ॐ
Sankalpa Guru
संकल्पो मूलं सर्वस्य
🔮
Unlock Your Free Kundali
Discover your cosmic blueprint — personalized Kundali with detailed dosha analysis, planetary positions & powerful remedies.
✦ Birth Chart✦ Doshas
Get Free
Sign In
ॐ
Sankalpa Guru
← ← Back to Shabda
English interface

Surya Gita

Surya Gita

Text in Roman script

Devotional text

sūrya gītā
|| śrī gaṇeśāya namaḥ ||
|| atha sūryagītā prārabhyate ||
brahmā uvāca -
prapañcasṛṣṭikarmedaṃ mama śrīgurunāyaka |
ahāryaṃ dviparārdhāntamādhikārikatāvaśāt || 1 ||
iti tvadvadanāmbhojātsamyagviditavānaham |
tathāpyatra na me cintā jāyate tvatkṛpābalāt || 2 ||
tvayi prasanne mayyevaṃ bodhānandaḥ svarūpataḥ |
punarjanmabhayābhāvāddhīra evāsmi vṛttiṣu || 3 ||
tathā'pi karmabhāgeṣu śrotavyamavaśiṣyate |
tatsarvaṃ ca viditvaiva sarvajñaḥ syāmahaṃ prabho || 4 ||
jagajjīveśvarādīnāṃ prāgutpatterniraṃjanam |
nirviśeṣamakarmaikaṃ brahmaivāsīttadadvayam || 5 ||
tasya jīveśa sraṣṭṛtvaṃ procyate vedavādibhiḥ |
akarmaṇaḥ kathaṃ sṛṣṭikarmakartṛtvamucyate || 6 ||
sakarmā sendriyo loke dṛśyate na nirindriyaḥ |
brahmaṇo'tīndriyatvaṃ ca sarvaśāstreṣu ghuṣyate || 7 ||
naśyamānatayotpattimatvādādyasya karmaṇaḥ |
na mukhyamavakalpetāpyanāditvopavarṇanam || 8 ||
brahma cetkarmakurvīta yanekenāpi hetunā |
tathā ca saṃsṛtistasya prasajyeta tu nātmanaḥ || 9 ||
tasmādādyasya puṇyasya pāpasya ca dayānidhe |
karmaṇo brūhi me spaṣṭamupapattiṃ gurūttama || 10 ||
ityukto vidhinā devo dakṣiṇāmūrtirīśvaraḥ |
vicitrapraśnasantuṣṭa idaṃ vacanamabravīt || 11 ||
śrīgurumūrtiruvāca -
brahmansādhurayaṃ praśnastava praśnavidāṃ vara |
śa‍ṛṇuṣva sāvadhānena cetasā'syottaraṃ mama || 12 ||
prāgutpatterakarmaikamakartṛ ca nirindriyam |
nirviśeṣaṃ paraṃ brahmaivāsīnnātrāsti saṃśayaḥ || 13 ||
tathā'pi tasya cicchaktisaṃyutatvena hetunā |
praticchāyātmike śaktī māyāvidye babhūvatuḥ || 14 ||
advitīyamapi brahma tayoryatpratibimbitam |
tena dvaividhyamāsādya jīva īśvara ityapi || 15 ||
puṇyapāpādikartṛtvaṃ jagatsṛṣṭyādikartṛtām |
abhajatsendriyatvaṃ ca sakarmatvaṃ viśeṣataḥ || 16 ||
yaḥ svaśaktyā samullāsa udabhūtparamātmanaḥ |
svabandhajanakaṃ sūkṣmaṃ tadādyaṃ karma kathyate || 17 ||
na tena nirviśeṣatvaṃ hīyate tasya kiṃcana |
na ca saṃsārabandhaśca kaścidbrahmanprasajyate || 18 ||
pāramārthikasaṃsārī jīvaḥ puṇyādikarmavān |
prātibhāsikasaṃsārī tvīśaḥ sṛṣṭyādikarmavān || 19 ||
asaṃsāri paraṃ brahma jīveśobhayakāraṇam |
tato'pyatītaṃ nīrūpaṃ avāṅmanasagocaram || 20 ||
karmavantau parityajya jīveśau ye mahādhiyaḥ |
akarmavatparaṃ brahma prayāntyatra samādhibhiḥ || 21 ||
te videhavimuktā vā jīvanmuktā narottamāḥ |
karmākarmobhayātītāstadbrahmārūpamāpnuyuḥ || 22 ||
karmaṇā saṃsṛtau baddhā mucyante te hyakarmaṇā |
bandhamokṣobhayātītāḥ karmiṇo nāpyakarmiṇaḥ || 23 ||
jīvasya karmaṇā bandhastasya mokṣaśca karmaṇā |
tasmāddheyaṃ ca karma syādupādeyaṃ ca karma hi || 24 ||
tyakte karmaṇi jīvatvamātmano gacchati svayam |
gṛhīte karmaṇi kṣipraṃ brahmatvaṃ ca prasidhyati || 25 ||
āvidyakamaśuddhaṃ yatkarma duḥkhāya tannṛṇām |
vidyāsambandhi śuddhaṃ yat tatsukhāya ca kathyate || 26 ||
vidyākarmakṣurāttīkṣṇāt chinatti puruṣottamaḥ |
avidyākarmapāśāṃścetsa mukto nātra saṃśayaḥ || 27 ||
sarvasya vyavahārasya vidhe karmaiva kāraṇam |
iti niścayasiddhyai te sūryagītāṃ vadāmyaham || 28 ||
karmasākṣiṇamādityaṃ sahasrakiraṇaṃ prabhum |
saptāśvaṃ sarvadharmajñamapṛcchadaruṇaḥ purā || 29 ||
aruṇa uvāca -
bhagavan kena saṃsāre prāṇinaḥ saṃbhramantyamī |
kenaiteṣāṃ nivṛttiśca saṃsārādvada sadguro || 30 ||
iti pṛṣṭaḥ sa sarvajñaḥ sahasrakiraṇojvalaḥ |
sūryo'bravīdidaṃ śiṣyamaruṇaṃ nijasārathim || 31 ||
sūrya uvāca -
aruṇa tvaṃ bhavasyadya mama priyatamaḥ khalu |
yataḥ pṛcchasi saṃsārabhramakāraṇamādarāt || 32 ||
bhramanti kevalaṃ sarve saṃsāre prāṇino'niśam |
na tu tatkāraṇaṃ kenāpyaho kiṃcidvicāryate || 33 |
tajjijñāsutayā tvaṃ tu ślāghyo'si vibudhottamaiḥ |
śa‍ṛṇuśvāruṇa vakṣyāmi tava saṃsārakāraṇam || 34 ||
puṇyapāpātmakaṃ karma yatsarvaprāṇisaṃcitam |
anādisukhaduḥkhānāṃ janakaṃ cābhidhīyate || 35 ||
śāstraiḥ sarvaiśca vihitaṃ pratiṣiddhaṃ ca sādaram |
kāmādijanitaṃ tattvaṃ viddhi saṃsārakāraṇam || 36 ||
paśvādīnāmabhāve'pi tayorvidhiniṣedhayoḥ |
saṃsārasya na lopo'sti pūrvakarmānusārataḥ || 37 ||
pūrvaṃ manuṣyabhūtānāṃ pāpakarmāvaśādiha |
śvakharoṣṭrādijanmāni nikṛṣṭāni bhavantyaho || 38 ||
pāpakarmasu bhogena prakṣīṇeṣu punaśca te |
prāpnuvanti manuṣyatvaṃ punaśca śvādijanmitām || 39 ||
jananairmaraṇairevaṃ paunaḥpunyena saṃsṛtau |
bhramantyabdhitaraṃgasthadāruvaddhīmatāṃ vara || 40 ||
aruṇa uvāca -
prakṣīṇapāpakarmāṇaḥ prāptavanto manuṣyatām |
punaśca śvādijanmāni kena gacchanti hetunā || 41 ||
na hi durjanmahetutvaṃ puṇyānāṃ yuktamīritum |
na ca puṇyavatāṃ bhūyaḥ pāpakarmopapadyate || 42 ||
puṇyairviśuddhacittānāṃ jñānayogādisādhanaiḥ |
saṃsāramokṣasaṃsiddhyā pāpakarmāprasaktitaḥ || 43 ||
jīveṣu paunaḥpunyaṃ ceduttamādhamajanmanām |
niyamenābhidhīyeta yena kenāpi hetunā || 44 ||
mokṣaśāstrasya vaiyarthyamāpatatyeva sarvathā |
tasmādapāpināṃ janma punaśceti na yujyate || 45 ||
ityukto bhagavānāha sarvajñaḥ karuṇānidhiḥ |
raviḥ saṃśayavicchedanipuṇo'ruṇamādarāt || 46 ||
raviruvāca -
prakṣīṇeṣvapi bhogena pāpakarmasu dehinaḥ |
punaśca pāpakarmāṇi kurvanto yānti durgatim || 47 ||
tāni durjanmabījāni kāmātpāpāni dehinām |
punarapyupapadyante pūrvapuṇyavatāmapi || 48 ||
sakāmānāṃ ca puṇyānāṃ bhogahetutayā nṛṇām |
na cittaśuddhihetutvaṃ kvacidbhavitumarhati || 49 ||
kutaścāśuddhacittānāṃ jñānayogādisaṃbhavaḥ |
jñānayogādihīnānāṃ kuto mokṣaśca saṃsṛteḥ || 50 ||
kāmena hetunā satsvapyuttamādhamajanmasu |
mokṣaśāstrasya sārthakyaṃ naiṣkāmyodayahetukam || 51 ||
sukhaduḥkhopabhogena yadā nirvedamāgataḥ |
niṣkāmatvamavāpnoti svavivekapurassaram || 52 ||
tataḥprabhṛti kaiścitsyājjanmabhirjñānayogavān |
śravaṇādiprayatnairhi muktiḥ svātmanyavasthitiḥ || 53 ||
karmādhyakṣaṃ parātmānaṃ sarvakarmaikasākṣiṇam |
sarvakarmavidūrantaṃ karmavānkathamāpnuyāt || 54 ||
puṇyeṣvapi ca pāpeṣu paurvikeṣu tu bhogataḥ |
kṣapiteṣu parātmā sa svayamāvirbhaviṣyati || 55 ||
kartṛbhirbhujyate jīvaiḥ sarvakarmaphalaṃ na tu |
sākṣiṇā nirvikalpena nirlepena parātmanā || 56 ||
jīvānāṃ tadananyatvatbhogasyāvasaraḥ kutaḥ |
iti kecana śaṃkante vedāntāpātadarśinaḥ || 57 ||
paramārthadaśāyāṃ hi tadananyatvamiṣyate |
vyavahāradaśāyāṃ nānupapattiśca kācana || 58 ||
paramārthadaśārūḍhe jīvanmukte'pi karmaṇām |
bhogo'ṅgīkriyate samyak dṛśyate ca tathā sati || 59 ||
ajñānāṃ vyavahāraikaniṣṭhānāṃ tadananyatā |
abhoktṛtā ca kenaiva vaktuṃ śakyā manīṣiṇā || 60 ||
jñāninaḥ karmakartṛtvaṃ dṛśyamānamapi sphuṭam |
utpādayetphalaṃ neti manyante svapnakarmavat || 61 ||
tadayuktaṃ na hi svapne pāpakartuḥ svatantratā |
jāgrati prāṇinaḥ karma svātantryaṃ vartate khalu || 62 ||
tiraścāṃ jāgarāvasthā yathā bhogaikakāraṇam |
tathā svapnadaśā nṝṇāṃ phalabhogaikakāraṇam || 63 ||
nṛṇāṃ ca jāgarāvasthā bālānāṃ syāttathā na tu |
yūnāṃ vṛddhatamānāṃ vā kimuta svātmavedinām || 64 ||
bhāvibhogārthakaṃ karma jāgratyeva nṛṇāṃ bhavet |
phalaṃ tu karmaṇaḥ svapne jāgratyapi ca yujyate || 65 ||
karmaṇyadhyasya bhogaṃ ye bhoge'dhyasyātha karma ca |
karma tadbhogayorbhedamajñātvāhuryathepsitam || 66 ||
teṣāṃ mandadhiyāṃ jñānavādināṃ pāpakāriṇām |
kathaṃ kṛtārthatāṃ brūyāmadhyāsakṣayasaṃbhavām || 67 ||
karmaṇyakarmadhīryeṣāmakarmaṇi ca karmadhīḥ |
te cādhyāsavaśā mandā jñāninaḥ svairacāriṇaḥ || 68 ||
varṇāśramādidharmāṇāmadvaitaṃ karmaṇaiva ye |
anutiṣṭhanti te mūḍhāḥ karmākarmobhayacyutāḥ || 69 ||
svānubhūtiṃ variṣṭhāṃ tāṃ sarvānuṣṭhānavarjitām |
sarvānuṣṭhānavanto'pi siddhāmāhurbatātmanām || 70 ||
abhedadhyānasādhyāṃ tāṃ svānubhūtiṃ mahattamām |
vicārasādhyāṃ manyante te mahāpāpakarmiṇaḥ || 71 ||
nididhyāsanamapyātmā bhedābhidhyānalakṣaṇam |
upekṣante vṛthādvaitajñānavādaikamohataḥ || 72 ||
āśrityaiva vicāraṃ ye vākyārthamananātmakam |
manyante kṛtakṛtyatvamātmanāṃ te hi mohitāḥ || 73 ||
ādyajñānodaye kāmyakarmatyāga udīryate |
dvitīyasamyagjñāne tu naimittikanirākṛtiḥ || 74 ||
tṛtīyapūrṇajñāne ca nityakarmanirākṛtiḥ |
caturthādvaitabodhe tu so'tivarṇāśramī bhavet || 75 ||
nityanaimittikopetajñānānmuktiḥ kramādbhavet |
samyagjñānāttu sā jīvanmuktirnityaikasaṃyutāt || 76 ||
pūrṇajñānādvidehākhyā śāśvatī muktiriṣyate |
yathā naiṣkarmyasaṃsiddhirjīvanmukte niraṃkuśā || 77 ||
atraivaṃ sati naiṣkarmyaṃ jñānakarmasamuccayāt |
sidhyetkrameṇa sadyo vā nānyathā kalpakoṭibhiḥ || 78 ||
yāvadvidehamuktiḥ sā na sidhyati śarīriṇaḥ |
tāvatsamuccayaḥ siddho jñānopāsanakarmaṇām || 79 ||
tasmād jñātvā parātmānaṃ dhyānaniṣṭho mahāmatiḥ |
bhūyānnijāśramācāranirataḥ śreyase sadā || 80 ||
jñānopāstī karmasāpekṣake te
       karmopāstī jñānasāpekṣake ca |
karmajñāne cānyasāpekṣake tan-
       muktyai proktaṃ sāhacaryaṃ trayāṇām || 81 ||
jñānopāstī svīyakarmasvapāsyāpekaṃ
       muktirnaiva kasyāpi sidhyet |
tasmāddhīmānāśrayedapramattastrī-
       ṇyuktāni śraddhayā''dehapātāt || 82 ||
|| iti sūryagītāyāṃ prathamo'dhyāyaḥ ||
|| atha dvitīyo'dhyāyaḥ ||
sūrya uvāca -
athātaḥ sampravakṣyāmi karmaṇāṃ paṃcabhūmikāḥ |
uttarottaramutkarṣādviddhi sopānapaṃktivat || 1 ||
prathāmā tāṃtrikī proktā parā paurāṇikī matā |
smārtā tṛtīyā turyā tu śrautā saṃkīrtitā budhaiḥ || 2 ||
paṃcamī tvaupaniṣadā vibudhottamasaṃmatā |
yasyāḥ paraṃ na kiṃcitsyādvācyaṃ jñeyaṃ ca sattama || 3 ||
svecchaṃ karmāṇi kurvanyaḥ pramāṇāśrayaṇaṃ vinā |
tantroktāni karotyeṣa karmī prāthamiko mataḥ || 4 ||
tāni tantroktakarmāṇi tyaktvā paurāṇikāni yaḥ |
karoti tantrasambandhīnyayaṃ karmī dvitīyakaḥ || 5 ||
tyaktvā tānyapi yaḥ smārtānyanutiṣṭhati sarvadā |
śrutisambandhavantyeṣa tṛtīyaḥ karmyudīryate || 6 ||
yaśca tānyapi santyajya śrautānyevācaratyayam |
karmī dharmārthakāmānāṃ sthānaṃ turyo'bhidhīyate || 7 ||
śrautānyapi ca yastyaktvā sadaupaniṣadāni vai |
karoti śraddhayā karmāṇyayaṃ mokṣī tu paṃcamaḥ || 8 ||
yānyaupaniṣadānāṃ syuravirodhīni karmaṇām |
śrautādīni susaṃgrāhyānyamalāni mumukṣubhiḥ || 9 ||
karmāṇyupaniṣatsu syurbrahmaikārthāsu vai katham |
iti śaṃkyannakurvan hi vidhirasti jijīviṣet || 10 ||
īśāvāsyādivedāntaproktānyāmaraṇādapi |
kurvanneva vimucyeta brahmavitpravaro'stu vā || 11 ||
yatayastyaktagārhasthyā api svocitakarmabhiḥ |
āśramaṃ pālayantaḥ svaṃ kaivalyaṃ prāpnuyuḥ param || 12 ||
karma prajādhanānāṃ yastyāgaḥ samabhidhīyate |
kāmaikaviṣayatvena sa yaterna virudhyate || 13 ||
saṃnyāsino hi karmāṇi nityāni vimalāni ca |
śreyorthāni vidhīyante parivrājebjajanmanā || 14 ||
apetakāmyakarmāṇo yatayo'nye'pi vā janāḥ |
sadyaḥ krameṇa vā muktimāpnuyurnātra saṃśayaḥ || 15 ||
paṃcamīṃ bhūmimārūḍhaḥ jñānopāsanakarmabhiḥ |
śokamohādinirmuktaḥ sarvadaiva virājate || 16 ||
na jñānena vinopāstirnopāstyā na vinetarat |
karmāpi tena hetutvaṃ pūrvapūrvasya kathyate || 17 ||
yadvā yāvanna hi jñānaṃ tāvannopāsanaṃ matam |
yāvannopāsanaṃ tāvanna jñānaṃ ca kathaṃcana || 18 ||
jñānaṃ yāvanna karmāpi na tāvanmukhyamīryate |
yāvanna karma tāvacca na jñānaṃ sādhusaṃmatam || 19 ||
yāvannopāsanaṃ tāvanna karmāpi praśasyate |
yāvanna karmopāstiśca na tāvatsāttvikī matā || 20 ||
jñānopāsanakarmāṇi sāpekṣāṇi parasparam |
prayacchanti parāṃ muktiṃ nānyathetyuktameva te || 21 ||
eteṣu sādhaneṣvekaṃ triṣu yatkiṃcidatra yaḥ |
tyajedasadgurūktyā sa nāśnuvīta parāmṛtam || 22 ||
nānāvidhāni jñānāni nānārūpā upāstayaḥ |
nānāvidhāni karmāṇi śrutyantādiṣu saṃviduḥ || 23 ||
sambandhastu trayāṇāṃ syāducitaḥ śiṣṭavartmanā |
nipuṇaiśca suvijñeyamanubandhacatuṣṭayam || 24 ||
anubandhavirodhena trayāṇāṃ cetsamuccayaḥ |
kṛtaḥ sa sadyaḥ prāpnoti tṛptiṃ mānavapuṃgavaḥ || 25 ||
anubandhaparijñānaṃ vinā muktyai prayatnavān |
na muktiṃ vindate ko'pi sādhakādiviparyayāt || 26 ||
bhogādhikārī mokṣaṃ cetphalamicchetkadācana |
anubandhasya vijñānaṃ kathaṃ nu syātsamaṃjasam || 27 ||
adhikārānuguṇyena sambandhaḥ parikīrtitaḥ |
tatsambandhānuguṇyena viṣayaśca prakīrtitaḥ || 28 ||
viṣayānuguṇaṃ proktaṃ prayojanamato budhaiḥ |
anubandhāḥ suvijñeyā jñānopāsanakarmasu || 29 ||
varṇāśramāṇāṃ sarveṣāmanuṣṭheyeṣu karmasu |
avidvān saṃśayātmā cedanuvarteta pūrvakān || 30 ||
vidvān cetsaṃśayātmābhūcchāstre svamatiniścitam |
ācarettu na śiṣṭasyapyabudhasya piturmatam || 31 ||
svakūṭasthabudhācāraḥ sādhusaṃvidito yadi |
vidvānapi tyajetsvīyaṃ tadviruddhamasaṃmatam || 32 ||
pūrvācārānusaraṇaṃ karmamātre niyamyate |
jñānopāstyostvabāhyatvādanyathā'pi ca yujyate || 33 ||
pūrvakeṣvapi sāṃkhyeṣu svasya yujyeta yogitā |
anyathā'pi ca naitena pratyavāyaḥ kiyānapi || 34 ||
yadi pūrvavirodhena kuryātkarmāṇi mānavaḥ |
sa mūrkho bhavati kṣipraṃ pratyavāyī na saṃśayaḥ || 35 ||
naimittikānāmakṛtau kāmyānāṃ ca na kaścana |
pratyavāyo'tra vā'mutra loke bhavitumarhati|| 36 ||
nityānāṃ tvakṛtāvatrāmutra vā pratyavāyabhāk |
bhavedavaśyakāryatvādāśramacyutihetave || 37 ||
na syādakaraṇaṃ heturabhāvātmatayā tataḥ |
nityākaraṇahetuḥ prākkarma cetpratyavāyakṛt || 38 ||
akṛtau pratyavāyasya śravaṇaṃ vyarthameva tat |
pūrvakarmaphalādanyaphalasyānavadhāraṇāt || 39 ||
ato nābhāvatā yuktā nityakarmākṛteryathā |
niṣiddhācaraṇaṃ bhāvastathaivākaraṇaṃ matam || 40 ||
vihitākaraṇasyāpi bhāvātmatvorarīkṛteḥ |
āstikatvamiha prāhuranyathā nāstikatvataḥ || 41 ||
pūrvakarmaphalasyāpi nityākaraṇakarmaṇaḥ |
pāpasya duḥkhahetutvaṃ pṛthagevāvavadhāryate || 42 ||
ajñānādvihite lupte jñānādvā karmaṇi svake |
prāyaścittī bhavenmartyo labheddurjanma vā punaḥ || 43 ||
buddhipūrvaṃ tyajannityamanutāpavivarjitaḥ |
anāśramī naro ghoraṃ rauravaṃ narakaṃ vrajet || 44 ||
jīvanmuktasya nityeṣu yadi luptāni kānicit |
na tena pratyavāyo'sti kaiścitsvāśramasiddhitaḥ || 45 ||
prāyaścittanivartyāni niṣiddhācaraṇāni ca |
prāyaścittamakurvantamapi limpanti naiva tam || 46 ||
karma śuddhamaśuddhaṃ ca dvividhaṃ procyate śrutau |
tatrāśuddhena bandhaḥ syānmokṣaḥ śuddhena dehinām || 47 ||
aśuddhaṃ ca tathā proktaṃ puṇyaṃ pāpamiti dvidhā |
parasparaṃ na bādho'sti tayoratrāvirodhataḥ || 48 ||
sukhaduḥkhe samastasya jantoryābhyāṃ prasidhyataḥ |
tayorna vaśamāgacchecchuddhamātreṇa saṃsthitaḥ || 49 ||
śuddhaṃ nityamanantaṃ yatsatyaṃ karma nigadyate |
nityaśuddhavimuktātmasākṣātkārārthakaṃ viduḥ || 50 ||
viśuddhaiḥ karmabhiḥ śuddhānīndriyāṇi bhavantyalam |
indriyeṣu viśuddheṣu manaḥ śuddhaṃ svato bhavet || 51 ||
śuddhe manasi jīvo'pi viśuddho brahmaṇaikatām |
upetya kevalānandaṃ niṣkalaṃ paramaśnute || 52 ||
bāhyamābhyantaraṃ ceti śuddhaṃ karma dvidhocyate |
bāhyaṃ snānādi nityaṃ syāddhyānādyābhyantaraṃ param || 53 ||
ataḥ śuddheraśuddhānāṃ nāśo bhavitumarhati |
na śuddhavyatirekeṇa prayatnāntaramiṣyate || 54 ||
viśuddhakarmaniṣṭhāste yatayo'nye'pi vā janāḥ |
atraiva parimucyante svātantryeṇa parāmṛtāt || 55 ||
ārūḍhaḥ paṃcamīṃ bhūmiṃ śuddhenaivāvatiṣṭhate |
ato'tra matimānnityaṃ paṃcamyabhyāsamācaret || 56 ||
indriyāṇi viśuddhānyapyaśuddhānāṃ vivarjanāt |
śuddhānāmapyanuṣṭhānāddhīmāṃstāni na viśvaset || 57 ||
aśuddheṣu pravarteran pūrvavāsanayā svataḥ |
tebhyo niyamya śuddheṣu nityaṃ tāni pravartayet || 58 ||
indriyāṇāṃ ca manasaḥ prasādaṃ śuddhakarmabhiḥ |
upalabhyāpi durbuddhiraśuddheha pravartate || 59 ||
prasannamanasaḥ svāsthyātsukhaṃ kiṃcitprajāyate |
tāvanmātreṇa tṛptastu krameṇādhaḥ patennaraḥ || 60 ||
tṛptiralpasukhaprāptau mahānarthaikakāraṇam |
atastṛptimanāpyaiva śuddhaṃ nityaṃ samācaret || 61 ||
yathā viṣayabhogeṣu vinā tṛptiṃ punaḥ punaḥ |
pravartate tathā nityaṃ yaḥ śuddheṣu sa buddhimān || 62 ||
śuddhaṃ śuddhena vardheta śuddhaḥ śuddhaṃ tato vrajet |
aśuddhamapyaśuddhenāśuddho'śuddhaṃ tathā naraḥ || 63 ||
yadendriyamanaḥprāṇāḥ śāntāḥ suptāvivābhavan |
śuddhāśuddhobhayātītastadā tṛptiṃ parāṃ vrajet || 64 ||
yāvannendriyasaṃśāntiryāvanna manaso'pyayaḥ |
yāvanna prāṇaśāntiśca tāvacchuddhaṃ samācaret || 65 ||
parasparopayogitvādbāhyābhyantaraśuddhayoḥ |
viyogo naiva kāryo'tra budhairādehamocanāt || 66 ||
yaḥ śuddhapakṣo haṃsaḥ sa ūrdhvaṃ gacchati cāmbare |
aśuddhapakṣaḥ śyenastu vyomago'pi patatyadhaḥ || 67 ||
chinnaikapakṣo haṃso'pi nordhvaṃ gantumito'rhati |
ataḥ śuddhadvayaṃ mukhyaṃ sādhanaṃ muktaye viduḥ || 68 ||
yadyapyābhyantaraṃ śuddhaṃ bāhyaśuddhanivartakam |
bhavatyetena sāmyaṃ na tayoriti ca kecana || 69 ||
tathā'pi bāhyavilayasamakālalayātparam |
ābhyantaraṃ samaṃ tena bāhyena syātsvakarmaṇā || 70 ||
ābhyantaraṃ ca tacchuddhaṃ karma dvividhamucyate |
samprajñātasamādhyākhyamasamprajñātanāma ca || 71 ||
jīvanmukteḥ purāvṛttamādyaṃ karma svamānasam |
purā videhamuktestu vṛtamanyatsvamānasam || 72 ||
mānasatvātsamādheśca karmatvoktirna dūṣyate |
ananyaviṣayatvācca tatphalaṃ naiva naśvaram || 73 ||
antaḥśuddhirbahiḥśuddhiṃ yathā nṝṇāmapekṣate |
bahiḥśuddhistathaivāntaḥśuddhiṃ ca niyamena hi || 74 ||
yasya karmasu śuddheṣvapyaudāsīnyaṃ vijāyate |
tasyaiva janmasāṃkaryamanumeyaṃ vipaścitā || 75 ||
virodho jāyate yasya jñānakarmasamuccaye |
tasyaiva janmasāṃkaryamanumeyaṃ vipaścitā || 76 ||
yaḥ śrautaṃ karma hitvānyattāntrikaṃ samupāśrayet |
tasyaiva janmasāṃkaryamanumeyaṃ vipaścitā || 77 ||
yaścāntaraṃ ca tatkarma manyate mandagocaram |
tasyaiva janmasāṃkaryamanumeyaṃ vipaścitā || 78 ||
aśuddhakarmaniṣṭhaḥ san śuddhaṃ nindati yaḥ sadā |
tasyaiva janmasāṃkaryamanumeyaṃ vipaścitā || 79 ||
śuddhaṃ paśyati yaḥ śāntamakṣirogīva bhāskaram |
tasyaiva janmasāṃkaryamanumeyaṃ vipaścitā || 80 ||
viśuddhavaṃśaprabhavaṃ mahāmatiṃ
       viśuddhabāhyāntarakarmabhāsvaram |
viśuddhavedāntarahasyavedinaṃ
       vidveṣṭi yaḥ saṃkara eva netaraḥ || 81 ||
aśuddhavaṃśaprabhavaṃ sudurmatiṃ
       svaśuddhakarmadvayanaṣṭatejasam |
aśuddhatantrārthavidaṃ narādhamaṃ
       yaḥ ślāghate saṃkara eva netaraḥ || 82 ||
iti sūryagītāyāṃ dvitīyo'dhyāyaḥ ||
||  atha tṛtīyo'dhyāyaḥ ||
athātaḥ sampravakṣyāmi mamāntaryāmiṇaṃ śivam |
yaḥ sarvakarmaṇāṃ sākṣī nirlepaḥ prabhurīśvaraḥ || 1 ||
trinetraṃ nīlakaṇṭhaṃ yaṃ sāmbaṃ mṛtyuṃjayaṃ haram |
dhyātvā saṃsṛtimokṣaḥ syāttaṃ namāmi maheśvaram || 2 ||
sarveṣāṃ karmaṇāmekaḥ phaladātā ya ucyate |
sa eva mṛḍa īśānaḥ sarvajñaḥ sarvaśaktimān || 3 ||
yasya smaraṇamātreṇa nivartante'khilāpadaḥ |
sampadaśceha labhyante so'ntaryāmī śivo haraḥ || 4 ||
yenaiva sṛṣṭamakhilaṃ jagadetaccarācaram |
yasmiṃstiṣṭhati naśyatyapyeṣa eko maheśvaraḥ || 5 ||
yaṃ namanti surāḥ sarve svasvābhīṣṭaprasiddhaye |
svātantryaṃ yasya sarvatra so'ntaryāmi maheśvaraḥ || 6 ||
umārdhavigrahaḥ śambhuḥ trinetraḥ śaśiśekharaḥ |
gaṃgādharo mahādevaḥ so'ntaryāmi dayānidhiḥ || 7 ||
śrutismṛtipurāṇeṣu yasyaivādhikyamiṣyate |
yasyādhikyasmṛtermuktiḥ so'ntaryāmī purātanaḥ || 8 ||
yannāmajapamātreṇa puruṣaḥ pūjyate suraiḥ |
yamāhuḥ sarvadeveśaṃ so'ntaryāmī gurūttamaḥ || 9 ||
yadākhyāmṛtapānena saṃtṛptā munayo'khilāḥ |
na vāñchanti mahābhogān so'ntaryāmī jagatpatiḥ || 10 ||
aruṇa uvāca -
sadguro bhāskara śrīman sarvatattvārthakovida |
śrutismṛtipurāṇeṣu hyantaryāmyanyathā śrutaḥ || 11 ||
satyaṃ jñānamanantaṃ yatprasiddhaṃ brahma niṣkalam |
nirguṇaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ kevalaṃ sarvagaṃ param || 12 ||
tadeva sarvāntaryāmī śrutaṃ sarvāntaratvataḥ |
vareṇyaṃ savituste ca gāyatryāṃ taddhi kathyate || 13 ||
aśarīrasya tasyaiva hyādimadhyāntavarjanāt |
ākāśavadvibhūtena sarvāntaryāmitocitā || 14 ||
śivasya saśarīrasya sāmbasya saguṇasya tu |
avibhutvena sā naiva yujyate bhāskara prabho || 15 ||
saguṇaikapradhānaiśca viśiṣṭādvaitavādibhiḥ |
kaiścidbrahmaharīśānāmantaryāmitvamucyate || 16 ||
sarvajñatvādidharmāṇāṃ samatvaṃ ca trimūrtiṣu |
matvaivopāsate viprāḥ te gāyatrīparāyaṇāḥ || 17 ||
kecid druhiṇa eva syādantaryāmī vākpatiḥ |
nānyau hariharau karmaprasiddheriti vai viduḥ || 18 ||
kecittu viṣṇureva syādantaryāmī ramāpatiḥ |
na vidhīśau paropāstiprasiddheriti vai viduḥ || 19 ||
kecicca śiva ekaḥ syādantaryāmī hyumāpatiḥ |
nānyau brahmaharī jñānaprasiddheriti saṃviduḥ || 20 ||
tvaduktarītyā tvādhikyaṃ jñānopāsanakarmasu |
karmaṇo'vagataṃ tena vidhereva prasidhyati || 21 ||
eṣa pakṣaḥ samīcīnastava naiva bhaviṣyati |
tasmādaniścitārthaṃ māṃ kuruṣvāsaṃśayaṃ prabho || 22 ||
sūrya uvāca -
samyakpṛṣṭaṃ tvayā dhīmannaruṇa śa‍ṛṇu sādaram |
vakṣyāmi niścitārthaṃ te śrutismṛtyādibhiḥ sphuṭam || 23 ||
antaryāmī dvidhā proktaḥ saguṇo nirguṇo'pi ca |
carasya kevalaṃ tvādyaścarasyānyo'carasya ca || 24 ||
ahaṃ hi cara evāsmi madantaryāmiṇāvubhau |
gāyatryāṃ cāvagantavyau devau saguṇanirguṇau || 25 ||
nirguṇaścāvagantavyaḥ saguṇadvārato'khilaiḥ |
ato'bruvaṃ śivaṃ sākṣānmadantaryāmiṇaṃ tava || 26 ||
kāraṇatvaṃ yathā siddhaṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ |
yathā śivasya sāmbasya kāryatvaṃ ca satāṃ matam || 27 ||
tathā śivasya hetutvaṃ viṣṇoḥ kāryatvamapyatha |
viṣṇośca hetutāṃ tadvadvidherviddhi ca kāryatām || 28 ||
brahmā viṣṇuḥ śivo brahma hyuttarottarahetavaḥ |
iti jānanti vidvāṃso netare māyayā vṛtāḥ || 29 ||
viśiṣṭādvaitino vā'nye saguṇaikābhimāninaḥ |
aśarīrānabhijñatvānmāyāparavaśā dhruvam || 30 ||
sarvajñatvādidharmāṇāṃ kathaṃ sāmyaṃ trimūrtiṣu |
trayāṇāṃ ca guṇānāṃ hi vaiṣamyaṃ sarvasaṃmatam || 31 ||
guṇatrayavaśātteṣāṃ vaiṣamyaṃ viddhi susthitam |
brahmā hi rājasaḥ prokto viṣṇustāmasa ucyate || 32 ||
rudraḥ sa sāttvikaḥ proktaḥ mūrtivarṇaiśca tādṛśāḥ |
citsvarūpānubhūtyā ca tāratamyaṃ nigadyate || 33 ||
nirviśeṣaparabrahmānanyatvena tu te samāḥ |
tathā'pi śivaśabdasya parabrahmātmakatvataḥ || 34 ||
sākṣiṇā nirvikāreṇa cinmātreṇa mahātmanā |
sadāśivena nityena kevalena samo na hi || 35 ||
sāmbasya candracūḍasya nīlakaṇṭhasya śūlinaḥ |
utkarṣo'sti svataḥsiddhaḥ kiṃ mayā pratipādyate || 36 ||
ādau māṃ janayāmāsa brahmā sākṣāccaturmukhaḥ |
yathā tathā viriṃciṃ taṃ śrīmānnārāyaṇo hariḥ || 37 ||
yato'bhavanmahāviṣṇurmamāruṇa pitāmahaḥ |
tato me suprasiddhabhūtsūryanārāyaṇa abhdhā || 38 ||
naitena sakaleśasya prapitāmahatāvaśāt |
sarvotkṛṣṭatvasaṃsiddhyā lupyate hyāntarātmanā || 39
atha vā yogavṛtyā syācchivo nārāyaṇābhidhaḥ |
taddṛṣṭirmayi kartavyopāsakariti sanmatam || 40 ||
karmopāsanabodheṣu brahmaviṣṇuśivāḥ kramāt |
prasiddhā iti saṃtyajya dhiyaṃ śa‍ṛṇu vaco mama || 41 ||
triṣu trayaḥ prasiddhāḥ syustāratamyena cāruṇa |
kāmyakarmapradhāno'sti svayaṃbhūścaturānanaḥ || 42 ||
naimittikapradhānastu viṣṇuḥ kamalalocanaḥ |
nityakarmapradhānaḥ sa śivaḥ sākṣāttrilocanaḥ || 43 ||
mūrtyupāstau vidhimukhyastvaṃśopāstau harirmataḥ |
niraṃśopāsane mukhyo nīlakaṇṭho haro mataḥ || 44 ||
jñāne śravaṇaje brahmā vijñāne mananodite |
viṣṇuḥ sa samyagjñāne tu nididhyāsanaje śivaḥ || 45 ||
atraivaṃ sati kasyābhūdādhikyamaruṇādhunā |
tvameva samyagālocya viniścinu mahāmate || 46 ||
purā kaścinmahādhīraḥ śivabhaktāgraṇīrdvijaḥ |
śivākhyājapasaṃsaktaścacāra bhuvi nispṛhaḥ || 47 ||
svāśramācāranirato bhasmarudrākṣabhūṣaṇaḥ |
sarvaśāstrārthatattvajñaḥ kāmakrodhādivarjitaḥ || 48 ||
śamādiṣaṭkasampannaḥ śivabhaktajanādaraḥ |
śivasya vaibhavaṃ smṛtvā śrutismṛtipurāṇagam || 49 ||
sarveśvarasya sāmbasya trinetrasya dayānidheḥ |
sadāśivasya māhātmyaṃ svata evedamabravīt || 50 ||
paśvādibhyo variṣṭhāḥ kṣitigatamanujāstebhya evendramukhyaḥ
     devāstebhyo vidhātā harirapi ca tataḥ śaṅkaro yastrinetraḥ |
nānyo'smācchaṃkarāttu śrutiṣu nigadito vā variṣṭhaḥ samo vā
     sarvānviṣṇvādikāṃstaṃ na hi vayamadhunā nūnamevāśrayāmaḥ || 51 ||
mūlādhāre gaṇeśastadupari tu vidhirviṣṇurasmāttato'yaṃ
     rudrasthāne caturthe śrutirapi ca tathā prāha śāntaṃ caturtham |
asmādanyaḥ śivo'sti tripurahara ito vā sadādyaḥ śivo'sti
     svastho'yaṃ dvādaśāntaprabalanaṭanakṛccāpi sākṣātsabheśaḥ || 52 ||
raudrī śaktistathā syādayamapi ca hariḥ śākta evaṃ viriṃco
     mantavyo vaiṣṇavo'mī sanakamukhamahābrāhmaṇā brāhmaṇāśca |
tasmādevaṃ vibhakte na hi bhavati hareraṃśitāṃśāṃśibhāve
     sākṣādapyatra nityaṃ paramaśivamahaṃ cāṃśinaṃ taṃ namāmi || 53 ||
śambhoranyanna paśyāmyahamiha parame vyomni somācchrutau vā
     yasyaivaitena bhāsā jagadakhilamidaṃ bhāsate caityarūpam |
yacchīrṣāṅghrī didṛkṣu druhiṇamuraripu sarvaśaktyāpya dṛṣṭvā
     khedantau jagmatustaṃ paramaśivamamuṃ tvāṃ vinā kaṃ nu vande || 54 ||
yaṃ viṣṇurnāvapaśyatyakhilajanabhayadhvaṃsakaṃ kāśikāyāṃ
     liṃgaṃ copāsta ityapyadhikabhasitarudrākṣasaṃbhūṣitaḥ san |
jābāleye bṛhatyapyatha harijanitā śrūyate soma ekaḥ
     pāyācchrutyantasiddho janimṛtibhayabhṛtsaṃsṛtestārako mām || 55 ||
madhye ko vā'dhikaḥ syāddruhiṇa hariharāṇāmiti praśnapūrvaṃ
     brahmādau paippalādaṃ khalu vadati mahānrudra evādhikaḥ syāt |
ityuktvā śārabhākhye śrutiśirasi namaścāstu rudrāya tasmai
     stutvaivaṃ dhyeyamāha tripuraharamumākāṃtamekaṃ bhaje'ham || 56 ||
dhyātā rudro rameśo harirapi tu tathā dhyānamekaḥ śivastu
     dhyeyo'tharvaśruteḥ sā nikhilarasavatī yā samāptā śikhābhūt |
dhyeyaścinmātra ekaḥ paramaśiva ito vā cidaṃdaśatva-
     masya dhyātuḥ syānna tvamuṣya prakṛtibhavamanovṛttirūpasya viṣṇoḥ || 57 ||
eko rudro maheśaḥ śiva iti ca mahādeva evaiṣa sarva
     vyāpī yaḥ śrūyate'smiṃcchrutiśirasi tathātharvaśīrṣābhidhe ca |
devāḥ sarve yadantasthitijuṣa iha te viṣṇupūrvāstatonyaḥ
     ko vā'syādvyāpako'smānniratiśayacidākāśarūpānmaheśāt || 58 ||
nābhau brahmāṇamuktvā harimapi hṛdaye rudramenaṃ bhruvosta-
     nmadhye śrutyanta evaṃ praṇavavivaraṇe nārasiṃhābhidhe ca |
vijñeyaḥ so'yamātmā śiva iti ca caturtho'dvitīyaḥ
     praśāntaścetyāhānte prajeśastridaśaparipadastatsa īśaḥ prapūjyaḥ || 59 ||
kaivalyaṃ prāpnuyātkaḥ puruṣa iha śivaṃ kevalaṃ tvāṃ vihāya
     svāminnīśaṃ tathānyaṃ jagati sadasatoratra viṣṇorvidhervā |
cinmātraḥ pratyagātmā tvamasi khalu sadā pūrva ekaḥ śivo'ta-
     stvāmevaikaṃ bhaje'haṃ satatamapi jagatsākṣiṇaṃ nirviśeṣam || 60 ||
sūrya uvāca -
evaṃ śivasya māhātmye sarvaśrutyantaniścite |
udbhavetsaṃśayaḥ kasya ko mucyeta saṃśayāt || 61 ||
atoruṇa mahāprājña mukhyāntaryāmiṇaṃ mama |
trinetraṃ bhaja kaivalyasaṃsidhyai parameśvaram || 62 ||
|| iti sūryagītāyāṃ tṛtīyo'dhyāyaḥ ||
|| atha caturtho'dhyāyaḥ ||
sūrya uvāca -
athātaḥ sampravakṣyāmi tasyāntaryāmiṇo guroḥ |
jagatsṛṣṭyādikarmāṇi līlārūpāṇi suvrata || 1 ||
ādau jagatsasarjedaṃ paṃcīkaraṇakarmaṇā |
yaḥ sa īśo mahāmāyaḥ sarvajñaḥ sarvaśaktimān || 2 ||
caturvidheṣu bhūteṣu nijamāyāvaśīkṛtān |
jīvān praveśayitvānanupraviveśa svayaṃ vaśī || 3 ||
līlārūpamapīdaṃ ca karma tasya maheśituḥ |
prārabdhakarmajaṃ jñeyamādhikārikatāvaśāt || 4 ||
sa hyādikārikaḥ śreṣṭhaḥ pūrvaṃ jīvatvamāgataḥ |
samuccayādabhūdīśo jñānopāsanakarmaṇām || 5||
prākkalpādhikṛto devaḥ svārabdhakṣapaṇātsvayam |
apahāya nijāṃ māyāṃ prāptavān paramaṃ padam || 6 ||
atha tāmāśrito jīvaḥ kalpādau pūrvavatkramāt |
sṛṣṭvā sarvādhikārī san jagatpāti ca hanti ca || 7 ||
kriyamāṇatayā tena niyamenaiva karmaṇām |
trayāṇāṃ tasya karmitvamīśasyāpyupapadyate || 8 ||
jīvanmuktasamānatvaṃ yatastasyāvagamyate |
ataḥ prārabdhakarmitvaṃ avaśyaṃ tasya sidhyati || 9 ||
brahmavittvaṃ hi tasya syānna tu brahmatvamīśituḥ |
sṛṣṭyādikarmakartṛtvadarśanānmāyayā'pi vā || 10 ||
jīvasṛṣṭyādikartṛtvaṃ brahmaṇo'pi vartate |
tathāpi pūrvakarmitvaṃ tasya na śrūyate kvacit || 11 ||
karmaṇaḥ prāgabhāvatvādbhāvatvādbrahmaṇo vibhoḥ |
pūrvakarmavato hi syātkarma prārabdhasaṃjñitam || 12 ||
sṛṣṭyādikarmabaddhatve tasya māyāvaśatvataḥ |
vaśyamāyatvavacanaṃ vyarthameveti cenna ca || 13 ||
svādhikārāvasane hi kaivalyaṃ noparudhyate |
atastasya prasiddhaṃ tadvaśyamāyatvamarthavat || 14 ||
sthitau tu tasya māyitvaṃ kāmitvādivadiṣyate |
na dhanitvādivatkarma pāravaśyānnirantaram || 15 ||
jāgradvatsṛṣṭikarma syātsvapnavatsthitikarma ca |
jagatpralayakarma syāt suptivattasya māyinaḥ || 16 ||
avasthātrayavattvena karmatritayavattayā |
śarīratrayavattvena jīvaḥ so'pīti kecana || 17 ||
tadayuktaṃ purā jīvo'pyadya brahmātmavittayā |
sarvajñatvādisampattyā sa hi jīvavilakṣaṇaḥ || 18 ||
jīvanmuktasamānatvānna karmatrayamīśituḥ |
prārabdhamātrabaddhatvādadhikāravaśādiha || 19 ||
adhikārāvasāne tadbrahmatvaṃ sambhaviṣyati |
iti vedāntasiddhe'rthe vyabhicāraḥ kuto bhavet || 20 ||
brahmaivaikamakarmoktaṃ śrutibhiḥ smṛtibhiśca tat |
īśasya karmatoktistu śrūyate hyaupacārikī || 21 ||
sa karmatve'pi tasya syātkarmamocakateśituḥ |
saṃcitāgāmihīnatvātsarvajñatvācca sattama || 22 ||
īśvarabrahmaṇorbhedaṃ sakarmā'karmatādibhiḥ |
suprasiddhamapahnotuṃ kaḥ samartho'sti mānataḥ || 23 ||
īśvarasyāpyakarmatvaṃ yadi brūyānniraṃkuśam |
sa dvaitī na kadāpyasmātsaṃsārānmuktimāpnuyāt || 24 ||
yatastatpadavācyo'rthaḥ sa heya iti kathyate |
atastasya na nityatvaṃ nākarmatvaṃ ca yujyate || 25 ||
anadhyastātmabhāvena na dehenaiva kaścana |
vyāprīyeta tataśca syāddehīśo dhyānasaṃyutaḥ || 26 ||
svadehe'pīśvarasyāsti nādhyāsaḥ pāramārthikaḥ |
prātibhāsikamāśritya sraṣṭṛtvādi nigadyate || 27 ||
dehādhyāsasya satyasya na kadāpyasti saṃgatiḥ |
prāgīśadehābhāvena dehābhāvena cā'pyaye || 28 ||
jagatpralayakāle sa nirvyāpāro'pi suptavat |
adhyāsabījavattvena punaḥ sṛṣṭau pravartate || 29 ||
caturyugasahasrānte vidhāturhi niśocyate |
tadā suptasya tasyāpi jīvasyeva sabījatā || 30 ||
tathā viṣṇoryugāḥ proktāstasmācchataguṇādhikāḥ |
tathā śivasya tasmācca viṣṇoḥ śataguṇādhikāḥ || 31 ||
evaṃ kālairavacchinnāṃstāratamyena jīvavat |
īśvarāṃstān kathaṃ brūyāṃ dehakarmādivarjitān || 32 ||
vyaṣṭidehatrayaṃ svīyaṃ matvā jīvatrayaṃ yathā |
pāramārthikasaṃsāranibaddhaṃ karmitāmagāt || 33 ||
samaṣṭidehatritayaṃ tathā matveśvaratrayam |
prātibhāsikasaṃsāranibaddhaṃ karmitāmagāt || 34 ||
śuddhasattvapradhānāyāṃ māyāyāṃ pratibimbitaḥ |
īśa ityucyate tasya nirupādhikatā katham || 35 ||
aupādhikasya nityatvaṃ kathaṃ vācyaṃ manīṣibhiḥ |
anityasya ca naiṣkarmyaṃ kathaṃ bhavitumarhati || 36 ||
brahmaṇyāropito bhrāntairīśākhyaḥ sarvasṛṣṭikṛt |
ātmayogibhirabhrāntaiḥ sa bhavatyavaropitaḥ || 37 ||
avidyātimirāndhasya sthāṇau coravadīśvaraḥ |
pratibhāti parabrahmaṇyamale svātmarūpiṇi || 38 ||
sadyo mumukṣudṛṣṭyā hi neśvarasyāsti satyatā |
ato vivartavādo'yaṃ sutarāmupayujyate || 39 ||
pariṇāme'pyanityatvasaṃsiddherīśvarasya ca |
advaitabrahmaniṣṭhatvaṃ śroturjīvasya sambhavet || 40 ||
adhikārivibhedena vādāste matātrayaḥ |
tatrottamādhikārī syācchṛṇvannīśe vivartatām || 41 ||
jīve tu pariṇāmitvaṃ śa‍ṛṇvannevottamottamaḥ |
kīṭavadbhṛṅgarūpeṇa pariṇāme vimokṣataḥ || 42 ||
jīvasyeśvaratā'vāptau kramamuktirhi sidhyati |
ato'sya sadyo muktyarthaṃ brahmatāvāptirīryate || 43 ||
turīyaḥ paṃcamo vā''stāmīśvaraḥ ṣaṣṭha eva vā |
tasmādatītaṃ brahmeti siddhānte ko'nusaṃśayaḥ || 44 ||
īśvare tiṣṭhati brahma brahmaṇīśaśca tiṣṭhati |
ata ekatvameva syāddvayoriti na tarkyatām || 45 ||
brahmaṇyeveśvaraḥ prokto na tu brahmeśvare kvacit |
vibhoravibhusaṃsthatvāsaṃbhavātparamātmanaḥ || 46 ||
brahmakṣatramubhe yasya śrutyā bhavata odanaḥ |
yasyopasecanaṃ mṛtyuḥ sa yatra brahmaṇīryate || 47 ||
tadetādṛśamityatra ko vededantayāvyayam |
akhaṇḍaṃ nirguṇaṃ brahma nirādhāraṃ paraṃ mahat || 48 ||
parabrahmāṃśabhūto'pi paramaḥ puruṣottamaḥ |
īśvarādadhikaḥ proktaḥ kiṃ punarbrahma kevalam || 49 ||
kāraṇaṃ jagatāmīśo jīvānāṃ brahma kāraṇam |
evaṃ satīśabrahmaikyaṃ vyavahāre kathaṃ bhavet || 50 ||
īśasya karmitāyāṃ hi puṇyaṃ pāpaṃ ca saṃbhavet |
sukhaṃ duḥkhaṃ ca tenaiva jīvatvamiti cecchṛṇu || 51 ||
īśaḥ pravartate puṇyapāpayorlokasaṃgrahāt |
tathā'pi sukhaduḥkhe sto naivātmajñānavattayā || 52 ||
bhrūṇahatyādipāpāni hyakarodviṣṇurīdṛśaḥ |
na tairduḥkhamabhūttasya samprāptaṃ pāramārthikam || 53 ||
lokakṣemārthakatvena tatkṛtāghasya nindyatā |
na vācyā na ca tenāsti jīvatvaṃ tasya sarvathā || 54 ||
ṛgādivedakartā'pi sa yathoktaṃ samācaret |
anyathā samprasajyeta hyaprāmāṇikateśituḥ || 55 ||
saṃsiddhe śāstrakartṛtve na kārayitṛtā vacaḥ |
vyarthameveti cennaiṣa doṣa eva vicāraṇe || 56 ||
jīvasya kartṛtāyāṃ hi syātkārayitṛteśituḥ |
śāstrasya karmatāyāṃ tu maheśasyāsti kartṛtā || 57 ||
naitena śāstrayonitvaṃ nirguṇasyaiva hīyate |
nirguṇodbhūtaśāstrasya saguṇādvyaktidarśanāt || 58 ||
upacaryata īśasya guṇinaḥ śāstrayonitā |
yadvā'stāmubhayorvedavedāntābhyāṃ ca bījatā || 59 ||
na caitenāsti karmitvasāmyaṃ brahmeśayostayoḥ |
kartuśca kṛtakartuśca bhedo'sti spaṣṭa eva hi || 60 ||
kartṛtvaṃ yasya saṃsiddhaṃ karmitvaṃ tasya siddhyati |
ityatra saṃśayaḥ ko vā tadbrahmeśau ca karmiṇau || 61 ||
iti cetkarmiteśasya kāmitvādivadiṣyate |
brahmaṇo'pi tu karmitvaṃ dhanitvādivadityataḥ || 62 ||
paratantro maheśaḥ syātsvatantraṃ brahma nirguṇam |
ādhārādheyabhāvena kāryakāraṇatayā dvayoḥ || 63 ||
karmitve brahmaṇaḥ siddhe kathaṃ nairguṇyamīryate |
iti cennaiṣa doṣo'sti māyāguṇavivarjanāt || 64 ||
adṛśyādibhirvidyāguṇairānandatādibhiḥ |
saguṇavyapadeśaḥ syādbrahmaṇastviṣṭa eva saḥ || 65 ||
jagatsaṃsārakartṛtvaṃ yathā jīveśayormatam |
tathā jīveśakartṛtvaṃ parasya brahmaṇo matam || 66 ||
brahmaṇo'nyo na kartā'sti prākkarmādivivarjanāt |
anādyanantaṃ brahmaikamakarmākartṛ hīryate || 67 ||
kālatraye'pyakartṛtvaṃ brahmaṇaḥ sammataṃ yadi |
jīveśaracanā na syāt jagatsaṃsārayorapi || 68 ||
pratyakṣasiddhā racanā kartāraṃ samapekṣate |
ato'dya karmakartṛtvādbrahmaṇaḥ karmitocitā || 69 ||
karmitve brahmaṇo'pyevaṃ kiṃ vācyaṃ brahmavedinaḥ |
brahmībhūto na karmī syādityetacca na siddhyati || 70 ||
yādṛśaṃ brahma nirṇītaṃ tadbhūto'pi ca tādṛśaḥ |
iti nirṇaya eva syādyukterapi samaṃjasaḥ || 71 ||
kālatraye'pyakarmitvamakartṛtvamakālatā |
kasya cidbrahmaṇo'nyasya nīrūpasyāsti vastunaḥ || 72 ||
tatra kālatrayātītaṃ neha jñeyaṃ vivakṣitam |
prameyatvapramāṇatvapramātṛtvādivarjanāt || 73 ||
ye tu brahmeśajīvāḥ samproktāḥ kartṛtvasaṃyutāḥ |
vidyayā māyayā te hi karmiṇo'vidyayāpi ca || 74 ||
karmiṣu triṣu cokteṣu brahmaṇaḥ śraiṣṭhyadarśanāt |
akarmatvaṃ śrutismṛtyoḥ procyate yuktameva tat || 75 ||
etena karmiṇaḥ śraiṣṭhyaṃ saṃsiddhamiti ye viduḥ |
audāsīnyaṃ na teṣāṃ syācchrutismṛtyuktakarmasu || 76 ||
jñānādupāstirutkṛṣṭā karmotkṛṣṭamupāsanāt |
iti yo veda vedāntaiḥ sa eva puruṣottamaḥ || 77 ||
iti sūryagītāyāṃ caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||
atha pañcamo'dhyāyaḥ ||
sūrya uvāca -
athātaḥ sampravakṣyāmi karmiśreṣṭhasya lakṣaṇam |
yacchrutvā naiva bhūyo'nyacchrotavyaṃ te'vaśiṣyate || 1 ||
yasya dehaḥ svakīyo'pi sarvathā na pratīyate |
nendriyāṇi ca sarvāṇi sa karmiśreṣṭha ucyate || 2 ||
yasya prāṇāḥ praśāntāḥ syurmana ādīni ca svayam |
avyaktāntāni sarvāṇi sa karmiśreṣṭha ucyate || 3 ||
bālonmattapiśācādi ceṣṭitānyapi yatra no |
niṣṭhā'jagaravadyasya sa karmiśreṣṭha ucyate || 4 ||
nāhaṃbhāvaśca yasyāsti nedaṃbhāvaśca kutracit |
sarvadvandvavihīnātmā sa karmiśreṣṭha ucyate || 5 ||
prāgbaddho'haṃ vimukto'dyetyevaṃ yasya smṛtirna ca |
nityamuktasvarūpaḥ san sa karmiśreṣṭha ucyate || 6 ||
videhamukto yaḥ prokto variṣṭho brahmavedinām |
arūpanaṣṭacittāsuḥ sa karmiśreṣṭha ucyate || 7 ||
karmāṇi yasya sarvāṇi vāsanātrayajāni ca |
abhavannapaśāntāni sa karmiśreṣṭha ucyate || 8 ||
karmāṇi karmabhiḥ śuddhairaśuddhānyupamṛdya yaḥ |
sa karmabrahmamātro'bhūt sa karmiśreṣṭha ucyate || 9 ||
jñānināmapi yaḥ śreṣṭhaḥ saptamīṃ bhūmikāṃ gataḥ |
upāsakānāṃ yaścaikaḥ sa karmiśreṣṭha ucyate || 10 ||
yaḥ sarvaiḥ pīḍito'pi syānnirvikāro'pi pūjitaḥ |
sukhaduḥkhe na yasya staḥ sa karmiśreṣṭha ucyate || 11 ||
yaḥ sarvairmanujaiḥ pūjyo yaḥ sarvaiśca surāsuraiḥ |
brahmaviṣṇuśivairyaśca sa karmiśreṣṭha ucyate  || 12 ||
tyaktvā karmāṇi sarvāṇi svātmamātreṇa tiṣṭhataḥ |
kathaṃ karmitvamityevaṃ mā śaṃkiṣṭhā mahāmate || 13 ||
karmaṇāṃ phalameṣā hi svātmamātreṇa saṃsthitiḥ |
ataḥ saphalakarmaiṣa karmiśreṣṭho bhaveddhruvam || 14 ||
jñānena jñāyate yadvā upāstyā copalabhyate |
tatsthiraṃ prāpyate'nena karmaṇā|āto'sya karmitā || 15 ||
dehe'smin vartamāne'pi dehasmṛtivivarjanāt |
videhamukta ityuktaḥ kathaṃ karmīti cecchṛṇu || 16 ||
dehavismṛtimattve'pi karmadehe sthitatvataḥ |
anyadṛṣṭyā'sya dehitvātkarmitvamupapadyate || 17 ||
dehasthatvādapūrṇaḥ syāditi śakyaṃ na kiṃcana |
taṭākamaprakuṃbhasthaṃ jalaṃ pūrṇaṃ hi dṛśyate || 18 ||
prārabdhakarmamukto'pi bhogānmukto'pi cākhilāt |
karmākārye sthitaḥ karmī dehe syādbhogasādhane || 19 ||
sādhane sati dehe'pi sādhyo bhogo na sidhyati |
dehavismṛtimattvena dehahīnasamatvataḥ || 20 ||
āhitāgnitvasaṃsiddhyai jyotiṣṭome kṛte'pi ca |
yathā na svargamāpnoti niṣkāmaḥ puruṣarṣabhaḥ || 21 ||
jāgrasvapnasuṣuptyātmasandhitrayakṛtāmṛtaḥ |
sarvasandhyādirahitaḥ sandhibhirvandyate sadā || 22 ||
yaḥ sarvakarmabhirvandyo nityaṃ sarvairakarmibhiḥ |
sa karmipravaro'karmipravaraśceti kathyate || 23 ||
sarvasāmyamupetyasya svātmārāmasya yoginaḥ |
sahasraśaḥ kṛtaiḥ kiṃ vā vandanairakṛteśca vā || 24 ||
dehādiṣu vikāreṣu svīyatvaṃ svatvapūrvakam |
vihāya nityaniṣṭhābhiḥ svamātraḥ sa virājate || 25 ||
indriyārthairvimūḍhānāṃ duṣkarmatvaṃ nigadyate |
tairapetaḥ sukarmyeṣa videha iti kathyate || 26 ||
yaḥ sarvadvandvanirmuktaḥ sarvatripuṭivarjitaḥ |
sarvāvasthāvihīnaḥ sa videha iti kathyate || 27 ||
laukikaṃ vaidikaṃ karma sarvaṃ yasminkṣayaṃ gatam |
yasmānnaivāṇumātraṃ ca videha iti kathyate || 28 ||
yasyendriyāṇi sarvāṇi na calanti kadācana |
bhittisthacitrāṃgānīva videha iti kathyate || 29 ||
ātmānaṃ satyamadvaitaṃ kevalaṃ nirguṇāmṛtam |
sampaśyataḥ sadā svānyavikārasphuraṇaṃ kutaḥ || 30 ||
ātmetaradasatyaṃ ca dvaitaṃ nānāguṇānvitam |
apaśyataḥ sadānandasvarūpāsphuraṇaṃ kutaḥ || 31 ||
ādimadhyāntarahitacidānandasvarūpiṇaḥ |
sthitaprajñasya ko bādhaḥ śarīreṇa svayoginaḥ || 32 ||
karmāṇi karmaṇā tyaktvā brahmaṇā brahmaṇi sthitaḥ |
karmaṇā śarma satataṃ samprāptaḥ sa virājate || 33 ||
buddhestaikṣṇyaṃ ca mauḍhyaṃ ca yasya naivāsti kiṃcana |
buddheḥ pāraṃgataḥ so'yaṃ prabuddhaḥ śobhatetarām || 34 ||
manastathaiva saṃlīnaṃ citīva lavaṇaṃ jale |
yathā nirantarātmīyaniṣṭhayā so'dvayo'bhavat || 35 ||
samanastvānmahadduḥkhamamanaskasya tatkutaḥ |
samanasko hi saṃkalpān karute duḥkhakāriṇaḥ || 36 ||
prārabdhakarmajaṃ duḥkhaṃ jīvanmuktasya kathyate |
karmatrayavihīnasya videhasya kathaṃ nu tat || 37 ||
karma kartavyamiti vā na kartavyamitīha vā |
yadi manyeta vaidehīṃ na muktiṃ prāptavāṃstu saḥ || 38 ||
samādhirvā'tha kartavyo na kartavya itīha vā |
yadi manyeta vaidehīṃ na muktiṃ prāptavāṃstu saḥ || 39 ||
pūrvaṃ baddho'dhunā mukto'smyahamityeva bandhanāt |
yadi manyeta vaidehīṃ na muktiṃ prāptavāṃstu saḥ || 40 ||
pūrvamapyabhavanmukto madhye bhrāntistu bandhavat |
yadi manyeta vaidehīṃ na muktiṃ prāptavāṃstu saḥ || 41 ||
vandhyāputrādivatsarvaṃ mayyabhūdasadityapi |
yadi manyeta vaidehīṃ na muktiṃ prāptavāṃstu saḥ || 42 ||
āvidyakaṃ tamo dhvastaṃ svaprakāśena vā iti |
yadi manyeta vaidehīṃ na muktiṃ prāptavāṃstu saḥ || 43 ||
svapne'pi nāhaṃbhāvo'sti mama dehendriyādiṣu |
yadi manyeta vaidehīṃ na muktiṃ prāptavāṃstu saḥ || 44 ||
arūpanaṣṭamanaso videhatvaṃ prakīrtyate |
tatkathaṃ manyamānasya yatkiṃcitsyādanātmanaḥ || 45 ||
mano naśyati niḥśeṣaṃ mananasya visarjanāt |
amanaskasvabhāvaṃ tatpadaṃ tasyāvaśiṣyate || 46 ||
mananena viniścitya vaidehīṃ muktimātmanaḥ |
naiṣkarmyasiddhiṃ vadatāṃ kā tṛptiravivekinām || 47 ||
śrutvā vedāntavākyāni modante'nubhavaṃ vinā |
līḍhena tāḍapatreṇa guḍākṣarayutena kim || 48 ||
svānubhūtiṃ vinā śāstraiḥ paṇḍitāḥ samalaṃkṛtāḥ |
kacahīneva vidhavā bhūṣaṇairbhūṣitottamaiḥ || 49 ||
svānubhūtiṃ vinā karmāṇyācarantyakhilānyapi |
svarṇayaḥkumbhakārāditulyā evopavītinaḥ || 50 ||
svānubhūtiṃ vinā vedān paṭhanti vividhā dvijāḥ |
prāvṛṇṇiśāyāṃ parito maṇḍūkā iva dussvarāḥ || 51 ||
svānubhūtiṃ vinā dehaṃ bibhratyadhyāsadārḍhyataḥ |
śākalyasya mṛtaṃ dehaṃ dhanabuddhyeva taskarāḥ || 52 ||
svānubhūtiṃ vinā dhyānaṃ kurvantyāsanasaṃyutāḥ |
bakā ivāṃbhasastīre matsyavaṃcanatatparāḥ || 53 ||
svānubhūtiṃ vinā śvāsānnirundhanti haṭhātsadā |
ayaskāro'nilaṃ bāhyaṃ drutikāyāmivādhikam || 54 ||
svānubhūtiṃ vinā yogadaṇḍapaṭṭādidhāriṇaḥ |
jīrṇakandhābharaṃ bhagnadaṇḍabhāṇḍādi pittavat || 55 ||
svānubhūtiṃ vinā yadyatkurvanti bhuvi mānavāḥ |
tattatsarvaṃ vṛthaiva syānmarubhūmau kṛṣiryathā || 56 ||
svānubhūtyarthakaṃ karma nikṛṣṭamapi sarvathā |
uttamaṃ vibudhaiḥ ślāghyaṃ śveva coranivartakaḥ || 57 ||
svānubhūtyupayuktebhya itarāṇi bahūnyapi |
karmādīnyācaranmartyo bhrāntavadvyarthaceṣṭitaḥ || 58 ||
śrutismṛtipurāṇeṣu kāmyakarmāṇyanekadhā |
procyante teṣu saṃsaktastyājyaḥ śiṣṭairviṭo yathā || 59 ||
kāmyakarmasamāsaktaḥ svaniṣṭhāṃ svasya manyate |
jātyandhaḥ svasya ratnādiparīkṣādakṣatāmiva || 60 ||
avaśendriyamātmārthagurubuddhyaiva sevate |
bālātantusutaṃ loke'gaṇitaṃ bhuktaye yathā || 61 ||
yastu vaśyendriyaṃ śāntaṃ niṣkāmaṃ sadguruṃ sadā |
svātmaikarasikaṃ muktyai sa dhīmānupagacchati || 62 ||
kāmyakarmāṇi cotsṛjya niṣkāmo yo mumukṣayā |
śāntyādiguṇasaṃyuktaṃ guruṃ prāptaḥ sa mucyate || 63 ||
iti śrutvā'ruṇaḥ sūryātsaṃtuṣṭaḥ svātmaniṣṭhayā |
kṛtakṛtya idaṃ prāha bhāskaraṃ vinayānvitaḥ || 64 ||
aruṇa uvāca -
śrīmanguruvara svāmiṃstvanmukhātpāramārthikam |
niṣkāmakarmamāhātmyaṃ śrutvā dhanyo'smyasaṃśayam || 65 ||
sakarmatvamakarmatvaṃ videhasya ca lakṣaṇam |
śrutaṃ rahasyaṃ nāto'nyatkiṃcidapyavaśiṣyate || 66 ||
tathā'pi mama sākṣāttvaṃ kartavyaṃ brūhi niścitam |
maccittaparipākaṃ hi ṣetsi sarvajña sadguro || 67 ||
iti pṛṣṭa uvācedaṃ bhagavānbhāskaro'ruṇam |
svasārathiṃ nijagrasthaṃ baddhabāhuṃ natānanam || 68 ||
sūrya uvāca -
aruṇa tvaṃ paraṃ brahma sākṣāddṛṣṭvā'dhunā kṛtī |
tathā'pyādehapatanādbrahmābhidhyānamādarāt || 69 ||
svādhikārocitaṃ śuddhaṃ karmāpyācara sattama |
pramādo mā'stu te svapne'pyuktayorbrahmakarmaṇoḥ || 70 ||
saṃvādamāvayoretaṃ sarvapāpaharaṃ śubham |
yaḥ śa‍ṛṇoti sakṛdvā sa kṛtārtho nātra saṃśayaḥ || 71 ||
śrīgurumūrtiruvāca -
iti dinakaravaktrādbrahmakarmainiṣṭhāṃ
     sphuṭataramavagamya prājña eko'ruṇaḥ saḥ |
abhavadakhilalokaiḥ pūjanīyaḥ kṛtārtha-
     stvamapi bhava tathaiva kṣipramaṃbhojajanman || 72 ||
vimalaviguṇayogābhyāsadārḍhyena yuktaḥ
     sakalagatacidātmanyadvitīye budho'pi |
satatamapi kuruṣvārabdhaduḥkhopaśāntyai
     rahasi nijasamādhīnsvoktakarmāpi dhātaḥ || 73 ||
iti tattvasārāyaṇakarmakāṇḍoktaśrīsūryagītāyāṃ paṃcamo'dhyāyaḥ ||
|| iti sūryagītā samāptā ||

About this parayana — Surya

Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.

How to chant

Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.

chhathsunday-pujasaurasanskritparayanadevotionalgitascripture