← ← Back to Shabda
English interface
Ribhu Gita
Ribhu Gita
Text in Roman script
Devotional text
śrīśivarahasyāntargate ṛbhugītā
anukramaṇikā
1. ṛbhustutirnāma prathamo'dhyāyaḥ |
2. śivena ṛbhuṃ prati sūtropadeśo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ |
3. śivaṛbhusaṃvādo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ |
4. ṛbhunidāghasaṃvādo nāma caturtho'dhyāyaḥ |
5. śivena kumāropadeśavarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ |
6. prapañcasya saccinmayatvakathanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ |
7. svātmanirūpaṇaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ |
8. prapañcaśūnyatva-sarvanāstitvanirūpaṇaṃ nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ |
9. ahambrahmāsmiprakaraṇanirūpaṇaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ |
10. brahmatarpaṇātmahomākhya prakaraṇadvayavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ |
11. jīvanmuktaprakaraṇaṃ nāma ekādaśo'dhyāyaḥ |
12. dehamuktiprakaraṇavarṇanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ |
13. sarvamātmaprakaraṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ |
14. ātmānandaprakaraṇavarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ |
15. brahmaiva sarvaṃ prakaraṇanirūpaṇaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ |
16. cidevatvamprakaraṇavarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ |
17. sarvasiddhāntasaṅgrahaprakaraṇaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ |
18. ṛbhunidāghasaṃvādo nāma aṣṭadaśodhyāyaḥ |
19. brahmānandaprakaraṇaṃ nāma ekonaviṃśo'dhyāyaḥ |
20. ātmavaibhavaprakaraṇaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ |
21. sarvaprapañcaheyatvaprakaraṇavarṇanaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ |
22. nāmarūpaniṣedhaprakaraṇaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ |
23. rahasyopadeśaprakaraṇaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ |
24. ahaṃ brahmaprakaraṇanirūpaṇaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ |
25. brahmaṇassarvarūpatvanirūpaṇaprakaraṇaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ |
26. jñānāmṛtamanomayaprakaraṇavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ |
27. ānandarūpatvanirūpaṇaprakaraṇaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ |
28. ātmavailakṣaṇyaprakaraṇaṃ nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ |
29. tanmayabhāvopadeśaprakaraṇaṃ nāma ekonatriṃśo'dhyāyaḥ |
30. brahmaikarūpatvanirūpaṇaprakaraṇaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ |
31. mahāvākyārthanirūpaṇaprakaraṇaṃ nāma ekatriṃśo'dhyāyaḥ |
32. sarvamithyātvanirūpaṇaprakaraṇaṃ nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ |
33. saccidānandarūpatāprakaraṇaṃ nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ |
34. dṛṣṭāntairbrahmasādhanaprakaraṇaṃ nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ |
35. brahmabhāvanopadeśaprakaraṇaṃ nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ |
36. brahmabhāvanopadeśaprakaraṇaṃ nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ |
37. sarvasiddhāntaprakaraṇaṃ nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ |
38. prapañcaśūnyatvaprakaraṇaṃ nāma aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ |
39. sarvalayaprakaraṇaṃ nāma ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ |
40. cittavṛttinirodhaprakaraṇaṃ nāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ |
41. granthapraśastinirūpaṇaṃ nāma ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ |
42. nidāghānubhavavarṇanaprakaraṇaṃ nāma dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ |
43. nidāghānubhavavarṇanaprakaraṇaṃ nāma tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ |
44. nidāghānubhavavarṇanaṃ nāma catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ |
45. nidāghakṛtagurustutivarṇanaṃ nāma pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ |
46. jñānopāyabhūtaśivavratanirūpaṇaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ |
47. ṛbhukṛtasaṅgrahopadeśavarṇanaṃ nāma saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ |
48. skandakṛtaśivavratopadeśavarṇanaṃ nāma aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ |
49. śivasya jñānadātṛtvanirūpaṇaṃ nāma ekonapañcāśo'dhyāyaḥ |
50. sudarśanasya muktilābhavarṇanaṃ aṃśaśravaṇaphalanirūpaṇaṃ
ca nāma pañcāśo'dhyāyaḥ |
1. ṛbhustutirnāma prathamo'dhyāyaḥ
hemādriṃ kila mātuluṅgaphalamityādāya modādhiko
mauḍhyānnākanivāsināṃ bhayaparairvākyairiva prārthitaḥ |
nīlīśambaranīlamambaratalaṃ jambūphalaṃ bhāvayan-
taṃ muñcangirimambaraṃ parimṛśal~lambodaraḥ pātu mām || 1.1||
vāmaṃ yasya vapuḥ samastajagatāṃ mātā pitā cetarat
yatpādāmbujanūpurodbhavaravaḥ śabdārthavākyāspadam |
yannetratritayaṃ samastajagatāmālokahetuḥ sadā
pāyāddaivatasārvabhaumagirijālaṅkāramūrtiḥ śivaḥ || 1.2||
sūtaḥ -
jaigīṣavyaḥ punarnatvā ṣaṇmukhaṃ śivasambhavam |
papraccha hṛṣṭastaṃ tatra munibhirgaṇapuṅgavaiḥ || 1.3||
jaigīṣavyaḥ -
karuṇākara sarvajña śaraṇāgatapālaka |
aruṇādhipanetrābjacaraṇasmaraṇonmukha || 1.4||
karuṇāvaruṇāmbhodhe taraṇidyutibhāskara |
divyadvādaśaliṅgānāṃ mahimā saṃśruto mayā || 1.5||
tvatto'nyatśrotumicchāmi śivākhyānamanuttamam |
tvadvākyakañjapīyūṣadhārābhiḥ pāvayāśu mām || 1.6||
sūtaḥ -
iti tasya girā tuṣṭaḥ ṣaṇmukhaḥ prāha taṃ munim || 1.7||
śrīṣaṇmukhaḥ -
śaṛṇu tvamagajākāntenoktaṃ jñānamahārṇavam |
ṛbhave yatpurā prāha kailāse śaṅkaraḥ svayam || 1.8||
brahmasūnuḥ purā vipro gatvā natvā maheśvaram |
ṛbhurvibhuṃ tadā śambhuṃ tuṣṭāva praṇato mudā || 1.9||
ṛbhuḥ -
divāmaṇiniśāpatisphuṭakṛpīṭayonisphura-
llalāṭabhasitollasadvaratripuṇḍrabhāgojvalam |
bhajāmi bhujagāṅgadaṃ vidhṛtasāmisomaprabhā-
virājitakapardakaṃ karaṭikṛttibhūṣyatkaṭim || 1.10||
bhālākṣādhvaradakṣaśikṣakavalakṣokṣeśavāhottama-
tryakṣākṣayya phalapradāvabhasitālaṅkārarudrākṣadhṛk |
cakṣuḥśrotravarāṅgahārasumahāvakṣaḥsthalādhyakṣa māṃ
bhakṣyībhūtagaraprabhakṣa bhagavanbhikṣvarcyapādāmbuja || 1.11||
gaṅgācandrakalālalāma bhagavan bhūbhṛtkumārīsakha
svāmiṃste padapadmabhāvamatulaṃ kaṣṭāpahaṃ dehi me |
tuṣṭo'haṃ śipiviṣṭahṛṣṭamanasā bhraṣṭānna manye hari-
brahmendrānamarāntriviṣṭapagatānniṣṭhāhi me tādṛśī || 1.12||
nṛttāḍambarasajjaṭāpaṭalikābhrāmyanmahoḍucchaṭā
truṭyatsomakalālalāmakalikāśamyākamaulīnatam |
ugrānugrabhavogradurgajagaduddhārāgrapādāmbujaṃ
rakṣovakṣakuṭhārabhūtamumayā vīkṣe sukāmapradam || 1.13||
bhālaṃ me bhasitatripuṇḍraracitaṃ tvatpādapadmānataṃ
pāhīśāna dayānidhāna bhagavanbhālānalākṣa prabho |
kaṇṭho me śitikaṇṭhanāma bhavato rudrākṣadhṛkpāhi māṃ
karṇau me bhujagādhiporusumahākarṇa prabho pāhi mām || 1.14||
nityaṃ śaṅkaranāmabodhitakathāsārādaraṃ śaṅkaraṃ
vācaṃ rudrajapādarāṃ sumahatīṃ pañcākṣarīmindudhṛk |
bāhū me śaśibhūṣaṇottamamahāliṅgārcanāyodyatau
pāhi premarasārdrayā'dya sudṛśā śambho hiraṇyaprabha || 1.15||
bhāsvadbāhucatuṣṭayojjvala sadā netre trinetre prabho
tvalliṅgottamadarśanena sutarāṃ tṛptaiḥ sadā pāhi me |
pādau me harinetrapūjitapadadvandvāva nityaṃ prabho
tvalliṅgālayaprakramapraṇatibhirmānyau ca dhanyau vibho || 1.16||
dhanyastvalliṅgasaṅgepyanudinagalitānaṅgasaṅgāntaraṅgaḥ
puṃsāmarthaikaśaktyā yamaniyamavarairviśvavandya prabho yaḥ |
datvā bilvadalaṃ sadambujavaraṃ kiñcijjalaṃ vā muhuḥ
prāpnotīśvarapādapaṅkajamumānāthādya muktipradam || 1.17||
umāramaṇa śaṅkara tridaśavandya vedeḍya hṛ-
ttvadīyaparabhāvato mama sadaiva nirvāṇakṛt |
bhavārṇavanivāsināṃ kimu bhavatpadāmbhoruha-
prabhāvabhajanādaraṃ bhavati mānasaṃ muktidam || 1.18||
saṃsārārgalapādabaddhajanatāsammocanaṃ bharga te
pādadvandvamumāsanātha bhajatāṃ saṃsārasambharjakam |
tvannāmottamagarjanādaghakulaṃ santarjitaṃ vai bhave-
dduḥkhānāṃ parimārjakaṃ tava kṛpāvīkṣāvatāṃ jāyate || 1.19||
vidhimuṇḍakarottamorumerukodaṇḍakhaṇḍitapurāṇḍajavāhabāṇa |
pāhi kṣamārathavikarṣasuvedavājiheṣāntaharṣitapadāmbuja viśvanātha || 1.20||
vibhūtīnāmanto na hi khalu bhavānīramaṇa te
bhave bhāvaṃ kaścit tvayi bhavaha bhāgyena labhate |
abhāvaṃ cājñānaṃ bhavati jananādyaiśca rahitaḥ
umākānta svānte bhavadabhayapādaṃ kalayataḥ || 1.21||
varaṃ śambho bhāvairbhajanabhāvena nitarāṃ (bhāvairbhavabhajanabhāvena)
bhavāmbhodhirnityaṃ bhavati vitataḥ pāṃsubahulaḥ |
vimuktiṃ bhuktiṃ ca śrutikathitabhasmākṣavaradhṛ-
gbhave bhartuḥ sarvo bhavati ca sadānandamadhuraḥ || 1.22||
somasāmajasukṛttimaulidhṛk sāmasīmaśirasi stutapāda |
sāmikāyagirijeśvara śambho pāhi māmakhiladuḥkhasamūhāt || 1.23||
bhasmāṅgarāga bhujagāṅga mahokṣasaṅga
gaṅgāmbusaṅga sujaṭā niṭila sphuliṅga |
liṅgāṅga bhaṅgitamanaṅga vihaṅgavāha-
sampūjyapāda sadasaṅga janāntaraṅga || 1.24||
vātsalyaṃ mayi tādṛśaṃ tavanaceccandrārdha cūḍāmaṇe
dhikkṛtyāpi vimucya vā tvayi yato dhanyo dharaṇyāmaham |
sakṣāraṃ lavaṇārṇavasya salilaṃ dhārā dhareṇa kṣaṇā-
dādāyojjhitamākṣitau hi jagatāṃ āsvādanīyāṃ dṛśām || 1.25||
tvatkailāsavare viśokahṛdayāḥ krodhojjhitāccāṇḍajāḥ
tasmānmāmapi bhedabuddhirahitaṃ kurvīśa te'nugrahāt |
tvadvaktrāmala nirjarojjhita mahāsaṃsāra santāpahaṃ
vijñānaṃ karuṇā'diśādya bhagavan lokāvanāya prabho || 1.26||
sāraṅgī siṃhaśābaṃ spṛśati sutadhiyā nandinī vyāghrapotaṃ
mārjārī haṃsabālaṃ praṇayaparavaśā kekikāntā bhujaṅgam |
vairāṇyājanmajātānyapi galitamadā jantavo'nye tyajanti
bhaktāstvatpādapadme kimu bhajanavataḥ sarvasiddhiṃ labhante || 1.27||
skandaḥ -
itthaṃ ṛbhustutimumāvarajānirīśaḥ
śrutvā tamāha gaṇanāthavaro maheśaḥ |
jñānaṃ bhavāmayavināśakaraṃ tadeva tasmai tadeva
kathaye śaṛṇu pāśamuktyai || 1.28||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhustutirnāma
prathamo'dhyāyaḥ ||
2. śivena ṛbhuṃ prati sūtropadeśo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ
īśvaraḥ -
śaṛṇu padmajasambhūta mattaḥ sūtravidhikramam |
jñānotpādakahetūni śrutisārāṇi tattvataḥ || 2.1||
vyāsā manvantareṣu pratiyugajanitāḥ śāmbhavajñānasiddhyai
bhasmābhyaktasamastagātranivahā rudrākṣamālādharāḥ |
kailāsaṃ samavāpya śaṅkarapadadhyānena sūtrāṇyumā-
kāntātprāpya vitanvate svakadhiyā prāmāṇyavādānaho || 2.2||
jijñāsyaṃ brahma evetyathapadaviditaiḥ sādhanaprāptyupāyai-
ryogairyogādyupāyairyamaniyamamahāsāṅkhyavedāntavākyaiḥ |
śrotavyo bhagavānna rūpaguṇato mantavya ityāha hi
vedodbodhadavākyahetukaraṇairdhyeyaḥ sa sākṣātkṛteḥ || 2.3||
janmādyasya yato'sya citrajagato mithyaiva tatkāraṇaṃ
brahma brahmātmanaiva prakṛtiparamado vartamānaṃ vivartet |
śrutyā yuktyā yato vā itipadaghaṭito bodhato vakti śambhuṃ
nāṇuḥ kālavipākakarmajanitetyācodanā vai mṛṣā || 2.4||
yoniḥ śāstrasya vedastadubhayamananādbrahmaṇaḥ pratyabhijñā
niḥśvāsādvedajālaṃ śivavaravadanādvedhasā prāptametat |
tasmāttarkavitarkakarkaśadhiyā nātikramettāṃ dhiyaṃ
svāmnāyakriyayā tadaprakaraṇe yonirmaheśo dhruvam || 2.5||
tattvasyāpi samanvayātśrutigirāṃ viśveśvare codanā
sā cānirvacanīyatāmupagatā vāco nivṛttā iti |
ātmaivaiṣa itīva vākyasuvṛtirvṛttiṃ vidhatte dhiyā
vedāntādiṣu eka eva bhagavānukto maheśo dhruvam || 2.6||
nāsadvā vīkṣate yajjaḍamiti karaṇairgandharūpādihīnaṃ
śabdasparśādihīnaṃ jagadanugatamapi tadbrahma kiṃrūpamīṣṭe |
gauṇaṃ cedapi śabdato jagadidaṃ yannāmarūpātmakaṃ
taccātrāviśadīśvaro'rthavacasā mokṣasya niṣṭhākramaḥ || 2.7||
heyatvāvacanācca tacchrutigirāṃ sthūlaṃ pradṛṣṭaṃ bhave-
drūpaṃ nārūpato'pi prakaraṇavacanaṃ vā vikāraḥ kiledam |
svāpyāyādapi tadvadāpi paramānando yadītthaṃ paraḥ
sāmānyācca gaterathāpyanubhave vidyotate śaṅkaraḥ || 2.8||
śrutatvādvedāntapratipadavacaḥ kāraṇamumā-
sanātho nāthānāṃ sa ca kila na kaścijjanibhavaḥ |
sa evānandātmā śrutikathitakośādirahito
vikāraprācuryānna hi bhavati kāryaṃ ca karaṇam || 2.9||
taddhetuvyapadeśato'pi śiva eveti cānandakṛ-
nmantrairvarṇakṛtakrameṇa bhagavānsatyādyanantocyate |
nairantaryānupapattito'pi sukhitā cānandabhedo'rthataḥ
kāmāccānanubhāvato hṛdi bhidā jāyedbhayaṃ saṃsṛteḥ || 2.10||
pucchaṃ brahma pratiṣṭhiteti vacanāccheṣī maheśo'vyayaḥ |
ākāśāntarato'pi bhautikahṛdākāśātmatā vākyato
brahmaiva pratibhāti bhedakalane cākalpanā kalpataḥ (nalpataḥ) || 2.11||
suṣuptyutkrāntyorvā na hi khalu na bhedaḥ paraśive
atotthānaṃ dvaite na bhavati pare vai vilayane |
tadarhaṃ yatsūkṣmaṃ jagadidamanākāramarasaṃ
na gandhaṃ na sparśaṃ bhavati parameśe vilasitam || 2.12||
adhīnañcārthaṃ tadbhavati punarevekṣaṇaparaṃ
svatantrecchā śambhorna khalu karaṇaṃ kāryamapi na || 2.13||
jñeyatvāvacanācca śaṅkara parānande pramodāspade
prajñānaṃ na hi kāraṇaṃ prakṛtikaṃ praśnatrayasyārthavat |
na vijñeyaṃ dehapravilayaśatotthānagaṇanā
sa mṛtyormṛtyustadbhavati kila bhedena jagataḥ || 2.14||
mahadvaccāṇīyo bhavati ca samo lokasadṛśā
tathā jyotistvekaṃ prakaraṇaparaṃ kalpitavataḥ |
na saṅkhyābhedena tribhuvanavibhavādatikaraṃ
svabhāvo'yaṃ śaśvanmukharayati modāya jagatām || 2.15||
prāṇādudgatapañcasaṅkhyajanitā tadvastrivacca śrutaṃ
tacchrotraṃ manaso na siddhaparamānandaikajanyaṃ mahaḥ |
jyotiṣkāraṇadarśite ca karaṇe sattā sadityanvahaṃ
cākarṣā bhavati prakarṣajanite tvattīti vākyottaram || 2.16||
jāgrattvāvacanena jīvajagatorbhedaḥ kathaṃ kathyate
liṅgaṃ prāṇagataṃ na ceśvaraparaṃ jyotiḥ kilaikyapradam |
anyārthatvavivekato'rthagatikaṃ cākalpayadvākyataḥ |
prajñāmityaparaḥ kramasthitirasāvanyo vadantaṃ mṛṣā || 2.17||
prakṛtyaivaṃ siddhaṃ bhavati paramānandavidhura-
mabhidhyopādeśādbhavati ubhayāmnāyavacanaiḥ |
bhavatyātmā kartā kṛtivirahito yonirapi ca
pratiṣṭhā niṣṭhā ca tribhuvanaguruḥ premasadanaḥ || 2.18||
abhidhyopādeśātsa bahu bhavadīkṣādivaśataḥ
samāsā(bho)cobhābhyāṃ prakṛtijasamāmnāyavacanāt |
ato hyātmā śuddhaḥ prakṛtipariṇāmena jagatāṃ
mṛdīva vyāpāro bhavati pariṇāmeṣu ca śivaḥ || 2.19||
ānandābhyāsayogādvikṛtajagadānandajagato
ato hetordharmo na bhavati śivaḥ kāraṇaparaḥ |
hiraṇyātmā''ditye'kṣiṇi udetīha bhagavā-
nnateścādhārāṇāṃ śravaṇavacanairgopitadhiyaḥ || 2.20||
bhedādivyapadeśato'sti bhagavānanyo bhavetkintataḥ
ākāśādiśarīraliṅganiyamādvyāpyaṃ hi sarvaṃ tataḥ |
tajjyotiḥ paramaṃ maheśvaramumākāntākhyaśāntaṃ maho
vedānteṣu nitāntavākyakalane chando'bhidhānādapi || 2.21||
bhūtādivyapadeśato'pi bhagavatyasminmaheśe dhruvaṃ
yasmādbhūtavarāṇi jāyata iti śrutyā'sya leśāṃśataḥ |
viśvaṃ viśvapaterabhūttadubhayaṃ prāmāṇyato darśanā-
tprāṇasyānugamātsa eva bhagavānnānyaḥ pathā vidyate || 2.22||
na vaktuścātmā vai sa khalu śivabhūmādivihitaḥ
tathaivāyurdehe aranivahavaccakragamaho |
adṛśyo hyātmā vai sa hi sudṛśataḥ śāstranivahaiḥ
śivo devo vāmo munirapi ca sārvātmyamabhajat || 2.23||
prasiddhiḥ sarvatra śrutiṣu vidhivākyairbhagavato
mahābhūtairjātaṃ jagaditi ca tajjādivacanaiḥ |
ato'ṇīyāñjyāyānapi dvividhabhedavyapagatā
vivakṣā no'stīti prathayati guṇaireva hi śivaḥ || 2.24||
sambhogaprāptireva prakaṭajagataḥ kāraṇatayā
sadā vyomaivetthaṃ bhavati hṛdaye sarvajagatām |
ato'ttā vai śarvaścaramacarabhūtaṃ jagadidaṃ
mahāmṛtyurdeśo bhavati śikharannāda iti ca || 2.25||
prakaraṇavacanena vedajāte bhagavati bhavanāśane maheśe |
praviśati śiva eva bhogabhoktṛniyamanadarśanato hi vākyajātam || 2.26||
viśeṣaṇaiḥ śaṅkarameva nityaṃ dvidhā vadatyevamupādhiyogāt |
ato'ntarā vākyapadaiḥ samarthitaḥ sthānādiyogairbhagavānumāpatiḥ || 2.27||
sukhābhidhānātsukhameva śambhuḥ kaṃ brahma khaṃ brahma iti śrutīritaḥ |
śrutopavākyopaniṣatpracoditaḥ gatiṃ prapadyeta budho'pi vidyayā || 2.28||
anavasthitito'pi netaro bhagavāneva sa cakṣuṣi prabudhyet |
bhayabhītāḥ khalu yasya somasūryānalavāyvambujasambhavā bhramanti || 2.29||
antaryāmitayaiva lokamakhilaṃ jānātyumāyāḥ patiḥ |
bhūteṣvantarago'pi bhūtanivahā no jānate śaṅkaram || 2.30||
na tatsmṛtyā dharmairabhilaṣaṇato bhedavidhuraṃ
na śārīraṃ bhede (bheda) bhavati agajānāyakavare |
adṛśyatvāddharmairna khalu bhagavānanyaditi ca
parādādityaṃ cāmatirapi ca bhedaprakalane || 2.31||
bhedādeśca viśeṣaṇaṃ paraśive rūpaṃ na nāma prabhā |
bhāvo vā bhavati prabhāvirahitaṃ brahmātmanā cāha tat || 2.32||
smṛtaṃ mānaṃ śambhau bhagavati ca tatsādhanatayā-
pyato daivaṃ bhūtaṃ na bhavati ca sākṣātparaśive |
abhivyaktī cānyaḥ smṛtimapi tathā'nyo'pi manute
tathā sampattirvai bhuvi bhavati kiṃ śambhukalane || 2.33||
yaṃ muktivyapadeśataḥ śrutiśikhāśākhāśataiḥ kalpite
bhidyedgranthirapi prakīrṇavacanātsākṣyeva bāhyāntarā |
śabdo brahmatayaiva na prabhavate prāṇaprabhedena ca
taccāpyutkramaṇasthitiśca vilaye
bhuṅkte'pyasau (bhuṅktye'pyasau) śaṅkaraḥ || 2.34||
taṃ bhūmā samprasādācchivamajaramātmānamadhunā
śaṛṇotīkṣedvāpi kṣaṇamapi tathānyaṃ na manute |
tathā dharmāpattirbhavati paramākāśajanitaṃ
praśastaṃ vyāvṛttaṃ daharamapi dadhyādyapadiśat || 2.35||
aliṅgaṃ liṅgasthaṃ vadati vidhivākyaiḥ śrutiriyaṃ
dhṛterākāśākhyaṃ mahimani prasiddhervimṛśatā |
ato marśānnāyaṃ bhavati bhavabhāvātmakatayā
śivāvirbhāvo vā bhavati ca nirūpe gatadhiyām || 2.36||
parāmarśe cānyadbhavati daharaṃ kiṃ śrutivaco
niruktaṃ cālpaṃ yattvanukṛti tadīye'hni mahasā |
vibhātīdaṃ śaśvatpramativaraśabdaiḥ śrutibhavaiḥ || 2.37||
yo vyāpako'pi bhagavānpuruṣo'ntarātmā |
vālāgramātrahṛdaye kimu sanniviṣṭaḥ || 2.38||
pratyakṣānubhavapramāṇaparamaṃ vākyaṃ kilaikārthadaṃ
mānenāpi ca sambhavābhramaparo varṇaṃ tathaivāha hi |
śabdañcāpi tathaiva nityamapi tatsāmyānupattikriyā
madhvādiṣvanadhīkṛto'pi puruṣo jyotiṣyabhāvo (jyotiṣṭrabhāvo)
bhavet || 2.39||
bhāvañcāpi śugasya tacchravaṇato jātyantarāsambhavā-
tsaṃskārādhikṛto'pi śaṅkarapadaṃ ye vaktukāmā (yo vaktukāmo) manāk |
jyotirdarśanataḥ prasādaparamādasmāccharīrātpara-
ñjyotiścābhiniviśya vyoma paramānandamparaṃ vindati || 2.40||
smṛtīnāṃ vādo'tra śrutivibhavadoṣānyavacasā
sa evātmā doṣairvigatamatikāyaḥ paraśivaḥ |
sa viśvaṃ viśvātmā bhavati sa hi viśvādhikatayā
samasteṣu proto bhavati sa hi kāryeṣu karaṇam || 2.41||
pradhānānānteṣāmbhavati itareṣāmanupamo-
'pyalabdho'pyātmāyaṃ śrutiśirasi cokto'ṇurahitaḥ |
sa dṛśyo'cintyātmā bhavati varakāryeṣu karaṇa-
masadvā sadvā so'pyasaditi na dṛṣṭāntavaśagam || 2.42||
asaṅgo lakṣaṇyaḥ sa bhavati hi pañcasvapi mudhā
abhīmānoddeśādanugatirathākṣādirahitaḥ |
svapakṣādau doṣāśrutirapi na īṣṭe paramataṃ
tvanirmokṣo bhūyādanumitikutarkairna hi bhavet || 2.43||
bhoktrāpatterapi viṣayato lokavedārthavādo
nainaṃ śāsti prabhumatiparaṃ vāci
vārambhaṇebhyaḥ (vā vicārambhaṇebhyaḥ) |
bhoktā bhogavilakṣaṇo hi bhagavān bhāvo'pi labdho bhave-
tsattvāccāpi parasya kāryavivaśaṃ sadvākyavādānvayāt || 2.44||
yukteḥ śabdāntarāccāsaditi na hi kāryaṃ ca karaṇaṃ
pramāṇairyuktyā vā na bhavati viśeṣeṇa manasā |
paraḥ prāṇoddeśāddhitakaraṇadoṣābhidhadhiyā
tathāśmādyā divyā ??? dyotanti devā divi || 2.45||
prasaktirvā kṛtsnā śrutivarabalādātmani ciraṃ
svapakṣe doṣāṇāṃ prabhavati ca sarvādisudṛśā |
vikārāṇāṃ bhedo na bhavati viyojyo guṇadhiyāṃ
ato loke līlāparaviṣamanairghṛṇyavidhuram || 2.46||
sa karmārambhādvā upalabhati yadyeti ca paraṃ
sarvairdharmapadairayuktavacanāpatteḥ pravṛtterbhavet |
bhūtānāṃ gatiśopayujyapayasi kṣāraṃ yathā nopayu-
kavasthānaṃ naiva prabhavati tṛṇeṣūdyatamate-
stathābhāvātpuṃsi prakaṭayati kāryaṃ ca karaṇam || 2.47||
aṅgitvānupapattito'pyanumito śaktijñahīnaṃ jaga-
tpratiṣiddhe siddhe prasabhamiti maunaṃ hi śaraṇam |
mahaddīrghaṃ hasvaṃ ubhayamapi karmaiva karaṇe
tathā sāmye sthityā prabhavati svabhāvācca niyatam || 2.48||
na sthānato'pi śrutiliṅgasamanvayena
prakāśavaiyarthyamato hi mātrā |
sūryopamā prabhavatitvatathā udatvā- (sūryopamā prabhati catvatathāmbudatvā)
ttaddarśanācca niyataṃ pratibimbarūpam || 2.49||
tadavyaktaṃ na tato liṅgametattathobhayavyapadeśācca tejaḥ |
pratiṣedhācca paramaḥ seturīśaḥ sāmānyataḥ sthānaviśeṣabuddhyā || 2.50||
viśeṣataścopapattestathānyadataḥ phalañcopapadyeta yasmāt |
maheśvarācchrutibhiścoditaṃ yaddharmaṃ pare ceśvaraṃ ceti cānye |
na karmavacceśvare bhedadhīrnaḥ || 2.51||
bhedānna ceti parataḥ paramārthadṛṣṭyā svādhyāyabhedādupasaṃhārabhedaḥ |
athānyathātvaṃ vacaso'sau varīyānsaṃjñātaścedvyāptireva pramāṇam || 2.52||
sarvatrābhedādanayostathānyatprādhānyamānandamayaḥ śirastvam |
tathetare tvarthasāmānyayogātprayojanābhāvatayā'pyayāya te || 2.53||
śabdāttathā hyātmagṛhītiruttarāttathānvayāditarākhyānapūrvam |
aśabdatvādevametatsamānamevañca saṃvidvacanāviśeṣāt || 2.54||
taddarśanātsambhṛtañcaivameṣo'nāmnāyādvedyabhedātpareti |
gaterarthādupapannārthaloke śabdānumānaiḥ saguṇo'vyayātmā || 2.55||
yathādhikāraṃ sthitireva cāntarā (tathātmanaḥ)
tatraiva bhedādviśiṣanhītaravat |
anyattathā satyakṛtyā tathaike
kāmādiratrāyataneṣu cādarāt || 2.56||
upasthite tadvacanāttathāgneḥ
saṃlopa evāgnibhavaḥ pradāne |
ato'nyacintārthabhedaliṅgaṃ balīyaḥ
kriyā paraṃ cāsamānācca dṛṣṭeḥ || 2.57||
śruterbalādanubandhemakhe vai bhāvāpattiścātmanaścaika eva |
tadbhāvabhāvadupalabdhirīśe sadbhāvabhāvādanubhāvataśca || 2.58||
aṅgāvabaddhā hi tathaiva mantrato bhūmnaḥ kratorjāyate darśanena || 2.59||
rūpādeśca viparyayeṇa tu dṛśā doṣobhayatrāpyayaṃ
agrāhyāḥ sakalānapekṣyakaraṇaṃ prādhānyavādena hi |
tatprāptiḥ samudāyake'pi itare pratyāyikenāpi ya-
dvidyā'vidyā asati balato dhuryamāryābhiśaṃsī || 2.60||
doṣobhayorapi tadā svagamo'bhyupeyā |
smṛtyā sato dṛśi udāsīnavadbhajeta || 2.61||
nābhāvādupalabdhito'pi bhagavadvaidharmyasvanyādiva-
tadbhāvenāpyupalabdhirīśituraho sā vai kṣaṇaṃ kalpyate |
sarvārthānupapattito'pi bhagavatyekādvitīye punaḥ |
kārtsnyenātmani no vikārakalanaṃ nityaṃ paterdharmataḥ || 2.62||
sambandhānupapattito'pi samadhiṣṭhānopapatterapi
taccaivākaraṇaṃ ca bhogavidhuraṃ tvaṃ tattvasarvajñatā |
utpatterapi kartureva kāraṇatayā vijñānabhāvo yadi ???
niṣedhapratipattito'pi marutaścākāśataḥ prāṇataḥ || 2.63||
astitvaṃ tadapīti gauṇaparatā vākyeṣu bhinnā kriyā
kāryadravyasamanvayāyakaraṇaṃ śabdācca brahmaiva tat |
śabdebhyo'pyamataṃ śrutaṃ bhavati tajjñānaṃ paraṃ śāmbhavaṃ
yāvallokavibhāgakalpanavaśādbhūtakramātsarjati || 2.64||
tasyāsambhavato bhavejjagadidaṃ tejaḥprasūtaṃ śrutiḥ |
cāpaḥ kṣmā marudeva khātmakathayantalliṅgasaṃjñānataḥ || 2.65||
viparyayeṇa kramato'ntarā hi vijñānamānakramato viśeṣāt |
na cātmanaḥ kāraṇatāviparyaścarācaravyāpakato hi bhāvaiḥ || 2.66||
nātmā śruto nityatāśaktiyogānnāneva bhāsatyavikalpako hi |
saṃjñāna evātra (santāna evātra) gatāgatānāṃ svātmānaṃ
cottaraṇenāṇureva || 2.67||
svaśabdonmānābhyāṃ sukhayati sadānandanatanuṃ
virodhaścāndropadrava iva sadātmā nikhilagaḥ |
guṇādālokeṣu vyatikaravato gandhavahataḥ
paro dṛṣṭo hyātmā vyapadiśati prajñānubhavataḥ || 2.68||
yāvaccātmā naivā dṛśyeta doṣaiḥ
puṃstvādivattvasato vyaktiyogāt |
mano'nyatrāyadi kāryeṣu gauṇaṃ vimukhaḥ
kartā śāśvato viharati upādānavaśataḥ || 2.69||
asyātmavyapadeśataḥ śrutiriyaṃ kartṛtvavādaṃ vada-
tupālabdhuṃ śakterviparati samādhyā (viparye samādhyā) kṣubhitayā |
parāttattu śrutyāpyanukṛti suratvakṣubhitayā (suyatnakṣubhitayā)
paro mantro varṇairbhagavati anujñāpariharau |
tanoḥ sambandhena praviśati paraṃ jyotikalane || 2.70||
āsannatevyatikaraṃ pararūpabhede ābhāsa eva sudṛśā niyato niyamyāt |
ākāśavatsarvagato'vyayātmā āsandhibhedātpratideśabhāvāt || 2.71||
tathā prāṇo gauṇaḥ prakṛtividhipūrvārthakalanā-
daghastoye sṛtyaḥ prathitagatiśeṣeṇa kathitaḥ |
hastādayastvaṇavaḥ prāṇavāyoḥ
cakṣustathā karaṇatvānna doṣaḥ || 2.72||
yaḥ pañcavṛttirmanavacca dṛśyate tathāṇuto jyotirasuśca khāni |
bhedaśruterlakṣaṇaviprayogādātmādibhede tu viśeṣa vādaḥ || 2.73||
ātmaikatvātprāṇagateśca vahneḥ te jāgatīvāśrutattvānna ceṣṭā |
bhokturna cātmanyavidīkṛtā ye te dhūmamārgeṇa kila prayānti || 2.74||
caraṇāditi cānyakalpanāṃ smaranti saptaiva gatiprarohāt |
vyāpāravaidhuryasamūhavidyā te karmaṇaiveha tṛtīyalabdhām || 2.75||
taddarśanantadgadato'pyavidyā savyopapatteruta dauviśeṣāt |
cirantapaḥ śuddhirato viśeṣātte sthāvare cāviśeṣārthavādaḥ || 2.76||
sandhyāṃśasṛṣṭyā kila nirmame jagatputreṣu māyāmayato'vyayātmā |
kṛtsnaṃ māyāmayaṃ tajjagadidamasato nāmarūpaṃ tu jātam |
jāgratsvapnasuṣuptito'pi paramānandamtirodhānakṛt || 2.77||
dehayogāthrasate vardhate yaḥ tatraivānyatpaśyate so'tha bodhāt |
sa śośucānasmṛtiśabdabodhaḥ || 2.78||
nānāśabdādibhedātphalavividhamahākarmavaicitryayogā-
dīṣṭetāṃ guṇadhāraṇāṃ śrutihitāṃ taddarśanodbodhataḥ |
taddarśanātsiddhita eva siddhyate ācārayogādṛtatacchruteśca || 2.79||
vācā samārambhaṇato niyāmataḥ tasyādhikāprātvakasyopadeśāt |
tulyandṛśā sarvataḥ syādvibhāgaḥ adhyāpayātrānnaviśeṣatastu te || 2.80||
kāmopamardena tadūrdhvaretasā vimarśato yāti svatattvato'nyaḥ |
anuṣṭheyaṃ cānyatśrutiśirasi niṣṭhābhramavaśāt |
vidhistutyā bhāvampravadati rathāgnerādhānamanuvadati
jñānāṅgamapi ca || 2.81||
prāṇātyaye vāpi samantathānnamabādhataḥ smṛtitaḥ kāmakāre |
vihitāśramakarmataḥ sahaiva kāryāttathobhayorliṅgabhaṅgaṃ
ca darśayet || 2.82||
tathāntarā cāpi smṛterviśeṣataḥ jyāyo'pi liṅgābhayabhāvanādhikā |
saivādhikārādarśanāttaduktamācārataḥ svāmina ījyavṛttyā || 2.83||
smṛte ṛtviksahakāryaṃ ca kṛtsnam |
tanmaunavācā vacanena kurvantadaihikamtadavasthādhṛteśca || 2.84||
āvṛttyāpyasakṛttathopadiśati hyātmannupāgacchati
grāhaṃ yāti ca śāstrato pratīkakalanātsā brahmadṛṣṭirprabhoḥ |
ādityādikṛtīṣu tathā satīrapi karmāṅgatādhyānataḥ
tasmāccāsthiratāṃ smaranti ca punaryatraiva tatra śrutā || 2.85||
āprāyaṇāttatra dṛṣṭaṃ hi yatra tatrāgamātpūrvayo'śleṣanāśau |
tathetarasyāpi patedasaṃsṛtau anārabdhāgnihotrādikārye || 2.86||
ato'nyeṣāmubhayoryatra yogādvidyābhogena vāṅmanasī darśanācca |
sarvāṇyanumanasā prāṇa eva so'dhyakṣeta upadarśena kaccit || 2.87||
samānavṛttyā kramate cāsu vṛttyā saṃsārato vyapadeśopapatteḥ |
sūkṣmapramāṇopamardopalabdhasthitiśca tathopapattereṣa
ūṣmā rasaike || 2.88||
atra smaryanānuparatāvidhivākyasiddhervaiyāsakirmunireṣovyayātmā |
avibhāgo vacanāddhārda eva raśmyanusārī niśito dakṣiṇāyane |
yoginaḥ pratisṛtaistathārcirādvāyumadghaṭito varuṇena || 2.89||
ativāhikavidhestadaliṅgāttadvadatrobhayorapi siddhiḥ |
tadvaitena gatirapyupāvṛto viśeṣasāmīpyasakāryahetau || 2.90||
smṛtistathā'nyo'pi ca darśanena kāye tathā pratipattipratīkaḥ |
viśeṣadṛṣṭyā sampadāvirbhavena svenāṃśatvānmuktivijñānato hi || 2.91||
ātmaprakāśādavibhāgena dṛṣṭaḥ tadbrahmaṇo'nyaddyutitanmātrato'nyaḥ |
upanyāsādanyasaṅkalpabhūtyā rathavānyo'pyuthāha || 2.92||
bhāvamanyo ubhayaṃ na svabhāvā
bhāve sampattirevaṃ (bhāve svāpyasampattirevaṃ) jagatsyāt |
pratyakṣeṇopadeśātsthitirapi
jagato (sthitiravinṛṣarāvarti) vyaktibhāvādupāsā
bhedābhāsasthitiravikārāvartiriti ca || 2.93||
tathā dṛṣṭerdraṣṭurviparītadṛṣṭeḥ śrutivaśā-
ttathā buddherboddhā bhavati anumānena hi budhaḥ |
bhoge sāmānyaliṅgācchivabhajanabhave mānyamanasā
anāvṛttiḥ śabdo bhavati vidhivākyena niyatam || 2.94||
tavoktaḥ sūtrāṇāṃ vidhirapi ca sāmānyamubhaya-
prakṛṣṭa śrutyaiva prabhavati mahānandasadane || 2.95||
skandaḥ -
trinetravaktrasucaritrarūpaṃ mantrārthavādāmbujamitrarūpāḥ |
prahṛṣṭarūpā munayo vitenire matānusārīṇyatha sūtritāni || 2.96||
na tāni buddhyudbhavabodhadāni viśveśapādāmbujabhaktidāni || 2.97||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe śivena ṛbhuṃ prati
sūtropadeśo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||
3. śivaṛbhusaṃvādo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ
sūtaḥ -
tato maheśātsaṃśrutya sūtrāṇi ṛbhureva hi |
kailāseśaṃ mahādevaṃ tuṣṭāva vinayāñjaliḥ || 3.1||
labdhajñāno mahādevānmunibhyo'kathayacca tat |
tatstutiṃ ca śaṛṇuṣveti jagāda girijāsutaḥ || 3.2||
jaigīṣavyaṃ mahātmānaṃ jitaṣaḍvargamuttamam |
skandaḥ -
saṃstutya sāmbamīśānamṛbhurjñānamavindata |
śāmbhavaḥ sa mahāyogī tuṣṭāvāṣṭatanuṃ haram || 3.3||
ṛbhuḥ -
gandhadvipavaravṛndatvacirucibandhodyatapaṭa gandhapramukha
madāndhavrajadali harimukhanakharodyatskandhodyanmukha bandhakṣuranibha
niryadrasadasṛbhindannagadhara vindhyaprabhaśiva medhyaprabhuvara |
medhyottamaśiva bhedyākhilajagadudyadbhavagata vedyāgamaśiva
gadyastutapada padyaprakaṭahṛdudyadbhavagada
vaidyottama pāhi śambho || 3.4||
caṇḍadvipakara kāṇḍaprabhabhuja daṇḍodyatanaga
khaṇḍatripura mahāṇḍasphuṭaduḍupaśikhaṇḍa |
dyutivara gaṇḍadvaya kodaṇḍāntaka daṇḍitapāda pāhi śambho || 3.5||
kiñcijjalalava siñcaddvijakula muñcadvṛjina kuluñcadvijapati
cañcacchavijaṭa kuñcatpadanakha muñcannatavara karuṇā pāhi śambho || 3.6||
deva śaṅkara haramaheśvara pāpataskara amaramayaskara |
śivadaśaṅkara puramaheśvara bhavahareśvara pāhi śambho || 3.7||
aṅgajabhaṅga turaṅgarathāṅga jaladhiniṣaṅga
dhṛtabhujaṅgāṅga dṛśi supataṅga
karasukuraṅga jaṭadhṛtagaṅga yamihṛdisaṅga
bhajaśivaliṅga bhavabhayabhaṅga || 3.8||
śambarakaraśara dambaravaracara ḍambaraghoṣaṇa dumbaraphalajaga
nikurumbabharahara bimbitahṛdicira lambitapadayuga
lambodarajanakāntakahara śiva binduvarāsana bindugahana
śaradinduvadanavara kundadhavala gaṇavṛndavinata bhavabhayahara
paravara karuṇākara phaṇivarabhūṣaṇa smara hara garadhara paripāhi || 3.9||
rāsabhavṛṣabhebha śarabhānanagaṇaguṇananditatriguṇapathātiga
śaravaṇabhavanuta taraṇisthita varuṇālaya kṛtapāraṇa muniśaraṇāyita
padapadmāruṇa piṅgajaṭādhara kuru karuṇāṃ śaṅkara śaṃ kuru me || 3.10||
jambhapraharaṇa kumbhodbhavanuta kumbhapramatha niśumbhadyutihara
bhindadraṇagaṇa ḍimbhāyitasura tārakaharasuta kumbhyudyatapada
vindhyasthitaditimāndyaprahara madāndhadvipavara kṛttipravara
sudhāndhonutapada buddhyāgamaśiva medhyātithivarada
mamāvandhyaṃ kuru divasaṃ tava pūjanataḥ paripāhi śambho || 3.11||
kundasadṛśa makarandanibhasuravṛndavinuta kuruvindamaṇigaṇa
vṛndanibhāṅghrijamandara vasadindumakuṭa
śaradambujakṛśa garanindanagala sundaragiritanayākṛti
dehavarāṅgabindukalita śivaliṅgagahana sutasinduravaramukha
bandhuravarasindhunadītaṭa liṅganivahavaradigvasa pāhi śambho || 3.12||
pannagābharaṇa māramāraṇa vibhūtibhūṣaṇa śailajāramaṇa |
āpaduddharaṇa yāminīramaṇaśekhara sukhada pāhi śambho || 3.13||
dakṣādhvaravaraśikṣa prabhuvara tryakṣa prabalamahokṣasthita
sitavakṣassthalakulacakṣuḥśravasa varākṣasraja hara |
vīkṣānihatādhokṣajātmaja varakakṣāśraya purapakṣavidāraṇa
līkṣāyitasura bhikṣāśana hara padmākṣārcanatuṣṭa bhagākṣiharāvyaya
śaṅkara mokṣaprada paripāhi maheśvara || 3.14||
akṣayaphalada śubhākṣa harākṣatatakṣakakara
garabhakṣa parisphuradakṣa kṣitiratha surapakṣāvyaya |
purahara bhava hara hariśara śiva śiva
śaṅkara kuru kuru karuṇāṃ śaśimaule || 3.15||
bhajāmyagasutādhavaṃ paśupatiṃ mahokṣadhvajaṃ
valakṣabhasitojjvalaṃ prakaṭadakṣadāhākṣikam |
bhagākṣiharaṇaṃ śivaṃ pramathitorudakṣādhvaraṃ
prapakṣasuratāmunipramathaśikṣitādhokṣajam || 3.16||
śrīnāthākṣisarojarājitapadāmbhojaikapūjotsavairnityaṃ
mānasametadastu bhagavansadrājamaule hara |
bhūṣābhūtabhujaṅgasaṅgata mahābhasmāṅganetrojvalajjvālā-
dagdhamanaṅgapataṅgadṛgumākāntāva gaṅgādhara || 3.17||
svātmānandaparāyaṇāmbujabhavastutyā'dhunā pāhi māṃ (|)
. . . ?? |
girijāmukhasakha ṣaṇmukha pañcamukhodyatadurmukhamukhahara
ākhuvahonmukha lekhagaṇonmukha śaṅkara khagagamaparipūjya || 3.18||
koṭijanmaviprakarmaśuddhacittavartmanāṃ
śrautasiddhaśuddhabhasmadagdhasarvavarṣmaṇām |
rudrabhuktamedhyabhuktidagdhasarvapāpmanāṃ
rudrasūkti uktibhaktibhuktimuktidāyikām |
purahara iṣṭatuṣṭimuktilāsyavāsanā
bhaktibhāsakailāsamīśa āśu labhyate || 3.19||
skandaḥ -
tatstutyā toṣitaḥ śambhustamāha ṛbhumīśvaraḥ |
prasannaḥ karuṇāmbhodhirambhojasutamodanaḥ || 3.20||
īśvaraḥ -
vedāntapāṭhapaṭhanena haṭhādiyogaiḥ
śrīnīlakaṇṭhapadabhaktivikuṇṭhabhāvāḥ |
ye karmaṭhā yativarā harisaurigehe
sālāvṛkairvarakaṭhorakuṭhāraghātaiḥ || 3.21||
bhinnottamāṅgahṛdayāśca bhusuṇḍibhiste |
bhikṣāśanā jaraṭharāsabhavadbhramanti || 3.22||
vidyuccañcalajīvite'pi na manāgutpadyate śāmbhavī
bhaktirbhīmapadāmbujottamapade bhasmatripuṇḍre'pi ca |
rudrākṣāmalarudrasūktijapane niṣṭhā kaniṣṭhātmanāṃ
viṣṭhāviṣṭakuniṣṭhakaṣṭakudhiyāṃ duṣṭātmanāṃ sarvadā || 3.23||
bhraṣṭānāṃ duradṛṣṭato janijarānāśena naṣṭātmanāṃ
jyeṣṭhaśrīśipiviṣṭacārucaraṇāmbhojārcanānādaraḥ |
tenāniṣṭaparamparāsamudayairaṣṭākṛterna smṛtiḥ
viṣṭhāpūritadurmukheṣu narake bhraṣṭe ciraṃ saṃsthitiḥ || 3.24||
ajñāyatteṣvabhijñāḥ suravaranikaraṃ stotraśāstrādituṣṭaṃ
satrāśaṃ mantramātrairvidhivihitadhiyā sāmabhāgairyajanti |
śrāddhe śraddhābharaṇaharaṇabhrāntarūpānpitṝṃste
tattacchraddhāsamuditamanaḥ svāntarā śambhumīśam ||
nābhyarcanti praṇataśaraṇaṃ mokṣadaṃ māṃ maheśam || 3.25||
āryāḥ śarvasamarcanena satataṃ dūrvādalaiḥ komalaiḥ
bilvākharvadalaiśca śaṅkaramahābhāgaṃ hṛdantaḥ sadā |
parvasvapyaviśeṣitena manasā garvaṃ vihāyādarāt
durgāṇyāśu taranti śaṅkarakṛpāpīyūṣadhārārasaiḥ || 3.26||
śrīcandracūḍacaraṇāmbuja pūjanena kālaṃ nayanti paśupāśavimuktihetoḥ |
bhāvāḥ paraṃ bhasitabhālalasattripuṇḍra-
rudrākṣakaṅkaṇalasatkaradaṇḍayugmāḥ || 3.27||
pañcākṣarapraṇavasūktadhiyā vadanti-
nāmāni śāmbhavamanoharadāni śambho |
muktipradāni satataṃ śivabhaktavaryāḥ
ye bilvamūlaśivaliṅgasamarcanena || 3.28||
kālaṃ nayedvimalakomalabilvapatraiḥ
no tasya kālajabhayaṃ bhavatāpapāpam |
santāpabhūpajanitaṃ bhajatāṃ maheśam || 3.29||
śaśvadviśveśapādau yamaśamaniyamairbhūtirudrākṣagātro
viśvatrasto bhujaṅgāṅgadavaragirijānāyake labdhabhaktiḥ |
mugdho'pyadhyātmavid yo bhavati bhavaharasyārcayā prāptakāmaḥ || 3.30||
śabdairabdaśate'pi naiva sa labhet jñānaṃ na tarkabhramaiḥ
mīmāṃsā dvayataḥ (hṛyato) tathādvayapadaṃ kiṃ sāṅkhyasaṅkhyā vada |
yogāyāsaparamparādivihitairvedāntakāntārake
śrāmyanbhaktivivarjitena manasā śambhoḥ pade muktaye || 3.31||
kiṃ gaṅgayā vā makare prayāgasnānena vā yogamakhakriyādyaiḥ |
yatrārcitaṃ liṅgavaraṃ śivasya tatraiva sarvārthaparamparā syāt || 3.32||
śrīśailo himabhūdharo'ruṇagirirvṛddhādrigoparvatau
śrīmaddhemasabhāvihāra bhagavannṛttaṃ trinetro giriḥ |
kailāsottaradakṣiṇau ca bhagavānyatrārcane śaṅkaro liṅge
sannihito vasatyanudinaṃ śāṅgasya hṛtpaṅkaje || 3.33||
tatrāvimuktaṃ śaśicūḍavāsamoṅkārakālañjara rudrakoṭim |
gaṅgābudheḥ saṅgamamambikāpatipriyaṃ tu gokarṇakasahyajātaṭam || 3.34||
yatrābhyarṇagataṃ maheśakaruṇāpūrṇaṃ tu tūrṇaṃ hṛdā
liṅgaṃ pūjitamapyapāstaduritaṃ tīrthāni gaṅgādayaḥ |
puṇyāścāśramasaṅghakā girivarakṣetrāṇi śambhoḥ padaṃ
bhaktiyuktabhajanena maheśe śaktivajjagadidaṃ paribhāti || 3.35||
karmandivṛndā api vedamauli-
siddhāntavākyakalane'pi bhavanti mandāḥ |
kāmādibaddhahṛdayāḥ sitabhasmapuṇḍra-
rudrākṣa śaṅkarasamarcanato vihīnāḥ || 3.36||
hīnā bhavanti bahudhāpyabudhā bhavanti |
matpremavāsabhavaneṣu vihīnavāsāḥ || 3.37||
aṣṭamyāmaṣṭamūrtirniśi śaśidivase somacūḍaṃ tu muktyai
bhūtāyāṃ bhūtanāthaṃ dhṛtabhasitatanurvītadoṣe pradoṣe |
gavyaiḥ pañcāmṛtādyaiḥ phalavarajarasairbilvapatraiśca liṅge
tuṅge śāṅge'pyasaṅgo bhajati yatahṛdā naktabhuktyaikabhaktaḥ || 3.38||
jñānānutpattaye taddharividhisamatābuddhirīśānamūrtau
bhasmākṣādhṛtirīśaliṅgabhajanāśūnyaṃ tu durmānasam |
śambhostīrthamahatsutīrthavarake nindāvare śāṅkare (drohestadartheṣu ca)
śrīmadrudrajapādyadrohakaraṇājjñānaṃ na cotpadyate || 3.39||
īśotkarṣadhiyaikaliṅganiyamādabhyarcanaṃ bhasmadhṛk
rudrākṣāmala sāramantra sumahāpañcākṣare jāpinām |
īśasthānanivāsaśāmbhavakathā bhaktiśca saṅkīrtanaṃ
bhaktasyārcanato bhavetsumahājñānaṃ paraṃ muktidam || 3.40||
ādyantayoryaḥ praṇavena yuktaṃ śrīrudramantraṃ
prajapatyaghaghnaṃ (prajapadeghaghnam) |
tasyāṅghrireṇuṃ śirasā vahanti brahmādayaḥ svāghanivṛttikāmāḥ || 3.41||
apūrvātharvokta śrutiśirasi vijñānamanaghaṃ
mahākharvājñānapraśamanakaraṃ yo viracayet |
mune hṛtparvāṇāṃ viśasanakaraṃ saptamanubhirvrataṃ
śīrṣaṇyaṃ yo viracayati tasyedamuditam || 3.42||
gurau yasya prema śrutiśirasi sūtrārthapadagaṃ
mayi śraddhā vṛddhā bhavati kila tasyaiṣa sulabhaḥ |
ananyo mārgo'yamakathitamidamtvayyapi mudā
yadā gopyo mugdhe suvihitamuniṣveva diśa vai || 3.43||
skandaḥ -
iti stutvā śambhoḥ pramuditamanāstveṣa sa ṛbhuḥ
munirnatvā devannagamagapadīśasya nilayam |
yato gaṅgā tuṅgā prapatati himādreḥ śikharato
munīndreṣvāhedaṃ tadapi śaṛṇu viprottama hṛdā || 3.44||
ṛbhuḥ -
patantvaśanayo muhurgirivaraiḥ samudrorvarā
bhavatvadharasamplavā grahagaṇāḥ surā yāntvaghaḥ |
bhavajjanima pūjanānmama mano na yātyanyataḥ
śapāmi prapade prabhostava saroruhābhe hara || 3.45||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe śivaṛbhusaṃvādo
nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||
4. ṛbhunidāghasaṃvādo nāma caturtho'dhyāyaḥ
skandaḥ -
himādriśikhare tatra kedāre saṃsthitaṃ ṛbhum |
kedāreśaṃ pūjayantaṃ śāmbhavaṃ munisattamam |
bhasmarudrākṣasampannaṃ niḥspṛhaṃ munayo'bruvan || 4.1||
munayaḥ -
padmodbhavasutaśreṣṭha tvayā kailāsaparvate |
ārādhya devamīśānaṃ tasmātsūtraśrutīritam || 4.2||
jñānaṃ labdhaṃ muniśreṣṭha tvaṃ no brūhi vimuktaye |
yena saṃsāravārāśeḥ samuttīrṇā bhavāmahe || 4.3||
sūtaḥ -
ṛbhurmunīnāṃ vacasā tuṣṭaḥ śiṣṭānsamīkṣya tān |
aṣṭamūrtipadadhyānaniṣṭhāṃstānabhyuvāca ha || 4.4||
ṛbhuḥ -
nāgopyaṃ bhavatāmasti śāmbhaveṣu mahātmasu |
trinetrapremasadanānyuṣmānprekṣya vadāmi tat || 4.5||
śāṅkaraṃ sūtravijñānaṃ śrutiśīrṣamahodayam |
śaṛṇudhvaṃ brahmavicchreṣṭhāḥ śivajñānamahodayam || 4.6||
yena tīrṇāḥ stha (tīrṇāstha) saṃsārācchivabhaktyā jitendriyāḥ |
namaskṛtvā mahādevaṃ vakṣye vijñānamaiśvaram || 4.7||
ṛbhuḥ -
viśvasya kāraṇamumāpatireva devo vidyotako jaḍajagatpramadaikahetuḥ |
na tasya kāryaṃ karaṇaṃ maheśituḥ sa eva tatkāraṇamīśvaro haraḥ || 4.8||
sūtaḥ sāyakasambhavaḥ samuditāḥ sūtānanebhyo hayāḥ
netre te rathino rathāṅgayugalī yugyāntamṛgyo rathī |
mauvīmūrdhni rathaḥ sthito rathavahaścāpaṃ śaravyaṃ puraḥ
yoddhuṅkeśacarāḥ sa eva nikhilasthāṇoraṇuḥ pātu vaḥ || 4.9|| (naḥ)
nidāghamatha sambodhya tato ṛbhuruvāca ha |
adhyātmanirṇayaṃ vakṣye nāsti kālatrayeṣvapi || 4.10||
śivopadiṣṭaṃ saṅkṣipya guhyādguhyataraṃ sadā |
anātmeti prasaṅgātmā (prasaṅgācca) anātmeti mano'pi vā |
anātmeti jagadvāpi nāstyanātmeti niścinu || 4.11||
sarvasaṅkalpaśūnyatvātsarvākāravivarjanāt |
kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4.12||
cittābhāve cintanīyo dehābhāve jarā ca na |
kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4.13||
pādābhāvādgatirnāsti hastābhāvātkriyā ca na |
kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4.14||
brahmābhāvājjagannāsti tadabhāve harirna ca |
kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4.15||
mṛtyurnāsti jarābhāve lokavedadurādhikam |
kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4.16||
dharmo nāsti śucirnāsti satyannāsti bhayanna ca |
kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4.17||
akṣaroccāraṇaṃ nāsti akṣaratyajaḍaṃ mama (akṣaraṃ na ca maṇḍalam) |
kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4.18||
gururityapi nāstyeva śiṣyo nāstīti tattvataḥ |
kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4.19||
ekābhāvānna dvitīyanna dvitīyānna caikatā |
satyatvamasti cetkiñcidasatyatvaṃ ca sambhavet || 4.20||
asatyatvaṃ yadi bhavetsatyatvaṃ ca ghaṭiṣyati |
śubhaṃ yadyaśubhaṃ viddhi aśubhaṃ śubhamasti cet || 4.21||
bhayaṃ yadyabhayaṃ viddhi abhayādbhayamāpatet |
kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4.22||
baddhatvamasti cenmokṣo bandhābhāve na mokṣatā |
maraṇaṃ yadi cejjanma janmābhāve mṛtirna ca || 4.23||
tvamityapi bhaveccāhaṃ tvaṃ no cedahameva na |
idaṃ yadi tadevāpi tadabhāve idaṃ na ca || 4.24||
asti cediti tannāsti nāsti cedasti kiñca na |
kāryaṃ cetkāraṇaṃ kiñcitkāryābhāve na kāraṇam || 4.25||
dvaitaṃ yadi tadā'dvaitaṃ dvaitābhāve'dvayaṃ ca na |
dṛśyaṃ yadi dṛgapyasti dṛśyābhāve dṛgeva na || 4.26||
antaryadi bahiḥ satyamantābhāve bahirna ca |
pūrṇatvamasti cetkiñcidapūrṇatvaṃ prasajyate || 4.27||
kiñcidastīti ceccitte sarvaṃ bhavati śīghrataḥ |
yatkiñcitkimapi kvāpi nāsti cenna prasajyati || 4.28||
tasmādetatkvacinnāsti tvaṃ nāhaṃ vā ime idam |
kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4.29||
nāsti dṛṣṭāntakaṃ loke nāsti dārṣṭāntikaṃ kvacit |
kevalaṃ brahmabhāvatvānnāstyanātmeti niścinu || 4.30||
paraṃ brahmāhamasmīti smaraṇasya mano na hi |
brahmamātraṃ jagadidaṃ brahmamātratvamapya hi || 4.31||
cinmātraṃ kevalaṃ cāhaṃ nāstyanātmeti niścinu |
ityātmanirṇayaṃ proktaṃ (nirṇayaḥ proktaḥ) bhavate sarvasaṅgraham || 4.32||
sakṛcchravaṇamātreṇa brahmaiva bhavati svayam || 4.33||
nidāghaḥ- (ṛbhuḥ-)
bhagavan (nidāgha) ko bhavān ko nu vada me vadatāṃ vara |
yacchrutvā tatkṣaṇānmucyenmahāsaṃsārasaṅkaṭāt || 4.34||
ṛbhuḥ-
ahameva paraṃ brahma ahameva paraṃ sukham |
ahamevāhamevāhamahaṃ brahmāsmi kevalam || 4.35||
ahaṃ caitanyamevāsmi divyajñānātmako hyaham |
sarvākṣaravihīno'smi ahaṃ brahmāsmi kevalam || 4.36||
ahamarthavihīno'smi idamarthavivarjitaḥ |
sarvānarthavimukto'smi ahaṃ brahmāsmi kevalam || 4.37||
nityaśuddho'smi buddho'smi nityo'smyatyantanirmalaḥ |
nityānadasvarūpo'smi ahaṃ brahmāsmi kevalam || 4.38||
nityapūrṇasvarūpo'smi saccidānandamasmyaham |
kevalādvaitarūpo'hamahaṃ brahmāsmi kevalam || 4.39||
anirdeśyasvarūpo'smi ādihīno'smyanantakaḥ |
aprākṛtasvarūpo'smi ahaṃ brahmāsmi kevalam || 4.40||
svasvasaṅkalpahīno'haṃ sarvāvidyāvivarjitaḥ |
sarvamasmi tadevāsmi ahaṃ brahmāsmi kevalam || 4.41||
sarvanāmādihīno'haṃ sarvarūpavivarjitaḥ |
sarvasaṅgavihīno'smi ahaṃ brahmāsmi kevalam || 4.42||
sarvavācāṃ vidhiścāsmi sarvavedāvadhiḥ paraḥ |
sarvakālāvadhiścāsmi ahaṃ brahmāsmi kevalam || 4.43||
sarvarūpāvadhiścāhaṃ sarvanāmāvadhiḥ sukham |
sarvakalpāvadhiścāsmi ahaṃ brahmāsmi kevalam || 4.44||
ahameva sukhaṃ nānyadahameva cidavyayaḥ |
ahamevāsmi sarvatra ahaṃ brahmāsmi kevalam || 4.45||
kevalaṃ brahmamātrātmā kevalaṃ śuddhacidghanaḥ |
kevalākhaṇḍosāro'smi ahaṃ brahmāsmi kevalam || 4.46||
kevalaṃ jñānarūpo'smi kevalākārarūpavān |
kevalātyantasāro'smi ahaṃ brahmāsmi kevalam || 4.47||
satsvarūpo'smi kaivalyasvarūpo'smyahameva hi |
arthānarthavihīno'smi ahaṃ brahmāsmi kevalam || 4.48||
aprameyasvarūpo'smi apratarkyasvarūpavān |
apragṛhyasvarūpo'smi ahaṃ brahmāsmi kevalam || 4.49||
arasasyutarūpo'smi anutāpavivarjitaḥ |
anusyūtaprakāśo'smi ahaṃ brahmāsmi kevalam || 4.50||
sarvakarmavihīno'haṃ sarvabhedavivarjitaḥ |
sarvasandehahīno'smi ahaṃ brahmāsmi kevalam || 4.51||
ahambhāvavihīno'smi vihīno'smīti me na ca |
sarvadā brahmarūpo'smi ahaṃ brahmāsmi kevalam || 4.52||
brahma brahmādihīno'smi keśavatvādi na kvacit |
śaṅkarādivihīno'smi ahaṃ brahmāsmi kevalam || 4.53||
tūṣṇīmevāvabhāso'smi ahaṃ brahmāsmi kevalam |
kiñcinnāsti paro nāsti kiñcidasmi paro'smi ca || 4.54||
na śarīraprakāśo'smi jagadbhāsakaro na ca |
cidghano'smi cidaṃśo'smi satsvarūpo'smi sarvadā || 4.55||
mudā muditarūpo'smi ahaṃ brahmāsmi kevalam |
na bālo'smi na vṛddho'smi na yuvā'smi parātparaḥ || 4.56||
na ca nānāsvarūpo'smi ahaṃ brahmāsmi kevalam |
imaṃ svānubhavaṃ proktaṃ sarvopaniṣadāṃ paraṃ rasam || 4.57||
yo vā ko vā śaṛṇotīdaṃ brahmaiva bhavati svayam || 4.58||
na sthūlo'pyanaṇurna tejamarutāmākāśanīrakṣamā
bhūtāntargatakośakāśahṛdayādyākāśamātrākramaiḥ |
udgranthaśrutiśāstrasūtrakaraṇaiḥ kiñcijjña sarvajñatā
buddhyā mohitamāyayā śrutiśatairbho jānate śaṅkaram || 4.59||
|| iti śrī śivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvādo
nāma caturtho'dhyāyaḥ ||
5. śivena kumāropadeśavarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ
nidāghaḥ -
evaṃ sthite ṛbho ko vai brahmabhāvāya kalpate |
tanme vada viśeṣeṇa jñānaṃ śaṅkaravākyajam || 5.1||
ṛbhuḥ -
tvameva brahma evāsi tvameva paramo guruḥ |
tvamevākāśarūpo'si tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.2||
tvameva sarvabhāvo'si tvamevārthastvamavyayaḥ |
tvaṃ sarvahīnastvaṃ sākṣī sākṣihīno'si sarvadā || 5.3||
kālastvaṃ sarvahīnastvaṃ sākṣihīno'si sarvadā |
kālahīno'si kālo'si sadā brahmāsi cidghanaḥ |
sarvatattvasvarūpo'si tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.4||
satyo'si siddho'si sanātano'si mukto'si mokṣo'si sadā'mṛto'si |
devo'si śānto'si nirāmayo'si brahmāsi pūrṇo'si parāvaro'si || 5.5||
samo'si saccāsi sanātano'si satyādivākyaiḥ pratipādito'si |
sarvāṅgahīno'si sadāsthito'si brahmāsi
pūrṇo'si parāvaro'si (parāparo'si) || 5.6||
sarvaprapañcabhramavarjito'si sarveṣu bhūteṣu sadodito'si |
sarvatra saṅkalpavivarjito'si brahmāsi pūrṇo'si parāvaro'si || 5.7||
sarvatra santoṣasukhāsano'si sarvatra vidveṣavivarjito'si |
sarvatra kāryādivivarjito'si brahmāsi pūrṇo'si parāvaro'si || 5.8||
cidākārasvarūpo'si cinmātro'si niraṅkuśaḥ |
ātmanyevāvasthito'si tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.9||
ānando'si paro'si tvaṃ sarvaśūnyo'si nirguṇaḥ |
eka evādvitīyo'si tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.10||
cidghanānandarūpo'si cidānando'si sarvadā |
paripūrṇasvarūpo'si tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.11||
tadasi tvamasi jño'si so'si jānāsi vīkṣyasi |
cidasi brahmabhūto'si tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.12||
amṛto'si vibhuścāsi devo'si tvaṃ mahānasi |
cañcaloṣṭhakalaṅko'si tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.13||
sarvo'si sarvahīno'si śānto'si paramo hyasi |
kāraṇaṃ tvaṃ praśānto'si tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.14||
sattāmātrasvarūpo'si sattāsāmānyako hyasi |
nityaśuddhasvarūpo'si tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.15||
īṣaṇmātravihīno'si aṇumātravivarjitaḥ |
astitvavarjito'si tvaṃ nāstitvādivivarjitaḥ || 5.16||
yo'si so'si mahānto'si tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.17||
lakṣyalakṣaṇahīno'si cinmātro'si nirāmayaḥ |
akhaṇḍaikaraso nityaṃ tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.18||
sarvādhārasvarūpo'si sarvatejaḥ svarūpakaḥ |
sarvārthabhedahīno'si tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.19||
brahmaiva bhedaśūnyo'si viplutyādivivarjitaḥ |
śivo'si bhedahīno'si tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.20||
prajñānavākyahīno'si svasvarūpaṃ prapaśyasi |
svasvarūpasthito'si tvaṃ tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.21||
svasvarūpāvaśeṣo'si svasvarūpo mato hyasi |
svānandasindhumagno'si tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.22||
svātmarājye tvamevāsi svayamātmānamo (svayamatmatamo) hyasi |
svayaṃ pūrṇasvarūpo'si tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.23||
svasminsukhe svayañcāsi svasmātkiñcinna paśyasi |
svātmanyākāśavadbhāsi tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.24||
svasvarūpānna calasi svasvarūpānna paśyasi |
svasvarūpāmṛto'si tvaṃ tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.25||
svasvarūpeṇa bhāsi tvaṃ svasvarūpeṇa jṛmbhasi |
svasvarūpādananyo'si tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.26||
svayaṃ svayaṃ sadā'si tvaṃ svayaṃ sarvatra paśyasi |
svasminsvayaṃ svayaṃ bhuṅkṣe tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 5.27||
sūtaḥ -
tadā nidhāghavacasā tuṣṭo ṛbhuruvāca tam |
śivapremarase pātraṃ taṃ vīkṣyābjajanandanaḥ || 5.28||
ṛbhuḥ -
kailāse śaṅkaraḥ putraṃ kadācidupadiṣṭavān |
tadeva te pravakṣyāmi sāvadhānamanāḥ śaṛṇu || 5.29||
ayaṃ prapañco nāstyeva notpanno na svataḥ kvacit |
citraprapañca ityāhurnāsti nāstyeva sarvadā || 5.30||
na prapañco na cittādi nāhaṅkāro na jīvakaḥ |
kevalaṃ brahmamātratvānnāsti nāstyeva sarvadā || 5.31||
māyakāryādikaṃ nāsti māyākāryabhayannahi |
kevalaṃ brahmamātratvānnāsti nāstyeva sarvadā || 5.32||
kartā nāsti kriyā nāsti karaṇaṃ nāsti putraka |
kevalaṃ brahmamātratvānnāsti nāstyeva sarvadā || 5.33||
ekaṃ nāsti dvayaṃ nāsti mantratantrādikañca na |
kevalaṃ brahmamātratvānnāsti nāstyeva sarvadā || 5.34||
śravaṇaṃ mananaṃ nāsti nididhyāsanavibhramaḥ |
kevalaṃ brahmamātratvānnāsti nāstyeva sarvadā || 5.35||
samādhidvividhaṃ nāsti mātṛmānādi nāsti hi |
kevalaṃ brahmamātratvānnāsti nāstyeva sarvadā || 5.36||
ajñānaṃ cāpi nāstyeva avivekakathā na ca |
kevalaṃ brahmamātratvānnāsti nāstyeva sarvadā || 5.37||
anubandhacatuṣkañca sambandhatrayameva na |
kevalaṃ brahmamātratvānnāsti nāstyeva sarvadā || 5.38||
bhūtaṃ bhaviṣyanna kvāpi vartamānaṃ na vai kvacit |
kevalaṃ brahmamātratvānnāsti nāstyeva sarvadā || 5.39||
gaṅgā gayā tathā setuvrataṃ vā nānyadasti hi |
kevalaṃ brahmamātratvānnāsti nāstyeva sarvadā || 5.40||
na bhūmirna jalaṃ vahnirna vāyurna ca khaṃ kvacit |
kevalaṃ brahmamātratvānnāsti nāstyeva sarvadā || 5.41||
naiva devā na dikpālā na pitā na guruḥ kvacit |
kevalaṃ brahmamātratvānnāsti nāstyeva sarvadā || 5.42||
na dūraṃ nāntikaṃ nāntaṃ na madhyaṃ na kvacit sthitiḥ |
nādvaitadvaitasatyatvamasatyaṃ vā idaṃ na ca || 5.43||
na mokṣo'sti na bandho'sti na vārtāvasaro'sti hi |
kvacidvā kiñcidevaṃ vā sadasadvā sukhāni ca || 5.44||
dvandvaṃ vā tīrthadharmādi ātmānātmeti na kvacit |
na vṛddhirnodayo mṛtyurna gamāgamavibhramaḥ || 5.45||
iha nāsti paraṃ nāsti na gururna ca śiṣyakaḥ |
sadasannāsti bhūrnāsti kāryaṃ nāsti kṛtaṃ ca na || 5.46||
jātirnāsti gatirnāsti varṇo nāsti na laukikam |
śamādiṣaṭkaṃ nāstyeva niyamo vā yamo'pi vā || 5.47||
sarvaṃ mithyeti nāstyeva brahma ityeva nāsti hi |
cidityeva hi nāstyeva cidahaṃ bhāṣaṇaṃ na hi || 5.48||
ahamityeva nāstyeva nityo'smīti ca na kvacit |
kevalaṃ brahmamātratvānnāsti nāstyeva sarvathā || 5.49||
vācā yaducyate kiñcinmanasā manute ca yat |
buddhyā niścīyate yacca cittena jñāyate hi yat || 5.50||
yogena yujyate yacca indriyādyaiśca yatkṛtam |
jāgratsvapnasuṣuptiñca svapnaṃ vā na turīyakam || 5.51||
sarvaṃ nāstīti vijñeyaṃ yadupādhiviniścitam |
snānācchuddhirna hi kvāpi dhyānācśuddhirna hi kvacit || 5.52||
guṇatrayaṃ nāsti kiñcidguṇatrayamathāpi vā |
ekadvitvapadaṃ nāsti na bahubhramavibhramaḥ || 5.53||
bhrāntyabhrānti ca nāstyeva kiñcinnāstīti niścinu |
kevalaṃ brahmamātratvānna kiñcidavaśiṣyate || 5.54||
idaṃ śaṛṇoti yaḥ samyaksa brahma bhavati svayam || 5.55||
īśvaraḥ -
vārāśyambuni budbudā iva ghanānandāmbudhāvapyumā-
kānte'nantajagadgataṃ suranaraṃ jātaṃ ca tiryaṅ muhuḥ |
bhūtaṃ cāpi bhaviṣyati pratibhavaṃ māyāmayaṃ cormijaṃ
samyaṅ māmanupaśyatāmanubhavairnāstyeva teṣāṃ bhavaḥ || 5.56||
haraṃ vijñātāraṃ nikhilatanukāryeṣu karaṇaṃ
na jānante mohādyamitakaraṇā apyatitarām |
umānāthākāraṃ hṛdayadaharāntargatasarā-
payojāte bhāsvadbhavabhujaganāśāṇḍajavaram || 5.57||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
śivena kumāropadeśavarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||
6. prapañcasya saccinmayatvakathanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
īśvaraḥ -
vratāni mithyā bhuvanāni mithyā
bhāvādi mithyā bhavanāni mithyā |
bhayaṃ ca mithyā bharaṇādi mithyā
bhuktaṃ ca mithyā bahubandhamithyā || 6.1||
vedāśca mithyā vacanāni mithyā
vākyāni mithyā vividhāni mithyā |
vittāni (vijñāna) mithyā viyadādi mithyā
vidhuśca mithyā viṣayādi mithyā || 6.2||
guruśca mithyā guṇadoṣamithyā
guhyaṃ ca mithyā gaṇanā ca mithyā |
gatiśca mithyā gamanaṃ ca mithyā
sarvaṃ ca mithyā gaditaṃ ca mithyā || 6.3||
vedaśāstrapurāṇaṃ ca kāryaṃ kāraṇamīśvaraḥ |
loko bhūtaṃ janaṃ caiva sarvaṃ mithyā na saṃśayaḥ || 6.4||
bandho mokṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ dhyānaṃ cittaṃ surāsurāḥ |
gauṇaṃ mukhyaṃ paraṃ cānyatsarvaṃ mithyā na saṃśayaḥ || 6.5||
vācā vadati yatkiñcitsarvaṃ mithyā na saṃśayaḥ |
saṅkalpātkalpyate yadyanmanasā cintyate ca yat || 6.6||
buddhyā niścīyate kiñciccittena nīyate kvacit |
prapañce pañcate yadyatsarvaṃ mithyeti niścayaḥ || 6.7||
śrotreṇa śrūyate yadyannetreṇa ca nirīkṣyate |
netraṃ śrotraṃ gātrameva sarvaṃ mithyā na saṃśayaḥ || 6.8||
idamityeva nirdiṣṭamidamityeva kalpitam |
yadyadvastu parijñātaṃ sarvaṃ mithyā na saṃśayaḥ || 6.9||
ko'haṃ kintadidaṃ so'haṃ anyo vācayate nahi |
yadyatsambhāvyate loke sarvaṃ mithyeti niścayaḥ || 6.10||
sarvābhyāsyaṃ sarvagopyaṃ sarvakāraṇavibhramaḥ |
sarvabhūteti vārtā ca mithyeti ca viniścayaḥ || 6.11||
sarvabhedaprabhedo vā sarvasaṅkalpavibhramaḥ |
sarvadoṣaprabhedaśca sarvaṃ mithyā na saṃśayaḥ || 6.12||
rakṣako viṣṇurityādi brahmasṛṣṭestu kāraṇam |
saṃhāre śiva ityevaṃ sarvaṃ mithyā na saṃśayaḥ || 6.13||
snānaṃ japastapo homaḥ svādhyāyo devapūjanam |
mantro gotraṃ ca satsaṅgaḥ sarvaṃ mithyā na saṃśayaḥ || 6.14||
sarvaṃ mithyā jaganmithyā bhūtaṃ bhavyaṃ bhavattathā |
nāsti nāsti vibhāvena sarvaṃ mithyā na saṃśayaḥ || 6.15||
cittabhedo jagadbhedaḥ avidyāyāśca sambhavaḥ |
anekakoṭibrahmāṇḍāḥ sarvaṃ brahmeti niścinu || 6.16||
lokatrayeṣu sadbhāvo guṇadoṣādijṛmbhaṇam |
sarvadeśikavārtoktiḥ sarvaṃ brahmeti niścinu || 6.17||
utkṛṣṭaṃ ca nikṛṣṭaṃ ca uttamaṃ madhyamaṃ ca tat |
oṃkāraṃ cāpyakārañca sarvaṃ brahmeti niścinu || 6.18||
yadyajjagati dṛśyeta yadyajjagati vīkṣyate |
yadyajjagati varteta sarvaṃ brahmeti niścinu || 6.19||
yena kenākṣareṇoktaṃ yena kenāpi saṅgatam |
yena kenāpi nītaṃ tatsarvaṃ brahmeti niścinu || 6.20||
yena kenāpi gaditaṃ yena kenāpi moditam |
yena kenāpi ca proktaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu || 6.21||
yena kenāpi yaddattaṃ yena kenāpi yatkṛtam |
yatra kutra jalasnānaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu || 6.22||
yatra yatra śubhaṃ karma yatra yatra ca duṣkṛtam |
yadyatkaroṣi satyena sarvaṃ mithyeti niścinu || 6.23||
idaṃ sarvamahaṃ sarvaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu |
yatkiñcitpratibhātaṃ ca sarvaṃ mithyeti niścinu || 6.24||
ṛbhuḥ -
punarvakṣye rahasyānāṃ rahasyaṃ paramādbhutam |
śaṅkareṇa kumārāya proktaṃ kailāsa parvate || 6.25||
tanmātraṃ sarvacinmātramakhaṇḍaikarasaṃ sadā |
ekavarjitacinmātraṃ sarvaṃ cinmayameva hi || 6.26||
idaṃ ca sarvaṃ cinmātraṃ sarvaṃ cinmayameva hi |
ātmābhāsaṃ ca cinmātraṃ sarvaṃ
cinmayameva hi (cinmātrānnāsti kiñcana) || 6.27||
sarvalokaṃ ca cinmātraṃ sarvaṃ cinmayameva hi |
tvattā mattā ca cinmātraṃ cinmātrānnāsti kiñcana || 6.28||
ākāśo bhūrjalaṃ vāyuragnirbrahmā hariḥ śivaḥ |
yatkiñcidanyatkiñcicca sarvaṃ cinmayameva hi || 6.29||
akhaṇḍaikarasaṃ sarvaṃ yadyaccinmātrameva hi |
bhūtaṃ bhavyaṃ ca cinmātraṃ sarvaṃ cinmayameva hi || 6.30||
dravyaṃ kālaśca cinmātraṃ jñānaṃ cinmayameva ca |
jñeyaṃ jñānaṃ ca cinmātraṃ sarvaṃ cinmayameva hi || 6.31||
sambhāṣaṇaṃ ca cinmātraṃ vākca cinmātrameva hi |
asacca sacca cinmātraṃ sarvaṃ cinmayameva hi || 6.32||
ādirantaṃ ca cinmātraṃ asti ceccinmayaṃ sadā |
brahmā yadyapi cinmātraṃ viṣṇuścinmātrameva hi || 6.33||
rudro'pi devāścinmātraṃ asti naratiryaksurāsuram |
guruśiṣyādi sanmātraṃ jñānaṃ cinmātrameva hi || 6.34||
dṛgdṛśyaṃ cāpi cinmātraṃ jñātā jñeyaṃ dhruvādhruvam |
sarvāścaryaṃ ca cinmātraṃ dehaṃ cinmātrameva hi || 6.35||
liṅgaṃ cāpi ca cinmātraṃ kāraṇaṃ kāryameva ca |
mūrtāmūrtaṃ ca cinmātraṃ pāpapuṇyamathāpi ca || 6.36||
dvaitādvaitaṃ ca cinmātraṃ vedavedāntameva ca |
diśo'pi vidiśaścaiva cinmātraṃ tasya pālakāḥ || 6.37||
cinmātraṃ vyavahārādi bhūtaṃ bhavyaṃ bhavattathā |
cinmātraṃ nāmarūpaṃ ca bhūtāni bhuvanāni ca || 6.38||
cinmātraṃ prāṇa eveha cinmātraṃ sarvamindriyam |
cinmātraṃ pañcakośādi cinmātrānandamucyate || 6.39||
nityānityaṃ ca cinmātraṃ sarvaṃ cinmātrameva hi |
cinmātraṃ nāsti nityaṃ ca cinmātraṃ nāsti satyakam || 6.40||
cinmātramapi vairāgyaṃ cinmātrakamidaṃ kila |
ādhārādi hi cinmātraṃ ādheyaṃ ca munīśvara || 6.41||
yacca yāvacca cinmātraṃ yacca yāvacca dṛśyate |
yacca yāvacca dūrasthaṃ sarvaṃ cinmātrameva hi || 6.42||
yacca yāvacca bhūtāni yacca yāvacca vakṣyate |
yacca yāvacca vedoktaṃ sarvaṃ cinmātrameva hi || 6.43||
cinmātraṃ nāsti bandhaṃ ca cinmātraṃ nāsti mokṣakam |
cinmātrameva sanmātraṃ satyaṃ satyaṃ śivaṃ spṛśe || 6.44||
sarvaṃ vedatrayaproktaṃ sarvaṃ cinmātrameva hi |
(ṛbhu)ḥ -
śivaproktaṃ kumārāya tadetatkathitaṃ tvayi |
yaḥ śaṛṇoti sakṛdvāpi brahmaiva bhavati svayam || 6.45||
sūtaḥ -
īśāvāsyādimantrairvaragaganatanoḥ kṣetravāsārthavādaiḥ
talliṅgāgāramadhyasthitasumahadīśāna liṅgeṣu pūjā |
akledye cābhiṣeko ??? ??? ??? digvāsase vāsadānaṃ
no gandhaghrāṇahīne rūpadṛśyādvihīne gandhapuṣpārpaṇāni || 6.46||
svabhāse dīpadānaṃ ??? sarvabhakṣe maheśe
naivedyaṃ nityatṛpte sakalabhuvanage prakramo vā namasyā |
kuryāṃ kenāpi bhāvairmama nigamaśirobhāva eva pramāṇam || 6.47||
avicchinnaiśchinnaiḥ parikaravaraiḥ pūjanadhiyā
bhajantyajñāstadjñāḥ (tadajñāḥ) vidhivihitabuddhyāgatadhiyaḥ |
tathāpīśaṃ bhāvairbhajati bhajatāmātmapadavīṃ
dadātīśo viśvaṃ bhramayati gatajñāṃśca kurute || 6.48||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
prapañcasya saccinmayatvakathanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||
7. svātmanirūpaṇaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
atyadbhutaṃ pravakṣyāmi sarvalokeṣu durlabham |
vedaśāstramahāsāraṃ durlabhaṃ durlabhaṃ sadā || 7.1||
akhaṇḍaikaraso mantramakhaṇḍaikarasaṃ phalam |
akhaṇḍaikaraso jīva akhaṇḍaikarasā kriyā || 7.2||
akhaṇḍaikarasā bhūmirakhaṇḍaikarasaṃ jalam |
akhaṇḍaikaraso gandha akhaṇḍaikarasaṃ viyat || 7.3||
akhaṇḍaikarasaṃ śāstraṃ akhaṇḍaikarasaṃ śrutiḥ |
akhaṇḍaikarasaṃ brahma akhaṇḍaikarasaṃ vratam || 7.4||
akhaṇḍaikaraso viṣṇurakhaṇḍaikarasaḥ śivaḥ |
akhaṇḍaikaraso brahmā akhaṇḍaikarasāḥ surāḥ || 7.5||
akhaṇḍaikarasaṃ sarvamakhaṇḍaikarasaḥ svayam |
akhaṇḍaikarasaścātmā akhaṇḍaikaraso guruḥ || 7.6||
akhaṇḍaikarasaṃ vācyamakhaṇḍaikarasaṃ mahaḥ |
akhaṇḍaikarasaṃ deha akhaṇḍaikarasaṃ manaḥ || 7.7||
akhaṇḍaikarasaṃ cittaṃ akhaṇḍaikarasaṃ sukham |
akhaṇḍaikarasā vidyā akhaṇḍaikaraso'vyayaḥ || 7.8||
akhaṇḍaikarasaṃ nityamakhaṇḍaikarasaḥ paraḥ |
akhaṇḍaikarasātkiñcidakhaṇḍaikarasādaham || 7.9||
akhaṇḍaikarasaṃ vāsti akhaṇḍaikarasaṃ na hi |
akhaṇḍaikarasādanyatakhaṇḍaikarasātparaḥ || 7.10||
akhaṇḍaikarasātsthūlaṃ akhaṇḍaikarasaṃ janaḥ |
akhaṇḍaikarasaṃ sūkṣmamakhaṇḍaikarasaṃ dvayam || 7.11||
akhaṇḍaikarasaṃ nāsti akhaṇḍaikarasaṃ balam |
akhaṇḍaikarasādviṣṇurakhaṇḍaikarasādaṇuḥ || 7.12||
akhaṇḍaikarasaṃ nāsti akhaṇḍaikarasādbhavān |
akhaṇḍaikaraso hyeva akhaṇḍaikarasāditam || 7.13||
akhaṇḍitarasājjñānaṃ akhaṇḍitarasātsthitam |
akhaṇḍaikarasā līlā (līnā) akhaṇḍaikarasaḥ pitā || 7.14||
akhaṇḍaikarasā bhaktā akhaṇḍaikarasaḥ patiḥ |
akhaṇḍaikarasā mātā akhaṇḍaikaraso virāṭ || 7.15||
akhaṇḍaikarasaṃ gātraṃ akhaṇḍaikarasaṃ śiraḥ |
akhaṇḍaikarasaṃ ghrāṇaṃ akhaṇḍaikarasaṃ bahiḥ || 7.16||
akhaṇḍaikarasaṃ pūrṇamakhaṇḍaikarasāmṛtam |
akhaṇḍaikarasaṃ śrotramakhaṇḍaikarasaṃ gṛham || 7.17||
akhaṇḍaikarasaṃ gopyamakhaṇḍaikarasaḥ śivaḥ |
akhaṇḍaikarasaṃ nāma akhaṇḍaikaraso raviḥ || 7.18||
akhaṇḍaikarasaḥ somaḥ akhaṇḍaikaraso guruḥ |
akhaṇḍaikarasaḥ sākṣī akhaṇḍaikarasaḥ suhṛt || 7.19||
akhaṇḍaikaraso bandhurakhaṇḍaikaraso'smyaham |
akhaṇḍaikaraso rājā akhaṇḍaikarasaṃ puram || 7.20||
akhaṇḍaikarasaiśvaryaṃ akhaṇḍaikarasaṃ prabhuḥ |
akhaṇḍaikaraso mantra akhaṇḍaikaraso japaḥ || 7.21||
akhaṇḍaikarasaṃ dhyānamakhaṇḍaikarasaṃ padam |
akhaṇḍaikarasaṃ grāhyamakhaṇḍaikarasaṃ mahān || 7.22||
akhaṇḍaikarasaṃ jyotirakhaṇḍaikarasaṃ param |
akhaṇḍaikarasaṃ bhojyamakhaṇḍaikarasaṃ haviḥ || 7.23||
akhaṇḍaikaraso homaḥ akhaṇḍaikaraso jayaḥ |
akhaṇḍaikarasaḥ svargaḥ akhaṇḍaikarasaḥ svayam || 7.24||
akhaṇḍaikarasākārādanyannāsti nahi kvacit |
śaṛṇu bhūyo mahāścaryaṃ nityānubhavasampadam || 7.25||
durlabhaṃ durlabhaṃ loke sarvalokeṣu durlabham |
ahamasmi paraṃ cāsmi prabhāsmi prabhavo'smyaham || 7.26||
sarvarūpaguruścāsmi sarvarūpo'smi so'smyaham |
ahamevāsmi śuddho'smi ṛddho'smi paramo'smyaham || 7.27||
ahamasmi sadā jño'smi satyo'smi vimalo'smyaham |
vijñāno'smi viśeṣo'smi sāmyo'smi sakalo'smyaham || 7.28||
śuddho'smi śokahīno'smi caitanyo'smi samo'smyaham |
mānāvamānahīno'smi nirguṇo'smi śivo'smyaham || 7.29||
dvaitādvaitavihīno'smi dvandvahīno'smi so'smyaham |
bhāvābhāvavihīno'smi bhāṣāhīno'smi so'smyaham || 7.30||
śūnyāśūnyaprabhāvo'smi śobhano'smi mano'smyahaṃ (maho'smyahaṃ) |
tulyātulyavihīno'smi tucchabhāvo'smi nāsmyaham || 7.31||
sadā sarvavihīno'smi sātviko'smi sadāsmyaham |
ekasaṅkhyāvihīno'smi dvisaṅkhyā nāsti nāsmyaham || 7.32||
sadasadbhedahīno'smi saṅkalparahito'smyaham |
nānātmabhedahīno'smi yatkiñcinnāsti so'smyaham || 7.33||
nāhamasmi na cānyo'smi dehādirahito'smyaham |
āśrayāśrayahīno'smi ādhārarahito'smyaham || 7.34||
bandhamokṣādihīno'smi śuddhabrahmādi so'smyaham |
cittādisarvahīno'smi paramo'smi paro'smyaham || 7.35||
sadā vicārarūpo'smi nirvicāro'smi so'smyaham |
ākārādisvarūpo'smi ukāro'smi mudo'smyaham || 7.36||
dhyānādhyānavihīno'smi dhyeyahīno'smi so'smyaham |
pūrṇātpūrṇo'smi pūrṇo'smi sarvapūrṇo'smi so'smyaham || 7.37||
sarvātītasvarūpo'smi paraṃ brahmāsmi so'smyaham |
lakṣyalakṣaṇahīno'smi layahīno'smi so'smyaham || 7.38||
mātṛmānavihīno'smi meyahīno'smi so'smyaham |
agatsarvaṃ ca draṣṭāsmi netrādirahito'smyaham || 7.39||
pravṛddho'smi prabuddho'smi prasanno'smi paro'smyaham |
sarvendriyavihīno'smi sarvakarmahito'smyaham || 7.40||
sarvavedāntatṛpto'smi sarvadā sulabho'smyaham |
mudā muditaśūnyo'smi sarvamaunaphalo'smyaham || 7.41||
nityacinmātrarūpo'smi sadasaccinmayo'smyaham |
yatkiñcidapi hīno'smi svalpamapyati nāhitam || 7.42||
hṛdayagranthihīno'smi hṛdayādvyāpako'smyaham |
ṣaḍvikāravihīno'smi ṣaṭkośarahito'smyaham || 7.43||
ariṣaḍvargamukto'smi antarādantaro'smyaham |
deśakālavihīno'smi digambaramukho'smyaham || 7.44||
nāsti hāsti vimukto'smi nakārarahito'smyaham |
sarvacinmātrarūpo'smi saccidānandamasmyaham || 7.45||
akhaṇḍākārarūpo'smi akhaṇḍākāramasmyaham |
prapañcacittarūpo'smi prapañcarahito'smyaham || 7.46||
sarvaprakārarūpo'smi sadbhāvāvarjito'smyaham |
kālatrayavihīno'smi kāmādirahito'smyaham || 7.47||
kāyakāyivimukto'smi nirguṇaprabhavo'smyaham |
muktihīno'smi mukto'smi mokṣahīno'smyahaṃ sadā || 7.48||
satyāsatyavihīno'smi sadā sanmātramasmyaham |
gantavyadeśahīno'smi gamanārahito'smyaham || 7.49||
sarvadā smararūpo'smi śānto'smi suhito'smyaham |
evaṃ svānubhavaṃ proktaṃ etatprakaraṇaṃ mahat || 7.50||
yaḥ śaṛṇoti sakṛdvāpi brahmaiva bhavati svayam |
piṇḍāṇḍasambhavajagadgatakhaṇḍanodyadvetaṇḍaśuṇḍanibhapīvarabāhudaṇḍa |
brahmorumuṇḍakalitāṇḍajavāhabāṇa kodaṇḍabhūdharadharaṃ
bhajatāmakhaṇḍam || 7.51||
viśvātmanyadvitīye bhagavati girijānāyake kāśarūpe
nīrūpe viśvarūpe gataduritadhiyaḥ prāpnuvantyātmabhāvam |
anye bhedadhiyaḥ śrutiprakathitairvarṇāśramotthaśramaiḥ
tāntāḥ śāntivivarjitā viṣayiṇo duḥkhaṃ bhajantyanvaham || 7.52||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
svātmanirūpaṇaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ ||
8. prapañcaśūnyatva-sarvanāstitvanirūpaṇaṃ nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
vakṣye prapañcaśūnyatvaṃ śaśaśaṛṅgeṇa sammitam |
durlabhaṃ sarvalokeṣu sāvadhānamanāḥ śaṛṇu || 8.1||
idaṃ prapañcaṃ yatkiñcidyaḥ śaṛṇoti ca paśyati |
dṛśyarūpaṃ ca dṛgrūpaṃ sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.2||
bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca |
ahaṅkāraśca tejaśca sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.3||
nāśa janma ca satyaṃ ca lokaṃ bhuvanamaṇḍalam |
puṇyaṃ pāpaṃ jayo mohaḥ sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.4||
kāmakrodhau lobhamohau madamohau ratirdhṛtiḥ |
guruśiṣyopadeśādi sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.5||
ahaṃ tvaṃ jagadityādi ādirantimamadhyamam |
bhūtaṃ bhavyaṃ vartamānaṃ sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.6||
sthūladehaṃ sūkṣmadehaṃ kāraṇaṃ kāryamapyayam |
dṛśyaṃ ca darśanaṃ kiñcitsarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.7||
bhoktā bhojyaṃ bhogarūpaṃ lakṣyalakṣaṇamadvayam |
śamo vicāraḥ santoṣaḥ sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.8||
yamaṃ ca niyamaṃ caiva prāṇāyāmādibhāṣaṇam |
gamanaṃ calanaṃ cittaṃ sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.9||
śrotraṃ netraṃ gātragotraṃ guhyaṃ jāḍyaṃ hariḥ śivaḥ |
ādiranto mumukṣā ca sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.10||
jñānendriyaṃ ca tanmātraṃ karmendriyagaṇaṃ ca yat |
jāgratsvapnasuṣuptyādi sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.11||
caturviṃśatitattvaṃ ca sādhanānāṃ catuṣṭayam |
sajātīyaṃ vijātīyaṃ sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.12||
sarvalokaṃ sarvabhūtaṃ sarvadharmaṃ satatvakam |
sarvāvidyā sarvavidyā sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.13||
sarvavarṇaḥ sarvajātiḥ sarvakṣetraṃ ca tīrthakam |
sarvavedaṃ sarvaśāstraṃ sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.14||
sarvabandhaṃ sarvamokṣaṃ sarvavijñānamīśvaraḥ |
sarvakālaṃ (sarvavākyaṃ) sarvabodha (sarvabodhyaṃ)
sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.15||
sarvāstitvaṃ sarvakarma sarvasaṅgayutirmahān |
sarvadvaitamasadbhāvaṃ (sarvadvaitasya sadbhāvaṃ)
sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.16||
sarvavedāntasiddhāntaḥ sarvaśāstrārthanirṇayaḥ |
sarvajīvatvasadbhāvaṃ sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.17||
yadyatsaṃvedyate kiñcidyadyajjagati dṛśyate |
yadyacchṛṇoti guruṇā sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.18||
yadyaddhyāyati citte ca yadyatsaṅkalpyate kvacit |
buddhyā niścīyate yacca sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.19||
yadyadvācā vyākaroti yadvācā cārthabhāṣaṇam |
yadyatsarvendriyairbhāvyaṃ sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.20||
yadyatsantyajyate vastu yacchṛṇoti ca paśyati |
svakīyamanyadīyaṃ ca sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.21||
satyatvena ca yadbhāti vastutvena rasena ca |
yadyatsaṅkalpyate citte sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.22||
yadyadātmeti nirṇītaṃ yadyannityamitaṃ vacaḥ |
yadyadvicāryate citte sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.23||
śivaḥ saṃharate nityaṃ viṣṇuḥ pāti jagattrayam |
(śivo rakṣati māṃ nityaṃ)
sraṣṭā sṛjati lokānvai sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.24||
jīva ityapi yadyasti bhāṣayatyapi bhāṣaṇam |
saṃsāra iti yā vārtā sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.25||
yadyadasti purāṇeṣu yadyadvedeṣu nirṇayaḥ |
sarvopaniṣadāṃ bhāvaṃ sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 8.26||
śaśaśaṛṅgavadevedamuktaṃ prakaraṇaṃ tava |
yaḥ śaṛṇoti rahasyaṃ vai brahmaiva bhavati svayam || 8.27||
bhūyaḥ śaṛṇu nidāgha tvaṃ sarvaṃ brahmeti niścayam |
sudurlabhamidaṃ nṝṇāṃ devānāmapi sattama || 8.28||
idamityapi yadrūpamahamityapi yatpunaḥ |
dṛśyate yattadevedaṃ sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.29||
deho'yamiti saṅkalpastadeva bhayamucyate |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.30||
deho'hamiti saṅkalpastadantaḥkaraṇaṃ smṛtam |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.31||
deho'hamiti saṅkalpaḥ sa hi saṃsāra ucyate |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.32||
deho'hamiti saṅkalpastadbandhanamihocyate |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.33||
deho'hamiti yajjñānaṃ tadeva narakaṃ smṛtam |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.34||
deho'hamiti saṅkalpo jagatsarvamitīryate |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.35||
deho'hamiti saṅkalpo hṛdayagranthirīritaḥ |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.36||
dehatraye'pi bhāvaṃ yattaddehajñānamucyate |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.37||
deho'hamiti yadbhāvaṃ sadasadbhāvameva ca |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.38||
deho'hamiti saṅkalpaṃ (saṅkalpaḥ) tprapañcamihocyate |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.39||
deho'hamiti saṅkalpastadevājñānamucyate |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.40||
deho'hamiti yā buddhirmalinā vāsanocyate |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.41||
deho'hamiti yā buddhiḥ satyaṃ jīvaḥ sa eva saḥ |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.42||
deho'hamiti saṅkalpo mahānarakamīritam |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.43||
deho'hamiti yā buddhirmana eveti niścitam |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.44||
deho'hamiti yā buddhiḥ paricchinnamitīryate |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.45||
deho'hamiti yajjñānaṃ sarvaṃ śoka itīritam |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.46||
deho'hamiti yajjñānaṃ saṃsparśamiti kathyate |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.47||
deho'hamiti yā buddhistadeva maraṇaṃ smṛtam |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.48||
deho'hamiti yā buddhistadevāśobhanaṃ smṛtam |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.49||
deho'hamiti yā buddhirmahāpāpamiti smṛtam |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.50||
deho'hamiti yā buddhiḥ tuṣṭā saiva hi cocyate |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.51||
deho'hamiti saṅkalpaḥ sarvadoṣamiti smṛtam |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.52||
deho'hamiti saṅkalpastadeva malamucyate |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.53||
deho'hamiti saṅkalpo mahatsaṃśayamucyate |
kālatraye'pi tannāsti sarvaṃ brahmeti kevalam || 8.54||
yatkiñcitsmaraṇaṃ duḥkhaṃ yatkiñcitsmaraṇaṃ jagat |
yatkiñcitsmaraṇaṃ kāmo yatkiñcitsmaraṇaṃ malam || 8.55||
yatkiñcitsmaraṇaṃ pāpaṃ yatkiñcitsmaraṇaṃ manaḥ |
yatkiñcidapi saṅkalpaṃ mahārogeti kathyate || 8.56||
yatkiñcidapi saṅkalpaṃ mahāmoheti kathyate |
yatkiñcidapi saṅkalpaṃ tāpatrayamudāhṛtam || 8.57||
yatkiñcidapi saṅkalpaṃ kāmakrodhaṃ ca kathyate |
yatkiñcidapi saṅkalpaṃ sambandho netaratkvacit || 8.58||
yatkiñcidapi saṅkalpaṃ sarvaduḥkheti netarat |
yatkiñcidapi saṅkalpaṃ jagatsatyatvavibhramam || 8.59||
yatkiñcidapi saṅkalpaṃ mahādoṣaṃ ca netarat |
yatkiñcidapi saṅkalpaṃ kālatrayamudīritam || 8.60||
yatkiñcidapi saṅkalpaṃ nānārūpamudīritam |
yatra yatra ca saṅkalpaṃ tatra tatra mahajjagat || 8.61||
yatra yatra ca saṅkalpaṃ tadevāsatyameva hi |
yatkiñcidapi saṅkalpaṃ tajjagannāsti saṃśayaḥ || 8.62||
yatkiñcidapi saṅkalpaṃ tatsarvaṃ neti niścayaḥ |
mana eva jagatsarvaṃ mana eva mahāripuḥ || 8.63||
mana eva hi saṃsāro mana eva jagattrayam |
mana eva mahāduḥkhaṃ mana eva jarādikam || 8.64||
mana eva hi kālaṃ ca mana eva malaṃ sadā |
mana eva hi saṅkalpo mana eva hi jīvakaḥ || 8.65||
mana evāśucirnityaṃ mana evendrajālakam |
mana eva sadā mithyā mano vandhyākumāravat || 8.66||
mana eva sadā nāsti mana eva jaḍaṃ sadā |
mana eva hi cittaṃ ca mano'haṅkārameva ca || 8.67||
mana eva mahadbandhaṃ mano'ntaḥkaraṇaṃ kvacit |
mana eva hi bhūmiśca mana eva hi toyakam || 8.68||
mana eva hi tejaśca mana eva marunmahān |
mana eva hi cākāśo mana eva hi śabdakaḥ || 8.69||
mana eva sparśarūpaṃ mana eva hi rūpakam |
mana eva rasākāraṃ mano gandhaḥ prakīrtitaḥ || 8.70||
annakośaṃ manorūpaṃ prāṇakośaṃ manomayam |
manokośaṃ manorūpaṃ vijñānaṃ ca manomayaḥ || 8.71||
mana evānandakośaṃ mano jāgradavasthitam |
mana eva hi svapnañca mana eva suṣuptikam || 8.72||
mana eva hi devādi mana eva yamādayaḥ |
mana eva hi yatkiñcinmana eva manomayaḥ || 8.73||
manomayamidaṃ viśvaṃ manomayamidaṃ puram |
manomayamidaṃ bhūtaṃ manomayamidaṃ dvayam || 8.74||
manomayamiyaṃ jātirmanomayamayaṃ guṇaḥ |
manomayamidaṃ dṛśyaṃ manomayamidaṃ jaḍam || 8.75||
manomayamidaṃ yadyanmano jīva iti sthitam |
saṅkalpamātramajñānaṃ bhedaḥ saṅkalpa eva hi || 8.76||
saṅkalpamātraṃ vijñānaṃ dvandvaṃ saṅkalpa eva hi |
saṅkalpamātrakālaṃ ca deśaṃ saṅkalpameva hi || 8.77||
saṅkalpamātro dehaśca prāṇaḥ saṅkalpamātrakaḥ |
saṅkalpamātraṃ mananaṃ saṅkalpaṃ śravaṇaṃ sadā || 8.78||
saṅkalpamātraṃ narakaṃ saṅkalpaṃ svarga ityapi |
saṅkalpameva cinmātraṃ saṅkalpaṃ cātmacintanam || 8.79||
saṅkalpaṃ vā manāktattvaṃ brahmasaṅkalpameva hi |
saṅkalpa eva yatkiñcittannāstyeva kadācana || 8.80||
nāsti nāstyeva saṅkalpaṃ nāsti nāsti jagattrayam |
nāsti nāsti gururnāsti nāsti śiṣyo'pi vastutaḥ || 8.81||
nāsti nāsti śarīraṃ ca nāsti nāsti manaḥ kvacit |
nāsti nāstyeva kiñcidvā nāsti nāstyakhilaṃ jagat || 8.82||
nāsti nāstyeva bhūtaṃ vā sarvaṃ nāsti na saṃśayaḥ |
``'' sarvaṃ nāsti ``'' prakaraṇaṃ mayoktaṃ ca nidāgha te |
yaḥ śaṛṇoti sakṛdvāpi brahmaiva bhavati svayam || 8.83||
vedāntairapi candraśekharapadāmbhojānurāgādarā-
dārodārakumāradāranikaraiḥ prāṇairvanairujjhitaḥ |
tyāgādyo manasā sakṛtśivapadadhyānena yatprāpyate
tannaivāpyati śabdatarkanivahaiḥ śāntaṃ manastadbhavet || 8.84||
aśeṣadṛśyojjhitadṛṅmayānāṃ saṅkalpavarjena sadāsthitānām |
na jāgrataḥ svapnasuṣuptibhāvo na jīvanaṃ no maraṇaṃ ca citram || 8.85||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
prapañcaśūnyatva-sarvanāstitvanirūpaṇaṃ nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ ||
9. ahambrahmāsmiprakaraṇanirūpaṇaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ
nidāghaḥ-
kutra vā bhavatā snānaṃ kriyate nitarāṃ guro |
snānamantraṃ snānakālaṃ tarpaṇaṃ ca vadasva me || 9.1||
ṛbhuḥ -
ātmasnānaṃ mahāsnānaṃ nityasnānaṃ na cānyataḥ |
idameva mahāsnānaṃ ahaṃ brahmāsmi niścayaḥ || 9.2||
parabrahmasvarūpo'haṃ paramānandamasmyaham |
idameva mahāsnānaṃ ahaṃ brahmeti niścayaḥ || 9.3||
kevalaṃ jñānarūpo'haṃ kevalaṃ paramo'smyaham |
kevalaṃ śāntarūpo'haṃ kevalaṃ nirmalo'smyaham || 9.4||
kevalaṃ nityarūpo'haṃ kevalaṃ śāśvato'smyaham |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.5||
kevalaṃ sarvarūpo'haṃ ahantyakto'hamasmyaham |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.6||
sarvahīnasvarūpo'haṃ cidākāśo'hamasmyaham |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.7||
kevalaṃ turyarūpo'smi turyātīto'smi kevalam |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.8||
sadā caitanyarūpo'smi saccidānandamasmyaham |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.9||
kevalākārarūpo'smi śuddharūpo'smyahaṃ sadā |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.10||
kevalaṃ jñānaśuddho'smi kevalo'smi priyo'smyaham |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.11||
kevalaṃ nirvikalpo'smi svasvarūpo'hamasmi ha |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.12||
sadā satsaṅgarūpo'smi sarvadā paramo'smyaham |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.13||
sadā hyekasvarūpo'smi sadā'nanyo'smyahaṃ sukham |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.14||
aparicchinnarūpo'haṃ anantānandamasmyaham |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.15||
satyānandasvarūpo'haṃ citparānandamasmyaham |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.16||
anantānandarūpo'hamavāṅmānasagocaraḥ |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.17||
brahmānadasvarūpo'haṃ satyānando'smyahaṃ sadā |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.18||
ātmamātrasvarūpo'smi ātmānandamayo'smyaham |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.19||
ātmaprakāśarūpo'smi ātmajyotiraso'smyaham |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.20||
ādimadhyāntahīno'smi ākāśasadṛśo'smyaham |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.21||
nityasattāsvarūpo'smi nityamukto'smyahaṃ sadā |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.22||
nityasampūrṇarūpo'smi nityaṃ nirmanaso'smyaham |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.23||
nityasattāsvarūpo'smi nityamukto'smyahaṃ sadā |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.24||
nityaśabdasvarūpo'smi sarvātīto'smyahaṃ sadā |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.25||
rūpātītasvarūpo'smi vyomarūpo'smyahaṃ sadā |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.26||
bhūtānandasvarūpo'smi bhāṣānando'smyahaṃ sadā |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.27||
sarvādhiṣṭhānarūpo'smi sarvadā cidghano'smyaham |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.28||
dehabhāvavihīno'haṃ cittahīno'hameva hi |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.29||
dehavṛttivihīno'haṃ mantraivāhamahaṃ sadā |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.30||
sarvadṛśyavihīno'smi dṛśyarūpo'hameva hi |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.31||
sarvadā pūrṇarūpo'smi nityatṛpto'smyahaṃ sadā |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.32||
idaṃ brahmaiva sarvasya ahaṃ caitanyameva hi |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.33||
ahamevāhamevāsmi nānyatkiñcicca vidyate |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.34||
ahameva mahānātmā ahameva parāyaṇam |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.35||
ahameva mahāśūnyamityevaṃ mantramuttamam |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.36||
ahamevānyavadbhāmi ahameva śarīravat |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.37||
ahaṃ ca śiṣyavadbhāmi ahaṃ lokatrayādivat |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.38||
ahaṃ kālatrayātītaḥ ahaṃ vedairupāsitaḥ |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.39||
ahaṃ śāstreṣu nirṇīta ahaṃ citte vyavasthitaḥ |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.40||
mattyaktaṃ nāsti kiñcidvā mattyaktaṃ pṛthivī ca yā |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.41||
mayātiriktaṃ toyaṃ vā ityevaṃ mantramuttamam |
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahmāsmi kevalam || 9.42||
ahaṃ brahmāsmi śuddho'smi nityaśuddho'smyahaṃ sadā |
nirguṇo'smi nirīho'smi ityevaṃ mantramuttamam || 9.43||
haribrahmādirūpo'smi etadbhedo'pi nāsmyaham |
kevalaṃ brahmamātro'smi kevalo'smyajayo'smyaham || 9.44||
svayameva svayambhāsyaṃ svayameva hi nānyataḥ |
svayamevātmani svasthaḥ ityevaṃ mantramuttamam || 9.45||
svayameva svayaṃ bhuṅkṣva svayameva svayaṃ rame |
svayameva svayañjyotiḥ svayameva svayaṃ rame || 9.46||
svasyātmani svayaṃ raṃsye svātmanyevāvalokaye |
svātmanyeva sukhenāsi (sma)ityevaṃ mantramuttamam || 9.47||
svacaitanye svayaṃ sthāsye svātmarājye sukhaṃ rame |
svātmasiṃhāsane tiṣṭhe ityevaṃ mantramuttamam || 9.48||
svātmamantraṃ sadā paśyansvātmajñānaṃ sadā'bhyasan |
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantraḥ svātmapāpaṃ vināśayet || 9.49||
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantro dvaitadoṣaṃ vināśayet |
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantro bhedaduḥkhaṃ vināśayet || 9.50||
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantraścintārogaṃ vināśayet |
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantro buddhivyādhiṃ vināśayet || 9.51||
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantra ādhivyādhiṃ vināśayet |
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantraḥ sarvalokaṃ vināśayet || 9.52||
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantraḥ kāmadoṣaṃ vināśayet |
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantraḥ krodhadoṣaṃ vināśayet || 9.53||
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantraścintādoṣaṃ vināśayet |
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantraḥ saṅkalpaṃ ca vināśayet || 9.54||
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantraḥ idaṃ duḥkhaṃ vināśayet |
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantraḥ avivekamalaṃ dahet || 9.55||
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantraḥ ajñānadhvaṃsamācaret |
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantraḥ koṭidoṣaṃ vināśayet || 9.56||
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantraḥ sarvatantraṃ vināśayet |
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantro dehadoṣaṃ vināśayet || 9.57||
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantraḥ dṛṣṭādṛṣṭaṃ vināśayet |
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantra ātmajñānaprakāśakam || 9.58||
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantra ātmalokajayapradam |
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantra asatyādi vināśakam || 9.59||
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantraḥ anyatsarvaṃ vināśayet |
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantra apratarkyasukhapradam || 9.60||
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantraḥ anātmajñānamāharet |
ahaṃ brahmāsmyahaṃ mantro jñānānandaṃ prayacchati || 9.61||
saptakoṭimahāmantrā janmakoṭiśatapradāḥ |
sarvamantrānsamutsṛjya japamenaṃ samabhyaset || 9.62||
sadyo mokṣamavāpnoti nātra sandehamasti me |
mantraprakaraṇe proktaṃ rahasyaṃ vedakoṭiṣu || 9.63||
yaḥ śaṛṇoti sakṛdvāpi brahmaiva bhavati svayam |
nityānandamayaḥ sa eva paramānandodayaḥ śāśvato
yasmānnānyadato'nyadārtamakhilaṃ tajjaṃ jagatsarvadaḥ |
yo vācā manasā tathendriyagaṇairdeho'pi vedyo na cedacchedyo
bhavavaidya īśa iti yā sā dhīḥ paraṃ muktaye || 9.64||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
ahambrahmāsmiprakaraṇanirūpaṇaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ ||
10. brahmatarpaṇātmahomākhya prakaraṇadvayavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
nityatarpaṇamācakṣye nidāgha śaṛṇu me vacaḥ |
vedaśāstreṣu sarveṣu atyantaṃ durlabhaṃ nṛṇām || 10.1||
sadā prapañcaṃ nāstyeva idamityapi nāsti hi |
brahmamātraṃ sadāpūrṇaṃ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.2||
sarūpamātraṃ brahmaiva saccidānandamapyaham |
ānandaghana evāhaṃ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.3||
sarvadā sarvaśūnyo'haṃ sadātmānandavānaham |
nityānityasvarūpo'haṃ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.4||
ahameva cidākāśa ātmākāśo'smi nityadā |
ātmanā''tmani tṛpto'haṃ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.5||
ekatvasaṅkhyāhīno'smi arūpo'smyahamadvayaḥ |
nityaśuddhasvarūpo'haṃ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.6||
ākāśādapi sūkṣmo'haṃ atyantābhāvako'smyaham |
sarvaprakāśarūpo'haṃ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.7||
parabrahmasvarūpo'haṃ parāvarasukho'smyaham |
satrāmātrasvarūpo'haṃ dṛgdṛśyādivivarjitaḥ || 10.8||
yatkiñcidapyahaṃ nāsti tūṣṇīṃ tūṣṇīmihāsmyaham |
śuddhamokṣasvarūpo'haṃ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.9||
sarvānandasvarūpo'haṃ jñānānandamahaṃ sadā |
vijñānamātrarūpo'haṃ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.10||
brahmamātramidaṃ sarvaṃ nāsti nānyatra te śape |
tadevāhaṃ na sandehaḥ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.11||
tvamityetattadityetannāsti nāstīha kiñcana |
śuddhacaitanyamātro'haṃ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.12||
atyantābhāvarūpo'hamahameva parātparaḥ |
ahameva sukhaṃ nānyadityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.13||
idaṃ hemamayaṃ kiñcinnāsti nāstyeva te śape |
nirguṇānandarūpo'haṃ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.14||
sākṣivastuvihīnatvāt sākṣitvaṃ nāsti me sadā |
kevalaṃ brahmabhāvatvādityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.15||
ahamevāviśeṣo'hamahameva hi nāmakam |
ahameva vimohaṃ vai ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.16||
indriyābhāvarūpo'haṃ sarvābhāvasvarūpakam |
bandhamuktivihīno'smi ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.17||
sarvānandasvarūpo'haṃ sarvānandaghano'smyaham |
nityacaitanyamātro'haṃ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.18||
vācāmagocaraścāhaṃ vāṅmano nāsti kiñcana |
cidānandamayaścāhaṃ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.19||
sarvatra pūrṇarūpo'haṃ sarvatra sukhamasmyaham |
sarvatrācintyarūpo'haṃ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.20||
sarvatra tṛptirūpo'haṃ sarvānandamayo'smyaham |
sarvaśūnyasvarūpo'haṃ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.21||
sarvadā matsvarūpo'haṃ paramānandavānaham |
eka evāhamevāhaṃ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.22||
mukto'haṃ mokṣarūpo'haṃ sarvamaunaparo'smyaham |
sarvanirvāṇarūpo'haṃ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.23||
sarvadā satsvarūpo'haṃ sarvadā turyavānaham |
turyātītasvarūpo'haṃ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.24||
satyavijñānamātro'haṃ sanmātrānandavānaham |
nirvikalpasvarūpo'haṃ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.25||
sarvadā hyajarūpo'haṃ nirīho'haṃ nirañjanaḥ |
brahmavijñānarūpo'haṃ ityevaṃ brahmatarpaṇam || 10.26||
brahmatarpaṇamevoktaṃ etatprakaraṇaṃ mayā |
yaḥ śaṛṇoti sakṛdvāpi brahmaiva bhavati svayam || 10.27||
nityahomaṃ pravakṣyāmi sarvavedeṣu durlabham |
sarvaśāstrārthamadvaitaṃ sāvadhānamanāḥ śaṛṇu || 10.28||
ahaṃ brahmāsmi śuddho'smi nityo'smi prabhurasmyaham |
oṃkārārthasvarūpo'smi evaṃ homaṃ sudurlabham || 10.29||
paramātmasvarūpo'smi parānandaparo'smyaham |
cidānandasvarūpo'smi evaṃ homaṃ sudurlabham || 10.30||
nityānandasvarūpo'smi niṣkalaṅkamayo hyaham |
cidākārasvarūpo'haṃ evaṃ homaṃ sudurlabham || 10.31||
na hi kiñcitsvarūpo'smi nāhamasmi na so'smyaham |
nirvyāpārasvarūpo'smi evaṃ homaṃ sudurlabham || 10.32||
niraṃśo'smi nirābhāso na mano nendriyo'smyaham |
na buddhirna vikalpo'haṃ evaṃ homaṃ sudurlabham || 10.33||
na dehādisvārūpo'smi trayādiparivarjitaḥ |
na jāgratsvapnarūpo'smi evaṃ homaṃ sudurlabham || 10.34||
śravaṇaṃ mananaṃ nāsti nididhyāsanameva hi |
svagataṃ ca na me kiñcidevaṃ homaṃ sudurlabham || 10.35||
asatyaṃ hi manaḥsattā asatyaṃ buddhirūpakam |
ahaṅkāramasadviddhi kālatrayamasat sadā || 10.36||
guṇatrayamasadviddhi evaṃ homaṃ sudurlabham || 10.37||
śrutaṃ sarvamasadviddhi vedaṃ sarvamasatsadā |
sarvatattvamasadviddhi evaṃ homaṃ sudurlabham || 10.38||
nānārūpamasadviddhi nānāvarṇamasatsadā |
nānājātimasadviddhi evaṃ homaṃ sudurlabham || 10.39||
śāstrajñānamasadviddhi vedajñānaṃ tapo'pyasat |
sarvatīrthamasadviddhi evaṃ homaṃ sudurlabham || 10.40||
guruśiṣyamasadviddhi gurormantramasattataḥ |
yaddṛśyaṃ tadasadviddhi evaṃ homaṃ sudurlabham || 10.41||
sarvānbhogānasadviddhi yaccintyaṃ tadasatsadā |
yaddṛśyaṃ tadasadviddhi evaṃ homaṃ sudurlabham || 10.42||
sarvendriyamasadviddhi sarvamantramasattviti |
sarvaprāṇānasadviddhi evaṃ homaṃ sudurlabham || 10.43||
jīvaṃ dehamasadviddhi pare brahmaṇi naiva hi |
mayi sarvamasadviddhi evaṃ homaṃ sudurlabham || 10.44||
dṛṣṭaṃ śrutamasadviddhi otaṃ protamasanmayi |
kāryākāryamasadviddhi evaṃ homaṃ sudurlabham || 10.45||
dṛṣṭaprāptimasadviddhi santoṣamasadeva hi |
sarvakarmāṇyasadviddhi evaṃ homaṃ sudurlabham || 10.46||
sarvāsarvamasadviddhi pūrṇāpūrṇamasatpare |
sukhaṃ duḥkhamasadviddhi evaṃ homaṃ sudurlabham || 10.47||
yathādharmamasadviddhi puṇyāpuṇyamasatsadā |
lābhālābhamasadviddhi sadā (dānaṃ) dehamasatsadā || 10.48||
sadā jayamasadviddhi sadā garvamasatsadā |
manomayamasadviddhi saṃśayaṃ niścayaṃ tathā || 10.49||
śabdaṃ sarvamasadviddhi sparśaṃ sarvamasatsadā |
rūpaṃ sarvamasadviddhi rasaṃ sarvamasatsadā || 10.50||
gandhaṃ sarvamasadviddhi jñānaṃ sarvamasatsadā |
bhūtaṃ bhavyamasadviddhi asatprakṛtirucyate || 10.51||
asadeva sadā sarvamasadeva bhavodbhavam |
asadeva guṇaṃ sarvaṃ evaṃ homaṃ sudurlabham || 10.52||
śaśaśaṛṅgavadeva tvaṃ śaśaśaṛṅgavadasmyaham |
śaśaśaṛṅgavadevedaṃ śaśaśaṛṅgavadantaram || 10.53||
ityevamātmahomākhyamuktaṃ prakaraṇaṃ mayā |
yaḥ śaṛṇoti sakṛdvāpi brahmaiva bhavati svayam || 10.54||
skandaḥ -
yasminsañca vicaiti viśvamakhilaṃ dyotanti sūryendavo
vidyudvahnimarudgaṇāḥ savaruṇā bhītā bhajantīśvaram |
bhūtañcāpi bhavatyadṛśyamakhilaṃ śambhoḥ sukhāṃśaṃ jagat
jātaṃ cāpi janiṣyati pratibhavaṃ devāsurairniryapi (devāsurairītitaṃ) |
tannehāsti na kiñcidatra bhagavaddhyānānna kiñcitpriyam || 10.55||
yaḥ prāṇāpānabhedairmananadhiyā dhāraṇāpañcakādyaiḥ
madhye viśvajanasya sannapi śivo no dṛśyate sūkṣmayā |
buddhayādadhyātayāpi śrutivacanaśatairdeśikoktyaikasūktyā
yogairbhaktisamanvitaiḥ śivataro dṛśyo na cānyattathā || 10.56||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
brahmatarpaṇātmahomākhya prakaraṇadvayavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ ||
11. jīvanmuktaprakaraṇaṃ nāma ekādaśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
brahmajñānaṃ pravakṣyāmi jīvanmuktasya lakṣaṇam |
ātmamātreṇa yastiṣṭhetsa jīvanmukta ucyate || 11.1||
ahaṃ brahmavadevedaṃ (brahmavadadeva) mahamātmā na saṃśayaḥ |
caitanyātmeti yastiṣṭhetsa jīvanmukta ucyate || 11.2||
cidātmāhaṃ parātmāhaṃ nirguṇo'haṃ parātparaḥ |
ityevaṃ niścayo yasya sa jīvanmukta ucyate || 11.3||
dehatrayātirikto'haṃ brahma caitanyamasmyaham |
brahmāhamiti yasyāntaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.4||
ānandaghanarūpo'smi parānandaparo'smyaham |
yaścidevaṃ parānandaṃ sa jīvanmukta ucyate || 11.5||
yasya dehādikaṃ nāsti yasya brahmeti niścayaḥ |
paramānandapūrṇo yaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.6||
yasya kiñcidahaṃ nāsti cinmātreṇāvatiṣṭhate |
parānando mudānandaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.7||
caitanyamātraṃ yasyāntaścinmātraikasvarūpavān |
na smaratyanyakalanaṃ (kalalaṃ) sa jīvanmukta ucyate || 11.8||
sarvatra paripūrṇātmā sarvatra kalanātmakaḥ |
sarvatra nityapūrṇātmā sa jīvanmukta ucyate || 11.9||
paramātmaparā nityaṃ paramātmeti niścitaḥ |
ānandākṛtiravyaktaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.10||
śuddhakaivalyajīvātmā sarvasaṅgavivarjitaḥ |
nityānandaprasannātmā sa jīvanmukta ucyate || 11.11||
ekarūpaḥ praśāntātmā anyacintāvivarjitaḥ |
kiñcidastitvahīno yaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.12||
na me cittaṃ na me buddhirnāhaṅkāro na cendriyaḥ |
kevalaṃ brahmamātratvāt sa jīvanmukta ucyate || 11.13||
na me doṣo na me deho ne me prāṇo na me kvacit |
dṛḍhaniścayavānyo'ntaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.14||
na me māyā na me kāmo na me krodho'paro'smyaham |
na me kiñcididaṃ vā'pi sa jīvanmukta ucyate || 11.15||
na me doṣo na me liṅgaṃ na me bandhaḥ kvacijjagat |
yastu nityaṃ sadānandaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.16||
na me śrotraṃ na me nāsā na me cakṣurna me manaḥ |
na me jihveti yasyāntaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.17||
na me deho na me liṅgaṃ na me kāraṇameva ca |
na me turyamiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.18||
idaṃ sarvaṃ na me kiñcidayaṃ sarvaṃ na me kvacit |
brahmamātreṇa yastiṣṭhetsa jīvanmukta ucyate || 11.19||
na me kiñcinna me kaścinna me kaścitkvacijjagat |
ahameveti yastiṣṭhetsa jīvanmukta ucyate || 11.20||
na me kālo na me deśo na me vastu na me sthitiḥ |
na me snānaṃ na me prāsaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.21||
na me tīrthaṃ na me sevā na me devo na me sthalam |
na kvacidbhedahīno'yaṃ sa jīvanmukta ucyate || 11.22||
na me bandhaṃ na me janma na me jñānaṃ na me padam |
na me vākyamiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.23||
na me puṇyaṃ na me pāpaṃ na me kāyaṃ na me śubham |
na me dṛśyamiti jñānī sa jīvanmukta ucyate || 11.24||
na me śabdo na me sparśo na me rūpaṃ na me rasaḥ |
na me jīva iti jñātvā sa jīvanmukta ucyate || 11.25||
na me sarvaṃ na me kiñcinna me jīvaṃ na me kvacit |
na me bhāvaṃ na me vastu sa jīvanmukta ucyate || 11.26||
na me mokṣye na me dvaitaṃ na me vedo na me vidhiḥ |
na me dūramiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.27||
na me gururna me śiṣyo na me bodho na me paraḥ |
na me śreṣṭhaṃ kvacidvastu sa jīvanmukta ucyate || 11.28||
na me brahmā na me viṣṇurna me rudro na me raviḥ |
na me karma kvacidvastu sa jīvanmukta ucyate || 11.29||
na me pṛthvī na me toyaṃ na me tejo na me viyat |
na me kāryamiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.30||
na me vārtā na me vākyaṃ na me gotraṃ na me kulam |
na me vidyeti yaḥ svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.31||
na me nādo na me śabdo na me lakṣyaṃ na me bhavaḥ |
na me dhyānamiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.32||
na me śītaṃ na me coṣṇaṃ na me moho na me japaḥ |
na me sandhyeti yaḥ svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.33||
na me japo na me mantro na me homo na me niśā |
na me sarvamiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.34||
na me bhayaṃ na me cānnaṃ na me tṛṣṇā na me kṣudhā |
na me cātmeti yaḥ svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.35||
na me pūrvaṃ na me paścānna me cordhvaṃ na me diśaḥ |
na cittamiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.36||
na me vaktavyamalpaṃ vā na me śrotavyamaṇvapi |
na me mantavyamīṣadvā sa jīvanmukta ucyate || 11.37||
na me bhoktavyamīṣadvā na me dhyātavyamaṇvapi |
na me smartavyamevāyaṃ sa jīvanmukta ucyate || 11.38||
na me bhogo na me rogo na me yogo na me layaḥ |
na me sarvamiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.39||
na me'stitvaṃ na me jātaṃ na me vṛddhaṃ na me kṣayaḥ |
adhyāropo na me svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.40||
adhyāropyaṃ na me kiñcidapavādo na me kvacit |
na me kiñcidahaṃ yattu sa jīvanmukta ucyate || 11.41||
na me śuddhirna me śubhro na me caikaṃ na me bahu |
na me bhūtaṃ na me kāryaṃ sa jīvanmukta ucyate || 11.42||
na me ko'haṃ na me cedaṃ na me nānyaṃ na me svayam |
na me kaścinna me svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.43||
na me māṃsaṃ na me raktaṃ na me medo na me śakṛt |
na me kṛpā na me'stīti sa jīvanmukta ucyate || 11.44||
na me sarvaṃ na me śuklaṃ na me nīlaṃ na me pṛthak |
na me svasthaḥ svayaṃ yo vā sa jīvanmukta ucyate || 11.45||
na me tāpaṃ na me lobho na me gauṇa na me yaśaḥ |
ne me tattvamiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.46||
na me bhrāntirna me jñānaṃ na me guhyaṃ na me kulam |
na me kiñciditi dhyāyansa jīvanmukta ucyate || 11.47||
na me tyājyaṃ na me grāhyaṃ na me hāsyaṃ na me layaḥ |
na me daivamiti svasthaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.48||
na me vrataṃ na me glāniḥ na me śocyaṃ na me sukham |
na me nyūnaṃ kvacidvastu sa jīvanmukta ucyate || 11.49||
na me jñātā na me jñānaṃ na me jñeyaṃ na me svayam |
na me sarvamiti jñānī sa jīvanmukta ucyate || 11.50||
na me tubhyaṃ na me mahyaṃ na me tvatto na me tvaham |
na me gururna me yastu sa jīvanmukta ucyate || 11.51||
na me jaḍaṃ na me caityaṃ na me glānaṃ na me śubham |
na me na meti yastiṣṭhetsa jīvanmukta ucyate || 11.52||
na me gotraṃ na me sūtraṃ na me pātraṃ na me kṛpā |
na me kiñciditi dhyāyī sa jīvanmukta ucyate || 11.53||
na me cātmā na me nātmā na me svargaṃ na me phalam |
na me dūṣyaṃ kvacidvastu sa jīvanmukta ucyate || 11.54||
na me'bhyāso na me vidyā na me śāntirna me damaḥ |
na me puramiti jñānī sa jīvanmukta ucyate || 11.55||
na me śalyaṃ na me śaṅkā na me suptirna me manaḥ |
na me vikalpa ityāptaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.56||
na me jarā na me bālyaṃ na me yauvanamaṇvapi |
na me mṛtirna me dhvāntaṃ sa jīvanmukta ucyate || 11.57||
na me lokaṃ na me bhogaṃ na me sarvamiti smṛtaḥ |
na me maunamiti prāptaṃ sa jīvanmukta ucyate || 11.58||
ahaṃ brahma hyahaṃ brahma hyahaṃ brahmeti niścayaḥ |
cidahaṃ cidahaṃ ceti sa jīvanmukta ucyate || 11.59||
brahmaivāhaṃ cidevāhaṃ paraivāhaṃ na saṃśayaḥ |
svayameva svayaṃ jyotiḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.60||
svayameva svayaṃ paśyetsvayameva svayaṃ sthitaḥ |
svātmanyeva svayaṃ bhūtaḥ sa jīvanmukta ucyate || 11.61||
svātmānandaṃ svayaṃ bhuṅkṣve svātmarājye svayaṃ vase |
svātmarājye svayaṃ paśye sa jīvanmukta ucyate || 11.62||
svayamevāhamekāgraḥ svayameva svayaṃ prabhuḥ |
svasvarūpaḥ svayaṃ paśye sa jīvanmukta ucyate || 11.63||
jīvanmuktiprakaraṇaṃ sarvavedeṣu durlabham |
yaḥ śaṛṇoti sakṛdvāpi brahmaiva bhavati svayam || 11.64||
ye vedavādavidhikalpitabhedabuddhyā
puṇyābhisandhitadhiyā parikarśayantaḥ |
dehaṃ svakīyamatiduḥkhaparaṃ parābhi-
steṣāṃ sukhāya na tu jātu taveśa pādāt || 11.65||
kaḥ santareta bhavasāgarametadudya-
ttaraṅgasadṛśaṃ janimṛtyurūpam |
īśārcanāvidhisubodhitabhedahīna-
jñānoḍupena prataredbhavabhāvayuktaḥ || 11.66||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
jīvanmuktaprakaraṇaṃ nāma ekādaśo'dhyāyaḥ ||
12. dehamuktiprakaraṇavarṇanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
dehamuktiprakaraṇaṃ nidāgha śaṛṇu durlabham |
tyaktātyaktaṃ na smarati videhānmukta eva saḥ || 12.1||
brahmarūpaḥ praśāntātmā nānyarūpaḥ sadā sukhī |
svastharūpo mahāmaunī videhānmukta eva saḥ || 12.2||
sarvātmā sarvabhūtātmā śāntātmā muktivarjitaḥ |
ekātmavarjitaḥ sākṣī videhānmukta eva saḥ || 12.3||
lakṣyātmā lālitātmāhaṃ līlātmā svātmamātrakaḥ |
tūṣṇīmātmā svabhāvātmā videhānmukta eva saḥ || 12.4||
śubhrātmā svayamātmāhaṃ sarvātmā svātmamātrakaḥ |
ajātmā cāmṛtātmā hi videhānmukta eva saḥ || 12.5||
ānandātmā priyaḥ svātmā mokṣātmā ko'pi nirṇayaḥ |
ityevamiti nidhyāyī videhānmukta eva saḥ || 12.6||
brahmaivāhaṃ cidevāhaṃ ekaṃ vāpi na cintyate |
cinmātreṇaiva yastiṣṭhedvidehānmukta eva saḥ || 12.7||
niścayaṃ ca parityajya ahaṃ brahmeti niścayaḥ |
ānandabhūridehastu videhānmukta eva saḥ || 12.8||
sarvamastīti nāstīti niścayaṃ tyajya tiṣṭhati |
ahaṃ brahmāsmi nānyo'smi videhānmukta eva saḥ || 12.9||
kiñcitkvacitkadācicca ātmānaṃ na smaratyasau |
svasvabhāvena yastiṣṭhedvidehānmukta eva saḥ || 12.10||
ahamātmā paro hyātmā cidātmāhaṃ na cintyate |
sthāsyāmītyapi yo yukto videhānmukta eva saḥ || 12.11||
tūṣṇīmeva sthitastūṣṇīṃ sarvaṃ tūṣṇīṃ na kiñcana |
ahamarthaparityakto videhānmukta eva saḥ || 12.12||
paramātmā guṇātītaḥ sarvātmāpi na sammataḥ |
sarvabhāvānmahātmā yo videhānmukta eva saḥ || 12.13||
kālabhedaṃ deśabhedaṃ vastubhedaṃ svabhedakam |
kiñcidbhedaṃ na yasyāsti videhānmukta eva saḥ || 12.14||
ahaṃ tvaṃ tadidaṃ so'yaṃ kiñcidvāpi na vidyate |
atyantasukhamātro'haṃ videhānmukta eva saḥ || 12.15||
nirguṇātmā nirātmā hi nityātmā nityanirṇayaḥ |
śūnyātmā sūkṣmarūpo yo videhānmukta eva saḥ || 12.16||
viśvātmā viśvahīnātmā kālātmā kālahetukaḥ |
devātmā devahīno yo videhānmukta eva saḥ || 12.17||
mātrātmā meyahīnātmā mūḍhātmā'nātmavarjitaḥ |
kevalātmā parātmā ca videhānmukta eva saḥ || 12.18||
sarvatra jaḍahīnātmā sarveṣāmantarātmakaḥ |
sarveṣāmiti yastūkto videhānmukta eva saḥ || 12.19||
sarvasaṅkalpahīneti saccidānandamātrakaḥ |
sthāsyāmīti na yasyānto videhānmukta eva saḥ || 12.20||
sarvaṃ nāsti tadastīti cinmātro'stīti sarvadā |
prabuddho nāsti yasyānto videhānmukta eva saḥ || 12.21||
kevalaṃ paramātmā yaḥ kevalaṃ jñānavigrahaḥ |
sattāmātrasvarūpo yo videhānmukta eva saḥ || 12.22||
jīveśvareti caityeti vedaśāstre tvahaṃ tviti |
brahmaiveti na yasyānto videhānmukta eva saḥ || 12.23||
brahmaiva sarvamevāhaṃ nānyatkiñcijjagadbhavet |
ityevaṃ niścayo bhāvaḥ videhānmukta eva saḥ || 12.24||
idaṃ caitanyameveti ahaṃ caitanyameva hi |
iti niścayaśūnyo yo videhānmukta eva saḥ || 12.25||
caitanyamātraḥ saṃsiddhaḥ svātmārāmaḥ sukhāsanaḥ |
sukhamātrāntaraṅgo yo videhānmukta eva saḥ || 12.26||
aparicchinnarūpātmā aṇoraṇuvinirmalaḥ |
turyātītaḥ parānando videhānmukta eva saḥ || 12.27||
nāmāpi nāsti sarvātmā na rūpo na ca nāstikaḥ |
parabrahmasvarūpātmā videhānmukta eva saḥ || 12.28||
turyātītaḥ svato'tītaḥ ato'tītaḥ sa sanmayaḥ |
aśubhāśubhaśāntātmā videhānmukta eva saḥ || 12.29||
bandhamuktipraśāntātmā sarvātmā cāntarātmakaḥ |
prapañcātmā paro hyātmā videhānmukta eva saḥ || 12.30||
sarvatra paripūrṇātmā sarvadā ca parātparaḥ |
antarātmā hyanantātmā videhānmukta eva saḥ || 12.31||
abodhabodhahīnātmā ajaḍo jaḍavarjitaḥ |
atattvātattvasarvātmā videhānmukta eva saḥ || 12.32||
asamādhisamādhyantaḥ alakṣyālakṣyavarjitaḥ |
abhūto bhūta evātmā videhānmukta eva saḥ || 12.33||
cinmayātmā cidākāśaścidānandaścidambaraḥ |
cinmātrarūpa evātmā videhānmukta eva saḥ || 12.34||
saccidānandarūpātmā saccidānandavigrahaḥ |
saccidānandapūrṇātmā videhānmukta eva saḥ || 12.35||
sadā brahmamayo nityaṃ sadā svātmani niṣṭhitaḥ |
sadā'khaṇḍaikarūpātmā videhānmukta eva saḥ || 12.36||
prajñānaghana evātmā prajñānaghanavigrahaḥ |
nityajñānaparānando videhānmukta eva saḥ || 12.37||
yasya dehaḥ kvacinnāsti yasya kiñcitsmṛtiśca na |
sadātmā hyātmani svastho videhānmukta eva saḥ || 12.38||
yasya nirvāsanaṃ cittaṃ yasya brahmātmanā sthitiḥ |
yogātmā yogayuktātmā videhānmukta eva saḥ || 12.39||
caitanyamātra eveti tyaktaṃ sarvamatirna hi |
guṇāguṇavikārānto videhānmukta eva saḥ || 12.40||
kāladeśādi nāstyanto na grāhyo nāsmṛtiḥ paraḥ |
niścayaṃ ca parityakto videhānmukta eva saḥ || 12.41||
bhūmānandāparānando bhogānandavivarjitaḥ |
sākṣī ca sākṣihīnaśca videhānmukta eva saḥ || 12.42||
so'pi ko'pi na so ko'pi kiñcitkiñcinna kiñcana |
ātmānātmā cidātmā ca cidaciccāhameva ca || 12.43||
yasya prapañcaścānātmā brahmākāramapīha na |
svasvarūpaḥ svayañjyotirvidehānmukta eva saḥ || 12.44||
vācāmagocarānandaḥ sarvendriyavivarjitaḥ |
atītātītabhāvo yo videhānmukta eva saḥ || 12.45||
cittavṛtteratīto yaścittavṛttirna bhāsakaḥ |
sarvavṛttivihīno yo videhānmukta eva saḥ || 12.46||
tasminkāle videho yo dehasmaraṇavarjitaḥ |
na sthūlo na kṛśo vāpi videhānmukta eva saḥ || 12.47||
īṣaṇmātrasthito yo vai sadā sarvavivarjitaḥ |
brahmamātreṇa yastiṣṭhedvidehānmukta eva saḥ || 12.48||
paraṃ brahma parānandaḥ paramātmā parātparaḥ |
parairadṛṣṭabāhyānto videhānmukta eva saḥ || 12.49||
śuddhavedāntasāro'yaṃ śuddhasattvātmani sthitaḥ |
tadbhedamapi yastyakto videhānmukta eva saḥ || 12.50||
brahmāmṛtarasāsvādo brahmāmṛtarasāyanam |
brahmāmṛtarase magno videhānmukta eva saḥ || 12.51||
brahmāmṛtarasādhāro brahmāmṛtarasaḥ svayam |
brahmāmṛtarase tṛpto videhānmukta eva saḥ || 12.52||
brahmānandaparānando brahmānandarasaprabhaḥ |
brahmānandaparañjyotirvidehānmukta eva saḥ || 12.53||
brahmānandarasānando brahmāmṛtanirantaram |
brahmānandaḥ sadānando videhānmukta eva saḥ || 12.54||
brahmānandānubhāvo yo brahmāmṛtaśivārcanam |
brahmānandarasaprīto videhānmukta eva saḥ || 12.55||
brahmānandarasodvāho brahmāmṛtakuṭumbakaḥ |
brahmānandajanairyukto videhānmukta eva saḥ || 12.56||
brahmāmṛtavare vāso brahmānandālaye sthitaḥ |
brahmāmṛtajapo yasya videhānmukta eva saḥ || 12.57||
brahmānandaśarīrānto brahmānandendriyaḥ kvacit |
brahmāmṛtamayī vidyā videhānmukta eva saḥ || 12.58||
brahmānadamadonmatto brahmāmṛtarasambharaḥ |
brahmātmani sadā svastho videhānmukta eva saḥ || 12.59||
dehamuktiprakaraṇaṃ sarvavedeṣu durlabham |
mayoktaṃ te mahāyoginvidehaḥ śravaṇādbhavet || 12.60||
skandaḥ -
anātha nātha te padaṃ bhajāmyumāsanātha sanniśīthanātha
maulisaṃsphuṭallalāṭasaṅgajasphuliṅgadagdhamanmathaṃ
pramathanātha pāhi mām || 12.61||
vibhūtibhūṣagātra te trinetramitratāmiyāt
manaḥsaroruhaṃ kṣaṇaṃ tathekṣaṇena me sadā |
prabandhasaṃsṛtibhramadbhramajjanaughasantatau
na veda vedamaulirapyapāstaduḥkhasantatim || 12.62||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
dehamuktiprakaraṇavarṇanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ ||
13. sarvamātmaprakaraṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
śaṛṇuṣva durlabhaṃ loke sārātsārataraṃ param |
ātmarūpamidaṃ sarvamātmano'nyanna kiñcana || 13.1||
sarvamātmāsti paramā paramātmā parātmakaḥ |
nityānandasvarūpātmā hyātmano'nyanna kiñcana || 13.2||
pūrṇarūpo mahānātmā pūtātmā śāśvatātmakaḥ |
nirvikārasvarūpātmā nirmalātmā nirātmakaḥ || 13.3||
śāntāśāntasvarūpātmā hyātmano'nyanna kiñcana |
jīvātmā paramātmā hi cittācittātmacinmayaḥ |
ekātmā ekarūpātmā naikātmātmavivarjitaḥ || 13.4||
muktāmuktasvarūpātmā muktāmuktavivarjitaḥ |
mokṣarūpasvarūpātmā hyātmano'nyanna kiñcana || 13.5||
dvaitādvaitasvarūpātmā dvaitādvaitavivarjitaḥ |
sarvavarjitasarvātmā hyātmano'nyanna kiñcana || 13.6||
mudāmudasvarūpātmā mokṣātmā devatātmakaḥ |
saṅkalpahīnasārātmā hyātmano'nyanna kiñcana || 13.7||
niṣkalātmā nirmalātmā buddhyātmā puruṣātmakaḥ |
ānandātmā hyajātmā ca hyātmano'nyanna kiñcana || 13.8||
agaṇyātmā gaṇātmā ca amṛtātmāmṛtāntaraḥ |
bhūtabhavyabhaviṣyātmā hyātmano'nyanna kiñcana || 13.9||
akhilātmā'numanyātmā (mānātmā) mānātmā bhāvabhāvanaḥ |
turyarūpaprasannātmā ātmano'nyanna kiñcana || 13.10||
nityaṃ pratyakṣarūpātmā nityapratyakṣanirṇayaḥ |
anyahīnasvabhāvātmā ātmano'nyanna kiñcana || 13.11||
asaddhīnasvabhāvātmā anyahīnaḥ svayaṃ prabhuḥ |
vidyāvidyānyaśuddhātmā mānāmānavihīnakaḥ || 13.12||
nityānityavihīnātmā ihāmutraphalāntaraḥ |
śamādiṣaṭkaśūnyātmā hyātmano'nyanna kiñcana || 13.13||
mumukṣutvaṃ ca hīnātmā śabdātmā damanātmakaḥ |
nityoparatarūpātmā hyātmano'nyanna kiñcana || 13.14||
sarvakālatitikṣātmā samādhānātmani sthitaḥ |
śuddhātmā svātmani svātmā hyātmano'nyanna kiñcana || 13.15||
annakośavihīnātmā prāṇakośavivarjitaḥ |
manaḥkośavihīnātmā hyātmano'nyanna kiñcana || 13.16||
vijñānakośahīnātmā ānandādivivarjitaḥ |
pañcakośavihīnātmā hyātmano'nyanna kiñcana || 13.17||
nirvikalpasvarūpātmā savikalpavivarjitaḥ |
śabdānuviddhahīnātmā (śabdānuvidhyahīnātmā)
hyātmano'nyanna kiñcana || 13.18||
sthūladehavihīnātmā sūkṣmadehavivarjitaḥ |
kāraṇādivihīnātmā hyātmano'nyanna kiñcana || 13.19||
dṛśyānuviddhaśūnyātmā hyādimadhyāntavarjitaḥ |
śāntā samādhiśūnyātmā hyātmano'nyanna kiñcana || 13.20||
prajñānavākyahīnātmā ahaṃ brahmāsmivarjitaḥ |
tattvamasyādivākyātmā hyātmano'nyanna kiñcana || 13.21||
ayamātmetyabhāvātmā sarvātmā vākyavarjitaḥ |
oṅkārātmā guṇātmā ca hyātmano'nyanna kiñcana || 13.22||
jāgraddhīnasvarūpātmā svapnāvasthāvivarjitaḥ |
ānandarūpapūrṇātmā hyātmano'nyanna kiñcana || 13.23||
bhūtātmā ca bhaviṣyātmā hyakṣarātmā cidātmakaḥ |
anādimadhyarūpātmā hyātmano'nyanna kiñcana || 13.24||
sarvasaṅkalpahīnātmā svacchacinmātramakṣayaḥ |
jñātṛjñeyādihīnātmā hyātmano'nyanna kiñcana || 13.25||
ekātmā ekahīnātmā dvaitādvaitavivarjitaḥ |
svayamātmā svabhāvātmā hyātmano'nyanna kiñcana || 13.26||
turyātmā nityamātmā ca yatkiñcididamātmakaḥ |
bhānātmā (mānātmā) mānahīnātmā hyātmano'nyanna kiñcana || 13.27||
vācāvadhiranekātmā vācyānandātmanandakaḥ |
sarvahīnātmasarvātmā hyātmano'nyanna kiñcana || 13.28||
ātmānameva vīkṣasva ātmānaṃ bhāvaya svakam |
svasvātmānaṃ svayaṃ bhuṅkṣva hyātmano'nyanna kiñcana || 13.29||
svātmānameva santuṣya ātmānaṃ svayameva hi |
svasvātmānaṃ svayaṃ paśyetsvamātmānaṃ svayaṃ śrutam || 13.30||
svamātmani svayaṃ tṛptaḥ svamātmānaṃ svayambharaḥ |
svamātmānaṃ svayaṃ bhasma hyātmano'nyanna kiñcana || 13.31||
svamātmānaṃ svayaṃ modaṃ svamātmānaṃ svayaṃ priyam |
svamātmānameva mantavyaṃ hyātmano'nyanna kiñcana || 13.32||
ātmānameva śrotavyaṃ ātmānaṃ śravaṇaṃ bhava |
ātmānaṃ kāmayennityamātmānaṃ nityamarcaya || 13.33||
ātmānaṃ ślāghayennityamātmānaṃ paripālaya |
ātmānaṃ kāmayennityamātmano'nyanna kiñcana || 13.34||
ātmaiveyamiyaṃ bhūmiḥ ātmaivedamidaṃ jalam |
ātmaivedamidaṃ jyotirātmano'nyanna kiñcana || 13.35||
ātmaivāyamayaṃ vāyurātmaivedamidaṃ viyat |
ātmaivāyamahaṅkāraḥ ātmano'nyanna kiñcana || 13.36||
ātmaivedamidaṃ cittaṃ ātmaivedamidaṃ manaḥ |
ātmaiveyamiyaṃ buddhirātmano'nyanna kiñcana || 13.37||
ātmaivāyamayaṃ dehaḥ ātmaivāyamayaṃ guṇaḥ |
ātmaivedamidaṃ tattvamātmano'nyanna kiñcana || 13.38||
ātmaivāyamayaṃ mantraḥ ātmaivāyamayaṃ japaḥ |
ātmaivāyamayaṃ lokaḥ ātmano'nyanna kiñcana || 13.39||
ātmaivāyamayaṃ śabdaḥ ātmaivāyamayaṃ rasaḥ |
ātmaivāyamayaṃ sparśaḥ ātmano'nyanna kiñcana || 13.40||
ātmaivāyamayaṃ gandhaḥ ātmaivāyamayaṃ śamaḥ |
ātmaivedamidaṃ duḥkhaṃ ātmaivedamidaṃ sukham || 13.41||
ātmīyamevedaṃ jagatātmīyaḥ svapna eva hi |
suṣuptaṃ cāpyathātmīyaṃ ātmano'nyanna kiñcana || 13.42||
ātmaiva kāryamātmaiva prāyo hyātmaivamadvayam |
ātmīyamevamadvaitaṃ ātmano'nyanna kiñcana || 13.43||
ātmīyamevāyaṃ ko'pi ātmaivedamidaṃ kvacit |
ātmaivāyamayaṃ lokaḥ ātmano'nyanna kiñcana || 13.44||
ātmaivedamidaṃ dṛśyaṃ ātmaivāyamayaṃ janaḥ |
ātmaivedamidaṃ sarvaṃ ātmano'nyanna kiñcana || 13.45||
ātmaivāyamayaṃ śambhuḥ ātmaivedamidaṃ jagat |
ātmaivāyamayaṃ brahmā ātmano'nyanna kiñcana || 13.46||
ātmaivāyamayaṃ sūrya ātmaivedamidaṃ jaḍam |
ātmaivedamidaṃ dhyānamātmaivedamidaṃ phalam || 13.47||
ātmaivāyamayaṃ yogaḥ sarvamātmamayaṃ jagat |
sarvamātmamayaṃ bhūtaṃ ātmano'nyanna kiñcana || 13.48||
sarvamātmamayaṃ bhāvi sarvamātmamayaṃ guruḥ |
sarvamātmamayaṃ śiṣya ātmano'nyanna kiñcana || 13.49||
sarvamātmamayaṃ devaḥ sarvamātmamayaṃ phalam |
sarvamātmamayaṃ lakṣyaṃ ātmano'nyanna kiñcana || 13.50||
sarvamātmamayaṃ tīrthaṃ sarvamātmamayaṃ svayam |
sarvamātmamayaṃ mokṣaṃ ātmano'nyanna kiñcana || 13.51||
sarvamātmamayaṃ kāmaṃ sarvamātmamayaṃ kriyā |
sarvamātmamayaṃ krodhaḥ ātmano'nyanna kiñcana || 13.52||
sarvamātmamayaṃ vidyā sarvamātmamayaṃ diśaḥ |
sarvamātmamayaṃ lobhaḥ ātmano'nyanna kiñcana || 13.53||
sarvamātmamayaṃ mohaḥ sarvamātmamayaṃ bhayam |
sarvamātmamayaṃ cintā ātmano'nyanna kiñcana || 13.54||
sarvamātmamayaṃ dhairyaṃ sarvamātmamayaṃ dhruvam |
sarvamātmamayaṃ satyaṃ ātmano'nyanna kiñcana || 13.55||
sarvamātmamayaṃ bodhaṃ sarvamātmamayaṃ dṛḍham |
sarvamātmamayaṃ meyaṃ ātmano'nyanna kiñcana || 13.56||
sarvamātmamayaṃ guhyaṃ sarvamātmamayaṃ śubham |
sarvamātmamayaṃ śuddhaṃ ātmano'nyanna kiñcana || 13.57||
sarvamātmamayaṃ sarvaṃ satyamātmā sadātmakaḥ |
pūrṇamātmā kṣayaṃ cātmā paramātmā parātparaḥ || 13.58||
ito'pyātmā tato'pyātmā hyātmaivātmā tatastataḥ |
sarvamātmamayaṃ satyaṃ ātmano'nyanna kiñcana || 13.59||
sarvamātmasvarūpaṃ hi dṛśyādṛśyaṃ carācaram |
sarvamātmamayaṃ śrutvā muktimāpnoti mānavaḥ || 13.60||
svatantraśaktirbhagavānumādhavo vicitrakāyātmakajāgratasya |
sukāraṇaṃ kāryaparamparābhiḥ sa eva māyāvitato'vyayātmā || 13.61||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
sarvamātmaprakaraṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||
14. ātmānandaprakaraṇavarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
śaṛṇuṣva sarvaṃ brahmaiva satyaṃ satyaṃ śivaṃ śape |
niścayenātmayogīndra anyatkiñcinna kiñcana || 14.1||
aṇumātramasadrūpaṃ (aṇumātraṃ svarūpaṃ) aṇumātramidaṃ dhruvam |
aṇumātraśarīraṃ ca anyatkiñcinna kiñcana || 14.2||
sarvamātmaiva śuddhātmā sarvaṃ cinmātramadvayam |
nityanirmalaśuddhātmā anyatkiñcinna kiñcana || 14.3||
aṇumātre vicintyātmā sarvaṃ na hyaṇumātrakam |
aṇumātramasaṅkalpo anyatkiñcinna kiñcana || 14.4||
caitanyamātraṃ saṅkalpaṃ caitanyaṃ paramaṃ padam |
ānandaṃ paramaṃ mānaṃ idaṃ dṛśyaṃ na kiñcana || 14.5||
caitanyamātramoṅkāraḥ caitanyaṃ sakalaṃ svayam |
ānandaṃ paramaṃ mānaṃ idaṃ dṛśyaṃ na kiñcana || 14.6||
ānandaścāhamevāsmi ahameva cidavyayaḥ |
ānandaṃ paramaṃ mānaṃ idaṃ dṛśyaṃ na kiñcana || 14.7||
ahameva hi guptātmā ahameva nirantaram |
ānandaṃ paramaṃ mānaṃ idaṃ dṛśyaṃ na kiñcana || 14.8||
ahameva paraṃ brahma ahameva gurorguruḥ |
ānandaṃ paramaṃ mānaṃ idaṃ dṛśyaṃ na kiñcana || 14.9||
ahamevākhilādhāra ahameva sukhātsukham |
ānandaṃ paramaṃ mānaṃ idaṃ dṛśyaṃ na kiñcana || 14.10||
ahameva paraṃ jyotirahamevākhilātmakaḥ |
ānandaṃ paramaṃ mānaṃ idaṃ dṛśyaṃ na kiñcana || 14.11||
ahameva hi tṛptātmā ahameva hi nirguṇaḥ |
ānandaṃ paramaṃ mānaṃ idaṃ dṛśyaṃ na kiñcana || 14.12||
ahameva hi pūrṇātmā ahameva purātanaḥ |
ānandaṃ paramaṃ mānaṃ idaṃ dṛśyaṃ na kiñcana || 14.13||
ahameva hi śāntātmā ahameva hi śāśvataḥ |
ānandaṃ paramaṃ mānaṃ idaṃ dṛśyaṃ na kiñcana || 14.14||
ahameva hi sarvatra ahameva hi susthiraḥ |
ānandaṃ paramaṃ mānaṃ idaṃ dṛśyaṃ na kiñcana || 14.15||
ahameva hi jīvātmā ahameva parātparaḥ |
ānandaṃ paramaṃ mānaṃ idaṃ dṛśyaṃ na kiñcana || 14.16||
ahameva hi vākyārtho ahameva hi śaṅkaraḥ |
ānandaṃ paramaṃ mānaṃ idaṃ dṛśyaṃ na kiñcana || 14.17||
ahameva hi durlakṣya ahameva prakāśakaḥ |
ānandaṃ paramaṃ mānaṃ idaṃ dṛśyaṃ na kiñcana || 14.18||
ahamevāhamevāhaṃ ahameva svayaṃ svayam |
ahameva parānando'hameva hi cinmayaḥ || 14.19||
ahameva hi śuddhātmā ahameva hi sanmayaḥ |
ahameva hi śūnyātmā ahameva hi sarvagaḥ || 14.20||
ahameva hi vedāntaḥ ahameva hi citparaḥ || 14.21||
ahameva hi cinmātraṃ ahameva hi cinmayaḥ |
anyanna (ahaṃ na) kiñciccidrūpādahaṃ bāhyavivarjitaḥ || 14.22||
ahaṃ na kiñcidbrahmātmā ahaṃ nānyadahaṃ param |
nityaśuddhavimukto'haṃ nityatṛpto nirañjanaḥ || 14.23||
ānandaṃ paramānandamanyatkiñcinna kiñcana |
nāsti kiñcinnāsti kiñcinnāsti kiñcitparātparāt || 14.24||
ātmaivedaṃ jagatsarvamātmaivedaṃ manobhavam |
ātmaivedaṃ sukhaṃ sarvaṃ ātmaivedamidaṃ jagat || 14.25||
brahmaiva sarvaṃ cinmātraṃ ahaṃ brahmaiva kevalam |
ānandaṃ paramaṃ mānaṃ idaṃ dṛśyaṃ na kiñcana || 14.26||
dṛśyaṃ sarvaṃ paraṃ brahma dṛśyaṃ nāstyeva sarvadā |
brahmaiva sarvasaṅkalpo brahmaiva na paraṃ kvacit |
ānandaṃ paramaṃ mānaṃ idaṃ dṛśyaṃ na kiñcana || 14.27||
brahmaiva brahma cidrūpaṃ cidevaṃ cinmayaṃ jagat |
asadeva jagatsarvaṃ asadeva prapañcakam || 14.28||
asadevāhamevāsmi asadeva tvameva hi |
asadeva manovṛttirasadeva guṇāguṇau || 14.29||
asadeva mahī sarvā asadeva jalaṃ sadā |
asadeva jagatkhāni asadeva ca tejakam || 14.30||
asadeva sadā vāyurasadevedamityapi |
ahaṅkāramasadbuddhirbrahmaiva jagatāṃ gaṇaḥ || 14.31||
asadeva sadā cittamātmaivedaṃ na saṃśayaḥ |
asadevāsurāḥ sarve asadevedaśvarākṛtiḥ || 14.32||
asadeva sadā viśvaṃ asadeva sadā hariḥ |
asadeva sadā brahmā tatsṛṣṭirasadeva hi || 14.33||
asadeva mahādevaḥ asadeva gaṇeśvaraḥ |
asadeva sadā comā asatskando gaṇeśvarāḥ || 14.34||
asadeva sadā jīva asadeva hi dehakam |
asadeva sadā vedā asaddehāntameva ca || 14.35||
dharmaśāstraṃ purāṇaṃ ca asatye satyavibhramaḥ |
asadeva hi sarvaṃ ca asadeva paramparā || 14.36||
asadevedamādyantamasadeva munīśvarāḥ |
asadeva sadā lokā lokyā apyasadeva hi || 14.37||
asadeva sukhaṃ duḥkhaṃ asadeva jayājayau |
asadeva paraṃ bandhamasanmuktirapi dhruvam || 14.38||
asadeva mṛtirjanma asadeva jaḍājaḍam |
asadeva jagatsarvamasadevātmabhāvanā || 14.39||
asadeva ca rūpāṇi asadeva padaṃ śubham |
asadeva sadā cāhamasadeva tvameva hi || 14.40||
asadeva hi sarvatra asadeva calācalam |
asacca sakalaṃ bhūtamasatyaṃ sakalaṃ phalam || 14.41||
asatyamakhilaṃ viśvamasatyamakhilo guṇaḥ |
asatyamakhilaṃ śeṣamasatyamakhilaṃ jagat (dvayam) || 14.42||
asatyamakhilaṃ pāpaṃ asatyaṃ śravaṇatrayam |
asatyaṃ ca sajātīyavijātīyamasatsadā || 14.43||
asatyamadhikārāśca anityā viṣayāḥ sadā |
asadeva hi devādyā asadeva prayojanam || 14.44||
asadeva śamaṃ nityaṃ asadeva śamo'niśam |
asadeva sasandehaṃ (ca sandehaṃ) asadyuddhaṃ surāsuram || 14.45||
asadeveśabhāvaṃ cāsadevopāsyameva hi |
asacca kāladeśādi asatkṣetrādibhāvanam || 14.46||
tajjanyadharmādharmau ca asadeva vinirṇayaḥ |
asacca sarvakarmāṇi asadasvaparabhramaḥ || 14.47||
asacca cittasadbhāva asacca sthūladehakam |
asacca liṅgadehaṃ ca satyaṃ satyaṃ śivaṃ śape || 14.48||
asatyaṃ svarganarakaṃ asatyaṃ tadbhavaṃ sukham |
asacca grāhakaṃ sarvaṃ asatyaṃ grāhyarūpakam || 14.49||
asatyaṃ satyavadbhāvaṃ (satyavadbhānaṃ) asatyaṃ te śive śape |
asatyaṃ vartamānākhyaṃ asatyaṃ bhūtarūpakam || 14.50||
asatyaṃ hi bhaviṣyākhyaṃ satyaṃ satyaṃ śive śape |
asatpūrvamasanmadhyamasadantamidaṃ jagat || 14.51||
asadeva sadā prāyaṃ asadeva na saṃśayaḥ |
asadeva sadā jñānamajñānajñeyameva ca || 14.52||
asatyaṃ sarvadā viśvamasatyaṃ sarvadā jaḍam |
asatyaṃ sarvadā dṛśyaṃ bhāti tau raṅgaśaṛṅgavat || 14.53||
asatyaṃ sarvadā bhāvaḥ asatyaṃ kośasambhavam |
asatyaṃ sakalaṃ mantraṃ satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ || 14.54||
ātmano'nyajjagannāsti nāstyanātmamidaṃ sadā |
ātmano'nyanmṛṣaivedaṃ satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ || 14.55||
ātmano'nyatsukhaṃ nāsti ātmano'nyanna kiñcana |
ātmano'nyā gatirnāsti sthitamātmani sarvadā || 14.56||
ātmano'nyanna hi kvāpi ātmano'nyattṛṇaṃ na hi |
ātmano'nyanna kiñcicca kvacidapyātmano na hi || 14.57||
ātmānandaprakaraṇametatte'bhihitaṃ mayā |
yaḥ śaṛṇoti sakṛdvidvānbrahmaiva bhavati svayam || 14.58||
sakṛcchravaṇamātreṇa sadyobandhavimuktidam |
etadgranthārthamātraṃ vai gṛṇan sarvairvimucyate || 14.59||
sūtaḥ -
pūrṇaṃ satyaṃ maheśaṃ bhaja niyatahṛdā yo'ntarāyairvihīnaḥ
so nityo nirvikalpo bhavati bhuvi sadā brahmabhūto ṛtātmā (yatātmā) |
vicchinnagranthirīśe śivavimalapade vidyate bhāsate'ntaḥ
ārāmo'ntarbhavati niyataṃ viśvabhūto mṛtaśca || 14.60||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
ātmānandaprakaraṇavarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ ||
15. brahmaiva sarvaṃ prakaraṇanirūpaṇaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
mahārahasyaṃ vakṣyāmi guhyādguhyataraṃ punaḥ |
atyantadurlabhaṃ loke sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.1||
brahmamātramidaṃ sarvaṃ brahmamātramasanna hi |
brahmamātraṃ śrutaṃ sarvaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.2||
brahmamātraṃ mahāyantraṃ brahmamātraṃ kriyāphalam |
brahmamātraṃ mahāvākyaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.3||
brahmamātraṃ jagatsarvaṃ brahmamātraṃ jaḍājaḍam |
brahmamātraṃ paraṃ dehaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.4||
brahmamātraṃ guṇaṃ proktaṃ brahmamātramahaṃ mahat |
brahmamātraṃ paraṃ brahma sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.5||
brahmamātramidaṃ vastu brahmamātraṃ sa ca pumān |
brahmamātraṃ ca yatkiñcitsarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.6||
brahmamātramanantātmā brahmamātraṃ paraṃ sukham |
brahmamātraṃ paraṃ jñānaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.7||
brahmamātraṃ paraṃ pāraṃ brahmamātraṃ puratrayam |
brahmamātramanekatvaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.8||
brahmaiva kevalaṃ gandhaṃ brahmaiva paramaṃ padam |
brahmaiva kevalaṃ ghrāṇaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.9||
brahmaiva kevalaṃ sparśaṃ śabdaṃ brahmaiva kevalam |
brahmaiva kevalaṃ rūpaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.10||
brahmaiva kevalaṃ lokaṃ raso brahmaiva kevalam |
brahmaiva kevalaṃ cittaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.11||
tatpadaṃ ca sadā brahma tvaṃ padaṃ brahma eva hi |
asītyeva padaṃ brahma brahmaikyaṃ kevalaṃ
sadā (sarvaṃ brahmaiva kevalaṃ) || 15.12||
brahmaiva kevalaṃ guhyaṃ brahma bāhyaṃ ca kevalam |
brahmaiva kevalaṃ nityaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.13||
brahmaiva tajjalānīti jagadādyantayoḥ sthitiḥ |
brahmaiva jagadādyantaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.14||
brahmaiva cāsti nāstīti brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ |
brahmaiva sarvaṃ yatkiñcitsarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.15||
brahmaiva jāgratsarvaṃ hi brahmamātramahaṃ param |
brahmaiva satyamastitvaṃ brahmaiva turyamucyate || 15.16||
brahmaiva sattā brahmaiva brahmaiva gurubhāvanam |
brahmaiva śiṣyasadbhāvaṃ mokṣaṃ brahmaiva kevalam || 15.17||
pūrvāparaṃ ca brahmaiva pūrṇaṃ brahma sanātanam |
brahmaiva kevalaṃ sākṣātsarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.18||
brahma saccitsukhaṃ brahma pūrṇaṃ brahma sanātanam |
brahmaiva kevalaṃ sākṣātsarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.19||
brahmaiva kevalaṃ saccitsukhaṃ brahmaiva kevalam |
ānandaṃ brahma sarvatra priyarūpamavasthitam || 15.20||
śubhavāsanayā jīvaṃ śivavadbhāti sarvadā |
pāpavāsanayā jīvo narakaṃ bhojyavat (bhoktumicchatīti) sthitam || 15.21||
brahmaivendriyavadbhānaṃ brahmaiva viṣayādivat |
brahmaiva vyavahāraśca sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.22||
brahmaiva sarvamānandaṃ brahmaiva jñānavigraham |
brahmaiva māyākāryākhyaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.23||
brahmaiva yajñasandhānaṃ brahmaiva hṛdayāmbaram |
brahmaiva mokṣasārākhyaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.24||
brahmaiva śuddhāśuddhaṃ ca sarvaṃ brahmaiva kāraṇam |
brahmaiva kāryaṃ bhūlokaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.25||
brahmaiva nityatṛptātmā brahmaiva sakalaṃ dinam |
brahmaiva tūṣṇīṃ bhūtātmā sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.26||
brahmaiva vedasārārthaḥ brahmaiva dhyānagocaram |
brahmaiva yogayogākhyaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.27||
nānārūpatvādbrahma upādhitvena dṛśyate |
māyāmātramiti jñātvā vastuto nāsti tattvataḥ || 15.28||
brahmaiva lokavadbhāti brahmaiva janavattathā |
brahmaiva rūpavadbhāti vastuto nāsti kiñcana || 15.29||
brahmaiva devatākāraṃ brahmaiva munimaṇḍalam |
brahmaiva dhyānarūpaṃ ca sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.30||
brahmaiva jñānavijñānaṃ brahmaiva parameśvaraḥ |
brahmaiva śuddhabuddhātmā sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.31||
brahmaiva paramānadaṃ brahmaiva vyāpakaṃ mahat |
brahmaiva paramārthaṃ ca sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.32||
brahmaiva yajñarūpaṃ ca brahma havyaṃ ca kevalam |
brahmaiva jīvabhūtātmā sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.33||
brahmaiva sakalaṃ lokaṃ brahmaiva guruśiṣyakam |
brahmaiva sarvasiddhiṃ ca sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.34||
brahmaiva sarvamantraṃ ca brahmaiva sakalaṃ japam |
brahmaiva sarvakāryaṃ ca sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.35||
brahmaiva sarvaśāntatvaṃ brahmaiva hṛdayāntaram |
brahmaiva sarvakaivalyaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.36||
brahmaivākṣarabhāvañca brahmaivākṣaralakṣaṇam |
brahmaiva brahmarūpañca sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.37||
brahmaiva satyabhavanaṃ brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ |
brahmaiva tatpadārthañca sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.38||
brahmaivāhampadārthañca brahmaiva parameśvaraḥ |
brahmaiva tvampadārthañca sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.39||
brahmaiva yadyatparamaṃ brahmaiveti parāyaṇam |
brahmaiva kalanābhāvaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.40||
brahma sarvaṃ na sandeho brahmaiva tvaṃ sadāśivaḥ |
brahmaivedaṃ jagatsarvaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.41||
brahmaiva sarvasulabhaṃ brahmaivātmā svayaṃ svayam |
brahmaiva sukhamātratvātsarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.42||
brahmaiva sarvaṃ brahmaiva brahmaṇo'nyadasatsadā |
brahmaiva brahmamātrātmā sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.43||
brahmaiva sarvavākyārthaḥ brahmaiva paramaṃ padam |
brahmaiva satyāsatyaṃ ca sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.44||
brahmaivaikamanādyantaṃ brahmaivaikaṃ na saṃśayaḥ |
brahmaivaikaṃ cidānandaḥ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.45||
brahmaivaikaṃ sukhaṃ nityaṃ brahmaivaikaṃ parāyaṇam |
brahmaivaikaṃ paraṃ brahma sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.46||
brahmaiva citsvayaṃ svasthaṃ brahmaiva guṇavarjitam |
brahmaivātyantikaṃ sarvaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.47||
brahmaiva nirmalaṃ sarvaṃ brahmaiva sulabhaṃ sadā |
brahmaiva satyaṃ satyānāṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.48||
brahmaiva saukhyaṃ saukhyaṃ ca brahmaivāhaṃ sukhātmakam |
brahmaiva sarvadā proktaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.49||
brahmaivamakhilaṃ brahma brahmaikaṃ sarvasākṣikam |
brahmaiva bhūribhavanaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.50||
brahmaiva paripūrṇātmā brahmaivaṃ sāramavyayam |
brahmaiva kāraṇaṃ mūlaṃ brahmaivaikaṃ parāyaṇam || 15.51||
brahmaiva sarvabhūtātmā brahmaiva sukhavigraham |
brahmaiva nityatṛptātmā sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.52||
brahmaivādvaitamātrātmā brahmaivākāśavatprabhuḥ |
brahmaiva hṛdayānandaḥ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.53||
brahmaṇo'nyatparaṃ nāsti brahmaṇo'nyajjaganna ca |
brahmaṇo'nyadahaṃ nāhaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.54||
brahmaivānyasukhaṃ nāsti brahmaṇo'nyatphalaṃ na hi |
brahmaṇo'nyattṛṇaṃ nāsti sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.55||
brahmaṇo'nyatpadaṃ mithyā brahmaṇo'nyanna kiñcana |
brahmaṇo'nyajjaganmithyā sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.56||
brahmaṇo'nyadahaṃ mithyā brahmamātrohameva hi |
brahmaṇo'nyo gururnāsti sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.57||
brahmaṇo'nyadasatkāryaṃ brahmaṇo'nyadasadvapuḥ |
brahmaṇo'nyanmano nāsti sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.58||
brahmaṇo'nyajjaganmithyā brahmaṇo'nyanna kiñcana |
brahmaṇo'nyanna cāhantā sarvaṃ brahmaiva kevalam || 15.59||
brahmaiva sarvamityevaṃ proktaṃ prakaraṇaṃ mayā |
yaḥ paṭhecśrāvayetsadyo brahmaiva bhavati svayam || 15.60||
asti brahmeti vede idamidamakhilaṃ veda so sadbhavet (vedasārodbhavet)
saccāsacca jagattathā śrutivaco brahmaiva tajjādikam |
yato vidyaivedaṃ pariluṭhati mohena jagati |
ato vidyāpādo (vidyāprāptaḥ) paribhavati brahmaiva hi sadā || 15.61||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
brahmaiva sarvaṃ prakaraṇanirūpaṇaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ ||
16. cidevatvamprakaraṇavarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
atyantaṃ durlabhaṃ vakṣye vedaśāstrāgamādiṣu |
śaṛṇvantu sāvadhānena asadeva hi kevalam || 16.1||
yatkiñciddṛśyate loke yatkiñcidbhāṣate sadā |
yatkiñcidbhujyate kvāpi tatsarvamasadeva hi || 16.2||
yadyatkiñcijjapaṃ vāpi snānaṃ vā jalameva vā |
ātmano'nyatparaṃ yadyadasatsarvaṃ na saṃśayaḥ || 16.3||
cittakāryaṃ buddhikāryaṃ māyākāryaṃ tathaiva hi |
ātmano'nyatparaṃ kiñcittatsarvamasadeva hi || 16.4||
ahantāyāḥ paraṃ rūpaṃ idantvaṃ satyamityapi |
ātmano'nyatparaṃ kiñcittatsarvamasadeva hi || 16.5||
nānātvameva rūpatvaṃ vyavahāraḥ kvacitkvacit |
ātmīya eva sarvatra tatsarvamasadeva hi || 16.6||
tattvabhedaṃ jagadbhedaṃ sarvabhedamasatyakam |
icchābhedaṃ jagadbhedaṃ tatsarvamasadeva hi || 16.7||
dvaitabhedaṃ citrabhedaṃ jāgradbhedaṃ manomayam |
ahambhedamidambhedamasadeva hi kevalam || 16.8||
(ahambhedamidambhedaṃ tatsarvamasadeva hi) || 16.8||
svapnabhedaṃ suptibhedaṃ turyabhedamabhedakam |
kartṛbhedaṃ kāryabhedaṃ guṇabhedaṃ rasātmakam |
liṅgabhedamidambhedamasadeva hi kevalam || 16.9||
ātmabhedamasadbhedaṃ sadbhedamasadaṇvapi |
atyantābhāvasadbhedamasadeva hi kevalam || 16.10||
astibhedaṃ nāstibhedamabhedaṃ bhedavibhramaḥ |
bhrāntibhedaṃ bhūtibhedamasadeva hi kevalam || 16.11||
punaranyatra sadbhedamidamanyatra vā bhayam |
puṇyabhedaṃ pāpabhedaṃ asadeva hi kevalam || 16.12||
(puṇyabhedaṃ pāpabhedaṃ asadbhedamanaṇvapi) || 16.12||
saṅkalpabhedaṃ tadbhedaṃ sadā sarvatra bhedakam |
jñānājñānamayaṃ sarvaṃ asadeva hi kevalam || 16.13||
brahmabhedaṃ kṣatrabhedaṃ bhūtabhautikabhedakam |
idambhedamahambhedaṃ asadeva hi kevalam || 16.14||
vedabhedaṃ devabhedaṃ lokānāṃ bhedamīdṛśam |
pañcākṣaramasannityamasadeva hi kevalam || 16.15||
jñānendriyamasannityaṃ karmendriyamasatsadā |
asadeva ca śabdākhyaṃ asatyaṃ tatphalaṃ tathā || 16.16||
asatyaṃ pañcabhūtākhyamasatyaṃ pañcadevatāḥ |
asatyaṃ pañcakośākhyamasadeva hi kevalam || 16.17||
asatyaṃ ṣaḍvikārādi asatyaṃ ṣaṭkamūrmiṇām |
asatyamariṣaḍvargamasatyaṃ ṣaḍṛtustadā || 16.18|| (tathā)
asatyaṃ dvādaśamāsāḥ asatyaṃ vatsarastathā |
asatyaṃ ṣaḍavasthākhyaṃ ṣaṭkālamasadeva hi || 16.19||
asatyameva ṣaṭśāstraṃ asadeva hi kevalam |
asadeva sadā jñānaṃ asadeva hi kevalam || 16.20||
anuktamuktaṃ noktaṃ ca asadeva hi kevalam |
asatprakaraṇaṃ proktaṃ sarvavedeṣu durlabham || 16.21||
bhūyaḥ śaṛṇu tvaṃ yogīndra sākṣānmokṣaṃ bravīmyaham |
sanmātramahamevātmā saccidānanda kevalam || 16.22||
sanmayānandabhūtātmā cinmayānandasadghanaḥ |
cinmayānandasandohacidānando hi kevalam || 16.23||
cinmātrajyotirāndaścinmātrajyotivigrahaḥ |
cinmātrajyotirīśānaḥ sarvadānandakevalam || 16.24||
cinmātrajyotirakhilaṃ cinmātrajyotirasmyaham |
cinmātraṃ sarvamevāhaṃ sarvaṃ cinmātrameva hi || 16.25||
cinmātrameva cittaṃ ca cinmātraṃ mokṣa eva ca |
cinmātrameva mananaṃ cinmātraṃ śravaṇaṃ tathā || 16.26||
cinmātramahamevāsmi sarvaṃ cinmātrameva hi |
cinmātraṃ nirguṇaṃ brahma cinmātraṃ saguṇaṃ param || 16.27||
cinmātramahameva tvaṃ sarvaṃ cinmātrameva hi |
cinmātrameva hṛdayaṃ cinmātraṃ cinmayaṃ sadā || 16.28||
cideva tvaṃ cidevāhaṃ sarvaṃ cinmātrameva hi |
cinmātrameva śāntatvaṃ cinmātraṃ śāntilakṣaṇam || 16.29||
cinmātrameva vijñānaṃ cinmātraṃ brahma kevalam |
cinmātrameva saṅkalpaṃ cinmātraṃ bhuvanatrayam || 16.30||
cinmātrameva sarvatra cinmātraṃ vyāpako guruḥ |
cinmātrameva śuddhatvaṃ cinmātraṃ brahma kevalam || 16.31||
cinmātrameva caitanyaṃ cinmātraṃ bhāskarādikam |
cinmātrameva sanmātraṃ cinmātraṃ jagadeva hi || 16.32||
cinmātrameva satkarma cinmātraṃ nityamaṅgalam |
cinmātrameva hi brahma cinmātraṃ harireva hi || 16.33||
cinmātrameva maunātmā cinmātraṃ siddhireva hi |
cinmātrameva janitaṃ cinmātraṃ sukhameva hi || 16.34||
cinmātrameva gaganaṃ cinmātraṃ parvataṃ jalam |
cinmātrameva nakṣatraṃ cinmātraṃ meghameva hi || 16.35||
cideva devatākāraṃ cideva śivapūjanam |
cinmātrameva kāṭhinyaṃ cinmātraṃ śītalaṃ jalam || 16.36||
cinmātrameva mantavyaṃ cinmātraṃ dṛśyabhāvanam |
cinmātrameva sakalaṃ cinmātraṃ bhuvanaṃ pitā || 16.37||
cinmātrameva jananī cinmātrānnāsti kiñcana |
cinmātrameva nayanaṃ cinmātraṃ śravaṇaṃ sukham || 16.38||
cinmātrameva karaṇaṃ cinmātraṃ kāryamīśvaram |
cinmātraṃ cinmayaṃ satyaṃ cinmātraṃ nāsti nāsti hi || 16.39||
cinmātrameva vedāntaṃ cinmātraṃ brahma niścayam |
cinmātrameva sadbhāvi cinmātraṃ bhāti nityaśaḥ || 16.40||
cideva jagadākāraṃ cideva paramaṃ padam |
cideva hi cidākāraṃ cideva hi cidavyayaḥ || 16.41||
cideva hi śivākāraṃ cideva hi śivavigrahaḥ |
cidākāramidaṃ sarvaṃ cidākāraṃ sukhāsukham || 16.42||
cideva hi jaḍākāraṃ cideva hi nirantaram |
cidevakalanākāraṃ jīvākāraṃ cideva hi || 16.43||
cideva devatākāraṃ cideva śivapūjanam |
cideva tvaṃ cidevāhaṃ sarvaṃ cinmātrameva hi || 16.44||
cideva paramākāraṃ cideva hi nirāmayam |
cinmātrameva satataṃ cinmātraṃ hi parāyaṇam || 16.45||
cinmātrameva vairāgyaṃ cinmātraṃ nirguṇaṃ sadā |
cinmātrameva sañcāraṃ cinmātraṃ mantratantrakam || 16.46||
cidākāramidaṃ viśvaṃ cidākāraṃ jagattrayam |
cidākāramahaṅkāraṃ cidākāraṃ parātparam || 16.47||
cidākāramidaṃ bhedaṃ cidākāraṃ tṛṇādikam |
cidākāraṃ cidākāśaṃ cidākāramarūpakam || 16.48||
cidākāraṃ mahānandaṃ cidākāraṃ sukhātsukham |
cidākāraṃ sukhaṃ bhojyaṃ cidākāraṃ paraṃ gurum || 16.49||
cidākāramidaṃ viśvaṃ cidākāramidaṃ pumān |
cidākāramajaṃ śāntaṃ cidākāramanāmayam || 16.50||
cidākāraṃ parātītaṃ cidākāraṃ cideva hi |
cidākāraṃ cidākāśaṃ cidākāśaṃ śivāyate || 16.51||
cidākāraṃ sadā cittaṃ cidākāraṃ sadā'mṛtam |
cidākāraṃ cidākāśaṃ tadā sarvāntarāntaram || 16.52||
cidākāramidaṃ pūrṇaṃ cidākāramidaṃ priyam |
cidākāramidaṃ sarvaṃ cidākāramahaṃ sadā || 16.53||
cidākāramidaṃ sthānaṃ cidākāraṃ hṛdambaram |
cidābodhaṃ cidākāraṃ cidākāśaṃ tataṃ sadā || 16.54||
cidākāraṃ sadā pūrṇaṃ cidākāraṃ mahatphalam |
cidākāraṃ paraṃ tattvaṃ cidākāraṃ paraṃ bhavān || 16.55||
cidākāraṃ sadāmodaṃ cidākāraṃ sadā mṛtam |
cidākāraṃ paraṃ brahma cidahaṃ cidahaṃ sadā || 16.56||
cidahaṃ cidahaṃ cittaṃ cittaṃ svasya na saṃśayaḥ |
cideva jagadākāraṃ cideva śivaśaṅkaraḥ || 16.57||
cideva gaganākāraṃ cideva gaṇanāyakam |
cideva bhuvanākāraṃ cideva bhavabhāvanam || 16.58||
cideva hṛdayākāraṃ cideva hṛdayeśvaraḥ |
cideva amṛtākāraṃ cideva calanāspadam || 16.59||
cidevāhaṃ cidevāhaṃ cinmayaṃ cinmayaṃ sadā |
cideva satyaviśvāsaṃ cideva brahmabhāvanam || 16.60||
cideva paramaṃ devaṃ cideva hṛdayālayam |
cideva sakalākāraṃ cideva janamaṇḍalam || 16.61||
cideva sarvamānandaṃ cideva priyabhāṣaṇam |
cideva tvaṃ cidevāhaṃ sarvaṃ cinmātrameva hi || 16.62||
cideva paramaṃ dhyānaṃ cideva paramarhaṇam |
cideva tvaṃ cidevāhaṃ sarvaṃ cinmayameva hi || 16.63||
cideva tvaṃ prakaraṇaṃ sarvavedeṣu durlabham |
sakṛcchravaṇamātreṇa brahmaiva bhavati dhruvam || 16.64||
yasyābhidhyānayogājjanimṛtivivaśāḥ śāśvataṃ vṛttibhirye
māyāmohairvihīnā hṛdudarabhayajaṃ chidyate granthijātam |
viśvaṃ viśvādhikarasaṃ bhavati bhavato darśanādāptakāmaḥ
so nityo nirvikalpo bhavati bhuvi sadā brahmabhūto'ntarātmā || 16.65||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
cidevatvamprakaraṇavarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ ||
17. sarvasiddhāntasaṅgrahaprakaraṇaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
nidāgha śaṛṇu guhyaṃ me sarvasiddhāntasaṅgraham |
dvaitādvaitamidaṃ śūnyaṃ śāntaṃ brahmaiva sarvadā || 17.1||
ahameva paraṃ brahma ahameva parātparam |
dvaitādvaitamidaṃ śūnyaṃ śāntaṃ brahmaiva kevalam || 17.2||
ahameva hi śāntātmā ahameva hi sarvagaḥ |
ahameva hi śuddhātmā ahameva hi nityaśaḥ || 17.3||
ahameva hi nānātmā ahameva hi nirguṇaḥ |
ahameva hi nityātmā ahameva hi kāraṇam || 17.4||
ahameva hi jagatsarvaṃ idaṃ caivāhameva hi |
ahameva hi modātmā ahameva hi muktidaḥ || 17.5||
ahameva hi caitanyaṃ ahameva hi cinmayaḥ |
ahameva hi caitanyamahaṃ sarvāntaraḥ sadā || 17.6||
ahameva hi bhūtātmā bhautikaṃ tvahameva hi |
ahameva tvamevāhamahamevāhameva hi || 17.7||
jīvātmā tvahamevāhamahameva pareśvaraḥ |
ahameva vibhurnityamahameva svayaṃ sadā || 17.8||
ahamevākṣaraṃ sākṣādahameva hi me priyam |
ahameva sadā brahma ahameva sadā'vyayaḥ || 17.9||
ahamevāhamevāgre (ahamevāhameko'yaṃ) ahamevāntarāntaraḥ |
ahameva cidākāśamahamevāvabhāsakaḥ || 17.10||
ahameva sadā sraṣṭā ahameva hi rakṣakaḥ |
ahameva hi līlātmā ahameva hi niścayaḥ || 17.11||
ahameva sadā sākṣī tvameva tvaṃ purātanaḥ |
tvameva hi paraṃ brahma tvameva hi nirantaram || 17.12||
ahamevāhamevāhamahameva tvameva hi |
ahamevādvayākāraḥ ahameva videhakaḥ || 17.13||
ahameva mamādhāraḥ ahameva sadātmakaḥ |
ahamevopaśāntātmā ahameva titikṣakaḥ (vivakṣakaḥ) || 17.14||
ahameva samādhānaṃ śraddhā cāpyahameva hi |
ahameva mahāvyoma ahameva kalātmakaḥ || 17.15||
ahameva hi kāmāntaḥ ahameva sadāntaraḥ |
ahameva purastācca ahaṃ paścādahaṃ sadā || 17.16||
ahameva hi viśvātmā ahameva hi kevalam |
ahameva paraṃ brahma ahameva parātparaḥ || 17.17||
ahameva cidānandaḥ ahameva sukhāsukham |
ahameva gurutvaṃ ca ahamevācyutaḥ sadā || 17.18||
ahameva hi vedāntaḥ ahameva hi cintanaḥ |
deho'haṃ śuddhacaitanyaḥ ahaṃ saṃśayavarjitaḥ || 17.19||
ahameva paraṃ jyotirahameva paraṃ padam |
ahamevāvināśyātmā ahameva purātanaḥ || 17.20||
ahaṃ brahma na sandehaḥ ahameva hi niṣkalaḥ |
ahaṃ turyo na sandehaḥ ahamātmā na saṃśayaḥ || 17.21||
ahamityapi hīno'hamahaṃ bhāvanavarjitaḥ |
ahameva hi bhāvāntā ahameva hi śobhanam || 17.22||
ahameva kṣaṇātītaḥ ahameva hi maṅgalam |
ahamevācyutānandaḥ ahameva nirantaram || 17.23||
ahamevāprameyātmā ahaṃ saṅkalpavarjitaḥ |
ahaṃ buddhaḥ parandhāma ahaṃ buddhivivarjitaḥ || 17.24||
ahameva sadā satyaṃ ahameva sadāsukham |
ahameva sadā labhyaṃ ahaṃ sulabhakāraṇam || 17.25||
ahaṃ sulabhavijñānaṃ durlabho jñānināṃ sadā |
ahaṃ cinmātra evātmā ahameva hi cidghanaḥ || 17.26||
ahameva tvamevāhaṃ brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ |
ahamātmā na sandehaḥ sarvavyāpī na saṃśayaḥ || 17.27||
ahamātmā priyaṃ satyaṃ satyaṃ satyaṃ punaḥ punaḥ |
ahamātmā'jaro vyāpī ahamevātmano guruḥ || 17.28||
ahamevāmṛto mokṣo ahameva hi niścalaḥ |
ahameva hi nityātmā ahaṃ mukto na saṃśayaḥ || 17.29||
ahameva sadā śuddhaḥ ahameva hi nirguṇaḥ |
ahaṃ prapañcahīno'haṃ ahaṃ dehavivarjitaḥ || 17.30||
ahaṃ kāmavihīnātmā ahaṃ māyāvivarjitaḥ |
ahaṃ doṣapravṛttātmā ahaṃ saṃsāravarjitaḥ || 17.31||
ahaṃ saṅkalparahito vikalparahitaḥ śivaḥ |
ahameva hi turyātmā ahameva hi nirmalaḥ || 17.32||
ahameva sadā jyotirahameva sadā prabhuḥ |
ahameva sadā brahma ahameva sadā paraḥ || 17.33||
ahameva sadā jñānamahameva sadā mṛduḥ |
ahameva hi cittaṃ ca ahaṃ mānavivarjitaḥ || 17.34||
ahaṅkāraśca saṃsāramahaṅkāramasatsadā |
ahameva hi cinmātraṃ matto'nyannāsti nāsti hi || 17.35||
ahameva hi me satyaṃ matto'nyannāsti kiñcana |
matto'nyattatpadaṃ nāsti matto'nyattvatpadaṃ nahi || 17.36||
puṇyamityapi na kvāpi pāpamityapi nāsti hi |
idaṃ bhedamayaṃ bhedaṃ sadasadbhedamityapi || 17.37||
nāsti nāsti tvayā satyaṃ satyaṃ satyaṃ punaḥ punaḥ |
nāsti nāsti sadā nāsti sarvaṃ nāstīti niścayaḥ || 17.38||
idameva paraṃ brahma ahaṃ brahma tvameva hi |
kālo brahma kalā brahma kāryaṃ brahma kṣaṇaṃ tadā || 17.39||
sarvaṃ brahmāpyahaṃ brahma brahmāsmīti na saṃśayaḥ |
cittaṃ brahma mano brahma satyaṃ brahma sadā'smyaham || 17.40||
nirguṇaṃ brahma nityaṃ ca nirantaramahaṃ paraḥ |
ādyantaṃ brahma evāhaṃ ādyantaṃ ca nahi kvacit || 17.41||
ahamityapi vārtā'pi smaraṇaṃ bhāṣaṇaṃ na ca |
sarvaṃ brahmaiva sandehastvamityapi na hi kvacit || 17.42||
vaktā nāsti na sandehaḥ eṣā gītā sudurlabhaḥ |
sadyo mokṣapradaṃ hyetatsadyo muktiṃ prayacchati || 17.43||
sadya eva paraṃ brahma padaṃ prāpnoti niścayaḥ |
sakṛcchravaṇamātreṇa sadyo muktiṃ prayacchati || 17.44||
etattu durlabhaṃ loke trailokye'pi ca durlabham |
ahaṃ brahma na sandeha ityevaṃ bhāvayeddṛḍham |
tataḥ sarvaṃ parityajya tūṣṇīṃ tiṣṭha yathāsukham || 17.45||
sūtaḥ -
bhuvanagaganamadhyadhyānayogāṅgasaṅge
yamaniyamaviśeṣairbhasmarāgāṅgasaṅgaiḥ |
sukhamukhabharitāśāḥ kośapāśādvihīnā
hṛdi muditaparāśāḥ śāmbhavāḥ śambhuvacca || 17.46||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
sarvasiddhāntasaṅgrahaprakaraṇaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ ||
18. ṛbhunidāghasaṃvādo nāma aṣṭadaśodhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
śaṛṇu bhūyaḥ paraṃ tattvaṃ sadyo mokṣapradāyakam |
sarvaṃ brahmaiva satataṃ sarvaṃ śāntaṃ na saṃśayaḥ || 18.1||
brahmākṣaramidaṃ sarvaṃ parākāramidaṃ nahi |
idamityapi yaddoṣaṃ vayamityapi bhāṣaṇam || 18.2||
matto'nyatpāvanaṃ nāsti matto'nyatsatpadaṃ na hi |
matto'nyaddharmarūpaṃ vā mattoanyadakhilaṃ na ca ||
yatkiñcitsmaraṇaṃ nāsti yatkiñciddhyānameva hi |
yatkiñcijjñānarūpaṃ vā tatsarvaṃ brahma eva hi || 18.3||
yatkiñcidbrahmavākyaṃ vā yatkiñcidvedavākyakam |
yatkiñcidguruvākyaṃ vā tatsarvaṃ brahma eva hi || 18.4||
yatkiñcitkalmaṣaṃ satyaṃ yatkiñcit priyabhāṣaṇam |
yatkiñcinmananaṃ sattā tatsarvaṃ brahma eva hi || 18.5||
yatkiñcicśravaṇaṃ nityaṃ yatkiñciddhyānamaśnute |
yatkiñcinniścayaṃ śraddhā tatsarvaṃ brahma eva hi || 18.6||
yatkiñcidgurūpadeśaṃ (yatkiñcitsadgurorvākyaṃ) yatkiñcidgurucintanam |
yatkiñcidyogabhedaṃ vā tatsarvaṃ brahma eva hi || 18.7||
sarvaṃ tyajya guruṃ tyajya sarvaṃ santyajya nityaśaḥ |
tūṣṇīmevāsanaṃ brahma sukhameva hi kevalam || 18.8||
sarvaṃ tyaktvā sukhaṃ nityaṃ sarvatyāgaṃ sukhaṃ mahat |
sarvatyāgaṃ parānandaṃ sarvatyāgaṃ paraṃ sukham || 18.9||
sarvatyāgaṃ manastyāgaḥ sarvatyāgamahaṅkṛteḥ |
sarvatyāgaṃ mahāyāgaḥ sarvatyāgaṃ sukhaṃ param || 18.10||
sarvatyāgaṃ mahāmokṣaṃ cittatyāgaṃ tadeva hi |
cittameva jagannityaṃ cittameva hi saṃsṛtiḥ || 18.11||
cittameva mahāmāyā cittameva śarīrakam |
cittameva bhayaṃ dehaḥ cittameva manomayam || 18.12||
cittameva prapañcākhyaṃ cittameva hi kalmaṣam |
cittameva jaḍaṃ sarvaṃ cittamevendriyādikam || 18.13||
cittameva sadā satyaṃ cittameva nahi kvacit |
cittameva mahāśāstraṃ cittameva manaḥpradam || 18.14||
cittameva sadā pāpaṃ cittameva sadā matam |
cittameva hi sarvākhyaṃ cittameva sadā jahi (jayi) || 18.15||
cittaṃ nāstīti cintā syādātmamātraṃ prakāśate |
cittamastīti cintā ceccittatvaṃ svayameva hi || 18.16||
svayameva hi cittākhyaṃ svayaṃ brahma na saṃśayaḥ |
cittameva hi sarvākhyaṃ cittaṃ sarvamiti smṛtam || 18.17||
brahmaivāhaṃ svayañjyotirbrahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ |
sarvaṃ brahma na sandehaḥ sarvaṃ cijjyotireva hi || 18.18||
ahaṃ brahmaiva nityātmā pūrṇātpūrṇataraṃ sadā |
ahaṃ pṛthvyādisahitaṃ ahameva vilakṣaṇam || 18.19||
ahaṃ sūkṣmaśarīrāntamahameva purātanam |
ahameva hi mānātmā sarvaṃ brahmaiva kevalam || 18.20||
cidākāro hyahaṃ pūrṇaścidākāramidaṃ jagat |
cidākāraṃ cidākāśaṃ cidākāśamahaṃ sadā || 18.21||
cidākāśaṃ tvamevāsi cidākāśamahaṃ sadā |
cidākāśaṃ cidevedaṃ cidākāśānna kiñcana || 18.22||
cidākāśatataṃ sarvaṃ cidākāśaṃ prakāśakam |
cidākāraṃ manorūpaṃ cidākāśaṃ hi cidghanam || 18.23||
cidākāśaṃ paraṃ brahma cidākāśaṃ ca cinmayaḥ |
cidākāśaṃ śivaṃ sākṣāccidākāśamahaṃ sadā || 18.24||
saccidānandarūpo'haṃ saccidānandaśāśvataḥ |
saccidānanda sanmātraṃ saccidānandabhāvanaḥ || 18.25||
saccidānandapūrṇo'haṃ saccidānandakāraṇam |
saccidānandasandohaḥ saccidānanda īśvaraḥ (hīnakaḥ) || 18.26||
saccidānandanityo'haṃ saccidānandalakṣaṇam |
saccidānandamātro'haṃ saccidānandarūpakaḥ || 18.27||
ātmaivedamidaṃ sarvamātmaivāhaṃ na saṃśayaḥ |
ātmaivāsmi paraṃ satyamātmaiva paramaṃ padam || 18.28||
ātmaiva jagadākāraṃ ātmaiva bhuvanatrayam |
ātmaiva jagatāṃ śreṣṭhaḥ ātmaiva hi manomayaḥ || 18.29||
ātmaiva jagatāṃ trātā ātmaiva gururātmanaḥ |
ātmaiva bahudhā bhāti ātmaivaikaṃ parātmanaḥ || 18.30||
ātmaiva paramaṃ brahma ātmaivāhaṃ na saṃśayaḥ |
ātmaiva paramaṃ lokaṃ ātmaiva paramātmanaḥ || 18.31||
ātmaiva jīvarūpātmā ātmaiveśvaravigrahaḥ |
ātmaiva harirānandaḥ ātmaiva svayamātmanaḥ || 18.32||
ātmaivānandasandoha ātmaivedaṃ sadā sukham |
ātmaiva nityaśuddhātmā ātmaiva jagataḥ paraḥ || 18.33||
ātmaiva pañcabhūtātmā ātmaiva jyotirātmanaḥ |
ātmaiva sarvadā nānyadātmaiva paramo'vyayaḥ || 18.34||
ātmaiva hyātmabhāsātmā ātmaiva vibhuravyayaḥ |
ātmaiva brahmavijñānaṃ ātmaivāhaṃ tvameva hi || 18.35||
ātmaiva paramānanda ātmaivāhaṃ jaganmayaḥ |
ātmaivāhaṃ jagadbhānaṃ ātmaivāhaṃ na kiñcana || 18.36||
ātmaiva hyātmanaḥ snānamātmaiva hyātmano japaḥ |
ātmaiva hyātmano modamātmaivātmapriyaḥ sadā || 18.37||
ātmaiva hyātmano nityo hyātmaiva guṇabhāsakaḥ |
ātmaiva turyarūpātmā ātmātītastataḥ paraḥ || 18.38||
ātmaiva nityapūrṇātmā ātmaivāhaṃ na saṃśayaḥ |
ātmaiva tvamahaṃ cātmā sarvamātmaiva kevalam || 18.39||
nityo'haṃ nityapūrṇo'haṃ nityo'haṃ sarvadā sadā |
ātmaivāhaṃ jagannānyadamṛtātmā purātanaḥ || 18.40||
purātano'haṃ puruṣo'hamīśaḥ parātparo'haṃ parameśvaro'ham |
bhavaprado'haṃ bhavanāśano'haṃ sukhaprado'haṃ sukharūpamadvayam || 18.41||
ānando'hamaśeṣo'hamamṛtohaṃ na saṃśayaḥ |
ajo'hamātmarūpo'hamanyannāsti sadā priyaḥ || 18.42||
brahmaivāhamidaṃ brahma sarvaṃ brahma sadā'vyayaḥ |
sadā sarvapadaṃ nāsti sarvameva sadā na hi || 18.43||
nirguṇo'haṃ nirādhāra ahaṃ nāstīti sarvadā |
anarthamūlaṃ nāstyeva māyākāryaṃ na kiñcana || 18.44||
avidyāvibhavo nāsti ahaṃ brahma na saṃśayaḥ |
sarvaṃ brahma cidākāśaṃ tadevāhaṃ na saṃśayaḥ || 18.45||
tadevāhaṃ svayaṃ cāhaṃ paraṃ cāhaṃ pareśvaraḥ |
vidyādharo'hamevātra vidyāvidye na kiñcana || 18.46||
cidahaṃ cidahaṃ nityaṃ turyo'haṃ turyakaḥ paraḥ |
brahmaiva sarvaṃ brahmaiva sarvaṃ brahma sadā'smyaham || 18.47||
matto'nyannāparaṃ kiñcinmatto'nyadbrahma ca kvacit |
matto'nyatparamaṃ nāsti matto'nyaccitpadaṃ nahi || 18.48||
matto'nyatsatpadaṃ nāsti matto'nyaccitpadaṃ na me |
matto'nyadbhavanaṃ nāsti matto'nyadbrahma eva na || 18.49||
matto'nyatkāraṇaṃ nāsti matto'nyatkiñcidapyaṇu |
matto'nyatsattvarūpaṃ ca matto'nyacśuddhameva na || 18.50||
matto'nyatpāvanaṃ nāsti matto'nyattatpadaṃ na hi |
matto'nyaddharmarūpaṃ vā matto'nyadakhilaṃ na ca || 18.51||
matto'nyadasadevātra matto'nyanmithyā eva hi |
matto'nyadbhāti sarvasvaṃ (sarvasya) matto'nyacchaśaśaṛṅgavat || 18.52||
matto'nyadbhāti cenmithyā matto'nyaccendrajālakam |
matto'nyatsaṃśayo (saddṛśaṃ) nāsti matto'nyatkārya
kāraṇaṃ (lakṣaṇam) || 18.53||
brahmamātramidaṃ sarvaṃ so'hamasmīti bhāvanam |
sarvamuktaṃ bhagavatā evameveti niścinu || 18.54||
bahunoktena kiṃ yoginniścayaṃ kuru sarvadā |
sakṛnniścayamātreṇa brahmaiva bhavati svayam || 18.55||
vananagabhuvanaṃ yacchaṅkarānnānyadasti
jagadidamasurādyaṃ devadevaḥ sa eva |
tanumanagamanādyaiḥ kośakāśāvakāśe
sa khalu paraśivātmā dṛśyate sūkṣmabuddhyā || 18.56||
cakṣuḥśrotramano'savaśca hṛdi khādudbhāsitadhyāntarāt
tasminneva vilīyate gatiparaṃ yadvāsanā vāsinī |
cittaṃ cetayate hṛdindriyagaṇaṃ vācāṃ manodūragaṃ
taṃ brahmāmṛtametadeva girijākāntātmanā saṃjñitam || 18.57||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
aṣṭādaśo'dhyāyaḥ ||
19. brahmānandaprakaraṇaṃ nāma ekonaviṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
brahmānandaṃ pravakṣyāmi triṣu lokeṣu durlabham |
yasya śravaṇamātreṇa sadā muktimavāpnuyāt (yuktimāpnuyāt) || 19.1||
paramānando'hamevātmā sarvadānandameva hi |
pūrṇānandasvarūpo'haṃ cidānandamayaṃ jagat || 19.2||
sadānantamananto'haṃ bodhānandamidaṃ jagat |
buddhānandasvarūpo'haṃ nityānandamidaṃ manaḥ || 19.3||
kevalānandamātro'haṃ kevalajñānavānaham |
iti bhāvaya yatnena prapañcopaśamāya vai || 19.4||
sadā satyaṃ paraṃ jyotiḥ sadā satyādilakṣaṇaḥ |
sadā satyādihīnātmā sadā jyotiḥ priyo hyaham || 19.5||
nāsti mithyāprapañcātmā nāsti mithyā manomayaḥ |
nāsti mithyābhidhānātmā nāsti cittaṃ durātmavān || 19.6||
nāsti mūḍhataro loke nāsti mūḍhatamo naraḥ |
ahameva paraṃ brahma ahameva svayaṃ sadā || 19.7||
idaṃ paraṃ ca nāstyeva ahameva hi kevalam |
ahaṃ brahmāsmi śuddho'smi sarvaṃ brahmaiva kevalam || 19.8||
jagatsarvaṃ sadā nāsti cittameva jaganmayam |
cittameva prapañcākhyaṃ cittameva śarīrakam || 19.9||
cittameva mahādoṣaṃ cittameva hi bālakaḥ |
cittameva mahātmā'yaṃ cittameva mahānasat || 19.10||
cittameva hi mithyātmā cittaṃ śaśaviṣāṇavat |
cittaṃ nāsti sadā satyaṃ cittaṃ vandhyākumāravat || 19.11||
cittaṃ śūnyaṃ na sandeho brahmaiva sakalaṃ jagat |
ahameva hi caitanyaṃ ahameva hi nirguṇam || 19.12||
mana eva hi saṃsāraṃ mana eva hi maṇḍalam |
mana eva hi bandhatvaṃ mana eva hi pātakam || 19.13||
mana eva mahadduḥkhaṃ mana eva śarīrakam |
mana eva prapañcākhyaṃ mana eva kalevaram || 19.14||
mana eva mahāsattvaṃ mana eva caturmukhaḥ |
mana eva hariḥ sākṣānmana eva śivaḥ smṛtaḥ || 19.15||
mana evendrajālākhyaṃ manaḥ saṅkalpamātrakam |
mana eva mahāpāpaṃ mana eva durātmavān || 19.16||
mana eva hi sarvākhyaṃ mana eva mahadbhayam |
mana eva paraṃ brahma mana eva hi kevalam || 19.17||
mana eva cidākāraṃ mana eva manāyate |
cideva hi paraṃ rūpaṃ cideva hi paraṃ padam || 19.18||
paraṃ brahmāhamevādya paraṃ brahmāhameva hi |
ahameva hi tṛptātmā ahamānandavigrahaḥ || 19.19||
ahaṃ buddhiḥ pravṛddhātmā nityaṃ niścalanirmalaḥ |
ahameva hi śāntātmā ahamādyantavarjitaḥ || 19.20||
ahameva prakāśātmā ahaṃ brahmaiva kevalam |
ahaṃ nityo na sandeha ahaṃ buddhiḥ priyaḥ sadā (buddhipriyaḥ sadā) || 19.21||
ahamevāhamevaikaḥ ahamevākhilāmṛtaḥ |
ahameva svayaṃ siddhaḥ ahamevānumodakaḥ || 19.22||
ahameva tvamevāhaṃ sarvātmā sarvavarjitaḥ |
ahameva paraṃ brahma ahameva parātparaḥ || 19.23||
ahaṅkāraṃ na me duḥkhaṃ na me doṣaṃ na me sukham |
na me buddhirna me cittaṃ na me deho na mendriyam || 19.24||
na me gotraṃ na me netraṃ na me pātraṃ na me tṛṇam |
na me japo na me mantro na me loko na me suhṛt || 19.25||
na me bandhurna me śatrurna me mātā na me pitā |
na me bhojyaṃ na me bhoktā na me vṛttirna me kulam || 19.26||
na me jātirna me varṇaḥ na me śrotraṃ na me kvacit |
na me bāhyaṃ na me buddhiḥ sthānaṃ vāpi na me vayaḥ || 19.27||
na me tattvaṃ na me loko na me śāntirna me kulam |
na me kopo na me kāmaḥ kevalaṃ brahmamātrataḥ || 19.28||
kevalaṃ brahmamātratvāt kevalaṃ svayameva hi |
na me rāgo na me lobho na me stotraṃ na me smṛtiḥ || 19.29||
na me moho na me tṛṣṇā na me sneho na me guṇaḥ |
na me kośaṃ na me bālyaṃ na me yauvanavārdhakam || 19.30||
sarvaṃ brahmaikarūpatvādekaṃ brahmeti niścitam |
brahmaṇo'nyatparaṃ nāsti brahmaṇo'nyanna kiñcana || 19.31||
brahmaṇo'nyadidaṃ nāsti brahmaṇo'nyadidaṃ na hi |
ātmano'nyatsadā nāsti ātmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 19.32||
ātmano'nyatsukhaṃ nāsti ātmano'nyadahaṃ na ca |
grāhyagrāhakahīno'haṃ tyāgatyājyavivarjitaḥ || 19.33||
na tyājyaṃ na ca me grāhyaṃ na bandho na ca bhuktidaṃ (muktidam) |
na me lokaṃ na me hīnaṃ na śreṣṭhaṃ nāpi dūṣaṇam || 19.34||
na me balaṃ na caṇḍālo na me viprādivarṇakam |
na me pānaṃ na me hrasvaṃ na me kṣīṇaṃ na me balam || 19.35||
na me śaktirna me bhuktirna me daivaṃ na me pṛthak |
ahaṃ brahmaikamātratvānnityatvānyanna kiñcana || 19.36||
na mataṃ na ca me mithyā na me satyaṃ vapuḥ kvacit |
ahamityapi nāstyeva brahma ityapi nāma vā || 19.37||
yadyadyadyatprapañco'sti yadyadyadyadgurorvacaḥ |
tatsarvaṃ brahma evāhaṃ tatsarvaṃ cinmayaṃ matam || 19.38||
cinmayaṃ cinmayaṃ brahma sanmayaṃ sanmayaṃ sadā |
svayameva svayaṃ brahma svayameva svayaṃ paraḥ || 19.39||
svayameva svayaṃ mokṣaḥ svayameva nirantaraḥ |
svayameva hi vijñānaṃ svayameva hi nāstyakam || 19.40||
svayameva sadāsāraḥ svayameva svayaṃ paraḥ |
svayameva hi śūnyātmā svayameva manoharaḥ || 19.41||
tūṣṇīmevāsanaṃ snānaṃ tūṣṇīmevāsanaṃ japaḥ |
tūṣṇīmevāsanaṃ pūjā tūṣṇīmevāsanaṃ paraḥ || 19.42||
vicārya manasā nityamahaṃ brahmeti niścinu |
ahaṃ brahma na sandehaḥ evaṃ tūṣṇīṃsthitirjapaḥ || 19.43||
sarvaṃ brahmaiva nāstyanyatsarvaṃ jñānamayaṃ tapaḥ |
svayameva hi nāstyeva sarvātītasvarūpavān || 19.44||
vācātītasvarūpo'haṃ vācā japyamanarthakam |
mānasaḥ paramārtho'yaṃ etadbhedamahaṃ na me || 19.45||
kuṇapaṃ sarvabhūtādi kuṇapaṃ sarvasaṅgraham |
asatyaṃ sarvadā lokamasatyaṃ sakalaṃ jagat || 19.46||
asatyamanyadastitvamasatyaṃ nāsti bhāṣaṇam |
asatyākāramastitvaṃ brahmamātraṃ sadā svayam || 19.47||
asatyaṃ vedavedāṅgaṃ asatyaṃ śāstraniścayaḥ |
asatyaṃ śravaṇaṃ hyetadasatyaṃ mananaṃ ca tat || 19.48||
asatyaṃ ca nididhyāsaḥ sajātīyamasatyakam |
vijātīyamasatproktaṃ satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ |
sarvaṃ brahma sadā brahma ekaṃ brahma cidavyayam || 19.49||
cetovilāsajanitaṃ kila viśvameta-
dviśvādhikasya kṛpayā paripūrṇabhāsyāt |
nāstyanyataḥ śrutiśirotthitavākyamogha-
śāstrānusārikaraṇairbhavate vimuktyai || 19.50||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
brahmānandaprakaraṇaṃ nāma ekonaviṃśo'dhyāyaḥ ||
20. ātmavaibhavaprakaraṇaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
śaṛṇu kevalamatyantaṃ rahasyaṃ paramādbhutam |
iti guhyataraṃ sadyo mokṣapradamidaṃ sadā || 20.1||
sulabhaṃ brahmavijñānaṃ sulabhaṃ śubhamuttamam |
sulabhaṃ brahmaniṣṭhānāṃ sulabhaṃ sarvabodhakam || 20.2||
sulabhaṃ kṛtakṛtyānāṃ sulabhaṃ svayamātmanaḥ |
sulabhaṃ kāraṇābhāvaṃ sulabhaṃ brahmaṇi sthitam || 20.3||
sulabhaṃ cittahīnānāṃ svayaṃ tacca svayaṃ svayam |
svayaṃ saṃsārahīnānāṃ cittaṃ saṃsāramucyate || 20.4||
sṛṣṭvaidaṃ na saṃsāraḥ brahmaivedaṃ mano na ca |
brahmaivedaṃ bhayaṃ nāsti brahmaivedaṃ na kiñcana || 20.5||
brahmaivedamasatsarvaṃ brahmaivedaṃ parāyaṇam |
brahmaivedaṃ śarīrāṇāṃ brahmaivedaṃ tṛṇaṃ na ca || 20.6||
brahmaivāsmi na cānyo'smi brahmaivedaṃ jaganna ca |
brahmaivedaṃ viyannāsti brahmaivedaṃ kriyā na ca || 20.7||
brahmaivedaṃ mahātmānaṃ brahmaivedaṃ priyaṃ sadā |
brahmaivedaṃ jagannānto brahmaivāhaṃ bhayaṃ na hi || 20.8||
brahmaivāhaṃ sadācittaṃ brahmaivāhamidaṃ na hi |
brahmaivāhaṃ tu yanmithyā brahmaivāhamiyaṃ bhramā || 20.9||
brahmaiva sarvasiddhānto brahmaiva manasāspadam |
brahmaiva sarvabhavanaṃ brahmaiva munimaṇḍalam || 20.10||
brahmaivāhaṃ tu nāstyanyadbrahmaiva gurupūjanam |
brahmaiva nānyatkiñcittu brahmaiva sakalaṃ sadā || 20.11||
brahmaiva triguṇākāraṃ brahmaiva harirūpakam |
brahmaṇo'nyatpadaṃ nāsti brahmaṇo'nyatkṣaṇaṃ na me || 20.12||
brahmaivāhaṃ nānyavārtā brahmaivāhaṃ na ca śrutam |
brahmaivāhaṃ samaṃ nāsti sarvaṃ brahmaiva kevalam || 20.13||
brahmaivāhaṃ na me bhogo brahmaivāhaṃ na me pṛthak |
brahmaivāhaṃ sataṃ nāsti brahmaiva brahmarūpakaḥ || 20.14||
brahmaiva sarvadā bhāti brahmaiva sukhamuttamam |
brahmaiva nānākāratvātbrahmaivāhaṃ priyaṃ mahat || 20.15||
brahmaiva brahmaṇaḥ pūjyaṃ brahmaiva brahmaṇo guruḥ |
brahmaiva brahmamātā tu brahmaivāhaṃ pitā sutaḥ || 20.16||
brahmaiva brahma devaṃ ca brahmaiva brahma tajjayaḥ |
brahmaiva dhyānarūpātmā brahmaiva brahmaṇo guṇaḥ || 20.17||
ātmaiva sarvanityātmā ātmano'nyanna kiñcana |
ātmaiva satataṃ hyātmā ātmaiva gururātmanaḥ || 20.18||
ātmajyotirahambhūtamātmaivāsti sadā svayam |
svayaṃ tattvamasi brahma svayaṃ bhāmi prakāśakaḥ || 20.19||
svayaṃ jīvatvasaṃśāntiḥ svayamīśvararūpavān |
svayaṃ brahma paraṃ brahma svayaṃ kevalamavyayam || 20.20||
svayaṃ nāśaṃ ca siddhāntaṃ svayamātmā prakāśakaḥ |
svayaṃ prakāśarūpātmā svayamatyantanirmalaḥ || 20.21||
svayameva hi nityātmā svayaṃ śuddhaḥ priyāpriyaḥ |
svayameva svayaṃ chandaḥ svayaṃ dehādivarjitaḥ || 20.22||
svayaṃ doṣavihīnātmā svayamākāśavatsthitaḥ |
ayaṃ cedaṃ ca nāstyeva ayaṃ bhedavivarjitaḥ || 20.23||
brahmaiva cittavadbhāti brahmaiva śivavat sadā |
brahmaiva buddhivadbhāti brahmaiva śivavat sadā || 20.24||
brahmaiva śaśavadbhāti brahmaiva sthūlavatsvayam |
brahmaiva satataṃ nānyatbrahmaiva gururātmanaḥ || 20.25||
ātmajyotirahaṃ bhūtamahaṃ nāsti sadā svayam |
svayameva paraṃ brahma svayameva cidavyayaḥ || 20.26||
svayameva svayaṃ jyotiḥ svayaṃ sarvatra bhāsate |
svayaṃ brahma svayaṃ dehaḥ svayaṃ pūrṇaḥ paraḥ pumān || 20.27||
svayaṃ tattvamasi brahma svayaṃ bhāti prakāśakaḥ |
svayaṃ jīvatvasaṃśāntaḥ svayamīśvararūpavān || 20.28||
svayameva paraṃ brahma svayaṃ kevalamavyayaḥ |
svayaṃ rāddhāntasiddhāntaḥ svayamātmā prakāśakaḥ || 20.29||
svayaṃ prakāśarūpātmā svayamatyantanirmalaḥ |
svayameva hi nityātmā svayaṃ śuddhaḥ priyāpriyaḥ || 20.30||
svayameva svayaṃ svasthaḥ svayaṃ dehavivarjitaḥ |
svayaṃ doṣavihīnātmā svayamākāśavatsthitaḥ || 20.31||
akhaṇḍaḥ paripūrṇo'hamakhaṇḍarasapūraṇaḥ |
akhaṇḍānanda evāhamaparicchinnavigrahaḥ || 20.32||
iti niścitya pūrṇātmā brahmaiva na pṛthaksvayam |
ahameva hi nityātmā ahameva hi śāśvataḥ || 20.33||
ahameva hi tadbrahma brahmaivāhaṃ jagatprabhuḥ |
brahmaivāhaṃ nirābhāso brahmaivāhaṃ nirāmayaḥ || 20.34||
brahmaivāhaṃ cidākāśo brahmaivāhaṃ nirantaraḥ |
brahmaivāhaṃ mahānando brahmaivāhaṃ sadātmavān || 20.35||
brahmaivāhamanantātmā brahmaivāhaṃ sukhaṃ param |
brahmaivāhaṃ mahāmaunī sarvavṛttāntavarjitaḥ || 20.36||
brahmaivāhamidaṃ mithyā brahmaivāhaṃ jaganna hi |
brahmaivāhaṃ na deho'smi brahmaivāhaṃ mahādvayaḥ || 20.37||
brahmaiva cittavadbhāti brahmaiva śivavatsadā |
brahmaiva buddhivadbhāti brahmaiva phalavatsvayam || 20.38||
brahmaiva mūrtivadbhāti tadbrahmāsi na saṃśayaḥ |
brahmaiva kālavadbhāti brahmaiva sakalādivat || 20.39||
brahmaiva bhūtivadbhāti brahmaiva jaḍavatsvayam |
brahmaivauṅkāravatsarvaṃ brahmaivauṅkārarūpavat || 20.40||
brahmaiva nādavadbrahma nāsti bhedo na cādvayam |
satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ brahmaṇo'nyanna kiñcana || 20.41||
brahmaiva sarvamātmaiva brahmaṇo'nyanna kiñcana |
sarvaṃ mithyā jaganmithyā dṛśyatvādghaṭavat sadā || 20.42||
brahmaivāhaṃ na sandehaścinmātratvādahaṃ sadā |
brahmaiva śuddharūpatvāddṛgrūpatvātsvayaṃ mahat || 20.43||
ahameva paraṃ brahma ahameva parātparaḥ |
ahameva manotīta ahameva jagatparaḥ || 20.44||
ahameva hi nityātmā ahaṃ mithyā svabhāvataḥ |
ānando'haṃ nirādhāro brahmaiva na ca kiñcana || 20.45||
nānyatkiñcidahaṃ brahma nānyatkiñciccidavyayaḥ |
ātmano'nyatparaṃ tucchamātmano'nyadahaṃ nahi || 20.46||
ātmano'nyanna me dehaḥ ātmaivāhaṃ na me malam |
ātmanyevātmanā cittamātmaivāhaṃ na tatpṛthak || 20.47||
ātmaivāhamahaṃ śūnyamātmaivāhaṃ sadā na me |
ātmaivāhaṃ guṇo nāsti ātmaiva na pṛthakkvacit || 20.48||
atyantābhāva eva tvaṃ atyantābhāvamīdṛśam |
atyantābhāva evedamatyantābhāvamaṇvapi || 20.49||
ātmaivāhaṃ paraṃ brahma sarvaṃ mithyā jagattrayam |
ahameva paraṃ brahma ahameva paro guruḥ || 20.50||
jīvabhāvaṃ sadāsatyaṃ śivasadbhāvamīdṛśam |
viṣṇuvadbhāvanābhrāntiḥ sarvaṃ śaśaviṣāṇavat || 20.51||
ahameva sadā pūrṇaṃ ahameva nirantaram |
nityatṛpto nirākāro brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 20.52||
ahameva parānanda ahameva kṣaṇāntikaḥ |
ahameva tvamevāhaṃ tvaṃ cāhaṃ nāsti nāsti hi || 20.53||
vācāmagocaro'haṃ vai vāṅmano nāsti kalpitam |
ahaṃ brahmaiva sarvātmā ahaṃ brahmaiva nirmalaḥ || 20.54||
ahaṃ brahmaiva cinmātraṃ ahaṃ brahmaiva nityaśaḥ |
idaṃ ca sarvadā nāsti ahameva sadā sthiraḥ || 20.55||
idaṃ sukhamahaṃ brahma idaṃ sukhamahaṃ jaḍam |
idaṃ brahma na sandehaḥ satyaṃ satyaṃ punaḥ punaḥ || 20.56||
ityātmavaibhavaṃ proktaṃ sarvalokeṣu durlabham |
sakṛcchravaṇamātreṇa brahmaiva bhavati svayam || 20.57||
śāntidāntiparamā bhavatāntāḥ svāntabhāntamaniśaṃ śaśikāntam |
antakāntakamaho kalayanto vedamaulivacanaiḥ kila śāntāḥ || 20.58||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
ātmavaibhavaprakaraṇaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ ||
21. sarvaprapañcaheyatvaprakaraṇavarṇanaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
mahārahasyaṃ vakṣyāmi vedānteṣu ca gopitam |
yasya śravaṇamātreṇa brahmaiva bhavati svayam || 21.1||
saccidānandamātro'haṃ sarvaṃ saccinmayaṃ tatam |
tadeva brahma sampaśyatbrahmaiva bhavati svayam || 21.2||
ahaṃ brahma idaṃ brahma nānā brahma na saṃśayaḥ |
satyaṃ brahma sadā brahmāpyahaṃ brahmaiva kevalam || 21.3||
gururbrahma guṇo brahma sarvaṃ brahmaparo'smyaham |
nāntaṃ brahma ahaṃ brahma sarvaṃ brahmāparo'smyaham || 21.4||
vedavedyaṃ paraṃ brahma vidyā brahma viśeṣataḥ |
ātmā brahma ahaṃ brahma ādyantaṃ brahma so'smyaham || 21.5||
satyaṃ brahma sadā brahma anyannāsti sadā param |
ahaṃ brahma tvahaṃ nāsti ahaṅkāraparaṃ nahi || 21.6||
ahaṃ brahma idaṃ nāsti ayamātmā mahānsadā |
vedāntavedyo brahmātmā aparaṃ śaśaśaṛṅgavat || 21.7||
bhūtaṃ nāsti bhaviṣyaṃ na brahmaiva sthiratāṃ gataḥ |
cinmayo'haṃ jaḍaṃ tucchaṃ cinmātraṃ dehanāśanam || 21.8||
cittaṃ kiñcitkvaciccāpi cittaṃ dūro'hamātmakaḥ (haro'hamātmakaḥ) |
satyaṃ jñānamanantaṃ yannānṛtaṃ jaḍaduḥkhakam || 21.9||
ātmā satyamanantātmā dehameva na saṃśayaḥ |
vārtāpyasacchrutaṃ tanna ahameva mahomahaḥ || 21.10||
ekasaṅkhyāpyasadbrahma satyameva sadā'pyaham |
sarvamevamasatyaṃ ca utpannatvātparātsadā || 21.11||
sarvāvayavahīno'pi nityatvātparamo hyaham |
sarvaṃ dṛśyaṃ na me kiñcitcinmayatvādvadāmyaham || 21.12||
āgrahaṃ ca na me kiñcitcinmayatvādvadāmyaham |
idamityapi nirdeśo na kvacinna kvacitsadā || 21.13||
nirguṇabrahma evāhaṃ sugurorupadeśataḥ |
vijñānaṃ saguṇo (saguṇaṃ) brahma ahaṃ vijñānavigrahaḥ || 21.14||
nirguṇo'smi niraṃśo'smi bhavo'smi bharaṇo'smyaham |
devo'smi dravyapūrṇo'smi śuddho'smi rahito'smyaham || 21.15||
raso'smi rasahīno'smi turyo'smi śubhabhāvanaḥ |
kāmo'smi (kāryo'smi) kāryahīno'smi nityanirmalavigrahaḥ || 21.16||
ācāraphalahīno'smi ahaṃ brahmāsmi kevalam |
idaṃ sarvaṃ paraṃ brahma ayamātmā na vismayaḥ || 21.17||
pūrṇāpūrṇasvarūpātmā nityaṃ sarvātmavigrahaḥ |
paramānandatattvātmā paricchinnaṃ na hi kvacit || 21.18||
ekātmā nirmalākāra ahameveti bhāvaya |
ahambhāvanayā yukta ahambhāvena saṃyutaḥ || 21.19||
śāntaṃ bhāvaya sarvātmā śāmyatattvaṃ (śāmyatyantaṃ) manomalaḥ |
deho'hamiti santyajya brahmāhamiti niścinu || 21.20||
brahmaivāhaṃ brahmamātraṃ brahmaṇo'nyanna kiñcana |
idaṃ nāhamidaṃ nāhamidaṃ nāhaṃ sadā smara || 21.21||
ahaṃ so'hamahaṃ so'hamahaṃ brahmeti bhāvaya |
cidahaṃ cidahaṃ brahma cidahaṃ cidahaṃ vada || 21.22||
nedaṃ nedaṃ sadā nedaṃ na tvaṃ nāhaṃ ca bhāvaya |
sarvaṃ brahma na sandehaḥ sarvaṃ vedaṃ na kiñcana || 21.23||
sarvaṃ śabdārthabhavanaṃ sarvalokabhayanna ca |
sarvatīrthaṃ na satyaṃ hi sarvadevālayaṃ na hi || 21.24||
sarvacaitanyamātratvāt sarvaṃ nāma sadā na hi |
sarvarūpaṃ parityajya sarvaṃ brahmeti niścinu || 21.25||
brahmaiva sarvaṃ tatsatyaṃ prapañcaṃ prakṛtirnahi |
prākṛtaṃ smaraṇaṃ tyajya brahmasmaraṇamāhara || 21.26||
tatastadapi santyajya nijarūpe sthiro bhava |
sthirarūpaṃ parityajya ātmamātraṃ bhavatyasau || 21.27||
tyāgatvamapi santyajya bhedamātraṃ sadā tyaja |
svayaṃ nijaṃ samāvṛtya svayameva svayaṃ bhaja || 21.28||
idamityaṅgulīdṛṣṭamidamastamacetanam |
idaṃ vākyaṃ ca vākyena vācā'pi parivedanam || 21.29||
sarvabhāvaṃ (sarvabhrāntaṃ) na sandehaḥ sarvaṃ nāsti na saṃśayaḥ |
sarvaṃ tucchaṃ na sandehaḥ sarvaṃ māyā na saṃśayaḥ || 21.30||
tvaṃ brahmāhaṃ na sandeho brahmaivedaṃ na saṃśayaḥ |
sarvaṃ cittaṃ na sandehaḥ sarvaṃ brahma na saṃśayaḥ || 21.31||
brahmānyadbhāti cenmithyā sarvaṃ mithyā parāvarā |
na dehaṃ pañcabhūtaṃ vā na cittaṃ bhrāntimātrakam || 21.32||
na ca buddhīndriyābhāvo na muktirbrahmamātrakam |
nimiṣaṃ ca na śaṅkāpi na saṅkalpaṃ tadasti cet || 21.33||
ahaṅkāramasadviddhi abhimānaṃ tadasti cet |
na cittasmaraṇaṃ taccenna sandeho jarā yadi || 21.34||
prāṇo .... dīyate śāsti ghrāṇo yadiha gandhakam |
cakṣuryadiha bhūtasya śrotraṃ śravaṇabhāvanam || 21.35||
tvagasti cetsparśasattā jihvā cedrasasaṅgrahaḥ |
jīvo'sti cejjīvanaṃ ca pādaścetpādacāraṇam || 21.36||
hastau yadi kriyāsattā sraṣṭā cetsṛṣṭisambhavaḥ |
rakṣyaṃ cedrakṣako viṣṇurbhakṣyaṃ cedbhakṣakaḥ śivaḥ || 21.37||
sarvaṃ brahma na sandehaḥ sarvaṃ brahmaiva kevalam |
pūjyaṃ cetpūjanaṃ cāsti bhāsyaṃ cedbhāsakaḥ śivaḥ || 21.38||
sarvaṃ mithyā na sandehaḥ sarvaṃ cinmātrameva hi |
asti cetkāraṇaṃ satyaṃ kāryaṃ caiva bhaviṣyati || 21.39||
nāsti cennāsti hīno'haṃ brahmaivāhaṃ parāyaṇam |
atyantaduḥkhametaddhi atyantasukhamavyayam || 21.40||
atyantaṃ janmamātraṃ ca atyantaṃ raṇasambhavam |
atyantaṃ malinaṃ sarvamatyantaṃ nirmalaṃ param || 21.41||
atyantaṃ kalpanaṃ duṣṭaṃ atyantaṃ nirmalaṃ tvaham |
atyantaṃ sarvadā doṣamatyantaṃ sarvadā guṇam || 21.42||
atyantaṃ sarvadā śubhramatyantaṃ sarvadā malam |
atyantaṃ sarvadā cāhamatyantaṃ sarvadā idam || 21.43||
atyantaṃ sarvadā brahma atyantaṃ sarvadā jagat |
etāvaduktamabhayamahaṃ bhedaṃ na kiñcana || 21.44||
sadasadvāpi nāstyeva sadasadvāpi vākyakam |
nāsti nāsti na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 21.45||
kāraṇaṃ kāryarūpaṃ vā sarvaṃ nāsti na saṃśayaḥ |
kartā bhoktā kriyā vāpi na bhojyaṃ bhogatṛptatā || 21.46||
sarvaṃ brahma na sandehaḥ sarvaśabdo na vāstavam |
bhūtaṃ bhaviṣyaṃ vārtaṃ tu kāryaṃ vā nāsti sarvadā || 21.47||
sadasadbhedyabhedaṃ vā na guṇā guṇabhāginaḥ |
nirmalaṃ vā malaṃ vāpi nāsti nāsti na kiñcana || 21.48||
bhāṣyaṃ vā bhāṣaṇaṃ vā'pi nāsti nāsti na kiñcana |
prabalaṃ durbalaṃ vāpi ahaṃ ca tvaṃ ca vā kvacit || 21.49||
grāhyaṃ ca grāhakaṃ vāpi upekṣyaṃ nātmanaḥ kvacit |
tīrthaṃ vā snānarūpaṃ vā devo vā devapūjanam || 21.50||
janma vā maraṇaṃ heturnāsti nāsti na kiñcana |
satyaṃ vā satyarūpaṃ vā nāsti nāsti na kiñcana || 21.51||
mātaraḥ pitaro vāpi deho vā nāsti kiñcana |
dṛgrūpaṃ dṛśyarūpaṃ vā nāsti nāstīha kiñcana || 21.52||
māyākāryaṃ ca māyā vā nāsti nāstīha kiñcana |
jñānaṃ vā jñānabhedo vā nāsti nāstīha kiñcana || 21.53||
sarvaprapañcaheyatvaṃ proktaṃ prakaraṇaṃ ca te |
yaḥ śaṛṇoti sakṛdvāpi ātmākāraṃ prapadyate || 21.54||
skandaḥ -
māyā sā triguṇā gaṇādhipaguroreṇāṅkacūḍāmaṇeḥ
pādāmbhojasamarcanena vilayaṃ yātyeva nāstyanyathā |
vidyā hṛdyatamā suvidyudiva sā bhātyeva hṛtpaṅkaje
yasyānalpatapobhirugrakaraṇādṛktasya muktiḥ sthirā || 21.55||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
sarvaprapañcaheyatvaprakaraṇavarṇanaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ ||
22. nāmarūpaniṣedhaprakaraṇaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
vakṣye brahmamayaṃ sarvaṃ nāsti sarvaṃ jaganmṛṣā |
ahaṃ brahma na me cintā ahaṃ brahma na me jaḍam || 22.1||
ahaṃ brahma na me doṣaḥ ahaṃ brahma na me phalam |
ahaṃ brahma na me vārtā ahaṃ brahma na me dvayam || 22.2||
ahaṃ brahma na me nityamahaṃ brahma na me gatiḥ |
ahaṃ brahma na me mātā ahaṃ brahma na me pitā || 22.3||
ahaṃ brahma na me so'yamahaṃ vaiśvānaro na hi |
ahaṃ brahma cidākāśamahaṃ brahma na saṃśayaḥ || 22.4||
sarvāntaro'haṃ pūrṇātmā sarvāntaramano'ntaraḥ |
ahameva śarīrāntarahameva sthiraḥ sadā || 22.5||
evaṃ vijñānavānmukta evaṃ jñānaṃ sudurlabham |
anekaśatasāhastreṣveka eva vivekavān || 22.6||
tasya darśanamātreṇa pitarastṛptimāgatāḥ |
jñānino darśanaṃ puṇyaṃ sarvatīrthāvagāhanam || 22.7||
jñāninaḥ cārcanenaiva jīvanmukto bhavennaraḥ |
jñānino bhojane dāne sadyo mukto bhavennaraḥ || 22.8||
ahaṃ brahma na sandehaḥ ahameva guruḥ paraḥ |
ahaṃ śānto'smi śuddho'smi ahameva guṇāntaraḥ || 22.9||
guṇātīto janātītaḥ parātīto manaḥ paraḥ |
parataḥ parato'tīto buddhyātīto rasātparaḥ || 22.10||
bhāvātīto manātīto vedātīto vidaḥ paraḥ |
śarīrādeśca parato jāgratsvapnasuṣuptitaḥ || 22.11||
avyaktātparato'tīta ityevaṃ jñānaniścayaḥ |
kvacidetatparityajya sarvaṃ santyajya mūkavat || 22.12||
tūṣṇīṃ brahma paraṃ brahma śāśvatabrahmavānsvayam |
jñānino mahimā kiñcidaṇumātramapi sphuṭam || 22.13||
hariṇāpi hareṇāpi brahmaṇāpi surairapi |
na śakyate varṇayituṃ kalpakoṭiśatairapi || 22.14||
ahaṃ brahmeti vijñānaṃ triṣu lokeṣu durlabham |
vivekinaṃ mahātmānaṃ brahmamātreṇāvasthitam || 22.15||
draṣṭuṃ ca bhāṣituṃ vāpi durlabhaṃ pādasevanam |
kadācitpādatīrthena snātaścedbrahma eva saḥ || 22.16||
sarvaṃ mithyā na sandehaḥ sarvaṃ brahmaiva kevalam |
etatprakaraṇaṃ proktaṃ sarvasiddhāntasaṅgrahaḥ || 22.17||
durlabhaṃ yaḥ paṭhedbhaktyā brahma sampadyate naraḥ |
vakṣye brahmamayaṃ sarvaṃ nānyatsarvaṃ jaganmṛṣā || 22.18||
brahmaiva jagadākāraṃ brahmaiva paramaṃ padam |
ahameva paraṃ brahma ahamityapi varjitaḥ || 22.19||
sarvavarjitacinmātraṃ sarvavarjitacetanaḥ |
sarvavarjitaśāntātmā sarvamaṅgalavigrahaḥ || 22.20||
ahaṃ brahma paraṃ brahma asannedaṃ na me na me |
na me bhūtaṃ bhaviṣyacca na me varṇaṃ na saṃśayaḥ || 22.21||
brahmaivāhaṃ na me tucchaṃ ahaṃ brahma paraṃ tapaḥ |
brahmarūpamidaṃ sarvaṃ brahmarūpamanāmayam || 22.22||
brahmaiva bhāti bhedena brahmaiva na paraḥ paraḥ |
ātmaiva dvaitavadbhāti ātmaiva paramaṃ padam || 22.23||
brahmaivaṃ bhedarahitaṃ bhedameva mahadbhayam |
ātmaivāhaṃ nirmalo'hamātmaiva bhuvanatrayam || 22.24||
ātmaiva nānyatsarvatra sarvaṃ brahmaiva nānyakaḥ |
ahameva sadā bhāmi (bhāti) brahmaivāsmi paro'smyaham || 22.25||
nirmalo'smi paraṃ brahma kāryākāryavivarjitaḥ |
sadā śuddhaikarūpo'smi sadā caitanyamātrakaḥ || 22.26||
niścayo'smi paraṃ brahma satyo'smi sakalo'smyaham |
akṣaro'smi paraṃ brahma śivo'smi śikharo'smyaham || 22.27||
samarūpo'smi śānto'smi tatparo'smi cidavyayaḥ |
sadā brahma hi nityo'smi sadā cinmātralakṣaṇaḥ || 22.28||
sadā'khaṇḍaikarūpo'smi sadāmānavivarjitaḥ |
sadā śuddhaikarūpo'smi sadā caitanyamātrakaḥ || 22.29||
sadā sanmāna(samāna)rūpo'smi sadā sattāprakāśakaḥ |
sadā siddhāntarūpo'smi sadā pāvanamaṅgalaḥ || 22.30||
evaṃ niścitavānmuktaḥ evaṃ nityaparo varaḥ |
evaṃ bhāvanayā yuktaḥ paraṃ brahmaiva sarvadā || 22.31||
evaṃ brahmātmavāṃjñānī brahmāhamiti niścayaḥ |
sa eva puruṣo loke brahmāhamiti niścitaḥ || 22.32||
sa eva puruṣo jñānī jīvanmuktaḥ sa ātmavān |
brahmaivāhaṃ mahānātmā saccidānandavigrahaḥ || 22.33||
nāhaṃ jīvo na me bhedo nāhaṃ cintā na me manaḥ |
nāhaṃ māṃsaṃ na me'sthīni nāhaṅkārakalevaraḥ || 22.34||
na pramātā na meyaṃ vā nāhaṃ sarvaṃ paro'smyaham |
sarvavijñānarūpo'smi nāhaṃ sarvaṃ kadācana || 22.35||
nāhaṃ mṛto janmanānyo na cinmātro'smi nāsmyaham |
na vācyo'haṃ na mukto'haṃ na buddho'haṃ kadācana || 22.36||
na śūnyo'haṃ na mūḍho'haṃ na sarvo'haṃ paro'smyaham |
sarvadā brahmamātro'haṃ na raso'haṃ sadāśivaḥ || 22.37||
na ghrāṇo'haṃ na gandho'haṃ na cihno'yaṃ na me priyaḥ |
nāhaṃ jīvo raso nāhaṃ varuṇo na ca golakaḥ || 22.38||
brahmaivāhaṃ na sandeho nāmarūpaṃ na kiñcana |
na śrotro'haṃ na śabdo'haṃ na diśo'haṃ na sākṣikaḥ || 22.39||
nāhaṃ na tvaṃ na ca svargo nāhaṃ vāyurna sākṣikaḥ |
pāyurnāhaṃ visargo na na mṛtyurna ca sākṣikaḥ || 22.40||
guhyaṃ nāhaṃ na cānando na prajāpatidevatā |
sarvaṃ brahma na sandehaḥ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 22.41||
nāhaṃ mano na saṅkalpo na candro na ca sākṣikaḥ |
nāhaṃ buddhīndriyo brahmā nāhaṃ niścayarūpavān || 22.42||
nāhaṅkāramahaṃ rudro nābhimāno na sākṣikaḥ |
cittaṃ nāhaṃ vāsudevo dhāraṇā nāyamīśvaraḥ || 22.43||
nāhaṃ viśvo na jāgradvā sthūladeho na me kvacit |
na prātibhāsiko jīvo na cāhaṃ vyāvahārikaḥ || 22.44||
na pāramārthiko devo nāhamannamayo jaḍaḥ |
na prāṇamayakośo'haṃ na manomayakośavān || 22.45||
na vijñānamayaḥ kośo nānandamayakośavān |
brahmaivāhaṃ na sandeho nāmarūpe na kiñcana || 22.46||
etāvaduktvā sakalaṃ nāmarūpadvayātmakam |
sarvaṃ kṣaṇena vismṛtya kāṣṭhaloṣṭādivattyajet || 22.47||
etatsarvamasannityaṃ sadā vandhyākumāravat |
śaśaśaṛṅgavadevedaṃ naraśaṛṅgavadevatat || 22.48||
ākāśapuṣpasadṛśaṃ yathā marumarīcikā |
gandharvanagaraṃ yadvadindrajālavadeva hi || 22.49||
asatyameva satataṃ pañcarūpakamiṣyate |
śiṣyopadeśakālo hi dvaitaṃ na paramārthataḥ || 22.50||
mātā mṛte rodanāya dravyaṃ datvā''hvayejjanān |
teṣāṃ rodanamātraṃ yatkevalaṃ dravyapañcakam || 22.51||
tadadvaitaṃ mayā proktaṃ sarvaṃ vismṛtya kuḍyavat |
ahaṃ brahmeti niścitya ahameveti bhāvaya || 22.52||
ahameva sukhaṃ ceti ahameva na cāparaḥ |
ahaṃ cinmātrameveti brahmaiveti viniścinu || 22.53||
ahaṃ nirmalaśuddheti ahaṃ jīvavilakṣaṇaḥ |
ahaṃ brahmaiva sarvātmā ahamityavabhāsakaḥ || 22.54||
ahameva hi cinmātramahameva hi nirguṇaḥ |
sarvāntaryāmyahaṃ brahma cinmātro'haṃ sadāśivaḥ || 22.55||
nityamaṅgalarūpātmā nityamokṣamayaḥ pumān |
evaṃ niścitya satataṃ svātmānaṃ svayamāsthitaḥ || 22.56||
brahmaivāhaṃ na sandeho nāmarūpe na kiñcana |
etadrūpaprakaraṇaṃ sarvavedeṣu durlabham |
yaḥ śaṛṇoti sakṛdvāpi brahmaiva bhavati svayam || 22.57||
taṃ vedādivacobhirīḍitamahāyāgaiśca bhogairvratai-
rdānaiścānaśanairyamādiniyamaistaṃ vidviṣante dvijāḥ |
tasyānaṅgariporatīva sumahāhṛdyaṃ hi liṅgārcanaṃ
tenaivāśu vināśya mohamakhilaṃ jñānaṃ dadātīśvaraḥ || 22.58||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
nāmarūpaniṣedhaprakaraṇaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ ||
23. rahasyopadeśaprakaraṇaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
nidāgha śaṛṇu vakṣyāmi sarvalokeṣu durlabham |
idaṃ brahma paraṃ brahma saccidānanda eva hi || 23.1||
nānāvidhajanaṃ lokaṃ nānā kāraṇakāryakam |
brahmaivānyadasatsarvaṃ saccidānanda eva hi || 23.2||
ahaṃ brahma sadā brahma asmi brahmāhameva hi |
kālo brahma kṣaṇo brahma ahaṃ brahma na saṃśayaḥ || 23.3||
vedo brahma paraṃ brahma satyaṃ brahma parātparaḥ |
haṃso brahma harirbrahma śivo brahma cidavyayaḥ || 23.4||
sarvopaniṣado brahma sāmyaṃ brahma samo'smyaham |
ajo brahma raso brahma viyadbrahma parātparaḥ || 23.5||
truṭirbrahma mano brahma vyaṣṭirbrahma sadāmudaḥ |
idaṃ brahma paraṃ brahma tattvaṃ brahma sadā japaḥ || 23.6||
akāro brahma evāhamukāro'haṃ na saṃśayaḥ |
makārabrahmamātro'haṃ mantrabrahmamanuḥ param || 23.7||
śikārabrahmamātro'haṃ vākāraṃ brahma kevalam |
yakāraṃ brahma nityaṃ ca pañcākṣaramahaṃ param || 23.8||
recakaṃ brahma sadbrahma pūrakaṃ brahma sarvataḥ |
kumbhakaṃ brahma sarvo'haṃ dhāraṇaṃ brahma sarvataḥ || 23.9||
brahmaiva nānyattatsarvaṃ saccidānanda eva hi |
evaṃ ca niścito muktaḥ sadya eva na saṃśayaḥ || 23.10||
kecideva mahāmūḍhāḥ dvaitamevaṃ vadanti hi |
na sambhāṣyāḥ sadānarhā namaskāre na yogyatā || 23.11||
mūḍhā mūḍhatarāstucchāstathā mūḍhatamāḥ pare |
ete na santi me nityaṃ ahaṃvijñānamātrataḥ || 23.12||
sarvaṃ cinmātrarūpatvādānandatvānna me bhayam |
ahamityapi nāstyeva paramityapi na kvacit || 23.13||
brahmaiva nānyattatsarvaṃ saccidānanda eva hi |
kālātītaṃ sukhātītaṃ sarvātītamatītakam || 23.14||
nityātītamanityānāmamitaṃ brahma kevalam |
brahmaiva nānyadyatsarvaṃ saccidānandamātrakam || 23.15||
dvaitasatyatvabuddhiśca dvaitabuddhyā na tatsmara |
sarvaṃ brahmaiva nānyo'sti sarvaṃ brahmaiva kevalam || 23.16||
buddhyātītaṃ mano'tītaṃ vedātītamataḥ param |
ātmātītaṃ janātītaṃ jīvātītaṃ ca nirguṇam || 23.17||
kāṣṭhātītaṃ kalātītaṃ nāṭyātītaṃ paraṃ sukham |
brahmamātreṇa sampaśyanbrahmamātraparo bhava || 23.18||
brahmamātraparo nityaṃ cinmātro'haṃ na saṃśayaḥ |
jyotirānandamātro'haṃ nijānandātmamātrakaḥ || 23.19||
śūnyānandātmamātro'haṃ cinmātro'hamiti smara |
sattāmātro'hamevātra sadā kālaguṇāntaraḥ || 23.20||
nityasanmātrarūpo'haṃ śuddhānandātmamātrakam |
prapañcahīnarūpo'haṃ saccidānandamātrakaḥ || 23.21||
niścayānandamātro'haṃ kevalānandamātrakaḥ |
paramānandamātro'haṃ pūrṇānando'hameva hi || 23.22||
dvaitasyamātrasiddho'haṃ sāmrājyapadalakṣaṇam |
ityevaṃ niścayaṃ kurvansadā triṣu yathāsukham || 23.23||
dṛḍhaniścayarūpātmā dṛḍhaniścayasanmayaḥ |
dṛḍhaniścayaśāntātmā dṛḍhaniścayamānasaḥ || 23.24||
dṛḍhaniścayapūrṇātmā dṛḍhaniścayanirmalaḥ |
dṛḍhaniścayajīvātmā dṛḍhaniścayamaṅgalaḥ || 23.25||
dṛḍhaniścayajīvātmā saṃśayaṃ nāśameṣyati |
dṛḍhaniścayamevātra brahmajñānasya lakṣaṇam || 23.26||
dṛḍhaniścayamevātra vākyajñānasya lakṣaṇam |
dṛḍhaniścayamevātra kāraṇaṃ mokṣasampadaḥ || 23.27||
evameva sadā kāryaṃ brahmaivāhamiti sthiram |
brahmaivāhaṃ na sandehaḥ saccidānanda eva hi || 23.28||
ātmānandasvarūpo'haṃ nānyadastīti bhāvaya |
tatastadapi santyajya eka eva sthiro bhava || 23.29||
tatastadapi santyajya nirguṇo bhava sarvadā |
nirguṇatvaṃ ca santyajya vācātīto bhavettataḥ || 23.30||
vācātītaṃ ca santyajya cinmātratvaparo bhava |
ātmātītaṃ ca santyajya brahmamātraparo bhava || 23.31||
cinmātratvañca santyajya sarvatūṣṇīmparo bhava |
sarvatūṣṇīmca santyajya mahātūṣṇīmparo bhava || 23.32||
mahātūṣṇīñca santyajya cittatūṣṇīṃ samāśraya |
cittatūṣṇīñca santyajya jīvatūṣṇīṃ samāhara || 23.33||
jīvatūṣṇīmparityajya jīvaśūnyaparo bhava |
śūnyatyāgamparityajya yathā tiṣṭha tathāsi bho || 23.34||
tiṣṭhatvamapi santyajya avāṅmanasagocaraḥ (avāṅmānasagocaraḥ) |
tataḥ paraṃ na vaktavyaṃ tataḥ paśyenna (paśyānna) kiñcana || 23.35||
no cetsarvaparityāgo brahmaivāhamitīraya |
sadā smaransadā cintyaṃ sadā bhāvaya nirguṇam || 23.36||
sadā tiṣṭhasva tattvajña sadā jñānī sadā paraḥ |
sadānandaḥ sadātītaḥ sadādoṣavivarjitaḥ || 23.37||
sadā śāntaḥ sadā tṛptaḥ sadā jyotiḥ sadā rasaḥ |
sadā nityaḥ sadā śuddhaḥ sadā buddhaḥ sadā layaḥ || 23.38||
sadā brahma sadā modaḥ sadānandaḥ sadā paraḥ |
sadā svayaṃ sadā śūnyaḥ sadā maunī sadā śivaḥ || 23.39||
sadā sarvaṃ sadā mitraḥ sadā snānaṃ sadā japaḥ |
sadā sarvaṃ ca vismṛtya sadā maunaṃ parityaja || 23.40||
dehābhimānaṃ santyajya cittasattāṃ parityaja |
ātmaivāhaṃ svayaṃ cāhaṃ ityevaṃ sarvadā bhava || 23.41||
evaṃ sthite tvaṃ mukto'si na tu kāryā vicāraṇā |
brahmaiva sarvaṃ yatkiñcitsaccidānanda eva hi || 23.42||
ahaṃ brahma idaṃ brahma tvaṃ brahmāsi nirantaraḥ |
prajñānaṃ brahma evāsi tvaṃ brahmāsi na saṃśayaḥ || 23.43||
dṛḍhaniścayameva tvaṃ kuru kalyāṇamātmanaḥ |
manaso bhūṣaṇaṃ brahma manaso bhūṣaṇaṃ paraḥ || 23.44||
manaso bhūṣaṇaṃ kartā brahmaivāhamavekṣataḥ |
brahmaiva saccidānadaḥ saccidānandavigrahaḥ || 23.45||
saccidānandamakhilaṃ saccidānanda eva hi |
saccidānandajīvātmā saccidānandavigrahaḥ || 23.46||
saccidānandamadvaitaṃ saccidānandaśaṅkaraḥ |
saccidānandavijñānaṃ saccidānandabhojanaḥ || 23.47||
saccidānandapūrṇātmā saccidānandakāraṇaḥ |
saccidānandalīlātmā saccidānandaśevadhiḥ || 23.48||
saccidānandasarvāṅgaḥ saccidānandacandanaḥ |
saccidānandasiddhāntaḥ saccidānandavedakaḥ || 23.49||
saccidānandaśāstrārthaḥ saccidānandavācakaḥ |
saccidānandahomaśca saccidānandarājyakaḥ || 23.50||
saccidānandapūrṇātmā saccidānandapūrṇakaḥ |
saccidānandasanmātraṃ mūḍheṣu paṭhitaṃ ca yat || 23.51||
śuddhaṃ mūḍheṣu yaddattaṃ subaddhaṃ mārgacāriṇā |
viṣayāsaktacitteṣu na sambhāṣyaṃ vivekinā || 23.52||
sakṛcchravaṇamātreṇa brahmaiva bhavati svayam |
icchā cedyadi nārīṇāṃ mukhaṃ brāhmaṇa eva hi || 23.53||
sarvaṃ caitanyamātratvātstrībhedaṃ ca na vidyate |
vedaśāstreṇa yukto'pi jñānābhāvāddvijo'dvijaḥ || 23.54||
brahmaiva tantunā tena baddhāste mukticintakāḥ |
sarvamuktaṃ bhagavatā rahasyaṃ śaṅkareṇa hi || 23.55||
somāpīḍapadāmbujārcanaphalairbhuktyai bhavānmānasaṃ
nānyadyogapathā śrutiśravaṇataḥ kiṃ karmabhirbhūyate |
yuktyā śikṣitamānasānubhavato'pyaśmāpyasaṅgo vacāṃ
kiṃ grāhyaṃ bhavatīndriyārtharahitānandaikasāndraḥ śivaḥ || 23.56||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
rahasyopadeśaprakaraṇaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ ||
24. ahaṃ brahmaprakaraṇanirūpaṇaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
punaḥ punaḥ paraṃ vakṣye ātmano'nyadasatsvataḥ |
asato vacanaṃ nāsti sato nāsti sadā sthite || 24.1||
brahmābhyāsa parasyāhaṃ (rahasyaṃ ca) vakṣye nirṇayamātmanaḥ |
tasyāpi sakṛdevāhaṃ vakṣye maṅgalapūrvakam || 24.2||
sarvaṃ brahmāhamevāsmi cinmātro nāsti kiñcana |
ahameva paraṃ brahma ahameva cidātmakam || 24.3||
ahaṃ mameti nāstyeva ahaṃ jñānīti nāsti ca |
śuddho'haṃ brahmarūpo'hamānando'hamajo naraḥ (najaḥ) || 24.4||
devo'haṃ divyabhāno'haṃ turyo'haṃ bhavabhāvyaham |
aṇḍajo'hamaśeṣo'hamantarādantaro'smyaham || 24.5||
amaro'hamajasro'hamatyantaparamo'smyaham |
parāparasvarūpo'haṃ nityānityaraso'smyaham || 24.6||
guṇāguṇavihīno'haṃ turyāturyaraso'smyaham |
śāntāśāntavihīno'haṃ jñānājñānaraso'smyaham || 24.7||
kālākālavihīno'hamātmānātmavivarjitaḥ |
labdhālabdhādihīno'haṃ sarvaśūnyo'hamavyayaḥ || 24.8||
ahamevāhamevāhamanantaranirantaram |
śāśvato'hamalakṣyo'hamātmā na paripūrṇataḥ || 24.9||
ityādiśabdamukto'haṃ ityādyaṃ ca na cāsmyaham |
ityādivākyamukto'haṃ sarvavarjitadurjayaḥ || 24.10||
nirantaro'haṃ bhūto'haṃ bhavyo'haṃ bhavavarjitaḥ |
lakṣyalakṣaṇahīno'haṃ kāryahīno'hamāśugaḥ || 24.11||
vyomādirūpahīno'haṃ vyomarūpo'hamacyutaḥ |
antarāntarabhāvo'hamantarāntaravarjitaḥ || 24.12||
sarvasiddhāntarūpo'haṃ sarvadoṣavivarjitaḥ |
na kadācana mukto'haṃ na baddho'haṃ kadācana || 24.13||
evameva sadā kṛtvā brahmaivāhamiti smara |
etāvadeva mātraṃ tu mukto bhavatu niścayaḥ || 24.14||
cinmātro'haṃ śivo'haṃ vai śubhamātramahaṃ sadā |
sadākāro'haṃ mukto'haṃ sadā vācāmagocaraḥ || 24.15||
sarvadā paripūrṇo'haṃ vedopādhivivarjitaḥ |
cittakāryavihīno'haṃ cittamastīti me na hi || 24.16||
yatkiñcidapi nāstyeva nāstyeva priyabhāṣaṇam |
ātmapriyamanātmā hi idaṃ me vastuto na hi || 24.17||
idaṃ duḥkhamidaṃ saukhyamidaṃ bhāti ahaṃ na hi |
sarvavarjitarūpo'haṃ sarvavarjitacetanaḥ || 24.18||
anirvācyamanirvācyaṃ paraṃ brahma raso'smyaham |
ahaṃ brahma na sandeha ahameva parātparaḥ || 24.19||
ahaṃ caitanyabhūtātmā deho nāsti kadācana |
liṅgadehaṃ ca nāstyeva kāraṇaṃ dehameva na || 24.20||
ahaṃ tyaktvā paraṃ cāhaṃ ahaṃ brahmasvarūpataḥ |
kāmādivarjito'tītaḥ kālabhedaparātparaḥ || 24.21||
brahmaivedaṃ na saṃvedyaṃ nāhaṃ bhāvaṃ na cā nahi |
sarvasaṃśayasaṃśānto brahmaivāhamiti sthitiḥ || 24.22||
niścayaṃ ca na me kiñciccintābhāvātsadā'kṣaraḥ |
cidahaṃ cidahaṃ brahma cidahaṃ cidahaṃ sadā || 24.23||
evaṃ bhāvanayā yuktastyaktaśaṅkaḥ sukhībhava |
sarvasaṅgaṃ parityajya ātmaikyaivaṃ bhavānvaham || 24.24||
saṅgaṃ nāma pravakṣye'haṃ brahmāhamiti niścayaḥ |
satyo'haṃ paramātmā'haṃ svayameva svayaṃ svayam || 24.25||
nāhaṃ deho na ca prāṇo na dvandvo na ca nirmalaḥ |
eṣa eva hi satsaṅgaḥ eṣa eva hi nirmalaḥ || 24.26||
mahatsaṅge (mahatsaṅgo) mahadbrahmabhāvanaṃ paramaṃ padam |
ahaṃ śāntaprabhāvo'haṃ ahaṃ brahma na saṃśayaḥ || 24.27||
ahaṃ tyaktasvarūpo'haṃ ahaṃ cintādivarjitaḥ |
eṣa eva hi satsaṅgaḥ eṣa nityaṃ bhavānaham || 24.28||
sarvasaṅkalpahīno'haṃ sarvavṛttivivarjitaḥ |
amṛto'hamajo nityaṃ mṛtibhītiratītikaḥ || 24.29||
sarvakalyāṇarūpo'haṃ sarvadā priyarūpavān |
samalāṅgo malātītaḥ sarvadāhaṃ sadānugaḥ || 24.30||
aparicchinnasanmātraṃ satyajñānasvarūpavān |
nādāntaro'haṃ nādo'haṃ nāmarūpavivarjitaḥ || 24.31||
atyantābhinnahīno'hamādimadhyāntavarjitaḥ |
evaṃ nityaṃ dṛḍhābhyāsa evaṃ svānubhavena ca || 24.32||
evameva hi nityātmabhāvanena sukhī bhava |
evamātmā sukhaṃ prāptaḥ punarjanma na sambhavet || 24.33||
sadyo mukto bhavedbrahmākāreṇa paritiṣṭhati |
ātmākāramidaṃ viśvamātmākāramahaṃ mahat || 24.34||
ātmaiva nānyadbhūtaṃ vā ātmaiva mana eva hi |
ātmaiva cittavadbhāti ātmaiva smṛtivatkvacit || 24.35||
ātmaiva vṛttivadbhāti (vṛttimadbhāti) ātmaiva krodhavatsadā |
ātmaiva śravaṇaṃ tadvadātmaiva mananaṃ ca tat || 24.36||
ātmaivopakramaṃ nityamupasaṃhāramātmavat |
ātmaivābhyāṃ samaṃ nityamātmaivāpūrvatāphalam || 24.37||
arthavādavadātmā hi paramātmopapatti hi |
icchā prārabhyavadbrahma (prārabdhavadbrahma)
icchāmārabhyavatparaḥ || 24.38||
parecchārabdhavadbrahmā icchāśaktiścideva hi |
anicchāśaktirātmaiva parecchāśaktiravyayaḥ || 24.39||
paramātmaivādhikāro viṣayaṃ paramātmanaḥ |
sambandhaṃ paramātmaiva prayojanaṃ parātmakam || 24.40||
brahmaiva paramaṃ saṅgaṃ karmajaṃ brahma saṅgamam |
brahmaiva bhrāntijaṃ bhāti dvandvaṃ brahmaiva nānyataḥ || 24.41||
sarvaṃ brahmeti niścitya sadya eva vimokṣadam |
savikalpasamādhisthaṃ nirvikalpasamādhi hi || 24.42||
śabdānuviddhaṃ brahmaiva brahma dṛśyānuviddhakam |
brahmaivādisamādhiśca tanmadhyamasamādhikam || 24.43||
brahmaiva niścayaṃ śūnyaṃ taduktamasamādhikam |
dehābhimānarahitaṃ tadvairāgyasamādhikam || 24.44||
etadbhāvanayā śāntaṃ jīvanmuktasamādhikaḥ |
atyantaṃ sarvaśāntatvaṃ deho muktasamādhikam || 24.45||
etadabhyāsināṃ proktaṃ sarvaṃ caitatsamanvitam |
sarvaṃ vismṛtya vismṛtya tyaktvā tyaktvā punaḥ punaḥ || 24.46||
sarvavṛttiṃ ca śūnyena sthāsyāmīti vimucya hi |
na sthāsyāmīti vismṛtya bhāsyāmīti (sthātyāmiti) ca vismara || 24.47||
caitanyo'hamiti tyaktvā sanmātro'hamiti tyaja |
tyajanaṃ ca parityajya bhāvanaṃ ca parityaja || 24.48||
sarvaṃ tyaktvā manaḥ kṣipraṃ smaraṇaṃ ca parityaja |
smaraṇaṃ kiñcidevātra mahāsaṃsārasāgaram || 24.49||
smaraṇaṃ kiñcidevātra mahāduḥkhaṃ bhavettadā |
mahādoṣaṃ bhavaṃ bandhaṃ cittajanma śataṃ manaḥ || 24.50||
prārabdhaṃ hṛdayagranthi brahmahatyādi pātakam |
smaraṇaṃ caivameveha bandhamokṣasya kāraṇam || 24.51||
ahaṃ brahmaprakaraṇaṃ sarvaduḥkhavināśakam |
sarvaprapañcaśamanaṃ sadyo mokṣapradaṃ sadā |
etacchravaṇamātreṇa brahmaiva bhavati svayam || 24.52||
bhaktyā padmadalākṣapūjitapadadhyānānuvṛttyā manaḥ
svāntānantapathapracāravidhuraṃ muktyai bhavenmānasam |
saṅkalpojjhitametadalpasumahāśīlo dayāmbhonidhau
kaścitsyācchivabhaktadhuryasumahāśāntaḥ śivapremataḥ || 24.53||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
ahaṃ brahmaprakaraṇanirūpaṇaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ ||
25. brahmaṇassarvarūpatvanirūpaṇaprakaraṇaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
vakṣye prasiddhamātmānaṃ sarvalokaprakāśakam |
sarvākāraṃ sadā siddhaṃ sarvatra nibiḍaṃ mahat || 25.1||
tadbrahmāhaṃ na sandeha iti niścitya tiṣṭha bhoḥ |
cidevāhaṃ cidevāhaṃ citraṃ cedahameva hi || 25.2||
vācāvadhiśca devo'haṃ cideva manasaḥ paraḥ |
cidevāhaṃ paraṃ brahma cideva sakalaṃ padam || 25.3||
sthūladehaṃ cidevedaṃ sūkṣmadehaṃ cideva hi |
cideva karaṇaṃ so'haṃ kāyameva cideva hi || 25.4||
akhaṇḍākāravṛttiśca uttamādhamamadhyamāḥ |
dehahīnaścidevāhaṃ sūkṣmadehaścideva hi || 25.5||
cideva kāraṇaṃ so'haṃ buddhihīnaścideva hi |
bhāvahīnaścidevāhaṃ doṣahīnaścideva hi || 25.6||
astitvaṃ brahma nāstyeva nāsti brahmeti nāsti hi |
(asti brahmamaiva mastyeva nāsti brahmeti nāsti hi |)
asti nāstīti nāstyeva ahameva cideva hi || 25.7||
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva sākāraṃ nāsti nāsti hi |
yatkiñcidapi nāstyeva ahameva cideva hi || 25.8||
anvayavyatirekaṃ ca ādimadhyāntadūṣaṇam |
sarvaṃ cinmātrarūpatvādahameva cideva hi || 25.9||
sarvāparaṃ ca sadasatkāryakāraṇakartṛkam |
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahameva hi kevalam || 25.10||
aśuddhaṃ śuddhamadvaitaṃ dvaitamekamanekakam |
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahameva hi kevalam || 25.11||
asatyasatyamadvandvaṃ (asatyaṃ satyamadvaitaṃ) dvandvaṃ ca parataḥ param |
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahameva hi kevalam || 25.12||
bhūtaṃ bhaviṣyaṃ vartaṃ ca mohāmohau samāsamau |
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahameva hi kevalam || 25.13||
kṣaṇaṃ lavaṃ truṭirbrahmatvampadaṃ tatpadaṃ tathā |
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahameva hi kevalam || 25.14||
tvampadaṃ tatpadaṃ vāpi aikyaṃ ca hyahameva hi |
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahameva hi kevalam || 25.15||
ānandaṃ paramānandaṃ sarvānandaṃ nijaṃ mahat |
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahameva hi kevalam || 25.16||
ahaṃ brahma idaṃ brahma kaṃ brahma hyakṣaraṃ param |
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahameva hi kevalam || 25.17||
viṣṇureva paraṃ brahma śivo brahmāhameva hi |
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahameva hi kevalam || 25.18||
śrotraṃ brahma paraṃ brahma śabdaṃ brahma padaṃ śubham |
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahameva hi kevalam || 25.19||
sparśo brahma padaṃ tvakca tvakca brahma parasparam |
(sparśo brahma padaṃ tvaṃ ca tvaṃ ca brahma tvakceti |)
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahameva hi kevalam || 25.20||
paraṃ rūpaṃ cakṣurbhireva tatraiva yojyatām |
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahameva hi kevalam || 25.21||
brahmaiva sarvaṃ satataṃ saccidānandamātrakam |
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahameva hi kevalam || 25.22||
cinmayānandamātro'haṃ idaṃ viśvamidaṃ sadā |
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahameva hi kevalam || 25.23||
brahmaiva sarvaṃ yatkiñcittadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ |
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahameva hi kevalam || 25.24||
vācā yatprocyate nāma manasā manute tu yat |
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahameva hi kevalam || 25.25||
kāraṇe kalpite yadyattūṣṇīṃ vā sthīyate sadā |
śarīreṇa tu yadbhuṅkte indriyairyattu bhāvyate |
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahameva hi kevalam || 25.26||
vede yatkarma vedoktaṃ śāstraṃ śāstroktanirṇayam |
gurūpadeśasiddhāntaṃ śuddhāśuddhavibhāsakam || 25.27||
kāmādikalanaṃ brahma devādikalanaṃ pṛthak |
jīvayukteti kalanaṃ videho muktikalpanam || 25.28||
brahma ityapi saṅkalpaṃ brahmavidvarakalpanam |
varīyāniti saṅkalpaṃ variṣṭha iti kalpanam || 25.29||
(kanīyāniti saṅkalpaṃ garīyāniti kalpanam) || 25.29||
brahmāhamiti saṅkalpaṃ cidahaṃ ceti kalpanam |
mahāvidyeti saṅkalpaṃ mahāmāyeti kalpanam || 25.30||
mahāśūnyeti saṅkalpaṃ mahācinteti kalpanam |
mahāloketi saṅkalpaṃ mahāsatyeti kalpanam || 25.31||
mahārūpeti saṅkalpaṃ mahārūpaṃ ca kalpanam |
sarvasaṅkalpakaṃ cittaṃ sarvasaṅkalpakaṃ manaḥ || 25.32||
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva sarvaṃ brahmaiva kevalam |
sarvaṃ dvaitaṃ manorūpaṃ sarvaṃ duḥkhaṃ manomayam || 25.33||
cidevāhaṃ na sandehaḥ cidevedaṃ jagattrayam |
yatkiñcidbhāṣaṇaṃ vāpi yatkiñcinmanaso japam |
yatkiñcinmānasaṃ karma sarvaṃ brahmaiva kevalam || 25.34||
sarvaṃ nāstīti sanmantraṃ jīvabrahmasvarūpakam |
brahmaiva sarvamityevaṃ mantrañcaivottamottamam || 25.35||
anuktamantraṃ sanmantraṃ vṛttiśūnyaṃ paraṃ mahat |
sarvaṃ brahmeti saṅkalpaṃ tadeva paramaṃ padam || 25.36||
sarvaṃ brahmeti saṅkalpaṃ mahādeveti kīrtanam |
sarvaṃ brahmeti saṅkalpaṃ śivapūjāsamammahat || 25.37||
sarvaṃ brahmetyanubhavaḥ sarvākāro na saṃśayaḥ |
sarvaṃ brahmeti saṅkalpaṃ sarvatyāgamitīritam || 25.38||
sarvaṃ brahmeti saṅkalpaṃ bhāvābhāvavināśanam |
sarvaṃ brahmeti saṅkalpaṃ mahādeveti niścayaḥ || 25.39||
sarvaṃ brahmeti saṅkalpaṃ kālasattāvinirmuktaḥ (muktikaḥ) |
sarvaṃ brahmeti saṅkalpaḥ dehasattā vimuktikaḥ || 25.40||
sarvaṃ brahmeti saṅkalpaḥ saccidānandarūpakaḥ |
sarvo'haṃ brahmamātraiva sarvaṃ brahmaiva kevalam || 25.41||
idamityeva yatkiñcittadbrahmaiva na saṃśayaḥ |
bhrāntiśca narakaṃ duḥkhaṃ svargabhrāntiritīritā || 25.42||
brahmā viṣṇuriti bhrāntirbhrāntiśca śivarūpakam |
virāṭsvarāṭtathā saṃrāṭsūtrātmā bhrāntireva ca || 25.43||
devāśca devakāryāṇi sūryācandramasorgatiḥ |
munayo manavaḥ siddhā bhrāntireva na saṃśayaḥ || 25.44||
sarvadevāsurā bhrāntisteṣāṃ yuddhādi janma ca |
viṣṇorjanmāvatārāṇi caritaṃ śāntireva hi || 25.45||
brahmaṇaḥ sṛṣṭikṛtyāni rudrasya caritāni ca |
sarvabhrāntisamāyuktaṃ bhrāntyā lokāścaturdaśa || 25.46||
varṇāśramavibhāgaśca bhrāntireva na saṃśayaḥ |
brahmaviṣṇvīśarudrāṇāmupāsā bhrāntireva ca || 25.47||
tatrāpi yantramantrābhyāṃ bhrāntireva na saṃśayaḥ |
vācāmagocaraṃ brahma sarvaṃ brahmamayaṃ ca hi || 25.48||
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahameva cideva hi |
evaṃ vada tvaṃ tiṣṭha tvaṃ sadyo mukto bhaviṣyasi || 25.49||
etāvaduktaṃ yatkiñcittannāstyeva na saṃśayaḥ |
evaṃ yadāntaraṃ kṣipraṃ brahmaiva dṛḍhaniścayam || 25.50||
dṛḍhaniścayamevātra prathamaṃ kāraṇaṃ bhavet |
niścayaḥ khalvayaṃ paścātsvayameva bhaviṣyati || 25.51||
ārtaṃ yacchivapādato'nyaditaraṃ tajjādiśabdātmakaṃ
cetovṛttiparaṃ parāpramuditaṃ ṣaḍbhāvasiddhaṃ jagat |
bhūtākṣādimanovacobhiranaghe sāndre maheśe ghane
sindhau saindhavakhaṇḍavajjagadidaṃ līyeta vṛttyujjhitam || 25.52||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
brahmaṇassarvarūpatvanirūpaṇaprakaraṇaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ ||
26. jñānāmṛtamanomayaprakaraṇavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
vakṣye saccitparānandaṃ svabhāvaṃ sarvadā sukham |
sarvavedapurāṇānāṃ sārātsārataraṃ svayam || 26.1||
na bhedaṃ ca dvayaṃ dvandvaṃ na bhedaṃ bhedavarjitam |
idameva paraṃ brahma jñānāśrayamanāmayam || 26.2||
na kvacinnāta evāhaṃ nākṣaraṃ na parātparam |
idameva paraṃ brahma jñānāśrayamanāmayam || 26.3||
na bahirnāntaraṃ nāhaṃ na saṅkalpo na vigrahaḥ |
idameva paraṃ brahma jñānāśrayamanāmayam || 26.4||
na satyaṃ ca parityajya na vārtā nārthadūṣaṇam |
idameva paraṃ brahma jñānāśrayamanāmayam || 26.5||
na guṇo guṇivākyaṃ vā na manovṛttiniścayaḥ |
na japaṃ na paricchinnaṃ na vyāpakamasatphalam || 26.6||
na gururna ca śiṣyo vā na sthiraṃ na śubhāśubham |
naikarūpaṃ nānyarūpaṃ na mokṣo na ca bandhakam || 26.7||
ahaṃ padārthastatpadaṃ vā nendriyaṃ viṣayādikam |
na saṃśayaṃ na tucchaṃ vā na niścayaṃ na vā kṛtam || 26.8||
na śāntirūpamadvaitaṃ na cordhvaṃ na ca nīcakam |
na lakṣaṇaṃ na duḥkhāṅgaṃ na sukhaṃ na ca cañcalam || 26.9||
na śarīraṃ na liṅgaṃ vā na kāraṇamakāraṇam |
na duḥkhaṃ nāntikaṃ nāhaṃ na gūḍhaṃ na paraṃ padam || 26.10||
na sañcitaṃ ca nāgāmi na satyaṃ ca tvamāhakam |
nājñānaṃ na ca vijñānaṃ na mūḍho na ca vijñavān (vivekavān) || 26.11||
na nīcaṃ narakaṃ nāntaṃ na muktirna ca pāvanam |
na tṛṣṇā na ca vidyātvaṃ nāhaṃ tattvaṃ na devatā || 26.12||
na śubhāśubhasaṅketo na mṛtyurna ca jīvanam |
na tṛptirna ca bhojyaṃ vā na khaṇḍaikaraso'dvayam || 26.13||
na saṅkalpaṃ na prapañcaṃ na jāgaraṇarājakam |
na kiñcitsamatādoṣo na turyagaṇanā bhramaḥ || 26.14||
na sarvaṃ samalaṃ neṣṭaṃ na nītirna ca pūjanam |
na prapañcaṃ na bahunā nānyabhāṣaṇasaṅgamaḥ || 26.15||
na satsaṅgamasatsaṅgaḥ na brahma na vicāraṇam |
nābhyāsaṃ na ca vaktā ca na snānaṃ na ca tīrthakam || 26.16||
na puṇyaṃ na ca vā pāpaṃ na kriyā doṣakāraṇam |
na cādhyātmaṃ nādhibhūtaṃ na daivatamasambhavam || 26.17||
na janmamaraṇe kvāpi jāgratsvapnasuṣuptikam |
na bhūlokaṃ na pātālaṃ na jayāpajayājayau || 26.18||
na hīnaṃ na ca vā bhītirna ratirna mṛtistvarā |
acintyaṃ nāparādhyātmā nigamāgamavibhramaḥ || 26.19||
na sāttvikaṃ rājasaṃ ca na tāmasaguṇādhikam |
na śaivaṃ na ca vedāntaṃ na svādyaṃ tanna mānasam || 26.20||
na bandho na ca mokṣo vā na vākyaṃ aikyalakṣaṇam |
na strīrūpaṃ na pumbhāvaḥ na ṣaṇḍo na sthiraḥ padam || 26.21||
na bhūṣaṇaṃ na dūṣaṇaṃ na stotraṃ na stutirna hi |
na laukikaṃ vaidikaṃ na śāstraṃ na ca śāsanam || 26.22||
na pānaṃ na kṛśaṃ nedaṃ na modaṃ na madāmadam |
na bhāvanamabhāvo vā na kulaṃ nāmarūpakam || 26.23||
notkṛṣṭaṃ ca nikṛṣṭaṃ ca na śreyo'śreya eva hi |
nirmalatvaṃ malotsargo na jīvo na manodamaḥ || 26.24||
na śāntikalanā nāgaṃ na śāntirna śamo damaḥ |
na krīḍā na ca bhāvāṅgaṃ na vikāraṃ na doṣakam || 26.25||
na yatkiñcinna yatrāhaṃ na māyākhyā na māyikā |
yatkiñcinna ca dharmādi na dharmaparipīḍanam || 26.26||
na yauvanaṃ na bālyaṃ vā na jarāmaraṇādikam |
na bandhurna ca vā'bandhurna mitraṃ na ca sodaraḥ || 26.27||
nāpi sarvaṃ na cākiñcinna viriñco na keśavaḥ |
na śivo nāṣṭadikpālo na viśvo na ca taijasaḥ || 26.28||
na prājño hi na turyo vā na brahmakṣatraviḍvaraḥ |
idameva paraṃ brahma jñānāmṛtamanāmayam || 26.29||
na punarbhāvi paścādvā na punarbhavasambhavaḥ |
na kālakalanā nāhaṃ na sambhāṣaṇakāraṇam || 26.30||
na cordhvamantaḥkaraṇaṃ na ca cinmātrabhāṣaṇam |
na brahmāhamiti dvaitaṃ na cinmātramiti dvayam || 26.31||
nānnakośaṃ na ca prāṇamanomayamakośakam |
na vijñānamayaḥ kośaḥ na cānandamayaḥ pṛthak || 26.32||
na bodharūpaṃ bodhyaṃ vā bodhakaṃ nātra yadbhramaḥ |
na bādhyaṃ bādhakaṃ mithyā tripuṭījñānanirṇayaḥ || 26.33||
na pramātā pramāṇaṃ vā na prameyaṃ phalodayam |
idameva paraṃ brahma jñānāmṛtamanomayam || 26.34||
na guhyaṃ na prakāśaṃ vā na mahatvaṃ na cāṇutā |
na prapañco vidyamānaṃ na prapañcaḥ kadācana || 26.35||
nāntaḥkaraṇasaṃsāro na mano jagatāṃ bhramaḥ |
na cittarūpasaṃsāro buddhipūrvaṃ prapañcakam || 26.36||
na jīvarūpasaṃsāro vāsanārūpasaṃsṛtiḥ |
na liṅgabhedasaṃsāro nājñānamayasaṃsmṛtiḥ (saṃsṛtiḥ) || 26.37||
na vedarūpasaṃsāro na śāstrāgamasaṃsṛtiḥ |
nānyadastīti saṃsāramanyadastīti bhedakam || 26.38||
na bhedābhedakalanaṃ na doṣādoṣakalpanam |
na śāntāśāntasaṃsāraṃ na guṇāguṇasaṃsṛtiḥ || 26.39||
na strīliṅgaṃ na puṃliṅgaṃ na napuṃsakasaṃsṛtiḥ |
na sthāvaraṃ na jaṅgamaṃ ca na duḥkhaṃ na sukhaṃ kvacit || 26.40||
na śiṣṭāśiṣṭarūpaṃ vā na yogyāyogyaniścayaḥ |
na dvaitavṛttirūpaṃ vā sākṣivṛttitvalakṣaṇam || 26.41||
akhaṇḍākāravṛttitvamakhaṇḍaikarasaṃ sukham |
deho'hamiti yā vṛttirbrahmāhamiti śabdakam || 26.42||
akhaṇḍaniścayā vṛttirnākhaṇḍaikarasaṃ mahat |
na sarvavṛttibhavanaṃ sarvavṛttivināśakam || 26.43||
sarvavṛttyanusandhānaṃ sarvavṛttivimocanam |
sarvavṛttivināśāntaṃ sarvavṛttiviśūnyakam || 26.44||
na sarvavṛttisāhasraṃ kṣaṇakṣaṇavināśanam |
na sarvavṛttisākṣitvaṃ na ca brahmātmabhāvanam || 26.45||
na jaganna mano nānto na kāryakalanaṃ kvacit |
na dūṣaṇaṃ bhūṣaṇaṃ vā na niraṅkuśalakṣaṇam || 26.46||
na ca dharmātmano liṅgaṃ guṇaśālitvalakṣaṇam |
na samādhikaliṅgaṃ vā na prārabdhaṃ prabandhakam || 26.47||
brahmavittaṃ ātmasatyo na paraḥ svapnalakṣaṇam |
(na brahmacitta ātmanyo na paraḥ svapnalakṣaṇam |)
na ca varyaparo rodho variṣṭho nārthatatparaḥ || 26.48||
ātmajñānavihīno yo mahāpātakireva saḥ |
etāvajjñānahīno yo mahārogī sa eva hi || 26.49||
ahaṃ brahma na sandeha akhaṇḍaikarasātmakaḥ |
brahmaiva sarvameveti niścayānubhavātmakaḥ || 26.50||
sadyo mukto na sandehaḥ sadyaḥ prajñānavigrahaḥ |
sa eva jñānavāl~loke sa eva parameśvaraḥ || 26.51||
idameva paraṃ brahma jñānāmṛtamanomayam |
etatprakaraṇaṃ yastu śaṛṇute brahma eva saḥ || 26.52||
ekatvaṃ na bahutvamapyaṇumahatkāryaṃ na vai kāraṇaṃ
viśvaṃ viśvapatitvamapyarasakaṃ no gandharūpaṃ sadā |
baddhaṃ muktamanuttamottamamahānandaikamodaṃ sadā
bhūmānandasadāśivaṃ janijarārogādyasaṅgaṃ mahaḥ || 26.53||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
jñānāmṛtamanomayaprakaraṇavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ ||
27. ānandarūpatvanirūpaṇaprakaraṇaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
vakṣye prakaraṇaṃ satyaṃ brahmānandamanomayam |
kāryakāraṇanirmuktaṃ nityānandamayaṃ tvidam || 27.1||
akṣayānanda evāhamātmānandaprakāśakam |
jñānānandasvarūpo'haṃ lakṣyānandamayaṃ sadā || 27.2||
viṣayānandaśūnyo'haṃ mithyānandaprakāśakaḥ |
vṛttiśūnyasukhātmāhaṃ vṛttiśūnyasukhātparam || 27.3||
(vṛttiśūnyaṃ sukhātmāhaṃ vṛttihīnaṃ sukhātparam) || 27.3||
jaḍānandaprakāśātmā ātmānandaraso'smyaham |
ātmānandavihīno'haṃ nāstyānandātmavigrahaḥ || 27.4||
kāryānandavihīno'haṃ kāryānandakalātmakaḥ |
guṇānandavihīno'haṃ guhyānandasvarūpavān || 27.5||
guptānandasvarūpo'haṃ kṛtyānandamahānaham |
jñeyānandavihīno'haṃ gopyānandavivarjitaḥ || 27.6||
sadānandasvarūpo'haṃ mudānandanijātmakaḥ |
lokānando mahānando lokātītamahānayam || 27.7||
bhedānandaścidānandaḥ sukhānando'hamadvayaḥ |
kriyānando'kṣayānando vṛttyānandavivarjitaḥ || 27.8||
sarvānando'kṣayānandaścidānando'hamavyayaḥ |
satyānandaḥ parānandaḥ sadyonandaḥ parātparaḥ || 27.9||
vākyānandamahānandaḥ śivānando'hamadvayaḥ |
śivānandottarānanda ādyānandavivarjitaḥ || 27.10||
amalātmā parānandaścidānando'hamadvayaḥ |
vṛttyānandaparānando vidyātīto hi nirmalaḥ || 27.11||
kāraṇātīta ānandaścidānando'hamadvayaḥ |
sarvānandaḥ parānando brahmānandātmabhāvanaḥ || 27.12||
jīvānando layānandaścidānandasvarūpavān |
śuddhānandasvarūpātmā buddhyānando manomayaḥ || 27.13||
śabdānando mahānandaścidānando'hamadvayaḥ |
ānandānandaśūnyātmā bhedānandaviśūnyakaḥ || 27.14||
dvaitānandaprabhāvātmā cidānando'hamadvayaḥ |
evamādimahānanda ahameveti bhāvaya || 27.15||
śāntānando'hameveti cidānandaprabhāsvaraḥ |
ekānandaparānanda eka eva cidavyayaḥ || 27.16||
eka eva mahānātmā ekasaṅkhyāvivarjitaḥ |
ekatattvamahānandastattvabhedavivarjitaḥ || 27.17||
vijitānandahīno'haṃ nirjitānandahīnakaḥ |
hīnānandapraśānto'haṃ śānto'hamiti śāntakaḥ || 27.18||
mamatānandaśānto'hamahamādiprakāśakam |
sarvadā dehaśānto'haṃ śānto'hamiti varjitaḥ || 27.19||
brahmaivāhaṃ na saṃsārī ityevamiti śāntakaḥ |
antarādantaro'haṃ vai antarādantarāntaraḥ || 27.20||
eka eva mahānanda eka evāhamakṣaraḥ |
eka evākṣaraṃ brahma eka evākṣaro'kṣaraḥ || 27.21||
eka eva mahānātmā eka eva manoharaḥ |
eka evādvayo'haṃ vai eka eva na cāparaḥ || 27.22||
eka eva na bhūrādi eka eva na buddhayaḥ |
eka eva praśānto'haṃ eka eva sukhātmakaḥ || 27.23||
eka eva na kāmātmā eka eva na kopakam |
eka eva na lobhātmā eka eva na mohakaḥ || 27.24||
eka eva mado nāhaṃ eka eva na me rasaḥ |
eka eva na cittātmā eka eva na cānyakaḥ || 27.25||
eka eva na sattātmā eka eva jarāmaraḥ |
eka eva hi pūrṇātmā eka eva hi niścalaḥ || 27.26||
eka eva mahānanda eka evāhamekavān |
deho'hamiti hīno'haṃ śānto'hamiti śāśvataḥ || 27.27||
śivo'hamiti śānto'haṃ ātmaivāhamiti kramaḥ (ātmaivāhamityakriyaḥ) |
jīvo'hamiti śānto'haṃ nityaśuddhahṛdantaraḥ || 27.28||
evaṃ bhāvaya niḥśaṅkaṃ sadyo muktastvamadvaye |
evamādi suśabdaṃ vā nityaṃ paṭhatu niścalaḥ || 27.29||
(janmamṛtyujarāvyādhisaṃsārābdhiṃ taraṇyasi)
kālasvabhāvo niyataiśca bhūtaiḥ jagadvijāyeta iti śrutīritam |
tadvai mṛṣā syājjagato jaḍatvataḥ icchābhavaṃ
caitadatheśvarasya || 27.30||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
ānandarūpatvanirūpaṇaprakaraṇaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ ||
28. ātmavailakṣaṇyaprakaraṇaṃ nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
brahmaivāhaṃ cidevāhaṃ nirmalo'haṃ nirantaraḥ |
śuddhasvarūpa evāhaṃ nityarūpaḥ paro'smyaham || 28.1||
nityanirmalarūpo'haṃ nityacaitanyavigrahaḥ |
ādyantarūpahīno'hamādyantadvaitahīnakaḥ || 28.2||
ajasrasukharūpo'haṃ ajasrānandarūpavān |
ahamevādinirmuktaḥ ahaṃ kāraṇavarjitaḥ || 28.3||
ahameva paraṃ brahma ahamevāhameva hi |
ityevaṃ bhāvayannityaṃ sukhamātmani nirmalaḥ || 28.4||
sukhaṃ tiṣṭha sukhaṃ tiṣṭha suciraṃ sukhamāvaha |
sarvavedamananyastvaṃ sarvadā nāsti kalpanam || 28.5||
sarvadā nāsti cittākhyaṃ sarvadā nāsti saṃsṛtiḥ |
sarvadā nāsti nāstyeva sarvadā jagadeva na || 28.6||
jagatprasaṅgo nāstyeva dehavārtā kutastataḥ |
brahmaiva sarvacinmātramahameva hi kevalam || 28.7||
cittamityapi nāstyeva cittamasti hi nāsti hi |
astitvabhāvanā niṣṭhā jagadastitvavāṅmṛṣā || 28.8||
astitvavaktā vārtā hi jagadastīti bhāvanā |
svātmano'nyajjagadrakṣā deho'hamiti niścitaḥ || 28.9||
mahācaṇḍāla evāsau mahāvipro'pi niścayaḥ |
tasmāditi jaganneti cittaṃ vā buddhireva ca || 28.10||
nāsti nāstīti sahasā niścayaṃ kuru nirmalaḥ |
dṛśyaṃ nāstyeva nāstyeva nāsti nāstīti bhāvaya || 28.11||
ahameva paraṃ brahma ahameva hi niṣkalaḥ |
ahameva na sandehaḥ ahameva sukhātsukham || 28.12||
ahameva hi divyātmā ahameva hi kevalaḥ |
vācāmagocaro'haṃ vai ahameva na cāparaḥ || 28.13||
ahameva hi sarvātmā ahameva sadā priyaḥ |
ahameva hi bhāvātmā ahaṃ vṛttivivarjitaḥ || 28.14||
ahamevāparicchinna ahameva nirantaraḥ |
ahameva hi niścinta ahameva hi sadguruḥ || 28.15||
ahameva sadā sākṣī ahamevāhameva hi |
nāhaṃ gupto na vā'gupto na prakāśātmakaḥ sadā || 28.16||
nāhaṃ jaḍo na cinmātraḥ kvacitkiñcittadasti hi |
nāhaṃ prāṇo jaḍatvaṃ tadatyantaṃ sarvadā bhramaḥ || 28.17||
ahamatyantamānanda ahamatyantanirmalaḥ |
ahamatyantavedātmā ahamatyantaśāṅkaraḥ || 28.18||
ahamityapi me kiñcidahamityapi na smṛtiḥ |
sarvahīno'hamevāgre sarvahīnaḥ sukhācchubhāt || 28.19||
parātparataraṃ brahma parātparataraḥ pumān |
parātparataro'haṃ vai sarvasyātparataḥ paraḥ || 28.20||
sarvadehavihīno'haṃ sarvakarmavivarjitaḥ |
sarvamantraḥ praśāntātmā sarvāntaḥkaraṇāt paraḥ || 28.21||
sarvastotravihīno'haṃ sarvadevaprakāśakaḥ |
sarvasnānavihīnātmā ekamagno'hamadvayaḥ || 28.22||
ātmatīrthe hyātmajale ātmānandamanohare |
ātmaivāhamiti jñātvā ātmārāmovasāmyaham || 28.23||
ātmaiva bhojanaṃ hyātmā tṛptirātmasukhātmakaḥ |
ātmaiva hyātmano hyātmā ātmaiva paramo hyaham || 28.24||
ahamātmā'hamātmāhamahamātmā na laukikaḥ |
sarvātmāhaṃ sadātmāhaṃ nityātmāhaṃ guṇāntaraḥ || 28.25||
evaṃ nityaṃ bhāvayitvā sadā bhāvaya siddhaye |
siddhaṃ tiṣṭhati cinmātro niścayaṃ mātrameva sā |
niścayaṃ ca layaṃ yāti svayameva sukhī bhava || 28.26||
śākhādibhiśca śrutayo hyanantā-
stvāmekameva bhagavanbahudhā vadanti |
viṣṇvindradhātṛravisūnvanalānilādi
bhūtātmanātha gaṇanāthalalāma śambho || 28.27||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
ātmavailakṣaṇyaprakaraṇaṃ nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ ||
29. tanmayabhāvopadeśaprakaraṇaṃ nāma ekonatriṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
atyantaṃ tanmayaṃ vakṣye durlabhaṃ yogināmapi |
vedaśāstreṣu deveṣu rahasyamatidurlabham || 29.1||
yaḥ paraṃ brahma sarvātmā saccidānandavigrahaḥ |
sarvātmā paramātmā hi tanmayo bhava sarvadā || 29.2||
ātmarūpamidaṃ sarvamādyantarahito'jayaḥ |
kāryākāryamidaṃ nāsti tanmayo bhava sarvadā || 29.3||
yatra dvaitabhayaṃ nāsti yatrādvaitaprabodhanam |
śāntāśāntadvayaṃ nāsti tanmayo bhava sarvadā || 29.4||
yatra saṅkalpakaṃ nāsti yatra bhrāntirna vidyate |
tadeva hi matirnāsti tanmayo bhava sarvadā || 29.5||
yatra brahmaṇi nāstyeva yatra bhāvi vikalpanam |
yatra sarvaṃ jagannāsti tanmayo bhava sarvadā || 29.6||
yatra bhāvamabhāvaṃ vā manobhrānti vikalpanam |
yatra bhrānterna vārtā vā tanmayo bhava sarvadā || 29.7||
(yatra vārtā na vārtā vā tanmayo bhava sarvadā) || 29.7||
yatra nāsti sukhaṃ nāsti deho'hamiti rūpakam |
sarvasaṅkalpanirmuktaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.8||
yatra brahma vinā bhāvo yatra doṣo na vidyate |
yatra dvandvabhayaṃ nāsti tanmayo bhava sarvadā || 29.9||
yatra vākkāyakāryaṃ vā yatra kalpo layaṃ gataḥ |
yatra prapañcaṃ notpannaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.10||
yatra māyā prakāśo na māyā kāryaṃ na kiñcana |
yatra dṛśyamadṛśyaṃ vā tanmayo bhava sarvadā || 29.11||
vidvānvidyāpi nāstyeva yatra pakṣavipakṣakau |
na yatra doṣādoṣau vā tanmayo bhava sarvadā || 29.12||
yatra viṣṇutvabhedo na yatra brahmā na vidyate |
yatra śaṅkarabhedo na tanmayo bhava sarvadā || 29.13||
na yatra sadasadbhedo na yatra kalanāpadam |
na yatra jīvakalanā tanmayo bhava sarvadā || 29.14||
na yatra śaṅkaradhyānaṃ na yatra paramaṃ padam |
na yatra kalanākāraṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.15||
na yatrāṇurmahattvaṃ ca yatra santoṣakalpanam |
yatra prapañcamābhāsaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.16||
na yatra dehakalanaṃ na yatra hi kutūhalam |
na yatra cittakalanaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.17||
na yatra buddhivijñānaṃ na yatrātmā manomayaḥ |
na yatra kāmakalanaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.18||
na yatra mokṣaviśrāntiryatra bandhatvavi(ni)grahaḥ |
na yatra śāśvataṃ jñānaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.19||
na yatra kālakalanaṃ yatra duḥkhatvabhāvanam |
na yatra dehakalanaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.20||
na yatra jīvavairāgyaṃ yatra śāstravikalpanam |
yatrāhamahamātmatvaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.21||
na yatra jīvanmuktirvā yatra dehavimocanam |
yatra saṅkalpitaṃ kāryaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.22||
na yatra bhūtakalanaṃ yatrānyatvaprabhāvanam |
na yatra jīvabhedo vā tanmayo bhava sarvadā || 29.23||
yatrānandapadaṃ brahma yatrānandapadaṃ sukham |
yatrānandaguṇaṃ nityaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.24||
na yatra vastuprabhavaṃ na yatrāpajayojayaḥ |
na yatra vākyakathanaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.25||
na yatrātmavicārāṅgaṃ na yatra śravaṇākulam |
na yatra ca mahānandaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.26||
na yatra hi sajātīyaṃ vijātīyaṃ na yatra hi |
na yatra svagataṃ bhedaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.27||
na yatra narako ghoro na yatra svargasampadaḥ |
na yatra brahmaloko vā tanmayo bhava sarvadā || 29.28||
na yatra viṣṇusāyujyaṃ yatra kailāsaparvataḥ |
brahmāṇḍamaṇḍalaṃ yatra tanmayo bhava sarvadā || 29.29||
na yatra bhūṣaṇaṃ yatra dūṣaṇaṃ vā na vidyate |
na yatra samatā doṣaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.30||
na yatra manasā bhāvo na yatra savikalpanam |
na yatrānubhavaṃ duḥkhaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.31||
yatra pāpabhayaṃ nāsti pañcapāpādapi kvacit |
na yatra saṅgadoṣaṃ vā tanmayo bhava sarvadā || 29.32||
yatra tāpatrayaṃ nāsti yatra jīvatrayaṃ kvacit |
yatra viśvavikalpākhyaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.33||
na yatra bodhamutpannaṃ na yatra jagatāṃ bhramaḥ |
na yatra karaṇākāraṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.34||
na yatra hi mano rājyaṃ yatraiva paramaṃ sukham |
yatra vai śāśvataṃ sthānaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.35||
yatra vai kāraṇaṃ śāntaṃ yatraiva sakalaṃ sukham |
yadgatvā na nivartante tanmayo bhava sarvadā || 29.36||
yajjñātvā mucyate sarvaṃ yajjñātvā'nyanna vidyate |
yajjñātvā nānyavijñānaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.37||
yatraiva doṣaṃ notpannaṃ yatraiva sthānaniścalaḥ |
yatraiva jīvasaṅghātaḥ tanmayo bhava sarvadā || 29.38||
yatraiva nityatṛptātmā yatraivānandaniścalam |
yatraiva niścalaṃ śāntaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.39||
yatraiva sarvasaukhyaṃ vā yatraiva sannirūpaṇam |
yatraiva niścayākāraṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.40||
na yatrāhaṃ na yatra tvaṃ na yatra tvaṃ svayaṃ svayam |
yatraiva niścayaṃ śāntaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.41||
yatraiva modate nityaṃ yatraiva sukhamedhate |
yatra duḥkhabhayannāsti tanmayo bhava sarvadā || 29.42||
yatraiva cinmayākāraṃ yatraivānandasāgaraḥ |
yatraiva paramaṃ sākṣāttanmayo bhava sarvadā || 29.43||
yatraiva svayamevātra svayameva tadeva hi |
svasvātmanoktabhedo'sti tanmayo bhava sarvadā || 29.44||
yatraiva paramānandaṃ svayameva sukhaṃ param |
yatraivābhedakalanaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.45||
na yatra cāṇumātraṃ vā na yatra manaso malam |
na yatra ca dadāmyeva tanmayo bhava sarvadā || 29.46||
yatra cittaṃ mṛtaṃ dehaṃ mano maraṇamātmanaḥ |
yatra smṛtirlayaṃ yāti tanmayo bhava sarvadā || 29.47||
yatraivāhaṃ mṛto nūnaṃ yatra kāmo layaṃ gataḥ |
yatraiva paramānandaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.48||
yatra devāstrayo līnaṃ yatra dehādayo mṛtāḥ |
na yatra vyavahāro'sti tanmayo bhava sarvadā || 29.49||
yatra magno nirāyāso yatra magno na paśyati |
yatra magno na janmādistanmayo bhava sarvadā || 29.50||
yatra magno na cābhāti yatra jāgranna vidyate |
yatraiva mohamaraṇaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.51||
yatraiva kālamaraṇaṃ yatra yogo layaṃ gataḥ |
yatra satsaṅgatirnaṣṭā tanmayo bhava sarvadā || 29.52||
yatra vighnātimaraṇaṃ yatra viśvaṃ layaṃ gatam |
yatra bhrānti nivṛttatvaṃ tanmayo bhava sarvadā ||
yatra prāṇadayo naṣṭā yatra dehāsrayo mṛtāḥ |
yatra mānāvamānaṃ na tanmayo bhava sarvadā ||
yatraiva brahmaṇo rūpaṃ yatraivānandamātrakam |
yatraiva paramānandaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.53||
yatra viśvaṃ kvacinnāsti yatra nāsti tato jagat |
yatrāntaḥkaraṇaṃ nāsti tanmayo bhava sarvadā || 29.54||
yatraiva sukhamātraṃ ca yatraivānandamātrakam |
yatraiva paramānandaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.55||
yatra sanmātracaitanyaṃ yatra cinmātramātrakam |
yatrānandamayaṃ bhāti tanmayo bhava sarvadā || 29.56||
yatra sākṣātparaṃ brahma yatra sākṣātsvayaṃ param |
yatra śāntaṃ paraṃ lakṣyaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.57||
yatra sākṣādakhaṇḍārthaṃ yatra sākṣātparāyaṇam |
yatra nāśādikaṃ nāsti tanmayo bhava sarvadā || 29.58||
yatra sākṣātsvayaṃ mātraṃ yatra sākṣātsvayaṃ jayam |
yatra sākṣānmahānātmā tanmayo bhava sarvadā || 29.59||
yatra sākṣātparaṃ tattvaṃ yatra sākṣātsvayaṃ mahat |
yatra sākṣāttu vijñānaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.60||
yatra sākṣādguṇātītaṃ yatra sākṣāddhi nirmalam |
yatra sākṣātsadāśuddhaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.61||
yatra sākṣānmahānātmā yatra sākṣātsukhātsukham |
yatraiva jñānavijñānaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.62||
yatraiva hi svayaṃ jyotiryatraiva svayamadvayam |
yatraiva paramānandaṃ tanmayo bhava sarvadā || 29.63||
evaṃ tanmayabhāvoktaṃ evaṃ nityaśanityaśaḥ |
brahmāhaṃ saccidānandaṃ akhaṇḍo'haṃ sadā sukham || 29.64||
vijñānaṃ brahmamātro'haṃ sa śāntaṃ paramo'smyaham |
cidahaṃ cittahīno'haṃ nāhaṃ so'haṃ bhavāmyaham || 29.65||
tadahaṃ cidahaṃ so'haṃ nirmalo'hamahaṃ param |
paro'haṃ paramo'haṃ vai sarvaṃ tyajya sukhībhava || 29.66||
idaṃ sarvaṃ cittaśeṣaṃ śuddhatvakamalīkṛtam |
(idaṃ sarvaṃ cittaśeṣaṃ śuddhatvaṃ ca malatvakam |)
evaṃ sarvaṃ parityajya vismṛtvā śuddhakāṣṭhavat || 29.67||
pretavaddehaṃ santyajya kāṣṭhavalloṣṭhavatsadā |
smaraṇaṃ ca parityajya brahmamātraparo bhava || 29.68||
etatprakaraṇaṃ yastu śaṛṇoti sakṛdasti vā |
mahāpātakayukto'pi sarvaṃ tyaktvā paraṃ gataḥ || 29.69||
aṅgāvabaddhābhirupāsanābhirvadanti vedāḥ kila tvāmasaṅgam |
samastahṛtkośaviśeṣasaṅgaṃ bhūmānamātmānamakhaṇḍarūpam || 29.70||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
tanmayabhāvopadeśaprakaraṇaṃ nāma ekonatriṃśo'dhyāyaḥ ||
30. brahmaikarūpatvanirūpaṇaprakaraṇaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
vakṣye paraṃ brahmamātraṃ jagatsantyāgapūrvakam |
sakṛcchravaṇamātreṇa brahmabhāvaṃ paraṃ labhet || 30.1||
brahma brahmaparaṃ mātraṃ nirguṇaṃ nityanirmalam |
śāśvataṃ samamatyantaṃ brahmaṇo'nyanna vidyate || 30.2||
ahaṃ satyaḥ parānandaḥ śuddho nityo nirañjanaḥ |
sarvaṃ brahma na sandehastadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ || 30.3||
akhaṇḍaikarasaivāsmi paripūrṇo'smi sarvadā |
brahmaiva sarvaṃ nānyo'sti sarvaṃ brahma na saṃśayaḥ || 30.4||
sarvadā kevalātmāhaṃ sarvaṃ brahmeti nityaśaḥ |
ānandarūpamevāhaṃ nānyatkiñcinna śāśvatam || 30.5||
śuddhānandasvarūpo'haṃ śuddhavijñānamātmanaḥ |
ekākārasvarūpo'haṃ naikasattāvivarjitaḥ || 30.6||
antarajñānaśuddho'hamahameva parāyaṇam |
sarvaṃ brahma na sandehastadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ || 30.7||
anekatattvahīno'haṃ ekatvaṃ ca na vidyate |
(ahamekattvahīno'haṃ ekatvaṃ ca na vidyate |)
sarvaṃ brahma na sandehastadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ || 30.8||
sarvaprakārarūpo'smi sarvaṃ ityapi varjitaḥ |
sarvaṃ brahma na sandehastadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ || 30.9||
nirmalajñānarūpo'hamahameva na vidyate |
śuddhabrahmasvarūpo'haṃ viśuddhapadavarjitaḥ || 30.10||
nityānandasvarūpo'haṃ jñānānandamahaṃ sadā |
sūkṣmātsūkṣmataro'haṃ vai sūkṣma ityādivarjitaḥ || 30.11||
akhaṇḍānandamātro'haṃ akhaṇḍānandavigrahaḥ |
sadā'mṛtasvarūpo'haṃ sadā kaivalyavigrahaḥ || 30.12||
brahmānandamidaṃ sarvaṃ nāsti nāsti kadācana |
jīvatvadharmahīno'hamīśvaratvavivarjitaḥ || 30.13||
vedaśāstrasvarūpo'haṃ śāstrasmaraṇakāraṇam |
jagatkāraṇakāryaṃ ca brahmaviṣṇumaheśvarāḥ || 30.14||
vācyavācakabhedaṃ ca sthūlasūkṣmaśarīrakam |
jāgratsvapnasuṣuptādyaprājñataijasaviśvakāḥ || 30.15||
sarvaśāstrasvarūpo'haṃ sarvānandamahaṃ sadā |
atītanāmarūpārtha atītaḥ sarvakalpanāt || 30.16||
dvaitādvaitaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ lābhālābhau jayājayau |
sarvaṃ brahma na sandehastadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ || 30.17||
sāttvikaṃ rājasaṃ bhedaṃ saṃśayaṃ hṛdayaṃ phalam |
dṛgdṛṣṭaṃ sarvadraṣṭā ca bhūtabhautikadaivatam || 30.18||
sarvaṃ brahma na sandehastadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ |
turyarūpamahaṃ sākṣājjñānarūpamahaṃ sadā || 30.19||
ajñānaṃ caiva nāstyeva tatkāryaṃ kutra vidyate |
sarvaṃ brahma na sandehastadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ || 30.20||
cittavṛttivilāsaṃ ca buddhīnāmapi nāsti hi |
dehasaṅkalpahīno'haṃ buddhisaṅkalpakalpanā || 30.21||
sarvaṃ brahma na sandehastadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ |
buddhiniścayarūpo'haṃ niścayaṃ ca galatyaho || 30.22||
ahaṅkāraṃ bahuvidhaṃ deho'hamiti bhāvanam |
sarvaṃ brahma na sandehastadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ || 30.23||
brahmāhamapi kāṇo'haṃ badhiro'haṃ paro'smyaham |
sarvaṃ brahma na sandehastadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ || 30.24||
deho'hamiti tādātmyaṃ dehasya paramātmanaḥ |
sarvaṃ brahma na sandehastadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ || 30.25||
sarvo'hamiti tādātmyaṃ sarvasya paramātmanaḥ |
iti bhāvaya yatnena brahmaivāhamiti prabho (sthitam) || 30.26||
dṛḍhaniścayamevedaṃ satyaṃ satyamahaṃ param |
dṛḍhaniścayamevātra sadgurorvākyaniścayam || 30.27||
dṛḍhaniścayasāmrājye tiṣṭha tiṣṭha sadā paraḥ |
ahameva paraṃ brahma ātmānandaprakāśakaḥ || 30.28||
śivapūjā śivaścāhaṃ viṣṇurviṣṇuprapūjanam |
yadyatsaṃvedyate kiñcityadyanniścīyate kvacit || 30.29||
tadeva tvaṃ tvamevāhaṃ ityevaṃ nāsti kiñcana |
idaṃ cittamidaṃ dṛśyaṃ ityevamiti nāsti hi || 30.30||
sadasadbhāvaśeṣo'pi tattadbhedaṃ na vidyate |
sukharūpamidaṃ sarvaṃ sukharūpamidaṃ na ca || 30.31||
lakṣabhedaṃ sakṛdbhedaṃ sarvabhedaṃ na vidyate |
brahmānando na sandehastadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ || 30.32||
brahmabhedaṃ turyabhedaṃ jīvabhedamabhedakam |
idameva hi notpannaṃ sarvadā nāsti kiñcana || 30.33||
sa devamiti nirdeśo nāsti nāstyeva sarvadā |
asti cetkila vaktavyaṃ nāsti cetkathamucyate || 30.34||
paraṃ viśeṣameveti nāsti kiñcitsadā mayi |
cañcalaṃ manaścaiva nāsti nāsti na saṃśayaḥ || 30.35||
evameva sadāpūrṇo nirīhastiṣṭha śāntadhīḥ |
sarvaṃ brahmāsmi pūrṇo'smi evaṃ ca na kadācana || 30.36||
ānando'haṃ variṣṭho'haṃ brahmāsmītyapi nāsti hi |
brahmānandamahānandamātmānandamakhaṇḍitam || 30.37||
idaṃ paramahantā ca sarvadā nāsti kiñcana |
idaṃ sarvamiti khyāti (khyātiranindantiti) ānandaṃ neti no bhramaḥ || 30.38||
sarvaṃ brahma na sandehastadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ |
lakṣyalakṣaṇabhāvaṃ ca dṛśyadarśanadṛśyatā || 30.39||
atyantābhāvameveti sarvadānubhavaṃ mahat |
sarvaṃ brahma na sandehastadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ || 30.40||
guhyaṃ mantraṃ guṇaṃ śāstraṃ satyaṃ śrotraṃ kalevaram |
maraṇaṃ jananaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ pāvanaṃ śubham || 30.41||
kāmakrodhau lobhamohau mado mātsaryameva hi |
dvaitadoṣaṃ bhayaṃ śokaṃ sarvaṃ nāstyeva sarvadā || 30.42||
idaṃ nāstyeva nāstyeva nāstyeva sakalaṃ sukham |
idaṃ brahmeti mananamahaṃ brahmeti cintanam || 30.43||
ahaṃ brahmeti mananaṃ tvaṃ brahmatvavināśanam |
satyatvaṃ brahmavijñānaṃ asatyatvaṃ na bādhyate || 30.44||
eka eva paro hyātmā ekatvaśrāntivarjitaḥ |
sarvaṃ brahma sadā brahma tadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ || 30.45||
jīvarūpā jīvabhāvā jīvaśabdatrayaṃ na hi |
īśarūpaṃ ceśabhāvaṃ īśaśabdaṃ ca kalpitam || 30.46||
nākṣaraṃ na ca sarvaṃ vā na padaṃ vācyavācakam |
hṛdayaṃ mantratantraṃ ca cittaṃ buddhirna kiñcana || 30.47||
mūḍho jñānī vivekī vā śuddha ityapi nāsti hi |
niścayaṃ praṇavaṃ tāraṃ ātmāyaṃ guruśiṣyakam || 30.48||
tūṣṇīṃ tūṣṇīṃ mahātūṣṇīṃ maunaṃ vā maunabhāvanam |
prakāśanaṃ prakāśaṃ ca ātmānātmavivecanam || 30.49||
dhyānayogaṃ rājayogaṃ bhogamaṣṭāṅgalakṣaṇam |
sarvaṃ brahma na sandehastadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ || 30.50||
astitvabhāṣaṇaṃ cāpi nāstitvasya ca bhāṣaṇam |
pañcāśadvarṇarūpo'haṃ catuḥṣaṣṭikalātmakaḥ || 30.51||
sarvaṃ brahma na sandehastadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ |
brahmaivāhaṃ prasannātmā brahmaivāhaṃ cidavyayaḥ || 30.52||
śāstrajñānavidūro'haṃ vedajñānavidūrakaḥ |
uktaṃ sarvaṃ paraṃ brahma nāsti sandehaleśataḥ || 30.53||
sarvaṃ brahma na sandehastadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ |
brahmaivāhaṃ prasannātmā brahmaivāhaṃ cidavyayaḥ || 30.54||
ityevaṃ brahmatanmātraṃ tatra tubhyaṃ priyaṃ tataḥ |
yastu buddhyeta satataṃ sarvaṃ brahma na saṃśayaḥ |
nityaṃ śaṛṇvanti ye martyāste cinmātramayāmalāḥ || 30.55||
sandehasandehakaro'ryakāsvakaiḥ karādisandohajagadvikāribhiḥ |
yo vītamohaṃ na karoti durhṛdaṃ videhamuktiṃ śivadṛkprabhāvataḥ || 30.56||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
brahmaikarūpatvanirūpaṇaprakaraṇaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ ||
31. mahāvākyārthanirūpaṇaprakaraṇaṃ nāma ekatriṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
vakṣye rahasyamatyantaṃ sākṣādbrahmaprakāśakam |
sarvopaniṣadāmarthaṃ sarvalokeṣu durlabham || 31.1||
prajñānaṃ brahma niścitya padadvayasamanvitam |
mahāvākyaṃ caturvākyaṃ ṛgyajuḥsāmasambhavam || 31.2||
mama prajñaiva brahmāhaṃ jñānamātramidaṃ jagat |
jñānameva jagatsarvaṃ jñānādanyanna vidyate || 31.3||
jñānasyānantaraṃ sarvaṃ dṛśyate jñānarūpataḥ |
jñānasya brahmaṇaścāpi mameva pṛthaṅ na hi || 31.4||
jīvaḥ prajñānaśabdasya brahmaśabdasya ceśvaraḥ |
aikyamasmītyakhaṇḍārthamakhaṇḍaikarasaṃ tatam || 31.5||
akhaṇḍākāravṛttistu jīvanmuktiritīritam |
akhaṇḍaikarasaṃ vastu videho muktirucyate || 31.6||
brahmaivāhaṃ na saṃsārī saccidānandamasmyaham |
nirguṇo'haṃ niraṃśo'haṃ paramānandavānaham || 31.7||
nityo'haṃ nirvikalpo'haṃ cidahaṃ cidahaṃ sadā |
akhaṇḍākāravṛttyākhyaṃ cittaṃ brahmātmanā sthitam || 31.8||
lavaṇaṃ toyamātreṇa yathaikatvamakhaṇḍitam |
akhaṇḍaikarasaṃ vakṣye videho muktilakṣaṇam || 31.9||
prajñāpadaṃ parityajya brahmaiva padameva hi |
ahamasmi mahānasmi siddho'smīti parityajan || 31.10||
smaraṇaṃ ca parityajya bhāvanaṃ cittakartṛkam |
sarvamantaḥ parityajya sarvaśūnyaṃ paristhitiḥ (parāsthitiḥ) || 31.11||
tūṣṇīṃ sthitiṃ ca santyajya tato maunavikalpanam |
yattaccittaṃ vikalpāṃśaṃ manasā kalpitaṃ jagat || 31.12||
deho'hamityahaṅkāraṃ dvaitavṛttiritīritam |
sarvaṃ sākṣirahaṃ brahma ityevaṃ dṛḍhaniścayam || 31.13||
sarvadā'saṃśayaṃ brahma sākṣivṛttiritīritam |
dvaitavṛttiḥ sākṣavṛttirakhaṇḍākāravṛttikam || 31.14||
akhaṇḍaikarasaṃ ceti loke vṛttitrayaṃ bhavet |
prathame niścite dvaite dvitīye sākṣisaṃśayaḥ || 31.15||
tṛtīye padabhāge hi dṛḍhaniścayamīritam |
etattrayārthaṃ saṃśodhya taṃ parityajya niścinu || 31.16||
akhaṇḍaikarasākāro nityaṃ tanmayatāṃ vraja |
abhyāsavākyametattu sadā'bhyāsasya kāraṇam || 31.17||
mananasya paraṃ vākyaṃ yo'yaṃ candanavṛkṣavat |
yuktibhiścintanaṃ vṛttaṃ padatrayamudāhṛtam || 31.18||
ahaṃ padasya jīvo'rtha īśo brahmapadasya hi |
asmīti padabhāgasya akhaṇḍākāravṛttikam || 31.19||
padatrayaṃ parityajya vicārya manasā saha |
akhaṇḍaikarasaṃ prāpya videho muktilakṣaṇam || 31.20||
ahaṃ brahmāsmi cinmātraṃ saccidānandavigrahaḥ |
ahaṃ brahmāsmi vākyasya śravaṇānantaraṃ sadā || 31.21||
ahaṃ brahmāsmi nityo'smi śānto'smi paramo'smyaham |
nirguṇo'haṃ nirīho'haṃ niraṃśo'smi (niryaśo'smi) sadā smṛtaḥ || 31.22||
ātmaivāsmi na sandehaḥ akhaṇḍaikaraso'smyaham |
evaṃ nirantaraṃ tajjño bhāvayetparamātmani || 31.23||
yathā cānubhavaṃ vākyaṃ tasmādanubhavetsadā |
ārambhācca dvitīyāttu smṛtamabhyāsavākyataḥ || 31.24||
tṛtīyāntattvamasyeti vākyasāmānyanirṇayam |
(tṛtīyantattvamasyeti vākyasāmānyanirṇayam |)
tatpadaṃ tvampadaṃ tvasya padatrayamudāhṛtam || 31.25||
tatpadasyeśvaro hyartho jīvo'rthastvampadasya hi |
aikyasyāpi padasyārthamakhaṇḍaikarasaṃ padam || 31.26||
(aikyambhāvapadasyārthamakhaṇḍaikarasaṃ padam) || 31.26||
dvaitavṛttiḥ sākṣavṛttirakhaṇḍākāravṛttikaḥ |
akhaṇḍaṃ saccidānandaṃ tattvamevāsi niścayaḥ || 31.27||
tvaṃ brahmāsi na sandehastvamevāsi cidavyayaḥ |
tvameva saccidānandastvamevākhaṇḍaniścayaḥ || 31.28||
ityevamukto guruṇā sa eva paramo guruḥ |
ahaṃ brahmeti niścitya sacchiṣyaḥ (sacchiṣyaṃ) paramātmavān || 31.29||
nānyo gururnānyaśiṣyastvaṃ brahmāsi guruḥ paraḥ |
sarvamantropadeṣṭāro guravaḥ sa guruḥ paraḥ || 31.30||
tvaṃ brahmāsīti vaktāraṃ gurureveti niścinu |
tathā tattvamasi brahma tvamevāsi ca sadguruḥ || 31.31||
sadgurorvacane yastu niścayaṃ tattvaniścayam |
karoti satatammukternātra kāryā vicāraṇā || 31.32||
mahāvākyaṃ gurorvākyaṃ tattvamasyādivākyakam |
śaṛṇotu (śaṛṇoti) śravaṇaṃ cittaṃ nānyacśravaṇamucyate || 31.33||
sarvavedāntavākyānāmadvaite brahmaṇi sthitiḥ |
ityevaṃ ca gurorvaktrācśrutaṃ brahmeti tacchravaḥ || 31.34||
gurornānyo mantravādī eka eva hi sadguruḥ |
tvaṃ brahmāsīti yenoktaṃ eṣa eva hi sadguruḥ || 31.35||
vedāntaśravaṇaṃ caitannānyacchravaṇamīritam |
yuktibhiścintanaṃ caiva mananaṃ parikathyate || 31.36||
evaṃ candanavṛkṣo'pi śruto'pi pariśodhyate |
tvaṃ brahmāsīti cokto'pi saṃśayaṃ paripaśyati || 31.37||
saṃśodhya niścinotyevamātmānaṃ pariśodhyate |
yuktirnāma vadāmyatra dehonāhaṃ vināśataḥ || 31.38||
sthūladehaṃ sūkṣmadehaṃ sthūlasūkṣmaṃ ca kāraṇam |
trayaṃ caturthe nāstīti sarvaṃ cinmātrameva hi || 31.39||
etatsarvaṃ jaḍatvācca dṛśyatvādghaṭavannahi |
ahaṃ caitanyamevātra dṛgrūpatvāllayaṃ na hi || 31.40||
satyaṃ jñānamanantaṃ yadātmanaḥ sahajā guṇāḥ |
antataṃ jaḍaduḥkhādi jagataḥ prathito guṇaḥ || 31.41||
tasmādahaṃ brahma eva idaṃ sarvamasatyakam |
evaṃ ca mananaṃ nityaṃ karoti brahmavittamaḥ || 31.42||
vakṣye nididhyāsanaṃ ca ubhayatyāgalakṣaṇam |
tvaṃ brahmāsīti śravaṇaṃ mananaṃ cāhameva hi || 31.43||
etattyāgaṃ nididhyāsaṃ sajātīyatvabhāvanam |
vijātīyaparityāgaṃ svagatatvavibhāvanam || 31.44||
sarvatyāgaṃ parityajya turīyatvaṃ ca varjanam |
brahmacinmātrasāratvaṃ sākṣātkāraṃ pracakṣate || 31.45||
upadeśe mahāvākyamastitvamiti nirṇayaḥ |
tathaivānubhavaṃ vākyamahaṃ brahmāsmi nirṇayaḥ || 31.46||
prajñānaṃ brahmavākyotthamabhyāsārthamitīritam |
ayamātmeti vākyotthadarśanaṃ vākyamīritam || 31.47||
ayamekapadaṃ caika ātmeti brahma ca trayam |
ayampadasya jīvo'rtha ātmano īśvaraḥ paraḥ || 31.48||
tathā brahmapadasyārtha akhaṇḍākāravṛttikam |
akhaṇḍaikarasaṃ sarvaṃ padatrayalayaṃ gatam || 31.49||
akhaṇḍaikaraso hyātmā nityaśuddhavimuktakaḥ |
tadeva sarvamudbhūtaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 31.50||
akhaṇḍaikaraso deva ayamekamudīritam |
ātmeti padamekasya brahmeti padamekakam || 31.51||
ayaṃ padasya jīvo'rtha ātmetīśvara īritaḥ |
asyārtho'smītyakhaṇḍārthamakhaṇḍaikarasaṃ padam || 31.52||
dvaitavṛttiḥ sākṣivṛttirakhaṇḍākāravṛttikam |
akhaṇḍaikarasaṃ paścātso'hamasmīti bhāvaya || 31.53||
ityevaṃ ca caturvākyatātparyārthaṃ samīritam |
upādhisahitaṃ vākyaṃ kevalaṃ lakṣyamīritam || 31.54||
kiñcijjñatvādi jīvasya sarvajñatvādi ceśvaraḥ |
jīvo'paro sacaitanyamīśvaro'haṃ parokṣakaḥ || 31.55||
(jīvāparokṣacaitanyamīśvaro'haṃ parokṣakaḥ) || 31.55||
sarvaśūnyamiti tyājyaṃ brahmāsmīti viniścayaḥ |
ahaṃ brahma na sandehaḥ saccidānandavigrahaḥ || 31.56||
ahamaikyaṃ paraṃ gatvā svasvabhāvo bhavottama |
etatsarvaṃ mahāmithyā nāsti nāsti na saṃśayaḥ || 31.57||
sarvaṃ nāsti na sandehaḥ sarvaṃ brahma na saṃśayaḥ |
ekākāramakhaṇḍārthaṃ tadevāhaṃ na saṃśayaḥ |
brahmedaṃ vitatākāraṃ tadbrahmāhaṃ na saṃśayaḥ || 31.58||
sūtaḥ -
bhavodbhavamukhodbhavaṃ bhavaharādyahṛdyaṃ bhuvi
prakṛṣṭarasabhāvataḥ prathitabodhabuddhaṃ bhava |
bhajanti bhasitāṅgakā bharitamodabhārādarā
bhujaṅgavarabhūṣaṇaṃ bhuvanamadhyavṛndāvanam || 31.59||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
mahāvākyārthanirūpaṇaprakaraṇaṃ nāma ekatriṃśo'dhyāyaḥ ||
32. sarvamithyātvanirūpaṇaprakaraṇaṃ nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
vakṣye punarasattyāgaṃ brahmaniścayameva ca |
yasya śravaṇamātreṇa sadyo mukto bhavennaraḥ || 32.1||
cittasattā manaḥsattā brahmasattā'nyathā sthitā |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.2||
dehasattā liṅgasattā bhāvasattā'kṣarā sthitā |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.3||
dṛśyaṃ ca darśanaṃ dṛṣṭā (draṣṭā) kartā kārayitā kriyā |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.4||
ekaṃ dvitvaṃ pṛthagbhāvaṃ asti nāstīti nirṇayaḥ |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.5||
śāstrabhedaṃ vedabhedaṃ muktīnāṃ bhedabhāvanam |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.6||
jātibhedaṃ varṇabhedaṃ śuddhāśuddhavinirṇayaḥ |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.7||
akhaṇḍākāravṛttiśca akhaṇḍaikarasaṃ param |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.8||
parāparavikalpaśca puṇyapāpavikalpanam |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.9||
kalpanākalpanādvaitaṃ manokalpanabhāvanam |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.10||
siddhaṃ sādhyaṃ sādhanaṃ ca nāśanaṃ (śāsanaṃ) brahmabhāvanam |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.11||
ātmajñānaṃ manodharmaṃ mano'bhāve kuto bhavet |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.12||
ajñānaṃ ca manodharmastadabhāve ca tatkutaḥ |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.13||
śamo damo manodharmastadabhāve ca tatkutaḥ |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.14||
bandhamokṣau manodharmau tadabhāve kuto bhavet |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.15||
sarvaṃ mithyā jaganmithyā deho mithyā jaḍatvataḥ |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.16||
brahmalokaḥ sadā mithyā buddhirūpaṃ tadeva hi |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.17||
viṣṇulokaḥ sadā mithyā śivameva hi sarvadā |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.18||
rudralokaḥ sadā mithyā ahaṅkārasvarūpataḥ |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.19||
candralokaḥ sadā mithyā manorūpavikalpanam |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.20||
diśo lokaḥ sadā mithyā śrotraśabdasamanvitaḥ |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.21||
sūryalokaḥ sadā mithyā netrarūpasamanvitaḥ |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.22||
varuṇasya sadā loko jihvārasasamanvitaḥ |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.23||
tvaco lokaḥ sadā mithyā vāyoḥ sparśasamanvitaḥ |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.24||
aśvinorghrāṇalokaśca gandhadvaitasamanvitaḥ |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.25||
agnerlokaḥ sadā mithyā vāgeva vacanena tat |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.26||
indralokaḥ sadā mithyā pāṇipādena saṃyutaḥ |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.27||
upendrasya maharloko gamanena padaṃ yutam |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.28||
mṛtyureva sadā nāsti pāyureva visargakam |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.29||
prajāpatermaharloko guhyamānandasaṃyutam |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.30||
sarvaṃ mithyā na sandehaḥ sarvamātmeti niścitam |
titikṣośca samādhānaṃ śraddhā cācāryabhāṣaṇe || 32.31||
mumukṣutvaṃ ca mokṣaśca mokṣārthe mama jīvane |
catuḥsādhanasampannaḥ so'dhikārīti niścayaḥ || 32.32||
jīvabrahmaikyasadbhāvaṃ viyadbrahmeti niścayaḥ |
vedāntabrahmaṇo bodhyaṃ bodhakaṃ bandhamucyate || 32.33||
sarvajñānanirvṛttiścedānandāvāptikaṃ phalam |
ityevamādibhiḥ śabdaiḥ proktaṃ sarvamasatsadā || 32.34||
sarvaśabdārtharūpaṃ ca niścayaṃ bhāvanaṃ tathā |
brahmamātraṃ paraṃ satyamanyatsarvamasatsadā || 32.35||
anekaśabdaśravaṇamanekārthavicāraṇam |
sarvaṃ mithyā na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ || 32.36||
nānudhyāyādbrahmaśabdān ityuktvā ha mahānasau |
brahmopadeśakāle tu sarvaṃ coktaṃ na saṃśayaḥ || 32.37||
brahmaivāhamidaṃ dvaitaṃ cittasattāvibhāvanam |
cinmātro'hamidaṃ dvaitaṃ jīvabrahmeti bhāvanam || 32.38||
ahaṃ cinmātramantraṃ vā kāryakāraṇacintanam |
akṣayānandavijñānamakhaṇḍaikarasādvayam || 32.39||
paraṃ brahma idaṃ brahma śāntaṃ brahma svayaṃ jagat |
antarindriyavijñānaṃ bāhyendriyanirodhanam || 32.40||
sarvopadeśakālaṃ ca sāmyaṃ śeṣaṃ mahodayam |
bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca || 32.41||
kāraṇaṃ kāryabhedaṃ ca śāstramārgaikakalpanam |
ahaṃ brahma idaṃ brahma sarvaṃ brahmeti śabdataḥ || 32.42||
satyarūpaṃ kvacinnāsti satyaṃ nāma kadā nahi |
saṃśayaṃ ca viparyāsaṃ saṅkalpaḥ kāraṇaṃ bhramaḥ || 32.43||
ātmano'nyatkvacinnāsti sarvaṃ mithyā na saṃśayaḥ |
mahatāṃ hyadyate mantrī medhāśuddhiśubhāśubham || 32.44||
(mahatvaṃ dadhate mantrī medhāśuddhiṃ śubhāśubham) || 32.44||
deśabhedaṃ vastubhedaṃ na ca caitanyabhedakam |
ātmano'nyatpṛthagbhāvamātmano'nyannirūpaṇam || 32.45||
ātmano'nyannāmarūpamātmano'nyacchubhāśubham |
ātmano'nyadvastusattā ātmano'nyajjagattrayam || 32.46||
ātmano'nyatsuḥkhaṃ duḥkhamātmano'nyadvicintanam |
ātmano'nyatprapañcaṃ vā ātmano'nyajjayājayau || 32.47||
ātmano'nyaddevapūjā ātmano'nyacchivārcanam |
ātmano'nyanmahādhyānamātmano'nyatkalākramam || 32.48||
sarvaṃ mithyā na sandeho brahma sarvaṃ na saṃśayaḥ |
sarvamuktaṃ bhagavatā nididhyāsastu (nijādhyāsastu) sarvadā || 32.49||
sakṛcchravaṇamātreṇa hṛdayagranthirantimam |
karmanāśaṃ ca mūḍhānāṃ mahatāṃ muktireva hi || 32.50||
anekakoṭijananapātakaṃ bhasmasādbhavet |
satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ satyaṃ sarvaṃ vinaśyati |
sadyo muktirna sandeho nāsti maṅgalamaṅgalam || 32.51||
kva bhedabhāvadarśanaṃ na caiva śokamohahṛ-
tprapaśyatāṃ śrute śikhāviśeṣamaikyabhāvanāt |
yato bhavejjagāda taṃ maheśa yena jīvitaṃ
yadantarā'viśatsadā yathorṇanābhatantuvat || 32.52||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
sarvamithyātvanirūpaṇaprakaraṇaṃ nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ ||
33. saccidānandarūpatāprakaraṇaṃ nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
vakṣye paraṃ brahmamātramanutpannamidaṃ jagat |
satpadānandamātro'hamanutpannamidaṃ jagat || 33.1||
ātmaivāhaṃ paraṃ brahma nānyat saṃsāradṛṣṭayaḥ |
satpadānandamātro'hamanutpannamidaṃ jagat || 33.2||
satpadānandamātro'haṃ citpadānandavigraham |
ahamevāhamevaikamahameva parātparaḥ || 33.3||
saccidānadamevaikamahaṃ brahmaiva kevalam |
ahamasmi sadā bhāmi evaṃ rūpaṃ kuto'pyasat || 33.4||
tvamityevaṃ paraṃ brahma cinmayānandarūpavān |
cidākāraṃ cidākāśaṃ cideva paramaṃ sukham || 33.5||
ātmaivāhamasannāhaṃ kūṭastho'haṃ guruḥ paraḥ |
kālaṃ nāsti jagannāsti kalmaṣatvānubhāvanam || 33.6||
ahameva paraṃ brahma ahameva sadāśivaḥ |
śuddhacaitanya evāhaṃ śuddhasatvānubhāvanaḥ || 33.7||
advayānandamātro'hamavyayo'haṃ mahānaham |
sarvaṃ brahmaiva satataṃ sarvaṃ brahmaiva nirmalaḥ || 33.8||
sarvaṃ brahmaiva nānyo'sti sarvaṃ brahmaiva cetanaḥ |
sarvaprakāśarūpo'haṃ sarvapriyamano hyaham || 33.9||
ekāntaikaprakāśo'haṃ siddhāsiddhavivarjitaḥ |
sarvāntaryāmirūpo'haṃ sarvasākṣitvalakṣaṇam || 33.10||
śamo vicārasantoṣarūpo'hamiti niścayaḥ |
paramātmā paraṃ jyotiḥ paraṃ paravivarjitaḥ || 33.11||
paripūrṇasvarūpo'haṃ paramātmā'hamacyutaḥ |
sarvavedasvarūpo'haṃ sarvaśāstrasya nirṇayaḥ || 33.12||
(sarvadā satsvarūpo'haṃ sarvaśāstrasya nirṇayaḥ) || 33.12||
lokānandasvarūpo'haṃ mukhyānandasya nirṇayaḥ |
sarvaṃ brahmaiva bhūrnāsti sarvaṃ brahmaiva kāraṇam || 33.13||
sarvaṃ brahmaiva nākāryaṃ sarvaṃ brahma svayaṃ varaḥ |
nityākṣaro'haṃ nityo'haṃ sarvakalyāṇakārakam || 33.14||
satyajñānaprakāśo'haṃ mukhyavijñānavigrahaḥ |
turyāturyaprakāśo'haṃ siddhāsiddhādivarjitaḥ || 33.15||
sarvaṃ brahmaiva satataṃ sarvaṃ brahma nirantaram |
sarvaṃ brahma cidākāśaṃ nityabrahma nirañjanam || 33.16||
sarvaṃ brahma guṇātītaṃ sarvaṃ brahmaiva kevalam |
sarvaṃ brahmaiva ityevaṃ niścayaṃ kuru sarvadā || 33.17||
brahmaiva sarvamityevaṃ sarvadā dṛḍhaniścayaḥ |
sarvaṃ brahmaiva ityevaṃ niścayitvā sukhī bhava || 33.18||
sarvaṃ brahmaiva satataṃ bhāvābhāvau cideva hi |
dvaitādvaitavivādo'yaṃ nāsti nāsti na saṃśayaḥ || 33.19||
sarvavijñānamātro'haṃ sarvaṃ brahmeti niścayaḥ |
guhyādguhyataraṃ so'haṃ guṇātīto'hamadvayaḥ || 33.20||
anvayavyatirekaṃ ca kāryākāryaṃ viśodhaya |
saccidānandarūpo'hamanutpannamidaṃ jagat || 33.21||
brahmaiva sarvamevedaṃ cidākāśamidaṃ jagat |
brahmaiva paramānandaṃ ākāśasadṛśaṃ vibhu || 33.22||
brahmaiva saccidānandaṃ sadā vācāmagocaram |
brahmaiva sarvamevedamasti nāstīti kecana || 33.23||
ānandabhāvanā kiñcitsadasanmātra eva hi |
brahmaiva sarvamevedaṃ sadā sanmātrameva hi || 33.24||
brahmaiva sarvamevadaṃ cidghanānandavigraham |
brahmaiva sacca satyaṃ ca sanātanamahaṃ mahat || 33.25||
brahmaiva saccidānandaṃ otaproteva tiṣṭhati |
brahmaiva saccidānandaṃ sarvākāraṃ sanātanam || 33.26||
brahmaiva saccidānandaṃ paramānadamavyayam |
brahmaiva saccidānandaṃ māyātītaṃ nirañjanam || 33.27||
brahmaiva saccidānandaṃ sattāmātraṃ sukhātsukham |
brahmaiva saccidānandaṃ cinmātraikasvarūpakam || 33.28||
brahmaiva saccidānandaṃ sarvabhedavivarjitam |
saccidānandaṃ brahmaiva nānākāramiva sthitam || 33.29||
brahmaiva saccidānandaṃ kartā cāvasaro'sti hi |
saccidānadaṃ brahmaiva paraṃ jyotiḥ svarūpakam || 33.30||
brahmaiva saccidānandaṃ nityaniścalamavyayam |
brahmaiva saccidānandaṃ vācāvadhirasāvayam || 33.31||
brahmaiva saccidānandaṃ svayameva svayaṃ sadā |
brahmaiva saccidānandaṃ na karoti na tiṣṭhati || 33.32||
brahmaiva saccidānandaṃ na gacchati na tiṣṭhati |
brahmaiva saccidānandaṃ brahmaṇo'nyanna kiñcana || 33.33||
brahmaiva saccidānandaṃ na śuklaṃ na ca kṛṣṇakam |
brahmaiva saccidānandaṃ sarvādhiṣṭhānamavyayam || 33.34||
brahmaiva saccidānandaṃ na tūṣṇīṃ na vibhāṣaṇam |
brahmaiva saccidānandaṃ sattvaṃ nāhaṃ na kiñcana || 33.35||
brahmaiva saccidānandaṃ parātparamanudbhavam |
brahmaiva saccidānandaṃ tattvātītaṃ mahotsavam || 33.36||
brahmaiva saccidānandaṃ paramākāśamātatam |
brahmaiva saccidānandaṃ sarvadā gururūpakam || 33.37||
brahmaiva saccidānandaṃ sadā nirmalavigraham |
brahmaiva saccidānandaṃ śuddhacaitanyamātatam || 33.38||
brahmaiva saccidānandaṃ svaprakāśātmarūpakam |
brahmaiva saccidānandaṃ niścayaṃ cātmakāraṇam || 33.39||
brahmaiva saccidānandaṃ svayameva prakāśate |
brahmaiva saccidānandaṃ nānākāra iti sthitam || 33.40||
brahmaiva saccidākāraṃ bhrāntādhiṣṭhānarūpakam |
brahmaiva saccidānandaṃ sarvaṃ nāsti na me sthitam || 33.41||
vācāmagocaraṃ brahma saccidānadavigraham |
saccidānandarūpo'hamanutpannamidaṃ jagat || 33.42||
brahmaivedaṃ sadā satyaṃ nityamuktaṃ nirañjanam |
saccidānandaṃ brahmaiva ekameva sadā sukham || 33.43||
saccidānandaṃ brahmaiva pūrṇātpūrṇataraṃ mahat |
saccidānandaṃ brahmaiva sarvavyāpakamīśvaram || 33.44||
saccidānandaṃ brahmaiva nāmarūpaprabhāsvaram |
saccidānandaṃ brahmaiva anantānandanirmalam || 33.45||
saccidānandaṃ brahmaiva paramānandadāyakam |
saccidānandaṃ brahmaiva sanmātraṃ sadasatparam || 33.46||
saccidānandaṃ brahmaiva sarveṣāṃ paramavyayam |
saccidānandaṃ brahmaiva mokṣarūpaṃ śubhāśubham || 33.47||
saccidānandaṃ brahmaiva paricchinnaṃ na hi kvacit |
brahmaiva sarvamevedaṃ śuddhabuddhamalepakam || 33.48||
saccidānandarūpo'hamanutpannamidaṃ jagat |
etatprakaraṇaṃ satyaṃ sadyomuktipradāyakam || 33.49||
sarvaduḥkhakṣayakaraṃ sarvavijñānadāyakam |
nityānandakaraṃ satyaṃ śāntidāntipradāyakam || 33.50||
yastvantakāntakamaheśvarapādapadma-
lolambasaprabhahṛdā pariśīlakaśca |
vṛndāravṛndavinatāmaladivyapādo
bhāvo bhavodbhavakṛpāvaśato bhavecca || 33.51||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
saccidānandarūpatāprakaraṇaṃ nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ ||
34. dṛṣṭāntairbrahmasādhanaprakaraṇaṃ nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
śaṛṇuṣva brahma vijñānamadbhutamtvatidurlabham |
ekaikaśravaṇenaiva kaivalyaṃ paramaśnute || 34.1||
satyaṃ satyaṃ jagannāsti saṅkalpakalanādikam |
nityānandamayaṃ brahmavijñānaṃ sarvadā svayam || 34.2||
ānandamavyayaṃ śāntamekarūpamanāmayam |
cittaprapañcaṃ naivāsti nāsti kāryaṃ ca tattvataḥ || 34.3||
prapañcabhāvanā nāsti dṛśyarūpaṃ na kiñcana |
asatyarūpaṃ saṅkalpaṃ tatkāryaṃ ca jaganna hi || 34.4||
sarvamityeva nāstyeva kālamityevamīśvaraḥ |
vandhyākumāre bhītiśca tadadhīnamidaṃ jagat || 34.5||
gandharvanagare śaṛṅge madagre dṛśyate jagat |
mṛgatṛṣṇājalaṃ pītvā tṛptiścedastvidaṃ jagat || 34.6||
nage śaṛṅge na bāṇena naṣṭaṃ puruṣamastvidam |
gandharvanagare satye jagadbhavatu sarvadā || 34.7||
gagane nīlamāsindhau jagatsatyaṃ bhaviṣyati |
śuktikārajataṃ satyaṃ bhūṣaṇaṃ cijjagadbhavet || 34.8||
rajjusarpeṇa naṣṭaścennaro bhavati saṃsṛtiḥ |
jātirūpeṇa bāṇena jvālāgnau nāśite sati || 34.9||
rambhāstambhena kāṣṭhena pākasiddhirjagadbhavet |
nityānandamayaṃ brahma kevalaṃ sarvadā svayam || 34.10||
sadyaḥ kumārikārūpaiḥ pāke siddhe jagadbhavet |
nityānandamayaṃ brahma kevalaṃ sarvadā svayam || 34.11||
mithyāṭavyāṃ vāyasānnaṃ asti cejjagadudbhavam |
mūlāropaṇamantrasya prītiścedbhāṣaṇaṃ jagat || 34.12||
māsātpūrvaṃ mṛto martya āgataścejjagadbhavet |
takraṃ kṣīrasvarūpaṃ cetkiñcitkiñcijjagadbhavet || 34.13||
gostanādudbhavaṃ kṣīraṃ punarārohaṇaṃ jagat |
bhūrajasyābdamutpannaṃ jagadbhavatu sarvadā || 34.14||
kūrmaromṇā gaje baddhe jagadastu madotkaṭe |
mṛṇālatantunā meruścalitaścejjagadbhavet || 34.15||
taraṅgamālayā sindhuḥ baddhaścedastvidaṃ jagat |
jvālāgnimaṇḍale padmaṃ vṛddhaṃ cettajjagadbhavet || 34.16||
mahacchailendranilayaṃ sambhavaścedidaṃ bhavet |
nityānandamayaṃ brahma kevalaṃ sarvadā svayam || 34.17||
mīna āgatya padmākṣe sthitaścedastvidaṃ jagat |
nigīrṇaścedbhaṅgasūnuḥ merupucchavadastvidam || 34.18||
maśakenāśite siṃhe hate bhavatu kalpanam |
aṇukoṭaravistīrṇe trailokye cejjagadbhavet || 34.19||
svapne tiṣṭhati yadvastu jāgare cejjagadbhavet |
nadīvego niścalaścejjagadbhavatu sarvadā || 34.20||
jātyandhai ratnaviṣayaḥ sujñātaścejjagadbhavet |
candrasūryādikaṃ tyaktvā rāhuścet dṛśyate jagat || 34.21||
bhraṣṭabījena utpanne vṛddhiśceccittasambhavaḥ |
mahādaridrairāḍhyānāṃ sukhe jñāte jagadbhavet || 34.22||
dugdhaṃ dugdhagatakṣīraṃ punarārohaṇaṃ punaḥ |
kevalaṃ darpaṇe nāsti pratibimbaṃ tadā jagat || 34.23||
yathā śūnyagataṃ vyoma pratibimbena vai jagat |
ajakukṣau gajo nāsti ātmakukṣau jaganna hi || 34.24||
yathā tāntre samutpanne tathā brahmamayaṃ jagat |
kārpāsake'gnidagdhena bhasma nāsti tathā jagat || 34.25||
paraṃ brahma paraṃ jyotiḥ parastātparataḥ paraḥ |
sarvadā bhedakalanaṃ dvaitādvaitaṃ na vidyate || 34.26||
cittavṛttirjagadduḥkhaṃ asti cetkila nāśanam |
manaḥsaṅkalpakaṃ bandha asti cedbrahmabhāvanā || 34.27||
avidyā kāryadehādi asti ceddvaitabhāvanam |
cittameva mahārogo vyāptaścedbrahmabheṣajam || 34.28||
ahaṃ śatruryadi bhavedahaṃ brahmaiva bhāvanam |
deho'hamiti duḥkhaṃ cedbrahmāhamiti niścinu || 34.29||
saṃśayaśca piśācaścedbrahmamātreṇa nāśaya |
dvaitabhūtāviṣṭareṇa advaitaṃ bhasma āśraya || 34.30||
anātmatvapiśācaścedātmamantreṇa bandhaya |
nityānandamayaṃ brahma kevalaṃ sarvadā svayam || 34.31||
catuḥṣaṣṭikadṛṣṭāntairevaṃ brahmaiva sādhitam |
yaḥ śaṛṇoti naro nityaṃ sa mukto nātra saṃśayaḥ || 34.32||
kṛtārtha eva satataṃ nātra kāryā vicāraṇā || 34.33||
manovacovidūragaṃ tvarūpagandhavarjitaṃ
hṛdarbhakokasantataṃ vijānatāṃ mude sadā |
sadāprakāśadujvalaprabhāvikāsasadyuti
prakāśadaṃ maheśvara tvadīyapādapaṅkajam || 34.34||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
dṛṣṭāntairbrahmasādhanaprakaraṇaṃ nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ ||
35. brahmabhāvanopadeśaprakaraṇaṃ nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
nidāgha śaṛṇu guhyaṃ me sadyo muktipradaṃ nṛṇām |
ātmaiva nānyadevedaṃ paramātmāhamakṣataḥ || 35.1||
ahameva paraṃ brahma saccidānandavigrahaḥ |
ahamasmi mahānasmi śivo'smi paramo'smyaham || 35.2||
adṛśyaṃ paramaṃ brahma nānyadasti svabhāvataḥ |
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahaṃ brahmaiva kevalam || 35.3||
śāntaṃ brahma paraṃ cāsmi sarvadā nityanirmalaḥ |
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva ahaṃ brahmaiva kevalam || 35.4||
sarvasaṅkalpamukto'smi sarvasantoṣavarjitaḥ |
kālakarmajagaddvaitadraṣṭṛdarśanavigrahaḥ || 35.5||
ānando'smi sadānandakevalo jagatāṃ priyam |
samarūpo'smi nityo'smi bhūtabhavyamajo jayaḥ || 35.6||
cinmātro'smi sadā bhukto jīvo bandho na vidyate |
śravaṇaṃ ṣaḍvidhaṃ (dvividhaṃ) liṅgaṃ naivāsti jagadīdṛśam || 35.7||
cittasaṃsārahīno'smi cinmātratvaṃ jagatsadā |
cittameva hitaṃ deha avicāraḥ paro ripuḥ || 35.8||
avicāro jagadduḥkhamavicāro mahadbhayam |
sadyo'smi sarvadā tṛptaḥ paripūrṇaḥ paro mahān || 35.9||
nityaśuddho'smi buddho'smi cidākāśo'smi cetanaḥ |
ātmaiva nānyadevedaṃ paramātmā'hamakṣataḥ || 35.10||
sarvadoṣavihīno'smi sarvatra vitato'smyaham |
vācātītasvarūpo'smi paramātmā'hamakṣataḥ || 35.11||
citrātītaṃ paraṃ dvandvaṃ santoṣaḥ samabhāvanam |
antarbahiranādyantaṃ sarvabhedavinirṇayam || 35.12||
ahaṅkāraṃ balaṃ sarvaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham |
brahmendroviṣṇurvaruṇo bhāvābhāvaviniścayaḥ || 35.13||
jīvasattā jagatsattā māyāsattā na kiñcana |
guruśiṣyādibhedaṃ ca kāryākāryaviniścayaḥ || 35.14||
tvaṃ brahmāsīti vaktā ca ahaṃ brahmāsmi sambhavaḥ (savargaḥ) |
sarvavedāntavijñānaṃ sarvāmnāyavicāraṇam || 35.15||
idaṃ padārthasadbhāvamahaṃ rūpeṇa sambhavam |
vedavedāntasiddhāntajagadbhedaṃ na vidyate || 35.16||
sarvaṃ brahma na sandehaḥ sarvamityeva nāsti hi |
kevalaṃ brahmaśāntātmā ahameva nirantaram || 35.17||
śubhāśubhavibhedaṃ ca doṣādoṣaṃ ca me na hi |
cittasattā jagatsattā buddhivṛttivijṛmbhaṇam || 35.18||
brahmaiva sarvadā nānyatsatyaṃ satyaṃ nijaṃ padam |
ātmākāramidaṃ dvaitaṃ mithyaiva (ātmaiva) na paraḥ pumān || 35.19||
saccidānandamātro'haṃ sarvaṃ kevalamavyayam |
brahmā viṣṇuśca rudraśca īśvaraśca sadāśivaḥ || 35.20||
mano jagadahaṃ bhedaṃ cittavṛttijagadbhayam |
sarvānandamahānandamātmānandamanantakam || 35.21||
atyantasvalpamalpaṃ vā prapañcaṃ nāsti kiñcana |
prapañcamiti śabdo vā smaraṇaṃ vā na vidyate || 35.22||
antarasthaprapañcaṃ vā kvacinnāsti kvacidbahiḥ |
yatkiñcidevaṃ tūṣṇīṃ vā yacca kiñcitsadā kva vā || 35.23||
yena kena yadā kiñcidyasya kasya na kiñcana |
śuddhaṃ malinarūpaṃ vā brahmavākyamabodhakam || 35.24||
īdṛṣaṃ tādṛṣaṃ veti na kiñcidvaktumarhati |
brahmaiva sarvaṃ satataṃ brahmaiva sakalaṃ manaḥ || 35.25||
ānandaṃ paramānadaṃ nityānandaṃ sadā'dvayam |
sarvaṃ brahmamayaṃ dasatyaṃ neha nānasti kiñcana |
cinmātrameva satataṃ nāsti nāsti paro'smyaham || 35.26||
prapañcaṃ sarvadā nāsti prapañcaṃ citrameva ca |
cittameva hi saṃsāraṃ nānyatsaṃsārameva hi || 35.27||
mana eva hi saṃsāro deho'hamiti rūpakam |
saṅkalpameva saṃsāraṃ tannāśe'sau vinaśyati || 35.28||
saṅkalpameva jananaṃ tannāśe'sau vinaśyati |
saṅkalpameva dāridryaṃ tannāśe'sau vinaśyati || 35.29||
saṅkalpameva mananaṃ tannāśe'sau vinaśyati |
ātmaiva nānyadevedaṃ paramātmā'hamakṣataḥ || 35.30||
nityamātmamayaṃ bodhamahameva sadā mahān |
ātmaiva nānyadevedaṃ paramātmā'hamakṣataḥ || 35.31||
ityevaṃ bhāvayennityaṃ kṣipraṃ mukto bhaviṣyati |
tvameva brahmarūpo'si tvameva brahmavigrahaḥ || 35.32||
evaṃ ca paramānandaṃ dhyātvā dhyātvā sukhībhava |
sukhamātraṃ jagatsarvaṃ priyamātraṃ prapañcakam || 35.33||
jaḍamātramayaṃ lokaṃ brahmamātramayaṃ sadā |
brahmaiva nānyadevedaṃ paramātmā'hamavyayaḥ || 35.34||
eka eva sadā eṣa eka eva nirantaram |
eka eva paraṃ brahma eka eva cidavyayaḥ || 35.35||
eka eva guṇātīta eka eva sukhāvahaḥ |
eka eva mahānātmā eka eva nirantaram || 35.36||
eka eva cidākāra eka evātmanirṇayaḥ |
brahmaiva nānyadevedaṃ paramātmā'hamakṣataḥ || 35.37||
paramātmāhamanyanna paramānandamandiram |
ityevaṃ bhāvayannityaṃ sadā cinmaya eva hi || 35.38||
sūtaḥ -
viriñcivañcanātataprapañcapañcabāṇabhi-
tsukāñcanādridhāriṇaṃ kuluñcanāṃ patiṃ bhaje |
akiñcane'pi siñcake jalena liṅgamastake
vimuñcati kṣaṇādaghaṃ na kiñcidatra śiṣyate || 35.39||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
brahmabhāvanopadeśaprakaraṇaṃ nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ ||
36. brahmabhāvanopadeśaprakaraṇaṃ nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
śaṛṇu vakṣyāmi viprendra sarvaṃ brahmaiva nirṇayam |
yasya śravaṇamātreṇa sadyo muktimavāpnuyāt || 36.1||
idameva sadā nāsti hyahameva hi kevalam |
ātmaiva sarvadā nāsti ātmaiva sukhalakṣaṇam || 36.2||
ātmaiva paramaṃ tattvamātmaiva jagatāṃ gaṇaḥ |
ātmaiva gaganākāramātmaiva ca nirantaram || 36.3||
ātmaiva satyaṃ brahmaiva ātmaiva gurulakṣaṇam |
ātmaiva cinmayaṃ nityamātmaivākṣaramavyayam || 36.4||
ātmaiva siddharūpaṃ vā ātmaivātmā na saṃśayaḥ |
ātmaivajagadākāraṃ ātmaivātmā svayaṃ svayam || 36.5||
ātmaiva śāntikalanamātmaiva manasā viyat |
ātmaiva sarvaṃ yatkiñcidātmaiva paramaṃ padam || 36.6||
ātmaiva bhuvanākāramātmaiva priyamavyayam |
ātmaivānyanna ca kvāpi ātmaivānyaṃ manomayam || 36.7||
ātmaiva sarvavijñānamātmaiva paramaṃ dhanam |
ātmaiva bhūtarūpaṃ vā ātmaiva bhramaṇaṃ mahat || 36.8||
ātmaiva nityaśuddhaṃ vā ātmaiva gururātmanaḥ |
ātmaiva hyātmanaḥ śiṣya ātmaiva layamātmani || 36.9||
ātmaiva hyātmano dhyānamātmaiva gatirātmanaḥ |
ātmaiva hyātmano homa ātmaiva hyātmano japaḥ || 36.10||
ātmaiva tṛptirātmaiva ātmano'nyanna kiñcana |
ātmaiva hyātmano mūlamātmaiva hyātmano vratam || 36.11||
ātmajñānaṃ vrataṃ nityamātmajñānaṃ paraṃ sukham |
ātmajñānaṃ parānandamātmajñānaṃ parāyaṇam || 36.12||
ātmajñānaṃ paraṃ brahma ātmajñānaṃ mahāvratam |
ātmajñānaṃ svayaṃ vedyamātmajñānaṃ mahādhanam || 36.13||
ātmajñānaṃ paraṃ brahma ātmajñānaṃ mahatsukham |
ātmajñānaṃ mahānātmā ātmajñānaṃ janāspadam || 36.14||
ātmajñānaṃ mahātīrthamātmajñānaṃ jayapradam |
ātmajñānaṃ paraṃ brahma ātmajñānaṃ carācaram || 36.15||
ātmajñānaṃ paraṃ śāstramātmajñānamanūpamam |
ātmajñānaṃ paro yoga ātmajñānaṃ parā gatiḥ || 36.16||
ātmajñānaṃ paraṃ brahma ityevaṃ dṛḍhaniścayaḥ |
ātmajñānaṃ manonāśaḥ ātmajñānaṃ paro guruḥ || 36.17||
ātmajñānaṃ cittanāśa ātmajñānaṃ vimuktidam |
ātmajñānaṃ bhayanāśamātmajñānaṃ sukhāvaham || 36.18||
ātmajñānaṃ mahāteja ātmajñānaṃ mahāśubham |
ātmajñānaṃ satāṃ rūpamātmajñānaṃ satāṃ priyam || 36.19||
ātmajñānaṃ satāṃ mokṣamātmajñānaṃ vivekajam |
ātmajñānaṃ paro dharma ātmajñānaṃ sadā japaḥ || 36.20||
ātmajñānasya sadṛśamātmavijñānameva hi |
ātmajñānena sadṛśaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati || 36.21||
ātmajñānaṃ paro mantra ātmajñānaṃ paraṃ tapaḥ |
ātmajñānaṃ hariḥ sākṣādātmajñānaṃ śivaḥ paraḥ || 36.22||
ātmajñānaṃ paro dhātā ātmajñānaṃ svasammatam |
ātmajñānaṃ svayaṃ puṇyamātmajñānaṃ viśodhanam || 36.23||
ātmajñānaṃ mahātīrthamātmajñānaṃ śamādikam |
ātmajñānaṃ priyaṃ mantramātmajñānaṃ svapāvanam || 36.24||
ātmajñānaṃ ca kinnāma ahaṃ brahmeti niścayaḥ |
ahaṃ brahmeti viśvāsamātmajñānaṃ mahodayam || 36.25||
ahaṃ brahmāsmi nityo'smi siddho'smīti vibhāvanam |
ānando'haṃ parānandaṃ śuddho'haṃ nityamavyayaḥ || 36.26||
cidākāśasvarūpo'smi saccidānandaśāśvatam |
nirvikāro'smi śānto'haṃ sarvato'haṃ nirantaraḥ || 36.27||
sarvadā sukharūpo'smi sarvadoṣavivarjitaḥ |
sarvasaṅkalpahīno'smi sarvadā svayamasmyaham || 36.28||
sarvaṃ brahmetyanubhavaṃ vinā śabdaṃ paṭha svayam |
koṭyaśvamedhe yatpuṇyaṃ kṣaṇāttatpuṇyamāpnuyāt || 36.29||
ahaṃ brahmeti niścitya merudānaphalaṃ labhet |
brahmaivāhamiti sthitvā sarvabhūdānamapyaṇu || 36.30||
brahmaivāhamiti sthitvā koṭiśo dānamapyaṇu |
brahmaivāhamiti sthitvā sarvānandaṃ tṛṇāyate || 36.31||
brahmaiva sarvamityeva bhāvitasya phalaṃ svayam |
brahmaivāhamiti sthitvā samānaṃ brahma eva hi || 36.32||
tasmātsvapne'pi nityaṃ ca sarvaṃ santyajya yatnataḥ |
ahaṃ brahma na sandehaḥ ahameva gatirmama || 36.33||
ahameva sadā nānyadahameva sadā guruḥ |
ahameva paro hyātmā ahameva na cāparaḥ || 36.34||
ahameva guruḥ śiṣyaḥ ahameveti niścinu |
idamityeva nirdeśaḥ paricchinno jaganna hi || 36.35||
na bhūmirna jalaṃ nāgnirna vāyurna ca khaṃ tathā |
sarvaṃ caitanyamātratvānnānyatkiñcana vidyate || 36.36||
ityevaṃ bhāvanaparo dehamuktaḥ sukhībhava |
ahamātmā idaṃ nāsti sarvaṃ caitanyamātrataḥ || 36.37||
ahameva hi pūrṇātmā ānandābdhiranāmayaḥ |
idameva sadā nāsti jaḍatvādasadeva hi |
idaṃ brahma sadā brahma idaṃ neti sukhī bhava || 36.38||
turaṅgaśaṛṅgasannibhā śrutiparocanā ....
viśeṣakāmavāsanā viniścitātmavṛttitaḥ |
narāḥ surā munīśvarā asaṅgasaṅgamapyumāpatiṃ ....
na te bhajanti kecana .... || 36.39||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
brahmabhāvanopadeśaprakaraṇaṃ nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||
37. sarvasiddhāntaprakaraṇaṃ nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
nidāgha śaṛṇu vakṣyāmi rahasyaṃ paramadbhutam |
ślokaikaśravaṇenaiva sadyo mokṣamavāpnuyāt || 37.1||
idaṃ dṛṣṭaṃ paraṃ brahma dṛśyavadbhāti cittataḥ |
sarvaṃ caitanyamātratvānnānyatkiñcana vidyate || 37.2||
idameva hi nāstyeva ayamityapi nāsti hi |
eka evāpyaṇurvāpi nāsti nāsti na saṃśayaḥ || 37.3||
vyavahāramidaṃ kvāpi vārtāmātramapi kva vā |
bandharūpaṃ bandhavārtā bandhakāryaṃ paraṃ ca vā || 37.4||
sanmātrakāryaṃ sanmātramahaṃ brahmeti niścayam |
duḥkhaṃ sukhaṃ vā bodho vā sādhakaṃ sādhyanirṇayaḥ || 37.5||
ātmeti paramātmeti jīvātmeti pṛthaṅ na hi |
deho'hamiti mūrto'haṃ jñānavijñānavānaham || 37.6||
kāryakāraṇarūpo'hamantaḥkaraṇakāryakam |
ekamityekamātraṃ vā nāsti nāstīti bhāvaya || 37.7||
sarvasaṅkalpamātreti sarvaṃ brahmeti vā jagat |
tattvajñānaṃ paraṃ brahma oṅkārārthaṃ sukhaṃ japam || 37.8||
dvaitādvaitaṃ sadādvaitaṃ tathā mānāvamānakam |
sarvaṃ caitanyamātratvānnānyatkiñcana vidyate || 37.9||
ātmānandamahaṃ brahma prajñānaṃ brahma eva hi |
idaṃ rūpamahaṃ rūpaṃ priyāpriyavicāraṇam || 37.10||
yadyatsambhāvyate loke yadyatsādhanakalpanam |
yadyantarahitaṃ brahmabhāvanaṃ cittanirmitam || 37.11||
sthūladeho'hamevātra sūkṣmadeho'hameva hi |
buddherbhedaṃ manobhedaṃ ahaṅkāraṃ jaḍaṃ ca tat || 37.12||
sarvaṃ caitanyamātratvānnānyatkiñcana vidyate |
śravaṇaṃ mananaṃ caiva sākṣātkāravicāraṇam || 37.13||
ātmaivāhaṃ paraṃ caiva nāhaṃ mohamayaṃ svayam |
brahmaiva sarvamevedaṃ brahmaiva paramaṃ padam || 37.14||
brahmaiva kāraṇaṃ kāryaṃ brahmaiva jagatāṃ jayaḥ |
brahmaiva sarva caitanyaṃ brahmaiva manasāyate || 37.15||
brahmaiva jīvavadbhāti brahmaiva ca harīyate |
brahmaiva śivavadbhāti brahmaiva priyamātmanaḥ || 37.16||
brahmaiva śāntivadbhāti brahmaṇo'nyanna kiñcana |
nāhaṃ na cāyaṃ naivānyannotpannaṃ na parātparam || 37.17||
na cedaṃ na ca śāstrārthaṃ na mīmāṃsaṃ na codbhavam |
na lakṣaṇaṃ na vedādi nāpi cittaṃ na me manaḥ || 37.18||
na me nāyaṃ nedamidaṃ na buddhiniścayaṃ sadā |
kadācidapi nāstyeva satyaṃ satyaṃ na kiñcana || 37.19||
naikamātraṃ na cāyaṃ vā nāntaraṃ na bahirna hi |
īṣaṇmātraṃ ca na dvaitaṃ na janyaṃ na ca dṛśyakam || 37.20||
na bhāvanaṃ na smaraṇaṃ na vismaraṇamaṇvapi |
na kāladeśakalanaṃ na saṅkalpaṃ na vedanam || 37.21||
na vijñānaṃ na dehānyaṃ na vedo'haṃ na saṃsṛtiḥ |
na me duḥkhaṃ na me mokṣaṃ na gatirna ca durgatiḥ || 37.22||
nātmā nāhaṃ na jīvo'haṃ na kūṭastho na jāyate |
na deho'haṃ na ca śrotraṃ na tvagindriyadevatā || 37.23||
sarvaṃ caitanyamātratvātsarvaṃ nāstyeva sarvadā |
akhaṇḍākārarūpatvātsarvaṃ nāstyeva sarvadā || 37.24||
huṅkārasyāvakāśo vā huṅkārajananaṃ ca vā |
nāstyeva nāsti nāstyeva nāsti nāsti kadācana || 37.25||
anyatpadārthamalpaṃ vā anyadevānyabhāṣaṇam |
ātmano'nyadasatyaṃ vā satyaṃ vā bhrāntireva ca || 37.26||
nāstyeva nāsti nāstyeva nāsti śabdo'pi nāsti hi |
sarvaṃ caitanyamātratvātsarvaṃ nāstyeva sarvadā || 37.27||
sarvaṃ brahma na sandeho brahmaivāhaṃ na saṃśayaḥ |
vākyaṃ ca vācakaṃ sarvaṃ vaktā ca tripuṭīdvayam || 37.28||
jñātā jñānaṃ jñeyabhedaṃ mātṛmānamiti priyam |
yadyacchāstreṣu nirṇītaṃ yadyadvedeṣu niścitam || 37.29||
parāparamatītaṃ ca atīto'hamavedanam |
gururgurūpadeśaśca guruṃ vakṣye na kasyacit || 37.30||
gururūpā guruśraddhā sadā nāsti guruḥ svayam |
ātmaiva gururātmaiva anyābhāvānna saṃśayaḥ || 37.31||
ātmanaḥ śubhamātmaiva anyābhāvānna saṃśayaḥ |
ātmano mohamātmaiva ātmano'sti na kiñcana || 37.32||
ātmanaḥ sukhamātmaiva anyannāsti na saṃśayaḥ |
ātmanyevātmanaḥ śaktiḥ ātmanyevātmanaḥ priyam || 37.33||
ātmanyevātmanaḥ snānaṃ ātmanyevātmano ratiḥ |
ātmajñānaṃ paraṃ śreyaḥ ātmajñānaṃ sudurlabham || 37.34||
ātmajñānaṃ paraṃ brahma ātmajñānaṃ sukhātsukham |
ātmajñānātparaṃ nāsti ātmajñānātsmṛtirna hi || 37.35||
brahmaivātmā na sandeha ātmaiva brahmaṇaḥ svayam |
svayameva hi sarvatra svayameva hi cinmayaḥ || 37.36||
svayameva cidākāśaḥ svayameva nirantaram |
svayameva ca nānātmā svayameva ca nāparaḥ || 37.37||
svayameva guṇātītaḥ svayameva mahatsukham |
svayameva hi śāntātmā svayameva hi niṣkalaḥ || 37.38||
svayameva cidānandaḥ svayameva mahatprabhuḥ |
svayameva sadā sākṣī svayameva sadāśivaḥ || 37.39||
svayameva hariḥ sākṣātsvayameva prajāpatiḥ |
svayameva paraṃ brahma brahma eva svayaṃ sadā || 37.40||
sarvaṃ brahma svayaṃ brahma svayaṃ brahma na saṃśayaḥ |
dṛḍhaniścayameva tvaṃ sarvathā kuru sarvadā || 37.41||
vicārayansvayaṃ brahma brahmamātraṃ svayaṃ bhavet |
etadeva paraṃ brahma ahaṃ brahmeti niścayaḥ || 37.42||
eṣa eva paro mokṣa ahaṃ brahmeti niścayaḥ |
eṣa eva kṛtārtho hi eṣa eva sukhaṃ sadā || 37.43||
etadeva sadā jñānaṃ svayaṃ brahma svayaṃ mahat |
ahaṃ brahma etadeva sadā jñānaṃ svayaṃ mahat || 37.44||
ahaṃ brahma etadeva svabhāvaṃ satataṃ nijam |
ahaṃ brahma etadeva sadānityaṃ svayaṃ sadā || 37.45||
ahaṃ brahma etadeva bandhanāśaṃ na saṃśayaḥ |
ahaṃ brahma etadeva sarvasiddhāntaniścayam || 37.46||
eṣa vedāntasiddhānta ahaṃ brahma na saṃśayaḥ |
sarvopaniṣadāmarthaḥ sarvānandamayaṃ jagat || 37.47||
mahāvākyasya siddhānta ahaṃ brahmeti niścayaḥ |
sākṣācchivasya siddhānta ahaṃ brahmeti niścayaḥ || 37.48||
nārāyaṇasya siddhānta ahaṃ brahmeti niścayaḥ |
caturmukhasya siddhānta ahaṃ brahmeti niścayaḥ || 37.49||
ṛṣīṇāṃ hṛdayaṃ hyetaddevānāmupadeśakam |
sarvadeśikasiddhānta ahaṃ brahmeti niścayaḥ || 37.50||
yacca yāvacca bhūtānāṃ mahopadeśa eva tat |
ahaṃ brahma mahāmokṣaṃ paraṃ caitadahaṃ svayam || 37.51||
ahaṃ cānubhavaṃ caitanmahāgopyamidaṃ ca tat |
ahaṃ brahma etadeva sadājñānaṃ svayaṃ mahat || 37.52||
mahāprakāśamevaitat ahaṃ brahma eva tat |
etadeva mahāmantraṃ etadeva mahājapaḥ || 37.53||
etadeva mahāsnānamahaṃ brahmeti niścayaḥ |
etadeva mahātīrthamahaṃ brahmeti niścayaḥ || 37.54||
etadeva mahāgaṅgā ahaṃ brahmeti niścayaḥ |
eṣa eva paro dharma ahaṃ brahmeti niścayaḥ || 37.55||
eṣa eva mahākāśa ahaṃ brahmeti niścayaḥ |
etadeva hi vijñānamahaṃ brahmāsmi kevalam |
sarvasiddhāntamevaitadahaṃ brahmeti niścayaḥ || 37.56||
savyāsavyatayādyavajñahṛdayā gopodahāryaḥ sriyaḥ
paśyantyambujamitramaṇḍalagataṃ śambhuṃ hiraṇyātmakam |
sarvatra prasṛtaiḥ karairjagadidaṃ puṣṇāti muṣṇandhanaiḥ
ghṛṣṭaṃ cauṣadhijālamambunikarairviśvotthadhūtaṃ haraḥ || 37.57||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
sarvasiddhāntaprakaraṇaṃ nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||
38. prapañcaśūnyatvaprakaraṇaṃ nāma aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
vakṣye atyadbhutaṃ vyaktaṃ saccidānandamātrakam |
sarvaprapañcaśūnyatvaṃ sarvamātmeti niścitam || 38.1||
ātmarūpaprapañcaṃ vā ātmarūpaprapañcakam |
sarvaprapañcaṃ nāstyeva sarvaṃ brahmeti niścitam || 38.2||
nityānubhavamānandaṃ nityaṃ brahmeti bhāvanam |
cittarūpaprapañcaṃ vā cittasaṃsārameva vā || 38.3||
idamastīti sattātvamahamastīti vā jagat |
svāntaḥkaraṇadoṣaṃ vā svāntaḥkaraṇakāryakam || 38.4||
svasya jīvabhramaḥ kaścitsvasya nāśaṃ svajanmanā |
īśvaraḥ kaścidastīti jīvo'hamiti vai jagat || 38.5||
māyāsattā mahāsattā cittasattā jaganmayam |
yadyacca dṛśyate śāstrairyadyadvede ca bhāṣaṇam || 38.6||
ekamityeva nirdeśaṃ dvaitamityeva bhāṣaṇam |
śivo'smīti bhramaḥ kaścidbrahmāsmīti vibhramaḥ || 38.7||
viṣṇurasmīti vibhrāntirjagadastī(smī)ti vibhramaḥ |
īṣadastīti vā bhedaṃ īṣadastīti vā dvayam || 38.8||
sarvamastīti nāstīti sarvaṃ brahmeti niścayam |
ātmadhyānaprapañcaṃ vā smaraṇādiprapañcakam || 38.9||
duḥkharūpaprapañcaṃ vā sukharūpaprapañcakam |
dvaitādvaitaprapañcaṃ vā satyāsatyaprapañcakam || 38.10||
jāgratprapañcamevāpi tathā svapnaprapañcakam |
suptijñānaprapañcaṃ vā turyajñānaprapañcakam || 38.11||
vedajñānaprapañcaṃ vā śāstrajñānaprapañcakam |
pāpabuddhiprapañcaṃ vā puṇyabhedaprapañcakam || 38.12||
jñānarūpaprapañcaṃ vā nirguṇajñānaprapañcakam |
guṇāguṇaprapañcaṃ vā doṣādoṣavinirṇayam || 38.13||
satyāsatyavicāraṃ vā carācaravicāraṇam |
eka ātmeti sadbhāvaṃ mukhya ātmeti bhāvanam || 38.14||
sarvaprapañcaṃ nāstyeva sarvaṃ brahmeti niścayam |
dvaitādvaitasamudbhedaṃ nāsti nāstīti bhāṣaṇam || 38.15||
asatyaṃ jagadeveti satyaṃ brahmeti niścayam |
kāryarūpaṃ kāraṇaṃ ca nānābhedavijṛmbhaṇam || 38.16||
sarvamantrapradātāraṃ dūre dūraṃ tathā tathā |
sarvaṃ santyajya satataṃ svātmanyeva sthiro bhava || 38.17||
maunabhāvaṃ maunakāryaṃ maunayogaṃ manaḥpriyam |
pañcākṣaropadeṣṭāraṃ tathā cāṣṭākṣarapradam || 38.18||
yadyadyadyadvedaśāstraṃ yadyadbhedo guro'pi vā |
sarvadā sarvalokeṣu sarvasaṅkalpakalpanam || 38.19||
sarvavākyaprapañcaṃ hi sarvacittaprapañcakam |
sarvākāravikalpaṃ ca sarvakāraṇakalpanam || 38.20||
sarvadoṣaprapañcaṃ ca sukhaduḥkhaprapañcakam |
sahādeyamupādeyaṃ grāhyaṃ tyājyaṃ ca bhāṣaṇam || 38.21||
vicārya janmamaraṇaṃ vāsanācittarūpakam |
kāmakrodhaṃ lobhamohaṃ sarvaḍambhaṃ ca huṅkṛtim || 38.22||
trailokyasambhavaṃ dvaitaṃ brahmendravaruṇādikam |
jñānendriyaṃ ca śabdādi digvāyvarkādidaivatam || 38.23||
karmendriyādisadbhāvaṃ viṣayaṃ devatāgaṇam |
antaḥkaraṇavṛttiṃ ca viṣayaṃ cādhidaivatam || 38.24||
cittavṛttiṃ vibhedaṃ ca buddhivṛttinirūpaṇam |
māyāmātramidaṃ dvaitaṃ sadasattādinirṇayam || 38.25||
kiñciddvaitaṃ bahudvaitaṃ jīvadvaitaṃ sadā hyasat |
jagadutpattimohaṃ ca guruśiṣyatvanirṇayam || 38.26||
gopanamtatpadārthasya tvampadārthasya melanam |
tathā cāsipadārthasya aikyabuddhyānubhāvanam || 38.27||
bhedeṣu bhedābhedaṃ ca nānyatkiñcicca vidyate |
etatprapañcaṃ nāstyeva sarvaṃ brahmeti niścayaḥ || 38.28||
sarvaṃ caitanyamātratvātkevalaṃ brahma eva saḥ |
ātmākāramidaṃ sarvamātmano'nyanna kiñcana || 38.29||
turyātītaṃ brahmaṇo'nyatsatyāsatyaṃ na vidyate |
sarvaṃ tyaktvā tu satataṃ svātmanyeva sthiro bhava || 38.30||
cittaṃ kālaṃ vastubhedaṃ saṅkalpaṃ bhāvanaṃ svayam |
sarvaṃ santyajya satataṃ sarvaṃ brahmaiva bhāvaya || 38.31||
yadyadbhedaparaṃ śāstraṃ yadyadbhedaparaṃ manaḥ |
sarvaṃ santyajya satataṃ svātmanyeva sthiro bhava || 38.32||
manaḥ kalpitakalpaṃ vā ātmākalpanavibhramam |
ahaṅkāraparicchedaṃ deho'haṃ dehabhāvanā || 38.33||
sarvaṃ santyajya satatamātmanyeva sthiro bhava |
prapañcasya ca sadbhāvaṃ prapañcodbhavamanyakam || 38.34||
bandhasadbhāvakalanaṃ mokṣasadbhāvabhāṣaṇam |
devatābhāvasadbhāvaṃ devapūjāvinirṇayam || 38.35||
pañcākṣareti yaddvaitamaṣṭākṣarasya daivatam |
prāṇādipañcakāstitvamupaprāṇādipañcakam || 38.36||
pṛthivībhūtabhedaṃ ca guṇā yatkuṇṭhanādikam |
vedāntaśāstrasiddhāntaṃ śaivāgamanameva ca || 38.37||
laukikaṃ vāstavaṃ doṣaṃ pravṛttiṃ ca nivṛttikam |
sarvaṃ santyajya satatamātmanyeva sthiro bhava || 38.38||
ātmajñānasukhaṃ brahma anātmajñānadūṣaṇam |
recakaṃ pūrakaṃ kumbhaṃ ṣaḍādhāraviśodhanam || 38.39||
dvaitavṛttiśca deho'haṃ sākṣivṛttiścidaṃśakam |
akhaṇḍākāravṛttiśca akhaṇḍākārasammatam || 38.40||
anantānubhavaṃ cāpi ahaṃ brahmeti niścayam |
uttamaṃ madhyamaṃ cāpi tathā caivādhamādhamam || 38.41||
dūṣaṇaṃ bhūṣaṇaṃ caiva sarvavastuvinindanam |
ahaṃ brahma idaṃ brahma sarvaṃ brahmaiva tattvataḥ || 38.42||
ahaṃ brahmāsmi mugdho'smi vṛddho'smi sadasatparaḥ |
vaiśvānaro virāṭsthūlaprapañcamiti bhāvanam || 38.43||
ānandasphāraṇenāhaṃ parāparavivarjitaḥ |
nityānandamayaṃ brahma saccidānandavigrahaḥ || 38.44||
dṛgrūpaṃ dṛśyarūpaṃ ca mahāsattāsvarūpakam |
kaivalyaṃ sarvanidhanaṃ sarvabhūtāntaraṃ gatam || 38.45||
bhūtabhavyaṃ bhaviṣyacca vartamānamasat sadā |
kālabhāvaṃ dehabhāvaṃ satyāsatyavinirṇayam || 38.46||
prajñānaghana evāhaṃ śāntāśāntaṃ nirañjanam |
prapañcavārtāsmaraṇaṃ dvaitādvaitavibhāvanam || 38.47||
śivāgamasamācāraṃ vedāntaśravaṇaṃ padam |
ahaṃ brahmāsmi śuddho'smi cinmātro'smi sadāśivaḥ || 38.48||
sarvaṃ brahmeti santyajya svātmanyeva sthiro bhava |
ahaṃ brahma na sandeha idaṃ brahma na saṃśayaḥ || 38.49||
sthūladehaṃ sūkṣmadehaṃ kāraṇaṃ dehameva ca |
evaṃ jñātuṃ ca satataṃ brahmaivedaṃ kṣaṇe kṣaṇe || 38.50||
śivo hyātmā śivo jīvaḥ śivo brahma na saṃśayaḥ |
etatprakaraṇaṃ yastu sakṛdvā sarvadāpi vā || 38.51||
paṭhedvā śaṛṇuyādvāpi sa ca mukto na saṃśayaḥ |
nimiṣaṃ nimiṣārdhaṃ vā śrutvaitabrahmabhāgbhavet || 38.52||
lokālokajagatsthitipravilayaprodbhāvasattātmikā
bhītiḥ śaṅkaranāmarūpamaskṛdvyākurvate kevalam |
satyāsatyaniraṅkuśaśrutivacovīcībhirāmṛśyate
yastvetatsaditīva tattvavacanairmīmāṃsyate'yaṃ śivaḥ || 38.53||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
prapañcaśūnyatvaprakaraṇaṃ nāma aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ ||
39. sarvalayaprakaraṇaṃ nāma ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
paraṃ brahma pravakṣyāmi nirvikalpaṃ nirāmayam |
tadevāhaṃ na sandehaḥ sarvaṃ brahmaiva kevalam || 39.1||
cinmātramamalaṃ śāntaṃ saccidānandavigraham |
ānandaṃ paramānandaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam || 39.2||
guṇātītaṃ janātītamavasthātītamavyayam |
evaṃ bhāvaya caitanyamahaṃ brahmāsmi so'smyaham || 39.3||
sarvātītasvarūpo'smi sarvaśabdārthavarjitaḥ |
satyo'haṃ sarvahantāhaṃ śuddho'haṃ paramo'smyaham || 39.4||
ajo'haṃ śāntarūpo'haṃ aśarīro'hamāntaraḥ |
sarvahīno'hamevāhaṃ svayameva svayaṃ mahaḥ || 39.5||
ātmaivāhaṃ parātmāhaṃ brahmaivāhaṃ śivo'smyaham |
cittahīnasvarūpo'haṃ buddhihīno'hamasmyaham || 39.6||
vyāpako'hamahaṃ sākṣī brahmāhamiti niścayaḥ |
niṣprapañcagajārūḍho niṣprapañcāśvavāhanaḥ || 39.7||
niṣprapañcamahārājyo niṣprapañcāyudhādimān |
niṣprapañcamahāvedo niṣprapañcātmabhāvanaḥ || 39.8||
niṣprapañcamahānidro niṣprapañcasvabhāvakaḥ |
niṣprapañcastu jīvātmā niṣprapañcakalevaraḥ || 39.9||
niṣprapañcaparīvāro niṣprapañcotsavo bhavaḥ |
niṣprapañcastu kalyāṇo niṣprapañcastu darpaṇaḥ || 39.10||
niṣprapañcarathārūḍho niṣprapañcavicāraṇam |
niṣprapañcaguhāntastho niṣprapañcapradīpakam || 39.11||
niṣprapañcaprapūrṇātmā niṣprapañco'rimardanaḥ |
cittameva prapañco hi cittameva jagattrayam || 39.12||
cittameva mahāmohaścittameva hi saṃsṛtiḥ |
cittameva mahāpāpaṃ cittameva hi puṇyakam || 39.13||
cittameva mahābandhaścittameva vimokṣadam |
brahmabhāvanayā cittaṃ nāśameti na saṃśayaḥ || 39.14||
brahmabhāvanayā duḥkhaṃ nāśameti na saṃśayaḥ |
brahmabhāvanayā dvaitaṃ nāśameti na saṃśayaḥ || 39.15||
brahmabhāvanayā kāmaḥ nāśameti na saṃśayaḥ |
brahmabhāvanayā krodhaḥ nāśameti na saṃśayaḥ || 39.16||
brahmabhāvanayā lobhaḥ nāśameti na saṃśayaḥ |
brahmabhāvanayā granthiḥ nāśameti na saṃśayaḥ || 39.17||
brahmabhāvanayā sarvaṃ brahmabhāvanayā madaḥ |
brahmabhāvanayā pūjā nāśameti na saṃśayaḥ || 39.18||
brahmabhāvanayā dhyānaṃ nāśameti na saṃśayaḥ |
brahmabhāvanayā snānaṃ nāśameti na saṃśayaḥ || 39.19||
brahmabhāvanayā mantro nāśameti na saṃśayaḥ |
brahmabhāvanayā pāpaṃ nāśameti na saṃśayaḥ || 39.20||
brahmabhāvanayā puṇyaṃ nāśameti na saṃśayaḥ |
brahmabhāvanayā doṣo nāśameti na saṃśayaḥ || 39.21||
brahmabhāvanayā bhrāntiḥ nāśameti na saṃśayaḥ |
brahmabhāvanayā dṛśyaṃ nāśameti na saṃśayaḥ || 39.22||
brahmabhāvanayā saṅgo nāśameti na saṃśayaḥ |
brahmabhāvanayā tejo nāśameti na saṃśayaḥ || 39.23||
brahmabhāvanayā prajñā nāśameti na saṃśayaḥ |
brahmabhāvanayā sattā nāśameti na saṃśayaḥ || 39.24||
brahmabhāvanayā bhītiḥ nāśameti na saṃśayaḥ |
brahmabhāvanayā vedaḥ nāśameti na saṃśayaḥ || 39.25||
brahmabhāvanayā śāstraṃ nāśameti na saṃśayaḥ |
brahmabhāvanayā nidrā nāśameti na saṃśayaḥ || 39.26||
brahmabhāvanayā karma nāśameti na saṃśayaḥ |
brahmabhāvanayā turyaṃ nāśameti na saṃśayaḥ || 39.27||
brahmabhāvanayā dvandvaṃ nāśameti na saṃśayaḥ |
brahmabhāvanayā pṛcchedahaṃ brahmeti niścayam || 39.28||
niścayaṃ cāpi santyajya svasvarūpāntarāsanam |
ahaṃ brahma paraṃ brahma cidbrahma brahmamātrakam || 39.29||
jñānameva paraṃ brahma jñānameva paraṃ padam |
divi brahma diśo brahma mano brahma ahaṃ svayam || 39.30||
kiñcidbrahma brahma tattvaṃ tattvaṃ brahma tadeva hi |
ajo brahma śubhaṃ brahma ādibrahma bravīmi tam || 39.31||
ahaṃ brahma havirbrahma kāryabrahma tvahaṃ sadā |
nādo brahma nadaṃ brahma tattvaṃ brahma ca nityaśaḥ || 39.32||
etadbrahma śikhā brahma tadbrahma brahma śāśvatam |
nijaṃ brahma svato brahma nityaṃ brahma tvameva hi || 39.33||
sukhaṃ brahma priyaṃ brahma mitraṃ brahma sadāmṛtam |
guhyaṃ brahma gururbrahma ṛtaṃ brahma prakāśakam || 39.34||
satyaṃ brahma samaṃ brahma sāraṃ brahma nirañjanam |
ekaṃ brahma harirbrahma śivo brahma na saṃśayaḥ || 39.35||
idaṃ brahma svayaṃ brahma lokaṃ brahma sadā paraḥ |
ātmabrahma paraṃ brahma ātmabrahma nirantaraḥ || 39.36||
ekaṃ brahma ciraṃ brahma sarvaṃ brahmātmakaṃ jagat |
brahmaiva brahma sadbrahma tatparaṃ brahma eva hi || 39.37||
cidbrahma śāśvataṃ brahma jñeyaṃ brahma na cāparaḥ |
ahameva hi sadbrahma ahameva hi nirguṇam || 39.38||
ahameva hi nityātmā evaṃ bhāvaya suvrata |
ahameva hi śāstrārtha iti niścitya sarvadā || 39.39||
ātmaiva nānyadbhedo'sti sarvaṃ mithyeti niścinu |
ātmaivāhamahaṃ cātmā anātmā nāsti nāsti hi || 39.40||
(ātmaiva sphurate loke jagadetaścarācaram) || 39.40||
viśvaṃ vastutayā vibhāti hṛdaye mūḍhātmanāṃ bodhato-
'pyajñānaṃ na nivartate śrutiśirovārtānuvṛttyā'pi ca |
viśveśasya samarcanena sumahāliṅgārcanādbhasmadhṛ-
krudrākṣāmaladhāraṇena bhagavaddhyānena bhātyātmavat || 39.41||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
sarvalayaprakaraṇaṃ nāma ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
40. cittavṛttinirodhaprakaraṇaṃ nāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
sarvasārātsārataraṃ tataḥ sāratarāntaram |
idamantimatyantaṃ śaṛṇu prakaraṇaṃ mudā || 40.1||
brahmaiva sarvamevedaṃ brahmaivānyanna kiñcana |
niścayaṃ dṛḍhamāśritya sarvatra sukhamāsva ha || 40.2||
brahmaiva sarvabhuvanaṃ bhuvanaṃ nāma santyaja |
ahaṃ brahmeti niścitya ahaṃ bhāvaṃ parityaja || 40.3||
sarvamevaṃ layaṃ yāti svayameva patatrivat |
svayameva layaṃ yāti suptahastasthapadmavat || 40.4||
na tvaṃ nāhaṃ na prapañcaḥ sarvaṃ brahmaiva kevalam |
na bhūtaṃ na ca kāryaṃ ca sarvaṃ brahmaiva kevalam || 40.5||
na daivaṃ na ca kāryāṇi na dehaṃ nendriyāṇi ca |
na jāgranna ca vā svapno na suṣuptirna turyakam || 40.6||
idaṃ prapañcaṃ nāstyeva sarvaṃ brahmeti niścinu |
sarvaṃ mithyā sadā mithyā sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.7||
sadā brahmavicāraṃ ca sarvaṃ brahmeti niścinu |
tathā dvaitapratītiśca sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.8||
sadāhaṃ bhāvarūpaṃ ca sarvaṃ brahmeti niścinu |
nityānityavivekaṃ ca sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.9||
bhāvābhāvapratītiṃ ca sarvaṃ brahmeti niścinu |
guṇadoṣavibhāgaṃ ca sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.10||
kālākālavibhāgaṃ ca sarvaṃ brahmeti niścinu |
ahaṃ jīvetyanubhavaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.11||
ahaṃ mukto'smyanubhavaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu |
sarvaṃ brahmeti kalanaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.12||
sarvaṃ nāstīti vārtā ca sarvaṃ brahmeti niścinu |
devatāntarasattākaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.13||
devatāntarapūjā ca sarvaṃ brahmeti niścinu |
deho'hamiti saṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.14||
brahmāhamiti saṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu |
guruśiṣyādi saṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.15||
tulyātulyādi saṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu |
vedaśāstrādi saṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.16||
cittasattādi saṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu |
buddhiniścayasaṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.17||
manovikalpasaṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu |
ahaṅkārādi saṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.18||
pañcabhūtādisaṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu |
śabdādisattāsaṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.19||
dṛgvārtādikasaṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu |
karmendriyādisaṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.20||
vacanādānasaṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu |
munīndropendrasaṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.21||
manobuddhyādisaṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu |
saṅkalpādhyāsa ityādi sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.22||
rudrakṣetrādi saṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu |
prāṇādidaśasaṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.23||
māyā vidyā dehajīvāḥ sarvaṃ brahmeti niścinu |
sthūlavyaṣṭādisaṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.24||
sūkṣmavyaṣṭisamaṣṭyādi sarvaṃ brahmeti niścinu |
vyaṣṭyajñānādi saṅkalpaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.25||
viśvavaiśvānaratvaṃ ca sarvaṃ brahmeti niścinu |
taijasaprājñabhedaṃ ca sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.26||
vācyārthaṃ cāpi lakṣyārthaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu |
jahallakṣaṇayānaikyaṃ ajahallakṣaṇā dhruvam || 40.27||
bhāgatyāgena nityaikyaṃ sarvaṃ brahma upādhikam |
lakṣyaṃ ca nirupādhyaikyaṃ sarvaṃ brahmeti niścinu || 40.28||
evamāhurmahātmānaḥ sarvaṃ brahmeti kevalam |
sarvamantaḥ parityajya ahaṃ brahmeti bhāvaya || 40.29||
asaṅkalitakāpilairmadhuharākṣipūjyāmbuja-
prabhāṅghrijanimottamo pariṣicedyadinduprabham |
taṃ ḍiṇḍīranibhottamottama mahākhaṇḍājyadadhnā paraṃ
kṣīrādyairabhiṣicya muktiparamānandaṃ labhe śāmbhavam || 40.30||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
cittavṛttinirodhaprakaraṇaṃ nāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
41. granthapraśastinirūpaṇaṃ nāma ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
ahaṃ brahma na sandehaḥ ahaṃ brahma na saṃśayaḥ |
ahaṃ brahmaiva nityātmā ahameva parātparaḥ || 41.1||
cinmātro'haṃ na sandeha iti niścitya taṃ tyaja |
satyaṃ satyaṃ punaḥ satyamātmano'nyanna kiñcana || 41.2||
śivapādadvayaṃ spṛṣṭvā vadāmīdaṃ na kiñcana |
gurupādadvayaṃ spṛṣṭvā vadāmīdaṃ na kiñcana || 41.3||
jihvayā paraśuṃ taptaṃ dhārayāmi na saṃśayaḥ |
vedaśāstrādikaṃ spṛṣṭvā vadāmīdaṃ viniścitam || 41.4||
niścayātmanniścayastvaṃ niścayena sukhī bhava |
cinmayastvaṃ cinmayatvaṃ cinmayānanda eva hi || 41.5||
brahmaiva brahmabhūtātmā brahmaiva tvaṃ na saṃśayaḥ |
sarvamuktaṃ bhagavatā yogināmapi durlabham || 41.6||
devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca atyantaṃ durlabhaṃ sadā |
aiśvaraṃ paramaṃ jñānamupadiṣṭaṃ śivena hi || 41.7||
etajjñānaṃ samānītaṃ kailāsācchaṅkarāntikāt |
devānāṃ dakṣiṇāmūrtirdaśasāhasravatsarān || 41.8||
vighneśo bahusāhasraṃ vatsaraṃ copadiṣṭavān |
sākṣācchivo'pi pārvatyai vatsaraṃ copadiṣṭavān || 41.9||
kṣīrābdhau ca mahāviṣṇurbrahmaṇe copadiṣṭavān |
kadācitbrahmaloke tu matpituścoktavānaham || 41.10||
nāradādi ṛṣīṇāṃ ca upadiṣṭaṃ mahadbahu |
ayātayāmaṃ vistāraṃ gṛhītvā'hamihāgataḥ || 41.11||
na samaṃ pādamekaṃ ca tīrthakoṭiphalaṃ labhet |
na samaṃ granthametasya bhūmidānaphalaṃ labhet || 41.12||
ekānubhavamātrasya na sarvaṃ sarvadānakam |
ślokārdhaśravaṇasyāpi na samaṃ kiñcideva hi || 41.13||
tātparyaśravaṇābhāve paṭhaṃstūṣṇīṃ sa mucyate |
sarvaṃ santyajya satatametadgranthaṃ samabhyaset || 41.14||
sarvamantraṃ ca santyajya etadgranthaṃ samabhyaset |
sarvadevāṃśca santyajya etadgranthaṃ samabhyaset || 41.15||
sarvasnānaṃ ca santyajya etadgranthaṃ samabhyaset |
sarvabhāvaṃ ca santyajya etadgranthaṃ samabhyaset || 41.16||
sarvahomaṃ ca santyajya etadgranthaṃ samabhyaset |
sarvadānaṃ ca santyajya etadgranthaṃ samabhyaset || 41.17||
sarvapūjāṃ ca santyajya etadgranthaṃ samabhyaset |
sarvaguhyaṃ ca santyajya etadgranthaṃ samabhyaset || 41.18||
sarvasevāṃ ca santyajya etadgranthaṃ samabhyaset |
sarvāstitvaṃ ca santyajya etadgranthaṃ samabhyaset || 41.19||
sarvapāṭhaṃ ca santyajya etadgranthaṃ samabhyaset |
sarvābhyāsaṃ ca santyajya etadgranthaṃ samabhyaset || 41.20||
deśikaṃ ca parityajya etadgranthaṃ samabhyaset |
guruṃ vāpi parityajya etadgranthaṃ samabhyaset || 41.21||
sarvalokaṃ ca santyajya etadgranthaṃ samabhyaset |
sarvaiśvaryaṃ ca santyajya etadgranthaṃ samabhyaset || 41.22||
sarvasaṅkalpakaṃ tyajya etadgranthaṃ samabhyaset |
sarvapuṇyaṃ ca santyajya etadgranthaṃ samabhyaset || 41.23||
etadgranthaṃ paraṃ brahma etadgranthaṃ samabhyaset |
atraiva sarvavijñānaṃ atraiva paramaṃ padam || 41.24||
atraiva paramo mokṣa atraiva paramaṃ sukham |
atraiva cittaviśrāntiratraiva granthibhedanam || 41.25||
atraiva jīvanmuktiśca atraiva sakalo japaḥ |
etadgranthaṃ paṭhaṃstūṣṇīṃ sadyo muktimavāpnuyāt || 41.26||
sarvaśāstraṃ ca santyajya etanmātraṃ sadābhyaset |
dine dine caikavāraṃ paṭheccenmukta eva saḥ || 41.27||
janmamadhye sakṛdvāpi śrutaṃ cetso'pi mucyate |
sarvaśāstrasya siddhāntaṃ sarvavedasya saṅgraham || 41.28||
sārātsārataraṃ sāraṃ sārātsārataraṃ mahat |
etadgranthasya na samaṃ trailokye'pi bhaviṣyati || 41.29||
na prasiddhiṃ gate loke na svarge'pi ca durlabham |
brahmalokeṣu sarveṣu śāstreṣvapi ca durlabham || 41.30||
etadgranthaṃ kadācittu cauryaṃ kṛtvā pitāmahaḥ |
kṣīrābdhau ca parityajya sarve muñcantu no iti || 41.31||
jñātvā kṣīrasamudrasya tīre prāptaṃ gṛhītavān |
gṛhītaṃ cāpyasau dṛṣṭvā śapathaṃ ca pradattavān || 41.32||
tadārabhya tallokaṃ tyaktvāhamimamāgataḥ |
atyadbhutamidaṃ jñānaṃ granthaṃ caiva mahādbhutam || 41.33||
tajjño vaktā ca nāstyeva granthaśrotā ca durlabhaḥ |
ātmaniṣṭhaikalabhyo'sau sadgururnaiṣa labhyate || 41.34||
granthavanto na labhyante tena na khyātirāgatā |
bhavate darśitaṃ hyetadgamiṣyāmi yathāgatam || 41.35||
etāvaduktamātreṇa nidāgha ṛṣisattamaḥ |
patitvā pādayostasya ānandāśrupariplutaḥ || 41.36||
uvāca vākyaṃ sānandaṃ sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya ca |
nidāghaḥ -
aho brahman kṛtārtho'smi kṛtārtho'smi na saṃśayaḥ |
bhavatāṃ darśanenaiva majjanma saphalaṃ kṛtam || 41.37||
ekavākyasya manane mukto'haṃ nātra saṃśayaḥ |
namaskaromi te pādau sopacāraṃ na vāstavau || 41.38||
tasyāpi nāvakāśo'sti ahameva na vāstavam |
tvameva nāsti me nāsti brahmeti vacanaṃ na ca || 41.39||
brahmeti vacanaṃ nāsti brahmabhāvaṃ na kiñcana |
etadgranthaṃ na me nāsti sarvaṃ brahmeti vidyate || 41.40||
sarvaṃ brahmeti vākyaṃ na sarvaṃ brahmeti taṃ na hi |
taditi dvaitabhinnaṃ tu tvamiti dvaitamapyalam || 41.41||
evaṃ kiñcitkvacinnāsti sarvaṃ śāntaṃ nirāmayam |
ekameva dvayaṃ nāsti ekatvamapi nāsti hi || 41.42||
bhinnadvandvaṃ jagaddoṣaṃ saṃsāradvaitavṛttikam |
sākṣivṛttiprapañcaṃ vā akhaṇḍākāravṛttikam || 41.43||
akhaṇḍaikaraso nāsti gururvā śiṣya eva vā |
bhavaddarśanamātreṇa sarvamevaṃ na saṃśayaḥ || 41.44||
brahmajyotirahaṃ prāpto jyotiṣāṃ jyotirasmyahaṃ (jyotirasmyaho) |
namaste suguro brahmannamaste gurunandana |
evaṃ kṛtya namaskāraṃ tūṣṇīmāste sukhī svayam || 41.45||
kiṃ caṇḍabhānukaramaṇḍaladaṇḍitāni
kāṣṭhāmukheṣu galitāni namastatīti |
yādṛkca tādṛgatha śaṅkaraliṅgasaṅga-
bhaṅgīni pāpakalaśailakulāni sadyaḥ |
śrīmṛtyuñjaya rañjaya tribhuvanādhyakṣa prabho pāhi naḥ || 41.46||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
granthapraśastinirūpaṇaṃ nāma ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
42. nidāghānubhavavarṇanaprakaraṇaṃ nāma dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
śrutaṃ kiñcinmayā proktaṃ brahmajñānaṃ sudurlabham |
manasā dhāritaṃ brahma cittaṃ kīdṛksthitaṃ vada || 42.1||
nidāghaḥ -
śaṛṇu tvaṃ suguro brahmaṃstvatprasādādvadāmyaham |
mamājñānaṃ mahādoṣaṃ mahājñānanirodhakam || 42.2||
sadā karmaṇi viśvāsaṃ prapañce satyabhāvanam |
naṣṭaṃ sarvaṃ kṣaṇādeva tvatprasādānmahadbhayam || 42.3||
etāvantamimaṃ kālamajñānaripuṇā hṛtam |
mahadbhayaṃ ca naṣṭaṃ me karmatattvaṃ ca nāśitam || 42.4||
ajñānaṃ manasā pūrvamidānīṃ brahmatāṃ gatam |
purāhaṃ cittavadbhūtaḥ idānīṃ sanmayo'bhavam || 42.5||
pūrvamajñānavadbhāvaṃ idānīṃ sanmayaṃ gatam |
ajñānavatsthito'haṃ vai brahmaivāhaṃ paraṃ gataḥ || 42.6||
purā'haṃ cittavadbhrānto brahmaivāhaṃ paraṃ gataḥ |
sarvo vigalito doṣaḥ sarvo bhedo layaṃ gataḥ || 42.7||
sarvaḥ prapañco galitaścittameva hi sarvagam |
sarvāntaḥkaraṇaṃ līnaṃ brahmasadbhāvabhāvanāt || 42.8||
ahameva cidākāśa ahameva hi cinmayaḥ |
ahameva hi pūrṇātmā ahameva hi nirmalaḥ || 42.9||
ahamevāhameveti bhāvanāpi vinirgatā |
ahameva cidākāśo brāhmaṇatvaṃ na kiñcana || 42.10||
śūdro'haṃ śvapaco'haṃ vai varṇī cāpi gṛhasthakaḥ |
vānaprastho yatirahamityayaṃ cittavibhramaḥ || 42.11||
tattadāśramakarmāṇi cittena parikalpitam |
ahameva hi lakṣyātmā ahameva hi pūrṇakaḥ || 42.12||
ahamevāntarātmā hi ahameva parāyaṇam |
ahameva sadādhāra ahameva sukhātmakaḥ || 42.13||
tvatprasādādahaṃ brahmā tvatprasādājjanārdanaḥ |
tvatprasādāccidākāśaḥ śivo'haṃ nātra saṃśayaḥ || 42.14||
tvatprasādādahaṃ cidvai tvatprasādānna me jagat |
tvatprasādādvimukto'smi tvatprasādātparaṃ gataḥ || 42.15||
tvatprasādādvyāpako'haṃ tvatprasādānniraṅkuśaḥ |
tvatprasādena tīrṇo'haṃ tvatprasādānmahatsukham || 42.16||
tvatprasādādahaṃ brahma tvatprasādāttvameva na |
tvatprasādādidaṃ nāsti tvatprasādānna kiñcana || 42.17||
tvatprasādānna me kiñcittvatprasādānna me vipat |
tvatprasādānna me bhedastvatprasādānna me bhayam || 42.18||
tvatprasādānname rogastvatprasādānna me kṣatiḥ |
yatpādāmbujapūjayā harirabhūdarcyo yadaṅghryarcanā-
darcyā'bhūt kamalā vidhiprabhṛtayo hyarcyā yadājñāvaśāt |
taṃ kālāntakamantakāntakamumākāntaṃ muhuḥ santataṃ
santaḥ svāntasarojarājacaraṇāmbhojaṃ bhajantyādarāt || 42.19||
kiṃ vā dharmaśatāyutārjitamahāsaukhyaikasīmāyutaṃ
nākaṃ pātamahograduḥkhanikaraṃ deveṣu tuṣṭipradam |
tasmācchaṅkaraliṅgapūjanamumākāntapriyaṃ muktidaṃ
bhūmānandaghanaikamuktiparamānandaikamodaṃ mahaḥ || 42.20||
ye śāmbhavāḥ śivaratāḥ śivanāmamātra-
śabdākṣarajñahṛdayā bhasitatripuṇḍrāḥ |
yāṃ prāpnuvanti gatimīśapadāmbujodya-
ddhyānānuraktahṛdayā na hi yogasāṅkhyaiḥ || 42.21||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
nidāghānubhavavarṇanaprakaraṇaṃ nāma dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
43. nidāghānubhavavarṇanaprakaraṇaṃ nāma tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ
nidāghaḥ -
na paśyāmi śarīraṃ vā liṅgaṃ karaṇameva vā |
na paśyāmi mano vāpi na paśyāmi jaḍaṃ tataḥ || 43.1||
na paśyāmi cidākāśaṃ na paśyāmi jagatkvacit |
na paśyāmi hariṃ vāpi na paśyāmi śivaṃ ca vā || 43.2||
ānandasyāntare lagnaṃ tanmayatvānna cotthitaḥ |
na paśyāmi sadā bhedaṃ na jaḍaṃ na jagatkvacit || 43.3||
na dvaitaṃ na sukhaṃ duḥkhaṃ na gururna parāparam |
na guṇaṃ vā na turyaṃ vā na buddhirna ca saṃśayaḥ || 43.4||
na ca kālaṃ na ca bhayaṃ na ca śokaṃ śubhāśubham |
na paśyāmi sandīnaṃ na bandhaṃ na ca sambhavam || 43.5||
na dehendriyasadbhāvo na ca sadvastu sanmanaḥ |
na paśyāmi sadā sthūlaṃ na kṛśaṃ na ca kubjakam || 43.6||
na bhūmirna jalaṃ nāgnirna moho na ca mantrakam |
na gururna ca vākyaṃ vā na dṛḍhaṃ na ca sarvakam || 43.7||
na jagacchravaṇaṃ caiva nididhyāsaṃ na cāparaḥ |
ānandasāgare magnastanmayatvānna cotthitaḥ || 43.8||
ānando'hamaśeṣo'hamajo'hamamṛtosmyaham |
nityo'hamiti niścitya sadā pūrṇo'smi nityadhīḥ || 43.9||
pūrṇo'haṃ pūrṇacitto'haṃ puṇyo'haṃ jñānavānaham |
śuddho'haṃ sarvamukto'haṃ sarvākāro'hamavyayaḥ || 43.10||
cinmātro'haṃ svayaṃ so'haṃ tattvarūpo'hamīśvaraḥ |
parāparo'haṃ turyo'haṃ prasanno'haṃ raso'smyaham || 43.11||
brahmā'haṃ sarvalakṣyo'haṃ sadā pūrṇo'hamakṣaraḥ |
mamānubhavarūpaṃ yatsarvamuktaṃ ca sadguro || 43.12||
namaskaromi te nāhaṃ sarvaṃ ca gurudakṣiṇā |
maddehaṃ tvatpade dattaṃ tvayā bhasmīkṛtaṃ kṣaṇāt || 43.13||
mamātmā ca mayā dattaḥ svayamātmani pūritaḥ |
tvamevāhamahaṃ ca tvamahameva tvameva hi || 43.14||
aikyārṇavanimagno'smi aikyajñānaṃ tvameva hi |
ekaṃ caitanyamevāhaṃ tvayā gantuṃ na śakyate || 43.15||
gantavyadeśo nāstyeva ekākāraṃ na cānyataḥ |
tvayā gantavyadeśo na mayā gantavyamasti na || 43.16||
ekaṃ kāraṇamekaṃ ca ekameva dvayaṃ na hi |
tvayā vaktavyakaṃ nāsti mayā śrotavyamapyalam || 43.17||
tvameva sadgururnāsi ahaṃ nāsmi saśiṣyakaḥ |
(tvameva sadgururnāsi na ca sacchiṣyako'smyaham) |
brahmamātramidaṃ sarvamasminmāno'smi tanmayaḥ || 43.18||
bhedābhedaṃ na paśyāmi kāryākāryaṃ na kiñcana |
mamaiva cennamaskāro niṣprayojana eva hi || 43.19||
tavaiva cennamaskāro bhinnatvānna phalaṃ bhavet |
tava cenmama cedbhedaḥ phalābhāvo na saṃśayaḥ || 43.20||
namaskṛto'haṃ yuṣmākaṃ bhavānajñīti vakṣyati |
mamaivāpakariṣyāmi paricchinno bhavāmyaham || 43.21||
mamaiva cennamaskāraḥ phalaṃ nāsti svataḥ sthite |
kasyāpi ca namaskāraḥ kadācidapi nāsti hi || 43.22||
sadā caitanyamātratvānnāhaṃ na tvaṃ na hi dvayam |
na bandhaṃ na paro nānye nāhaṃ nedaṃ na kiñcana || 43.23||
na dvayaṃ naikamadvaitaṃ niścitaṃ na mano na tat |
na bījaṃ na sukhaṃ duḥkhaṃ nāśaṃ niṣṭhā na satsadā || 43.24||
nāsti nāsti na sandehaḥ kevalātparamātmani |
na jīvo neśvaro naiko na candro nāgnilakṣaṇaḥ || 43.25||
na vārtā nendriyo nāhaṃ na mahattvaṃ guṇāntaram |
na kālo na jagannānyo na vā kāraṇamadvayam || 43.26||
nonnato'tyantahīno'haṃ na muktastvatprasādataḥ |
sarvaṃ nāstyeva nāstyeva sarvaṃ brahmaiva kevalam || 43.27||
ahaṃ brahma idaṃ brahma ātma brahmāhameva hi |
sarvaṃ brahma na sandehastvatprasādānmaheśvaraḥ || 43.28||
tvameva sadgururbrahma na hi sadgururanyataḥ |
ātmaiva sadgururbrahma śiṣyo hyātmaiva sadguruḥ || 43.29||
guruḥ prakalpate śiṣyo guruhīno na śiṣyakaḥ |
śiṣye sati guruḥ kalpyaḥ śiṣyābhāve gururna hi || 43.30||
guruśiṣyavihīnātmā sarvatra svayameva hi |
cinmātrātmani kalpyo'haṃ cinmātrātmā na cāparaḥ || 43.31||
cinmātrātmāhamevaiko nānyatkiñcinna vidyate |
sarvasthito'haṃ satataṃ nānyaṃ paśyāmi sadguroḥ || 43.32||
nānyatpaśyāmi cittena nānyatpaśyāmi kiñcana |
sarvābhāvānna paśyāmi sarvaṃ ceddṛśyatāṃ pṛthak || 43.33||
evaṃ brahma prapaśyāmi nānyadastīti sarvadā |
aho bhedaṃ prakupitaṃ aho māyā na vidyate || 43.34||
aho sadgurumāhātmyamaho brahmasukhaṃ mahat |
aho vijñānamāhātmyamaho sajjanavaibhavaḥ || 43.35||
aho mohavināśaśca aho paśyāmi satsukham |
aho cittaṃ na paśyāmi aho sarvaṃ na kiñcana || 43.36||
ahameva hi nānyatra ahamānanda eva hi |
mamāntaḥkaraṇe yadyanniścitaṃ bhavadīritam || 43.37||
sarvaṃ brahma paraṃ brahma na kiñcidanyadaivatam |
evaṃ paśyāmi satataṃ nānyatpaśyāmi sadguro || 43.38||
evaṃ niścitya tiṣṭhāmi svasvarūpe mamātmani || 43.39||
agādha(bodha)vedavākyato na cādhibheṣajaṃ bhave-
dumādhavāṅghripaṅkajasmṛtiḥ prabodhamokṣadā |
prabuddhabhedavāsanāniruddhahṛttamobhide
mahārujāghavaidyamīśvaraṃ hṛdambuje bhaje || 43.40||
dyatatpradagdhakāmadeha dugdhasannibhaṃ pramugdhasāmi |
somadhāriṇaṃ śrutīḍyagadyasaṃstutaṃ tvabhedyamekaśaṅkaram || 43.41||
varaḥ kaṅkaḥ kāko bhavadubhayajāteṣu niyataṃ
mahāśaṅkātaṅkairvidhivihitaśāntena manasā |
yadi svairaṃ dhyāyannagapatisutānāyakapadaṃ
sa evāyaṃ dhuryo bhavati munijāteṣu niyatam || 43.42||
kaḥ kālāntakapādapadmabhajanādanyaddhṛdā kaṣṭadāṃ
dharmābhāsaparamparāṃ prathayate mūrkho kharīṃ tauragīm |
kartuṃ yatnaśatairaśakyakaraṇairvindeta duḥkhādikaṃ (duḥkhādhikaṃ)
tadvatsāmbapadāmbujārcanaratiṃ tyaktvā vṛthā duḥkhabhāk || 43.43||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
nidāghānubhavavarṇanaprakaraṇaṃ nāma tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
44. nidāghānubhavavarṇanaṃ nāma catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ
nidāghaḥ -
śaṛṇuśva sadguro brahmaṃstvatprasādānviniścitam |
ahameva hi tadbrahma ahameva hi kevalam || 44.1||
ahameva hi nityātmā ahameva sadā'jaraḥ |
ahameva hi śāntātmā ahameva hi niṣkalaḥ || 44.2||
ahameva hi niścintaḥ ahameva sukhātmakaḥ |
ahameva gurustvaṃ hi ahaṃ śiṣyo'smi kevalam || 44.3||
ahamānanda evātmā ahameva nirañjanaḥ |
ahaṃ turyātigo hyātmā ahameva guṇojjhitaḥ || 44.4||
ahaṃ videha evātmā ahameva hi śaṅkaraḥ |
ahaṃ vai paripūrṇātmā ahameveśvaraḥ paraḥ || 44.5||
ahameva hi lakṣyātmā ahameva manomayaḥ |
ahameva hi sarvātmā ahameva sadāśivaḥ || 44.6||
ahaṃ viṣṇurahaṃ brahmā ahamindrastvahaṃ surāḥ |
ahaṃ vai yakṣarakṣāṃsi piśācā guhyakāstathā || 44.7||
ahaṃ samudrāḥ sarita ahameva hi parvatāḥ |
ahaṃ vanāni bhuvanaṃ ahamevedameva hi || 44.8||
nityatṛpto hyahaṃ śuddhabuddho'haṃ prakṛteḥ paraḥ |
ahameva hi sarvatra ahameva hi sarvagaḥ || 44.9||
ahameva mahānātmā sarvamaṅgalavigrahaḥ |
ahameva hi mukto'smi śuddho'smi paramaḥ śivaḥ || 44.10||
ahaṃ bhūmirahaṃ vāyurahaṃ tejo hyahaṃ nabhaḥ |
ahaṃ jalamahaṃ sūryaścandramā bhagaṇā hyaham || 44.11||
ahaṃ lokā alokāśca ahaṃ lokyā ahaṃ sadā |
ahamātmā pāradṛśya ahaṃ prajñānavigrahaḥ || 44.12||
ahaṃ śūnyo aśūnyo'haṃ sarvānandamayo'smyaham |
śubhāśubhaphalātīto hyahameva hi kevalam || 44.13||
ahameva ṛtaṃ satyamahaṃ saccitsukhātmakaḥ |
ahamānanda evātmā bahudhā caikadhā sthitaḥ || 44.14||
ahaṃ bhūtabhaviṣyaṃ ca vartamānamahaṃ sadā |
ahameko dvidhāhaṃ ca bahudhā cāhameva hi || 44.15||
ahameva paraṃ brahma ahameva prajāpatiḥ |
svarāṭsaṃrāḍ jagadyonirahameva hi sarvadā || 44.16||
ahaṃ viśvastaijasaśca prājño'haṃ turya eva hi |
ahaṃ prāṇo manaścāhamahamindriyavargakaḥ || 44.17||
ahaṃ viśvaṃ hi bhuvanaṃ gaganātmāhameva hi |
anupādhi upādhyaṃ yattatsarvamahameva hi || 44.18||
upādhirahitaścāhaṃ nityānando'hameva hi |
evaṃ niścayavānantaḥ sarvadā sukhamaśnute |
evaṃ yaḥ śaṛṇuyānnityaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate || 44.19||
nityo'haṃ nirvikalpo janavanabhuvane pāvano'haṃ manīṣī
viśvo viśvātigo'haṃ prakṛtivinikṛto ekadhā saṃsthito'ham |
nānākāravināśajanmarahitasvajñānakāryojjhitaiḥ
bhūmānandaghano'smyahaṃ paraśivaḥ satyasvarūpo'smyaham || 44.20||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
nidāghānubhavavarṇanaṃ nāma catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
45. nidāghakṛtagurustutivarṇanaṃ nāma pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
nidāghaḥ -
puṇye śivarahasye'sminnitihāse śivodite |
devyai śivena kathite devyā skandāya modataḥ || 45.1||
tadetasminhi ṣaṣṭhāṃśe ṣaḍāsyakamalodite |
pārameśvaravijñānaṃ śrutametanmahāghabhit || 45.2||
mahāmāyātamastomavinivāraṇabhāskaram |
asyādhyāyaikakathanādvijñānaṃ mahadaśnute || 45.3||
ślokasya śravaṇenāpi jīvanmukto na saṃśayaḥ |
etadgranthapravaktā hi ṣaṇmukhaḥ śiva eva hi || 45.4||
jaigīṣavyo mahāyogī sa eva śravaṇe'rhati |
bhasmarudrākṣadhṛṅnityaṃ sadā hyatyāśramī muniḥ || 45.5||
etadgranthapravaktā hi sa gururnātra saṃśayaḥ |
etadgranthapravaktā hi paraṃ brahma na saṃśayaḥ || 45.6||
etadgranthapravaktā hi śiva eva na cāparaḥ |
etadgranthapravaktā hi sākṣāddevī na saṃśayaḥ || 45.7||
etadgranthapravaktā hi gaṇeśo nātra saṃśayaḥ |
etadgranthapravaktā hi skandaḥ skanditatārakaḥ || 45.8||
etadgranthapravaktā hi nandikeśo na saṃśayaḥ |
etadgranthapravaktā hi dattātreyo muniḥ svayam || 45.9||
etadgranthapravaktā hi dakṣiṇāmūrtireva hi |
etadgranthārthakathane bhāvane munayaḥ surāḥ || 45.10||
na śaktā muniśārdūla tvadṛte'haṃ śivaṃ śape |
etadgranthārthavaktāraṃ guruṃ sarvātmanā yajet || 45.11||
etadgranthapravaktā tu śivo vighneśvaraḥ svayam |
pitā hi janmado dātā gururjanmavināśakaḥ || 45.12||
etadgranthaṃ samabhyasya gurorvākyādviśeṣataḥ |
na duhyeta guruṃ śiṣyo manasā kiñca kāyataḥ || 45.13||
gurureva śivaḥ sākṣādgurureva śivaḥ svayam |
śive ruṣṭe gurustrātā gurau ruṣṭe na kaścana || 45.14||
etadgranthapadābhyāse śraddhā vai kāraṇaṃ param |
aśraddhadhānaḥ puruṣo naitalleśamihārhati || 45.15||
śraddhaiva paramaṃ śreyo jīvabrahmaikyakāraṇam |
asti brahmeti ca śrutvā bhāvayansanta eva hi || 45.16||
śivaprasādahīno yo naitadgranthārthavidbhavet |
bhāvagrāhyo'yamātmāyaṃ para ekaḥ śivo dhruvaḥ || 45.17||
sarvamanyatparityajya dhyāyīteśānamavyayam |
śivajñānamidaṃ śuddhaṃ dvaitādvaitavināśanam || 45.18||
anyeṣu ca purāṇeṣu itihāseṣu na kvacit |
etādṛśaṃ śivajñānaṃ śrutisāramahodayam || 45.19||
uktaṃ sākṣācchivenaitadyogasāṅkhyavivarjitam |
bhāvanāmātrasulabhaṃ bhaktigamyamanāmayam || 45.20||
mahānandapradaṃ sākṣātprasādenaiva labhyate |
tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ || 45.21||
etadgranthaṃ guroḥ śrutvā na pūjāṃ kurute yadi |
śvānayoniśataṃ prāpya caṇḍālaḥ koṭijanmasu || 45.22||
etadgranthasya māhātmyaṃ na yajantīśvaraṃ hṛdā |
sa sūkaro bhavatyeva sahasraparivatsarān || 45.23||
etadgranthārthavaktāramabhyasūyeta yo dvijaḥ |
anekabrahmakalpaṃ ca viṣṭhāyāṃ jāyate krimiḥ || 45.24||
etadgranthārthavidbrahmā sa brahma bhavati svayam |
kiṃ punarbahunoktena jñānametadvimuktidam || 45.25||
yastvetacchṛṇuyācchivodimahāvedāntāmbudhi (?)
vīcijātapuṇyaṃ nāpekṣatyaniśaṃ na cābdakalpaiḥ |
śabdānāṃ nikhilo raso hi sa śivaḥ kiṃ vā tuṣādri
parikhaṇḍanato bhavetsyāttaṇḍulo'pi sa mṛṣā bhavamohajālam || 45.26||
tadvatsarvamaśāstramityeva hi satyaṃ
dvaitātthaṃ (dvaitotthaṃ) parihāya vākyajālam |
evaṃ tvaṃ tvaniśaṃ bhajasva nityaṃ
śāntodyakhilavāksamūhabhāvanā || 45.27||
satyatvābhāvabhāvito'nurūpaśīlaḥ |
sampaśyañjagadidamāsamañjasaṃ sadā hi || 45.28||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
nidāghakṛtagurustutivarṇanaṃ nāma pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
46. jñānopāyabhūtaśivavratanirūpaṇaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ
nidāghaḥ -
etadgranthaṃ sadā śrutvā cittajāḍyamakurvataḥ |
yāvaddehaṃ sadāvittaiḥ śuśrūṣetpūjayedgurum || 46.1||
tatpūjayaiva satataṃ ahaṃ brahmeti niścinu |
nityaṃ pūrṇo'smi nityo'smi sarvadā śāntavigrahaḥ || 46.2||
etadevātmavijñānaṃ ahaṃ brahmeti nirṇayaḥ |
niraṅkuśasvarūpo'smi ativarṇāśramī bhava || 46.3||
agnirityādibhirmantraiḥ sarvadā bhasmadhāraṇam |
triyāyuṣaistryambakaiśca kurvanti ca tripuṇḍrakam || 46.4||
tripuṇḍradhāriṇāmeva sarvadā bhasmadhāraṇam |
śivaprasādasampattirbhaviṣyati na saṃśayaḥ || 46.5||
śivaprasādādetadvai jñānaṃ samprāpyate dhruvam |
śirovratamidaṃ proktaṃ kevalaṃ bhasmadhāraṇam || 46.6||
bhasmadhāraṇamātreṇa jñānametadbhaviṣyati |
ahaṃ vatsaraparyantaṃ kṛtvā vai bhasmadhāraṇam || 46.7||
tvatpādābjaṃ prapanno'smi tvatto labdhātmanirvṛtiḥ |
sarvādhārasvarūpo'haṃ saccidānandamātrakam || 46.8||
brahmātmāhaṃ sulakṣaṇyo brahmalakṣaṇapūrvakam |
ānandānubhavaṃ prāptaḥ saccidānandavigrahaḥ || 46.9||
guṇarūpādimukto'smi jīvanmukto na saṃśayaḥ |
maitryādiguṇasampanno brahmaivāhaṃ paro mahān || 46.10||
samādhimānahaṃ nityaṃ jīvanmukteṣu sattamaḥ |
ahaṃ brahmāsmi nityo'smi samādhiriti kathyate || 46.11||
prārabdhapratibandhaśca jīvanmukteṣu vidyate |
prārabdhavaśato yadyatprāpyaṃ bhuñje sukhaṃ vasa || 46.12||
dūṣaṇaṃ bhūṣaṇaṃ caiva sadā sarvatra sambhavet |
svasvaniścayato buddhyā mukto'hamiti manyate || 46.13||
ahameva paraṃ brahma ahameva parā gatiḥ |
evaṃ niścayavānnityaṃ jīvanmukteti kathyate || 46.14||
etadbhedaṃ ca santyajya svarūpe tiṣṭhati prabhuḥ |
indriyārthavihīno'hamindriyārthavivarjitaḥ || 46.15||
sarvendriyaguṇātītaḥ sarvendriyavivarjitaḥ |
sarvasya prabhurevāhaṃ sarvaṃ mayyeva tiṣṭhati || 46.16||
ahaṃ cinmātra evāsmi saccidāndavigrahaḥ |
sarvaṃ bhedaṃ sadā tyaktvā brahmabhedamapi tyajet || 46.17||
ajasraṃ bhāvayannityaṃ videho mukta eva saḥ |
ahaṃ brahma paraṃ brahma ahaṃ brahma jagatprabhuḥ || 46.18||
ahameva guṇātītaḥ ahameva manomayaḥ |
ahaṃ mayyo manomeyaḥ prāṇameyaḥ sadāmayaḥ || 46.19||
sadṛṅmayo brahmamayo'mṛtamayaḥ
sabhūtomṛtameva (sambhūto'mṛteva) hi |
ahaṃ sadānandadhano'vyayaḥ sadā |
sa vedamayyo praṇavo'hamīśaḥ || 46.20||
apāṇipādo javano gṛhītā apaśyaḥ paśyāmyātmavatsarvameva |
yattadbhūtaṃ yacca bhavyo'hamātmā sarvātīto vartamāno'hameva || 46.22||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
jñānopāyabhūtaśivavratanirūpaṇaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
47. ṛbhukṛtasaṅgrahopadeśavarṇanaṃ nāma saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
ṛbhuḥ -
nidāgha śaṛṇu vakṣyāmi dṛḍhīkaraṇamastu te |
śivaprasādaparyantamevaṃ bhāvaya nityaśaḥ || 47.1||
ahameva paraṃ brahma ahameva sadāśivaḥ |
ahameva hi cinmātramahameva hi nirguṇaḥ || 47.2||
ahameva hi caitanyamahameva hi niṣkalaḥ |
ahameva hi śūnyātmā ahameva hi śāśvataḥ || 47.3||
ahameva hi sarvātmā ahameva hi cinmayaḥ |
ahameva paraṃ brahma ahameva maheśvaraḥ || 47.4||
ahameva jagatsākṣī ahameva hi sadguruḥ |
ahameva hi muktātmā ahameva hi nirmalaḥ || 47.5||
ahamevāhamevoktaḥ ahameva hi śaṅkaraḥ |
ahameva hi mahāviṣṇurahameva caturmukhaḥ || 47.6||
ahameva hi śuddhātmā hyahameva hyahaṃ sadā |
ahameva hi nityātmā ahameva hi matparaḥ || 47.7||
ahameva manorūpaṃ ahameva hi śītalaḥ |
ahamevāntaryāmī ca ahameva pareśvaraḥ || 47.8||
evamuktaprakāreṇa bhāvayitvā sadā svayam |
dravyo'sti cenna kuryāttu vañcakena guruṃ param || 47.9||
kumbhīpāke sughore tu tiṣṭhatyeva hi kalpakān |
śrutvā nidāghaścothāya putradārānpradattavān || 47.10||
svaśarīraṃ ca putratve datvā sādarapūrvakam |
dhanadhānyaṃ ca vastrādīndatvā'tiṣṭhatsamīpataḥ || 47.11||
gurostu dakṣiṇāṃ datvā nidāghastuṣṭavānṛbhum |
santuṣṭo'smi mahābhāga tava śuśrūṣayā sadā || 47.12||
brahmavijñānamāpto'si sukṛtārtho na saṃśayaḥ |
brahmarūpamidaṃ ceti niścayaṃ kuru sarvadā || 47.13||
niścayādaparo mokṣo nāsti nāstīti niścinu |
niścayaṃ kāraṇaṃ mokṣo nānyatkāraṇamasti vai || 47.14||
sakalabhuvanasāraṃ sarvavedāntasāraṃ
samarasagurusāraṃ sarvavedārthasāram |
sakalabhuvanasāraṃ saccidānandasāraṃ
samarasajayasāraṃ sarvadā mokṣasāram || 47.15||
sakalajananamokṣaṃ sarvadā turyamokṣaṃ
sakalasulabhamokṣaṃ sarvasāmrājyamokṣam |
viṣayarahitamokṣaṃ vittasaṃśoṣamokṣaṃ
śravaṇamananamātrādetadatyantamokṣam || 47.16||
tacchuśrūṣā ca bhavataḥ tacchrutvā ca prapedire |
evaṃ sarvavacaḥ śrutvā nidāghaṛṣidarśitam |
śukādayo mahāntaste paraṃ brahmamavāpnuvan || 47.17||
śrutvā śivajñānamidaṃ ṛbhustadā nidāghamāhetthaṃ munīndramadhye |
mudā hi te'pi śrutiśabdasāraṃ śrutvā praṇamyāhuratīva harṣāt || 47.18||
munayaḥ -
pitā mātā bhrātā gururasi vayasyo'tha hitakṛ-
davidyābdheḥ pāraṃ gamayasi bhavāneva śaraṇam |
balenāsmānnītvā mama vacanabalenaiva sugamaṃ
pathaṃ prāptyaivārthaiḥ śivavacanato'smānsukhayasi || 47.19||
(balenāsmāṃstvaṃ vai śiva vacanabalenaiva sugamaṃ
pathaṃ prāptyaivārthaiḥ śivavacanato'smānsukhayasi) || 47.19||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
ṛbhukṛtasaṅgrahopadeśavarṇanaṃ nāma saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
48. skandakṛtaśivavratopadeśavarṇanaṃ nāma aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
skandaḥ -
jñānāṅgasādhanaṃ vakṣye śaṛṇu vakṣyāmi te hitam |
yatkṛtvā jñānamāpnoti tatprasādātparameṣṭhinaḥ
(tatprādātparameṣṭhinaḥ) || 48.1||
jaigīṣavya śaṛṇuṣvaitatsāvadhānena cetasā |
prathamaṃ vedasamproktaṃ karmācaraṇamiṣyate || 48.2||
upanīto dvijo vāpi vaiśyaḥ kṣatriya eva vā |
agnirityādibhirmantrairbhasmadhṛkpūyate tvaghaiḥ || 48.3||
triyāyuṣaistryambakaiśca tripuṇḍraṃ bhasmanā''caret |
liṅgārcanaparo nityaṃ rudrākṣāndhārayankramaiḥ || 48.4||
kaṇṭhe bāhvorvakṣasī ca mālābhiḥ śirasā tathā |
tripuṇḍravaddhārayeta rudrākṣānkramaśo mune || 48.5||
ekānanaṃ dvivaktraṃ vā trivaktraṃ caturāsyakam |
pañcavaktraṃ ca ṣaṭsapta tathāṣṭadaśakaṃ nava || 48.6||
ekādaśaṃ dvādaśaṃ vā tathordhvaṃ dhārayetkramāt |
bhasmadhāraṇamātreṇa prasīdati maheśvaraḥ || 48.7||
rudrākṣadhāraṇādeva naro rudratvamāpnuyāt |
bhasmarudrākṣadhṛṅmartyo jñānāṅgī bhavati priyaḥ || 48.8||
rudrādhyāyī bhasmaniṣṭhaḥ pañcākṣarajapādaraḥ |
bhasmoddhūlitadeho'yaṃ śrīrudraṃ prajapandvijaḥ || 48.9||
sarvapāpairvimuktaśca jñānaniṣṭho bhavenmune |
bhasmasañchannasarvāṅgo bhasmabhālatripuṇḍrakaḥ || 48.10||
vedamaulijavākyeṣu vicārādhikṛto bhavet |
nānyapuṇḍradharo vipro yatirvā viprasattama || 48.11||
śamādiniyamopetaḥ kṣamāyukto'pyasaṃskṛtaḥ |
śirovratamidaṃ proktaṃ bhasmadhāraṇameva hi || 48.12||
śirovrataṃ ca vidhivadyaiścīrṇaṃ munisattama |
teṣāmeva brahmavidyāṃ vadeta gururāstikaḥ || 48.13||
śāmbhavā eva vedeṣu niṣṭhā naṣṭāśubhāḥ param |
śivaprasādasampanno bhasmarudrākṣadhārakaḥ || 48.14||
rudrādhyāyajapāsaktaḥ pañcākṣaraparāyaṇaḥ |
sa eva vedavedāntaśravaṇe'dhikṛto bhavet || 48.15||
nānyapuṇḍradharo vipraḥ kṛtvāpi śravaṇaṃ bahu |
naiva labhyeta tajjñānaṃ prasādena vineśituḥ || 48.16||
prasādajanakaṃ śambhorbhasmadhāraṇameva hi |
śivaprasādahīnānāṃ jñānaṃ naivopajāyate || 48.17||
prasāde sati devasya vijñānasphuraṇaṃ bhavet |
rudrādhyāyajāpināṃ tu bhasmadhāraṇapūrvakam || 48.18||
prasādo jāyate śambhoḥ punarāvṛttivarjitaḥ |
prasāde sati devasya vedāntasphuraṇaṃ bhavet || 48.19||
tasyaivākathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ |
pañcākṣarajapādeva pañcāsyadhyānapūrvakam || 48.20||
tasyaiva bhavati jñānaṃ śivaproktamidaṃ dhruvam |
sarvaṃ śivātmakaṃ bhāti jagadetatcarācaram || 48.21||
sa prasādo maheśasya vijñeyaḥ śāmbhavottamaiḥ |
śivaliṅgārcanādeva prasādaḥ śāmbhavottame || 48.22||
niyamādbilvapatraiśca bhasmadhāraṇapūrvakam |
prasādo jāyate śambhoḥ sākṣājjñānaprakāśakaḥ || 48.23||
śivakṣetranivāsena jñānaṃ samyagdṛḍhaṃ bhavet |
śivakṣetranivāse tu bhasmadhāryadhikāravān || 48.24||
naktāśanārcanādeva prīyeta bhagavānbhavaḥ |
pradoṣapūjanaṃ śambhoḥ prasādajanakaṃ param || 48.25||
somavāre niśītheṣu pūjanaṃ priyamīśituḥ |
bhūtāyāṃ bhūtanāthasya pūjanaṃ paramaṃ priyam || 48.26||
śivaśabdoccāraṇaṃ ca prasādajanakaṃ mahat |
jñānāṅgasādhaneṣvevaṃ śivabhaktārcanaṃ mahat || 48.27||
bhaktānāmarcanādeva śivaḥ prīto bhaviṣyati |
ityetattaṃ samāsena jñānāṅgaṃ kathitaṃ mayā |
akaitavena bhāvena śravaṇīyo maheśvaraḥ || 48.28||
sūtaḥ -
yaḥ ko'pi prasabhaṃ pradoṣasamaye bilvīdalālaṅkṛtaṃ
liṅgaṃ tuṅgamapārapuṇyavibhavaiḥ paśyedathārceta vā |
prāptaṃ rājyamavāpya kāmahṛdayastuṣyedakāmo yadi
muktidvāramapāvṛtaṃ sa tu labhecśambhoḥ kaṭākṣāṅkuraiḥ || 48.29||
acalātularājakanyakākucalīlāmalabāhujālamīśam |
bhajatāmanalākṣipādapadmaṃ bhavalīlaṃ na bhaveta cittabālam || 48.30||
bhasmatripuṇḍraracitāṅgakabāhubhāla-
rudrākṣajālakavacāḥ śrutisūktimālāḥ |
vedoruratnapadakāṅkitaśambhunāma-
lolā hi śāmbhavavarāḥ pariśīlayanti || 48.31||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe ṛbhunidāghasaṃvāde
skandakṛtaśivavratopadeśavarṇanaṃ nāma aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
49. śivasya jñānadātṛtvanirūpaṇaṃ nāma ekonapañcāśo'dhyāyaḥ
skandaḥ -
purā magadhadeśīyo brāhmaṇo vedapāragaḥ |
ucathyatanayo vāgmī vedārthapravaṇe dhṛtaḥ || 49.1||
nāmnā sudarśano viprānpāṭhayañśāstramuttamam |
vedāntaparayā bhaktyā varṇāśramarataḥ sadā || 49.2||
mokṣamicchedapi sadā vipro'pi ca janārdanāt |
viṣṇupūjāparo nityaṃ viṣṇukṣetreṣu saṃvasan || 49.3||
gopīcandanaphālosau tulasyaivārcayaddharim |
uvāsa niyataṃ vipro viṣṇudhyānaparāyaṇaḥ || 49.4||
daśavarṣamidaṃ tasya kṛtyaṃ dṛṣṭvā janārdanaḥ |
mokṣecchorājuhāvainaṃ puratodbhūya taṃ dvijam || 49.5||
viṣṇuḥ -
aucathya muniśārdūla tapasyabhirataḥ sadā |
vṛṇu kāmaṃ dadāmyeva vinā jñānaṃ dvijottama || 49.6||
sūtaḥ -
iti viṣṇorgiraṃ śrutvā vipraḥ kiñcidbhayānvitaḥ |
praṇipatyāha taṃ viṣṇuṃ stuvannārāyaṇeti tam || 49.7||
sudarśanaḥ -
viṣṇo jiṣṇo namaste'stu śaṅkhacakragadādhara |
tvatpādanalinaṃ prāpto jñānāyānarhaṇaḥ kimu || 49.8||
kimanyairdharmakāmārthairnaśvarairiha śaṅkhabhṛt |
ityuktaṃ tadvacaḥ śrutvā viṣṇu prāha sudarśanam || 49.9||
viṣṇuḥ -
sudarśana śaṛṇuṣvaitanmatto nānyamanā dvija |
vadāmi te hitaṃ satyaṃ mayā prāptaṃ yathā tava || 49.10||
madarcanena dhyānena mokṣecchā jāyate nṛṇām |
mokṣadātā mahādevo jñānavijñānadāyakaḥ || 49.11||
tadarcanena samprāptaṃ mayā pūrvaṃ sudarśanam |
sahasrāraṃ daityahantṛ sākṣāttryakṣaprapūjayā || 49.12||
tamārādhaya yatnena bhasmadhāraṇapūrvakam |
agnirityādibhirmantraistriyāyuṣatripuṇḍrakaiḥ || 49.13||
rudrākṣadhārako nityaṃ rudrapañcākṣarādaraḥ |
śivaliṅgaṃ bilvapatraiḥ pūjayaṃjñānavānbhava || 49.14||
vasankṣetre maheśasya snāhi tīrthe ca śāṅkare |
ahaṃ brahmādayo devāḥ pūjayaiva pinākinaḥ || 49.15||
balinaḥ śivaliṅgasya pūjayā viprasattama |
yasya bhālatalaṃ me'dya tripuṇḍraparicinhitam || 49.16||
brahmendradevamunibhistripuṇḍraṃ bhasmanā dhṛtam |
paśya vakṣasi bāhvorme rudrākṣāṇāṃ srajaṃ śubhām || 49.17||
pañcākṣarajapāsakto rudrādhyāyaparāyaṇaḥ |
trikālamarcayāmīśaṃ bilvapatrairahaṃ śivam || 49.18||
kamalā vimalā nityaṃ komalairbilvapallavaiḥ |
pūjayatyaniśaṃ liṅge tathā brahmādayaḥ surāḥ || 49.19||
munayo manavo'pyevaṃ tathānye dvijasattamāḥ |
nṛpāsurāstathā daityā balinaḥ śivapūjayā || 49.20||
jñānaṃ mokṣastathā bhāgyaṃ labhyate śaṅkarārcanāt |
tasmāttvamapi bhaktyaiva samārādhaya śaṅkaram || 49.21||
paśavo viṣṇuvidhayastathānye munayaḥ surāḥ |
sarveṣāṃ patirīśānastatprasādādvimuktibhāk || 49.22||
prasādajanakaṃ tasya bhasmadhāraṇameva hi |
prasādajanakaṃ tasya mune rudrākṣadhāraṇam || 49.23||
prasādajanakastasya rudrādhyāyajapaḥ sadā |
prasādajanakastasya pañcākṣarajapo dvija || 49.24||
prasādajanakaṃ tasya śivaliṅgaikapūjanam |
prasāde śāmbhave jāte bhuktimuktī kare sthite || 49.25||
tasya bhaktyaiva sarveṣāṃ mocanaṃ bhavapāśataḥ |
tasya prītikaraṃ sākṣādbilvairliṅgasya pūjanam || 49.26||
tasya prītikaraṃ sākṣācchivakṣetreṣu vartanam |
tasya prītikaraṃ sākṣāt śivatīrthaniṣevaṇam || 49.27||
tasya prītikaraṃ sākṣādbhasmarudrākṣadhāraṇam |
tasya prītikaraṃ sākṣātpradoṣe śivapūjanam || 49.28||
tasya prītikaraṃ sākṣādrrudrapañcākṣarāvṛtiḥ |
tasya prītikaraṃ sākṣācchivabhaktajanārcanam || 49.29||
tasya prītikaraṃ sākṣātsome sāyantanārcanam |
tasya prītikaraṃ sākṣāttannirmālyaikabhojanam || 49.30||
tasya prītikaraṃ sākṣādaṣṭamīṣvarcanaṃ niśi |
tasya prītikaraṃ sākṣāccaturdaśyarcanaṃ niśi || 49.31||
tasya prītikaraṃ sākṣāttannāmnāṃ smṛtireva hi |
etāvānena dharmo hi śambhoḥ priyakaro mahān || 49.32||
anyadabhyudayaṃ vipra śrutismṛtiṣu kīrtitam |
dharmo varṇāśramaprokto munibhiḥ kathito mune || 49.33||
avimukte viśeṣeṇa śivo nityaṃ prakāśate |
tasmātkāśīti tatproktaṃ yato hīśaḥ prakāśate || 49.34||
tatraivāmaraṇaṃ tiṣṭhediti jābālikī śrutiḥ |
tatra viśveśvare liṅge nityaṃ brahma prakāśate || 49.35||
tatrānnapūrṇā sarveṣāṃ bhuktyannaṃ samprayacchati |
tatrāsti maṇikarṇākhyaṃ maṇikuṇḍaṃ vinirmitam || 49.36||
jñānodayo'pi tatrāsti sarveṣāṃ jñānadāyakaḥ |
tatra yāhi mayā sārdhaṃ tatraiva vasa vai mune || 49.37||
tatrānte mokṣadaṃ jñānaṃ dadātīśvara eva hi |
ityuktvā tena vipreṇa yayau kāśīṃ hariḥ svayam || 49.38||
snātvā tīrthe cakrasaṃjñe jñānavāpyāṃ haridvijaḥ |
taṃ dvijaṃ snāpayāmāsa bhasmanāpādamastakam || 49.39||
dhṛtatripuṇḍrarudrākṣaṃ kṛtvā taṃ ca sudarśanam |
pūjayaccātha viśveśaṃ pūjayāmāsa ca dvijān || 49.40||
bilvairgandhākṣatairdīpairnaivedyaiśca manoharaiḥ |
tuṣṭāva praṇipatyaivaṃ sa dvijo madhusūdanaḥ || 49.41||
sudarśanaviṣṇū -
bhaja bhaja bhasitānalojvalākṣaṃ bhujagābhogabhujaṅgasaṅgahastam |
bhavabhīmamahograrudramīḍyaṃ bhavabharjakatarjakaṃ mahainasām || 49.42||
vedaghoṣabhaṭakhāṭakāvadhṛgdehadāhadahanāmala kāla |
jūṭakoṭisujaṭātaṭidudyadrāgarañjitaṭinīśaśimaule || 49.43||
śambarāṅkavarabhūṣa pāhi māmambarāntaracarasphuṭavāha |
vārijādyaghanaghoṣa śaṅkara trāhi vārijabhaveḍya maheśa || 49.44||
madagajavarakṛttivāsa śambho madhumadanākṣisaroruhārcyapāda |
yamamadadamanāndhaśikṣa śambho purahara pāhi dayākaṭākṣasāraiḥ || 49.45||
apāṃ puṣpaṃ maulau himabhayaharaḥ bhālanayanaḥ
jaṭājūṭe gaṅgā'mbujavikasanaḥ savyanayanaḥ |
garaṃ kaṇṭhe yasya tribhuvanaguroḥ śambarahara
mataṅgodyatkṛtterbhavaharaṇapādābjabhajanam || 49.46||
śrībilvamūlaśitikaṇṭhamaheśaliṅgaṃ
bilvāmbujottamavaraiḥ paripūjya bhaktyā |
stamberamāṅgavadanottamasaṅgabhaṅga
rājadviṣāṅgaparisaṅgamaheśaśāṅgam || 49.47||
yo gaurīramaṇārcanodyatamatirbhūyo bhavecchāmbhavo
bhakto janmaparamparāsu tu bhavenmukto'tha muktyaṅganā-
kāntasvāntanitāntaśāntahṛdaye kārtāntavārtojjhitaḥ |
viṣṇubrahmasurendrarañjitamumākāntāṅghripaṅkeruha-
dhyānānandanimagnasarvahṛdayaḥ kiñcinna jānātyapi || 49.48||
kāmārātipadāmbujārcanarataḥ pāpānutāpādhika-
vyāpārapravaṇaprakīrṇamanasā puṇyairagaṇyairapi |
no dūyeta viśeṣasantatimahāsārānukārādarā-
dārāgrāhakumāramārasuśarādyāghātabhītairapi || 49.49||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe viṣṇūcathyasaṃvāde
śivasya jñānadātṛtvanirūpaṇaṃ nāma ekonapañcāśo'dhyāyaḥ ||
50. sudarśanasya muktilābhavarṇanaṃ aṃśaśravaṇaphalanirūpaṇaṃ ca nāma pañcāśo'dhyāyaḥ
skandaḥ -
viṣṇustavānte vipro'sau sudarśanasamāhvayaḥ |
snātvā'tha maṇikarṇyāṃ sa bhasmarudrākṣabhūṣaṇaḥ || 50.1||
sañjapañśatarudrīyaṃ pañcākṣaraparāyaṇaḥ |
sampādya bilvapatrāṇi kamalānyamalānyapi || 50.2||
gandhākṣatairdhūpadīpairnaivedyairvividhairapi |
viṣṇūpadiṣṭamārgeṇa nityamantargṛhasya hi || 50.3||
pradakṣiṇaṃ cakārāsau liṅgānyabhyarcayaṃstathā |
viśveśvarāvimukteśau vīreśaṃ ca trilocanam || 50.4||
kṛttivāsaṃ vṛddhakāle kedāraṃ śūlaṭaṅkakam |
ratneśaṃ bhārabhūteśaṃ candreśaṃ siddhakeśvaram || 50.5||
ghaṇṭākarṇeśvaraṃ caiva nāradeśaṃ yameśvaram |
pulastipulaheśaṃ ca vikarṇeśaṃ phaleśvaram || 50.6||
kadrudreśamakhaṇḍeśaṃ ketumāliṃ gabhastikam |
yamuneśaṃ varṇakeśaṃ bhadreśaṃ jyeṣṭhaśaṅkaram || 50.7||
nandikeśaṃ ca rāmeśaṃ karamardeśvaraṃ tathā |
āvardeśaṃ mataṅgeśaṃ vāsukīśaṃ drutīśvaram || 50.8||
sūryeśamaryameśaṃ ca tūṇīśaṃ gālaveśvaram |
kaṇvakātyāyaneśaṃ ca candracūḍeśvaraṃ tathā || 50.9||
udāvarteśvaraṃ caiva tṛṇajyotīśvaraṃ sadā |
kaṅkaṇeśaṃ taṅkaṇeśaṃ skandeśaṃ tārakeśvaram || 50.10||
jambukeśaṃ ca jñāneśaṃ nandīśaṃ gaṇapeśvaram |
etānyantargṛhe vipraḥ pūjayanparayā mudā || 50.11||
ḍhuṇḍhyādigaṇapāṃścaiva bhairavaṃ cāpi nityaśaḥ |
annapūrṇāmannadātrīṃ sākṣāllokaikamātaram || 50.12||
daṇḍapāṇiṃ kṣetrapālaṃ samyagabhyarcya tasthivān |
tīrthānyanyānyapi munirmaṇikarṇyādi sattama || 50.13||
jñānodaṃ siddhakūpaṃ ca vṛddhakūpaṃ piśācakam |
ṛṇamocanatīrthaṃ ca gargatīrthaṃ mahattaram || 50.14||
snātvā saniyamaṃ vipro nityaṃ pañcanade hṛde |
kiraṇāṃ dhūtapāpāṃ ca pañcagaṅgāmapi dvijaḥ || 50.15||
gaṅgāṃ manoramāṃ tuṅgāṃ sarvapāpapraṇāśinīm |
muktimaṇṭapamāsthāya sa japañśatarudriyam || 50.16||
aṣṭottarasahasraṃ vai japanpañcākṣaraṃ dvijaḥ |
pakṣe pakṣe tathā kurvanpañcakrośapradakṣiṇam || 50.17||
antargṛhādbahirdeśe cakārāvasathaṃ tadā |
evaṃ saṃvasatastasya kālo bhūyānavartata || 50.18||
tatra dṛṣṭvā taponiṣṭhaṃ sudarśanasamāhvayam |
viṣṇustadā vai taṃ vipraṃ samāhūya śivārcakam || 50.19||
punaḥ prāha prasannena cetasā munisattamam |
viṣṇuḥ -
bhoḥ sudarśanaviprendra śivārcanaparāyaṇa |
jñānapātraṃ bhavāneva viśveśakṛpayā'dhunā || 50.20||
tvayā tapāṃsi taptāni iṣṭā yajñāstvayaiva hi |
adhītāśca tvayā vedāḥ kāśyāṃ vāso yatastava || 50.21||
bahubhirjanmabhiryena kṛtaṃ kṣetre mahattapaḥ |
tasyaiva siddhyatyamalā kāśīyaṃ muktikāśikā || 50.22||
tava bhāgyasya nānto'sti mune tvaṃ bhāgyavānasi |
kiñcaikaṃ tava vakṣyāmi hitamātyantikaṃ śaṛṇu || 50.23||
viśveśakṛpayā te'dya muktirante bhaviṣyati |
rudrākṣanāmapuṇyaṃ yannāmnāṃ sāhasramuttamam || 50.24||
upadekṣyāmi te vipra nāmasāhasramīśituḥ |
tenārcayeśaṃ viśveśaṃ bilvapatrairmanoharaiḥ || 50.25||
varṣamekaṃ nirāhāro viśveśaṃ pūjayansadā |
saṃvatsarānte muktastvaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 50.26||
tvaddehāpagame mantraṃ pañcākṣaramanuttamam |
dadāti devo viśveśastena mukto bhaviṣyati || 50.27||
śaivebhyaḥ sannajīvebhyo dadātīmaṃ mahāmanum |
skandaḥ -
iti viṣṇuvacaḥ śrutvā praṇamyāha hariṃ tadā |
sudarśano yayācetthaṃ nāmnāṃ sāhasramuttamam || 50.28||
bhagavandaityavṛndaghna viṣṇo jiṣṇo namo'stu te |
sahasranāmnāṃ yaddivyaṃ viśveśasyāśu tadvada || 50.29||
yena japtena deveśaḥ pūjito bilvapatrakaiḥ |
dadāti mokṣasāmrājyaṃ dehānte tadvadāśu me || 50.30||
tadā vipravacaḥ śrutvā tasmai copādiśatsvayam |
sahasranāmnāṃ devasya hiraṇyasyetyādi sattama || 50.31||
tena sampūjya viśveśaṃ varṣamekamatandritaḥ |
komalāraktabilvaiśca stotreṇānena tuṣṭuve || 50.32||
sudarśanaḥ -
āśīviṣāṅgaparimaṇḍalakaṇṭhabhāga-
rājatsusāgarabhavograviṣoruśobha |
bhālasphurajjvalanadīptividīpitāśā-
śokāvakāśa tapanākṣa mṛgāṅkamaule || 50.33||
kruddhoḍujāyāpatidhṛtārdhaśarīraśobha
pāhyāśu śāsitamakhāndhakadakṣaśatro |
sutrāmavajrakaradaṇḍavikhaṇḍitorupakṣā-
dyaghakṣitidharordhvaśayāva śambho || 50.34||
utphullahallakalasatkaravīramālā-
bhrājatsukandharaśarīra pinākapāṇe |
cañcatsucandrakalikottamacārumauliṃ
liṅge kuluñcapatimambikayā sametam || 50.35||
chāyādhavānujalasacchadanaiḥ paripūjya bhaktyā
muktena svasya ca virājitavaṃśakoṭyā |
sāyaṃ saṅgavapuṅgavoruvahanaṃ śrītuṅgaliṅgārcakaḥ
śāṅgaḥ pātakasaṅgabhaṅgacaturaścāsaṅganityāntaraḥ || 50.36||
bhālākṣasphuradakṣijasphuradurusphūliṅgadagdhāṅgakā-
naṅgottuṅgamataṅgakṛttivasanaṃ liṅgaṃ bhaje śāṅkaram |
acchācchāgavahāṃ suratāmīkṣāśinānte vibho
vṛṣyaṃ śāṅkaravāhanāmaniratāḥ somaṃ tathā vājinam || 50.37||
tyaktvā janmavināśanaṃ tviti muhuste jihvayā sattamāḥ |
ye śambhoḥ sakṛdeva nāmaniratāḥ śāṅgāḥ svataḥ pāvanāḥ || 50.38||
mṛgāṅka maulimīśvaraṃ mṛgendraśatrujatvacam |
vasānamindusaprabhaṃ mṛgādyabālasatkaram |
bhaje mṛgendrasaprabhaṃ .... || 50.39||
skandaḥ -
evaṃ stuvantaṃ viśveśaṃ sudarśanamatandritam |
prāhetthaṃ śaurimābhāṣya śambhorbhaktivivardhanam || 50.40||
viṣṇuḥ -
atraivāmaraṇaṃ vipra vasa tvaṃ niyatāśanaḥ |
nāmnāṃ sahasraṃ prajapañśatarudrīyameva ca || 50.41||
antargṛhādbahiḥ sthitvā pūjayāśu maheśvaram |
tavānte bhūrikaruṇo mokṣaṃ dāsyatyasaṃśayam || 50.42||
sa praṇamyāha viśveśaṃ dṛṣṭvā prāha sudarśanam |
dhanyastvaṃ liṅge'pyanudinagalitasvāntaraṅgāghasaṅghaḥ
puṃsāṃ varyādyabhaktyā yamaniyamavarairviśvavandyaṃ prabhāte |
datvā bilvavaraṃ sadambujadalaṃ kiñcijjalaṃ vā muhuḥ
prāpnotīśvarapādapaṅkajamumānāthādya muktipradam || 50.43||
ko vā tvatsadṛśo bhavedagapatipremaikaliṅgārcako
muktānāṃ pravarordhvakeśavilasacchrībhaktibījāṅkuraiḥ |
devā vāpyasurāḥ surā munivarā bhārā bhuvaḥ kevalaṃ
vīrā vā karavīrapuṣpavilasanmālāprade no samaḥ || 50.44||
vane vā rājye vāpyagapatisutānāyakamaho
sphuralliṅgārcāyāṃ niyamamatabhāvena manasā |
haraṃ bhaktyā sādhya tribhuvanatṛṇāḍambaravara-
prarūḍhairbhāgyairvā na hi khalu sa sajjeta bhuvane || 50.45||
na dānairyogairvā vidhivihitavarṇāśramabharai-
rapārairvedāntaprativacanavākyānusaraṇaiḥ |
na manye'haṃ svānte bhavabhajanabhāvena manasā
muhurliṅgaṃ śāṅgaṃ bhajati paramānandakuharaḥ || 50.46||
śarvaṃ paravatanandinīpatimahānandāmbudheḥ pāragā
rāgatyāgahṛdā virāgaparamā bhasmāṅgarāgādarāḥ |
mārāpāraśarābhighātarahitā dhīrorudhārārasaiḥ
pārāvāramahāghasaṃsṛtibharaṃ tīrṇāḥ śivābhyarcanāt || 50.47||
mārkaṇḍeyasutaṃ purā'ntakabhayādyo'rakṣadīśo hara-
statpādāmbujarāgarañjitamanā nāpnoti kiṃ vā phalam |
taṃ mṛtyuñjayamañjasā praṇamatāmojojimadhye jayaṃ
jetārotaparājayo (jetāvetyaparājito)
janijarārogairvimuktiṃ labhet || 50.48||
bhūtāyāṃ bhūtanāthaṃ tvaghamatitilakākārabhillotthaśalyaiḥ
dhāvanbhallūkapṛṣṭhe niśi kila sumahadvyāghrabhītyā'ruroha |
bilvaṃ nalvaprabhaṃ tacchadaghanamasakṛtpātayāmāsa mūle
nidrātandrojjhito'sau mṛgagaṇakalane
mūlaliṅge'tha śāṅge || 50.49||
tenābhūdbhagavān gaṇottamavaro muktāghasaṅghastadā
caṇḍāṃśostanayena pūjitapadaḥ sārūpyamāpeśituḥ |
gaṅgācandrakalākapardavilasatbhālasphuliṅgojjvala-
dvālanyaṅkukarāgrasaṅgatamahāśūlāhi
ṭaṅkodyataḥ (kaṇṭhodyataḥ) || 50.50||
caitre citraiḥ pātakairvipramukto vaiśākhe vai duḥkhaśākhāvimuktaḥ |
jyeṣṭhe śreṣṭho bhavateṣāḍhamāsi putraprāptiḥ
śrāvaṇe śrāntināśaḥ || 50.51||
bhādre bhadro bhavate cāśvine vai aśvaprāptiḥ kārtike kīrtilābhaḥ |
mārge muktermārgametallabheta puṣye puṇyaṃ māghake cāghanāśaḥ || 50.52||
phalgu tvaṃho phālgune māsi naśye-
dīśārcāto bilvapatraiścaliṅge |
evaṃ tattanmāsi pūjyeśaliṅgaṃ
citraiḥ pāpairvipramukto dvijendraḥ || 50.53||
dūrvāṅkurairabhinavaiḥ śaśidhāmacūḍa-
liṅgārcanena pariśeṣayadaṅkurāṇi |
saṃsāraghoratararūpakarāṇi sadyo
muktyaṅkurāṇi parivardhayatīha dhanyaḥ || 50.54||
gokṣīrekṣukṣaudrakhaṇḍājyadadhnā
sannārelaiḥ pānasāmrādisāraiḥ |
viśveśānaṃ satsitāratnatoyai-
rgandhodairvā siñcya doṣairvimuktaḥ || 50.55||
liṅgaṃ candanalepasaṅgatamumākāntasya paśyanti ye
te saṃsārabhujaṅgabhaṅgapatanānaṅgāṅgasaṅgojjhitāḥ |
vyaṅgaṃ sarvasamarcanaṃ bhagavataḥ sāṅgaṃ bhavecchāṅkaraṃ
śaṅgāpāṅgakṛpākaṭākṣalaharī tasmiṃściraṃ tiṣṭhati || 50.56||
muralisaralirāgairmardalaistālaśaṅkhaiḥ
paṭupaṭahaninādadhvāntasandhānaghoṣaiḥ |
dundubhyāghātavādairvarayuvatimahānṛttasaṃrambharaṅgaiḥ
darśeṣvādarśadarśo bhagavati girijānāyake muktihetuḥ || 50.57||
svacchacchatrachavīnāṃ vividhajitamahācchāyayā channamaiśaṃ
śīrṣaṃ vicchinnapāpo bhavati bhavaharaḥ pūjakaḥ śambhubhaktyā |
cañcaccandrābhakāṇḍapravilasadamalasvarṇaratnāgrabhābhi-
rdīpyaccāmarakoṭibhiḥ sphuṭapaṭaghaṭitaiścākacakyaiḥ patākaiḥ || 50.58||
sampaśyāruṇabhūruhottamaśikhāsaṃleḍhitārāgaṇaṃ
tārānāthakalādharorusumahāliṅgaughasaṃsevitam |
bilvānāṃ kulametadatra sumahāpāpaughasaṃhārakṛ-
dvārāṇāṃ nikhilapramodajanakaṃ śambhoḥ priyaṃ kevalam || 50.59||
annaṃ potrimalāyate dhanarasaṃ kauleyamūtrāyate
saṃveśo nigalāyate mama sadānando kandāyate |
śambho te smaraṇāntarāyabharita prāṇaḥ kṛpāṇāyate || 50.60||
kaḥ kalpadrumupekṣya cittaphaladaṃ tūlādidānakṣayaṃ
babbūlaṃ parisevate kṣudadhiko vātūladānakṣamam |
tadvacchaṅkarakiṅkaro vidhiharibrahmendracandrānalā-
nsevedyo vidhivañcitaḥ kalibalaprācuryato mūḍhadhīḥ || 50.61||
suvarṇāṇḍodbhūtastutigatisamarcyāṇḍajavara-
praṇadaṃ (prapādaṃ) tvāṃ kaścidbhajati bhuvane bhaktiparamaḥ |
mahācaṇḍoddaṇḍaprakaṭitabhuvaṃ tāṇḍavaparaṃ
vibhuṃ santaṃ nityaṃ bhaja bhagaṇanāthāmalajaṭam || 50.62||
ajagavakara viṣṇubāṇa śambho duritaharāntakanāśa pāhi māmanātham |
bhavadabhayapadābjavaryameta mama cittasarastaṭānnayātu cādya || 50.63||
itthaṃ viṣṇuśca kāśyāṃ pramathapatimagātpūjya
viśveśvaraṃ taṃ kṣitisuravaravaryaṃ cānuśāsyetthamiṣṭam |
sa ca munigaṇamadhye prāpya muktiṃ tathānte
pramathapatipadābje līnahīnāṅgasaṅgaḥ || 50.64||
sūtaḥ -
itthaṃ śrutvā munīndro'sau jaigīṣavyo'vadadvibhum |
praṇipatya prahṛṣṭātmā ṣaṣṭhāṃśaṃ vai ṣaḍāsyataḥ || 50.65||
jaigīṣavyaḥ -
māramārakajānandavasatermahimā katham |
nāmnāṃ sahasrametacca vada me karuṇānidhe || 50.66||
kṣetrāṇāṃ cāpyathānyānāṃ mahimāṃ vada sadguro |
śūratārakasaṃhartastvatto nānyo gururmama || 50.67||
tacchrutvā tu munervākyaṃ skandaḥ prāhātha taṃ munim |
skandaḥ -
āgāminyaṃśake'smiṃstava hṛdayamahānandasindhau
vidhūtthaprācuryaprakaṭaiḥ karopamamahāsaptamāṃśe viśeṣe |
nāmnāṃ cāpi sahasrakaṃ bhagavataḥ śambhoḥ priyaṃ kevalaṃ
asyānandavanasya caiva mahimā tvaṃ vai śaṛṇuṣvādarāt || 50.68||
ugroṃ'śaḥ śaśiśekhareṇa kathito vedāntasārātmakaḥ
ṣaṣṭhaḥ ṣaṇmukhasattamāya sa dadau tadbrahmaṇe so'pyadāt |
putrāyātmabhavāya tadbhavaharaṃ śrutvā bhavejjñānaviccoktvā
janmaśatāyutārjitamahāpāpairvimukto bhavet || 50.69||
śrutvāṃśametadbhavatāpapāpahaṃ śivāspadajñānadamuttamaṃ mahat |
dhyānena vijñānadamātmadarśanaṃ dadāti śambhoḥ padabhaktibhāvataḥ || 50.70||
sūtaḥ -
adhyāyapādādhyayane'pi vidyā buddhyā hṛdi dhyāyati bandhamuktyai |
svādhyāyatāntāya śamānvitāya dadyādyadadyānna vibhedyametat || 50.71||
itthaṃ sūtavacodyatamahānandaikamodaprabhā
bhāsvadbhāskarasaprabhā munivarāḥ santuṣṭuvustaṃ tadā |
vedodyadvacanāśiṣā prahṛṣitāḥ sūtaṃ jayetyuccaran
pyāho jagmuratīva harṣitahṛdā viśveśvaraṃ vīkṣitum || 50.72||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhye ṣaṣṭhāṃśe sudarśanasya
muktilābhavarṇanaṃ aṃśaśravaṇaphalanirūpaṇaṃ ca nāma pañcāśo'dhyāyaḥ ||
|| iti śrīśivarahasye śaṅkarākhyaḥ ṣaṣṭhāṃśaḥ samāptaḥ ||About this parayana — Shiva
Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.
How to chant
Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.
maha-shivaratrishravanmondayshaivasanskritparayanadevotionalgitascripture