Valmiki Ramayana — Aranya Kanda
Valmiki Ramayana — Aranya Kanda
Text in Roman script
Devotional text
praviśya tu mahāraṇyam daṇḍakāraṇyam ātmavān |rāmo dadarśa durdharṣa tāpasa āśrama maṇḍalam ||3-1-1|| kuśa cīra parikṣiptam brāhmyā lakṣmyā samāvṛtam |yathā pradīptam durdarśam gagane sūrya maṇḍalam ||3-1-2|| śaraṇyam sarva bhūtānām su saṃmṛṣṭa ajiram sadā |mṛgaiḥ bahubhiḥ ākīrṇam pakṣi sanghaiḥ samāvṛtam ||3-1-3|| pūjitam ca upanṛttam ca nityam apsarasām gaṇaiḥ |viśālaiḥ agni śaraṇaiḥ sruk bhāṇḍaiḥ ajinaiḥ kuśaiḥ ||3-1-4|| samidbhiḥ toya kalaśaiḥ phala mūlaiḥ ca śobhitam |āraṇyaiḥ ca mahā vṛkṣaiḥ puṇyaiḥ svādu phalair vṛtam ||3-1-5|| bali homa arcitam puṇyam brahma ghoṣa nināditam |puṣpaiḥ ca anyaiḥ parikṣiptam padminyā ca sa padmayā ||3-1-6|| phalamūla aśanaiḥ dāntaiḥ cīra kṛṣṇājina ambaraiḥ |sūrya vaiśvānara ābhaiḥ ca purāṇaiḥ munibhir yutam ||3-1-7|| puṇyaiḥ ca niyata āhāraiḥ śobhitam parama ṛṣibhiḥ |tat brahma bhavana prakhyam brahma ghoṣa nināditam ||3-1-8|| brahma vidbhiḥ mahā bhāgaiḥ brāhmaṇaiḥ upaśobhitam |tat dṛṣṭvā rāghavaḥ śrīmān tāpasa āśrama maṇḍalam ||3-1-9|| abhyagacchat mahātejā vijyam kṛtvā mahad dhanuḥ |divya jñāna upapannāḥ te rāmam dṛṣṭvā maharṣayaḥ ||3-1-10|| abhijagmuḥ tadā prītā vaidehīm ca yaśasvinīm |te tu somam iva udyantam dṛṣṭvā vai dharmacāriṇam ||3-1-11|| lakṣmaṇam ca eva dṛṣṭvā tu vaidehīm ca yaśaśvinīm |maṅgalāni prayuñjānāḥ pratyagṛhṇān dṛḍha vratāḥ ||3-1-12|| rūpa saṃhananam lakṣmīm saukumāryam suveṣatām |dadṛśur vismita ākārā rāmasya vana vāsinaḥ ||3-1-13|| vaidehīm lakṣmaṇam rāmam netrair animiṣair iva |āścarya bhūtān dadṛśuḥ sarve te vana vāsinaḥ ||3-1-14|| atra enam hi mahābhāgāḥ sarva bhūta hite ratāḥ |atithim parṇaśālāyām rāghavam saṃnyaveśayan ||3-1-15|| tato rāmasya satkṛtya vidhinā pāvaka upamāḥ |ājahruḥ te mahābhāgāḥ salilam dharmacāriṇaḥ ||3-1-16|| maṃgalāni prayuñjānā mudā paramayā yutā |mūlam puṣpam phalam sarvam āśramam ca mahātmanaḥ ||3-1-17|| nivedayītvā dharmajñāḥ te tu prāṃjalayo'bruvan |dharmapālo janasya asya śaraṇyaḥ ca mahāyaśāḥ ||3-1-18|| pūjanīyaḥ ca mānyaḥ ca rājā daṇḍadharo guruḥ |indrasya eva caturbhāgaḥ prajā rakṣati rāghava ||3-1-19|| rājā tasmād varān bhogān ramyān bhuṅkte namaskṛtaḥ |te vayam bhavatā rakṣyā bhavad viṣaya vāsinaḥ |nagarastho vanastho vā tvam naḥ rājā janeśvaraḥ ||3-1-20|| nyasta daṇḍā vayam rājan jita krodhā jitendriyāḥ |rakṣaṇīyāḥ tvayā śaśvad garbha bhūtāḥ tapodhanāḥ ||3-1-21|| evam uktvā phalair mūlaiḥ puṣpair anyaiḥ ca rāghavam |vanyaiḥ ca vividha āhāraiḥ sa lakṣmaṇam apūjayan ||3-1-22|| tathā'nye tāpasāḥ siddhā rāmam vaiśvānara upamāḥ |nyāya vṛttā yathā nyāyam tarpayāmāsur īśvaram ||3-1-23|| kṛta ātithyo'tha rāmastu sūryasya udayanam prati |āmaṃtrya sa munīm tat sarvān vanam eva anvagāhata ||3-2-1|| nānā mṛga gaṇa ākīrṇam ṛkṣa śārdūla sevitam |dhvasta vṛkṣa latā gulmam durdarśa salilāśayam ||3-2-2|| niṣkūjamānā śakuni jhillikā gaṇa nāditam |lakṣmaṇa anucaroo rāmo vana madhyam dadarśa ha ||3-2-3|| sītāyā saha kākutsthaḥ tasmin ghora mṛga āyute |dadarśa giri śṛṅga ābham puruṣādam mahāsvanam ||3-2-4|| gambhīra akṣam mahāvaktram vikaṭam vikaṭodaram |bībhatsam viṣamam dīrgham vikṛtam ghora darśanam ||3-2-5|| vasānam carma vaiyāghram vasa ārdram rudhirokṣitam |trāsanam sarva bhūtānām vyāditāsyam iva antakam ||3-2-6|| trīn siṃhān caturo vyāghrān dvau vṛkau pṛṣatān daśa |saviṣāṇam vasādigdham gajasya ca śiro mahat ||3-2-7|| avasajya āayase śūle vinadantam mahāsvanam |sa rāmam lakṣmaṇam caiva sītām dṛṣṭvā ca maithilīm ||3-2-8|| abhya dhāvat susaṃkruddho prajāḥ kāla iva antakaḥ |sa kṛtvā bhairavam nādam cālayan iva medinīm ||3-2-9|| aṅkena ādāya vaidehīm apakramya tadā abravīt |yuvām jaṭā cīra dharau sabhāryau kṣīṇa jīvitau ||3-2-10|| praviṣṭau daṇḍakāraṇyam śara cāpa asi pāṇinau |katham tāpasayoḥ yuvām ca vāsaḥ pramadayā saha ||3-2-11|| adharma cāriṇau pāpau kau yuvām muni dūṣakau |aham vanam idam durgam virāgho nāma rākṣasaḥ ||3-2-12|| carāmi sāyudho nityam ṛṣi māṃsāni bhakṣayan |iyam nārī varārohā mama bhāryā bhaviṣyati ||3-2-13|| yuvayoḥ pāpayoḥ ca aham pāsyāmi rudhiram mṛdhe |tasya evam bruvato duṣṭam virādhasya durātmanaḥ ||3-2-14|| śrutvā sagarvitam vākyam saṃbhrāntā janakātmajā |sītā prāvepitā udvegāt pravāte kadalī yathā ||3-2-15|| tām dṛṣṭvā rāghavaḥ sītām virādha aṅkagatām śubhām |abravīt lakṣmaṇam vākyam mukhena pariśuṣyatā ||3-2-16|| paśya saumya narendrasya janakasya atma saṃbhavām |mama bhāryām śubhācārām virādhāṅke praveśitām ||3-2-17|| atyanta sukha saṃvṛddhām rājaputrīm yaśasvinīm |yat abhipretam asmāsu priyam vara vṛtam ca yat ||3-2-18|| kaikeyyāstu susaṃvṛttam kṣipram adya eva lakṣmaṇa |yā na tuṣyati rājyena putrārthe dīrgha darśinī ||3-2-19|| yayā'ham sarvabhūtānām priyaḥ prasthāpito vanam |adya idānīm sakāmā sā yā mātā mama madhyamā ||3-2-20|| para sparśāt tu vaidehyā na duḥkhataram asti me |pitur vināśāt saumitre sva rājya haraṇāt tathā ||3-2-21|| iti bruvati kākutsthe bāṣpa śoka pariplutaḥ |abravīt lakṣmaṇaḥ kruddho ruddho nāga iva śvasan ||3-2-22|| anātha iva bhūtānām nāthaḥ tvam vāsavopamaḥ |mayā preṣyeṇa kākutsthaḥ kim artham paritapyase ||3-2-23|| śareṇa nihatasya adya mayā kruddhena rakṣasaḥ |virādhasya gata asoḥ hi mahī pāsyati śoṇitam ||3-2-24|| rājya kāme mama krodho bharate yo babhūva ha |tam virādhe vimokṣyāmi vajrī vajram iva acale ||3-2-25|| mama bhuja bala vega vegitaḥpatatu śaro'sya mahān mahorasi |vyapanayatu tanoḥ ca jīvitampatatu tataḥ ca mahīm vighūrṇitaḥ ||3-2-26|| atha uvāca punar vākyam virādhaḥ pūrayan vanam |pṛcchato mama hi brūtam kau yuvām kva gamiṣyathaḥ ||3-3-1|| tam uvāca tato rāmo rākṣasam jvalita ānanam |pṛcchantam sumahātejā ikṣvāku kulam ātmanaḥ ||3-3-2|| kṣatriyau vṛtta saṃpannau viddhi nau vanagocarau |tvām tu veditum icchāvaḥ kaḥ tvam carasi daṇḍakān ||3-3-3|| tam uvāca virādhaḥ tu rāmam satya parākramam |hanta vakṣyāmi te rājan nibodha mama rāghava ||3-3-4|| putraḥ kila javasya aham mātā mama śatahradā |virādha iti mām āhuḥ pṛthivyām sarva rākṣasāḥ ||3-3-5|| tapasā ca abhi saṃprāptā brahmaṇo hi prasādajā |śastreṇa avadhyatā loke acchedya abhedyatvam eva ca ||3-3-6|| utsṛjya pramadām enām anapekṣau yathā āgatam |tvaramāṇau palāyethām na vām jīvitam ādade ||3-3-7|| tam rāmaḥ prati uvāca idam kopa saṃrakta locanaḥ |rākṣasam vikṛta ākāram virādham pāpa cetasam ||3-3-8|| kṣudra dhiktvām tu hīnārtham mṛtyum anveṣase dhruvam |raṇe prāpsyasi saṃtiṣṭha na me jīvan vimokṣyase ||3-3-9|| tataḥ sajyam dhanuḥ kṛtvā rāmaḥ suniśitān śarān |su śīghram abhisaṃdhāya rākṣasam nijaghāna ha ||3-3-10|| dhanuṣā jyā guṇavatā sapta bāṇān mumoca ha |rukma puṃkhān mahāvegān suparṇa anila tulya gān ||3-3-11|| te śarīram virādhasya bhittvā barhiṇa vāsasaḥ |nipetuḥ śoṇitā digdhā dharaṇyām pāvakopamāḥ ||3-3-12|| sa viddho nyasya vaidehīm śūlam udyamya rākṣasaḥ |abhyadravat susaṃkruddhaḥ tadā rāmam sa lakṣmaṇam ||3-3-13|| sa vinadya mahānādam śūlam śakra dhvaja upamam |pragṛhya aśobhata tadā vyāttānana iva aṃtakaḥ ||3-3-14|| atha tau bhrātarau dīptam śara varṣam vavarṣatuḥ |virādhe rākṣase tasmin kālāṃtaka ayam upame ||3-3-15|| sa prahasya mahā raudraḥ sthitvā ajṛmbhata rākṣasaḥ |jṛṃbhamāṇasya te bāṇāḥ kāyāt niṣpetur aśugāḥ ||3-3-16|| sparśāt tu vara dānena prāṇān saṃrodhya rākṣasaḥ |virādhaḥ śūlam udyamya rāghavau abhyadhāvata ||3-3-17|| tat śūlam vajra saṃkāśam gagane jvalana upamam |dvābhyām śarābhyām ciccheda rāmaḥ śastrabhṛtām varaḥ ||3-3-18|| tat rāma viśikhaiḥ chinnam śūlam tasya āpatat bhuviḥ |papāta aśaninā cinnam meror iva śilā talam ||3-3-19|| tau khaḍgau kṣipram udyamya kṛṣṇa sarpau iva udyatau |tūrṇam āpetatuḥ tasya tadā prahāratām balāt ||3-3-20|| sa vadhyamāna subhṛśam bhujābhyām parigṛhya tau |aprakaṃpyau naravyāghrau raudraḥ prasthātum aicchata ||3-3-21|| tasya abhiprāyam ajñāya rāmo lakṣmaṇam abravīt |vahatu ayam alam tāvat pathānena tu rākṣasaḥ ||3-3-22|| yathā ca icchati soumitre tathā vahatu rākṣasaḥ |ayam eva hi naḥ panthā yena yāti niśācaraḥ ||3-3-23|| sa tu sva bala vīryeṇa samutkṣipya niśācaraḥ |bālāḥ iva skandha gatau cakāra ati baloddhataḥ ||3-3-24|| tau āropya tataḥ skandham rāghavo rajanī caraḥ |virādho vinadan ghoram jagāma abhimukho vanam ||3-3-25|| vanam mahā megha nibham praviṣṭodrumaiḥ mahadbhiḥ vividhaiḥ upetam |nānā vidhaiḥ pakṣi kulaiḥ vicitramśiva āyutam vyāla mṛgaiḥ vikīrṇam ||3-3-26|| hriyamāṇau tu kākutsthau dṛṣṭvā sītā raghūttamau |uccaiḥ svareṇa cukrośa pragṛhya su mahābhujau ||3-4-1|| eṣa dāśarathī rāmaḥ satyavān śīlavān śuciḥ |rakṣasā raudra rūpeṇa hriyate saha lakṣmaṇaḥ ||3-4-2|| mām ṛkā bhakṣa iṣyanti śārdūla dvīpinaḥ tathā |mām haraḥ utsṛjya kākutsthau namaste rākṣasottamaḥ ||3-4-3|| tasyāḥ tat vacanam śrutvā vaidehyāḥ rāma lakṣmaṇau |vegam pracakratur vīrau vadhe tasya durātmanaḥ ||3-4-4|| tasya raudrasya soumitriḥ savyam bāhum babhañja ha |rāmaḥ tu dakṣiṇam bāhum tarasā tasya rakṣasaḥ ||3-4-5|| saḥ bhagna bahuḥ saṃvignaḥ papāta āśu vimūrchitaḥ |dharaṇyām megha saṃkāśo vajra bhinna iva acalaḥ ||3-4-6|| muṣṭibhir bāhubhir padbhiḥ sūdayantau tu rākṣasam |udyamyodyamya ca api enam sthaṇḍile niṣpipeṣatuḥ ||3-4-7|| sa viddho bahubhir bāṇaiḥ khaḍgābhyām ca parikṣataḥ |niṣpiṣṭo bahudhā bhūmau na mamāra sa rākṣasaḥ ||3-4-8|| tam prekṣya rāmaḥ subhṛśam avadhyam acala upamam |bhayeṣu abhaya daḥ śrīmān idam vacanam abravīt ||3-4-9|| tapasā puruṣavyāghra rākṣaso'yam na śakyate |śastreṇa yudhi nirjetum rākṣasam nikhanāvahe ||3-4-10|| kuṃjarsya iva raudrasya rākṣasasya asya lakṣmaṇa! |vane asmin sumahad śvabhram khanyatām raudravarcasaḥ ||3-4-11|| iti uktvā lakṣmaṇam rāmaḥ pradaraḥ khanyatām iti |tasthau virādham ākrmya kaṇṭhe pādena vīryavān ||3-4-12|| tat śrutvā rāghaveṇa uktam rākṣasaḥ praśritam vacaḥ |idam provāca kākutstham virādhaḥ puruṣarṣabham ||3-4-13|| hato'ham puruṣavyāghraḥ śakra tulya balena vai |mayā tu pūrvam tvam mohān na jñātaḥ puruṣarṣabhaḥ ||3-4-14|| kausalyā suprajātaḥ tāta rāmaḥ tvam vidito mayā |vaidehī ca mahābhāgā lakṣmaṇaḥ ca mahāyaśāḥ ||3-4-15|| abhi śāpād aham ghoram praviṣṭo rākṣsīm tanum |tuṃburuḥ nāma gandharvaḥ śapto vaiśravaṇena hi ||3-4-16|| prasādyamānaḥ ca mayā so'bravīt mām mahāyaśāḥ |yadā dāśarathī ramaḥ tvām vadhiṣyati saṃyuge ||3-4-17|| tadā prakṛtim āpanno bhavān svargam gamiṣyati |anupasthīyamāno mām sa kruddho vyājahāra ha ||3-4-18|| iti vaiśravaṇo rājā raṃbha āsaktam uvāca ha |tava prasādān mukto aham abhiśāpāt su dāruṇāt ||3-4-19|| bhuvanam svam gamiṣyāmi svasti vo'stu paraṃtapa |ito vasati dharmātmā śarabhaṅgaḥ pratāpavān ||3-4-20|| adhyartha yojane tātaḥ maharṣiḥ sūrya saṃnibhaḥ |tam kṣipram abhigaccha tvam sa te śreyo abhidhāsyati ||3-4-21|| avaṭe ca api mām rāma nikṣipya kuśalī vraja |rakṣasām gata sattvānām eṣa dharmaḥ sanātanaḥ ||3-4-22|| avaṭe ye nidhīyante teṣām lokāḥ sanātanāḥ |evam uktvā tu kākutstham virādhaḥ śara pīḍitaḥ ||3-4-23|| babhūva svarga saṃprāpto nyasta deho mahābalaḥ |tat śrutvā rāghavaḥ vākyam lakṣmaṇam vyādideśa ha ||3-4-24|| kuṃjarsya iva raudrasya rākṣasasya asya lakṣmaṇa! |vane asmin sumahat śvabhram khanyatām raudrakarmaṇaḥ||3-4-25|| iti uktvā lakṣmaṇam rāmaḥ pradaraḥ khanyatām iti |tasthau virādham ākramya kaṇṭhe pādena vīryavān ||3-4-26|| tataḥ khanitram ādāya lakṣmaṇaḥ śvabhram uttamam |akhanat pārśvataḥ tasya virādhasya mahātmanaḥ ||3-4-27|| tam mukta kaṇṭham utkṣipya śaṅku karṇam mahāsvanam |virādham prākṣipat śvabhre nadantam bhairava svanam ||3-4-28|| tam āhave dāruṇam āśu vikramausthirau ubhau saṃyati rāma lakṣmaṇau |mudānvitau cikṣipatur bhayāvahamnadantam utkṣipya bilena rākṣsam ||3-4-29|| avadhyatām prekṣya mahāsurasya tauśitena śastreṇa tadā nararṣabhau |samarthya ca atyartha viśāradau ubhaubile viradhasya vadham pracakratuḥ ||3-4-30|| svayam virādhena hi mṛtyum ātmanaḥprasahya rāmeṇa vadhārtham īpsitaḥ |niveditaḥ kānana cāriṇā svayamna me vadhaḥ śastra kṛto bhavet iti ||3-4-31|| tadeva rāmeṇa niśamya bhāṣitamkṛtā matiḥ tasya bila praveśane |bilam ca tena ati balena rakṣasāpraveśyamānena vanam vināditam ||3-4-32|| prahṛṣṭa rūpau iva rāma lakṣmaṇauvirādham urvyām pradare nipātya tam |nanandatuḥ vīta bhayau mahāvaneśilābhiḥ antar dadhatuḥ ca rākṣasam ||3-4-33|| tataḥ tu tau kāṃcana citra kārmukaunihatya rakṣaḥ parigṛhya maithilīm |vijahratuḥ tau muditau mahāvanedivi sthitau candra divākarau iva ||3-4-34|| hatvā tu tam bhīma balam virādham rākṣasam vane |tataḥ sītām pariṣvajya samāśvāsya ca vīryavān ||3-5-1|| abravīt bhrātaram rāmo lakṣmaṇam dīpta tejasam |kaṣṭam vanam idam durgam na ca smo vana gocarāḥ ||3-5-2|| abhigacchāmahe śīghram śarabhaṅgam tapo dhanam |āśramam śarabhangasya rāghavo'bhijagāma ha ||3-5-3|| tasya deva prabhāvasya tapasā bhāvita ātmanaḥ |samīpe śarabhaṃgasya dadarśa mahat adbhutam ||3-5-4|| vibhrājamānam vapuṣā sūrya vaiśvānara prabham |ratha pravaram ārūḍham ākāśe vibudha anugam ||3-5-5|| asaṃspṛśantam vasudhām dadarśa vibudha īśvaram |saṃprabha ābharaṇam devam virajo aṃbara dhāriṇam ||3-5-6|| tat vidhaiḥ eva bahubhir pūjyamānam mahātmabhiḥ |haritaiḥ vājibhir yuktam aṃtarikṣa gatam ratham ||3-5-7|| dadarśa adūrataḥ tasya taruṇa āditya saṃnibham |pāṇḍura abhra ghana prakhyam candra maṇḍala saṃnibham ||3-5-8|| apaśyat vimalam chatram citra mālya upaśobhitam |cāmara vyajane ca agrye rukma daṇḍe mahādhane ||3-5-9|| gṛhīte vara nārībhyām dhūyamāne ca mūrdhani |gandharva amara siddhāḥ ca bahavaḥ parama ṛṣayaḥ ||3-5-10|| antarikṣa gatam devam gīrbhir agryābhir aiḍiyan |saha saṃbhāṣamāṇe tu śarabhaṃgena vāsave ||3-5-11|| dṛṣṭvā śata kratum tatra rāmo lakṣmaṇam abravīt |rāmo'tha ratham uddiśya bhrātur darśayata adbhutam ||3-5-12|| arciṣmantam śriyā juṣṭam adbhutam paśya lakṣmaṇa |pratapantam iva ādityam antarikṣa gatam ratham ||3-5-13|| ye hayāḥ puru hūtasya purā śakrasya naḥ śrutāḥ |antarikṣa gatā divyāḥ te ime harayo dhruvam ||3-5-14|| ime ca puruṣa vyāghra ye tiṣṭhanti abhitaḥ diśam |śatam śatam kuṇḍalino yuvānaḥ khaḍga pāṇayaḥ ||3-5-15|| vistīrṇa vipula uraskāḥ parighāyata bāhavaḥ |śoṇāṃśu vasanāḥ sarve vyāghra iva durāsadāḥ ||3-5-16|| uro deśeṣu sarveṣām hārā jvalana saṃnibhāḥ |rūpam bibhrati saumitre paṃca viṃśati vārṣikam ||3-5-17|| etaddhi kila devānām vayo bhavati nityadā |yathā ime puruṣa vyāghrā dṛśyante priya darśanāḥ ||3-5-18|| iha eva saha vaidehyā muhūrtam tiṣṭha lakṣmaṇa |yāvat jānāmi aham vyaktam ka eṣa dyutimān rathe ||3-5-19|| tam evam uktvā saumitrim iha eva sthīyatām iti |abhicakrāma kākutsthaḥ śarabhaṃga āśramam prati ||3-5-20|| tataḥ samabhigacchantam prekṣya rāmam śacī patiḥ |śarabhaṃgam anujñāpya vibudhān idam abravīt ||3-5-21|| iha upayāti asau rāmo yāvan mām na abhibhāṣate |niṣṭhām nayata tāvat tu tato mā draṣṭum arhati ||3-5-22|| jitavantam kṛtārtham hi tadā aham acirād imam |karma hi anena kartavyam mahat anyaiḥ suduṣkaram ||3-5-23|| atha vajrī tam āmaṃtrya mānayitvā ca tāpasam |rathena haya yuktena yayau divam arindamaḥ ||3-5-24|| prayāte tu sahasrākṣe rāghavaḥ saparicchadaḥ |agni hotram upāsīnam śarabhaṃgam upāgamat ||3-5-25|| tasya pādau ca saṃgṛhya rāmaḥ sītā ca lakṣmaṇaḥ |niṣeduḥ tad anujñātā labdha vāsā nimaṃtritāḥ ||3-5-26|| tataḥ śakra upayānam tu paryapṛcchata rāghavaḥ |śarabhaṃgaḥ ca tat sarvam rāghavāya nyavedayat ||3-5-27|| mām eṣa varado rāma brahma lokam ninīṣati |jitam ugreṇa tapasā duṣprāpam akṛta ātmabhiḥ ||3-5-28|| aham jñātvā nara vyāghra vartamānam adūrataḥ |brahma lokam na gacchāmi tvām adṛṣṭvā priya atithim ||3-5-29|| tvayā aham puruṣavyāghra dhārmikeṇa mahatmanāa |samāgamya gamiṣyāmi tridivam ca avaram param ||3-5-30|| akṣayā nara śārdūla jitālokā mayā śubhāḥ |brāhmyāḥ ca nāka pṛṣṭhyāḥ ca pratigṛhṇīṣva māmakān ||3-5-31|| evam ukto naravyāghraḥ sarva śāstra viśāradaḥ |ṛṣiṇā śarabhaṃgena rāghavo vākyam abravīt ||3-5-32|| aham eva āhariṣyāmi sarvān lokān mahāmune |āvāsam tu aham icchāmi pradiṣṭam iha kānane ||3-5-33|| rāghaveṇa evam uktaḥ tu śakra tulya balena vai |śarabhaṃgo mahāprājñaḥ punar eva abravīt vacaḥ ||3-5-34|| iha rāma mahātejāḥ sutīkṣṇo nama dhārmikaḥ |vasati araṇye niyataḥ sa te śreyo vidhāsyati ||3-5-35|| sutīkṣṇam abhigaccha tvam śucau deśe tapasvinam |ramaṇīye vanoddeśe sa te vāsam vidhāsyati ||3-5-36|| imām mandākinīm rāma pratisrotam anuvraja |nadīm puṣpoḍupa vahām tataḥ tatra gamiṣyasi ||3-5-37|| eṣa panthā naravyāghra muhūrtam paśya tāta mām |yāvat jahāmi gātrāṇi jīrṇām tvacam iva uragaḥ ||3-5-38|| tato agnim su samādhāya hutvā ca ājyena maṃtravit |śarabhaṃgo mahātejāḥ praviveśa hutāśanam ||3-5-39|| tasya romāṇi keśām ca tadā vahniḥ mahātmanaḥ |jīrṇam tvacam tad asthīni yat ca māṃsam ca śoṇitam ||3-5-40|| sa ca pāvaka saṃkāśaḥ kumāraḥ samapadyata |utthāya agnicayāt tasmāt śarabhaṃgo vyarocata ||3-5-41|| sa lokān āhitāgnīnām ṛṣīṇām ca mahātmanām |devānām ca vyatikramya brahma lokam vyarohata ||3-5-42|| sa puṇya karmā bhuvane dvijarṣabhaḥpitāmaham sānucaram dadarśa ha |pitāmahaḥ ca api samīkṣya tam dvijamnananda susvāgatam iti uvāca ha ||3-5-43|| śarabhaṅge divam prāpte muni saṃghāḥ samāgatāḥ |abhyagacchanta kākutstham rāmam jvalita tejasam ||3-6-1|| vaikhānasā vālakhilyāḥ saṃprakṣālā marīcipāḥ |aśma kuṭṭāḥ ca bahavaḥ patra āhārāḥ ca tāpasāḥ ||3-6-2|| danta ulūkhalinaḥ ca eva tathā eva unmajjakāḥ pare |gātra śayyā aśayyāḥ ca tathā eva anavakāśikāḥ ||3-6-3|| munayaḥ salila āhārā vāyu bhakṣāḥ tathā apare |ākāśa nilayāḥ ca eva tathā sthaṇḍila śāyinaḥ ||3-6-4|| tathā ūrthva vāsinaḥ dāntāḥ tathā ārdra paṭa vāsasaḥ |sa japāḥ ca tapo nityāḥ tathā paṃca tapo'nvitāḥ ||3-6-5|| sarve brāhmyā śriyā jyuktā dṛḍha yoga samāhitāḥ |śarabhaṃga āśrame rāmam abhijagmuḥ ca tāpasāḥ ||3-6-6|| abhigamya ca dharmajñā rāmam dharma bhṛtām varam |ūcuḥ parama dharmajñam ṛṣi saṃghāḥ samāgatāḥ ||3-6-7|| tvam ikṣvāku kulasya asya pṛthivyāḥ ca mahārathaḥ |pradhānaḥ ca api nāthaḥ ca devānām maghavān iva ||3-6-8|| viśrutaḥ triṣu lokeṣu yaśasā vikrameṇa ca |pitṛ vratatvam satyam ca tvayi dharmaḥ ca puṣkalaḥ ||3-6-9|| tvām āsādya mahātmānam dharmajñam dharma vatsalam |arthitvāt nātha vakṣyāmaḥ tat ca naḥ kṣantum arhasi ||3-6-10|| adhārmaḥ sumahān nātha bhavet tasya tu bhūpateḥ |yo haret bali ṣaḍ bhāgam na ca rakṣati putravat ||3-6-11|| yuṃjānaḥ svān iva prāṇān prāṇaiḥ iṣṭān sutān iva |nitya yuktaḥ sadā rakṣan sarvān viṣaya vāsinaḥ ||3-6-12|| prāpnoti śāśvatīm rāma kīrtim sa bahu vārṣikīm |brahmaṇaḥ sthānam āsādya tatra ca api mahīyate ||3-6-13|| yat karoti param dharmam muniḥ mūla phala aśanaḥ |tatra rājñaḥ catur bhāgaḥ prajā dharmeṇa rakṣataḥ ||3-6-14|| so ayam brāhmaṇa bhūyiṣṭho vānaprastha gaṇo mahān |tvam nātho anāthavat rāma rākṣasaiḥ hanyate bhṛśam ||3-6-15|| ehi paśya śarīrāṇi munīnām bhāvita ātmanām |hatānām rākṣasaiḥ ghoraiḥ bahūnām bahudhā vane ||3-6-16|| paṃpā nadī nivāsānām anumandākinīm api |citrakūṭa ālayānām ca kriyate kadanam mahat ||3-6-17|| evam vayam na mṛṣyāmo viprakāram tapasvinām |kriyamāṇam vane ghoram rakṣobhiḥ bhīma karmabhiḥ ||3-6-18|| tataḥ tvām śaraṇārtham ca śaraṇyam samupasthitāḥ |paripālaya naḥ rāma vadhyamānān niśācaraiḥ ||3-6-19|| parā tvattaḥ gatiḥ vīra pṛdhivyam na upapadyate |paripālaya naḥ sarvān rākṣasebhyo nṛpātmajaḥ ||3-6-20|| etat śrutvā tu kākutsthaḥ tāpasānām tapasvinām |idam provāca dharmātmā sarvān eva tapasvinaḥ ||3-6-21|| na evam arhatha mām vaktum ājñāpyaḥ aham tapasvinām |kevalena sva kāryeṇa praveṣṭavyam vanam mayā ||3-6-22|| viprakāram apākraṣṭum rākṣasaiḥ bhavatām imam |pituḥ tu nirdeśakaraḥ praviṣṭo aham idam vanam ||3-6-23|| bhavatām artha siddhyartham āgato'ham yadṛcchayā |tasya me ayam vane vāso bhaviṣyati mahāphalaḥ ||3-6-24|| tapasvinām raṇe śatrūn hantum icchāmi rākṣasān |paśyantu vīryam ṛṣayaḥ saḥ brātur me tapodhanāḥ ||3-6-25|| dattvā abhayam ca api tapo dhanānāmdharme dhṛita ātmā saha lakṣmaṇena |tapo dhanaiḥ ca api saha ārya dattaḥsutīkṣṇam eva abhijagāma vīraḥ ||3-6-26|| rāmaḥ tu sahitaḥ bhrātrā sītayā ca paraṃtapaḥ |sutīkṣṇasya āśrama padam jagāma saha taiḥ dvijaiḥ ||3-7-1|| rāmaḥ tu sahitaḥ bhrātrā sītayā ca paraṃtapaḥ |sutīkṣṇasya āśrama padam jagāma saha taiḥ dvijaiḥ ||3-7-1|| sa gatvā dīrgham adhvānam nadīḥ tīrtvā bahu udakāḥ |dadarśa vimalam śailam mahā merum iva unnatam ||3-7-2|| tataḥ tad ikṣvāku varau satatam vividhaiḥ drumaiḥ |kānanam tau viviśatuḥ sītayā saha rāghavau ||3-7-3|| praviṣṭaḥ tu vanam ghoram bahu puṣpa phala drumam |dadarśa āśramam ekānte cīra mālā pariṣkṛtam ||3-7-4|| tatra tāpasam āsīnam mala paṅkaja dhāriṇam |rāmaḥ sutīkṣṇam vidhivat tapodhanam abhāṣata ||3-7-5|| rāmo'ham asmi bhagavan bhavantam draṣṭum āgataḥ |tat mā abhivada dharmajña maharṣe satya vikrama ||3-7-6|| sa nirīkṣya tataḥ dhīro rāmam dharmabhṛtām varam |samāśliṣya ca bāhubhyām idam vacanam abravīt ||3-7-7|| svāgatam te raghu śreṣṭha rāma satyabhṛtām vara |āśramao ayam tvayā ākrāntaḥ sanātha iva sāṃpratam ||3-7-8|| pratīkṣamāṇaḥ tvām eva na ārohe aham mahāyaśaḥ |deva lokam ito vīra deham tyaktvā mahītale ||3-7-9|| citrakūṭam upādāya rājya bhraṣṭo asi me śrutaḥ |iha upayātaḥ kākutsthaḥ devarājaḥ śatatakratuḥ ||3-7-10|| upāgamya ca me devo mahādevaḥ sura īśvaraḥ |sarvān lokān jitān āha mama puṇyena karmaṇā ||3-7-11|| teṣu deva ṛṣi juṣṭeṣu jiteśu tapasā mayā |mat prasādāt sa bhāryaḥ tvam viharasva sa lakṣmaṇaḥ ||3-7-12|| tam ugra tapasam dīptam maharṣim satya vādinam |pratyuvāca ātmavān rāmo brahmāṇam iva vāsavaḥ ||3-7-13|| aham eva āhariṣyāmi svayam lokān mahāmune |āvāsam tu aham icchāmi pradiṣṭam iha kānane ||3-7-14|| bhavān sarvatra kuśalaḥ sarvabhūta hite rataḥ |ākhyātaḥ śarabhaṃgena gautamena mahātmanā ||3-7-15|| evam uktaḥ tu rāmeṇa maharṣiḥ loka viśrutaḥ |abravīt madhuram vākyam harṣeṇa mahatā yutaḥ ||3-7-16|| ayam eva āśramo rāma guṇavān ramyatām iti |ṛṣi saṃgha anucaritaḥ sadā mūla phalair yutaḥ ||3-7-17|| imam āśramam āgamya mṛga saṃghā mahīyasaḥ |ahatvā pratigacchanti lobhayitvā akutobhayāḥ ||3-7-18|| nā anyo doṣo bhavet atra mṛgebhyaḥ anyatra viddhi vai |tat śrutvā vacanam tasya maharṣeḥ lakṣmaṇāgrajaḥ ||3-7-19|| uvāca vacanam dhīro vigṛhya sa śaram dhanuḥ |tān aham sumahābhāga mṛgasaṃghān samāgatān ||3-7-20|| hanyām niśita dhāreṇa śareṇa nata parvaṇā |bhavān tatra abhiṣajyeta kim syāt kṛcchra taram tataḥ ||3-7-21|| etasmin āśrame vāsam ciram tu na samarthaye |tam evam uktvā uparamam rāmaḥ saṃdhyām upāgamat ||3-7-22|| anvāsya paścimām saṃdhyām tatra vāsam akalpayat |sutīkṣṇasya āśrame ramye sītayā lakṣmanena ca ||3-7-23|| tataḥ śubham tāpasa annamsvayam sutīkṣṇaḥ puruṣarṣabhābhyām |tābhyām susatkṛtya dadau mahātmāsaṃdhyā nivṛttau rajanīm samīkṣya ||3-7-24|| rāmaḥ tu saha saumitriḥ sutīkṣṇena abhipūjitaḥ |pariṇāmya niśām tatra prabhāte pratyabudhyata ||3-8-1|| utthāya ca yathā kālam rāghavaḥ saha sītayā |upaspṛśya su śītena toyena utpala gaṃdhinā ||3-8-2|| atha te agnim surām ca eva vaidehī rāma lakṣmaṇau |kālyam vidhivat abhyarcya tapasvi śaraṇe vane ||3-8-3|| udayantam dinakaram dṛṣṭvā vigata kalmaṣāḥ |sutīkṣṇam abhigamya idam ślakṣṇam vacanam abruvan ||3-8-4|| sukhoṣitāḥ sma bhagavan tvayā pūjyena pūjitāḥ |āpṛcchāmaḥ prayāsyāmo munayaḥ tvarayanti naḥ ||3-8-5|| tvarāmahe vayam draṣṭum kṛtsnam āśrama maṇḍalam |ṛṣīṇām puṇya śīlānām daṇḍakāraṇya vāsinām ||3-8-6|| abhyanujñātum icchāmaḥ saha ebhiḥ munipuṅgavaiḥ |dharma nityaiḥ tapo dāntaiḥ viśikhaiḥ iva pāvakaiḥ ||3-8-7|| aviṣahya ātapo yāvat sūryo na ati virājate |amārgeṇa āgatām lakṣmīm prāpya iva anvaya varjitaḥ ||3-8-8|| tāvat icchāmahe gantum iti uktvā caraṇau muneḥ |vavande saha saumitriḥ sītayā saha rāghavaḥ ||3-8-9|| tau sam spṛśaṃtau caraṇau utthāpya munipuṃgavaḥ |gāḍham āśliṣya sasneham idam vacanam abravīt ||3-8-10|| ariṣṭam gaccha panthānam rāma saumitriṇā saha |sītayā ca anayā sārdham chāya eva anuvṛttayā ||3-8-11|| paśya āśrama padam ramyam daṇḍakāraṇya vāsinām |eṣām tapasvinām vīra tapasā bhāvita ātmanām ||3-8-12|| suprājya phala mūlāni puṣpitāni vanāni ca |praśasta mṛga yūthāni śānta pakṣi gaṇāni ca ||3-8-13|| phulla paṃkaja khaṇḍāni prasanna salilāni ca |kāraṇḍava vikīrṇāni taṭākāni sarāṃsi ca ||3-8-14|| drakṣyase dṛṣṭi ramyāṇi giri prasravaṇāni ca |ramaṇīyāni araṇyāni mayūra abhirutāni ca ||3-8-15|| gamyatām vatsa saumitre bhavān api ca gacchatu |āgantavyam ca te dṛṣṭvā punaḥ eva āśramam prati ||3-8-16|| evam uktaḥ tathā iti uktvā kākutsthaḥ saha lakṣmaṇaḥ |pradakṣiṇam munim kṛtvā prasthātum upacakrame ||3-8-17|| tataḥ śubhatare tūṇī dhanuṣī ca āyatekṣaṇā |dadau sītā tayoḥ bhrātroḥ khaḍgau ca vimalau tataḥ ||3-8-18|| ābadhya ca śubhe tūṇī cāpe ca ādāya sasvane |niṣkrāntau āśramāt gantum ubhau tau rāma lakṣmaṇau ||3-8-19|| śīghram tau rūpasaṃpannau anujñātau maharṣiṇā |prasthitau dhṛta cāpā asī sītayā saha rāghavau ||3-8-20|| sutīkṣṇena abhyanujñātam prasthitam raghu nandanam |hṛdyayā snigdhayā vācā bhartāram idam abravīt ||3-9-1|| adharmam tu susūkṣmeṇa vidhinā prāpyate mahān |nivṛttena ca śakyo ayam vyasanāt kāmajād iha ||3-9-2|| trīṇi eva vyasanāni atra kāmajāni bhavanti uta |mithyā vākyam tu paramam tasmāt gurutarā ubhau ||3-9-3|| para dāra abhigamanam vinā vairam ca raudratā |mithyā vākyam na te bhūtam na bhaviṣyati rāghava ||3-9-4|| kuto abhilaṣaṇam strīṇām pareṣām dharma nāśanam |tava nāsti manuṣyendra na ca ābhūt te kadācana ||3-9-5|| manasyapi tathā rāma na ca etat vidyate kvacit |sva dāra nirataḥ ca eva nityam eva nṛpātmaja ||3-9-6|| dharmiṣṭaḥ satya sandhaḥ ca pituḥ nirdeśa kārakaḥ |tvayi dharmaḥ ca satyam ca tvayi sarvam pratiṣṭitam ||3-9-7|| tacca sarvam mahābāho śakyam voḍhum jiteindriyaiḥ |tava vaśya indriyatvam ca jānāmi śubhadarśana ||3-9-8|| tṛtīyam yad idam raudram para prāṇa abhihiṃsanam |nirvairam kriyate mohāt tat ca te samupasthitam ||3-9-9|| pratijñātaḥ tvayā vīra daṇḍakāraṇya vāsinām |ṛṣīṇām rakṣaṇārthāya vadhaḥ saṃyati rakṣasām ||3-9-10|| etan nimittam ca vanam daṇḍakā iti viśrutam |prasthitaḥ tvam saha bhrātrā dhṛta bāṇa śarāasanaḥ ||3-9-11|| tataḥ tvām prasthitam dṛṣṭvā mama cinta ākulam manaḥ |tvat vṛttam cintayantyā vai bhavet niḥśreyasam hitam ||3-9-12|| na hi me rocate vīraḥ gamanam daṇḍakān prati |kāraṇam tatra vakṣyāmi vadantyāḥ śrūyatām mama ||3-9-13|| tvam hi bāṇa dhanuṣpāṇiḥ bhrātrā saha vanam gataḥ |dṛṣṭvā vana carān sarvān kaccit kuryāḥ śara vyayam ||3-9-14|| kṣatriyāṇām iha dhanur hutāśasya indhanāni ca |samīpataḥ sthitam tejo balam ucchrayate bhṛśam ||3-9-15|| purā kila mahābāho tapasvī satya vāk śuciḥ |kasmin cit abhavat puṇye vane rata mṛga dvije ||3-9-16|| tasya eva tapaso vighnam kartum indraḥ śacīpatiḥ |khaḍga pāṇiḥ atha āgacchat āśramam bhaṭa rūpa dhṛk ||3-9-17|| tasmin tat āśrama pade nihitaḥ khaḍga uttamaḥ |sa nyāsa vidhinā dattaḥ puṇye tapasi tiṣṭhataḥ ||3-9-18|| sa tat śastram anuprāpya nyāsa rakṣaṇa tatparaḥ |vane tu vicarati eva rakṣan pratyayam ātmanaḥ ||3-9-19|| yatra gacchati upādātum mūlāni ca phalāni ca |na vinā yāti tam khaḍgam nyāsa rakṣaṇa tatparaḥ ||3-9-20|| nityam śastram parivahan krameṇa sa tapodhanaḥ |cakāra raudrīm svām buddhim tyaktvā tapasi niścayam ||3-9-21|| tataḥ sa raudra abhirataḥ pramatto adharma karṣitaḥ |tasya śastrasya saṃvāsāt jagāma narakam muniḥ ||3-9-22|| evam etat purā vṛttam śastra saṃyoga kāraṇam |agni saṃyogavat hetuḥ śastra saṃyoga ucyate ||3-9-23|| snehāt ca bahumānāt ca smāraye tvām na śikṣaye |na kathaṃcana sā kāryā gṛhīta dhanuṣā tvayā ||3-9-24|| buddhiḥ vairam vinā hantum rākṣasān daṇḍaka āśritān |aparādham vinā hantum loko vīra na kāmaye ||3-9-25|| kṣatriyāṇām tu vīrāṇām vaneṣu niyatātmanām |dhanuṣā kāryam etāvat ārtānām abhirakṣaṇam ||3-9-26|| kva ca śastram kva ca vanam kva ca kṣātram tapaḥ kva ca |vyāviddham idam asmābhiḥ deśa dharmaḥ tu pūjyatām ||3-9-27|| tadārya kaluṣā buddhiḥ jāyate śastra sevanāt |punar gatvāt tat ayodhyāyām kṣatra dharmam cariṣyasi ||3-9-28|| akṣayā tu bhavet prītiḥ śvaśrū śvaśurayoḥ mama |yadi rājyam hi saṃnyasya bhavet tvam nirato muniḥ ||3-9-29|| dharmāt arthaḥ prabhavati dharmāt prabhavate sukham |dharmeṇa labhate sarvam dharma sāram idam jagat ||3-9-30|| ātmānam niyamaiḥ taiḥ taiḥ karṣayitvā prayatnataḥ |prāpyate nipuṇaiḥ dharmo na sukhāt labhate sukham ||3-9-31|| nityam śuci matiḥ saumya cara dharmam tapo vane |sarvam hi viditam tubhyam trailokyam api tattvataḥ ||3-9-32|| strī cāpalāt etat udāhṛtam medharmam ca vaktum tava kaḥ samarthaḥ |vicārya buddhyā tu saha anujenayat rocate tat kuru ma acireṇa ||3-9-33|| vākyam etat tu vaidehyā vyāhṛtam bhartṛ bhaktyā |śrutvā dharme sthito rāmaḥ pratyuvāca jānakīm ||3-10-1|| hitam uktam tvayā devi snigdhayā sadṛśam vacaḥ |kulam vyapadiśantyā ca dharmajñe janaka ātmaje ||3-10-2|| kim nu vakṣyāmi aham devi tvayā eva uktam idam vacaḥ |kṣatriyaiḥ dhāryate cāpo na ārta śabdo bhaved iti ||3-10-3|| te ca ārtā daṇḍakāraṇye munayaḥ saṃśita vratāḥ |mām sīte svayam āgamya śaraṇyāḥ śaraṇam gatāḥ ||3-10-4|| vasantaḥ kāla kāleṣu vane mūla phala aśanāḥ |na labhante sukham bhīru rākṣasaiḥ krūra karmabhiḥ ||3-10-5|| bhakṣyante rākṣasaiḥ bhīmaiḥ nara māṃsopajīvibhiḥ |te bhakṣyamāṇā munayo daṇḍakāraṇya vāsinaḥ ||3-10-6|| asmān abhyavapadya iti mām ūcur dvija sattamāḥ |mayā tu vacanam śrutvā teṣām evam mukhāt cyutam ||3-10-7|| kṛtvā vacana śuśruṣām vākyam etat udāhṛtam |prasīdantu bhavanto me hrīḥ eṣā tu mama atulā ||3-10-8|| yad īdṛśaiḥ aham vipraiḥ upastheyaiḥ upasthitaḥ |kim karomi iti ca mayā vyāhṛtam dvija saṃnidhau ||3-10-9|| sarvaiḥ eva samāgamya vāk iyam samudāhṛtā |rākṣasaiḥ daṇḍakāraṇye bahubhiḥ kāma rūpibhiḥ ||3-10-10|| arditāḥ sma bhṛśam rāma bhavān naḥ tatra rakṣatu |homa kāle tu saṃprāpte parva kāleṣu ca anagha ||3-10-11|| dharṣayanti sudurdharṣā rākṣasāḥ piśita aśanāḥ |rākṣasaiḥ dharṣitānām ca tāpasānām tapasvinām ||3-10-12|| gatim mṛgayamāṇānām bhavān naḥ paramā gatiḥ |kāmam tapaḥ prabhāveṇa śaktā hantum niśācarān ||3-10-13|| cirārjitam na ca icchāmaḥ tapaḥ khaṇḍayitum vayam |bahu vighnam tapo nityam duḥścaram caiva rāghava ||3-10-14|| tena śāpam na muṃcāmo bhakṣyamāṇāḥ ca rākṣasaiḥ |tad ardyamānān rakṣobhiḥ daṇḍakāraṇya vāsibhiḥ ||3-10-15|| rakṣa naḥ tvam saha bhrātrā tvam nāthā hi vayam vane |mayā ca etat vacaḥ śrutvā kārtsnyena paripālanam ||3-10-16|| ṛṣīṇām daṇḍakāraṇye saṃśrutam janakāatmaje |saṃśrutya na ca śakṣyāmi jīvamānaḥ pratiśravam ||3-10-17|| munīnām anyathā kartum satyam iṣṭam hi me sadā |api aham jīvitam jahyām tvām vā sīte sa lakṣmaṇām ||3-10-18|| na tu pratijñām saṃśrutya brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ |tat avaśyam mayā kāryam ṛṣīṇām paripālanam ||3-10-19|| anuktena api vaidehi pratijñāya katham punaḥ |mama snehāt ca sauhārdāt idam uktam tvayā vacaḥ ||3-10-20|| parituṣṭo asmi aham sīte na hi aniṣṭo anuśāsyate |sadṛśam ca anurūpam ca kulasya tava śobhane |sadharma cāriṇī me tvam prāṇebhyo api garīyasī ||3-10-21|| iti evam uktvā vacanam mahātmāsītām priyām maithila rāja putrīm |rāmo dhanuṣmān saha lakṣmaṇenajagāma ramyāṇi tapo vanāni ||3-10-22|| agrataḥ prayayau rāmaḥ sītā madhye suśobhanā |pṛṣṭhataḥ tu dhanuṣpāṇiḥ lakṣmaṇaḥ anujagāma ha ||3-11-1|| tau paśyamānau vividhān śaila prasthān vanāni ca |nadīḥ ca vividhā ramyā jagmatuḥ saha sītayā ||3-11-2|| sārasān cakravākāṃ ca nadī pulina cāriṇaḥ |sarāṃsi ca sapadmāni yutāni jalajaiḥ khagaiḥ ||3-11-3|| yūtha baddhām ca pṛṣatān mada unmattān viṣāṇinaḥ |mahiṣām ca varāhām ca gajām ca druma vairiṇaḥ ||3-11-4|| te gatvā dūram adhvānam laṃbamāne divākare |dadṛśuḥ sahitā raṃyam taṭākam yojana āyutam ||3-11-5|| padma puṣkara saṃbādham gaja yūthaiḥ alaṃkṛtam |sārasaiḥ haṃsa kādambaiḥ saṃkulam jala jātibhiḥ ||3-11-6|| prasanna salile ramye tasmin sarasi śuśruve |gīta vāditra nirghoṣo na tu kaścana dṛśyate ||3-11-7|| tataḥ kautūhalāt rāmo lakṣmaṇaḥ ca mahārathaḥ |munim dharmabhṛtam nāma praṣṭum samupacakrame ||3-11-8|| idam atyadbhutam śrutvā sarveṣām no mahāmune |kautūhalam mahat jātam kim idam sādhu kathyatām ||3-11-9|| tena evam ukto dharmātmā rāghaveṇa muniḥ tadā |prabhāvam sarasaḥ kṣipram ākhyātum upacakrame ||3-11-10|| idam paṃca apsaro nāma taṭākam sārva kālikam |nirmitam tapasā rāma muninā māṇḍakarṇinā ||3-11-11|| sa hi tepe tapaḥ tīvram māṇḍakarṇiḥ mahāmuniḥ |daśa varṣa sahasrāṇi vāyu bhakṣo jalāśaye ||3-11-12|| tataḥ pravyathitāḥ sarve devāḥ sa agni purogamāḥ |abruvan vacanam sarve paraspara samāgatāḥ ||3-11-13|| asmakam kasyacit sthānam eṣa prārthayate muniḥ |iti saṃvigna manasaḥ sarve tatra divaukasaḥ ||3-11-14|| tataḥ kartum tapo vighnam sarva devaiḥ niyojitāḥ |pradhāna apsarasaḥ paṃca vidyut calita varcasaḥ ||3-11-15|| apsarobhiḥ tataḥ tābhiḥ muniḥ dṛṣṭa parāvaraḥ |nīto madana vaśyatvam devānām kārya siddhaye ||3-11-16|| tāḥ caiva apsarasaḥ paṃca muneḥ patnītvam āgatāḥ |taṭāke nirmitam tāsām tasmin antarhitam gṛham ||3-11-17|| tatra eva apsarasaḥ paṃca nivasantyo yathā sukham |ramayanti tapoyogāt munim yauvanam āsthitam ||3-11-18|| tāsām saṃkrīḍa mānānām eṣa vāditra niḥsvanaḥ |śrūyate bhūṣaṇa unmiśraḥ gīta śabdaḥ manoharaḥ ||3-11-19|| āścaryam iti tasya etad vacanam bhāvitātmanaḥ |rāghavaḥ pratijagrāha saha bhrātrā mahā yaśāḥ ||3-11-20|| evam kathayamānaḥ sa dadarśa āśrama maṇḍalam |kuśa cīra parikṣiptam brāhmyā lakṣmyā samāvṛtam ||3-11-21|| praviśya saha vaidehyā lakṣmaṇena ca rāghavaḥ |tadā tasmin sa kākutsthaḥ śrīmati āśrama maṇḍale ||3-11-22|| uṣitvā sa sukham tatra pūrjyamāno maharṣibhiḥ |jagāma ca āśramān teṣām paryāyeṇa tapasvinām ||3-11-23|| yeṣām uṣitavān pūrvam sakāśe sa mahāstravit |kvacit paridaśān māsān eka saṃvatsaram kvacit ||3-11-24|| kvacit ca caturo māsān paṃca ṣaṭ ca parān kvacit |aparatra adhikān māsān adhyardham adhikam kvacit ||3-11-25|| trīn māsān aṣṭa māsān ca rāghavo nyavasat sukham |tatra saṃvasataḥ tasya munīnām āśrameṣu vai ||3-11-26|| ramataḥ ca ānukūlyena yayuḥ saṃvatsarā daśa |parisṛtya ca dharmajñaḥ rāghavaḥ saha sītayā ||3-11-27|| sutīkṣṇasya āśramam śrīmān punar eva ājagāma ha |sa tam āśramam āgamya munibhiḥ paripūjitaḥ ||3-11-28|| tatra api nyavasat rāmaḥ kaṃcit kālam arindamaḥ |atha āśramastho vinayāt kadācit tam mahāmunim ||3-11-29|| upāsīnaḥ sa kākutsthaḥ sutīkṣṇam idam abravīt |asmin araṇye bhagavan agastyo munisattamaḥ ||3-11-30|| vasati iti mayā nityam kathāḥ kathayatām śrutam |na tu jānāmi tam deśam vanasya asya mahattayā ||3-11-31|| kutra āśrama padam puṇyam maharṣeḥ tasya dhīmataḥ |prasāda artham bhagavataḥ sānujaḥ saha sītayā ||3-11-32|| agastyam abhigaccheyam abhivādayitum munim |manoratho mahān eṣa hṛdi parivartate ||3-11-33|| yadi aham tam munivaram śuśrūṣeyam api svayam |iti rāmasya sa muniḥ śrutvā dharmātmano vacaḥ ||3-11-34|| sutīkṣṇaḥ pratyuvāca idam prīto daśarathātmajam |aham api etad eva tvām vaktu kāmaḥ sa lakṣmaṇam ||3-11-35|| agastyam abhigaccha iti sītayā saha rāghava |diṣṭyā tu idānīm arthe asmin svayam eva bravīṣi mām ||3-11-36|| ayam ākhyāmi te rāma yatra agastyo mahāmuniḥ |yojanāni āśramāt tāta yāhi catvāri vai tataḥ |dakṣiṇena mahān śrīmān agastya bhrātur āśramaḥ ||3-11-37|| sthalī prāya vanoddeśe pippalī vana śobhite |bahu puṣpa phale ramye nānā vihaga nādite ||3-11-38|| padminyo vividhāḥ tatra prasanna salila āśayāḥ |haṃsa kāraṇḍava ākīrṇāḥ cakravāka upaśobhitāḥ ||3-11-39|| tatra ekām rajanīm vyuṣya prabhāte rāma gamyatām |dakṣiṇām diśam āsthāya vana ṣaṇḍasya pārśvataḥ ||3-11-40|| tatra agastya āśrama padam gatvā yojanam antaram |ramaṇīye vanoddeśe bahu pādapa śobhite ||3-11-41|| raṃsyate tatra vaidehī lakṣmaṇaḥ ca tvayā saha |sa hi ramyo vanouddeśo bahu pādapa saṃyutaḥ ||3-11-42|| yadi buddhiḥ kṛtā draṣṭum agastyam tam mahāmunim |adya eva gamane buddhim rocayasva mahāmate ||3-11-43|| iti rāmo muneḥ śrutvā saha bhrātrā abhivādya ca |pratasthe agastyam uddiśya sānugaḥ saha sītayā ||3-11-44|| paśyan vanāni citrāṇi parvatāṃ ca abhra saṃnibhān |sarāṃsi saritaḥ caiva pathi mārga vaśa anugatān ||3-11-45|| sutīkṣṇena upadiṣṭena gatvā tena pathā sukham |idam parama saṃhṛṣṭo vākyam lakṣmaṇam abravīt ||3-11-46|| etad eva āśrama padam nūnam tasya mahātmanaḥ |agastyasya muner bhrātur dṛśyate puṇya karmaṇaḥ ||3-11-47|| yathā hi ime vanasya asya jñātāḥ pathi sahasraśaḥ |saṃnatāḥ phala bhareṇa puṣpa bhāreṇa ca drumāḥ ||3-11-48|| pippalīnām ca pakvānām vanād asmād upāgataḥ |gandho ayam pavana utkṣiptaḥ sahasā kaṭukodayaḥ ||3-11-49|| tatra tatra ca dṛśyante saṃkṣiptāḥ kāṣṭha saṃcayāḥ |lūnāḥ ca paridṛśyante darbhā vaidūrya varcasaḥ ||3-11-50|| etat ca vana madhyastham kṛṣṇa abhra śikhara upamam |pāvakasya āśramasthasya dhūmāgram saṃpradṛśyate ||3-11-51|| vivikteṣu ca tīrtheṣu kṛta snānā dvijātayaḥ |puṣpa upahāram kurvanti kusumaiḥ svayam ārjitaiḥ ||3-11-52|| tataḥ sutīkṣṇasya vacanam yathā saumya mayā śrutam |agastyasya āśramo bhrātur nūnam eṣa bhaviṣyati ||3-11-53|| nigṛhya tarasā mṛtyum lokānām hita kāmyayā |yasya bhrātrā kṛtā iyam dik śaraṇyā puṇya karmaṇā ||3-11-54|| iha ekadā kila krūro vātāpiḥ api ca ilvalaḥ |bhrātarau sahitau āstām brāhmaṇaghnau mahā asurau ||3-11-55|| dhārayan brāhmaṇam rūpam ilvalaḥ saṃskṛtam vadan |āmaṃtrayati viprān sa śrāddham uddiśya nirghṛṇaḥ ||3-11-56|| bhrātaram saṃskṛtam kṛtvā tataḥ tam meṣa rūpiṇam |tān dvijān bhojayāmāsa śrāddha dṛṣṭena karmaṇā ||3-11-57|| tato bhuktavatām teṣām viprāṇām ilvalo abravīt |vātāpe niṣkramasva iti svareṇa mahatā vadan ||3-11-58|| tato bhrātur vacaḥ śrutvā vātāpiḥ meṣavat nadan |bhittvā bhitvā śarīrāṇi brāhmaṇānām viniṣpatat ||3-11-59|| brāhmaṇānām sahasrāṇi taiḥ evam kāma rūpibhiḥ |vināśitāni saṃhatya nityaśaḥ piśita aśanaiḥ ||3-11-60|| agastyena tadā devaiḥ prārthitena maharṣiṇā |anubhūya kila śrāddhe bhakṣitaḥ sa mahā asuraḥ ||3-11-61|| tataḥ saṃpannam iti uktvā dattvā haste avanejanam |bhrātaram niṣkramasva iti ca ilvalaḥ samabhāṣata ||3-11-62|| sa tadā bhāṣamāṇam tu bhrātaram vipra ghātinam |abravīt prahasan dhīmān agastyo muni sattamaḥ ||3-11-63|| kuto niṣkramitum śaktir mayā jīrṇasya rakṣasaḥ |bhrātuḥ te meṣa rūpasya gatasya yama sādanam ||3-11-64|| atha tasya vacaḥ śrutvā bhrātur nidhana saṃśritam |pradharṣayitum ārebhe munim krodhāt niśā caraḥ ||3-11-65|| so abhyadravat dvijeṃdram tam muninā dīpta tejasā |cakṣuṣā anala kalpena nirdagdho nidhanam gataḥ ||3-11-66|| tasya ayam āśramo bhrātuḥ taṭāka vana śobhitaḥ |vipra anukampayā yena karma idam duṣkaram kṛtam ||3-11-67|| evam kathayamānasya tasya saumitriṇā saha |rāmasya astam gataḥ sūryaḥ saṃdhyā kālo abhyavartata ||3-11-68|| upāsya paścimām saṃdhyām saha bhrātrā yathā vidhi |praviveśa āśrama padam tam ṛṣim ca abhyavādayat ||3-11-69|| samyak pratigṛhītaḥ tu muninā tena rāghavaḥ |nyavasat tām niśām ekām prāśya mūla phalāni ca ||3-11-70|| tasyām rātryām vyatītāyām udite ravi maṇḍale |bhrātaram tam agastyasya āmaṃtrayata rāghavaḥ ||3-11-71|| abhivādaye tvām bhagavan sukham sma uṣyato niśām |āmaṃtraye tvām gacchāmi gurum te draṣṭum agrajam ||3-11-72|| gamyatām iti tena ukto jagāma raghu nandanaḥ |yathā uddiṣṭena mārgeṇa vanam tat ca avalokayan ||3-11-73|| nīvārān panasān sālān vanjulān tiniśān tathā |ciri bilvān madhūkān ca bilvān atha ca tindukān ||3-11-74|| puṣpitān puṣpita agrābhir latābhir upaśobhitān |dadarśa rāmaḥ śataśaḥ tatra kāntāra pādapān ||3-11-75|| hasti hastaiḥ vimṛditān vānaraiḥ upaśobhitān |mattaiḥ śakuni saṃghaiḥ ca śataśaḥ prati nāditān ||3-11-76|| tato abravīt samīpastham rāmo rājīva locanaḥ |pṛṣṭhato anugatam vīram lakṣmaṇam lakṣmivardhanam ||3-11-77|| snigdha patrā yathā vṛkṣā yathā kṣāntā mṛga dvijāḥ |āśramo na atidūrastho maharṣer bhāvita ātmanaḥ ||3-11-78|| agastya iti vikhyāto loke svena eva karmaṇā |āśramo dṛśyate tasya pariśrānta śrama apahaḥ ||3-11-79|| prājya dhūma ākula vanaḥ cīra mālā pariṣkṛtaḥ |praśānta mṛga yūthaḥ ca nānā śakuni nāditaḥ ||3-11-80|| nigṛhya tarasā mṛtyum lokānām hita kāmyayā |dakṣiṇā dik kṛtā yena śaraṇyā puṇya karmaṇā ||3-11-81|| tasya idam āśrama padam prabhāvād yasya rākṣasaiḥ |dik iyam dakṣiṇā trāsād dṛśyate na upabhujyate ||3-11-82|| yadā prabhṛti ca ākrāntā dig iyam puṇya karmaṇā |tadā prabhṛti nir vairāḥ praśāntā rajanī carāḥ ||3-11-83|| nāmnā ca iyam bhagavato dakṣiṇā dik pradakṣiṇā |prathitā triṣu lokeṣu durdharṣā krūra karmabhiḥ ||3-11-84|| mārgam niroddhum satatam bhāskarasya acala uttamaḥ |saṃdeśam pālayan tasya viṃdhya śailo na vardhate ||3-11-85|| ayam dīrgha āyuṣaḥ tasya loke viśruta karmaṇaḥ |agastyasya āśramaḥ śrīmān vinīta mṛga sevitaḥ ||3-11-86|| eṣa loka arcitaḥ sādhuḥ hite nityam rataḥ satām |asmān adhigatān eṣa śreyasā yojayiṣyati ||3-11-87|| ārādhayiṣyāmi atra aham agastyam tam mahāmunim |śeṣam ca vana vāsasya saumya vatsyāmi aham prabho ||3-11-88|| atra devāḥ sagandharvāḥ siddhāḥ ca parama ṛṣayaḥ |agastyam niyata āhārāḥ satatam paryupāsate ||3-11-89|| na atra jīvet mṛṣāvādī krūro vā yadi vā śaṭhaḥ |nṛśaṃsaḥ pāpa vṛtto vā muniḥ eṣa tathā vidhaḥ ||3-11-90|| atra devāḥ ca yakṣāḥ ca nāgāḥ ca patagaiḥ saha |vasanti niyata āhārā dharmam ārādhayiṣṇavaḥ ||3-11-91|| atra siddhā mahātmāno vimānaiḥ sūrya sannibhaiḥ |tyaktvā dehān navair dehaiḥ svar yātāḥ parama ṛṣayaḥ ||3-11-92|| yakṣatvam amaratvam ca rājyāni vividhāni ca |atra devāḥ prayacchanti bhūtaiḥ ārādhitāḥ śubhaiḥ ||3-11-93|| āgatāḥ sma āśrama padam saumitre praviśa agrataḥ |nivedaya iha mām prāptam ṛṣaye saha sītayā ||3-11-94|| sa praviśya āśrama padam lakṣmaṇo rāghava anujaḥ |agastya śiṣyam āsādya vākyam etad uvāca ha ||3-12-1|| rājā daśaratho nāma jyeṣṭhaḥ tasya suto balī |rāmaḥ prāpto munim draṣṭum bhāryayā saha sītayā ||3-12-2|| lakṣmaṇo nāma tasya aham bhrātā tu avarajo hitaḥ |anukūlaḥ ca bhaktaḥ ca yadi te śrotram āgataḥ ||3-12-3|| te vayam vanam atyugram praviṣṭāḥ pitṛ śāsanāt |draṣṭum icchāmahe sarve bhagavantam nivedyatām ||3-12-4|| tasya tad vacanam śrutvā lakṣmaṇasya tapodhanaḥ |tathā iti uktvā agni śaraṇam praviveśa niveditum ||3-12-5|| sa praviśya muniśreṣṭham tapasā duṣpradharṣaṇam |kṛta aṃjaliḥ uvāca idam rāma āgamanam añjasā ||3-12-6|| yathā uktam lakṣmaṇena eva śiṣyaḥ tasya agastasya saṃmataḥ |putrau daśarathasya imau rāmo lakṣmaṇa eva ca ||3-12-7|| praviṣṭau āśramapadam sītayā saha bhāryayā |draṣṭum bhavantam āyātau śuśrūṣārtham arindamau ||3-12-8|| yad atra anaṃtaram tat tvam ājñāpayitum arhasi |tataḥ śiṣyāt upaśrutya prāptam rāmam sa lakṣmaṇam ||3-12-9|| vaidehīm ca mahābhāgām idam vacanam abravīt |diṣṭyā rāmaḥ cirasya adya draṣṭum mām samupāgataḥ ||3-12-10|| manasā kāṃkṣitam hi asya mayā api āgamanam prati |gamyatām satkṛto rāmaḥ sa bhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ ||3-12-11|| praveśyatām samīpam me kim asau na praveśitaḥ |evam uktaḥ tu muninā dharmajñena mahātmanā ||3-12-12|| abhivādya abravīt śiṣyaḥ tathā iti niyata aṃjaliḥ |tadā niṣkramya saṃbhrāntaḥ śiṣyo lakṣmaṇam abravīt ||3-12-13|| kva asau rāmo munim draṣṭum etu praviśatu svayam |tato gatvā āśrama padam śiṣyeṇa saha lakṣmaṇaḥ ||3-12-14|| darśayāmāsa kākutstham sītām ca janakātmajām |tam śiṣyaḥ praśritam vākyam agastya vacanam bruvan ||3-12-15|| prāveśayat yathā nyāyam satkāra arha susatkṛtam |praviveśa tato rāmaḥ sītayā saha lakṣmaṇaḥ ||3-12-16|| praśānta hariṇa ākīrṇam āśramam hi avalokayan |sa tatra brahmaṇaḥ sthānam agneḥ sthānam tathaiva ca ||3-12-17|| viṣṇoḥ sthānam mahendrasya sthānam caiva vivasvataḥ |soma sthānam bhaga sthānam sthānam kauberam eva ca ||3-12-18|| dhātur vidhātuḥ sthānam ca vāyoḥ sthānam tathaiva ca |sthānam ca pāśa hastasya vāruṇasya mahātmanaḥ ||3-12-19|| sthānam tathaiva gāyatryā vasūnām sthānam eva ca |sthānam ca nāgarājasya garuḍa sthānam eva ca ||3-12-20|| kārtikeyasya ca sthānam dharma sthānam ca paśyati |tataḥ śiṣyaiḥ parivṛto munir api abhiniṣpatat ||3-12-21|| tam dadarśa agrato rāmo munīnām dīpta tejasam |abravīt vacanam vīro lakṣmaṇam lakṣmivardhanam ||3-12-22|| bahir lakṣmaṇa niṣkrāmati agastyo bhagavān ṛṣiḥ |audāryeṇa avagacchāmi nidhānam tapasām imam ||3-12-23|| evam uktvā mahābāhuḥ agastyam sūrya varcasam |jagrāha āpatat tasya pādau ca raghunandana ||3-12-24|| abhivādya tu dharmātmā tasthau rāmaḥ kṛtāṃjaliḥ |sītayā saha vaidehyā tadā rāmaḥ sa lakṣmaṇaḥ ||3-12-25|| pratigṛhya ca kākutstham arcayitvā āsana udakaiḥ |kuśala praśnam uktvā ca āsyatām iti so'bravīt ||3-12-26|| agnim hutvā pradāya arghyam atithin pratipūjya ca |vānaprasthena dharmeṇa sa teṣām bhojanam dadau ||3-12-27|| prathamam ca upaviśya atha dharmajño munipuṃgavaḥ |uvāca rāmam āsīnam prāṃjalim dharmakovidam ||3-12-28|| agnim hutvā pradāya arghyam atithim pratipūjayet |anyathā khalu kākutstha tapasvī samudācaran |duḥsākṣī iva pare loke svāni māṃsāni bhakṣayet ||3-12-29|| rājā sarvasya lokasya dharmacārī mahārathaḥ |pūjanīyaḥ ca mānyaḥ ca bhavān prāptaḥ priya atithiḥ ||3-12-30|| evam uktvā phalaiḥ mūlaiḥ puṣpaiḥ ca anyaiḥ ca rāghavam |pūjayitvā yathā kāmam tato agastyaḥ tam abravīt ||3-12-31|| idam divyam mahat cāpam hema vajra vibhūṣitam |vaiṣṇavam puruṣavyāghra nirmitam viśvakarmaṇā ||3-12-32|| amoghaḥ sūrya saṃkāśo brahmadattaḥ śara uttamaḥ |datto mama mahendreṇa tūṇī ca akṣaya sāyakau ||3-12-33|| saṃpūrṇau niśitaiḥ bāṇaiḥ jvaladbhiḥ iva pāvakaiḥ |mahā rajata kośo ayam asiḥ hemavibhūṣitaḥ ||3-12-34|| anena dhanuṣā rāma hatvā saṃkhye mahāsurān |ājahāra śriyam dīptām purā viṣṇur diva okasām ||3-12-35|| tat dhanuḥ tau ca tūṇi ca śaram khaḍgam ca mānada |jayāya pratigṛhṇīṣva vajram vajradharo yathā ||3-12-36|| evam uktvā mahā tejāḥ samastam tat vara āyudham |dattvā rāmāya bhagavān agastyaḥ punar abravīt ||3-12-37|| rāma prīto asmi bhadram te parituṣṭo asmi lakṣmaṇa |abhivādayitum yan mām prāptau sthaḥ saha sītayā ||3-13-1|| adhva śrameṇa vām khedo bādhate pracura śramaḥ |vyaktam utkaṇṭhate vā api maithilī janaka ātmajā ||3-13-2|| eṣā ca sukumārī ca khedaiḥ ca na vimānitā |prāajya doṣam vanam praptā bhartṛ sneha pracoditā ||3-13-3|| yathā eṣā ramate rāma iha sītā tathā kuru |duṣkaram kṛtavatī eṣā vane tvām abhigacchatī ||3-13-4|| eṣā hi prakṛtiḥ strīṇām āsṛṣṭe raghunaṃdana |samastham anuraṃjaṃte viṣamastham tyajanti ca ||3-13-5|| śata hradānām lolatvam śastrāṇām tīkṣṇatām tathā |garuḍa anilayoḥ śaighryam anugacchanti yoṣitaḥ ||3-13-6|| iyam tu bhavato bhāryā doṣair etair vivarjitāḥ |ślāghyā ca vyapadeśyā ca yathā devī hi arundhatī ||3-13-7|| alaṃkṛto ayam deśaḥ ca yatra saumitriṇā saha |vaidehyā ca anayā rāma vatsyasi tvam ariṃdama ||3-13-8|| evam uktaḥ tu muninā rāghavaḥ saṃyata aṃjaliḥ |uvāca praśritam vākyam ṛṣim dīptam iva analam ||3-13-9|| dhanyosmi anugṛhītosmi yasya me muni puṃgavaḥ |guṇaiḥ sabhrātṛ bhāryasya guruḥ naḥ parituṣyati ||3-13-10|| kintu vyādiśa me deśam sa udakam bahu kānanam |yatra āśrama padam kṛtvā vaseyam nirataḥ sukham ||3-13-11|| tato abravīt muni śreṣṭhaḥ śrutvā rāmasya bhāṣitam |dhyātvā muhūrtam dharmātmā dhīro dhīrataram vacaḥ ||3-13-12|| ito dvi yojane tāta bahu mūla phala udakaḥ |deśo bahu mṛgaḥ śrīmān paṃcavaṭi abhiviśrutaḥ ||3-13-13|| tatra gatvā āśrama padam kṛtvā saumitriṇā saha |ramasva tvam pitur vākyam yathā uktam anupālayan ||3-13-14|| vidito hi eṣa vṛttāṃto mama sarvaḥ tava anagha |tapasaḥ ca prabhāveṇa snehād daśarathasya ca ||3-13-15|| hṛdayasthaḥ ca te chando vijñātaḥ tapasā mayā |iha vāsam pratijñāya mayā saha tapo vane ||3-13-16|| ataḥ ca tvām aham brūmi gaccha paṃcavaṭīm iti |sa hi ramyo vanoddeśo maithilī tatra raṃsyate ||3-13-17|| sa deśaḥ ślāghanīyaḥ ca na atidūre ca rāghava |godāvaryāḥ samīpe ca maithilī tatra raṃsyate ||3-13-18|| prājya mūla phalaiḥ caiva nānā dvija gaṇair yutaḥ |viviktaḥ ca mahābāho puṇyo ramyaḥ tathaiva ca ||3-13-19|| bhavān api sadācāraḥ ca śaktaḥ ca parirakṣaṇe |api ca atra vasan rāma tāpasān pālayiṣyasi ||3-13-20|| etat ālakṣyate vīra madhūkānām mahat vanam |uttareṇa asya gaṃtavyam nyagrodham api gacchatā ||3-13-21|| tataḥ sthalam upāruhya parvatasya avidūrataḥ |khyātaḥ paṃcavaṭī iti eva nitya puṣpita kānanaḥ ||3-13-22|| agastyena evam uktaḥ tu rāmaḥ saumitriṇā saha |satkṛtya āmaṃtrayāmāsa tam ṛṣim satya vādinam ||3-13-23|| tau tu tena abhyanujñātau kṛta pāda abhivandanau |tam āśramam paṃcavaṭīm jagmatuḥ saha sītayā ||3-13-24|| gṛhīta cāpau tu narādhipa ātmajau< >viṣakta tūṇī samareṣu akātarau |yathā upadiṣṭena pathā maharṣiṇā |prajagmatuḥ paṃcavaṭīm samāhitau ||3-13-25|| atha paṃcavaṭīm gaccann antarā raghunandanaḥ |āsasāda mahākāyam gṛdhram bhīma parākramam ||3-14-1|| tam dṛṣṭvā tau mahābhāgau vanastham rāma lakṣmaṇau |menāte rākṣasam pakṣim bruvāṇau ko bhavān iti ||3-14-2|| sa tau madhurayā vācā saumyayā prīṇayann iva |uvāca vatsa mām viddhi vayasyam pitur ātmanaḥ ||3-14-3|| sa tam pitṛ sakham matvā pūjayāmāsa rāghavaḥ |sa tasya kulam avyagram atha papraccha nāma ca ||3-14-4|| rāmasya vacanam śrutvā kulam ātmānam eva ca |ācacakṣe dvijaḥ tasmai sarvabhūta samudbhavam ||3-14-5|| pūrvakāle mahābāho ye prajāpatayo abhavan |tān me nigadataḥ sarvān āditaḥ śṛṇu rāghava ||3-14-6|| kardamaḥ prathamaḥ teṣām vikṛtaḥ tad anantaram |śeṣaḥ ca saṃśrayaḥ caiva bahu putraḥ ca vīryavān ||3-14-7|| sthāṇur marīcir atriḥ ca kratuḥ caiva mahābalaḥ |pulastyaḥ ca aṃgirāḥ caiva pracetāḥ pulahaḥ tathā ||3-14-8|| dakṣo vivasvān aparo ariṣṭanemiḥ ca rāghava |kaśyapaḥ ca mahātejāḥ teṣām āsīt ca paścimaḥ ||3-14-9|| prajāpateḥ tu dakṣasya babhūvur iti viśrutam |ṣaṣṭir duhitaro rāma yaśasvinyo mahāyaśaḥ ||3-14-10|| kaśyapaḥ pratijagrāha tāsām aṣṭau sumadhyamāḥ |aditim ca ditim caiva danūm api ca kālakām ||3-14-11|| tāmrām krodha vaśām caiva manum ca apy analām api |tāḥ tu kanyāḥ tataḥ prītaḥ kaśyapaḥ punar abravīt ||3-14-12|| putrāmaḥ trailokya bhartṝn vai janayiṣyatha mat samān |aditiḥ tan manā rāma ditiḥ ca danur eva ca ||3-14-13|| kālakā ca mahābāho śeṣāḥ tu amanaso abhavan |adityām jajñire devāḥ trayaḥ triṃśat ariṃdama ||3-14-14|| ādityā vasavo rudrā aśvinau ca paraṃtapa |ditiḥ tu ajanayat putrān daityām tāta yaśasvinaḥ ||3-14-15|| teṣām iyam vasumatī purā āsīt sa vana arṇavā |danuḥ tu ajanayat putram aśvagrīvam ariṃdama ||3-14-16|| narakam kālakam caiva kālakā api vyajāyata |krauncīm bhāsīm tathā śyenīm dhṛtarāṣṭrīm tathā śukīm ||3-14-17|| tāmrā tu suṣuve kanyāḥ paṃca etā lokaviśrutāḥ |ulūkān janayat krauncī bhāsī bhāsān vyajāyata ||3-14-18|| śyenī śyenām ca gṛdhrāma ca vyajāyata sutejasaḥ |dhṛtarāṣṭrī tu haṃsām ca kalahaṃsām ca sarvaśaḥ ||3-14-19|| cakravākām ca bhadram te vijajñe sā api bhāminī |śukī natām vijajñe tu natāyā vinatā sutā ||3-14-20|| daśa krodhavaśā rāma vijajñe api ātmasaṃbhavāḥ |mṛgīm ca mṛgamaṃdām ca harīm bhadramadām api ||3-14-21|| mātaṃgīm atha śārdūlīm śvetām ca surabhīm tathā |sarva lakṣaṇa saṃpannām surasām kadrukām api ||3-14-22|| apatyam tu mṛgāḥ sarve mṛgyā naravarottama |ṛkṣāḥ ca mṛgamaṃdāyāḥ sṛmarāḥ camarāḥ tathā ||3-14-23|| tataḥ tu irāvatīm nāma jajñe bhadramadā sutām |tasyāḥ tu airāvataḥ putro lokanātho mahāgajaḥ ||3-14-24|| haryāḥ ca harayo apatyam vānarāḥ ca tapasvinaḥ |golāṃgūlāḥ ca śārdūlī vyāghrām ca ajanayat sutān ||3-14-25|| mātaṃgyāḥ tu atha mātangāapatyam manuja ṛṣabha |diśāgajam tu śveta kākutstha śvetā vyajanayat sutam ||3-14-26|| tato duhitarau rāma surabhir dve vi ajāyata |rohiṇīm nāma bhadram te gandharvīm ca yaśasvinīm ||3-14-27|| rohiṇi ajanayad gāvo gandharvī vājinaḥ sutān |surasā ajanayan nāgān rāma kadrūḥ ca pannagān ||3-14-28|| manur manuṣyān janayat kaśyapasya mahātmanaḥ |brāhmaṇān kṣatriyān vaiśyān śūdrām ca manujarṣabha ||3-14-29|| mukhato brāhmaṇā jātā urasaḥ kṣatriyāḥ tathā |ūrubhyām jajñire vaiśyāḥ padbhyām śūdrā iti śrutiḥ ||3-14-30|| sarvān puṇya phalān vṛkṣān analā api vyajāyata |vinatā ca śukī pautrī kadrūḥ ca surasā svasā ||3-14-31|| kadrūr nāga sahasram tu vijajñe dharaṇīdharan |dvau putrau vinatāyāḥ tu garuḍo aruṇa eva ca ||3-14-32|| tasmāt jāto aham aruṇāt saṃpātiḥ ca mama agrajaḥ |jaṭāyur iti mām viddhi śyenī putram ariṃdama ||3-14-33|| so aham vāsa sahāyaḥ te bhaviṣyāmi yadi icchasi |idam durgam hi kāntāram mṛga rākṣasa sevitam sītām ca tāta rakṣiṣye tvayi yāte salakṣmaṇe ||3-14-34|| jaṭāyuṣam tu pratipūjya rāghavo mudā pariṣvajya ca sannato abhavat |pitur hi śuśrāva sakhitvam ātmavān jaṭāyuṣā saṃkathitam punaḥ punaḥ ||3-14-35|| sa tatra sītām paridāya maithilīm saha eva tena atibalena pakṣiṇā |jagāma tām paṃcavaṭīm salakṣmaṇo ripūn didhakṣan śalabhān iva analaḥ ||3-14-36|| tataḥ paṃcavaṭīm gatvā nānā vyāla mṛgāyutām |uvāca bhrātaram rāmo lakṣmaṇam dīpta tejasam ||3-15-1|| āgatāḥ sma yathā uddiṣṭam yam deśam muniḥ abravīt |ayam paṃcavaṭī deśaḥ saumya puṣpita kānanaḥ ||3-15-2|| sarvataḥ cāryatām dṛṣṭiḥ kānane nipuṇo hi asi |āśramaḥ katara asmin naḥ deśe bhavati sammataḥ ||3-15-3|| ramate yatra vaidehī tvam aham caiva lakṣmaṇa |tādṛśo dṛśyatām deśaḥ saṃnikṛṣṭa jalāśayaḥ ||3-15-4|| vana rāmaṇyakam yatra jala rāmaṇyakam tathā |saṃnikṛṣṭam ca yasmin tu samit puṣpa kuśa udakam ||3-15-5|| evam uktaḥ tu rāmeṇa lakmaṇaḥ saṃyata aṃjaliḥ |sītā samakṣam kākutstham idam vacanam abravīt ||3-15-6|| paravān asmi kākutstha tvayi varṣa śatam sthite |svayam tu rucire deśe kriyatām iti mām vada ||3-15-7|| suprītaḥ tena vākyena lakṣmaṇasya mahādyutiḥ |vimṛśan rocayāmāsa deśam sarva guṇa anvitam ||3-15-8|| sa tam ruciram ākramya deśam āśrama karmaṇi |haste gṛhītvā hastena rāmaḥ saumitrim abravīt ||3-15-9|| ayam deśaḥ samaḥ śrīmān puṣpitair tarubhir vṛtaḥ |iha āśrama padam saumya yathāvat kartum arhasi ||3-15-10|| iyam āditya saṃkāśaiḥ padmaiḥ surabhi gaṃdhibhiḥ |adūre dṛśyate ramyā padminī padma śobhitā ||3-15-11|| yathā ākhyātam agastyena muninā bhāvitātmanā |iyam godāvarī ramyā puṣpitaiḥ tarubhir vṛtā ||3-15-12|| haṃsa kāraṇḍava ākīrṇā cakravāka upaśobhitā |na atidūre na ca āsanne mṛga yūtha nipīḍitā ||3-15-13|| mayūra nāditā ramyāḥ prāṃśavo bahu kaṃdarāḥ |dṛśyante girayaḥ saumya phullaiḥ tarubhir āvṛtāḥ ||3-15-14|| sauvarṇai rājataiḥ tāmraiḥ deśe deśe ca dhātubhiḥ |gavākṣitā iva ābhānti gajāḥ parama bhaktibhiḥ ||3-15-15|| sālaiḥ tālaiḥ tamālaiḥ ca kharjūraiḥ panasaiḥ drumaiḥ |nīvāraiḥ tiniśaiḥ caiva punnāgaiḥ ca upaśobhitāḥ ||3-15-16|| cūtair aśokaiḥ tilakaiḥ ketakair api caṃpakaiḥ |puṣpa gulma latā upetaiḥ taiḥ taiḥ tarubhir āvṛtāḥ ||3-15-17|| syandanaiḥ caṃdanaiḥ nīpaiḥ parṇāsaiḥ lakucaiḥ api |dhava aśvakarṇa khadiraiḥ śamī kiṃśuka pāṭalaiḥ ||3-15-18|| idam puṇyam idam ramyam idam bahu mṛga dvijam |iha vatsyāma saumitre sārdham etena pakṣiṇā ||3-15-19|| evam uktaḥ tu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ paravīrahā |acireṇa āśramam bhrātuḥ cakāra sumahābalaḥ ||3-15-20|| parṇaśālām suvipulām tatra saṃghāta mṛttikām |sustaṃbhām maskarair dīrghaiḥ kṛta vaṃśām suśobhanām ||3-15-21|| śamī śākhābhiḥ āstīrya dhṛḍha pāśāvapāśitam |kuśa kāśa śaraiḥ parṇaiḥ suparicchāditām tathā ||3-15-22|| samīkṛta talām ramyām cakāra sumahābalaḥ |nivāsam rāghavasya arthe prekṣṇīyam anuttamam ||3-15-23|| sa gatvā lakṣmaṇaḥ śrīmān nadīm godāvarīm tadā |snātvā padmāni ca ādāya saphalaḥ punar āgataḥ ||3-15-24|| tataḥ puṣpa balim kṛtvā śāntim ca sa yathāvidhi |darśayāmāsa rāmāya tad āśrama padam kṛtam ||3-15-25|| sa tam dṛṣṭvā kṛtam saumyam āśramam saha sītayā |rāghavaḥ parṇaśālāyām harṣam āhārayat param ||3-15-26|| susaṃhṛṣṭaḥ pariṣvajya bāhubhyām lakṣmaṇam tadā |ati snigdham ca gāḍham ca vacanam ca idam abravīt ||3-15-27|| prīto asmi te mahat karma tvayā kṛtam idam prabho |pradeyo yan nimittam te pariṣvaṃgo mayā kṛtaḥ ||3-15-28|| bhāvajñena kṛtajñena dharmajñena ca lakṣmaṇa |tvayā putreṇa dharmātmā na saṃvṛttaḥ pitā mama ||3-15-29|| evam lakṣmaṇam uktvā tu rāghavo lakṣmivardhanaḥ |tasmin deśe bahu phale nyavasat sa sukham sukhī ||3-15-30|| vasataḥ tasya tu sukham rāghavasya mahātmanaḥ |śarad vyapāye hemaṃtaṛtur iṣṭaḥ pravartata ||3-16-1|| sa kadācit prabhātāyām śarvaryām raghunaṃdanaḥ |prayayāva abhiṣekārtham ramyam godāvarīm nadīm ||3-16-2|| prahvaḥ kalaśa hasataḥ tam sītayā saha vīryavān |pṛṣṭhato anuvrajan bhrātā saumitrir idam abravīt ||3-16-3|| ayam sa kālaḥ saṃprāptaḥ priyo yaḥ te priyaṃvada |alaṃkṛta iva ābhāti yena saṃvatsaraḥ śubhaḥ ||3-16-4|| nīhāra paruṣo lokaḥ pṛthivī sasya mālinī |jalāni anupabhogyāni subhago havya vāhanaḥ ||3-16-5|| nava āgrayaṇa pūjābhir abhyarcya pitṛ devatāḥ |kṛta āgrayaṇakāḥ kāle santo vigata kalmaṣāḥ ||3-16-6|| prājyakāmā janapadāḥ saṃpannatara go rasāḥ |vicaranti mahīpālā yātra artham vijigīṣavaḥ ||3-16-7|| sevamāne dṛḍham sūrye diśam antaka sevitām |vihīna tilakā iva strī na uttarā dik prakāśate ||3-16-8|| prakṛtyā hima kośa āḍhyo dūra sūryāḥ ca sāṃpratam |yathārtha nāmā suvyaktam himavān himavān giriḥ ||3-16-9|| atyanta sukha saṃcārā madhyāhne sparśataḥ sukhāḥ |divasāḥ subhaga ādityāaḥ chāyā salila durbhagāḥ ||3-16-10|| mṛdu sūryāḥ sanīhārāḥ paṭu śītāḥ samārutāḥ |śūnya araṇyā hima dhvastā divasā bhānti sāmpratam ||3-16-11|| nivṛtta ākāśa śayanāḥ puṣyanītā hima aruṇāḥ |śītā vṛddhatara āyāmaḥ tri yāmā yānti sāṃpratam ||3-16-12|| ravi saṃkrānta saubhāgyaḥ tuṣāra aruṇa maṇḍalaḥ |niḥśvāsa andha iva ādarśāḥ caṃdramā na prakāśate ||3-16-13|| jyotsnā tuṣāra malinā paurṇamāsyām na rājate |sītā iva ca ātapa śyāmā lakṣyate na tu śobhate ||3-16-14|| prakṛtyā śītala sparśo hima viddhāḥ ca sāṃpratam |pravāti paścimo vāyuḥ kāle dvi guṇa śītalaḥ ||3-16-15|| bāṣpa cchannāni araṇyāni yava godhūmavaṃti ca |śobhante abhyudite sūrye nadadbhiḥ kraunca sārasaiḥ ||3-16-16|| kharjūra puṣpa ākṛtibhiḥ śirobhiḥ pūrṇa taṇḍulaiḥ |śobhante kiṃcid ālaṃbāḥ śālayaḥ kanaka prabhāḥ ||3-16-17|| mayūkhaiḥ upasarpadbhiḥ hima nīhāra saṃvṛtaiḥ |dūram abhyuditaḥ sūryaḥ śaśāṃka iva lakṣyate ||3-16-18|| agrāhya vīryaḥ pūrvāhṇe madhyāhne sparśataḥ sukhaḥ |saṃraktaḥ kiṃcid āpāṇḍuḥ ātapaḥ śobhate kṣitau ||3-16-19|| avaśyāya nipātena kiṃcit praklinna śādvalā |vanānām śobhate bhūmir niviṣṭa taruṇa ātapā ||3-16-20|| spṛśan tu suvipulam śītam udakam dviradaḥ sukham |atyanta tṛṣito vanyaḥ pratisaṃharate karam ||3-16-21|| ete hi samupāsīnā vihagā jalacāriṇaḥ |na avagāhanti salilam apragalbhā iva āvaham ||3-16-22|| avaśyāya tamo naddhā nīhāra tamasā āvṛtāḥ |prasuptā iva lakṣyante vipuṣpā vana rājayaḥ ||3-16-23|| bāṣpa saṃcanna salilā ruta vijñeya sārasāḥ |himāardra vālukaiḥ tīraiḥ sarito bhānti sāṃpratam ||3-16-24|| tuṣāra patanāt caiva mṛdutvāt bhāskarasya ca |śaityāt aga agrastham api prāyeṇa rasavat jalam ||3-16-25|| jarā jarjaritaiḥ patraiḥ śīrṇa kesara karṇikaiḥ |nāla śeṣā hima dhvastā na bhānti kamalākarāḥ ||3-16-26|| asmin tu puruṣavyāghra kāle duḥkha samanvitaḥ |tapaścarati dharmātmā tvat bhaktyā bharataḥ pure ||3-16-27|| tyaktvā rājyam ca mānam ca bhogāṃśca vividhān bahūn |tapasvī niyatāhāraḥ śete śīte mahītale ||3-16-28|| so'pi velām imām nūnam abhiṣeka artham udyataḥ |vṛtaḥ prakṛtibhir nityam prayāti sarayūm nadīm ||3-16-29|| atyanta sukha saṃvṛddhaḥ sukumāro himārditaḥ |katham tu apara rātreṣu sarayūm avagāhate ||3-16-30|| padmapatrekṣaṇaḥ śyāmaḥ śrīmān nirudaro mahān |dharmajñaḥ satyavādī ca hrī niṣedho jitendriyaḥ ||3-16-31|| priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhuḥ arindamaḥ |saṃtyajya vividhān bhogān āryam sarvātmanā āśritaḥ ||3-16-32|| jitaḥ svargaḥ tava bhrātrā bharatena mahātmanā |vanastham api tāpasye yaḥ tvām anuvidhīyate ||3-16-33|| na pitryam anuvarntante mātṛkam dvipadā iti |khyāto loka pravādo ayam bharatena anyathā kṛtaḥ ||3-16-34|| bhartā daśaratho yasyāḥ sādhuḥ ca bharataḥ sutaḥ |katham nu sā ambā kaikeyī tādṛśī krūradarśinī ||3-16-35|| iti evam lakṣmaṇe vākyam snehāt vadati dharmike |parivādam jananyaḥ tam asahan rāghavo abravīt ||3-16-36|| na te ambā madhyamā tāta garhitavyā kathaṃcana |tām eva ikṣvāku nāthasya bharatasya kathām kuru ||3-16-37|| niścitā eva hi me buddhiḥ vana vāse dṛḍha vratā |bharata sneha saṃtaptā bāliśī kriyate punaḥ ||3-16-38|| saṃsmarāmi asya vākyāni priyāṇi madhurāṇi ca |hṛdyāni amṛta kalpāni manaḥ prahlādāni ca ||3-16-39|| kadā hi aham sameṣyāmi bharatena mahātmanā |śatrughnena ca vīreṇa tvayā ca raghunaṃdana ||3-16-40|| iti evam vilapan tatra prāpya godāvarīm nadīm |cakre abhiṣekam kākutsthaḥ sānujaḥ saha sītayā ||3-16-41|| tarpayitvā atha salilaiḥ taiḥ pitṝn daivatāni ca |stuvanti sma uditam sūryam devatāaḥ ca tathā anaghāḥ||3-16-42|| kṛtābhiṣekaḥ sa rarāja rāmaḥ sītā dvitīyaḥ saha lakṣmaṇena |kṛta abhiṣeko tu aga rāja putryā rudraḥ sa nandiḥ bhagavān iva īśaḥ ||3-16-43|| kṛta abhiṣeko rāmaḥ tu sītā saumitrir eva ca |tasmāt godāvarī tīrāt tato jagmuḥ svam āśramam ||3-17-1|| āśramam tam upāgamya rāghavaḥ saha lakṣmaṇaḥ |kṛtvā paurvāhṇikam karma parṇaśālām upāgamat ||3-17-2|| uvāsa sukhitaḥ tatra pūjyamāno maharṣabhaḥ|sa rāmaḥ parṇa śālāyām āsīnaḥ saha sītayā ||3-17-3|| virarāja mahā bāhuḥ citrayā candramā iva |lakṣmaṇena saha bhrātrā cakāra vividhāḥ kathāḥ ||3-17-4|| tadā āsīnasya rāmasya kathā saṃsakta cetasaḥ |tam deśam rākṣasī kācid ājagāma yadṛcchayā ||3-17-5|| sā tu śūrpaṇakhā nāma daśagrīvasya rakṣasaḥ |bhaginī rāmam āsādya dadarśa tridaśa upamam ||3-17-6|| dīptāsyam ca mahābāhum padma patrāyata īkṣaṇam |gaja vikrāṃta gamanam jaṭā maṇdala dhāriṇam ||3-17-7|| sukumāram mahā sattvam pārthiva vyaṃjana anvitam |rāmam indīvara śyāmam kandarpa sadṛśa prabham ||3-17-8|| babhūva indropamam dṛṣṭvā rākṣasī kāma mohitā |sumukham durmukhī rāmam vṛtta madhyam mahodarī ||3-17-9|| viśālākṣam virūpākṣī sukeśam tāmra mūrdhajā |priyarūpam virūpā sā susvaram bhairava svanā ||3-17-10|| taruṇam dāruṇā vṛddhā dakṣiṇam vāma bhāṣiṇī |nyāya vṛttam sudurvṛttā priyam apriya darśanā ||3-17-11|| śarīraja samāviṣṭā rākṣasī rāmam abravīt |jaṭī tāpasa rūpeṇa sabhāryaḥ śara cāpa dhṛk ||3-17-12|| āgataḥ tvam imam deśam katham rākṣasa sevitam |kim āgamana kṛtyam te tat tvam ākhyātum arhasi ||3-17-13|| evam uktaḥ tu rākṣasyā śūrpaṇakhyā paraṃtapaḥ |ṛju buddhitayā sarvam ākhyātum upacakrame ||3-17-14|| āsīt daśaratho nāma rājā tridaśa vikramaḥ |tasya aham agrajaḥ putro rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ ||3-17-15|| bhrātā ayam lakṣmaṇo nāma yavīyān mām anuvrataḥ |iyam bhāryā ca vaidehī mama sīteti viśrutā ||3-17-16|| niyogāt tu narendrasya pitur mātuḥ ca yaṃtritaḥ |dharmārtham dharmakāṃkṣī ca vanam vastum iha āgataḥ ||3-17-17|| tvām tu veditum icchāmi kasya tvam kā asi kasya vā |tvam hi tāvanmanojñāṃgī rākṣasī pratibhāsi me ||3-17-18|| iha vā kim nimittam tvam āgatā brūhi tattvataḥ |sā abravīt vacanam śrutvā rākṣasī madana arditā ||3-17-19|| śrūyatām rāma vakṣyāmi tattvārtham vacanam mama |aham śūrpaṇakhā nāma rākṣasī kāmarūpiṇī ||3-17-20|| araṇyam vicarāmi idam ekā sarva bhayaṃkarā |rāvaṇo nāma me bhrātā yadi te śrotram āgataḥ ||3-17-21|| vīro viśravasaḥ putro yadi te śrotram āgataḥ |pravṛddha nidraḥ ca sadā kuṃbhakarṇo mahābalaḥ ||3-17-22|| vibhīṣaṇaḥ tu dharmātmā na tu rākṣasa ceṣṭitaḥ |prakhyāta vīryau ca raṇe bhrātarau khara dūṣaṇau ||3-17-23|| tān aham samatikrāntā rāma tvā pūrva darśanāt |samupetā asmi bhāvena bhartāram puruṣottamam ||3-17-24|| aham prabhāva saṃpannā svacchaṃda bala gāminī |cirāya bhava bhartā me sītayā kim kariṣyasi ||3-17-25|| vikṛtā ca virūpā ca na sā iyam sadṛśī tava |aham eva anurūpā te bhāryā rūpeṇa paśya mām ||3-17-26|| imām virūpām asatīm karālām nirṇata udarīm |anena saha te bhrātrā bhakṣayiṣyāmi mānuṣīm ||3-17-27|| tataḥ parvata śṛṃgāṇi vanāni vividhāni ca |paśyansahamayākāmīdaṇḍakānvicariṣyasi - yadvā - paśyan saha mayā kāmī daṇḍakān vicariṣyasi ||3-17-28|| iti evam uktaḥ kākutsthaḥ prahasya madira īkṣaṇām |idam vacanam ārebhe vaktum vākya viśāradaḥ ||3-17-29|| tām tu śūrpaṇakhām rāmaḥ kāma pāśa avapāśitām |svacchayā ślakṣṇayā vācā smita pūrvam atha abravīt ||3-18-1|| kṛta dāro asmi bhavati bhāryā iyam dayitā mama |tvat vidhānām tu nārīṇām suduḥkhā sasapatnatā ||3-18-2|| anujaḥ tu eṣa me bhrātā śīlavān priya darśanaḥ |śrīmān akṛta dāraḥ ca lakṣmaṇo nāma vīryavān ||3-18-3|| apūrvī bhāryayā ca arthī taruṇaḥ priya darśanaḥ |anurūpaḥ ca te bhartā rūpasya asya bhaviṣyati ||3-18-4|| enam bhaja viśālākṣi bhartāram bhrātaram mama |asapatnā varārohe merum arka prabhā yathā ||3-18-5|| iti rāmeṇa sā proktā rākṣasī kāma mohitā |visṛjya rāmam sahasā tato lakṣmaṇam abravīt ||3-18-6|| asya rūpasya te yuktā bhāryā aham varavarṇinī |mayā saha sukham sarvān daṇḍakān vicariṣyasi ||3-18-7|| evam uktaḥ tu saumitrī rākṣasyā vākya kovidaḥ |tataḥ śūrpaṇakhīm smitvā lakṣmaṇo yuktam abravīt ||3-18-8|| katham dāsasya me dāsī bhāryā bhavitum icchasi |so aham āryeṇa paravān bhrātrā kamala varṇinī ||3-18-9|| samṛddha arthasya siddhārthā mudita amala varṇinī |āryasya tvam viśālākṣi bhāryā bhava yavīyasī ||3-18-10|| enām virūpām asatīm karālām nirṇata udarīm |bhāryām vṛddhām parityajya tvām eva eṣa bhajiṣyati ||3-18-11|| ko hi rūpam idam śreṣṭham saṃtyajya varavarṇini |mānuṣeṣu varārohe kuryāt bhāvam vicakṣaṇaḥ ||3-18-12|| iti sā lakṣmaṇena uktā karālā nirṇatodarī |manyate tat vacaḥ satyam parihāsa avicakṣaṇā ||3-18-13|| sā rāmam parṇaśālāyām upaviṣṭam paraṃtapam |sītayā saha durdharṣam abravīt kāma mohitā ||3-18-14|| imām virūpām asatīm karālām nirṇatodarīm |vṛddhām bhāryām avaṣṭabhya na mām tvam bahu manyase ||3-18-15|| adya imām bhakṣayiṣyāmi paśyataḥ tava mānuṣīm |tvayā saha cariṣyāmi niḥsapatnā yathā sukham ||3-18-16|| iti uktvā mṛgaśāvākṣīm alāta sadṛśa īkṣaṇā |abhyadhāvat susaṃkruddhā mahā ulkā rohiṇīm iva ||3-18-17|| tām mṛtyu pāśa pratimām āpataṃtīm mahābalaḥ |vigṛhya rāmaḥ kupitaḥ tato lakṣmaṇam abravīt ||3-18-18|| krūraiḥ anāryaiḥ saumitre parihāsaḥ kathaṃcana |na kāryaḥ paśya vaidehīm kathaṃcit saumya jīvatīm ||3-18-19|| imām virūpām asatīm atimattām mahodarīm |rākṣasīm puruṣavyāghra virūpayitum arhasi ||3-18-20|| iti ukto lakṣmaṇaḥ tasyāḥ kruddho rāmasya paśyataḥ |uddhṛtya khaḍgam ciccheda karṇa nāsam mahābalaḥ ||3-18-21|| nikṛtta karṇa nāsā tu visvaram sā vinadya ca |yathā āgatam pradudrāva ghorā śūrpaṇakhā vanam ||3-18-22|| sā virūpā mahāghorā rākṣasī śoṇita ukṣitā |nanāda vividhān nādān yathā prāvṛṣi toyadaḥ ||3-18-23|| sā vikṣaraṃtī rudhiram bahudhā ghora darśanā |pragṛhya bāhū garjantī praviveśa mahāvanam ||3-18-24|| tataḥ tu sā rākṣasa saṃgha samvṛtam kharam jana sthāna gatam virūpitā |upetya tam bhrātaram ugra tejasam papāta bhūmau gaganād yathā aśaniḥ ||3-18-25|| tataḥ sabhāryam bhaya moha mūrcitā salakṣmaṇam rāghavam āgatam vanam |virūpaṇam ca ātmani śoṇita ukṣitā śaśamsa sarvam bhaginī kharasya sā ||3-18-26|| tām tathā patitām dṛṣṭvā virūpām śoṇita ukṣitām |bhaginīm krodha saṃtaptaḥ kharaḥ papraccha rākṣasaḥ ||3-19-1|| uttiṣṭha tāvat ākhyāhi pramoham jahi saṃbhramam |vyaktam ākhyāhi kena tvam evam rūpā virūpitā ||3-19-2|| kaḥ kṛṣṇa sarpam asīnam āśī viṣama nāgasam |tudati abhisamāpannam aṃguli agreṇa līlayā ||3-19-3|| kāla pāśam samāsajya kaṇṭhe mohāt na jānate |yaḥ tvām adya samāsādya pītavān viṣam uttamam ||3-19-4|| bala vikrama saṃpannā kāmagā kāma rūpiṇī |imām avasthām nītā tvam kena aṃtaka samā gatā ||3-19-5|| deva gandharva bhūtānām ṛṣīṇām ca mahātmanām |ko ayam evam mahāvīryaḥ tvām virūpām cakāra ha ||3-19-6|| na hi paśyāmi aham loke yaḥ kuryāt mama vipriyam |amareṣu sahasrākṣam mahaendram pākaśāsanam ||3-19-7|| adya aham mārgaṇaiḥ prāṇān ādāsye jīvitāṃtagaiḥ |salile kṣīram āsaktam niṣpiban iva sārasaḥ ||3-19-8|| nihatasya mayā saṃkhye śara saṃkṛtta marmaṇaḥ |saphenam rudhiram kasya medinī pātum icchasi ||3-19-9|| kasya patrarathāḥ kāyāt māṃsam utkṛtya saṃgatāḥ |prahṛṣṭā bhakṣayiṣyanti nihatasya mayā raṇe ||3-19-10|| tam na devā na gaṃdharvā na piśācā na rākṣasāḥ |mayā apakṛṣṭam kṛpaṇam śaktāḥ trātum iha āhave ||3-19-11|| upalabhya śanaiḥ saṃjñām tam me śaṃsitum arhasi |yena tvam durvinītena vane vikramya nirjitā ||3-19-12|| iti bhrātur vacaḥ śrutvā kruddhasya ca viśeṣataḥ |tataḥ śūrpaṇakhā vākyam sabāṣpam idam abravīt ||3-19-13|| taruṇau rūpa saṃpannau sukūmārau mahābalau |puṇḍarīka viśālākṣau cīra kṛṣṇa ajina aṃbarau ||3-19-14|| phala mūla aśinau dāntau tāpasau brahmacāriṇau |putrau daśarathasya āstām bhrātarau rāma lakṣmanau ||3-19-15|| gandharva rāja pratimau pārthiva vyanjana anvitau |devau vā dānavau - mānuṣau - vā tau na tarkayitum utsahe ||3-19-16|| taruṇī rūpasaṃpannā sarvāabharaṇa bhūṣitā |dṛṣṭā tatra mayā nārī tayor madhye sumadhyamā ||3-19-17|| tābhyām ubhābhyām saṃbhūya pramadām adhikṛtya tām |imām avasthām nītā aham yathā anāthā satī tathā ||3-19-18|| tasyāḥ ca anṛju vṛttāyāḥ tayoḥ ca hatayor aham |saphenam pātum icchāmi rudhiram raṇa mūrdhani ||3-19-19|| eṣa me prathamaḥ kāmaḥ kṛtaḥ tatra tvayā bhavet |tasyāḥ tayoḥ ca rudhiram pibeyam aham āhave ||3-19-20|| iti tasyām bruvāṇāyām catur daśa mahābalān |vyādideśa kharaḥ kruddho rākṣasān aṃtakopamān ||3-19-21|| mānuṣau śastra sampannau cīra kṛṣṇa ajina aṃbarau |praviṣṭau daṇḍakāraṇyam ghoram pramadayā saha ||3-19-22|| tau hatvā tām ca durvṛttām upāvartitum arhatha |iyam ca rudhiram teṣām bhaginī mama pāsyati ||3-19-23|| manoratho ayam iṣṭo asyā bhaginyā mama rākṣasāḥ |śīghram saṃpadyatām gatvā tau pramathya sva tejasā ||3-19-24|| yuṣmābiḥ nirhato dṛṣṭvā tau ubhau bhrātau raṇe |iyam prahṛṣṭā muditā rudhiram yudhi pāsyati ||3-19-25|| iti pratisamādiṣṭā rākṣasāḥ te catur daśa |tatra jagmuḥ tayā sārdham ghanā vāteritāḥ yathā ||3-19-26|| tatastu te tam samudarga tejasam< >tathāpi tīkṣṇa pradarā niśācarā |na śekur enam sahasā pramarditum< >vanadvipā dīptvam iva agnim uthitam ||3-19-27|| tataḥ śūrpaṇakhā ghorā rāghava āśramam āgatā |rakṣasān ācacakṣe tau bhrātarau saha sītayā ||3-20-1|| te rāmam parṇa śālāyām upaviṣṭam mahābalam |dadṛśuḥ sītayā sārdham lakṣmaṇena api sevitam ||3-20-2|| tām dṛṣṭvā rāghavaḥ śrīmān āgatām tām ca rākṣasīm |abravīt bhrātaram rāmo lakṣmaṇam dīpta tejasam ||3-20-3|| muhūrtam bhava saumitre sītāyāḥ pratyanaṃtaraḥ |imān asyā vadhiṣyāmi padavīm āgatān iha ||3-20-4|| vākyam etat tataḥ śrutvā rāmasya vidita ātmanaḥ |tathā iti lakṣmaṇo vākyam rāmasya pratyapūjayat ||3-20-5|| rāghavo api mahat cāpam cāmīkara vibhūṣitam |cakāra sajyam dharmātmā tāni rakṣāṃsi ca abravīt ||3-20-6|| putrau daśarathasya āvām bhrātarau rāma lakṣmaṇau |praviṣṭau sītayā sārdham duścaram daṇḍakā vanam ||3-20-7|| phala mūla aśanau dāṃtau tāpasau dharma cāriṇau |vasantau daṇḍakāraṇye kim artham upahiṃsatha ||3-20-8|| yuṣmān pāpa ātmakān haṃtum viprakārān mahāhave |ṛṣīṇām tu niyogena prāpto aham saśara āsanaḥ ||3-20-9|| tiṣṭhata eva atra saṃtuṣṭā na upavarititum arhatha |yadi prāṇaiḥ iha artho vo nivartadhvam niśā carāḥ ||3-20-10|| tasya tad vacanam śrutvā rākṣasāḥ te caturdaśa |ūcur vācam susaṃkruddhā brahmaghnaḥ śūla pāṇayaḥ ||3-20-11|| saṃrakta nayanā ghorā rāmam raktāṃta locanam |paruṣā madhura ābhāṣam hṛṣṭāḥ adṛṣṭa parākramam ||3-20-12|| krodham utpādya no bhartuḥ kharasya sumahātmanaḥ |tvam eva hāsyase prāṇān adya asmābhir hato yudhi ||3-20-13|| kā hi te śaktir ekasya bahūnām raṇa mūrdhani |asmākam agrataḥ sthātum kim punar yoddhum āhave ||3-20-14|| ebhiḥ bāhu prayuktaiḥ naḥ parighaiḥ śūla paṭṭiśaiḥ |prāṇām tyakṣyasi vīryam ca dhanuḥ ca kara pīḍitam ||3-20-15|| iti evam uktvā saṃrabdhā rākṣasāḥ te caturdaśa |udyata āyudha nistriṃśā rāmam eva abhidudruvuḥ ||3-20-16|| cikṣipuḥ tāni śūlāni rāghavam prati durjayam |tāni śūlāni kākutsthaḥ samastāni caturdaśa ||3-20-17|| tāvadbhiḥ eva ciccheda śaraiḥ kāṃcana bhūṣitaiḥ |tataḥ paścāt mahātejā nārācān sūrya saṃnibhān ||3-20-18|| jagrāha parama kruddhaḥ caturdaśa śila aśitān |gṛhītvā dhanuḥ āyamya lakṣyān uddiśya rākṣasān ||3-20-19|| mumoca rāghavo bāṇān vajrān iva śatakratuḥ |te bhittvā rakṣasām vegāt vakṣāṃsi rudhira āplutāḥ ||3-20-20|| viniṣpetuḥ tadā bhūmau valmīkāt iva pannagāḥ |taiḥ bhagna hṛdayā būmau chinna mūlā iva drumāḥ ||3-20-21|| nipetuḥ śoṇita snātā vikṛtā vigata asavaḥ |tān bhūmau patitān dṛṣṭvā rākṣasī krodha mūrcchitā ||3-20-22|| upagamya kharam sā tu kiṃcit saṃśuṣka śoṇitā |papāta punaḥ eva ārtā saniryāsā iva vallarī ||3-20-23|| bhrātuḥ samīpe śoka ārtā sasarja ninadam mahat |sasvaram mumoca bāṣpam vivarṇa vadanā tadā ||3-20-24|| nipātitān prekṣya raṇe tu rākṣasān pradhāvitā śūrpaṇakhā punaḥ tataḥ |vadham ca teṣām nikhilena rakṣasām śaśaṃsa sarvam bhaginī kharasya sā ||3-20-25|| sa punaḥ patitām dṛṣṭvā krodhāt śūrpaṇakhām kharaḥ |uvāca vyaktatā vācā tām anartha artham āgatām ||3-21-1|| mayā tu idānīm śūrāḥ te rākṣasā piśita aśanāḥ |tvat priyārtham vinirdiṣṭāḥ kim artham rudyate punaḥ ||3-21-2|| bhaktāḥ caiva anuraktāḥ ca hitāḥ ca mama nityaśaḥ |hanyamānā api na hanyante na na kuryuḥ vaco mama ||3-21-3|| kim etat śrotum icchāmi kāraṇam yat kṛte punaḥ |hā nātha iti vinardantī sarpavat ceṣṭase kṣitau ||3-21-4|| anātha vat vilapasi kim nu nāthe mayi sthite |uttiṣṭhottiṣṭha mā maivam vaiklavyam tyajyatām iti ||3-21-5|| iti evam uktā durdharṣā khareṇa parisāntvitā |vimṛjya nayane sa asre kharam bhrātaram abravīt ||3-21-6|| asmi idānīm aham praptā hata śravaṇa nāsikā |śoṇita ogha pariklinnā tvayā ca parisamanvitā ||3-21-7|| preṣitāḥ ca tvayā śūrā rākṣasāḥ te catur daśa |nihantum rāghavam ghorām mat priyārtham sa lakṣmaṇam ||3-21-8|| te tu rāmeṇa sāmarṣāḥ śūla paṭṭisa pāṇayaḥ |samare nihatāḥ sarve sāyakaiḥ marma bhedibhiḥ ||3-21-9|| tān bhūmau patitān dṛṣṭvā kṣaṇena eva mahājavān |rāmasya ca mahat karma mahān trāso abhavan mama ||3-21-10|| sā asmi bhītā samudvignā viṣaṇṇā ca niśācara |śaraṇam tvām punaḥ prāptā sarvato bhaya darśinī ||3-21-11|| viṣāda nakra adhyuṣite paritrāsa ūrmi mālini |kim mām na trāyase magnām vipule śoka sāgare ||3-21-12|| ete ca nihatā bhūmau rāmeṇa niśitaiḥ śaraiḥ |ye ca me padavīm prāptā rākṣasāḥ piśita aśanāḥ ||3-21-13|| mayi te yadi anukrośo yadi rakṣaḥsu teṣu ca |rāmeṇa yadi śaktiḥ te tejo vā asti niśā cara ||3-21-14|| daṇḍakāraṇya nilayam jahi rākṣasa kaṇṭakam |yadi rāmam amitraghnam na tvam adya vadhiṣyasi ||3-21-15|| tava caiva agrataḥ prāṇān tyakṣyāmi nirapatrapā |buddhyā aham anupaśyāmi na tvam rāmasya saṃyuge ||3-21-16|| sthātum prati mukhe śaktaḥ sa balo api mahā raṇe |śūramānī na śūraḥ tvam mithyā āropita vikramaḥ ||3-21-17|| apayāhi jana sthānāt tvaritaḥ saha bāndhavaḥ |jahi tvam samare mūḍhān yathā tu kulapāṃsana ||3-21-18|| mānuṣau tau na śaknoṣi hantum vai rāma lakṣmaṇau |niḥsattvasya alpa vīryasya vāsaḥ te kīdṛśaḥ tu iha ||3-21-19|| rāma tejo abhibhūto hi tvam kṣipram vinaśiṣyasi |sa hi tejaḥ samāyukto rāmo daśarathātmajaḥ ||3-21-20|| bhrātā ca asya mahā vīryo yena ca asmi virūpitā |evam vilāpya bahuśo rākṣsī pradarodarī ||3-21-21|| bhrātuḥ samīpe śoka ārtā naṣṭa saṃjñā babhūva ha |karābhyām udaram hatvā ruroda bhṛśa duḥkhitā ||3-21-22|| evam ādharṣitaḥ śūraḥ śūrpaṇakhyā kharaḥ tataḥ |uvāca rakṣasām madhye kharaḥ kharataram vacaḥ ||3-22-1|| tava apamāna prabhavaḥ krodho ayam atulo mama |na śakyate dhārayitum lavaṇa aṃbha iva ulbaṇam ||3-22-2|| na rāmam gaṇaye vīryān mānuṣam kṣīṇa jīvitam |ātma duścaritaiḥ prāṇān hato yo adya vimokṣyati ||3-22-3|| bāṣpaḥ samdhāryatām eṣa saṃbhramaḥ ca vimucyatām |aham rāmam saha bhrātrā nayāmi yama sādanam ||3-22-4|| paraśvadha hatasya adya manda prāṇasya bhū tale |rāmasya rudhiram raktam uṣṇam pāsyasi rākṣasi ||3-22-5|| sā prahṛṣṭvā vacaḥ śrutvā kharasya vadanāt cyutam |praśaśaṃsa punar maurkhyāt bhrātaram rakṣasām varam ||3-22-6|| tayā paruṣitaḥ pūrvam punar eva praśaṃsitaḥ |abravīt dūṣaṇam nāma kharaḥ senā patim tadā ||3-22-7|| caturdaśa sahasrāṇi mama citta anuvartinām |rakṣasām bhīma vegānām samareṣu anivartinām ||3-22-8|| nīla jīmūta varṇānām loka hiṃsā vihārāṇām |sarva udyogam udīrṇānām rakṣasām saumya kāraya ||3-22-9|| upasthāpaya me kṣipram ratham saumya dhanūṃṣi ca |śarān ca citrān khaḍgāṃ ca śaktī ca vividhāḥ śitāḥ ||3-22-10|| agre niryātum icchāmi paulastyānām mahātmanām |vadhārtham durvinītasya rāmasya raṇa kovida ||3-22-11|| iti tasya bruvāṇasya sūrya varṇam mahāratham |sat aśvaiḥ śabalaiḥ yuktam ācacakṣe atha dūṣaṇaḥ ||3-22-12|| tam meru śikhara ākāram tapta kāṃcana bhūṣaṇam |hema cakram asaṃbādham vaidūryamaya kūbaram ||3-22-13|| matsyaiḥ puṣpaiḥ drumaiḥ śailaiḥ candra sūryaiḥ ca kāṃcanaiḥ |māṃgalyaiḥ pakṣi samghaiḥ ca tārābhiḥ ca samāvṛtam ||3-22-14|| dhvaja nistriṃśa saṃpannam kiṃkiṇī vara bhūṣitam |sat aśva yuktam saḥ amarṣāt āruroha kharaḥ tadā ||3-22-15|| kharaḥ tu tān mahat sainyām ratha carma āyudha dhvajān |niryāta iti abravīt prekṣya dūṣaṇaḥ sarva rākṣasān ||3-22-16|| tataḥ tad rākṣasam sainyam ghora carma āyudha dhvajam |nirjagāma jana sthānāt mahānādam mahājavam ||3-22-17|| mudgaraiḥ paṭṭiśaiḥ śūlaiḥ sutīkṣṇaiḥ ca paraśvadhaiḥ |khaḍgaiḥ cakraiḥ ca hastasthaiḥ bhrājamānaiḥ sa tomaraiḥ ||3-22-18|| śaktibhiḥ parighaiḥ ghoraiḥ atimātraiḥ ca kārmukaiḥ |gadā asi musalaiḥ vajraiḥ gṛhītaiḥ bhīma darśanaiḥ ||3-22-19|| rākṣasānām sughorāṇām sahasrāṇi caturdaśa |niryātāni jana sthānāt khara citta anuvartinām ||3-22-20|| tān tu nirdhāvato dṛṣṭvā rākṣasān bhīma darśanam |kharasya atha rathaḥ kiṃcit jagāma tat anantaram ||3-22-21|| tataḥ tān śabalān aśvān tapta kāṃcana bhūṣitān |kharasya matam ājñāya sārathiḥ paryacodayat ||3-22-22|| saṃcodito rathaḥ śīghram kharasya ripu ghātinaḥ |śabdena āpūrayāmāsa diśaḥ sa pradiśaḥ tathā ||3-22-23|| pravṛddha manyuḥ tu kharaḥ khara svareripoḥ vadha artham tvarito yathā aṃtakaḥ |acūcudat sārathim unnadan punarmahābalo megha iva aśma varṣavān ||3-22-24|| tat prayātam balam ghoram aśivam śoṇita udakam |abhyavarṣat mahā meghaḥ tumulo gardabha aruṇaḥ ||3-23-1|| nipetuḥ turagāḥ tasya ratha yuktā mahājavāḥ |same puṣpacite deśe rājamārge yadṛcchayā ||3-23-2|| śyāmam rudhira paryantam babhūva pariveṣaṇam |alāta cakra pratimam pratigṛhya divākaram ||3-23-3|| tato dhvajam upāgamya hema daṇḍam samucchritam |samākramya mahākāyaḥ tasthau gṛdhraḥ sudāruṇaḥ ||3-23-4|| janasthāna samīpe ca samākramya khara svanāḥ |visvarān vividhān ca cakruḥ māṃsa ādā mṛga pakṣiṇaḥ ||3-23-5|| vyājahruḥ ca padīptāyām diśi vai bhairava svanam |aśivā yātudhānānām śivā ghorā mahāsvanāḥ ||3-23-6|| prabhinnagajasaṃkāśatoyaśoṇitadhāriṇaḥ |yadvā -prabhinna gaja saṃkāśa toya śoṇita dhāriṇaḥ |ākāśam tat anākāśam cakruḥ bhīma aṃbu vāhakāḥ||3-23-7|| babhūva timiram ghoram uddhatam roma harṣaṇam |diśo vā pradiśo vā api suvyaktam na cakāśire ||3-23-8|| kṣataja ārdra savarṇābhā saṃdhyā kālam vinā babhau |kharam ca abhimukham neduḥ tadā ghorā mṛgāḥ khagāḥ ||3-23-9|| kaṃka gomāyu gṛdhrāḥ ca cukruśuḥ bhaya saṃśinaḥ |nityā aśiva karā yuddhe śivā ghora nidarśanāḥ ||3-23-10|| neduḥ balasya abhimukham jvāla udgāribhiḥ ānanaiḥ |kabandhaḥ parigha ābhāso dṛśyate bhāskara aṃtike ||3-23-11|| jagrāha sūryam svarbhānuḥ aparvaṇi mahāgrahaḥ |pravāti mārutaḥ śīghram niṣprabho abhūt divākaraḥ ||3-23-12|| utpetuḥ ca vinā rātrim tārāḥ khadyotana prabhāḥ |saṃlīna mīna vihagā nalinyaḥ śuṣka paṃkajāḥ ||3-23-13|| tasmin kṣaṇe babhūvuḥ ca vinā puṣpa phalaiḥ drumāḥ |uddhūtaḥ ca vinā vātam reṇuḥ jaladhara aruṇaḥ ||3-23-14|| cīcī kūci iti vāśyanto babhūvuḥ tatra sārikāḥ |ulkāḥ ca api sa nirghoṣā nipetuḥ ghora darśanāḥ ||3-23-15|| pracacāla mahī ca api sa śaila vana kānanā |kharasya ca rathasthasya nardamānasya dhīmataḥ ||3-23-16|| prākampata bhujaḥ savyaḥ svaraḥ ca asya avasajjata |sa asrā saṃpadyate dṛṣṭiḥ paśyamānasya sarvataḥ ||3-23-17|| lalāṭe ca rujo jātā na ca mohāt nyavartata |tān samīkṣya mahotpātān utthitān roma harṣaṇān ||3-23-18|| abravīt rākṣasān sarvān prahasan sa kharaḥ tadā |mahā utpātān imān sarvān utthitān ghora darśanān ||3-23-19|| na ciṃtayāmi aham vīryāt balavān durbalān iva |tārā api śaraiḥ tīkṣṇaiḥ pātayeyam nabhaḥ talāt ||3-23-20|| mṛtyum maraṇa dharmeṇa saṃkruddho yojayāmi aham |rāghavam tam bala utsiktam bhrātaram ca asya lakṣmaṇam ||3-23-21|| ahatvā sāyakaiḥ tīkṣṇaiḥ na upāvartitum utsahe |yan nimittam tu rāmasya lakṣmaṇasya viparyayaḥ ||3-23-22|| sakāmā bhaginī me astu pītvā tu rudhiram tayoḥ |na kvacit prāpta pūrvo me saṃyugeṣu parājayaḥ ||3-23-23|| yuṣmākam etat pratyakṣam na anṛtam kathayāmi aham |deva rājam api kruddho matta airāvata gāminam ||3-23-24|| vajra hastam raṇe hanyām kim punaḥ tau ca mānuṣau |sā tasya garjitam śrutvā rākṣasāanām mahā camūḥ ||3-23-25|| praharṣam atulam lebhe mṛtyu pāśa avapāśitā |sameyuḥ ca mahātmāno yuddha darśana kāṃkṣiṇaḥ ||3-23-26|| ṛṣayo deva gandharvāḥ siddhāḥ ca saha cāraṇaiḥ |sametya ca ūcuḥ sahitāḥ te anyāyam puṇyakarmaṇaḥ ||3-23-27|| svasti go brāhmaṇebhyo astu lokānām ye ca sammatāḥ |jayatām rāghavo yuddhe paulastyān rajanī carān ||3-23-28|| cakrahasto yathā viṣṇuḥ sarvān asura sattamān |etat ca anyat ca bahuśo bruvāṇāḥ parama ṛṣayaḥ ||3-23-29|| jāta kautūhalāt tatra vimānasthāḥ ca devatāḥ |dadṛśur vāhinīm teṣām rākṣasānām gata āyuṣām ||3-23-30|| rathena tu kharo vegāt sainyasya agrāt viniḥsṛtaḥ |śyenagāmī pṛthugrīvo yajñaśatruḥ vihaṃgamaḥ ||3-23-31|| durjayaḥ karavīrākṣaḥ paruṣaḥ kālakārmukaḥ |hemamālī mahāmālī sarpāasyo rudhirāśanaḥ ||3-23-32|| dvādaśa ete mahāvīryāḥ pratasthuḥ abhitaḥ kharam |mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthī triśirāḥ tathā |catvāra ete senā agre dūṣaṇam pṛṣṭhato anvayuḥ ||3-23-33|| sā bhīma vegā samara abhikāṃkṣiṇīsudāruṇā rākṣasa vīra senā |tau rāja putrau sahasā abhyupetāmālā grahāṇām iva candra sūryau ||3-23-34|| avaṣṭabdha dhanum rāmam kruddham ca ripu ghātinam |dadarśa āśramam āgamya kharaḥ saha puraḥsaraiḥ ||3-25-1|| tam dṛṣṭvā saguṇam cāpam udyamya khara niḥsvanam |rāmasya abhimukham sūtam codyatām iti acodayat ||3-25-2|| sa kharasya ājñayā sūtaḥ turagān samacodayat |yatra rāmo mahābāhuḥ eko dhunvan dhanuḥ sthitaḥ ||3-25-3|| tam tu niṣpatitam dṛṣṭvā sarve te rajanī carāḥ |muṃcamānā mahānādam sacivāḥ paryavārayan ||3-25-4|| sa teṣām yātudhānānām madhye rathaḥ gataḥ kharaḥ |babhūva madhye tārāṇām lohitāṃga iva uditaḥ ||3-25-5|| tataḥ śara sahasrena rāmam apratima ojasam |ardayitvāa mahānādam nanāda samare kharaḥ ||3-25-6|| tataḥ tam bhīma dhanvānam kruddhāḥ sarve niśācarāḥ |rāmam nānā vidhaiḥ śastraiḥ abhyavarṣanta durjayam ||3-25-7|| mudgaraiḥ āyasaiḥ śūlaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ |rākṣasāḥ samare rāmam nijaghnū roṣa tatparāḥ ||3-25-8|| te valāhaka saṃkāśā mahākāyā mahābalāḥ |abhyadhāvanta kākutstham rathaiḥ vājibhiḥ eva ca ||3-25-9|| gajaiḥ parvata kūṭa abhaiḥ rāmam yuddhe jiṃghāsavaḥ |te rāme śara varṣāṇi vyasṛjan rakṣasām gaṇāḥ ||3-25-10|| śailendram iva dhārābhir varṣamāṇā mahādhanāḥ |sarvaiḥ parivṛto rāmo rākṣasaiḥ kṝradarśinaiḥ ||3-25-11|| tithiṣu iva mahādevo vṛtaḥ pāriṣadām gaṇaiḥ |tāni muktāni śastrāṇi yātudhānaiḥ sa rāghavaḥ ||3-25-12|| pratijagrāha viśikhaiḥ nadi oghān iva sāgaraḥ |sa taiḥ praharaṇaiḥ ghoraiḥ bhinna gātro na vivyathe ||3-25-13|| rāmaḥ pradīptair bahubhir vajrair iva mahā acalaḥ |sa viddhaḥ kṣataja digdhaḥ sarva gātreṣu rāghavaḥ ||3-25-14|| babhūva rāmaḥ sandhya abhraiḥ divākara iva āvṛtaḥ |viṣedur deva gandharvāḥ siddhāḥ ca parama ṛṣayaḥ ||3-25-15|| ekam sahasraiḥ bahubhiḥ tadā dṛṣṭvā samāvṛtam |tato rāmaḥ tu susaṃkruddho maṇḍalī kṛta kārmukaḥ ||3-25-16|| sasarja niśitān bāṇān śataśaḥ atha sahasraśaḥ |duravārān durviṣahān kālapāśa upamān raṇe ||3-25-17|| mumoca līlayā rāmaḥ kaṃkapatrān kāṃcana bhūṣaṇān |te śarāḥ śatru sainyeṣu muktā rāmeṇa līlayā ||3-25-18|| ādadū rakṣasām prāṇān pāśāḥ kālakṛtā iva |bhittvā rākṣasa dehān tām te śarā rudhira āplutāḥ ||3-25-19|| aṃtarikṣa gatā rejuḥ dīpta agni sama tejasaḥ |asaṃkhyeyāḥ tu rāmasya sāyakāḥ cāpa maṇḍalāt ||3-25-20|| viniṣpetuḥ atīva ugrā rakṣaḥ prāṇa apahāriṇaḥ |taiḥ dhanūṃṣi dhvaja agrāṇi carmāṇi ca śirāṃsi ca ||3-25-21|| bahūn sa hasta ābharaṇān ūrūn kari kara upamān |cicheda rāmaḥ samare śataśaḥ atha sahasraśaḥ ||3-25-22|| hayān kāṃcana sannāhān ratha yuktān sa sārathīn |gajām ca sa gaja ārohān sa hayān sāradhinaḥ tadā ||3-25-23|| cichiduḥ bibhiduḥ ca eva rāma bāṇā guṇa cyutāḥ |padātīn samare hatvā hi anayat yama sadanam ||3-25-24|| tato nālīka nārācaiḥ tīkṣṇa agraiḥ vikarṇibhiḥ |bhīmam ārta svaram cakruḥ chidyamānā niśācarāḥ ||3-25-25|| tat sainyam niśitaiḥ bāṇaiḥ arditam marma bhedibhiḥ |na rāmeṇa sukham lebhe śuṣkam vanam iva agninā ||3-25-26|| kecid bhīma balāḥ śūrāḥ prāsān śūlān paraśvadhān |cikṣipuḥ parama kruddhā rāmāya rajanīcarāḥ ||3-25-27|| teṣām bāṇaiḥ mahābāhuḥ śastrāṇi āvārya vīryavān |jahāra samare prāṇān ciccheda ca śiro dharān ||3-25-28|| te chinna śirasaḥ petuḥ chinna carma śarāsanāḥ |suparṇa vāta vikṣiptā jagatyām pādapā yathā ||3-25-29|| avaśiṣṭāḥ ca ye tatra viṣaṇṇāḥ te niśācarāḥ |kharam eva abhyadhāvanta śaraṇārtham śara āhatāḥ ||3-25-30|| tān sarvān dhanur ādāya samāśvāsya ca dūṣaṇaḥ |abhyadhāvata susaṃkruddhaḥ kruddhaḥ [rudram] kruddha iva antakaḥ ||3-25-31|| nivṛttāḥ tu punaḥ sarve dūṣaṇa āśraya nirbhayāḥ |rāmam eva abhyadhāvanta sāla tāla śila āyudhāḥ ||3-25-32|| śūla mudgara hastāḥ ca pāśa hastā mahābalāḥ |sṛjantaḥ śara varṣāṇi śastra varṣāṇi saṃyuge||3-25-33|| druma varṣāṇi muṃcantaḥ śilā varṣāṇi rākṣasāḥ |tad babhūva adbhutam yuddham tumulam roma harṣaṇam ||3-25-34|| rāmasya asya mahāghoram punaḥ teṣām ca rakṣasām |te samantāt abhikruddhā rāghavam punar ārdayan ||3-25-35|| tataḥ sarvā diśo dṛṣṭvā pradiśāḥ ca samāvṛtāḥ |rākṣasaiḥ sarvataḥ prāptaiḥ śara varṣābhiḥ āvṛtaḥ ||3-25-36|| sa kṛtvā bhairavam nādam astram parama bhāsvaram |samayojayat gāndharvam rākṣaseṣu mahābalaḥ ||3-25-37|| tataḥ śara sahasrāṇi niryayuḥ cāpa maṇḍalāt |sarvā daśa diśo bānaiḥ āpūryanta samāgataiḥ ||3-25-38|| na ādadānām śarān ghorān vimuṃcaṃtam śara uttamān |vikarṣamāṇam paśyanti rākṣasāḥ te śara ārditāḥ ||3-25-39|| śara andhakāram ākāśam āvṛṇot sa divākaram |babhūva avasthito rāmaḥ prakṣipan iva tān śarān ||3-25-40|| yugapat patamānaiḥ ca yugapacca hataiḥ bhriśam |yugapat patitaiḥ caiva vikīrṇā vasudhā abhavat ||3-25-41|| nihatāḥ patitāḥ kṣīṇā cchinna bhinna vidāritāḥ |tatra tatra sma dṛśyante rākṣasāḥ te sahasraśaḥ ||3-25-42|| sa uṣṇīṣaiḥ uttama angaiḥ ca sa aṃgadaiḥ bāhubhiḥ tathā |ūrubhiḥ bāhubhiḥ cchinnaiḥ nānā rūpaiḥ vibhūṣaṇaiḥ ||3-25-43|| hayaiḥ ca dvipa mukhyaiḥ ca rathaiḥ bhinnaiḥ anekaśaḥ |cāmara vyajanaiḥ chatraiḥ dhvajaiḥ nānā vidhaiḥ api ||3-25-44|| rāmeṇa bāṇa abhihataiḥ vicchinnaiḥ śūla paṭṭiśaiḥ |khaḍgaiḥ khaṇḍīkṛtaiḥ prāsaiḥ vikīrṇaiḥ ca paśvadhaiḥ ||3-25-45|| cūṇitābhiḥ śilābhiḥ ca śaraiḥ citraiḥ anekaśaḥ |vicchinnaiḥ samare bhūmiḥ vistīrṇā ābhūt bhayaṃkarā ||3-25-46|| tān dṛṣṭvā nihatān sarve rakṣasāḥ parama āturāḥ |na tatra calitum śaktā rāmam para puraṃjayam ||3-25-47|| dūṣaṇaḥ tu svakam sainyam hanyamānam vilokya ca |saṃdideśa mahābāhuḥ bhīma vegān niśācarān ||3-26-1|| rākṣasān paṃca sāhasrān samareṣu anivartinaḥ |te śūlaiḥ paṭṭiśaiḥ kadagaiḥ śilā varaṣaiḥ drumaiḥ ||3-26-2|| śara varṣaiḥ vicchinnam vavarṣuḥ tam samantataḥ |tat drumāṇām śilānām ca varṣam prāṇa haram mahat ||3-26-3|| pratijagrāha dharmātmā rāghavaḥ tīkṣṇa sāyakaiḥ |pratigṛhya ca tad varṣam nimīlita iva ṛṣabhaḥ ||3-26-4|| rāmaḥ krodham param lebhe vadha artham sarva rakṣasām |tataḥ krodha samāviṣṭaḥ pradīpta iva tejasā ||3-26-5|| śaraiḥ abhyakirat sainyam sarvataḥ saha dūṣaṇam |tataḥ senā patiḥ kruddho dūṣaṇaḥ śatru dūṣaṇaḥ ||3-26-6|| śaraiḥ aśani kalpaiḥ tam rāghavam samavārayat |tato rāmaḥ saṃkruddhaḥ kṣureṇa asya mahat dhanuḥ ||3-26-7|| ciccheda samare vīraḥ caturbhiḥ caturo hayān |hatvā ca aśvān śaraiḥ tīkṣṇaiḥ artha candreṇa sārathe ||3-26-8|| śiro jahāra tad rakṣaḥ tribhir vivyādha vakṣasi |sa cchinna dhanvā viratho hata aśvo hata sārathiḥ ||3-26-9|| jagrāha giri śṛṃga ābham parigham roma harṣaṇam |veṣṭitam kāṃcanaiḥ paṭṭaiḥ deva sainya abhimardanam ||3-26-10|| āyasaiḥ śaṃkubhiḥ tīkṣṇaiḥ kīrṇam para vasā ukṣitām |vajra aśani sama sparśam para gopura dāraṇam ||3-26-11|| tam mahā uraga saṃkāśam pragṛhya parigham raṇe |dūṣaṇo abhyapatat rāmam krūra karmā niśācaraḥ ||3-26-12|| tasya abhipatamānasya dūṣaṇasya sa rāghavaḥ |dvābhyām śarābhyām ciccheda sa hasta ābharaṇau bhujau ||3-26-13|| bhraṣṭaḥ tasya mahākāyaḥ papāta raṇa mūrdhani |parighaḥ chinna hastasya śakra dhvaja iva agrataḥ ||3-26-14|| karābhyām ca vikīrṇābhyām papāta bhuvi dūṣaṇaḥ |viṣāṇābhyām viśīrṇābhyām manasvī iva mahāgajaḥ ||3-26-15|| dṛṣṭvā tam patitam bhūmau dūṣaṇam nihatam raṇe |sādhu sādhu iti kākutstham sarva bhūtāni apūjayan ||3-26-16|| etasmin antare kruddhāḥ trayaḥ senā agra yāyinaḥ |saṃhatya abhyadravan rāmam mṛtyu pāśa avapāśitāḥ ||3-26-17|| mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthī ca mahābalaḥ |mahākapālo vipulam śūlam udyamya rākṣasaḥ ||3-26-18|| sthūlākṣaḥ paṭṭiśam gṛhya pramāthī ca paraśvadham |dṛṣṭvā eva āpatataḥ tām tu rāghavaḥ sāyakaiḥ śitaiḥ ||3-26-19|| tīkṣṇa agraiḥ pratijagrāha saṃprāptān atithīn iva |mahākapālasya śiraḥ ciccheda raghunaṃdanaḥ ||3-26-20|| asaṃkhyeyaiḥ tu bāṇa oghaiḥ pramamātha pramāthinam |sthūlākṣasya akṣiṇī sthūle pūrayāmāsa sāyakaiḥ ||3-26-21|| sa papāta hato bhūmau viṭapī iva mahādrumaḥ |dūṣaṇasya anugān paṃca sahasrān kupitaḥ kṣaṇāt ||3-26-22|| hatvā tu paṃca sahasrān anayat yama sadanam |dūṣaṇam nihatam śrutvā tasya ca eva padānugān ||3-26-23|| vyādideśa kharaḥ kruddho sena adhyakṣān mahābalān |ayam vinihataḥ saṃkhye dūṣaṇaḥ sa padānugāḥ ||3-26-24|| mahatyā senayā sārdham yuddhvā rāmam kumānuṣam |śastraiḥ nānā vidha akāraiḥ hanadhvam sarva rākṣasāḥ ||3-26-25|| evam uktvā kharaḥ kruddho rāmam eva abhi dudruve |śyenagāmī pṛthugrīvo yajñaśatrur vihaṃgamaḥ ||3-26-26|| durjayaḥ karavīrākṣaḥ paruṣaḥ kālakārmukaḥ |hemamālī mahāmālī sarpasyo rudhirāśanaḥ ||3-26-27|| dvādaśa ete mahāvīryā bala adhyakṣāḥ |sa sainikāḥramam eva abhyadhāvaṃta visṛjaṃtaḥ śarottamān ||3-26-28|| tataḥ pāvaka saṃkāśaiḥ hema vajra vibhūṣitaiḥ |jaghana śeṣam tejasvī tasya sainyasya sāyakaiḥ ||3-26-29|| te rukma puṃkhā viśikhāḥ sa dhūmā iva pāvakāḥ |nijaghnuḥ tāni rakṣāṃsi vajrā iva mahādrumān ||3-26-30|| rakṣasām tu śatam rāmaḥ śatena ekena karṇinā |sahasram tu sahasreṇa jaghāna raṇa mūrdhani ||3-26-31|| taiḥ bhinna varma ābharaṇāḥ chinna bhinna śara āsanāḥ |nipetuḥ śoṇita ādigdhā dharaṇyām rajanīcarāḥ ||3-26-32|| taiḥ mukta keśaiḥ samare patitaiḥ śoṇita ukṣitaiḥ |vistīrṇā vasudhā kṛtsnā mahāvediḥ kuśaiḥ iva ||3-26-33|| tat kṣaṇe tu mahā ghoram vanam nihata rākṣasam |babhūva niraya prakhyam māṃsa śoṇita kardamam ||3-26-34|| caturdaśa sahasrāṇi rakṣasām bhīma karmaṇām |hatāni ekena rāmeṇa mānuṣeṇa padātinā ||3-26-35|| tasya sainyasya sarvasya kharaḥ śeṣo mahārathaḥ |rākṣasaḥ triśirāḥ caiva rāmaḥ ca ripusūdanaḥ ||3-26-36|| śeṣā hatā mahāvīryā rākṣasā raṇa mūrdhani |ghorā durviṣahāḥ sarve lakṣmaṇasya agrajena ||3-26-37|| tataḥ tu tad bhīma balam mahā āhavesamīkṣya rāmeṇa hatam balīyasā |rathena rāmam mahatā kharaḥ tataḥsamāsasāda indra iva udyata aśaniḥ ||3-26-38|| kharam tu rāma abhimukham prayāṃtam vāhinī patiḥ |rākṣasaḥ triśirā nāma saṃnipatya idam abravīt ||3-27-1|| mām niyojaya vikrāṃtam tvam nivartasva sāhasāt |paśya rāmam mahābāhum saṃyuge vinipātitam ||3-27-2|| pratijānāmi te satyam āyudham ca aham ālabhe |yathā rāmam vadhiṣyāmi vadhārham sarva rakṣasām ||3-27-3|| aham vā asya raṇe mṛtyuḥ eṣa vā samare mama |vinivartya raṇa utsāham muhūrtam prāśniko bhava ||3-27-4|| prahṛṣṭo vā hate rāme janasthānam prayāsyasi |mayi vā nihate rāmam saṃyugāya prayāsyasi ||3-27-5|| kharaḥ triśirasā tena mṛtyu lobhāt prasāditaḥ |gaccha yudhya iti anujñāto rāghava abhimukho yayau ||3-27-6|| triśirāḥ tu rathena eva vāji yuktena bhāsvatā |abhyadravat raṇe rāmam tri śṛṃga iva parvataḥ ||3-27-7|| śara dhārā samūhān sa mahāmegha iva utsṛjan |vyasṛjat sadṛśam nādam jala ārdrasya iva dundubheḥ ||3-27-8|| āgacchaṃtam triśirasam rākṣasam prekṣya rāghavaḥ |dhanuṣā pratijagrāha vidhunvan sāyakān śitān ||3-27-9|| sa saṃprahāraḥ tumulo rāma triśirasoḥ tadā |saṃbabhūva atīva balinoḥ siṃha kuṃ~jarayoḥ iva ||3-27-10|| tataḥ triśirasā bāṇaiḥ lalāṭe tāḍitaḥ tribhiḥ |amarṣī kupito rāmaḥ saṃrabdham idam abravīt ||3-27-11|| aho vikrama śūrasya rākṣasasya īdṛśam balam |puṣpaiḥ iva śaraiḥ yasya lalāṭe asmi parikṣataḥ ||3-27-12|| mama api pratigṛhṇīṣva śarān cāpa guṇa cyutān |evam uktvā susaṃrabdhaḥ śarān āśīviṣa upamān ||3-27-13|| triśiro vakṣasi kruddho nijaghāna catur daśa |caturbhiḥ turagān asya śaraiḥ saṃnata parvābhiḥ ||3-27-14|| nyapātayata tejasvī caturaḥ tasya vājinaḥ |aṣṭabhiḥ sāyakaiḥ sūtam ratha upasthe nyapātayat ||3-27-15|| rāmaḥ ciccheda bāṇena dhvajam ca asya samucchritam |tato hata rathāt tasmāt utpataṃtam niśācaram ||3-27-16|| ciccheda rāmaḥ tam bāṇaiḥ hṛdaye so abhavat jaḍaḥ |sāyakaiḥ ca aprameya ātmā sāmarṣaḥ tasya rakṣasaḥ ||3-27-17|| śirāṃsi apātayat trīṇi vegavadbhiḥ tribhiḥ śataiḥ |sa dhūma śoṇita udgārī rāma bāṇa abhipīḍitaḥ ||3-27-18|| nyapatat patitaiḥ pūrvam samarastho niśācaraḥ |hata śeṣāḥ tato bhagnā rākṣasāḥ khara saṃśrayāḥ ||3-27-19|| dravanti sma na tiṣṭhanti vyāghra trastā mṛgā iva |tān kharo dravato dṛṣṭvā nivartya ruṣitaḥ tvaran |rāmam eva abhidudrāva rāhuḥ candramasam yathā ||3-27-20|| nihatam dūṣaṇam dṛṣṭvā raṇe triśirasā saha |kharasya api abhavat trāso dṛṣṭvā rāmasya vikramam ||3-28-1|| sa dṛṣṭvā rākṣasam sainyam aviṣahyam mahābalam |hatam ekena rāmeṇa dūṣaṇaḥ triśirā api ||3-28-2|| tad balam hata bhūyiṣṭham vimanāḥ prekṣya rākṣasaḥ |āsasāda kharo rāmam namucir vāsavam yathā ||3-28-3|| vikṛṣya balavat cāpam nārācān rakta bhojanān |kharaḥ cikṣepa rāmāya kruddhān āśī viṣān iva ||3-28-4|| jyām vidhunvan subahuśaḥ śikṣayā astrāṇi darśayan |cacāra samare mārgān śarai ratha gataḥ kharaḥ ||3-28-5|| sa sarvāḥ ca diśo bāṇaiḥ pradiśaḥ ca mahārathaḥ |pūrayāmāsa tam dṛṣṭvā rāmo api sumahat dhanuḥ ||3-28-6|| sa sāyakaiḥ durviṣahaiḥ sa sphulingaiḥ iva agnibhiḥ |nabhaḥ cakāra avivaram parjanya iva vṛṣṭibhiḥ ||3-28-7|| tad babhūva śitaiḥ bāṇaiḥ khara rāma visarjitaiḥ |pari ākāśam anākāśam sarvataḥ śara saṃkulam ||3-28-8|| śara jāla āvṛtaḥ sūryo na tadā sma prakāśate |anyonya vadha saṃrambhāt ubhayoḥ saṃprayudhyatoḥ ||3-28-9|| tato nālīka nārācaiḥ tīkṣṇa agraiḥ ca vikarṇibhiḥ |ājaghāna raṇe rāmam totrair iva mahā dvipam ||3-28-10|| tam rathastham dhanuṣ pāṇim rākṣasam paryavasthitam |dadṛśuḥ sarva bhūtāni pāśa hastam iva aṃtakam ||3-28-11|| hantāram sarva sainyasya pauruṣe paryavasthitam |pariśrantam mahāsattvam mene rāmam kharaḥ tadā ||3-28-12|| tam siṃham iva vikrāntam siṃha vikrānta gāminam |dṛṣṭvā na udvijate rāmaḥ siṃhaḥ kṣudra mṛgam yathā ||3-28-13|| tataḥ sūrya nikāśena rathena mahatā kharaḥ |āsasāda atha tam rāmam pataṃga iva pāvakam ||3-28-14|| tato asya saśaram cāpam muṣṭi deśe mahātmanaḥ |kharaḥ ciccheda rāmasya darśayan hasta lāghavam ||3-28-15|| sa punaḥ tu aparān sapta śarān ādāya varmaṇi |nijaghāna raṇe kruddhaḥ śakra aśani sama prabhān ||3-28-16|| tataḥ śara sahasreṇa rāmam apratima ojasam |ardayitvā mahānādam nanāda samere kharaḥ ||3-28-17|| tataḥ tat prahatam bāṇaiḥ khara muktaiḥ suparvabhiḥ |papāta kavacam bhūmau rāmasya āditya varcasaḥ ||3-28-18|| sa śaraiḥ arpitaḥ kruddhaḥ sarva gātreṣu rāghavaḥ |rarāja samare rāmo vidhūmo agnir iva jvalan ||3-28-19|| tato gaṃbhīra nirhrādam rāmaḥ śatru nibarhaṇaḥ |cakāra aṃtāya sa ripoḥ sajyam anyan mahat dhanuḥ ||3-28-20|| sumahat vaiṣṇavam yat tat atisṛṣṭam maharṣiṇā |varam tat dhanuḥ udyamya kharam samabhidhāvata ||3-28-21|| tataḥ kanaka puṃkhaiḥ tu śaraiḥ saṃnata parvabhiḥ |ciccheda rāmaḥ saṃkruddhaḥ kharasya samare dhvajam ||3-28-22|| sa darśanīyo bahudhā vicchinnaḥ kāṃcano dhvajaḥ |jagāma dharaṇīm sūryo devatānām iva ājñayā ||3-28-23|| tam caturbhiḥ kharaḥ kruddho rāmam gātreṣu mārgaṇaiḥ |vivyādha hṛdi marmajño mātaṃgam iva tomaraiḥ ||3-28-24|| sa rāmo bahubhiḥ bāṇaiḥ khara kārmuka niḥsṛtaiḥ |viddho rudhira siktāṃgo babhūva ruṣito bhṛśam ||3-28-25|| sa dhanur dhanvinām śreṣṭhaḥ pragṛhya parama āhave |mumoca parama iṣvāsaḥ ṣaṭ śarān abhilakṣitān ||3-28-26|| śirasi ekena bāṇena dvābhyām bāhvor atha ārpayat |tribhiḥ candra ardha vaktraiḥ ca vakṣasi abhijaghāna ha ||3-28-27|| tataḥ paścāt mahātejā nārācān bhāskara upamān |jaghāna rākṣasam kruddhaḥ trayodaśa śilā aśitān ||3-28-28|| rathasya yugam ekena caturbhiḥ śabalān hayān |ṣaṣṭhena ca śiraḥ saṃkhye ciccheda khara sāratheḥ ||3-28-29|| tribhiḥ triveṇūn balavān dvābhyām akṣam mahābalaḥ |dvādaśena tu bāṇena kharasya sa śaram dhanuḥ ||3-28-30|| chittvā vajra nikāśena rāghavaḥ prahasan iva |trayodaśena indra samo bibheda samare kharam ||3-28-31|| prabhagna dhanvā viratho hata aśvo hata sārathiḥ |gadā pāṇiḥ avaplutya tasthau bhūmau kharaḥ tadā ||3-28-32|| tat karma rāmasya mahārathasyasametya devāḥ ca maharṣayaḥ ca |apūjayan prāṃjalayaḥ prahṛṣṭāḥtadā vimāna agra gatāḥ sametāḥ ||3-28-33|| kharam tu viratham rāmo gadā pāṇim avasthitam |mṛdu pūrvam mahātejāḥ paruṣam vākyam abravīt ||3-29-1|| gaja aśva ratha saṃbādhe bale mahati tiṣṭhatā |kṛtam sudāruṇam karma sarva loka jugupsitam ||3-29-2|| udvejanīyo bhūtānām nṛśaṃsaḥ pāpa karmakṛt |trayāṇām api lokānām īśvaro api na tiṣṭhati ||3-29-3|| karma loka viruddham tu kurvāṇam kṣaṇadā cara |tīkṣṇam sarva jano hanti sarpam duṣṭam iva āgatam ||3-29-4|| lobhāt pāpāni kurvāṇaḥ kāmāt vā yo na budhyate |hṛṣṭaḥ paśyati tasya antam brāhmaṇī karakāt iva ||3-29-5|| vasato daṇḍakāraṇye tāpasān dharma cāriṇaḥ |kim nu hatvā mahābhāgān phalam prāpsyasi rākṣasa ||3-29-6|| na ciram pāpa karmāṇaḥ krūrā loka jugupsitāḥ |aiśvaryam prāpya tiṣṭhanti śīrṇa mūlā iva drumāḥ ||3-29-7|| avaśyam labhate kartā phalam pāpasya karmaṇaḥ |ghoram paryāgate kāle drumaḥ puṣpam iva ārtavam ||3-29-8|| na cirāt prāpyate loke pāpānām karmaṇām phalam |sa viṣāṇām iva annānām bhuktānām kṣaṇadācara ||3-29-9|| pāpam ācaratām ghoram lokasya apriyam icchatām |aham āsādito rājñā prāṇān hantum niśācara ||3-29-10|| adya bhitvā mayā muktāḥ śarāḥ kāṃcana bhūṣaṇāḥ |vidārya atipatiṣyanti valmīkam iva pannagāḥ ||3-29-11|| ye tvayā daṇḍakāraṇye bhakṣitā dharma cāriṇaḥ |tān adya nihataḥ saṃkhye sa sainyo anugamiṣyasi ||3-29-12|| adya tvām nihatam bāṇaiḥ paśyantu paramarṣayaḥ |nirayastham vimānasthā ye tvayā nihatā purā ||3-29-13|| praharasva yathā kāmam kuru yatnam kulādhama |adya te pātayiṣyāmi śiraḥ tāla phalam yathā ||3-29-14|| evam uktaḥ tu rāmeṇa kruddhaḥ saṃrakta locanaḥ |prati uvāca tato rāmam prahasan krodha mūrcitaḥ ||3-29-15|| prākṛtān rākṣasān hatvā yuddhe daśaratha ātmaja |ātmanā katham ātmānam apraśasyam praśamsasi ||3-29-16|| vikrāntā balavanto vā ye bhavanti nararṣabhāḥ |kathayanti na te kiṃcit tejasā svena garvitāḥ ||3-29-17|| prākṛtāḥ tu akṛta ātmāno loke kṣatriya pāṃsanāḥ |nirarthakam vikatthante yathā rāma vikatthase ||3-29-18|| kulam vyapadiśan vīraḥ samare ko abhidhāsyati |mṛtyu kāle hi saṃprāpte svayam aprastave stavam ||3-29-19|| sarvathā tu laghutvam te katthanena vidarśitam |suvarṇa pratirūpeṇa taptena iva kuśa agninā ||3-29-20|| na tu mām iha tiṣṭhaṃtam paśyasi tvam gadā dharam |dharādharam iva akaṃpyam parvatam dhātubhiḥ citam ||3-29-21|| paryāpto aham gadā pāṇir hantum prāṇān raṇe tava |trayāṇām api lokānām pāśa hasta iva aṃtakaḥ ||3-29-22|| kāmam bahu api vaktavyam tvayi vakṣyāmi na tu aham |astam prāpnoti savitā yuddha vighnaḥ tato bhavet ||3-29-23|| caturdaśa sahasrāṇi rākṣasānām hatāni te |tvat vināśāt karomi adya teṣām aśru pramārjanam ||3-29-24|| iti uktvā parama kruddhaḥ tām gadām parama angadām |kharaḥ cikṣepa rāmāya pradīptām aśanim yathā ||3-29-25|| khara bāhu pramuktā sā pradīptā mahatī gadā |bhasma vṛkṣām ca gulmām ca kṛtvā agāt tat samīpataḥ ||3-29-26|| tām āpatantīm mahatīm mṛtyu pāśa upamām gadām |aṃtarikṣa gatām rāmaḥ ciccheda bahudhā śaraiḥ ||3-29-27|| sā viśīrṇā śaraiḥ bhinnā papāta dharaṇī tale |gadā maṃtra auṣadhi balair vyālī iva vinipātitā ||3-29-28|| bhittvā tu tām gadām bāṇaiḥ rāghavo dharma vatsalaḥ |smayamānaḥ kharam vākyam saṃrabdham idam abravīt ||3-30-1|| etat te bala sarvasvam darśitam rākṣasādhama |śakti hīnataro matto vṛthā tvam upagarjasi ||3-30-2|| eṣā bāṇa vinirbhinnā gadā bhūmi talam gatā |abhidhāna pragalbhasya tava pratyaya ghātinī ||3-30-3|| yat tvayā uktam vinaṣṭānām idam aśru pramārjanam |rākṣasānām karomi iti mithyā tat api te vacaḥ ||3-30-4|| nīcasya kṣudra śīlasya mithyā vṛttasya rakṣasaḥ |prāṇān apahariṣyāmi garutmān amṛtam yathā ||3-30-5|| adya te bhinna kaṇṭhasya phena budbuda bhūṣitam |vidāritasya mat bāṇaiḥ mahī pāsyati śoṇitam ||3-30-6|| pāṃsu rūṣita sarvāngaḥ srasta nyasta bhuja dvayaḥ |svapsyase gām samāśliṣya durlabhām pramadām iva ||3-30-7|| pravṛddha nidre śayite tvayi rākṣasa pāṃsane |bhaviṣyanti aśaraṇyānām śaraṇyā daṇḍakā ime ||3-30-8|| janasthāne hata sthāne tava rākṣasa mat śaraiḥ |nirbhayā vicariṣyanti sarvato munayo vane ||3-30-9|| adya viprasariṣyanti rākṣasyo hata bāndhavāḥ |bāṣpa ārdra vadanā dīnā bhayāt anya bhayāvahāḥ ||3-30-10|| adya śoka rasajñāḥ tāḥ bhaviṣyanti nirarthakāḥ |anurūpa kulāḥ patnyo yāsām tvam patiḥ īdṛśaḥ ||3-30-11|| nṛśaṃsa śīla kṣudra ātman nityam brāhmaṇa kaṇṭaka |tvat kṛte śankitaiḥ agnau munibhiḥ pātyate haviḥ ||3-30-12|| tam evam abhisaṃrabdham bruvāṇam rāghavam raṇe |kharo nirbhartsayāmāsa roṣāt kharatara svaraḥ ||3-30-13|| dṛḍham khalu avalipto asi bhayeṣu api ca nirbhayaḥ |vācya avācyam tato hi tvam mṛtyu vaśyo na budhyase ||3-30-14|| kāla pāśa parikṣiptā bhavaṃti puruṣā hi ye |kārya akāryam na jānanti te nirasta ṣaḍ indriyāḥ ||3-30-15|| evam uktvā tato rāmam saṃrudhya bhṛkuṭim tataḥ |sa dadarśa mahā sālam avidūre niśācaraḥ ||3-30-16|| raṇe praharaṇasya arthe sarvato hi avalokayan |sa tam utpāṭayāmāsa saṃdaṣṭa daśana cchadam ||3-30-17|| tam samutkṣipya bāhubhyām vinarditvā mahābalaḥ |rāmam uddiśya cikṣepa hataḥ tvam iti ca abravīt ||3-30-18|| tam āpatantam bāṇa oghaiḥ cchittvā rāmaḥ pratāpavān |roṣam āhārayat tīvram nihaṃtum samare kharam ||3-30-19|| jāta svedaḥ tato rāmo roṣāt rakta anta locanaḥ |nirbibheda sahasreṇa bāṇānām samare kharam ||3-30-20|| tasya bāṇa aṃtarāt raktam bahu susrāva phenilam |gireḥ prasravaṇasya iva dhārāṇām ca parisravaḥ ||3-30-21|| vikala sa kṛto bāṇaiḥ kharo rāmeṇa saṃyuge |matto rudhira gandhena tam eva abhyadravat drutam ||3-30-22|| tam āpataṃtam saṃrabdham kṛta astro rudhira āplutam |apasarpat dvi tri padam kiṃcit tvarita vikramaḥ ||3-30-23|| tataḥ pāvaka saṃkāśam vadhāya samare śaram |kharasya rāmo jagrāha brahma daṇḍam iva aparam ||3-30-24|| sa tat dattam maghavatā sura rājena dhīmatā |saṃdadhe ca sa dharmātmā mumoca ca kharam prati ||3-30-25|| sa vimukto mahābāṇo nirghāta sama niḥsvanaḥ |rāmeṇa dhanurāyamya kharasya urasi ca āpatat ||3-30-26|| sa papāta kharo bhūmau dahyamānaḥ śara agninā |rudreṇa eva vinirdagdhaḥ śveta araṇye yathā andhakaḥ ||3-30-27|| sa vṛtra iva vajreṇa phenena namucir yathāa |balo vā indra aśani hato nipapāta hataḥ kharaḥ ||3-30-28|| etasmin aṃtare devāḥ cāraṇayoḥ saha saṃgatāḥ |dundubhiḥ ca abhinighnaṃtaḥ puṣpa varṣa samaṃtataḥ ||3-30-29|| rāmasya upari saṃhṛṣṭā vavarṣuḥ vismitāḥ tadā |artha adhika muhūrtena rāmeṇa niśitaiḥ śaraiḥ ||3-30-30|| catur daśa sahasrāṇi rakṣsām kāma rūpiṇām |khara dūṣaṇa mukhyānām nihatāni mahāmṛdhe ||3-30-31|| aho bata mahat karma rāmasya vidita ātmanaḥ |aho vīryam aho dārḍhyam viṣṇoḥ iva hi dṛśyate ||3-30-32|| iti evam uktvā te sarve yayuḥ devā yathā āgatam|tato rāja ṛṣayaḥ sarve samgatāḥ parama ṛṣayaḥ ||3-30-33|| sabhājya muditā rāmam sa agastyā idam abruvan |etat artham mahātejā mahendraḥ pāka śāsanaḥ ||3-30-34|| śarabhaṃga āśramam puṇyam ājagāma puraṃdaraḥ |ānītaḥ tvam imam deśam upāyena maharṣibhiḥ ||3-30-35|| eṣām vadha artham śatrūṇām rakṣasām pāpa karmaṇām |tat idam naḥ kṛtam kāryam tvayā daśaratha ātmaja ||3-30-36|| sva dharmam pracariṣyanti daṇḍakeṣu maharṣayaḥ |etasmin anaṃtare vīro lakṣmaṇaḥ saha sītayā ||3-30-37|| giri durgāt viniṣkramya saṃviveśa āśramam sukhī |tato rāmaḥ tu vijayī pūjyamāno maharṣibhiḥ ||3-30-38|| praviveśa āśramam vīro lakṣmaṇena abhipūjitaḥ |tam dṛṣṭvā śatru haṃtāram maharṣīṇām sukha āvaham ||3-30-39|| babhūva hṛṣṭā vaidehī bhartāram pariṣvaje |mudā paramayā yuktā dṛṣṭvā rakṣo gaṇān hatān |rāmam ca eva avyayam dṛṣṭā tutoṣa janaka ātmajā ||3-30-40|| tataḥ tu tam rākṣasa saṃgha mardanamsa pūjyamānam muditaiḥ mahātmabhiḥ |punaḥ pariṣvajya mudā anvita ānanābabhūva hṛṣṭā janaka ātmajā tadā ||3-30-41|| tvaramaṇaḥ tato gatvā janasthānāt akaṃpanaḥ |praviśya laṃkām vegena rāvaṇam vākyam abravīt ||3-31-1|| janasthāna sthitā rājan rakṣasā bahavo hatāḥ |kharaḥ ca nihataḥ saṃkhye kthamcit aham āgataḥ ||3-31-2|| evam ukto daśagrīvaḥ kruddhaḥ saṃrakata locanaḥ |akaṃpanam uvāca idam nirdahan iva tejasā ||3-31-3|| kena bhīmam janasthānam hatam mama parāsunā |ko hi sarveṣu lokeṣu gatim na adhigamiṣyati ||3-31-4|| na hi me vipriyam kṛtā śakyam maghavatā sukham |praptum vaiśravaṇena api na yamena ca viṣṇunā ||3-31-5|| kālasya ca api aham kalo daheyam api pāvakam |mṛtyum maraṇa dharmeṇa saṃyojayitum utsahe ||3-31-6|| vātasya tarasā vegam nihantum api ca utsahe |daheyam api saṃkruddhaḥ tejasā āditya pāvakau ||3-31-7|| tathā kruddham daśagrīvam kṛtāṃjaliḥ akaṃpanaḥ |bhayāt saṃdigdhayā vacā rāvaṇam yācate abhayam ||3-31-8|| daśagrīvo abhayam tasmai pradadau rakṣasām varaḥ |sa visrabdho abravīt vākyam asaṃdigdham akaṃpanaḥ ||3-31-9|| putro daśarathaḥ te siṃha saṃhanano yuvā |rāmo nāma mahāskaṃdho vṛtta āyata mahābhujaḥ ||3-31-10|| śyāmaḥ pṛthuyaśāḥ śrīmān atulya bala vikramaḥ |hataḥ tena janasthāne kharaḥ ca saha dūṣaṇaḥ ||3-31-11|| akaṃpana vacaḥ śrutvā rāvaṇo rākṣasādhipa |nāgendra iva niḥśvasya idam vacanam abravīt ||3-31-12|| sa surendreṇa saṃyukto rāmaḥ sarva amaraiḥ saha |upayāto janasthānam brūhi kaccit akaṃpana ||3-31-13|| rāvaṇasya punar vākyam niśamya tad akaṃpanaḥ |ācacakṣe balam tasya vikramam ca mahātmanaḥ ||3-31-14|| rāmo nāma mahātejāḥ śreṣṭaḥ sarva dhanuṣmatām |divya astra guṇa saṃpannaḥ paramdharma gato yudhi ||3-31-15|| tasya anurūpo balabvān raktākṣo dundubhi svanaḥ |kanīyān lakṣmaṇo bhrātā rākā śaśi nibha ānanaḥ ||3-31-16|| sa tena saha saṃyuktaḥ pāvakena anilo yathā |śrīmān rāja varaḥ tena janasthānam nipātitam ||3-31-17|| na eva devā mahatmano na atra kāryā vicāraṇā |śarā rāmeṇa tu utsṛṣṭā rukmapuṃkhāḥ patatriṇaḥ ||3-31-18|| sarpāḥ paṃcānanā bhūtvā bhakṣayanti sma rākṣasān |yena yena ca gacchanti rākṣasā bhaya karśitāḥ ||3-31-19|| tena tena sma paśyanti rāmam eva agrataḥ sthitam |ittham vināśitam janasthānam tena tava anagha ||3-31-20|| akaṃpana acaḥ śrutvā rāvaṇo vākyam abravīt |gamiṣyāmi janasthanam rāmam hantum sa lakṣmaṇam ||3-31-21|| atha evam ukte vacane provāca idam akaṃpanaḥ |śruṇu rājan yathā vṛttam rāmasya bala pauruṣam ||3-31-22|| asādhyaḥ kupito rāmo vikrameṇa mahāyaśāḥ |āpa gāyāḥ tu pūrṇāyā vegam pariharet śaraiḥ ||3-31-23|| sa tārā graha nakṣatram nabhaḥ ca api avasādayet |asau rāmaḥ tu sīdantīm śrīmān abhyuddharet mahīm ||3-31-24|| bhitvā velām samudrasya lokān āplāvayet vibhuḥ |vegam vā api samudrasya vāayum vā vidhamet śaraiḥ ||3-31-25|| saṃhṛtya vā punar lokān vikrameṇa mahāyaśāḥ |śakataḥ śreṣṭhaḥ sa puruṣaḥ sraṣṭum punar api prajāḥ ||3-31-26|| na hi rāmo daśagrīva śakyo jetum raṇe tvayā |rakṣasām vā api lokena svargaḥ pāpa janaiḥ iva ||3-31-27|| na tam vadhyam aham manye sarvaiḥ deva asuraiḥ api |ayam asya vadha upāya tat ekamanāḥ śṛuṇu ||3-31-28|| bhāryā tasya uttamā loke sītā nāma sumadhyamā |śyāmā sama vibhakta aṃgī strī ratnam ratna būṣitā ||3-31-29|| na eva devī na gandharvī na apsarā na ca pannagī |tulyā sīmantinī tasyā mānuṣī tu kuto bhavet ||3-31-30|| tasya apahara bhāryām tvam tam pramathya mahāvane |sītāyā rahito rāmo na ca eva hi bhaviṣyati ||3-31-31|| arocayat tad vākyam rāvaṇo rākṣasa adhipaḥ |ciṃtayitvā mahābāhuḥ akaṃpanam uvāca ||3-31-32|| bāḍham kalyam gamiṣyāmi hi ekaḥ sārathinā saha |āneṣyāmi ca vaidehīm imām hṛṣṭo mahā purīm ||3-31-33|| tat evam uktvā prayayau khara yuktena rāvaṇaḥ |rathena āditya varṇena diśaḥ sarvāḥ prakāśayan ||3-31-34|| sa ratho rākṣasa iṃdrasya nakṣatra pathago mahān |caṃcūryamānaḥ śuśubhe jalade caṃdramā iva ||3-31-35|| sa dūre ca āśramam gatvā tāṭakeyam upāgatam |mārīcena arcito rājā bhakṣya bhojyaiḥ amānuṣaiḥ ||3-31-36|| tam svayam pūjayitvā tu āsanena udakena ca |artha upahitayā vācā mārīco vākyam abravīt ||3-31-37|| kaścit sukuśalam rājan lokānām rākṣasādhipa |āśaṃke na atha jāne tvam yataḥ tūrṇam upāgatam ||3-31-38|| evam ukto mahātejā mārīcena sa rāvaṇa |tataḥ paścāt idam vākyam abravīt vākya kovidaḥ ||3-31-39|| ārakṣo me hataḥ tāta rāmeṇa akliṣṭa kāriṇā |janasthānam avadhyam tat sarvam yudhi nipātitam ||3-31-40|| tasya me kuru sācivyam tasya bhārya apaharaṇe |rākṣasendra vacaḥ śrutvā mārīco vākyam abravīt ||3-31-41|| ākhyātā kena vā sītā mitra rūpeṇa śatruṇā |tvayā rākṣasa śārdūla ko na naṃdati naṃditaḥ ||3-31-42|| sītām iha ānasva iti ko bravīti bravīhi me |rakṣo lokasya sarvasya kaḥ śṛṃgam cchettum icchati ||3-31-43|| protsāhayati yaḥ ca tvam sa ca śatruḥ asaṃśayam |āśī mukhāt daṃṣṭrām uddhartum ca icchati tvayā ||3-31-44|| karmaṇā anena kena asi kāpatham pratipāditaḥ |sukha suptasya te rājan prahṛtam kena mūrdhani ||3-31-45|| viśuddha vaṃśa abhijanā agra hastaḥtejo madaḥ saṃsthita dor??? viṣāṇaḥ |udīkṣitum rāvaṇa na iha yuktaḥsa saṃyuge rāghava gandhi hastī ||3-31-46|| asau raṇa antaḥ sthiti saṃdhi vālaḥvidagdha rakṣo mṛga hā nṛsiṃhaḥ |suptaḥ tvayā bodhayitum na śakyaḥśārāṃga purṇo niśita asi daṃṣṭRaḥ ||3-31-47|| cāpāpahāre bhuja vega paṃkeśara ūrmimāle su mahā āhava oghe |na rāma pātāla mukhe ati ghorepraskanditum rākṣasa rāja yuktam ||3-31-48|| prasīda laṃkeśvara rākṣasendralaṃkām prasanno bhava sādhu gaccha |tvam sveṣu dāreṣu ramasva nityamrāmaḥ sa bhāryo ramatām vaneṣu ||3-31-49|| evam ukto daśagrīvo mārīcena sa rāvaṇaḥ |nyavartata purīm laṃkām viveśa ca gṛha uttamam ||3-31-50|| tataḥ śūrpaṇakhā dṛṣṭvā sahasrāṇi caturdaśa |hatāni ekena rāmeṇa rakṣasām bhīma karmaṇām ||3-32-1|| dūṣaṇam ca kharam caiva hatam triśirasam raṇe |dṛṣṭvā punar mahānādam nanāda jalada upamā ||3-32-2|| sā dṛṣṭvā karma rāmasya kṛtam anyaiḥ suduṣkaram |jagāma parama udvignā laṃkām rāvaṇa pālitām ||3-32-3|| sā dadarśa vimāna agre rāvaṇam dīpta tejasam |upopaviṣṭam sacivaiḥ marudbhiḥ iva vāsavam ||3-32-4|| āsīnam sūrya saṃkāśe kāṃcane paramāsane |rukma vedi gatam prājyam jvalaṃtam iva pāvakam ||3-32-5|| deva gandharva bhūtānām ṛṣīṇām ca mahātmanām |ajeyam samare ghoram vyātta ānanam iva antakam ||3-32-6|| deva asura vimardeṣu vajra aśani kṛta vraṇam |airāvata viṣāṇa agraiḥ utkṛṣṭa kiṇa vakṣasam ||3-32-7|| viṃśat bhujam daśa grīvam darśanīya paricchadam |viśāla vakṣasam vīram rāja lakṣmaṇa lakṣitam ||3-32-8|| naddha vaidūrya saṃkāśam tapta kāncana kuṇḍalam |subhujam śukla daśanam mahā āsyam parvatopamam ||3-32-9|| viṣṇu cakra nipātaiḥ ca śataśo deva saṃyuge |anyaiḥ śastraiḥ prahāraiḥ ca mahāyuddheṣu tāḍitam ||3-32-10|| āhata aṃgam samastaiḥ ca deva praharaṇaiḥ tathā |akṣobhyāṇām samudrāṇām kṣobhaṇam kṣipra kāriṇam ||3-32-11|| kṣeptāram parvata agrāṇām surāṇām ca pramardanam |ucchettāram ca dharmāṇām para dāra abhimarśanam ||3-32-12|| sarva divya astra yoktāram yajña vighna karam sadā |purīm bhogavatīm gatvā parājitya ca vāsukim ||3-32-13|| takṣakasya priyām bhāryām parājitya jahāra yaḥ |kailāsam parvatam gatvā vijitya nara vāhanam ||3-32-14|| vimānam puṣpakam tasya kāmagam vai jahāra yaḥ |vanam caitraratham divyam nalinīm naṃdanam vanam ||3-32-15|| vināśayati yaḥ krodhāt deva udyānāni vīryavān |candra sūryau mahā bhāgau uttiṣṭhantau paraṃtapau ||3-32-16|| nivārayati bāhubhyām yaḥ śaila śikharopamaḥ |daśa varṣa sahasrāṇi tapaḥ taptvā mahāvane ||3-32-17|| purā svayaṃbhuve dhīraḥ śirāṃsi upajahāra yaḥ |deva dānava gadharva piśāca pataga uragaiḥ ||3-32-18|| abhayam yasya saṃgrāme mṛtyuto mānuṣād ṛte |mantraiḥ abhituṣṭam puṇyam adhvareṣu dvijātibhiḥ ||3-32-19|| havirdhāneṣu yaḥ somam upahanti mahābalaḥ |prāpta yajña haram duṣṭam brahma ghnam krūra kāriṇam ||3-32-20|| karkaśam niranukrośam prajānām ahite ratam |rāvaṇam sarva bhūtānām sarva loka bhayāvaham ||3-32-21|| rākṣasī bhrātaram krūram sā dadarśa mahābalam |tam divya vastra ābharaṇam divya mālya upaśobhitam ||3-32-22|| āsane sūpaviṣṭam tam kāle kālam iva udyatam |rākṣasendram mahābhāgam paulastya kula nandanam ||3-32-23|| upagamya abravīt vākyam rākṣasī bhaya vihvalā |rāvaṇam śatru hantāram maṃtribhiḥ parivāritam ||3-32-24|| tam abravīt dīpta viśāla locanampradarśayitvā bhaya lobha mohitā |sudāruṇam vākyam abhīta cāriṇīmahātmanā śūrpaṇakhā virūpitā ||3-32-25|| tataḥ śūrpaṇakhā dīnā rāvaṇam loka rāvaṇam |amātya madhye saṃkruddhā paruṣam vākyam abravīt ||3-33-1|| pramattaḥ kāma bhogeṣu svaira vṛtto niraṃkuśaḥ |samutpannam bhayam ghoram boddhavyam na avabudhyase ||3-33-2|| saktam grāmyeṣu bhogeṣu kāma vṛttam mahīpatim |lubdham na bahu manyante śmaśāna agnim iva prajāḥ ||3-33-3|| svayam kāryāṇi yaḥ kāle na anutiṣṭhati pārthivaḥ |sa tu vai saha rājyena taiḥ ca kāryaiḥ vinaśyati ||3-33-4|| ayukta cāram durdarśam asvādhīnam narādhipam |varjayanti narā dūrāt nadī paṃkam iva dvipāḥ ||3-33-5|| ye na rakṣanti viṣayam asvādhīnā narādhipaḥ |te na vṛddhyā prakāśante girayaḥ sāgare yathā ||3-33-6|| ātmavadbhiḥ vigṛhya tvam deva gaṃdharva dānavaiḥ |ayukta cāraḥ capalaḥ katham rājā bhaviṣyasi ||3-33-7|| tvam tu bāla svabhāvat ca buddhi hīnaḥ ca rākṣasa |jñātavyam tu na jānīṣi katham rājā bhaviṣyasi ||3-33-8|| yeṣām cāraḥ ca kośaḥ ca nayaḥ ca jayatām vara |asvādhīnā narendrāṇām prākṛtaiḥ te janaiḥ samāḥ ||3-33-9|| yasmāt paśyanti dūrasthān sarvān arthān narādhipāḥ |cāreṇa tasmāt ucyante rājāno dīrgha cakṣuṣaḥ ||3-33-10|| ayukta cāram manye tvām prākṛtaiḥ sacivaiḥ yutaḥ |sva janam ca janasthānam nihatam na avabudhyase ||3-33-11|| caturdaśa sahasrāṇi rakṣasām bhīma karmaṇām |hatāni ekena rāmeṇa kharaḥ ca saha dūṣaṇaḥ ||3-33-12|| ṛṣīṇām abhayam dattam kṛta kṣemāḥ ca daṇḍakāḥ |dharṣitam ca janasthānam rāmeṇa akliṣṭa kāriṇā ||3-33-13|| tvam tu lubdhaḥ pramattaḥ ca parādhīnaḥ ca rāvaṇa |viṣaye sve samutpannam yo bhayam na avabudhyase ||3-33-14|| tīkṣṇam alpa pradātāram pramattam garvitam śaṭham |vyasane sarva bhūtāni na abhidhāvanti pārthivam ||3-33-15|| atimāninam agrāhyam ātma saṃbhāvitam naram |krodhinam vyasane hanti sva jano api narādhipam ||3-33-16|| na anutiṣṭhati kāryāṇi bhayeṣu na bibheti ca |kṣipram rājyāt cyuto dīnaḥ tṛṇaiḥ tulyo bhavet iha ||3-33-17|| śuṣka kāṣṭhaiḥ bhavet kāryam loṣṭaiḥ api ca pāṃsubhiḥ |na tu sthānāt paribhraṣṭaiḥ kāryam syāt vasudhādhipaiḥ ||3-33-18|| upabhuktam yathā vāsaḥ srajo vā mṛditā yathā |evam rājyāt paribhraṣṭaḥ samartho api nirarthakaḥ ||3-33-19|| apramattaḥ ca yo rājā sarvajño vijitendriyaḥ |kṛtajño dharma śīlaḥ ca sa rājā tiṣṭhate ciram ||3-33-20|| nayanābhyām prasupto vā jāgarti naya cakṣuṣā |vyakta krodha prasādaḥ ca sa rājā pūjyate janaiḥ ||3-33-21|| tvam tu rāvaṇa durbuddhiḥ guṇaiḥ etaiḥ vivarjitaḥ |yasya te aviditaḥ cāraiḥ rakṣasām sumahān vadhaḥ ||3-33-22|| para avamaṃtā viṣayeṣu saṃgavānna deśa kāla pravibhāga tattva vit |ayukta buddhiḥ guṇa doṣa niścayevipanna rājyo na cirāt vipatsyate ||3-33-23|| iti sva doṣān parikīrtitām tayāsamīkṣya buddhyā kṣaṇadā careśvaraḥ |dhanena darpeṇa balena ca anvitovicintayāmāsa ciram sa rāvaṇaḥ ||3-33-24|| āśramam prati yāte tu khare khara parākrame |tān eva autpātikān rāmaḥ saha bhrātrā dadarśa ha ||3-24-1|| tataḥ śūrpaṇakhām dṛṣṭvā bruvantīm paruṣam vacaḥ |amātya madhye saṃkṛuddhaḥ paripapraccha rāvaṇaḥ ||3-34-1|| tān utpātān mahāghorān rāmo dṛṣṭvā ati amarṣaṇa |prajānām ahitān dṛṣṭvā vākyam lakṣmaṇam abravīt ||3-24-2|| kaḥ ca rāmaḥ katham vīryaḥ kim rūpaḥ kim parākramaḥ |kim artham daṇḍakāraṇyam praviṣṭaḥ ca sudustaram ||3-34-2|| imān paśya mahābāho sarva bhūta apahāriṇaḥ |samutthitān mahā utpātān saṃhartum sarva rākṣasān ||3-24-3|| āyudham kim ca rāmasya yena te rākṣasāḥ hatā |kharaḥ ca nihataḥ saṃkhye dūṣaṇaḥ triśirāḥ tathā ||3-34-3|| amī rudhira dhārāḥ tu visṛjaṃto khara svanāḥ |vyomni meghā nivartante paruṣā gardabha aruṇāḥ ||3-24-4|| tat tvam brūhi manojñāngī kena tvam ca virūpitā |iti uktā rākṣasa indreṇa rākṣasī krodha mūrcchitā ||3-34-4|| sa dhūmāḥ ca śarāḥ sarve mama yuddha abhinanditāḥ |rukma pṛṣṭhāni cāpāni viceṣṭante vicakṣaṇa ||3-24-5|| tato rāmam yathā nyāyam ākhyātum upacakrame |dīrghabāhuḥ viśālākṣaḥ cīra kṛṣṇa ajina ambaraḥ ||3-34-5|| yādṛśā iha kūjanti pakṣiṇo vana cāriṇaḥ |agrato naḥ bhayam prāptam saṃśayo jīvitasya ca ||3-24-6|| kandarpa sama rūpaḥ ca rāmo daśaratha ātmajaḥ |śakra cāpa nibham cāpam vikṛṣya kanakāṃgadam ||3-34-6|| saṃprahāraḥ tu sumahān bhaviṣyati na saṃśayaḥ |ayam ākhyāti me bāhuḥ sphuramāṇo muhur muhuḥ ||3-24-7|| dīptān kṣipati nārācān sarpān iva mahā viṣān |na ādadānam śarān ghorān na muṃcaṃtam mahābalam ||3-34-7|| saṃnikarṣe tu naḥ śūra jayam śatroḥ parājayam |suprabham ca prasannam ca tava vaktram hi lakṣyate ||3-24-8|| na kārmukam vikarṣantam rāmam paśyāmi saṃyuge |hanyamānam tu tat sainyam paśyāmi śara vṛṣṭibhiḥ ||3-34-8|| udyatānām hi yuddhārtham yeṣām bhavati lakṣmaṇaḥ |niṣprabham vadanam teṣām bhavati āyuḥ parikṣayaḥ ||3-24-9|| indreṇa iva uttamam sasyam āhatam tu aśma vṛṣṭibhiḥ |rakṣasām bhīma vīryāṇām sahasrāṇi caturdaśa ||3-34-9|| rakṣasām nardatām ghoraḥ śrūyate ayam mahādhvaniḥ |āhatānām ca bherīṇām rākṣasaiḥ krūra karmabhiḥ ||3-24-10|| nihatāni śaraiḥ tīkṣṇaiḥ tena ekena padātinā |ardhādhika muhūrtena kharaḥ ca saha dūṣaṇaḥ ||3-34-10|| anāgata vidhānam tu kartavyam śubham icchatā |āpadam śaṃkamānena puruṣeṇa vipaścitā ||3-24-11|| ṛṣīṇām abhayam dattam kṛta kṣemāḥ ca daṇḍakāḥ ||3-34-11|| tasmāt gṛhītvā vaidehīm śara pāṇiḥ dhanur dharaḥ |guhām āśraya śailasya durgām pādapa saṃkulām ||3-24-12|| ekā kathaṃcit muktā aham paribhūya mahātmanā |strī vadham śaṃkamānena rāmeṇa viditātmanā ||3-34-12|| pratikūlitum icchāmi na hi vākyam idam tvayā |śāpito mama pādābhyām gamyatām vatsa mā ciram ||3-24-13|| bhrātā ca asya mahātejā guṇataḥ tulya vikramaḥ |anuraktaḥ ca bhaktaḥ ca lakṣmaṇo nāma vīryavān ||3-34-13|| tvam hi śūraḥ ca balavān hanyā etān na saṃśayaḥ |svayam nihantum icchami sarvān eva niśācarān ||3-24-14|| amarṣī durjayo jetā vikrānto buddhimān balī |rāmasya dakṣiṇe bāhuḥ nityam prāṇo bahiḥ caraḥ ||3-34-14|| evam uktaḥ tu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ saha sītayā |śarān ādāya cāpam ca guhām durgām samāśrayat ||3-24-15|| rāmasya tu viśālākṣī pūrṇendu sadṛśa ānanā |dharma patnī priyā nityam bhartṛḥ priya hite ratā ||3-34-15|| tasmin praviṣṭe tu guhām lakṣmaṇe saha sītayā |hanta niryuktam iti uktvā rāmaḥ kavacam āviśat ||3-24-16|| sā sukeśī sunāsoruḥ surūpā ca yaśasvinī |devata iva vanastha asyarājate śrīr iva aparā ||3-34-16|| sa tena agni nikāśena kavacena vibhūṣitaḥ |babhūva rāmaḥ timire mahān agnir iva utthitaḥ ||3-24-17|| tapta kāṃcana varṇa ābhā rakta tuṃga nakhī śubhā |sītā nāma varārohā vaidehī tanu madhyamā ||3-34-17|| sa cāpam udyamya mahat śarān ādāya vīryavān |saṃbabhūva avasthitaḥ tatra jyā svanaiḥ pūrayan diśaḥ ||3-24-18|| na eva devī na gaṃdharvā na yakṣī na ca kiṃnarī |tathā rūpā mayā nārī dṛṣṭa pūrvā mahītale ||3-34-18|| tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāḥ ca saha cāraṇaiḥ |sameyuḥ ca mahātmano yuddha darśana kāṃkṣayā ||3-24-19|| yasya sītā bhavet bhāryā yam ca hṛṣṭā pariṣvajet |ati jīvet sa sarveṣu lokeṣu api puraṃdarāt ||3-34-19|| ṛṣayaḥ ca mahātmano loke brahmarṣi sattamāḥ |sametya ca ūcuḥ sahitāḥ te anyonyam puṇya karmaṇaḥ ||3-24-20|| sā suśīlā vapuḥ ślāghyā rūpeṇa apratimā bhuvi |tava anurūpā bhāryā sā tvam ca tasyāḥ patiḥ varaḥ ||3-34-20|| svasti go brāhmaṇānām ca lokānām ca iti saṃsthitāḥ |jayatām rāghavo yuddhe paulastyān rajanī carān ||3-24-21|| tām tu vistīrṇa jaghanām pīna uttuṃga payo dharām |bhāryā arthe tu tava ānetum udyatā aham vara ānanām ||3-34-21|| cakra hasto yathā yuddhe sarvān asura puṃgavān |evam uktvā punaḥ pra ūcuḥ ālokya ca parasparam ||3-24-22|| tām tu dṛṣṭvā adya vaidehīm pūrṇa candra nibha ānanām ||3-34-22|| caturdaśa sahasrāṇi rakṣasām bhīma karmaṇām |ekaḥ ca rāmo dharmātmā katham yuddham bhaviṣyati ||3-24-23|| manmathasya śarāṇām ca tvam vidheyo bhaviṣyasi |yadi tasyām abhiprāyo bhāryā arthe tava jāyate |śīghram ud dhriyatām pādo jayārtham iha dakṣiṇaḥ ||3-34-23|| iti rājarṣayaḥ siddhāḥ sa gaṇāḥ ca dvijarṣabhāḥ |jāta kautūhalāt tasthur vimānasthāḥ ca devatā ||3-24-24|| rocate yadi te vākyam mama etat rākṣaseśvara |kriyatām nirviśaṃkena vacanam mama rāvaṇa ||3-34-24|| āviṣṭam tejasā rāmam saṃgrāma śirasi sthitam |dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni bhayāt vivyathire tadā ||3-24-25|| vijñāya iha ātma śaktim ca kriyatām ca mahābala |sītā tava anavadyāṃgī bhāryatve rākṣaseśvara ||3-34-25|| rūpam apratimam tasya rāmasya akliṣṭa karmaṇaḥ |babhūva rūpam kruddhasya rudrasya iva mahātmanaḥ ||3-24-26|| niśamya rāmeṇa śaraiḥ ajihmagaiḥhatān janasthāna gatān niśācarān |kharam ca dṛṣṭvā nihatam ca dūṣaṇamtvam adya kṛtyam pratipattum arhasi ||3-34-26|| iti saṃbhāṣyamāṇo tu deva gaṃdharva cāraṇaiḥ |tato gaṃbhīra nirhrādam ghora carma āyudha dhvajam ||3-24-27|| anīkam yātudhānānām samantāt pratyadṛśyata |vīra ālāpān visṛjatām anyonyam abhigacchatām ||3-24-28|| cāpāni vispharayatām jṛṃbhatām ca api abhīkṣṇaśaḥ |vipraghuṣṭa svanānām ca duṃdubhīm ca api nighnatām ||3-24-29|| teṣām sutumulaḥ śabdaḥ pūrayāmāsa tad vanam |tena śabdena vitrastāḥ śvāpadā vana cāriṇaḥ ||3-24-30|| dudruvuḥ yatra niḥśabdam pṛṣṭhato na avalokayan |tat ca anīkam mahāvegam rāmam samanuvartata ||3-24-31|| ghṛta nānā praharaṇam gaṃbhīram sāgaropamam |rāmo api cārayan cakṣuḥ sarvato raṇa paṇḍitaḥ ||3-24-32|| dadarśa khara sainyam tat yuddha abhimukho gataḥ |vitatya ca dhanur bhīmam tūṇyāḥ ca uddhṛtya sāyakān ||3-24-33|| krodham āhārayat tīvram vadhārtham sarva rakṣasām |duṣprekṣyaścābhavatkruddhoyugāntāgnirivajvalan - yadvā -duṣprekṣyaḥ ca abhavat kruddho yugānta agniḥ iva jvalan ||3-24-34|| tam dṛṣṭvā tejasā āviṣṭam prāvyathan vana devatāḥ |tasya ruṣṭsya rūpam tu rāmasya dadṛśe tadā |dakṣasya iva kratum hantum udyatasya pinākinī ||3-24-35|| tat kārmukaiḥ ābharaṇaiḥ rathaiḥ catat varmābhiḥ ca agni samāna varṇaiḥ |babhūva sainyam piśita aśanināmsūrya udaye nīlam iva abhra jālam ||3-24-36|| tataḥ śūrpaṇakhā vākyam tat śrutvā roma harṣaṇam |sacivān abhyanujñāya kāryam buddhvā jagāma ha ||3-35-1|| tat kāryam anugamyāṃtar yathāvat upalabhya ca |doṣāṇām ca guṇānām ca sampradhārya bala abalam ||3-35-2|| iti kartavyam iti eva kṛtvā niścayam ātmanaḥ |sthira buddhiḥ tato ramyām yāna śālām jagāma ha ||3-35-3|| yāna śālām tato gatvā pracchannam rākṣasa adhipaḥ |sūtam saṃcodayāmāsa rathaḥ saṃyujyatām iti ||3-35-4|| evam uktaḥ kṣaṇena eva sārathiḥ laghu vikramaḥ |ratham saṃyojayāmāsa tasya abhimatam uttamam ||3-35-5|| kāṃcanam ratham āsthāya kāmagam ratna bhūṣitam |piśāca vadanaiḥ yuktam kharaiḥ kanaka bhūṣaṇaiḥ ||3-35-6|| megha pratima nādena sa tena dhanada anujaḥ |rākṣasādhipatiḥ śrīmān yayau nada nadī patim ||3-35-7|| sa śveta vāla vyajanaḥ śvetaḥ chatro daśānanaḥ |snigdha vaidūrya saṃkāśa tapta kāncana bhūṣaṇaḥ ||3-35-8|| daśagrīvo vimśati bhujo darśanīya paricchadaḥ |tridaśa ariḥ munīndra ghno daśa śīrṣa iva adri rāṭ ||3-35-9|| kāmagam ratham āsthāya śuśubhe rākṣasādhipaḥ |vidyun maṇḍalavān meghaḥ sa balāka iva aṃbare ||3-35-10|| sa śailam sāgara anūpam vīryavān avalokayan |nānā puṣpa phalair vṛkṣair anukīrṇam sahasraśaḥ ||3-35-11|| śīta maṃgala toyābhiḥ padminībhiḥ samaṃtataḥ |viśālaiḥ āśrama padaiḥ vedimadbhiḥ alaṃkṛtam ||3-35-12|| kadalya aṭavi saṃśobham nālikera upaśobhitam |sālaiḥ tālaiḥ tamālaiḥ ca tarubhiḥ ca supuṣpitaiḥ ||3-35-13|| atyanta niyata āhāraiḥ śobhitam parama ṛṣibhiḥ |nāgaiḥ suparṇaiḥ gaṃdharvaiḥ kiṃnaraiḥ ca sahasraśaḥ ||3-35-14|| jita kāmaiḥ ca siddhaiḥ ca cāraṇaiḥ ca upaśobhitam |ājaiḥ vaikhānasaiḥ māṣaiḥ vālakhilyaiḥ marīcipaiḥ ||3-35-15|| divya ābharaṇa mālyābhiḥ divya rūpābhiḥ āvṛtam |krīḍā rati vidhijñābhiḥ apsarobhiḥ sahasraśaḥ ||3-35-16|| sevitam deva patnībhiḥ śrīmatībhiḥ upāsitam |deva dānava sanghaiḥ ca caritam tu amṛta aśibhiḥ ||3-35-17|| haṃsa kraunca plava ākīrṇam sārasaiḥ saṃpraṇāditam |vaidūrya prastaram snigdham sāṃdram sāgara tejasā ||3-35-18|| pāṇḍurāṇi viśālāni divya mālya yutāni ca |tūrya gīta abhijuṣṭāni vimānāni samaṃtataḥ ||3-35-19|| tapasā jita lokānām kāmagān abhisaṃpatan |gandharva apsarasaḥ caiva dadarśa dhanadānujaḥ ||3-35-20|| niryāsa rasa mūlānām caṃdanānām sahasraśaḥ |vanāni paśyan saumyāni ghrāṇa tṛpti karāṇi ca ||3-35-21|| agurūṇām ca mukhyānām vanāni upavanāni ca |takkolānām ca jātyānām phalānām ca sugandhinām ||3-35-22|| puṣpāṇi ca tamālasya gulmāni maricasya ca |muktānām ca samūhāni śuṣyamāṇāni tīrataḥ ||3-35-23|| śailāni pravarān caiva pravāla nicayān tathā |kāṃcanāni ca śṛṃgāṇi rājatāni tathaiva ca ||3-35-24|| prasravāṇi manojñāni prasannāni adbhutāni ca |dhana dhānya upapannāni strī ratnaiḥ āvṛtāni ca ||3-35-25|| hasti aśva ratha gāḍhāni nagarāṇi vilokayan |tam samam sarvataḥ snigdham mṛdu saṃsparśa mārutam ||3-35-26|| anūpe sindhu rājasya dadarśa tridiva upamam |tatra apaśyat sa megha ābham nyagrodham munibhir vṛtam ||3-35-27|| samaṃtāt yasya tāḥ śākhāḥ śata yojanam āyatāḥ |yasya hastinam ādāya mahā kāyam ca kacchapam ||3-35-28|| bhakṣārtham garuḍaḥ śākhām ājagāma mahābalaḥ |tasya tām sahasā śākhām bhāreṇa patagottamaḥ ||3-35-29|| suparṇaḥ parṇa bahulām babhaṃja atha mahābalaḥ |tatra vaikhānasā māṣā vālakhilyā marīcipāḥ ||3-35-30|| ajā babhūvuḥ dhūmrāḥ ca saṃgatāḥ paramarṣayaḥ |teṣām dayāartham garuḍaḥ tām śākhām śata yojanām ||3-35-31|| bhagnam ādāya vegena tau ca ubhau gaja kacchapau |eka pādena dharma ātmā bhakṣayitvā tat āmiṣam ||3-35-32|| niṣāda viṣayam hatvā śākhayā patagottamaḥ |praharṣam atulam lebhe mokṣayitvā mahāmunīn ||3-35-33|| sa tena tu praharṣeṇa dviguṇī kṛta vikramaḥ |amṛta ānayanārtham vai cakāra matimān matim ||3-35-34|| ayo jālāni nirmathya bhittvā ratna gṛham varam |mahendra bhavanāt guptam ājahāra amṛtam tataḥ ||3-35-35|| tam maharṣi gaṇaiḥ juṣṭam suparṇa kṛta lakṣaṇam |nāmnā subhadram nyagrodham dadarśa dhanada anujaḥ ||3-35-36|| tam tu gatvā param pāram samudrasya nadī pateḥ |dadarśa āśramam ekāṃte puṇye ramye vanāṃtare ||3-35-37|| tatra kṛṣṇa ajina dharam jaṭā valkala dhāriṇam |dadarśa niyata āhāram mārīcam nāma rākṣasam ||3-35-38|| sa rāvaṇaḥ samāgamya vidhivat tena rakṣasā |mārīcena arcito rājā sarva kāmaiḥ amānuṣaiḥ ||3-35-39|| tam svayam pūjayitvā ca bhojanena udakena ca |arthopahitayā vācā mārīco vākyam abravīt ||3-35-40|| kaccit te kuśalam rājan laṃkāyām rākṣaseśvara |kena arthen punaḥ tvam vai tūrṇam eva iha āgataḥ ||3-35-41|| evam ukto mahātejā mārīcena sa rāvaṇa |tataḥ paścāt idam vākyam abravīt vākya kovidaḥ ||3-35-42|| mārīca śrūyatām tāta vacanam mama bhāṣataḥ |ārto asmi mama ca ārtasya bhavān hi paramā gatiḥ ||3-36-1|| jānīṣe tvam janasthāne bhrātā yatra kharo mama |dūṣaṇaḥ ca mahābāhuḥ svasā śūrpaṇakhā ca me ||3-36-2|| triśirāḥ ca mahātejā rākṣasaḥ piśita aśanaḥ |anye ca bahavaḥ śūrā labdha lakṣā niśācarāḥ ||3-36-3|| vasanti mat niyogena adhivāsam ca rākṣasaḥ |bādhamānā mahāraṇye munīn ye dharma cāriṇaḥ ||3-36-4|| caturdaśa sahasrāṇi rakṣasām bhīma karmaṇām |śūrāṇām labdha lakṣāṇām khara citta anuvartinām ||3-36-5|| te tu idānīm janasthāne vasamānā mahābalāḥ |saṃgatāḥ parama āyattā rāmeṇa saha saṃyuge ||3-36-6|| nānā śastra praharaṇāḥ khara pramukha rākṣasaḥ |tena saṃjāta roṣeṇa rāmeṇa raṇa mūrdhani ||3-36-7|| anuktvā paruṣam kiṃcit śarair vyāpāritam dhanuḥ |caturdaśa sahasrāṇi rakṣasām ugra tejasām ||3-36-8|| nihatāni śaraiḥ dīptaiḥ mānuṣeṇa padātinā |kharaḥ ca nihataḥ saṃkhye dūṣaṇaḥ ca nipātitaḥ ||3-36-9|| hatvā triśirasam ca api nirbhayā daṇḍakāḥ kṛtāḥ |pitrā nirastaḥ kruddhena sa bhāryaḥ kṣīṇa jīvitaḥ ||3-36-10|| sa hantā tasya sainyasya rāmaḥ kṣatriya pāṃsanaḥ |aśīlaḥ karkaśaḥ tīkṣṇo mūrkho lubdho ajita indriyaḥ ||3-36-11|| tyakta dharmaḥ tu adharma ātmā bhūtānām ahite rataḥ |yena vairam vinā araṇye sattvam āśritya kevalam ||3-36-12|| karṇa nāsa apahāreṇa bhaginī me virūpitā |tasya bhāryām janasthānāt sītām sura suta upamām ||3-36-13|| ānayiṣyāmi vikramya sahāyaḥ tatra me bhava |tvayā hi aham sahāyena pārśvasthena mahābala ||3-36-14|| bhrātṛbhiḥ ca surān yuddhe samagrān na abhiciṃtaye |tat sahāyo bhava tvam me samartho hi asi rākṣasa ||3-36-15|| vīrye yuddhe ca darpe ca na hi asti sadṛśaḥ tava |upāyato mahān śūro mahā māya viśāradaḥ ||3-36-16|| etat artham aham prāptaḥ tvat samīpam niśācara |śṛṇu tat karma sāhāyye yat kāryam vacanāt mama ||3-36-17|| sauvarṇaḥ tvam mṛgo bhūtvā citro rajata bindubhiḥ |āśrame tasya rāmasya sītāyāḥ pramukhe cara ||3-36-18|| tvām tu niḥsaṃśayam sītā dṛṣṭvā tu mṛga rūpiṇam |gṛhyatām iti bhartāram lakṣmaṇam ca abhidhāsyati ||3-36-19|| tataḥ tayoḥ apāye tu śūnye sītām yathā sukham |nirābādho hariṣyāmi rāhuḥ candra prabhām iva ||3-36-20|| tataḥ paścāt sukham rāme bhāryā āharaṇa karśite |visrabdham prahariṣyāmi kṛta arthena antar ātmanā ||3-36-21|| tasya rāma kathām śrutvā mārīcasya mahātmanaḥ |śuṣkam samabhavat vaktram paritrasto babhūva ca ||3-36-22|| oṣṭau parilihan śuṣkau netraiḥ animiṣaiḥ iva |mṛta bhūta iva ārtaḥ tu rāvaṇam samut īkṣataḥ ||3-36-23|| sa rāvaṇam trasta viṣaṇṇa cetāmahāvane rāma parākramajñaḥ |kṛta aṃjaliḥ tattvam uvāca vākyamhitam ca tasmai hitam ātmanaḥ ca ||3-36-24|| tat śrutvā rākṣasendrasya vākyam vākya viśāradaḥ |pratyuvāca mahāprājño mārīco rākṣaseśvaram ||3-37-1|| sulabhāḥ puruṣā rājan satatam priya vādinaḥ |apriyasya ca pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ ||3-37-2|| na nūnam budhyase rāmam mahāvīryam guṇa unnatam |ayukta cāraḥ capalo mahendra varuṇa upamam ||3-37-3|| api svasti bhavet tāta sarveṣām bhuvi rakṣasām |api rāmo na saṃkruddhaḥ kuryāt lokam arākṣasam ||3-37-4|| api te jīvita aṃtāya na utpannā janakātmajā |api sītā nimittam ca na bhavet vyasanam mahat ||3-37-5|| api tvām īśvaram prāpya kāma vṛttam niraṃkuśam |na vinaśyet purī laṃkā tvayā saha sa rākṣasā ||3-37-6|| tvat vidhaḥ kāma vṛtto hi duḥśīlaḥ pāpa maṃtritaḥ |ātmānam sva janam rāṣṭram sa rājā hanti durmatiḥ ||3-37-7|| na ca pitrā parityakto na amaryādaḥ kathaṃcana |na lubdho na ca duḥśīlo na ca kṣatriya pāṃsanaḥ ||3-37-8|| na ca dharma guṇair hīnaiḥ kausalyā ānaṃda vardhanaḥ |na ca tīkṣṇo hi bhūtānām sarva bhūta hite rataḥ ||3-37-9|| vaṃcitam pitaram dṛṣṭvā kaikeyyā satya vādinam |kariṣyāmi iti dharmātmā tataḥ pravrajito vanam ||3-37-10|| kaikeyyāḥ priya kāmārtham pitur daśarathasya ca |hitvā rājyam ca bhogān ca praviṣṭo daṇḍakā vanam ||3-37-11|| na rāmaḥ karkaśaḥ tāta na avidvān na ajita indriyaḥ |anṛtam na śrutam caiva naiva tvam vaktum arhasi ||3-37-12|| rāmo vigrahavān dharmaḥ sādhuḥ satya parākramaḥ |rājā sarvasya lokasya devānām iva vāsavaḥ ||3-37-13|| katham nu tasya vaidehīm rakṣitām svena tejasā |icchase prasabham hartum prabhām iva vivasvataḥ ||3-37-14|| śara arciṣam anādhṛṣyam cāpa khaḍga indhanam raṇe |rāma agnim sahasā dīptam na praveṣṭum tvam arhasi ||3-37-15|| dhanur vyādita dīpta āsyam śara arciṣam amarṣaṇam |cāpa bāṇa dharam tīkṣṇam śatru senā apahāriṇam ||3-37-16|| rājyam sukham ca saṃtyajya jīvitam ca iṣṭam ātmanaḥ |na ati āsādayitum tāta rāma aṃtakam iha arhasi ||3-37-17|| aprameyam hi tat tejo yasya sā janakātmajā |na tvam samarthaḥ tām hartum rāma cāpa āśrayām vane ||3-37-18|| tasya vai nara siṃhasya siṃha uraskasya bhāminī |prāṇebhyo api priyatarā bhāryā nityam anuvratā ||3-37-19|| na sā dharṣayitum śakyā maithilī ojasvinaḥ priyā |dīptasya iva huta āśasya śikhā sītā sumadhyamā ||3-37-20|| kim udyamam vyartham imam kṛtvā te rākṣasādhipa |dṛṣṭaḥ cet tvam raṇe tena tat aṃtam tava jīvitam ||3-37-21|| jīvitam ca sukham caiva rājyam caiva sudurlabham |yat icchasi ciram bhoktum mā kṛthā rāma vipriyam ||3-37-22|| sa sarvaiḥ sacivaiḥ sārdham vibhīṣaṇa puraskṛtaiḥ |maṃtrayitvā tu dharmiṣṭhaiḥ kṛtvā niścayam ātmanaḥ |doṣāṇām ca guṇānām ca saṃpradhārya bala abalam ||3-37-23|| ātmanaḥ ca balam jñātvā rāghavasya ca tattvataḥ |hitam hi tava niścitya kṣamam tvam kartum arhasi ||3-37-24|| aham tu manye tava na kṣamam raṇesamāgamam kosala rāja sūnunā |idam hi bhūyaḥ śṛṇu vākyam uttamamkṣamam ca yuktam ca niśācara adhipa ||3-37-25|| kadācit api aham vīryāt paryaṭan pṛthivīm imām |balam nāga sahasrasya dhārayan parvatopamaḥ ||3-38-1|| nīla jīmūta saṃkāśaḥ tapta kāṃcana kuṇḍalaḥ |bhayam lokasya janayan kirīṭī parigha āyudhaḥ ||3-38-2|| vyacaram daṇḍaka araṇyam ṛṣi māṃsāni bhakṣayan |viśvāmitro atha dharmātmā mat vitrasto mahāmuniḥ ||3-38-3|| svayam gatvā daśaratham narendram idam abravīt |ayam rakṣatu mām rāmaḥ parva kāle samāhitaḥ ||3-38-4|| mārīcāt me bhayam ghoram samutpannam nareśvara |iti evam ukto dharmātmā rājā daśarathaḥ tadā ||3-38-5|| pratyuvāca mahābhāgam viśvāmitram mahāmunim |ūna dvādaśa varṣo ayam akṛta astraḥ ca rāghavaḥ ||3-38-6|| kāmam tu mama yat sainyam mayā saha gamiṣyati |balena caturaṃgeṇa svayam etya niśācaram ||3-38-7|| vadhiṣyāmi muniśreṣṭha śatrum tava yathā īpsitam |] evam uktaḥ sa tu munī rājānam idam abravīt ||3-38-8|| rāmāt na anyat balam loke paryāptam tasya rakṣasaḥ |devatānām api bhavān samareṣu abhipālakaḥ ||3-38-9|| āsīt tava kṛte karma triloka viditam nṛpa |kāmam asti mahat sainyam tiṣṭatu iha paraṃtapa ||3-38-10|| bālo api eṣa mahātejāḥ samarthaḥ tasya nigrahe |gamiṣye rāmam ādāya svasti te astu paraṃtapaḥ ||3-38-11|| iti evam uktvā sa muniḥ tam ādāya nṛpātmajam |jagāma parama prīto viśvāmitraḥ svam āśramam ||3-38-12|| tam tadā daṇḍakāraṇye yajñam uddiśya dīkṣitam |babhūva upasthito rāmaḥ citram visphārayan dhanuḥ ||3-38-13|| ajāta vyaṃjanaḥ śrīmān bālaḥ śyāmaḥ śubhekṣaṇaḥ |eka vastra dharo dhanvī śikhī kanaka mālayā ||3-38-14|| śobhayan daṇḍakāraṇyam dīptena svena tejasā |adṛśyata tadā rāmo bāla candra iva uditaḥ ||3-38-15|| tato aham megha saṃkāśaḥ tapta kāṃcana kuṇḍalaḥ |balī datta varo darpāt ājagāma āśrama aṃtaram ||3-38-16|| tena dṛṣṭaḥ praviṣṭo aham sahasā eva udyata āyudhaḥ |mām tu dṛṣṭvā dhanuḥ sajyam asambhrāntaḥ cakāra ha ||3-38-17|| avajānan aham mohāt bālo ayam iti rāghavam |viśvāmitrasya tām vedim abhyadhāvam kṛta tvaraḥ ||3-38-18|| tena muktaḥ tato bāṇaḥ śitaḥ śatru nibarhaṇaḥ |tena aham tāḍitaḥ kṣiptaḥ samudre śata yojane ||3-38-19|| na icchatā tāta mām hantum tadā vīreṇa rakṣitaḥ |rāmasya śara vegena nirasto bhrānta cetanaḥ ||3-38-20|| pātito aham tadā tena gaṃbhīre sāgara aṃbhasi |prāpya saṃjñām cirāt tāta laṃkām prati gataḥ purīm ||3-38-21|| evam asmi tadā muktaḥ sahāyāḥ te - śāyāstu - nipātitāḥ |akṛta astreṇa rāmeṇa bālena akliṣṭa karmaṇā ||3-38-22|| tat mayā vāryamāṇaḥ tvam yadi rāmeṇa vigraham |kariṣyasi āpadam ghorām kṣipram prāpya na śiṣyasi ||3-38-23|| krīḍā rati vidhijñānām samāja utsava śālinām |rakṣasām caiva saṃtāpam anartham ca āhariṣyasi ||3-38-24|| harmya prāsāda saṃbādhām nānā ratna vibhūuṣitām |drakṣyasi tvam purīm laṃkām vinaṣṭām maithilī kṛte ||3-38-25|| akurvanto api pāpāni śucayaḥ pāpa saṃśrayāt |para pāpaiḥ vinaśyanti matsyā nāga hrade yathā ||3-38-26|| divyacaṃdanadigdhāṃgāndivyāabharaṇabhūṣitān -yadvā-divya caṃdana digdha aṃgān divya ābharaṇa bhūṣitān |drakṣyasi abhihatān bhūmau tava doṣāt tu rākṣasān ||3-38-27|| hṛta dārān sa dārān ca daśa vidravato diśaḥ |hata śeṣān aśaraṇān drakṣyasi tvam niśācarān ||3-38-28|| śara jāla parikṣiptām agni jvālā samāvṛtām |pradagdha bhavanām laṃkām drakṣyasi tvam asaṃśayam ||3-38-29|| para dāra abhimarṣāt tu na anayat pāpa taram mahat |pramadānām sahasrāṇi tava rājan parigrahe ||3-38-30|| bhava sva dāra nirataḥ sva kulam rakṣa rākṣasa |mānam vṛddhim ca rājyam ca jīvitam ca iṣṭam ātmanaḥ ||3-38-31|| kalatrāṇi ca saumyāni mitra vargam tathaiva ca |yadi icchasi ciram bhoktum mā kṛthā rāma vipriyam ||3-38-32|| nivāryamāṇaḥ suhṛdā mayā bhṛśamprasahya sītām yadi dharṣayiṣyasi |gamiṣyasi kṣīṇa balaḥ sa bāndhavoyama kṣayam rāma śara ātta jīvitaḥ ||3-38-33|| evam asmi tadā muktaḥ kathaṃcit tena saṃyuge |idānīm api yat vṛttam tat śṛuṇuṣva yat uttaram ||3-39-1|| rākṣābhyām aham dvābhyām anirviṇṇaḥ tathā kṛtaḥ |sahito mṛga rūpābhyām praviṣṭo daṃḍakā vane ||3-39-2|| dīpta jihvo mahādaṃṣṭraḥ tīkṣṇa śṛṃgo mahābalaḥ |vyacaran daṃḍākāraṇyam māṃsa bhakṣo mahāmṛgaḥ ||3-39-3|| agnihotreṣu tīrtheṣu caitya vṛkṣeṣu rāvaṇa |atyanta ghoro vyacaran tāpasān saṃpradharṣayan ||3-39-4|| nihatya daṃḍakāraṇye tāpasān dharmacariṇaḥ |rudhirāṇi pibantaḥ teṣām tan māṃsāni ca bhakṣayan ||3-39-5|| ṛṣi māaṃsa aśanaḥ krūraḥ trāsayan vanagocarān |tadā rudhira matto aham vyacaran daṃḍakā vanam ||3-39-6|| tadā aham daṃḍakāraṇye vicaran dharma dūṣakaḥ |āsādayam tadā rāmam tāpasam dharmam āśritam ||3-39-7|| vaidehi ca mahābhāgām lakṣmaṇam ca maharatham |tāpasam niyata āhāram sarva būta hite ratam ||3-39-8|| saḥ aham vana gatam rāmam paribhūya mahābalam |tāpaso ayam iti jñātvā pūrva vairam anusmaran ||3-39-9|| abhyadhāvam susaṃkruddhaḥ tīkṣṇa śṛṃgo mṛga ākṛtiḥ |jighāṃsuḥ akṛtaprajñaḥ tam prahāram anusmaran ||3-39-10|| tena tyaktāḥ trayo bāṇāḥ śitāḥ śatru nibarhaṇāḥ |vikṛṣya sumahat cāpam suparṇa anila tulya gāḥ ||3-39-11|| te bāṇā vajra saṃkāśāḥ sughorā rakta bhojanāḥ |ājagmuḥ sahitāḥ sarve trayaḥ saṃnataparvaṇaḥ ||3-39-12|| parākramajño rāmasya śaṭho dṛṣṭa bhayaḥ purā |samutkrāṃtaḥ tataḥ muktaḥ tau ubhau rākṣasau hatau ||3-39-13|| śareṇa mukto rāmasya kathaṃcit prāpyajīvitam |iha pravrājito yuktaḥ tāpaso aham samāhitaḥ ||3-39-14|| vṛkṣe vṛkṣe hi paśyāmi cīra kṛṣṇa ajina aṃbaram |gṛhīta dhanuṣam rāmam pāśa hastam iva aṃtakam ||3-39-15|| api rāma sahasrāṇi bhītaḥ paśyāmi rāvaṇa |rāma bhūtam idam sarvam araṇyam pratibhāti me ||3-39-16|| rāmam eva hi paśyāmi rahite rākṣaseśvara |dṛṣṭvā svapna gatam rāmam ud bhramāmi vicetanaḥ ||3-39-17|| ra kāra adīni nāmāni rāma trastasya ravaṇa |ratnāni ca rathāḥ ca eva vitrāsam janayanti me ||3-39-18|| aham tasya prabhāvajño na yuddham tena te kṣamam |balim vā namuciṃ vā api hanyaddhi raghunaṃaṃdana ||3-39-19|| raṇe rāmeṇa yuddhsva kṣamām vā kuru rāvaṇa |na te rāma kathā kāryā yadi mām draṣṭum icchasi ||3-39-20|| bahavaḥ sādhavo loke yuktā dharmam anuṣṭitāḥ |pareṣām aparādhena vinaṣṭāḥ sa paricchadāḥ ||3-39-21|| saḥ aham para aparādhena vināśeyam niśācara |kuru yat te kṣamam tat tvam aham tvām na anuyāmi vai ||3-39-22|| rāmaḥ ca hi mahātejā mahāsattvo mahābalaḥ |api rākṣasa lokasya bhavet antakaro api hi ||3-39-23|| yadi śūrpaṇakhā hetoḥ janasthāna gata kharaḥ |ati vṛtto hataḥ pūrvam rāmeṇa akliṣṭa karmaṇā |atra brūhi yathāvat tvam ko rāmasya vyatikramaḥ ||3-39-24|| idam vaco bandhu hita arthinā mayāyathā ucyamānam yadi na abhipatsyase |sa bāndhavaḥ tyakṣyasi jīvitam raṇehato adya rāmeṇa śaraiḥ jihmagaiḥ ||3-39-25|| mārīcasya tu tat vākyam kṣamam yuktam ca rāvaṇaḥ |ukto na pratijagrāha martu kāma iva auṣadham ||3-40-1|| tam pathya hita vaktāram mārīcam rākṣasādhipaḥ |abravīt paruṣam vākyam ayuktam kāla coditaḥ ||3-40-2|| yat kila etat ayuktārtham mārīca mayi kathyate |vākyam niṣphalam atyartham bījam uptam iva ūṣare ||3-40-3|| tvat vākyaiḥ na tu mām śakyam - bhetum - bhettum rāmasya saṃyuge |pāpa śīlasya mūrkhasya mānuṣasya viśeṣataḥ ||3-40-4|| yaḥ tyaktvā suhṛdo rājyam mātaram pitaram tathā |strī vākyam prākṛtam śrutvā vanam eka pade gataḥ ||3-40-5|| avaśyam tu mayā tasya saṃyuge khara ghātinaḥ |prāṇaiḥ priyatarā sītā hartavyā tava saṃnidhau ||3-40-6|| evam me niścitā buddhiḥ hṛdi mārīca vidyate |na vyāvartayitum śakyā sa indraiḥ api sura asuraiḥ ||3-40-7|| doṣam guṇam vā saṃpṛṣṭaḥ tvam evam vaktum arhasi |apāyam vā api upāyam vā kāryasya asya viniścaye ||3-40-8|| saṃpṛṣṭena tu vaktavyam sacivena vipaścitā |udyata aṃjalinā rājñe ya icchet bhūtim ātmanaḥ ||3-40-9|| vākyam apratikūlam tu mṛdu pūrvam śubham hitam |upacāreṇa yuktam ca vaktavyo vasudhā adhipaḥ ||3-40-10|| sa avamardam tu yat vākyam athavā mārīca hitam ucyate |na abhinaṃdati tat rājā mānārthī māna varjitam ||3-40-11|| paṃca rūpāṇi rājāno dhārayanti amita ojasaḥ |agneḥ indrasya somasya yamasya varuṇasya ca ||3-40-12|| auṣṇyam tathā vikramam ca saumyam daṇḍam prasannatām |dhārayanti mahātāmno rājānaḥ kṣaṇadācara ||3-40-13|| tasmāt sarvāsu avasthāsu mānyāḥ pūjyāḥ ca pārthivāḥ |tvam tu dharmam avijñāya kevalam moham āśritaḥ ||3-40-14|| abhyāgatam mām daurātmyāt paruṣam vadasi īdṛśam |guṇa doṣau na pṛcchāmi kṣamam ca ātmani rākṣasa ||3-40-15|| mayā uktam api ca etāvat tvām prati amitavikrama |asmin tu sa bhavān kṛtye sāhāyyam kartum arhasi ||3-40-16|| śruṇu tat karma sāhāyye yat kāryam vacanāt mama |sauvarṇaḥ tvam mṛgo bhūtvā citro rajata bindubhiḥ ||3-40-17|| āśrame tasya rāmasya sītāyāḥ pramukhe cara |pralobhayitvā vaidehīm yathā iṣṭam gantum arhasi ||3-40-18|| tvām hi māyā mayam dṛṣṭvā kāṃcanam jāta vismayā |ānaya enam iti kṣipram rāmam vakṣyati maithilī ||3-40-19|| apakrānte ca kākutsthe dūram ca yātvā api udāhara |hā sīte lakṣmaṇe iti evam rāma vākya anurūpakam ||3-40-20|| tat śrutvā rāma padavīm sītāyā ca pracoditaḥ |anugacchati saṃbhrāṃtam saumitriḥ api sauhṛdāt ||3-40-21|| apakrānte ca kākutsthe lakṣmaṇa ca yathā sukham |āhariṣyāmi vaidehīm sahasrākṣaḥ śacīm iva ||3-40-22|| evam kṛtvā tu idam kāryam yathā iṣṭam gaccha rākṣasa |rājyasya ardham pradāsyāmi mārīca tava suvrata ||3-40-23|| gaccha saumya śivam mārgam kāryasya asya vivṛddhaye |aham tu anugamiṣyāmi sa ratho daṇḍakā vanam ||3-40-24|| prāpya sītām ayuddhena vaṃcayitvā tu rāghavam |laṃkām prati gamiṣyāmi kṛta kāryaḥ saha tvayā ||3-40-25|| no cet karoṣi mārīca hanmi tvām aham adya vai |etat kāryam avaśyam me balād api kariṣyasi |rājño hi pratikūlastho na jātu sukham edhate ||3-40-26|| āsādyā tam jīvita samśayaḥ temṛtyur dhruvo hi adya mayā virudhyataḥ |etat yathāvat parigṛhya buddhyāyat atra pathyam kuru tat tathā tvam ||3-40-27|| ājñapto rāvaṇena ittham pratikūlam ca rājavat |abravīt paruṣam vākyam niḥśanko rākṣasādhipam ||3-41-1|| kena ayam upadiṣṭaḥ te vināśaḥ pāpa karmaṇā |sa putrasya sa rājyasya sa amātyasya niśācara ||3-41-2|| kaḥ tvayā sukhinā rājan na abhinandati pāpakṛt |kena idam upadiṣṭam te mṛtyu dvāram upāyataḥ ||3-41-3|| śatravaḥ tava suvyaktam hīna vīryā niśā cara |icchanti tvām vinaśyantam uparuddham balīyasā ||3-41-4|| kena idam upadiṣṭam te kṣudreṇa ahita buddhinā |yaḥ tvām icchati naśyantam sva kṛtena niśācara ||3-41-5|| vadhyāḥ khalu na vadhyante sacivāḥ tava rāvaṇa |ye tvām utpatham ārūḍham na nigṛhṇanti sarvaśaḥ ||3-41-6|| amātyaiḥ kāma vṛtto hi rājā kāpatham āśritaḥ |nigrāhyaḥ sarvathā sadbhiḥ na nigrāhyo nigṛhyase ||3-41-7|| dharmam artham ca kāmam ca yaśaḥ ca jayatām vara |svāmi prasādāt sacivāḥ prāpnuvanti niśācara ||3-41-8|| viparyaye tu tat sarvam vyartham bhavati rāvaṇa |vyasanam svāmi vaiguṇyāt prāpnuvanti itare janāḥ ||3-41-9|| rāja mūlo hi dharmaḥ ca jayaḥ ca jayatām vara |tasmāt sarvāsu avasthāsu rakṣitavyo narādhipāḥ ||3-41-10|| rājyam pālayitum śakyam na tīkṣṇena niśācara |na ca api pratikūlena na avinītena rākṣasa ||3-41-11|| ye tīkṣṇa maṃtrāḥ sacivā bhajyante saha tena vai |viṣame turagāḥ śīghrā manda sārathayo yathā ||3-41-12|| bahavaḥ sādhavo loke yukta dharmam anuṣṭhitāḥ |pareṣām aparādhena vinaṣṭāḥ sa paricchadāḥ ||3-41-13|| svāminā pratikūlena prajāḥ tīkṣṇena rāvaṇa |rakṣyamāṇā na vardhante meṣā gomāyunā yathā ||3-41-14|| avaśyam vinaśiṣyanti sarve rāvaṇa rākṣasāḥ |yeṣām tvam karkaśo rājā durbuddhiḥ ajita indriyaḥ ||3-41-15|| tad idam kāka tālīyam ghoram āsāditam mayā |atra tvam śocanīyo asi sa sainyo vinaśiṣyasi ||3-41-16|| mām nihatya tu rāmo asau acirāt tvām vadhiṣyati |anena kṛta kṛtyo asmi mriye ca api ariṇā hataḥ ||3-41-17|| darśanāt eva rāmasya hatam mām avadhāraya |ātmānam ca hatam viddhi hṛtvā sītām sa bāndhavam ||3-41-18|| ānayiṣyasi cet sītām āśramāt sahito mayā |na eva tvam asi na eva aham na eva laṃkā na rākṣasāḥ ||3-41-19|| nivāryamāṇaḥ tu mayā hita eṣiṇāna mṛṣyase vākyam idam niśācara |pareta kalpā hi gata āyuṣo narāhitam na gṛhṇanti suhṛdbhiḥ īritam ||3-41-20|| evam uktvā tu paruṣam mārīco rāvaṇam tataḥ |gacchāvaḥ iti abravīt dīno bhayāt rātrim cara prabhoḥ ||3-42-1|| dṛṣṭāḥ ca aham punaḥ tena śara cāpa asi dhāriṇā |madvadho udyata śastreṇa vinaṣṭam jīvitam ca me ||3-42-2|| na hi rāmam parākramya jīvan prati nivartate |vartate prati rūpo asau yama daṇḍa hatasya te ||3-42-3|| kim nu kartum mayā śakyam evam tvayi durātmani |eṣa gacchāmi aham tāta svasti te astu niśācaraḥ ||3-42-4|| prahṛṣṭaḥ tu abhavat tena vacanena sa rākṣasaḥ |pariṣvajya susaṃśliṣṭam idam vacanam abravīt ||3-42-5|| etat śauṇḍīrya - cauttirya -nyuktam te mat cchaṃda vaśa vartinaḥ |idānīm asi mārīcaḥ pūrvam anyo niśācaraḥ ||3-42-6|| āruhyatām śīghram khago ratna vibhūṣitaḥ |mayā saha ratho yuktaḥ piśāca vadanaiḥ kharaiḥ ||3-42-7|| pralobhayitvā vaidehīm yathā iṣṭam gantum arhasi |tām śūnye prasabham sītām ānayiṣyāmi maithilīm ||3-42-8|| tathā iti uvāca enam rāvaṇam tāṭakā sutaḥ |tato rāvaṇa mārīcau vimānam iva tam ratham ||3-42-9|| āruhya yayatuḥ śīghram tasmāt āśrama maṇḍalāt |tathaiva tatra paśyantau pattanāni vanāni ca ||3-42-10|| girīm ca saritāḥ sarvā rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca |sametya daṇḍaka araṇyam rāghavasya āśramam tataḥ ||3-42-11|| dadarśa saha marīco rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |avatīrya rathāt tasmāt tataḥ kāṃcana bhūṣaṇāt ||3-42-12|| haste gṛhītvā mārīcam rāvaṇo vākyam abravīt |etat rāma āśrama padam dṛśyate kadalī vṛtam ||3-42-13|| kriyatām tat sakhe śīghram yat artham vayam āgatāḥ |sa rāvaṇa vacaḥ śrutvā mārīco rākṣasaḥ tadā ||3-42-14|| mṛgo bhūtvā āśrama dvāri rāmasya vicacāra ha |sa tu rūpam samāsthāya mahat adbhuta darśanam ||3-42-15|| maṇipravara śṛṃgāgraḥ sita asita mukhākṛtiḥ |raktapadmotpala mukha indranīlotpala śravāḥ ||3-42-16|| kimcit abhyunnata grīva indranīla nibha udaraḥ |madhūka nibha pārśvaḥ ca kaṃja kiṃjalka samnibhaḥ ||3-42-17|| vaidūrya saṃkāśa khuraḥ tanu jaṃghaḥ susaṃhataḥ |indra āyudha savarṇena pucchena ūrdhvam virājitaḥ ||3-42-18|| manohara snigdha varṇo ratnaiḥ nānā vidhaiḥ vṛtaḥ |kṣaṇena rākṣaso jāto mṛgaḥ parama śobhanaḥ ||3-42-19|| vanam prajvalayan ramyam rāma āśrama padam ca tat |manoharam darśanīyam rūpam kṛtvā sa rākṣasaḥ ||3-42-20|| pralobhanārtham vaidehyā nānā dhātu vicitritam |vicaran gacchate samyak śādvalāni samaṃtataḥ ||3-42-21|| ropyaiḥ bindu śataiḥ citro bhūtvā ca priya darśanaḥ |viṭapīnām kisalayān bhakṣayan vicacāra ha ||3-42-22|| kadalī gṛhakam gatvā karṇikārāni tataḥ tataḥ |samāśrayan maṃdagatiḥ sītā saṃdarśanam tataḥ ||3-42-23|| rājīva citra pṛṣṭhaḥ sa virarāja mahāmṛgaḥ |rāma āśrama pada abhyāśe vicacāra yathā sukham ||3-42-24|| punar gatvā nivṛttaḥ ca vicacāra mṛgottamaḥ |gatvā muhūrtam tvarayā punaḥ prati nivartate ||3-42-25|| vikrīḍan ca punar bhūmau punar eva niṣīdati |āśrama dvāram āgamya mṛga yūthāni gacchati ||3-42-26|| mṛga yūthaiḥ anugataḥ punar eva nivartate |sītā darśanam ākāṃkṣan rākṣaso mṛgatām gataḥ ||3-42-27|| paribhramati citrāṇi maṇḍalāni viniṣpatan |samudvīkṣya ca sarve tam mṛgā ye anye vanecarāḥ ||3-42-28|| upagamya samāghrāya vidravanti diśo daśa |rākṣasaḥ so api tān vanyān mṛgān mṛgavadhe rataḥ ||3-42-29|| pracchādanārtham bhāvasya na bhakṣayati saṃspṛśan |tasmin eva tataḥ kāle vaidehī śubhalocanā ||3-42-30|| kusuma apacaye vyagrā pādapān abhyavartata |karṇikārān aśokān ca cūtām ca madirekṣaṇā ||3-42-31|| kusumāni apacinvantī cacāra rucirānanā |anarhā araṇya vāsasya sā tam ratnamayam mṛgam ||3-42-32|| muktā maṇi vicitra aṃgam dadarśa parama aṃganā |tam vai rucira daṃta oṣṭham rūpya dhātu tanū ruham ||3-42-33|| vismayāt utphulla nayanā sa sneham samudaikṣata |sa ca tām rāma dayitām paśyan māyāmayo mṛgaḥ ||3-42-34|| vicacāra tataḥ tatra dīpayan iva tat vanam |adṛṣṭa pūrvam dṛṣṭvā tam nānā ratnamayam mṛgam |vismayam paramam sītā jagāma janaka ātmajā ||3-42-35|| sā tam saṃprekṣya suśroṇī kusumāni vicinvatī |hema rājata varṇābhyām pārśvābhyām upaśobhitam ||3-43-1|| prahṛṣṭā ca anavadyāngī mṛṣṭa hāṭaka varṇinī |bhartāram api ca ākranda lakṣmaṇam caiva sāyudham ||3-43-2|| āhūya āhūya ca punaḥ tam mṛgam sādhu vīkṣate |āgaccha āgaccha śīghram vai āryaputra saha anuja ||3-43-3|| tayā āhūtau naravyāghrau vaidehyā rāma lakṣmaṇau |vīkṣamāṇau tu tam deśam tadā dadṛśatuḥ mṛgam ||3-43-4|| śaṃkamānaḥ tu tam dṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmam abravīt |tam eva enam aham manye mārīcam rākṣasam mṛgam ||3-43-5|| caranto mṛgayām hṛṣṭāḥ pāpena upādhinā vane |anena nihatā rāma rājānaḥ kāma rūpiṇā ||3-43-6|| asya māyāvido māyā mṛga rūpam idam kṛtam |bhānumat puruṣavyāghra gandharva pura saṃnibham ||3-43-7|| mṛgo hi evam vidho ratna vicitro na asti rāghava |jagatyām jagatīnātha māyā eṣā hi na saṃśayaḥ ||3-43-8|| evam bruvāṇam kākutstham prativārya śuci smitā |uvāca sītā saṃhṛṣṭā cadmanā hṛta cetanā ||3-43-9|| āryaputra abhirāmo asau mṛgo harati me manaḥ |ānaya enam mahābāho krīḍārtham naḥ bhaviṣyati ||3-43-10|| iha āśrama pade asmākam bahavaḥ puṇya darśanāḥ |mṛgāḥ caranti sahitāḥ camarāḥ sṛmarāḥ tathā ||3-43-11|| ṛkṣāḥ pṛṣata saṃghāḥ ca vānarāḥ kinarāḥ tathā |vicaranti mahābāho rūpa śreṣṭhā mahābalāḥ ||3-43-12|| na ca asya sadṛśo rājan dṛṣṭa pūrvo mṛgaḥ mayā |tejasā kṣamayā dīptyā yathā ayam mṛga sattamaḥ ||3-43-13|| nānā varṇa vicitra aṃgo ratna bhūto mama agrataḥ |dyotayan vanam avyagram śobhate śaśi saṃnibhaḥ ||3-43-14|| aho rūpam aho lakṣmīḥ svara saṃpat ca śobhanā |mṛgo adbhuto vicitrāṃgo hṛdayam harati iva me ||3-43-15|| yadi grahaṇam abhyeti jīvan eva mṛgaḥ tava |āścarya bhūtam bhavati vismayam janayiṣyati ||3-43-16|| samāpta vana vāsānām rājya sthānām ca naḥ punaḥ |aṃtaḥpure vibhūṣārtho mṛga eṣa bhaviṣyati ||3-43-17|| bharatasya āryaputrasya śvaśrūṇām mama ca prabho |mṛga rūpam idam divyam vismayam janayiṣyati ||3-43-18|| jīvan na yadi te abhyeti grahaṇam mṛga sattamaḥ |ajinam naraśārdūla ruciram tu bhaviṣyati ||3-43-19|| nihatasya asya sattvasya jāṃbūnadamaya tvaci |śaṣpa bṛsyām vinītāyām icchāmi aham upāsitum ||3-43-20|| kāmavṛttam idam raudram strīṇām asadṛśam matam |vapuṣā tu asya sattvasya vismayo janito mama ||3-43-21|| tena kāṃcana romṇā tu maṇi pravara śṛṃgiṇā |taruṇa āditya varṇena nakṣatra patha varcasā ||3-43-22|| babhūva rāghavasya api mano vismayam āgatam |evam sītā vacaḥ śrutvā dṛṣṭvā ca mṛgam adbhutam ||3-43-23|| lobitaḥ tena rūpeṇa sītāyā ca pracoditaḥ |uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaram lakṣmaṇam vacaḥ ||3-43-24|| paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhām ullasitām imām |rūpa śreṣṭhatayā hi eṣa mṛgo adya na bhaviṣyati ||3-43-25|| na vane naṃdanoddeśe na caitraratha saṃśraye |kutaḥ pṛthivyām saumitre yo asya kaścit samo mṛgaḥ ||3-43-26|| pratiloma anulomāḥ ca rucirā roma rājayaḥ |śobhante mṛgam āśritya citrāḥ kanaka bindubhiḥ ||3-43-27|| paśya asya jṛṃbhamāṇasya dīptām agni śikhopamām |jihvām mukhāt niḥsaraṃtīm meghāt iva śata hradām ||3-43-28|| masāra galvarka mukhaḥ śaṃkha muktā nibha udaraḥ |kasya nāma anirūpyaḥ asau na mano lobhayet mṛgaḥ ||3-43-29|| kasya rūpam idam dṛṣṭvā jāṃbūnadamaya prabham |nānā ratnamayam divyam na mano vismayam vrajet ||3-43-30|| māṃsa hetoḥ api mṛgān vihārārtham ca dhanvinaḥ |ghnanti lakṣmaṇa rājāno mṛgayāyām mahāvane ||3-43-31|| dhanāni vyavasāyena vicīyante mahāvane |dhātavo vividhāḥ ca api maṇi ratna suvarṇinaḥ ||3-43-32|| tat sāram akhilam nṝṇām dhanam nicaya vardhanam |manasā cintitam sarvam yathā śukrasya lakṣmaṇa ||3-43-33|| arthī yena artha kṛtyena saṃvrajati avicārayan |tam artham artha śāstrajñaḥ prāhuḥ arthyāḥ ca lakṣmaṇa ||3-43-34|| etasya mṛga ratnasya parārdhye kāṃcana tvaci |upavekṣyati vaidehī mayā saha sumadhyamā ||3-43-35|| na kādalī na priyakī na praveṇī na ca avikī |bhavet etasya sadṛśī sparśanena iti me matiḥ ||3-43-36|| eṣa caiva mṛgaḥ śrīmān yaḥ ca divyo nabhaḥ caraḥ |ubhau etau mṛgau divyau tārāmṛga mahīmṛgau ||3-43-37|| yadi vā ayam tathā yat mām bhavet vadasi lakṣmaṇa |māyā eṣā rākṣasasya iti kartavyo asya vadho mayā ||3-43-38|| etena hi nṛśaṃsena mārīcena akṛta ātmanā |vane vicaratā pūrvam hiṃsitā muni puṃgavāḥ ||3-43-39|| utthāya bahavo anena mṛgayāyām janādhipāḥ |nihatāḥ parama iṣvāsāḥ tasmāt vadhyaḥ tu ayam mṛgaḥ ||3-43-40|| purastāt iha vātāpiḥ paribhūya tapasvinaḥ |udarastho dvijān hanti sva garbho aśvatarīm iva ||3-43-41|| sa kadācit cirāt lobhāt āsasāda mahāmunim |agastyam tejasā yuktam bhakṣyaḥ tasya babhūva ha ||3-43-42|| samutthāne ca tat rūpam kartu kāmam samīkṣya tam |utsmayitvā tu bhagavān vātāpim idam abravīt ||3-43-43|| tvayā avigaṇya vātāpe paribhūtāḥ ca tejasā |jīva loke dvija śreṣṭhāḥ tasmāt asi jarām gataḥ ||3-43-44|| tat etat na bhavet rakṣo vātāpiḥ iva lakṣmaṇa |mat vidham yo atimanyeta dharma nityam jitendriyam ||3-43-45|| bhavet hato ayam vātāpiḥ agastyena iva mā gataḥ |iha tvam bhava saṃnaddho yaṃtrito rakṣa maithilīm ||3-43-46|| asyām āyattam asmākam yat kṛtyam raghunaṃdana |aham enam vadhiṣyāmi grahīṣyāmi athavā mṛgam ||3-43-47|| yāvat gacchāmi saumitre mṛgam ānayitum drutam |paśya lakṣmaṇa vaidehīm mṛga tvaci gatām spṛhām ||3-43-48|| tvacā pradhānayā hi eṣa mṛgo adya na bhaviṣyati |apramattena te bhāvyam āśramasthena sītayā ||3-43-49|| yāvat pṛṣatam ekena sāyakena nihanmi aham |hatvā etat carma ca ādāya śīghram eṣyāmi lakṣmaṇa ||3-43-50|| pradakṣiṇena atibalena pakṣiṇājaṭāyuṣā buddhimatā ca lakṣmaṇa |bhava apramattaḥ pratigṛhya maithilīmprati kṣaṇam sarvata eva śankitaḥ ||3-43-51|| tathā tu tam samādiśya bhrātaram raghunaṃdanaḥ |babandha asim mahātejā jāṃbūnadamayaḥ tsarum ||3-44-1|| tataḥ tri vinatam cāpam ādāya ātma vibhūṣaṇam |ābadhya ca kalāpau dvau jagāma udagra vikramaḥ ||3-44-2|| tam vaṃcayāno rājendram āpatantam nirīkṣya vai |babhūva aṃtarhitaḥ trāsāt punaḥ saṃdarśane abhavat ||3-44-3|| baddha asiḥ dhanuḥ ādāya pradudrāva yato mṛgaḥ |tam sma paśyati rūpeṇa dyotamānam iva agrataḥ ||3-44-4|| avekṣya avekṣya dhāvantam dhanuṣ pāṇiḥ mahāvane |ativṛttam iṣoḥ pātāt lobhayānam kadācana ||3-44-5|| śaṃkitam tu samud bhrāntam utpatantam iva aṃbare |dṛaśyamānam adṛśyam ca vana uddeśeṣu keṣucit ||3-44-6|| cinna abhraiḥ iva saṃvītam śāradam candra maṇḍalam |muhūrtāt eva dadṛśe muhur dūrāt prakāśate ||3-44-7|| darśana adarśanena eva saḥ apākarṣata rāghavam |sudūram āśramasya asya mārico mṛgatām gataḥ ||3-44-8|| āsīt kruddhaḥ tu kākutstho vivaśaḥ tena mohitaḥ |atha avatasthe suśrāntaḥ cchāyām āśritya śādvale ||3-44-9|| sa tam unmādayāmāsa mṛgarūpo niśācara |mṛgaiḥ parivṛto atha vanyaiḥ adūrāt pratyadṛśyata ||3-44-10|| grahītu kāmam dṛṣṭvā tam punaḥ eva abhyadhāvata |tat kṣaṇāt eva saṃtrāsāt punar aṃtarhito abhavat ||3-44-11|| punar eva tato dūrāt vṛkṣa khaṇḍāt viniḥsṛtaḥ |dṛṣṭvā rāmo mahātejāḥ tam hantum kṛta niścayaḥ ||3-44-12|| bhūyaḥ tu śaram uddhṛtya kupitaḥ tatra rāghavaḥ |sūrya raśmi pratīkāśam jvalaṃtam ari mardanam ||3-44-13|| saṃdhāya sudṛḍhe cāpe vikṛṣya balavat balī |tam eva mṛgam uddiśya śvasaṃtam iva pannagam ||3-44-14|| mumoca jvalitam dīptam astram brahma vinirmitam |śarīram mṛga rūpasya vinirbhidya śarottamaḥ ||3-44-15|| mārīcasya eva hṛdayam vibheda aśani saṃnibhaḥ |tāla mātram atha utplutya nyapatat sa bhṛśa āturaḥ ||3-44-16|| vyanadat bhairavam nādam dharaṇyām alpa jīvitaḥ |mriyamāṇaḥ tu mārīco jahau tām kṛtrimām tanum ||3-44-17|| smṛtvā tat vacanam rakṣo dadhyau kena tu lakṣmaṇam |iha prasthāpayet sītā tām śūnye rāvaṇe haret ||3-44-18|| sa prāpta kālam ajñāya cakāra ca tataḥ svaram |sadṛśam rāghavasya eva hā sīte lakṣmaṇa iti ca ||3-44-19|| tena marmaṇi nirviddham śareṇa anupamena hi |mṛga rūpam tu tat tyaktvā rākṣasam rūpam āsthitaḥ ||3-44-20|| cakre sa sumahā kāyam mārīco jīvitam tyajan |tam dṛṣṭvā patitam bhūmau rākṣasam bhīma darśanam ||3-44-21|| rāmo rudhira sikta aṃgam ceṣṭamānam mahītale |jagāma manasā sītām lakṣmaṇasya vacaḥ smaran ||3-44-22|| mārīcasya tu māya eṣā pūrva uktam lakṣmaṇena tu |tat tadā hi abhavat ca adya mārīco ayam mayā hataḥ ||3-44-23|| hā sīte lakṣmaṇa iti evam ākruśya tu mahā svanam |mamāra rākṣasaḥ so ayam śrutvā sītā katham bhavet ||3-44-24|| lakṣmaṇaḥ ca mahābāhuḥ kām avasthām gamiṣyati |iti saṃcintya dharmāatmā rāmo hṛṣṭa tanū ruhaḥ ||3-44-25|| tatra rāmam bhayam tīvram āviveśa viṣādajam |rākṣasam mṛga rūpam tam hatvā śrutvā ca tat svanam ||3-44-26|| nihatya pṛṣatam ca anyam māṃsam ādāya rāghavaḥ |tvaramāṇo janasthānam sasāra abhimukhaḥ tadā ||3-44-27|| ārtasvaram tu tam bhartuḥ vijñāya sadṛśam vane |uvāca lakṣmaṇam sītā gaccha jānīhi rāghavam ||3-45-1|| na hi me jīvitam sthāne hṛdayam vā avatiṣṭhate |krośataḥ parama ārtasya śrutaḥ śabdo mayā bhṛśam ||3-45-2|| ākrandamānam tu vane bhrātaram trātum arhasi |tam kṣipram abhidhāva tvam bhrātaram śaraṇa eṣiṇam ||3-45-3|| rakṣasām vaśam āpannam siṃhānām iva govṛṣam |na jagāma tathā uktaḥ tu bhrātuḥ ājñāya śāsanam ||3-45-4|| tam uvāca tataḥ tatra kṣubhitā janaka ātmajā |saumitre mitra rūpeṇa bhrātuḥ tvam asi śatruvat ||3-45-5|| yaḥ tvam asyām avasthāyām bhrātaram na abhipadyase |icchasi tvam vinaśyantam rāmam lakṣmaṇa mat kṛte ||3-45-6|| lobhāt tu mat kṛtam nūnam na anugacchasi rāghavam |vyasanam te priyam manye sneho bhrātari na asti te ||3-45-7|| tena tiṣṭhasi visrabdhaḥ tam apaśyan mahādyutim |kim hi saṃśayam āpanne tasmin iha mayā bhavet ||3-45-8|| kartavyam iha tiṣṭhantyā yat pradhānaḥ tvam āgataḥ |evam bruvāṇam vaidehīm bāṣpa śoka samanvitam ||3-45-9|| abravīt lakṣmaṇaḥ trastām sītām mṛga vadhūm iva |pannaga asura gandharva deva dānava rākṣasaiḥ ||3-45-10|| aśakyaḥ tava vaidehī bhartā jetum na saṃśayaḥ |devi deva manuṣyeṣu gandharveṣu patatriṣu ||3-45-11|| rākṣaseṣu piśāceṣu kinnareṣu mṛgeṣu ca |dānaveṣu ca ghoreṣu na sa vidyeta śobhane ||3-45-12|| yo rāmam pratiyudhyeta samare vāsava upamam |avadhyaḥ samare rāmo na evam tvam vaktum arhasi ||3-45-13|| na tvām asmin vane hātum utsahe rāghavam vinā |anivāryam balam tasya balaiḥ balavatām api ||3-45-14|| tribhiḥ lokaiḥ samuditaiḥ sa īśvaraiḥ sa amaraiḥ api |hṛdayam nirvṛtam te astu saṃtāpaḥ tyajyatām tava ||3-45-15|| āgamiṣyati te bhartā śīghram hatvā mṛgottamam |na sas tasya svaro vyaktam na kaścit api daivataḥ ||3-45-16|| gandharva nagara prakhyā māyā tasya ca rakṣasaḥ |nyāsa bhūtā asi vaidehi nyastā mayi mahātmanā ||3-45-17|| rāmeṇa tvam varārohe na tvām tyaktum iha utsahe |kṛta vairāḥ ca kalyāṇi vayam etaiḥ niśācaraiḥ ||3-45-18|| kharasya nidhane devi janasthāna vadham prati |rākṣasā vividhā vāco vyavaharanti mahāvane ||3-45-19|| hiṃsā vihārā vaidehi na cintayitum arhasi |lakṣmaṇena evam uktā tu kruddhā saṃrakta locanā ||3-45-20|| abravīt paruṣam vākyam lakṣmaṇam satya vādinam |anārya karuṇāraṃbha nṛśaṃsa kula pāṃsana ||3-45-21|| aham tava priyam manye rāmasya vyasanam mahat |rāmasya vyasanm dṛṣṭvā tena etāni prabhāṣase ||3-45-22|| na eva citram sapatneṣu pāpam lakṣmaṇa yat bhavet |tvat vidheṣu nṛśaṃseṣu nityam pracchanna cāriṣu ||3-45-23|| suduṣṭaḥ tvam vane rāmam ekam eko anugacchasi |mama hetoḥ praticchannaḥ prayukto bharatena vā ||3-45-24|| tat na siddhyati saumitre tava api bharatasya vā |katham iṃdīvara śyāmam rāmam padma nibhekṣaṇam ||3-45-25|| upasaṃśritya bhartāram kāmayeyam pṛthak janam |samakṣam tava saumitre prāṇān tyakṣyāmi asaṃśayam ||3-45-26|| rāmam vinā kṣaṇam api na eva jīvāmi bhū tale |iti uktaḥ paruṣam vākyam sītayā romaharṣaṇam ||3-45-27|| abravīt lakṣmaṇaḥ sītām prāṃjaliḥ vijitendriyaḥ |uttaram na utsahe vaktum daivatam bhavatī mama ||3-45-28|| vākyam apratirūpam tu na citram strīṣu maithili |svabhāvaḥ tu eṣa nārīṇām eṣu lokeṣu dṛśyate ||3-45-29|| vimukta dharmāḥ capalāḥ tīkṣṇā bhedakarāḥ striyaḥ |na sahe hi īdṛśam vākyam vaidehī janaka ātmaje ||3-45-30|| śrotrayoḥ ubhayoḥ madhye tapta nārāca sannibham |upaśṛṇvaṃtu me sarve sākṣino hi vanecarāḥ ||3-45-31|| nyāya vādī yathā vākyam ukto aham paruṣam tvayā |dhik tvām adya praṇaśyantīm yan mām evam viśaṃkase ||3-45-32|| strītvāt duṣṭa svabhāvena guru vākye vyavasthitam |gamiṣye yatra kākutsthaḥ svasti te astu varānane ||3-45-33|| rakṣantu tvām viśālākṣi samagrā vana devatāḥ |nimittāni hi ghorāṇi yāni prādurbhavanti me |api tvām saha rāmeṇa paśyeyam punarāgataḥ ||3-45-34|| lakṣmaṇena evam uktā tu rudatī janakāatmajā |pratyuvāca tato vākyam tīvram bāṣpa pariplutā ||3-45-35|| godāvarīm pravekṣyāmi hīnā rāmeṇa lakṣmaṇa |ābandhiṣye athavā tyakṣye viṣame deham ātmanaḥ ||3-45-36|| pibāmi vā viṣam tīkṣṇam pravekṣyāmi hutāśanam |na tu aham rāghavāt anyam kadāapi puruṣam spṛśe ||3-45-37|| iti lakṣmaṇam āśrutya sītā duhkha samanvitā |pāṇibhyām rudatī duhkhād udaram prajaghāna ha ||3-45-38|| tām ārta rūpām vimanā rudantīmsaumitriḥ ālokya viśāla netrām |āśvāsayāmāsa na caiva bhartuḥtam bhrātaram kiṃcit uvāca sītā ||3-45-39|| tataḥ tu sītām abhivādya lakṣmaṇaḥkṛta anjaliḥ kimcid abhipraṇamya |avekṣamāṇo bahuśaḥ sa maithilīmjagāma rāmasya samīpam ātmavān ||3-45-40|| tayā paruṣam uktaḥ tu kupito rāghava anujaḥ |sa vikāṃkṣan bhṛśam rāmam pratasthe na cirāt iva ||3-46-1|| tadā āsādya daśagrīvaḥ kṣipram aṃtaram āsthitaḥ |abhicakrāma vaidehīm parivrājaka rūpa dhṛk ||3-46-2|| ślakṣṇa kāṣāya saṃvītaḥ śikhī catrī upānahī |vāme ca aṃse avasajya atha śubhe yaṣṭi kamaṇḍalū ||3-46-3|| parivrājaka rūpeṇa vaidehīm anvavartata |tām āsasāda atibalo bhrātṛbhyām rahitām vane ||3-46-4|| rahitām sūrya candrābhyām saṃdhyām iva mahat tamaḥ |tām apaśyat tato bālām rāja putrīm yaśasvinīm ||3-46-5|| rohiṇīm śaśinā hīnām grahavat bhṛśa dāruṇaḥ |tam ugram pāpa karmāṇam janasthāna gatā drumāḥ ||3-46-6|| saṃdṛśya na prakaṃpante na pravāti ca mārutaḥ |śīghra srotāḥ ca tam dṛṣṭvā vīkṣaṃtam rakta locanam ||3-46-7|| stimitam gaṃtum ārebhe bhayāt godāvarī nadī |rāmasya tu aṃtaram prepsuḥ daśagrīvaḥ tat aṃtare ||3-46-8|| upatasthe ca vaidehīm bhikṣu rūpeṇa rāvaṇaḥ |abhavyo bhavya rūpeṇa bhartāram anuśocatīm ||3-46-9|| abhyavartata vaidehīm citrām iva śanaiścaraḥ |sahasā bhavya rūpeṇa tṛṇaiḥ kūpa iva āvṛtaḥ ||3-46-10|| atiṣṭhat prekṣya vaidehīm rāma patnīm yaśasvinīm |tiṣṭan saṃprekṣya ca tadā patnīm rāmasya rāvaṇa ||3-46-11|| śubhām rucira danta oṣṭhīm pūrṇa candra nibha ānanām |āsīnām parṇaśālāyām bāṣpa śoka abhipīḍitām ||3-46-12|| sa tām padma palāśa akṣīm pīta kauśeya vāsinīm |abhyagacchata vaidehīm hṛṣṭa cetā niśā caraḥ ||3-46-13|| dṛṣṭvā kāma śara āviddho brahma ghoṣam udīrayan |abravīt praśritam vākyam rahite rākṣasa adhipaḥ ||3-46-14|| tām uttamām trilokānām padma hīnām iva śriyam |vibhrājamānām vapuṣā rāvaṇaḥ praśaśamsa ha ||3-46-15|| kā tvam kāṃcana varṇa ābhe pīta kauśeya vāsini |kamalānām śubhām mālām padminī iva ca bibhratī ||3-46-16|| hrīḥ śrīḥ kīrtiḥ śubhā lakṣmīḥ apsarā vā śubha ānane |bhūtir vā tvam varāarohe ratir vā svaira cāriṇī ||3-46-17|| samāḥ śikhariṇaḥ snigdhāḥ pāṇḍurā daśanāḥ tava |viśāle vimale netre raktānte kṛṣṇa tārake ||3-46-18|| viśālam jaghanam pīnam ūrū kari kara upamau |etau upacitau vṛttau saṃhatau saṃpragalbhitau ||3-46-19|| pīna unnata mukhau kāntau snigdha tāla phala upamau |maṇi praveka ābharaṇau rucirau te payo dharau ||3-46-20|| cāru smite cāru dati cāru netre vilāsini |mano harasi me rāme nadī kūlam iva aṃbhasā ||3-46-21|| karāntamita madhyā asi sukeśī saṃhata stanī |na eva devī na gandharvī na yakṣī na ca kiṃnarī ||3-46-22|| na evam rūpā mayā nārī dṛṣṭa pūrvā mahī tale |rūpam agryam ca lokeṣu saukumāryam vayaḥ ca te ||3-46-23|| iha vāsaḥ ca kāṃtāre cittam unmathayanti me |sā pratikrāma bhadram te na tvam vastum iha arhasi ||3-46-24|| rākṣasānām ayam vāso ghorāṇām kāma rūpiṇām |prāsāda agrāṇi ramyāṇi nagara upavanāni ca ||3-46-25|| saṃpannāni sugandhīni yuktāni ācaritum tvayā |varam mālyam varam gaṃdham varam vastram ca śobhane ||3-46-26|| bhartāram ca varam manye tvat yuktam asitekṣaṇe |kā tvam bhavasi rudrāṇām marutām vā śucismite ||3-46-27|| vasūnām vā varāarohe devatā pratibhāsi me |na iha gacchaṃti gaṃdharvā na devā na ca kinnarāḥ ||3-46-28|| rākṣasānām ayam vāsaḥ katham tu tvam iha āgatā |iha śākhāmṛgāḥ siṃhā dvīpi vyāghra mṛgāḥ tathā ||3-46-29|| ṛkṣāḥ tarakṣavaḥ kaṃkāḥ katham tebhyo na bibhyase |mada anvitānām ghorāṇām kuṃjarāṇām tarasvinām ||3-46-30|| katham ekā mahāraṇye na bibheṣi varāanane |kā asi kasya kutaḥ ca tvam kim nimittam ca daṇḍakān ||3-46-31|| ekā carasi kalyāṇi ghorān rākṣasa sevitān |iti praśastā vaidehī rāvaṇena durātmanā - mahātmanā- ||3-46-32|| dvijāti veṣeṇa hi tam dṛṣṭvā rāvaṇam āgatam |sarvaiḥ atithi satkāraiḥ pūjayāmāsa maithilī ||3-46-33|| upānīya āsanam pūrvam pādyena abhinimaṃtrya ca |abravīt siddham iti eva tadā tam saumya darśanam ||3-46-34|| dvijāti veṣeṇa samīkṣya maithilītam āgatam pātra kusuṃbha dhāriṇam |aśakyam uddveṣṭum upāya darśanānnyamaṃtrayat brāhmaṇavat yathā āgatam ||3-46-35|| iyam bṛsī brāhmaṇa kāmam āsyatāmidam ca pādyam pratigṛhyatām iti |nimaṃtryamāṇaḥ pratipūrṇa bhāṣiṇīmnarendra patnīm prasamīkṣya maithilīm |prasahya tasyā haraṇe dhṛḍham manaḥsamarpayāmāsa ātma vadhāya rāvaṇaḥ ||3-46-36|| tataḥ suveṣam mṛgayā gatam patimpratīkṣamāṇā saha lakṣmaṇam tadā |nirīkṣamāṇā haritam dadarśa tatmahad vanam na eva tu rāma lakṣmaṇau ||3-46-37|| rāvaṇena tu vaidehī tadā pṛṣṭā jihīrṣuṇā |parivrājaka rūpeṇa śaśaṃsa ātmānam ātmanā ||3-47-1|| brāhmaṇaḥ ca atithiḥ ca eṣa anukto hi śapeta mām |iti dhyātvā muhūrtam tu sītā vacanam abravīt ||3-47-2|| duhitā janakasya aham maithilasya mahātmanaḥ |sītā nāmnā asmi bhadram te rāmasya mahiṣī priyā ||3-47-3|| uṣitvā dvā daśa samāḥ ikṣvākūṇām niveśane |bhuṃjānā mānuṣān bhogān sarva kāma samṛddhinī ||3-47-4|| tatra trayo daśe varṣe rāja amaṃtryata prabhuḥ |abhiṣecayitum rāmam sameto rāja mantribhiḥ ||3-47-5|| tasmin saṃbhriyamāṇe tu rāghavasya abhiṣecane |kaikeyī nāma bhartāram mama āryā yācate varam ||3-47-6|| pratigṛhya tu kaikeyī śvaśuram sukṛtena me |mama pravrājanam bhartur bharatasya abhiṣecanam ||3-47-7|| dvau ayācata bhartāram satyasaṃdham nṛpottamam |na adya bhokṣye na ca svapsye na pāsye kadācana ||3-47-8|| eṣa me jīvitasya anto rāmo yadi abhiṣicyate |iti bruvāṇām kaikeyīm śvaśuro me sa pārthivaḥ ||3-47-9|| ayācata arthaiḥ anvarthaiḥ na ca yāṃcām cakāra sā |mama bhartā mahātejā vayasā paṃca viṃśakaḥ ||3-47-10|| aṣṭā daśa hi varṣāṇi mama janmani gaṇyate |rāma iti prathito loke satyavān śīlavān śuciḥ ||3-47-11|| viśālākṣo mahābāhuḥ sarva bhūta hite rataḥ |kāmārtaḥ ca mahārājaḥ pitā daśarathaḥ svayam ||3-47-12|| kaikeyyāḥ priya kāmārtham tam rāmam na abhiṣecayat |abhiṣekāya tu pituḥ samīpam rāmam āgatam ||3-47-13|| kaikeyī mama bhartāram iti uvāca drutam vacaḥ |tava pitrā samājñaptam mama idam śṛṇu rāghava ||3-47-14|| bharatāya pradātavyam idam rājyam akaṇṭakam |tvayā tu khalu vastavyam nava varṣāṇi paṃca ca ||3-47-15|| vane pravraja kākutstha pitaram mocaya anṛtāt |tathā iti uvāca tām rāmaḥ kaikeyīm akuto bhayaḥ ||3-47-16|| cakāra tat vacaḥ tasyā mama bhartā dṛḍha vrataḥ |dadyāt na pratigṛhṇīyāt satyam brūyāt na ca anṛtam ||3-47-17|| etat brāhmaṇa rāmasya vratam dhruvam anuttamam |tasya bhrātā tu vaimātro lakṣmaṇo nāma vīryavān ||3-47-18|| rāmasya puruṣavyāghraḥ sahāyaḥ samare arihā |sa bhrātā lakṣmaṇo nāma dharma cārī dṛḍha vrataḥ ||3-47-19|| anvagacchat dhanuṣ pāṇiḥ pravrajaṃtam mayā saha |jaṭī tāpasa rūpeṇa mayā saha saha anujaḥ ||3-47-20|| praviṣṭo daṃḍakāraṇyam dharma nityo dhṛḍha vrataḥ |te vayam pracyutā rājyāt kaikeyyāḥ tu kṛte trayaḥ ||3-47-21|| vicarāma dvija śreṣṭha vanam gaṃbhīram ojasā |samāśvasa muhūrtam tu śakyam vastum iha tvayā ||3-47-22|| āgamiṣyati me bhartā vanyam ādāya puṣkalam |rurūn godhān varāhān ca hatvā ādāya amiṣān bahu ||3-47-23|| saḥ tvam nāma ca gotram ca kulam ācakṣva tattvataḥ |ekaḥ ca daṇḍakāraṇye kim artham carasi dvija ||3-47-24|| evam bruvatyām sītāyām rāma patnīām mahābalaḥ |pratyuvāca uttaram tīvram rāvaṇo rākṣasādhipaḥ ||3-47-25|| yena vitrāsitā lokāḥ sa deva asura mānuṣā |aham saḥ rāvaṇo nāma sīte rakṣo gaṇa īśvaraḥ ||3-47-26|| tvām tu kāṃcana varṇa ābhām dṛṣṭvā kauśeya vāsinīm |ratim svakeṣu dāreṣu na adhigacchāmi anindite ||3-47-27|| bahvīnām uttama strīṇām āhṛtānām itaḥ tataḥ |sarvāsām eva bhadram te mama agra mahiṣī bhava ||3-47-28|| laṃkā nāma samudrasya madhye mama mahāpurī |sāgareṇa parikṣiptā niviṣṭā giri mūrdhani ||3-47-29|| tatra sīte mayā sārdham vaneṣu vicariṣyasi |na ca asya vana vāsasya spṛhayiṣyasi bhāmini ||3-47-30|| paṃca dāsyaḥ sahasrāṇi sarva ābharaṇa bhūṣitāḥ |sīte paricariṣyanti bhāryā bhavasi me yadi ||3-47-31|| rāvaṇena evam uktā tu kupitā janaka ātmajā |pratyuvāca anavadyāṃgī tam anādṛtya rākṣasam ||3-47-32|| mahā girim iva akaṃpyam mahendra sadṛśam patim |mahā udadhim iva akṣobhyam aham rāmam anuvratā ||3-47-33|| sarva lakṣaṇa saṃpannam nyagrodha pari maṇḍalam |satya saṃdham mahābhāgam rāmam anuvratā ||3-47-34|| mahābāhum mahoraskam siṃha vikrāṃta gāminam |nṛsiṃham siṃha saṃkāśam aham rāmam anuvratā ||3-47-35|| pūrṇa candra ānanam vīram rāja vatsam jitendriyam |pṛthu kīrtim mahābāhum aham rāmam anuvratā ||3-47-36|| tvam punaḥ jaṃbukaḥ siṃhīm mām iha icchasi durlabhām |na aham śakyā tvayā spraṣṭum ādityasya prabhā yathā ||3-47-37|| pādapān kāṃcanān nūnam bahūn paśyasi maṃdabhāk |rāghavasya priyām bhāryām yaḥ tvam icchasi rākṣasa ||3-47-38|| kṣudhitasya ca siṃhasya mṛga śatroḥ tarasvinaḥ |āśī viṣasya vadanāt damṣṭrām ādātum icchasi ||3-47-39|| maṃdaram parvata śreṣṭham pāṇinā hartum icchasi |kāla kūṭam viṣam pītvā svastimān gaṃtum icchasi ||3-47-40|| akṣi sūcyā pramṛjasi jihvayā leḍhi ca kṣuram |rāghavasya priyām bhāryām adhigaṃtum tvam icchasi ||3-47-41|| avasajya śilām kaṇṭhe samudram tartum icchasi |sūryā candramasau ca ubhau prāṇibhyām hartum icchasi ||3-47-42|| yo rāmasya priyām bhāryām pradharṣayitum icchasi |agnim prajvalitam dṛṣṭvā vastreṇa āhartum icchasi ||3-47-43|| kalyāṇa vṛttām yo bhāryām rāmasya hartum icchasi |ayo mukhānām śūlānām agre caritum icchasi |rāmasya sadṛśīm bhāryām yo adhigaṃtum tvam icchasi ||3-47-44|| yad aṃtaram siṃha śṛgālayoḥ vaneyad aṃtaram syandanikā samudrayoḥ |sura agrya sauvīrakayoḥ yad aṃtaramtad aṃtaram dāśaratheḥ tava eva ca ||3-47-45|| yad aṃtaram kāṃcana sīsa lohayoḥyad aṃtaram candana vāri paṃkayoḥ |yad aṃtaram hasti biḍālayoḥ vanetad aṃtaram daśaratheḥ tava eva ca ||3-47-46|| yad aṃtaram vāyasa vainateyayoḥyad aṃtaram madgu mayūrayoḥ api |yad aṃtaram haṃsa gṛdhrayoḥ vanetad aṃtaram dāśaratheḥ tava eva ca ||3-47-47|| tasmin sahasrākṣa sama prabhāverāme sthite kārmuka bāṇa pāṇau |hṛtā api te aham na jarām gamiṣyevajram yathā makṣikayā avagīrṇam ||3-47-48|| iti iva tat vākyam aduṣṭa bhāvāsuduṣṭam uktvā rajanī caram tam |gātra prakaṃpāt vyathitā babhūvavāta uddhatā sā kadalī iva tanvī ||3-47-49|| tām vepamānām upalakṣya sītāmsa rāvaṇo mṛtyu sama prabhāvaḥ |kulam balam nāma ca karma ca ātmanaḥsamācacakṣe bhaya kāraṇa artham ||3-47-50|| evam bruvatyām sītāyām saṃrabdhaḥ paruṣa akṣaram |lalāṭe bhrukuṭīm kṛtvā rāvaṇaḥ prati uvāca ha ||3-48-1|| bhrātā vaiśravaṇasya aham sāpatno varavarṇini |rāvaṇo nāma bhadram te daśagrīvaḥ pratāpavān ||3-48-2|| yasya devāḥ sa gaṃdharvāḥ piśāca pataga uragāḥ |vidravanti bhayāt bhītā mṛtyoḥ iva sadā prajāḥ ||3-48-3|| yena vaiśravaṇo bhrātā vaimātraḥ kāraṇāṃtare |dvandvam āsāditaḥ krodhāt raṇe vikramya nirjitaḥ ||3-48-4|| mat bhaya ārtaḥ parityajya svam adhiṣṭhānam ṛddhimat |kailāsam parvata śreṣṭham adhyāste nara vāhanaḥ ||3-48-5|| yasya tat puṣpakam nāma vimānam kāmagam śubham |vīryād āvarjitam bhadre yena yāmi vihāyasam ||3-48-6|| mama saṃjāta roṣasya mukham dṛṣṭvā eva maithili |vidravanti paritrastāḥ surāḥ śakra purogamāḥ ||3-48-7|| yatra tiṣṭhāmi aham tatra māruto vāti śankitaḥ |tīvra aṃśuḥ śiśira aṃśuḥ ca bhayāt saṃpadyate raviḥ ||3-48-8|| niṣkaṃpa patrāḥ taravo nadyaḥ ca stimita udakāḥ |bhavanti yatra tatra aham tiṣṭhāmi ca carāmi ca ||3-48-9|| mama pāre samudrasya laṃkā nāma purī śubhā |saṃpūrṇā rākṣasaiḥ ghoraiḥ yathā indrasya amarāvatī ||3-48-10|| prākāreṇa parikṣiptā pāṇḍureṇa virājitā |hema kakṣyā purī ramyā vaidūryamaya toraṇā ||3-48-11|| hasti aśva ratha saṃbhādhā tūrya nāda vināditā |sarva kāma phalaiḥ vṛkṣaiḥ saṃkula udyāna bhūṣitā ||3-48-12|| tatra tvam vasa he sīte rājaputri mayā saha |na smariṣyasi nārīṇām mānuṣīṇām manasvini ||3-48-13|| bhuṃjānā mānuṣān bhogān divyān ca varavarṇini |na smariṣyasi rāmasya mānuṣasya gata āyuṣaḥ ||3-48-14|| sthāpayitvā priyam putram rājñā daśarathena yaḥ |manda vīryaḥ suto jyeṣṭhaḥ tataḥ prasthāpito vanam ||3-48-15|| tena kim bhraṣṭa rājyena rāmeṇa gata cetasā |kariṣyasi viśālākṣi tāpasena tapasvinā ||3-48-16|| sarva rākṣasa bhartāram kāmaya - kāmāt - svayam āgatam |na manmatha śara āviṣṭam prati ākhyātum tvam arhasi ||3-48-17|| prati ākhyāya hi mām bhīru paritāpam gamiṣyasi |caraṇena abhihatya iva purūravasam ūrvaśī ||3-48-18|| aṃgulyā na samo rāmo mama yuddhe sa mānuṣaḥ |tava bhāgyen saṃprāptam bhajasva varavarṇini ||3-48-19|| evam uktā tu vaidehī kruddhā saṃrakta locanā |abravīt paruṣam vākyam rahite rākṣasa adhipam ||3-48-20|| katham vaiśravaṇam devam sarva deva namaskṛtam |bhrātaram vyapadiśya tvam aśubham kartum icchasi ||3-48-21|| avaśyam vinaśiṣyanti sarve rāvaṇa rākṣasāḥ |yeṣām tvam karkaśo rājā durbuddhiḥ ajita indriyaḥ ||3-48-22|| apahṛtya śacīm bhāryām śakyam indrasya jīvitum |na hi rāmasya bhāryām mām apanīya asti jīvitam ||3-48-23|| jīvet ciram vajra dharasya hastātśacīm pradhṛṣya apratirūpa rūpām |na mā dṛśīm rākṣasa dharṣayitvāpīta amṛtasya api tava asti mokṣaḥ ||3-48-24|| sītāyā vacanam śrutvā daśagrīvaḥ pratāpavān |haste hastam samāhatya cakāra sumahat vapuḥ ||3-49-1|| sa maithilīm punaḥ vākyam babhāṣe vākya kovidaḥ |na unmattayā śrutau manye mama vīrya parākramau ||3-49-2|| ud vaheyam bhujābhyām tu medinīm aṃbare sthitaḥ |āpibeyam samudram ca mṛtyum hanyām raṇe sthitaḥ ||3-49-3|| arkam tuṃdyām śaraiḥ tīkṣṇair vibhiṃdyām hi mahītalam |kāma rūpiṇam unmatte paśya mām kāmadam patim ||3-49-4|| evam uktavataḥ tasya rāvaṇasya śikhi prabhe |kruddhasya hari paryante rakte netre babhūvatuḥ ||3-49-5|| sadyaḥ saumyam parityajya tīkṣṇa rūpam sa rāvaṇaḥ |svam rūpam kāla rūpa ābham bheje vaiśravaṇa anujaḥ ||3-49-6|| saṃrakta nayanaḥ śrīmān tapta kāṃcana bhūṣaṇaḥ |krodhena mahatā āviṣṭo nīla jīmūta sannibhaḥ ||3-49-7|| daśa āsyo viṃśati bhujo babhūva kṣaṇadā caraḥ |sa parivrājaka cchadma mahākāyo vihāya tat ||3-49-8|| pratipede svakam rūpam rāvaṇo rākṣasa adhipaḥ |rakta aṃbara dharaḥ tasthau strī ratnam prekṣya maithilīm ||3-49-9|| sa tām asita keśa antām bhāskarasya prabhām iva |vasana ābharaṇa upetām maithilīm rāvaṇo abravīt ||3-49-10|| triṣu lokeṣu vikhyātam yadi bhartāram icchasi |mām āśraya varārohe tava aham sadṛśaḥ patiḥ ||3-49-11|| mām bhajasva cirāya tvam aham ślāghyaḥ patiḥ tava |na eva ca aham kvacit bhadre kariṣye tava vipriyam ||3-49-12|| tyajyatām mānuṣo bhāvo mayi bhāvaḥ praṇīyatām |rājyāt cyutam asiddha artham rāmam parimita āyuṣam ||3-49-13|| kaiḥ guṇaiḥ anuraktā asi mūḍhe paṇḍita mānini |yaḥ striyā vacanāt rājyam vihāya sasuhṛt janam ||3-49-14|| asmin vyāla anucarite vane vasati durmatiḥ |iti uktvā maithilīm vākyam priya arhām priya vādinīm ||3-49-15|| abhigamya suduṣṭa ātmā rākṣasaḥ kāma mohitaḥ |jagrāha rāvaṇaḥ sītām budhaḥ khe rohiṇīm iva ||3-49-16|| vāmena sītām padmākṣīm mūrdhajeṣu kareṇa saḥ |ūrvoḥ tu dakṣiṇena eva parijagrāha pāṇinā ||3-49-17|| tam dṛṣṭvā giri śṛṃga ābham tīkṣṇa daṃṣṭram mahā bhujam |prādravan mṛtyu saṃkāśam bhaya ārtā vana devatāḥ ||3-49-18|| sa ca māyāmayo divyaḥ khara yuktaḥ khara svanaḥ |pratyadṛśyata hemāṃgo rāvaṇasya mahārathaḥ ||3-49-19|| tataḥ tām paruṣaiḥ vākyaiḥ abhitarjya mahāsvanaḥ |aṃkena ādāya vaidehīm ratham āropayat tadā ||3-49-20|| sā gṛhītā aticukrośa rāvaṇena yaśasvinī |rāmā iti sītā duḥkha ārtā rāmam dūram gatam vane ||3-49-21|| tām akāmām sa kāma ārtaḥ pannaga indra vadhūm iva |viveṣṭamānām ādāya utpapāta atha rāvaṇaḥ ||3-49-22|| tataḥ sā rākṣasendreṇa hriyamāṇā vihāyasā |bhṛśam cukrośa mattā iva bhrāṃta cittā yathā āturā ||3-49-23|| hā lakṣmaṇa mahābāho guru citta prasādaka |hriyamāṇām na jānīṣe rakṣasā kāma rūpiṇā ||3-49-24|| jīvitam sukham arthām ca dharma hetoḥ parityajan |hriyamāṇām adharmeṇa mām rāghava na paśyasi ||3-49-25|| nanu nāma avinītānām vinetā asi paraṃtapa |katham evam vidham pāpam na tvam śāssi hi rāvaṇam ||3-49-26|| nanu sadyo avinītasya dṛśyate karmaṇaḥ phalam |kālo api aṃgī bhavati atra sasyānām iva paktaye ||3-49-27|| tvam karma kṛtavān etat kāla upahata cetanaḥ |jīvita aṃtakaram ghoram rāmāt vyasanam āpnuhi ||3-49-28|| hanta idānīm sakāmā tu kaikeyī bāndhavaiḥ saha |hriyeyam dharma kāmasya dharma patnī yaśasvinaḥ ||3-49-29|| āmaṃtraye janasthānam karṇikārān ca puṣpitān |kṣipram rāmāya śaṃsadhvam sītām harati rāvaṇaḥ ||3-49-30|| haṃsa sārasa saṃghuṣṭām vande godāvarīm nadīm |kṣipram rāmāya śaṃsa tvam sītām harati rāvaṇaḥ ||3-49-31|| daivatāni ca yānti asmin vane vividha pādape |namaskaromi aham tebhyo bhartuḥ śaṃsata mām hṛtām ||3-49-32|| yāni kānicit api atra sattvāni nivasanti uta |sarvāṇi śaraṇam yāmi mṛga pakṣi gaṇān api ||3-49-33|| hriyamāṇām priyām bhartuḥ prāṇebhyo api garīyasīm |vivaśa apahṛtā sītā rāvaṇena iti śaṃsata ||3-49-34|| viditvā mām mahābāhuḥ amutra api mahābalaḥ |āneṣyati parākramya vaivasvata hṛtām api ||3-49-35|| sā tadā karuṇā vāco vilapaṃtī suduḥkhitā |vanaspati gatam gridhram dadarśa āyata locanā ||3-49-36|| sā tam ud vīkṣya suśroṇī rāvaṇasya vaśam gatā |samākraṃdat bhayaparā duḥkha upahatayā girā ||3-49-37|| jaṭāyo paśya mama ārya hriyamāṇam anātha vat |anena rākṣasedreṇa karuṇam pāpa karmaṇā ||3-49-38|| na eṣa vārayitum śakyaḥ tvayā krūro niśācara |sattvavān jitakāśī ca sa āyudhaḥ caiva durmatiḥ ||3-49-39|| rāmāya tu yathā tattvam jaṭāyo haraṇam mama |lakṣmaṇāya ca tat sarvam ākhyātavyam aśeṣataḥ ||3-49-40|| tam śabdam avasuptasya jaṭāyuḥ atha śuśruve |niraikṣat rāvaṇam kṣipram vaidehīm ca dadarśa saḥ ||3-50-1|| tataḥ parvata śṛṃga ābhaḥ tīkṣṇa tuṇḍaḥ khaga uttamaḥ |vanaspati gataḥ śrīmān vyājahāra śubhām giram ||3-50-2|| daśagrīva sthito dharme purāṇe satya saṃśrayaḥ |bhrātaḥ saḥ tvam ninditam karma kartum na arhasi saṃpratām ||3-50-3|| jaṭāyuḥ nāma nāmnā aham gṛdhra rājo mahābalaḥ |rājā sarvasya lokasya mahendra varuṇa upamaḥ ||3-50-4|| lokānām ca hite yukto rāmo daśaratha ātmajaḥ |tasya eṣā loka nāthasya dharma patnī yaśasvinī ||3-50-5|| sītā nāma varārohā yām tvam hartum iha icchasi |katham rājā sthito dharme para dārān parāmṛśet ||3-50-6|| rakṣaṇīyā viśeṣeṇa rāja dārā mahābalaḥ |nivartaya gatim nīcām para dāra abhimarśanāt ||3-50-7|| na tat samācaret dhīro yat paro asya vigarhayet |yathā ātmanaḥ tathā anyeṣām dārā rakṣyā vimarśanāt ||3-50-8|| artham vā yadi vā kāmam śiṣṭāḥ śāstreṣu anāgatam |vyavasyanti anu rājānam dharmam paulastya naṃdana ||3-50-9|| rājā dharmaḥ ca kāmaḥ ca dravyāṇām ca uttamo nidhiḥ |dharmaḥ śubham vā pāpam vā rāja mūlam pravartate ||3-50-10|| pāpa svabhāvaḥ capalaḥ katham tvam rakṣasām vara |aiśvaryam abhisaṃprāpto vimānam iva duṣkṛtī ||3-50-11|| kāma svabhāvo yaḥ saḥ asau na śakyaḥ tam pramārjitum |na hi duṣṭa ātmanām āryam āvasati ālaye ciram ||3-50-12|| viṣaye vā pure vā te yadā rāmo mahābalaḥ |na aparādhyati dharmātmā katham tasya aparādhyasi ||3-50-13|| yadi śūrpaṇakhā hetoḥ janasthāna gataḥ kharaḥ |ativṛtto hataḥ pūrvam rāmeṇa akliṣṭa karmaṇā ||3-50-14|| atra brūhi yathā tattvam ko rāmasya vyatikramaḥ |yasya tvam loka nāthasya hṛtvā bhāryām gamiṣyasi ||3-50-15|| kṣipram visṛja vaidehīm mā tvā ghoreṇa cakṣuṣā |dahet dahanabhūtena vṛtram indra aśaniḥ yathā ||3-50-16|| sarpam āśīviṣam baddhvā vastra ante na avabudhyase |grīvāyām pratimuktam ca kāla pāśam na paśyasi ||3-50-17|| sa bhāraḥ saumya bhartavyo yo naram na avasādayet |tat annam api bhoktavyam jīryate yat anāmayam ||3-50-18|| yat kṛtvā na bhavet dharmo na kīrtiḥ na yaśaḥ dhruvam |śarīrasya bhavet khedaḥ kaḥ tat karma samācaret ||3-50-19|| ṣaṣṭi varṣa sahasrāṇi jātasya mama rāvaṇa |pitṛ paitāmaham rājyam yathāvat anutiṣṭhataḥ ||3-50-20|| vṛddho aham tvam yuvā dhanvī sa rathaḥ kavacī śarī |na ca api ādāya kuśalī vaidehīm na gamiṣyasi ||3-50-21|| na śaktaḥ tvam balāt hartum vaidehīm mama paśyataḥ |hetubhiḥ nyāya saṃyuktaiḥ dhruvām veda śrutīm iva ||3-50-22|| yudhyasva yadi śūro asi muhūrtam tiṣṭha rāvaṇa |śayiṣyase hato bhūmau yathā pūrvam kharaḥ tathā ||3-50-23|| asakṛt saṃyuge yena nihatā daitya dānavāḥ |na cirāt cīra vāsāḥ tvām rāmo yudhi vadhiṣyati ||3-50-24|| kim nu śakyam mayā kartum gatau dūram nṛpa ātmajau |kṣipram tvam naśyase nīca tayoḥ bhīto na saṃśayaḥ ||3-50-25|| na hi me jīvamānasya nayiṣyasi śubhām imām |sītām kamala patra akṣīm rāmasya mahaṣīm priyām ||3-50-26|| avaśyam tu mayā kāryam priyam tasya mahātmanaḥ |jīvitena api rāmasya tathā daśarathasya ca ||3-50-27|| tiṣṭha tiṣṭha daśagrīva muhūrtam paśya rāvaṇa |vṛntāt iva phalam tvām tu pātayeyam ratha uttamāt |yuddha ātithyam pradāsyāmi yathā prāṇam niśā cara ||3-50-28|| iti uktaḥ krodha tāmrākṣaḥ tapta kāṃcana kuṇḍalaḥ |rākṣasendro abhidudrāva patagendram amarṣaṇaḥ ||3-51-1|| sa saṃprahāraḥ tumulaḥ tayoḥ tasmin mahā mṛdhe |babhūva vāta uddhatayoḥ meghayoḥ gagane yathā ||3-51-2|| tat babhūva adbhutam yuddham gṛdhra rākṣasayoḥ tadā |sapakṣayoḥ mālyavatoḥ mahā parvatayoḥ iva ||3-51-3|| tato nālīka nārācaiḥ tīkṣṇa agraiḥ ca vikarṇibhiḥ |abhyavarṣat mahāghoraiḥ gṛdhra rājam mahābalaḥ ||3-51-4|| sa tāni śara jālāni gṛdhraḥ patraratha īśvaraḥ |jaṭāyuḥ pratijagrāha rāvaṇa astrāṇi saṃyuge ||3-51-5|| tasya tīkṣṇa nakhābhyām tu caraṇābhyām mahābalaḥ |cakāra bahudhā gātre vraṇān pataga sattamaḥ ||3-51-6|| atha krodhāt daśagrīvaḥ jagrāha daśa mārgaṇān |mṛtyu daṇḍa nibhān ghorān śatror nidhana kānkṣayā ||3-51-7|| sa taiḥ bāṇaiḥ mahāvīryaḥ pūrṇa muktaiḥ ajihma gaiḥ |bibheda niśitaiḥ tīkṣṇaiḥ gṛdhram ghoraiḥ śilī mukhaiḥ ||3-51-8|| sa rākṣasa rathe paśyan jānakīm bāṣpa locanām |aciṃtayitvā bāṇām tān rākṣasam samabhidravat ||3-51-9|| tato asya saśaram cāpam muktā maṇi vibhūṣitam |caraṇābhyām mahātejā babhaṃja patagottamaḥ ||3-51-10|| tato anyat dhanuḥ ādāya rāvaṇaḥ krodha mūrcchitaḥ |vavarṣa śara varṣāṇi śataśo atha sahasraśaḥ ||3-51-11|| śaraiḥ āvāritaḥ tasya saṃyuge patageśvaraḥ |kulāyam abhisaṃprāptaḥ pakṣiḥ iva babhau tadā ||3-51-12|| sa tāni śara jālāni pakṣābhyām tu vidhūya ha |caraṇābhyām mahātejā babhaṃja asya mahat dhanuḥ ||3-51-13|| tat ca agni sadṛśam dīptam rāvaṇasya śarāvaram |pakṣābhyām ca mahātejā vyadhunot patageśvaraḥ ||3-51-14|| kāṃcana uraḥ chadān divyān piśāca vadanān kharān |tān ca asya java saṃpannān jaghāna samare balī ||3-51-15|| atha triveṇu saṃpannam kāmagam pāvaka arciṣam |maṇi sopāna citra aṃgam babhaṃja ca mahāratham ||3-51-16|| pūrṇa candra pratīkāśam chatram ca vyajanaiḥ saha |pātayāmāsa vegena grāhibhī rākṣasaiḥ saha ||3-51-17|| sāratheḥ ca asya vegena tuṇḍena ca mahat śiraḥ |punaḥ vyapāharat śrīmān pakṣirājo mahābalaḥ ||3-51-18|| sa bhagna dhanvā viratho hata aśvo hata sārathiḥ |aṃkena ādāya vaidehīm papāta bhuvi rāvaṇaḥ ||3-51-19|| dṛṣṭvā nipatitam bhūmau rāvaṇam bhagna vāhanam |sādhu sādhu iti bhūtāni gṛdhra rājam apūjayan ||3-51-20|| pariśrāntam tu tam dṛṣṭvā jarayā pakṣi yūthapam |utpapāta punar hṛṣṭo maithilīm gṛhya rāvaṇaḥ ||3-51-21|| tam prahṛṣṭam nidhāya aṃke rāvaṇam janaka ātmajām |gacchaṃtam khaḍga śeṣam ca praṇaṣṭa hata sādhanam ||3-51-22|| gṛdhra rājaḥ samutpatya rāvaṇam samabhidravat |samāvāryam mahātejā jaṭāyuḥ idam abravīt ||3-51-23|| varja saṃsparśa bāṇasya bhāryām rāmasya rāvaṇa |alpa buddhe harasi enām vadhāya khalu rakṣasām ||3-51-24|| sa mitra bandhuḥ sa amātyaḥ sa balaḥ sa paricchadaḥ |viṣa pānam pibasi etat pipāsita iva udakam ||3-51-25|| anubaṃdham ajānaṃtaḥ karmaṇām avicakṣaṇāḥ |śīghram eva vinaśyanti yathā tvam vinaśiṣyasi ||3-51-26|| baddhaḥ tvam kāla pāśena kva gataḥ tasya mokṣyase |vadhāya baḍiśam gṛhya sa amiṣam jalajo yathā ||3-51-27|| na hi jātu durādharṣau kākutsthau tava rāvaṇa |dharṣaṇam ca āśramasya asya kṣamiṣyete tu rāghavau ||3-51-28|| yathā tvayā kṛtam karma bhīruṇā loka garhitam |taskara ācarito mārgo na eṣa vīra niṣevitaḥ ||3-51-29|| yudhyasva yadi śūro asi muhūrtam tiṣṭha rāvaṇa |śayiṣyase hato bhūmau yathā bhrātā kharaḥ tathā ||3-51-30|| pareta kāle puruṣo yat karma pratipadyate |vināśāya ātmano adharmyam pratipanno asi karma tat ||3-51-31|| pāpa anubaṃdho vai yasya karmaṇaḥ ko nu tat pumān |kurvīta loka adhipatiḥ svayaṃbhūḥ bhagavān api ||3-51-32|| evam uktvā śubham vākyam jaṭāyuḥ tasya rakṣasaḥ |nipapāta bhṛśam pṛṣṭhe daśagrīvasya vīryavān ||3-51-33|| tam gṛhītvā nakhaiḥ tīkṣṇaiḥ vidadāra samaṃtataḥ |adhirūḍho gaja āroho yathā syāt duṣṭa vāraṇam ||3-51-34|| vidadāra nakhaiḥ asya tuṇḍam pṛṣṭhe samarpayan |keśān ca utpāṭayāmāsa nakha pakṣa mukha āyudhaḥ ||3-51-35|| sa tathā gṛdhra rājena kliśyamāno muhur muhuḥ |amarṣa sphurita oṣṭhaḥ san prākaṃpata sa rākṣasaḥ ||3-51-36|| saṃpariṣvajya vaidehīm vāmena aṃkena rāvaṇaḥ |talena abhijaghāna ārto jaṭāyum krodha mūrcitaḥ ||3-51-37|| jaṭāyuḥ tam atikramya tuṇḍena asya khaga adhipaḥ |vāma bāhūn daśa tadā vyapāharat arindamaḥ ||3-51-38|| saṃcchinna bāhoḥ sadyo vai bāhavaḥ sahasā abhavan |viṣa jvālāvalī yuktā valmīkat iva pannagāḥ ||3-51-39|| tataḥ kroddhāt daśagrīvaḥ sītām utsṛjya vīryavān |muṣṭibhyām caraṇābhyām ca gṛdhra rājam apothayat ||3-51-40|| tato muhūrtam saṃgrāmo babhūva atula vīryayoḥ |rākṣasānām ca mukhyasya pakṣiṇām pravarasya ca ||3-51-41|| tasya vyāyacchamānasya rāmasya arthe atha rāvaṇaḥ |pakṣau pādau ca pārśvau ca khaḍgam uddhṛtya so acchinat ||3-51-42|| sa chinna pakṣaḥ sahasā rakṣasā raudra karmaṇā |nipapāta mahā gṛdhro dharaṇyām alpa jīvitaḥ ||3-51-43|| tam dṛṣṭvā patitam bhūmau kṣataja ārdram jaṭāyuṣam |abhyadhāvata vaidehī sva baṃdhum iva duḥkhitā ||3-51-44|| tam nīla jīmūta nikāśa kalpamsupāṇḍura uraskam udāra vīryam |dadarśa laṃkā adhipatiḥ pṛthivyāmjaṭāyuṣam śāntam iva agni dāvam ||3-51-45|| tataḥ tu tam patraratham mahī talenipātitam rāvaṇa vega marditam |punaḥ ca saṃgṛhya śaśi prabha ānanāruroda sītā janaka ātmajā tadā ||3-51-46|| sā tu tārā adhipa mukhī rāvaṇena nirīkṣya tam |gṛdhra rājam vinihatam vilalāpa suduḥkhitā ||3-52-1|| nimittam lakṣaṇam svapnam śakuni svara darśanam |avaśyam sukha duḥkheṣu narāṇām paridṛśyate ||3-52-2|| na nūnam rāma jānāsi mahat vyasanam ātmanaḥ |dhāvanti nūnam kākutstha mat artham mṛga pakṣiṇaḥ ||3-52-3|| ayam hi kṛpayā rāma mām trātum iha saṃgataḥ |śete vinihato bhūmau mama abhāgyāt vihaṃgamaḥ ||3-52-4|| trāhi mām adya kākutstha lakṣmaṇa iti varāṃganā |su saṃtrastā samākraṃdat śṛṇvatām tu yathā antike ||3-52-5|| tām kliṣṭa mālya ābharaṇām vilapantīm anāthavat |abhyadhāvata vaidehīm rāvaṇo rākṣasa adhipaḥ ||3-52-6|| tām latām iva veṣṭantīm āliṃgantīm mahādrumān |muṃca muṃca iti bahuśaḥ pravadan rākṣasa adhipaḥ ||3-52-7|| krośantīm rāma rāma iti rāmeṇa rahitām vane |jīvita antāya keśeṣu jagrāha antaka saṃnibhaḥ ||3-52-8|| pradharṣitāyām vaidehyām babhūva sa carā acaram |jagat sarvam amaryādam tamasā andhena saṃvṛtam ||3-52-9|| na vāti mārutaḥ tatra niṣ prabho abhūt divākaraḥ |dṛṣṭvā sītām parā mṛṣṭām devo divyena cakṣuṣā ||3-52-10|| kṛtam kāryam iti śrīmān vyājahāra pitāmahaḥ |prahṛṣṭā vyathitāḥ ca āsan sarve te parama ṛṣayaḥ ||3-52-11|| dṛṣṭvā sītām parā mṛṣṭām daṇḍakāraṇya vāsinaḥ |rāvaṇasya vināśam ca prāptam buddhvā yadṛcchayā ||3-52-12|| sa tu tām rāma rāma iti rudantīm lakṣmaṇa iti ca |jagāma ādāya ca ākāśam rāvaṇo rākṣaseśvara ||3-52-13|| tapta ābharaṇa varṇa angī pīta kauśeya vāsanī |rarāja rāja putrī tu vidyut saudāmanī yathā ||3-52-14|| uddhūtena ca vastreṇa tasyāḥ pītena rāvaṇaḥ |adhikam paribabhrāja giriḥ dīpa iva agninā ||3-52-15|| tasyāḥ parama kalyāṇyāḥ tāmrāṇi surabhīṇi ca |padma patrāṇi vaidehyā abhyakīryanta rāvaṇam - yadvā -- cyutāni padma patrāṇi rāvaṇam samāvākiran - ||3-52-16|| tasyāḥ kauśeyam uddhūtam ākāśe kanaka prabham |babhau ca āditya rāgeṇa tāmram abhram iva ātape ||3-52-17|| tasyāḥ tat vimalam - su nasam - vaktram ākāśe rāvaṇa aṃka gam |na rarāja vinā rāmam vinālam iva paṃkajam ||3-52-18|| babhūva jaladam nīlam bhittvā candra iva uditaḥ |su lalāṭam su keśa aṃtam padma garbha ābham avraṇam ||3-52-19|| śuklaiḥ su vimalair dantaiḥ prabhāvadbhiḥ alaṃkṛtam |tasyāḥ su nayanam vaktram ākāśe rāvaṇa aṃka gam ||3-52-20|| ruditam vyapamṛṣṭa asram candravat priya darśanam |su nāsam cāru tāmra oṣṭham ākāṣe hāṭaka prabham ||3-52-21|| rākṣasendra samādhūtam tasyāḥ tat vadanam śubham |śuśubhe na vinā rāmam divā candra iva uditaḥ ||3-52-22|| sā hema varṇā nīla aṃgam maithilī rākṣasa adhipam |śuśubhe kāṃcanī kāṃcī nīlam maṇim - gajam - iva āśritā ||3-52-23|| sā padma pītā hema ābhā rāvaṇam janaka ātmajā |vidyut ghanam iva āviśya śuśubhe tapta bhūṣaṇā ||3-52-24|| tasyā bhūṣaṇa ghoṣeṇa vaidehyā rākṣasa adhipaḥ |babhūva vimalo nīlaḥ saghoṣa iva toyadaḥ ||3-52-25|| uttama aṃga cyutā tasyāḥ puṣpa vṛṣṭiḥ samantataḥ |sītāyā hriyamāṇāyāḥ papāta dharaṇī tale ||3-52-26|| sā tu rāvaṇa vegena puṣpa vṛṣṭiḥ samantataḥ |samādhūtā daśagrīvam punaḥ eva abhyavartata ||3-52-27|| abhyavartata puṣpāṇām dhārā vaiśravaṇa anujam |nakṣatra mālā vimalā merum nagam iva unnatam ||3-52-28|| caraṇāt nūpuram bhraṣṭam vaidehyā ratna bhūṣitam |vidyut maṇḍala saṃkāśam papāta dharaṇī tale ||3-52-29|| taru pravāla raktā sā nīla aṃgam rākṣasa īśvaram |prāśobhayata vaidehī gajam kakṣyā iva kāṃcanī ||3-52-30|| tām mahā ulkām iva ākāśe dīpyamānām sva tejasā |jahāra ākāśam āviśya sītām vaiśravaṇa anujaḥ ||3-52-31|| tasyāḥ tāni agni varṇāni bhūṣaṇāni mahī tale |sa ghoṣāṇi avakīryanta kṣīṇāḥ tārā iva aṃbarāt ||3-52-32|| tasyāḥ stana antarāt bhraṣṭo hāraḥ tārā adhipa dyutiḥ |vaidehyā nipatan bhāti gaṃgā iva gaganāt cyutā ||3-52-33|| utpāta vāta abhihatā nānā dvija gaṇa āyutāḥ |mā bhaiḥ iti vidhūta agrā vyājahruḥ iva pādapāḥ ||3-52-34|| nalinyo dhvasta kamalāḥ trasta mīna jale carāḥ |sakhīm iva gata utsāhām śocanti iva sma maithilīm ||3-52-35|| samaṃtāt abhisaṃpatya siṃha vyāghra mṛga dvijāḥ |anvadhāvan tadā roṣāt sītām chāyā anugāminaḥ ||3-52-36|| jala prapāta asra mukhāḥ śṛngaiḥ ucchrita bāhavaḥ |sītāyām hriyamāṇāyām vikrośanti iva parvatāḥ ||3-52-37|| hriyamāṇām tu vaidehīm dṛṣṭvā dīno divākaraḥ |pravidhvasta prabhaḥ śrīmān āsīt pāṇḍura maṇḍalaḥ ||3-52-38|| na asti dharmaḥ kutaḥ satyam na ārjavam na anṛśamsatā |yatra rāmasya vaidehīm bhāryām harati rāvaṇaḥ ||3-52-39|| iti bhūtāni sarvāṇi gaṇaśaḥ paryadevayan |vitrastakā dīna mukhā ruruduḥ mṛga potakāḥ ||3-52-40|| udvīkṣya udvīkṣya nayanaiḥ asra pāta āvila īkṣaṇāḥ |supravepita gātrāḥ ca babhūvuḥ vana devatāḥ ||3-52-41|| vikrośantīm dṛḍham sītām dṛṣṭvā duḥkham tathā gatām |tām tu lakṣmaṇa rāma iti krośantīm madhura svarām ||3-52-42|| avekṣamāṇām bahuśo vaidehīm dharaṇī talam |sa tām ākula keśāntām vipramṛṣṭa viśeṣakām |jahāra ātma vināśāya daśagrīvo manasvinām ||3-52-43|| tataḥ tu sā cāru datī śuci smitāvinā kṛtā bandhu janena maithilī |apaśyatī rāghava lakṣmaṇāu ubhauvivarṇa vaktrā bhaya bhāra pīḍitā ||3-52-44|| kham utpatantam tam dṛṣṭvā maithilī janaka ātmajā |duḥkhitā parama udvignā bhaye mahati vartinī ||3-53-1|| roṣa rodana tāmrākṣī bhīmākṣam rākṣasa adhipam |rudatī karuṇam sītā hriyamāṇā idam abravīt ||3-53-2|| na vyapatrapase nīca karmaṇā anena rāvaṇa |jñātvā virahitām yo mām corayitvā palāyase ||3-53-3|| tvayā eva nūnam duṣṭātman bhīruṇā hartum icchatā |mama apavāhito bhartā mṛga rūpeṇa māyayā ||3-53-4|| yo hi mām udyataḥ trātum so api ayam vinipātitaḥ |gṛdhra rājaḥ purāṇo asau śvaśurasya sakhā mama ||3-53-5|| paramam khalu te vīryam dṛśyate rākṣasādhama |viśrāvya nāmadheyam hi yuddhe na asmi jitā tvayā ||3-53-6|| īdṛśam garhitam karma katham kṛtvā na lajjase |striyāḥ ca haraṇam nīca rahite ca parasya ca ||3-53-7|| kathayiṣyanti lokeṣu puruṣāḥ karma kutsitam |sunṛśamsam adharmiṣṭham tava śauṇḍīrya māninaḥ ||3-53-8|| dhik te śauryam ca sattvam ca yat tvayā kathitam tadā |kula ākrośakaram loke dhik te cāritram īdṛśam ||3-53-9|| kim śakyam kartum evam hi yat javena eva dhāvasi |muhūrtam api tiṣṭhasva na jīvan pratiyāsyasi ||3-53-10|| na hi cakṣuḥ patham prāpya tayoḥ pārthiva putrayoḥ |sa sainyo api samarthaḥ tvam muhūrtam api jīvitum ||3-53-11|| na tvam tayoḥ śara sparśam soḍhum śaktaḥ kathaṃcana |vane prajvalitasya iva sparśam agneḥ vihaṃgamaḥ ||3-53-12|| sādhu kṛtvā ātmanaḥ pathyam sādhu mām muṃca rāvaṇa |mat pradharṣaṇa ruṣṭo hi bhrātrā saha patiḥ mama ||3-53-13|| vidhāsyati vināśāya tvam mām yadi na muṃcasi |yena tvam vyavasāyena balāt mām hartum icchasi ||3-53-14|| vyavasāyaḥ tu te nīca bhaviṣyati nirarthakaḥ |na hi aham tam apaśyantī bhartāram vibudha upamam ||3-53-15|| utsahe śatru vaśagā prāṇān dhārayitum ciram |na nūnam ca ātmanaḥ śreyaḥ pathyam vā samavekṣase ||3-53-16|| mṛtyu kāle yathā martyo viparītāni sevate |mumūrṣūṇām tu sarveṣām yat pathyam tat na rocate ||3-53-17|| paśyāmi iva hi kaṇṭhe tvām kāla pāśa avapāśitam |yathā ca asmin bhaya sthāne na bibheṣi daśānana ||3-53-18|| vyaktam hiraṇmayān hi tvam saṃpaśyasi mahī ruhān |nadīm vaitaraṇīm ghorām rudhira ogha vivāhinīm ||3-53-19|| khaḍga patra vanam caiva bhīmam paśyasi rāvaṇa |tapta kāṃcana puṣpām ca vaidūrya pravara cchadām ||3-53-20|| drakṣyase śālmalīm tīkṣṇām āyasaiḥ kaṇṭakaiḥ citām |na hi tvam īdṛśam kṛtvā tasya alīkam mahātmanaḥ ||3-53-21|| dhāritum śaksyasi ciram viṣam pītvā iva nirghṛṇaḥ |baddhaḥ tvam kāla pāśena durnivāreṇa rāvaṇa ||3-53-22|| kva gato lapsyase śarma bhartuḥ mama mahātmanaḥ |nimeṣa antara mātreṇa vinā bhrātaram āhave ||3-53-23|| rākṣasā nihatā yena sahasrāṇi caturdaśa |katham sa rāghavo vīraḥ sarva astra kuśalo balī ||3-53-24|| na tvām hanyāt śaraiḥ tīkṣṇaiḥ iṣṭa bhāryā apahāriṇam |etat ca anyat ca paruṣam vaidehī rāvaṇa aṃka gā |bhaya śoka samāviṣṭā karuṇam vilalāpa ha ||3-53-25|| tathā bhṛśa ārtām bahu caiva bhāṣiṇīmvilalāpa pūrvam karuṇam ca bhāminīm |jahāra pāpaḥ taruṇīm viveṣṭatīmnṛpātmajām āgata gātra vepathum ||3-53-26|| hriyamāṇā tu vaidehī kaṃcit nātham apaśyatī |dadarśa giri śṛṃgasthān paṃca vānara puṃgavān ||3-54-1|| teṣām madhye viśālākṣī kauśeyam kanaka prabham |uttarīyam varārohā śubhāni ābharaṇāni ca ||3-54-2|| mumoca yadi rāmāya śaṃseyuḥ iti bhāminī |vastram utsṛjya tan madhye vinikṣiptam sa bhūṣaṇam ||3-54-3|| saṃbhramāt tu daśagrīvaḥ tat karma na ca buddhvān |piṃgākṣāḥ tām viśālākṣīm netraiḥ animiṣaiḥ iva ||3-54-4|| vikrośantīm tadā sītām dadṛśuḥ vānara ṛṣabhāḥ |sa ca paṃpām atikramya laṃkām abhimukhaḥ purīm ||3-54-5|| jagāma rudatīm gṛhya maithilīm rākṣasa īśvaraḥ |tām jahāra susaṃhṛṣṭo rāvaṇo mṛtyum ātmanaḥ ||3-54-6|| utsaṃgena eva bhujagīm tīkṣṇa daṃṣṭrām mahāviṣām |vanāni saritaḥ śailān sarāmsi ca vihāyasā ||3-54-7|| sa kṣipram samatīyāya śaraḥ cāpāt iva cyutaḥ |timi nakra niketam tu varuṇa ālayam akṣayam ||3-54-8|| saritām śaraṇam gatvā samatīyāya sāgaram |saṃbhramāt parivṛtta ūrmī ruddha mīna mahoragaḥ ||3-54-9|| vaidehyām hriyamāṇāyām babhūva varuṇa ālayaḥ |antarikṣa gatā vācaḥ sasṛjuḥ cāraṇāḥ tadā ||3-54-10|| etat anto daśagrīva iti siddhāḥ tadā abruvan |sa tu sītām viceṣṭantīm aṃkena ādāya rāvaṇaḥ ||3-54-11|| praviveśa purīm lankām rūpiṇīm mṛtyum ātmanaḥ |saḥ abhigamya purīm laṃkām suvibhakta mahāpathām ||3-54-12|| saṃrūḍha kakṣyā bahulam svam aṃtaḥ puram āviśat |tatra tām asita apāṃgām śoka moha parāyaṇām ||3-54-13|| nidadhe rāvaṇaḥ sītām mayo māyām iva āsurīm |abravīt ca daśagrīvaḥ piśācīḥ ghora darśanāḥ ||3-54-14|| yathā na enām pumān strī vā sītām paśyati asammataḥ |muktā maṇi suvarṇāni vastrāṇi ābharaṇāni ca ||3-54-15|| yat yat icchet tat eva asyā deyam mat cchaṃdato yathā |yā ca vakṣyati vaidehīm vacanam kiṃcit apriyam ||3-54-16|| ajñānāt yadi vā jñānān na tasyā jīvitam priyam |tathā uktvā rākṣasīḥ tāḥ tu rākṣasendraḥ pratāpavān ||3-54-17|| niṣkramya antaḥ purāt tasmāt kim kṛtyam iti ciṃtayan |dadarśa aṣṭau mahāvīryān rākṣasān piśita aśanān ||3-54-18|| sa tān dṛṣṭvā mahāvīryo vara dānena mohitaḥ |uvāca tān idam vākyam praśasya bala vīryataḥ ||3-54-19|| nānā praharaṇāḥ kṣipram ito gacchata satvarāḥ |janasthānam hata sthānam bhūta pūrvam khara ālayam ||3-54-20|| tatra uṣyatām janasthāne śūnye nihata rākṣase |pauruṣam balam āśritya trāsam utsṛjya dūrataḥ ||3-54-21|| bahu sainyam mahāvīryam janasthāne niveśitam |sa dūṣaṇa kharam yuddhe nihatam rāma sāyakaiḥ ||3-54-22|| tataḥ krodho mama apūrvo dhairyasya upari vardhate |vairam ca sumahat jātam rāmam prati sudāruṇam ||3-54-23|| niryātayitum icchāmi tat ca vairam aham ripoḥ |na hi lapsyāmi aham nidrām ahatvā saṃyuge ripum ||3-54-24|| tam tu idānīm aham hatvā khara dūṣaṇa ghātinam |rāmam śarma upalapsyāmi dhanam labdhvā iva nirdhanaḥ ||3-54-25|| janasthāne vasadbhiḥ tu bhavadbhiḥ rāmam āśritā |pravṛttiḥ upanetavyā kim karoti iti tattvataḥ ||3-54-26|| apramādāt ca gaṃtavyam sarvaiḥ eva niśācaraiḥ |kartavyaḥ ca sadā yatno rāghavasya vadham prati ||3-54-27|| yuṣmākam tu balam jñātam bahuśo raṇa mūrdhani |ataḥ tu asmin janasthāne mayā yūyam niyojitāḥ ||3-54-28|| tataḥ priyam vākyam upetya rākṣasāmahāartham aṣṭau abhivādya rāvaṇam |vihāya laṃkām sahitāḥ pratasthireyato janasthānam alakṣya darśanāḥ ||3-54-29|| tataḥ tu sītām upalabhya rāvaṇaḥsusaṃprahṛṣṭaḥ parigṛhya maithilīm |prasajya rāmeṇa ca vairam uttamambabhūva mohāt muditaḥ sa rākṣasaḥ ||3-54-30|| saṃdiśya rākṣasān ghorān rāvaṇo aṣṭau mahābalān |ātmānam buddhi vaiklavyāt kṛta kṛtyam amanyata ||3-55-1|| sa ciṃtayāno vaidehīm kāma bāṇa saṃprapīḍitaḥ |praviveśa gṛham ramyam sītām draṣṭum abhitvaran ||3-55-2|| sa praviśya tu tat veśma rāvaṇo rākṣasa adhipaḥ |apaśyat rākṣasī madhye sītām duḥkha parāyaṇam ||3-55-3|| aśru pūrṇa mukhīm dīnām śoka bhāra avapīḍitām |vāyu vegaiḥ iva ākrāṃtām majjantīm nāvam arṇave ||3-55-4|| mṛga yūtha paribhraṣṭām mṛgīm śvabhiḥ iva āvṛtām |adhogata mukhīm sītām tām abhyetya niśācaraḥ ||3-55-5|| tām tu śoka vaśāt dīnām avaśām rākṣasa adhipaḥ |sa balāt darśayāmāsa gṛham deva gṛha upamam ||3-55-6|| harmya prāsāda saṃbadham strī sahasra niṣevitam |nānā pakṣi gaṇaiḥ juṣṭam nānā ratna samanvitam ||3-55-7|| dāntakaiḥ tāpanīyaiḥ ca sphāṭikai rājataiḥ tathā |vajra vaidūrya citraiḥ ca stambhaiḥ dṛṣṭi manoramaiḥ ||3-55-8|| divya dundubhi nirghoṣam tapta kāṃcana bhūṣaṇam |sopānam kāṃcanam citram āruroha tayā saha ||3-55-9|| dāntakā rājatāḥ caiva gavākṣāḥ priya darśanāḥ |hema jālā āvṛtāḥ ca āsan tatra prāsāda paṃktayaḥ ||3-55-10|| sudhā maṇi vicitrāṇi bhūmi bhāgāni sarvaśaḥ |daśagrīvaḥ sva bhavane prādarśayata maithilīm ||3-55-11|| dīrghikāḥ puṣkariṇyaḥ ca nānā puṣpa samāvṛtāḥ |rāvaṇo darśayāmāsa sītām śoka parāyaṇām ||3-55-12|| darśayitvā tu vaidehīm kṛtsnam tat bhavana uttamam |uvāca vākyam pāpātmā sītām lobhitum icchayā ||3-55-13|| daśa rākṣasa koṭyaḥ ca dvāviṃśatiḥ atha aparāḥ |varjayitvā jarā vṛddhān bālān ca rajanīcarān ||3-55-14|| teṣām prabhuḥ aham sīte sarveṣām bhīma karmaṇām |sahasram ekam ekasya mama kārya puraḥsaram ||3-55-15|| yat idam rājya taṃtram me tvayi sarvam pratiṣṭhitam |jīvitam ca viśālākṣi tvam me prāṇaiḥ garīyasī ||3-55-16|| bahvīnām uttama strīṇām mama yo asau parigrahaḥ |tāsām tvam īśvarī sīte mama bhāryā bhava priye ||3-55-17|| sādhu kim te anyayā buddhyā rocayasva vaco mama |bhajasva mā abhitaptasya prasādam kartum arhasi ||3-55-18|| parikṣiptā samudreṇa laṃkā iyam śata yojanā |na iyam dharṣayitum śakyā sa indraiḥ api sura asuraiḥ ||3-55-19|| na deveṣu na yakṣeṣu na gaṃdharveṣu na ṛṣiṣu |aham paśyāmi lokeṣu yo me vīrya samo bhavet ||3-55-20|| rājya bhraṣṭena dīnena tāpasena padātinā |kim kariṣyasi rāmeṇa mānuṣeṇa alpa tejasā ||3-55-21|| bhajasva sīte mām eva bhartā aham sadṛśaḥ tava |yauvanam hi adhruvam bhīru ramasva iha mayā saha ||3-55-22|| darśane mā kṛthāḥ buddhim rāghavasya varānane |kā asya śaktiḥ iha āgaṃtum api sīte manorathaiḥ ||3-55-23|| na śakyo vāyuḥ ākāśe pāśaiḥ baddham mahājavaḥ |dīpyamānasya vā api agneḥ grahītum vimalām śikhām ||3-55-24|| trayāṇām api lokānām na tam paśyāmi śobhane |vikrameṇa nayet yaḥ tvām mat bāhu paripālitām ||3-55-25|| laṃkāyām sumahat rājyam idam tvam anupālaya |tvat preṣyā mat vidhā caiva devāḥ ca api cara acaram ||3-55-26|| abhiṣeka udaka klinnā tuṣṭā ca ramayasva mām |duṣkṛtam yat purā karma vana vāsena tad gatam ||3-55-27|| yat ca te sukṛto dharmaḥ tasya iha phalam āpnuhi |iha sarvāṇi mālyāni divya gaṃdhāni maithili ||3-55-28|| bhūṣaṇāni ca mukhyāni tāni seva mayā saha |puṣpakam nāma suśroṇi bhrātuḥ vaiśravaṇasya me ||3-55-29|| vimānam sūrya saṃkāśam tarasā nirjitam raṇe |viśālam ramaṇīyam ca tat vimānam mano javam ||3-55-30|| tatra sīte mayā sārdham viharasva yathā sukham |vadanam padma saṃkāśam vimalam cāru darśanam ||3-55-31|| śoka ārtam tu varārohe na bhrājati vara ānane |evam vadati tasmin sā vastra antena vara aṃganā ||3-55-32|| pidhāya indu nibham sītā maṃdam aśrūn avartayat |dhyāyantīm tām iva asvasthām sītām ciṃtā hata prabhām ||3-55-33|| uvāca vacanam vīro rāvaṇo rajanī caraḥ |alam vrīḍena vaidehi dharma lopa kṛtena te ||3-55-34|| ārṣo ayam devi niṣyando yaḥ tvām abhigamiṣyati |etau pādau mayā snigdhau śirobhiḥ paripīḍitau ||3-55-35|| prasādam kuru me kṣipram vaśyo dāso aham asmi te |imāḥ śūnyā mayā vācaḥ śuṣyamāṇena bhāṣitāḥ ||3-55-36|| na ca api rāvaṇaḥ kāṃcit mūrdhnā strīm praṇameta ha |evam uktvā daśagrīvo maithilīm janaka ātmajām |kṛta anta vaśam āpanno mama iyam iti manyate ||3-55-37|| sā tathā uktā tu vaidehī nirbhayā śoka karśitā |tṛṇam antarataḥ kṛtvā rāvaṇam prati abhāṣata ||3-56-1|| rājā daśaratho nāma dharma setuḥ iva acalaḥ |satya sandhaḥ parijñāto yasya putraḥ sa rāghavaḥ ||3-56-2|| rāmo nāma sa dharmātmā triṣu lokeṣu viśrutaḥ |dīrgha bāhuḥ viśālākṣo daivatam sa patiḥ mama ||3-56-3|| ikṣvākūṇām kule jātaḥ siṃha skandho mahādyutiḥ |lakṣmaṇena saha bhrātrā yaḥ te prāṇān hariṣyati ||3-56-4|| pratyakṣam yadi aham tasya tvayā syām dharṣitā balāt |śayitā tvam hataḥ saṃkhye janasthāne yathā kharaḥ ||3-56-5|| ya ete rākṣasāḥ proktā ghora rūpā mahābalāḥ |rāghave nirviṣāḥ sarve suparṇe pannagā yathā ||3-56-6|| tasya jyā vipramuktāḥ te śarāḥ kāṃcana bhūṣaṇāḥ |śarīram vidhamiṣyanti gaṃgā kūlam iva ūrmayaḥ ||3-56-7|| asuraiḥ vā suraiḥ vā tvam yadi avadhyo asi rāvaṇa |utpādya sumahat vairam jīvan tasya na mokṣyase ||3-56-8|| sa te jīvita śeṣasya rāghavo anta karo balī |paśoḥ yūpa gatasya iva jīvitam tava durlabham ||3-56-9|| yadi paśyet sa rāmaḥ tvām roṣa dīptena cakṣuṣā |rakṣaḥ tvam adya nirdagdho yathā rudreṇa manmadhaḥ ||3-56-10|| yaḥ candram nabhaso bhūmau pātayen nāśayeta vā |sāgaram śoṣayet vā api sa sītām mocayet iha ||3-56-11|| gata āyuḥ tvam gata śrīkaḥ gata sattvo gata indriyaḥ |laṃkā vaidhavya saṃyuktā tvat kṛtena bhaviṣyati ||3-56-12|| na te pāpam idam karma sukha udarkam bhaviṣyati |yā aham nītā vinā bhāvam pati pārśvāt tvayā vanāt ||3-56-13|| sa hi devara - daivata - saṃyukto mama bhartā mahādyutiḥ |nirbhayo vīryam āśritya śūnye vasati daṇḍake ||3-56-14|| sa te vīryam darpam balam utsekam ca tathā vidham |apaneṣyati gātrebhyaḥ śara varṣeṇa saṃyuge ||3-56-15|| yadā vināśo bhūtānām dṛśyate kāla coditaḥ |tadā kārye pramādyanti narāḥ kāla vaśam gatāḥ ||3-56-16|| mām pradhṛṣya sa te kālaḥ prāpto ayam rakṣasa adhama |ātmano rākṣasānām ca vadhāya antaḥ purasya ca ||3-56-17|| na śakyā yajña madhyasthā vediḥ sruk bhāṇḍa maṇḍitā |dvijāti maṃtra saṃpūtā caṇḍālena avamarditum ||3-56-18|| tathā aham dharma nityasya dharma patnī dṛḍha vratā |tvayā saṃpraṣṭum na śakyā aham rākṣasādhama pāpinā ||3-56-19|| krīḍantī rāja haṃsena padma ṣaṃḍeṣu nityaśaḥ |haṃsī sā tṛṇa ṣaṇḍastham katham drakṣeta madgukam ||3-56-20|| idam śarīram niḥsaṃjñam bandha vā ghātayasva vā |na idam śarīram rakṣyam me jīvitam vā api rākṣasa ||3-56-21|| na tu śakyāmi upakrośam pṛthivyām dhātum ātmanaḥ |evam uktvā tu vaidehī kroddhāt su paruṣam vacaḥ ||3-56-22|| rāvaṇam maithilī tatra punaḥ na uvāca kiṃcana |sītāyā vacanam śrutvā paruṣam roma harṣaṇam ||3-56-23|| prati uvāca tataḥ sītām bhaya saṃdarśanam vacaḥ |śṛṇu maithili mat vākyam māsān dvādaśa bhāmini ||3-56-24|| kālena anena na abhyeṣi yadi mām cāru hāsini |tataḥ tvām prātaḥ āśā artham sūdāḥ chetsyanti leśaśaḥ ||3-56-25|| iti uktvā paruṣam vākyam rāvaṇaḥ śatru rāvaṇaḥ |rākṣasīḥ ca tataḥ kruddha idam vacanam abravīt ||3-56-26|| śīghram eva hi rākṣasyo vikṛtā ghora darśanāḥ |darpam asyā apaneṣyantu māṃsa śoṇita bhojanāḥ ||3-56-27|| vacanāt eva tāḥ tasya vikṛtā ghora darśanāḥ |kṛta prāṃjalayo bhūtvā maithilīm paryavārayan ||3-56-28|| sa tāḥ provāca rājā tu rāvaṇo ghora darśanāḥ |pracālya caraṇa utkarṣaiḥ dārayan iva medinīm ||3-56-29|| aśoka vanikā madhye maithilī nīyatām iti |tatra iyam rakṣyatām gūḍham yuṣmābhiḥ parivāritā ||3-56-30|| tatra enām tarjanaiḥ ghoraiḥ punaḥ sāṃtvaiḥ ca maithilīm |ānayadhvam vaśam sarvā vanyām gaja vadhūm iva ||3-56-31|| iti prati samādiṣṭā rākṣasyo rāvaṇena tāḥ |aśoka vanikām jagmuḥ maithilīm parigṛhya tu ||3-56-32|| sarvakāmaphalairvṛkṣairnānāpuṣpaphalairvṛtām - yadvā -sarva kāma phalaiḥ vṛkṣaiḥ nānā puṣpa phalaiḥ vṛtām |sarva kāla madaiḥ ca api dvijaiḥ samupasevitām ||3-56-33|| sā tu śoka parīta aṃgī maithilī janakātmajā |rākṣasī vaśam āpannā vyāghrīṇām hariṇī yathā ||3-56-34|| śokena mahatā grastā maithilī janakātmajā |na śarma labhate bhīruḥ pāśa baddhā mṛgī yathā ||3-56-35|| na vindate tatra tu śarma maithilīvirūpa netrābhiḥ atīva tarjitā |patim smarantī dayitam ca devaramvicetanā abhūt bhaya śoka pīḍitā ||3-56-36|| rākṣasam mṛga rūpeṇa carantam kāma rūpiṇam |nihatya rāmo mārīcam tūrṇam pathi nyavartata ||3-57-1|| tasya saṃtvaramāṇasya draṣṭu kāmasya maithilīm |krūra svaro atha gomāyuḥ vinanāda asya pṛṣṭhataḥ ||3-57-2|| sa tasya svaram ājñāya dāruṇam roma harṣaṇam |ciṃtayāmāsa gomāyoḥ svareṇa pariśankitaḥ ||3-57-3|| aśubham bata manye aham gomāyuḥ vāśyate yathā |svasti syāt api vaidehyā rākṣasaiḥ bhakṣaṇam vinā ||3-57-4|| mārīcena tu vijñāya svaram ālakṣya māmakam |vikruṣṭam mṛga rūpeṇa lakṣmaṇaḥ śṛṇuyāt yadi ||3-57-5|| sa saumitriḥ svaram śrutvā tām ca hitvā atha maithilīm |tayā eva prahitaḥ kṣipram mat sakāśam iha eṣyati ||3-57-6|| rākṣasaiḥ sahitair nūnam sītāyā īpsito vadhaḥ |kāṃcanaḥ ca mṛgo bhūtvā vyapanīya āśramāt tu mām ||3-57-7|| dūram nītvā atha mārīco rākṣaso abhūt śara āhataḥ |hā lakṣmaṇa hato asmi iti yat vākyam vyajahāra ha ||3-57-8|| api svasti bhavet dvābhyām rahitābhyām mayā vane |janasthāna nimittam hi kṛta vairo asmi rākṣasaiḥ ||3-57-9|| nimittāni ca ghorāṇi dṛśyante adya bahūni ca |iti evam ciṃtayan rāmaḥ śrutvā gomāyu niḥsvanam ||3-57-10|| nivartamānaḥ tvarito jagāma āśramam ātmavān |ātmanaḥ ca apanayanam mṛga rūpeṇa rakṣasā ||3-57-11|| ājagāma janasthānam rāghavaḥ pariśankitaḥ |tam dīna mānasam dīnam āseduḥ mṛga pakṣiṇaḥ ||3-57-12|| savyam kṛtvā mahātmānam ghorām ca sasṛjuḥ svarān |tāni dṛṣṭvā nimittāni mahāghorāṇi rāghavaḥ |nyavartata atha tvarito javena āśramam ātmanaḥ ||3-57-13|| tato lakṣaṇam āyāntam dadarśa vigata prabham |tato avidūre rāmeṇa samīyāya sa lakṣmaṇaḥ ||3-57-14|| viṣaṇṇaḥ sa viṣaṇṇena duḥkhito duḥkha bhāginā |saṃjagarhe atha tam bhrātā dṛṣṭā lakṣmaṇam āgatam ||3-57-15|| vihāya sītām vijane vane rākṣasa sevite |gṛhītvā ca karam savyam lakṣmaṇam raghunaṃdanaḥ ||3-57-16|| uvāca madhura udarkam idam paruṣam ārtavat |aho lakṣmaṇa garhyam te kṛtam yaḥ tvam vihāya tām ||3-57-17|| sītām iha āgataḥ saumya kaccit svasti bhavet iti |na me asti saṃśayo vīra sarvathā janakātmajā ||3-57-18|| vinaṣṭā bhakṣitā vā apa rākṣasaiḥ vana cāribhiḥ |aśubhāni eva bhūyiṣṭham yathā prādur bhavanti me ||3-57-19|| api lakṣmaṇa sītāyāḥ sāmagryam prāpnuyāvahe |jīvantyāḥ puruṣavyāghra sutāyā janaksya vai ||3-57-20|| yathā vai mṛga saṃghāḥa gomāyuḥ ca bhairavam |vāśyante śakunāḥ ca api pradīptām abhito diśam |api svasti bhavet tasyā rāja putryā mahābala ||3-57-21|| idam hi rakṣo mṛga saṃnikāśampralobhya mām dūram anuprayātam |hatam kathaṃcit mahatā śrameṇasa rākṣaso abhūt mriyamāṇa eva ||3-57-22|| manaḥ ca me dīnam iha aprahṛṣṭamcakṣuḥ ca savyam kurute vikāram |asaṃśayam lakṣmaṇa na asti sītāhṛtā mṛtā vā pathi vartate vā ||3-57-23|| sa dṛṣṭvā lakṣmaṇam dīnam śūnyam daśaratha ātmajaḥ |paryapṛcchata dharmāatmā vaidehīm āgatam vinā ||3-58-1|| prasthitam daṇḍaka araṇyam yā mām anujagāma ha |kva sā lakṣmaṇa vaidehī yām hitvā tvam iha āgataḥ ||3-58-2|| rājya bhraṣṭasya dīnasya daṇḍakān paridhāvataḥ |kva sā duḥkha sahāyā me vaidehī tanu madhyamā ||3-58-3|| yām vinā na utsahe vīra muhūrtam api jīvitum |kva sā prāṇa sahāyā me sītā sura suta upamā ||3-58-4|| patitvam amarāṇām vā pṛthivyāḥ ca api lakṣmaṇa |vinā tām tapanīya ābhām na iccheyam janaka ātmajām ||3-58-5|| kaccit jīvati vaidehī prāṇaiḥ priyatarā mama |kaccit pravrājanam vīra na me mithyā bhaviṣyati ||3-58-6|| sītā nimittam saumitre mṛte mayi gate tvayi |kaccit sa kāmā sukhitā kaikeyī sā bhaviṣyati ||3-58-7|| sa putra rājyām siddha arthām mṛta putrā tapasvinī |upasthāsyati kausalyā kaccit saumyena - saumya na - kaikayīm ||3-58-8|| yadi jīvati vaidehī gamiṣyāmy āśramam punaḥ |suvṛttā yadi vṛttā sā prāṇān tyakṣyāmi lakṣmaṇa ||3-58-9|| yadi mām āśrama gatam vaidehī na abhibhāṣate |punaḥ prahasitā sītā vinaśiṣyāmi lakṣmaṇa ||3-58-10|| brūhi lakṣmaṇa vaidehī yadi jīvati vā na vā |tvayi pramatte rakṣobhiḥ bhakṣitā vā tapasvinī ||3-58-11|| sukumārī ca bālā ca nityam ca aduḥkha darśinī |mat viyogena vaidehī vyaktam śocati durmanāḥ ||3-58-12|| sarvathā rakṣasā tena jihmena sudurātmanā |vadatā lakṣmaṇa iti ucCaiḥ tava api janitam bhayam ||3-58-13|| śrutaḥ ca manye vaidehyā sa svaraḥ sadṛśo mama |trastayā preṣitaḥ tvam ca draṣṭum mām śīghram āgataḥ ||3-58-14|| sarvathā tu kṛtam kaṣṭam sītām utsṛjatā vane |pratikartum nṛśaṃsānām rakṣasām dattam antaram ||3-58-15|| duḥkhitāḥ khara ghātena rākṣasāḥ piśita aśanāḥ |taiḥ sītā nihatā ghoraiḥ bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||3-58-16|| aho asmi vyasane magnaḥ sarvathā ripu nāśana |kim tu idānīm kariṣyāmi śaṃke prāptavyam īdṛśam ||3-58-17|| iti sītām varārohām ciṃtayan eva rāghavaḥ |ājagāma jana sthānam tvarayā saha lakṣmaṇaḥ ||3-58-18|| vigarhamāṇo anujam ārta rūpamkṣudhā śrameṇa eva pipāsayā ca |viniḥśvasan śuṣka mukho viṣaṇṇaḥpratiśrayam prāpya samīkṣya śūnyam ||3-58-19|| svam āśramam sa pravigāhya vīrovihāra deśān anusṛtya kāṃścit |etat tat iti eva nivāsa bhūmauprahṛṣṭa romā vyathito babhūva ||3-58-20|| atha āśramāt upāvṛttam aṃtarā raghunaṃdanaḥ |paripapraccha saumitrim rāmo duḥkha arditaḥ punaḥ ||3-59-1|| tam uvāca kim artham tvam āgato apāsya maithilīm |yadā sā tava viśvāsāt vane viharitā mayā ||3-59-2|| dṛṣṭvā eva abhyāgatam tvām me maithilīm tyajya lakṣmaṇa |śaṃkamānam mahat pāpam yat satyam vyathitam manaḥ ||3-59-3|| sphurate nayanam savyam bāhuḥ ca hṛdayam ca me |dṛṣṭvā lakṣmaṇa dūre tvām sītā virahitam pathi ||3-59-4|| evam uktaḥ tu saumitriḥ lakṣmaṇaḥ śubha lakṣaṇaḥ |bhūyo duḥkha saṃāviṣṭo duḥkhitam rāmam abravī||3-59-5|| na svayam kāma kāreṇa tām tyaktvā aham iha āgataḥ |pracoditastayaivograitvatsakāśamihāagataḥ - yadvā -pracoditaḥ tayā eva ugraiḥ tvat sakāśam iha āgataḥ ||3-59-6|| āryeṇa eva parikruṣṭam - parākruṣṭam - hā sīte lakṣmaṇa iti ca |paritrāhi iti yat vākyam maithilyāḥ tat śrutim gatam ||3-59-7|| sā tam ārta svaram śrutvā tava snehena maithilī |gaccha gaccha iti mām āha rudantī bhaya - viklavā - vihvalā ||3-59-8|| pracodyamānena mayā gaccha iti bahuśaḥ tayā |pratyuktā maithilī vākyam idam tat pratyaya anvitam ||3-59-9|| na tat paśyāmi aham rakṣo yat asya bhayam āvahet |nirvṛtā bhava na asti etat kena api evam udāhṛtam ||3-59-10|| vigarhitam ca nīcam ca katham āryo abhidhāsyati |trāhi iti vacanam sīte yaḥ trāyet tridaśān api ||3-59-11|| kim nimittam tu kena api bhrātuḥ ālaṃbya me svaram |visvaram vyāhṛtam vākyam lakṣmaṇa trāhi mām iti ||3-59-12|| rākṣasena īritam vākyam trasāt trāhi iti śobhane |na bhavatyā vyathā kāryā kunārī jana sevitā ||3-59-13|| alam vaiklavatām gaṃtum svasthā bhava nir utsukā |na ca asti triṣu lokeṣu pumān yo rāghavam raṇe ||3-59-14|| jāto vā jāyamāno vā saṃyuge yaḥ parājayet |ajeyo rāghavo yuddhe devaiḥ śakra purogamaiḥ ||3-59-15|| evam uktā tu vaidehī parimohita cetanā |uvāca aśrūṇi muṃcantī dāruṇam mām idam vacaḥ ||3-59-16|| bhāvo mayi tava atyartham pāpa eva niveśitaḥ |vinaṣṭe bhrātari prāptum na ca tvam mām avāpsyasi ||3-59-17|| saṃketāt bharatena tvam rāmam samanugacchasi |krośantam hi yathā atyartham na enam abhyavapadyase ||3-59-18|| ripuḥ pracchanna cārī tvam mat artham anugacchasi |rāghavasya antara prepsuḥ tathā enam na abhipadyase ||3-59-19|| evam ukto hi vaidehyā saṃrabdho rakta locanaḥ |krodhāt prasphuramāṇa oṣṭha āśramāt abhinirgataḥ ||3-59-20|| evam bruvāṇam saumitrim rāmaḥ saṃtāpa mohitaḥ |abravīt duṣkṛtam saumya tām vinā yat tvam āgataḥ ||3-59-21|| jānan api samartham mām rakṣasām apavāraṇe |anena krodha vākyena maithilyā nirgato bhavān ||3-59-22|| na hi te parituṣyāmi tyaktvā yat yāsi maithilīm |kruddhāyāḥ paruṣam śrutvā striyā yat tvam iha āgataḥ ||3-59-23|| sarvathā tu apanītam te sītayā yat pracoditaḥ |krodhasya vaśam āgamya na akaroḥ śāsanam mama ||3-59-24|| asau hi rākṣasaḥ śete śareṇa abhihato mayā |mṛga rūpeṇa yena aham āśramāt apavāhitaḥ ||3-59-25|| vikṛṣya cāpam paridhāya sāyakamsa līla bāṇena ca tāḍito mayā |mārgīm tanum tyajya ca viklava svarobabhūva keyūra dharaḥ sa rākṣasaḥ ||3-59-26|| śara āhatena eva tadā ārtayā girāsvaram mama ālaṃbya su dūra su śravam |udāhṛtam tat vacanam su dāruṇamtvam āgato yena vihāya maithilīm ||3-59-27|| bhṛśam āvrajamānasya tasya adho vāma locanam |prāsphurat ca askhalat rāmo vepathuḥ ca asya jāyate ||3-60-1|| upālakṣya nimittāni so aśubhāni muhur muhuḥ |api kṣemam tu sītāyā iti vai vyājahāra ha ||3-60-2|| tvaramāṇo jagāma atha sītā darśana lālasaḥ |śūnyam āvasatham dṛṣṭvā babhūva udvigna mānasaḥ ||3-60-3|| ud bhraman iva vegena vikṣipan raghu nandanaḥ |tatra tatra uṭaja sthānam abhivīkṣya samaṃtataḥ ||3-60-4|| dadarśa parṇa śālām ca sītayā rahitām tadā |śriyā virahitām dhvastām hemante padminīm iva ||3-60-5|| rudantam iva vṛkṣaiḥ ca glāna puṣpa mṛga dvijam |śriyā vihīnam vidhvastam saṃtyakta vana daivataiḥ ||3-60-6|| viprakīrṇa ajina kuśam vipraviddha bṛsī kaṭam |dṛṣṭvā śūnya uṭaja sthānam vilalāpa punaḥ punaḥ ||3-60-7|| hṛtā mṛtā vā naṣṭā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati |nilīnā api athavā bhīruḥ athavā vanam āśritā ||3-60-8|| gatā vicetum puṣpāṇi phalāni api ca vā punaḥ |athavā padminīm yātā jala artham vā nadīm gatā ||3-60-9|| yatnāt mṛgayamāṇaḥ tu na āsasāda vane priyām |śoka rakta īkṣaṇaḥ śrīmān unmatta iva lakṣyate ||3-60-10|| vṛkṣāt vṛkṣam pradhāvan sa girīm ca api nadī nadam |babhrāma vilapan rāmaḥ śoka paṃka arṇava plutaḥ ||3-60-11|| asti kaccit tvayā dṛṣṭā sā kadamba priyā priyā |kadamba yadi jānīṣe śaṃsa sītām śubha ānanām ||3-60-12|| snigdha pallava saṃkāśām pīta kauśeya vāsinīm |śaṃsasva yadi sā dṛṣṭā bilva bilva upama stanī ||3-60-13|| athavā arjuna śaṃsa tvam priyām tām arjuna priyām |janakasya sutā tanvī yadi jīvati vā na vā ||3-60-14|| kakubhaḥ kakubha ūrum tām vyaktam jānāti maithilīm |latā pallava puṣpa āḍhyo bhāti hi eṣa vanaspatiḥ ||3-60-15|| bhramarair upagītaḥ ca yathā druma varo hi asi |eṣa vyaktam vijānāti tilakaḥ tilaka priyām ||3-60-16|| aśoka śoka apanuda śoka upahata cetanam |tvan nāmānam kuru kṣipram priyā saṃdarśanena mām ||3-60-17|| yadi tāla tvayā dṛṣṭā pakva tāla phala stanī |kathayasva varārohām kāruṇyam yadi te mayi ||3-60-18|| yadi dṛṣṭā tvayā sītā jambo jāṃbūnada sama prabhā |priyām yadi vijānāsi niḥśaṃka kathayasva me ||3-60-19|| aho tvam karṇikāra adya puṣpitaḥ śobhase bhṛśam |karṇikāra priyām sādhvīm śaṃsa dṛṣṭā yadi priyā ||3-60-20|| cūta nīpa mahā sālān panasān kuravān dhavān |dāḍimān api tān gatvā dṛṣṭvā rāmo mahāyaśāḥ ||3-60-21|| bakulān atha punnāgān ca caṃdanānketakān tathā |pṛcchan rāmo vane bhrānta unmatta iva lakṣyate ||3-60-22|| athavā mṛga śāba akṣīm mṛga jānāsi maithilīm |mṛga viprekṣaṇī kāṃtā mṛgībhiḥ sahitā bhavet ||3-60-23|| gaja sā gaja nāsoruḥ yadi dṛṣṭā tvayā bhavet |tām manye viditām tubhyam ākhyāhi vara vāraṇa ||3-60-24|| śārdūla yadi sā dṛṣṭā priyā caṃdra nibha ānanā |maithilī mama visrabdham kathayasva na te bhayam ||3-60-25|| kim dhāvasi priye nūnam dṛṣṭā asi kamala īkṣaṇe |vṛkṣeṇa āccādya ca ātmānam kim mām na pratibhāṣase ||3-60-26|| tiṣṭha tiṣṭha varārohe na te asti karuṇā mayi |na atyartham hāsya śīlā asi kim artham mām upekṣase ||3-60-27|| pīta kauśeyakena asi sūcitā vara varṇini |dhāvanti api mayā dṛṣṭā tiṣṭha yadi asti sauhṛdam ||3-60-28|| na eva sā nūnam athavā hiṃsitā cāru hāsinī |kṛcchram prāptam na mām nūnam yathā upekṣitum arhati ||3-60-29|| vyaktam sā bhakṣitā bālā rākṣasaiḥ piśita aśanaiḥ |vibhajya aṃgāni sarvāṇi mayā virahitā priyā ||3-60-30|| nūnam tat śubha daṃta oṣṭham sunāsam śubha kuṇḍalam |pūrṇa caṃdra nibham grastam mukham niṣprabhatām gatam ||3-60-31|| sā hi caṃpaka varṇa ābhā grīvā graiveyaka ucitā |komalā vilapantyāḥ tu kāntāyā bhakṣitā śubhā ||3-60-32|| nūnam vikṣipyamāṇau tau bāhū pallava komalau |bhakṣitau vepamāna agrau sa hasta ābharaṇa aṃgadau ||3-60-33|| mayā virahitā bālā rakṣasām bhakṣaṇāya vai |sārthena iva parityaktā bhakṣitā bahu bāṃdhavā ||3-60-34|| hā lakṣmaṇa mahābāho paśyase tvam priyām kvacit |hā priye kva gatā bhadre hā sīte iti punaḥ punaḥ ||3-60-35|| iti evam vilapan rāmaḥ paridhāvan vanāt vanam |kvacit ud bhramate vegāt kvacit vibhramate balāt ||3-60-36|| kvacit matta iva ābhāti kāṃtā anveṣaṇa tatparaḥ |sa vanāni nadīḥ śailān giri prasravaṇāni ca |kānanāni ca vegena bhramati aparisaṃsthitaḥ ||3-60-37|| tadā sa gatvā vipulam mahat vanamparītya sarvam tu atha maithilīm prati |aniṣṭhita āśaḥ sa cakāra mārgaṇepunaḥ priyāyāḥ paramam pariśramam ||3-60-38|| dṛṣṭvā āśrama padam śūnyam rāmo daśaratha ātmajaḥ|rahitām parṇaśālām ca praviddhāni āsanāni ca ||3-61-1|| adṛṣṭvā tatra vaidehīm saṃnirīkṣya ca sarvaśaḥ |uvāca rāmaḥ prākruśya pragṛhya rucirau bhujau ||3-61-2|| kva nu lakṣmaṇa vaidehī kam vā deśam ito gatā |kena āhṛtā vā saumitre bhakṣitā kena vā priyā ||3-61-3|| vṛkṣeṇa āvārya yadi mām sīte hasitum icchasi |alam te hasitena adya mām bhajasva suduḥkhitam ||3-61-4|| yaiḥ saha krīḍase sīte viśvastaiḥ mṛga potakaiḥ |ete hīnāḥ tvayā saumye dhyāyanti asra āvila īkṣaṇāḥ ||3-61-5|| sītāyā rahito aham vai na hi jīvāmi lakṣmaṇa |vṛtam śokena mahatā sītā haraṇajena mām ||3-61-6|| para loke mahārājo nūnam drakṣyati me pitā |katham pratijñām saṃśrutya mayā tvam abhiyojitaḥ ||3-61-7|| apūrayitvā tam kālam mat sakāśam iha āgataḥ |kāma vṛttam anāryam mām mṛṣā vādinam eva ca ||3-61-8|| dhik tvām iti pare loke vyaktam vakṣyati me pitā |vivaśam śoka saṃtaptam dīnam bhagna manoratham ||3-61-9|| mām iha utsṛjya karuṇam kīrtiḥ naram iva anṛjum |kva gaccasi varārohe mā motsṛjya - mā mā utsṛjya - sumadhyame ||3-61-10|| tvayā virahitaḥ ca aham tyakṣye jīvitam ātmanaḥ |iti iva vilapan rāmaḥ sītā darśana lālasaḥ ||3-61-11|| na dadarśa suduḥkha ārto rāghavo janaka ātmajām |anāsādayamānam tam sītām śokaparāyaṇam ||3-61-12|| paṃkam āsādya vipulam sīdantam iva kuṃjaram |lakṣmaṇo rāmam atyartham uvāca hita kāmyayā ||3-61-13|| mā viṣādam mahābuddhe kuru yatnam mayā saha |idam giri varam vīra bahu kandara śobhitam ||3-61-14|| priya kānana saṃcārā vana unmattā ca maithilī |sā vanam vā praviṣṭā syāt nalinīm vā supuṣpitām ||3-61-15|| saritam vā api saṃprāptā mīna vaṃjula sevitām |vitrāsayitu kāmā vā līnā syāt kānane kvacit ||3-61-16|| jijñāsamānā vaidehī tvām mām ca puruṣarṣabha |tasyā hi anveṣaṇe śrīman kṣipram eva yatāvahe ||3-61-17|| vanam sarvam vicinuvo yatra sā janaka ātmajā |manyase yadi kākutstha mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ ||3-61-18|| evam uktaḥ tu sauhārdāt lakṣmaṇena samāhitaḥ |saha saumitriṇā rāmo vicetum upacakrame ||3-61-19|| tau vanāni girīn caiva saritaḥ ca sarāṃsi ca |nikhilena vicinvantau sītām daśaratha ātmajau ||3-61-20|| tasya śailasya sānūni śilāḥ ca śikharāṇi ca |nikhilena vicinvantau na eva tām abhijagmatuḥ ||3-61-21|| vicitya sarvataḥ śailam rāmo lakṣmaṇam abravīt |na iha paśyāmi saumitre vaidehīm parvate śubhām ||3-61-22|| tato duḥkha abhisaṃtapto lakṣmaṇo vākyam abravīt |vicaran daṇḍaka araṇyam bhrātaram dīpta tejasam ||3-61-23|| prāpsyasi tvam mahāprājña maithilīm janaka ātmajām |yathā viṣṇuḥ mahābāhuḥ balim baddhvā mahīm imām ||3-61-24|| evam uktaḥ tu vīreṇa lakṣmaṇena sa rāghavaḥ |uvāca dīnayā vācā duḥkha abhihata cetanaḥ ||3-61-25|| vanam suvicitam sarvam padminyaḥ phulla paṃkajāḥ |giriḥ ca ayam mahāprājña bahu kandara nirjharaḥ |na hi paśyāmi vaidehīm prāṇebhyo api garīyasīm ||3-61-26|| evam sa vilapan rāmaḥ sītā haraṇa karśitaḥ |dīnaḥ śoka samāviṣṭo muhūrtam vihvalo abhavat ||3-61-27|| sa vihvalita sarva aṃgo gata buddhiḥ vicetanaḥ |niṣasāda āturo dīno niḥśvasya aśītam āyatam ||3-61-28|| bahuśaḥ sa tu niḥśvasya rāmo rājīva locanaḥ |hā priye ti vicukrośa bahuśo bāṣpa gadgadaḥ ||3-61-29|| tam sāntvayāmāsa tato lakṣmaṇaḥ priya bāndhavam |bahu prakāram śoka ārtaḥ praśritaḥ praśrita aṃjaliḥ ||3-61-30|| anādṛtya tu tat vākyam lakṣmaṇa oṣṭha puṭa cyutam |apaśyan tām priyām sītām prākrośat sa punaḥ punaḥ ||3-61-31|| sītām apaśyan dharmātmā śoka upahata cetanaḥ |vilalāpa mahābāhū rāmaḥ kamala locanaḥ ||3-62-1|| paśyan iva ca tām sītām apaśyan madana arditaḥ |uvāca rāghavo vākyam vilāpa āśraya durvacam ||3-62-2|| tvam aśokasya śākhābhiḥ puṣpa priya tarāa priye |avṛṇoṣi śarīram te mama śoka vivardhinī ||3-62-3|| kadalī kāṇḍa sadṛśau kadalyā saṃvṛtā ubhau |ūrū paśyāmi te devi na asi śaktā nigūhitum ||3-62-4|| karṇikāra vanam bhadre hasaṃtī devi sevase |alam te parihāsena mama bādhāvahena vai ||3-62-5|| viśeṣeṇa āśramasthāne hāso ayam na praśasyate |avagacchāmi te śīlam parihāsa priyam priye ||3-62-6|| āgaccha tvam viśālākṣī śūnyo ayam uṭajaḥ tava |su vyaktam rākṣaiḥ sītā bhakṣitā vā hṛtā api vā ||3-62-7|| na hi sā vilapaṃtam mām upasampraiti lakṣmaṇa |etāni mṛga yūdhāni sa aśru netrāṇi lakṣmaṇa ||3-62-8|| śaṃśanti iva hi me devīm bhakṣitām rajanīcaraiḥ |hā mama ārye kva yātā asi hā sādhvi vara varṇini ||3-62-9|| hā sa kāmā adya kaikeyī devi me adya bhaviṣyati |sītāyā saha niryāto vinā sītām upāgataḥ ||3-62-10|| katham nāma pravekṣyāmi śūnyam antaḥ puram mama |nirvīrya iti loko mām nirdayaḥ ca iti vakṣyati ||3-62-11|| kātaratvam prakāśam hi sītā apanayanena me |nivṛtta vana vāsaḥ ca janakam mithila adhipam ||3-62-12|| kuśalam paripṛcchantam katham śakṣe nirīkṣitum |videha rajo nūnam mām dṛṣṭvā virahitam tayā ||3-62-13|| sutā vināśa saṃtapto mohasya vaśam eṣyati |athavā na gamiṣyāmi purīm bharata pālitam ||3-62-14|| svargo api hi tayā hīnaḥ śūnya eva mato mama |tat mām utsṛjya hi vane gaccha ayodhyā purīm śubhām ||3-62-15|| na tu aham tām vinā sītām jīveyam hi kathaṃcana |gāḍham āśliṣya bharato vācyo mat vacanāt tvayā ||3-62-16|| anujñāto asi rāmeṇa pālaya iti vasuṃdharām |aṃbā ca mama kaikeyī sumitrā ca tvayā vibho ||3-62-17|| kausalyā ca yathā nyāyam abhivādyā mama ajñayā |rakṣaṇīyā prayatnena bhavatā sā ukta kāriṇā ||3-62-18|| sītāyāḥ ca vināśo ayam mama ca amitra sūdana |vistareṇa jananyā vinivedya tvayā bhavet ||3-62-19|| iti vilapati rāghavo tu dīnovanam upagamya tayā vinā su keśyā |bhaya vikala mukhaḥ tu lakṣmaṇo apivyathita manā bhṛśam āturo babhūva ||3-62-20|| sa rāja putra priyā vihīnaḥśokena mohena ca pīḍyamānaḥ |viṣādayan bhrātaram ārta rūpobhūyo viṣādampraviveśa tīvram ||3-63-1|| sa lakṣmaṇam śoka vaśa abhipannamśoke nimagno vipule tu rāmaḥ |uvāca vākyam vyasanānurūpamuṣṇam viniḥśvasya rudan sa śokam ||3-63-2|| na mat vidho duṣkṛta karma kārīmanye dvitīyo asti vasuṃdharāyām |śoka anuśoko hi paraṃparāyāmām eti bhindan hṛdayam manaḥ ca ||3-63-3|| pūrvam mayā nūnam abhīpsitānipāpāni karmāṇi asatkṛt kṛtāni |tatra ayam adya patito vipākoduḥkhena duḥkham yad aham viśāmi ||3-63-4|| rājya praṇāśaḥ sva janaiḥ viyogaḥpitur vināśo jananī viyogaḥ |sarvāni me lakṣmaṇa śoka vegamāpūrayanti pravicintitāni ||3-63-5|| sarvam tu duḥkham mama lakṣmaṇa idamśāntam śarīre vanam etya kleśam |sītā viyogāt punar api udīrṇamkāṣṭaiḥ iva agniḥ sahasā pradīptaḥ ||3-63-6|| sā nūnam āryā mama rākṣasena hiabhyāhṛtā kham samupetya bhīruḥ |apasvaram su svara vipralāpābhayena vikranditavati abhīkṣṇam ||3-63-7|| tau lohitasya priya darśanasyasadā ucitau uttama caṃdanasya |vṛttau stanau śoṇita paṃka digdhaunūnam priyāyā mama na abhibhāta ||3-63-8|| tat ślakṣṇa su vyakta mṛdu pralāpamtasyā mukham kuṃcita keśa bhāram |rakṣo vaśam nūnam upagatāyāna bhrājate rāhu mukhe yathā iṃduḥ ||3-63-9|| tām hāra pāśasya sadā ucita aṃtamgrīvām priyāyā mama su vratāyā |rakṣāṃsi nūnam paripītavantiśūnye hi bhitvā rudhira aśanāni ||3-63-10|| mayā vihīnā vijane vane yārakṣobhiḥ āhṛtya vikṛṣyamāṇā |nūnam vinādam kurari iva dīnāsā muktavatī āyata kānta netrā ||3-63-11|| asmin mayā sārtham udāra śīlāśilā tale pūrvam upopaviṣṭā |kānta smitā lakṣmaṇa jāta hāsātvām āha sītā bahu vākya jātam ||3-63-12|| godāvarī iyām saritām variṣṭāpriyā priyāyā mama nitya kālam |api atra gacchet iti ciṃtayāmina ekākinī yāti hi sā kadācit ||3-63-13|| padma ānanā padma palāśa netrāpadmāni vā ānetum abhiprayātā |tat api ayuktam na hi sā kaddacitmayā vinā gacchati paṃkajāni ||3-63-14|| kāmam tu idam puṣpita vṛkṣa saṇḍamnānā vidhaiḥ pakṣi gaṇaiḥ upetam |vanam prayātā nu tat api ayuktamekākinī sā ati bibheti bhīruḥ ||3-63-15|| āditya bho loka krṛta akṛta jñaḥlokasya satya anṛta karma sākṣin |mama priyā sā kva gatā hṛtā vāśaṃsava me śoka hatasya sarvam ||3-63-16|| lokeṣu sarveṣu na nāsti kiṃcityat te na nityam viditam bhavet tat |śaṃsasva vayoḥ kula śālinīm tāmmṛtā hṛtā vā pathi vartate vā ||3-63-17|| iti iva tam śoka vidheya dehamrāmam visaṃjñam vilapaṃtam eva |uvāca saumitriḥadīna sattvaḥnyāye sthitaḥ kāla yutam ca vākyam ||3-63-18|| śokam vimuṃca ārya dhṛtim bhajasvasaha utsāhatā ca astu vimārgaṇe asyāḥ |utsāhavanto hi narā na lokesīdanti karmasu ati duṣkareṣu ||3-63-19|| iti iva saumitrim udagra pauruṣambruvantam ārto raghu vaṃśa vardhanaḥ |na ciṃtayāmāsa dhṛtim vimuktavānpunaḥ ca duḥkham mahat abhyupāgamat ||3-63-20|| sa dīno dīnayā vācā lakṣmaṇam vākyam abravīt |śīghram lakṣmaṇa jānīhi gatvā godāvarīm nadīm ||3-64-1|| api godāvarīm sītā padmāni ānayitum gatā |evam uktaḥ tu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ punaḥ eva hi ||3-64-2|| nadīm godāvarīm ramyām jagāma laghu vikramaḥ |tām lakṣmaṇaḥ tīrthavatīm vicitvā rāmam abravīt ||3-64-3|| nainām paśyāmi tīrtheṣu krośato na śṛṇoti me |kam nu sā deśam āpannā vaidehī kleśa nāśinī ||3-64-4|| na hi tam vedmi vai rāma yatra sā tanu madhyamā |lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā dīnaḥ saṃtāpa mohitaḥ ||3-64-5|| rāmaḥ samabhicakrāma svayam godāvarīm nadīm |sa tām upasthito rāmaḥ kva sīte iti evam abravīt ||3-64-6|| bhūtāni rākṣasendreṇa vadha arheṇa hṛtām api |na tām śaśaṃsū rāmāya tathā godāvarī nadī ||3-64-7|| tataḥ pracoditā bhūtaiḥ śaṃsa ca asmai priyām iti |na ca sā hi avadat sītām pṛṣṭā rāmeṇa śocatā ||3-64-8|| rāvaṇasya ca tat rūpam karmāṇi ca durātmanaḥ |dhyātvā bhayāt tu vaidehīm sā nadī na śaśaṃsa ha ||3-64-9|| nirāśaḥ tu tayā nadyā sītāyā darśane kṛtaḥ |uvāca rāmaḥ saumitrim sītā darśana karśitaḥ ||3-64-10|| eṣā godāvarī saumya kiṃcan na pratibhāṣate |kim nu lakṣmaṇa vakṣyāmi sametya janakam vacaḥ ||3-64-11|| mātaram caiva vaidehyā vinā tām aham apriyam |yā me rājya vihīnasya vane vanyena jīvataḥ ||3-64-12|| sarvam vyapanayat śokam vaidehī kva nu sā gatā |jñāti varga vihīnasya rāja putrīm apaśyataḥ ||3-64-13|| manye dīrghā bhaviṣyanti rātrayo mama jāgrataḥ |maṃdākinīm janasthānam imam prasravaṇam girim ||3-64-14|| sarvāṇi anucariṣyāmi yadi sītā hi labhyate |ete mahā mṛgā vīra mām īkṣante punaḥ punaḥ ||3-64-15|| vaktu kāmā iha hi me iṃgitāni anupalakṣaye |tān tu dṛṣṭvā naravyāghra rāghavaḥ pratyuvāca ha ||3-64-16|| kva sīta iti nirīkṣan vai bāṣpa saṃruddhayā girā |evam uktā narendreṇa te mṛgāḥ sahasā utthitā ||3-64-17|| dakṣiṇa abhimukhāḥ sarve darśayanto nabhaḥ sthalam |maithilī hriyamāṇā sā diśam yām abhyapadyata ||3-64-18|| tena mārgeṇa gacchanto nirīkṣanto narādhipam |yena mārgam ca bhūmim ca nirīkṣante sma te mṛgāḥ ||3-64-19|| punaḥ nadanto gacchanti lakṣmaṇena upalakṣitāḥ |teṣām vacana sarvasvam lakṣayāmāsa ca ingitam ||3-64-20|| uvāca lakṣmaṇo dhīmān jyeṣṭham bhrātaram ārtavat |kva sīta iti tvayā pṛṣṭā yathā ime sahasā uthitāḥ ||3-64-21|| darśayanti kṣitim caiva dakṣiṇām ca diśam mṛgāḥ |sadhu gacchāvahe deva diśam etām ca nairṛtīm ||3-64-22|| yadi tasya āgamaḥ kaścit āryā vā sā atha lakṣyate |bāḍham iti eva kākutsthaḥ prasthito dakṣiṇām diśam ||3-64-23|| lakṣmaṇa anugata śrīmān vīkṣyamāṇo vasundharām |evam saṃbhāṣamāṇau tau anyonyam bhrātarau ubhau ||3-64-24|| vasundharāyām patita puṣpa mārgam apaśyatām |puṣpa vṛṣṭim nipatitām dṛṣṭvā rāmo mahī tale ||3-64-25|| uvāca lakṣmaṇam vīro duḥkhito duḥkhitam vacaḥ |abhijānāmi puṣpāṇi tāni imāni iha lakṣmaṇa ||3-64-26|| apinaddhāni vaidehyā mayā dattāni kānane |manye sūryaḥ ca vāyuḥ ca medinī ca yaśaśivini ||3-64-27|| abhirakṣanti puṣpāṇi prakurvanto mama priyam |evam uktvā mahābāhuḥ lakṣmaṇam puruṣarṣabham ||3-64-28|| uvāca rāmo dharmātmā girim prasavaṇa ākulam |kaccit kṣiti bhṛtām nātha dṛṣṭā sarvāṃga suṃdarīm ||3-64-29|| rāmā ramye vanod deśe mayā virahitā tvayā |kruddho abravīt girim tatra siṃhaḥ kṣudra mṛgam yathā ||3-64-30|| tām hema varṇām hema aṃgīm sītām darśaya parvata |yāvat sānūni sarvāṇi na te vidhvaṃsayāmi aham ||3-64-31|| evam uktaḥ tu rāmeṇa parvato maithilīm prati |darśayan iva tām sītām na darśayata rāghave ||3-64-32|| tato dāśarathī rāma uvāca śiloccayam |mama bāṇa agni nirdagdho bhasmī bhūto bhaviṣyasi ||3-64-33|| asevyaḥ satatam caiva nistṛṇa druma pallavaḥ |imām vā saritam ca adya śoṣayiṣyāmi lakṣmaṇa ||3-64-34|| yadi na ākhyāti me sītām adya candra nibha ānanām |evam praruṣito rāmo didhakṣan iva cakṣuṣā ||3-64-35|| dadarśa bhūmau niṣkrāṃtam rākṣasasya padam mahat |trastayā rāma kāṅkṣiṇyāḥ pradhāvantyā itaḥ tataḥ ||3-64-36|| rākṣasena anuvṛttayā vaidehyā ca pādāni tu |sa samīkṣya parikrāntam sītāyā rākṣasasya ca ||3-64-37|| bhaṃgam dhanuḥ ca tūṇī ca vikīrṇām bahudhā ratham |saṃbhrāṃta hṛdayo rāmaḥ śaśaṃsa bhrātaram priyam ||3-64-38|| paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ kīrṇām kanaka bindavaḥ |bhūṣaṇānām hi saumitre mālyāni vividhāni ca ||3-64-39|| tapta bindu nikāśaiḥ ca citraiḥ kṣataja bindubhiḥ |āvṛtam paśya saumitre sarvato dharaṇī talam ||3-64-40|| manye lakṣmaṇa vaidehī rākṣasaiḥ kāma rūpibhiḥ |bhittvā bhittvā vibhaktā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati ||3-64-41|| tasyā nimittam vaidehyā dvayoḥ vivadamānayoḥ |babhūva yuddham saumitre ghoram rākṣasayoḥ iha ||3-64-42|| muktā maṇi citam ca idam tapanīya vibhūṣitam |dharaṇyām patitam saumya kasya bhagnam mahat dhanuḥ ||3-64-43|| rākṣasānām idam vasta surāṇām adhavā api |taruṇa āditya saṃkāśam vaidūrya gulikā citam ||3-64-44|| viśīrṇam patitam bhūmau kavacam kasya kāṃcanam |chatram śata śalākam ca divya mālya upaśobhitam ||3-64-45|| bhagna daṇḍam idam kasya bhūmau saumya nipātitam |kāncana uraḥ chadāḥ ca ime piśāca vadanāḥ kharāḥ ||3-64-46|| bhīma rūpā mahākāyāḥ kasya vā nihatā raṇe |dīpta pāvaka saṃkāśo dyutimān samara dhvajaḥ ||3-64-47|| apaviddhaḥ ca bhagnaḥ ca kasya sāṃgrāmiko rathaḥ |ratha akṣa mātrā viśikhāḥ tapanīya vibhūṣaṇāḥ ||3-64-48|| kasya ime nihatā bāṇāḥ prakīrṇā ghora darśanaḥ |śarāvarau śaraiḥ pūrṇau vidhvastau paśya lakṣmaṇa ||3-64-49|| pratoda abhīśu hasto ayam kasya vā sārathiḥ hataḥ |padavī puruṣasya eṣā vyaktam kasya api rākṣasaḥ ||3-64-50|| vairam śata guṇam paśya mama taiḥ jīvita aṃtakam |sughora hṛdayaiḥ saumya rākṣasaiḥ kāma rūpibhiḥ ||3-64-51|| hṛtā mṛtā vā sītā hi bhakṣitā vā tapasvinī |na dharmaḥ trāyate sītām hriyamāṇām mahāvane ||3-64-52|| bhakṣitāyām hi vaidehyām hṛtāyām api lakṣmaṇa |ke hi loke priyam kartum śaktāḥ saumya mama īśvarāḥ ||3-64-53|| kartāram api lokānām śūram karuṇa vedinam |ajñānāt avamanyeran sarva bhūtāni lakṣmaṇa ||3-64-54|| mṛdum loka hite yuktam dāṃtam karuṇa vedinam |nirvīrya iti manyante nūnam mām tridaśa īśvarāḥ ||3-64-55|| mām prāpya hi guṇo doṣaḥ saṃvṛttaḥ paśya lakṣmaṇa |adya eva sarva bhūtānām rakṣasām abhavāya ca ||3-64-56|| saṃhṛtya eva śaśi jyotsnām mahān sūrya iva uditaḥ |saṃhṛtya eva guṇān sarvān mama tejaḥ prakāśte ||3-64-57|| na eva yakṣā na gaṃdharvā na piśācā na rākṣasāḥ |kinnarā vā manuṣyā vā sukham prāpsyanti lakṣmaṇa ||3-64-58|| mama astra bāṇa saṃpūrṇam ākāśam paśya lakṣmaṇa |asaṃpātam kariṣyāmi hi adya trailokya cāriṇām ||3-64-59|| saṃniruddhagrahagaṇamāvāritaniśākaram |vipranaṣṭānalamarudbhāskaradyutisaṃvṛtam|yadva -saṃniruddha graha gaṇam āvārita niśā karam |vipranaṣṭa anala marut bhāskara dyuti saṃvṛtam ||3-64-60|| vinirmathitaśailāgramśuṣyamāṇajalāaśayam |dhvastadrumalatāgulmamvipraṇāśitasāgaram|yadvā -vinirmathita śaila agram śuṣyamāṇa jala āśayam |dhvasta druma latā gulmam vipraṇāśita sāgaram ||3-64-61|| trai lokyam tu kariṣyāmi saṃyuktam kāla karmaṇā |na te kuśalinīm sītām pradāsyanti mama īśvarāḥ ||3-64-62|| asmin muhūrte saumitre mama drakṣyanti vikramam |na ākāśam utpatiṣyanti sarva bhūtāni lakṣmaṇa ||3-64-63|| mama cāpa guṇa unmuktaiḥ bāṇa jālaiḥ niraṃtaram |marditam mama nārācaiḥ dhvasta bhrāṃta mṛga dvijam ||3-64-64|| samākulam amaryādam jagat paśya adya lakṣmaṇa |ākarṇapūrṇairiṣubhirjīvalokaṃdurāvaraiḥ|yadvā -ākarṇa pūrṇair iṣubhir jīva lokam durāvaraiḥ ||3-64-65|| kariṣye maithilī hetoḥ apiśācam arākṣasam |mama roṣa prayuktānām viśikhānām balam surāḥ ||3-64-66|| drakṣyanti adya vimuktānām amarṣāt dūra gāminām |na eva devā na daiteyā na piśācā na rākṣasāḥ ||3-64-67|| bhaviṣyanti mama krodhāt trailokye vipraṇāśite |deva dānava yakṣāṇām lokā ye rakṣasām api ||3-64-68|| bahudhānipatiṣyantibāṇoghaiśśakalīkṛtāḥ |yadvā -bahudhā ni patiṣyanti bāṇa oghaiḥ śakalī kṛtāḥ |nirmaryādānimā~llokānkariṣyāmyadyasāyakaiḥ|yadvā -nir maryādān imān lokān kariṣyāmi adya sāyakaiḥ ||3-64-69|| hṛtām mṛtām vā saumitre na dāsyanti mama īśvarāḥ |tathā rūpam hi vaidehīm na dāsyanti yadi priyām ||3-64-70|| nāśayāmi jagat sarvam trailokyam sa cara acaram |yāvat darśanam asyā vai tāpayāmi ca sāyakaiḥ ||3-64-71|| iti uktvā krodha tāmra akṣaḥ sphuramāṇa oṣṭa saṃpuṭaḥ |valkala ajinam ābaddhya jaṭā bhāram bandhayat ||3-64-72|| tasya kruddhasya rāmasya tathā abhūtasya dhīmataḥ |tri puram jagnuṣaḥ pūrvam rudrasya iva babhau tanuḥ ||3-64-73|| lakṣmaṇāt atha ca ādāya rāmo niṣpīḍya kārmukam |śaram ādāya saṃdīptam ghoram aśī viṣa upamam ||3-64-74|| saṃdadhe dhanuṣi śrīmān rāmaḥ para puraṃjayaḥ |yuga anta agniḥ iva kruddhaḥ idam vacanam abravīt ||3-64-75|| yathā jarā yathā mṛtyuḥ yathā kālo yathā vidhiḥ |nityam na pratihanyante sarva bhūteṣu lakṣmaṇa |tathā aham krodha saṃyukto na nivāryo asmi asaṃśayam ||3-64-76|| purā iva me cāru datīm aninditāmdiśanti sītām yadi na adya maithilīm |sadeva gandharva manuṣya pannagamjagat sa śailam parivartayāmi aham ||3-64-77|| tapyamānam tathā rāmam sītā haraṇa karśitam |lokānām abhave yuktam sāṃvartakam iva analam ||3-65-1|| vīkṣamāṇam dhanuḥ sajyam niḥśvasaṃtam punaḥ punaḥ |dagdhu kāmam jagat sarvam yuga ante ca yathā haram ||3-65-2|| adṛṣṭa pūrvam saṃkruddham dṛṣṭvā rāmam sa lakṣmaṇaḥ |abravīt prāṃjaliḥ vākyam mukhena pariśuṣyatā ||3-65-3|| purā bhūtvā mṛduḥ dāṃtaḥ sarva bhūta hite rataḥ |na krodha vaśam āpannaḥ prakṛtim hātum arhasi ||3-65-4|| candre lakṣmīḥ prabhā sūrye gatiḥ vāyau bhuvi kṣamā |etat ca niyatam sarvam tvayi ca anuttamam yaśaḥ ||3-65-5|| ekasya na aparādhena lokān hantum tvam arhasi |na tu jānāmi kasya ayam bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ ||3-65-6|| kena vā kasya vā hetoḥ sa āyudhaḥ sa paricchadaḥ |khura nemi kṣataḥ ca ayam sikto rudhira bindubhiḥ ||3-65-7|| deśo nivṛtta saṃgrāmaḥ su ghoraḥ pārthiva ātmaja |ekasya tu vimardo ayam na dvayoḥ vadatām vara ||3-65-8|| na hi vṛttam hi paśyāmi balasya mahataḥ padam |na ekasya tu kṛte lokān vināśayitum arhasi ||3-65-9|| yukta daṇḍā hi mṛdavaḥ praśāntā vasudhā adhipāḥ |sadā tvam sarva bhūtānām śaraṇyaḥ paramā gatiḥ ||3-65-10|| ko nu dāra praṇāśam te sādhu manyeta rāghava |saritaḥ sāgarāḥ śailā deva gandharva dānavāḥ ||3-65-11|| na alam te vipriyam kartum dīkṣitasya iva sādhavaḥ |yena rājan hṛtā sītā tam anveṣitum arhasi ||3-65-12|| mad dvitīyo dhanuṣ pāṇiḥ sahāyaiḥ parama ṛṣibhiḥ |samudram ca viceṣyāmaḥ parvatān ca vanāni ca ||3-65-13|| guhāḥ ca vividhā ghorā padminyo vividhāḥ thathā |deva gandharva lokān ca viceṣyāmaḥ samāhitāḥ ||3-65-14|| yāvat na adhigamiṣyāmaḥ tava bhāryā apahāriṇam |na cet sāmnā pradāsyanti patnīm te tridaśa īśvarāḥ |kosala indra tataḥ paścāt prāpta kālam kariṣyasi ||3-65-15|| śīlena sāmnā vinayena sītāmnayena na prāpsyasi cet narendra |tataḥ samutsādaya hema puṃkhaiḥmahendra vajra pratimaiḥ śara oghaiḥ ||3-65-16|| tam tathā śoka saṃtaptam vilapaṃtam anāthavat |mohena mahatā āviṣṭam paridyūnam acetanam ||3-66-1|| tataḥ saumitriḥ āśvāsya muhūrtāt iva lakṣmaṇaḥ |rāmam saṃbodhayāmāsa caraṇau ca abhipīḍayan ||3-66-2|| mahatā tapasā rāma mahatā ca api karmaṇā |rājñā daśarathena asi labdho amṛtam iva amaraiḥ ||3-66-3|| tava caiva guṇaiḥ baddhaḥ tvat viyogāt mahipatiḥ |rājā devatvam āpanno bharatasya yathā śrutam ||3-66-4|| yadi duḥkham idam prāptam kākutstha na sahiṣyase |prākṛtaḥ ca alpa sattvaḥ ca itaraḥ kaḥ sahiṣyati ||3-66-5|| āśvasihi naraśreṣṭha prāṇinaḥ kasya na āpada |saṃspṛśanti agnivat rājan kṣaṇena vyapayānti ca ||3-66-6|| duḥkhito hi bhavān lokān tejasā yadi dhakṣyate |ārtāḥ prajā nara vyāghra kva nu yāsyanti nirvṛtim ||3-66-7|| loka svabhāva eva eṣa yayātiḥ nahuṣa ātmajaḥ |gataḥ śakreṇa sālokyam anayaḥ tam samaspṛśat ||3-66-8|| mahāṛṣi yaḥ vasiṣṭhaḥ tu yaḥ pituḥ naḥ purohitaḥ |ahnā putra śatam jajñe tathaiva asya punar hatam ||3-66-9|| yā ca iyam jagato mātā sarva loka namaskṛtā |asyāḥ ca calanam bhūmeḥ dṛśyate kosaleśvara ||3-66-10|| yau dharmau jagatām netre yatra sarvam pratiṣṭhitam |āditya candrau grahaṇam abhyupetau mahābalau ||3-66-11|| sumahānti api bhūtāni devāḥ ca puruṣa ṛṣabha |na daivasya pramuṃcanti sarva bhūtāni dehinaḥ ||3-66-12|| śakra ādiṣu api deveṣu vartamānau naya anayau |śrūyete nara śārdūla na tvam vyathitum arhasi ||3-66-13|| hṛtāyām api vaidehyām naṣṭāyām api rāghava |śocitum na arhase vīra yathā anyaḥ prākṛtaḥ tathā ||3-66-14|| tvat vidhā nahi śocanti satatam sarva darśinaḥ |sumahatsu api kṛcchreṣu rāma anirviṇṇa darśanāḥ ||3-66-15|| tattvato hi naraśreṣṭha buddhyā samanuciṃtaya |buddhyā yuktā mahāprājñā vijānanti śubha aśubhe ||3-66-16|| adṛṣṭa guṇa doṣāṇām adhṛvāṇām ca karmaṇām |na aṃtareṇa kriyām teṣām phalam iṣṭam ca vartate ||3-66-17|| mām evam hi purā vīra tvam eva bahuśo uktavān |anuśiṣyāt hi ko nu tvām api sākṣāt bṛhaspatiḥ ||3-66-18|| buddhiḥ ca te mahāprājña devaiḥ api duranvayā |śokena abhiprasuptam te jñānam sambodhayāmi aham ||3-66-19|| divyam ca mānuṣam ca evam ātmanaḥ ca parākramam |ikṣvāku vṛṣabha avekṣya yatasva dviṣatām vadhe ||3-66-20|| kim te sarva vināśena kṛtena puruṣa ṛṣabha |tam eva tu ripum pāpam vijñāya uddhartum arhasi ||3-66-21|| pūrvajo api ukta mātraḥ tu lakṣmaṇena subhāṣitam |sāra grāhī mahāsāram pratijagrāha rāghavaḥ ||3-67-1|| sa nigṛhya mahābāhuḥ pravṛddham roṣam ātmanaḥ |avaṣṭabhya dhanuḥ citram rāmo lakṣmaṇam abravīt ||3-67-2|| kim kariṣyāvahe vatsa kva vā gacchāva lakṣmaṇa |kena upāyena paśyeyam sītām iha vicintaya ||3-67-3|| tam tathā paritāpa ārtam lakṣmaṇo rāmam abravīt |idam eva janasthānam tvam anveṣitum arhasi ||3-67-4|| rākṣasaiḥ bahubhiḥ kīrṇam nānā druma latā āyutam |santi iha giri durgāṇi nirdarāḥ kaṃdarāṇi ca ||3-67-5|| guhāḥ ca vividhā ghorā nānā mṛga gaṇa ākulāḥ |āvāsāḥ kinnarāṇām ca gandharva bhavanāni ca ||3-67-6|| tāni yukto mayā sārdham samanveṣitum arhasi |tvat vidhā buddhi saṃpannā māhātmāno nararṣabha ||3-67-7|| āpatsu na prakaṃpante vāyu vegaiḥ iva acalāḥ |iti uktaḥ tat vanam sarvam vicacāra sa lakṣmaṇaḥ ||3-67-8|| kruddho rāmaḥ śaram ghoram saṃdhāya dhanuṣi kṣuram |tataḥ parvata kūṭa ābham mahā bhāgam dvija uttamam ||3-67-9|| dadarśa patitam bhūmau kṣataja ārdram jaṭāyuṣam |tam dṛṣṭvā giri śṛṃga ābham rāmo lakṣmaṇam abravīt ||3-67-10|| anena sītā vaidehī bhakṣitā na atra saṃśayaḥ |gṛdhra rūpam idam vyaktam rakṣo bhramati kānanam ||3-67-11|| bhakṣayitvā viśālākṣīm āste sītām yathā sukham |enam vadhiṣye dīpta agraiḥ ghoraiḥ bāṇaiḥ ajihmagaiḥ ||3-67-12|| iti uktvā abhyapatat gṛdhram sandhāya dhanuṣi kṣuram |kruddho rāmaḥ samudra antām cālayan iva medinīm ||3-67-13|| tam dīna dīnayā vācā sa phenam rudhiram vaman |abhyabhāṣata pakṣī tu rāmam daśaratha ātmajam ||3-67-14|| yām oṣadhim iva āyuṣman anveṣasi mahā vane |sā devī mama ca prāṇā rāvaṇena ubhayam hṛtam ||3-67-15|| tvayā virahitā devī lakṣmaṇena ca rāghava |hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena balīyasā ||3-67-16|| sītām abhyavapanno aham rāvaṇaḥ ca raṇe mayā |vidhvaṃsita rathaḥ ca atra pātito dharaṇī tale ||3-67-17|| etat asya dhanuḥ bhagnam etat asya śarāvaram |ayam asya raṇe rāma bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ ||3-67-18|| ayam tu sārathiḥ tasya mat pakṣa nihato bhuviḥ |pariśrāntasya me pakṣau chittvā khaḍgena rāvaṇaḥ ||3-67-19|| sītām ādāya vaidehīm utpapāta vihāyasam |rakṣasā nihatam pūrvam na mām hantum tvam arhasi ||3-67-20|| rāmaḥ tasya tu vijñāya sītā saktām priyām kathām |gṛdhra rājam pariṣvajya parityajya mahat dhanuḥ ||3-67-21|| nipapāta avaśo bhūmau ruroda saha lakṣmaṇa |dviguṇīkṛta tāpa ārto rāmo dhīrataro api san ||3-67-22|| ekam eka ayane kṛcchre niḥśvasantam muhur muhuḥ |samīkṣya duḥkhito rāmaḥ saumitrim idam abravīt ||3-67-23|| rājyam bhraṣṭam vane vāsaḥ sītā naṣṭā mṛte dvijaḥ |īdṛśī iyam mama alakṣmīḥ dahet api pāvakam ||3-67-24|| saṃpūrṇam api cet adya pratareyam mahodadhim |so api nūnam mama alakṣmyā viśuṣyet saritām patiḥ ||3-67-25|| na asti abhāgyataro loke matto asmin sa carācare |yena iyam mahatī prāptā mayā vyasana vāgurā ||3-67-26|| ayam pitṛ vayasyo me gṛdhra rājo jarā anvitaḥ |śete vinihato bhūmau mama bhāgya viparyayāt ||3-67-27|| iti evam uktvā bahuśo rāghavaḥ saha lakṣmaṇaḥ |jaṭāyuṣam ca pasparśa pitṛ sneham nidarśayan ||3-67-28|| nikṛtta pakṣam rudhira avasiktamtam gṛdhra rājam parirabhya rāmaḥ |kva maithili prāṇa samā mama itivimucya vācam nipapāta bhūmau ||3-67-29|| rāmaḥ prekṣya tu tam gṛdhram bhuvi raudreṇa pātitam |saumitrim mitra saṃpannam idam vacanam abravīt ||3-68-1|| mama ayam nūnam artheṣu yatamāno vihaṃgamaḥ |rākṣasena hataḥ saṃkhye prāṇān tyajati mat kṛte ||3-68-2|| ati khinnaḥ śarīre asmin prāṇo lakṣmaṇa vidyate |tathā svara vihīno ayam viklavam samudīkṣate ||3-68-3|| jaṭāyo yadi śaknoṣi vākyam vyāharitum punaḥ |sītām ākhyāhi bhadram te vadham ākhyāhi ca ātmanaḥ ||3-68-4|| kim nimitto jahāra āryām rāvaṇaḥ tasya kim mayā |aparādham tu yam dṛṣṭvā rāvaṇena hṛtā priyā ||3-68-5|| katham tat candra saṃkāśam mukham āsīt manoharam |sītayā kāni ca uktāni tasmin kāle dvijottama ||3-68-6|| katham vīryaḥ katham rūpaḥ kim karmā sa ca rākṣasaḥ |kva ca asya bhavanam tāta brūhi me paripṛcchataḥ ||3-68-7|| tam udvīkṣya saḥ dharmātmā vilapantam anāthavat |vācā viklavayā rāmam idam vacanam abravīt ||3-68-8|| sā hṛtā rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā |māyām āsthāya vipulām vāta durdina saṃkulām ||3-68-9|| pariklāṃtasya me tāta pakṣau cittvā niśācaraḥ |sītām ādāya vaidehīm prayāto dakṣiṇā mukhaḥ ||3-68-10|| uparudhyanti me prāṇā dṛṣṭir bhramati rāghava |paśyāmi vṛkṣān sauvarṇān uśīra kṛta mūrdhajān ||3-68-11|| yena yāti muhūrtena sītām ādāya rāvaṇaḥ |vipranaṣṭam dhanam kṣipram tat svāmi pratipadyate ||3-68-12|| vindo nāma muhūrto asau sa ca kākutstha na abudhat |tvat priyām jānakīm hṛtvā rāvaṇo rākṣaseśvara |jhaṣavat baḍiśam gṛhya kṣipram eva vinaśyati ||3-68-13|| na ca tvayā vyathā kāryā janakasya sutām prati |vaidehyā raṃsyase kṣipram hatvā tam raṇamūrdhani ||3-68-14|| asaṃmūḍhasya gṛdhrasya rāmam prati anubhāṣataḥ |āsyāt susrāva rudhiram mriyamāṇasya sa amiṣam ||3-68-15|| putro viśravasaḥ sākṣāt bhrātā vaiśravaṇasya ca |iti uktvā durlabhān prāṇān mumoca patageśvaraḥ ||3-68-16|| brūhi brūhi iti rāmasya bruvāṇasya kṛtāṃjaleḥ |tyaktvā śarīram gṛdhrasya jagmuḥ prāṇā vihāyasam ||3-68-17|| sa nikṣipya śiro bhūmau prasārya caraṇau tadā |vikṣipya ca śarīram svam papāta dharaṇī tale ||3-68-18|| tam gṛdhram prekṣya tāmra akṣam gata asum acalopamam |rāmaḥ su bahubhiḥ duhkhaiḥ dīnaḥ saumitrim abravīt ||3-68-19|| bahūni rakṣasām vāse varṣāṇi vasatā sukham |anena daṇḍakāraṇye viśīrṇam iha pakṣiṇā ||3-68-20|| aneka vārṣiko yaḥ tu cira kāla samutthitaḥ |so ayam adya hataḥ śete kālo hi duratikramaḥ ||3-68-21|| paśya lakṣmaṇa gṛdhro ayam upakārī hataḥ ca me |sītām abhyavapanno hi rāvaṇena balīyasā ||3-68-22|| gṛdhra rājyam parityajya pitṛ paitāmaham mahat |mama hetoḥ ayam prāṇān mumoca patageśvaraḥ ||3-68-23|| sarvatra khalu dṛśyante sādhavo dharma cāriṇaḥ |śūrāḥ śaraṇyāḥ saumitre tiryak yoni gateṣu api ||3-68-24|| sītā haraṇajaṃ duḥkham na me saumya tathā gatam |yathā vināśo gṛdhrasya mat kṛte ca paraṃtapa ||3-68-25|| rājā daśarathaḥ śrīmān yathā mama mayā yaśāḥ |pūjanīyaḥ ca mānyaḥ ca tathā ayam patageśvaraḥ ||3-68-26|| saumitre hara kāṣṭhāni nirmathiṣyāmi pāvakam |gṛdhra rājam didhakṣāmi mat kṛte nidhanam gatam ||3-68-27|| nātham pataga lokasya citām āropayāmi aham |imam dhakṣyāmi saumitre hatam raudreṇa rakṣasā ||3-68-28|| yā gatiḥ yajña śīlānām āhita agneḥ ca yā gatiḥ |a para āvartinām yā ca yā ca bhūmi pradāyinām ||3-68-29|| mayā tvam samanujñāto gaccha lokān anuttamān |gṛdhra rāja mahā sattva saṃskṛtaḥ ca mayā vraja ||3-68-30|| evam uktvā citām dīptām āropya patageśvaram |dadāha rāmo dharmātmā sva bandhum iva duḥkhitaḥ ||3-68-31|| rāmo atha saha saumitriḥ vanam yātvā sa vīryavān |sthūlān hatvā mahā rohīn anu tastāra tam dvijam ||3-68-32|| rohi māṃsāni ca uddhṛtya peśī kṛtvā mahāyaśāḥ |śakunāya dadau rāmo ramye harita śādvale ||3-68-33|| yat tat pretasya martyasya kathayanti dvijātayaḥ |tat svarga gamanam pitryam kṣipram rāmo jajāpa ha ||3-68-34|| tato godāvarīm gatvā nadīm nara vara ātmajau |udakam cakratuḥ tasmai gṛdhra rājāya tau ubhau ||3-68-35|| śāstra dṛṣṭena vidhinā jale gṛdhāya rāghavau |snātvā tau gṛdhra rājāya udakam cakruḥ tadā ||3-68-36|| sa gṛdhra rājaḥ kṛtavān yaśaskaramsu duṣkaram karma raṇe nipātitaḥ |maharṣi kalpena ca saṃskṛtaḥ tadājagāma puṇyām gatim ātmanaḥ śubhām ||3-68-37|| kṛtodakau tau api pakṣi sattamesthirām ca buddhim praṇidhāya jagmutuḥ |praveśya sītā adhigamane tato manovanam surendrau iva viṣṇu vāsavau ||3-68-38|| kṛtvā evam udakam tasmai prasthitau rāghavau tadā |avekṣantau vane sītām jagmatuḥ paścimām diśam ||3-69-1|| tām diśam dakṣiṇām gatvā śara cāpa asi dhāriṇau |aviprahatam aikṣvākau panthānam pratipedatuḥ ||3-69-2|| gulmaiḥ vṛkṣaiḥ ca bahubhiḥ latābhiḥ ca praveṣṭitam |āvṛtam sarvato durgam gahanam ghora darśanam ||3-69-3|| vyatikramya tu vegena gṛhītvā dakṣiṇām diśam |su bhīmam tan mahāaraṇyam vyatiyātau mahābalau ||3-69-4|| tataḥ param janasthānāt tri krośam gamya rāghavau |krauṃca araṇyam viviśatuḥ gahanam tau mahaujasau ||3-69-5|| nānā megha ghana prakhyam prahṛṣṭam iva sarvataḥ |nānā varṇaiḥ śubhaiḥ puṣpaiḥ mṛga pakṣi gaṇaiḥ yutam ||3-69-6|| didṛkṣamāṇau vaidehīm tat vanam tau vicikyatuḥ |tatra tatra avatiṣṭhantau sītā haraṇa duḥkhitau ||3-69-7|| tataḥ pūrveṇa tau gatvā tri krosam bhrātaru tadā |krauṃcāraṇyam atikramya mātaṃga āśrama aṃtarā ||3-69-8|| dṛṣṭā tu tad vanam ghoram bahu bhīma mṛga dvijam |nānā vṛkṣa samākīrṇam sarvam gahana pādapam ||3-69-9|| dadṛśāḥ te girau tatra darīm ḍaśaratha ātmajau |pātāla sama gambhīrām tamasā nitya saṃvṛtām ||3-69-10|| āsādya ca naravyāghrau daryāḥ tasyā avidūrataḥ |dadarśa tu mahārūpām rakṣasīm vikṛta ānanām ||3-69-11|| bhayadām alpa sattvānām bhībhatsām raudra darśanām |laṃbodarīm tīkṣṇa daṃṣṭrām karālīm paruṣa tvacam ||3-69-12|| bhakṣayantīm mṛgān bhīmān vikaṭām mukta mūrdhajām |avaikṣatām tu tau tatra bhrātarau rāma lakṣmaṇau ||3-69-13|| sā samāsādya tau vīrau vrajantam bhrātuḥ agrataḥ |ehi raṃsyāvahe iti uktvā samālaṃbata lakṣmaṇam ||3-69-14|| uvāca ca enam vacanam saumitrim upaguhya sā |aham tu ayomukhī nāma lābhaḥ te tvam asi priyaḥ ||3-69-15|| nātha parvata durgeṣu nadīnām pulineṣu ca |āyuḥ ciram idam vīra tvam mayā saha raṃsyase ||3-69-16|| evam uktaḥ tu kupitaḥ khaḍagam uddhṛtya lakṣmaṇaḥ |karṇa nāsa stanam tasyā nicakartā arisūdanaḥ ||3-69-17|| karṇa nāse nikṛtte tu visvaram vinanāda sā |yathā āgatam pradudrāva rākṣasī ghora darśanā ||3-69-18|| tasyām gatāyām gahanam vrajantau vanam ojasā |āsedatuḥ ari mitra ghnau bhrātarau rāma lakṣmaṇau ||3-69-19|| lakṣmaṇaḥ tu mahātejāḥ sattvavān śīlavān śuciḥ |abravīt prāṃjaliḥ vākyam bhrātaram dīpta tejasam ||3-69-20|| spaṃdante me dṛḍham bāhuḥ udvignam iva me manaḥ |prāyaśaḥ ca api aniṣṭāni nimittāni upalakṣaye ||3-69-21|| tasmāt sajjī bhava ārya tvam kuruṣva vacanam hitam |mama eva hi nimittāni sadyaḥ śaṃsanti saṃbhramam ||3-69-22|| eṣa vaṃjulako nāma pakṣī parama dāruṇaḥ |āvayoḥ vijayam yuddhe śaṃsan iva vinardati ||3-69-23|| tayoḥ anveṣatoḥ evam sarvam tat vanam ojasā |saṃjajñe vipulaḥ śabdaḥ prabhaṃjan iva tat vanam ||3-69-24|| saṃveṣṭitam iva atyartham gahanam mātariśvanā |vanasya tasya śabdo abhūt divam āpūrayan iva ||3-69-25|| tam śabdam kāṃkṣamāṇaḥ tu rāmaḥ khaḍgī saha anujaḥ |dadarśa su mahā kāyam rākṣasam vipula urasam ||3-69-26|| āsedatuḥ ca tat rakṣaḥ tau ubhau pramukhe sthitam |vivṛddham a-śiro grīvam kabaṃdham udare mukham ||3-69-27|| romabhirniścitaistīkṣṇairmahāgirimivocchritam - yadvā -romabhiḥ nicitaiḥ tīkṣṇaiḥ mahāgirim iva ucchritam |nīla megha nibham raudram megha stanita niḥsvanam ||3-69-28|| agni jvāla nikāśena lalāṭasthena dīpyatā |mahāpakṣeṇa piṃgena vipulena āyatena ca ||3-69-29|| ekena urasi ghoreṇa nayanena āśu darśinā |mahā daṃṣṭra upapannam tam lelihānam mahā mukham ||3-69-30|| bhakṣayaṃtam mahā ghorān ṛkṣa simha mṛga dvipān |ghorau bhujau vikurvāṇam ubhau yojanam āyatau ||3-69-31|| karābhyām vividhān gṛhya ṛkṣān pakṣi gaṇān mṛgān |ākarṣantam vikarṣantam anekān mṛga yūthapān ||3-69-32|| sthitam āvṛtya panthānam tayoḥ bhrātroḥ prapannayoḥ |atha tam samatikramya krośa mātram dadarśatuḥ ||3-69-33|| mahāntam dāruṇam bhīmam kabaṃdham bhuja saṃvṛtam |kabaṃdham iva saṃsthānat ati ghora pradaśanam ||3-69-34|| sa mahā bāhuḥ atyartham prasārya vipulau bhujau |jagrāha sahitau eva rāghavau pīḍayan balāt ||3-69-35|| khaḍginau dṛḍha dhanvānau tigma tejau mahā bhujau |bhrātarau vivaśam prāptau kṛṣyamāṇau mahā balau ||3-69-36|| tatra dhairyāt ca śūrāḥ tu rāghavo na eva vivyadhe |bālyāt anāśrayatvāt ca eva lakṣmaṇaḥ tu ativivyadhe ||3-69-37|| uvāca ca viṣaṇṇam san rāghavam rāghava anujaḥ |paśya mām vivaśam vīra rākṣasasya vaśam gatam ||3-69-38|| mayā ekana tu niryuktaḥ parimucyasva rāghava |mām hi bhūta balim dattvā palāsva yathā sukham ||3-69-39|| adhigaṃtā asi vaidehīm acireṇa iti me matiḥ |prati labhya ca kākutstha pitṝ paitāmaham mahīm ||3-69-40|| tatra mām rāma rājyasthaḥ smartum arhasi sarvadā |lakṣmaṇena evam uktaḥ tu rāmaḥ saumitrim abravīt ||3-69-41|| mā sma trāsam vṛthā vīra na hi tvā dṛk viṣīdati |etasmin antare krūro bhrātarau rāma lakṣmaṇau ||3-69-42|| tau uvāca mahābāhuḥ kabandho dānava uttamaḥ |kau yuvām vṛṣabha skandhau mahā khaḍga dhanur dharau ||3-69-43|| ghoram deśam imam prāptau daivena mama cākṣuṣau |vadatam kāryam iha vām kim artham ca āgatau yuvām ||3-69-44|| imam deśam anuprāptau kṣudhā ārtasya iha tiṣṭhataḥ |sa bāṇa cāpa khaḍgau ca tīkṣṇa śṛṃgau iva ṛṣabhau ||3-69-45|| mama tūrṇam upasaṃprāptau durlabham jīvitam vām |tasya tat vacanam śrutvā kabaṃdhasya durātmanaḥ ||3-69-46|| uvāca lakṣmaṇam rāmo mukhena pariśuṣyatā |kṛcchrāt kṛcchrataram prāpya dāruṇam satya vikrama ||3-69-47|| vyasanam jīvita antāya prāptam aprāpya tām priyām |kālasya sumahat vīryam sarva bhūteṣu lakṣmaṇa ||3-69-48|| tvām ca mām ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau |na hi bhāro asti daivasya sarva bhuteṣu lakṣmaṇa ||3-69-49|| śūrāḥ ca balavaṃtaḥ ca kṛta astrāḥ ca raṇa ājire |kāla abhipannāḥ sīdanti yathā vāluka setavaḥ ||3-69-50|| iti bruvāṇo dṛḍha satya vikramomahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān |avekṣya saumitrim udagra vikramamsthirām tadā svām matim ātmanā akarot ||3-69-51|| tau tu tatra sthitau dṛṣṭvā bhrātarau rāma lakṣmaṇau |bāhu pāśa parikṣiptau kabandho vākyam abravīt ||3-70-1|| tiṣṭhataḥ kim nu mām dṛṣṭvā kṣudhā ārtam kṣatriya ṛṣabhau |āhāra artham tu sandiṣṭau daivena gata cetasau ||3-70-2|| tat śrutvā lakṣmaṇo vākyam prāpta kālam hitam tadā |uvāca ārtim samāpanno vikrame kṛta niścayaḥ ||3-70-3|| tvām ca mām ca purā tūrṇam ādatte rākṣasa adhamaḥ |tasmāt asibhyām asya āśu bāhū cindāvahe gurū ||3-70-4|| bhiṣaṇo ayam mahākāyo rākṣaso bhuja vikramaḥ |lokam hi ati jitam kṛtvā hi avām hantum iha icchati ||3-70-5|| niśceṣṭānām vadho rājan kutstito jagatī pateḥ |kratu madhya upanītānām paśūnām iva rāghava ||3-70-6|| etat saṃjalpitam śrutvā tayoḥ kruddhaḥ tu rākṣasaḥ |vidārya āsyam tato raudram tau bhakṣayitum ārabhat ||3-70-7|| tataḥ tau deśa kālajñau khaḍgābhyām eva rāghavau |acchindatām susaṃhṛṣṭau bāhū tasya aṃsa deśataḥ ||3-70-8|| dakṣiṇo dakṣiṇam bāhum asaktam asinā tataḥ |ciccheda rāmo vegena savyam vīraḥ tu lakṣmaṇaḥ ||3-70-9|| sa papāta mahābāhuḥ cinna bāhuḥ mahā svanaḥ |kham ca gām ca diśaḥ caiva nādayan jalado yathā ||3-70-10|| sa nikṛttau bhujau dṛṣṭvā śoṇita ogha pariplutaḥ |dīnaḥ papraccha tau vīrau kau yuvām iti dānavaḥ ||3-70-11|| iti tasya bruvāṇasya lakṣmaṇaḥ śubha lakṣaṇaḥ |śaśaṃsa tasya kākutstham kabaṃdhasya mahābalaḥ ||3-70-12|| ayam ikṣvāku dāyādo rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ |tasya eva avarajam viddhi bhrātaram mām ca lakṣmaṇam ||3-70-13|| mātrā pratihato rājye rāmaḥ pravājito vanam |mayā saha carati eṣa bhāryayā ca mahat vanam ||3-70-14|| asya deva prabhāvasya vasato vijane vane |rakṣasā apahṛtā bhāryā yām icchantau iha āgatau ||3-70-15|| tvam tu ko vā kim artham vā kabandha sadṛśo vane |āsyena urasi dīptena bhagna jangho viceṣṭase ||3-70-16|| evam uktaḥ kabaṃdhaḥ tu lakṣmaṇena uttaram vacaḥ |uvāca parama prītaḥ tat indra vacanam smaran ||3-70-17|| svāgatam vām naravyāghrau diṣṭyā paśyāmi vām aham |diṣṭyā ca imau nikṛttau me yuvābhyām bāhu bandhanau ||3-70-18|| virūpam yat ca me rūpam prāptam hi avinayāt yathā |tat me śṛṇu naravyāghra tattvataḥ śaṃsataḥ tava ||3-70-19|| purā rāma mahābāho mahābala parākrama |rūpam āsīt mama aciṃtyam triṣu lokeṣu viśrutam ||3-71-1|| yathā sūryasya somasya śakrasya ca yathā vapuḥ |so aham rūpam idam kṛtvā loka vitrāsanam mahat ||3-71-2|| ṛṣīn vana gatān rāma trāsayāmi tataḥ tataḥ |tataḥ sthūlaśirā nāma maharṣiḥ kopito mayā ||3-71-3|| saṃcinvan vividham vanyam rūpeṇa anena dharṣitaḥ |tena aham uktaḥ prekṣya evam ghora śāpa abhidhāyinā ||3-71-4|| etat eva nṛśaṃsam te rūpam astu vigarhitam |sa mayā yācitaḥ kruddhaḥ śāpasya anto bhavet iti ||3-71-5|| abhiśāpa kṛtasya iti tena idam bhāṣitam vacaḥ |yadā chittvā bhujau rāmaḥ tvām dahet vijane vane ||3-71-6|| tadā tvam prāpsyase rūpam svam eva vipulam śubham |śriyā virājitam putram danoḥ tvam viddhi lakṣmaṇa ||3-71-7|| indra kopāt idam rūpam prāptam evam raṇa ājire |aham hi tapasā ugreṇa pitāmaham atoṣayam ||3-71-8|| dīrgham āyuḥ sa me prādāt tato mām vibhramo aspṛśat |dīrgham āyuḥ mayā prāptam kim me śakraḥ kariṣyati ||3-71-9|| iti evam buddhim āsthāya raṇe śakram adharṣayam |tasya bāhu pramuktena vajreṇa śata parvaṇā ||3-71-10|| sakthinī ca śiraḥ caiva śarīre saṃpraveśitam |sa mayā yācyamānaḥ san na ānayat yama sādanam ||3-71-11|| pitāmaha vacaḥ satyam tat asti iti mama abravīt |anāhāraḥ katham śakto bhagna sakthi śiro mukhaḥ ||3-71-12|| vajreṇa abhihataḥ kālam su dīrgham api jīvitum |sa evam uktaḥ me śakro bāhū yojanam āyatau ||3-71-13|| tadā ca āsyam ca me kukṣau tīkṣṇa daṃṣṭram akalpayat |so aham bhujābhyām dīrghābhyām saṃkṛṣya asmin vane carān ||3-71-14|| siṃha dvipi mṛga vyāghrān bhakṣayāmi samaṃtataḥ |sa tu mām abravīt indro yadā rāmaḥ sa lakṣmaṇaḥ ||3-71-15|| chetsyate samare bāhū tadā svargam gamiṣyasi |anena vapuṣā tāta vane asmin rājasattama ||3-71-16|| yat yat paśyāmi sarvasya grahaṇam sādhu rocaye |avaśyam grahaṇam rāmo manye aham samupaiṣyati ||3-71-17|| imām buddhim puraskṛtya deha nyāsa kṛta śramaḥ |sa tvam rāmo asi bhadram te na aham anyena rāghava ||3-71-18|| śakyo hantum yathā tattvam evam uktam maharṣiṇā |aham hi mati sācivyam kariṣyāmi nara ṛṣabha ||3-71-19|| mitram caiva upadekṣyāmi yuvābhyām saṃskṛto agninā |evam uktaḥ tu dharmātmā danunā tena rāghavaḥ ||3-71-20|| idam jagāda vacanam lakṣmaṇasya upaśṛṇvataḥ |rāvaṇena hṛtā sītā mama bhāryā yaśasvinī ||3-71-21|| niṣkrāṃtasya janasthānāt saha bhrātrā yathā sukham |nāma mātram tu jānāmi na rūpam tasya rakṣasaḥ ||3-71-22|| nivāsam vā prabhāvam vā vayam tasya na vidmahe |śoka ārtānām anāthānām evam viparidhāvatām ||3-71-23|| kāruṇyam sadṛśam kartum upakāre ca vartatām |kāṣṭhāni ānīya bhagnāni kāle śuṣkāṇi kuṃjaraiḥ ||3-71-24|| dhakṣyāmaḥ tvām vayam vīra śvabhre mahati kalpite |sa tvam sītām samācakṣva yena vā yatra vā hṛtā ||3-71-25|| kuru kalyāṇam atyartham yadi jānāsi tattvataḥ |evam uktaḥ tu rāmeṇa vākyam danuḥ anuttamam ||3-71-26|| provāca kuśalo vaktum vaktāram api rāghavam |divyam asti na me jñānam na abhijānāmi maithilīm ||3-71-27|| yaḥ tām jñāsyati tam vakṣye dagdhaḥ svam rūpam āsthitaḥ |yo abhijānāti tad rakṣaḥ tad vakṣye rāma tat param ||3-71-28|| adagdhasya hi vijñātum śaktiḥ asti na me prabho |rākṣasam tam mahāvīryam sītā yena hṛtā tava ||3-71-29|| vijñānam hi mahat bhraṣṭam śāpa doṣeṇa rāghava |svakṛtena mayā prāptam rūpam loka vigarhitam ||3-71-30|| kim tu yāvat na yāti astam savitā śrānta vāhanaḥ |tāvat mām avaṭe kṣiptvā daha rāma yathā vidhi ||3-71-31|| dagdhaḥ tvayā aham avaṭe nyāyena raghunaṃdana |vakṣyāmi tam mahāvīra yaḥ tam vetsyati rākṣasam ||3-71-32|| tena sakhyam ca kartavyam nyāyya vṛttena rāghava |kalpayiṣyati te prītaḥ sāhāyyam laghu vikramaḥ ||3-71-33|| na hi tasya asti avijñātam triṣu lokeṣu rāghava |sarvān parivṛto lokān purā vai kāraṇa antare ||3-71-34|| evam uktau tu tau vīrau kabandhena nara īśvarau |giri pradaram āsādya pāvakam visasarjatuḥ ||3-72-1|| lakṣmaṇaḥ tu mahā ulkābhiḥ jvalitābhiḥ samantataḥ |citām ādīpayāmāsa sā prajajvāla sarvataḥ ||3-72-2|| tat śarīram kabandhasya ghṛta piṇḍa upamam mahat |medasā pacyamānasya mandam dahati pāvakaḥ ||3-72-3|| sa vidhūya citām āśu vidhūmo agnir iva utthitaḥ |araje vāsasī bibhrat mālām divyām mahābalaḥ ||3-72-4|| tataḥ citāyā vegena bhāsvaro viraja aṃbaraḥ |utpapāta āśu saṃhṛṣṭaḥ sarva pratyaṃga bhūṣaṇaḥ ||3-72-5|| vimāne bhāsvare tiṣṭhan haṃsa yukte yaśas kare |prabhayā ca mahātejā diśo daśa virājayan ||3-72-6|| so antarikṣa gato vākyam kabandho rāmam abravīt |śṛṇu rāghava tattvena yathā sīmām avāpsyasi ||3-72-7|| rāma ṣaḍ yuktayo loke yābhiḥ sarvam vimṛśyate |parimṛṣṭo daśa antena daśa ābhāgena sevyate ||3-72-8|| daśa ābhāga gato hīnaḥ tvam rāma saha lakṣmaṇaḥ |yat kṛte vyasanam prāptam tvayā dāra pradharṣaṇam ||3-72-9|| tat avaśyam tvayā kāryaḥ sa suhṛt suhṛdām vara |akṛtvā na hi te siddhim aham paśyāmi cintayan ||3-72-10|| śrūyatām rāma vakṣyāmi sugrīvo nāma vānaraḥ |bhrātrā nirastaḥ kruddhena vālinā śakra sūnunā ||3-72-11|| ṛṣyamūke giri vare paṃpā paryanta śobhite |nivasati ātmavān vīraḥ caturbhiḥ saha vānaraiḥ ||3-72-12|| vānarendro mahāvīryaḥ tejovān amita prabhaḥ |satya saṃdho vinītaḥ ca dhṛtimān matimān mahān ||3-72-13|| dakṣaḥ pragalbho dyutimān mahā bala parākramaḥ |bhrātā vivāsito vīra rājya heto mahātmanā ||3-72-14|| sa te sahāyo mitram ca sītāyāḥ parimārgaṇe |bhaviṣyati hi te rāma mā ca śoke manaḥ kṛdhāḥ ||3-72-15|| bhavitavyam hi yat ca api na tat śakyam iha anyathā |kartum ikṣvāku śārdūla kālo hi durrakramaḥ ||3-72-16|| gaccha śīghram ito vīra sugrīvam tam mahābalam |vayasyam tam kuru kṣipram ito gatvā adya rāghava ||3-72-17|| adrohāya samāgamya dīpyamāne vibhāvasau |na ca te so avamantavyaḥ sugrīvo vānara adhipaḥ ||3-72-18|| kṛtajñaḥ kāma rūpī ca sahāya arthī ca vīryavān |śaktau hi adya yuvām kartum kāryam tasya cikīrṣitam ||3-72-19|| kṛtārtho vā akṛtārtho vā tava kṛtyam kariṣyati |sa ṛkṣarajasaḥ putraḥ paṃpām aṭati śankitaḥ ||3-72-20|| bhāskarasya aurasaḥ putro vālinā kṛta kilbiṣaḥ |saṃnidhāya āyudham kṣipram ṛṣyamūka ālayam kapim ||3-72-21|| kuru rāghava satyena vayasyam vana cāriṇam |sa hi sthānāni sarvāṇi kārtsnyena kapi kuṃjaraḥ ||3-72-22|| nara māṃsa aśinām loke naipuṇyāt adhigacchati |na tasya aviditam loke kiṃcit asti hi rāghava ||3-72-23|| yāvat sūryaḥ pratapati sahasrāṃśuḥ arindama |sa nadīḥ vipulān śailān giri durgāṇi kaṃdarān ||3-72-24|| anviṣya vānaraiḥ sārdham patnīm te adhigamiṣyati |vānarān ca mahākāyān preṣayiṣyati rāghava ||3-72-25|| diśo vicetum tām sītām tvat viyogena śocayatīm |anveṣyati varārohām maithilīm rāvaṇa ālaye ||3-72-26|| sa meru śṛṃga agra gatām aniṃditāmpraviśya pātāla tale api vā āśritām |plavaṃgamānām ṛṣabhaḥ tava priyāmnihatya rakṣāmsi punaḥ pradāsyati ||3-72-27|| darśayitvā rāmāya sītāyāḥ praimārgane |vākyam anvartham arthajñaḥ kabaṃdhaḥ punaḥ abravīt ||3-73-1|| eṣa rāma śivaḥ paṃthā yatra ete puṣpitā drumāḥ |pratīcīm diśam āśritya prakāśante mano ramāḥ ||3-73-2|| jaṃbū priyāla panasāḥ plakṣa nyagrodha tiṃdukāḥ |aśvatthāḥ karṇikārāḥ ca cūtāḥ ca anye ca pādapāḥ ||3-73-3|| dhanvanā nāga vṛkṣā tilakā naktamālakāḥ |nīla aśoka kadaṃbāḥ ca karavīrāḥ ca puṣpitāḥ ||3-73-4|| agnimukhā aśokāḥ ca suraktāḥ paribhadrakāḥ |tān āruhya athavā bhūmau pātayitvā ca tān balāt ||3-73-5|| phalāni amṛta kalpāni bhakṣayitvā gamiṣyathaḥ |tat atikramya kākutstha vanam puṣita pādapam ||3-73-6|| naṃdana pratimam tu anyat kuravaḥ uttarā iva |sarva kāla phalā yatra pādapā madhura sravāḥ ||3-73-7|| sarve ca ṛtavaḥ tatra vane caitrarathe yathā |phala bhāra natāḥ tatra mahā viṭapa dhāriṇaḥ ||3-73-8|| śobante sarvataḥ tatra megha parvata saṃnibhāḥ |tān āruhya athavā bhūmau pātaitvā yathā sukham ||3-73-9|| phalāni amṛta kalpāni lakṣamaṇaḥ te pradāsyati |caṅkramaṃtau varān śailān śailāt śailam vanāt vanam ||3-73-10|| tataḥ puṣkariṇīm vīrau paṃpām nāma gamiṣyathaḥ |aśarkarām avibhraṃśām sama tīrtham aśaivalām ||3-73-11|| rāma saṃjāta vālūkām kamala utpala śobhitām |tatra haṃsāḥ plavāḥ krauṅcāḥ kurarāḥ caiva rāghava ||3-73-12|| valgu svarā nikūjanti paṃpā salila gocarāḥ |na udvijante narān dṛṣṭvā vadhasya akovidāḥ śubhāḥ ||3-73-13|| ghṛta piṇḍa upamān sthūlān tān dvijān bhakṣayiṣyathaḥ |rohitān vakra tuṇḍān ca nala mīnān ca rāghava ||3-73-14|| paṃpāyām iṣubhiḥ matsyān tatra rāma varān hatān |nistvakpakṣānayasataptānakṛśānnaikakaṇṭakān - yadvā -niḥ tvak pakṣān ayasa taptān akṛśān na aneka kaṇṭakān ||3-73-15|| tava bhaktyā samāyukto lakṣmaṇaḥ saṃpradāsyati |bhṛśam tān khādato matsyān paṃpāyāḥ puṣpa saṃcaye ||3-73-16|| padma gandhi śivam vāri sukha śītam anāmayam |uddhṛtya sa tadā akliṣṭam rūpya sphaṭika sannibham ||3-73-17|| atha puṣkara parṇena lakṣmaṇaḥ pāyayiṣyati |sthūlān giri guhā śayyān vānarān vana cāriṇaḥ ||3-73-18|| sāya āhne vicaran rāma darśayiṣyati lakṣmaṇaḥ |apām lobhāta upāvṛttān vṛṣabhān iva nardataḥ ||3-73-19|| rūpa anvitān ca paṃpāyām drakṣyasi tvam narottama |sāya ahne vicaran rāma viṭapīn mālya dhāriṇaḥ ||3-73-20|| śiva udakam ca paṃpāyām dṛṣṭvā śokam vihāsyasi |su manobhiḥ citān tatra tilakān nakta mālakān ||3-73-21|| utpalāni ca phullāni paṃkajāni ca rāghava |na tāni kaścit mālyāni tatra āropayitā naraḥ ||3-73-22|| na ca vai mlānatām yānti na ca śīryanti rāghava |mataṃga śiṣyāḥ tatra āsan ṛṣayaḥ susamāhitaḥ ||3-73-23|| teṣām bhāra abhitaptānām vanyam āharatām guroḥ |ye prapetuḥ mahīm tūrṇam śarīrāt sveda bindavaḥ ||3-73-24|| tāni mālyāni jātāni munīnām tapasā tadā |sveda bindu samutthāni na vinaśyanti rāghava ||3-73-25|| teṣām gatānām adya api dṛśyate paricāriṇī |śramaṇī śabarī nāma kākutstha cira jīvinī ||3-73-26|| tvām tu dharme sthitā nityam sarva bhūta namaskṛtam |dṛṣṭvā deva upamam rāma svarga lokam gamiṣyati ||3-73-27|| tataḥ tat rāma paṃpāyāḥ tīram āśritya paścimam |āśrama sthānam atulam guhyam kākutstha paśyasi ||3-73-28|| na tatra ākramitum nāgāḥ śaknuvanti tad āśrame |ṛṣeḥ tasya mataṃgasya vidhānāt tat ca kānanam ||3-73-29|| mātaṃga vanam iti eva viśrutam raghunaṃdana |tasmin naṃdana saṃkāśe deva araṇya upame vane ||3-73-30|| nānā vihaga saṃkīrṇe raṃsyase rāma nirvṛtaḥ |ṛṣyamūkaḥ tu paṃpāyāḥ purastāt puṣpita drumaḥ ||3-73-31|| su duḥkha ārohaṇaḥ ca eva śiśu nāga abhirakṣitaḥ |udāro brahmaṇā caiva pūrva kāle vinirmitaḥ ||3-73-32|| śayānaḥ puruṣo rāma tasya śailasya mūrdhani |yat svapne labhate vittam tat prabuddho adhigacchati ||3-73-33|| yaḥ tu enam viṣama ācāraḥ pāpa karmā adhirohati |tatra eva praharanti enam suptam ādāya rākṣasāḥ ||3-73-34|| tatra api śiśu nāgānām ākraṃdaḥ śrūyate mahān |krīḍatām rāma paṃpāyām mataṃga āśrama vāsinām ||3-73-35|| siktā rudhira dhārābhiḥ saṃhatya parama dvipāḥ |pracaranti pṛthak kīrṇā megha varṇāḥ tarasvinaḥ ||3-73-36|| te tatra pītvā pānīyam vimalam cāru śobhanam |atyanta sukha saṃsparśam sarva gandha samanvitam ||3-73-37|| nivṛttāḥ samvigāhante vanāni vana gocarāḥ |ṛkṣām ca dvipinaḥ caiva nīla komalaka prabhān ||3-73-38|| rurūn apetā apajayān dṛṣṭvā śokam prahāsyasi |rāma tasya tu śailasya mahatī śobhate guhā ||3-73-39|| śilā pidhānā kākutstha duḥkham ca asyāḥ praveśanam |tasyā guhāyāḥ prāk dvāre mahān śīta udako hradaḥ ||3-73-40|| bahu mūla phalo ramyo nānā naga samākulaḥ |tasyām vasati sugrīvaḥ caturbhiḥ saha vānaraiḥ ||3-73-41|| kadācit śikhare tasya parvatasya api tiṣṭhate |kabaṃdhaḥ tu anuśāsya evam tau ubhau rāma lakṣmaṇau ||3-73-42|| sragvī bhāskara varṇa ābhaḥ khe vyarocata vīryavān |tam tu kha stham mahābhāgam kabaṃdham rāma lakṣmaṇau ||3-73-43|| prasthitau tvam vrajasva iti vākyam ūcatuḥ antike |gamyatām kārya siddhi artham iti tau abravīt ca saḥ ||3-73-44|| suprītau tau anujñāpya kabaṃdhaḥ prasthitaḥ tadā ||3-73-45|| sa tat kabaṃdhaḥ pratipadya rūpamvṛtaḥ śriyā bhāskara sarva dehaḥ |nidarśayan rāmam avekṣya kha sthaḥsakhyam kuruṣva iti tadā abhyuvāca ||3-73-46|| tau kabandhena tam mārgam pampāyā darśitam vane |ātasthatuḥ diśam gṛhya pratīcīm nṛ vara ātmajau ||3-74-1|| tau śaileṣu ācita anekān kṣaudra kalpa phala drumān |vīkṣantau jagmatuḥ draṣṭum sugrīvam rāma lakṣmaṇau ||3-74-2|| kṛtvā ca śaila pṛṣṭhe tu tau vāsam raghu nandanau |paṃpāyāḥ paścimam tīram rāghavau upatasthatuḥ ||3-74-3|| tau puṣkariṇyāḥ paṃpāyāḥ tīram āsādya paścimam |apaśyatām tataḥ tatra śabaryā ramyam āśramam ||3-74-4|| tau tam āśramam āsādya drumaiḥ bahubhiḥ āvṛtam |su ramyam abhivīkṣantau śabarīm abhyupeyatuḥ ||3-74-5|| tau dṛṣṭvā tu tadā siddhā samutthāya kṛtāṃjaliḥ |pādau jagrāha rāmasya lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ ||3-74-6|| pādyam ācamanīyam ca sarvam pradadāt yathā vidhi |tām uvāca tato rāmaḥ śramaṇīm dharma saṃsthitām ||3-74-7|| kaccit te nirjitā vighnāḥ kaccit te vardhate tapaḥ |kaccit te niyataḥ kopa āhāraḥ ca tapodhane ||3-74-8|| kaccit te niyamāḥ prāptāḥ kaccit te manasaḥ sukham |kaccit te guru śuśrūṣā saphalā cāru bhāṣiṇi ||3-74-9|| rāmeṇa tāpasī pṛṣṭhā sā siddhā siddha sammatā |śaśaṃsa śabarī vṛddhā rāmāya prati avasthitā ||3-74-10|| adya prāptā tapaḥ siddhiḥ tava saṃdarśanāt mayā |adya me saphalam janma guravaḥ ca supūjitāḥ ||3-74-11|| adya me saphalam taptam svargaḥ caiva bhaviṣyati |tvayi deva vare rāma pūjite puruṣarṣabha ||3-74-12|| tava aham cakṣuṣā saumya pūtā saumyena mānada |gamiṣyāmyakṣayāṃlokāṃsvatprasādādarindama - yadvā -gamiṣyāmi akṣayān lokān tvat prasādāt ariṃdama ||3-74-13|| citrakūṭam tvayi prāpte vimānaiḥ atula prabhaiḥ |itaḥ te divam ārūḍhā yān aham paryacāriṣam ||3-74-14|| taiḥ ca aham uktā dharma jñaiḥ mahābhāgaiḥ maharṣibhiḥ |āgamiṣyati te rāmaḥ su puṇyam imam āśramam ||3-74-15|| sa te pratigrahītavyaḥ saumitri sahito atithiḥ |tam ca dṛṣṭvā varān lokān akṣayān tvam gamiṣyasi ||3-74-16|| evam uktā mahābhāgaiḥ tadā aham puruṣarṣabha |mayā tu vividham vanyam saṃcitam puruṣarṣabha ||3-74-17|| tava arthe puruṣavyāghra pampāyāḥ tīra saṃbhavam |evam uktaḥ sa dharmātmā śabaryā śabarīm idam ||3-74-18|| rāghavaḥ prāha vijñāne tām nityam abahiṣkṛtām |danoḥ sakāśāt tattvena prabhāvam te mahātmanaḥ ||3-74-19|| śrutam pratyakṣam icchāmi saṃdraṣṭum yadi manyase |etat tu vacanam śrutvā rāma vaktrāt viniḥsṛtam ||3-74-20|| śabarī darśayāmāsa tau ubhau tat vanam mahat |paśya megha ghana prakhyam mṛga pakṣi samākulam ||3-74-21|| mataṃga vanam iti eva viśrutam raghunaṃdana |iha te bhāvita ātmāno guravo me mahādyute |juhavān cakrire nīḍam maṃtravat maṃtra pūjitam ||3-74-22|| iyam pratyak sthalī vedī yatra te me susatkṛtāḥ |puṣpa upahāram kurvanti śramāt ud vepibhiḥ karaiḥ ||3-74-23|| teṣām tapaḥ prabhāvena paśya adya api raghūttama |dyotayanti diśaḥ sarvāḥ śriyā vedyaḥ atula prabhāḥ ||3-74-24|| aśaknuvadbhistairgantumupavāsaśramālasaiḥ - yadvā -aśaknuvadbhiḥ taiḥ gantum upavāsa śrama ālasaiḥ |cintite abhyāgatān paśya sametān sapta sāgarān ||3-74-25|| kṛta abhiṣekaiḥ taiḥ nyastā valkalāḥ pādapeṣu iha |adya api na viśuṣyanti pradeśe raghunaṃdana ||3-74-26|| deva kāryāṇi kurvadbhiḥ yāni imāni kṛtāni vai |puṣpaiḥ kuvalayaiḥ sārtham mlānatvam na tu yānti vai ||3-74-27|| kṛtsnam vanam idam dṛṣṭam śrotavyam ca śrutam tvayā |tat icchāmi abhyanujñātā tyakṣyāmi etat kalevaram ||3-74-28|| teṣām icchāmi aham gantum samīpam bhāvita ātmanām |munīnām āśramo yeṣām aham ca paricāriṇī ||3-74-29|| dharmiṣṭham tu vacaḥ śrutvā rāghavaḥ saha lakṣmaṇaḥ |praharsam atulam lebhe āścaryam idam ca abravīt ||3-74-30|| tām uvāca tato rāmaḥ śabarī saṃśrita vratām |arcito aham tvayā bhadre gaccha kāmam yathā sukham ||3-74-31|| iti evam uktā jaṭilā cīra kṛṣṇa ajina aṃbarā |anujñātā tu rāmeṇa hutvā ātmānam huta aśane ||3-74-32|| jvalat pāvaka saṃkāśā svargam eva jagāma sā |divyam ābharaṇa saṃyuktā divya mālya anulepanā ||3-74-33|| divya aṃbara dharā tatra babhūva priya darśana |virājayantī tam deśam vidyut saudāminī yathā ||3-74-34|| yatra te sukṛta ātmāno viharanti maharṣayaḥ |tat puṇyam śabarī sthānam jagāma ātma samādhinā ||3-74-35|| divam tu tasyām yātāyām śabaryām svena tejasā |lakṣmaṇena saha bhrātrā cintayāmāsa rāghavaḥ ||3-75-1|| ciṃtayitvā tu dharmātmā prabhāvam tam mahātmanām |hita kāriṇam eka agram lakṣmaṇam rāghavo abravīt ||3-75-2|| dṛṣṭo mayā āśramaḥ saumya bahu āścaryaḥ kṛtaātmanām |viśvasta mṛga śārdūlo nānā vihaga sevitaḥ ||3-75-3|| saptānām ca samudrāṇām teṣām tīrtheṣu lakṣmaṇa |upaspṛṣṭam ca vidhivat pitaraḥ ca api tarpitāḥ ||3-75-4|| praṇaṣṭam aśubham yat naḥ kalyāṇam samupasthitam |tena tu etat prahṛṣṭam me mano lakṣmaṇa saṃprati ||3-75-5|| hṛdaye hi nara vyāghra śubham āvirbhaviṣyati |tat āgaccha gamiṣyāvaḥ paṃpām tām priya darśanām ||3-75-6|| ṛṣyamūko giriḥ yatra na ati dūre prakāśate |yasmin vasati dharmātmā sugrīvo aṃśumataḥ sutaḥ ||3-75-7|| nityam vāli bhayāt trastaḥ caturbhiḥ saha vānaraiḥ |aham tvare ca tam draṣṭum sugrīvam vānararṣabham ||3-75-8|| tat adhīnam hi me kāryam sītāyāḥ parimārgaṇam |iti bruvāṇam tam vīram saumitriḥ idam abravīt ||3-75-9|| gacchāvaḥ tvaritam tatra mama api tvarate manaḥ |āśramāt tu tataḥ tasmāt niṣkramya sa viśām patiḥ ||3-75-10|| ājagāma tataḥ paṃpām lakṣmaṇena sahaprabhuḥ |samīkṣamāṇaḥ puṣpa āḍhyam sarvato vipula drumam ||3-75-11|| koyaṣṭibhiḥ ca arjunakaiḥ śata patraiḥ ca kīrakaiḥ |etaiḥ ca anyaiḥ ca bahubhiḥ nāditam tat vanam mahat ||3-75-12|| sa rāmo vividhān vṛkṣān sarāṃsi vividhāni ca |paśyan kāma abhisaṃtapto jagāma paramam hradam ||3-75-13|| sa tām āsādya vai rāmo dūrāt pānīya vāhinīm |mataṃga sarasam nāma hradam samavagāhata ||3-75-14|| tatra jagmatuḥ avyagrau rāghavau hi samāhitau |sa tu śoka samāviṣṭo rāmo daśarathātmajaḥ ||3-75-15|| viveśa nalinīm ramyām paṃkajaiḥ ca samāvṛtām |tilakāśokapuṃnāgabakuloddālakāśinīm - yadvā -tilaka aśoka punnāga bakula uddāla kāśinīm ||3-75-16|| ramya upavana saṃbādhām padma saṃpīḍita udakām |sphaṭika upama toya āḍhyām ślakṣṇa vāluka saṃtatām ||3-75-17|| matsya kacchapa saṃbādhām tīrastha druma śobhitām |sakhībhiḥ iva saṃyuktām latābhiḥ anuveṣṭitām ||3-75-18|| kiṃnaroragagandharvayakṣarākṣasasevitām -yadvā - |kinnara uraga gandharva yakṣa rākṣasa sevitām |nānā druma latā ākīrṇām śīta vāri nidhim śubhām ||3-75-19|| padma saugandhikaiḥ tāmrām śuklām kumuda maṇḍalaiḥ |nīlām kuvalaya ud ghāṭaiḥ bahu varṇām kuthām iva ||3-75-20|| aravinda utpalavatīm padma saugandhika āyutām |puṣpita āmra vaṇopetām barhiṇa ud ghuṣṭa nāditām ||3-75-21|| sa tām dṛṣṭvā tataḥ paṃpām rāmaḥ saumitriṇā saha |vilalāpa ca tejasvī kāmāt daśarathātmajaḥ ||3-75-22|| tilakaiḥ bīja pūraiḥ ca vaṭaiḥ śukla drumaiḥ tathā |puṣpitaiḥ karavīraiḥ ca punnāgaiḥ ca su puṣpitaiḥ ||3-75-23|| mālatī kuṃda gulmaiḥ ca bhaṇḍīraiḥ niculaiḥ tathā |aśokaiḥ sapta parṇaiḥ ca ketakaiḥ atimuktakaiḥ ||3-75-24|| anyaiḥ ca vividhaiḥ vṛkṣaiḥ pramadā iva upaśobhitām |asyāḥ tīre tu pūrva uktaḥ parvato dhātu maṇḍitaḥ ||3-75-25|| ṛśyamūka iti khyātaḥ citra puṣpita pādapaḥ |hareḥ ṛkṣarajo nāmnaḥ putraḥ tasya mahātmanaḥ ||3-75-26|| adhyāste tu mahāvīryaḥ sugrīva iti viśrutaḥ |sugrīvam abhigaccha tvam vānarendram nararṣabha ||3-75-27|| iti uvāca punaḥ vākyam lakṣmaṇam satya vikramam |katham mayā vinā sītām śakyam lakṣmaṇa jīvitum ||3-75-28|| iti evam uktvā madana abhipīḍitaḥsa lakṣmaṇam vākyam ananya cetanaḥ |viveśa paṃpām nalinī mano ramāmtam uttamam śokam udīrayāṇaḥ ||3-75-29|| krameṇa gatvā pravilokayan vanamdadarśa paṃpām śubha darśa kānanām |aneka nānā vidha pakṣi saṃkulāmviveśa rāmaḥ saha lakṣmaṇena ||3-75-30||
About this parayana — Rama
Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.
How to chant
Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.