣyasi|
ityuktvā yogamāsthāya svadehodbhava tejasā|| 13.16 ||
nirdahantī tadātmānaṃ sadevāsurakinnaraiḥ|
kiṃ kimetaditi proktā gandharva gaṇa guhyakaiḥ|| 13.17 ||
upagamyābravīddakṣaḥ praṇipatyātha duḥkhitaḥ|
tvamasya jagato mātā jagatsaubhāgya devatā||
duhitṛtvaṅgatā devi mamānugraha kāmyayā|
na tvayā rahitaṃ kiñcit brahmāṇḍe sacarācaram|| 13.18 ||
prasādaṃ kuru dharmajñe na māṃ tyaktumihārhasi|
prāha devī yadārabdhaṃ tat‌ kāryyaṃ me na saṃśayaḥ|| 13.19 ||
kiṃ tvavaśyaṃ tvayā martye hatayajñena śūlinā|
prasāde lokasṛṣṭyarthaṃ tapaḥ kārthaṃ mamāntike|| 13.20 ||
prajāpatistvaṃ bhavitā daśānāmaṅgajopyalam|
madaṃśenāṅganā ṣaṣṭirbhaviṣyantyaṅgajāstava|| 13.21 ||
mat‌sannidhau tapaḥ kurvan prāpsyase yogamuttamam|
evamukto'bravīddakṣaḥ keṣu keṣu mayā'naghe|| 13.22 ||
tīrtheṣu ca tvaṃ draṣṭavyā stotavyā kaiśca nāmabhiḥ|| 12.23 ||
devyuvāca|
sarvadā sarvabhūteṣu draṣṭavyā sarvato bhuvi|| 13.24 ||
sarvalokeṣu yat‌ kiñcidrahitaṃ na mayā vinā|
tathāpi yeṣu sthāneṣu draṣṭavyā siddhimīpsubhiḥ|| 13.25 ||
smartavyā bhūtikāmairvā tāni vakṣyāmi tatvataḥ|
vārāṇasyāṃ viśālākṣī naimiṣe liṅgadhāriṇī|| 13.26 ||
prayāge lalitā devī kāmākṣī gandhamādane|
mānase kumudā nāma viśvakāyā tathāmbare|| 13.27 ||
gomante gomatī nāma mandare kāmacāriṇī|
madotkaṭā caitrarathe jayantī hastinā pure|| 13.28||
kānyakubje tathā gaurī rambhā malayaparvate|
ekāmbhake kīrtimatī viśvāṃ viśveśvare viduḥ|| 13.29 ||
puṣkare puruhūteti kedāre mārgadāyinī|
nandā himavataḥ pṛṣṭhe gokarṇe bhadrakarṇikā|| 13.30 ||
sthāneśvare bhavānī tu bilvake bilvapatrikā|
śrīśaile mādhavī nāma bhadrā bhadreśvare tathā|| 13.31 ||
jayā varāhaśaile tu kāmalā kamalālaye|
rudrakoṭyāñca rudrāṇī kālī kālañjare girau|| 13.32 ||
mahāliṃge tu kapilā markoṭe mukuṭeśvarī|
śāligrāme mahādevī śivaliṃge jalapriyā|| 13.33 ||
māyāpuryāṃ kumārī tu santāne lalitā tathā|
utpalākṣīsahasrākṣe kamalākṣe mahotpalā|| 13.34 ||
gaṃgāyāṃ maṃgalā nāma vimalā puruṣottame|
vipāśāyāmamoghākṣī pāṭalā puṇḍravarddhane|| 13.35 ||
nārāyaṇī supārśve tu vikūṭe bhadrasundarī|
vipule vipulā nāma kalyāṇī malayācale|| 13.36 ||
koṭavī koṭitīrthe tu sugandhā mādhave vane|
kubjāgrake trisandhyā tu gaṃgādvāre ratipriyā|| 13.37 ||
śivakuṇḍe sunandā tu nandinī devikā taṭe|
rukmiṇī dvāravatyāntu rādhā vṛndāvane vane || 13.38 ||
devakī mathurāyāntu pātāle parameśvarī|
citrakūṭe tathā sītā vindhye vindhyanivāsinī|| 13.39 ||
sahyādrāvekavīrā tu harmacandreti candrikā|
ramaṇā rāmatīrthe tu yamunāyāṃ mṛgāvatī|| 13.40 ||
karavīre mahālakṣmī rumādevī vināyake|
arogā vaidyanāthe tu mahākāle maheśvarī|| 13.41 ||
abhayetyuṣṇatīrtheṣu cāmṛtā vindhyakandare|
māṇḍavye māṇḍavī nāma svāhā māheśvare pure|| 13.42 ||
chāgalaṇḍe pracaṇḍātu caṇḍikā makarandake|
someśvare varārohā prabhāse puṣkarāvatī|| 13.43 ||
devamātā sarasvatyāṃ pārā pārātaṭe matā|
mahālaye mahābhāgā payoṣṇyāṃ piṅgaleśvarī|| 13.44 ||
siṃhikā kṛtaśauce tu kārttikeye yaśaskarī|
utpalāvarttake lolā subhadrā śoṇasaṅgame|| 13.45 ||
mātā siddhapure lakṣmīraṅganā bharatāśrame|
jālandhare viśvamukhī tārā kiṣkindhaparvate|| 13.46||
devadāruvane puṣṭirmedhā kāśmīramaṇḍale|
bhīmā devī himādrau tu puṣṭirviśveśvare tathā|| 13.47 ||
kapālamocane śuddhirmātā kāyāvarohaṇe|
śaṅkoddhāre dharā nāma dhṛtiḥ piṇḍārake tathā|| 13.48 ||
kālātu candrabhāgāyā macchode śivakāriṇī|
veṇāyāmamṛtā nāma badaryāmurvaśī tathā|| 13.49 ||
auṣadhī cottarakurau kuśadvīpe kuśodakā|
manmathā hemakūṭe tu mukuṭe satyavādinī|| 13.50 ||
aśvatthe vandanīyā tu nidhirvaiśravaṇālaye|
gāyatrī vedavadane pārvatī śivasannidhau|| 13.51 ||
devaloke tathendrāṇī brahmāsyeṣu sarasvatī|
sūryyabimbe prabhā nāma mātṝṇāṃ vaiṣṇavīmatā|| 13.52 ||
arundhatī satīnāntu rāmāsu ca tilottamā|
citte brahmakalā nāma śaktiḥ sarvaśarīriṇām|| 13.53 ||
etadupadeśataḥ proktaṃ nāmāṣṭaśatamuttamam|
aṣṭottarañca tīrthānāṃ śatametadudāhṛtam|| 13.54 ||
yaḥ smarecchṛṇuyādvāpi sarvapāpaiḥ pramucyate|
eṣu tīrtheṣu yaḥ kṛtvā snānaṃ paśyati māṃ naraḥ|| 13.55 ||
sarva pāpavinirmuktaḥ kalpaṃ śivapure vaset|
yastu matparamaṃ kālaṃ karotyeteṣu mānava|| 13.56 ||
sa bhittvā brahmasadanaṃ padamabhyeti śāṅkaram|
nāmnāmaṣṭaśataṃ yastu śrāvayecchivasannidhau|| 13.57 ||
tṛtīyāyāmathāṣṭamyāṃ bahuputro bhavennaraḥ|
godāne śrāddhadāne vā ahanyahani vā budhaḥ|| 13.58 ||
devārcanavidhau vidvān paṭhan brahmādhigacchati|
evaṃ vadantī sā tatra dadāhātmānamātmanā|| 13.59 ||
svāyabhbhuvo'pi kālena dakṣaḥ prācetaso'bhavat|
pārvatī sābhavaddevī śivadehārddhadhāriṇī|| 13.60 ||
menā garbha samutpannā bhikti mukti phalapradā|
arundhatī japantyetat prāpa yogamanuttamam|| 13.61 ||
purūravāśca rājarṣirloke vyajayatāmagāt|
yayātiḥ putralābhañca dhanalābhañca bhārgavaḥ|| 13.62 ||
tathānye deva daityāśca brāhmaṇāḥ kṣatriyāstathā|
vaiśyāḥ śūdrāśca bahavaḥ siddhimīyuryathepsitām|| 13.63 ||
yatraitallikhitaṃ tiṣṭhet pūjyate devasannidhau|
na tatra śoko daurgatyaṃ kadācidapi jāyate|| 13.64 ||
iti śrīmatsyapurāṇe pitṛvaṃśānvaye gaurīnāmāṣṭottaraśatakathanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ|| 13.63 ||
pitṛvaṃśānukīrttanam|
sūta uvāca|
lokāḥ somapathā nāma yatra mārīcanandanāḥ|
varttante devapitaro devā yān bhāvayantyalam|| 14.1 |
agniṣvāttā iti khyātā yajvāno yatrasaṃsthitāḥ|
acchodā nāma teṣāntu mānasī kanyakānadī|| 14.2 ||
acchodannāma ca saraḥ pitṛbhirnirmitaṃ purā|
acchodā tu tapaścakre divyaṃ varṣa sahasrakam|| 14.3 ||
ājagmuḥ pitarastuṣṭāḥ kiladātuñca tāṃ varam|
divyarūpadharāḥ sarve divyamālyānulepanāḥ|| 14.4 ||
sarve yuvāno balinaḥ kusumāyudhasannibhāḥ|
tanmadhye'māvasuṃ nāma pitaraṃ vīkṣya sāṃ'ganā|| 14.5 ||
vavre varārthinī saṃgaṃ kusumāyudhapīḍitā|
yogād‌bhraṣṭā tu sā tena vyabhicāreṇa bhāminī|| 14.6 ||
dharāntu nāspṛśat pūrvaṃ papātātha bhuvastale|
tithāvamāvasūryasyāmicchāṃ cakre na tāṃ prati|| 14.7 ||
dhairyeṇa tasya sā lokairamāvāsyeti viśrutā|
pitṝṇāṃ vallabhā tasya tasyāmakṣayakārakam||14.8||
acchodā'dhomukhīdīnā lajjitā tapasaḥ kṣayāt|
sā pitṝn‌ prārthayāmāsa pure cātmaprasiddhaye|| 14.9 ||
vilapyamānā pitṛbhiridamuktā tapasvinī|
bhaviṣyamarthamālokya devakāryañca te tadā|| 14.10 ||
idamūcurmmahābhāgāḥ prasāda śubhayāgirā|
divi divyaśarīreṇa yat‌ kiñcit kriyate budhaiḥ|| 14.10 ||
tenaiva tatkarmmaphalaṃ bhujyate varavarṇini|
sadyaṃ phalanti karmāṇi devatve pretya mānuṣe|| 14.11 ||
tasmāttvaṃ putri! tapasaḥ prāpsyase pretya tatphalam|
aṣṭāviṃśe bhavitrī tvaṃ dvāpare matsya yonijā|| 14.12 ||
vyatikramāt‌ pitṝṇāṃ tvaṃ kaṣṭaṃ kulamavāpsyasi|
tasmādrājñovasoḥ kanyā tvamavaśyaṃ bhaviṣyasi || 14.13 ||
kanyā bhūtvā ca lokān svān punarāpsyasi durlabhān|
parāśarasya vīryeṇa putramekamavāpsyasi|| 14.14 ||
dvīpe tu badarīprāye bādarāyaṇamacyutam|
sa vedamekaṃ bahudhā vibhajiṣyati te sutaḥ|| 14.15 ||
pauravasyātmajau dvau tu samudrāṃśasya śantanoḥ|
vicitravīryyastanayastathā citrāṅgado nṛpaḥ|| 14.16 ||
imāvutpādya tanayau kṣetrajāvasya dhīmataḥ|
prauṣṭhapadyaṣṭakārūpā pitṛloke bhaviṣyasi|| 14.17 ||
nāmnā satyavatī loke pitṛloke tathāṣṭakā|
āyurārogyadā nityaṃ sarvakāma phalapradā|| 14.18 ||
bhaviṣyasi pare kāle nadītvañca gamiṣyasi|
puṇyatoyāsaricchreṣṭhā lokehyacchoda nāmikā|| 14.19 ||
ityuktvā sagaṇasteṣāṃ tatraivāntaradhīyata|
sāpyavāpa ca tatsarvaṃ phalaṃ taduditaṃ purā|| 14.20 ||
pitṛvaṃśānukīrttanam|
sūta uvāca|
vibhrājā nāma cānyetu divi santi suvarcasaḥ|
lokā barhiṣado yatra pitaraḥ santi suvratāḥ|| 15.1 ||
yatra barhiṇa yuktāni vimānāni sahasraśaḥ|
saṅkalpya barhiṣo yatra tiṣṭhanti phaladāyinaḥ|| 15.2 ||
yatrābhyudaya śālāsu modante śrāddhadāyinaḥ|
yāṃśca devāsuragaṇā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ|| 15.3 ||
yakṣarakṣogaṇāścaiva yajanti divi devatāḥ|
pulastyaputrāḥ śataśastapoyogasamanvitāḥ|| 15.4 ||
mahātmāno mahābhāgā bhaktānāmabhayapradāḥ|
eteṣāṃ pīvarī kanyā mānasī diviviśrutā|| 15.5 ||
yoginī yogamātā ca tapaścakre sudāruṇam|
prasanno bhagavāṃstasyā varaṃ vavre tu sā hareḥ|| 15.6 ||
yogavantaṃ surūpaṃca bhartāraṃ vijitendriyam|
dehi deva! prasannastvaṃ patiṃ me vadatāmvaram|| 15.7 ||
uvāca devo bhavitā vyāsaputro yadā śukaḥ|
bhavitā tasya bhāryātvaṃ yogācāryasya suvrate|| 15.8 ||
bhaviṣyati ca te kanyā kṛtvī nāma ca yoginī|
pāñcālādhipaterdeyā mānuṣyasya tvayā tadā|| 15.9 ||
jananī brahmadattasya yogasiddhā ca gausmṛtā|
kṛṣṇogauraḥ prabhuḥ śambhurbhaviṣyanti ca te sutāḥ|| 15.10 ||
mahātmāno mahābhāgā gamiṣyanti parampadam|
tānutpādyapunaryogātsavarā mokṣameṣyasi|| 15.11 ||
sumūrttimantaḥ pitaro vaśiṣṭhasya sutā smṛtāḥ|
nāmnā tu mānasāḥ sarve sarve te dharmmamūrttayaḥ|| 15.13 ||
jyotirbhāsiṣu lokeṣu ye vasanti divaḥ param|
virājamānāḥ krīḍanti yatra te śrāddhadāyinaḥ|| 15.14 ||
sarvakāma samṛdveṣu vimāneṣvapipādajāḥ|
kiṃ punaḥ śrāddhadā vipra bhaktimantaḥ kriyānvitāḥ|| 15.15 ||
gaurnāma kanyā yeṣāntu mānasī divi rājate|
śukasya dayitā patnī sādhyānāṃ kīrttivarddhinī|| 15.16 ||
marīcigarbhā nāmnā tu lokā mārtaṇḍamaṇḍale|
pitaro yatra tiṣṭhanti haviṣmanto'ṅgiraḥ sutāḥ|| 15.17 ||
tīrthaśrāddhapradā yānti ye ca kṣatriyasattamāḥ|
rājñāntu pitaraste vai svarga mokṣa phalapradāḥ|| 15.18 ||
eteṣāṃ mānasī kanyā yaśodā lokaviśrutā|
patnī hyaṃśumataḥ śreṣṭhā snuṣā paṃcajanasya ca|| 15.19 ||
jananyatha dilīpasya bhagīrathapitāmahī|
lokāḥ kāmadughā nāma kāmabhogaphalapradāḥ|| 15.20 ||
susvadhā nāma pitaro yatra tiṣṭhanti suvratāḥ|
ājyapā nāma lokeṣu kardamasya prajāpateḥ|| 15.21 ||
pulahāṅgaja dāyādā vaiśyāstān bhāvayanti ca|
yatra śrāddhakṛtāḥ sarve paśyanti yugapad gatāḥ|| 15.22 ||
mātṛ bhrātṛ pitṛṣvasṛ sakhi sambandhi bāndhavān|
api janmāyutairdrṛṣṭānanubhūtānsahasraśaḥ|| 15.23 ||
eteṣāṃ mānasī kanyā virajā nāma viśrutā|
yā patnī nahuṣasyāsīdyayāterjananī tathā|| 15.24 ||
ekāṣṭakā'bhavat paścād brahmaloke gatā satī|
traya ete gaṇāḥ proktāścaturthantu vadāmyataḥ|| 15.25 ||
lokāstu mānasā nāma brahmāṇḍopari saṃsthitāḥ|
yeṣānnu mānasī kanyā narmadā nāma viśrutā|| 15.26 ||
somapā nāma pitaro yatra tiṣṭhanti śāśvatāḥ|
kṛtvā sṛṣṭyādikaṃ sarvaṃ mānase sāmprataṃ sthitāḥ|| 15.27 ||
narmadā nāma teṣāntu kanyā toyavahāsarit|
bhūtāni yā pāvayati dakṣiṇāpathagāminī|| 15.28 ||
tebhyaḥ sarve tu manavaḥ prajāḥ sargeṣu nirmitāḥ|
jñātvā śrāddhāni kurvanti dharmābhāve'pi sarvadā|| 15.29 ||
tebhya eva punaḥ prāptuṃ prasādādyogasantatim|
pitṝṇāmādisarge tu śrāddhamevavinirmitam|| 15.30 ||
sarveṣāṃ rājataṃ pātramathavā rajatānvitam|
dattaṃ svadhā purodhāya pitṝn prīṇāti sarvadā|| 15.31 ||
agnīṣomayamānāntu kāryyamāpyāyanaṃ budhaiḥ|
agnyabhāve'pi viprasya pāṇāvāpi jale'thavā|| 15.32 ||
ajākarṇe'śvakarṇe vā goṣṭhe vā salilāntike|
pitṝṇāmambaraṃ sthānaṃ dakṣiṇā dik praśasyate|| 15.33 ||
prācīnāvītamudakaṃ tilāḥ savyāṅgameva ca|
darbhā māṃsaṃ ca pāṭhīnaṃ gokṣīraṃ madhurā rasāḥ|| 15.34 ||
khaḍ‌ga lohāmiṣamadhu kuśaśyāmākaśālayaḥ|
yavanīvāramudgekṣu śuklapuṣpaghṛtāni ca|| 15.35 ||
vallabhāni praśastāni pitṝṇāmihasarvadā|
dveṣyāṇi sampravakṣyāmi śrāddhe varjyāni yāni tu|| 15.36 ||
masūraśaṇaniṣpāvarājamāṣakusumbhikāḥ|
padmabilvārkadhattūra pāribhadrāṭṭarūṣakāḥ|| 15.37 ||
na deyāḥ pitṛkāryeṣu payaścājāvikaṃ tathā|
kodravodāracaṇakāḥ kapitthaṃ madhukātasī|| 15.38 ||
etānyapi na deyāni pitṛbhyaḥ priyamicchatā|
pitṝn prīṇāti yo bhaktyā te punaḥ prīṇayanti tam|| 15.39 ||
yacchanti pitaraḥ puṣṭiṃ svargārogyaṃ prajāphalam|
devakāryādapi punaḥ pitṛkāryyaṃ viśiṣyate|| 15.40 ||
devānāñcapitaraḥ pūrvamāpyāyanaṃ smṛtam|
śīghraprasādāstvakrodhā niḥśastrāḥ sthirasauhṛdāḥ|| 15.41 ||
śāntātmānaḥ śaucaparāḥ satataṃ priyavādinaḥ|
bhaktānuraktāḥ sukhadāḥ pitaraḥ pūrvadevatāḥ|| 15.42 ||
haviṣmatāmādhipatye śrāddhadevaḥ smṛto raviḥ|
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ pitṛvaṃśānukīrttanam||
puṇyaṃ pavitramāyuṣyaṃ kīrttanīyaṃ sadā nṛbhiḥ|| 15.43 ||
śrāddhaprakaraṇam|
sūta uvāca|
śrutvaitatsarvamakhilaṃ manuḥ papraccha keśavam|
śrāddhakālañca vividhaṃ śrāddhabhedaṃ tathaiva ca|| 16.1 ||
śrāddheṣu bhojanīyā ye ye ca varjyā dvijātayaḥ|
kasminvāsarabhāgevā pitṛbhyaḥ śrāddhamācaret|| 16.2 ||
kasmindattaṃ kathaṃ yāti śrāddhantu madhusūdana|
vidhinā kena karttavyaṃ kathaṃ prīṇāti tatpitṝn|| 16.3 ||
matsya uvāca|
kuryādaharahaḥ śrāddhamannādyenodakena vā|
payomūlaphalairvāpi pitṛbhyaḥ prītimāvahan|| 16.4 ||
nityannaimittikaṃ kāmyaṃ trividhaṃ śrāddhamucyate|
nityaṃ tāvatpravakṣyāmi arghyāvāhanavarjitam|| 16.5 ||
adaivaṃ tadvijānīyāt pārvaṇaṃ parvasu smṛtam|
pārvaṇaṃ trividhaṃ proktaṃ śrṛṇu tāvanmahīpate!|| 16.6 ||
pārvaṇe ye niyojyāstu tāñchṛṇuṣva narādhipa!||
pañcāgniḥ snātakaścaiva trisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit|
śrotriyaḥ śrotriyasuto vidhivākyaviśāradaḥ|| 16.7 ||
sarvajño vedavinmantrī jñātavaṃśaḥ kulānvitaḥ|
purāṇavettā dharmmajñaḥ svādhyāyajapatatparaḥ|| 16.8 ||
śivabhaktaḥ pitṛparaḥ sūryyabhakto'tha vaiṣṇavaḥ|| 16.9 ||
brahmaṇyo yogavicchānto vijitātmā ca śīlavān|
bhojayeccāpi dauhitraṃ yatnataḥ svasuhṛd‌gurūn|| 16.10 ||
vidyatiṃ mātulaṃ bandhumṛtvigācāryasomapān|
yaśca vyākurute vākyaṃ yaśca mīmāṃsate'dhvaram|| 16.11 ||
sāmasvaravidhijñaśca paṅktipāvanapāvanaḥ|
sāmagobrahmacārī ca vedayukto'tha brahmavit|| 16.12 ||
yatraite bhuñjate śrāddhe tadeva paramārthavit|
ete bhojyāḥ prayatnena varjanīyānnibodha me|| 16.13 ||
patito'bhiśastaḥ klībaśca piśunavyaṅgarogiṇaḥ|
kunakhīśyāvadantaśca kuṇḍagolāśvapālakāḥ|| 16.14 ||
parivittirniyuktātmā pramattonmattadāruṇāḥ|
vaiḍālī vakavṛttiśca dambho devalakādayaḥ|| 16.15 ||
kṛtadhnānnāstikāṃstadvanmlecchadeśanivāsinaḥ|
triśaṅkarvarvaradrāvavītadraviḍakokaṇān|| 16.16 ||
varjayelliṅginaḥ sarvān śrāddhakāle viśeṣataḥ|
pūrvedyuraparedyurvā vinītātmā nimantrayet|| 16.17 ||
nimantritān hi pitara upatiṣṭhanti tān dvijān|
vāyubhūtānugacchanti tathāsīnānupāsate|| 16.18 ||
dakṣiṇaṃ jānumālabhya tvaṃ mayā tu nimantritaḥ|
evaṃ nimantrya niyamaṃ śrāvayetpitṛbāndhavān|.16.19 ||
akrodhanaiḥ śaucaparaiḥ satataṃ brahmacāribhiḥ|
bhavitavyaṃ bhavadbhiśca mayā ca śrāddhakāriṇā|| 16.20 ||
pitṛyajñaṃ vinirvartya tarpaṇākhyantu yo'gnimān|
piṇḍānvāhāryakaṃ kuryyācchrāddhamindukṣaye mudā|| 16.21 ||
gomayenopalipte tu dakṣiṇapravaṇe sthale|
śrāddhaṃ samācared bhaktyā goṣṭhe vā jalasannidhau|| 16.22 ||
agnimānnirvapetpitryaṃ caruñcasāmamuṣṭibhiḥ|
pitṛbhyo nirvapāmīti sarvaṃdakṣiṇato nyaset|| 16.23 ||
abhidhāryaṃ tataḥ kuryyānnirvāpatrayamagrataḥ|
tepi tasyāyatāḥ kāryyāścaturaṅgulavistṛtāḥ|| 16.24 ||
darvvītrayantu kurvvīta khādiraṃ rajatānvitam|
ratnimātraṃ pariślakṣṇaṃ hastākārāgramuttamam|| 16.25 ||
udapātrañca kāṃsyañca mekṣaṇañcasamitkuśān|
tilāḥ pātrāṇisadvāso gandha dhūpānulepanam|| 16.26 ||
āharedapasavyantu sarvaṃ dakṣiṇataḥ śanaiḥ|
evamāsādya tatsarvaṃ bhavanasyāgrato bhuvi|| 16.27 ||
gomayenopaliptāyāṃ gomūtreṇa tu maṇḍalam|
akṣatābhiḥ sapuṣpābhistadabhyarcyāpasavyavat|| 16.28 ||
viprāṇāṃ kṣālayetpādāvabhinandya punaḥ punaḥ|
āsaneṣūpaklṛpteṣu darbhavatsu vidhānavat|| 16.29 ||
upaspṛṣṭodakānviprānupaveśyānumantrayet|
dvau daive pitṛkṛtye trīnekaikamubhayatra ca|| 16.30 ||
bhojayedīśvaro'pīha na kuryyādvistaraṃ budhaḥ|
daivapūrvaṃ niyojyātha viprānarghyādinā budhaḥ|| 16.31 ||
agnau kuryādanujñāto vipre vipro yathāvidhi|
svagṛhyoktavidhānena kāṃsye kṛtvā caruṃ tataḥ|| 16.32 ||
agnīṣomayamābhyāntu kuryādāpyāyanaṃ budhaḥ|
dakṣināgnau pratīte vā ya ekāgnirdvijottamaḥ|| 16.33 ||
yajñopavītī nirvartya tataḥ paryukṣaṇādikam|
prācīnāvītinā kāryamataḥ sarvaṃ vijānatā|| 16.34 ||
ṣaṭ‌catasmāddhaviḥ śeṣāt‌ piṇḍā n‌ kṛtvā tatodakam|
dadyādudakapātraistu satilaṃ savyapāṇinā|| 16.35 ||
jānvācya savyaṃ yatnena darbhayukto vimatsaraḥ|
vidhāya lekhā yatnena nirvāpeṣvavanejanam|| 16.36 ||
dakṣiṇābhimukhaḥ kuryyātkare darvīṃ nidhāya vai|
nidhāya piṇḍamekaikaṃ sarvadarbheṣvanukramāt|| 16.37 ||
ninayedatha darbheṣu nāmagotrānukīrtanaiḥ|
teṣu darbheṣu taṃ hastaṃ nimṛjyāllopabhāginām|| 16.38 ||
tathaiva ca tataḥ kuryāt punaḥ pratyavanejanam|
ṣaḍapyetānnamaskṛtya gandha dhūpārhaṇādibhiḥ|| 16.39 ||
evamāvāhya tat‌ sarvaṃ vedamantrairyathoditaiḥ|
ekāgnereka eva syānnirvāpodarvikā tathā|| 16.40 ||
tataḥ kṛtvāntare dadyāt‌ patnībhyo'nnaṃ kuśeṣu saḥ|
tadvat‌ piṇḍādike kuryādāvāhana visarjanam|| 16.41 ||
tato gṛhītvā piṇḍebhyo mātrāḥ sarvāḥ krameṇa tu|
tāneva viprān‌ prathamaṃ prāśayedyatnato naraḥ|| 16.42 ||
yasmādannāt dhṛtā mātrā bhakṣayanti dvijātayaḥ|
anvāhāryakamityuktaṃ tasmāt taccandrasaṃkṣaye|| 16.43 ||
pūrvaṃ dattvātu taddhaste sapavitraṃ tilodakam|
tat‌ piṇḍāgraṃ prayaccheta svadhaiṣāmastviti bruvan|| 16.44 ||
varṇayan bhojayedannaṃ miṣṭaṃ pūtañca sarvadā|
varjayet krodhaparatāṃ smarannārāyaṇaṃ harim|| 16.45 ||
tṛptān jñātvā tataḥ kuryādvikiran sārvavarṇikam|
sodakaṃ cānnamudvṛtya salilaṃ prakṣiped bhuvi|| 16.46 ||
ācānteṣu punardadyājjalapuṣpākṣatodakam|
svastivācanakaṃ sarvaṃ piṇḍopari samāharet|| 16.47 ||
devāyattaṃ prakurvīta śrāddhanāśo'nyathā bhavet|
visṛjya brāhmaṇāṃstadvat teṣāṃ kṛtvā pradakṣiṇam|| 16.48 ||
dakṣiṇāṃ diśamākāṅkṣan pitṝn yāceta mānavaḥ|
dātāro no'bhivardhantāṃ vedāḥ santatireva ca|| 16.49 ||
śraddhā ca no māvyagamat‌ bahudeyañca no'stviti|
annañca no bahubhavedatithīṃśca labhāmahe|| 16.50 ||
yācitāraśca naḥ santu mā ca yāciṣma kañcana|
etadastviti tat‌ proktamanvāhāryantu pārvaṇam|| 16.51 ||
yathendusaṃkṣaye tadvadanyatrāpi nigadyate|
piṇḍāṃstugo'javiprebhyo dadyādagnau jale'pi vā|| 16.52 ||
viprāgrato vā vikiredvayobhirabhivāśayet|
patnī tu madhyamaṃ piṇḍaṃ prāśayedvinayānvitā|| 16.53 ||
ādhatta pitaro garbhamatra santānavardhanam|
tāvaduccheṣaṇaṃ tiṣṭhedyāvadviprā visarjitāḥ|| 16.54 ||
vaiśvadevaṃ tataḥ kuryānnivṛtte pitṛkarmaṇi|
iṣṭaiḥ saha tataḥ śānto bhuñjīta pitṛsevitam|| 16.55 ||
punarbhojanamadhvānaṃ yānamāyāsamaithunam|
śrāddhakṛcchrādabhuk caiva sarvametadvivarjayet|| 16.56 ||
svādhyāyaṃ kalahaṃ caiva divā svapnañca sarvadā|
anena vidhinā śrāddhaṃ niradvasyeha nirvapet|| 16.56 ||
kanyākumbhavṛṣasthe'rke kṛṣṇapakṣeṣu sarvadā|
yatra yatra pradātavyaṃ sapiṇḍīkaraṇātparam|
tatrānena vidhānena deyamagnimatā sadā || 16.57 ||
sādhāraṇābhyudayakīrttanam|
sūta uvāca|
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi viṣṇunā yadudīritam|
śrāddhaṃ sādhāraṇaṃ nāma bhukti mukti phalapradam|| 17.1 ||
ayane viṣuve yugme sāmānye cārkasaṃkrame|
amāvāsyāṣṭakākṛṣṇapakṣe pañcadaśīṣu ca|| 17.2 ||
ārdrā maghā rohiṇīṣu dravyabrāhmaṇa saṅgame|
gajacchāyāvyatīpāte viṣṭi vaidhṛtivāsare|| 17.3 ||
vaiśākhasya tṛtīyāyāṃ navamī kārtikasya ca|
pañcadaśī ca māghasya nabhasye ca trayodaśī|| 17.4 ||
yugādayaḥ smṛtā hyetā dattasyākṣayyakārikāḥ|
tathā manvantarādau ca deyaṃ śrāddhaṃ vijānatā|| 17.5 ||
aśvayuk śuklanavamī dvādaśī kārtike tathā|
tṛtīyā caitra māsasya tathā bhādrapadasya ca|| 17.6 ||
phālgunasya hyamāvāsyā pauṣasyaikādaśī tathā|
āṣāḍhasyā'pi daśamī māghamāsasya saptamī|| 17.7 ||
śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhī ca pūrṇimā|
kārtikī phālgunī caitrī jyeṣṭhapañca daśīsitā||
manvantarādayaścaitā dattasyākṣayakārikāḥ|| 17.8 ||
yasyāṃ manvantarasyādau rathamāste divākaraḥ|
māghamāsasya saptamyāṃ sā tu syādrathasaptamī|| 17.9 ||
pānīyamapyatra tilairvimiśraṃ dadyātpitṛbhyaḥ prayato manuṣyaḥ|
śrāddhaṃ kṛtaṃ tena samāḥ sahasraṃ rahasyametat‌ pitaro vadanti||17.10 ||
vaiśākhyāmuparāgeṣu tathotsava mahālaye|
tīrthāyatanagoṣṭheṣu dvīpodyānagṛheṣu ca|| 17.11 ||
vivikteṣūpalipteṣu śrāddhaṃ deyaṃ vijānatā|
viprān pūrve parecāhni vinītātmā nimantrayet|| 17.12 ||
śīlavṛttaguṇopetān vayorūpasamanvitān|
dvau deve vīṃstathā paitrye ekaikamubhayatra vā||17.13 ||
bhojayet‌ susamṛddho'pi prasajjeta suvistare|
viśvān‌ devān‌ yavaiḥ puṣpairabhyarcyāsanapūrvakam|| 17.14 ||
pūrayetpātrayugmantu sthāpya darbha pavitrakam|
śannodevītyapaḥ kuryyādyavo'sīti yavānapi||17.15 ||
gandhapuṣpaiśca saṃpūjya vaiśvadevaṃ pratinyaset|
viśvedevāsa ityābhyāmāvāhya vikiredyavān|| 17.16 ||
gundhapupṣairalaṅ‌kṛtya yā divyetyapa utsṛjet|
abhyarcyatābhyāmut‌sṛṣṭaṃ pitṛkāryyaṃ samārabhet|| 17.17 ||
darbhāsanantu tattvādau trīṇi pātrāṇi pūrayet|
sapavitrāṇi kṛtvādau śannodevītyapaḥ kṣipet|| 17.18 ||
tilo'sīti tilān kuryyādgandhapuṣpādikaṃ punaḥ|
pātraṃ vanaspatimayaṃ tathā parṇamayaṃ punaḥ|| 17.19 ||
jalajaṃ vātha kurvvīta tathā sāgarasambhavam|
sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi pitṝṇāṃ pātramucyate|| 17.20 ||
rajatasya kathā vāpi darśanaṃ dānameva vā|
rājatairbhājanaireṣāmathavā rajatānvitaiḥ|| 17.21 ||
vāryapi śraddhayā dattamakṣayāyopakalpate|
tathārghyapiṇḍabhaujyādau pitṝṇāṃ rājataṃ matam|| 17.22 ||
śivanetrodbhavaṃ yasmāt tasmāt tat‌ pitṛvallabham|
amaṅgalaṃ tadyatnena devakāryeṣu varjayet|| 17.23 ||
evaṃ pātrāṇi saṃṅkalpya yathālābhaṃ vimatsaraḥ|
yā divyeti piturnāma gotrairdarbhakaro nyaset||17.24 ||
pitṝnāvāhayiṣyāmi kurvityuktastu tai punaḥ|
uśantastvā tathāyantu ṛg‌bhyāmāvāhayet pitṝn||17.25 ||
yādivyetyarghyamut‌sṛjya dadyād gandhādikāṃstataḥ|
hastāttadudakaṃ pūrvaṃ dattvā saṃśravamāditaḥ|| 17.26 ||
pitṛpātre nidhāyāthanyubjamuttarato nyaset|
pitṛbhyaḥ sthānamasīti nidhāya pariṣecayet|| 17.27 ||
tatrāpi pūrvavat kuryādagnikāryaṃ vimatsaraḥ|
ubhābhyāmapi hastābhyāmāhṛtya pariveṣayet|| 17.28 ||
praśāntacittaḥ satataṃ darbhapāṇiraśeṣataḥ|
guṇāḍhyaiḥ sūpaśākaistu nānābhakṣyairviśeṣataḥ|| 17.29 ||
annantu sadadhikṣīraṃ goghṛtaṃ śarkarānvitam|
māsaṃ  prīṇāti vai sarvān‌ pitṝnityāha keśavaḥ|| 17.30 ||
dvau māsau matsyamāṃsena trīnmāsān‌ hāriṇena tu|
aurabhrameṇātha caturaḥ śākunenātha pañca vai|| 17.31 ||
ṣaṇmāsaṃcchāgamāṃsena tṛpyanti pitarastathā|
sapta pārṣatamāṃsena tathāṣṭā veṇajena tu|| 17.32 ||
daśa māsāṃstu tṛpyanti varāhamahiṣāmiṣaiḥ|
śaśakūrmaja māṃsena māsānekādaśaiva tu|| 17.33 ||
saṃvatsarantu gavyena payasā pāyasena ca|
rauraveṇa ca tṛpyanti māsān pañcadaśaiva tu|| 17.34 ||
vyāghryāḥ siṃhasya māṃsena tṛptirdvādaśavārṣikī|
kālaśākena cānantā khaḍ‌gamāṃsena caiva hi|| 17.35 ||
yatkiñcinmadhu saṃmiśraṃ gokṣīraṃ ghṛtapāyasam|
dattamakṣayamityāhuḥ pitaraḥ pūrvadevatāḥ|| 17.36 ||
svādhyāyaṃ śrāvayet pitryaṃ purāṇānyakhilāni ca|
brahmaviṣṇvarkarudrāṇāṃ stavāni vividhāni ca|| 17.37 ||
indrāgnisomasūktāni pāvanāni svaśaktitaḥ|
bṛhadrathantaraṃ tadvajjyeṣṭhasāmasarauhiṇam|| 17.38 ||
tathaiva śāntikādhyāyaṃ madhu brāhmaṇameva ca|
maṇḍalaṃ brāhmaṇaṃ tadvat‌ prītikāri tu yat‌ punaḥ|| 17.39 ||
viprāṇāmātmanaścaiva tatsarvaṃ samudīrayet|
bhuktavatsu tatasteṣu bhojanopāntike nṛpa!|| 17.40 ||
sārvavarṇikamannādyaṃ sannīyāplāvya vāriṇā|
samutsṛjed bhuktavatāmagrato vikired bhuvi|| 17.41 ||
agnidagdhāstu ye jīvā ye'pyadagdhākule mama|
bhūmau dattena tṛpyantu prayāntu paramāṅgatim|| 17.42 ||
yeṣāṃ na mātā na pitā na bandhurna gotraśuddhirna tathānnamasti|
tattṛptaye'nnaṃ bhuvi dattametat prayātu lokeṣu sukhāya tadvat|| 17.43 ||
asaṃskṛtapramītānāntyaktānāṃ kulayoṣitām|
ucchiṣṭabhāgadheyaḥ syāddarbhe vikirayośca yaḥ|| 17.44 ||
tṛptā jñātvodakaṃ dadyāt sakṛdviprakare tathā|
upalipte mahīpṛṣṭhe gośakṛnmūtravāriṇā|| 17.45 ||
nidhāya darbhān vidhivaddakṣiṇāgrān‌ prayantataḥ|
sarvavarṇena cānnena piṇḍāṃstu pitṛyajñavat|| 17.46 ||
avanejanapūrvantu nāmagotreṇa mānavaḥ|
gandha dhūpādikaṃ dadyāt kṛtvā pratyavane janam|| 17.47 ||
jānvācyasavyaṃ savyena pāṇinātha pradakṣiṇam|
pitryamānīya tatkāryaṃ vidhivaddarbhapāṇinā|| 17.48 ||
dīpaprajvālanaṃ tadvat kuryātpuṣpārcanaṃ budhaḥ|
athācānteṣu cācamya vāri dadyāt‌ sakṛt‌ sakṛt|| 17.49 ||
atha puṣpākṣatān paścādakṣayyodakameva ca|
satilaṃ nāmagotreṇa dadyācchaktyā ca dakṣiṇām|| 17.50 ||
go bhū hiraṇyavāsaṃsi bhavyāni śayanāni ca|
dadyādyadiṣṭaṃ viprāṇāmātmanaḥ pitureva ca|| 17.51 ||
vitta śaṭhyena rahitaḥ pitṛbhyaḥ prītimāvahan|
tataḥ svadhā vācanakaṃ viśvedeveṣu codakam|| 17.52 ||
dattvāśīḥ pratigṛhṇīyādviśvebhyaḥ prāṅmukho budhaḥ|
aghorāḥ pitaraḥ santu santvityuktaḥ punardvijaiḥ|| 17.52 ||
gotraṃ tathā varddhantānnastathetyuktaśca tai punaḥ|
dātāro no'bhivarddhantāmiti caivamudīrayet|| 17.53 ||
etāḥ satyāśiṣaḥ santu santvityuktaśca taiḥ punaḥ|
svastivācanakaṃ kuryāt piṇḍānud‌dhṛtya bhaktitaḥ|| 17.54 ||
uccheṣaṇantu tattiṣṭhedyāvadviprā visarjitāḥ|
tato grahabaliṃ kuryāditi dharmmavyavasthitiḥ || 17.55 ||
uccheṣaṇaṃ bhūmigatamajihmasyāsti kasya ca|
dāsavargasya tatpitryaṃ bhāgadheyaṃ pracakṣate|| 17.56 ||
pitṛbhirnirmitaṃ pūrvametadāpyāyanaṃ sadā|
aputrāṇāṃ saputrāṇāṃ strīṇāmapi narādhipa!|| 17.57 ||
tatastānagrataḥ sthitvā parigṛhyodapātrakam|
vājevāja iti japan kuśāgreṇa visarjayet||17.58 ||
bahiḥ pradakṣiṇānkuryāt padānyaṣṭāvanuvrajan|
bandhuvargeṇa sahitaḥ putrabhāryā samanvitaḥ|| 17.59 ||
nivṛtya prāṇapatyātha paryukṣyāgniṃ samantravat|
vaiśvadevaṃ prakurvīta naityakaṃ balimeva ca|| 17.60 ||
tatastu vaiśvadevānte sabhṛtya suta bāndhavaḥ|
bhuñjītā tithisaṃyuktaḥ sarvaṃ pitṛniṣevitam|| 17.61 ||
etaccānupanīto'pi kuryāt sarveṣu parvasu|
śrāddhaṃ sādhāraṇaṃ nāma sarvakāmaphalapradam|| 17.62 ||
bhāryāvirahito'pyetat pravāsastho'pi bhaktimān|
śūdro'pyamantravat kuryādanena vidhinā budhaḥ|| 17.63 ||
tṛtīyamābhyudayikaṃ vṛddhiśrāddhaṃ taducyate|
utsavānandasambhāre yajñodvāhādimaṅle|| 17.64 ||
mātaraḥ prathamaṃ pūjyāḥ pitarastadanantaram|
tato mātāmahā rājan viśvedevāstathaiva ca|| 17.65 ||
pradakṣiṇopacāreṇa dadhyakṣataphalodakaiḥ|
prāṅmukho nirvapet‌ piṇḍā n dūrvayā ca kuśairyutān|| 17.66 ||
sampannamityabhyudaye dadyādarghyaṃ dvayordvayoḥ|
yugmā dvijātayaḥ pūjyā vastrakārtasvarādibhiḥ|| 17.67 ||
tilārthastu yavaiḥ kāryo nāndiśabdānupūrvakaḥ|
māṅgalyāni ca sarvāṇi vācayed‌ dvijapuṅgavaiḥ|| 17.68 ||
evaṃ śūdro'pi sāmānya vṛddhiśrāddhe'pi sarvadā|
namaskāreṇa mantreṇa kuryādāmānnataḥ sadā|| 17.69 ||
dānapradhānaḥ śūdraḥ syādityāha bhagavān‌ prabhuḥ|
dānena sarvakāmāptirasya sañjāyate yataḥ|| 17.70 ||
ekoddiṣṭaśrāddhaprakaraṇam|
sūta uvāca|
ekoddiṣṭamato vakṣye yaduktaṃ cakrapāṇinā|
mṛte putrairyathākāryamāśaucañca pitaryapi|| 18.1 ||
daśāhaṃ śāvamāśaucaṃ brāhmaṇeṣu vidhīyate|
kṣatriyeṣu daśa dveca pakṣaṃ vaiśyeṣu caivahi|| 18.2 ||
śūdreṣu māsamāśaucaṃ sapiṇḍeṣu vidhīyate|
naiśamvā'kṛtacūḍasya trirātramparataḥ smṛtam||18.3 ||
janane'pyevameva syāt sarvavarṇeṣu sarvadā|
tathāsthisañcayādūrdhvamaṅgasparśo vidhīyate|| 18.4 ||
pretāya piṇḍadadānantu dvādaśāhaṃ samācaret|
pātheyaṃ tasya tat proktaṃ yataḥ prītikaraṃ mahat|| 18.5 ||
tasmāt pretapuraṃ preto dvādaśāhaṃ na nīyate|
gṛhaṃ putraṃ kalatrañca dvādaśāhaṃ prapaśyati|| 18.6 ||
tasmānnidheyamākāśe daśarātraṃ payastathā|
sarvadāhopaśāntyarthamadhvaśramavināśanam||18.7 ||
tata ekādaśāhe tu dvijānekādaśaiva tu|
kṣatrādiḥ sūtakānte tu bhojayedayuto dvijān|| 18.8 ||
dvitīye'hni punastadvadekoddiṣṭaṃ samācaret|
āvāhanāgnaukaraṇaṃ daivahīnaṃ vidhānataḥ|| 18.9 ||
ekaṃ pavitramekorgha ekaḥ piṇḍo vidhīyate|
upatiṣṭhatamityetaddeyaṃ paścāttilodakam||18.10 ||
svāditaṃ vikired‌ brūyādvisarge cābhiramyatām|
śeṣaṃ pūrvavadatrāpi kāryaṃ vedavidā pituḥ|| 18.11 ||
anena vidhinā sarvamanumāsaṃ samācaret|
sūtakāntādvitīye'hni śayyāṃ dadyādvilakṣaṇām|| 18.12 ||
kāñcanaṃ puruṣaṃ tadvat phalavastrasamanvitām|
saṃpūjya dvijadāmpatyaṃ nānābharaṇabhūṣaṇaiḥ|| 18.13 ||
vṛṣotsargaṃ prakurvīta deyā ca kapilā śubhā|
udakumbhaśca dātavyo bhakṣyabhojyasamanvitaḥ|| 18.14 ||
yāvadabdaṃ naraśreṣṭha!| satilodakapūrvakam|
tataḥ saṃvatsare pūrṇe sapiṇḍīkaraṇaṃ bhavet|| 18.15 ||
sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ pretaḥ pārvaṇabhāg bhavet|
vṛddhipūrveṣu yogyaśca gṛhasthaśca bhavettataḥ|| 18.16 ||
sapiṇḍīkaraṇe śrāddhe devapūrvaṃ niyojayet|
pitṝnevāsayettatra pṛthak pretaṃ vinirdiśet|| 18.17 ||
gandhodakatilairyuktaṃ kuryātpātracatuṣṭayam|
arghārthaṃ pitṛpātreṣu pretapātraṃ prasecayet|| 18.18 ||
tadvat‌saṃkalpya caturaḥ piṇḍān piṇḍapradastadā|
ye samānā iti dvābhyāmantyantu vibhajettridhā|| 18.19 ||
caturthasya punaḥ kāryaṃ na kadācidato bhavet|
tataḥ pitṛtvamāpannaḥ sarvatastuṣṭimāgataḥ|| 18.20 ||
agniṣvāttādimadhyattvaṃ prāpnotyamṛtamuttamam|
sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ tasmai tasmānnadīyate|| 18.21 ||
pitṛṣveva tu dātavyaṃ tat piṇḍo yeṣu saṃsthitaḥ|
tataḥ prabhṛti saṃkrāntāvuparāgādi parvasu|| 18.22 ||
tripiṇḍamācarecchrāddhamekoddiṣṭaṃ mṛtāhani|
ekoddiṣṭaṃ parityajya mṛtāhe yaḥ samācaret|| 18.23 ||
sadaiva pitṛhā sa syānmātṛbhrātṛvināśakaḥ|
mṛtāhe pārvaṇaṃ kurvannadho'dho yāti mānavaḥ|| 18.24 ||
saṃpṛkteṣvākulī bhāvaḥ preteṣu tu yato bhavet|
pratisaṃvatsaraṃ tasmādekoddiṣṭaṃ samācaret|| 18.25 ||
yāvadabdantu yo dadyādudakumbhaṃ vimatsaraḥ|
pretāyānnasamāyuktaṃ so'śvamedhaphalaṃ labhet|| 18.26 ||
āmaśrāddhaṃ yathā kuryādvidhijñaḥ śrāddhadastadā|
tenāgnau karaṇaṃ kuryāt‌ piṇḍāṃstenaiva nirvapet|| 18.27 ||
tribhiḥ sapiṇḍikaraṇe aśeṣatritaye pitā|
yadā prāpsyati kālena tadā mucyeta bandhanāt|| 18.28 ||
mukto'pi lepabhāgitvaṃ prāpnoti kuśamārjanāt|
lepabhājaścaturthādyāḥ pitrādyāḥ piṇḍabhāginaḥ||
piṇḍadaḥ saptamasteṣāṃ sāpiṇḍyaṃ sāptapauruṣam|| 18.29 ||
śrāddhaprakaraṇam|
ṛṣaya ūcuḥ|
kathaṃ kavyāni deyāni havyāni ca janairiha|
gacchanti pitṛlokasthān‌ prāpakaḥ ko'tra gadyate|| 19.1 ||
yadi martyo dvijo bhuṅkte hūyate yadivānale|
śubhāśubhātmakaiḥ pretai rdattaṃ tad‌bhujyate katham||19.2 ||
sūta uvāca|
vasūn‌ vadanti ca pitṝn‌ rudrāṃścaiva pitāmahān|
prapitāmahāṃstathādityānityevaṃ vaidikī śrutiḥ|| 19.3 ||
nāmagotraṃ pitṝṇāntu prāpakaṃ havya kavyayoḥ|
śrāddhasya mantrāḥ śraddhā ca upayojyātibhaktitaḥ|| 19.4 ||
agniṣvāttādayasteṣāmādhipatye vyavasthitāḥ|
nāma gotra kāla deśā bhavāntaragatānapi|| 19.5 ||
prāṇinaḥ prīṇayantyete tadāhāratvamāgatān|
devo yadi pitā jātaḥ śubhakarmmānuyogataḥ|| 19.6 ||
tasyānnamamṛtaṃ bhūtvā divyatve'pyanugacchati|
daityattve bhogarūpeṇa paśuttve ca tṛṇaṃ bhavet|| 19.7 ||
śrāddhānnaṃ vāyurūpeṇa sarpattvepyupatiṣṭhati|
pānaṃ bhavati yakṣatve gṛdhratve'pi tathāmiṣam|| 19.8 ||
danujatve tathā māyā pretattve rudhirodakam|
manuṣyattve'nnapānāni nānābhogarasaṃ bhavet|| 19.9 ||
ratiśaktiḥ striyaḥ kāntā bhojyaṃ bhojana śaktitā|
dānaśaktiḥ savibhavā rūpasārogyameva ca|| 19.10 ||
śraddhā puṣpamidaṃ proktaṃ phalaṃ bahmasamāgamaḥ|
āyuḥ patrāndhanaṃ vidyāṃ svargaṃ mokṣaṃ sukhāni ca|| 19.11 ||
rājyaṃ caiva prayacchanti prītāḥ pitṛgaṇā nṛṇām|
śrūyate ca purā mokṣaṃ prāptāḥ kauśikasūnavaḥ||
pañcabhirjanmasambandhai rgatā viṣṇoḥ paraṃ padam|| 19.12 ||
iti śrīmatsyapurāṇe śrāddhakalpe phalānugamano nāma ekonaviṃśo'dhyāyaḥ||
śrāddhamāhātmye kauśikasūnukathānakam|
ṛṣaya ūcuḥ|
kathaṃ kauśikadāyādāḥ prāptāste yogamuttamam|
pañcabhirjanmasambandhaiḥ kathaṃ karmmakṣayo'bhavat|| 20.1 ||
kauśiko nāma dharmmātmā kurukṣetre mahān‌ ṛṣiḥ|
nāmataḥ karmmatastasya sūtān‌ sapta nibodhata|| 20.2 ||
svasṛpaḥ krodhano hiṃsraḥ piśunaḥ kavireva ca|
vāgduṣṭaḥ pitṛvartī ca gargaśiṣyāstadābhavan|| 20.3 ||
pitaryyuparate teṣāmabhūd‌ durbhikṣamulbaṇam|
anāvṛṣṭiśca mahatī sarvalokabhayaṅkarī|| 20.4 ||
gargādeśādvane dog‌dhrīṃ rakṣantaste tapodhanāḥ|
khādāmaḥ kapilāmetā vayaṃ kṣut‌pīr̤itā bhṛśam| 20.5 ||
iti cintayatāṃ pāpaṃ laghuḥ prāha tadānujaḥ|
yadyavaśyamiyaṃ badhyā śrāddharūpeṇa yojyatām|| 20.6 ||
śrāddhe niyojyamāneyaṃ pāpāt trāsyati nodhruvam|
evaṃ kurvityanujñātaḥ pitṛvartī tadānujaiḥ|| 20.7 ||
cakre samāhitaḥ śrāddhamupayujya ca tāṃ punaḥ|
dvau deve bhrātarau kṛtvā pitre trīnapyanukramāt|| 20.8 ||
tathaikamatithiṃ kṛtvā śrāddhadaḥ svayameva tu|
cakāra mantravacchrāddhaṃ smaran pitṛparāyaṇaḥ|| 20.9 ||
vinā gavā vatsako'pi gurave viniveditaḥ|
vyāghreṇa nihatā dhenurvatso'yaṃ pratigṛhyatām|| 20.10 ||
evaṃ sābhakṣitādhenuḥ saptabhistaistapodhanaiḥ|
vaidikaṃ balamāśritya krūre karmmaṇi nirbhayāḥ|| 20.11 ||
tataḥ kālāvakṛṣṭāste vyādhā dāsapure'bhavan|
jātismaratvaṃ prāptāste pitṛbhāvena bhāvitāḥ|| 20.12 ||
yat kṛtaṃ krūrakarmmāpi śrāddharūpeṇa taistadā|
tena te bhavane jātā vyādhānāṃ krūrakarmiṇām|| 20.13 ||
pitṝṇāñcaiva māhātmyājjātā jātismarāstu te|
te tu vairāgyayogena āsthāyānaśanaṃ punaḥ|| 20.14 ||
jātismarāḥ saptajātā mṛgāḥ kālañjare girau|
nīlakaṇṭhasya purataḥ pitṛbhāvānubhāvitāḥ|| 20.15 ||
tatrāpi jñānavairāgyāt prāṇānutsṛjya dharmmataḥ|
lokairavekṣyamāṇāste tīrthānte'naśanena tu|| 20.16 ||
mānase cakravākāste sañjātāḥ saptayoginaḥ|
nāmataḥ karmataḥ sarvvān śrṛṇudhvaṃ dvijasattamāḥ|| 20.17 ||
sumanāḥ kumudaḥ śuddhaśchidradarśī sunetrakaḥ|
sunetraścāṃśumāṃścaiva saptaite yogapāragāḥ|| 20.18 ||
yogabhraṣṭāstraya steṣāṃ vabhramuścālpacetanāḥ|
drṛṣṭvā vibhrājamānaṃ tamudyāne strībhiranvitam|| 20.19 ||
krīr̤antaṃ vividhairbhāvai rmahābalaparākramam|
pāñcālānvayasambhūtaṃ prabhūtabalavāhanam|| 20.20 ||
rājyakāmobhavaccaikasteṣāṃ madhye jalaukasām|
pitṛvartī ca yo vipraḥ śrāddhakṛt‌ pitṛvatsalaḥ|| 20.21 ||
aparau mantriṇau drṛṣṭvā prabhūtabalavāhanau|
mantritve ca kratuścecchāmasminmartye dvijottamāḥ|| 20.22 ||
tanmadhye ye tu niṣkāmāste babhūvurdvijottamāḥ|
vibhrājamānastveko'bhūt brahmadatta iti smṛtaḥ|| 10.23 ||
mantriputrau tathā cobhau kaṇḍarīkasubālakau|
brahmadatto'bhiṣiktaḥ san purohitavipaścitā|| 20.24 ||
pāñcālarājo vikrāntaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ|
yogavit sarvajantūnāṃ rutavettā'bhavattadā|| 20.25 ||
tasya rājño'bhavad bhāryyā devalasyātmajā śubhā|
sannatirnāmavikhyātā kapilāyābhavat‌ purā|| 20.26 ||
pitṛkāryo niyuktatvādabhavad‌ brahmavādinī|
tayā cakāra sahitaḥ sarājyaṃ rājanandanaḥ|| 20.27 ||
kadācidudyānagaḥ tayā saha sa pārthivaḥ|
dadarśa kīṭamithunamanaṅga kalahākulam|| 20.28 ||
pipīlakāmanunayan paritaḥ kīṭakāmukaḥ|
pañcabāṇābhitaptāṅgaḥ sa gadgadamuvāca ha|| 20.29 ||
na tvayāsadrṛśī loke kāminī vidyate kvacit|
madhyakṣāmātijaghanā bṛhadvakṣo'bhigāminī|| 20.30||
suvarṇavarṇā suśroṇī mañjūktā cāruhāsinī|
sulakṣanetrarasanā gur̤aśarkaravatsalā|| 20.31 ||
bhokṣyase mayi bhuṃkte tvaṃ snāsi snāte tathā mayi|
proṣite sati dīnatvaṃ kruddhe'pi bhayacañcalā|| 20.32 ||
kimarthaṃ vada kalyāṇi! saroṣavadanāsthitā|
sā tamāha sakopā tu kimālapasi māṃ śaṭha|| 30.33 ||
tvayā modakacūrṇantu māṃ vihāya vineṣyatā|
pradattaṃ samatikrānte dine'nyasyāḥ samanmatha!|| 20.34 ||
tvatsādrṛśān mayā dattamanyasyai varavarṇini!|
tadekamaparādhaṃ me kṣantumarhasi bhāmini!|| 30.35 ||
naitadevaṃ kariṣyāmi punaḥ kvāpīha suvrate!|
spṛśāmi pādau satyena prasīda praṇatasya me|| 20.36 ||
sūta uvāca|
iti tadvacanaṃ śrutvā sā prasannā'bhavattataḥ|
ātmānamarpayāmāsa mohanāya pipīlikā|| 20.37 ||
brahmadatto'pyaśeṣantaṃ jñātvā vismayamāgamat|
sarvasatvarutajñatvāt prasādāccakrapāṇinaḥ|| 20.38 ||
śrāddhamāhātmye pipīlikāvahāsavarṇanam |
ṛṣaya ūcuḥ|
kathaṃ satvarutajño'bhūd brahmadatto dharātale|
taccābhavat kasya kule cakravāka catuṣṭayam|| 21.1 ||
tasminnevapure jātāste ca cakrāhvayāstadā|
vṛddhadvijasya dāyādā viprā jātismarāḥ purā|| 21.2 ||
dhṛtimāṃstattvadarśī ca vidyā caṇḍastapotsukaḥ|
nāmataḥ karmmataścaite sudaridrasya te sutāḥ|| 21.3 ||
tapase buddhirabhavattadā teṣāṃ dvijanmanām|
yāsyāmaḥ paramāṃ siddhimityūcuste dvijottamāḥ|| 21.4 ||
tatastadvacanaṃ śrutvā sudaridro mahātapāḥ|
uvāca dīnayā vācā kimetaditi putrakāḥ|| 21.5 ||
adharmma eṣa iti vaḥ pitā tānabhyavārayat|
vṛddhaṃ pitaramutsṛjya daridraṃ vanavāsinaḥ|| 21.6 ||
konudharmo'trabhavitāmattyagād‌ gatireva vā|
ūcuste kalpitā vṛttistavatāta! vadasva tat|| 21.7 ||
vittametat puro rājñaḥ sa te dāsyati puṣkalam|
dhanaṃ grāmasahasrāpi prabhāte paṭhatastava|| 21.8 ||
ye vipramukhyāḥ kurujāṅgaleṣu dāsāstathā dāsapure mṛgāśca|
kālañjare sapta ca cakravākā ye mānase te vayamatra siddhāḥ|| 21.9 ||
ityuktvā pitaraṃ jagmuste vanaṃ tapase punaḥ|
vṛddho'pi rājabhavanaṃ jagāmātmārtha siddhaye|| 21.10 ||
anagho nāma vaibhrājaḥ pāñcālādhipatiḥ purā|
putrārthī devadeveśaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum|| 21.11 ||
ārādhayāmāsa vibhuṃ tīvra vrataparāyaṇaḥ|
tataḥ kālena mahatā tuṣṭastasya janārdanaḥ|| 21.12 ||
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te hṛdayenepsitaṃ nṛpa!
evamuktasta devena vavre sa varamuttamam|| 21.13 ||
putraṃ me dehi deveśa! mahābalaparākramam|
pāragaṃ sarvaśāstrāṇāṃ dhārmikaṃ yogināṃ param|| 21.14 ||
sarvasatvarutajñaṃ me dehi yoginamātmajam|
evamastviti viśvātmā tamāha parameśvaraḥ|| 21.15 ||
paśyatāṃ sarvadevānāṃ tatraivāntaradhīyata|
tataḥ sa tasya putro'bhūt brahmadattaḥ pratāpavān|| 21.16 ||
sarvasatvānukampī ca sarvasatva balādhikaḥ|
sarvasattvarutajñaśca sarvasatveśvareśvaraḥ|| 21.17 ||
ahasattena yogātmā sa pipīlikarāgataḥ|
yatra tat kīṭamithunaṃ ramamāṇamavasthitam|| 21.18 ||
tataḥ sā sannatirdrṛṣṭvā taṃ hasantaṃ suvismitā|
kimapyāśaṅkya manasā tamapṛcchannareśvaram|| 21.19 ||
akasmāt‌ itihāsaste kimarthamabhavannṛpa!|
hāsyahetuṃ na jānāmi yadakāle kṛtaṃ tvayā|| 21.20 ||
sūta uvāca|
avadadrājaputro'pi sa pipīlikabhāṣitam|
rāgavāgbhiḥ samutpannametaddhāsyaṃ varānane!|| 21.21 ||
na cānyat‌ kāraṇaṃ kiñciddhāsyahetau śucismite|
na sāmanyattadā devī prāhālīkamidaṃ vacaḥ|| 21.22 ||
ahamevādyahasitā na jīviṣye tvayā'dhunā|
kathaṃ pipīlikālāpaṃ martyo vetti vinā surān|| 21.23 ||
tasmāttvayāhameveha hasitā kimataḥ param|
tato niruttaro rājā jijñāsustat‌ puro hareḥ|| 21.24 ||
āsthāya niyamantasthau saptarātramakalmaṣaḥ|
svapne prāha hṛṣīkeśaḥ prabhāte paryaṭan puram|| 21.25 ||
vṛddhadvijoyastadvākyāt‌ sarvaṃ jñāsyasyaśeṣataḥ|
ityuktvāntardadho viṣṇuḥ prabhāte'tha nṛpaḥ purāt|| 21.26 ||
nirgacchanmantrisahitaḥ sabhāryo vṛddhamagrataḥ|
gadantaṃ vipramāyāntaṃ taṃ vṛddhaṃ sandadarśa ha|| 21.27 ||
ye vipramukhyāḥ kurujāṅgaleṣu dāsāstathā dāsapure mṛgāśca|
kālañjare sapta ca cakravākā ye mānase te vayamantra siddhāḥ|| 21.28 ||
sūta uvāca|
ityākarṇya vacastābhyāṃ sa papāta śucā tataḥ|
jātismaratvamagamattau ca mantrivarāvubhau|| 21.29 ||
kāmaśāstrapraṇetā ca vābhravyastu subālakaḥ|
pāñcāla iti lokeṣu viśrutaḥ sarvaśāstravit|| 21.30 ||
kaṇḍarīko'pi dharmātmā vedaśāstrapravartakaḥ|
bhūtvā jātismarau śokāt patitāvagratastadā|| 21.31 ||
hā vayaṃ yogavibhraṣṭāḥ kāmataḥ karmabandhanāḥ|
evaṃ vilapya bahuśastrayaste yogapāragāḥ|| 21.32 ||
vismayācchrāddhamāhātmyamabhinaṃdya punaḥ punaḥ|
tatastasmai dhanaṃ dattvā prabhūtagrāmasaṃyutam|| 21.33 ||
visṛjya brāhmaṇantañca vṛddhaṃ dhana mudānvitam|
ātmīyaṃ nṛpatiḥ putraṃ nṛpalakṣaṇasaṃyutam|| 21.34 ||
viṣvak senābhidhānantu rājā rājye'bhyaṣecayat|
mānase militāḥ sarve tataste yogino varāḥ|| 21.35 ||
brahmadattādayastasmin pitṛsaktā vimatsarāḥ|
sannatiścābhavad‌ bhraṣṭā mayaitat kila kāritam|| 21.36 ||
rājyatyāgaphalaṃ sarvaṃ yadetadabhilaṣyate|
tatheti prāha rājā tu punastāmabhinandayan|| 21.37 ||
tvat prasādādidaṃ sarvaṃ mayaitat prāpyate phalam|
tataste yogamāsthāya sarva eva vanaukasaḥ|| 21.38 ||
brahmarandhreṇa paramaṃ padamāpustapodhanāḥ|
evamāyurdhanaṃ vidyāṃ svargaṃ mokṣaṃ sukhāni ca|| 21.39 ||
prayacchanti sutān rājyaṃ nṛṇāṃ prītāḥ pitāmahāḥ|
ya idaṃ pitṛmāhātmyaṃ brahmadattasya ca dvijāḥ|| 21.40 ||
dvijebhyaḥ śrāvayedyo vā śrṛṇotyatha paṭheta vā|
kalpakoṭiśataṃ sāgraṃ brahmaloke mahīyate|| 21.41 ||
ṛṣaya ūcuḥ|
kasmin‌ kāle ca tacchrāddhamanantaphaladaṃ bhavet|
kasmin vāsarabhāge tu śrāddhakṛcchrāddhamācaret || 22.1 ||
tīrtheṣu keṣu ca kṛtaṃ śrāddhaṃ bahuphalaṃ bhavet|
sūta uvāca|
aparāhṇe tu saṃprāpte abhijidrauhiṇodaye|| 22.2 ||
yatkiñciddīyate tatra tadakṣayamudāhṛtam|
tīrthāni kāni śastāni pitṛṇāṃ vallabhāni ca|| 22.3 ||
nāmatastāni vakṣyāmi saṃkṣepeṇa dvijottamāḥ!|
pitṛtīrthaṃ gayā nāma sarvatīrthavaraṃ śubham|| 22.4 ||
yatrāste devadeveśaḥ svayameva pitāmahaḥ|
tatraiṣā pitṛbhirgītā gāthā bhāgamabhīpsubhiḥ|| 22.5 ||
eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet|
yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet|| 22.6 ||
tathāvārāṇasī puṇyā pitṝṇāṃ vallabhā sadā|
yatrāvimuktasānnidhyaṃ bhukti mukti phalapradam|| 22.7 ||
pitṝṇāṃ vallabhaṃ tadvat puṇyañca vimaleśvaram|
pitṛtīrthaṃ prayāgantu sarvakāma phalapradam|| 22.8 ||
vaṭeśvarastu bhagavān mādhavena samanvitaḥ|
yoganidrāśayastadvat sadā vasati keśavaḥ|| 22.9 ||
daśāśvamedhikaṃ puṇyaṃ gaṅgā dvāraṃ tathaiva ca|
nandātha lalitā tadvattīrthaṃ māyāpurī śubhā|| 22.10 ||
tathā mitrapadaṃ nāma tataḥ kedāramuttamam|
gaṅgā sāgaramityāhuḥ sarvatīrthamayaṃ śubham|| 22.11 ||
tīrthaṃ brahmasarastadvacchatadru salile hrade|
tīrthantu naimiṣaṃ nāma sarvatīrthaphalapradam|| 22.12 ||
gaṅgodbhedastu gomatyāṃ yatrod‌bhūtaḥ sanātanaḥ|
tathā yajñavarāhastu devadevaśca śūlabhṛt|| 22.13 ||
yatra tatkāñcanaṃ dvāramaṣṭādaśabhujo haraḥ|
nemistu haricakrasya śīrṇā yatrābhavatpurā|| 22.14 ||
tadetannaimiṣāraṇyaṃ sarvatīrthaniṣevitam|
devadevasya tatrāpi vārāhasya tu darśanam|| 22.15 ||
yaḥ prayāti sa pūtātmā nārāyaṇapadaṃ vrajet|
kṛtaśaucaṃ mahāpuṇyaṃ sarvapāpaniṣūdanam|| 22.16 ||
yatrāste nārasiṃhastu svayameva janārdanaḥ|
tīrthamikṣumatī nāma pitṝṇāṃ vallabhaṃ sadā|| 22.17 ||
saṅgame yatra tiṣṭhanti gaṅgāyāḥ pitaraḥ sadā|
kurukṣetraṃ mahāpuṇyaṃ sarvatīrtha samanvitam|| 22.18 ||
tathā ca sarayūḥ puṇyā sarvadevanamaskṛtā|
irāvatī nadī tadvat pitṛtīrthādhivāsinī|| 22.19 ||
yamunā devikā kālī candrabhāgā dṛṣadvatī|
nadī veṇumatī puṇyā parā vetravatī tathā|| 22.20 ||
pitṝṇāṃ vallabhā hyetāḥ śrāddhe koṭiguṇā matāḥ|
jambūmārgaṃ mahāpuṇyaṃ yatra mārgo hi lakṣyate|| 22.21 ||
adyāpi pitṛtīrthaṃ tat sarvakāmaphalapradam|
nīlakuṇḍamitikhyātaṃ pitṛtīrthaṃ dvijottamāḥ!|| 22.22 ||
tathā rudrasaraḥ puṇyaṃ saromānasameva ca|
mandākinī tathācchodā vipāśātha sarasvatī|| 22.23 ||
pūrve mitrapadantadvat vaidyanāthaṃ mahāphalam|
kṣiprā nadī mahākālastathā kālañjaraṃ śubham|| 22.24 ||
vaṃśodbhedaṃ harodbhedaṃ gaṅgodbhedaṃ mahāphalam|
bhadreśvaraṃ viṣṇupadaṃ narmadā dvārameva ca|| 22. 25 ||
gayāpiṇḍapradānena samānyāhurmaharṣayaḥ|
etāni pitṛtīrthāni sarvapāpaharāṇi ca|| 22.26 ||
smaraṇādapi lokānāṃ kimu śrāddhakṛtāṃ nṛṇām|
oṅkāraṃ pitṛtīrthañca kāverī kapilodakam|| 22.27 ||
sambhedaścaṇḍavegāyāstathaivāmara kaṇṭakam|
kurukṣetrācchataguṇaṃ tasmin snānādikaṃ bhavet|| 22.28 ||
śukratīrthañca vikhyātaṃ tīrthaṃ someśvaraṃ param|
sarvavyādhiharaṃ puṇyaṃ śatakoṭi phalādhikam|| 22.29 ||
śrāddhe dāne tathā home svādhyāye jalasannidhau|
kāyāvarohaṇaṃ nāma tathā carmaṇvatīnadī|| 22.30 ||
gomatī varuṇā tadvattīrthamauśanasamparam|
bhairavaṃ bhṛgutuṅgañca gaurītīrthamanuttamam|| 22.31 ||
tīrthaṃ vaināyakaṃ nāma bhadreśvaramataḥ param|
tathā pāpaharaṃ nāma puṇyātha tapatī nadī|| 22.32 ||
mūlatāpīpayoṣṇī ca payoṣṇīsaṅgamastathā|
mahāvodhiḥ pāṭalā ca nāgatīrthamavantikā|| 22.33 ||
tathā veṇā nadī puṇyā mahāśālaṃ tathaiva ca|
mahārudraṃ mahāliṅgaṃ daśārṇā ca nadī śubhā|| 22.34 ||
śatarudrā śatāhvā ca tathā viśvapadaṃ param|
aṅgāravāhikā tadvannadau tau śoṇaghargharau|| 22.35 ||
kālikā ca nadī puṇyā vitastā ca nadī tathā|
etāni pitṛtīrthāni śasyante snānadānayoḥ|| 22.36 ||
śrāddhameteṣu yaddattantadanantaphalaṃ smṛtam|
droṇī vāṭanadī dhārā sarit kṣīranadī tathā|| 22.37 ||
gokarṇaṃ gajakarṇañca tathā ca puruṣottamaḥ|
dvārakā kṛṣṇatīrthañca tathārbudasarasvatī|| 22.38 ||
nadī maṇimatī nāma tathā ca girikarṇikā|
dhūtapāpaṃ tathā tīrthaṃ samudro dakṣiṇastathā|| 22.39 ||
eteṣu pitṛtīrtheṣu śrāddhamānantyamaśnute|
tīrthaṃ meghakaraṃ< =" " =" _ -1"><a ="# _ -1">[1]</a></ > nāma svayameva janārdanaḥ|| 22.40 ||
yatra śārṅgadharo viṣṇurmekhalā< =" " =" _ -2"><a ="# _ -2">[2]</a></ >yāmavasthitaḥ|
tathā mandodarī tīrthaṃ tīrthaṃ campā nadī śubhā|| 22.41 ||
tathā sā malanāthaśca mahāśāla nadī tathā|
cakravākaṃ carmmakoṭaṃ tathā janmeśvaraṃ mahat|| 22.42 ||
arjunaṃ tripuraṃ caiva siddheśvaramataḥ param|
śrīśailaṃ śāṅkaraṃ tīrthaṃ nārasiṃhamataḥ param|| 22 .43 ||
mahendrañca tathā puṇyamatha śrīraṅgasaṃjñitam|
eteṣvapi sadā śrāddhamanantaphaladaṃ smṛtam|| 22.44 ||
darśanādapi caitāni sadyaḥ pāpaharāṇi vai|
tuṅgabhadrā nadī puṇyā tathā bhīmarathī sarit|| 22.45 ||
bhīmeśvaraṃ kṛṣṇaveṇā kāverī kuḍ‌malānadī|
nadī godāvarī nāma trisandhyā tīrthamuttamam|| 22.46 ||
tīrthaṃ traiyambakaṃ nāma sarvatīrtha namaskṛtam|
yatrāste bhagavānīśaḥ svayameva trilocanaḥ|| 22.47 ||
śrāddhameteṣu sarveṣu koṭikoṭiguṇaṃ bhavet|
smaraṇādapi pāpāni naśyanti śatadhā dvijaḥ|| 22.48 ||
śrīparṇī tāmraparṇī ca jayā tīrthamanuttamam|
tathā matsyanadī puṇyā śivadhāraṃ tathaiva ca|| 22.49 ||
bhadratīrthañca vikhyātaṃ pampātīrthañca śāśvatam|
puṇyaṃ rāmeśvaraṃ tadvadelāpuramalaṃ puram|| 22.50 ||
aṅgabhūtañca vikhyātamānandakamalaṃ budham|
āmrātakeśvaraṃ tadvadekāmbhakamataḥ param| 22.51 ||
govardhanaṃ hariścandraṃ kṛpucandraṃ pṛthūdakam|
sahasrākṣaṃ hiraṇyākṣaṃ tathā ca kadalī nadī|| 22. 52 ||
rāmādhivāsastatrāpi tathā saumitrisaṅgamaḥ|
indrakīlaṃ mahānādantathā ca priyamelakam|| 22.53 ||
etānyapi sadā śrāddhe praśastānyadhikāni tu|
eteṣu sarvadevānāṃ sānnidhyaṃ drṛśyate yataḥ|| 22.54 ||
dānameteṣu sarveṣu dattaṃ koṭiśatādhikam|
bāhudā ca nadī puṇyā tathā siddhavanaṃ śubham|| 22.55 ||
tīrthaṃ pāśupataṃ nāma nadī pārvatikā śubhā|
śrāddhameteṣu sarveṣu dattaṃ koṭiśatottaram|| 22.56 ||
tathaiva pitṛtīrthantu yatra godāvarī nadī|
yutāliṅgasahasreṇa sarvāntarajalāvahā|| 22.57 ||
jāmadagnyasya tattīrthaṃ kramādāyātamuttamam|
pratīkasya bhayādbhinnaṃ yatra godāvarī nadī|| 22.58 ||
tattīrthaṃ havyakavyānāmapsaro yugasaṃjñitam|
śrāddhāgnikāryadāneṣu tathā koṭi śatādhikam|| 22.59 ||
tathā sahasraliṅgañca rāghaveśvaramuttamam|
sendraphenā nadī puṇyā yatrendraḥ patitaḥ purā|| 22.60 ||
nihatya namuciṃ śakrastapasā svargamāptavān|
tatra dattaṃ naraiḥ śrāddhamanantaphaladaṃ bhavet|| 22.61 ||
tīrthantu puṣkaraṃ nāma śālagrāmaṃ tathaiva ca|
somapānañca vikhyātaṃ yatra vaiśvānarālayam|| 22.62 ||
tīrthaṃ sārasvataṃ nāma svāmitīrthaṃ tathaiva ca|
malandarā nadīpuṇyā kośikī candrikā tathā|| 22.63 ||
vaidarbhāvātha vairā ca payoṣṇī prāṅmukhāparā|
kāverī cottarāpuṇyā tathājālandharo giriḥ|| 22.64 ||
eteṣu śrāddhatīrtheṣu śrāddhamānantyamaśnute|
lohadaṇḍaṃ tathā tīrthaṃ citrakūṭastathaiva ca|| 22.65 ||
vindhyayogaśca gaṅgāyāstathā nadītaṭaṃ śubham|
kubjāmrantu tathā tīrthaṃ urvaśī pulinaṃ tathā|| 22.66 ||
saṃsāramocanaṃ tīrthaṃ tathaiva ṛṇamocanam|
eteṣu pitṛtīrtheṣu śrāddhamānantyamaśnute|| 22.67 ||
aṭṭahāsaṃ tathā tīrthaṃ gautameśvarameva ca|
tathā vaśiṣṭhaṃ tīrthantu hāritaṃ tu tataḥ param|| 22. 68 ||
brahmāvartaṃ kuśāvartaṃ hayatīrthaṃ tathaiva ca|
piṇḍāārakañca vikhyātaṃ śaṅkhoddhāraṃ tathaiva ca|| 22.69 ||
ghaṇṭeāśvaraṃ bilvakañca nīlaparvatameva ca|
tathā ca dharaṇī tīrthaṃ rāmatīrthaṃ tathaiva ca|| 22. 70 ||
aśvatīrthañca vikhyātamanantaṃ śrāddhadānayoḥ|
tīrthaṃ vedaśiro nāma tathaivaughavatī nadī|| 22.71 ||
tīrthaṃ vasupradaṃ nāma cchāgalāṇḍaṃ tathaiva ca|
eteṣu śrāddhadātāraḥ prayānti paramaṃ padam|| 22.72 ||
tathā ca badarī tīrthaṃ gaṇatīrthaṃ tathaiva ca|
jayantaṃ vijayañcaiva śukratīrthaṃ tathaiva ca|| 22.73 ||
śrīpateśca tathā tīrthaṃ tīrthaṃ raivatakaṃ tathā|
tathaiva śāradā tīrthaṃ bhadrakāleśvaraṃ tathā|| 22.74 ||
vaikuṇṭhatīrthañca paraṃ bhīmeśvaramathāpi vā|
eteṣu śrāddhadātāraḥ prayānti paramāṃ gatim|| 22.75 ||
tīrthaṃ mātṛgṛhaṃ nāma karavīrapuraṃ tathā|
kuśeśarañca vikhyātaṃ gaurī śikharameva ca|| 22. 76 ||
nakuleśasya tīrthañca kardamālaṃ tathaiva ca|
diṇḍipuṇyakaraṃ tadvat puṇḍarīkapuraṃ tathā|| 22.77 ||
sapta godāvarī tīrthaṃ sarvatīrtheśvareśvaram|
tatra śrāddhaṃ pradātavyamanantaphalamīpsubhiḥ|| 22.78 ||
eṣatūddeśataḥ proktastīrthānāṃ saṃgraho mayā|
vāgīśo'pi na śaknoti vistarān kimu mānuṣaḥ|| 22.79 ||
satyaṃ tīrthaṃ dayā tīrthaṃ tīrthamindriyanigrahaḥ|
varṇāśramāṇāṃ gehe'pi tīrthantu samudāhṛtam|| 22. 80 ||
etattīrtheṣu yacchrāddhaṃ tatkoṭi guṇamiṣyate|
yasmāttasmāt prayatnena tīrthe śrāddhaṃ samācaret|| 22 .81 ||
prātaḥ kālo muhūrtāṃstrīn saṅgavastāvadeva tu|
madhyāhna strimuhūrtasyādaparāhṇastataḥ param|| 22.82 ||
sāyāhnastrimuhūrtaḥ syācchrāddhaṃ tatra na kārayet|
rākṣasī nāma sā velā garhitā sarvakarmasu|| 22.83 ||
ahno muhūrto vikhyātā daśa pañca ca sarvadā|
tatrāṣṭamo muhūrto yaḥ sakālaḥ kutapaḥ smṛtaḥ|| 22.84 ||
madhyāhne sarvadā yasmānmandībhavati bhāskaraḥ|
tasmādanantaphalada stadārambho bhaviṣyati|| 22.85 ||
madhyāhnakhaḍga pātrañca tathā nepālakambalaḥ|
rūpyaṃ darbhāstilā gāvo dauhitraścāṣṭamaḥ smṛtaḥ|| 22.86 ||
pāpaṃ kutsitamityāhustasya santāpakāriṇaḥ|
aṣṭāveteyatastasmāt kutapā iti viśrutā|| 22.87 ||
ūrdhvaṃ muhūrtāt kutapādyan‌muhūrtacatuṣṭayam|
muhūrtapañcakañcaitat‌ svadhābhavanamiṣyate|| 22.88 ||
viṣṇordehasamud‌bhūtāḥ kuśāḥ kṛṣṇāstilāstathā|
śrāddhasya rakṣaṇāyālametat prāhurdivaukasaḥ|| 22.89 ||
tilodakāñjalirdeya jalasthaistīrthavāsibhiḥ|
sadarbhahastenaikena śrāddhamevaṃ viśiṣyate|| 22.90 ||
śrāddhasādhanakāle tu pāṇinaikena dīyate|
tarpaṇantū bhayenaiva vidhireṣa sadā smṛtaḥ|| 22.91 ||
puṇyaṃ pavitrāmāyuṣyaṃ sarvapāpavināśanam|
purā matsyena kathitantīrthaśrāddhānukīrtanam||
śrṛṇoti yaḥ paṭhedvāpi śrīmān sañjāyate naraḥ|| 22.92 ||
śrāddhakāle ca vaktavyaṃ tathā tīrthanivāsibhiḥ|
sarvapāpopaśāntyarthamalakṣmīnāśanaṃ param|| 22.93 ||
idaṃ pavitraṃ yaśayo nidhānamidaṃ mahāpāpaharañca puṃsām|
brahmārkarudrairapi pūjitañca śrāddhasya māhātmyamuśanti tajjñāḥ|| 22.94 ||
somavaṃśākhyānam|
ṛṣaya ūcuḥ|
somaḥ pitṝṇāmadhipaḥ kathaṃ śāstraviśāradaḥ|
tadvaṃśyā ye ca rājāno babhūvuḥ kīrtivardhanāḥ|| 23.1 ||
sūta uvāca|
ādiṣṭo brahmaṇā pūrvamatriḥ sargavidhau purā|
anuttamaṃ nāma tapaḥ sṛṣṭyarthaṃ taptavān prabhuḥ|| 23.2 ||
yadānandakaraṃ brahma jagat kleśavināśanam|
brahmaviṣṇvarkarudrāṇāmabhyantaramatīndriyam|| 23.3 ||
śāntikṛcchāntamanasastadantarnayane sthitam|
māhātmyāttapasā viprāḥ paramānandakārakam|| 23.4 ||
yasmādumāpatiḥ sārddhamumayā tamadhiṣṭhitaḥ|
taṃ drṛṣṭvā cāṣṭamāṃśena tasmāt somo'bhavicchiśuḥ|| 23.5 ||
adhaḥ susrāva netrābhyāṃ dhāmataccāmbu sambhavam|
dīpayadviśvamakhilaṃ jyotsnayā sa carācaram|| 23.6 ||
taddiśo jagṛhurdhāma strīrūpeṇa sutecchayā|
garbhobhūtvodare tāsāmāsthito'bda śatatrayam|| 23.7 ||
āśāstaṃ mumucurgarbhamaśaktā dhāraṇe tataḥ|
samādāyātha taṃ garbhamekīkṛtya caturmukhaḥ|| 23.8 ||
yuvānamakarod brahmā sarvāyudhadharaṃ naram|
syandane'tha sahasrāśve vedaśaktimaye prabhuḥ|| 23.9 ||
āropya lokamanayadātmīyaṃ sapitāmahaḥ|
tatra brahmarṣibhiḥ proktamasmat‌ svāmī bhavatvayam|| 23.10 ||
pitṛbhirdevagandharvairoṣadhībhistathaiva ca|
tuṣṭuvuḥ somadevatyairbrahmāṇaṃ mantrasaṃgrahaiḥ|| 23.11 ||
stūyamānasya tasyābhūdadhiko dhāmasambhavaḥ|
tejo vitānādabhavad bhuvi divyauṣadhīgaṇaḥ|| 23 .12 ||
taddīptiradhikā tasmādrātrau bhavati sarvadā|
tenauṣadhīśaḥ somo'bhūd‌ dvijeśaścāpi gadyate|| 23.13 ||
vedadhāmarasañcāpi yadidaṃ candramaṇḍalam|
kṣīyate varddhate caiva śukle kṛṣṇe ca sarvadā|| 23.14 ||
viṃśatiñca tathā saptadakṣaḥ prācetaso dadau|
rūpalāvaṇyasaṃyuktāstasmai kanyāḥ suvarcasaḥ|| 23.15 ||
tataḥ pādmasahasrāṇāṃ sahasrāṇi daśaiva tu|
tapaścacāra śītāṃśu viṣṇudhyānaikatatparaḥ|| 23.16 ||
tatastuṣṭastu bhagavāṃstasmai nārāyaṇo hariḥ|
varaṃ vṛṇīṣva provāca paramātmā janārdanaḥ|| 23.17 ||
tato vavre varān somaḥ śakralokaṃ jayāmyaham|
pratyakṣameva bhoktāro bhavantu mama mandire|| 23.18 ||
rājasūye suragaṇā brahmādyāḥ santu me dvijāḥ|
rakṣaḥ pālaḥ śivo'smākamāstāṃ śūladharo haraḥ|| 23.19 ||
tathetyuktaḥ sa ājahne rājasūyantu viṣṇunā|
hotātrirbhṛguradhvaryurudgātābhūccaturmukhaḥ|| 23.20 ||
brahmattvamagamattasya upadraṣṭā hariḥ svayam|
sadasyāḥ sanakādyāstu rājasūya vidhau smṛtā|| 23.21 ||
camasādhvaryavastatra viśvedevā daśaiva tu|
trailokyaṃ dakṣiṇā tena ṛtvig‌bhyaḥ pratipāditam|| 23.22 ||
tataḥ samāpte'vabhṛthe tadrūpālokanecchavaḥ|
kāmabāṇābhi taptāṅgyo navadevyaḥ siṣevire|| 23.23 ||
lakṣmīnārāyaṇaṃ tyaktvā sinīvālī ca kardamam|
dyutirvibhāvasuṃ tadvattuṣṭirdhātāramavyayam|| 23.24 ||
prabhāprabhākaraṃ tyaktvā haviṣmantaṃ kuhūḥ svayam|
kīrtirjayantaṃ bhartāraṃ vasurmārīcakaśyapam|| 23.25 ||
dhṛtistyaktvā patiṃ nandiṃ somamevābhajaṃstadā|
svakīyā iva somo'pi kāmayāmāsa tāstadā|| 23.26 ||
evaṃ kṛtāpacārasya tāsāmbhartṛgaṇastadā|
na śaśāṅkāpacārāya śāpaiḥ śastrādibhiḥ punaḥ|| 23.27 ||
tathāpyarājata vidhurdaśadhā bhāvayan‌ diśaḥ|
somaḥ prāpyātha duṣprāpyamaiśvaryamṛṣisaṃskṛtam||
saptalokaikanāthatvamavāpa tapasā tadā || 23.28 ||
kadācidudyānagatāmapaśyadanekapuṣpābharaṇaiśca śobhitam|
bṛhannitambastanabhārakhedāt puṣpasya bhaṅge'pyatidurbalāṅgīm|| 23.29 ||
bhāryāñca tāṃ devaguroranaṅga bāṇābhirāmāyatacārunetrām|
tārāṃ sa tārādhipatiḥ smarārtaḥ keśeṣu jagrāha viviktabhūmau|| 23.30 ||
sāpi smarārtā saha tena reme tadrūpakāntyā hṛtamānasena|
ciraṃ vihṛtyātha jagāma tārāṃ vidhurgṛhītvā svagṛhaṃ tato'pi|| 23.31 ||
na tṛptirāsīcca gṛhe'pi tasya tārānuraktasya sukhāgameṣu|
bṛhaspatistadvirahāgnidagdhastad‌dhyāna niṣṭhaikamanā babhūva|| 23.32 ||
śaśāka śāpanna ca dātumasmai na mantraśastrāgni viṣairaśeṣaiḥ|
tasyāpakartuṃ vividhairupāyairnaivābhicārairapi vāgadīśaḥ||| 23.33 ||
sa yācayāmāsa tatastu dainyāt somaṃ svabhāryārthamanaṅga taptaḥ|
sa yācyamāno'pi dadau na tārāṃ bṛhaspatestatsukhapāśabaddhaḥ|| 23.34 ||
maheśvareṇātha caturmukhena sādhyairmarudbhiḥ saha lokapālaiḥ||
dadau yadā tānna kathañcidindustadā śivaḥ krodhaparo babhūva|| 23.35 ||
yo vāmadevaḥ prathitaḥ pṛthivyāmaneka rudrārcita pādapadmaḥ|
tataḥ saśiṣyo giriśaḥ pinākī bṛhaspatisnehavaśānubaddhaḥ|| 23.36 ||
dhanurgṛhītvājagavaṃ purārirjagāma bhūteśvarasiddhajuṣṭaḥ|
yuddhāya somena viśeṣadīpta tṛtīya netrānala bhīmavaktrāḥ|| 23.37 ||
sahaiva jagmuśca gaṇeśakādyā viṃśaccatuḥ ṣaṣṭigaṇāstrayuktāḥ|
yakṣeśvaraḥ koṭiśatairanekairyuto'nvagātsyandana saṃsthitānām|| 23.38 ||
vetālayakṣoragakinnarāṇāṃ padmena caikena tathārbudena|
lakṣaistribhirdvādaśabhīrathānāṃ somo'pyagāttatra vivṛddhamanyuḥ|| 23.39 ||
nakṣatradaityāsurasainyayuktaḥ śanaiścarāṅgārakavṛddhatejāḥ|
jagmurbhayaṃ sapta tathaiva lokāścacālabhūrdvīpasamudragarbhā|| 23.40 ||
sa somamevābhyagamatpinākī gṛhīta dīptāstra viśālavahni|
athābhavad bhīṣaṇabhīmasena sainyadvayasyāpi mahāhavo'sau|| 23.41 ||
aśeṣasatvakṣayakṛtpravṛddhastīkṣṇāyudhāstrajjvalanaikarūpaḥ|
śastrairathānyonyamaśeṣasainyaṃ dvayorjagāma kṣayamugratīkṣṇaiḥ || 23.42 ||
patanti śastrāṇi tathojvalāni svarbhūmi pātālamathādahanti|
rudraḥ kopād brahmaśīrṣaṃ mumoca somo'pi somāstramamoghavīryam|| 23.43 ||
tayornipātena samudra bhūmyorathāntarikṣasya ca bhītirāsīt|
tadastrayugmaṃ jagatāṃ kṣayāya pravṛddhamālokya pitāmaho'pi|| 23.44 ||
antaḥ praviśyātha kathaṃ kathañcinnivārayāmāsa suraiḥ sahaiva|
akāraṇaṃ kiṃ kṣayakṛjjanānāṃ soma! tvayāpītthamakārikāryam|| 23.45 ||
yasmāt parastrī haraṇāya soma!tvayā kṛtaṃ yuddhamatīva bhīmam|
pāpagrahastvaṃ bhavitā janeṣu śānto'pyalaṃ nūnamathāsitānte|| 23.46 ||
bhāryāmimāmarpaya vāk‌ patestvaṃ na cāvamāno'sti parasvahāre|
sūta uvāca|
tatheti covāca himāṃśumālī yuddhādapākrāmadataḥ praśāntaḥ|| 23.47 ||
bṛhaspatiḥ svāmapagṛhya tārāṃ hṛṣṭo jagāma svagṛhaṃ sa rudraḥ|
budhotpattivarṇanam|
sūta uvāca|
tataḥ saṃvatsarasyānte dvādaśādityasannibhaḥ|
divyapītāmbaradharo divyābharaṇabhūṣitaḥ|| 24.1 ||
tārodarādviniṣkrāntaḥ kumāraścandrasannibhaḥ|
sarvārthaśāstravid dhīmān hastiśāstrapravartakaḥ|| 24.2 ||
nāmayadrājaputrīyaṃ viśrutaṃ gajavaidyakam|
rājñaḥ somasya putratvādrājaputro budhaḥ smṛtaḥ|| 24.3 ||
jātamātraḥ sa tejāṃsi sarvāṇyevājayad balī|
brahmādyāstatra cājagmu rdevā devarṣibhiḥ saha 24.4 ||
bṛhaspatigṛhe sarve jātakarmotsave tadā|
apṛcchaṃste surāstārāṃ kena jātaḥ kumārakaḥ|| 24.5 ||
tataḥ sā lajjitā teṣāṃ na kiñcidavadattadā|
punaḥ punastadā pṛṣṭā lajjayantī varāṅganā|| 24.6 ||
somasyeti cirādāha tato'gṛhṇādvidhuḥ sutam|
budha ityakaronnāmnā prādādrājyañca bhūtale|| 24.7 ||
abhiṣekaṃ tataḥ kṛtvā yuvānamakarod vibhuḥ|
grahasāmyaṃ pradāyātha brahmā brahmarṣi saṃyutaḥ|| 24.8 ||
paśyatāṃ sarvadevānāṃ tatraivāntaradhīyata|
ilodare ca dharmiṣṭhaṃ budhaḥ putramajījanat|| 24.9 ||
aśvamedhaśataṃ sāgramakarodyaḥ svatejasā|
purūravā iti khyātaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ|| 24.10 ||
himavacchikhare ramye samārādhya janārdanam|
lokaiśvaryamagādrājā saptadvīpa patistadā|| 24.11 ||
keśiprabhṛtayo daityāḥ koṭiśo yena dāritāḥ|
urvaśī yasya patnītvamagamadrūpamohitā|| 24.12 ||
saptadvīpā vasumatī saśailavanakānanā|
dharmeṇa pālitā tena sarvalauka hitaiṣiṇā|| 24.13 ||
cāmara grāhiṇīkīrtiḥ sadācaivāṅgavāhikā|
viṣṇoḥ prasādāddevendro dadāvardhāsanantadā|| 24.14 ||
dharmārthakāmān‌ dharmeṇa samamevābhyapālayat|
dharmārthakāmāḥ sandraṣṭumājagmuḥ kautukātpurā|| 24.15 ||
jijñāsavastaccaritaṃ kathaṃ paśyati naḥ samam|
bhaktyā cakre tatasteṣāmarghyaṃ pādyādikaṃ nṛpaḥ|| 24.16 ||
āsanatrayamānīya divyaṃ kanakabhūṣitam|
niveśyāthākarot pūjāmīṣaddharme'dikāṃ punaḥ|| 24.17 ||
jagmatustena kāmārthavatikopaṃ nṛpaṃ prati|
artha śāpamadāttasmai lobhāttvaṃ nāśameṣyasi|| 24.18 ||
kāmo'pyāha tavonmādo bhavitā gandamādane|
kumāravanamāśritya viyogādurvaśībhavāt|| 24.19 ||
dharmo'pyāha cirāyustvaṃ dhārmikaśca bhaviṣyasi|
santatistava rājendra yāvaccandrārka tārakam|| 24.20 ||
śataśo vṛddhimāyātu na nāśambhuvi yāsyati|
ityuktvāntardadhuḥ sarve rājā rājyaṃ tadanvabhūt|| 24.21 ||
ahanyahani devendraṃ draṣṭuṃ yāti sarājarāṭ|
kadācidāruhya rathaṃ dakṣiṇāmbaracāriṇam|| 24.22 ||
sārddhamarkeṇa so'paśyannīyamānāmathāmbare|
keśinā dānavendreṇa citralekhāmathorvaśīm|| 24.23 ||
taṃ vinirjitya samare vividhāyudhapāṇinā|
budhaputreṇa vāyavyamastraṃ muktvā yaśo'rthinā|| 24.24 ||
tathā śakro'pi samare yena caivaṃ vinirjitaḥ|
mitratvamagamaddevairdadāvindrāya corvaśīm|| 24.25 ||
tataḥ prabhṛti mitratvamagamat pākaśāsanaḥ|
sarvalokātiśāyitvaṃ balamūrjo yaśaḥ śriyam|| 24.26 ||
prādādvajrītu santuṣṭo geyatāṃ bharatena ca|
sā purūravasaḥ prītyā gāyantīṃ caritaṃ mahat|| 24.27 ||
lakṣmī svayaṃ varaṃ nāma bharatena pravarttitam|
menakāmurvaśīṃ rambhāṃ nṛtyateti tadā diśat|| 24.28 ||
nanartta salayaṃ tatra lakṣmīrūpeṇa corvaśī|
sā purūravasaṃ drṛṣṭvā nṛtyantī kāmapīḍitā|| 24.29 ||
vismṛtābhinayaṃ sarvaṃ yatpurā bharatoditam|
śaśāpa bharataḥ krodhādviyogādasya bhūtale|| 24.30 ||
pañcapañcāśadabdāni latā sūkṣmā bhaviṣyasi|
purūravāḥ piśācatvaṃ tatraivānu bhaviṣyasi|| 24.31 ||
tatastamurvīśī gatvā bhartāramakarocciram|
śāpānte bharatasyātha urvaśī budhasūnutaḥ|| 24.32 ||
ajījanat sutānaṣṭau nāmatastānnibodhata|
āyurdrṛḍhāyuraśvāyu dhanāyurdhṛtimānvasuḥ|| 24.33 ||
śucividyaḥ śatāyuśca sarve divyabalaujasaḥ|
āyuṣo nahuṣaḥ putro vṛddhaśarmā tathaiva ca|| 24.34 ||
rajirdambho vipāpmā ca vīrāḥ pañca mahārathāḥ|
rajeḥ putraśataṃ jajñe rājeyamiti viśrutam|| 24.35 ||
rajirārādhayāmāsa nārāyaṇamakalmaṣam|
tapasā toṣito viṣṇurvarān prādānmahīpateḥ|| 24.36 ||
devāsuramanuṣyāṇāmabhūt sa vijayī tadā|
atha devāsuraṃ yuddhamabhūdvarṣaśatatrayam|| 24.37 ||
prahlādaśakrayorbhīmaṃ na kaścidvijayī tayoḥ|
tato devāsuraiḥ pṛṣṭaḥ prāha devaścaturmukhaḥ|| 24.38 ||
anayorvijayī kaḥ syāt‌ rajiryatreti so'bravīt|
jayāya prārthito rājā sahāyastvaṃ bhavasva naḥ|| 24.39 ||
daityaiḥ prāha yadi svāmī vo bhavāmi tatastvalam|
nāsuraiḥ pratipannaṃ tat‌ pratipannaṃ suraistathā|| 24.40 ||
svāmī bhava tvamasmākaṃ saṃgrāme nāśayadviṣaḥ|
tato vināśitāḥ sarve ye'vadhyā vajrapāṇinā|| 24.41 ||
putratvamagamat tuṣṭastasyendraḥ karmaṇā vibhuḥ|
datvendrāya tadā rājyaṃ jagāma tapaserajiḥ|| 24.42 ||
rajiputraistadācchinnaṃ balādindrasya vaibhavam|
yajñabhāgañca rājyañca tapo bala guṇānvitaiḥ||24.43 ||
rājyād‌bhraṣṭastadāśakro rajiputrairnipīḍitaḥ|
prāhavācaspatiṃ dīnaḥ pīḍito'smi rajeḥ sutaiḥ|| 24.44 ||
na yajñabhāgo rājyaṃ me nirjitaśca bṛhaspate|
rājyalābhāya me yatnaṃ vidhatsva dhiṣaṇādhipa|| 24.45 ||
tato bṛhaspatiḥ śakramakarod baladarpitam|
grahaśāntividhānena pauṣṭikena ca karmaṇā|| 24.46 ||
gatvā'tha mohayāmāsa rajiputrān‌ bṛhaspatiḥ|
jinadharmaṃ samāsthāya vedabāhyaṃ savedavit|| 24.47 ||
vedatrayī paribhraṣṭāṃ ścakāra dhiṣaṇādhipaḥ|
vedabāhyān parijñāya hetuvādasamanvitān|| 24.48 ||
jadhāna śakro vajreṇa sarvān‌ dharmabahiṣkṛtān|
nahuṣasya pravakṣyāmi putrān‌ saptaiva dhārmikān|| 24.49 ||
tataḥ prabhṛti mitratvamagamatpākaśāsanaḥ|
sarvalokātiśāyitvaṃ balamūrjo yaśaḥ śriyam|| 24.50 ||
yatiḥ kumārabhāve'pi yogī vaikhānaso'bhavat|
yayātiścākarodrājyaṃ dharmaika śaraṇaḥ sadā|| 24.51 ||
śarmiṣṭhā tasya bhāryābhūd‌ duhitā vṛṣaparvaṇaḥ|
bhārgavasyātmajā tadvat devayānī ca suvratā|| 24.52 ||
yayāteḥ pañca dāyādāstān pravakṣyāmi nāmataḥ|
devayānī yaduṃ putraṃ turvasuñcāpyajījanat|| 24.53 ||
tathādruhya manuṃ pūruṃ śarmiṣṭhājanayat‌ sutān|
yaduḥ pūruścābhavatāṃ teṣāṃ vaṃśavivardhanau|| 24.54 ||
yayātirnāhuṣaścāsīt rājā satyaparākramaḥ|
pālayāmāsa sa mahīmīje ca vidhivanmakhaiḥ|| 24.55 ||
atibhaktyā pitṝnarcya devāṃśca prayataḥ sadā|
athājayat‌ prajāḥ sarvā yayātiraparājitaḥ|| 24.56 ||
sa śāśvatīḥ samā rājā prajādharmeṇa pālayat|
jarāmārcchanmahāghoraṃ nāhuṣo rūpanāśinīm|| 24.57 ||
jarābhibhūtaḥ putrān sa rājā vacanamabravīt|
yaduṃ pūruṃ turvasuñca druhyaṃ cānuñca pārthivaḥ|| 24.48 ||
yauvanena calān‌ kāmān yuvāyuvatibhiḥ saha|
vihartumahamicchāmi sāhāyyaṃ kurutātmajāḥ|| 24.59 ||
taṃ putro devayāneyaḥ pūrvajo yadurabravīt|
sāhāyyaṃ bhavataḥ kāryamasmābhi ryauvanena kim|| 24.60 ||
yayātirabravīt putrān jarā me pratigṛhyatām|
yauvanenātha bhavatāṃ careyaṃ viṣayānaham|| 24.61 ||
yajato dīrghasatrairme śāpāccośanaso muneḥ|
kāmārthaḥ parihīno me'tṛpto'haṃ tena putrakāḥ|| 24.62 ||
svakīyena śarīreṇa jarāmenāṃ praśāstu vaḥ|
ahaṃ tanvābhinavayā yuvākāmānavāpnuyām|| 24.63 ||
na te'sya pratyagṛhṇanta yadu prabhṛtayo jarām|
caturastān sa rājarṣiraśapacceti naḥ śrutam|| 24.64 ||
tamabravīttataḥ pūruḥ kanīyān satyavikramaḥ|
jarāṃ mā dehi navayā tanvā me yauvanāt‌ sukhī|| 24.65 ||
ahaṃ jarāvantamādāya rājye sthāsyāmi cājñayā|
evamuktaḥ sa rājarṣistapovīryya samāśrayāt|| 24.66 ||
saṃsthāpayāmāsa jarāṃ tadā putre mahātmani|
pauraveṇātha vayasā rājā yauvanamāsthitaḥ|| 24.67 ||
yayāteścātha vayasā rājyaṃ pūrurakārayat|
tato varṣasahasrānte yayātiraparājitaḥ|| 24.68 ||
atṛpta iva kāmānāṃ pūruṃ putramuvāca ha|
tvayā dāyādavānasmi tvaṃ me vaṃśakaraḥ sutaḥ|| 24.69 ||
pausvo vaṃśa ityeṣa khyātiṃ loke gamiṣyati|
tataḥ sa nṛpaśārdūlaḥ pūruṃ rājye'bhiṣicya ca||
kālena mahatā paścātkāla dharmmamupeyivān|| 24.70 ||
pūruvaṃśaṃ pravakṣyāmi śrṛṇudhvamṛṣisattamāḥ||
yatra te bhāratā jātā bharatānvaya varddhanāḥ|| 24.71 ||
yayāticaritram|
ṛṣaya ūcuḥ|
kimarthaṃ pauravo vaṃśaḥ śreṣṭhatvaṃ prāpa bhūtale|
jyeṣṭhasyāpi yadorvaṃśaḥ kimarthaṃ hrīyate śriyā|| 25.1 ||
anyad yayāticaritaṃ sūta! vistarato vada|
yasmāttatpuṇyamāyuṣyamabhinandyaṃ surairapi|| 25.2 ||
sūta uvāca|
etadeva purā pṛṣṭaḥ śatānīkena śaunakaḥ|
puṇyaṃ pavitramāyuṣyaṃ yayāti caritaṃ mahat|| 25.3 ||
śatānīka uvāca|
yayātiḥ pūrvajo'smākaṃ daśāmo yaḥ prajāpate|
kathaṃ sa śukratanayāṃ lebhe paramadurlabhām|| 25.4 ||
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana|
ānupūrvyācca me śaṃsa pūrorvaṃśa dharānnṛpān|| 25.5 ||
śaunaka uvāca|
yayātirāsīdrājarṣi rdevarāja samadyutiḥ|
taṃ śukravṛṣaparvāṇau vavrāthe vai yathā purā|| 25.6 ||
tatte'haṃ sampravakṣyāmi pṛcchato rājasattama|
devayānyāśca saṃyogaṃ yayāternāhuṣasya ca|| 25.7 ||
surāṇamasurāṇāñca samajāyata vai mithaḥ|
aiśvaryaṃ pratisaṅgharṣaṃ strailokye sacarācare|| 25.8 ||
jigīṣayā tato deva babrurāṅgirasaṃ munim|
paurohitye ca yajñārthe kāvyaṃ tūśanasaṃ pare|| 25.9 ||
brāhmaṇau tāvubhau nityamanyonyaṃ spardhinau bhṛśam|
tatra devā nijaghnuryān dānavān yudhisaṅgatān|| 25.10 ||
tān punarjīvayāmāsa kāvyo vidyā balāśrayāt|
tataste punarutthāya yodhayāṃ cakrire surān|| 25.11 ||
asurāstu nijaghnuryā surān samaramūrddhani|
na tān‌ saṃjīvayāmāsa bṛhaspatirudāradhīḥ|| 25.12 ||
na hi vedasatāṃ vidyāṃ yāṃ kāvyo veda vīryyavān|
saṃjīvanīntato devā viṣādamagaman param|| 25.13 ||
atha devā bhayodvignāḥ kāvyāduśanasastadā|
ūcuḥ kacamupāgamya jyeṣṭhaṃ putraṃ bṛhaspateḥ|| 25.14 ||
bhajamānān bhajasvāsmān kuru sāhāyyamuttamam|
yāsau vidyā nivasati brahmaṇe mitatejasi|| 25.15 ||
śukre tāmāhara kṣipraṃ bhāgabhāgno bhaviṣyasi|
vṛṣaparvaṇaḥ samīpe'sau śakyo draṣṭuṃ tvayā dvijaḥ|| 25.16 ||
rakṣate dānavāṃstatra na sa rakṣatyadānavān|
tamārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaścidrṛte tvayā|| 25.17 ||
devayānī ca dayitā sutā tasya mahātmanaḥ|
tāmārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaścana vidyate|| 25.18 ||
śīladākṣiṇyamādhuryairācāreṇa damena ca|
devayānyāntu tuṣṭāyāṃ vidyāntāṃ prāpsyasi dhruvam|| 25.19 ||
tadā hi preṣito devaiḥ samīpe vṛṣaparvaṇaḥ|
tathetyuktvā tu sa prāyād‌ bṛhaspatisutaḥ kacaḥ|| 25.20 ||
sa gatvā tvarito rājan! devaiḥ saṃpūjitaḥ kacaḥ|
asurendrapure śukraṃ praṇamyedamuvāca ha|| 25.21 ||
ṛṣeraṅgirasaḥ pautraṃ putraṃ sākṣād‌ bṛhaspate|
nāmnā kaceti vikhyātaṃ śiṣyaṃ gṛhṇātu māṃ bhavān|| 25.22 ||
brahmacaryaṃ cariṣyāmi tvayyahaṃ paramaṃ guro|
anumanyasva māṃ brahman! sahasra parivatsarān|| 25.23 ||
śukra uvāca|
kaca! susvāgatante'stu pratigṛhṇāmi te vacaḥ|
arcayiṣye'hamarcyaṃ tvāmarcito'stu bṛhaspatiḥ|| 25.24 ||
śaunaka uvāca|
kacastu taṃ tathetyuktvā pratijagrāha tad‌ vratam|
ādiṣṭaṃ kaviputreṇa śukreṇośanasāvayam|| 25.25 ||
vratañca vratakālañca yathoktaṃ pratyagṛhṇata|
ārādhayannupādhyāyaṃ devayānīñca bhārata|| 25.26 ||
saṃśīlayan devāyanīṃ kanyāṃ saṃprāptayauvanām|
puṣpaiḥ phalaiḥ preṣaṇaiśca toṣayāmāsa bhārgavīm|| 25.27 ||
devayānyapi taṃ vipraṃ niyamavratacāriṇam|
anuyāyantī lalanā rahaḥ paryacarattadā|| 25.28 ||
pañcavarṣa śatānyevaṃ kacasya carato bhṛśam|
tattattīvraṃ vrataṃ budhvā dānavāstaṃ tataḥ kacam|| 25.29 ||
gārakṣantaṃ vane drṛṣṭvā rahasyenamamarṣitāḥ|
jaghnurbṛhaspate rdveṣānnijarakṣārthameva ca|| 25.30 ||
hatvā śālāvṛkebhyaśca prāyacchaṃstilaśaḥ kṛtam|
tato gāvo nivṛttāstā agopāḥ khaniveśanam|| 25.31 ||
tā drṛṣṭvā rahitāgāstu kacenābhyāgatā vanāt|
uvāca vacanaṃ kāle devayānyatha bhārgavam|| 25.32 ||
hutañcaivāgnihotrante sūryaścāstaṅgataḥ prabho|
agopāścāgatāgāvaḥ kacastāta! na drṛśyate|| 25.33 ||
vyaktaṃ hato dhṛto vāpi kacastāta! bhaviṣyati|
taṃ vinā naiva jīvāmi vacaḥ satyaṃ bravīmyaham|| 25.34 ||
śukra uvāca|
athaihyehīti śabdena mṛtaṃ sañjīvayāmyaham|
tataḥ sa़ñjīvanīṃ vidyāṃ prayuktvā kacamāhvayata|| 25.35 ||
āhūtaḥ prādravad dūrāt kacaḥ śukraṃ nanāma saḥ|
tato'hamiticācakhyau rākṣasai rdhiṣaṇātmajaḥ|| 25.36 ||
sa punardevayānyuktaḥ puṣpāhāre yadrṛcchayā|
vanaṃ yayau kaco vipraḥ paṭhan‌ brahma ca śāśvatam|| 25.37 ||
vane puṣpāṇi cinvantaṃ dadrṛśurdānavāśca tam|
tato dvitīye taṃ hatvā punaḥ kṛtvā ca cūrṇavat|| 25.38 ||
prāyacchan brāhmaṇāyaiva surāyāmasurāstadā|| 25.39 ||
devayānyatha bhuyo'pi pitaraṃ vākyamabravīt|
puṣpāhārapreṣaṇakṛt kacastāta! na drṛśyate|| 25.40 ||
vyaktaṃ hato mṛtovāpi kacastāta! bhaviṣyati|
taṃ vinā naiva jīvāmi vacaḥ satyaṃ bravīmi te|| 25.41 ||
śukra uvāca|
bṛhaspateḥ sutaḥ putri! kacaḥ pretagatiṃ gataḥ|
vidyayā jīvito'pyevaṃ hanyate karavāṇi kim|| 25.42 ||
mainaṃ śuco mā ruda devayāni! na tvādrṛśī martyamanu praśocet|
yasyāstava brahma ca brāhmaṇāśca sendrā devā vasavo'śvinau ca|| 25.43 ||
suradviṣaścaiva jagacca sarvamupasthitaṃ mattapasaḥ prabhāvāt|
aśakyo'yaṃ jīvayituṃ dvijātiḥ sañjīvito yo vadhyate caiva bhūyaḥ|| 25.44 ||
devayānyuvāca|
yasyāṅgirā vṛddhamataḥ pitāmaho bṛhaspatiścāpi pitā taponidhiḥ|
ṛṣeḥ suputrantamathāpi pautraṃ kathaṃ na śoceyamahannarundyām|| 25.45 ||
sa brahmacārī ca tapodhanaśca sahotthitaḥ karmasu caiva dakṣaḥ|
kacasya mārgaṃ pratipatsye na bhokṣye priyo hi me tāta! kacobhirūpaḥ|| 25.46 ||
śaunaka uvāca|
satvevamukto devayānyā maharṣiḥ saṃrambheṇa vyājahārātha kāvyaḥ|
asaṃśayaṃ māmasurā dviṣanti ye me śiṣyānāgatān sūdayanti|| 25.47 ||
abrāhmaṇaṃ kartumicchanti raudrā ebhirvyarthaṃ prastuto dānavairhi|
tatkarmmaṇāpyasya bhavedihāntaḥ kaṃ brahmahatyā na dahedapīndram|| 25.48 ||
sa tenapṛṣṭo vidyayā copahūto śanairvācaṃ jaṭhare vyājahāra|
tamabravītkena cehopanīto mamodare tiṣṭhasi brūhi vatsa!|| 25.49 ||
kaca uvāca|
bhavatprasādānna jahāti māṃ smṛtiḥ sarvaṃ smareyaṃ yacca yathā ca vṛttam|
natvevaṃ syāttapasaḥ kṣamo me tataḥ kleśaṃ ghorataraṃ smarāmi|| 25.50 ||
asuraiḥ surāyāṃ bhavato'smi datto hatvā dagdhā cūrṇayitvā ca kāvya!|
brāhmīṃ māyāntvāsurīṃ tvatra māyā tvayi sthite kathamevābhibādhate|| 25.51 ||
śukra uvāca|
kiṃ te priyaṃ karavāṇyadya vatse! vinaiva me jīvitaṃ syāt kacasya|
nānyatra kukṣermama bhedanācca drṛśyet kaco madgato devayāni!|| 25.52 ||
devayānyuvāca|
dvau māṃ śokāvagnikalpau dahetāṃ kacasya nāśastava caivopaghātaḥ|
kacasya nāśe mama nāsti śarma tavopaghāte jīvituṃ nāsmi śaktā|| 25.53 ||
śukra uvāca|
saṃsiddharūpo'si bṛhaspateḥ suta! yattvāṃ bhaktaṃ bhajate devayānī|
vidyāmimāṃ prāpnuhi jīvanīṃ tvaṃ na cedindraḥ kacarūpī tvamadya|| 25.54 ||
na nivarteta punarjīvan kaścidanyo mamodarāt|
brāhmaṇaṃ varjayitvaikaṃ tasmādvidyāmavāpnuhi|| 25.55 ||
putro bhūtvā niṣkramasvodarān me bhitvā kukṣiñjīvaya māṃ ca tāta!|
avekṣye'tho dharmmavatīmavekṣāṃ guroḥ sakāśātprāpya vidyāṃ sa vidyāḥ || 25.56 ||
śaunaka uvāca|
guroḥ sakāśāt samavāpya vidyāṃ bhitvā kukṣinnirvicakrāma vipraḥ|
prāleyādreḥ śuklamudbhidya śrṛṅgaṃ rātryāgame paurṇamāsyāmivenduḥ|| 25.57 ||
drṛṣṭvā ca taṃ patitaṃ vedarāśimutthāpayāmāsa tataḥ kaco'pi|
vidyāṃ siddhāṃntāmavāpyābhivādyaḥ tataḥ kacastaṃ gurumityuvāca|| 25.58 ||
nidhiṃ nidhīnāṃ varadaṃ varāṇāṃ yenādriyante gurumarcanīyam|
prāleyādri projvalabhālasaṃsthaṃ pāpān lokāṃste vrajantyapratiṣṭhāḥ|| 25.59 ||
śaunaka uvāca|
surāpānād‌ vañcanātprāpayitvā saṃjñā nāśañcetasaścāpi ghoram|
drṛṣṭvā kacañcāpi tathābhirūpaṃ pītaṃ tathā surayā mohitena|| 25.60 ||
sa manyurutthāya mahānubhāvastadośanā vipra hitaṃ cikīrṣuḥ|
kāvyaḥ svayaṃ vākyamidaṃ jagāda surāpānāṃ pratyasau jātaśaṅkaḥ|| 25.61 ||
śukra uvāca|
yo brāhmaṇo'dya prabhṛtīha kaścinmohāt surā pāsyati mandabuddhiḥ|
apetadharmā brahmahā caiva sa syādasmin loke garhitaḥ syātpare ca|| 25.62 ||
mayā cemāṃ vipra dharmokta sīmāṃ maryādāṃ vai sthāpitāṃ sarvaloke|
santo viprāḥ śuśruvāṃso gurūṇāṃ devā daityāścopa śrṛṇvantu sarve|| 25.63 ||
śaunaka uvāca|
itīdamuktvā sa mahāprabhāvastaponidhīnāṃ nidhiraprameyaḥ|
tāndānavāṃścaiva nigūr̤habuddhīnidaṃ samāhūya vaco'bhyuvāca|| 25.64 ||
śukra uvāca|
ācakṣāṇo dānavā bāliśāstha śiṣyaḥ kacovatsyati matsamīpe|
sañjīvanīṃ prāpyavidyāṃ mamāyaṃ tulyaprabhāvo brāhmaṇo brahmabhūtaḥ|| 25.65 ||
śaunaka uvāca|
guroruṣya sakāśe ca daśavarṣaśatāni saḥ|
anujñātaḥ kacogantumiyeṣa tridaśālayam|| 25.66 ||
kacadevayānīsaṃvādakathanam|
śainaka uvāca|
samāpitavrataṃ tantu visṛṣṭaṃ guruṇā tadā|
prasthitaṃ tridaśāvāsaṃ devāyānīdamabravīt|| 26.1 ||
devayānyuvāca|
ṛṣeraṅgirasaḥ pautra! vṛttenābhijanena ca|
bhrājase vidyayā caiva tapasā ca damena ca|| 26.2 ||
ṛṣiryathāṅgirāmānyaḥ pitu rmama mahāyaśāḥ|
tathā mānyaśca pūjyaśca mama bhūyo bṛhaspatiḥ|| 26.3 ||
evaṃ jñātvā vijānīhi yad‌ bravīmi tapodhana!|
vratasthe niyamopete yathā varttāmyahaṃ tvayi|| 26.4 ||
sa samāpitavidyo māṃ bhaktānna tyaktumarhasi|
gṛhāṇapāṇiṃ vidhivan mama mantrapuraskṛtam|| 26.5 ||
kaca uvāca|
pūjyo mānyaśca bhagavān yathā mama pitā tava|
tathātvamanavadyāṅgi! pūjanīyatamā matā|| 26.6 ||
ātmaprāṇeḥ priyatamā bhārgavasya mahātmanaḥ|
tvaṃ bhadre! dharmataḥ pūjyā guruputrī sadā mama|| 26.7 ||
yathā mama gururnityaṃ mānyaḥ śukraḥ pitā tava|
devayāni! tathaivatvaṃ naivaṃ māṃ vaktumarhasi|| 26.8 ||
devayānyuvāca|
guruputrasya putro me na tu tvamasi me pituḥ|
tasmānmānyaśca pūjyaśca mamāpi tvaṃ dvijottama|| 26.9 ||
asurairhanyamāne tu kace tvayi punaḥ punaḥ|
tadā prabhṛti yā prītistāṃ tvameva smarasva me|| 26.10 ||
sauhārdye cānurāge ca vettha me bhaktimuttamām|
na māmarhasi dharmajña! tyaktuṃ bhaktāmanāgasam|| 26.11 ||
kaca uvāca|
aniyojye niyoge māṃ niyunakṣi śubhavrate!|
prasīda subhru! mahyantvaṃ gurorgurutarā śubhe||
yatroṣitaṃ viśālākṣi! tvayā candranibhānane!|
tatrāhamuṣito bhadre! kukṣau kāvyasta bhāmini|| 26.12 ||
bhaginī dharmato me tvaṃ maivaṃ vocaḥ śubhānane!|
sukhenādhyuṣito bhadre! na manyurvidyate mama
āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi śivamastvatha me pathi|
avirodhena dharmasya smartavyo'smi kathāntare
apramattodyatā nityamārādhaya guruṃ mama|
devayānyuvāca|
daityairhatastvaṃ yadbhartṛ budhyā tvaṃ rakṣito mayā|| 26.13 ||
yadi māṃ dharmakāmārthāṃ pratyākhyāsyasi dharmataḥ|
tataḥ kaca na te vidyā siddhireṣā gamiṣyati|| 26.14 ||
kaca uvāca|
guruputrīti kṛtvāhaṃ pratyākhyāsye na doṣataḥ|
guruṇā cābhyanujñātaḥ kāmamevaṃ śapasvamām|| 26.15 ||
ārṣaṃ dharmabruvāṇo'haṃ devayāni! yathātvayā|
śaptuṃ nārho'smi kalyāṇi! kāmato'tha ca dharmataḥ|| 26.16 ||
tasmād bhavatyā yaḥ kāmo na tathā saṃbhaviṣyati|
ṛṣiputro na te kaścit‌ jātu pāṇiṃ grahīṣyati|| 26.17 ||
phaliṣyati na me vidyā tvadvacaśceti tattathā|
adhyāpayiṣyāmi ca yaṃ tasya vidyā phaliṣyati||
śaunaka uvāca|
evamuktvā nṛpa śreṣṭha! devayānīṃ kacastadā|
tridaśeśālayaṃ śīghraṃ jagāma dvijasattamaḥ|| 26.18 ||
tamāgatamabhiprekṣya devāḥ sendrapurogamāḥ|
bṛhaspatiṃ sabhājyedaṃ kacamāhurmudānvitāḥ|| 26.19 ||
tvaṃ kacāsmaddhitaṃ karma kṛtavān mahadadbhutam|
na te yaśaḥ praṇaśitā bhāgabhāgca bhaviṣyasi|| 26.20 ||
devayānī kathānakam |
śaunaka uvāca|
kṛtavidye kace prāpte hṛṣṭarūpā divaukasaḥ|
kacādavetya tāṃ vidyāṃ kṛtārthā bharatarṣabha!|| 27.1 ||
sarva eva samāgamya śatakratumathābruvan|
kālaḥ stvadvikramasyādya jahi śatrūn purandara!|| 27.2 ||
evamuktastu saha tai stridaśairmaghavāṃstadā|
tathetyuktvopa cakrāma so'paśyadvipine striyaḥ|| 27.3 ||
krīr̤antīnāntu kanyānāṃ vane caitrarathopame|
vāyurbhūtaḥ savastrāṇi sarvāṇyeva vyamiśrayat|| 27.4 ||
tato jalāt‌ samuttīrya tāḥ kanyāḥ sahitāstadā|
vastrāṇijagṛhustāni yathā saṃsthānyanekaśaḥ|| 27.5 ||
tatra vāso devayānyāḥ śarmiṣṭhā jagṛhe tadā|
vyatikramamajānantī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ|| 27.6 ||
tatastayormithastatra virodhaḥ samajāyata|
devayānyāśca rājendra! śarmiṣṭhāyāśca tatkṛte|| 27.7 ||
devayānyuvāca|
kasmād‌ gṛhṇāsi me vastraṃ śiṣyā bhūtvā mamāsuri!
samudācārahīnāyā na te śreyo bhaviṣyati|| 27.8 ||
śarmiṣṭhovāca|
āsīnañca śayānañca pitā te pitaraṃ mama|
stauti pṛcchati cābhīkṣṇaṃ nīcastaḥ suvinītavat|| 27.9 ||
yācatastvañca duhitā stuvataḥ pratigṛhṇataḥ|
sutāhaṃ stūyamānasya dadato na tu gṛhṇataḥ|| 27.10 ||
anāyudhāsāyudhāyāḥ kiṃ tvaṃ kupyasi bhikṣuki!|
lapsyase pratiyoddhāraṃ na ca tvāṃ gaṇayāmyaham|| 27.11 ||
śaunaka uvāca|
sā vismayaṃ devayānīṃ gatāṃ saktāñca vāsasi|
śarmiṣṭhā prākṣipatkūpe tataḥ svapuramāviśat|| 27.12 ||
hateyamiti vijñāya śarmiṣṭhā pāpaniśrayā|
anavekṣya yayau tasmāt krodhavegaparāyaṇā|| 27.13 ||
atha taṃ deśamabhyagādyayātirnahuṣātmajaḥ|
śrāntayugmaḥ śrāntarūpo mṛgalipsuḥ piṇasitaḥ|| 27.14 ||
nāhuṣiḥ prekṣyamāṇo hi sanipāte gatodake|
dadarśa kanyāṃ tāṃ tatra dīptāmagniśikhāmiva|| 27.15 ||
tāmapṛcchat sa dṛṣṭvaiva kanyāmamaravarṇinīm|
sāntvayitvā nṛpaśreṣṭhaḥ sāmnā paramavalgunā|| 27.16 ||
kā tvaṃ cārumukhīśyāmā sumṛṣṭamaṇikuṇḍlā|
dīrghaṃ dhyāyasi cātyarthaṃ kasmācch‌vasiṣi cāturā|| 27.17 ||
kathañca patitā hyasmin| kṛte vīruttṛṇāvṛte|
duhitā caiva kasya tvaṃ vada sarvaṃ sumadhyame|| 27.18 ||
devayānyuvāca|
yo'sau devai rhatān daityānutthāpayati vidyayā|
tasya śukrasya kanyāha tvaṃ māṃ nūnaṃ na budhyase|| 27.19 ||
eṣa me dakṣiṇo rājan! pāṇistāmranakhāṅguliḥ|
samuddhara gṛhītvā māṃ kulīnastvaṃ hi me mataḥ|| 27.20 ||
jānāmi tvāñcasaṃśāntaṃ vīryyavantaṃ yaśasvinam|
tasmānmāṃ patitaṃ kūpādasmāduddhartumarhasi|| 27.21 ||
śaunaka uvāca|
tāmatha brāhmaṇīṃ strīṃ ca vijñāya nahuṣātmajaḥ|
gṛhītvā dakṣiṇe pāṇāvujjahāra tato balāt|| 27.22 ||
ud‌dhṛtya caināntarasā tasmāt kūpānnarādhipaḥ|
āmantrayitvā suśroṇīṃ yayāti svapuraṃ yayau|| 27.23 ||
devayānyuvāca|
tvaritaṃ ghūrṇike gaccha sarvamācakṣva me pituḥ|
nedānīṃ tu pravekṣyāmi nagaraṃ vṛṣaparvaṇaḥ|| 27.24 ||
śaunaka uvāca|
sā tu vai tvaritaṃ gatvā ghūṇikā suramandiram|
drṛṣṭvā kāvyamuvācedaṃ kampamānā vicetanā|| 27.25 ||
ācakhyau ca mahābhāgā devayānī vane hatā|
śarmiṣṭhayā mahāprājña!duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ|| 27.26 ||
śrutvā duhitaraṃ kāvyastadā śarmiṣṭhayā hatām|
tvarayā niryayau duḥkhānmārgamāṇaḥ sutāṃ vane||| 27.27 ||
drṛṣṭvā duhitaraṃ kāvyo devayānīṃ tapovane|
bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya duḥkhito vākyamabravīt|| 27.28 ||
ātmadoṣairniṃyacchantiḥ sarve duḥkhamukhe janā|
manyeduścaritaṃ tasmin tasyeyaṃ niṣkṛtiḥ kṛtā|| 27.29 ||
niṣkṛtirvāstu vā māstu śrṛṇuṣvāvahito mama|
śarmiṣṭhayāya duktāsmi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ|| 27.30 ||
satyaṃ kilaitat sā prāha daityānāmasmi gāyanā|
evaṃ hi me kathayati śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī|| 27.31 ||
vacanaṃ tīkṣṇa paruṣaṃ krodharaktekṣaṇā bhṛśam|
stuvato duhitāsi tvaṃ yācataḥ pratigṛhṇataḥ|| 27.32 ||
sutāhaṃ stūyamānasya dadato'pratigṛhṇataḥ|
iti māmāha śarmiṣṭha duhitā vṛṣaparvaṇaḥ||
krodhasaṃraktanayanā darpapūrṇānanā tataḥ|| 27.33 ||
yadyahaṃ stuvatastāta duhitā pratigṛhṇataḥ|
prasādayiṣye śarmiṣṭhāmityuktā hi sakhī mayā|| 27.34 ||
śukra uvāca|
stuvato duhitā nastvaṃ bhadre! na pratigṛhṇataḥ|
atastvaṃ stūyamānasya duhitā devayānyasi|| 27.35 ||
vṛṣaparvaiva tadveda śakro rājā ca nāhuṣaḥ|
acintyaṃ brahma nirdvandvamaiśvaraṃ hi balaṃ mama|| 27.36 ||
śukrakṛtadevayānīsāntvanam|
śukra uvāca|
yaḥ pareṣāṃ naro nityamativādāṃ stitikṣate|
devayāni! vijānīhi tena sarvamidañjitam|| 28.1 ||
yaḥ samutpatitaṃ krodhaṃ nigṛhṇāti hayaṃ yathā|
saṃyate tyajyate sadbhirnayo raśmiṣu lambate|| 28.2 ||
yaḥ samutpatitaṃ krodhamakrodhena niyacchati|
devayāni vijānīhi tena sarvamidañjitam|| 28.3 ||
yaḥ samutpatitaṃ kopaṃ kṣamayaiva nirasyati|
yathoragastvacaṃ jīrṇāṃ sa vai puruṣa ucyate|| 28.4 ||
yastu bhāvayate dharmaṃ yonimātraṃ titikṣati|
yaśca tapto na tapati bhṛśaṃ so'rthasya bhājanam|| 28.5 ||
yo yajedaśvamedhena māsi māsi śataṃ samāḥ|
yastu kupyenna sarvasya tayorakrodhano varaḥ|| 28.6 ||
ye kumārāḥ kumāryaśca vairaṃ kuryuracetasaḥ|
naitat prājñastu kurvīta vidustena balābalam|| 28.7 ||
devayānyuvāca|
vedāhantāta! bālāpi kāryāṇāntu gatāgatam|
krodhe caivātivāde vā kāryasyāpi balābale|| 28.8 ||
śiṣyasyāśiṣyavṛttaṃ hi na kṣantavyaṃ bubhūṣuṇā|
asatsaṃkīrṇavṛtteṣu vāso mama na rocate|| 28.9 ||
puṃso ye nābhinandanti vṛttenābhijanena ca|
na teṣu nivaset prājñaḥ śreyo'rthī pāpabuddhiṣu|| 28.10 ||
ye nainamabhijānantu vṛttenābhijanena ca|
teṣu sādhuṣu vastavyaṃ sa vāsaḥ śreṣṭha ucyate|| 28.11 ||
tanme mathnāti hṛdayamagnikalpamivāraṇim|
vāgduruktaṃ mahāghoraṃ duhiturvṛṣaparvaṇaḥ|| 28.12 ||
nahyato duṣkaraṃ manye tāta lokeṣvapi triṣu|
yā sapatnaśriyaṃ dīptāṃ hīnaśrīḥ paryupāsate|| 28.13 ||
śukrasya krodhotpattikathanam|
śaunaka uvāca|
tataḥ kāvyo bhṛguśreṣṭhaḥ samanyurupagamya ha|
vṛṣaparvāṇamāsīnamityuvācāvicārayan|| 29.1 ||
nādharmaścarito rājan! sadyaḥ phalati gauriva|
śanairāvartyamānastu mūlānyapi nikṛntati|| 29.2 ||
yadi nātmani putreṣu na cet‌ paśyati naptṛṣu|
pāpamācaritaṃ karma trivargamativartate|| 29.3 ||
phalatyevaṃ dhruvaṃ pāpaṃ gurubhuktamivodare|
yadā ghātayase vipraṃ kaca māṃ girasandatā|| 29.4 ||
apāpaśīlaṃ dharmajñaṃ śuśrūṣuṃ mad‌gṛhe ratam|
vadhādanarhatastasya vadhācca duhiturmama|| 29.5 ||
vṛṣaparvannibodhatvaṃ tyakṣyāmi tvāṃ sabāndhavam|
sthātuṃ tvadviṣaye rājan! na śaknomi tvayā saha|| 29.6 ||
adyaivamabhijānāmi daityaṃ mithyā pralāpinam|
yatastvamātmanodīrṇāṃ duhitāṃ kimupekṣase|| 29.7 ||
vṛṣaparvovaca|
nāvadyaṃ na mṛṣāvādaṃ tvayi jānāmi bhārgava!
tvayi satyañca dharmmañca tatprasīdatu māṃ bhavān|| 29.8 ||
adyāsmānapahāyatvamito vāsyasi bhārgava!|
samudraṃ saṃmpraveśyāmi nānyadasti parāyaṇam|| 29.9 ||
śukra uvāca|
samudraṃ praviśadhvaṃ vā diśo vā vrajatāsurāḥ|
duhiturnāpriyaṃ soḍhuṃ śakto'haṃ dayitā hi me|| 29.10 ||
prasādyatāṃ devayānīṃ jīvitaṃ yatra me sthitam|
yogakṣemakaraste'hamindrasyeva bṛhaspatiḥ|| 29.11 ||
vṛṣaparvovāca|
yatkiñcidasurendrāṇāṃ vidyate vasu bhārgava!|
bhuvi hastirathāśvaṃ vā tasya tvaṃ mama ceśvaraḥ|| 29.12 ||
śukra uvāca|
yatkiñcidasti draviṇaṃ daityendrāṇāṃ mahāsura!|
tasyeśvaro'smi yadyetaddevayāni! prasādyatām|| 29.13 ||
śaunaka uvāca|
tatastu tvaritaḥ śukrastena rājñā samaṃ yayau|
uvāca caināṃ subhage! pratipannaṃ vacastava|| 29.14 ||
devayānyuvāca|
yaditvamīśvarastāta! rājño vittasya bhārgava|
nābhijānāmi tatte'haṃ rājā vadatu māṃ svayam|| 29.15 ||
yaṃ kāmamabhijānāmi devayāni! śucismite|
tatte'haṃ saṃpradāsyāmi yadyapi syāt sudurlabham|| 27.16 ||
devayānyuvāca|
dāsīṃ kanyāsahasreṇa śarmiṣṭhāmabhikāmaye|
anuyāsyati māṃ tatra yatra dāsyati me pitā|| 27.17 ||
vṛṣaparvovāca|
uttiṣṭha dhātri! gaccha tvaṃ śarmiṣṭhāṃ śīghramānaya|
yaṃ ca kāmayate kāmaṃ devayānī karotu tam|| 29.18 ||
śaunaka uvāca|
tato dhātrī tatra gatvā śarmiṣṭhāmidamabravīt|
uttiṣṭha bhadre! śarmiṣṭhe! jñātīnāṃ sukhamāvaha|| 29.19 ||
tyajati brāhmaṇaḥ śiṣyān devayānyā pracoditaḥ|
yaṃ sā kāmayate kāmaṃ sakāryo'tra tvayānaghe||
dāsītvamabhijātāsi devayānyāḥ suśobhane!|| 29.20 ||
śarmiṣṭhovāca|
yaṃ ca kāmayate kāmaṃ karavāṇyahamadya tam|
māgānmanyuvaśaṃ śukro devayānī ca matkṛte|| 29.21 ||
śaunaka uvāca|
tataḥ kanyāsahasreṇa vṛtā śivikayā tadā|
piturnideśāttvaritā niścakrāma purottamāt|| 29.22 ||
śarmiṣṭhovāca|
ahaṃ kanyāsahasreṇa dāsī te paricārikā|
dhruvaṃ tvāṃ tatra yāsyāmi yatra dāsyati te pitā|| 29.23 ||
devayānyuvāca|
stuvato duhitā cāhaṃ yācataḥ pratigṛhṇataḥ|
stūyamānasya duhitā kathaṃ dāsī bhaviṣyasi|| 29.24 ||
śarmiṣṭhovāca|
yena kenacidārtānāṃ jñātīnāṃ sukhamāvahet|
anuyāsyāmyahaṃ tatra yatra dāsyati te pitā|| 29.25 ||
śaunaka uvāca|
pratiśrute dāsabhāve duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ|
devayānī nṛpaśreṣṭha! pitaraṃ vākyamabravīt|| 29.26 ||
praviśāmi puraṃ tāta tuṣṭāsmi dvijasattama|
amoghaṃ tava vijñānamasti vidyābalañca te|| 29.27 ||
evamukto dvijaśreṣṭho duhitrā sumahāyaśāḥ|
praviveśapuraṃ hṛṣṭaḥ pūjitaḥ sarvadānavaiḥ|| 29.28 ||
yayāticaritram|
śaunaka uvāca|
atha dīrgheṇa kālena devayānī nṛpottam|
vanaṃ tadeva niryātā krīr̤ārthaṃ varavarṇinī|| 30.1 ||
tena dāsī sahasreṇa sārdhaṃ śarmiṣṭhayā tadā|
tameva daśa saprāptā yathā kāmaṃ cacāra sā|| 30.2 ||
tābhiḥ sakhībhiḥ sahitāḥ sarvābhirmuditā bhṛśam|
krīr̤antyo'bhiratāḥ sarvvāḥ pibantyo madhu mādhavam|| 30.3 ||
khādantyo vividhān bhakṣyān phalāni vividhāni ca|
punaśca nāhuṣo rājā mṛgalipsuryadrṛcchayā|| 30.4 ||
tameva deśaṃ saṃprāpto jalalipsuḥ pratarṣitaḥ|
dadarśa devayānīñca śarmiṣṭhāntāśca yoṣitaḥ|| 30.5 ||
pibantyo lalanāstaśca divyābharaṇabhūṣitāḥ|
upiviṣṭāñca dadrṛśe devayānīṃ śucismitām|| 30.6 ||
rūpeṇāpratimāṃ tāsāṃ strīṇāṃ madhye varānanām|
śarmiṣṭayā sevyamānāṃ pādasamvāhanādibhiḥ|| 30.7 ||
yayātiruvāca|
dvābhyāṃ kanyā sahasrābhyāṃ dve kanye parivārite|
gotre ca nāmanī caiva dvayoḥ pṛcchāmyatohyaham|| 30.8 ||
devayānyuvāca|
ākhyāsyāmyahamādatsva vacanaṃ me narādhipaḥ!|
śukro nāmāsuraguruḥ sutāṃ jānīhi tasya mām|| 30.9 ||
iyaṃ ca me sakhī dāsī yatrāhaṃ tatra gāminī|
duhitā dānavendrasya śarmiṣṭhā vṛṣaparvaṇaḥ|| 30.10 ||
yayātiruvāca|
kathaṃ tu te sakhī dāsī kanyeyaṃ varavarṇinī|
asurendrasutā subhru! paraṃ kautūhalaṃ hi me|| 30.11 ||
devayānyuvāca|
sarvameva naravyāghra!vidhānamanuvarttate|
vidhinā vihitaṃ jñātvā mā vicitraṃ manaḥ kṛthā|| 30.12 ||
rājavadrūpaveṣau te brāhmīṃ vācaṃ bibharṣi ca|
kiṃ nāmā tvaṃ kutaścāsi kasya putraśca śaṃsame|| 30.13 ||
yayātiruvāca|
brahmacaryeṇa vedo me kṛtsnaḥ śrutipathaṃ gataḥ|
rājāhaṃ rājaputraśca yayātiritiviśrutaḥ|| 30.14 ||
devayānyuvāca|
kena cārthena nṛpate! hyenaṃ deśaṃ samāgataḥ|
jighṛkṣurvvāri yatkiñcidathavā mṛgalipsayā|| 30.15 ||
yayātiruvāca|
mṛgalipsurahaṃ bhadre! pānīyārthamihāgataḥ|
bahudhāpyanuyukto'smi tvamanujñātumarhasi|| 30.16 ||
devayānyuvāca|
dvābhyāṃ kanyāsahasrābhyāṃ dāsyā śarmiṣṭhayā saha|
tvadadhīnāsmi bhadraṃ te sakhe! bharttā ca me bhava|| 30.17 ||
yayātiruvāca|
vidhyauśanasi bhadraṃ te na tvadarho'smi bhāmini|
avivāhyāḥ sma rājāno devayāni! pitustava|| 30.18 ||
devayānyuvāca|
saṃsṛṣṭaṃ brahmaṇā kṣatraṃ kṣatraṃ brahmaṇi saṃśritam|
ṛṣiśca ṛṣiputraśca nāhuṣādya bhajasva mām|| 30.19 ||
yayātiruvāca|
ekadehodbhavā varṇā ścatvāro'pi varānane|
pṛthagdharmmāḥ pṛthak śaucāsteṣāṃ vai brāhmaṇo varaḥ|| 30.20 ||
devayānyuvāca|
pāṇigraho nāhuṣāyaṃ na puṃbhiḥ sevitaḥ purā|
tvamenamagrahīdagre vṛṇomi tvāmahaṃ tataḥ|| 30.21 ||
kathaṃ tu me manasvinyāḥ pāṇimanyaḥ pumān‌ spṛśet|
gṛhītamṛṣiputreṇa svayaṃ vāpyṛṣiṇā tvayā|| 30.22 ||
yayātiruvāca|
kruddhādāśīviṣāt sarpājjvalanāt sarvatomukhāt|
durādharṣataro vipraḥ puruṣeṇa vijānatā|| 30.23 ||
devayānyuvāca|
kathamāśīviṣātsarpājjvalanātsarvatomukhāt|
durādharṣataro vipra ityāttha puruṣarṣabha|| 30.24 ||
yayātiruvāca|
daśedāśīviṣastvekaṃ śastreṇaikaśca badhyate|
hanti vipraḥ sarāṣṭrāṇi purāṇyapi hi kopitaḥ|| 30.25 ||
durādharṣataro viprastasmāt bhīru! mato mama|
ato'dattāñca pitrā tvāṃ bhadre!na vivahāmyaham|| 30.26 ||
devayānyuvāca|
dattāṃ vahasva pitrā māṃ tvaṃ hi rājan! vṛto mayā|
ayācato bhayaṃ nāsti dattāñca pratigṛhṇataḥ|| 30.27 ||
śaunaka uvāca|
tvaritaṃ devayānyātha preṣitā piturātmanaḥ|
sarvaṃ nivedayāmāsa dhātrī tasmai yathātatham|| 30.28 ||
śrutvaiva ca sa rājānaṃ darśayāmāsa bhārgavaḥ|
drṛṣṭvaivamāgataṃ vipraṃ yayātiḥ pṛthivīpatiḥ|| 30.29 ||
devayānyuvāca|
rājāyaṃ nāhuṣastāta durgame pāṇimagrahīt|
namaste dehi māmasmai lokenānyaṃ patiṃ vṛṇe|| 30.30 ||
vavande brāhmaṇaṃ kāvyaṃ prāñcaliḥ praṇataḥ sthitaḥ|
taṃ cāpyabhyavadatkāvyaḥ sāmnā paramavalgunā|| 30.31 ||
śukra uvāca|
vṛto'nayā patirvīra! sutayā tvaṃ mameṣṭayā|
gṛhāṇemāṃ mayā dattāṃ mahiṣīṃ nahuṣātmaja!|| 30.32 ||
yayātiruvāca|
adharmo māṃ spṛśedevaṃ pāpamasyāśca bhārgava!|
varṇasaṃkarato brahman! iti tvāṃ pravṛṇomyaham|| 30.33 ||
śukra uvāca|
adharmāt tvāṃ vimuñcāmi varaṃ varaya cepsitam|
asmin vivāhe tvaṃ ślāghyo raho pāpannudāmi te|| 30.34 ||
vahasva bhāryāṃ dharmeṇa devayānīṃ śucismitām|
anayā saha saṃprītimatulāṃ samavāpnuhi|| 30.35 ||
iyaṃ cāpi kumārī te śarmiṣṭha vārṣaparvaṇī|
saṃpūjya santataṃ rājan! na caināṃ śayanehvayaḥ|| 30.36 ||
śaunaka uvāca|
evamukto yayātistu śukraṃ kṛtvā pradakṣiṇam|
jagāma svapuraṃ hṛṣṭaḥ so'nujñāto mahātmanā|| 30.37 ||