Valmiki Ramayana — Ayodhya Kanda

gacchatā mātulakulaṃ bharatena tadā'naghaḥ |śatrughno nityaśatrughno nītaḥ prītipuraskṛtaḥ ||2-1-1||
sa tatra nyavasadbhrātrā saha satkārasatkṛtaḥ |mātulenāśvapatinā putrasnehena lālitaḥ ||2-1-2||
tatrāpi nivasantau tau tarpyamāṇau ca kāmataḥ |bhrātarau smaratāṃ vīrau vṛddhaṃ dasarathaṃ nṛpam ||2-1-3||
rājāpi tau mahātejāḥ sasmāra proṣitau sutau |ubhau bharataśatrughnau mahendravaruṇopamau ||2-1-4||
sarva eva tu tasyeṣṭa ścatvāraḥ puruṣarṣabhāḥ |svaśarīrādvinirvṛttāścatvāra iva bāhavaḥ ||2-1-5||
teṣāmapi mahātejā rāmo ratikaraḥ pituḥ |svayambhūriva bhūtānāṃ babhūva guṇavattaraḥ ||2-1-6||
sa hi devai rudīrṇasya rāvaṇasya vadhārthibhiḥ |arthito mānuṣe loke jajñe viṣṇuḥ sanātanaḥ ||2-1-7||
kausalyā śuśubhe putreṇāmitatejasā |yathā vareṇa devānāmaditirvajrapāṇinā ||2-1-8||
sa hi rūpopapannaśca vīryavānanasūyakaḥ |bhūmāvanupamaḥ sūnurgaṇairdhaśarathopamaḥ ||2-1-9||
sa ca nityaṃ praśāntātmā mṛdupūrvaṃ tu bhāṣate |ucyamāno'pi paruṣaṃ nottaraṃ pratipadyate ||2-1-10||
kathaṃcidupakāreṇa kṛtenai kena tuṣyati |na smaratyapakārāṇāṃ śatamapyātmavattayā ||2-1-11||
śīlavṛddhai rjñānavṛddhairvayovṛddhaiśca sajjanaiḥ |kathayannāsta vainitya mastrayogyāntareṣvapi ||2-1-12||
buddhimān madhurābhāṣī pūrvabhāṣī priyaṃvadaḥ |vīryavānna ca vīryeṇa mahatā svena vismitaḥ ||2-1-13||
na cānṛtakatho vidvān vṛddhānāṃ pratipūjakaḥ |anuraktaḥ prajābhiśca prajāścāpyanurajyate ||2-1-14||
sānukrośo jitakrodho brāhmaṇapratipūjakaḥ |dīnānukampī dharmajño nityaṃ pragrahavāñchuciḥ ||2-1-15||
kulocitamatiḥ kṣātraṃ dharmaṃ svaṃ bahumanyate |manyate parayā kīrtya mahatsvargaphalaṃ tataḥ ||2-1-16||
nāśreyasi rato vidvānna viruddhakathāruciḥ |uttarottarayuktau ca vaktā vācaspati ryathā ||2-1-17||
arogastaruṇo vāgmī vapuṣmān deśakālavit |loke puruṣasārajñassādhureko vinirmitaḥ ||2-1-18||
sa tu sreṣṭhairguṇairyuktaḥ prajānāṃ pārthivātmajaḥ |bahiścara iva prāṇo babhūva guṇataḥ priyaḥ ||2-1-19||
samyagvidyāvratasnāto yathāvatsāṅgavedavit |iṣvastre ca pituḥ śreṣṭho babhūva bharatāgrajaḥ ||2-1-20||
kalyāṇābhijanaḥ sādhuradīnaḥ satyavāgṛjuḥ |vṛddhairabhivinītaśca dvijairdharmārthadarśibhiḥ ||2-1-21||
dharmakāmārthatattvajñaḥ smṛtimān pratibhānavān |laukike samayācāre kṛtakalpo viśāradaḥ ||2-1-22||
nibhṛtaḥ saṃvṛtākāro guptamantraḥ sahāyavān |amoghakrodhaharṣaśca tyāgasaṃyamakālavit ||2-1-23||
dṛḍhabhaktiḥ sthiraprajño nāsadgrāhī na durvacāḥ |nistandrirapramattaśca svadoṣaparadoṣavit ||2-1-24||
śāstrajñaśca kṛtajñaśca puruṣāntarakovidaḥ |yaḥ pragrahānugrahayoryathānyāyaṃ vicakṣaṇaḥ ||2-1-25||
satsaṃgrahapragrahaṇe sthānavinnigrahasya ca |āyakarmaṇyupāyajñaḥ saṃdṛṣṭavyayakarmavit ||2-1-26||
śraiṣṭhyaṃ śāstrasamūheṣu prāpto vyāmiśrakeṣu ca |arthadharmau ca saṃgṛhya sukhatantro na cālasaḥ ||2-1-27||
vaihārikāṇāṃ śilpānāṃ vijñātārthavibhāgavit |ārohe vinaye caiva yuktovāraṇavājinām ||2-1-28||
dhanurvedavidāṃ sreṣṭho loke'tirathasaṃmataḥ |abhiyātā prahartā ca senānayaviśāradaḥ ||2-1-29||
apradhṛṣyaśca saṃgrāme kruddhairapi surāsuraiḥ |anasūyo jitakrodho na dṛpto na ca matsarī |na cāvamantā bhūtānāṃ na ca kālavaśānugaḥ ||2-1-30||
evaṃ śreṣṭhaguṇairyuktaḥ prajānāṃ pārthivātmajaḥ |saṃmatastriṣu lokeṣuvasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ ||2-1-31||
buddyā bṛhaspatestulyo vīryeṇāpi śacīpateḥ |tathā sarvaprajākāntaiḥ prītisaṃjananaiḥ pituḥ ||2-1-32||
guṇairviruruce rāmo dīptaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ |tamevaṃvratasaṃpannamapradhṛṣyaparākramam ||2-1-33||
lokapālopamaṃ nāthamakāmayata medinī |etaistu bahubhiryuktaṃ guṇairanupamaiḥ sutam ||2-1-34||
dṛṣṭvā daśaratho rājā cakre cintāṃ paraṃtapaḥ |atha rājño babhūvaivaṃ vṛddhasya cirajīvinaḥ ||2-1-35||
prītireṣā kathaṃ rāmo rājā syānmayi jīvati |eṣā hyasya parā prītirhṛdi saṃparivartate ||2-1-36||
kadā nāma sutaṃ drakṣyāmyabhiṣiktamahaṃ priyam |vṛddhikāmo hi lokasya sarvabhūtānukampanaḥ ||2-1-37||
mattaḥ priyataro loke parṅanya iva vṛṣṭimān |yamaśakrasamo vīrye bṛhaspatisamo matau ||2-1-38||
mahīdharasamo dhṛtyāṃ mattaśca guṇavattaraḥ |mahīmahamimāṃ kṛtsnāmadhitiṣṭhantamātmajam ||2-1-39||
anena vayasā dṛṣṭvā yathā svargamavāpnuyām |ityetai rvividhai staistai ranyapārthivadurlabhaiḥ ||2-1-40||
śiṣṭairaparimeyaiścha loke lokottarairguṇaiḥ |taṃ samīkṣya mahārājo yuktaṃ samuditaiḥ śubhaiḥ ||2-1-41||
niścitya sacivaiḥ sārdhaṃ yuvarājamamanyata |divyantarikṣe bhūmau ca ghoramutpātajaṃ bhayam ||2-1-42||
saṃcacakṣe'tha medhāvī śarīre cātmano jarām |pūrṇacandrānanasyātha śokāpanudamātmanaḥ ||2-1-43||
loke rāmasya bubudhe saṃpriyatvaṃ mahātmanaḥ |ātmanaśca prajānāṃ ca śreyase ca priyeṇa ca ||2-1-44||
prāptakālena dharmātmā bhaktyā tvaritavān nṛpaḥ |nānānagaravāstavyān pṛthagjānapadānapi ||2-1-45||
samānināya medinyāḥ pradhānān pṛthivīpatīn |na tu kekayarājānaṃ janakaṃ vā narādhipaḥ ||2-1-46||
tvarayā cānayāmāsa paścāttau śroṣyataḥ priyam |tānveśmanānābharaṇairyathārhaṃ pratipūjitān ||2-1-47||
dadarśālaṃkṛto rājā prajāpatiriva prajāḥ |athopaviṣṭe nṛpatau tasmin parabalārdane ||2-1-48||
tataḥ praviviśuḥ śeṣa rājāno lokasammatāḥ |atha rājavitīrṇeṣu vividheṣvāsaneṣu ca ||2-1-49||
rājānamevābhimukhā niṣedurniyatā nṛpāḥ |sa labdhamānairvinayānvitairnṛpaiḥ |purālayai rjānapadaiśca mānavaiḥ |upopaviṣṭairnṛto babhau |sahasracakṣurbhagavānivāmaraiḥ ||2-1-50||
tataḥ pariṣadaṃ sarvāmāmantrya vasudhādhipaḥ |hitamuddharṣaṇaṃ caivamuvāca prathitaṃ vacaḥ ||2-2-1||
dundhubhisvanakalpena gambhīreṇānunādinā |svareṇa mahatā rājā jīmūta iva nādayan ||2-2-2||
rājalakṣaṇayuktena kāntenānupamena ca |uvāca rasayuktena svareṇa nṛpatirnṛpān ||2-2-3||
viditaṃ bhavatāmetadyathā me rājyamuttamam |pūrvakairmama rājendraissutavat paripālitam ||2-2-4||
so'hamikṣhvākubhiḥ sarvairnarendraiḥ paripālitam |śreyasā yoktukāmo'smi sukhārhamakhilaṃ jagat ||2-2-5||
mayāpyācaritaṃ pūrvaiḥ panthānamanugacchatā |prajā nityamanidreṇa yathāśaktyabhirakṣitāḥ ||2-2-6||
idaṃ śarīraṃ kṛtsnasya lokasya caratā hitam |pāṇdurasyātapatrasya cchāyāyāṃ jaritaṃ mayā ||2-2-7||
prāpya varṣasahasrāṇi bahū nyāyūṃṣi jīvataḥ |jīrṇasyāsya śarīrasya viśrānti mabhirocaye ||2-2-8||
rājaprabhāvajuṣṭām hi durvahāmajitendriyaiḥ |pariśrānto'smi lokasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan ||2-2-9||
so'haṃ viśramamicchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite |sannikṛṣṭānimān sarvānanumānya dvijarṣabhān ||2-2-10||
anujāto hi māṃ sarvairguṇairjyeṣṭho mamātmajaḥ |purandarasamo vīrye rāmaḥ parapuraṃjayaḥ ||2-2-11||
taṃ candramiva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam |yauvarājye niyoktāsmi prītaḥ puruṣapuṅgavam ||2-2-12||
anurūpaḥ sa vai nātho lakṣmīvān lakṣmaṇāgrajaḥ |trailokyamapi nāthena yena syānnāthavattaram ||2-2-13||
anena śreyasā sadyaḥ samyojyaivamimāṃ mahīm |gatakleśo bhaviṣyāmi sute tasminniveśya vai ||2-2-14||
yadīdam me'nurūpārdhaṃ mayā sādhu sumantritam |bhavanto me'numanyantāṃ kathaṃ vā karavāṇyaham ||2-2-15||
yadyapyeṣā mama prītirhitamanyadvicintyatām |anyā madyasthacintā hi vimardābhyadhikodayā ||2-2-16||
iti bṛvantaṃ muditāḥ pratyanandan nṛpā nṛpam |vṛṣtimantaṃ mahāmeghaṃ nardanta iva barhiṇaḥ ||2-2-17||
snigdho'nunādī samjajañe tatra harṣasamīritaḥ |janaughodghuṣṭasannādo vimānaṃ kampayanniva ||2-2-18||
tasya dharmārthaviduṣo bhāvamājañāya sarvaśaḥ |brāhmaṇā janamukhyāśca paurajānapadaiḥ saha ||2-2-19||
sametya mantrayitvā tu samatāgatabuddhayaḥ |ūcuśca manasā jañātvā vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam ||2-2-20||
anekavarṣasāhasro vṛddhasttvamasi pārthiva |sa rāmaṃ yuvarājānamabhiṣiñcasva pārthivam ||2-2-21||
icchāmo hi mahābāhuṃ raghuvīraṃ mahābalam |gajena mahatā yāntaṃ rāmaṃ chatrāvṛtānanam ||2-2-22||
iti tadvacanaṃ śrutvā rājā teṣāṃ manaḥpriyam |ajānanniva jijañāsuridaṃ vacanamabravīt ||2-2-23||
śrutvaiva vacanaṃ yanme rāghavaṃ patimicchatha |rājānaḥ saṃśayo'yaṃ me tadidaṃ brūta tattvataḥ ||2-2-24||
kathaṃ nu mayi dharmeṇa pṛthivīmanuśāsati |bhavanto draṣṭumicchanti yuvarājaṃ mamātmajam ||2-2-25||
te tamūcurmahātmānaṃ paurajānapadaiḥ saha |bahavo nṛpa kalyāṇā guṇāḥ putrasya santi te ||2-2-26||
guṇān guṇavato deva devakalpasya dhīmataḥ |priyānānandadān kṛtsnān pravakṣyāmo'dyatān śṛṇu ||2-2-27||
divyairguṇaiḥ śakrasamo rāmaḥ satyaparākramaḥ |ikṣvākubhyo'pi sarvebhyo hyatirikto viśāṃpate ||2-2-28||
rāmaḥ satpuruṣo loke satyadharmaparāyaṇaḥ |sākṣhādrāmādvinirvṛtto dharmaścāpi śriyā saha ||2-2-29||
prajāsukhatve candrasya vasudhāyāḥ kṣhamāguṇaiḥ |budhyā bṛhaspatestulyo vīrye sākṣācchacīpateḥ ||2-2-30||
dharmajajañaḥ satyasandhaśca śīlavānanasūyakaḥ |kṣāntaḥ sāntvayitā ślakṣhṇaḥ kṛtajaño vijitendriyaḥ ||2-2-31||
mṛduśca sthiracittaśca sadā bhavyo'nasūyakaḥ |priyavādī ca bhūtānām satyavādī ca rāghavaḥ ||2-2-32||
bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānāmupāsitā |tenā syehātulā kīrtiryaśastejaśca vardhate ||2-2-33||
devāsuramanuṣyāṇāṃ sarvāstreṣu viśāradaḥ |samyagvidyāvratasnāto yathavatsāṅgavedavit ||2-2-34||
gāndharve ca bhuvi śreṣṭho babhūva bharatāgrajaḥ |kalyāṇābhijanaḥ sādhuradīnātmā mahāmatiḥ ||2-2-35||
dvijairabhivinītaśca śreṣṭhairdharmārthanaipuṇaiḥ |yadā vrajati saṃgrāmaṃ grāmārthe nagarasya vā ||2-2-36||
gatvā saumitrisahito nāvijitya nivartate |saṃgrāmātpunarāgamya kuṅjareṇa rathena vā ||2-2-37||
paurān svajanavannityam kuśalaṃ paripṛcchati |putreṣvagniṣu dāreṣu preṣyaśiṣyagaṇeṣu ca ||2-2-38||
nikhilenānupūrvyācca pitā putrānivaurasān |śuśrūṣante ca vaḥ śiṣyāḥ kacitkarmasu daṃśitāḥ ||2-2-39||
iti naḥ puruṣavyāghraḥ sadā rāmo'bhibhāṣate |vyasaneṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ ||2-2-40||
utsaveṣu ca sarveṣu piteva parituṣyati |satyavādī maheṣvāso vṛddhasevī jitendriyaḥ ||2-2-41||
smitapūrvābhibhāṣī ca dharmaṃ sarvātmanā śritaḥ |samyagyoktā śreyasāṃ ca na vigṛhya kathāruciḥ ||2-2-42||
uttarottarayuktau ca vaktā vācaspatiryathā |subhrūrāyatatāmrākṣhassākṣhādviṣṇuriva svayam ||2-2-43||
rāmo lokābhirāmo'yaṃ śauryavīryaparākramaiḥ |prajāpālanatattvajaño na rāgopahatendriyaḥ ||2-2-44||
śaktastrailokyamapyeko bhoktuṃ kiṃ nu mahīmimām |nā'sya krodhaḥ prasādaśca nirartho'sti kadācana ||2-2-45||
hantyeva niyamādvadhyānavadhye ca na kupyati |yunaktyarthaiḥ prahṛṣṭaśca tamasau yatra tuṣyati ||2-2-46||
śāntaiḥ sarvaprajākāntaiḥ prītisaṃjananairnṛṇām |guṇairviruruce rāmo dīptaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ ||2-2-47||
tamevaṃguṇasampannaṃ rāmaṃ satyaparākramam |lokapālopamaṃ nāthamakāmayata medinī ||2-2-48||
vatsaḥ śreyasi jātaste diṣṭyāsau tava rāghava |diṣṭyā putraguṇairyukto mārīca iva kāśyapaḥ ||2-2-49||
balamārogyamāyuśca rāmasya viditātmanaḥ |devāsuramanuṣyeṣu sagandharvorageṣu ca ||2-2-50||
āśaṃsate janaḥ sarvo rāṣṭre puravare tathā |ābhyantaraśca bāhyaśca paurajānapado janaḥ ||2-2-51||
striyo vṛddhāstaruṇyaśca sāyaṃ prātaḥ samāhitāḥ |sarvān devān namasyanti rāmasyārthe yaśasvinaḥ ||2-2-52||
teṣāmāyācitaṃ deva tvatprasādā tsamṛddhyatām |rāmamindīvaraśyāmaṃ sarvaśatrunibarhaṇam ||2-2-53||
paśyāmo yauvarājyasthaṃ tava rājottamā'atmajam |taṃ devadevopamamātmajaṃ te |sarvasya lokasya hite niviṣṭam |hitāya naḥ kṣhipramudārajuṣṭaṃ |mudābhiṣektum varada tva marhasi ||2-2-54||
teṣāmañjalipadmāni pragṛhītāni sarvaśaḥ |pratigṛhyābravīdrājā tebhyaḥ priyahitaṃ vacaḥ ||2-3-1||
aho'smi paramaprītaḥ prabhāvaścātulo mama |yanme jyeṣṭhaṃ priyaṃ putraṃ yauvarājyastha micchatha ||2-3-2||
iti pratyarcya tān rājā brāhmaṇānida mabravīt |vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca teṣāmevopaśṛṇvatām ||2-3-3||
caitraḥ śrīmānayaṃ māsaḥ puṇyaḥ puṣpitakānanaḥ |yauvarājyāya rāmasya sarvamevopakalpyatām ||2-3-4||
rājñastūparate vākye janaghoṣo mahānabhūt |śanaistasmin praśānte ca janaghoṣe janādhipaḥ ||2-3-5||
vasiṣṭhaṃ muniśārdūlaṃ rājā vacanamabravīt |abhiṣekāya rāmasya yatkarma saparicchadam ||2-3-6||
tadadya bhagavan sarvamājñāpayitu marhasi |tacchrutvā bhūmipālasya vasiṣṭho dvijasattamaḥ ||2-3-7||
ādideśāgrato rājñaḥ sthitān yuktān kṛtāñjalīn |suvarṇādīni ratnāni balīn sarvauṣadhīrapi ||2-3-8||
śuklamālyāṃśca lājāṃśca pṛthakca madhusarpiṣī |ahatāni ca vāsāṃsi rathaṃ sarvāyudhānyapi ||2-3-9||
caturaṅgabalaṃ caiva gajaṃ ca śubhalakṣaṇam |cāmaravyajane śvete dhvajaṃ chatraṃ ca pāṇḍuram ||2-3-10||
śataṃ ca śātakumbhānāṃ  kumbhānāmagnivarcasām |hiraṇyaśṛṅgamṛṣabhaṃ samagraṃ vyāghracarma ca ||2-3-11||
upasthāpayata prātaragnyagāraṃ mahīpateḥ |yaccānyatkiñcideṣṭavyaṃ tatsarvamupakalpyatām ||2-3-12||
astaḥpurasya dvārāṇi sarvasya nagarasya ca |candanasragbhirarcyantāṃ dhūpaiśca ghrāṇahāribhiḥ ||2-3-13||
praśastamannaṃ guṇavaddhadhikṣīropasecanam |dvijānāṃ śatasāhasre yatprakāmamalaṃ bhavet ||2-3-14||
satkṛtya dvijamukhyānāṃ śvaḥ prabhāte pradīyatām |ghṛtaṃ dadhi ca lājāśca dakṣiṇāścāpi puṣkalāḥ ||2-3-15||
sūrye'bhyuditamātre śvo bhavitā svastivācanam |brāhmaṇāśca nimantryantāṃ kalpyantāmāsanāni ca ||2-3-16||
ābadhyantāṃ patākāśca rājamārgaśca sicyatām |sarve ca tāLāvacarā gaṇikāśca svalaṃkṛtāḥ ||2-3-17||
kakṣyāṃ dvitīyāmāsādya tiṣṭhantu nṛpaveśmanaḥ |devāyatanacaityeṣu sānnabhakṣāḥ sadakṣiṇāḥ ||2-3-18||
upasthāpayitavyāḥ syurmālyayogyāḥ pṛthak pṛthak |dīrghāsibaddhā yodhāśca sannaddhā mṛṣṭavāsasaḥ ||2-3-19||
mahārājāṅgaṇaṃ sarve praviśantu mahodayam |evaṃ vyādiśya viprau tau kriyāstatra suniṣṭhitau ||2-3-20||
cakratuścaiva yaccheṣaṃ pārthivāya nivedya ca |kṛtamityeva cābrūtāmabhigamya jagatpatim ||2-3-21||
yathoktavacanaṃ prītau harṣayuktau dvijarṣabhau |tataḥ sumantraṃ dyutimān rājā vacanamabravīt ||2-3-22||
rāmaḥ kṛtātmā bhavatā śīghramānīyatāmiti |sa tatheti pratijñāya sumantro rājaśāsanāt ||2-3-23||
rāmaṃ tatrānayāṃcakre rathena rathināṃ varam |atha tatra samāsīnāstadā daśarathaṃ nṛpam ||2-3-24||
prācyodīcyāḥ pratīcyāśca dākṣiṇātyāśca bhūmipāḥ |mlecchāścāryāśca ye cānye vane śailāntavāsinaḥ ||2-3-25||
upāsāñcakrire sarve taṃ devā iva vāsavam |teṣāṃ madhye sa rājarṣirmarutāmiva vāsavaḥ ||2-3-26||
prāsādastho rathagataṃ dadarśāyānta mātmajam |gandharvarājapratimaṃ loke vikhyātapauruṣam ||2-3-27||
dīrgha bāhuṃ mahasattvaṃ mattamātaṅgagāminam |candrakāntānanaṃ rāmamatīva priyadarśanam ||2-3-28||
rūpaudāryaguṇaiḥ puṃsāṃ dṛṣṭicittāpahāriṇam |gharmābhitaptāḥ parjanyaṃ hlādayantamiva prajāḥ ||2-3-29||
na tatarpa samāyāntaṃ paśyamāno narādhipaḥ |avatārya sumantrastaṃ rāghavaṃ syandanottamāt ||2-3-30||
pituḥ samīpaṃ gacchantaṃ prāñjaliḥ pṛṣṭhato'nvagāt |sa taṃ kailāsaśṛṅgābhaṃ prāsādaṃ narapuṅgavaḥ ||2-3-31||
āruroha nṛpaṃ draṣṭuṃ saha sūtena rāghavaḥ |sa prāñ^jalirabhipretya praṇataḥ piturantike ||2-3-32||
nāma svaṃ śrāvayan rāmo vavandhe caraṇau pituḥ |taṃ dṛṣṭvā praṇataṃ pārśve kṛtāñjalipuṭaṃ nṛpaḥ ||2-3-33||
gṛhyāñjalau samākṛṣya sasvaje priyamātmajam |tasmai cābhyuditaṃ divyaṃ maṇikāñcanabhūṣitaṃ ||2-3-34||
dideśa rājā ruciraṃ rāmāya paramāsanam |tadāsanavaraṃ prāpya vyadīpayata rāghavaḥ ||2-3-35||
svayeva prabhayā merumudaye vimalo raviḥ |tena vibhrājatā tatra sā sabhābhivyarocata ||2-3-36||
vimalagrahanakṣatrā śāradī dyaurivendunā |taṃ paśyamāno nṛpati stutooṣa priyamātmajam ||2-3-37||
alaṅkṛtamivātmānamādarśatalasaṃsthitam |sa taṃ sasmitamābhāṣya putraṃ putravatāṃ varaḥ ||2-3-38||
uvācedaṃ vaco rājā devendramiva kāśyapaḥ |jyeṣṭhāyāmasi me patnyāṃ sadṛśyāṃ sadṛśaḥ sutaḥ ||2-3-39||
utpannastvaṃ guṇaśreṣṭho mama rāmātmajaḥ priyaḥ |yatastvayā prajāścemāḥ svaguṇairanurañjitāḥ ||2-3-40||
tasmāttvaṃ puṣyayogena yauvarājyamavāpnuhi |kāmatastvaṃ prakṛtyaiva vinīto guṇavānasi ||2-3-41||
guṇavatyapi tu snehātputra vakṣyāmi te hitam |bhūyo vinayamāsthāya bhava nityaṃ jitendriyaḥ ||2-3-42||
kāmakrodhasamutthāni tyajethā vyasanāni ca |parokṣayā vartamāno vṛttyā pratyakṣayā tathā ||2-3-43||
amātyaprabhṛtīḥ sarvāḥ prakṛtīścānurañjaya |koṣṭhāgārāyudhāgāraiḥ kṛtvā sanni cayān bahūn ||2-3-44||
tuṣṭānuraktaprakṛtiryaḥ pālayati medinīm |tasya nandanti mitrāṇi labdhvā'mṛtamivā'marāḥ ||2-3-45||
tasmāttvamapi cātmānaṃ niyamyaivaṃ samācara |tacchrutvā suhṛdastasya rāmasya priyakāriṇaḥ ||2-3-46||
tvaritāḥ śīghramabhyetya kausalyāyai nyavedayan |sā hiraṇyaṃ ca gāścaiva ratnāni vividhāni ca ||2-3-47||
vyādideśa priyākhyebhyaḥ kausalyā pramadottamā |athābhivādya rājānaṃ rathamāruhya rāghavaḥ ||2-3-48||
yayau svaṃ dyutimadveśma janaughaiḥ pratipūjitaḥ |te cāpi paurā nṛpatervacasta |cchrutvā tadā lābhamiveṣṭamāśu |narendramāmantrya gṛhāṇi gatvā |devān samānarcuratiprahṛṣṭāḥ ||2-3-49||
gateṣvatha nṛpo bhūyaḥ paureṣu saha mantribhiḥ |mantrayutvā tataścakre niścayajñaḥ sa niścayam ||2-4-1||
śva eva puṣyo bhavitā śvo'bhiṣecyastu me sutaḥ |rāmo rājīvatāmrākṣo yauvarājya iti prabhuḥ ||2-4-2||
athāntargṛhamāsādya rājā daśarathastadā |sūtamāmantrayāmāsa rāmaṃ punarihānaya ||2-4-3||
pratigṛhya sa tadvākyaṃ sūtaḥ punarupāyayau |rāmasya bhavanaṃ śīghraṃ rāmamānayituṃ punaḥ ||2-4-4||
dvāḥsthairāveditaṃ tasya rāmāyāgamanaṃ punaḥ |śrutvaiva cāpi rāmastaṃ prāptaṃ śaṅkānvito'bhavat ||2-4-5||
praveśya cainaṃ tvaritaṃ rāmo vacana mabravīt |yadāgamanakṛtyaṃ te bhūyastadbhruhyaśeṣataḥ ||2-4-6||
tamuvāca tataḥ sūto rājā tvāṃ draṣṭu micchati |śrutvā pramāṇamatra tvaṃ gamanāyetarāya vā ||2-4-7||
iti sūtavacaḥ śrutvā rāmo'tha tvarayānvitaḥ |prayayau rājabhavanaṃ punardraṣṭuṃ nareśvaram ||2-4-8||
taṃ śrutvā samanuprāptaṃ rāmaṃ daśaratho nṛpaḥ |praveśyāmāsa gṛhaṃ vivakṣuḥ priyamuttamam ||2-4-9||
praviśnnepa ca śrīmān rāghavo bhavanaṃ pituḥ |dadarśa pitaraṃ dūrāt praṇipatya kṛtāñjliḥ ||2-4-10||
praṇamantaṃ samutthāpya taṃ pariṣvajya bhūmipaḥ |pradiśya cāsmai ruciramāsanaṃ punarabravīt ||2-4-11||
rāma vṛddho'smi dīrghāyurbhuktā bhogā mayepsitāḥ |annvadbhiḥ kratuśtaistatheṣṭaṃ bhūridakṣiṇaiḥ ||2-4-12||
jātamiṣṭamapatyaṃ me tvamadyānupamaṃ bhuvi |dattamiṣṭamadhītaṃ ca mayā puruṣasattama ||2-4-13||
anubhūtāni ceṣṭāni mayā vīra sukhānyapi |devarṣipitṛviprāṇāmanṛṇo'smi tathātmanaḥ ||2-4-14||
na kiñcinma kartavyaṃ tavānyatrābhiṣecanāt |ato yuttvāmahaṃ brūyāṃ tanme tvaṃ kartumarhasi ||2-4-15||
adya prakṛtayaḥ sarvāstvāmicchanti narādhipam |atastvāṃ yuvarājānamabhiṣekṣyāmi putraka ||2-4-16||
api cādyāśubhān rāma svapne pśyāmi dāruṇān |sanirghātā divolkā ca paratīha mahāsvanā ||2-4-17||
avaṣṭabdhaṃ ca me rāma nakṣatraṃ dāruṇairgrahaiḥ |āvedayanti daivajñāvaḥ sūryāṅgārakarāhubhiḥ ||2-4-18||
prāyeṇa hi nimittānāmīdṛśānāṃ samudbhave |rājā hi mṛtyumāpnoti ghoraṃ vāpadamṛcchati ||2-4-19||
tadyāvadeva me ceto na vimuñcati rāghava |tāvadevābhiṣiñcasva calā hi prāṇināṃ matiḥ ||2-4-20||
adya candrobhyupagataḥ puṣyātpūrvaṃ punarvasū |śvaḥ puṣyayogaṃ niyataṃ vakṣyante daivacintakāḥ ||2-4-21||
tataḥ puṣye'bhiṣiñcasva manastvarayatīva mām |śvastvāhamabhiṣekṣyāmi yauvarājye paraṃtapa ||2-4-22||
tasmāttvayādaprabhṛti niśeyaṃ niyatātmanā |saha vadhvopavastavyā darbhaprastaraśāyinā ||2-4-23||
suhṛdaścāpramattāstvāṃ rakṣantvadya samantataḥ |bhavanti bahuvighnāni kāryāṇyevaṃvidhāni hi ||2-4-24||
viproṣitaśca bharato yāvadeva purāditaḥ |tāvadevābhiṣekaste prāptakālo mato mama ||2-4-25||
kāmaṃ khalu satāṃ vṛtte bhrātā te bharataḥ sthitaḥ |jyeṣṭhanuvartī dharmātmā sānukrośo jitendriyaḥ ||2-4-26||
kintu cittaṃ manuṣyāṇāmanityamiti me matiḥ |satāṃ ca dharmanityānāṃ kṛtaśobhi ca rāghava ||2-4-27||
ityuktaḥ soo'bhyanujñātaḥ śvobhāvinyabhiṣecane |vrajeti rāmaḥ pitaramabhivādyābhyayādgṛham ||2-4-28||
praviśya cātmano veśma rājñoddhiṣṭe'bhiṣecane |tatkṣaṇena ca nirgamya māturntaḥpuraṃ yayau ||2-4-29||
tatra tāṃ pravaṇāmeva mātaraṃ kṣaumavāsinīm |vāgyatāṃ devatāgāre dadarśāyācatīṃ śriyam ||2-4-30||
prāgeva cāgatā tatra sumitrā lakṣmaṇa stadā |sītā cānāyitā śrutvā priyaṃ rāmābhiṣecanam ||2-4-31||
tasmin kāle hi kausalyā tasthāvāmīlitekṣaṇā |sumitrayānvāsyamānā sītayā lakṣmaṇena ca ||2-4-32||
śrutvā puṣyeṇa putrasya yauvarājyābhiṣecanam |prāṇāyāmena puruṣaṃ dhyāyamānā janārdanam ||2-4-33||
tathā saniyamāmeva so'bhigamyābhivādya ca |uvāca vacanaṃ rāmo harṣyaṃstāmidaṃ tadā ||2-4-34||
amba pitrā niyukto'smi prajāpālanakarmaṇi |bhavitā śvo'bhiṣeko me yathā mi śāsanaṃ pituḥ ||2-4-35||
sītayā pyupavastavyā rajanīyaṃ mayā saha |evamṛtvigupādhyāyaissaha māmuktavān pitā ||2-4-36||
yāni yānyatra yogyāni śvo bhāvinyabhiṣecane |tāni me maṅgaLānyadya vaidehyāścaiva kāraya ||2-4-37||
etacchrutvā tu kausalyā cirakālābhikāṅkṣitam |harṣbāṣpakalaṃ vākyamidaṃ rāma mabhāṣata ||2-4-38||
vatsa rāma ciraṃ jīva hatāste paripanthinaḥ |jñātīnme tvaṃ śriyāyuktaḥ sumitrāyāśca nandaya ||2-4-39||
kalyāṇe bata nkṣatre mayi jāto'si putraka |yena tvayā daśaratho guṇairārādhitaḥ pitā ||2-4-40||
amoghaṃ bata me kṣāntaṃ puruṣe puṣkarekṣaṇe |yeyamikṣvākurājyaśrīḥ putra tvāṃ saṃśrayiṣyati ||2-4-41||
ityevamukto mātredaṃ rāmo bhrātaramabravīt |prāñjaliṃ prahvamāsīnamabhivīkhsya smayanniva ||2-4-42||
lakṣmaṇemāṃ māyā sārdhaṃ praśādhi tvaṃ vasundharām |dvitīyaṃ me'ntarātmānaṃ tvāmiyaṃ śrīrupasthitā ||2-4-43||
saumitre bhuṅkṣva bhogāṃ stvamiṣṭān rājyaphalāni ca |jīvitaṃ ca hi rājyaṃ ca tvadarthamabhikāmaye ||2-4-44||
ityuktvā lakṣmaṇaṃ rāmo mātarāvabhivādya ca |abhyanujñāpya sītāṃ ca jagāma svaṃ niveśnam ||2-4-45||
sandiśya rāmaṃ nṛpatiḥ śvobhāvinyabhiṣecane |purohitaṃ samāhūya vasiṣṭhamidamabravīt ||2-5-1||
gacchopavāsaṃ kākutthsaṃ kārayādya tapodhana |śrīyaśorājyalābhāya vadhvā saha yatavratam ||2-5-2||
tatheti ca sa rājānamuktvā vedavidāṃ varaḥ |svayaṃ vasiṣṭho bhagavān yayau rāmaniveśanam ||2-5-3||
upavāsayituṃ rāmaṃ mantravanmantrakovidaḥ |brāhmaṃ rathavaraṃ yuktamāsthāya sudṛdhavrataḥ ||2-5-4||
sa rāmabhavanaṃ prapya pāṇḍurābhraghanaprabham |tisraḥ kakṣyā rthenaiva viveśa munisattamaḥ ||2-5-5||
tamāgatamṛṣiṃ rāmastvaranniva sasaṃbhramaḥ |mānayiṣyan sa mānārhaṃ niścakrāma niveśanāt ||2-5-6||
abhyetya tvaramāṇaśca rathābhyāśaṃ manīṣiṇaḥ |tato'vatārayāmāsa parigṛhya rathātsvayam ||2-5-7||
sacainaṃ praśritaṃ dṛṣṭvā saṃ bhāṣyābhiprasādya ca |priyārhaṃ harṣayan rāmamityuvāca purohitaḥ ||2-5-8||
prasannaste pitā rāma yauvarājyamavāpsyasi |upavāsaṃ bhavānadya karotu saha sītayā ||2-5-9||
prātastvāmabhiṣektā hi yauvarājye narādhipaḥ |pitā daśarathaḥ prītyā yayātiṃ nahuṣo yathā ||2-5-10||
ityuktvā sa tadā rāma mupavāsaṃ yatavratam |mantravat kārayāmāsa vaidehyā sahitaṃ muniḥ ||2-5-11||
tato yathāvadrāmeṇa sa rājño gururarcitaḥ |abhyanujñāpya kākutthsaṃ yayau rāmaniveśanāt ||2-5-12||
suhṛdbhistatra rāmo'pi sahāsīnaḥ priyaṃvadaiḥ |sabhājito viveśātha tānanujñāpya sarvaśaḥ ||2-5-13||
hṛṣṭanārīnarayutaṃ rāmaveśma tadā babau |yathā mattadvijagaṇaṃ prapullanalinaṃ saraḥ ||2-5-14||
sa rājabhavanaprakhyāttasmādrāmaniveśanāt |nirgatya dadṛśe mārgaṃ vasiṣṭho janasaṃvṛtam ||2-5-15||
bṛndabṛndairayodhyāyāṃ rājamārgāḥ samantataḥ |babhūvurabhisaṃbādhāḥ kutūhalajanairvṛtāḥ ||2-5-16||
janabṛndormisaṃgharṣaharṣasvanavatastadā |babhūva rājamārgasya sāgarasyeva nisvanaḥ ||2-5-17||
siktasaṃmṛṣṭarathyā hi tadaharvanamālinī |āsīdayodhyā nagarī samucchritagṛhadhvajā ||2-5-18||
tadā hyayodhyānilayaḥ sastrībālābalo janaḥ |rāmābhiṣekamākāñkṣannākāṇkṣadudayaṃ raveḥ ||2-5-19||
prajālaṅkārabhūtaṃ ca janasyānandavardhanam |utsuko'bhūjjano draṣṭuṃ tamayodhyāmahotsavam ||2-5-20||
evaṃ taṃ janasaṃbādhaṃ rājamārgaṃ purohitaḥ |vyūhanniva janaughaṃ taṃ śanairājakulaṃ yayau ||2-5-21||
sitābhraśikharaprakhyaṃ prāsādamadhiruhya saḥ |samīyāya narendreṇa śakreṇeva bṛhaspatiḥ ||2-5-22||
tamāgatamabhiprekṣya hitvā rājāsanaṃ nṛpaḥ |papraccha sa ca tasmai tatkṛtamityabhyavedayat ||2-5-23||
tena caiva tadā tulyaṃ sahāsīnāḥ sabhāsadaḥ |āsanebhyaḥ samuttasthuḥ pūjayantaḥ purohitam ||2-5-24||
guruṇā tvabhyanujñāto manijaughaṃ visṛjya tam |viveśāntaḥpuraṃ rājā siṃho giriguhāmiva ||2-5-25||
tamagryaveṣpramadājanākulaṃ |mahendraveśmapratimaṃ niveśanam |vidīpayaṃścāru viveśa pārthivaḥ |śaśīva tārāgaṇasaṃkulaṃ nabhaḥ ||2-5-26||
gate purohite rāmaḥ snāto niyatamānasaḥ |saha patnyā viśālākṣyā nārāyaṇamupāgamat ||2-6-1||
pragṛhya śirasā pātraṃ haviṣo vidhivattadā |mahate daivatāyājyaṃ juhāva jvalitānale ||2-6-2||
śeṣaṃ ca haviṣastasya prāśyāśāsyātmanaḥ priyam |dhyāyannārāyaṇaṃ devaṃ svāstīrṇe kuśasaṃstare ||2-6-3||
vāgyataḥ saha vaidehyā bhūtvā niyatamānasaḥ |śrīmatyāyatane viṣṇoḥ śiśye naravarātmajaḥ ||2-6-4||
ekayāmāvaśiṣṭāyāṃ rātryāṃ prativibudhya saḥ |alañkāravidhiṃ kṛtsnaṃ kārayāmāsa veśmanaḥ ||2-6-5||
tatra śṛṇvan sukhā vācaḥ sūtamāgadhavandinām |pūrvāṃ sandhyāmupāsīno jajāpa yatamānasaḥ ||2-6-6||
tuṣṭāva praṇataścaiva śirasā madhusūdanam |vimalakṣaumasaṃvīto vācayāmāsa ca dvijān ||2-6-7||
teṣāṃ puṇyāhaghoṣo'dha gambhīramadhurastadā |ayodhyāṃ pūrayāmāsa tūryaghoṣānunāditaḥ ||2-6-8||
kṛtopavāsaṃ tu tadā vaidehyā saha rāghavam |ayodhyānilayaḥ śrutvā sarvaḥ pramudito janaḥ ||2-6-9||
tataḥ paurajanaḥ sarvaḥ śrutvā rāmābhiṣecanam |prabhātāṃ rajanīṃ dṛṣṭvā cakre śobhayituṃ purīm ||2-6-10||
sitābhraśikharābheṣu devatāyataneṣu ca |catuṣpadheṣu radhyāsu caityeṣvaṭṭāla keṣu ca ||2-6-11||
nānāpaṇyasamṛddheṣu vaṇijāmāpaṇeṣu ca |kuṭumbināṃ samṛddheṣu śrīmatsu bhavaneṣu ca ||2-6-12||
sabhāsu caiva sarvāsu vṛkṣeṣvālakṣiteeśu ca |dhvajāḥ samucchritāścitrāḥ patākāścābhavaṃstadā ||2-6-13||
naṭanartakasaṃghānāṃ gāyakānāṃ ca gāyatām |manaḥkarṇasukhā vācaḥ  śuśruvuśca tatastataḥ ||2-6-14||
rāmābhiṣekayuktāśca kathāścakrurmitho janāḥ |rāmābhiṣeke saṃprapte catvareṣu gṛheṣu ca ||2-6-15||
bālā api krīḍamānā gṛ hadvāreṣu saṃghaśaḥ |rāmābhiṣavasaṃyuktāścakrurevaṃ mithaḥ kathāḥ ||2-6-16||
kṛtapuṣpopahāraśca dhūpagandhādhivāsitaḥ |rājamārgaḥ kṛtaḥ śrīmān paurai rāmābhiṣecane ||2-6-17||
prakāśakaraṇārdhaṃ ca niśāgamanaśañkayā |dīpavṛkṣāṃ stathācakru ranurthyasu sarvaśaḥ ||2-6-18||
alaṅkāraṃ purastyavaṃ kṛtvā tatpuravāsinaḥ |ākāṅkṣamāṇā rāmasya yauvarājyābhiṣecanam ||2-6-19||
sametya saṃghaśaḥ sarve catvareṣu sabhāsu ca |kathayanto mithastatra praśaśaṃsurjanādhipam ||2-6-20||
ahoo mahātmā rājāyamikṣvākukulanandanaḥ |jñātvā yo vṛddha mātmānaṃ rāmaṃ rājye'bhiṣekṣyati ||2-6-21||
sarve'pyanugṛhītāḥ sma yanno rāmo mahīpatiḥ |cirāya bhavitā goptā dṛṣṭalokaparāvaraḥ ||2-6-22||
ānuddhatamanā vidvān dharmātmā bhrātṛvatsalaḥ |yadhā ca bhrātṛṣu snigdhastathāsmāsvapi rāghavaḥ ||2-6-23||
ciraṃ jīvatu dharmātmā rājā daśaratho'naghaḥ |yatprasādenābhiṣiktaṃ rāmaṃ drakṣyāmahe vayam ||2-6-24||
evaṃvidhaṃ kathayatāṃ paurāṇāṃ śuśruvustadā |digbhyo'pi śrutavṛttāntāḥ prāptājānapadā narāḥ ||2-6-25||
te tu digbhyaḥ purīṃ prāptā draṣṭuṃ rāmābhiṣecanam |rāmasya pūrayāmāsuḥ purīṃ jānapadā janāḥ ||2-6-26||
janaughai stairvisarpadbhiḥ śuśruve tatra nisvanaḥ |parvasūdīrṇavegasya sāgarasyeva nisvanaḥ ||2-6-27||
tatastadindrakṣayasannibhaṃ puraṃ |didṛkṣubhirjānapadai rupāgataiḥ |samantataḥ sasvanamākulaṃ babhau |samudrayādobhi rivārṇavodakam ||2-6-28||
jañātidāsī yato jātā kaikeyyā tu sahoṣitā |prāsādaṃ candrasaṅkāśamāruroha yadṛcchayā ||2-7-1||
siktarājapathāṃ kṛtsnāṃ prakīrṇakusumotkarām |ayodhyāṃ mantharā tasmātprāsādādanvavaikṣata ||2-7-2||
patākābhirvarārhābhirdhvajaiśca samalaṅkṛtām |vṛtāṃ caṃdapathaiścāpi śiraḥsnātajanairvṛtām ||2-7-3||
mālyamodakahastaiśca dvijendrairabhināditām |śukladevagṛhadvārāṃ sarvavāditranisvanām||2-7-4||
saṃprahṛṣṭajanākīrṇāṃ brahmaghoṣābhināditām |prahṛṣṭavarahastyaśvāṃ saṃpraṇardhitagovṛśām ||2-7-5||
prahṛuṣṭamuditaiḥ paurairuccri tadvajamālinīm |ayodhyāṃ vantharā tasmātprāsādādanvavaikṣata||2-7-6||
praharṣotphullanayanāṃ pāṇḍurakṣaumavāsinīm |avidūre sthitāṃ dṛṣṭvā dhātrīṃ papraccha mantharā ||2-7-7||
uttamenābhisaṃyuktā harṣeṇārthaparā satī |rāmamātā dhanaṃ kiṃ nu janebhyaḥ saṃprayacchati ||2-7-8||
atimātrapraharṣo'yaṃ kiṃ janasya ca śaṃsa me |kārayiṣyati kiṃ vāpi saṃprahṛṣṭo mahīpatiḥ ||2-7-9||
vidīryamāṇā harṣeṇa dhātrī tu parayā mudā |ācckṣe/atha kubjāyai bhūyasīṃ rāghavaśriyam ||2-7-10||
śvaḥ puṣyeṇa jitakrodhaṃ yauvarājyena rāghavam |rājā daśaratho rāmamabhiṣecayitānagham ||2-7-11||
dhātryāstu vacanaṃ śrutvā kubjā kṣipramamarṣitā |kailāsaśikharākārātprāsādādavarohata ||2-7-12||
sā dahyamānā kopena manatharā pāpadarśinī |śayānāmetya kaikeyīmidaṃ vacana mabravīt ||2-7-13||
uttiṣṭha mūḍhe kiṃ śeṣe bhayaṃ tvāmabhivartate |upaplutamaghaughena kimātmānaṃ na budhyase ||2-7-14||
aniṣṭe subhagākāre saubhagyena vikatthase |calaṃ hi tava saubhāgyaṃ nadyāḥ srota ivoṣṇage ||2-7-15||
evamuktā tu kaikeyī ruṣṭayā paruṣaṃ vacaḥ |kubjayā pāpadarśinyā viṣādamagamatparam ||2-7-16||
kaikeyi tvabravītkubhāṃ kaccitkṣemaṃ na manathare |viṣaṇṇavadanāṃ hi tvāṃ lakṣaye bhṛ śaduḥkhitām ||2-7-17||
mantharā tu vacaḥ śrutvā kaikeyyā madhurākṣaram |uvāca krodhasaṃyuktā vākyaṃ vākyaviśāradā ||2-7-18||
sā viṣaṇṇatarā bhūtvā kubjā tasyā hitaiṣiṇī |viṣadayantī provāca bhedayantī ca rāghavam ||2-7-19||
akṣayyaṃ sumahaddevi pravṛttaṃ dvadvināśanam |rāmaṃ daśaratho rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati ||2-7-20||
sāsmyagādhe bhaye magnā duḥkhaśokasamanvitā |dahyamānā' naleneva tvaddhitārthamihāgatā ||2-7-21||
tava duḥkhena kaikeyi mama duḥkhaṃ mahadbhavet |tvadvṛddhau mama vṛddhiśca bhavedatra na saṃśayaḥ ||2-7-22||
narādhipakule jātā mahiṣī tvaṃ mahīpateḥ |ugratvaṃ rājadharmāṇāṃ kathaṃ devi na budhyase ||2-7-23||
dharmavādī śaṭho bhartā ślakṣṇavādī ca dāruṇaḥ |śuddhabhāve na jānīṣe tenaivamatisandhitā ||2-7-24||
upasthitaṃ payuñjānastvayi sāntvamanarthakam |arthenaivādya te bhartā kausalyāṃ yojayiṣyati ||2-7-25||
apavāhya sa duṣṭātmā bharataṃ tava bandhuṣu |kālyaṃ sthāpayitā rāmaṃ rājye nihatakaṇṭake ||2-7-26||
śatruḥ patipravādena mātreva hitakāmyayā |āśīviṣa ivāṅkena bāle paridhṛtastvayā ||2-7-27||
yathā hi kuryātsarpo vā śatrurvā pratyupekṣitaḥ |rājañā daśarathenādya saputrā tvaṃ tathā kṛtā ||2-7-28||
pāpenānṛtasāntvena bāle nityaṃ sukhocite |rāmaṃ sthāpayatā rājye sānubandhā hatā hyasi ||2-7-29||
sā prāptakālaṃ kaikeyi kṣipraṃ kuru hitaṃ tava |trāyasva putramātmānaṃ māṃ ca vismayadarśane ||2-7-30||
mantharāyā vacaḥ śrutvā śayanātsa śubhānanā |uttasthau harṣasaṃpūrṇā candralekhava śāradī ||2-7-31||
atīva sā tu saṃhṛṣṭāa kaikeyī vismayānvitā |ekamābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pradadau śubham ||2-7-32||
dattvā tvābharaṇaṃ tasyai kubjāyai pramadottamā |kaikeyī mantharāṃ hṛṣṭā punarevābravīdidam ||2-7-33||
idaṃ tu manthare mahyamākhyāsi paramaṃ priyam |etanme priyamākhyātuḥ kiṃ vā bhūyaḥ karomi te ||2-7-34||
rāme vā bharate vāhaṃ viśeṣaṃ nopalakṣaye |tasmāttuṣṭāsmi yadrājā rāmaṃ rājye'bhiṣekṣyati ||2-7-35||
na me paraṃ kiñci ditastvayāpi na |priyaṃ priyārhe suvacaṃ vaco varam |tathā hyavocastvamataḥ priyottaraṃ |varaṃ varaṃ te pradadāmi taṃ vṛṇu ||2-7-36||
mantharā tvabhyasūyaināmutsṛjyābharaṇaṃ ca tat|uvācedaṃ tato vākyaṃ kopaduḥkhasamanvitā ||2-8-1||
harṣaṃ kimidamasthāne kṛtavatyasi bāliśe |śokasāgaramadhyasthamātmānaṃ nāvabudhyase ||2-8-2||
manasā prahasāmi tvāṃ devi duḥkhārdhitā satī |yacchocitavye hṛṣṭāsi prāpyedaṃ vyasanaṃ mahat ||2-8-3||
śocāmi durmatitvaṃ te kā hi prājñā praharṣayet |areḥ sapatnīputrasya vṛddhiṃ mṛtyumivāgatām ||2-8-4||
bharatādeva rāmasya rājyasādhāraṇādbhayam |tadvicintya viṣaṇṇāsmi bhaya bhītāddhi jāyate ||2-8-5||
lakṣmaṇo hi maheṣvāso rāmaṃ sarvātmanā gataḥ |śatrughnaścāpi bharataṃ kākutthsaṃ lakṣmaṇo yathā ||2-8-6||
pratyāsannakrameṇāpi bharatastaiva bhāmini |rājyakramo viprakṛṣṭastayostāvatkanīyasoḥ ||2-8-7||
viduṣaḥ kṣatracāritre prājñasya prāptakāriṇaḥ |bhayātpravepe rāmasya cintayantī tavātmajam ||2-8-8||
subhagā khalu kausalyā yasyāḥ putro'bhiṣekṣyate |yauvarājyena mahatā śvaḥ puṣyeṇa dvijottamaiḥ ||2-8-9||
prāptāṃ sumahatīṃ prītiṃ pratītāṃ tāṃ hatadviṣam |upasthāsyasi kausalyāṃ dāsīvattvaṃ kṛtāñjaliḥ ||2-8-10||
evam cettvaṃ sahāsmābhistasyāḥ preṣya bhaviṣyasi |putraśca tava rāmasya preṣyabhāvaṃ gamiṣyati ||2-8-11||
hṛṣṭāḥ khalu bhaviṣyanti rāmasya paramāḥ striyaḥ |aprahṛṣṭā bhaviṣyanti snuṣāste bharatakṣaye ||2-8-12||
tāṃ dṛṣṭvā paramaprītāṃ bruvantīṃ mantharāṃ tataḥ |rāmasyaiva guṇān devī kaikeyi praśaśaṃsa ha ||2-8-13||
dharmajño gurubhirdāntaḥ kṛtajña satyavākcuci |rāmo rājñaḥ suto jyeṣṭho yauvarājyamato'rhati ||2-8-14||
bhrātR^ūnbhaṛtyāṃśca dīrghāyuḥ pitṛvatpālayiṣyati |saṃtapyase kathaṃ kubje śrutvā rāmābhiṣecanam ||2-8-15||
bharataścāpi rāmasya dhruvaṃ varṣaśatātparam |pitṛpaitāmahaṃ rājyamavāptā puruṣarṣabhaḥ ||2-8-16||
sā tvamabhyudaye prāpte vartamāne ca manthare |bhaviṣyati ca klyāṇe kimarthaṃ paritapyase ||2-8-17||
yathā ne bharato mānyastathā bhūyo'pi rāghāvaḥ |kausalyāto'riktaṃ ca so hi śuśrūṣate hi mām ||2-8-18||
rājyaṃ yadi hi rāmasya bharatasyāpi tattadā |manyate hi yathātmānaṃ tathā bhrātR^ūṃśca rāghavaḥ ||2-8-19||
kaikeyīvacanaṃ śrutvā mantharā bhṛśaduḥkhitā |dīrghamuṣṇaṃ niḥśvasya kaikeyīmidamabravīt ||2-8-20||
anarthadarśinī maurkhyānnātmānamavabudhyase |śokavyasanavistīrṇe majjantī duḥkhasāgare ||2-8-21||
bhavitā rāghavo rājā rāghavasyānu yaḥ sutaḥ |rājavaṃśāttu kaikeyi bharataḥ parihāsyate ||2-8-22||
na hi rājñaḥ sutāḥ sarve rājye tiṣṭhanti bhāmini |sthāpyamāneṣu sarveṣu sumahānanayo bhavet ||2-8-23||
tasmājjyeṣṭhe hi kaikeyi rājyatantrāṇi pārthivāḥ |sthāpayantyanavadyāṅgi guṇavatsvatareṣvapi ||2-8-24||
asāvatyantanirbhagna stavaputro bhaviṣyati |anāthavatsukhebhyaśca rājavaṃśācca vatsale ||2-8-25||
sāhaṃ tvadarthe saṃprāptā tvaṃ tu māṃ nāvabudhyase |sapatnivṛddau yā me tvaṃ pradeyaṃ dātumiccisi ||2-8-26||
dhruvaṃ tu bharataṃ rāmaḥ prāpya rājyamakaṇṭakam |deśāntaraṃ vāsayitā lokāntaramathāpi va ||2-8-27||
bāla eva hi mātulyaṃ bharato nāyitastvayā |sannikarṣācca sauhārdaṃ jāyate sthāvareṣvapi ||2-8-28||
bharatasyānuvaśagaḥ śatrughno'pi samaṃ gataḥ |lakṣmaṇo hi yathā rāmaṃ tathāsau bharataṃ gataḥ ||2-8-29||
śrūyate hi drumaḥ kaściccettavyo vanajīvibhiḥ |sannikarṣādiṣīkābhirmo citaḥ paramādbhayāt ||2-8-30||
goptā hi rāmaṃ saumitrirlakṣmaṇaṃ cāpi rāghavaḥ |aśvinoriva saubhrātraṃ tayorlokeṣu viśrutam ||2-8-31||
tasmānna lakṣmaṇe rāmaḥ pāpaṃ kiñcitkariṣyati |rāmastu bharate pāpaṃ kuryāditi na saṃ śayaḥ ||2-8-32||
tasmādrājagṛhādeva vanaṃ gacchatu te sutaḥ |etaddhi rocate mahyaṃ bhṛśaṃ cāpi hitaṃ tava ||2-8-33||
evaṃ te jñātipakṣasya śreyaścaiva bhaviṣyati |yadi cedbharato dharmātpitryaṃ rājyamavāpsyati ||2-8-34||
sa te sukhocito bālo rāmasya sahajo ripuḥ |samṛddhārthasya naṣṭārtho jīviṣyati kathaṃ vaśe ||2-8-35||
abhidrutamivāraṇye siṃhena gajayūthapam |pracchādyamānaṃ rāmeṇa bharataṃ trātumarhasi ||2-8-36||
darpānnirākṛtā pūrvaṃ tvayā saubhāgyavattayā |rāmamātā sapatnī te kathaṃ vairaṃ na śātayet ||2-8-37||
yadā hi rāmaḥ pṛthivīmavāpsyati |prabhūtaratnākaraśailapattanām |tadā gamiṣyasyaśubhaṃ parābhavaṃ |sahaiva dīnā bharatena bhāmini ||2-8-38||
yadā hi rāmaḥ pṛthivīmavāpsyati |dhruvaṃ praṇaṣṭo bharato bhaviṣyati |ato hi saṃcintaya rājyamātmaje |parsya caivādya vivāsakāraṇam ||2-8-39||
evamuktā tu kaikeyī kopena jvalitānanā |dīrghamuṣṭam viniḥśvasya mantharāmidam abravīt ||2-9-1||
adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham |yauvarājye ca bharataṃ kṣipramevābhiṣecaye ||2-9-2||
idaṃ tvidānīṃ saṃpaśya kenopāyena manthare |bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃcana||2-9-3||
evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt ||2-9-4||
hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me |yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam ||2-9-5||
kiṃ na smarasi kaikeyi smarantī vā nigūhase |yaducyamānamātmārthaṃ mattastvaṃ śrotumicchasi ||2-9-6||
mayocyamānaṃ yadi te śrotuṃ cchndo vilāsini |śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā caitad vidhīyatām ||2-9-7||
śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikayi |kiṃcidutthāya śayanātsvāstīrṇādidamabravīt ||2-9-8||
kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare |bharataḥ prāpnuyādrajyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃcana ||2-9-9||
evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |rāmārthamupahiṃsantī kubjā vacanamabravīt ||2-9-10||
tava daivāsure yuddhe saharājarṣibhiḥ patiḥ |agacchattvāmupādāya devarājasya sāhyakṛt ||2-9-11||
diśamāsthāya vai devi dakṣiṇāṃ daṇḍakān prati |vaijayantamiti kyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ ||2-9-12||
sa śambara iti khyātaḥ śatamāyo mahāsuraḥ |dadau śakrasya saṃgrāmaṃ devasaṅighairanirjitaḥ ||2-9-13||
tasmin mahati saṃgrāme puruṣān kṣatavikṣatān |rātrau prasuptān ghnanti sma tarasāsādya rākṣasāḥ ||2-9-14||
tatrākaronmahāyuddhaṃ rājā daśaratha stadā |asuraiśca mahābāhuḥ śastraiśca śakalīkṛtaḥ ||2-9-15||
apavāhya tvayā devi saṃgrāmānnaṣṭacetanaḥ |tatrapi vikṣataḥ śasraiḥ patiste rakṣitastvayā ||2-9-16||
tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane |satvayoktaḥ patirdevi yadeccheyaṃ tadā varau ||2-9-17||
gṛhṇīyāmiti tattana tadhetyuktaṃ mahātmanā |anabhijñā hyahaṃ devi tvayaiva kathitā purā ||2-9-18||
kathaiṣā tava tu snehānmanasā dhāryate mayā |rāmābhiṣekasaṃbhārānnigṛhya vinivartaya ||2-9-19||
tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam |pravrājanaṃ tu rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa ||2-9-20||
caturdaśa hi varṣāṇirāme pravrājite vanam |prajābhāvagatasnehaḥ sthiraḥ putro bhaviṣyati ||2-9-21||
krodhāgāraṃ praviśyādya kṛdddhevāśvapateḥ sute |śeṣvānantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī ||2-9-22||
māsmainaṃ pratyudīkṣethā mācaina mabhibhāṣathāḥ |rudantī cāpi taṃ dṛṣṭvā jagatyāṃ śokalālasā ||2-9-23||
dayitā tvaṃ sadā bharturatra me nāsti saṃśayaḥ |tvatkṛte sa mahārājo viśedapi hutāśanam ||2-9-24||
na tvāṃ krodhayituṃ śaktona kruddhāṃ pratyudīkṣitum|tava priyārthaṃ rājā hi prāṇānapi parityajet ||2-9-25||
na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ |mandasvabhāve buddhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ ||2-9-26||
maṇimuktaṃ suvarṇāni ratnāni vividhāni ca |dadyāddhaśaratho rājā mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ ||2-9-27||
yau tau daivāsure yuddhe varau dśaratho'dadāt |tau smāraya mahābhāge so'rtho mātvāmatikramet ||2-9-28||
yadā tu te varaṃ dadyātsvayamutthāpya rāghavaḥ |vyavasthāpya mahārājaṃ tamimaṃ vṛṇuyā varam ||2-9-29||
rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca |bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāḥ pārthivarṣabha ||2-9-30||
caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanm |rūḍhaśca kṛtamūlaśca śeṣaṃ sthāsyati te sutaḥ ||2-9-31||
rāmapravrājanaṃ caiva devi yācasva taṃ varam |evaṃ siddhyanti putrasya sarvārthāstava bhāmini ||2-9-32||
evaṃ pravrājitaścaiva rāmo'rāmo bhaviṣyati |bharataśca hatāmitrastava rājā bhaviṣyati ||2-9-33||
yena kālena rāmaśca vanātpratyāgamiṣyati |tena kālena putraste kṛtamūlo bhaviṣyati ||2-9-34||
sugṛhītamanuṣyaśca suhṛdbhiḥ sārdhamātmavān |prāptakālaṃ nu manye'haṃ rājānaṃ vītasādhvasā ||2-9-35||
rāmābhiṣekasaṃkalpānnigṛhya vinivartaya |anarthamartharūpeṇa grāhitā sā tatastayā ||2-9-36||
hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharāmidamabravīt |sā hi vākyena kubjāyāḥ kiśorīvotpathaṃ gatā |kaikeyī vismayaṃ prāptā paraṃ paramadarśanā ||2-9-37||
kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣhṭhabhidhāyinīm |pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā buddhinirṇaye ||2-9-38||
tvameva tu mamārtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī ||2-9-39||
nāhaṃ samavabuddhyeyaṃ kubje rājñaścikīrṣitam |santi duḥsaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramadāruṇāḥ ||2-9-40||
tvaṃ padmamiva vātena sannatā priyadarśanā |uraste'bhiniviṣṭaṃ vai yāvat skandhātsamunnatam ||2-9-41||
adhastāccodaraṃ śātaṃ sunābhamiva lajjitam |paripūrṇaṃ tu jaghanaṃ supīnau ca payodharau ||2-9-42||
vimalendusamaṃ vaktramaho rājasi manthare |jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśobhitam ||2-9-43||
jaṅaghe bh^iśamupanyaste pādau cāpyāyatāvubhau |tvamāyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsinī |agrato mama gacchantī rājahaṃseva bhāsase||2-9-44||
āsanyāḥ śambare māyāḥ sahasramasurādhipe ||2-9-45||
sarvāstvayi niviṣṭāstā bhūyaścānyāḥ sahasraśaḥ |tavedaṃ sthagu yaddīrghaṃ rathaghoṇamivāyatam ||2-9-46||
matayaḥ kṣatravidyāśca māyāścātra vasanti te |atrate pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm ||2-9-47||
abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate |jātyena ca suvarṇena suviṣṭaptena manthare ||2-9-48||
labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu |mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham ||2-9-49||
kārayiṣyāmi te kubje śubhānyabharaṇāni ca|paridhāya śubhe vastre devateva cariṣyasi ||2-9-50||
caṃdramāhvayamānena mukhenāpratimānanā|gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃgarvayantī dviṣajjane ||2-9-51||
tavāpi kubjāyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ |pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama ||2-9-52||
iti praśasyamānā sā kaikeyīmidamabravīt |śayānāṃ śayane śubhre vedyāmagniśikhāmiva ||2-9-53||
gatodake setubando na kalyāṇi vidhīyate |uttiṣṭha kuru kalyāṇaṃ rājānamasudarśaya||2-9-54||
tathā protsāhitā devī gatā mantharayā saha |krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā ||2-9-55||
anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā |avamucya varārāṇi śubhānyābharaṇāni ca ||2-9-56||
tato hemopamā tatra kubjāvākyavaśaṃgatā |saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharāmidamabravīt ||2-9-57||
iha vā māṃ mṛtāṃ kubje ṇṛpāyāvedayiṣyasi |vanaṃ tu rāghave prāptebharataḥ prāpsyati kṣitim||2-9-58||
na suvarṇena me hyartho na ratnairna ca bhūṣaṇaiḥ |eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate ||2-9-59||
atho punastāṃ mahiṣīṃ mahīkṣito |vacobhiratyartha mahāparākramaiḥ |uvāca kubjā bharatasya mātaraṃ |hitaṃ vaco rāmamupetya cāhitam ||2-9-60||
prapatsyate rājyamidaṃ hi rāghavo |yadi dhruvaṃ tvaṃ sa sutā ca tapsyase |ato hi kalyāṇi yatasva tattathā |yathā sutaste bharato'bhiṣekṣyate ||2-9-61||
tathātividdhā mahiṣi tu kubjayā |samāhatā vāgiṣubhirmuhurmuhuḥ |vidhāya hastau hṛdaye'tivismitā |śśaṃsa kubjāṃ kupitā punaḥ punaḥ ||2-9-62||
yamasya vā māṃ viṣayaṃ gatāmito |niśāmya kubje prativedayiṣyasi |vanaṃ gate vā sucirāya rāghave |samṛddhakāmo bharato bhaviṣyati ||2-9-63||
ahaṃ hi vai nāstaraṇāni na srajo |na candanaṃ nāñjanapānabhojanam |na kiṃcidicchāmi na ceha jīvitaṃ |na cedito gacchati rāghavo vanam ||2-9-64||
athaitaduktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ |ndhāya sarvābharaṇāni bhāminī |asaṃvṛtāmāstaraṇena medinīṃ |tadādhiśiśye patiteva kinnarī ||2-9-65||
udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā |tadāvamuktottamamūlyabhūṣaṇā |narendrapatnī vimanā babhūva sā |tamovṛtā dyauriva magnatārakā ||2-9-66||
vidarśitā yadā devī kubjayā pāpayā bhṛśam |tadā śete sma sā bhūmau digdhaviddheva kinnarī ||2-10-1||
niścitya manasā kṛtyam sā samyagiti bhāminī |mantharāyai śnaḥ sarvamāccakṣe vicakṣaṇā ||2-10-2||
sā dīnā niścayaṃ kṛtvā mantharāvākyamohitā |nāgakanyeva niḥsvasya dīrghamuṣṇaṃ ca bhāminī ||2-10-3||
muhūrtaṃ cintayāmāsa mārgamātmasukhāvaham |sā suhṛccārthakāmā ca taṃ niśamya suniścayam ||2-10-4||
babhūva paramaprītā siddhiṃ prāpyeva mantharā |atha sā ruṣitā devī samyakkṛtvā viniścayam ||2-10-5||
saṃviveśābalā bhūmau niveśya bhṛkuṭiṃ mukhe |tataścitrāṇi mālyāni divyānyābharaṇāni ca ||2-10-6||
apaviddhāni kaikeyyā tāni bhūmiṃ prapedire |tayā tānyapaviddhāni mālyānyābharaṇāni ca ||2-10-7||
aśobhayanta vasudhāṃ nakṣatrāṇi yathā nabhaḥ |krodhāgāre nipatitā sā babhau malināmbarā ||2-10-8||
ekaveṇīṃ dṛḍhaṃ baddhvā gatasattveva kinnarī |ājñāpya tu mahārājo rāghavasyābhiṣecanm ||2-10-9||
upasthāsamanujñāpya praviveśa niveśanm |adya rāmābhiṣeko vai prasiddha iti jajñivān ||2-10-10||
priyārhaṃ priyamākhyātuṃ viveśāntaḥpuraṃ vaśī |sa kaikeyyā gṛhaṃ śreṣṭhaṃ praviveśa mahāyaśāḥ ||2-10-11||
pāṇḍurābhramivākāśaṃ rāhuyuktaṃ niśākaraḥ |śukabarhiṇasaṃyuktaṃ krauñcahaṃsarutāyutam ||2-10-12||
vāditraravasaṃghuṣṭaṃ kubjāvāmanikāyutam |latāgṛhaiścitragṛhaiścampakāśokaśobhitaiḥ ||2-10-13||
dāntarājata sauvarṇavedikābhissamāyutam |nityapuṣpaphalairvṛkṣairvāpībhiścopaśobhitam ||2-10-14||
dāntarājatasauvarṇaiḥ saṃvṛtaṃ paramāsanaiḥ |vividhyairannapānaiścha bhakṣyaiścavi vidhairapi ||2-10-15||
upapannaṃ mahārhaiśca bhūṣitaistridivopamam |tatpraviśya mahārājaḥ svamantaḥpuramṛddhimat ||2-10-16||
na dadarśa priyāṃ rājā kaikeyīṃ śayanottame |sa kāmabalasaṃyukto ratyarthaṃ manujādhipaḥ ||2-10-17||
apaśyan dayitāṃ bhāryāṃ papraccha viṣasāda ca |na hī tasya purā devī tāṃ veLāmatyavartata ||2-10-18||
na ca rājā gṛhaṃ śūnyaṃ praviveśa kadācana |tato gṛhagato rājā kaikeyīṃ paryapṛcchata ||2-10-19||
yathāpuramavijñāya svārthalipsumapaṇḍitām |pratīhārī tvathovāca saṃtrastā tu kR^tāñjaliḥ ||2-10-20||
deva devī bhṛśaṃ kṛddhā krodhāgāramabhidrutā |pratīhāryā vacaḥ śrutvā rājā paramadurmanāḥ ||2-10-21||
viṣasāda punarbhuyo lulitavyākulendhriyaḥ |tatratāṃ patitāṃ bhūmau śayānāmatathocitām ||2-10-22||
pratapta iva duḥkhena so'paśyajjagatīpatiḥ |sa vṛddhastaruṇīṃ bhāryāṃ prāṇebhyo'pi garīyasīm ||2-10-23||
apāpaḥ pāpasaṅkalpāṃ dadarśa dharaṇītale |latāmiva viniṣkṛttāṃ patitāṃ deva tāmiva ||2-10-24||
kinnarīmiva nirdhūtāṃ cyutāmapsarasaṃ yathā |māyāmiva paribhraṣṭāṃ hariṇīmiva saṃyatām ||2-10-25||
kreṇumiva digdhena viddhāṃ mṛgayunā vane |mahāgaja invāraṇye snehātparimamarśa tām ||2-10-26||
parimṛśya ca pāṇibhyāmabhisaṃtrastacetanaḥ |kāmī kamalapatrākṣīmuvāca vanitāmidam ||2-10-27||
na te'hamabhijānāmi krodhamātmani saṃśritam |devi kenābhiśaptāsi kena vāsi vimānitā ||2-10-28||
yadidaṃ mamam duḥkhāya śeśe klyāṇi pāṃsuṣu |bhūmau śeṣe kimarthaṃ tvaṃ mayi kalyāṇacetasi |bhūtopahatacitteva mama cittapramāthinī ||2-10-29||
santi me kuśalā vaidyāstvabhituṣṭāśca sarvaśaḥ |sukhitāṃ tvāṃ kariṣyanti vyādhimācakṣva bhāmini ||2-10-30||
kasya vā te priyaṃ kāryaṃ kena vā vipriyaṃ kṛtam |kaḥ priyaṃ labhatāmadya ko vā sumahadapriyam ||2-10-31||
mā rodīrmā ca kārṣistvaṃ devi saṃpariśoṣaṇam ||2-10-32||
avadhyo vadhyatāṃ ko vā ko vā vadhyo vimucyatām |daridraḥ ko bhavedāḍhyo dravyavānvāpyakiñcanaḥ ||2-10-33||
ahaṃ caiva madīyāśca sarve tava vaśānugāḥ |na te kimcidabhiprāyaṃ vyāhantumahamutsahe ||2-10-34||
ātmano jīvitenāpi bruhi yanmanasecchasi |balamātmani jānantī na māṃ śaṅkitumarhasi ||2-10-35||
kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape |yāvadāvarta te cakraṃ tāvatī me vasundharā ||2-10-36||
prācīnāḥ sindhusauvīrāḥ saurāṣṭrā dakṣiṇāpathāḥ |vaṅgāṅgamagadhā matsyāḥ samṛddhāḥ kāśikosalāḥ ||2-10-37||
tatra jātaṃ bahudravyaṃ dhanadhānya majāvikam |tato vṛṇīṣva kaikeyi yadyattvaṃ manasecchasi ||2-10-38||
kimāyāsena te bhīru uttiṣṭottiṣṭa śobhane |tatvaṃ me brūhi kaikeyi yataste bhayamāgatam ||2-10-39||
tatte vyapanayiṣyāmi nīharamiva rśmivān |tathoktā sā samāsvastā vaktukāmā tadapriyam ||2-10-40||
paripīḍayituṃ bhūyo bhartāramupacakrame |
taṃ manmathaśarairviddhaṃ kāmavegavaśānugam |uvāca pṛthivīpālaṃ kaikeyī dāruṇaṃ vacaḥ ||2-11-1||
nāsmi viprakṛtā deva kena cinnāvamānitā |abhiprāyastu me kaścittamicchāmi tvayā kṛtam ||2-11-2||
pratijñāṃ pratijānīṣva yadi tvaṃ kartu micchasi |atha tadvyāhariṣyāmi yadabhiprārthitaṃ mayā ||2-11-3||
tāmuvāca mahātejāḥ kaikeyīmīṣadutsmaitaḥ |kāmī hastena saṃgṛhya mūrdhajeṣu śucismitām ||2-11-4||
avalipte na jānāsi tvattaḥ priyataro mama |manujo manujavyāghrādrāmādanyo na vidyate ||2-11-5||
tenājayyena mukhyena rāghaveṇa mahātmanā |śape te jīvanārheṇa brūhi yanmanasecchasi ||2-11-6||
yaṃ muhūrtamapaśyaṃstu na jīveyamahaṃ dhruvam |tena rāmeṇa kaikeyi śape te vacanakriyām ||2-11-7||
ātmanā vātmajaiścānyairvṛṇe yaṃ manujarṣabham |tena rāmeṇa kaikeyi śape te vacanakriyām ||2-11-8||
bhadre hṛdayamapyetadannumṛśyoddharasva me |etatsamīkṣya kaikeyi brūhi yatsādhu manyase ||2-11-9||
balamātmani jānantī na māṃ śaṅkitumarhasi |kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape ||2-11-10||
sā tadarthamanā devī tamabhiprāyamāgatam |nirmādhyasthyācca harṣācca babhāṣe durvacaṃ vacaḥ ||2-11-11||
tena vākyena saṃhṛṣṭā tamabhiprāyamāgatam |vyājahāra mahāghoramabhyāgatamivāntakam ||2-11-12||
yathā krameṇa śapasi varaṃ mama dadāsi ca |tacchṛṇvantu trayastrīṃśaddevāḥ sāgnipurogamāḥ ||2-11-13||
candrādityau nabhaśaiva grahā rātryahanī diśaḥ |jagacca pṛthivī ceyaṃ sagandharvā sarākṣasā ||2-11-14||
niśācarāṇi bhūtāni gṛheṣu gṛhadevatāḥ |yāni cānyāni bhūtāni jānīyurbhāṣitaṃ tava ||2-11-15||
satysandho mahātejādharmajñaḥ susamāhitaḥ |varaṃ mama dadātyeṣa tanme śṛṇvantu devatāaḥ ||2-11-16||
iti devī maheṣvāsaṃ parigṛhyabhiśasya ca |tataḥ paramuvācedaṃ varadaṃ kāmamohitam ||2-11-17||
smara rājn purā vṛttaṃ tasmin daivāsure raṇe |tatra cācyāvayacchatrustava jīvatamantarā ||2-11-18||
tatra cāpi mayā deva yattvaṃ samabhirakṣitaḥ |jāgratyā yatamānāyāstato me prādadā varau ||2-11-19||
tau tu dattau varau deva nikṣepau mṛgayāmyaham |tathaiva pṛthivīpāla sakāśe satyasaṃgara ||2-11-20||
tatpratiśrutya dharmeṇa na ceddāsyasi me varam |adyaiva hi prahāsyāmi jīvitaṃ tvadvimānitā ||2-11-21||
vāṅmātreṇa tadā rājā kaikeyyā svavaśe kṛtaḥ |pracskanda vināśāya pāśaṃ vṛga ivātmanaḥ ||2-11-22||
tataḥ paramuvācedaṃ varadaṃ kāmamohitam |varau yau me tvayā deva tadā dattau mahīpate ||2-11-23||
tau tāvadahamdyaiva vakṣyāmi śṛṇu me vacaḥ |abhiṣekasamārambhao rāghavasyopakalpitaḥ ||2-11-24||
anenaivābhiṣe keṇa bharato me'bhiṣicyatām |yo dvitīyo varo deva dattaḥ prītena me tvayā ||2-11-25||
tadā daivāsure yuddhe tasya kālo'ya māgataḥ |nava pañca ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ ||2-11-26||
cīrājinajaṭādhārī rāmo bhavatu tāpasaḥ |bharato bhajatāmadya yauvarājyamakaṇṭakam ||2-11-27||
eṣa me paramaḥ kāmo dattameva varaṃ vṛṇe |adyacaiva hi paśyeyaṃ prayāntaṃ rāghavaṃ vanm ||2-11-28||
sa rājarājo bhava styasaṃgaraḥ |kulaṃ ca śīlaṃ ca hi rakṣa janma ca |paratra vāse hi vadntyanuttamaṃ |tapodhanāḥ satyavaco hitaṃ nṛṇām ||2-11-29||
tataḥ śrutvā mahārājaḥ kaikeyyā dāruṇam vacaḥ |cintāmabhisamāpede muhūrtam pratatāpa ca ||2-12-1||
kim nu me yadi vā svapnaścittamohoo'pi vāmama |anubhūtopasargo vā manaso vāpyupadravaḥ ||2-12-2||
iti samcintya tadrājā nādhyagaccha ttadā sukham |pratilabhya cirātsamjñām kaikeyīvākyatāḍitaḥ ||2-12-3||
vyathito viklabaśacaiva vyāghrīm dṛṣṭvā yathā mṛgaḥ |asamvṛtāyāmāsīno jagatyām dīrghamucchvasan ||2-12-4||
maṇḍle pannago ruddho mantrairiva mahāviṣaḥ |ahodhigiti sāmarṣo vācamuktvā narādhipaḥ ||2-12-5||
mohamāpedivānbhūyaḥ śokopahatacetanaḥ |cireṇa tu nṛpaḥ samjñām pratilabhya suduḥkhitaḥ ||2-12-6||
kaikeyīmabravītkruddhaḥ pradahanniva cakṣuṣā |nṛśamse duṣṭacāritre kulasyāsya vināśini ||2-12-7||
kim kṛtam tava rāmeṇa pāpaṃ pāpe mayāpi vā |tvaṃ mamātmavināśārtham bhavanam svaṃ praveśitā ||2-12-8||
avijñānānnṛpasutā vyāLī tīkṣṇaviṣā yathā |jīvaloko yadā sarvo rāmasyāha guṇastavam ||2-12-9||
aparādham kamuddiśya tyakṣyāmīṣṭamaham sutam |jīvaloko yadā sarvo rāmasyāha guṇastavam ||2-12-10||
aparādham kamuddiśya tyakṣyāmīṣṭamaham sutam |kausalyām vā sumitrām vā tyajeyamapi vā śriyam ||2-12-11||
jīvitam vātmano rāmam na tveva pitṛvatsalam |parā bhavati me prītirdhṛṣṭvā tanayamagrajam ||2-12-12||
apaśyatastu me rāmam naṣṭā bhavati cetanā |tiṣṭhelloko vinā sūryam sasyam vā salilam vinā ||2-12-13||
na tu rāmam vinā dehe tiṣṭhettu mama jīvitam |tadalam tyajyatāmeṣa niścayaḥ pāpaniścaye ||2-12-14||
apite caraṇau mūrdhnā spṛśāmyeṣa prasīda me |kimidam cintitam pāpe tvayā paramadāruṇam ||2-12-15||
atha jījñāsase mām tvam bharatasya priyāpriye |astuyattattvayāapūrvam vyāhṛtamrāghavamprati ||2-12-16||
sa me jyeṣṭhaḥ sutaḥ śrīmān dharmajyeṣṭha itīva me |tattvayā priyavādinyā sevārtham kathitam bhavet ||2-12-17||
tacchrutvā śokasamtaptā samtāpayasi mām bhṛśam |āviṣṭāsi gṛham śūnyam sā tvam paravaśam gatā ||2-12-18||
ikṣvākūṇām kule devi samprāptaḥ sumahānayam |anayo nayasampanne yatra te vikṛtā matiḥ ||2-12-19||
na hi kimcidayuktam vā vipriyam vā purā mama |akarostvam viśālākṣi tena na śraddadhāmyaham ||2-12-20||
nanu te rāghavastulyo bharatena mahātmanā |bahuśo hi sma bāle tvam kathayase mama ||2-12-21||
tasya dharmātmano devi vanavāsam yaśasvinaḥ |katham rocayase bhīru nava varṣāṇi pañca ca ||2-12-22||
atyantasukumārasya tasya dharme dhṛtātmanaḥ |katham rocayase vāsamaraṇye bhṛśadāruṇe ||2-12-23||
rocayasyabhirāmasya rāmasya śubhalocane |tavaśuśrūṣamāṇasya kimmartham vipravāsanam ||2-12-24||
rāmo hi bharatādbhūyastava śuśrūṣte sadā |viśeṣam tvayi tasmāttu bharatasya na lakṣaye ||2-12-25||
śuśrūṣām gauravam caiva pramāṇam vacanakriyām |kaste bhūyastaram kuryādanyatra manujarṣabhāt ||2-12-26||
bahūnām strīsahasrāṇām bahūnām copajīvinām |parivādo'pavādo vā rāghave nopapadyate ||2-12-27||
sāntvayan sarvabhūtāni rāmaḥ śuddhena cetasā |gṛhṇāti manujavyāgraḥ priyairviṣayavāsinaḥ ||2-12-28||
satyena lokān jayati dīnān dānena rāghavaḥ |gurūn śuśrūṣayā vīro dhanuśā yudhi śātravān ||2-12-29||
satyam dānam tapastyago vitratā śaucamārjavam |vidyā ca guruśuśrūṣā dhruvāṇyetāni rāghave ||2-12-30||
tasminnārjavasampanne devi devopame katham |pāpamāśamsase rāme maharṣisamatejasi ||2-12-31||
na smarāmyapriyam vākyam lokasya priyavādinaḥ |sa katham tvatkṛte rāmam vakṣyāmi priyamapriyam ||2-12-32||
kṣamā yasmin damastyāgaḥ satyam dharmaḥ kṛtajñatā |apyahimsā ca bhūtānām tamṛte kā gatirmama ||2-12-33||
mama vṛddhasya kaikeyi gatāntasya tapasvinaḥ |dīnam lālapyamānasya kāruṇyam kartumarhasi ||2-12-34||
pṛthivyām sāgarāntāyām yatkiñcaidadhigamyate |tatsarvam tava dāsyāmi mā ca tvām manyurāviśet ||2-12-35||
añjalim kurmi kaikeyi pādau cāpi spṛśāmi te |śaraṇam bhava rāmasya mā'dharmo māmiha spṛśet ||2-12-36||
iti duḥkhābhisantaptam vilapantamacetanam |ghūrṇamānam mahārājam śokena samabhiplutam ||2-12-37||
pāram śokārṇavasyāśu prārthayantam punaḥ punaḥ |pratyuvācātha kaikeyī raudrā raudrātaram vacaḥ ||2-12-38||
yadi datvā varau rājan punaḥ pratyanutapyase |dhārmikatvam katham vīra pṛthivyām kathayiṣyasi ||2-12-39||
yadā sametā bahavastvayā rājarṣayassaha |kathayiṣyanti dharmajña tatra kim prativakṣyasi ||2-12-40||
yasyāḥ prasāde jīvāmi yā ca māmabhyapālayat |tasyāḥ kṛtam mayā mithyā kaikeyyā iti vakṣyasi ||2-12-41||
kilbiṣam narendhrāṇām kariṣyasi narādhipa |yo dattvā varamadyaiva punaranyāni bhāṣase ||2-12-42||
śaibyaḥ śyenakapotīye svamāmsaṃ pakṣite dadau |alarkaścakṣuṣī datvā jagāma gatimuttamām ||2-12-43||
sāgaraḥ samayam kṛtvāna velāmativartate |samayam mā'nṛtam kārṣīḥ purvavṛttamanusmaran ||2-12-44||
sa tvam dharmam parityajya rāmam rājye'bhiṣicyaca |saha kaulasyayā nityam rantumicchasi durmate ||2-12-45||
bhavatvadharmo dharmo vā satyam vā yadi vānṛtam |yattvayā samśrutam mahyam tasya nāsti vyatikramaḥ ||2-12-46||
aham hi viṣamadyaiva pītvā bahu tavāgrataḥ |paśyataste mariṣyāmi rāmo yadyabhiṣicyate ||2-12-47||
ekāhamapi paśyeyam yadyaham rāmamātaram |añjalim pratigṛhṇantīm śreyo nanu mṛtirmama ||2-12-48||
bharatenātmanā cāham śape te manujādhipa |yathā nānyena tuṣyeyamṛte rāmavivāsanāt ||2-12-49||
etāvaduktvā vacanam kaikeyī virarāma ha |vilapantam ca rājānam na prativyājahāra sā ||2-12-50||
śrutvā tu rājā kaikeyyā vṛtam paramaśobhanam |rāmasya ca vane vāsamaiśvaryam bharatasya ca ||2-12-51||
nābhyabhāṣata kaikeyyim muhūrtam vyākulendriyaḥ |praikṣatānimiṣo devīm priyāmapriyavādinīm ||2-12-52||
tām hi vajrasamām vācamākarṇya hṛdayā priyām |duḥkhaśokamayīm ghorām rājā na sukhito'bhavat ||2-12-53||
sa devyā vyavasāyam ca ghoram ca śapatham kṛtam |dhyātvā rāmeti niśśvasya chinnastarurivāpatat ||2-12-54||
naṣṭacitto yathonmatto viparīto yathāturaḥ |hṛtatejā yathā sarpo babhūva jagatīpatiḥ ||2-12-55||
dīnayā tu girā rājā iti hovāca kaikayim |anarthamimamarthābham kena tvamupadarśitā ||2-12-56||
bhūtopahatacitteva bruvantī mām na lajjase |śīlavyasanametatte nābhijānāmyaham purā |ba3lāyāstattvidānīm te lakṣaye viparītavat ||2-12-57||
kuto vā te bhayam jātam yā tvamevamvidam varam |rāṣṭre bharatamāsīnam vṛṇīṣe rāghavam vane ||2-12-58||
viramaitena bhāvena tvametenānṛtena vā ||2-12-59||
yadi bhartuḥ priyam kāryam lokasya bharatasya ca |vṛśamse pāpasamkalpe kṣudre duṣkṛtakāriṇi ||2-12-60||
kim nu kuḥkhamaLīkam vā mayi rāme ca paśyasi |na kathamci dṛte rāmādbharato rājyamāvaset ||2-12-61||
rāmādapi hi tam manye dharmato balavattaram |katham drakṣyāmi rāmasya vanam gaccheti bhāṣite ||2-12-62||
mukhavarṇam vivarṇam tam yathaivendumupaplutam |tām hi me sukṛtām buddhim suhṛdbhiḥ saha niścitām ||2-12-63||
katham drakṣyāmyapāvṛttām parairiva hatām camūm |kim mām vakṣyanti rājāno nānādigbhyaḥ samāgatāh ||2-12-64||
bālo batāya maikṣvākaściram rājyamakārayat |yadā tu bahavo vṛddhā guṇavanto bahuśrutāh ||2-12-65||
pariprakṣyanti kākutthsam vakṣyāmi kimmahām tadā |kaikeyyā kliśyamānena rāmaḥ pravrājito mayā ||2-12-66||
yadi satyam bravīmyetattadasatyam bhaviṣyati |kim mām vakṣyati kausalyā rāghave vanamāsthite ||2-12-67||
kim cainām prativakṣyāmi kṛtvā cāpriyamīdṛśam |yadā yadā hī kausalyā dāsīvacca sakhīva ca ||2-12-68||
bhāryāvadbhaginīvacca mātṛvaccopatiṣṭhati |satatam priyakāmā me priyaputrā priyamvadā ||2-12-69||
na mayā satkṛtā devi satkārārhā kṛte tava |idānīm tattapati mām yanmayā sukṛtam tvayi ||2-12-70||
avathyavyañjanonopetam bhuktamannamivāturam |viprakāram ca rāmasya samprayāṇam vanasya ca ||2-12-71||
sumitrā prekṣyavai bhītā katham me viśvasiṣyati |kṛpaṇam bata vaidehī śroṣyati dvayamapriyam ||2-12-72||
mām ca pañcatvamāpannam rāmam ca vanamāśritam |vaidehī bata me prāṇān śocantī kṣapayiṣyati ||2-12-73||
hīnā himavataḥ pārśvae kinnareṇena kinnarā |na hi rāmamaham dṛṣṭva pravasantam mahāvane ||2-12-74||
ciram jīvitumāśamse rudatīm cāpi maithilīm |sā nūnam vidhavā rājyam saputrā kārayiṣyasi ||2-12-75||
na hi pravājite rāme devi jīvitumutsahe |satīm tvāmahamatyantam vyavasyāmyasatīm satīm ||2-12-76||
rūpiṇīm viṣasamyuktām pītveva madirām narah |anṛtairbahu mām sānvaiḥsā ntvayantī sma smabhāṣase ||2-12-77||
gītaśabdena samrudhya lubdho mṛgamivāvadhīḥ |anārya iti māmāryāḥ putravikrāyikam dhruvam ||2-12-78||
dhikkariṣyanti rathyāsu surāpam brāhmaṇam yathā |aho duḥkhamaho kṛcchram yatra vācaḥ kṣame tava ||2-12-79||
duḥkhamevamvidham prāptam purākṛtamivāśubham |ciram khalu mayā pāpe tvam pāpenābhirakṣitā ||2-12-80||
ajñānādupasampannā rajjurudbamdhinī yathā |ramamāṇastvayā sārdham mṛtyum tvā nābhilakṣaye ||2-12-81||
bālo rahasi hastena kṛṣṇasarpamivāspṛśam |mayā hyapitṛkaḥ putraḥsa mahātmā durātmanā ||2-12-82||
yaḥ strīkṛte priyam putram vanam prasthāpayiṣyati |vrataiśca brahmacaryaiśca gurubhiścapakarśitaḥ ||2-12-83||
bhogakāle mahatkṛcchram punareva prapatsyate |nālam dvitīyam vacanam putro mām prati bhāṣitum ||2-12-84||
sa vanam pravrajetyukto bāḍhamityeva vakṣyati |yadi me rāghavaḥ kuryādvanam gacceti coditaḥ ||2-12-85||
pratikūlam priyam me syānna tu vatsaḥ kariṣyati |śuddhibhāvo hi bhāvam me na tu jñāsyati rāghavaḥ ||2-12-86||
sa vanam pravraje tyuktobāḍha vityeva vakṣyati |rāghave hi vanam prāpte sarvalokasya dhikkṛtam ||2-12-87||
mṛtyurakṣamaṇīyam mām nayiṣyati yamakṣayam |rāghave hi vanam prāpte sarvalokasya dhikkṛtam ||2-12-88||
mṛtyurakṣamaṇīyam mām nayiṣyati yamakṣayam |mṛte mayi gate rāme vanam manujapuṅgave ||2-12-89||
iṣṭe mama jane śeṣe kim pāpam prativatsyase |kausalyā mām ca rāmam ca putrau ca yadi hāsyati ||2-12-90||
duḥkhānyasahatī devī māmevānumariṣyati |kausalyām ca sumitrām ca mām ca putraistribhiḥ saha ||2-12-91||
prakṣivya narake sā tvam kaikeyi sukhitā bhava |mayā rāmeṇa ca tyaktam śāśvatam satkṛtam guṇaiḥ ||2-12-92||
ikṣvākukulamakṣobhyamākulam pālayiṣyasi |priyam cedbharatasyaitadrāmapravrājanam bhavet ||2-12-93||
mā sma me bharataḥ kārṣīt pretakṛtyam gatāyuṣaḥ |hantānārye mamāmitre sakāmā bhava kaikayi ||2-12-94||
mṛte mayi gate rāme vanam puruṣapuṅgave |sedānīm vidhavā rājyam saputrā kārayiṣyasi ||2-12-95||
tvam rājaputrīvādena nyavaso mama veśmani |akīrtiścātulā loke dhruvaḥ paribhavaśca me ||2-12-96||
sarvabhūteṣu cāvajñā yathā pāpakṛtastathā |katham rathairvibhurgatvā gajāśvaieśca muhūrmahuḥ ||2-12-97||
padbhyām rāmo mahāraṇye vatso me vicariṣyati |yasya tvāhārasamaye sūdāḥ kuṇḍaladhāriṇaḥ ||2-12-98||
ahampurvāḥ pacanti sma praśastam pānabhojanam |sa kathannu kaṣāyāṇi tiktāni kaṭukāni ca ||2-12-99||
bhakṣayanvanyamāhāram suto me vartayiṣyati |mahārhavastrasamvīto bhūtvā cirasukhoṣitaḥ ||2-12-100||
kāśāyaparidhānastu katham bhūmau nivatsyati |kasyaitaddhāruṇam vākyamevam vidhamacintitam ||2-12-101||
rāmasyāraṇyagavanam bharatasyaiva mātaram |dhigastu yoṣito nāma śaṭhāḥ svārthaparāssadā ||2-12-102||
na bravīmi striyaḥ sarvā bharatasyaiva mātaram |anarthabhāve' rthapare nṛśamse |mamānutāpāya niviṣṭabhāve |kimapriyam paśyasi mannimittam |hitānukāriṇyathavāpi rāme ||2-12-103||
parityajeyuḥ pitaro hi putrān |bhāryāḥ vatīmścāpi kṛtānurāgāḥ |kṛtsnam hi sarvam kupitam jagatsyā |ddṛṣṭve rānan vtasabe bunagban ||2-12-104||
aham punardevakumārarūpa |malakṛtam tam sutamāvrajantam |nandāmi paśyannapi darśanena |bhavāmi dṛṣṭvā ca punaryuveva ||2-12-105||
vināpi sūryeṇa bhavetpravṛtti |ravarṣtā vajradhareṇa vāpi |rāmam tu gacchantamitaḥ samīkṣya |jīvenna kaścittviti cetanā me ||2-12-106||
vināśakāmāmahitāmamitrā |māvāsayam mṛtyumivātmanastvam |ciram batāṅkena dhṛtāsi sarpī |mahāviṣa tena hato'smi mohāt ||2-12-107||
mayā ca rāmeṇa salakṣmaṇena |praśāstu hīno bharatastvayā saha |puram ca rāṣṭram ca nihatya bāndhavān |mamāhitānām ca bhavābhiharṣiṇī ||2-12-108||
nṛśamsavṛtte vyasanaprahāriṇi |prasahya vākyam yadihādya bhāṣase |na nāma te kena mukhātpatantyadho |viśīryamāṇā daśanā ssahasradhā ||2-12-109||
na kimcidāhāhitamapriyam vaco |na vetti rāmaḥ paruśāṇi Bhāṣitum |kathannu rāme hyabhirāmavādini |bravīṣi doṣān guṇanityasammate ||2-12-110||
pratāmya vā prajvala vā praṇaśya vā |sahasraśo vā sphuṭitā mahīm vraja |na te kariṣyami vacaḥ sudāruṇam |mamāhitam kekayarājapāmsani ||2-12-111||
kṣuropamām nityamasatpriyamvadām |praduṣṭabhāvām svakulopaghātinīm |na jīvitum tvām viṣahe'manoramām |didhakṣamāṇām hṛdayam sabandhanam ||2-12-112||
na jīvitam me'sti punaḥ kutaḥ sukham |vinātmajenātmavataḥ kuto ratiḥ |mamāhitam devi na k kartumarhasi |spṛśāmi pādāvapi te prasīda me ||2-12-113||
sa bhūmipalo vilapannanāthavat |strīyā gṛhīto hṛdaye'timātrayā |papāta devyāścaraṇau prasāritā |pubhāvasamprāpya yathāturastathā ||2-12-114||
atat arham mahā rājam śayānam atathā ucitam |yayātim iva puṇya ante deva lokāt paricyutam ||2-13-1||
anartha rūpā siddha arthāabhītā bhaya darśinī |punar ākārayām āsa tam eva varam anganā ||2-13-2||
tvam katthase mahā rāja satya vādī dRḍha vrataḥ |mama ca imam varam kasmāt vidhārayitum iccasi ||2-13-3||
evam uktaḥ tu kaikeyyā rājā daśa rathaḥ tadā |pratyuvāca tataḥ kruddho muhūrtam vihvalann iva ||2-13-4||
mRte mayi gate rāme vanam manuja pumgave |hanta anārye mama amitre rāmaḥ pravrājitaḥ vanam ||2-13-5||
svarge'pi khalu rāmasya kuśalaṃ daivatairahm |pratyādeśādabhihitaṃ dhārayiṣye kathaṃ bata ||2-13-6||
kaikeyyāḥ priyakāmena rāmaḥ pravrājito mayā |yadi satyam bravīmy etat tat asatyam bhaviṣyati ||2-13-7||
aputreṇa mayā putraḥ śrameṇa mahatā mahān |rāmo labdho mahābāhuḥ sa kathaṃ tyajyate mayā ||2-13-8||
śūrśca kṛtavidyaśca jitakrodhaḥ kṣamāparaḥ |kathaṃ kamalapatrākṣo mayā rāmo vivāsyate ||2-13-9||
kathamindīvaraśyāmaṃ dīrghabāhuṃ mahābalam |abhirāmamahaṃ rāmam preṣayiṣyāmi daṇḍakān ||2-13-10||
sukhānāmucitasyaiva duḥkhairanucitasya ca |duḥkhaṃ nāmānupaśyeyaṃ kathaṃ rāmasya dhīmataḥ ||2-13-11||
yadi duḥkhamakṛtvādya mama saṃkramaṇaṃ bhavet |aduḥkhārhasya rāmasya tataḥ sukhamavāpnu yām ||2-13-12||
nṛśaṃse pāpasaṃkalpe rāmaṃ styaparākramam |kim vipriyeṇa kaikeyi priyaṃ yojayase mama ||2-13-13||
akīrtiratulā loke dhruvaḥ paribhavaśca me |tathā vilapataḥ tasya paribhramita cetasaḥ ||2-13-14||
astam abhyagamat sūryo rajanī ca abhyavartata |sā tri yāmā tathā ārtasya candra maṇḍala maṇḍitā ||2-13-15||
rājño vilapamānasya na vyabhāsata śarvarī |tathaiva uṣṇam vinihśvasya vRddho daśaratho nRpaḥ ||2-13-16||
vilalāpa ārtavad duhkham gagana āsakta locanaḥ |na prabhātam tvayā iccāmi mayā ayam racitaḥ anjaliḥ ||2-13-17||
athavā gamyatām śīghram na aham iccāmi nirghRṇām |atha vā gamyatāṃ śīghraṃ nāhamicchāmi nirghṛṇām ||2-13-18||
nRśamsām kaikeyīm draṣṭum yat kRte vyasanam mahat |evam uktvā tataḥ rājā kaikeyīm samyata anjaliḥ ||2-13-19||
prasādayām āsa punaḥ kaikeyīm ca idam abravīt |sādhu vRttasya dīnasya tvad gatasya gata āyuṣaḥ ||2-13-20||
prasādaḥ kriyatām devi bhadre rājño viśeṣataḥ |śūnyena khalu suśroṇi mayā idam samudāhRtam ||2-13-21||
kuru sādhu prasādam me bāle sahRdayā hi asi |prasīda devi rāmo me tvaddhattaṃ rājyamavyayam ||2-13-22||
labhatāmasitāpāṅge yaśaḥ paramavāpnuhi |mama rāmasya lokasya gurūṇāṃ bharatasya ca ||2-13-23||
priyametadguruśroṇi kuru cārumukhekṣaṇe |viśuddha bhāvasya su duṣṭa bhāvā |dīnasya tāmrāśrukalasya rājñaḥ |śrutvā vicitram karuṇam vilāpam |bhartur nRśamsā na cakāra vākyam ||2-13-24||
tataḥ sa rājā punar eva mūrcitaḥ |priyām atuṣṭām pratikūla bhāṣiṇīm |samīkṣya putrasya vivāsanam prati |kṣitau visamjño nipapāta duhkhitaḥ ||2-13-25||
itīva rājño vythitasya sā niśā |jagāma ghoraṃ svasato manasvinaḥ |vibodhyamānaḥ pratibodhanaṃ tadā |nivārayāmāsa sa rājasattamaḥ ||2-13-26||
putra śoka arditam pāpā visamjñam patitam bhuvi |viveṣṭamānam udīkṣya sā aikṣvākam idam abravīt ||2-14-1||
pāpam kRtvā iva kim idam mama samśrutya samśravam |śeṣe kṣiti tale sannaḥ sthityām sthātum tvam arhasi ||2-14-2||
āhuḥ satyam hi paramam dharmam dharmavido janāḥ |satyam āśritya hi mayā tvam ca dharmam pracoditaḥ ||2-14-3||
samśrutya śaibyaḥ śyenāya svām tanum jagatī patiḥ |pradāya pakṣiṇo rājan jagāma gatim uttamām ||2-14-4||
tatha hi alarkaḥ tejasvī brāhmaṇe veda pārage |yācamāne svake netreuddhRtya avimanā dadau ||2-14-5||
saritām tu patiḥ svalpām maryādām satyam anvitaḥ |satya anurodhāt samaye velām khām na ativartate ||2-14-6||
styamekapadaṃ brahme satye dharmaḥ pratiṣṭhataḥ|satyamevākṣayā vedāḥ satyenai vāpyate param ||2-14-7||
satyaṃ samanuvartsva yadi dharme dhṛtā matiḥ |saphalaḥ sa varo me'stu varado hyasi sattama ||2-14-8||
dharmasyehābhikāmārthaṃ mama caivācicodanāt |pravrājaya sutaṃ rāmam triḥ khalu tvāṃ bravīmyaham ||2-14-9||
samayam ca mama ārya imam yadi tvam na kariṣyasi |agrataḥ te parityaktā parityakṣyāmi jīvitam ||2-14-10||
evam pracoditaḥ rājā kaikeyyā nirviśankayā |na aśakat pāśam unmoktum balir indra kRtam yathā ||2-14-11||
udbhrānta hRdayaḥ ca api vivarṇa vanado abhavat |sa dhuryo vai parispandan yuga cakra antaram yathā||2-14-12||
vihvalābhyām ca netrābhyām apaśyann iva bhūmipaḥ |kRccrāt dhairyeṇa samstabhya kaikeyīm idam abravīt ||2-14-13||
yaḥ te mantra kRtaḥ pāṇir agnau pāpe mayā dhRtaḥ |tam tyajāmi svajam caiva tava putram saha tvayā ||2-14-14||
prayātā rajanī devi sūryasyodayanaṃ prati |abhiṣekaṃ gurujanstvarayīṣyati māṃ dhruvam ||2-14-15||
rāmābhiṣekasambhāraistadarthamupakalpitaiḥ |rāmaḥ kārayitavyo me mṛtasya salilakriyām ||2-14-16||
tvayā saputtrayā naiva kartavyā salilakriyā |vyāhantāsyaśubhācāre yadi rāmābhiṣecanm ||2-14-17||
na ca śaknomyahaṃ draṣuṃ pūrvaṃ tathā sukham |hataharṣaṃ nirānandaṃ punarjanamavāṅmukham ||2-14-18||
tāṃ tathā bruvatstasya bhūmipanya mahātmanaḥ |prabhātā śarvarī puṇyā candranakṣatraśrālinī ||2-14-19||
tataḥ pāpa samācārā kaikeyī pārthivam punaḥ |uvāca paruṣam vākyam vākyajñā roṣa mūrcitā ||2-14-20||
kim idam bhāṣase rājan vākyam gara ruja upamam |ānāyayitum akliṣṭam putram rāmam iha arhasi ||2-14-21||
sthāpya rājye mama sutam kRtvā rāmam vane caram |nihsapatnām ca mām kRtvā kRta kRtyo bhaviṣyasi ||2-14-22||
sa nunnaiva tīkṣena pratodena haya uttamaḥ |rājā pradocitaḥ abhīkṣṇam kaikeyīm idam abravīt ||2-14-23||
dharma bandhena baddho asmi naṣṭā ca mama cetanā |jyeṣṭham putram priyam rāmam draṣṭum iccāmi dhārmikam ||2-14-24||
tataḥ prabhātāṃ rjanīmudite ca divākare |puṇye nakṣatrayoge ce muhūrte ca samāhite ||2-14-25||
vasiṣṭho guṇasaṃpannaḥ śiṣyeḥ parivṛtastadā |upagṛhyāśu saṃbhārān [raviveśa purottamam ||2-14-26||
siktasaṃmārjitapathāṃ patākottamabhūṣitām |vicitrakusumākīrṇāṃ nānāsragbhirvirājitām ||2-14-27||
saṃhṛṣṭamanujopetāṃ samṛddhavipaṇāpaṇām |mahotsavasamākīrṇāṃ rāghavārthe samustsukām ||2-14-28||
candanāgurudhūpaiśca sarvataḥ pratidhūpitām |tāṃ purīm samatikramya purandarapuropamām ||2-14-29||
dadarśāntaḥ puraśreṣṭhaṃ nānādvijagaṇāyutam |paurajānapadākirrrṇaṃ brāhmaṇairupaśobhitam ||2-14-30||
tadantaḥ puramāsādya vyaticakrāma tam janam ||2-14-31||
vasiṣṭhaḥ paramaprītaḥ paramarṣirviveśa ca |sa tvapaśyadviniṣkrāntaṃ sumantraṃ nāma sārathim |dvāre manujasiṃhasya sacivaṃ priyadarśanm ||2-14-32||
tamuvāca mahātejāḥ sūtaputraṃ viśāradam ||2-14-33||
vasiṣṭhaḥ kṣipramācakṣva nṛpate rmāmihāgatam |ime gaṅgodakaghaṭāḥ sāgarebhyaśca kāñcanāḥ ||2-14-34||
audumbaraṃ bhadrapīṭhamabhiṣekārthamāgatam |sarvabījāni gandhāśca ratnāni vividhāni ca ||2-14-35||
kṣaudram dadhi ghṛtaṃ lājā darbhāḥ sumanasaḥ payaḥ |aṣṭau ca kanyā rucirā mattaścha varavāraṇaḥ ||2-14-36||
caturaśvo rathaḥ śrīmān nistriṃśo dhanuruttamam |vāhanaṃ narasaṃyuktaṃ catraṃ ca śaśipannibham ||2-14-37||
śvete ca vālavyajane bhṛṅgāruścha hiraṇmayaḥ |hemadāmapinaddhaśca kikudmān pāṇḍuro vṛṣaḥ ||2-14-38||
kesarī ca caturdaṃṣṭro hi śreṣṭho mahābalaḥ |siṃhānasnaṃ vyāghratanuḥ samiddhaścha hutāśanaḥ ||2-14-39||
sarvavāditrasaṃghāśca veśyāśchālaṃkṛtāḥ striyaḥ |ācāryā brāhmaṇā gāvaḥ puṇyaśca mṛgapakṣiṇaḥ ||2-14-40||
paurajānapadaśreṣṭhā naigamāśca gaṇaiḥ saha |ete cānye ca bahavo nīyamānāḥ priyamvadāḥ ||2-14-41||
abhiṣekāya rāmasya saha tiṣṭhanti pārthivaiḥ |tvarayasva mahārājaṃ yathā samudite'hani ||2-14-42||
puṇye nakṣatrayoge ca rāmo rājyamavāpnuyāt |iti tasya vacaḥ śrutvā sūtaputro mahātmanaḥ ||2-14-43||
stuvannṛpatiśārdhūlaṃ praviveśa niveśanam |taṃ tu pūrvoditaṃ vṛddhaṃ dvārasthā rājasammatam ||2-14-44||
na śekurabhisaṃroddhuṃ rājñaḥ prayacikīrṣvaḥ |sa savīpasthito rājñstāmavasthāmajajñīvān ||2-14-45||
vāgbhiḥ paramatuṣṭābhirabhiṣṭotuṃ pracakrame |tataḥ sūto yathākālaṃ pārthivasya niveśane ||2-14-46||
sumantraḥ prāñjalirbhūtvā tuṣṭāva jagatīpatim |yathā nandati tejasvī sāgaro bhāskarodaye |prītah prītena manasā tathānandaghanaḥ svataḥ ||2-14-47||
indramasyāṃ tu veLāyāmabhituṣṭāva mātaliḥ ||2-14-48||
so'jayaddhānavānsarvāṃstathā tvāṃ bodhayāmyaham |vedāḥ sahāṅgavidyāścha yathāhyātmabhuvam vibhum ||2-14-49||
brahmāṇam bodhayantyadya tathā tvāṃ bodhayāmyaham |ādityaḥ saha candreṇa yathā bhūtadharāṃ śubhām ||2-14-50||
bodhayatyadya pṛthivīṃ tathā tvām bodhayāmyaham |uttiṣṭhāśu mahārāja kṛtakautukamaṅgaLaḥ ||2-14-51||
virājamāno vapuṣā meroriva divākaraḥ |somasūryau ca kākutthsa śivavaiśravaṇāvapi ||2-14-52||
varuṇāśchagnirindraśca vijayaṃ pradiśntu te |gatā bhagavatī rātriḥ kṛtakṛtya midaṃ tava ||2-14-53||
buddhyasva sṛpaśārdūla kuru kāryamanantaram |udatiṣṭhata rāmasya samagramabhiṣecanm ||2-14-54||
paurajānapadaiścāpi naigamaiśca kṛtāñjaliḥ |svayaṃ vasiṣṭho bhagavān brāhmaṇaiḥ saha tiṣṭhati ||2-14-55||
kṣipramājñpyatāṃ rājan rāghavasyābhiṣecanm |yathā hyapālāḥ paśavo yathā senā hyānāyakā ||2-14-56||
yathā cndraṃ vinā rātriryathā gāvo vinā vṛṣam |evaṃ hi bhavitā rāṣṭraṃ yatra rājā na dṛśyate ||2-14-57||
iti tasya vacaḥ śrutvā sāntvapūrvamivārthavat |abhyakīryata śokena bhūya eva mahīpatiḥ ||2-14-58||
tataḥ sa rājā tam sūtam sanna harṣaḥ sutam prati |śoka ārakta īkṣaṇaḥ śrīmān udvīkṣya uvāca dhārmikaḥ ||2-14-59||
vākyaistu khalu marmāṇi mama bhūyo nikṛntasi |sumantraḥ karuṇam śrutvā dRṣṭvā dīnam ca pārthivam ||2-14-60||
pragRhīta anjaliḥ kimcit tasmāt deśāt apākraman |yadā vaktum svayam dainyān na śaśāka mahī patiḥ ||2-14-61||
tadā sumantram mantrajñā kaikeyī pratyuvāca ha |sumantra rājā rajanīṃ rāmaharṣasamutsukaḥ ||2-14-62||
prajāgarapariśrānto nidrāvaśamupeyuvān |tadgaccha tvaritaṃ sūta rājaputraṃ yaśasvinam ||2-14-63||
rāmamānaya bhadraṃ te nātra kāryā vicāraṇā |sa manyamānaḥ kalyāṇam hṛdayena nannandha ca ||2-14-64||
nirjagāma ca saṃprītyā tvarito rājaśāsanāt |sumantraścintayāmāsa tvaritaṃ coditastayā ||2-14-65||
vyaktaṃ rāmo'bhiṣekārthamihāyāsyati dharmavit |iti sūto matiṃ kṛtvā harṣeṇa mahatā vṛtaḥ ||2-14-66||
nirjagāma mahābāho rāghavasya didṛkṣayā |sāgarahradasaṃkāśātsumantro'ntaḥpurācchubhāt ||2-14-67||
niṣkramya janasaṃbādhaṃ dadarśa dvāramagrataḥ |tataḥ purastatsāsā vinirgato |mahīpatīn dvāragato vilokayan |dadarśa paurān vividhānmahādhanā |nupasthitān dvāramupetya viṣṭhatān ||2-14-68||
te tu tām rajanīm uṣya brāhmaṇā veda pāragāḥ |upatasthur upasthānam saha rāja purohitāḥ ||2-15-1||
amātyā bala mukhyāḥ ca mukhyā ye nigamasya ca |rāghavasya abhiṣeka arthe prīyamāṇāḥ tu samgatāḥ ||2-15-2||
udite vimale sūrye puṣye ca abhyāgate ahani |abhiṣekāya rāmasya dvija indraiḥ upakalpitam ||2-15-3||
kāncanā jala kumbhāḥ ca bhadra pīṭham svalamkRtam |kāñcanā jalakumābhaśca bhadrapīṭhaṃ svalaṅkṛtam ||2-15-4||
rathaśca samyagā stīrṇobhāsvatā vyāgracarmaṇā |gaṅgāyamunayoḥ puṇyātsaṅgamādāhṛtaṃ jalam ||2-15-5||
yāścānyāḥ saritaḥ puṇyā hradāḥ kūpāḥ sarāṃsi ca |prāgvāhāścordhvavāhāśca tiryagvāhā ssamāhitāḥ ||2-15-6||
tābhyaścaivāhṛtaṃ to yaṃ samudrebhyaśca sarvaśaḥ |salājāḥ kṣīribhiśchannā ghaṭāḥ kāñcanarājatāḥ ||2-15-7||
padmotpalayutā bhānti pūrṇāḥ paramavāriṇā |kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ lājā darbhāḥ sumanasaḥ payaḥ ||2-15-8||
veśyāścaiva śubhācārāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ |candrāṃśuvikacaprakhyaṃ kāñcanaṃ ratnabhuṣitam ||2-15-9||
sajjaṃ tiṣṭhati rāmasya vālavyajanamuttamam |candramaṇḍalasamkāśamātapatraṃ ca pāṇḍuram ||2-15-10||
sajjaṃ dyutikaraṃ śrīmadabhiṣekapuraskṛtam |pāṇḍuraśca vṛṣaḥ sajjaḥ pāṇḍuro'svaśca susthitaḥ ||2-15-11||
prasṛtaśca gajaḥ śrīmānaupavāhyaḥ pratīkṣate |aṣṭau ca kanyā māṅgalyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ ||2-15-12||
vāditrāṇi ca sarvāṇi vandinaśca tathāpare |ikṣvākūṇāṃ yathā rājye saṃbhriyetābhiṣecanam ||2-15-13||
tathājātīyamādāya rājaputrābhiṣecanm |te rājavacanāttatra samavetā mahīpatim ||2-15-14||
apaśyanto'bruvan ko bu rājñonaḥ pratipādayet |na paśyāmaśca rājānamuditaśca divākaraḥ ||2-15-15||
yauvarājyābhiṣekaśca sajjo rāmasya dhīmataḥ |iti teṣu bruvāṇeṣu sārvabhaumān mahīpatīn ||2-15-16||
abravīttānidaṃ sarvānsumantro rājasatkṛtaḥ |rāmaḥ ca samyag āstīrṇo bhāsvarā vyāghra carmaṇā ||2-15-17||
gangā yamunayoh puṇyāt samgamāt āhRtam jalam |ayaṃ pṛcchāmi vacanāt sukhamāyuṣmatāmaham ||2-15-18||
rājñaḥ saṃpratibuddhasya cānāgamanakāraṇam |ityuktvāntaḥpuradvāramājagāma purāṇavit ||2-15-19||
sadāsaktaṃ ca tadveśma sumantraḥ praviveśa ha |tuṣṭāvāsya tadā vaṃśaṃ praviśya sa viśāṃ pateḥ ||2-15-20||
śayanīyaṃ narendhrasya tadasādya vyatiṣṭhata |so'tyāsādya tu tadveśma tiraskariṇi mantrā ||2-15-21||
āśīrbhirguṇayuktābhirabhituṣṭāva rāghavam |somasūryau ca kākutstha śivavaiśravaṇāvapi ||2-15-22||
varuṇaścagnirindraśca vijayam pradiśantu te |gatā bhagavatī rātriraḥ śivamupasthitam ||2-15-23||
buddhyasva nṛpaśārdūla kuru kāryamanantaram |brāhmaṇā balamukhyāśca naigamāścāgatā nṛpa ||2-15-24||
darśanam pratikāṅkṣante pratibuddhyasva rāghava |stuvantaṃ tam tadā sūtaṃ sumantraṃ mantrakovidam ||2-15-25||
pratibuddhya tato rājā idaṃ vacanamabravīt |rāmamānaya sūteti yadasyabhihito/anayā ||2-15-26||
kimidaṃ kāraṇam yena mamājñā pratihanyate |na caiva samprasupto'hamānayehāśu rāghavam ||2-15-27||
iti rājā daśarathaḥ sūtaṃ tatrānvaśātpunaḥ |sa rājavacanaṃ śrutvā śirasā pratipūjya tam ||2-15-28||
nirjagama nṛpāvāsānmanyamānaḥ priyaṃ mahat |prasanno rājamārgaṃ ca patākādhvajaśobhitam ||2-15-29||
hṛṣṭaḥ pramuditaḥ sūto jagāmāśu vilokayan |sa sūtastatra śuśrāva rāmādhikaraṇāḥ kathāḥ ||2-15-30||
abhiṣecanasaṃyuktāssarvalokasya hṛṣṭavat |tato dadarśa ruciraṃ kailāsaśikharaprabham ||2-15-31||
rāmaveśma sumantrastu śakraveśmasamaprabham |mahākavāṭapihitaṃ vitardiśataśobhitam ||2-15-32||
kāñcanapratimaikāgraṃ maṇividrumatoraṇam |śāradābhraghanaprakhyaṃ dīptaṃ meruguhopamam ||2-15-33||
maṇibhirvaramālyānāṃ sumahadbhiralaṃkṛtam |muktāmaṇibhirākīrṇaṃ candhanāgurubhūṣitam ||2-15-34||
gandhānmanojñān visṛjaddhārduraṃ śikharaṃ yathā |sārasaiśca mayūraiśca vinadadbhirvirājitam ||2-15-35||
sukṛtehāmṛgākīrṇaṃ sukīrṇaṃ bhaktibhistathā |manścakṣuśca bhūtānāmādadattigmatejasā ||2-15-36||
candrabhāskarasaṃkāśam kuberabhavanopamam |mahendradhāmapratimaṃ nānāpakṣisamākulam ||2-15-37||
meruśṛṅgasamam sūto rāmaveśma dadarśa ha |upasthitaiḥ samākīrṇam janairañjalikāribhiḥ ||2-15-38||
upādāya samākrāntaistathā jānapadairjanaiḥ |rāmābhiṣekasumukhairunmukhaiḥ samalamkṛtam ||2-15-39||
mahāmeghasamaprakhyamudagraṃ suvibhūṣitam |nānāratnasamākīrṇaṃ kubjakairātakāvṛtam ||2-15-40||
sa vājiyuktena rathena sārathi |rnarākulaṃ rājakulam virājayan |varūthinā rāmagṛhābhipātinā |purasya sarvasya manāṃsi harśayan ||2-15-41||
tatassamāsādya mahādhanaṃ mahat |prahṛṣṭaromā sa babhūva sārathiḥ |mṛgairmayūraiśca samākulolbaṇaṃ |gṛhaṃ varārhasya śacīpateriva ||2-15-42||
sa tatra kailāsanibhāḥ svalaṃkṛtāḥ |praviśya kakṣyāstridaśālayopamāḥ |priyān varān rāmamate sthitān bahūn |vyapohya śuddhāṃtamupasthito rathī ||2-15-43||
sa tatra śuśrāva ca harṣayuktā |rāmābhiṣekārthakṛtā janānāṃ |naremdrasūnorabhimaṃgaLārthāḥ |sarvasya lokasya giraḥ prahṛṣṭaḥ ||2-15-44||
maheṃdrasadmapratimaṃ tu veśma |rāmasya ramyaṃ mṛgamuccaṃ |vibhrājamānaṃ prabhayā sumamtraḥ ||2-15-45||
upasthitai rañjalikāribhiśca |sopāyanairjānapadairjanaiśca |koṭyā parārdhaiśca vimuktayānaiḥ |samākulaṃ dvārapadam dadarśa ||2-15-46||
tato mahāmeghamahīdharābhaṃ |prabhinnamatyaṅkuśamatyasahyam |rāmopavāhyām ruciram dadarśa |śatrumjayaṃ nāgamudagrakāyam ||2-15-47||
svalaṃkṛtān sāsvarathān sakumjarā |namātyamukhayāmśca dadarśa vallabhān |vyapohya sūtaḥ sahitānsamaṃtataḥ |samṛddhamaṃtaḥpura māviveśa ha ||2-15-48||
tato'drikūṭācalameghasanni bhaṃ |mahāvimānopamaveśmasaṃyutam |avāryamāṇaḥ praviveśa sārathiḥ |prabhūtaratnaṃ makaro yathārṇavam ||2-15-49||
sa tat antaḥ pura dvāram samatītya jana ākulam |praviviktām tataḥ kakṣyām āsasāda purāṇavit ||2-16-1||
prāsa kārmuka bibhradbhir yuvabhir mṛṣṭa kuṇḍalaiḥ |apramādibhir eka agraiḥ svanuraktaiḥ adhiṣṭhitām ||2-16-2||
tatra kāṣāyiṇo vṛddhān vetra pāṇīn svalamkṛtān |dadarśa viṣṭhitān dvāri stry adhyakṣān susamāhitān ||2-16-3||
te samīkṣya samāyāntam rāma priya cikīrṣavaḥ |saha bhāryāya rāmāya kṣipram eva ācacakṣire ||2-16-4||
prativeditam ājñāya sūtam abhyantaram pituḥ |tatra eva ānāyayām āsa rāghavaḥ priya kāmyayā ||2-16-5||
te rāmamupasamgamya bhartuḥ priyacikīrṣavaḥ |sahabhāryāya rāmāya kṣipramevācacakṣire ||2-16-6||
prativeditamājñāya sūtamabhyamtaram pituḥ |tatraivānāyayāmāsa rāghavaḥ piyakāmyayā ||2-16-7||
tam vaiśravaṇa samkāśam upaviṣṭam svalamkṛtam |dādarśa sūtaḥ paryanke sauvaṇo sa uttarac cade ||2-16-8||
varāha rudhira ābheṇa śucinā ca sugandhinā |anuliptam para ardhyena candanena param tapam ||2-16-9||
sthitayā pārśvataḥ ca api vāla vyajana hastayā |upetam sītayā bhūyaḥ citrayā śaśinam yathā ||2-16-10||
tam tapantam iva ādityam upapannam sva tejasā |vavande varadam bandī niyamajño vinītavat ||2-16-11||
prānjalis tu sukham pṛṣṭvā vihāra śayana āsane |rāja putram uvāca idam sumantraḥ rāja satkṛtaḥ ||2-16-12||
kausalyā suprabhā deva pitā tvam draṣṭum iccati |mahiṣyā saha kaikeyyā gamyatām tatra māciram ||2-16-13||
evam uktaḥ tu samhṛṣṭaḥ nara simho mahā dyutiḥ |tataḥ sammānayām āsa sītām idam uvāca ha ||2-16-14||
devi devaḥ ca devī ca samāgamya mad antare |mantreyete dhruvam kimcit abhiṣecana samhitam ||2-16-15||
lakṣayitvā hi abhiprāyam priya kāmā sudakṣiṇā |samcodayati rājānam mad artham madira īkṣaṇā ||2-16-16||
sā prahṛṣṭā mahārājam hitakāmānuvartinī |jananī cārthakāmā me kekayādhipatessutā ||2-16-17||
diṣṭyā khalu mahārājo mahiṣyā priyayā saha |sumamtram prāhiṇoddūta marthakāmakaram mama ||2-16-18||
yādṛśī pariṣat tatra tādṛśo dūtāagataḥ |dhruvam adya eva mām rājā yauvarājye abhiṣekṣyati ||2-16-19||
hanta śīghram itaḥ gatvā drakṣyāmi ca mahī patiḥ |saha tvam parivāreṇa sukham āssva ramasya ca ||2-16-20||
pati sammānitā sītā bhartāram asita īkṣaṇā |ādvāram anuvavrāja mangalāni abhidadhyuṣī ||2-16-21||
rājyam dvijātibhirjuṣṭam rājasūyābhiṣecanam |kartumarhati te rājā vāsavasyeva lokakṛt ||2-16-22||
dīkṣitam vratasampannam varājinadharam śucim |kuraṅgapāṇim ca paśyantī tvām bhajāmyaham ||2-16-23||
pūrvām diśam vajradharo dakṣiṇām pātu te yamaḥ |varuṇaḥ paścimāmāśām dhaneśastūttarām diśam ||2-16-24||
atha sītāmanujñāpya kṛtakautukamagaLaḥ |niścakrāma sumantreṇa saha rāmo niveśanāt ||2-16-25||
parvatādiva niṣkramya simho giriguhāśayaḥ |lakṣmaṇam dvāriso'paśyat prahvañjalipuṭam sthitam ||2-16-26||
atha madhyamakakṣyāyām samāgacchat suhṛjjanaiḥ |sa sarvān arthino dṛṣṭvā sametya pratinandya ca ||2-16-27||
tataḥ pāvaka samkāśam āruroha ratha uttamam |vaiyāghram puruṣvyā gho rājitam rājanamdanaḥ ||2-16-28||
meghanādamasambādham maṇihemavibhūśitam |muṣṇantam iva cakṣūmṣi prabhayā hema varcasam ||2-16-29||
kareṇu śiśu kalpaiḥ ca yuktam parama vājibhiḥ |hari yuktam sahasra akṣo ratham indraiva āśugam ||2-16-30||
prayayau tūrṇam āsthāya rāghavo jvalitaḥ śriyā |sa parjanyaiva ākāśe svanavān abhinādayan ||2-16-31||
niketān niryayau śrīmān mahā abhrāt iva candramāḥ |catra cāmara pāṇis tu lakṣmaṇo rāghava anujaḥ ||2-16-32||
jugopa bhrātaram bhrātā ratham āsthāya pṛṣṭhataḥ |tataḥ hala halā śabdaḥ tumulaḥ samajāyata ||2-16-33||
tasya niṣkramamāṇasya jana oghasya samantataḥ |tato hayavarā mukhyā nāgāśca girisannibhāḥ ||2-16-34||
anujagmustadā rāmam śataśo'tha sahasraśaḥ |agrataścāsya sannaddhāścandanāgurubhūṣitāḥ ||2-16-35||
khaḍgacāpadharāḥ śūrā jagmurāśamsavo janāḥ |tato vāditraśabdāśca stutiśabdāśca vandinām ||2-16-36||
simhanādāśca śūrāṇām tadā śuśruvire pathi |harmyavātāyanasthābhirbhūṣitābhiḥ samantataḥ ||2-16-37||
kīryamāṇaḥ supuṣpaughairyayau strībhirarimdamaḥ |rāmam sarvānavadyāṇgyo rāmapiprīṣayā tataḥ ||2-16-38||
vacobhiragryairharmyasthāḥ kṣitisthāśca vavandire |nūnam nandhiti te mātā kausalyā mātṛnandana ||2-16-39||
paśyantī siddhayātram tvām pitryam rājyamupasthitam |sarvasīmantinībhyaśca sītām sīmantinīm varām ||2-16-40||
amanyanta hi tā nāryo rāmasya hṛdayapriyām |tayā sucaritam devyā purā nūnam mahattapaḥ ||2-16-41||
rohiṇīva śaśāṅkena rāmasamyogamāpa yā |iti prāsādaśṛṅgeṣu pramadābhirnarottamaḥ ||2-16-42||
śuśrāva rājamārgasthaḥ priyā vāca udāhṛtāḥ |sa rāghavaḥ tatra kathā pralāpam |śuśrāva lokasya samāgatasya |ātma adhikārā vividhāḥ ca vācaḥ |prahṛṣṭa rūpasya pure janasya ||2-16-43||
eṣa śriyam gaccati rāghavo adya|rāja prasādāt vipulām gamiṣyan |ete vayam sarva samṛddha kāmā|yeṣām ayam no bhavitā praśāstā ||2-16-44||
lābho janasya asya yad eṣa sarvam |prapatsyate rāṣṭram idam cirāya |sa ghoṣavadbhiḥ ca hayaiḥ sanāgaiḥ |purahsaraiḥ svastika sūta māgadhaiḥ ||2-16-45||
sa ghoṣavadbhiśca hayaiḥ sanāgaiḥ |purassaraiḥ svastikasūtamāgadhaiḥ |mahīyamānaḥ pravaraiḥ ca vādakaiḥ |abhiṣṭutaḥ vaiśravaṇo yathā yayau||2-16-46||
kareṇu mātanga ratha aśva samkulam |mahā jana oghaiḥ paripūrṇa catvaram |pabhūtaratnam bahupaṇyasamcayam |dadarśa rāmo vimalam mahāpatham ||2-16-47||
sa rāmaḥ ratham āsthāya samprahRṣṭa suhRj janaḥ |patākādhvajasaṃpannaṃ mahārhagurudhūpitam ||2-17-1||
apaśyan nagaram śrīmān nānā jana samākulam |sa gRhaiḥ abhra samkāśaiḥ pāṇḍuraiḥ upaśobhitam ||2-17-2||
rāja mārgam yayau rāmaḥ madhyena agaru dhūpitam |candanānām ca mukhyānāmagurūṇām ca samcayaiḥ ||2-17-3||
uttamānām ca gandhānāṃ kṣaumakauśāmbarasya ca |aviddhābhiśca muktābhiruttamaiḥ sphāṭikairapi ||2-17-4||
śobhamānam asambādham tam rāja patham uttamam |samvRtam vividhaiḥ paṇyaiḥ bhakṣyaiḥ ucca avacaiḥ api ||2-17-5||
dadarśa taṃ rājapathaṃ divi devapatham yathā |dadhyakṣatahavirlājairdhūpairagurucamdanaiḥ ||2-17-6||
nānāmālyopagaṃdhaiśca sadābhyarcitacatvaram |āśīr vādān bahūn śRṇvan suhRdbhiḥ samudīritān ||2-17-7||
yathā arham ca api sampūjya sarvān eva narān yayau |pitāmahaiḥ ācaritam tathaiva prapitāmahaiḥ ||2-17-8||
adya upādāya tam mārgam abhiṣiktaḥ anupālaya |yathā sma lālitāḥ pitrā yathā pūrvaiḥ pitāmahaiḥ ||2-17-9||
tataḥ sukhataram sarve rāme vatsyāma rājani |alamadya hi bhuktena parama arthaiḥ alam ca naḥ ||2-17-10||
yathā paśyāma niryāntam rāmam rājye pratiṣṭhitam |tataḥ hi na priyataram na anyat kimcit bhaviṣyati ||2-17-11||
yathā abhiṣeko rāmasya rājyena amita tejasaḥ |etāḥ ca anyāḥ ca suhRdām udāsīnaḥ kathāḥ śubhāḥ ||2-17-12||
ātma sampūjanīḥ śRṇvan yayau rāmaḥ mahā patham |na hi tasmān manaḥ kaścic cakṣuṣī vā nara uttamāt ||2-17-13||
naraḥ śaknoti apākraṣṭum atikrānte api rāghave |yaśca rāmaṃ na paśyettu yaṃ ca rāmo na paśyati ||2-17-14||
nindataḥ sarvalokeṣu svātmāpyenam vigarhate |sarveṣām sa hi dharma ātmā varṇānām kurute dayām ||2-17-15||
caturṇām hi vayahsthānām tena te tam anuvratāḥ |catpuṣpathān devapathāmścaityānyāyatanāni ca ||2-17-16||
pradakṣiṇam pariharan jagāma nṛpatessutaḥ |sa rāja kulam āsādya mahā indra bhavana upamam ||2-17-17||
prāsādaśpaṅgairvividhaiḥ kailāsaśikharopamaiḥ |āvārayadbhi rganaṃ vimānairiva pāṇḍuraiḥ ||2-17-18||
vardhamānagṛhaiścāpi ratna jālapariṣkṛtaiḥ |tatpṛthivyāṃ gṛhavaraṃ mahendrasadanopamam ||2-17-19||
rāja putraḥ pitur veśma praviveśa śriyā jvalan |sa kakṣyā dhanvibhirguptāstisro'tikramya vājibhiḥ ||2-17-20||
padātirapare kakṣye dve jagāma narottamaḥ |sa sarvāḥ samatikramya kakṣyā daśaratha ātmajaḥ ||2-17-21||
samnivartya janam sarvam śuddha antaḥ puram abhyagāt |tasmin praviṣṭe pitur antikam tadā |janaḥ sa sarvo muditaḥ nRpa ātmaje |pratīkṣate tasya punaḥ sma nirgamam |yathā udayam candramasaḥ sarit patiḥ ||2-17-22||
sa dadarśa āsane rāmaḥ niṣaṇṇam pitaram śubhe |kaikeyī sahitam dīnam mukhena pariśuṣyatā ||2-18-1||
sa pituḥ caraṇau pūrvam abhivādya vinītavat |tataḥ vavande caraṇau kaikeyyāḥ susamāhitaḥ ||2-18-2||
rāma iti uktvā ca vacanam vāṣpa paryākula īkṣaṇaḥ |śaśāka nRpatir dīno na īkṣitum na abhibhāṣitum ||2-18-3||
tat apūrvam nara pater dRṣṭvā rūpam bhaya āvaham |rāmaḥ api bhayam āpannaḥ padā spRṣṭvā iva pannagam ||2-18-4||
indriyaiḥ aprahRṣṭaiaḥ tam śoka samtāpa karśitam |nihśvasantam mahā rājam vyathita ākula cetasam ||2-18-5||
ūrmi mālinam akṣobhyam kṣubhyantam iva sāgaram |upaplutam iva ādityam ukta anRtam Rṣim yathā ||2-18-6||
acintya kalpam hi pitus tam śokam upadhārayan |babhūva samrabdhataraḥ samudraiva parvaṇi ||2-18-7||
cintayām āsa ca tadā rāmaḥ pitR hite rataḥ |kimsvid adya eva nRpatir na mām pratyabhinandati ||2-18-8||
anyadā mām pitā dRṣṭvā kupitaḥ api prasīdati |tasya mām adya samprekṣya kim āyāsaḥ pravartate ||2-18-9||
sa dīnaiva śoka ārtaḥ viṣaṇṇa vadana dyutiḥ |kaikeyīm abhivādya eva rāmaḥ vacanam abravīt ||2-18-10||
kaccin mayā na aparādham ajñānāt yena me pitā |kupitaḥ tan mama ācakṣva tvam caiva enam prasādaya ||2-18-11||
aprasannamanāḥ kim nu sadā māṃ prati vatsalaḥ |vivarṇa vadano dīno na hi mām abhibhāṣate ||2-18-12||
śārīraḥ mānaso vā api kaccit enam na bādhate |samtāpo vā abhitāpo vā durlabham hi sadā sukham ||2-18-13||
kaccin na kimcit bharate kumāre priya darśane |śatrughne vā mahā sattve māt ṇām vā mama aśubham ||2-18-14||
atoṣayan mahā rājam akurvan vā pitur vacaḥ |muhūrtam api na icceyam jīvitum kupite nRpe ||2-18-15||
yataḥ mūlam naraḥ paśyet prādurbhāvam iha ātmanaḥ |katham tasmin na varteta pratyakṣe sati daivate ||2-18-16||
kaccit te paruṣam kimcit abhimānāt pitā mama |uktaḥ bhavatyā kopena yatra asya lulitam manaḥ ||2-18-17||
etat ācakṣva me devi tattvena paripRccataḥ |kim nimittam apūrvo ayam vikāraḥ manuja adhipe ||2-18-18||
evamuktā tu kaikeyī rāghaveṇa mahātmanā |uvācedaṃ sunirlajjā dhṛṣṭamātmahitaṃ vacaḥ ||2-18-19||
na rājā kupito rāma vyasanam nāsya kimcana |kimcinmanogataṃ tvasya tvadbhayānnābhibhāṣate ||2-18-20||
priyam tvāmapriyam vaktum vāṇī nāsyopapartate |tadavaśyam tvayā kāryam yadanenāśrutam mama ||2-18-21||
eṣa mahyam varam dattvā purā māmabhipūjya ca |sa paścāttapyate rājā yathānyaḥ prākṛtastathā ||2-18-22||
atisṛjya dadānīti varam mama viśāmpatiḥ |sa nirarthaṃ gatajale setum bandhitumicchati ||2-18-23||
dharmūlamidam rāma viditam ca satāmapi |tatsatyam na tyajedrājā kupitastvatkṛte yathā ||2-18-24||
yadi tadvakṣyate rājā śubham vā yadi vā'śubham |kariṣyasi tataḥ sarvamākhyāmi punastvaham ||2-18-25||
yadi tvabhihitaṃ rājñā tvayi tanna vipatsyate |tato'hamabhidhāsyāmi na hyeṣa tvayi vakṣyati ||2-18-26||
etāttu vacanaṃ śrutvā kaikeyyā samudāhṛtam |uvāca vyathito rāmastām devīm nṛpasannidhau ||2-18-27||
aho dhiṅnārhase devi paktuṃ māmīdṛśaṃ vacaḥ |aham hi vacanāt rājñaḥ pateyam api pāvake ||2-18-28||
bhakṣayeyam viṣam tīkṣṇam majjeyam api ca arṇave |niyuktaḥ guruṇā pitrā nRpeṇa ca hitena ca ||2-18-29||
tat brūhi vacanam devi rājño yad abhikānkṣitam |kariṣye pratijāne ca rāmaḥ dvir na abhibhāṣate ||2-18-30||
tam ārjava samāyuktam anāryā satya vādinam |uvāca rāmam kaikeyī vacanam bhRśa dāruṇam ||2-18-31||
purā deva asure yuddhe pitrā te mama rāghava |rakṣitena varau dattau saśalyena mahā raṇe ||2-18-32||
tatra me yācitaḥ rājā bharatasya abhiṣecanam |gamanam daṇḍaka araṇye tava ca adya eva rāghava ||2-18-33||
yadi satya pratijñam tvam pitaram kartum iccasi |ātmānam ca nara reṣṭha mama vākyam idam śRṇu ||2-18-34||
sa nideśe pitus tiṣṭha yathā tena pratiśrutam |tvayā araṇyam praveṣṭavyam nava varṣāṇi panca ca ||2-18-35||
bharatastvabhiṣicyeta yadetadabhiṣecanm |tvadarthe vihitam rājñā tena sarveṇa rāghava ||2-18-36||
sapta sapta ca varṣāṇi daṇḍaka araṇyam āśritaḥ |abhiṣekam imam tyaktvā jaṭā cīra dharaḥ vasa ||2-18-37||
bharataḥ kosala pure praśāstu vasudhām imām |nānā ratna samākīrṇam savāji ratha kunjarām ||2-18-38||
etena tvāṃ narendroyam kāruṇyena samāplutaḥ |śokasaṃkliṣṭavadano na śaknoti nirīkṣitum ||2-18-39||
etatkuru narendhrasya vacanaṃ raghunandana |satyana mahatā rāma tārayasva nareśvaram ||2-18-40||
itīva tasyāṃ paruṣam vadantyām |nacaiva rāmaḥ praviveśa śokam |pravivyadhe cāpi mahānubhāvo |rājā tu putravyasanābhitaptaḥ ||2-18-41||
tat apriyam amitraghnaḥ vacanam maraṇa upamam |śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīm ca idam abravīt ||2-19-1||
evam astu gamiṣyāmi vanam vastum aham tu ataḥ |jaṭā cīra dharaḥ rājñaḥ pratijñām anupālayan ||2-19-2||
idam tu jñātum iccāmi kim artham mām mahī patiḥ |na abhinandati durdharṣo yathā puram arim damaḥ ||2-19-3||
manyur na ca tvayā kāryo devi brūhi tava agrataḥ |yāsyāmi bhava suprītā vanam cīra jaṭā dharaḥ ||2-19-4||
hitena guruṇā pitrā kRtajñena nRpeṇa ca |niyujyamāno viśrabdham kim na kuryāt aham priyam ||2-19-5||
alīkam mānasam tu ekam hRdayam dahati iva me |svayam yan na āha mām rājā bharatasya abhiṣecanam ||2-19-6||
aham hi sītām rājyam ca prāṇān iṣṭān dhanāni ca |hRṣṭaḥ bhrātre svayam dadyām bharatāya apracoditaḥ ||2-19-7||
kim punar manuja indreṇa svayam pitrā pracoditaḥ |tava ca priya kāma artham pratijñām anupālayan ||2-19-8||
tat āśvāsaya hi imam tvam kim nv idam yan mahī patiḥ |vasudhā āsakta nayano mandam aśrūṇi muncati ||2-19-9||
gaccantu ca eva ānayitum dūtāḥ śīghra javaiḥ hayaiḥ |bharatam mātula kulāt adya eva nRpa śāsanāt ||2-19-10||
daṇḍaka araṇyam eṣo aham itaḥ gaccāmi satvaraḥ |avicārya pitur vākyam samāvastum catur daśa ||2-19-11||
sā hRṣṭā tasya tat vākyam śrutvā rāmasya kaikayī |prasthānam śraddadhānā hi tvarayām āsa rāghavam ||2-19-12||
evam bhavatu yāsyanti dūtāḥ śīghra javaiḥ hayaiḥ |bharatam mātula kulāt upāvartayitum narāḥ ||2-19-13||
tava tu aham kṣamam manye na utsukasya vilambanam |rāma tasmāt itaḥ śīghram vanam tvam gantum arhasi ||2-19-14||
vrīḍā anvitaḥ svayam yac ca nRpaḥ tvām na abhibhāṣate |na etat kimcin nara śreṣṭha manyur eṣo apanīyatām ||2-19-15||
yāvat tvam na vanam yātaḥ purāt asmāt abhitvaran |pitā tāvan na te rāma snāsyate bhokṣyate api vā ||2-19-16||
dhik kaṣṭam iti nihśvasya rājā śoka pariplutaḥ |mūrcitaḥ nyapatat tasmin paryanke hema bhūṣite ||2-19-17||
rāmaḥ api utthāpya rājānam kaikeyyā abhipracoditaḥ |kaśayā iva āhataḥ vājī vanam gantum kRta tvaraḥ ||2-19-18||
tat apriyam anāryāyā vacanam dāruṇa udaram |śrutvā gata vyatho rāmaḥ kaikeyīm vākyam abravīt ||2-19-19||
na aham artha paraḥ devi lokam āvastum utsahe |viddhi mām Rṣibhis tulyam kevalam dharmam āsthitam ||2-19-20||
yad atrabhavataḥ kimcit śakyam kartum priyam mayā |prāṇān api parityajya sarvathā kRtam eva tat ||2-19-21||
na hi ataḥ dharma caraṇam kimcit asti mahattaram |yathā pitari śuśrūṣā tasya vā vacana kriyā ||2-19-22||
anuktaḥ api atrabhavatā bhavatyā vacanāt aham |vane vatsyāmi vijane varṣāṇi iha catur daśa ||2-19-23||
na nūnam mayi kaikeyi kimcit āśamsase guṇam |yad rājānam avocaḥ tvam mama īśvaratarā satī ||2-19-24||
yāvan mātaram āpRcce sītām ca anunayāmy aham |tataḥ adya eva gamiṣyāmi daṇḍakānām mahad vanam ||2-19-25||
bharataḥ pālayed rājyam śuśrūṣec ca pitur yathā |tahā bhavatyā kartavyam sa hi dharmaḥ sanātanaḥ ||2-19-26||
sa rāmasya vacaḥ śrutvā bhRśam duhkha hataḥ pitā |śokāt aśaknuvan bāṣpam praruroda mahā svanam ||2-19-27||
vanditvā caraṇau rāmaḥ visamjñasya pitus tadā |kaikeyyāḥ ca api anāryāyā niṣpapāta mahā dyutiḥ ||2-19-28||
sa rāmaḥ pitaram kRtvā kaikeyīm ca pradakṣiṇam |niṣkramya antaḥ purāt tasmāt svam dadarśa suhRj janam ||2-19-29||
tam bāṣpa paripūrṇa akṣaḥ pRṣṭhataḥ anujagāma ha |lakṣmaṇaḥ parama kruddhaḥ sumitra ānanda vardhanaḥ ||2-19-30||
ābhiṣecanikam bhāṇḍam kRtvā rāmaḥ pradakṣiṇam |śanaiḥ jagāma sāpekṣo dRṣṭim tatra avicālayan ||2-19-31||
na ca asya mahatīm lakṣmīm rājya nāśo apakarṣati |loka kāntasya kāntatvam śīta raśmer iva kṣapā ||2-19-32||
na vanam gantu kāmasya tyajataḥ ca vasumdharām |sarva loka atigasya iva lakṣyate citta vikriyā ||2-19-33||
pratiṣiddhya śubham chatraṃ vyajane ca svalaṃkṛte |visarjayitvā svajanaṃ ratham paurāstathā jannān ||2-19-34||
dhārayan manasā duhkham indriyāṇi nigRhya ca |praviveśa ātmavān veśma mātura priya śamsivān ||2-19-35||
sarvo hyabhijanaḥ śrīmān śrīmataḥ satyavādinaḥ |nālakṣayat rāmasya kimcidākāramānane ||2-19-36||
ucitam ca mahābāhurna jahau harṣamātmanaḥ |śāradaḥ samudīrṇāmśuścandrasteja ivātmajam ||2-19-37||
vācā madhurayā rāmaḥ srvaṃ sammānayan janam |mātussamīpaṃ dhīrātmā praviveśa mahāyaśāḥ ||2-19-38||
taṃ guṇaissamatāṃ prāpto bhrātā vipulavikramaḥ |saumitriranuvavrāja dhārayan duḥkhamātmajam ||2-19-39||
praviśya veśma atibhRśam mudā anvitam |samīkṣya tām ca artha vipattim āgatām |na caiva rāmaḥ atra jagāma vikriyām |suhRj janasya ātma vipatti śankayā ||2-19-40||
tasmimstu puruṣvyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau |ārtaśacdo mahān jajñe strīṇāma ntaḥpure tadā ||2-20-1||
kR^tyeṣvacoditaḥ pitrā sarvasyāntaḥ purasya ca |gatiryaḥ śaraṇam cāsīt sa roomo'dya pravatsyati ||2-20-2||
kausalyāyām yathā yukto jananyām vartate sadā |tathaiva vartate'smāsu janmaprabhṛti rāghavaḥ ||2-20-3||
na krudhyatyabhiśasto'pi krodhanīyāni varjayan |kṛddhān prasādayan sarvān sa ito'dya pravatsyati ||2-20-4||
abhuddhirbata no rājā jīvalokam caratyayam |yo gatim sarvabhūtānām parityajati rāghavam ||2-20-5||
iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhenavaḥ |patimācukruśuścaiva sasvaram cāpi cukruśuḥ ||2-20-6||
sa hi cāntaḥ pure ghoramārtaśabdham mahīpatiḥ |putraśokābhisantaptaḥ śrutvā vyālīyatāsane ||2-20-7||
rāmaḥ tu bhRśam āyastaḥ nihśvasann iva kunjaraḥ |jagāma sahitaḥ bhrātrā mātur antaḥ puram vaśī ||2-20-8||
so apaśyat puruṣam tatra vRddham parama pūjitam |upaviṣṭam gRha dvāri tiṣṭhataḥ ca aparān bahūn ||2-20-9||
dR^ṣṭvai tu tadā rāmaṃ te sarve sahasotthitāḥ |jayena jayatām śreṣṭham vardhayanti sma rāghavam ||2-20-10||
praviśya prathamām kakṣyām dvitīyāyām dadarśa saḥ |brāhmaṇān veda sampannān vRddhān rājñā abhisatkRtān ||2-20-11||
praṇamya rāmaḥ tān vRddhāms tRtīyāyām dadarśa saḥ |striyo vRddhāḥ ca bālāḥ ca dvāra rakṣaṇa tatparāḥ ||2-20-12||
vardhayitvā prahRṣṭāḥ tāḥ praviśya ca gRham striyaḥ |nyavedayanta tvaritā rāma mātuḥ priyam tadā ||2-20-13||
kausalyā api tadā devī rātrim sthitvā samāhitā |prabhāte tu akarot pūjām viṣṇoh putra hita eṣiṇī ||2-20-14||
sā kṣauma vasanā hRṣṭā nityam vrata parāyaṇā |agnim juhoti sma tadā mantravat kRta mangalā ||2-20-15||
praviśya ca tadā rāmaḥ mātur antaḥ puram śubham |dadarśa mātaram tatra hāvayantīm huta aśanam ||2-20-16||
devakāryanimittam ca tatrāpaśyat samudyatam|dadhyakṣatam ghṛtam caiva modakān haviṣastadā ||2-20-17||
lājān mālyāni śuklāni pāyasam kṛsaram tathā |samidhaḥ pūrṇakumbhāmścha dadarśa raghunamdanaḥ ||2-20-18||
tām śuklakṣaumasamvītām vratayogena karśitām |tarpayantīm dadarśādbhiḥ devatām devavarṇinīm ||2-20-19||
sā cirasya ātmajam dRṣṭvā mātR nandanam āgatam |abhicakrāma samhRṣṭā kiśoram vaḍavā yathā ||2-20-20||
sa mātaramabhikrāntāmupasamgṛhya rāghavaḥ |pariṣvaktaśca bāhubhyāmupāgrātaśca mūrdhani ||2-20-21||
tam uvāca durādharṣam rāghavam sutam ātmanaḥ |kausalyā putra vātsalyāt idam priya hitam vacaḥ ||2-20-22||
vRddhānām dharma śīlānām rājarṣīṇām mahātmanām |prāpnuhi āyuḥ ca kīrtim ca dharmam ca upahitam kule ||2-20-23||
satya pratijñam pitaram rājānam paśya rāghava |adya eva hi tvām dharma ātmā yauvarājye abhiṣekṣyati ||2-20-24||
dattamāsanamālabhya bhojanena nimantritaḥ |mātaram rāghavaḥ kimcit prasārya anjalim abravīt ||2-20-25||
sa svabhāva vinītaḥ ca gauravāc ca tadā ānataḥ |prasthito daṇḍakāraṇyamāpraṣṭumupacakrame ||2-20-26||
devi nūnam na jānīṣe mahad bhayam upasthitam |idam tava ca duhkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca ||2-20-27||
gamiṣye daṇḍakāraṇyam kimanenāsanena me |viṣṭarāsanayogyo hi kālo'yam māmupasthitaḥ ||2-20-28||
caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |madhu mūla phalaiḥ jīvan hitvā munivad āmiṣam ||2-20-29||
bharatāya mahā rājo yauvarājyam prayaccati |mām punar daṇḍaka araṇyam vivāsayati tāpasam ||2-20-30||
sa ṣṭcāaṣṭau ca varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |āsevamāno vanyāni phalamūlaiśca cartayan ||2-20-31||
sā nikṛttaiva sālasya yaṣṭiḥ paraśunā vane |papāta sahasā devī devateva divaścyutā ||2-20-32||
tām aduhkha ucitām dRṣṭvā patitām kadalīm iva |rāmaḥ tu utthāpayām āsa mātaram gata cetasam ||2-20-33||
upāvRtya utthitām dīnām vaḍavām iva vāhitām |pāmśu guṇṭhita sarva agnīm vimamarśa ca pāṇinā ||2-20-34||
sā rāghavam upāsīnam asukha ārtā sukha ucitā |uvāca puruṣa vyāghram upaśRṇvati lakṣmaṇe ||2-20-35||
yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava |na sma duhkham ataḥ bhūyaḥ paśyeyam aham aprajā ||2-20-36||
ekaeva hi vandhyāyāḥ śoko bhavati mānavaḥ |aprajā asmi iti samtāpo na hi anyaḥ putra vidyate ||2-20-37||
na dRṣṭa pūrvam kalyāṇam sukham vā pati pauruṣe |api putre vipaśyeyam iti rāma āsthitam mayā ||2-20-38||
sā bahūni amanojñāni vākyāni hRdayaccidām |aham śroṣye sapatnīnām avarāṇām varā satī ||2-20-39||
ataḥ duhkhataram kim nu pramadānām bhaviṣyati |tvayi samnihite api evam aham āsam nirākRtā ||2-20-40||
tvayi sannihite'pyevamahamāsaṃ nirākṛtā |kim punaḥ proṣite tāta dhruvam maraṇam eva me ||2-20-41||
atyantanigṛhītāsmi bharturnitymatantritā |parivāreṇa kaikeyyā samā vāpyathavā'varā ||2-20-42||
yo hi mām sevate kaścit atha vā api anuvartate |kaikeyyāḥ putram anvīkṣya sa jano na abhibhāṣate ||2-20-43||
nityakrodhatayā tasyāḥ kathaṃ nu kharavādi tat |kaikeyyā vadanam draṣṭum putra śakṣyāmi durgatā ||2-20-44||
daśa sapta ca varṣāṇi tava jātasya rāghava |asitāni prakānkṣantyā mayā duhkha parikṣayam ||2-20-45||
tadakṣayam mahādduḥkham notsahe sahitum ciram |viprakāram sapatnīnāmevam jīrṇāpi rāghava ||2-20-46||
apaśyantī tava mukham paripūrṇaśaśiprabham |kṛpaṇā vartayiṣyāmi katham kṛpaṇajīvikām ||2-20-47||
upavāsaiḥ ca yogaiḥ ca bahubhiḥ ca pariśramaiḥ |duhkham samvardhitaḥ mogham tvam hi durgatayā mayā ||2-20-48||
sthiram tu hṛdayam manye mama idam yan na dīryate |prāvṛṣi iva mahā nadyāḥ spṛṣṭam kūlam nava ambhasā ||2-20-49||
mama eva nūnam maraṇam na vidyate |na ca avakāśo asti yama kṣaye mama |yad antako adya eva na mām jihīrṣati |prasahya simho rudatīm mRgīm iva ||2-20-50||
sthiram hi nūnam hṛdayam mama āyasam |na bhidyate yad bhuvi na avadīryate |anena duḥkhena ca deham arpitam |dhruvam hi akāle maraṇam na vidyate ||2-20-51||
idam tu duḥkham yad anarthakāni me|vratāni dānāni ca samyamāḥ ca hi |tapaḥ ca taptam yad apatya kāraṇāt |suniṣphalam bījam iva uptam ūṣare ||2-20-52||
yadi hi akāle maraṇam svayā iccayā |labheta kaścit guru duḥkha karśitaḥ |gatā aham adya eva pareta samsadam |vinā tvayā dhenur iva ātmajena vai ||2-20-53||
athāpi kim jīvita madya me vṛthā |tvayā vinā cndranibhānanaprabha |anuvrajiṣyāmi vanam tvayaiva gauḥ |sudurbalā vatsamivānukāṅkṣayā ||2-20-54||
bhṛśam asukham amarṣitā tadā |bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam |vyasanam upaniśāmya sā mahat |sutam iva baddham avekṣya kimnarī ||2-20-55||
tathā tu vilapantīm tām kausalyām rāma mātaram |uvāca lakṣmaṇo dīnaḥ tat kāla sadṛśam vacaḥ ||2-21-1||
na rocate mama api etat ārye yad rāghavo vanam |tyaktvā rājya śriyam gaccet striyā vākya vaśam gataḥ ||2-21-2||
viparītaḥ ca vṛddhaḥ ca viṣayaiḥ ca pradharṣitaḥ |nṛpaḥ kim iva na brūyāc codyamānaḥ samanmathaḥ ||2-21-3||
na asya aparādham paśyāmi na api doṣam tathā vidham |yena nirvāsyate rāṣṭrāt vana vāsāya rāghavaḥ ||2-21-4||
na tam paśyāmy aham loke parokṣam api yo naraḥ |svamitro'pi nirasto'pi yo'syadoṣamudāharet ||2-21-5||
deva kalpam ṛjum dāntam ripūṇām api vatsalam |avekṣamāṇaḥ ko dharmam tyajet putram akāraṇāt ||2-21-6||
tat idam vacanam rājñaḥ punar bālyam upeyuṣaḥ |putraḥ ko hṛdaye kuryāt rāja vRttam anusmaran ||2-21-7||
yāvad eva na jānāti kaścit artham imam naraḥ |tāvad eva mayā sādham ātmastham kuru śāsanam ||2-21-8||
mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava |kaḥ samartho adhikam kartum kṛta antasya iva tiṣṭhataḥ ||2-21-9||
nirmanuṣyām imām sarvām ayodhyām manuja ṛṣabha |kariṣyāmi śaraiaḥ tīkṣṇaiḥ yadi sthāsyati vipriye ||2-21-10||
bharatasya atha pakṣyo vā yo vā asya hitam iccati |sarvān etān vadhiṣyāmi mṛdur hi paribhūyate ||2-21-11||
protsāhito'yam kaikeyyā sa duṣṭo yadiḥ pitā |amitrabhūto nissaṅgam vadhyatām badhyatāmapi ||2-21-12||
gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |utphatham pratipannasya kāryam bhavati śāsanm ||2-21-13||
balameṣa kimāśritya hetum vā puruṣarṣabha |dātumicchati kaikeyya rājyam sthitamidam tava ||2-21-14||
tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairam anuttamam |kasya śaktiḥ śriyam dātum bharatāya ari śāsana ||2-21-15||
anuraktaḥ asmi bhāvena bhrātaram devi tattvataḥ |satyena dhanuṣā caiva dattena iṣṭena te śape ||2-21-16||
dīptam agnim araṇyam vā yadi rāmaḥ pravekṣyate |praviṣṭam tatra mām devi tvam pūrvam avadhāraya ||2-21-17||
harāmi vīryāt duhkham te tamaḥ sūryaiva uditaḥ |devī paśyatu me vīryam rāghavaḥ caiva paśyatu ||2-21-18||
etat tu vacanam śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |uvāca rāmam kausalyā rudantī śoka lālasā ||2-21-19||
bhrātus te vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutam tvayā |yad atra anantaram tat tvam kuruṣva yadi rocate ||2-21-20||
na ca adharmyam vacaḥ śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam |vihāya śoka samtaptām gantum arhasi mām itaḥ ||2-21-21||
dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmam caritum iccasi |śuśrūṣa mām ihasthaḥ tvam cara dharmam anuttamam ||2-21-22||
śuśrūṣur jananīm putra sva gṛhe niyataḥ vasan |pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapaḥ tridivam gataḥ ||2-21-23||
yathā eva rājā pūjyaḥ te gauraveṇa tathā hi aham |tvām na aham anujānāmi na gantavyam itaḥ vanam ||2-21-24||
tvad viyogān na me kāryam jīvitena sukhena vā |tvayā saha mama śreyaḥ tṛṇānām api bhakṣaṇam ||2-21-25||
yadi tvam yāsyasi vanam tyaktvā mām śoka lālasām |aham prāyam iha āsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum ||2-21-26||
tataḥ stvam prāpsyase putra nirayam loka viśrutam |brahma hatyām iva adharmāt samudraḥ saritām patiḥ ||2-21-27||
vilapantīm tathā dīnām kausalyām jananīm tataḥ |uvāca rāmaḥ dharma atmā vacanam dharma samhitam ||2-21-28||
na asti śaktiḥ pitur vākyam samatikramitum mama |prasādaye tvām śirasā gantum iccāmy aham vanam ||2-21-29||
ṛṣiṇā ca pitur vākyam kurvatā vrata cāriṇā |gaur hatā jānatā dharmam kaṇḍunā api vipaścitā ||2-21-30||
asmākam ca kule pūrvam sagarasya ājñayā pituḥ |khanadbhiḥ sāgaraiḥ bhūtim avāptaḥ sumahān vadhaḥ ||2-21-31||
jāmadagnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam |kṛttā paraśunā araṇye pitur vacana kāriṇā ||2-21-32||
etairanyaiśca bahubhirdevi devasamaiḥ kṛtam |piturvacanamaklībam kariṣyāmi piturśitam ||2-21-33||
na khalv etan mayā ekena kriyate pitṛ śāsanam |etairapi kṛtam devi ye mayā tava kīrtitāḥ ||2-21-34||
nāham dharmamapūrvam te pratikūlam pravartaye |pūrvaiḥ ayam abhipretaḥ gataḥ mārgo anugamyate ||2-21-35||
tat etat tu mayā kāryam kriyate bhuvi na anyathā |pitur hi vacanam kurvan na kaścin nāma hīyate ||2-21-36||
tām evam uktvā jananīm lakṣmaṇam punar abravīt |tava lakṣmaṇa jānāmi mayi sneham anuttamam ||2-21-37||
tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snehamanuttamam |vikramam caiva satyam ca tejaśca sudurāsadam ||2-21-38||
mama māturmahadduḥkhamatulam śubhalakṣamṇa |abhiprāyam avijñāya satyasya ca śamasya ca ||2-21-39||
dharmaḥ hi paramaḥ loke dharme satyam pratiṣṭhitam |dharma samśritam etac ca pitur vacanam uttamam ||2-21-40||
samśrutya ca pitur vākyam mātur vā brāhmaṇasya vā |na kartavyam vṛthā vīra dharmam āśritya tiṣṭhatā ||2-21-41||
so aham na śakṣyāmi pitur niyogam ativartitum |pitur hi vacanāt vīra kaikeyyā aham pracoditaḥ ||2-21-42||
tat enām visṛja anāryām kṣatra dharma āśritām matim |dharmam āśraya mā taikṣṇyam mad buddhir anugamyatām ||2-21-43||
tam evam uktvā sauhārdāt bhrātaram lakṣmaṇa agrajaḥ |uvāca bhūyaḥ kausalyām prānjaliḥ śirasā ānataḥ ||2-21-44||
anumanyasva mām devi gamiṣyantam itaḥ vanam |śāpitā asi mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me ||2-21-45||
tīrṇa pratijñaḥ ca vanāt punar eṣyāmy aham purīm |yayātiriva rājarṣiḥ purā hitvā punardhivam ||2-21-46||
śokassamdhāryatām mātarhṛdaye sādhu mā śucaḥ |vanavāsādihaiṣyāmi punaḥ kṛtvā piturvacaḥ ||2-21-47||
tvayā mayā ca vaidehyā lakṣmaṇena sumitrayā |piturniyoge sthātavyameṣa dharmaḥ sanāanaḥ ||2-21-48||
amba samhṛtya sambhārān duḥkham hṛdi nigṛhya ca |vanavāsakṛtā buddhirmama dharmyānuvartyatām ||2-21-49||
etadvaca stasya niśamya mātā |sudharmyamavyagramaviklabam ca |mṛteva samjñām pratilabhya devī |samīkṣya rāmam punarityuvāca ||2-21-50||
yathaiva te putra pitā tathāham |guruḥ svadharmeṇa suhṛttayā ca |na tvānujānāmi na māṃvihāya |suduḥkhitāmarhasi gantumevam ||2-21-51||
kim jīviteneha vinā tvayā me |lokena vā kim svadhayā'mṛtena |śreyo muhūrtam tava sannidhānam |mameha kṛtsnādapi jīvalokāt ||2-21-52||
narairivolkābhirapohyamāno |mahāgajo'dhvānamanupraviṣṭaḥ |bhūyaḥ prajajvāla vilāpamevam |niśamya rāmaḥ karuṇam jananyā ||2-21-53||
sa mātaram caiva visamjñakalpā |mārtam ca saumitri mabhiprataptam |dharme sthito dharmyamuvāca vākyam |yathā sa evārhati tatra vaktum ||2-21-54||
aham hi te lakṣmaṇa nityameva |jānāmi bhaktim ca parākramam ca |mama tvabhiprāya masannirīkṣya |mātrā sahābhyardasi mā suduḥkham ||2-21-55||
dharmārthakāmāḥ khalu tāta loke |samīkṣitā dharmaphalodayeṣu |te tatra sarve syurasamśayam me |bhāryeva vaśyābhimatā suputrā ||2-21-56||
yasmimstu sarve syurasanniviṣṭā |dharmo yataḥ syāt tadupakrameta |dveṣyo bhavatyarthaparo hi loke |kāmātmatā khalvapi na praśastā ||2-21-57||
guruśca rājā ca pitā ca vṛddhaḥ |krodhātpraharṣa dyadi vāpi kāmāt |yadvyādiśet kāryamavekṣya dharmam |kastanna kuryādanṛdanṛśamsavṛttiḥ ||2-21-58||
savai na śaknomi pituḥ pratijñā |mimāmakartum sakalam yathāvat |sa hyavayostata gururniyoge |devāśca bhartā sa gatissa dharmaḥ ||2-21-59||
tasmin punarjīvati dharmarāje |viśeṣataḥ sve pathi vartamāne |devī mayā sārthamito'pagacchet |katham svidanyā vidhaveva nārī ||2-21-60||
sā mānumanyasva vanam vrajantam |kuruṣva naḥ svastyayanāni devi |yathā samāpte punarāvrajeyam |yathā hi styena punaryayātiḥ ||2-21-61||
yaśo hyaham kevalarājyakāraṇāt |na pṛṣṭhataḥ kartumalam mahodayam |adīrghakāle na tu devi jīvite |vṛṇe'varāmadya mahīmadharmataḥ ||2-21-62||
prasādayan nara vṛṣabhaḥ sa mātaram |parākramājjigamiṣureva domḍakān |atha anujam bhRśam anuśāsya darśanam |cakāra tām hRdi jananīm pradakṣiṇam ||2-21-63||
atha tam vyathayā dīnam saviśeṣam amarṣitam |śvasantam iva nāga indram roṣa visphārita īkṣaṇam ||2-22-1||
āsadya rāmaḥ saumitrim suhRdam bhrātaram priyam |uvāca idam sa dhairyeṇa dhārayan sattvam ātmavān ||2-22-2||
nigṛhya roṣaṃ śokaṃ ca khairyamāśritya kevalam |avamānam nirasyemam gṛhītvā harṣamuttamam ||2-22-3||
upakluptam hi yatkimcidabhiṣekārthamadya me |srvam visarjaya kṣipram kuru kāryam niratyayam ||2-22-4||
saumitre yo abhiṣeka arthe mama sambhāra sambhramaḥ |abhiṣeka nivṛtti arthe so astu sambhāra sambhramaḥ ||2-22-5||
yasyā mad abhiṣeka artham mānasam paritapyate |mātā naḥ sā yathā na syāt saviśankā tathā kuru ||2-22-6||
tasyāḥ śankāmayam duhkham muhūrtam api na utsahe |manasi pratisamjātam saumitre aham upekṣitum ||2-22-7||
na buddhi pūrvam na abuddham smarāmi iha kadācana |mātṛṇām vā pitur vāham kṛtam alpam ca vipriyam ||2-22-8||
satyaḥ satya abhisamdhaḥ ca nityam satya parākramaḥ |para loka bhayāt bhītaḥ nirbhayo astu pitā mama ||2-22-9||
tasya api hi bhaved asmin karmaṇi apratisamhRte |satyam na iti manaḥ tāpaḥ tasya tāpaḥ tapec ca mām ||2-22-10||
abhiṣeka vidhānam tu tasmāt samhṛtya lakṣmaṇa |anvag eva aham iccāmi vanam gantum itaḥ punaḥ ||2-22-11||
mama pravrājanāt adya kṛta kṛtyā nṛpātmajā |sutam bharatam avyagram abhiṣecayitā tataḥ ||2-22-12||
mayi cīra ajina dhare jaṭā maṇḍala dhāriṇi |gate araṇyam ca kaikeyyā bhaviṣyati manaḥ sukham ||2-22-13||
buddhiḥ praṇītā yena iyam manaḥ ca susamāhitam |tat tu na arhāmi samkleṣṭum pravrajiṣyāmi māciram ||2-22-14||
kṛta antaḥ tu eva saumitre draṣṭavyo mat pravāsane |rājyasya ca vitīrṇasya punar eva nivartane ||2-22-15||
kaikeyyāḥ pratipattir hi katham syān mama pīḍane |yadi bhāvo na daivo ayam kṛta anta vihitaḥ bhavet ||2-22-16||
jānāsi hi yathā saumya na mātṛṣu mama antaram |bhūta pūrvam viśeṣo vā tasyā mayi sute api vā ||2-22-17||
so abhiṣeka nivṛtti arthaiḥ pravāsa arthaiḥ ca durvacaiḥ |ugraiḥ vākyaiḥ aham tasyā na anyad daivāt samarthaye ||2-22-18||
katham prakṛti sampannā rāja putrī tathā aguṇā |brūyāt sā prākṛtā iva strī mat pīḍām bhartṛ samnidhau ||2-22-19||
yad acintyam tu tat daivam bhūteṣv api na hanyate |vyaktam mayi ca tasyām ca patitaḥ hi viparyayaḥ ||2-22-20||
kaścit daivena saumitre yoddhum utsahate pumān |yasya na grahaṇam kimcit karmaṇo anyatra dṛśyate ||2-22-21||
sukha duhkhe bhaya krodhau lābha alābhau bhava abhavau |yasya kimcit tathā bhūtam nanu daivasya karma tat ||2-22-22||
ṛṣayo pyugratapaso daivenābhiprapīḍitāḥ |utsṛjya niyamām stīvrān bhraśyante kāmamanyubhiḥ ||2-22-23||
asamklpitameveha yadakasmāt pravartate |nivartyārambhamārabdham nanu daivasya karma tat ||2-22-24||
etayā tattvayā buddhyā samstabhyātmānamātmanā |vyāhate api abhiṣeke me paritāpo na vidyate ||2-22-25||
tasmāt aparitāpaḥ sams tvam api anuvidhāya mām |pratisamhāraya kṣipram ābhiṣecanikīm kriyām ||2-22-26||
ebhireva ghaṭaiḥ sarvairabhiṣecanasambhṛtaiḥ |mama laksmaṇa tāpasye vratasnānam bhaviṣyati ||2-22-27||
athavā kim mamaitena rājadravyamayena tu |uddhṛtam me svayam to yam vratādeśam kariṣyati ||2-22-28||
mā ca lakṣmaṇa samtāpam kārṣīrlakṣmyā viparyaye |rājyam vā vanavāso vā vanavāso mahodayaḥ ||2-22-29||
na lakṣmaṇa asmin mama rājya vighne |mātā yavīyasy atiśankanīyā |daiva abhipannā hi vadanti aniṣṭam |jānāsi daivam ca tathā prabhāvam ||2-22-30||
iti bruvati rāme tu lakṣmaṇo adhaḥ śirā muhuḥ |śrutvā madhyam jagāma iva manasā duhkha harṣayoh ||2-23-1||
tadā tu baddhvā bhrukuṭīm bhruvor madhye nara ṛṣabha |niśaśvāsa mahā sarpo bilasyaiva roṣitaḥ ||2-23-2||
tasya duṣprativīkṣyam tat bhrukuṭī sahitam tadā |babhau kruddhasya simhasya mukhasya sadṛśam mukham ||2-23-3||
agrahaḥ tam vidhunvams tu hastī hastam ivātmanaḥ |tiryag ūrdhvam śarīre ca pātayitvā śiraḥ dharām ||2-23-4||
agra akṣṇā vīkṣamāṇaḥ tu tiryag bhrātaram abravīt |asthāne sambhramaḥ yasya jātaḥ vai sumahān ayam ||2-23-5||
dharma doṣa prasangena lokasya anatiśankayā |katham hi etat asambhrāntaḥ tvad vidho vaktum arhati ||2-23-6||
yathā daivam aśauṇḍīram śauṇḍīraḥ kṣatriya ṛṣabhaḥ |kim nāma kṛpaṇam daivam aśaktam abhiśamsati |pāpayos tu katham nāma tayoh śankā na vidyate ||2-23-7||
santi dharma upadhāḥ ślakṣṇā dharmātman kim na budhyase ||2-23-8||
tayossucaritam svārtham śāṭhyāt parijihīrṣatoḥ |yadi naivam vyavasitam syāddhi prāgreva rāghava |tayoḥ prāgeva dattaśca syādvaraḥ prakṛtaśca saḥ ||2-23-9||
loka vidviṣṭam ārabdham tvad anyasya abhiṣecanam |notsahe sahitum vīra tatra me kṣantumarhasi ||2-23-10||
yena iyam āgatā dvaidham tava buddhir mahī pate |sa hi dharmaḥ mama dveṣyaḥ prasangāt yasya muhyasi ||2-23-11||
katham tvam karmaṇā śaktaḥ kaikeyīvaśavartinaḥ |kariṣyasi piturvākyamadharmiṣṭham vigarhitam ||2-23-12||
yady api pratipattis te daivī ca api tayoḥ matam |tathā api upekṣaṇīyam te na me tat api rocate ||2-23-13||
mansā'pi katham kāmam kuryāstvam kāmavṛttayoḥ |tayostvahitayornityam śatrvoḥ pitrabhidhānayoḥ ||2-23-14||
yadyapi pratipattiste daivī cāpi tayormatam |tathā pyupekṣaṇīyam te na me tadapi rocate ||2-23-15||
viklavo vīrya hīno yaḥ sa daivam anuvartate |vīrāḥ sambhāvita ātmāno na daivam paryupāsate ||2-23-16||
daivam puruṣa kāreṇa yaḥ samarthaḥ prabādhitum |na daivena vipanna arthaḥ puruṣaḥ so avasīdati ||2-23-17||
drakṣyanti tu adya daivasya pauruṣam puruṣasya ca |daiva mānuṣayoḥ adya vyaktā vyaktir bhaviṣyati ||2-23-18||
adya mat pauruṣa hatam daivam drakṣyanti vai janāḥ |yad daivāt āhatam te adya dRṣṭam rājya abhiṣecanam ||2-23-19||
atyankuśam iva uddāmam gajam mada bala uddhatam |pradhāvitam aham daivam pauruṣeṇa nivartaye ||2-23-20||
loka pālāḥ samastāḥ te na adya rāma abhiṣecanam |na ca kRtsnāḥ trayo lokā vihanyuḥ kim punaḥ pitā ||2-23-21||
yaiḥ vivāsaḥ tava araṇye mitho rājan samarthitaḥ |araṇye tu vivatsyanti catur daśa samāḥ tathā ||2-23-22||
aham tadā āśām cetsyāmi pitus tasyāḥ ca yā tava |abhiṣeka vighātena putra rājyāya vartate ||2-23-23||
mad balena viruddhāya na syāt daiva balam tathā |prabhaviṣyati duhkhāya yathā ugram pauruṣam mama ||2-23-24||
ūrdhvam varṣa sahasra ante prajā pālyam anantaram |ārya putrāḥ kariṣyanti vana vāsam gate tvayi ||2-23-25||
pūrva rāja Rṣi vRttyā hi vana vāso vidhīyate |prajā nikṣipya putreṣu putravat paripālane ||2-23-26||
sa ced rājani aneka agre rājya vibhrama śankayā |na evam iccasi dharmātman rājyam rāma tvam ātmani ||2-23-27||
pratijāne ca te vīra mā bhūvam vīra loka bhāk |rājyam ca tava rakṣeyam aham velā iva sāgaram ||2-23-28||
mangalaiḥ abhiṣincasva tatra tvam vyāpRtaḥ bhava |aham eko mahī pālān alam vārayitum balāt ||2-23-29||
na śobha arthāv imau bāhū na dhanur bhūṣaṇāya me |na asirā bandhana arthāya na śarāḥ stambha hetavaḥ ||2-23-30||
amitra damana artham me sarvam etac catuṣṭayam |na ca aham kāmaye atyartham yaḥ syāt śatrur mataḥ mama ||2-23-31||
asinā tīkṣṇa dhāreṇa vidyuc calita varcasā |pragRhītena vai śatrum vajriṇam vā na kalpaye ||2-23-32||
khaḍga niṣpeṣa niṣpiṣṭaiḥ gahanā duścarā ca me |hasti aśva nara hasta ūru śirobhir bhavitā mahī ||2-23-33||
khaḍga dhārā hatā me adya dīpyamānāiva adrayaḥ |patiṣyanti dvipā bhūmau meghāiva savidyutaḥ ||2-23-34||
baddha godhā anguli trāṇe pragṛhīta śara āsane |katham puruṣa mānī syāt puruṣāṇām mayi sthite ||2-23-35||
bahubhiḥ ca ekam atyasyann ekena ca bahūn janān |viniyokṣyāmy aham bāṇān nṛ vāji gaja marmasu ||2-23-36||
adya me astra prabhāvasya prabhāvaḥ prabhaviṣyati |rājñaḥ ca aprabhutām kartum prabhutvam ca tava prabho ||2-23-37||
adya candana sārasya keyūrā mokṣaṇasya ca |vasūnām ca vimokṣasya suhRdām pālanasya ca ||2-23-38||
anurūpāv imau bāhū rāma karma kariṣyataḥ |abhiṣecana vighnasya kartṛuṇām te nivāraṇe ||2-23-39||
bravīhi ko adya eva mayā viyujyatām |tava asuhRd prāṇa yaśaḥ suhRj janaiḥ |yathā tava iyam vasudhā vaśe bhavet |tathā eva mām śādhi tava asmi kimkaraḥ ||2-23-40||
vimRjya bāṣpam parisāntvya ca asakṛt |sa lakṣmaṇam rāghava vamśa vardhanaḥ |uvāca pitrye vacane vyavasthitam |nibodha mām eṣa hi saumya sat pathaḥ ||2-23-41||
tam samīkṣya tu avahitam pitur nirdeśa pālane |kausalyā bāṣpa samruddhā vaco dharmiṣṭham abravīt ||2-24-1||
adṛṣṭa duhkho dharmātmā sarva bhūta priyam vadaḥ |mayi jātaḥ daśarathāt katham uncena vartayet ||2-24-2||
yasya bhṛtyāḥ ca dāsāḥ ca mṛṣṭāni annāni bhunjate |katham sa bhokṣyate nātho vane mūla phalāni ayam ||2-24-3||
ka etat śraddadhet śrutvā kasya vā na bhaved bhayam |guṇavān dayitaḥ rājño rāghavo yad vivāsyate ||2-24-4||
nūnam tu balavān loke kṛtāntaḥ sarvamādiśan |loke rāmābhirāmastvam vanam yatra gamiṣyasi ||2-24-5||
ayam tu māmātmabhavastavādarśanamārutaḥ |vilāpaduḥkhasamidho ruditāśruhutāhutiḥ ||2-24-6||
cintābāṣpamahādhūstavāgamanacintajaḥ |karśayitvā bhṛśam putra niśvāsāyāsasambhavaḥ ||2-24-7||
tvayā vihīnām iha mām śoka agnir atulo mahān |pradhakṣyati yathā kakṣam citra bhānur hima atyaye ||2-24-8||
katham hi dhenuḥ svam vatsam gaccantam na anugaccati |aham tvā anugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi ||2-24-9||
tathā nigaditam mātrā tat vākyam puruṣa Rṣabhaḥ |śrutvā rāmaḥ abravīd vākyam mātaram bhṛśa duhkhitām|kaikeyyā vancitaḥ rājā mayi ca araṇyam āśrite |bhavatyā ca parityaktaḥ na nūnam vartayiṣyati ||2-24-10||
bhartuḥ kila parityāgo nṛśamsaḥ kevalam striyāḥ |sa bhavatyā na kartavyo manasā api vigarhitaḥ ||2-24-11||
yāvaj jīvati kākutsthaḥ pitā me jagatī patiḥ |śuśrūṣā kriyatām tāvat sa hi dharmaḥ sanātanaḥ ||2-24-12||
evam uktā tu rāmeṇa kausalyā śubha darśanā |tathā iti uvāca suprītā rāmam akliṣṭa kāriṇam ||2-24-13||
evam uktaḥ tu vacanam rāmaḥ dharmabhRtām varaḥ |bhūyaḥ tām abravīd vākyam mātaram bhṛśa duhkhitām ||2-24-14||
mayā caiva bhavatyā ca kartavyam vacanam pituḥ |rājā bhartā guruḥ śreṣṭhaḥ sarveṣām īśvaraḥ prabhuḥ ||2-24-15||
imāni tu mahā araṇye vihRtya nava panca ca |varṣāṇi parama prītaḥ sthāsyāmi vacane tava ||2-24-16||
evam uktā priyam putram bāṣpa pūrṇa ānanā tadā |uvāca parama ārtā tu kausalyā putra vatsalā ||2-24-17||
āsām rāma sapatnīnām vastum madhye na me kṣamam |naya mām api kākutstha vanam vanyam mRgīm yathā ||2-24-18||
yadi te gamane buddhiḥ kṛtā pitur apekṣayā |tām tathā rudatīm rāmaḥ rudan vacanam abravīt ||2-24-19||
jīvantyā hi striyā bhartā daivatam prabhur eva ca |bhavatyā mama caiva adya rājā prabhavati prabhuḥ |bharataḥ ca api dharmātmā sarva bhūta priyam vadaḥ ||2-24-20||
bhavatīm anuvarteta sa hi dharma rataḥ sadā |yathā mayi tu niṣkrānte putra śokena pārthivaḥ ||2-24-21||
yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ ||2-24-22||
śramam na avāpnuyāt kimcit apramattā tathā kuru |dāruṇaścāpyayam śoko yathainam na vināśayet ||2-24-23||
rājño vṛddhasya satatam hitam cara samāhitā |vrata upavāsa niratā yā nārī parama uttamā ||2-24-24||
bhartāram na anuvarteta sā ca pāpa gatir bhavet |bhartuḥ śuśrūṣayā nārī labhate svargamu ttamam ||2-24-25||
api yā nirnamaskārā nivṛttā devapūjanāt |śuśrūṣam eva kurvīta bhartuḥ priya hite ratā ||2-24-26||
eṣa dharmaḥ purā dRṣṭaḥ loke vede śrutaḥ smRtaḥ |agnikāryeṣu ca sadā sumanobhiśca devatāḥ ||2-24-27||
pūjyāḥ te mat kRte devi brāhmaṇāḥ caiva suvratāḥ |evam kālam pratīkṣasva mama āgamana kānkṣiṇī ||2-24-28||
prāpsyase paramam kāmam mayi pratyāgate sati |prāpsyase paramam kāmam mayi pratyāgate sati ||2-24-29||
yadi dharmabhRtām śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam |evam uktā tu rāmeṇa bāṣpa paryākula īkṣaṇā ||2-24-30||
kausalyā putra śoka ārtā rāmam vacanam abravīt |gamane sukṛtām buddhim na te śaknomi putraka ||2-24-31||
vinivartayitum vīra nūnam kālo duratyayaḥ |gacca putra tvam eka agraḥ bhadram te astu sadā vibho ||2-24-32||
punastvayi nivṛtte tu bhaviṣyāmi gataklamā |pratyāgate mahābhāge kṛtārthe caritavrate ||2-24-33||
piturānṛṇyatām prāptetvayi lapsye param sukham |kṛtāntasya gatiḥ putra durvibhāvyā sadā bhuvi ||2-24-34||
yastvā samcodayati me vaca āccidya rāghava |gacchedānīm mahābāho kṣemeṇa punarāgataḥ ||2-24-35||
nandayiṣyasi mām putraḥ sāmnā vākyena cāruṇā |apīdānīm sa kālaḥ ssyādvanātpratyāgatam punaḥ ||2-24-36||
yattvām putrakaḥ paśyeyam jaṭāvalkadhāriṇam |tathā hi rāmam vana vāsa niścitam |dadarśa devī parameṇa cetasā |uvāca rāmam śubha lakṣaṇam vaco|babhūva ca svastyayana abhikānkṣiṇī ||2-24-37||
sā apanīya tam āyāsam upaspṛśya jalam śuci |cakāra mātā rāmasya mangalāni manasvinī ||2-25-1||
na śakyase vārayauitum gacchedānīm raghuttama |śrīghram ca vinivartasva vartasva ca satām krame ||2-25-2||
yam pālayasi dharmam tvam dhṛtyā ca niyamena ca |savai rāghavaśārdula! dharmastvāmabhirakṣatu ||2-25-3||
yebhyaḥ praṇamase putra caityeṣvāyataneṣu ca |te ca tvāmabhirakṣantu vane saha maharṣibhiḥ ||2-25-4||
yāni dattāni te' strāṇi viśvāmitreṇa dhīmatā |tāni tvāmabhirakṣantu guṇaissamuditam sadā ||2-25-5||
pitṛśuśruṣayā putra mātṛśu śrūṣayā tathā |satyena ca mahābāho ciram jīvābhirakṣitaḥ ||2-25-6||
samitkuśapavitrāṇi vedyaścāyatanāni ca |sthaṇḍhilāni vicitrāṇi śailā vṛkṣāḥ kuśuphā hradāḥ ||2-25-7||
pataṅgāḥ pannagāḥ simhāstvām rakṣantu narottama |svasti sādhyāḥ ca viśve ca marutaḥ ca maharṣayaḥ ||2-25-8||
svasti dhātā vidhātā ca svasti pūṣā bhago aryamā |ṛtavaḥ caiva pakṣāḥ ca māsāḥ samvatsarāḥ kṣapāḥ ||2-25-9||
ṛtavaścaiva pakṣāśca māsāssamvatsarāḥ kṣapāḥ |dināni ca muhūrtāḥ ca svasti kurvantu te sadā ||2-25-10||
smṛtir dhṛtiḥ ca dharmaḥ ca pāntu tvām putra sarvataḥ |skandaḥ ca bhagavān devaḥ somaḥ ca sabṛhaspatiḥ ||2-25-11||
sapta ṛṣayo nāradaḥ ca te tvām rakṣantu sarvataḥ |yāścāpi sarvataḥ siddā diśśca sadigīśvarāḥ ||2-25-12||
stutā mayā vane tasmin pāntutvām putra nityaśaḥ |śailāḥ sarve samudrāśca rājā varuṇa eva ca ||2-25-13||
dyaurantarikṣam pṛthivī nadyassarvāstathaiva ca |nakṣatrāṇi ca sarvāṇi grahāḥ ca sahadevatāḥ ||2-25-14||
ahorātre tathā sandhye pāntu tvām vanamāśritam |ṛtavaścaiva ṣṭpuṇyā māsāḥ samvatsarāstathā ||2-25-15||
kalāśca kāṣṭhāśca tathā tava śarma diśantu te |mahā vanāni carataḥ muni veṣasya dhīmataḥ ||2-25-16||
tavādityāśca daityāśca bhavantu sukhadāḥ sadā |rākṣasānām piśācānām raudrāṇām krūrakarmaṇām ||2-25-17||
kravyādānām ca sarveṣam mābhūtputraka te bhayam |plavagā vṛścikā damśā maśakāḥ caiva kānane ||2-25-18||
sarī sṛpāḥ ca kīṭāḥ ca mā bhūvan gahane tava |mahā dvipāḥ ca simhāḥ ca vyāghrāṛkṣāḥ ca damṣṭriṇaḥ ||2-25-19||
mahiṣāḥ śṛngiṇo raudrā na te druhyantu putraka |nṛ māmsa bhojanā raudrā ye ca anye sattva jātayaḥ ||2-25-20||
mā ca tvām himsiṣuḥ putra mayā sampūjitāḥ tu iha |āgamāḥ te śivāḥ santu sidhyantu ca parākramāḥ ||2-25-21||
sarva sampattayo rāma svastimān gacca putraka |svasti te astu āntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaḥ punaḥ punaḥ ||2-25-22||
sarvebhyaḥ caiva devebhyo ye ca te paripanthinaḥ |guruḥ somaśca sūryaśca dhanado'tha yamastathā ||2-25-23||
pāntu tvāmarcitā rāma! daṇḍakāraṇyavāsinam |agnirvāyustathā dhūmomantrāścarṣimukhāccyutāḥ ||2-25-24||
upasparśanakāle tu pāntu tvām raghundadana |sarva loka prabhur brahmā bhūta bhartā tathā ṛṣayaḥ ||2-25-25||
ye ca śeṣāḥ surāḥ te tvām rakṣantu vana vāsinam |iti mālyaiḥ sura gaṇān gandhaiḥ ca api yaśasvinī ||2-25-26||
stutibhiḥ ca anurūpābhir ānarca āyata locanā |jvalanam samupādāya brāhmaṇena mahātmanā ||2-25-27||
hāvayāmāsa vidhinā rāmamaṅgalakāraṇāt |ghṛtam śvetāni mālyāni samidhaḥ śvetasarṣapān ||2-25-28||
upasampādayāmāsa kausalyā pamāṅganā |upādhyāyaḥ sa vidhinā hutva śāntimanāmayam ||2-25-29||
hutahavyāvaśeṣeṇa bāhyam balimakalpayat |madhudadyakṣataghṛtaiḥ svastivācya dvijām stataḥ ||2-25-30||
vācayāmāsa rāmasya vane svastyayanakriyāḥ |tatastanmai dvijendrāya rāmamātā yaśasvinī ||2-25-31||
dakṣiṇām pradadau kāmyām rāghavam cedamabravīt |yan mangalam sahasra akṣe sarva deva namaḥ kṛte ||2-25-32||
vṛtra nāśe samabhavat tat te bhavatu mangalam |yan mangalam suparṇasya vinatā akalpayat purā ||2-25-33||
amṛtam prārthayānasya tat te bhavatu mangalam |amṛtotpādane daityān ghnato vajradharasya yat ||2-25-34||
aditirmaṅgaLam prādāt tatte bhavatu maṅgaLam |tīnvikramān prakamato viṣṇoramitatejasaḥ ||2-25-35||
yadāsīnmaṅgaLam prādāt tatte bhavatu maṅgaLam |ṛtavaḥ sāgarā dvīpā vedā lokā diśścate ||2-25-36||
mamgaLāni mahābāho diśantu śubhavaṅgaLāḥ |iti putrasya śeṣāśca kṛtvā śirasi bhāminī ||2-25-37||
gandāmścāpi samālabhya rāmamāyatalo canā |oṣadhīm ca api siddha arthām viśalya karaṇīm śubhām ||2-25-38||
cakāra rakṣām kausalyā mantraiḥ abhijajāpa ca |uvācātiprahṛṣṭeva sā duḥkhavaśartinī ||2-25-39||
vāṅmātreṇa na bhāvena vācā samsajjamānayā |ānamya mūrdhni ca āghrāya pariṣvajya yaśasvinī ||2-25-40||
avadat putra siddha artho gacca rāma yathā sukham |arogam sarva siddha artham ayodhyām punar āgatam ||2-25-41||
paśyāmi tvām sukham vatsa susthitam rāja veśmani |praṇaṣṭakuḥkhasamkalpā harṣavidyotitānanā ||2-25-42||
drakṣyāmi tvām vanātrpāptam pūrṇacandramivoditam |bhadrāsanagatam rāma vanavāsādihāgatam ||2-25-43||
drakṣāmi ca punastvām tu tīrṇavantam piturvacaḥ |maṅgaśairupasampanno vanavāsādihāgataḥ ||2-25-44||
padhvā mama ca nityam tvam kāmān samvardha yāhi bhoḥ |mayā arcitā deva gaṇāḥ śiva ādayo |maharṣayo bhūta mahā asura uragāḥ |abhiprayātasya vanam cirāya te|hitāni kānkṣantu diśaḥ ca rāghava ||2-25-45||
iti iva ca aśru pratipūrṇa locanā|samāpya ca svastyayanam yathā vidhi |pradakṣiṇam caiva cakāra rāghavam |punaḥ punaḥ ca api nipīḍya sasvaje ||2-25-46||
tathā tu devyā sa kṛta pradakṣiṇo |nipīḍya mātuḥ caraṇau punaḥ punaḥ |jagāma sītā nilayam mahā yaśāḥ |sa rāghavaḥ prajvalitaḥ svayā śriyā ||2-25-47||
abhivādya tu kausalyām rāmaḥ samprasthitaḥ vanam |kṛta svastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ ||2-26-1||
virājayan rāja sutaḥ rāja mārgam naraiḥ vṛtam |hṛdayāni āmamantha iva janasya guṇavattayā ||2-26-2||
vaidehī ca api tat sarvam na śuśrāva tapasvinī |tat eva hṛdi tasyāḥ ca yauvarājya abhiṣecanam ||2-26-3||
deva kāryam sma sā kṛtvā kṛtajñā hṛṣṭa cetanā |abhijñā rāja dharmānām rāja putram pratīkṣate ||2-26-4||
praviveśa atha rāmaḥ tu sva veśma suvibhūṣitam |prahṛṣṭa jana sampūrṇam hriyā kimcit avān mukhaḥ ||2-26-5||
atha sītā samutpatya vepamānā ca tam patim |apaśyat śoka samtaptam cintā vyākulila indriyam ||2-26-6||
tām dṛṣṭvā sa hi dharmātmā na śaśāka manogatam |tam śokam rāghavah soḍhum tato vivṛtatām gataḥ ||2-26-7||
vivarṇa vadanam dṛṣṭvā tam prasvinnam amarṣaṇam |āha duhkha abhisamtaptā kim idānīm idam prabho ||2-26-8||
adya bārhaspataḥ śrīmān yuktaḥ puṣyo na rāghava |procyate brāhmaṇaiḥ prājñaiḥ kena tvam asi durmanāḥ ||2-26-9||
na te śata śalākena jala phena nibhena ca |āvṛtam vadanam valgu catreṇa abhivirājate ||2-26-10||
vyajanābhyām ca mukhyābhyām śata patra nibha īkṣaṇam |candra hamsa prakāśābhyām vījyate na tava ānanam ||2-26-11||
vāgmino bandinaḥ ca api prahṛṣṭāḥ tvam nara ṛṣabha |stuvantaḥ na adya dṛśyante mangalaiḥ sūta māgadhāḥ ||2-26-12||
na te kṣaudram ca dadhi ca brāhmaṇā veda pāragāḥ |mūrdhni mūrdha avasiktasya dadhati sma vidhānataḥ ||2-26-13||
na tvām prakṛtayaḥ sarvā śreṇī mukhyāḥ ca bhūṣitāḥ |anuvrajitum iccanti paura jāpapadāḥ tathā ||2-26-14||
caturbhir vega sampannaiḥ hayaiḥ kāncana bhūṣaṇaiḥ |mukhyaḥ puṣya ratho yuktaḥ kim na gaccati te agrataḥ ||2-26-15||
na hastī ca agrataḥ śrīmāms tava lakṣaṇa pūjitaḥ |prayāṇe lakṣyate vīra kṛṣṇa megha giri prabhaḥ ||2-26-16||
na ca kāncana citram te paśyāmi priya darśana |bhadra āsanam puraḥ kṛtya yāntam vīra purahsaram ||2-26-17||
abhiṣeko yadā sajjaḥ kim idānīm idam tava |apūrvo mukha varṇaḥ ca na praharṣaḥ ca lakṣyate ||2-26-18||
iti iva vilapantīm tām provāca raghu nandanaḥ |sīte tatrabhavāms tāta pravrājayati mām vanam ||2-26-19||
kule mahati sambhūte dharmajñe dharma cāriṇi |śṛṇu jānaki yena idam krameṇa abhyāgatam mama ||2-26-20||
rājñā satya pratijñena pitrā daśarathena me |kaikeyyai prīta manasā purā dattau mahā varau ||2-26-21||
tayā adya mama sajje asminn abhiṣeke nṛpa udyate |pracoditaḥ sa samayo dharmeṇa pratinirjitaḥ ||2-26-22||
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyam daṇḍake mayā |pitrā me bharataḥ ca api yauvarājye niyojitaḥ ||2-26-23||
so aham tvām āgataḥ draṣṭum prasthitaḥ vijanam vanam |bharatasya samīpe te na aham kathyaḥ kadācana ||2-26-24||
ṛddhi yuktā hi puruṣā na sahante para stavam |tasmān na te guṇāḥ kathyā bharatasya agrataḥ mama ||2-26-25||
na api tvam tena bhartavyā viśeṣeṇa kadācanaanukūlatayā śakyam samīpe tasya vartitum ||2-26-26||
tasmai dattam nṛvatinā yauvarājyam sanātanam |sa prasādyastvayā sīte nṛpatiśca viśeṣataḥ ||2-26-27||
aham ca api pratijñām tām guroh samanupālayan |vanam adya eva yāsyāmi sthirā bhava manasvini ||2-26-28||
yāte ca mayi kalyāṇi vanam muni niṣevitam |vrata upavāsa ratayā bhavitavyam tvayā anaghe ||2-26-29||
kālyam utthāya devānām kṛtvā pūjām yathā vidhi |vanditavyo daśarathaḥ pitā mama nara īśvaraḥ ||2-26-30||
mātā ca mama kausalyā vṛddhā samtāpa karśitā |dharmam eva agrataḥ kṛtvā tvattaḥ sammānam arhati ||2-26-31||
vanditavyāḥ ca te nityam yāḥ śeṣā mama mātaraḥ |sneha praṇaya sambhogaiḥ samā hi mama mātaraḥ ||2-26-32||
bhrātṛ putra samau ca api draṣṭavyau ca viśeṣataḥ |tvayā lakṣmaṇa śatrughnau prāṇaiḥ priyatarau mama ||2-26-33||
vipriyam na ca kartavyam bharatasya kadācana |sa hi rājā prabhuḥ caiva deśasya ca kulasya ca ||2-26-34||
ārādhitā hi śīlena prayatnaiḥ ca upasevitāḥ |rājānaḥ samprasīdanti prakupyanti viparyaye ||2-26-35||
aurasān api putrān hi tyajanti ahita kāriṇaḥ |samarthān sampragṛhṇanti janān api nara adhipāḥ ||2-26-36||
sā tvam vaseha kalyāṇi rājñaḥ samanuvartinī |bharatasya ratā dharme satyavrataparāyaṇā ||2-26-37||
aham gamiṣyāmi mahā vanam priye |tvayā hi vastavyam iha eva bhāmini |yathā vyalīkam kuruṣe na kasyacit |tathā tvayā kāryam idam vaco mama ||2-26-38||
evam uktā tu vaidehī priya arhā priya vādinī |praṇayāt eva samkruddhā bhartāram idam abravīt ||2-27-1||
kimidam bhāṣase rāma vākyam laghutayā dhruvam |tvayā yadapahāsyam me śrutvā naravarātmaja ||2-27-2||
ārya putra pitā mātā bhrātā putraḥ tathā snuṣā |svāni puṇyāni bhunjānāḥ svam svam bhāgyam upāsate ||2-27-3||
bhartur bhāgyam tu bhāryā ekā prāpnoti puruṣa ṛṣabha |ataḥ caiva aham ādiṣṭā vane vastavyam iti api ||2-27-4||
na pitā na ātmajo na ātmā na mātā na sakhī janaḥ |iha pretya ca nārīṇām patir eko gatiḥ sadā ||2-27-5||
yadi tvam prasthitaḥ durgam vanam adya eva rāghava |agrataḥ te gamiṣyāmi mṛdnantī kuśa kaṇṭakān ||2-27-6||
īrṣyā roṣau bahiṣ kṛtya bhukta śeṣam iva udakam |naya mām vīra viśrabdhaḥ pāpam mayi na vidyate ||2-27-7||
prāsāda agraiḥ vimānaiḥ vā vaihāyasa gatena vā |sarva avasthā gatā bhartuḥ pādac cāyā viśiṣyate ||2-27-8||
anuśiṣṭā asmi mātrā ca pitrā ca vividha āśrayam |na asmi samprati vaktavyā vartitavyam yathā mayā ||2-27-9||
aham durgam gamiṣyāmi vanam puruṣavarjitam |nānāmṛgagaṇākīrṇam śārdūlavṛkasevitam ||2-27-10||
sukham vane nivatsyāmi yathā eva bhavane pituḥ |acintayantī trīml lokāmaḥ cintayantī pati vratam ||2-27-11||
śuśrūṣamāṇā te nityam niyatā brahma cāriṇī |saha ramsye tvayā vīra vaneṣu madhu gandhiṣu ||2-27-12||
tvam hi kartum vane śaktaḥ rāma samparipālanam |anyasya pai janasya iha kim punar mama mānada ||2-27-13||
saha tvayā gamiśyāmi vasamadya na samśayaḥ |nāham śakyā mahābhāga nivartayitu mudyatā ||2-27-14||
phala mūla aśanā nityam bhaviṣyāmi na samśayaḥ |na te duhkham kariṣyāmi nivasantī saha tvayā ||2-27-15||
iccāmi saritaḥ śailān palvalāni vanāni ca |draṣṭum sarvatra nirbhītā tvayā nāthena dhīmatā ||2-27-16||
hamsa kāraṇḍava ākīrṇāḥ padminīḥ sādhu puṣpitāḥ |icceyam sukhinī draṣṭum tvayā vīreṇa samgatā ||2-27-17||
abhiṣekam kariṣyāmi tāsu nityam yatavratā |saha tvayā viśāla akṣa ramsye parama nandinī ||2-27-18||
evam varṣa sahasrāṇām śatam vā aham tvayā saha |vyatikramam na vetsyāmi svargo'pi hi na me mataḥ ||2-27-19||
svarge api ca vinā vāso bhavitā yadi rāghava |tvayā mama nara vyāghra na aham tam api rocaye ||2-27-20||
aham gamiṣyāmi vanam sudurgamam |mṛga āyutam vānara vāraṇaiḥ yutam |vane nivatsyāmi yathā pitur gṛhe |tava eva pādāv upagṛhya sammatā ||2-27-21||
ananya bhāvām anurakta cetasam |tvayā viyuktām maraṇāya niścitām |nayasva mām sādhu kuruṣva yācanām |na te mayā ataḥ gurutā bhaviṣyati ||2-27-22||
tathā bruvāṇām api dharma vatsalo |na ca sma sītām nṛ varaḥ ninīṣati |uvāca ca enām bahu samnivartane |vane nivāsasya ca duhkhitām prati ||2-27-23||
saevam bruvatīm sītām dharmajño dharma vatsalaḥ |nivartana arthe dharma ātmā vākyam etat uvāca ha ||2-28-1||
sāntvayitvā punastām tu bāṣpadūṣitalocanām |nivartanārthe dharmātmā vākyametaduvāca ha ||2-28-2||
sīte mahā kulīnā asi dharme ca niratā sadā |iha ācara svadharmam tvam mā yathā manasaḥ sukham ||2-28-3||
sīte yathā tvām vakṣyāmi tathā kāryam tvayā abale |vane doṣā hi bahavo vadataḥ tān nibodha me ||2-28-4||
sīte vimucyatām eṣā vana vāsa kṛtā matiḥ |bahu doṣam hi kāntāram vanam iti abhidhīyate ||2-28-5||
hita buddhyā khalu vaco mayā etat abhidhīyate |sadā sukham na jānāmi duhkham eva sadā vanam ||2-28-6||
giri nirjhara sambhūtā giri kandara vāsinām |simhānām ninadā duhkhāḥ śrotum duhkham ataḥ vanam ||2-28-7||
krīḍamānāśca visrabdhā mattāh śūnye mahāmṛgāḥ |dṛṣṭvā samabhivartante sīte duḥkhamato vanam ||2-28-8||
sagrāhāḥ saritaścaiva paṅkavatyaśca dustarāḥ |mattairapi gajairnityamato duḥkhataram vanam ||2-28-9||
latākaṇṭakasampūrṇāḥ kṛkavākūpanāditāḥ |nirapāśca sudurgāśca mārgā duḥkhamato vanam ||2-28-10||
supyate parṇa śayyāsu svayam bhagnāsu bhū tale |rātriṣu śrama khinnena tasmāt duhkhataram vanam ||2-28-11||
ahorātram ca santoṣaḥ kartavyo niyatātmanā |phalairvṛkṣāvapatitaiḥ sīte duḥkhamato vanam ||2-28-12||
upavāsaḥ ca kartavyā yathā prāṇena maithili |jaṭā bhāraḥ ca kartavyo valkala ambara dhāriṇā ||2-28-13||
devatānām pitṛiṇām cakartavyam vidhipūrvakam |prāptānāmatithīnām ca nityaśaḥ pratipūjanam ||2-28-14||
kāryastrīrabhiṣekaśca kāle kāle ca nityaśaḥ |caratā niyamenaiva tasmādduḥkhataram vanam ||2-28-15||
upahāraśca kartavyaḥ kusumaiḥ svayamāhṛtaiḥ |ārṣeṇa vidhinā vedyām bāle duḥkhamato vanam ||2-28-16||
yathālabdhena kartavyaḥ santoṣstena maithili |yatāhārairvanacaraiḥ sīte duḥkhamato vanam ||2-28-17||
atīva vātaḥ timiram bubhukṣā ca atra nityaśaḥ |bhayāni ca mahānti atra tataḥ duhkhataram vanam ||2-28-18||
sarī sṛpāḥ ca bahavo bahu rūpāḥ ca bhāmini |caranti pṛthivīm darpāt ataḥ dukhataram vanam ||2-28-19||
nadī nilayanāḥ sarpā nadī kuṭila gāminaḥ |tiṣṭhanti āvṛtya panthānam ataḥ duhkhataram vanam ||2-28-20||
patamgā vṛścikāḥ kīṭā damśāḥ ca maśakaiḥ saha |bādhante nityam abale sarvam duhkham ataḥ vanam ||2-28-21||
drumāḥ kaṇṭakinaḥ caiva kuśa kāśāḥ ca bhāmini |vane vyākula śākhā agrāḥ tena duhkhataram vanam ||2-28-22||
kāyakleśāśca bahavo bhayāni vividhāni ca |araṇyavāse vasato kdhuḥkhameva tato vanam ||2-28-23||
krodhalobhe vimoktavyau kartavyā tapase matiḥ |na bhetavyam ca bhetavye nityam duḥkhamato vanam ||2-28-24||
tat alam te vanam gatvā kṣamam na hi vanam tava |vimṛśann iha paśyāmi bahu doṣataram vanam ||2-28-25||
vanam tu netum na kṛtā matis tadā |babhūva rāmeṇa yadā mahātmanā |na tasya sītā vacanam cakāra tat |tataḥ abravīd rāmam idam suduhkhitā ||2-28-26||
etat tu vacanam śrutvā sītā rāmasya duhkhitā |prasakta aśru mukhī mandam idam vacanam abravīt ||2-29-1||
ye tvayā kīrtitā doṣā vane vastavyatām prati |guṇān iti eva tān viddhi tava sneha puraḥ kṛtān ||2-29-2||
mṛgāḥ simhā gajāścaiva śārdūlāḥ śarabhāstathā |pakṣiṇaḥ sṛmarāścaiva ye cānye vanacāriṇaḥ ||2-29-3||
adṛṣṭapūrvarūpatvātsarve te tava rāghava |rūpam dṛṣṭvāpasarpeyurbhaye sarve hi bibhyati ||2-29-4||
tvayā ca saha gantavyam mayā guru jana ājñayā |tvad viyogena me rāma tyaktavyam iha jīvitam ||2-29-5||
na ca mām tvat samīpastham api śaknoti rāghava |surāṇām īśvaraḥ śakraḥ pradharṣayitum ojasā ||2-29-6||
pati hīnā tu yā nārī na sā śakṣyati jīvitum |kāmam evam vidham rāma tvayā mama vidarśitam ||2-29-7||
atha ca api mahā prājña brāhmaṇānām mayā śrutam |purā pitṛ gṛhe satyam vastavyam kila me vane ||2-29-8||
lakṣaṇibhyo dvijātibhyaḥ śrutvā aham vacanam gṛhe |vana vāsa kṛta utsāhā nityam eva mahā bala ||2-29-9||
ādeśo vana vāsasya prāptavyaḥ sa mayā kila |sā tvayā saha tatra aham yāsyāmi priya na anyathā ||2-29-10||
kṛta ādeśā bhaviṣyāmi gamiṣyāmi saha tvayā |kālaḥ ca ayam samutpannaḥ satya vāg bhavatu dvijaḥ ||2-29-11||
vana vāse hi jānāmi duhkhāni bahudhā kila |prāpyante niyatam vīra puruṣaiḥ akṛta ātmabhiḥ ||2-29-12||
kanyayā ca pitur gehe vana vāsaḥ śrutaḥ mayābhikṣiṇyāḥ sādhu vṛttāyā mama mātur iha agrataḥ ||2-29-13||
prasāditaḥ ca vai pūrvam tvam vai bahu vidham prabho |gamanam vana vāsasya kānkṣitam hi saha tvayā ||2-29-14||
kṛta kṣaṇā aham bhadram te gamanam prati rāghava |vana vāsasya śūrasya caryā hi mama rocate ||2-29-15||
śuddha ātman prema bhāvādd hi bhaviṣyāmi vikalmaṣā |bhartāram anugaccantī bhartā hi mama daivatam ||2-29-16||
pretya bhāve api kalyāṇaḥ samgamaḥ me saha tvayā |śrutir hi śrūyate puṇyā brāhmaṇānām yaśasvinām ||2-29-17||
iha loke ca pitṛbhir yā strī yasya mahā mate |adbhir dattā svadharmeṇa pretya bhāve api tasya sā ||2-29-18||
evam asmāt svakām nārīm suvṛttām hi pati vratām |na abhirocayase netum tvam mām kena iha hetunā ||2-29-19||
bhaktām pati vratām dīnām mām samām sukha duhkhayoh |netum arhasi kākutstha samāna sukha duhkhinīm ||2-29-20||
yadi mām duhkhitām evam vanam netum na ca iccasi |viṣam agnim jalam vā aham āsthāsye mṛtyu kāraṇāt ||2-29-21||
evam bahu vidham tam sā yācate gamanam prati |na anumene mahā bāhus tām netum vijanam vanam ||2-29-22||
evam uktā tu sā cintām maithilī samupāgatā |snāpayantī iva gām uṣṇaiḥ aśrubhir nayana cyutaiḥ ||2-29-23||
cintayantīm tathā tām tu nivartayitum ātmavān |tāmroṣṭhīṃ sa tadā sītām kākutstho bahv asāntvayat ||2-29-24||
sāntvyamānā tu rāmeṇa maithilī janaka ātmajā |vana vāsa nimittāya bhartāram idam abravīt ||2-30-1||
sā tam uttama samvignā sītā vipula vakṣasam |praṇayāc ca abhimānāc ca paricikṣepa rāghavam ||2-30-2||
kim tvā amanyata vaidehaḥ pitā me mithilā adhipaḥ |rāma jāmātaram prāpya striyam puruṣa vigraham ||2-30-3||
anṛtam bala loko ayam ajñānāt yadd hi vakṣyati |tejo na asti param rāme tapati iva divā kare ||2-30-4||
kim hi kṛtvā viṣaṇṇaḥ tvam kutaḥ vā bhayam asti te |yat parityaktu kāmaḥ tvam mām ananya parāyaṇām ||2-30-5||
dyumatsena sutam vīra satyavantam anuvratām |sāvitrīm iva mām viddhi tvam ātma vaśa vartinīm ||2-30-6||
na tu aham manasā api anyam draṣṭā asmi tvad ṛte anagha |tvayā rāghava gacceyam yathā anyā kula pāmsanī ||2-30-7||
svayam tu bhāryām kaumārīm ciram adhyuṣitām satīm |śailūṣaiva mām rāma parebhyo dātum iccasi ||2-30-8||
yasya pathyam ca rāmāttha yasya cārthe'varudhyase |tvam tasya bhava vaśyaśca vidheyaścha sadānagha||2-30-9||
sa mām anādāya vanam na tvam prasthātum arhasi |tapo vā yadi vā araṇyam svargo vā syāt saha tvayā ||2-30-10||
na ca me bhavitā tatra kaścit pathi pariśramaḥ |pṛṣṭhataḥ tava gaccantyā vihāra śayaneṣv api ||2-30-11||
kuśa kāśa śara iṣīkā ye ca kaṇṭakino drumāḥ |tūla ajina sama sparśā mārge mama saha tvayā ||2-30-12||
mahā vāta samuddhūtam yan mām avakariṣyati |rajo ramaṇa tan manye para ardhyam iva candanam ||2-30-13||
śādvaleṣu yad āsiṣye vana ante vana goracā |kuthā āstaraṇa talpeṣu kim syāt sukhataram tataḥ ||2-30-14||
patram mūlam phalam yat tvam alpam vā yadi vā bahu |dāsyasi svayam āhṛtya tan me amṛta rasa upamam ||2-30-15||
na mātur na pitus tatra smariṣyāmi na veśmanaḥ |ārtavāni upabhunjānā puṣpāṇi ca phalāni ca ||2-30-16||
na ca tatra gataḥ kimcit draṣṭum arhasi vipriyam |mat kṛte na ca te śoko na bhaviṣyāmi durbharā ||2-30-17||
yaḥ tvayā saha sa svargo nirayo yaḥ tvayā vinā |iti jānan parām prītim gacca rāma mayā saha ||2-30-18||
atha mām evam avyagrām vanam na eva nayiṣyasi |viṣam adya eva pāsyāmi mā viśam dviṣatām vaśam ||2-30-19||
paścāt api hi duhkhena mama na eva asti jīvitam |ujjhitāyāḥ tvayā nātha tadā eva maraṇam varam ||2-30-20||
idam hi sahitum śokam muhūrtam api na utsahe |kim punar daśa varṣāṇi trīṇi ca ekam ca duhkhitā ||2-30-21||
iti sā śoka samtaptā vilapya karuṇam bahu |cukrośa patim āyastā bhṛśam ālingya sasvaram ||2-30-22||
sā viddhā bahubhir vākyaiḥ digdhaiḥ iva gaja anganā |cira samniyatam bāṣpam mumoca agnim iva araṇiḥ ||2-30-23||
tasyāḥ sphaṭika samkāśam vāri samtāpa sambhavam |netrābhyām parisusrāva pankajābhyām iva udakam ||2-30-24||
taccaivāmalacandhrabham mukhamāyatalocanam |paryaśuṣyata bāṣpeṇa jaloddhṛtamivāmubujam ||2-30-25||
tām pariṣvajya bāhubhyām visamjñām iva duhkhitām |uvāca vacanam rāmaḥ pariviśvāsayams tadā ||2-30-26||
na devi tava duhkhena svargam api abhirocaye |na hi me asti bhayam kimcit svayambhor iva sarvataḥ ||2-30-27||
tava sarvam abhiprāyam avijñāya śubha ānane |vāsam na rocaye araṇye śaktimān api rakṣaṇe ||2-30-28||
yat sṛṣṭā asi mayā sārdham vana vāsāya maithili |na vihātum mayā śakyā kīrtir ātmavatā yathā ||2-30-29||
dharmaḥ tu gaja nāsa ūru sadbhir ācaritaḥ purā |tam ca aham anuvarte adya yathā sūryam suvarcalā ||2-30-30||
na khalvaham na gaccheyam vanam janakanandini |vacanam tnnayati mām pituḥ satyopabṛṃhitam ||2-30-31||
eṣa dharmaḥ tu suśroṇi pitur mātuḥ ca vaśyatā |ataḥ ca ājñām vyatikramya na aham jīvitum utsahe ||2-30-32||
asvādhīnam katham daivam prakārairabhirādhyate |svādhīnam samatikramya mātaram pitaram gurum ||2-30-33||
yattrayam tattrayo lokāḥ pavitram tatsamam bhuvi |nānyadasti śubhāpāṅge tenedamabhirādhyate ||2-30-34||
na satyam dānamānau vā na yajñāścāptadakṣiṇāḥ |tathā balakarāḥ sīte yathā sevā piturmatā ||2-30-35||
svargo dhanam vā dhānyam vā vidyāḥ putrāḥ sukhāni ca |guruvṛttyanurodhena na kimcit\dapi durlabham ||2-30-36||
devagandharvagolokān brahmalokam tathāparān |prāpnuvanti mahātmāno mātāpitṛparāyaṇāḥ ||2-30-37||
sa mām pitā yathā śāsti satya dharma pathe sthitaḥ |tathā vartitum iccāmi sa hi dharmaḥ sanātanaḥ ||2-30-38||
mama sannā matiḥ sīte tvām netum daṇḍakāvanam |vasiṣyāmīti sātvam māmanuyātum suniścitā ||2-30-39||
sā hi diṣṭā'navadyāṅgī vanāya vadirekṣaṇe |anugaccasva mām bhīru saha dharma carī bhava ||2-30-40||
sarvathā sadṛśam sīte mama svasya kulasya ca |vyavasāyamanukrāntā kānte tvamatiśobhanam ||2-30-41||
ārabhasva śubhaśroṇi vanavāsakṣamāḥ kriyāḥ |nedānīm tvadṛte sīte svargo'pi mama rocate ||2-30-42||
brāhmaṇebhyaḥ ca ratnāni bhikṣukebhyaḥ ca bhojanam |dehi ca āśamsamānebhyaḥ samtvarasva ca māciram ||2-30-43||
bhūṣaṇāni mahārhāṇi varavastrāṇi yāni ca |ramaṇīyāśca ye kecitkrīḍārthāścāpuyupaskarāḥ ||2-30-44||
śayanīyāni yānāni mama cānyāni yāni ca |dehi svabhṛtyavargasya brāhmaṇānāmanantaram ||2-30-45||
anukūlam tu sā bhartur jñātvā gamanam ātmanaḥ |kṣipram pramuditā devī dātum eva upacakrame ||2-30-46||
tataḥ prahṛṣṭā paripūrṇa mānasā |yaśasvinī bhartur avekṣya bhāṣitam |dhanāni ratnāni ca dātum anganā |pracakrame dharmabhṛtām manasvinī ||2-30-47||
evam śrutvā tu samvādam lakṣmaṇaḥ pūrvamāgataḥ |bāṣpaparyākulamukhaḥ śokam soḍhumaśaknuvan ||2-31-1||
sa bhrātuścaraṇau gāḍham nipīḍya raghunandanaḥ |sītāmuvācātiyaśām rāghavam ca mahāvratam ||2-31-2||
yadi gantum kṛtā buddhirvanam mṛgagajāyutam |aham tvānugamiṣyāmi vanamadre dhanurdharaḥ ||2-31-3||
mayā sameto'raṇyāni bahūni vicariṣyasi |pakṣibhirmṛgayūthaiśca samghuṣṭāni samantataḥ ||2-31-4||
na devalokākramaṇam nāmaratvamaham vṛṇe |aiśvaryam vāpi lokānām kāmaye na tvayā vinā ||2-31-5||
evam bruvāṇaḥ saumitrirvinavāsāya niścitaḥ |rāmeṇa bahubhiḥ sānvairniṣiddhaḥ punarabravīt ||2-31-6||
anujñātaśca bhavatā pūrvameva yadasmyaham |kimidānīm punaridam kriyate me nivāraṇam ||2-31-7||
yadartham pratiṣedho me kriyate gantumicchataḥ |etadicchāmi vijñātum samśayo hi mamānagha ||2-31-8||
tataḥ abravīn mahā tejā rāmaḥ lakṣmaṇam agrataḥ |sthitam prāg gāminam vīram yācamānam kṛta anjalim ||2-31-9||
snigdho dharmarato vīrassatatam satpathe sthitaḥ |priyaḥ prāṇasamo vaśo bhrātā cāpi sakhā ca me ||2-31-10||
mayā adya saha saumitre tvayi gaccati tat vanam |ko bhariṣyati kausalyām sumitrām vā yaśasvinīm ||2-31-11||
abhivarṣati kāmaiḥ yaḥ parjanyaḥ pṛthivīm iva |sa kāma pāśa paryastaḥ mahā tejā mahī patiḥ ||2-31-12||
sā hi rājyam idam prāpya nṛpasya aśva pateḥ sutā |duhkhitānām sapatnīnām na kariṣyati śobhanam ||2-31-13||
na smariṣyati kausalyām sumitrām ca suduḥkhitām |bharato rājyamāsādya kaikeyyām paryavasthitaḥ ||2-31-14||
tāmāryām svayameveha rājā'nugrahaṇena vā |saumitre bhara kausalyā muktamarthamimam cara ||2-31-15||
evam mama ca te bhaktirbhaviṣyati sudarśitā |dharmajña gurupūjāyām dharmaścāpyatulo mahān ||2-31-16||
evam kuruṣva saumitre matkR^te raghunandana |asmābhirviprahīnāyā māturno na bhavetsukham ||2-31-17||
evam uktaḥ tu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ ślakṣṇayā girā |pratyuvāca tadā rāmam vākyajño vākya kovidam ||2-31-18||
tava eva tejasā vīra bharataḥ pūjayiṣyati |kausalyām ca sumitrām ca prayataḥ na atra samśayaḥ ||2-31-19||
kausalyā bibhṛyāt āryā sahasram api mad vidhān |yasyāḥ sahasram grāmāṇām samprāptam upajīvanam ||2-31-20||
tadātmabharaṇe caiva mama mātustathaiva ca |paryāptā madvidhānām ca bharaṇāya yaśasvinī ||2-31-21||
kuruṣva māmanucaram vaidharmyam neha vidyate |kṛtārtho'ham bhaviṣyāmi tava cārthaḥ prakalpate ||2-31-22||
dhanur ādāya saśaram khanitra piṭakā dharaḥ |agrataḥ te gamiṣyāmi panthānam anudarśayan ||2-31-23||
āhariṣyāmi te nityam mūlāni ca phalāni ca |vanyāni yāni ca anyāni svāhārāṇi tapasvinām ||2-31-24||
bhavāms tu saha vaidehyā giri sānuṣu ramsyate |aham sarvam kariṣyāmi jāgrataḥ svapataḥ ca te ||2-31-25||
rāmaḥ tu anena vākyena suprītaḥ pratyuvāca tam |vraja āpṛccasva saumitre sarvam eva suhṛj janam ||2-31-26||
ye ca rājño dadau divye mahātmā varuṇaḥ svayam |janakasya mahā yajñe dhanuṣī raudra darśane ||2-31-27||
abhedya kavace divye tūṇī ca akṣaya sāyakau |āditya vimalau ca ubhau khaḍgau hema pariṣkṛtau ||2-31-28||
satkṛtya nihitam sarvam etat ācārya sadmani |sa tvam āyudham ādāya kṣipram āvraja lakṣmaṇa ||2-31-29||
sa suhṛj janam āmantrya vana vāsāya niścitaḥ |iṣkvāku gurum āmantrya jagrāha āyudham uttamam ||2-31-30||
tat divyam rāja śārdūlaḥ satkṛtam mālya bhūṣitam |rāmāya darśayām āsa saumitriḥ sarvam āyudham ||2-31-31||
tam uvāca ātmavān rāmaḥ prītyā lakṣmaṇam āgatam |kāle tvam āgataḥ saumya kānkṣite mama lakṣmaṇa ||2-31-32||
aham pradātum iccāmi yad idam māmakam dhanam |brāhmaṇebhyaḥ tapasvibhyaḥ tvayā saha paramtapa ||2-31-33||
vasanti iha dṛḍham bhaktyā guruṣu dvija sattamāḥ |teṣām api ca me bhūyaḥ sarveṣām ca upajīvinām ||2-31-34||
vasiṣṭha putram tu suyajñam āryam |tvam ānaya āśu pravaram dvijānām |abhiprayāsyāmi vanam samastān |abhyarcya śiṣṭān aparān dvijātīn ||2-31-35||
tataḥ śāsanam ājñāya bhrātuḥ śubhataram priyam |gatvā sa praviveśa āśu suyajñasya niveśanam ||2-32-1||
tam vipram agni agārastham vanditvā lakṣmaṇo abravīt |sakhe abhyāgacca paśya tvam veśma duṣkara kāriṇaḥ ||2-32-2||
tataḥ samdhyām upāsya āśu gatvā saumitriṇā saha |juṣṭam tat prāviśal lakṣmyā ramyam rāma niveśanam ||2-32-3||
tam āgatam vedavidam prānjaliḥ sītayā saha |suyajñam abhicakrāma rāghavo agnim iva arcitam ||2-32-4||
jāta rūpamayaiḥ mukhyaiḥ angadaiḥ kuṇḍalaiḥ śubhaiḥ |sahema sūtraiḥ maṇibhiḥ keyūraiḥ valayaiḥ api ||2-32-5||
anyaiḥ ca ratnaiḥ bahubhiḥ kākutsthaḥ pratyapūjayat |suyajñam sa tadā uvāca rāmaḥ sītā pracoditaḥ ||2-32-6||
hāram ca hema sūtram ca bhāryāyai saumya hāraya |raśanām ca adhunā sītā dātum iccati te sakhe ||2-32-7||
aṅgadāni vicitrāṇi keyūrāṇi śubhāni ca |paryankam agrya āstaraṇam nānā ratna vibhūṣitam ||2-32-8||
paryaṅkamagryāstaraṇam nānāratnavibhūṣitam |tam api iccati vaidehī pratiṣṭhāpayitum tvayi ||2-32-9||
nāgaḥ śatrum jayo nāma mātulo yam dadau mama |tam te gaja sahasreṇa dadāmi dvija pumgava ||2-32-10||
iti uktaḥ sa hi rāmeṇa suyajñaḥ pratigṛhya tat |rāma lakṣmaṇa sītānām prayuyoja āśiṣaḥ śivāḥ ||2-32-11||
atha bhrātaram avyagram priyam rāmaḥ priyam vadaḥ |saumitrim tam uvāca idam brahmā iva tridaśa īśvaram ||2-32-12||
agastyam kauśikam caiva tāv ubhau brāhmaṇa uttamau |arcaya āhūya saumitre ratnaiḥ sasyam iva ambubhiḥ ||2-32-13||
tarpayasva mahābāho gosahasaraiśca mānada |suvarṇai rajataiścaiva maṇibhiśca mahādhanaiḥ ||2-32-14||
kausalyām ca yāaśīrbhir bhaktaḥ paryupatiṣṭhati |ācāryaḥ taittirīyāṇām abhirūpaḥ ca vedavit ||2-32-15||
tasya yānam ca dāsīḥ ca saumitre sampradāpaya |kauśeyāni ca vastrāṇi yāvat tuṣyati sa dvijaḥ ||2-32-16||
sūtaḥ citra rathaḥ ca āryaḥ sacivaḥ sucira uṣitaḥ |toṣaya enam mahā arhaiḥ ca ratnaiḥ vastraiḥ dhanaiaḥ tathā ||2-32-17||
paśukābhikacha sarvābhirgavām daśaśatena ca |ye ceme kathakālāpā bahavo daṇḍamāṇavāḥ ||2-32-18||
nityasvādhyāyaśīlatvānnānyatkurvanti kimcana |alasāḥ svādukāmāśca mahatām cāpi sammatāḥ ||2-32-19||
śāli vāha sahasram ca dve śate bhadrakāms tathā |vyanjana artham ca saumitre go sahasram upākuru ||2-32-20||
mekhalīnām mahāsaghaḥ kausalyām samupasthitaḥ |teṣām sahasram saumitre pratyekam sampradāpaya ||2-32-21||
ambā yathā ca sā nandetkausalyā mama dakṣiṇām |tathā dvijātīm stānsarvān lakṣmaṇārca ||2-32-22||
tataḥ sa puruṣa vyāghraḥ tat dhanam lakṣmaṇaḥ svayam |yathā uktam brāhmaṇa indrāṇām adadāt dhanado yathā ||2-32-23||
atha abravīd bāṣpa kalāms tiṣṭhataḥ ca upajīvinaḥ |sampradāya bahu dravyam ekaikasya upajīvinaḥ ||2-32-24||
lakṣmaṇasya ca yad veśma gṛham ca yad idam mama |aśūnyam kāryam ekaikam yāvad āgamanam mama ||2-32-25||
iti uktvā duhkhitam sarvam janam tam upajīvinam |uvāca idam dhana dhyakṣam dhanam ānīyatām iti ||2-32-26||
tataḥ asya dhanam ājahruḥ sarvam eva upajīvinaḥ |sa rāśiḥ sumahāmstatra darśanīyo hyadṛśyata ||2-32-27||
tataḥ sa puruṣa vyāghraḥ tat dhanam saha lakṣmaṇaḥ |dvijebhyo bāla vṛddhebhyaḥ kṛpaṇebhyo abhyadāpayat ||2-32-28||
tatra āsīt pingalo gārgyaḥ trijaṭaḥ nāma vai dvijaḥ |kṣatavṛttirvane nityam phālakuddālalāṅgalī ||2-32-29||
tam vṛddham taruṇī bhāryā bālānādāya dārakān |abravīdbāhmaṇam vākyam dāridryeṇābhipīḍitā ||2-32-30||
apāsya phālam kuddālam kuruṣva vacanam mamam |rāmam darśaya dharmajJnam yadi kimcidavāpsyasi ||2-32-31||
sa bhāryāvacanam śrutvā śāṭīmācchādya duśchadām |sa pratiṣṭhata panthānam yatra rāmaniveśanam ||2-32-32||
bhṛgvaṅgirasamam dīptyā trijaṭam janasamsadi |ā pancamāyāḥ kakṣyāyā na enam kaścit avārayat ||2-32-33||
sa rāja putram āsādya trijaṭaḥ vākyam abravīt |nirdhano bahu putraḥ asmi rāja putra mahā yaśaḥ |kṣatavṛttirvane nityam pratyavekṣasva māmiti ||2-32-34||
tamuvāca tato rāmaḥ parihāsasamanvitam |gavām sahasramapyekam na ca viśrāṇitam mayā |parikṣipasi daṇḍena yāvattāvadavāpysasi ||2-32-35||
sa śāṭīm tvaritaḥ kaṭyām sambrāntaḥ pariveṣṭya tām |āviddhya daṇḍam cikṣepa sarvaprāṇena vegitaḥ ||2-32-36||
sa tīrtvā sarayūpāram daṇḍastasya karāccyutaḥ |govraje bahusāhāsre papātokṣaṇasannidhau ||2-32-37||
tam pariṣvajya dharmātmā ātasmātsarayūtaṭāt |ānayāmāsa tā gopaistrijaṭāyāśramam prati ||2-32-38||
uvāca ca tato rāmastam gārgyamabhisāntvayan |manyurna khalu kartavyaḥ parihāso hyayam mama ||2-32-39||
idam hi tejastava yaddhuratyayam |tadeva jijñāsitu micchatā mayā |imam bhavānarthamabhipracodito |vṛṇīṣva kimcedaparam vyavasyati ||2-32-40||
bravīmi satyena na te'sti yantraṇā |dhanam hi yadyanmama viprakāraṇāt |bhavatsu samyakrpatipādanena ta |nmayārjitam prītiyaśskaram bhavet ||2-32-41||
tata ssabhārya strijaṭo mahāmuni |rgavāmanīkam pratigṛhya moditaḥ |yaśobalaprītisukhopabṛmhaṇī |stadāśiṣaḥ pratyavadanmahātmanaḥ ||2-32-42||
sa cāpi rāmaḥ pratipūrṇamānaso |mahaddhanam dharmabalairupārjitam |niyojayāmāsa suhṛjjane'cirā |dyathārhasammānavacaḥpracoditaḥ ||2-32-43||
dvijaḥ suhṛdbhṛtyajano'thavā tadā |daridrabhikṣācaraṇaśca yo'bhavat |na tatra kaścinna babhūva tarpito |yathārha sammānana dāna sambramaiḥ ||2-32-44||
dattvā tu saha vaidehyā brāhmaṇebhyo dhanam bahu |jagmatuḥ pitaram draṣṭum sītayā saha rāghavau ||2-33-1||
tato gṛhīte duṣprekṣyeaśobhetām tadā āyudhe |mālā dāmabhir āsakte sītayā samalamkṛte ||2-33-2||
tataḥ prāsāda harmyāṇi vimāna śikharāṇi ca |adhiruhya janaḥ śrīmān udāsīno vyalokayat ||2-33-3||
na hi rathyāḥ sma śakyante gantum bahu jana ākulāḥ |āruhya tasmāt prāsādān dīnāḥ paśyanti rāghavam ||2-33-4||
padātim varjitac catram rāmam dṛṣṭvā tadā janāḥ |ūcur bahu vidhā vācaḥ śoka upahata cetasaḥ ||2-33-5||
yam yāntam anuyāti sma catur anga balam mahat |tam ekam sītayā sārdham anuyāti sma lakṣmaṇaḥ ||2-33-6||
aiśvaryasya rasajñaḥ san kāminām caiva kāmadaḥ |na iccati eva anṛtam kartum pitaram dharma gauravāt ||2-33-7||
yā na śakyā purā draṣṭum bhūtaiḥ ākāśagaiḥ api |tām adya sītām paśyanti rāja mārga gatā janāḥ ||2-33-8||
aṅga rāga ucitām sītām rakta candana sevinīm |varṣam uṣṇam ca śītam ca neṣyati āśu vivarṇatām ||2-33-9||
adya nūnam daśarathaḥ sattvam āviśya bhāṣate |na hi rājā priyam putram vivāsayitum arhati ||2-33-10||
nirguṇasya api putrasyā kātham syāt vipravāsanam |kim punar yasya loko ayam jitaḥ vṛttena kevalam ||2-33-11||
ānṛśamsyam anukrośaḥ śrutam śīlam damaḥ śamaḥ |rāghavam śobhayanti ete ṣaḍ guṇāḥ puruṣa uttamam ||2-33-12||
tasmāt tasya upaghātena prajāḥ parama pīḍitāḥ |audakāni iva sattvāni grīṣme salila samkṣayāt ||2-33-13||
pīḍayā pīḍitam sarvam jagad asya jagat pateḥ |mūlasya iva upaghātena vṛkṣaḥ puṣpa phala upagaḥ ||2-33-14||
mūlaṃ hyeṣa manuṣyāṇām dharmasāro mahādyutiḥ |puṣpam phalam ca patram ca śākhāścā syetare janāḥ ||2-33-15||
te lakṣmaṇaiva kṣipram sapatnyaḥ saha bāndhavāḥ |gaccantam anugaccāmaḥ yena gaccati rāghavaḥ ||2-33-16||
udyānāni parityajya kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca |eka duhkha sukhā rāmam anugaccāma dhārmikam ||2-33-17||
samuddhṛta nidhānāni paridhvasta ajirāṇi ca |upātta dhana dhānyāni hṛta sārāṇi sarvaśaḥ ||2-33-18||
rajasā abhyavakīrṇāni parityaktāni daivataiḥ |mūṣakaiḥ paridhāvadbhirudbilairāvṛtāni ca ||2-33-19||
apetodakadhūmāni hīnasammārjanāni ca |pranaṣṭabalikarmejyamantrahomajapāni ca ||2-33-20||
duṣkāleneva bhagnāni bhibhājanavanti ca |asmat tyaktāni veśmāni kaikeyī pratipadyatām ||2-33-21||
vanam nagaram eva astu yena gaccati rāghavaḥ |asmābhiḥ ca parityaktam puram sampadyatām vanam ||2-33-22||
bilāni damṣṭriṇaḥ sarve sānūni mṛga pakṣiṇaḥ |asmat tyaktam prapadyantām sevyamānam tyajantu ca ||2-33-23||
iti evam vividhā vāco nānā jana samīritāḥ |tṛṇamāmsaphalādānām deśam vyālamṛgadvijam ||2-33-24||
prapadyatām hi kaikeyī saputrā sahabāndhavaiḥ |rāghāveṇa vane sarve saha vatsyāma nirvṛtāḥ ||2-33-25||
ityevam vividhā vāco nānājanasamīritāḥ|śuśrāva rāmaḥ śrutvā ca na vicakre asya mānasam ||2-33-26||
sa tu veśma piturdūrā tkailāsaśikharaprabham |abhicakrāma dharmātmā mattamātaṅgavikramaḥ ||2-33-27||
vinītavīrapuruṣaṃ praviśya tu nṛpālayam |dadarśavasthitam dīnam sumantramavidūrataḥ ||2-33-28||
pratīkṣamāṇo abhijanam tadā ārtam |anārta rūpaḥ prahasann iva atha|jagāma rāmaḥ pitaram didṛkṣuḥ |pitur nideśam vidhivac cikīrṣuḥ ||2-33-29||
tat pūrvam aikṣvāka sutaḥ mahātmā |rāmaḥ gamiṣyan vanam ārta rūpam |vyatiṣṭhata prekṣya tadā sumantram |pitur mahātmā pratihāraṇa artham ||2-33-30||
piturnideśena tu dharmavatsalo |vana praveśe kṛta buddhi niścayaḥ |sa rāghavaḥ prekṣya sumantram abravīn |nivedayasva āgamanam nṛpāya me ||2-33-31||
tataḥkamalapatrākṣaḥ śyāmo nirupamo mahān |uvāca rāmastam sūtaṃ piturākhyāhi māmiti ||2-34-1||
sa rāma preṣitaḥ kṣipram samtāpa kaluṣa indriyaḥ |praviśya nṛpatim sūtaḥ nihśvasantam dadarśa ha ||2-34-2||
uparaktamivādityaṃ bhasmacchannamivānalam|taṭākamiva nistoyamapaśyajjagatīpatim||2-34-3||
ālokya tu mahā prājñaḥ parama ākula cetasam |rāmam eva anuśocantam sūtaḥ prānjalir āsadat ||2-34-4||
tam vardhayitvā rājānam sūtaḥ pūrvam jayāśiṣā|bhayaviklabayā vācā mandayā ślakṣṇamabravīt ||2-34-5||
ayam sa puruṣa vyāghra dvāri tiṣṭhati te sutaḥ |brāhmaṇebhyo dhanam dattvā sarvam caiva upajīvinām ||2-34-6||
sa tvā paśyatu bhadram te rāmaḥ satya parākramaḥ |sarvān suhṛdāapṛccya tvām idānīm didṛkṣate ||2-34-7||
gamiṣyati mahā araṇyam tam paśya jagatī pate |vṛtam rāja guṇaiḥ sarvaiḥ ādityam iva raśmibhiḥ ||2-34-8||
sa satya vādī dharma ātmā gāmbhīryāt sāgara upamaḥ |ākāśaiva niṣpanko nara indraḥ pratyuvāca tam ||2-34-9||
sumantra ānaya me dārān ye kecit iha māmakāḥ |dāraiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ draṣṭum iccāmi rāghavam ||2-34-10||
so antaḥ puram atītya eva striyaḥ tā vākyam abravīt |āryo hvayati vo rājā gamyatām tatra māciram ||2-34-11||
evam uktāḥ striyaḥ sarvāḥ sumantreṇa nṛpa ājñayā |pracakramus tat bhavanam bhartur ājñāya śāsanam ||2-34-12||
ardha sapta śatāḥ tāḥ tu pramadāḥ tāmra locanāḥ |kausalyām parivārya atha śanaiḥ jagmur dhṛta vratāḥ ||2-34-13||
āgateṣu ca dāreṣu samavekṣya mahī patiḥ |uvāca rājā tam sūtam sumantra ānaya me sutam ||2-34-14||
sa sūtaḥ rāmam ādāya lakṣmaṇam maithilīm tadā |jagāma abhimukhaḥ tūrṇam sakāśam jagatī pateḥ ||2-34-15||
sa rājā putram āyāntam dṛṣṭvā dūrāt kṛta anjalim |utpapāta āsanāt tūrṇam ārtaḥ strī jana samvṛtaḥ ||2-34-16||
so abhidudrāva vegena rāmam dṛṣṭvā viśām patiḥ |tam asamprāpya duhkha ārtaḥ papāta bhuvi mūrcitaḥ ||2-34-17||
tam rāmaḥ abhyapātat kṣipram lakṣmaṇaḥ ca mahā rathaḥ |visamjñam iva duhkhena saśokam nṛpatim tadā ||2-34-18||
strī sahasra ninādaḥ ca samjajñe rāja veśmani |hāhā rāma iti sahasā bhūṣaṇa dhvani mūrcitaḥ ||2-34-19||
tam pariṣvajya bāhubhyām tāv ubhau rāma lakṣmaṇau |paryanke sītayā sārdham rudantaḥ samaveśayan ||2-34-20||
atha rāmaḥ muhūrtena labdha samjñam mahī patim |uvāca prānjalir bhūtvā śoka arṇava pariplutam ||2-34-21||
āpṛcce tvām mahā rāja sarveṣām īśvaraḥ asi naḥ |prasthitam daṇḍaka araṇyam paśya tvam kuśalena mām ||2-34-22||
lakṣmaṇam ca anujānīhi sītā ca anveti mām vanam |kāraṇaiḥ bahubhis tathyaiḥ vāryamāṇau na ca iccataḥ ||2-34-23||
anujānīhi sarvān naḥ śokam utsṛjya mānada |lakṣmaṇam mām ca sītām ca prajāpatir iva prajāḥ ||2-34-24||
pratīkṣamāṇam avyagram anujñām jagatī pateḥ |uvāca rarjā samprekṣya vana vāsāya rāghavam ||2-34-25||
aham rāghava kaikeyyā vara dānena mohitaḥ |ayodhyāyāḥ tvam eva adya bhava rājā nigṛhya mām ||2-34-26||
evam uktaḥ nṛpatinā rāmaḥ dharmabhṛtām varaḥ |pratyuvāca anjalim kṛtvā pitaram vākya kovidaḥ ||2-34-27||
bhavān varṣa sahasrāya pṛthivyā nṛpate patiḥ |aham tu araṇye vatsyāmi na me kāryam tvayā anṛtam ||2-34-28||
nava pañca ca varṣāṇi vanavāse vihṛtya te |punaḥ pādau grahīṣyāmi pratijñānte narādhipaḥ ||2-34-29||
rudannāha priyam putraṃ satyapāśena saṃyataḥ |kaikeyyā codyamānstu mitho rājā tamabravīt ||2-34-30||
śreyase vṛddhaye tāta punar āgamanāya ca |gaccasva ariṣṭam avyagraḥ panthānam akutaḥ bhayam ||2-34-31||
na hi satyātmanastāta dharmābhimanasastava |vinivarta yituṃ buddhi śakyate raghunandana ||2-34-32||
adya tu idānīm rajanīm putra mā gacca sarvathā |mātaram mām ca sampaśyan vasa imām adya śarvarīm ||2-34-33||
mātaraṃ mām ca sampaśyan vasemāmadya śarvarīm |tarpitaḥ sarvakāmaistvam svaḥ kāle sādhayiṣyasi ||2-34-34||
duṣkaram kriyate putra sarvathā rāghava tayā |matpriyārtham priyāmstyaktvā yadyāsi vijanam vanam ||2-34-35||
na caitanme priyam putra śape satyena rāghava |channayā chalitastvasnu struyā channāgnikalpayā ||2-34-36||
pañcanā yā tu labdhā me tāṃ tvam nistartumicchasi |anayā vṛttasādinyā kaikeyyā'bhipracoditaḥ ||2-34-37||
na caitadāścaryatamam yattajjyeṣṭhassuto mama |apānṛtakatham putra pitaram kartumicchsi ||2-34-38||
atha rāmaḥ tathā śrutvā pitur ārtasya bhāṣitam |lakṣmaṇena saha bhrātrā dīno vacanam abravīt ||2-34-39||
prāpsyāmi yān adya guṇān ko me śvastān pradāsyati |apakramaṇam eva ataḥ sarva kāmaiḥ aham vṛṇe ||2-34-40||
iyam sarāṣṭrā sajanā dhana dhānya samākulā |mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām ||2-34-41||
vanavāsakṛtā buddhirna ca me'dya caliṣyati |yastuṣṭena varo dattaḥ kaikeyyai varada tvayā ||2-34-42||
dīyatām nikhilenaiva satyastvam bhava pārthiva |aham nideśam bhavato yathoktamanupālayan ||2-34-43||
caturdaśa samā vatsye vane vanacaraiḥ saha |mā vimarśo vasumatī bharatāya pradīyatām ||2-34-44||
na hi me kāmkṣitam rājyam sukhamātmani vā priyam |yathā nideśam kartum vai tavaiva raghunandhana ||2-34-45||
apagaccatu te duhkham mā bhūr bāṣpa pariplutaḥ |na hi kṣubhyati durdharṣaḥ samudraḥ saritām patiḥ ||2-34-46||
na eva aham rājyam iccāmi na sukham na ca maithilīm |tvām aham satyam iccāmi na anṛtam puruṣa ṛṣabha ||2-34-47||
tvāmaham satyamicchāmi nānṛtam puruṣarṣabha |pratyakṣam tava satyena sukṛtena ca te śape ||2-34-48||
na ca śakhyam mayā tāta sthātum kṣaṇamapi prabho |sa śokam dhrārayasvemam na hi me'sti viparyayaḥ ||2-34-49||
arthito hyasmi kaikeyyā vanam gaccheti rāghava |mayā coktaṃ prajāmīti tatsatyamanupālaye ||2-34-50||
mā cotkaṇthāṃ kṛthā deva vane ramsyāmahe vayam |praśāntahariṇākīrṇe nānāśakuninādite ||2-34-51||
pitā hi daivatam tāta devatānāmapi smṛtam |tasmāddaivatamityeva kariṣyāmi piturvacaḥ ||2-34-52||
caturdhaśasu varṣeṣu gateṣu narasattama |punardrakṣyasi mām prāptam santāpo'yam vimucyatām ||2-34-53||
yena samstambhanīyo'yam sarvo bāṣpagaLo janaḥ |sa tvam puruṣaśārdūla kimartham vikriyām gataḥ ||2-34-54||
puram ca rāṣṭram ca mahī ca kevalā |mayā nisṛṣṭā bharatāya dīyatām |aham nideśam bhavataḥ anupālayan |vanam gamiṣyāmi cirāya sevitum ||2-34-55||
mayā nisṛṣṭām bharataḥ mahīm imām |saśaila khaṇḍām sapurām sakānanām |śivām susīmām anuśāstu kevalam |tvayā yad uktam nṛpate yathā astu tat ||2-34-56||
na me tathā pārthiva dhīyate mano |mahatsu kāmeṣu na ca ātmanaḥ priye |yathā nideśe tava śiṣṭa sammate |vyapaitu duhkham tava mat kṛte anagha ||2-34-57||
tat adya na eva anagha rājyam avyayam |na sarva kāmān na sukham na maithilīm |na jīvitam tvām anṛtena yojayan |vṛṇīya satyam vratam astu te tathā ||2-34-58||
phalāni mūlāni ca bhakṣayan vane |girīmaḥ ca paśyan saritaḥ sarāmsi ca |vanam praviśya eva vicitra pādapam |sukhī bhaviṣyāmi tava astu nirvṛtiḥ ||2-34-59||
evam sa rājā vyasanābhipannaḥ |śokena duḥkhena ca tāmyamānaḥ |āliṅgya putram suvinaṣṭasamjño |moham gato naiva ciceśṭa kimcit ||2-34-60||
devyastataḥ samruruduḥ sametā |stām varjayitvā naradevapatnīm |rudan sumantro'pi jagāma mūrchām |hā hā kṛtam tatra babhūva sarvam ||2-34-61||
tato nirdhūya sahasā śiro niḥśvasva cāsakṛt |pāṇau pāṇim viniṣpiṣya dantān kaṭakaṭāyya ca ||2-35-1||
locane kopasamrakte varṇam pūrvocitam jahat |kopābhibhūtaḥ sahasā samtāpamaśubham gataḥ ||2-35-2||
manaḥ samīkṣamāṇaśca sūto daśarathasya saḥ |kampayanniva kaikeyyā hṛdayam vākcharaiśśitaiḥ ||2-35-3||
vākyavajrairanupamairnirbhindanniva cāśugaiḥ |kaikeyyā sarvamarmāṇi sumantraḥ pratyabhāṣata ||2-35-4||
yaśyāstava patistyaktorājā daśarathaḥ svayam |bhartā sarvasya jagataḥ sthāvarasya caraśya ca ||2-35-5||
na hyakāryatamam kimcit tava devīha vidyate |patighnīm tvāmaham manye kulaghnīmapi cāntataḥ ||2-35-6||
yanma hemdramivājayyam duṣprakampyamivācalam |mahodadhimivākṣobhyam santāpayasi karmabhiḥ ||2-35-7||
māvamamsthā daśaratham bhartāram varadam patim |bharturicchā hi nārīṇāmputrakoṭyā viśiṣyate ||2-35-8||
yathāvayo hi rājyāni prāpnuvanti nṛpakṣaye |ikṣvākukulanāthe'smimstallopayitumicchasi ||2-35-9||
rājā bhavatu te putro bharataśśāstu medinīm |vayam tatra gamiṣyāmo rāmo yatra gamiṣyati ||2-35-10||
na hi te viṣaye kaścidbrāhmaṇo vastumarhati |tādṛśam tvamamaryādamadya karma cikīrṣasi ||2-35-11||
nūnam sarve gamiṣyāmo mārgam rāmaniṣevitam |tyaktāyā bāndhavaiḥ sarvairbrāhmaṇaiḥ sādhubhiḥ sadā ||2-35-12||
kā prītī rājyalābhena tava devi bhaviṣyati |tādṛśam tvamamaryādam karma kartum cikīrṣasi ||2-35-13||
āścaryamiva paśyāmi yasyāste vṛttamīdṛśam |ācarantyā na vidṛtā sadyo bhavati medinī ||2-35-14||
mahābrahmarṣisṛṣṭā vā jvalanto bhīmadarśanā |dhigvāgdaṇḍaṇā na himsanti rāmapravrājane sthitām ||2-35-15||
āmram citvā kuṭhārena nimbam paricarettu yaḥ |yaścenam payasā siñcennaivāsya madhuro bhavet ||2-35-16||
abhijātyam hi te manye yathā mātustathaiva ca |na hi nimbātsravetkṣaudram loke nigaditam vacaḥ ||2-35-17||
tava māturasadgrāham vidmaḥ pūrvam yathāśrutam |pituste varadaḥ kaściddadau varamanuttamam ||2-35-18||
sarvabhūtarutam tasmātsamjajñe vasudhādhipaḥ |tena tiryaggatānām ca bhūtānām viditam vacaḥ ||2-35-19||
tato jṛmbhasya śayane virutādbhūrivarcasā |pituste vidito bhāvaḥ sa tatra bahudhā'hasat ||2-35-20||
tatra te jananī kruddhā mṛtyupāśamabhīpsatī |hāsam te nṛpate saumya jijñāsāmīti bhābravīt ||2-35-21||
nṛpaścovāca tām devīm devi śamsāmi te yadi |tato me maraṇam sadyo bhaviṣyati na samśayaḥ ||2-35-22||
mātā te pitaram devi tatah kekayamabravīt |śamsa me jīva vā mā vā na māmapahasiṣyasi ||2-35-23||
priyayā ca tathoktaḥ san kekayaḥ pṛthīvīpatiḥ |tasmai tam varadāyārtham kathayāmāsa tattvataḥ ||2-35-24||
tataḥ sa varadah sādhu rājānam pratyabhāṣata |mriyatām dhvamsatām veyam mā kṛthāstvam mahīpate ||2-35-25||
sa tacchrutvā vacastasya prasannamanaso nṛpaḥ |mātaram te nirasyāśu vijahāra kuberavat ||2-35-26||
tathā tvamapi rājānam durjanācarite pathi |asadgrāhamimam mohātkuruṣe pāpadarśini ||2-35-27||
satyaścādya pravādo'yam laukikaḥ pratibhāti mā |pitR^ūn samanujāyante narā mātaramaṅganāḥ ||2-35-28||
naivam bhava Gṛhāṇedam yadāha vasudhādhipaḥ |bharturiccāmupāsveha janasyāsya gatirbhava ||2-35-29||
mā tvam protsāhitā pāpairdevarājasamaprabham |bhartāram lokabhartāramasaddharmamupādadhāḥ ||2-35-30||
na hi mithyā pratijñātam kariṣyati tavānaghaḥ |śrīmāndaśaratho rājā devi rājīvalocanaḥ ||2-35-31||
jyeṣṭho vadānyaḥ karmaṇyaḥ svadharmaparirakṣitā |rakṣitā jīvalokasya balī rāmo'bhiṣicyatām ||2-35-32||
parivādo hi te devi mahānloke cariṣyati |yadi rāmo vanam yāti vihāya pitaram nṛpam ||2-35-33||
sa rājyam rāghavaḥ pātu bhavatvam vigatajvarā |na hi te rāghavādanyaḥ kṣamaḥ puravare vaset ||2-35-34||
rāme hi yauvarājyasthe rājā daśaratho vanam |pravekṣyati maheṣvāsaḥ pūrvavṛttamanusmaran ||2-35-35||
iti sānvaiśca tīkṣṇai kaikeyīm rājasamsadi |suvantraḥ kṣobhayāmāsa bhūya eva kṛtāñjaliḥ ||2-35-36||
naivasākṣubhyate devī na ca sma paridūyate |na cāsyā mukhavarṇasya vikriyā lakṣyate tadā ||2-35-37||
tataḥ sumantram aikṣvākaḥ pīḍitaḥ atra pratijñayā |sabāṣpam atinihśvasya jagāda idam punaḥ punaḥ ||2-36-1||
sūta ratna susampūrṇā catur vidha balā camūḥ |rāgavasya anuyātrā artham kṣipram pratividhīyatām ||2-36-2||
rūpa ājīvā ca śālinyo vaṇijaḥ ca mahā dhanāḥ |śobhayantu kumārasya vāhinīm suprasāritāḥ ||2-36-3||
ye ca enam upajīvanti ramate yaiḥ ca vīryataḥ |teṣām bahu vidham dattvā tān api atra niyojaya ||2-36-4||
āyudhāni ca mukhyāni nāgarāḥ śakaṭāni ca |anugacchantu kākutthsam vyādhāścāraṇyagocarāḥ ||2-36-5||
nighnan mṛgān kunjarāmaḥ ca pibamaḥ ca āraṇyakam madhu |nadīḥ ca vividhāḥ paśyan na rājyam samsmariṣyati ||2-36-6||
dhānya kośaḥ ca yaḥ kaścit dhana kośaḥ ca māmakaḥ |tau rāmam anugaccetām vasantam nirjane vane ||2-36-7||
yajan puṇyeṣu deśeṣu visṛjamaḥ ca āpta dakṣiṇāḥ |ṛṣibhiḥ ca samāgamya pravatsyati sukham vane ||2-36-8||
bharataḥ ca mahā bāhur ayodhyām pālayiṣyati |sarva kāmaiḥ punaḥ śrīmān rāmaḥ samsādhyatām iti ||2-36-9||
evam bruvati kākutsthe kaikeyyā bhayam āgatam |mukham ca api agamāt śeṣam svaraḥ ca api nyarudhyata ||2-36-10||
sā viṣaṇṇā ca samtrastā kaikeyī vākyam abravīt |rājānamevābhimukhī kaikeyī vākyamabravīt ||2-36-11||
rājyam gata janam sādho pīta maṇḍām surām iva |nirāsvādyatamam śūnyam bharataḥ na abhipatsyate ||2-36-12||
kaikeyyām mukta lajjāyām vadantyām atidāruṇam |rājā daśaratho vākyam uvāca āyata locanām ||2-36-13||
vahantam kim tudasi mām niyujya dhuri mā āhite |anārye kṛtyamārbdham kim na pūrvamupārudhaḥ ||2-36-14||
tasyaitatkrodhasamyuktamuktam śrutvā varāṅganā |kaikeyī dvi guṇam kruddhā rājānam idam abravīt ||2-36-15||
tava eva vamśe sagaraḥ jyeṣṭham putram upārudhat |asamanjaiti khyātam tathā ayam gantum arhati ||2-36-16||
evam uktaḥ dhig iti eva rājā daśaratho abravīt |vrīḍitaḥ ca janaḥ sarvaḥ sā ca tan na avabudhyata ||2-36-17||
tatra vṛddho mahā mātraḥ siddha artho nāma nāmataḥ |śucir bahu mataḥ rājñaḥ kaikeyīm idam abravīt ||2-36-18||
asamanjo gṛhītvā tu krīḍitaḥ pathi dārakān |sarayvāḥ prakṣipann apsu ramate tena durmatiḥ ||2-36-19||
tam dṛṣṭvā nāgaraḥ sarve kruddhā rājānam abruvan |asamanjam vṛṣīṇva ekam asmān vā rāṣṭra vardhana ||2-36-20||
tān uvāca tataḥ rājā kim nimittam idam bhayam |tāḥ ca api rājñā sampṛṣṭā vākyam prakṛtayo abruvan ||2-36-21||
krīḍitaḥ tu eṣa naḥ putrān bālān udbhrānta cetanaḥ |sarayvām prakṣipan maurkhyāt atulām prītim aśnute ||2-36-22||
sa tāsām vacanam śrutvā prakṛtīnām nara adhipa |tam tatyāja ahitam putram tāsām priya cikīrṣayā ||2-36-23||
tam yānam śrīghramāropya sabhāryam saparicchadam |yāvajjīvam vivāsyo'yamiti svānanvaśāt pitā ||2-36-24||
sa phālapiṭakam gṛhya giridurgānyaloḍayat |diśaḥ sarvāstvanucaran sa yathā pāpakarmakṛt ||2-36-25||
iti evam atyajad rājā sagaraḥ vai sudhārmikaḥ |rāmaḥ kim akarot pāpam yena evam uparudhyate ||2-36-26||
na hi kamcana paśyāmo rāghavasyāguṇam vayam |durlabho yasya nirayaḥ śśāṅkasyeva kalmaṣam ||2-36-27||
athavā devi doṣam tvaṃ kaṃcitpaśyasi rāghave |tamadya brūhi tatvaina tadā romo vivāsyatām ||2-36-28||
aduṣṭasya hi samtyāgaḥ satpathe niratasya ca |nirdahe dapi śakrasya dyutim dharmanirodhanāt ||2-36-29||
tadalam devi rāmasya śriyā vihatayā tvayā |lokato'p hi te rakṣyaḥ parivādaḥ śubhānane ||2-36-30||
śrutvā tu siddha artha vaco rājā śrāntatara svanaḥ |śoka upahatayā vācā kaikeyīm idam abravīt ||2-36-31||
etadvaco necchsi pāpavṛtte |hitam na jānāsi mamātmano vā |āsthāya mārgam kṛpaṇam kuceṣṭā |ceṣṭā hi te sādhupadādapetā ||2-36-32||
anuvrajiṣyāmy aham adya rāmam |rājyam parityajya sukham dhanam ca |saha eva rājñā bharatena ca tvam |yathā sukham bhunkṣva cirāya rājyam ||2-36-33||
mahā mātra vacaḥ śrutvā rāmaḥ daśaratham tadā |anvabhāṣata vākyam tu vinayajño vinītavat ||2-37-1||
tyakta bhogasya me rājan vane vanyena jīvataḥ |kim kāryam anuyātreṇa tyakta sangasya sarvataḥ ||2-37-2||
yo hi dattvā dvipa śreṣṭham kakṣyāyām kurute manaḥ |rajju snehena kim tasya tyajataḥ kunjara uttamam ||2-37-3||
tathā mama satām śreṣṭha kim dhvajinyā jagat pate |sarvāṇi eva anujānāmi cīrāṇi eva ānayantu me ||2-37-4||
khanitra piṭake ca ubhe mama ānayata gaccataḥ |catur daśa vane vāsam varṣāṇi vasataḥ mama ||2-37-5||
atha cīrāṇi kaikeyī svayam āhṛtya rāghavam |uvāca paridhatsva iti jana oghe nirapatrapā ||2-37-6||
sa cīre puruṣa vyāghraḥ kaikeyyāḥ pratigṛhya te |sūkṣma vastram avakṣipya muni vastrāṇi avasta ha ||2-37-7||
lakṣmaṇaḥ ca api tatra eva vihāya vasane śubhe |tāpasāc cādane caiva jagrāha pitur agrataḥ ||2-37-8||
atha ātma paridhāna artham sītā kauśeya vāsinī |samīkṣya cīram samtrastā pṛṣatī vāgurām iva ||2-37-9||
sā vyapatrapamāṇā iva pratigṛhya ca durmanāḥ |gandharva rāja pratimam bhartāram idam abravīt ||2-37-10||
aśrusaṃpūrṇnetrā ca dharmajñā dharmadarśinī |gandharvarājapratimam bhartāramidamabravīt ||2-37-11||
katham nu cīram badhnanti munayo vana vāsinaḥ |iti hyakuśalā sītā sāmumoha muhurmuhuḥ ||2-37-12||
kṛtvā kaṇṭhe ca sā cīram ekam ādāya pāṇinā |tasthau hi akuṣalā tatra vrīḍitā janaka ātmaja ||2-37-13||
tasyāḥ tat kṣipram āgamya rāmaḥ dharmabhṛtām varaḥ |cīram babandha sītāyāḥ kauśeyasya upari svayam ||2-37-14||
rāmam prekṣya tu sītāyāḥ badhnantam cīramuttamam |antaḥpuragatā nāryo mumucurvāri netrajam ||2-37-15||
ucuśca paramāyastā rāmam jvalitatejasam |vatsa naivam niyukteyam vanavāse manasvinī ||2-37-16||
piturvākyānurodhena gatasya vijanam vanam |tāvaddarśanamasyā naḥ saphalam bhavatu prabho ||2-37-17||
lakṣmaṇena sahāyena vanam gacchasva putraka |neyamarhati kalyāṇī vastum tāpasavadvane ||2-37-18||
kuru no yācanām putra! sītā tiṣṭhatu bhāminī |dharmanityaḥ svayam sthātum na hīdānīm tvamicchasi ||2-37-19||
tāsāmevamvidhā vācaḥ śṛṇvan daśarathātmajaḥ |babandhaiva tadā cīram sītayā tulyaśīlayā ||2-37-20||
cīre gṛhīte tu tayā samīkṣya nṛpaterguruḥ |nivārya sītām kaikeyīm vasiṣṭho vākyamabravīt ||2-37-21||
atipravṛtte durmedhe kaikeyi kulapāmsani |vañyitvā ca rājānam na pramāṇe'vatiṣṭhase ||2-37-22||
na gantavyam vanam devyā sītayā śīlavarjite |anuṣṭhāsyati rāmasya sītā prakṛtamāsanam ||2-37-23||
ātmā hi dārāḥ sarveṣām dārasamgrahavartinām |ātmeyamiti rāmasya pālayiṣyati medinīm ||2-37-24||
atha yāsyati vaidehī vanam rāmeṇa samgatā |vayamapyanuyāsyāmaḥ puram cedam gamiṣyati ||2-37-25||
antapālāśca yāsyanti sadāro yatra rāghavaḥ |sahopajīvyam rāṣṭram ca puram ca saparicchadam ||2-37-26||
bharataśca saśatrughnaścīravāsā vanecaraḥ |vane vasantam kākutthsamanuvatsyati pūrvajam ||2-37-27||
tatah śūnyām gatajanām vasudhām pādapaiḥ saha |tvamekā śādhi durvṛttā prajānāmahite sthitā ||2-37-28||
na hi tadbhavitā rāṣṭram yatra rāmo na bhūpatiḥ |tadvanam bhavitā rāṣṭram yatra rāmo nivatsyati ||2-37-29||
na hyadattām mahīm pitrā bharataḥ śāstumarhati |tvayi vā putravadvastum yadi jāto mahīpateḥ ||2-37-30||
yadyapi tvam kṣititalādgaganam cotpatiṣyasi |piturvmśacaritrajñaḥ so'nyathā na kariṣyati ||2-37-31||
tattvayā putragardhinyā putrasya kṛtamapriyam |loke hi sa na vidyeta yo na rāmamanuvrataḥ ||2-37-32||
drakṣyasyadyaiva kaikeyi paśuvyāLamṛgadvijān |gacchataḥ saha rāmeṇa pādapāmśca tadunmukhān ||2-37-33||
athottamānyābharaṇāni devi |dehi snuṣāyai vyapanīya cīram |na cīramasyāḥ pravidhīyateti |nyavārayat tadvasanam vasiṣṭhaḥ ||2-37-34||
ekasya rāmasya vane nivāsa |stvayā vṛtah kekayarājaputri |vibhūṣiteyam pratikarmanityā |vasatvaraṇye saha rāghaveṇa ||2-37-35||
yānaiśca mukhyaiḥ paricārakaiśca |susamvṛtā gacchatu rājaputrī |vasraiśca sarvaiḥ sahitairvidhānai |rneyam vṛtā te varasampradāne ||2-37-36||
tasmimstathā jalpati vipramukhye |gurau nṛpasyāpratimaprabhāve |naiva sma sītā vinivṛttabhāvā |priyasya bhartuḥ pratikārakāmā ||2-37-37||
tasyām cīram vasānāyām nāthavatyām anāthavat |pracukrośa janaḥ sarvo dhig tvām daśaratham tu iti ||2-38-1||
tena tatra praṇādena duḥkhitassa mahīpatiḥ |ciccheda jīvite śraddhām dharme yaśasi cātmanaḥ ||2-38-2||
sa nihśvasya uṣṇam aikṣvākaḥ tām bhāryām idam abravīt |kaikeyi kuśa cīreṇa na sītā gantum arhati ||2-38-3||
sukumārī ca bālā ca satatam ca sukhocitā |neyam vanasya yogyeti satyamāha gururmama ||2-38-4||
iyam hi kaśyāpakaroti kimci |ttapasvinī rājavarasya kanyā |yā cīramāsādya janasya madhye |sthitā visamjñā śramaṇīva kācit ||2-38-5||
cīrāṇyasāsyā janakasya kanyā |neyam pratijñā mama dattapūrvā |yathāsukham gacchatu rājaputrī |vanam samgrā saha sarvartnaiḥ ||2-38-6||
ajīvanārheṇa mayā nṛśamsā |kṛtā pratijñā niyamena tāvat |tvayā hi bālyāt pratipannametat |tnmām dahed veṇumivātmapuṣpam ||2-38-7||
rāmeṇa yadi te pā pe kimcitkṛtamaśobhanam |apakāraḥ ka iha te vaidehyā darśito'dhame ||2-38-8||
mṛgīvotphullanayanā mṛduśīlā tapasvinī |apakāram kamiha te karoti janakātmajā ||2-38-9||
nanu paryāptam etat te pāpe rāma vivāsanam |kim ebhiḥ kṛpaṇaiḥ bhūyaḥ pātakaiḥ api te kṛtaiḥ ||2-38-10||
pratijñātam mayā tāvat tvayoktam devi śṛṇvatā |rāmam yadabhiṣekāya tvamihāata mabravīḥ ||2-38-11||
tattvetatsamatikramya nirayam gantumicchasi |maithilīmapi yā hi tva mīkṣase cīravāsinīm ||2-38-12||
itīva rājā vilapanmahātmā |śokasya nāntam sa dadarśa kimcit |bhṛśāturatvācca papāta bhūmau |tenaiva putravyasanena magnaḥ ||2-38-13||
evam bruvantam pitaram rāmaḥ samprasthitaḥ vanam |avāk śirasam āsīnam idam vacanam abravīt ||2-38-14||
iyam dhārmika kausalyā mama mātā yaśasvinī |vṛddhā ca akṣudra śīlā ca na ca tvām deva garhite ||2-38-15||
mayā vihīnām varada prapannām śoka sāgaram |adṛṣṭa pūrva vyasanām bhūyaḥ sammantum arhasi ||2-38-16||
putraśokam yathā narcettvayā pūjyena pūjitā |mām hi samcintayantī sā tvayi jīvet tapasvinī ||2-38-17||
imām mahā indra upama jāta garbhinīm |tathā vidhātum janamīm mama arhasi |yathā vanasthe mayi śoka karśitā |na jīvitam nyasya yama kṣayam vrajet ||2-38-18||
rāmasya tu vacaḥ śrutvā muni veṣa dharam ca tam |samīkṣya saha bhāryābhī rājā vigata cetanaḥ ||2-39-1||
na enam duhkhena samtaptaḥ pratyavaikṣata rāghavam |na ca enam abhisamprekṣya pratyabhāṣata durmanāḥ ||2-39-2||
sa muhūrtam iva asamjño duhkhitaḥ ca mahī patiḥ |vilalāpa mahā bāhū rāmam eva anucintayan ||2-39-3||
manye khalu mayā pūrvam vivatsā bahavaḥ kṛtāḥ |prāṇino himsitā vā api tasmāt idam upasthitam ||2-39-4||
na tu eva anāgate kāle dehāc cyavati jīvitam |kaikeyyā kliśyamānasya mṛtyur mama na vidyate ||2-39-5||
mo aham pāvaka samkāśam paśyāmi purataḥ sthitam |vihāya vasane sūkṣme tāpasa āccādam ātmajam ||2-39-6||
ekasyāḥ khalu kaikeyyāḥ kṛte ayam kliśyate janaḥ |sva arthe prayatamānāyāḥ samśritya nikṛtim tvimām ||2-39-7||
evam uktvā tu vacanam bāṣpeṇa pihita īkṣṇaha |rāma iti sakṛd eva uktvā vyāhartum na śaśāka ha ||2-39-8||
samjñām tu pratilabhya eva muhūrtāt sa mahī patiḥ |netrābhyām aśru pūrṇābhyām sumantram idam abravīt ||2-39-9||
aupavāhyam ratham yuktvā tvam āyāhi haya uttamaiḥ |prāpaya enam mahā bhāgam itaḥ jana padāt param ||2-39-10||
evam manye guṇavatām guṇānām phalam ucyate |pitrā mātrā ca yat sādhur vīraḥ nirvāsyate vanam ||2-39-11||
rājño vacanam ājñāya sumantraḥ śīghra vikramaḥ |yojayitvā āyayau tatra ratham aśvaiḥ alamkṛtam ||2-39-12||
tam ratham rāja putrāya sūtaḥ kanaka bhūṣitam |ācacakṣe anjalim kṛtvā yuktam parama vājibhiḥ ||2-39-13||
rājā satvaram āhūya vyāpṛtam vitta samcaye |uvāca deśa kālajño niścitam sarvataḥ śuci ||2-39-14||
vāsāmsi ca mahā arhāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca |varṣāṇi etāni samkhyāya vaidehyāḥ kṣipram ānaya ||2-39-15||
nara indreṇa evam uktaḥ tu gatvā kośa gṛham tataḥ |prāyaccat sarvam āhṛtya sītāyai kṣipram eva tat ||2-39-16||
sā sujātā sujātāni vaidehī prasthitā vanam |bhūṣayām āsa gātrāṇi taiḥ vicitraiḥ vibhūṣaṇaiḥ ||2-39-17||
vyarājayata vaidehī veśma tat suvibhūṣitā |udyataḥ amśumataḥ kāle kham prabhā iva vivasvataḥ ||2-39-18||
tām bhujābhyām pariṣvajya śvaśrūr vacanam abravīt |anācarantīm kṛpaṇam mūdhni upāghrāya maithilīm ||2-39-19||
asatyaḥ sarva loke asmin satatam satkṛtāḥ priyaiḥ |bhartāram na anumanyante vinipāta gatam striyaḥ ||2-39-20||
eṣa svabhāvo nārīṇāmanubhūya purā sukham |alpāmapyāpadam prāpya duṣyanti prajahatyapi ||2-39-21||
asatyaśīlā vikṛtā durrgāhyāhṛdayāstathā |yuvatyaḥ pāpasamkalpāḥ kṣaṇamātrādvirāgiṇaḥ ||2-39-22||
na kulam na kṛtam vidyā na dattam nāpi samgrahaḥ |strīṇām gṛhṇāti hṛdayamanityahṛdayā hi tāḥ ||2-39-23||
sādhvīnām hi sthitānām tu śīle satye śrute śame |strīṇām pavitram paramam patireko viśiṣyate ||2-39-24||
sa tvayā na avamantavyaḥ putraḥ pravrājitaḥ mama |tava daivatam astu eṣa nirdhanaḥ sadhano api vā ||2-39-25||
vijñāya vacanam sītā tasyā dharma artha samhitam |kṛta anjalir uvāca idam śvaśrūm abhimukhe sthitā ||2-39-26||
kariṣye sarvam eva aham āryā yad anuśāsti mām |abhijñā asmi yathā bhartur vartitavyam śrutam ca me ||2-39-27||
na mām asaj janena āryā samānayitum arhati |dharmāt vicalitum na aham alam candrāt iva prabhā ||2-39-28||
na atantrī vādyate vīṇā na acakraḥ vartate rathaḥ |na apatiḥ sukham edhate yā syāt api śata ātmajā ||2-39-29||
mitam dadāti hi pitā mitam mātā mitam sutaḥ |amitasya hi dātāram bhartāram kā na pūjayet ||2-39-30||
sā aham evam gatā śreṣṭhā śruta dharma para avarā |ārye kim avamanyeyam strīṇām bhartā hi daivatam ||2-39-31||
sītāyā vacanam śrutvā kausalyā hṛdayam gamam |śuddha sattvā mumoca aśru sahasā duhkha harṣajam ||2-39-32||
tām prānjalir abhikramya mātṛ madhye atisatkṛtām |rāmaḥ parama dharmajño mātaram vākyam abravīt ||2-39-33||
amba mā duhkhitā bhūs tvam paśya tvam pitaram mama |kṣayo hi vana vāsasya kṣipram eva bhaviṣyati ||2-39-34||
suptāyāḥ te gamiṣyanti nava varṣāṇi panca ca |sā samagram iha prāptam mām drakṣyasi suhṛd vṛtam ||2-39-35||
etāvad abhinīta artham uktvā sa jananīm vacaḥ |trayaḥ śata śata ardhā hi dadarśa avekṣya mātaraḥ ||2-39-36||
tāḥ ca api sa tathaiva ārtā mātṛṛr daśaratha ātmajaḥ |dharma yuktam idam vākyam nijagāda kṛta anjaliḥ ||2-39-37||
samvāsāt paruṣam kimcit ajñānāt vā api yat kṛtam |tan me samanujānīta sarvāḥ ca āmantrayāmi vaḥ ||2-39-38||
vacanam rāghavasyaitaddharmayuktam samāhitam |śuśruvu stāḥ striyam sarvāḥ śokopahatacetasaḥ ||2-39-39||
jajñe atha tāsām samnādaḥ krauncīnām iva nihsvanaḥ |mānava indrasya bhāryāṇām evam vadati rāghave ||2-39-40||
muraja paṇava megha ghoṣava |ddaśaratha veśma babhūva yat purā |vilapita paridevana ākulam |vyasana gatam tat abhūt suduhkhitam ||2-39-41||
atha rāmaḥ ca sītā ca lakṣmaṇaḥ ca kṛta anjaliḥ |upasamgṛhya rājānam cakrur dīnāḥ pradakṣiṇam ||2-40-1||
tam ca api samanujñāpya dharmajñaḥ sītayā saha |rāghavaḥ śoka sammūḍho jananīm abhyavādayat ||2-40-2||
anvakṣam lakṣmaṇo bhrātuḥ kausalyām abhyavādayat |atha mātuḥ sumitrāyā jagrāha caraṇau punaḥ ||2-40-3||
tam vandamānam rudatī mātā saumitrim abravīt |hita kāmā mahā bāhum mūrdhni upāghrāya lakṣmaṇam ||2-40-4||
sṛṣṭaḥ tvam vana vāsāya svanuraktaḥ suhṛj jane |rāme pramādam mā kārṣīḥ putra bhrātari gaccati ||2-40-5||
vyasanī vā samṛddho vā gatir eṣa tava anagha |eṣa loke satām dharmaḥ yaj jyeṣṭha vaśago bhavet ||2-40-6||
idam hi vṛttam ucitam kulasya asya sanātanam |dānam dīkṣā ca yajñeṣu tanu tyāgo mṛdheṣu ca ||2-40-7||
laksmaṇam tvevamktvā sā samsiddham priyarāghavam |sumitrā gaccha gaccheti punaḥ punaruvāca tam ||2-40-8||
rāmam daśaratham viddhi mām viddhi janaka ātmajām |ayodhyām aṭavīm viddhi gacca tāta yathā sukham ||2-40-9||
tataḥ sumantraḥ kākutstham prānjalir vākyam abravīt |vinītaḥ vinayajñaḥ ca mātalir vāsavam yathā ||2-40-10||
ratham āroha bhadram te rāja putra mahā yaśaḥ |kṣipram tvām prāpayiṣyāmi yatra mām rāma vakṣyasi ||2-40-11||
catur daśa hi varṣāṇi vastavyāni vane tvayā |tāni upakramitavyāni yāni devyā asi coditaḥ ||2-40-12||
tam ratham sūrya samkāśam sītā hṛṣṭena cetasā |āruroha vara ārohā kṛtvā alamkāram ātmanaḥ ||2-40-13||
tathaiva āyudha jātāni bhrātṛbhyām kavacāni ca |ratha upasthe pratinyasya sacarma kaṭhinam ca tat ||2-40-14||
vanavāsam hi samkhyaya vāsāmsyābharaṇāni ca |bhartāramanugacchantyai sītāyai śvaśuro dadau ||2-40-15||
tathaivāyudhajālāni bhrātṛbhyām kavacāni ca |rathopasthe pratinyasya sacarma kaṭhinam ca tat ||2-40-16||
sītā tṛtīyān ārūḍhān dṛṣṭvā dhṛṣṭam acodayat |sumantraḥ sammatān aśvān vāyu vega samān jave ||2-40-17||
prayāte tu mahā araṇyam cira rātrāya rāghave |babhūva nagare mūrccā bala mūrccā janasya ca ||2-40-18||
tat samākula sambhrāntam matta samkupita dvipam |haya śinjita nirghoṣam puram āsīn mahā svanam ||2-40-19||
tataḥ sabāla vṛddhā sā purī parama pīḍitā |rāmam eva abhidudrāva gharma ārtaḥ salilam yathā ||2-40-20||
pārśvataḥ pṛṣṭhataḥ ca api lambamānāḥ tat unmukhāḥ |bāṣpa pūrṇa mukhāḥ sarve tam ūcur bhṛśa duhkhitāḥ ||2-40-21||
samyacca vājinām raśmīn sūta yāhi śanaiḥ śanaiḥ |mukham drakṣyāmi rāmasya durdarśam no bhaviṣyati ||2-40-22||
āyasam hṛdayam nūnam rāma mātur asamśayam |yad deva garbha pratime vanam yāti na bhidyate ||2-40-23||
kṛta kṛtyā hi vaidehī cāyā iva anugatā patim |na jahāti ratā dharme merum arka prabhā yathā ||2-40-24||
aho lakṣmaṇa siddha arthaḥ satatām priya vādinam |bhrātaram deva samkāśam yaḥ tvam paricariṣyasi ||2-40-25||
mahati eṣā hi te siddhir eṣa ca abhyudayo mahān |eṣa svargasya mārgaḥ ca yad enam anugaccasi ||2-40-26||
evam vadantaḥ te soḍhum na śekur bāṣpam āgatam |atha rājā vṛtaḥ strībhir dīnābhir dīna cetanaḥ ||2-40-27||
atha rājā vṛtaḥ strībhirdīnābhirdīnacetanaḥ |nirjagāma priyam putram drakṣyāmi iti bruvan gṛhāt ||2-40-28||
śuśruve ca agrataḥ strīnām rudantīnām mahā svanaḥ |yathā nādaḥ kareṇūnām baddhe mahati kunjare ||2-40-29||
pitā ca rājā kākutsthaḥ śrīmān sannaḥ tadā babhau |paripūrṇaḥ śaśī kāle graheṇa upaplutaḥ yathā ||2-40-30||
sa ca śrīmānacintyātmā rāmo daśarathātmajaḥ |sūtam samcodayāmāsa tvaritam vāhyatāmiti ||2-40-31||
rāmo yāhīti sūtam tam tiṣṭheti sa janastadā |ubhayam nāśakatsūtaḥ kartumadhvani coditaḥ ||2-40-32||
nirgacchati mahābāhau rāme paurajanāśrubhiḥ |patitairabhyavahitam praśaśāma mahīrajaḥ ||2-40-33||
ruditāśruparidyūnam hāhākṛtamacetanam |prayāṇe rāghavasyāsītpuram paramapīḍitam ||2-40-34||
susrāva nayanaiḥ strīṇāmasramāyāsasambhavam |mīnasamkṣobhacalitaiḥ salilam paṅkajairiva ||2-40-35||
dṛṣṭvā tu nṛpatiḥ śrīmānekacittagatam puram |nipapātaiva duḥkhena hatamūla iva drumaḥ ||2-40-36||
tatao hala halā śabdo jajñe rāmasya pṛṣṭhataḥ |narāṇām prekṣya rājānam sīdantam bhṛśa duhkhitam ||2-40-37||
hā rāma iti janāḥ kecit rāma mātā iti ca apare |antaḥ puram samṛddham ca krośantam paryadevayan ||2-40-38||
anvīkṣamāṇo rāmaḥ tu viṣaṇṇam bhrānta cetasam |rājānam mātaram caiva dadarśa anugatau pathi ||2-40-39||
sa baddha iva pāśena kiśoro mātaram yathā |dharmapāśena samkṣiptaḥ prakāśam nābhudaikṣata ||2-40-40||
padātinau ca yāna arhāv aduhkha arhau sukha ucitau |dṛṣṭvā samcodayām āsa śīghram yāhi iti sārathim ||2-40-41||
na hi tat puruṣa vyāghraḥ duhkhadam darśanam pituḥ |mātuḥ ca sahitum śaktaḥ totra arditaiva dvipaḥ ||2-40-42||
pratyagāramivāyāntī vatsalā vatsakāraṇāt |baddhavatsā yathā dhenū rāmamātābhyādhāvata ||2-40-43||
tathā rudantīm kausalyām ratham tam anudhāvatīm |krośantīm rāma rāma iti hā sīte lakṣmaṇa iti ca ||2-40-44||
rāmalakṣmaṇasītārtham sravantīm vāri netrajam |asakṛt praikṣata tadā nṛtyantīm iva mātaram ||2-40-45||
tiṣṭha iti rājā cukroṣa yāhi yāhi iti rāghavaḥ |sumantrasya babhūva ātmā cakrayoḥ iva ca antarā ||2-40-46||
na aśrauṣam iti rājānam upālabdho api vakṣyasi |ciram duhkhasya pāpiṣṭham iti rāmaḥ tam abravīt ||2-40-47||
rāmasya sa vacaḥ kurvann anujñāpya ca tam janam |vrajataḥ api hayān śīghram codayām āsa sārathiḥ ||2-40-48||
nyavartata jano rājño rāmam kṛtvā pradakṣiṇam |manasā api aśru vegaiḥ ca na nyavartata mānuṣam ||2-40-49||
yam iccet punar āyāntam na enam dūram anuvrajet |iti amātyā mahā rājam ūcur daśaratham vacaḥ ||2-40-50||
teṣām vacaḥ sarva guṇa upapannam |prasvinna gātraḥ praviṣaṇṇa rūpaḥ |niśamya rājā kṛpaṇaḥ sabhāryo |vyavasthitaḥ tam sutam īkṣamāṇaḥ ||2-40-51||
tasmimstu puruṣavyāghre viniryāti kṛtāñjalau |ārtaśabdo'tha samjajñe strīṇāmantahpute tadā ||2-41-1||
anāthasya janasya asya durbalasya tapasvinaḥ |yo gatim śaraṇam ca āsīt sa nāthaḥ kva nu gaccati ||2-41-2||
na krudhyati abhiśastaḥ api krodhanīyāni varjayan |kruddhān prasādayan sarvān sama duhkhaḥ kva gaccati ||2-41-3||
kausalyāyām mahā tejā yathā mātari vartate |tathā yo vartate asmāsu mahātmā kva nu gaccati ||2-41-4||
kaikeyyā kliśyamānena rājñā samcoditaḥ vanam |paritrātā janasya asya jagataḥ kva nu gaccati ||2-41-5||
aho niścetano rājā jīva lokasya sampriyam |dharmyam satya vratam rāmam vana vāso pravatsyati ||2-41-6||
iti sarvā mahiṣyaḥ tā vivatsāiva dhenavaḥ |ruruduḥ caiva duhkha ārtāḥ sasvaram ca vicukruśuḥ ||2-41-7||
sa tam antaḥ pure ghoram ārta śabdam mahī patiḥ |putra śoka abhisamtaptaḥ śrutvā ca āsīt suduhkhitaḥ ||2-41-8||
na agni hotrāṇi ahūyanta sūryaḥ ca antar adhīyata |vyasṛjan kavalān nāgā gāvo vatsān na pāyayan ||2-41-9||
vyasṛjan kabalānnāgā gāvo vatsānna pāyayan |putram prathamajam labdhvā jananī nābhyanandata ||2-41-10||
triśankur lohita angaḥ ca bṛhaspati budhāv api |dāruṇāḥ somam abhyetya grahāḥ sarve vyavasthitāḥ ||2-41-11||
nakṣatrāṇi gata arcīmṣi grahāḥ ca gata tejasaḥ |viśākhāḥ ca sadhūmāḥ ca nabhasi pracakāśire ||2-41-12||
kālikānilavegena mahodadhirivotthitaḥ |rāme vanam pravrajite nagaram pracacāla tat ||2-41-13||
diśaḥ paryākulāḥ sarvā stimireṇeva samvṛtāḥ |na graho nāpi nakṣatraṃ pracakāśe na kiṃcana ||2-41-14||
akasmān nāgaraḥ sarvo jano dainyam upāgamat |āhāre vā vihāre vā na kaścit akaron manaḥ ||2-41-15||
śokaparyāyasantaptaḥ satataṃ dīrghamucchvasan |ayodhyāyām janaḥ sarvaḥ śuśoca jagatīpatim ||2-41-16||
bāṣpa paryākula mukho rāja mārga gataḥ janaḥ |na hṛṣṭaḥ lakṣyate kaścit sarvaḥ śoka parāyaṇaḥ ||2-41-17||
na vāti pavanaḥ śītaḥ na śaśī saumya darśanaḥ |na sūryaḥ tapate lokam sarvam paryākulam jagat ||2-41-18||
anarthinaḥ sutāḥ strīṇām bhartāraḥ bhrātaraḥ tathā |sarve sarvam parityajya rāmam eva anvacintayan ||2-41-19||
ye tu rāmasya suhṛdaḥ sarve te mūḍha cetasaḥ |śoka bhāreṇa ca ākrāntāḥ śayanam na juhus tadā ||2-41-20||
tataḥ tu ayodhyā rahitā mahātmanā |puramdareṇa iva mahī saparvatā |cacāla ghoram bhaya bhāra pīḍitā |sanāga yodha aśva gaṇā nanāda ca ||2-41-21||
yāvat tu niryataḥ tasya rajo rūpam adṛśyata |na eva ikṣvāku varaḥ tāvat samjahāra ātma cakṣuṣī ||2-42-1||
yāvad rājā priyam putram paśyati atyanta dhārmikam |tāvad vyavardhata iva asya dharaṇyām putra darśane ||2-42-2||
na paśyati rajo api asya yadā rāmasya bhūmipaḥ |tadā ārtaḥ ca viṣaṇṇaḥ ca papāta dharaṇī tale ||2-42-3||
tasya dakṣiṇam anvagāt kausalyā bāhum anganā |vāmam ca asya anvagāt pārśvam kaikeyī bharata priyā ||2-42-4||
tām nayena ca sampanno dharmeṇa nivayena ca |uvāca rājā kaikeyīm samīkṣya vyathita indriyaḥ ||2-42-5||
kaikeyi mā mama angāni sprākṣīs tvam duṣṭa cāriṇī |na hi tvām draṣṭum iccāmi na bhāryā na ca bāndhavī ||2-42-6||
ye ca tvām upajīvanti na aham teṣām na te mama |kevala artha parām hi tvām tyakta dharmām tyajāmy aham ||2-42-7||
agṛhṇām yac ca te pāṇim agnim paryaṇayam ca yat |anujānāmi tat sarvam asmiml loke paratra ca ||2-42-8||
bharataḥ cet pratītaḥ syāt rājyam prāpya idam avyayam |yan me sa dadyāt pitr artham mā mā tat dattam āgamat ||2-42-9||
atha reṇu samudhvastam tam utthāpya nara adhipam |nyavartata tadā devī kausalyā śoka karśitā ||2-42-10||
hatvā iva brāhmaṇam kāmāt spṛṣṭvā agnim iva pāṇinā |anvatapyata dharma ātmā putram samcintya tāpasam ||2-42-11||
nivṛtya eva nivṛtya eva sīdataḥ ratha vartmasu |rājño na atibabhau rūpam grastasya amśumataḥ yathā ||2-42-12||
vilalāpa ca duhkha ārtaḥ priyam putram anusmaran |nagara antam anuprāptam buddhvā putram atha abravīt ||2-42-13||
vāhanānām ca mukhyānām vahatām tam mama ātmajam |padāni pathi dṛśyante sa mahātmā na dṛśyate ||2-42-14||
sa nūnam kvacit eva adya vṛkṣa mūlam upāśritaḥ |kāṣṭham vā yadi vā aśmānam upadhāya śayiṣyate ||2-42-15||
utthāsyati ca medinyāḥ kṛpaṇaḥ pāmśu guṇṭhitaḥ |vinihśvasan prasravaṇāt kareṇūnām iva ṛṣabhaḥ ||2-42-16||
utthāsyati ca medinyāḥ kṛpaṇaḥ pāmsuguṇṭhitaḥ |viniḥsvasan prasravaṇātka reṇūnāmi varṣbhaḥ ||2-42-17||
drakṣyanti nūnam puruṣā dīgha bāhum vane carāḥ |rāmam utthāya gaccantam loka nātham anāthavat ||2-42-18||
sakāmā bhava kaikeyi vidhavā rājyam āvasa |kaṇṭakākramaṇa klāntāvanamadya gamiṣyati ||2-42-19||
anabhijñā vanānām sā nūnam bhayamupaiṣyati |śvāpadānrdhitam śrutvā gamibhīram romaharṣṇam ||2-42-20||
sakāmā bhavakaikeyi vidhavā rājya māvasa |na hi tam puruṣa vyāghram vinā jīvitum utsahe ||2-42-21||
iti evam vilapan rājā jana oghena abhisamvṛtaḥ |apasnātaiva ariṣṭam praviveśa pura uttamam ||2-42-22||
śūnya catvara veśma antām samvṛta āpaṇa devatām |klānta durbala duhkha ārtām na atyākīrṇa mahā pathām |tām avekṣya purīm sarvām rāmam eva anucintayan |vilapan prāviśad rājā gṛham sūryaiva ambudam ||2-42-23||
mahā hradam iva akṣobhyam suparṇena hṛta uragam |rāmeṇa rahitam veśma vaidehyā lakṣmaṇena ca ||2-42-24||
atha gadgadaśabdastu vilapanmanujādhipaḥ |uvāca mṛdumandhārtham vacanam dīna masvaram ||2-42-25||
kausalyāyā gṛham śīghram rāma mātur nayantu mām |iti bruvantam rājānam anayan dvāra darśitaḥ ||2-42-26||
iti bruvantam rājāna manayan dvārdarśinaḥ |kausalyāyā gṛham tatra nyaveśyata vinītavat ||2-42-27||
tataḥ tatra praviṣṭasya kausalyāyā niveśanam |adhiruhya api śayanam babhūva lulitam manaḥ ||2-42-28||
putradvayavihīnam ca snuṣayāpi vivarjitam |apaśyadbhavanam rājā naṣṭacandhramivāmbaram ||2-42-29||
tac ca dṛṣṭvā mahā rājo bhujam udyamya vīryavān |uccaiḥ svareṇa cukrośa hā rāghava jahāsi mām ||2-42-30||
sukhitā bata tam kālam jīviṣyanti nara uttamāḥ |pariṣvajantaḥ ye rāmam drakṣyanti punar āgatam ||2-42-31||
atha rātryām prapannāyām kālarātryāmiātmanaḥ |ardharātre daśarathah kausalyāmidamabravīt ||2-42-32||
rāmam me'nugatā dṛṣṭiradyāpi na nivartate |na tvām paśyāmi kausalye sādhu mām pāṇinā spṛśa ||2-42-33||
tam rāmam eva anuvicintayantam |samīkṣya devī śayane nara indram |upa upaviśya adhikam ārta rūpāupa |vinihśvasantī vilalāpa kṛccram ||2-42-34||
tataḥ samīkṣya śayane sannam śokena pārthivam |kausalyā putra śoka ārtā tam uvāca mahī patim ||2-43-1||
rāghavo nara śārdūla viṣam uptvā dvijihvavat |vicariṣyati kaikeyī nirmuktā iva hi pannagī ||2-43-2||
vivāsya rāmam subhagā labdha kāmā samāhitā |trāsayiṣyati mām bhūyo duṣṭa ahir iva veśmani ||2-43-3||
atha sma nagare rāmaḥ caran bhaikṣam gṛhe vaset |kāma kāraḥ varam dātum api dāsam mama ātmajam ||2-43-4||
pātayitvā tu kaikeyyā rāmam sthānāt yathā iṣṭataḥ |pradiṣṭaḥ rakṣasām bhāgaḥ parvaṇi iva āhita agninā ||2-43-5||
gaja rāja gatir vīraḥ mahā bāhur dhanur dharaḥ |vanam āviśate nūnam sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ ||2-43-6||
vane tu adṛṣṭa duhkhānām kaikeyyā anumate tvayā |tyaktānām vana vāsāya kā nv avasthā bhaviṣyati ||2-43-7||
te ratna hīnāḥ taruṇāḥ phala kāle vivāsitāḥ |katham vatsyanti kṛpaṇāḥ phala mūlaiḥ kṛta aśanāḥ ||2-43-8||
api idānīm sa kālaḥ syān mama śoka kṣayaḥ śivaḥ |sabhāryam yat saha bhrātrā paśyeyam iha rāghavam ||2-43-9||
śrutvā eva upasthitau vīrau kadā ayodhyā bhaviṣyati |yaśasvinī hṛṣṭa janā sūccrita dhvaja mālinī ||2-43-10||
kadā prekṣya nara vyāghrāv araṇyāt punar āgatau |nandiṣyati purī hṛṣṭā samudraiva parvaṇi ||2-43-11||
kadā ayodhyām mahā bāhuḥ purīm vīraḥ pravekṣyati |puraḥ kṛtya rathe sītām vṛṣabho go vadhūm iva ||2-43-12||
kadā prāṇi sahasrāṇi rāja mārge mama ātmajau |lājaiḥ avakariṣyanti praviśantāv arim damau ||2-43-13||
praviśanau kadā'piyodhyām drakṣyāmi śubhakuṇḍatā |udagrāyudhanistrīmśau saśṛṅgāviva parvatau ||2-43-14||
kadā sumanasaḥ kanyā dvijātīnām phalāni ca |pradiśantyaḥ purīm hṛṣṭāḥ kariṣyanti pradakṣiṇam ||2-43-15||
kadā pariṇataḥ buddhyā vayasā ca amara prabhaḥ |abhyupaiṣyati dharmajñaḥ trivarṣaiva mām lalan ||2-43-16||
nihsamśayam mayā manye purā vīra kadaryayā |pātu kāmeṣu vatseṣu mātṛṛṇām śātitāḥ stanāḥ ||2-43-17||
sā aham gaur iva simhena vivatsā vatsalā kṛtā |kaikeyyā puruṣa vyāghra bāla vatsā iva gaur balāt ||2-43-18||
na hi tāvad guṇaiḥ juṣṭam sarva śāstra viśāradam |eka putrā vinā putram aham jīvitum utsahe ||2-43-19||
na hi me jīvite kimcit sāmartham iha kalpyate |apaśyantyāḥ priyam putram mahā bāhum mahā balam ||2-43-20||
ayam hi mām dīpayate samutthitaḥ |tanūja śoka prabhavo huta aśanaḥ |mahīm imām raśmibhir uttama prabho |yathā nidāghe bhagavān divā karaḥ ||2-43-21||
vilapantīm tathā tām tu kausalyām pramada uttamām |idam dharme sthitā dharmyam sumitrā vākyam abravīt ||2-44-1||
tava ārye sad guṇaiḥ yuktaḥ putraḥ sa puruṣa uttamaḥ |kim te vilapitena evam kṛpaṇam ruditena vā ||2-44-2||
yaḥ tava ārye gataḥ putraḥ tyaktvā rājyam mahā balaḥ |sādhu kurvan mahātmānam pitaram satya vādinām ||2-44-3||
śiṣṭaiḥ ācarite samyak śaśvat pretya phala udaye |rāmaḥ dharme sthitaḥ śreṣṭho na sa śocyaḥ kadācana ||2-44-4||
vartate ca uttamām vṛttim lakṣmaṇo asmin sadā anaghaḥ |dayāvān sarva bhūteṣu lābhaḥ tasya mahātmanaḥ ||2-44-5||
araṇya vāse yad duhkham jānatī vai sukha ucitā |anugaccati vaidehī dharma ātmānam tava ātmajam ||2-44-6||
kīrti bhūtām patākām yo loke bhrāmayati prabhuḥ |dama satya vrata paraḥ kim na prāptaḥ tava ātmajaḥ ||2-44-7||
vyaktam rāmasya vijñāya śaucam māhātmyam uttamam |na gātram amśubhiḥ sūryaḥ samtāpayitum arhati ||2-44-8||
śivaḥ sarveṣu kāleṣu kānanebhyo vinihsṛtaḥ |rāghavam yukta śīta uṣṇaḥ seviṣyati sukho anilaḥ ||2-44-9||
śayānam anagham rātrau pitā iva abhipariṣvajan |raśmibhiḥ samspṛśan śītaiḥ candramā hlādayiṣyati ||2-44-10||
dadau ca astrāṇi divyāni yasmai brahmā mahā ojase |dānava indram hatam dṛṣṭvā timi dhvaja sutam raṇe ||2-44-11||
sa śūraḥ puruṣavyāghraḥ svabāhubalamāśritaḥ |asantrasto' pyaraṇyastho veśmanīva nivatsyati ||2-44-12||
yasyeṣupadamāsādya vināśam yānti śatravaḥ |katham na pR^thivī tasya śāsane sthātumarhati ||2-44-13||
yā śrīḥśauryam ca rāmasya yā ca kalyāṇasatvatā |nivṛttāraṇyavāsaḥ svaṃ kṣipram rājyamavāpsyati ||2-44-14||
sūryasyāpi bhavetsūryohyagneragniḥ prabhoḥ prabhoḥ |śriyaśca śrīrbhavedagryā kīrtyāḥ kṣamākṣamā ||2-44-15||
daivatam daivatānām ca bhūtānām bhūtasattamaḥ |tasya kehyaguṇā devi vane vā pyathavā pure ||2-44-16||
pṛthivyā saha vaidehyā śriyā ca puruṣa ṛṣabhaḥ |kṣipram tisṛbhir etābhiḥ saha rāmaḥ abhiṣekṣyate ||2-44-17||
duhkhajam visṛjanti asram niṣkrāmantam udīkṣya yam |samutsrakṣyasi netrābhyām kṣipram ānandajam payaḥ ||2-44-18||
kuśacīradharam devam gacchantamaparājitam |sītevānugatā lakṣmīstasya kim nāma durlabham ||2-44-19||
dhanurgrahavaro yasya bāṇakhaḍgāstrabhṛtsvayam |lakṣmaṇovrajati hyagre tasya kim nāma durlabham ||2-44-20||
nivṛttavanavāsam tam draṣṭāsi punarāgatam |jahiśokam ca moham ca devi satyam bravīmi te ||2-44-21||
śirasā caraṇāvetau vandamānamanindite |punardrakṣyasi kalyāṇi! putraṃ candramivoditam ||2-44-22||
punaḥ praviṣṭam dR^ṣṭvā tamabhiṣiktam mahāśriyam |samutsrakṣyasi netrābhyām kṣipramānndajam payaḥ ||2-44-23||
mā śoko devi duḥkham vā na rāame dṛahy 'śivam |kṣipram drakṣyasi putram tvam sasītam saha lakṣmaṇam ||2-44-24||
tvayā śeṣoo janaścaiva samāśvāsyo yadā'naghe |kimidānīmidam devi karoṣi hṛdi viklabam ||2-44-25||
nārhā tvam śocitum devi yasyāste rāghavassutaḥ |na hi rāmātparo loke vidyate satpathe sthitaḥ ||2-44-26||
abhivādayamānam tam dṛṣṭvā sasuhṛdam sutam |mudā aśru mokṣyase kṣipram megha lekā iva vārṣikī ||2-44-27||
putraḥ te varadaḥ kṣipram ayodhyām punar āgataḥ |pāṇibhyām mṛdupīnābhyām caraṇau pīḍayiṣyati ||2-44-28||
abhivādya namasyantam śūram sasuhṛdam sutam |mudāsraiḥ prokṣyasi punarmegharāji rivācalam ||2-44-29||
āśvāsayantī vividhaiśca vākyai |rvākyopacāre kuśalānādyā |rāmasya tām mātaramevamuktvā |devī sumitrāvirarāma rāmā ||2-44-30||
niśamya tal lakṣmaṇa mātṛ vākyam |rāmasya mātur nara deva patnyāḥ |sadyaḥ śarīre vinanāśa śokaḥ |śarad gataḥ meghaiva alpa toyaḥ ||2-44-31||
anuraktā mahātmānam rāmam satya parakramam |anujagmuḥ prayāntam tam vana vāsāya mānavāḥ ||2-45-1||
nivartite api ca balāt suhṛd varge ca rājini |na eva te samnyavartanta rāmasya anugatā ratham ||2-45-2||
ayodhyā nilayānām hi puruṣāṇām mahā yaśāḥ |babhūva guṇa sampannaḥ pūrṇa candraiva priyaḥ ||2-45-3||
sa yācyamānaḥ kākutsthaḥ svābhiḥ prakṛtibhis tadā |kurvāṇaḥ pitaram satyam vanam eva anvapadyata ||2-45-4||
avekṣamāṇaḥ sasneham cakṣuṣā prapibann iva |uvāca rāmaḥ snehena tāḥ prajāḥ svāḥ prajāiva ||2-45-5||
yā prītir bahumānaḥ ca mayy ayodhyā nivāsinām |mat priya artham viśeṣeṇa bharate sā niveśyatām ||2-45-6||
sa hi kalyāṇa cāritraḥ kaikeyyā ānanda vardhanaḥ |kariṣyati yathāvad vaḥ priyāṇi ca hitāni ca ||2-45-7||
jñāna vṛddho vayo bālo mṛdur vīrya guṇa anvitaḥ |anurūpaḥ sa vo bhartā bhaviṣyati bhaya apahaḥ ||2-45-8||
sa hi rāja guṇaiḥ yuktaḥ yuva rājaḥ samīkṣitaḥ |api ca api mayā śiṣṭaiḥ kāryam vo bhartṛ śāsanam ||2-45-9||
na ca tapyed yathā ca asau vana vāsam gate mayi |mahā rājaḥ tathā kāryo mama priya cikīrṣayā ||2-45-10||
yathā yathā dāśarathir dharmam eva āsthitaḥ abhavat |tathā tathā prakṛtayo rāmam patim akāmayan ||2-45-11||
bāṣpeṇa pihitam dīnam rāmaḥ saumitriṇā saha |cakarṣa iva guṇaiḥ baddhvā janam punar iva āsanam ||2-45-12||
te dvijāḥ trividham vṛddhā jñānena vayasā ojasā |vayaḥ prakampa śiraso dūrāt ūcur idam vacaḥ ||2-45-13||
vahantaḥ javanā rāmam bho bho jātyāḥ turam gamāḥ |nivartadhvam na gantavyam hitā bhavata bhartari ||2-45-14||
karṇavanti hi bhūtāni viśeṣaṇa turamgamāḥ |yūyam tasmānnivartadhvam yācanām prativeditāḥ ||2-45-15||
dharmataḥ sa viśuddhātmā vīraḥ śubhadṛḍhapratah |upavāhyaḥ tu vo bhartā na apavāhyaḥ purāt vanam ||2-45-16||
evam ārta pralāpāms tān vṛddhān pralapataḥ dvijān |avekṣya sahasā rāmaḥ rathāt avatatāra ha ||2-45-17||
padbhyām eva jagāma atha sasītaḥ saha lakṣmaṇaḥ |samnikṛṣṭa pada nyāso rāmaḥ vana parāyaṇaḥ ||2-45-18||
dvijātīms tu padātīms tān rāmaḥ cāritra vatsalaḥ |na śaśāka ghṛṇā cakṣuḥ parimoktum rathena saḥ ||2-45-19||
gaccantam eva tam dṛṣṭvā rāmam sambhrānta mānasāḥ |ūcuḥ parama samtaptā rāmam vākyam idam dvijāḥ ||2-45-20||
brāhmaṇyam kṛtsnam etat tvām brahmaṇyam anugaccati |dvija skandha adhirūḍhāḥ tvām agnayo api anuyānti amī ||2-45-21||
vājapeya samutthāni catrāṇi etāni paśya naḥ |pṛṣṭhataḥ anuprayātāni hamsān iva jala atyaye ||2-45-22||
anavāpta ātapatrasya raśmi samtāpitasya te |ebhiḥ cāyām kariṣyāmaḥ svaiḥ catraiḥ vājapeyikaiḥ ||2-45-23||
yā hi naḥ satatam buddhir veda mantra anusāriṇī |tvat kṛte sā kṛtā vatsa vana vāsa anusāriṇī ||2-45-24||
hṛdayeṣv avatiṣṭhante vedā ye naḥ param dhanam |vatsyanti api gṛheṣv eva dārāḥ cāritra rakṣitāḥ ||2-45-25||
na punar niścayaḥ kāryaḥ tvad gatau sukṛtā matiḥ |tvayi dharma vyapekṣe tu kim syāt dharmam avekṣitum ||2-45-26||
yācitaḥ no nivartasva hamsa śukla śiraḥ ruhaiḥ |śirobhir nibhṛta ācāra mahī patana pāmśulaiḥ ||2-45-27||
bahūnām vitatā yajñā dvijānām yaiha āgatāḥ |teṣām samāptir āyattā tava vatsa nivartane ||2-45-28||
bhaktimanti hi bhūtāni jamgama ajamgamāni ca |yācamāneṣu teṣu tvam bhaktim bhakteṣu darśaya ||2-45-29||
anugamtum aśaktāḥ tvām mūlaiḥ uddhiṛta vegibhiḥ |unnatā vāyu vegena vikrośanti iva pādapāḥ ||2-45-30||
niśceṣṭa āhāra samcārā vṛkṣa eka sthāna viṣṭhitāḥ |pakṣiṇo api prayācante sarva bhūta anukampinam ||2-45-31||
evam vikrośatām teṣām dvijātīnām nivartane |dadṛśe tamasā tatra vārayanti iva rāghavam ||2-45-32||
tataḥ sumantro'pi rathādvimucya |śrāntānhayānsamparivartya śrīghrām |pītodakāmstoyapariplutāṅgā |nacārayadvai tamasāvidūre ||2-45-33||
tataḥ tu tamasā tīram ramyam āśritya rāghavaḥ |sītām udvīkṣya saumitrim idam vacanam abravīt ||2-46-1||
iyam adya niśā pūrvā saumitre prasthitā vanam |vana vāsasya bhadram te sa na utkaṇṭhitum arhasi ||2-46-2||
paśya śūnyāni araṇyāni rudanti iva samantataḥ |yathā nilayam āyadbhir nilīnāni mṛga dvijaiḥ ||2-46-3||
adya ayodhyā tu nagarī rāja dhānī pitur mama |sastrī pumsā gatān asmān śociṣyati na samśayaḥ ||2-46-4||
anuraktā hi manujā rājānam bahubhirguṇaiḥ |tvām ca mām ca naravyāghra śatraghnabharatau tathā ||2-46-5||
pitaram cānuśocāmi mātaram ca yaśasvinīm |api vānaudha bhavetām tu rudantau tāvabhīkṣṇaśaḥ ||2-46-6||
bharataḥ khalu dharma ātmā pitaram mātaram ca me |dharma artha kāma sahitaiḥ vākyaiḥ āśvāsayiṣyati ||2-46-7||
bharatasya ānṛśamsatvam samcintya aham punaḥ punaḥ |na anuśocāmi pitaram mātaram ca api lakṣmaṇa ||2-46-8||
tvayā kāryam nara vyāghra mām anuvrajatā kṛtam |anveṣṭavyā hi vaidehyā rakṣaṇa arthe sahāyatā ||2-46-9||
adbhir eva tu saumitre vatsyāmy adya niśām imām |etadd hi rocate mahyam vanye api vividhe sati ||2-46-10||
evam uktvā tu saumitram sumantram api rāghavaḥ |apramattaḥ tvam aśveṣu bhava saumya iti uvāca ha ||2-46-11||
so aśvān sumantraḥ samyamya sūrye astam samupāgate |prabhūta yavasān kṛtvā babhūva pratyanantaraḥ ||2-46-12||
upāsyatu śivām samdhyām dṛṣṭvā rātrim upasthitām |rāmasya śayanam cakre sūtaḥ saumitriṇā saha ||2-46-13||
tām śayyām tamasā tīre vīkṣya vṛkṣa dalaiḥ kṛtām |rāmaḥ saumitriṇām sārdham sabhāryaḥ samviveśa ha ||2-46-14||
sabhāryam samprasuptam tam bhrātaram vīkṣya lakṣmaṇaḥ |kathayām āsa sūtāya rāmasya vividhān guṇān ||2-46-15||
jāgrataḥ hi eva tām rātrim saumitrer uditaḥ raviḥ |sūtasya tamasā tīre rāmasya bruvataḥ guṇān ||2-46-16||
go kula ākula tīrāyāḥ tamasāyāḥ vidūrataḥ |avasat tatra tām rātrim rāmaḥ prakṛtibhiḥ saha ||2-46-17||
utthāya tu mahā tejāḥ prakṛtīs tā niśāmya ca |abravīd bhrātaram rāmaḥ lakṣmaṇam puṇya lakṣaṇam ||2-46-18||
asmad vyapekṣān saumitre nirapekṣān gṛheṣv api |vṛkṣa mūleṣu samsuptān paśya lakṣmaṇa sāmpratam ||2-46-19||
yathā ete niyamam paurāḥ kurvanti asman nivartane |api prāṇān asiṣyanti na tu tyakṣyanti niścayam ||2-46-20||
yāvad eva tu samsuptāḥ tāvad eva vayam laghu |ratham āruhya gaccāmaḥ panthānam akutaḥ bhayam ||2-46-21||
ataḥ bhūyo api na idānīm ikṣvāku pura vāsinaḥ |svapeyur anuraktā mām vṛṣka mūlāni samśritāḥ ||2-46-22||
paurā hi ātma kṛtāt duhkhāt vipramocyā nṛpa ātmajaiḥ |na tu khalv ātmanā yojyā duhkhena pura vāsinaḥ ||2-46-23||
abravīl lakṣmaṇo rāmam sākṣāt dharmam iva sthitam |rocate me mahā prājña kṣipram āruhyatām iti ||2-46-24||
atha rāmo'bravīcchrīmān sumantram yujyatām rathaḥ |gamiṣyāmi tato'raṇyam gaccha śrīghramitaḥ prabho ||2-46-25||
sūtaḥ tataḥ samtvaritaḥ syandanam taiḥ haya uttamaiḥ |yojayitvā atha rāmāya prānjaliḥ pratyavedayat ||2-46-26||
ayam yukto mahābāho rathaste rathinām vara |tvamārohasva bhadram te sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ ||2-46-27||
tam syandanamadhiṣṭhāya rāghavaḥ saparicchadaḥ |śīghragāmākulāvartām tamasāmatarannadīm ||2-46-28||
sa samtīrya mahābāhuḥ śrīmān śivamakaṇṭakam |prāpadyata mahāmārgamabhayam bhayadarśinām ||2-46-29||
mohana artham tu paurāṇām sūtam rāmaḥ abravīd vacaḥ |udan mukhaḥ prayāhi tvam ratham āsthāya sārathe ||2-46-30||
muhūrtam tvaritam gatvā nirgataya ratham punaḥ |yathā na vidyuḥ paurā mām tathā kuru samāhitaḥ ||2-46-31||
rāmasya vacanam śrutvā tathā cakre sa sārathiḥ |pratyāgamya ca rāmasya syandanam pratyavedayat ||2-46-32||
tau samprayuktam tu ratham samāsitthau |tadā sasītau raghavamśavardhanau |pracodayāmāsa tatasturamgamān |sa sārathiryena pathā tapovanam ||2-46-33||
tataḥ samāsthāya ratham mahārathaḥsasārathirdhāśarathirvanam yayau |udaṅmukham tam tu ratham cakāra sa |prayāṇamāṅgaśyanivitadarśanāt ||2-46-34||
prabhātāyām tu śarvaryām paurāḥ te rāghavo vinā |śoka upahata niśceṣṭā babhūvur hata cetasaḥ ||2-47-1||
śokaja aśru paridyūnā vīkṣamāṇāḥ tataḥ tataḥ |ālokam api rāmasya na paśyanti sma duhkhitāḥ ||2-47-2||
te viṣādārtavadanā rahitāstena dhimatā |kṛpaṇāḥ karuṇā vāco vadanti sma manasvinaḥ ||2-47-3||
dhigastu khalu nidrām tām yayāpahṛtacetasaḥ |nādya paśyāmahe rāmam pṛthūraskam mahābhujam ||2-47-4||
katham nāma mahābāhuḥ sa tathā'vitathakriyaḥ |bhaktam janam parityajya pravāsam rāghavo gataḥ ||2-47-5||
yo naḥ sadā pālayati pitā putrānivaurasān |katham raghūṇām sa śreṣṭhastyaktvā no vipinam gataḥ ||2-47-6||
ihaiva nidhanam yāmo mahāprasthānameva vā |rāmeṇa rahitānām hi kimartham jīvitam hi naḥ ||2-47-7||
santi śuṣkāṇi kāṣṭhāni prabhūtāni mahānti ca |taiḥ prajvālya citām sarve praviśāmo'tha pāvakam ||2-47-8||
kim vkhsyāmo mahābāhuranasūyaḥ priyamvada |nītaḥ sa rāghavo'smābhirti vaktum katham kṣamam ||2-47-9||
sā nūnam nagarī dīnā dṛṣṭvā'smān rāghavam vinā |bhaviṣyati nirānandā sastrībālavayodhikā ||2-47-10||
niryātāstena vīreṇa saha nityam jitātmanā |vihināstena ca punaḥ katham paśyāma tām purīm ||2-47-11||
itīva bahudhā vāco bāhumudyamya te janāḥ |vilapantisma duḥkhartā vivatsā iva dhenavaḥ ||2-47-12||
tataḥ mārga anusāreṇa gatvā kimcit kṣaṇam punaḥmārga nāśāt viṣādena mahatā samabhiplutaḥ ||2-47-13||
rathasya mārga nāśena nyavartanta manasvinaḥ |kim idam kim kariṣyāmaḥ daivena upahatāiti ||2-47-14||
tataḥ yathā āgatena eva mārgeṇa klānta cetasaḥ |ayodhyām agaman sarve purīm vyathita sajjanām ||2-47-15||
ālokya nagarīm tām ca kṣayavyākulamānasāḥ |āvartayanta ta'śrūṇi nayanaiḥ śokapīḍitaiḥ ||2-47-16||
eṣā rāmeṇa nagarī rahitā nātiśobhate |āpagā garuḍeneva hradāduddhṛtapannagā ||2-47-17||
candrahīnamivākāśam toyahīnamivārṇavam |apaśyannihatānandam nagaram te vicetasaḥ ||2-47-18||
te tāni veśmāni mahādhanāni |duḥkhena duḥkhopahatā viśantaḥ |naiva prajajñuḥ svajanam janam vā |nirīkṣamāṇāḥ praviṇaṣṭaharṣāḥ ||2-47-19||
teṣāmevam viṣṇṇānāmpīḍitānāmatīva ca |bāṣpaviplutanetrāṇām saśokānām mumūrṣayā ||2-48-1||
anugamya nivṛttānām rāmam nagara vāsinām |udgatāni iva sattvāni babhūvur amanasvinām ||2-48-2||
svam svam nilayam āgamya putra dāraiḥ samāvṛtāḥ |aśrūṇi mumucuḥ sarve bāṣpeṇa pihita ānanāḥ ||2-48-3||
na ca āhṛṣyan na ca amodan vaṇijo na prasārayan |na ca aśobhanta paṇyāni na apacan gṛha medhinaḥ ||2-48-4||
naṣṭam dṛṣṭvā na abhyanandan vipulam vā dhana āgamam |putram prathamajam labdhvā jananī na abhyanandata ||2-48-5||
gṛhe gṛhe rudantyaḥ ca bhartāram gṛham āgatam |vyagarhayantaḥ duhkha ārtā vāgbhis totraiḥ iva dvipān ||2-48-6||
kim nu teṣām gṛhaiḥ kāryam kim dāraiḥ kim dhanena vā |putraiḥ vā kim sukhaiḥ vā api ye na paśyanti rāghavam ||2-48-7||
ekaḥ sat puruṣo loke lakṣmaṇaḥ saha sītayā |yo anugaccati kākutstham rāmam paricaran vane ||2-48-8||
āpagāḥ kṛta puṇyāḥ tāḥ padminyaḥ ca sarāmsi ca |yeṣu snāsyati kākutstho vigāhya salilam śuci ||2-48-9||
śobhayiṣyanti kākutstham aṭavyo ramya kānanāḥ |āpagāḥ ca mahā anūpāḥ sānumantaḥ ca parvatāḥ ||2-48-10||
kānanam vā api śailam vā yam rāmaḥ abhigamiṣyati |priya atithim iva prāptam na enam śakṣyanti anarcitum ||2-48-11||
vicitra kusuma āpīḍā bahu manjali dhāriṇaḥ |akāle ca api mukhyāni puṣpāṇi ca phalāni ca ||2-48-12||
akāle cāpi mukhyāni puṣpāṇi ca phalāni ca |darśayiṣyanti anukrośāt girayo rāmam āgatam ||2-48-13||
prasraviṣyanti toyāni vimalāni mahīdharāḥ |vidarśayantaḥ vividhān bhūyaḥ citrāmaḥ ca nirjharān ||2-48-14||
pādapāḥ parvata agreṣu ramayiṣyanti rāghavam |yatra rāmaḥ bhayam na atra na asti tatra parābhavaḥ ||2-48-15||
sa hi śūraḥ mahā bāhuḥ putraḥ daśarathasya ca |purā bhavati no dūrāt anugaccāma rāghavam ||2-48-16||
pādac cāyā sukhā bhartus tādṛśasya mahātmanaḥ |sa hi nātho janasya asya sa gatiḥ sa parāyaṇam ||2-48-17||
vayam paricariṣyāmaḥ sītām yūyam tu rāghavam |iti paura striyo bhartṛṛn duhkha ārtāḥ tat tat abruvan ||2-48-18||
yuṣmākam rāghavo araṇye yoga kṣemam vidhāsyati |sītā nārī janasya asya yoga kṣemam kariṣyati ||2-48-19||
ko nv anena apratītena sa utkaṇṭhita janena ca |samprīyeta amanojñena vāsena hṛta cetasā ||2-48-20||
kaikeyyā yadi ced rājyam syāt adharmyam anāthavat |na hi no jīvitena arthaḥ kutaḥ putraiḥ kutaḥ dhanaiḥ ||2-48-21||
yayā putraḥ ca bhartā ca tyaktāv aiśvarya kāraṇāt |kam sā parihared anyam kaikeyī kula pāmsanī ||2-48-22||
kaikeyyā na vayam rājye bhṛtakā nivasemahi |jīvantyā jātu jīvantyaḥ putraiḥ api śapāmahe ||2-48-23||
yā putram pārthiva indrasya pravāsayati nirghṛṇā |kaḥ tām prāpya sukham jīved adharmyām duṣṭa cāriṇīm ||2-48-24||
upadrutamidam sarvamanālambamanāyakam |kaikeyyā hi kṛte sarvam vināśamupayāsyati ||2-48-25||
na hi pravrajite rāme jīviṣyati mahī patiḥ |mṛte daśarathe vyaktam vilopaḥ tat anantaram ||2-48-26||
te viṣam pibata āloḍya kṣīṇa puṇyāḥ sudurgatāḥ |rāghavam vā anugaccadhvam aśrutim vā api gaccata ||2-48-27||
mithyā pravrājitaḥ rāmaḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ |bharate samniṣṛṣṭāḥ smaḥ saunike paśavo yathā ||2-48-28||
pūrṇacandrānanaḥ śyāmo gūḍhajatrurariṃdamaḥ |ājānubāhuḥ padmākṣo rāmo lakṣmanapūrvajaḥ ||2-48-29||
pūrvābhibhāṣī madhuraḥ satyavādī mahābalaḥ |saumyaḥ sarvasya lokasya candravatpriyadarśanaḥ ||2-48-30||
nūnam puruṣaśārdūlo mattamātaṅgavikramaḥ |śobhayuśyatyaraṇyāni vicaran sa mahārathaḥ ||2-48-31||
tāstathā vilapantyastu nagare nāgarastriyaḥ |cukruśurduḥkhasamtaptāmṛtyoriva bhayāgame ||2-48-32||
ityeva vilapantīnām strīṇām veśmasu rāghavam |jagāmāstam dinakaro rajanī cābhyavartata ||2-48-33||
naṣṭajvalanasampātā praśāntādhyāyasatkathā |timireṇābhilipteva tadā sā nagarī babhau ||2-48-34||
upaśāntavaṇikpaṇyā naṣṭaharṣā nirāśrayā |ayodhyā nagarī cāsīnnaṣṭatāramivāmbaram ||2-48-35||
tathā striyo rāma nimittam āturā |yathā sute bhrātari vā vivāsite |vilapya dīnā rurudur vicetasaḥ |sutaiḥ hi tāsām adhiko hi so abhavat ||2-48-36||
praśāntagītotsava nṛttavādanā |vyapāstaharṣā pihitāpaṇodayā |tadā hyayodhyā nagarī babhūva sā |mahārṇavaḥ samkṣapitodako yathā ||2-48-37||
rāmaḥ api rātri śeṣeṇa tena eva mahad antaram |jagāma puruṣa vyāghraḥ pitur ājñām anusmaran ||2-49-1||
tathaiva gaccataḥ tasya vyapāyāt rajanī śivā |upāsya sa śivām samdhyām viṣaya antam vyagāhata ||2-49-2||
grāmān vikṛṣṭa sīmān tān puṣpitāni vanāni ca |paśyann atiyayau śīghram śaraiḥ iva haya uttamaiḥ ||2-49-3||
śṛṇvan vāco manuṣyāṇām grāma samvāsa vāsinām |rājānam dhig daśaratham kāmasya vaśam āgatam ||2-49-4||
hā nṛśamsa adya kaikeyī pāpā pāpa anubandhinī |tīkṣṇā sambhinna maryādā tīkṣṇe karmaṇi vartate ||2-49-5||
yā putram īdṛśam rājñaḥ pravāsayati dhārmikam |vana vāse mahā prājñam sānukrośam atandritam ||2-49-6||
katham nāma mahābhāgā sītā janakanandinī |sadā sukheṣvabhiratā duḥkhānyanubhaviṣyati ||2-49-7||
aho daśaratho rājā nisnehaḥ svasuta priyam |prajānāmanagham rāmam parityaktumihecchati ||2-49-8||
etā vāco manuṣyāṇām grāma samvāsa vāsinām |śṛṇvann ati yayau vīraḥ kosalān kosala īśvaraḥ ||2-49-9||
tataḥ veda śrutim nāma śiva vāri vahām nadīm |uttīrya abhimukhaḥ prāyāt agastya adhyuṣitām diśam ||2-49-10||
gatvā tu suciram kālam tataḥ śīta jalām nadīm |gomatīm goyuta anūpām atarat sāgaram gamām ||2-49-11||
gomatīm ca api atikramya rāghavaḥ śīghragaiḥ hayaiḥ |mayūra hamsa abhirutām tatāra syandikām nadīm ||2-49-12||
sa mahīm manunā rājñā dattām ikṣvākave purā |sphītām rāṣṭra āvṛtām rāmaḥ vaidehīm anvadarśayat ||2-49-13||
sūtaiti eva ca ābhāṣya sārathim tam abhīkṣṇaśaḥ |hamsa matta svaraḥ śrīmān uvāca puruṣa ṛṣabhaḥ ||2-49-14||
kadā aham punar āgamya sarayvāḥ puṣpite vane |mṛgayām paryāṭaṣyāmi mātrā pitrā ca samgataḥ ||2-49-15||
na atyartham abhikānkṣāmi mṛgayām sarayū vane |ratir hi eṣā atulā loke rāja ṛṣi gaṇa sammatā ||2-49-16||
rājarṣīṇām hi loke'smin ratyartham mṛgayā vane |kāle kṛtām tām manujairdhanvināmabhikāṅkṣitām ||2-49-17||
sa tam adhvānam aikṣvākaḥ sūtam madhurayā girātam tam artham abhipretya yayauvākyam udīrayan ||2-49-18||
viśālān kosalān ramyān yātvā lakṣmaṇa pūrvajaḥ |ayodhyābhimukho dhīmān prāññlirvākvamabravīt ||2-50-1||
āpṛcche tvām purīśreṣṭhe kākutsthaparipālite |daivatāni ca yāni tvām pālayantyāvasanti ca ||2-50-2||
nivṛttavanavāsastvāmanṛṇo jagatīpateḥ |punardhrakṣyāmi mātrā ca pitrā ca saha samgataḥ ||2-50-3||
tato rudhiratāmrākṣo bhujamudyamya dakṣiṇam |aśrupūrṇamukho dīno'bravījjānapadam janam ||2-50-4||
anukrośo dayā caiva yathārham mayi vah kṛtaḥ |ciram duḥkhasya pāpīyo gamyatāmarthasiddhaye ||2-50-5||
te'bhivādya mahātmānam kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |vilapanto narā ghoram vyatiṣṭhanta kvacit kvacit ||2-50-6||
tathā vilapatām teṣāmatṛptānām ca rāghavaḥ |acakṣuriṣayam prāyādyathārkaḥ kṣaṇadāmukhe ||2-50-7||
tato dhānyadhanopetān dānaśīlajanān śivān |akutaścidbhayān ramyām ścaityayūpasamāvṛtān ||2-50-8||
udyānāmravanopetān sampannasalilāśayān |tuṣṭapuṣṭajanākīrṇān gokulākulasevitān ||2-50-9||
lakṣaṇīyānna remdrāṇām brahmaghoṣābhināditān |rathena puruṣavyāghraḥ kosalānatyavartata ||2-50-10||
madhyena muditam sphītam ramyodyānasamākulam |rājyam bhogyam narendrāṇām yayau dhṛtimatām varaḥ ||2-50-11||
tatra tripathagām divyām śiva toyām aśaivalām |dadarśa rāghavo gangām puṇyām ṛṣi nisevitām ||2-50-12||
āśramairavidūrsthaiḥ śrīmadbhiḥ samalam kṛtām |kāle'psarobhirhṛṣṭābhiḥ sevitāmbhohradām śivām ||2-50-13||
devadānavagandharvaiḥ kinnarairupaśobhitām |nāgagandharvapatnībhiḥ sevitām satatam śivām ||2-50-14||
devākrīḍaśatākīrṇām devodyānaśatāyutām |devārthamākāśagamām vikhyātām devapadminīm ||2-50-15||
jalaghātāṭṭahāsogrām phenanirmalahāsinīm |kvacidveṇīkṛtajalām kvacidāvartaśobhitām ||2-50-16||
kvacitstimitagambhīrām kvacidvegajalākulām |kvacidgambhīranirghoṣām kvacidbhairavanisvanām ||2-50-17||
devasamghāplutajalām nirmalotpalaśobhitām |kvacidābhogapulinām kvacinnarmalavālukām ||2-50-18||
hamsa sarasa samghuṣṭām cakra vāka upakūjitām |sadāmadaiśca vihagairabhisamnāditām tarām ||2-50-19||
kvacittīraruhairvṛkṣairmālābhiriva śobhitām |kvacitphullotpalacchannām kvacitpadmavanākulām ||2-50-20||
kvacitkumudaṣṇḍaiśca kuḍmalairupaśobhitām |nānāpuṣparajodhvastām samadāmiva ca kvacit ||2-50-21||
vyapetamalasamghātām maṇinirmaladarśanām |diśāgajairvanagajairmattaiśca varavāraṇaiḥ ||2-50-22||
devopavāhyaśca muhuḥ samnāditavanāntarām |pramadāmiva yatne na bhūṣitām bhūṣaṇottamaiḥ ||2-50-23||
phalaiḥ puṣpaiḥ kisalayairvaṛtām gulmaiddvijaistathā |śimśumaraiḥ ca nakraiḥ ca bhujamgaiḥ ca niṣevitām ||2-50-24||
viṣṇupādacyutām divyāmapāpām pāpanāśinīm |tām śaṅkarajaṭājūṭādbhraṣṭām sāgaratejasā ||2-50-25||
samudramahīṣīm gaṅgām sārasakrauñcanāditām |āsasāda mahābāhuḥ śṛṅgiberapuram prati ||2-50-26||
tām ūrmi kalila āvartām anvavekṣya mahā rathaḥ |sumantram abravīt sūtam iha eva adya vasāmahe ||2-50-27||
avidūrāt ayam nadyā bahu puṣpa pravālavān |sumahān ingudī vṛkṣo vasāmaḥ atra eva sārathe ||2-50-28||
drakṣyāmaḥ saritām śreṣṭhām sammānyasalilām śivām |devadānavagandharvamṛgamānuṣapakṣiṇām ||2-50-29||
lakṣaṇaḥ ca sumantraḥ ca bāḍham iti eva rāghavam |uktvā tam ingudī vṛkṣam tadā upayayatur hayaiḥ ||2-50-30||
rāmaḥ abhiyāya tam ramyam vṛkṣam ikṣvāku nandanaḥ |rathāt avātarat tasmāt sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ ||2-50-31||
sumantraḥ api avatīrya eva mocayitvā haya uttamān |vṛkṣa mūla gatam rāmam upatasthe kṛta anjaliḥ ||2-50-32||
tatra rājā guho nāma rāmasya ātma samaḥ sakhā |niṣāda jātyo balavān sthapatiḥ ca iti viśrutaḥ ||2-50-33||
sa śrutvā puruṣa vyāghram rāmam viṣayam āgatam |vṛddhaiḥ parivṛtaḥ amātyaiḥ jñātibhiḥ ca api upāgataḥ ||2-50-34||
tataḥ niṣāda adhipatim dṛṣṭvā dūrāt avasthitam |saha saumitriṇā rāmaḥ samāgaccad guhena saḥ ||2-50-35||
tam ārtaḥ sampariṣvajya guho rāghavam abravīt |yathā ayodhyā tathā idam te rāma kim karavāṇi te ||2-50-36||
īdṛśam hi mahābāho kaḥ prapsyatyatithim priyam |tataḥ guṇavad anna adyam upādāya pṛthag vidham |arghyam ca upānayat kṣipram vākyam ca idam uvāca ha ||2-50-37||
svāgatam te mahā bāho tava iyam akhilā mahī |vayam preṣyā bhavān bhartā sādhu rājyam praśādhi naḥ ||2-50-38||
bhakṣyam bhojyam ca peyam ca lehyam ca idam upasthitam |śayanāni ca mukhyāni vājinām khādanam ca te ||2-50-39||
guham eva bruvāṇam tam rāghavaḥ pratyuvāca ha ||2-50-40||
arcitāḥ caiva hṛṣṭāḥ ca bhavatā sarvathā vayam |padbhyām abhigamāc caiva sneha samdarśanena ca ||2-50-41||
bhujābhyām sādhu vṛttābhyām pīḍayan vākyam abravīt |diṣṭyā tvām guha paśyāmiarogam saha bāndhavaiḥ ||2-50-42||
api te kūśalam rāṣṭre mitreṣu ca dhaneṣu ca |yat tu idam bhavatā kimcit prītyā samupakalpitam |sarvam tat anujānāmi na hi varte pratigrahe ||2-50-43||
kuśa cīra ajina dharam phala mūla aśanam ca mām |viddhi praṇihitam dharme tāpasam vana gocaram ||2-50-44||
aśvānām khādanena aham arthī na anyena kenacit |etāvatā atra bhavatā bhaviṣyāmi supūjitaḥ ||2-50-45||
ete hi dayitā rājñaḥ pitur daśarathasya me |etaiḥ suvihitaiḥ aśvaiḥ bhaviṣyāmy aham arcitaḥ ||2-50-46||
aśvānām pratipānam ca khādanam caiva so anvaśāt |guhaḥ tatra eva puruṣāms tvaritam dīyatām iti ||2-50-47||
tataḥ cīra uttara āsangaḥ samdhyām anvāsya paścimām |jalam eva ādade bhojyam lakṣmaṇena āhṛtam svayam ||2-50-48||
tasya bhūmau śayānasya pādau prakṣālya lakṣmaṇaḥ |sabhāryasya tataḥ abhyetya tasthau vṛṣkam upāśritaḥ ||2-50-49||
guho api saha sūtena saumitrim anubhāṣayan |anvajāgrat tataḥ rāmam apramattaḥ dhanur dharaḥ ||2-50-50||
tathā śayānasya tataḥ asya dhīmataḥ |yaśasvino dāśarather mahātmanaḥ |adṛṣṭa duhkhasya sukha ucitasya sā |tadā vyatīyāya cireṇa śarvarī ||2-50-51||
tam jāgratam adambhena bhrātur arthāya lakṣmaṇam |guhaḥ samtāpa samtaptaḥ rāghavam vākyam abravīt ||2-51-1||
iyam tāta sukhā śayyā tvad artham upakalpitā |pratyāśvasihi sādhv asyām rāja putra yathā sukham ||2-51-2||
ucitaḥ ayam janaḥ sarvaḥ kleśānām tvam sukha ucitaḥ |gupti artham jāgariṣyāmaḥ kākutsthasya vayam niśām ||2-51-3||
na hi rāmāt priyataraḥ mama asti bhuvi kaścana |bravīmy etat aham satyam satyena eva ca te śape ||2-51-4||
asya prasādāt āśamse loke asmin sumahad yaśaḥ |dharma avāptim ca vipulām artha avāptim ca kevalām ||2-51-5||
so aham priya sakham rāmam śayānam saha sītayā |rakṣiṣyāmi dhanuṣ pāṇiḥ sarvataḥ jñātibhiḥ saha ||2-51-6||
na hi me aviditam kimcit vane asmimaḥ carataḥ sadā |catur angam hi api balam sumahat prasahemahi ||2-51-7||
lakṣmaṇaḥ tam tadā uvāca rakṣyamāṇāḥ tvayā anagha |na atra bhītā vayam sarve dharmam eva anupaśyatā ||2-51-8||
katham dāśarathau bhūmau śayāne saha sītayā |śakyā nidrā mayā labdhum jīvitam vā sukhāni vā ||2-51-9||
yo na deva asuraiḥ sarvaiḥ śakyaḥ prasahitum yudhi |tam paśya sukha samviṣṭam tṛṇeṣu saha sītayā ||2-51-10||
yo mantra tapasā labdho vividhaiḥ ca pariśramaiḥ |eko daśarathasya eṣa putraḥ sadṛśa lakṣaṇaḥ ||2-51-11||
asmin pravrajitaḥ rājā na ciram vartayiṣyati |vidhavā medinī nūnam kṣipram eva bhaviṣyati ||2-51-12||
vinadya sumahā nādam śrameṇa uparatāḥ striyaḥ |nirghoṣa uparatam tāta manye rāja niveśanam ||2-51-13||
kausalyā caiva rājā ca tathaiva jananī mama |na āśamse yadi jīvanti sarve te śarvarīm imām ||2-51-14||
jīved api hi me mātā śatrughnasya anvavekṣayā |tat duhkham yat tu kausalyā vīrasūr vinaśiṣyati ||2-51-15||
anurakta jana ākīrṇā sukha āloka priya āvahā |rāja vyasana samsṛṣṭā sā purī vinaśiṣyati ||2-51-16||
katham putram mahātmānam jyeṣṭham priyamapasyataḥ |śarīram dhārayuṣyānti prāṇā rājño mahātmanaḥ ||2-51-17||
vinaṣṭe nṛpatau paścātkausalyā vinaśiṣyati |anantaram ca mātā'pi mama nāśamupaiṣyati ||2-51-18||
atikrāntam atikrāntam anavāpya manoratham |rājye rāmam anikṣipya pitā me vinaśiṣyati ||2-51-19||
siddha arthāḥ pitaram vṛttam tasmin kāle hi upasthite |preta kāryeṣu sarveṣu samskariṣyanti bhūmipam ||2-51-20||
ramya catvara samsthānām suvibhakta mahā pathām |harmya prasāda sampannām gaṇikā vara śobhitām ||2-51-21||
ratha aśva gaja sambādhām tūrya nāda vināditām |sarva kalyāṇa sampūrṇām hṛṣṭa puṣṭa jana ākulām ||2-51-22||
ārāma udyāna sampannām samāja utsava śālinīm |sukhitā vicariṣyanti rāja dhānīm pitur mama ||2-51-23||
api jīveddhaśaratho vanavāsātpunarvayam |pratyāgamya mahātmānamapi paśyema suvratam ||2-51-24||
api satya pratijñena sārdham kuśalinā vayam |nivṛtte vana vāse asminn ayodhyām praviśemahi ||2-51-25||
paridevayamānasya duhkha ārtasya mahātmanaḥ |tiṣṭhataḥ rāja putrasya śarvarī sā atyavartata ||2-51-26||
tathā hi satyam bruvati prajā hite |nara indra putre guru sauhṛdāt guhaḥ |mumoca bāṣpam vyasana abhipīḍitaḥ |jvarā āturaḥ nāgaiva vyathā āturaḥ ||2-51-27||
prabhātāyām tu śarvaryām pṛthu vṛkṣā mahā yaśāḥ |uvāca rāmaḥ saumitrim lakṣmaṇam śubha lakṣaṇam ||2-52-1||
bhāskara udaya kālo ayam gatā bhagavatī niśā |asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilaḥ tāta kūjati ||2-52-2||
barhiṇānām ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatām vane |tarāma jāhnavīm saumya śīghragām sāgaram gamām ||2-52-3||
vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrir mitra nandanaḥ |guham āmantrya sūtam ca so atiṣṭhad bhrātur agrataḥ ||2-52-4||
sa tu rāmasya vacanam niśamya pratigṛhya ca |sthapatistūrṇamāhuya sacivānidamabravīt ||2-52-5||
asya vāhanasamyuktām karṇagrāhavatīm śubhām |supratārām dṛḍhām tīrkhe śīgram nāvamupāhara ||2-52-6||
tam niśamya samādeśam guhāmātyagaṇo mahān |upohya rucirām nāvam guhāya pratyavedayat ||2-52-7||
tataḥ saprāñjalirbhūtvā guho rāghavamabravīt |upasthiteyam naurdeva bhūyaḥ kim karavāṇi te ||2-52-8||
tavāmarasutaprakhya tartum sāgaragām nadīm |nauriyam puruṣavyāgra! tām tvamāroha suvrata! ||2-52-9||
athovāca mahātejā rāmo guhamidam vacaḥ |kṛtakāmo'smi bhavatā śīghramāropyatāmiti ||2-52-10||
tataḥ kalāpān samnahya khaḍgau baddhvā ca dhanvinau |jagmatur yena tau gangām sītayā saha rāghavau ||2-52-11||
rāmam eva tu dharmajñam upagamya vinītavat |kim aham karavāṇi iti sūtaḥ prānjalir abravīt ||2-52-12||
tato'bravīddāśarathiḥ sumantram |spṛśan kareṇottamadakṣiṇena |sumantra śīghram punareva yāhi |rājñaḥ sakāśe bhavacāpramattaḥ ||2-52-13||
nivartasva iti uvāca enam etāvadd hi kṛtam mama |ratham vihāya padbhyām tu gamiṣyāmi mahāvanam ||2-52-14||
ātmānam tu abhyanujñātam avekṣya ārtaḥ sa sārathiḥ |sumantraḥ puruṣa vyāghram aikṣvākam idam abravīt ||2-52-15||
na atikrāntam idam loke puruṣeṇa iha kenacit |tava sabhrātṛ bhāryasya vāsaḥ prākṛtavad vane ||2-52-16||
na manye brahma carye asti svadhīte vā phala udayaḥ |mārdava ārjavayoḥ vā api tvām ced vyasanam āgatam ||2-52-17||
saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |tvam gatim prāpsyase vīra trīml lokāms tu jayann iva ||2-52-18||
vayam khalu hatā rāma ye tayā api upavancitāḥ |kaikeyyā vaśam eṣyāmaḥ pāpāyā duhkha bhāginaḥ ||2-52-19||
iti bruvann ātma samam sumantraḥ sārathis tadā |dṛṣṭvā dura gatam rāmam duhkha ārtaḥ rurude ciram ||2-52-20||
tataḥ tu vigate bāṣpe sūtam spṛṣṭa udakam śucim |rāmaḥ tu madhuram vākyam punaḥ punar uvāca tam ||2-52-21||
ikṣvākūṇām tvayā tulyam suhṛdam na upalakṣaye |yathā daśaratho rājā mām na śocet tathā kuru ||2-52-22||
śoka upahata cetāḥ ca vṛddhaḥ ca jagatī patiḥ |kāma bhāra avasannaḥ ca tasmāt etat bravīmi te ||2-52-23||
yad yad ājñāpayet kimcit sa mahātmā mahī patiḥ |kaikeyyāḥ priya kāma artham kāryam tat avikānkṣayā ||2-52-24||
etat artham hi rājyāni praśāsati nara īśvarāḥ |yad eṣām sarva kṛtyeṣu mano na pratihanyate ||2-52-25||
yadyathā sa mahā rājo na alīkam adhigaccati |na ca tāmyati duhkhena sumantra kuru tat tathā ||2-52-26||
adṛṣṭa duhkham rājānam vṛddham āryam jita indriyam |brūyāḥ tvam abhivādya eva mama hetor idam vacaḥ ||2-52-27||
na eva aham anuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |ayodhyāyāḥ cyutāḥ ca iti vane vatsyāmaha iti vā (maheti!)||2-52-28||
catur daśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |lakṣmaṇam mām ca sītām ca drakṣyasi kṣipram āgatān ||2-52-29||
evam uktvā tu rājānam mātaram ca sumantra me |anyāḥ ca devīḥ sahitāḥ kaikeyīm ca punaḥ punaḥ ||2-52-30||
ārogyam brūhi kausalyām atha pāda abhivandanam |sītāyā mama ca āryasya vacanāl lakṣmaṇasya ca ||2-52-31||
brūyāḥ ca hi mahā rājam bharatam kṣipram ānaya |āgataḥ ca api bharataḥ sthāpyo nṛpa mate pade ||2-52-32||
bharatam ca pariṣvajya yauvarājye abhiṣicya ca |asmat samtāpajam duhkham na tvām abhibhaviṣyati ||2-52-33||
bharataḥ ca api vaktavyo yathā rājani vartase |tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsv eva aviśeṣataḥ ||2-52-34||
yathā ca tava kaikeyī sumitrā ca aviśeṣataḥ |tathaiva devī kausalyā mama mātā viśeṣataḥ ||2-52-35||
tātasya priyakāmena yauvarājyamapekṣatā |lokayorubhayoḥ śakyam tvayā yatsukhamedhitum ||2-52-36||
nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śoka karśitaḥ |tat sarvam vacanam śrutvā snehāt kākutstham abravīt ||2-52-37||
yad aham na upacāreṇa brūyām snehāt aviklavaḥ |bhaktimān iti tat tāvad vākyam tvam kṣantum arhasi ||2-52-38||
katham hi tvad vihīno aham pratiyāsyāmi tām purīm |tava tāta viyogena putra śoka ākulām iva ||2-52-39||
sarāmam api tāvan me ratham dṛṣṭvā tadā janaḥ |vinā rāmam ratham dṛṣṭvā vidīryeta api sā purī ||2-52-40||
dainyam hi nagarī gacced dṛṣṭvā śūnyam imam ratham |sūta avaśeṣam svam sainyam hata vīram iva āhave ||2-52-41||
dūre api nivasantam tvām mānasena agrataḥ sthitam |cintayantyo adya nūnam tvām nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ ||2-52-42||
dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma! yādṛśam tvatpravāsane |prajānām samkulam vṛttam tvacchokaklāntacetasām ||2-52-43||
ārta nādo hi yaḥ pauraiḥ muktaḥ tat vipravāsane |rathastham mām niśāmya eva kuryuḥ śata guṇam tataḥ ||2-52-44||
aham kim ca api vakṣyāmi devīm tava sutaḥ mayā |nītaḥ asau mātula kulam samtāpam mā kṛthāiti ||2-52-45||
asatyam api na eva aham brūyām vacanam īdṛśam |katham apriyam eva aham brūyām satyam idam vacaḥ ||2-52-46||
mama tāvan niyogasthāḥ tvad bandhu jana vāhinaḥ |katham ratham tvayā hīnam pravakṣyanti haya uttamāḥ ||2-52-47||
tanna śakṣyāmyaham gantumayodhyām tvadṛte'nagha |vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi ||2-52-48||
yadi me yācamānasya tyāgam eva kariṣyasi |saratho agnim pravekṣyāmi tyakta mātraiha tvayā ||2-52-49||
bhaviṣyanti vane yāni tapo vighna karāṇi te |rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava ||2-52-50||
tat kṛtena mayā prāptam ratha caryā kṛtam sukham |āśamse tvat kṛtena aham vana vāsa kṛtam sukham ||2-52-51||
prasīda iccāmi te araṇye bhavitum pratyanantaraḥ |prītyā abhihitam iccāmi bhava me patyanantaraḥ ||2-52-52||
ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |paricaryām kariṣyanti prāpsyanti paramām gatim ||2-52-53||
tava śuśrūṣaṇam mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |ayodhyām deva lokam vā sarvathā prajahāmy aham ||2-52-54||
na hi śakyā praveṣṭum sā mayā ayodhyā tvayā vinā |rāja dhānī mahā indrasya yathā duṣkṛta karmaṇā ||2-52-55||
vana vāse kṣayam prāpte mama eṣa hi mano rathaḥ |yad anena rathena eva tvām vaheyam purīm punaḥ ||2-52-56||
catur daśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |kṣaṇa bhūtāni yāsyanti śataśaḥ tu tataḥ anyathā ||2-52-57||
bhṛtya vatsala tiṣṭhantam bhartṛ putra gate pathi |bhaktam bhṛtyam sthitam sthityām tvam na mām hātum arhasi ||2-52-58||
evam bahu vidham dīnam yācamānam punaḥ punaḥ |rāmaḥ bhṛtya anukampī tu sumantram idam abravīt ||2-52-59||
jānāmi paramām bhaktim mayi te bhartṛ vatsala |śṛṇu ca api yad artham tvām preṣayāmi purīm itaḥ ||2-52-60||
nagarīm tvām gatam dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |kaikeyī pratyayam gacced iti rāmaḥ vanam gataḥ ||2-52-61||
parituṣṭā hi sā devi vana vāsam gate mayi |rājānam na atiśanketa mithyā vādī iti dhārmikam ||2-52-62||
eṣa me prathamaḥ kalpo yad ambā me yavīyasī |bharata ārakṣitam sphītam putra rājyam avāpnuyāt ||2-52-63||
mama priya artham rājñaḥ ca sarathaḥ tvam purīm vraja |samdiṣṭaḥ ca asi yā anarthāms tāms tān brūyāḥ tathā tathā ||2-52-64||
iti uktvā vacanam sūtam sāntvayitvā punaḥ punaḥ |guham vacanam aklībam rāmaḥ hetumad abravīt ||2-52-65||
nedānīm guha yogyo'yam vaso me sajane vane |avaśyam hyāśrame vāsah kartavyastadgato vidhiḥ ||2-52-66||
so'ham gṛhītvā niyamam tapasvijanabhūṣaṇam |hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya ca ||2-52-67||
jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodha kṣīram ānaya |tat kṣīram rāja putrāya guhaḥ kṣipram upāharat ||2-52-68||
lakṣmaṇasya ātmanaḥ caiva rāmaḥ tena akaroj jaṭāḥ |dīrghabāhurnaravyāghro jaṭilatva madhārayat ||2-52-69||
tau tadā cīra vasanau jaṭā maṇḍala dhāriṇau |aśobhetām ṛṣi samau bhrātarau rāma rakṣmaṇau ||2-52-70||
tataḥ vaikhānasam mārgam āsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ |vratam ādiṣṭavān rāmaḥ sahāyam guham abravīt ||2-52-71||
apramattaḥ bale kośe durge jana pade tathā |bhavethā guha rājyam hi durārakṣatamam matam ||2-52-72||
tataḥ tam samanujñāya guham ikṣvāku nandanaḥ |jagāma tūrṇam avyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ ||2-52-73||
sa tu dṛṣṭvā nadī tīre nāvam ikṣvāku nandanaḥ |titīrṣuḥ śīghragām gangām idam lakṣmaṇam abravīt ||2-52-74||
āroha tvam nara vyāghra sthitām nāvam imām śanaiḥ |sītām ca āropaya anvakṣam parigṛhya manasvinīm ||2-52-75||
sa bhrātuḥ śāsanam śrutvā sarvam apratikūlayan |āropya maithilīm pūrvam āruroha ātmavāms tataḥ ||2-52-76||
atha āruroha tejasvī svayam lakṣmaṇa pūrvajaḥ |tataḥ niṣāda adhipatir guho jñātīn acodayat ||2-52-77||
rāghavo'pi mahātejā nāvamāruhya tām tataḥ |brahmavat kṣatravaccaiva jajāpa hitamātmanaḥ ||2-52-78||
ācamya ca yathāśāstram nadīm tām saha sītayā |prāṇamatprītisamhṛṣṭo lakṣmaṇaścāmitaprabhaḥ ||2-52-79||
anujñāya sumantram ca sabalam caiva tam guham |āsthāya nāvam rāmaḥ tu codayām āsa nāvikān ||2-52-80||
tataḥ taiḥ coditā sā nauḥ karṇa dhāra samāhitā |śubha sphya vega abhihatā śīghram salilam atyagāt ||2-52-81||
madhyam tu samanuprāpya bhāgīrathyāḥ tu aninditā |vaidehī prānjalir bhūtvā tām nadīm idam abravīt ||2-52-82||
putraḥ daśarathasya ayam mahā rājasya dhīmataḥ |nideśam pālayatu enam gange tvad abhirakṣitaḥ ||2-52-83||
catur daśa hi varṣāṇi samagrāṇi uṣya kānane |bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati ||2-52-84||
tataḥ tvām devi subhage kṣemeṇa punar āgatā |yakṣye pramuditā gange sarva kāma samṛddhaye ||2-52-85||
tvam hi tripathagā devi brahma lokam samīkṣase |bhāryā ca udadhi rājasya loke asmin sampradṛśyase ||2-52-86||
sā tvām devi namasyāmi praśamsāmi ca śobhane |prāpta rājye nara vyāghra śivena punar āgate ||2-52-87||
gavām śata sahasrāṇi vastrāṇi annam ca peśalam |brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priya cikīrṣayā ||2-52-88||
surāghaṭasahasreṇa māmsabhūtodanena ca |yakṣye tvām prayatā devi purīm punarupāgatā ||2-52-89||
yāni tvattīravāsīni daivatāni ca santi hi |tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni ca ||2-52-90||
punareva mahābāurmayā bhrātrā ca samgataḥ |ayodhyām vanavāsāttu praviśatvanagho'naghe ||2-52-91||
tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gangām aninditā |dakṣiṇā dakṣiṇam tīram kṣipram eva abhyupāgamat ||2-52-92||
tīram tu samanuprāpya nāvam hitvā nara ṛṣabhaḥ |prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca param tapaḥ ||2-52-93||
atha abravīn mahā bāhuḥ sumitra ānanda vardhanam |bhava samrakṣaṇārthāya sajane vijane'pi vā ||2-52-94||
avaśyam rakṣaṇam kāryamadṛṣṭe vijane vane |agrataḥ gacca saumitre sītā tvām anugaccatu ||2-52-95||
pṛṣṭhataḥ aham gamiṣyāmi tvām ca sītām ca pālayan |adya duhkham tu vaidehī vana vāsasya vetsyati ||2-52-96||
na hi tāvadatikrāntā sukarā kācana kriyā |adya duḥkham tu vaidehī vanavāsasya vetsyati ||2-52-97||
praṇaṣṭajanasambādham kṣetrārāmavivarbitam |viṣamam ca prapātam ca vanamadya pravekṣyati ||2-52-98||
śrutvā rāmasya vacanam pratisthe lakṣmaṇO'grataḥ |anantaram ca sītāyā rāghavo raghanandhanaḥ ||2-52-99||
gatam tu gangā para pāram āśu |rāmam sumantraḥ pratatam nirīkṣya |adhva prakarṣāt vinivṛtta dṛṣṭir |rmumoca bāṣpam vyathitaḥ tapasvī ||2-52-100||
sa lokapālapratimaprabhāvavām |stīrtvā mahātmā varado mahānadīm |tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ |krameṇa vatsān muditānupāgamat ||2-52-101||
tau tatra hatvā caturaḥ mahā mṛgān |varāham ṛśyam pṛṣatam mahā rurum |ādāya medhyam tvaritam bubhukṣitau|vāsāya kāle yayatur vanaḥ patim ||2-52-102||
sa tam vṛkṣam samāsādya samdhyām anvāsya paścimām |rāmaḥ ramayatām śreṣṭhaiti ha uvāca lakṣmaṇam ||2-53-1||
adya iyam prathamā rātrir yātā jana padāt bahiḥ |yā sumantreṇa rahitā tām na utkaṇṭhitum arhasi ||2-53-2||
jāgartavyam atandribhyām adya prabhṛti rātriṣu |yoga kṣemaḥ hi sītāyā vartate lakṣmaṇa āvayoh ||2-53-3||
rātrim kathamcit eva imām saumitre vartayāmahe |upāvartāmahe bhūmāv āstīrya svayam ārjitaiḥ ||2-53-4||
sa tu samviśya medinyām mahā arha śayana ucitaḥ |imāḥ saumitraye rāmaḥ vyājahāra kathāḥ śubhāḥ ||2-53-5||
dhruvam adya mahā rājo duhkham svapiti lakṣmaṇa |kṛta kāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitum arhati ||2-53-6||
sā hi devī mahā rājam kaikeyī rājya kāraṇāt |api na cyāvayet prāṇān dṛṣṭvā bharatam āgatam ||2-53-7||
anāthaḥ caiva vṛddhaḥ ca mayā caiva vinākṛtaḥ |kim kariṣyati kāma ātmā kaikeyyā vaśam āgataḥ ||2-53-8||
idam vyasanam ālokya rājñaḥ ca mati vibhramam |kāmaeva ardha dharmābhyām garīyān iti me matiḥ ||2-53-9||
ko hi avidvān api pumān pramadāyāḥ kṛte tyajet |canda anuvartinam putram tātaḥ mām iva lakṣmaṇa ||2-53-10||
sukhī bata sabhāryaḥ ca bharataḥ kekayī sutaḥ |muditān kosalān eko yo bhokṣyati adhirājavat ||2-53-11||
sa hi sarvasya rājyasya mukham ekam bhaviṣyati |tāte ca vayasā atīte mayi ca araṇyam āśrite ||2-53-12||
artha dharmau parityajya yaḥ kāmam anuvartate |evam āpadyate kṣipram rājā daśaratho yathā ||2-53-13||
manye daśaratha antāya mama pravrājanāya ca |kaikeyī saumya samprāptā rājyāya bharatasya ca ||2-53-14||
api idānīm na kaikeyī saubhāgya mada mohitā |kausalyām ca sumitrām ca samprabādheta mat kṛte ||2-53-15||
mā sma mat kāraṇāt devī sumitrā duhkham āvaset |ayodhyām itaeva tvam kāle praviśa lakṣmaṇa ||2-53-16||
aham eko gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān |anāthāyā hi nāthaḥ tvam kausalyāyā bhaviṣyasi ||2-53-17||
kṣudra karmā hi kaikeyī dveṣāt anyāyyam ācaret |paridadyā hi dharmajñe bharate mama mātaram ||2-53-18||
nūnam jāti antare kasmims striyaḥ putraiḥ viyojitāḥ |jananyā mama saumitre tat api etat upasthitam ||2-53-19||
mayā hi cira puṣṭena duhkha samvardhitena ca |viprāyujyata kausalyā phala kāle dhig astu mām ||2-53-20||
mā sma sīmantinī kācij janayet putram īdṛśam |saumitre yo aham ambāyā dadmi śokam anantakam ||2-53-21||
manye prīti viśiṣṭā sā mattaḥ lakṣmaṇa sārikā |yasyāḥ tat śrūyate vākyam śuka pādam arer daśa ||2-53-22||
śocantyāḥ ca alpa bhāgyāyā na kimcit upakurvatā |purtreṇa kim aputrāyā mayā kāryam arim dama ||2-53-23||
alpa bhāgyā hi me mātā kausalyā rahitā mayā |śete parama duhkha ārtā patitā śoka sāgare ||2-53-24||
eko hi aham ayodhyām ca pṛthivīm ca api lakṣmaṇa |tareyam iṣubhiḥ kruddho nanu vīryam akāraṇam ||2-53-25||
adharma bhaya bhītaḥ ca para lokasya ca anagha |tena lakṣmaṇa na adya aham ātmānam abhiṣecaye ||2-53-26||
etat anyac ca karuṇam vilapya vijane bahu |aśru pūrṇa mukho rāmaḥ niśi tūṣṇīm upāviśat ||2-53-27||
vilapya uparatam rāmam gata arciṣam iva analam |samudram iva nirvegam āśvāsayata lakṣmaṇaḥ ||2-53-28||
dhruvam adya purī rāmāyodhyā yudhinām vara |niṣprabhā tvayi niṣkrānte gata candrā iva śarvarī ||2-53-29||
na etat aupayikam rāma yad idam paritapyase |viṣādayasi sītām ca mām caiva puruṣa ṛṣabha ||2-53-30||
na ca sītā tvayā hīnā na ca aham api rāghava |muhūrtam api jīvāvo jalān matsyāv iva uddhṛtau ||2-53-31||
na hi tātam na śatrughnam na sumitrām param tapa |draṣṭum icceyam adya aham svargam vā api tvayā vinā ||2-53-32||
tatastatra sukhāsīne nātidūre nirīkṣya tām |nyagrodhe sukṛtām śayyām bhejāte dharmavatsalau ||2-53-33||
sa lakṣmaṇasya uttama puṣkalam vaco |niśamya ca evam vana vāsam ādarāt |samāḥ samastā vidadhe param tapaḥ |prapadya dharmam sucirāya rāghavaḥ ||2-53-34||
tatastu tasmin vijane vane tadā |mahābalau rāghavavamśavardhanau |na tau bhayam sambhramamabhyupeyatu |ryathaiva simhau girisānugocarau ||2-53-35||
te tu tasmin mahā vṛkṣauṣitvā rajanīm śivām |vimale abhyudite sūrye tasmāt deśāt pratasthire ||2-54-1||
yatra bhāgīrathī gangā yamunām abhivartate |jagmus tam deśam uddiśya vigāhya sumahad vanam ||2-54-2||
te bhūmim āgān vividhān deśāmaḥ ca api mano ramān |adṛṣṭa pūrvān paśyantaḥ tatra tatra yaśasvinaḥ ||2-54-3||
yathā kṣemeṇa gaccan sa paśyamaḥ ca vividhān drumān |nivṛtta mātre divase rāmaḥ saumitrim abravīt ||2-54-4||
prayāgam abhitaḥ paśya saumitre dhūmam unnatam |agner bhagavataḥ ketum manye samnihitaḥ muniḥ ||2-54-5||
nūnam prāptāḥ sma sambhedam gangā yamunayoḥ vayam |tathā hi śrūyate śambdo vāriṇā vāri ghaṭṭitaḥ ||2-54-6||
dārūṇi paribhinnāni vanajaiḥ upajīvibhiḥ |bharadvāja āśrame ca ete dṛśyante vividhā drumāḥ ||2-54-7||
dhanvinau tau sukham gatvā lambamāne divā kare |gangā yamunayoh samdhau prāpatur nilayam muneḥ ||2-54-8||
rāmaḥ tu āśramam āsādya trāsayan mṛga pakṣiṇaḥ |gatvā muhūrtam adhvānam bharadvājam upāgamat ||2-54-9||
tataḥ tu āśramam āsādya muner darśana kānkṣiṇau |sītayā anugatau vīrau dūrāt eva avatasthatuḥ ||2-54-10||
sa praviśya mahātmānamṛṣim śiṣyagaṇairvaṛtam |samśitavratamekāgram tapasā labdhacakṣuṣam ||2-54-11||
huta agni hotram dṛṣṭvā eva mahā bhāgam kṛta anjaliḥ |rāmaḥ saumitriṇā sārdham sītayā ca abhyavādayat ||2-54-12||
nyavedayata ca ātmānam tasmai lakṣmaṇa pūrvajaḥ |putrau daśarathasya āvām bhagavan rāma lakṣmaṇau ||2-54-13||
bhāryā mama iyam vaidehī kalyāṇī janaka ātmajā |mām ca anuyātā vijanam tapo vanam aninditā ||2-54-14||
pitrā pravrājyamānam mām saumitrir anujaḥ priyaḥ |ayam anvagamad bhrātā vanam eva dṛḍha vrataḥ ||2-54-15||
pitrā niyuktā bhagavan praveṣyāmaḥ tapo vanam |dharmam eva ācariṣyāmaḥ tatra mūla phala aśanāḥ ||2-54-16||
tasya tat vacanam śrutvā rāja putrasya dhīmataḥ |upānayata dharma ātmā gām arghyam udakam tataḥ ||2-54-17||
nānāvidhānannarasān vanyamūlaphalāśrayān |tebhyo dadau taptatapā vāsam caivābhyakalpayat ||2-54-18||
mṛga pakṣibhir āsīno munibhiḥ ca samantataḥ |rāmam āgatam abhyarcya svāgatena āha tam muniḥ ||2-54-19||
pratigṛhya ca tām arcām upaviṣṭam sa rāghavam |bharadvājo abravīd vākyam dharma yuktam idam tadā ||2-54-20||
cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvām iha āgatam |śrutam tava mayā ca idam vivāsanam akāraṇam ||2-54-21||
avakāśo viviktaḥ ayam mahā nadyoh samāgame |puṇyaḥ ca ramaṇīyaḥ ca vasatu iha bhagān sukham ||2-54-22||
evam uktaḥ tu vacanam bharadvājena rāghavaḥ |pratyuvāca śubham vākyam rāmaḥ sarva hite rataḥ ||2-54-23||
bhagavann itāasannaḥ paura jānapado janaḥ |sudarśamiha mām prekṣya manye'ha mimamāśramam ||2-54-24||
āgamiṣyati vaidehīm mām ca api prekṣako janaḥ |anena kāraṇena aham iha vāsam na rocaye ||2-54-25||
eka ante paśya bhagavann āśrama sthānam uttamam |ramate yatra vaidehī sukha arhā janaka ātmajā ||2-54-26||
etat śrutvā śubham vākyam bharadvājo mahā muniḥ |rāghavasya tataḥ vākyam artha grāhakam abravīt ||2-54-27||
daśa krośaitaḥ tāta girir yasmin nivatsyasi |maharṣi sevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukha darśanaḥ ||2-54-28||
go lāngūla anucaritaḥ vānara ṛṣka niṣevitaḥ |citra kūṭaiti khyātaḥ gandha mādana samnibhaḥ ||2-54-29||
yāvatā citra kūṭasya naraḥ śṛngāṇi avekṣate |kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ ||2-54-30||
ṛṣayaḥ tatra bahavo vihṛtya śaradām śatam |tapasā divam ārūdhāḥ kapāla śirasā saha ||2-54-31||
praviviktam aham manye tam vāsam bhavataḥ sukham |iha vā vana vāsāya vasa rāma mayā saha ||2-54-32||
sa rāmam sarva kāmaiaḥ tam bharadvājaḥ priya atithim |sabhāryam saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit ||2-54-33||
tasya prayāge rāmasya tam maharṣim upeyuṣaḥ |prapannā rajanī puṇyā citrāḥ kathayataḥ kathāḥ ||2-54-34||
sītātṛtīya kākutsthah pariśrāntaḥ sukhocitaḥ |bharadvājāśrame ramye tām rātri mavastsukham ||2-54-35||
prabhātāyām rajanyām tu bharadvājam upāgamat |uvāca nara śārdūlo munim jvalita tejasam ||2-54-36||
śarvarīm bhavanann adya satya śīla tava āśrame |uṣitāḥ sma iha vasatim anujānātu no bhavān ||2-54-37||
rātryām tu tasyām vyuṣṭāyām bharadvājo abravīd idam |madhu mūla phala upetam citra kūṭam vraja iti ha ||2-54-38||
vāsamaupayikam manye tava rāma mahābala |nānānagagaṇopetaḥ kinnaroragasevitah ||2-54-39||
mayūranādābhiruto gajarājaniṣevitaḥ |gamyatām bhavatā śailaścitrakūṭaḥ sa viśrutaḥ ||2-54-40||
puṇyaśca ramaṇīyaśca bahumūlaphalāyutaḥ |tatra kunjara yūthāni mṛga yūthāni ca abhitaḥ ||2-54-41||
vicaranti vana anteṣu tāni drakṣyasi rāghava |saritprasravaṇaprasthān darīkandharanirgharān ||2-54-42||
carataḥ sītayā sārdham nandiṣyati manastava |prahṛṣṭa koyaṣṭika kokila svanaiḥ |rvināditam tam vasudhā dharam śivam |mṛgaiḥ ca mattaiḥ bahubhiḥ ca kunjaraiḥ |suramyam āsādya samāvasa āśramam ||2-54-43||
uṣitvā rajanīm tatra rājaputrāvarimdamau |maharṣimabhivādyātha jagmatustam girim prati ||2-55-1||
teṣām caiva svastyayanam maharṣiḥ sa cakāra ha |prasthitāmścaiva tān prekṣyapitā putrānivānvagāt ||2-55-2||
tataḥ pracakrame vaktum vacanam sa mahāmuniḥ |bhardvājo mahātejā rāmam satyaparākramam ||2-55-3||
gaṅgāyamunayoḥ sandhimāsādya manujarṣabhau |kāLindīmanugacchetām nadīm paścānmukhāśritām ||2-55-4||
athāsādya tu kāLinndhīm śīghrasrotasamāpagām |tasyāstīrtham pracaritam purāṇam prekṣya rāghavau ||2-55-5||
tatra yūyam plavam kṛtvā taratāmśumatīm nadīm |tato nyagrodhamāsādya mahāntam haritacchadam ||2-55-6||
vivṛddham bahubhirvaṛkṣaih śyāmam siddhopasevitam |tasmai sītāñjalim kṛtvā prayuñjītāśiṣaḥ śivāḥ ||2-55-7||
samāsādya tu tam vṛkṣam vasedvātikrameta vā |krośamātram tato gatvā nīlam drakṣyatha kānanam ||2-55-8||
palāśabadarīmiśram ramyam vamśaiśca yāmunaiḥ |sa panthāścitrakūṭasya gataḥ subahuśo mayā ||2-55-9||
ramye mārdavayuktaśca vanadāvairviparjitaḥ |iti panthānamāvedya maharṣaḥ sa nyavartata ||2-55-10||
abhivādya tathetyuktvā rāmeṇa vinivartitaḥ |upāvṛtte munau tasmin rāmo lakṣmaṇamabravīt ||2-55-11||
kṛtapuṇyāḥ sma saumitre muniryanno'nukampate |iti tau puruṣavyāghrau mantrayitvā manasvinau ||2-55-12||
sītāmevāgrataḥ kṛtvā kāLindīm jagmaturnadīm |athā sādya tu kāLindīm śīghrasrotovahām nadīm ||2-55-13||
tau kāṣṭhasamghātamatho cakratustu mahāplavam ||2-55-14||
śuṣkairvamśaiḥ samāstīrṇamuLīraiśca samāvṛtam |tato vetasaśākhāśca jambūśākhāśca vīryavān ||2-55-15||
cakāra lakṣmaṇaśchitvā sītāyāḥ sukhamāsanam |tatra śriyamivācintyām rāmo dāśarathiḥ priyām ||2-55-16||
īṣtsankahhanābān tānagtārioatat plavam |pārśve ca tatra vaidehyā vasane cūṣṇāni ca ||2-55-17||
plave kaṭhinakājam ca rāmaścakre sahāyudhaiḥ |āropya prathamam sītām samghāṭam pratigṛhya tau ||2-55-18||
tataḥ prateraturya ttau vīrau daśarathātmajau |kāLindīmadhyamāyātā sītā tvenāmavandata ||2-55-19||
svasti devi tarāmi tvām pāryenme patirvatam |yakṣye tvām gonahasreṇa surāghaṭaśatena ca ||2-55-20||
svasti pratyāgate rāme purīmikṣvākupālitām |kāLindīmatha sītā tu yācamānā kṛtāñjaliḥ ||2-55-21||
tīramevābhisamprāptā dakṣiṇam varavarṇinī |tataḥ plavenāmśumatīm śīghragāmūrmimālinīm ||2-55-22||
tīrajairbahubhirvṛkṣaiḥ samteruryamunām nadīm |te tīrṇāḥ plavamutsṛjya prasthāya yamunāvanāt ||2-55-23||
śyāmam nyagrodhamāseduḥ śītalam haritacchadam |nygrodham tamupāgamya vaidehi vākyamabravīt ||2-55-24||
namaste'ntu mahāvṛkṣa pārayenme patirvatam |kausalyām caiva paśyeyam sumitrām ca yaśasvinīm ||2-55-25||
iti sītāñjalim kṛtvā paryagacchadvanaspatim |avalokya tataḥ sītāmāyācantīmaninditām ||2-55-26||
dayitām ca vidheyam ca rāmo lakṣmaṇamabravīt |sītāmādāya gaccha tvamagrato bharatānuja ||2-55-27||
pṛṣṭhato'ham gamiṣyāmi sāyudho dvipadām vara |yadyatphalam prārthayate puṣpam vā janakātmajā ||2-55-28||
tattatpradadyā vaidehyā yatrāsya ramate manaḥ |gaccatostu tayormadhye babhūva janakātmajā ||2-55-29||
mātaṅgayormadyagatā śubhā nāgavadhūriva |ekaikam pādapam gulmam latām vā puṣpaśālinīm ||2-55-30||
adṛṣṭapūrvām paśyantī rāmam papraccha sā'balā |ramaṇīyān bahuvidhān pādapān kusumotkaṭān ||2-55-31||
sītāvacanasamrabda anayāmāsa laksmaṇaḥ |vicitravālukajalām hasasārasanāditām ||2-55-32||
reme janakarājasya tadā prekṣya sutā nadīm |krośamātram tato gatvā bhrātarau rāmalakṣmanau ||2-55-33||
bahūnmedhyān mṛgān hatvā ceraturyamunāvane |vihṛtya te barhiṇapūganādite |śubhe vane vānaravāraṇāyute |samam nadīvapramupetya sammatam |nivāsamājagmu radīnadarśanāḥ ||2-55-34||
atha rātryām vyatītāyām avasuptam anantaram |prabodhayām āsa śanaiḥ lakṣmaṇam raghu nandanaḥ ||2-56-1||
saumitre śṛṇu vanyānām valgu vyāharatām svanam |sampratiṣṭhāmahe kālaḥ prasthānasya param tapa ||2-56-2||
sa suptaḥ samaye bhrātrā lakṣmaṇaḥ pratibodhitaḥ |jahau nidrām ca tandrīm ca prasaktam ca pathi śramam ||2-56-3||
tatautthāya te sarve spṛṣṭvā nadyāḥ śivam jalam |panthānam ṛṣiṇā uddiṣṭam citra kūṭasya tam yayuḥ ||2-56-4||
tataḥ samprasthitaḥ kāle rāmaḥ saumitriṇā saha |sītām kamala patra akṣīm idam vacanam abravīt ||2-56-5||
ādīptān iva vaidehi sarvataḥ puṣpitān nagān |svaiḥ puṣpaiḥ kimśukān paśya mālinaḥ śiśira atyaye ||2-56-6||
paśya bhallātakān phullān naraiḥ anupasevitān |phala patraiḥ avanatān nūnam śakṣyāmi jīvitum ||2-56-7||
paśya droṇa pramāṇāni lambamānāni lakṣmaṇa |madhūni madhu kārībhiḥ sambhṛtāni nage nage ||2-56-8||
eṣa krośati natyūhaḥ tam śikhī pratikūjati |ramaṇīye vana uddeśe puṣpa samstara samkaṭe ||2-56-9||
mātamga yūtha anusṛtam pakṣi samgha anunāditam |citra kūṭam imam paśya pravṛddha śikharam girim ||2-56-10||
samabhūmitale ramye drumairbahubhirāvṛte |puṇye ramsyāmahe tāta citrakūṭasya kānane ||2-56-11||
tataḥ tau pāda cāreṇa gaccantau saha sītayā |ramyam āsedatuḥ śailam citra kūṭam mano ramam ||2-56-12||
tam tu parvatam āsādya nānā pakṣi gaṇa āyutam |bahumūlaphalam ramyam sampannam sarasodakam ||2-56-13||
manojJno'yam tiriḥ saumya nānādrumalatāyatah |bahumūlaphalo ramyaḥ svājīvaḥ pratibhāti me ||2-56-14||
manayaśca mahātmāno vasantya śiloccaye |ayam vāso bhavet tāvad atra saumya ramemahi ||2-56-15||
iti sītā ca rāmaśca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ |abhigamyāśramam sarve vālmīki mabhivādayan ||2-56-16||
tānmaharṣiḥ pramuditaḥ pūjayāmāsa dharmavit |āsyatāmiti covāca svāgatam tu nivedya ca ||2-56-17||
tato'bravīnmahābāhurlakamaṇam lakṣmaṇāgrajaḥ |samnivedya yathānyāya mātmānamṛṣye prabhuḥ ||2-56-18||
lakṣmaṇa ānaya dārūṇi dṛḍhāni ca varāṇi ca |kuruṣva āvasatham saumya vāse me abhiratam manaḥ ||2-56-19||
tasya tat vacanam śrutvā saumitrir vividhān drumān |ājahāra tataḥ cakre parṇa śālām arim dama ||2-56-20||
tām niṣṭhatām baddhakaṭām dṛṣṭvā ramaḥ sudarśanām |śuśrūṣamāṇam eka agram idam vacanam abravīt ||2-56-21||
aiṇeyam māmsam āhṛtya śālām yakṣyāmahe vayam |kartvyam vāstuśamanam saumitre cirajīvabhiḥ ||2-56-22||
mṛgam hatvā''naya kṣipram lakṣmaṇeha śubhekṣaṇakartavyaḥ śāstradṛṣṭo hi vidhirdarmamanusmara ||2-56-23||
bhrāturvacana mājñāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā |cakāra sa yathoktam ca tam rāmaḥ punarabravīt ||2-56-24||
iṇeyam śrapayasvaitacccālām yakṣyamahe vayam |tvarasaumya muhūrto'yam dhruvaśca divaso'pyayam ||2-56-25||
sa lakṣmaṇaḥ kṛṣṇa mṛgam hatvā medhyam patāpavān |atha cikṣepa saumitriḥ samiddhe jāta vedasi ||2-56-26||
tam tu pakvam samājñāya niṣṭaptam cinna śoṇitam |lakṣmaṇaḥ puruṣa vyāghram atha rāghavam abravīt ||2-56-27||
ayam kṛṣṇaḥ samāpta angaḥ śṛtaḥ kṛṣṇa mṛgo yathā |devatā deva samkāśa yajasva kuśalo hi asi ||2-56-28||
rāmaḥ snātvā tu niyataḥ guṇavān japya kovidaḥ |samgraheṇākarotsarvān mantran satrāvasānikān ||2-56-29||
iṣṭvā devagaṇān sarvān viveśāvasatham śuciḥ |babhūva ca manohlādo rāmasyāmitatejasaḥ ||2-56-30||
vaiśvadevabalim kṛtvā raudram vaiṣṇavameva ca |vāstusamśamanīyāni maṅgaLāni pravartayan ||2-56-31||
japam ca nyāyataḥ kṛtvā snātvā nadyām yathāvidhi |pāpa samśamanam rāmaḥ cakāra balim uttamam ||2-56-32||
vedisthalavidhānāni caityānyāyatanāni ca |āśramasyānurūpāṇi sthāpayāmāsa rāghavaḥ ||2-56-33||
vanyairmālyaiḥ phalairmūlaiḥ pakvairmāmsairyathāvidhi |adbharjapaiśca vedoktai rdharbhaiśca sasamitkuśaiḥ ||2-56-34||
tau tarpayitvā bhūtāni rāghavau saha sītayā |tadā viviśatuḥ śālām suśubhām śubhalakṣaṇau ||2-56-35||
tām vṛkṣa parṇac cadanām manojñām |yathā pradeśam sukṛtām nivātām |vāsāya sarve viviśuḥ sametāḥ |sabhām yathā deva gaṇāḥ sudharmām ||2-56-36||
aneka nānā mṛga pakṣi samkule |vicitra puṣpa stabalaiḥ drumaiḥ yute |vana uttame vyāla mṛga anunādite |tathā vijahruḥ susukham jita indriyāḥ ||2-56-37||
suramyam āsādya tu citra kūṭam |nadīm ca tām mālyavatīm sutīrthām |nananda hṛṣṭaḥ mṛga pakṣi juṣṭām |jahau ca duhkham pura vipravāsāt ||2-56-38||
kathayitvā suduhkha ārtaḥ sumantreṇa ciram saha |rāme dakṣiṇa kūlasthe jagāma sva gṛham guhaḥ ||2-57-1||
bharadvājābhigamanam prayāge ca sahāsanam |āgirergamanam teṣām tatrasthairabhilakṣitam ||2-57-2||
anujñātaḥ sumantraḥ atha yojayitvā haya uttamān |ayodhyām eva nagarīm prayayau gāḍha durmanāḥ ||2-57-3||
sa vanāni sugandhīni saritaḥ ca sarāmsi ca |paśyann atiyayau śīghram grāmāṇi nagarāṇi ca ||2-57-4||
tataḥ sāya ahna samaye tṛtīye ahani sārathiḥ |ayodhyām samanuprāpya nirānandām dadarśa ha ||2-57-5||
sa śūnyām iva nihśabdām dṛṣṭvā parama durmanāḥ |sumantraḥ cintayām āsa śoka vega samāhataḥ ||2-57-6||
kaccin na sagajā sāśvā sajanā sajana adhipā |rāma samtāpa duhkhena dagdhā śoka agninā purī ||2-57-7||
iti cintā paraḥ sūtaḥ vājibhiḥ śrīghrapātibhiḥ |nagaradvāramāsādya tvaritaḥ praviveśa ha ||2-57-8||
sumantram abhiyāntam tam śataśo atha sahasraśaḥ |kva rāmaiti pṛccantaḥ sūtam abhyadravan narāḥ ||2-57-9||
teṣām śaśamsa gaṅgāyām aham āpṛccya rāghavam |anujñātaḥ nivṛttaḥ asmi dhārmikeṇa mahātmanā ||2-57-10||
te tīrṇāiti vijñāya bāṣpa pūrṇa mukhā janāḥ |aho dhig iti niśśvasya hā rāma iti ca cukruśuḥ ||2-57-11||
śuśrāva ca vacaḥ teṣām bṛndam bṛndam ca tiṣṭhatām |hatāḥ sma khalu ye na iha paśyāmaiti rāghavam ||2-57-12||
dāna yajña vivāheṣu samājeṣu mahatsu ca |na drakṣyāmaḥ punar jātu dhārmikam rāmam antarā ||2-57-13||
kim samartham janasya asya kim priyam kim sukha āvaham |iti rāmeṇa nagaram pitṛvat paripālitam ||2-57-14||
vāta ayana gatānām ca strīṇām anvantara āpaṇam |rāma śoka abhitaptānām śuśrāva paridevanam ||2-57-15||
sa rāja mārga madhyena sumantraḥ pihita ānanaḥ |yatra rājā daśarathaḥ tat eva upayayau gṛham ||2-57-16||
so avatīrya rathāt śīghram rāja veśma praviśya ca |kakṣyāḥ sapta abhicakrāma mahā jana samākulāḥ ||2-57-17||
harmyairvimānaiḥ prāsādairavekṣyātha samāgatam |hāhākārakṛtā nāryo rāmadarśanakarśitāḥ ||2-57-18||
āyatairvimalairnetrairaśruvegapariplutaiḥ |anyonyamabhivīkṣante'vyaktamārtatarāḥ strīyaḥ ||2-57-19||
tataḥ daśaratha strīṇām prāsādebhyaḥ tataḥ tataḥ |rāma śoka abhitaptānām mandam śuśrāva jalpitam ||2-57-20||
saha rāmeṇa niryātaḥ vinā rāmam iha āgataḥ |sūtaḥ kim nāma kausalyām śocantīm prati vakṣyati ||2-57-21||
yathā ca manye durjīvam evam na sukaram dhruvam |āccidya putre niryāte kausalyā yatra jīvati ||2-57-22||
satya rūpam tu tat vākyam rājñaḥ strīṇām niśāmayan |pradīptam iva śokena viveśa sahasā gṛham ||2-57-23||
sa praviśya aṣṭamīm kakṣyām rājānam dīnam ātulam |putra śoka parimlānam apaśyat pāṇḍure gṛhe ||2-57-24||
abhigamya tam āsīnam nara indram abhivādya ca |sumantraḥ rāma vacanam yathā uktam pratyavedayat ||2-57-25||
sa tūṣṇīm eva tat śrutvā rājā vibhrānta cetanaḥ |mūrcitaḥ nyapatat bhūmau rāma śoka abhipīḍitaḥ ||2-57-26||
tataḥ antaḥ puram āviddham mūrcite pṛthivī patau |uddhṛtya bāhū cukrośa nṛpatau patite kṣitau ||2-57-27||
sumitrayā tu sahitā kausalyā patitam patim |utthāpayām āsa tadā vacanam ca idam abravīt ||2-57-28||
imam tasya mahā bhāga dūtam duṣkara kāriṇaḥ |vana vāsāt anuprāptam kasmān na pratibhāṣase ||2-57-29||
adya imam anayam kṛtvā vyapatrapasi rāghava |uttiṣṭha sukṛtam te astu śoke na syāt sahāyatā ||2-57-30||
deva yasyā bhayāt rāmam na anupṛccasi sārathim |na iha tiṣṭhati kaikeyī viśrabdham pratibhāṣyatām ||2-57-31||
sā tathā uktvā mahā rājam kausalyā śoka lālasā |dharaṇyām nipapāta āśu bāṣpa vipluta bhāṣiṇī ||2-57-32||
evam vilapatīm dṛṣṭvā kausalyām patitām bhuvi |patim ca avekṣya tāḥ sarvāḥ susvaram ruruduḥ striyaḥ ||2-57-33||
tataḥ tam antaḥ pura nādam utthitam |samīkṣya vṛddhāḥ taruṇāḥ ca mānavāḥ |striyaḥ ca sarvā ruruduḥ samantataḥ |puram tadā āsīt punar eva samkulam ||2-57-34||
pratyāśvastaḥ yadā rājā mohāt pratyāgataḥ punaḥ |thājuhāva tam sūtam rāma vṛtta anta kāraṇāt ||2-58-1||
tadā sūto mahārāja kṛtāñjalirupasthitaḥ|rāmameva anuśocantaṃ duḥkhaśokasamanvitam ||2-58-2||
vṛddham parama samtaptam nava graham iva dvipam |viniḥśvasantam dhyāyantam asvastham iva kunjaram ||2-58-3||
rājā tu rajasā sūtam dhvasta aṅgam samupasthitam |aśru pūrṇa mukham dīnam uvāca parama ārtavat ||2-58-4||
kva nu vatsyati dharma ātmā vṛkṣa mūlam upāśritaḥ |so atyanta sukhitaḥ sūta kim aśiṣyati rāghavaḥ ||2-58-5||
duḥkhasyānucito duḥkham sumantra śayanocitaḥ |bhūmi pāla ātmajo bhūmau śete katham anāthavat ||2-58-6||
yam yāntam anuyānti sma padāti ratha kuṇJjarāḥ |sa vatsyati katham rāmaḥ vijanam vanam āśritaḥ ||2-58-7||
vyāLaiḥ mṛgaiḥ ācaritam kṛṣṇa sarpa niṣevitam |katham kumārau vaidehyā sārdham vanam upasthitau ||2-58-8||
sukumāryā tapasvinyā sumantra saha sītayā |rāja putrau katham pādaiḥ avaruhya rathāt gatau ||2-58-9||
siddha arthaḥ khalu sūta tvam yena dṛṣṭau mama ātmajau |vana antam praviśantau tāv aśvināv iva mandaram ||2-58-10||
kim uvāca vaco rāmaḥ kim uvāca ca lakṣmaṇaḥ |sumantra vanam āsādya kim uvāca ca maithilī ||2-58-11||
āsitam śayitam bhuktam sūta rāmasya kīrtaya |jīviṣyāmyahametena yayātiriva sādhuṣu ||2-58-12||
iti sūtaḥ nara indreṇa coditaḥ sajjamānayā |uvāca vācā rājānam sa bāṣpa parirbaddhayā ||2-58-13||
abravīn mām mahā rāja dharmam eva anupālayan |anjalim rāghavaḥ kṛtvā śirasā abhipraṇamya ca ||2-58-14||
sūta madvacanāt tasya tātasya vidita ātmanaḥ |śirasā vandanīyasya vandyau pādau mahātmanaḥ ||2-58-15||
sarvam antaḥ puram vācyam sūta madvacanāttvayā |ārogyam aviśeṣeṇa yathā arham ca abhivādanam ||2-58-16||
mātā ca mama kausalyā kuśalam ca abhivādanam |apramādam ca vaktavyā brūyāścaimidam vacaḥ ||2-58-17||
dharmanityā yathākālamagnyagāraparā bhava |devi devasya pādau ca devavat paripālaya ||2-58-18||
abhimānam ca mānam ca tyaktvā vartasva mātṛṣu |anu rājāna māryām ca kaikeyīmamba kāraya ||2-58-19||
kumāre bharate vṛttirvartitavyāca rājavat |arthajyeṣṭhā hi rājāno rājadharmamanusmara ||2-58-20||
bharataḥ kuśalam vācyo vācyo mad vacanena ca |sarvāsva eva yathā nyāyam vṛttim vartasva mātṛṣu ||2-58-21||
vaktavyaḥ ca mahā bāhur ikṣvāku kula nandanaḥ |pitaram yauvarājyastho rājyastham anupālaya ||2-58-22||
atikrāntavayā rājā māsmainam vyavarorudhaḥ |kumārarājye jīva tvam tasyaivājñpravartanām ||2-58-23||
abravīccāpi mām bhūyo bhṛśamaśrūṇi vartayan |māteva mama mātā te draṣṭavyā putragardhinī ||2-58-24||
iti evam mām mahārāja bṛvann eva mahā yaśāḥ |rāmaḥ rājīva tāmra akṣo bhṛśam aśrūṇi avartayat ||2-58-25||
lakṣmaṇaḥ tu susamkruddho nihśvasan vākyam abravīt |kena ayam aparādhena rāja putraḥ vivāsitaḥ ||2-58-26||
rājñā tu khalu kaikeyyā laghu tvāśritya śāsanam |kṛtam kāryamakāryam vā vayam yenābhipīḍitāḥ ||2-58-27||
yadi pravrājitaḥ rāmaḥ lobha kāraṇa kāritam |vara dāna nimittam vā sarvathā duṣkṛtam kṛtam ||2-58-28||
idam tāvadyathākāmamīśvarasya kṛte kṛtam |rāmasya tu parityāge na hetum upalakṣaye ||2-58-29||
asamīkṣya samārabdham viruddham buddhi lāghavāt |janayiṣyati samkrośam rāghavasya vivāsanam ||2-58-30||
aham tāvan mahā rāje pitṛtvam na upalakṣaye |bhrātā bhartā ca bandhuḥ ca pitā ca mama rāghavaḥ ||2-58-31||
sarva loka priyam tyaktvā sarva loka hite ratam |sarva loko anurajyeta katham tvā anena karmaṇā ||2-58-32||
sarvaprajābhirāmam hi rāmam pravrājya dhārmikam |sarvalokam virudhyemam katham rājā bhaviṣyasi ||2-58-33||
jānakī tu mahā rāja niḥśvasantī tapasvinī |bhūta upahata cittā iva viṣṭhitā vṛṣmṛtā sthitā ||2-58-34||
adṛṣṭa pūrva vyasanā rāja putrī yaśasvinī |tena duhkhena rudatī na eva mām kimcit abravīt ||2-58-35||
udvīkṣamāṇā bhartāram mukhena pariśuṣyatā |mumoca sahasā bāṣpam mām prayāntam udīkṣya sā ||2-58-36||
tathaiva rāmaḥ aśru mukhaḥ kṛta anjaliḥ |sthitaḥ abhaval lakṣmaṇa bāhu pālitaḥ sthitaḥ |tathaiva sītā rudatī tapasvinī |nirīkṣate rāja ratham tathaiva mām ||2-58-37||
mama tu aśvā nivṛttasya na prāvartanta vartmani |uṣṇam aśru vimuncantaḥ rāme samprasthite vanam ||2-59-1||
ubhābhyām rāja putrābhyām atha kṛtvā aham jñalim |prasthitaḥ ratham āsthāya tat duhkham api dhārayan ||2-59-2||
guhā iva sārdham tatra eva sthitaḥ asmi divasān bahūn |āśayā yadi mām rāmaḥ punaḥ śabdāpayed iti ||2-59-3||
viṣaye te mahā rāja māma vyasana karśitāḥ |api vṛkṣāḥ parimlānaḥ sapuṣpa ankura korakāḥ ||2-59-4||
upataptodakā nadyaḥ palvalāni sarāmsi ca |pariṣkupalāśāni vanānyupavanāni ca ||2-59-5||
na ca sarpanti sattvāni vyālā na prasaranti ca |rāma śoka abhibhūtam tan niṣkūjam abhavad vanam ||2-59-6||
līna puṣkara patrāḥ ca nara indra kaluṣa udakāḥ |samtapta padmāḥ padminyo līna mīna vihamgamāḥ ||2-59-7||
jalajāni ca puṣpāṇi mālyāni sthalajāni ca |na adya bhānti alpa gandhīni phalāni ca yathā puram ||2-59-8||
atrodyānāni śūnyāni pralīnavihagāni ca |na cābhirāmānārāmān paśyāmi manujarṣabha ||2-59-9||
praviśantam ayodhyām mām na kaścit abhinandati |narā rāmam apaśyantaḥ nihśvasanti muhur muhuḥ ||2-59-10||
deva rājaratham dṛṣṭvā vinā rāmamihāgatam |duḥkhādaśrumukhaḥ sarvo rājamārgagato janaḥ ||2-59-11||
harmyaiḥ vimānaiḥ prāsādaiḥ avekṣya ratham āgatam |hāhā kāra kṛtā nāryo rāma adarśana karśitāḥ ||2-59-12||
āyataiḥ vimalaiḥ netraiḥ aśru vega pariplutaiḥ |anyonyam abhivīkṣante vyaktam ārtatarāḥ striyaḥ ||2-59-13||
na amitrāṇām na mitrāṇām udāsīna janasya ca |aham ārtatayā kamcit viśeṣam na upalakṣaye ||2-59-14||
aprahṛṣṭa manuṣyā ca dīna nāga turamgamā |ārta svara parimlānā vinihśvasita nihsvanā ||2-59-15||
nirānandā mahā rāja rāma pravrājana ātulā |kausalyā putra hīnā ivāyodhyā pratibhāti mā mā ||2-59-16||
sūtasya vacanam śrutvā vācā parama dīnayā |bāṣpa upahatayā rājā tam sūtam idam abravīt ||2-59-17||
kaikeyyā viniyuktena pāpa abhijana bhāvayā |mayā na mantra kuśalaiḥ vṛddhaiḥ saha samarthitam ||2-59-18||
na suhṛdbhir na ca amātyaiḥ mantrayitvā na naigamaiḥ |mayā ayam arthaḥ sammohāt strī hetoh sahasā kṛtaḥ ||2-59-19||
bhavitavyatayā nūnam idam vā vyasanam mahat |kulasya asya vināśāya prāptam sūta yadṛccayā ||2-59-20||
sūta yady asti te kimcin mayā api sukṛtam kṛtam |tvam prāpaya āśu mām rāmam prāṇāḥ samtvarayanti mām ||2-59-21||
yad yad yā api mama eva ājñā nivartayatu rāghavam |na śakṣyāmi vinā rāma muhūrtam api jīvitum ||2-59-22||
athavā api mahā bāhur gataḥ dūram bhaviṣyati |mām eva ratham āropya śīghram rāmāya darśaya ||2-59-23||
vṛtta damṣṭraḥ mahā iṣvāsaḥ kva asau lakṣmaṇa pūrvajaḥ |yadi jīvāmi sādhv enam paśyeyam saha sītayā ||2-59-24||
lohita akṣam mahā bāhum āmukta maṇi kuṇḍalam |rāmam yadi na paśyāmi gamiṣyāmi yama kṣayam ||2-59-25||
ataḥ nu kim duhkhataram yo aham ikṣvāku nandanam |imām avasthām āpanno na iha paśyāmi rāghavam ||2-59-26||
hā rāma rāma anuja hā hā vaidehi tapasvinī |na mām jānīta duhkhena mriyamāṇam anāthavat ||2-59-27||
sa tena rājā duḥkhena bhṛśamarpitacetanaḥ |avagāḍhaḥ suduṣpāram śokasāgamabravīt ||2-59-28||
rāmaśokamahābhogaḥ sītāvirahapāragaḥ |śvasitormimahāvarto bāṣpaphenajalāvilaḥ ||2-59-29||
bāhuvikṣepamīnaugho vikranditamahāsvanaḥ |prakīrṇakeśaśaivālaḥ kaikeyībaḍabāmukhaḥ ||2-59-30||
mamāśruvegaprabhavaḥ kubjāvākyamahāgrahaḥ |varavelo nṛśamsāyā rāmapravrājanāyataḥ ||2-59-31||
yasmin bata nimagno'ham kausalye rāghavam vinā |dustaraḥ jīvatā devi mayā ayam śoka sāgaraḥ ||2-59-32||
aśobhanam yo aham iha adya rāghavam |didṛkṣamāṇo na labhe salakṣmaṇamiti iva rājā vilapan mahā yahāśaḥpapāta tūrṇam śayane sa mūrcitaḥ ||2-59-33||
iti vilapati pārthive pranaṣṭe |karuṇataram dviguṇam ca rāma hetoḥ |vacanam anuniśamya tasya devī |bhayam agamat punar eva rāma mātā ||2-59-34||
tataḥ bhūta upasṛṣṭā iva vepamānā punaḥ punaḥ |dharaṇyām gata sattvā iva kausalyā sūtam abravīt ||2-60-1||
naya mām yatra kākutsthaḥ sītā yatra ca lakṣmaṇaḥ |tān vinā kṣaṇam api atra jīvitum na utsahe hi aham ||2-60-2||
nivartaya ratham śīghram daṇḍakān naya mām api |atha tān na anugaccāmi gamiṣyāmi yama kṣayam ||2-60-3||
bāṣpa vegaupahatayā sa vācā sajjamānayā |idam āśvāsayan devīm sūtaḥ prānjalir abravīt ||2-60-4||
tyaja śokam ca moham ca sambhramam duhkhajam tathā |vyavadhūya ca samtāpam vane vatsyati rāghavaḥ ||2-60-5||
lakṣmaṇaḥ ca api rāmasya pādau paricaran vane |ārādhayati dharmajñaḥ para lokam jita indriyaḥ ||2-60-6||
vijane api vane sītā vāsam prāpya gṛheṣv iva |visrambham labhate abhītā rāme samnyasta mānasā ||2-60-7||
na asyā dainyam kṛtam kimcit susūkṣmam api lakṣaye |ucitā iva pravāsānām vaidehī pratibhāti mā ||2-60-8||
nagara upavanam gatvā yathā sma ramate purā |tathaiva ramate sītā nirjaneṣu vaneṣv api ||2-60-9||
bālā iva ramate sītā bāla candra nibha ānanā |rāmā rāme hi adīna ātmā vijane api vane satī ||2-60-10||
tat gatam hṛdayam hi asyāḥ tat adhīnam ca jīvitam |ayodhyā api bhavet tasyā rāma hīnā tathā vanam ||2-60-11||
pari pṛccati vaidehī grāmāmaḥ ca nagarāṇi ca |gatim dṛṣṭvā nadīnām ca pādapān vividhān api ||2-60-12||
rāmam hi lakṣmanam vāpi pṛṣṭvā jānāti jānatī |ayodhyākrośamātre tu vihāramiva samśritā ||2-60-13||
idameva smarāmyasyāḥ sahasaivopajalpitam |kaikeyīsamśritam vākyam nedānīm pratibhāti mām ||2-60-14||
dhvamsayitvā tu tadvākyam pramādātparyupasthitam |hladanam vacanam sūto devyā madhuramabravīt ||2-60-15||
adhvanā vāta vegena sambhrameṇa ātapena ca |na hi gaccati vaidehyāḥ candra amśu sadṛśī prabhā ||2-60-16||
sadṛśam śata patrasya pūrṇa candra upama prabham |vadanam tat vadānyāyā vaidehyā na vikampate ||2-60-17||
alakta rasa rakta abhāv alakta rasa varjitau |adya api caraṇau tasyāḥ padma kośa sama prabhau ||2-60-18||
nūpura udghuṣṭa helā iva khelam gaccati bhāminī |idānīm api vaidehī tat rāgā nyasta bhūṣaṇā ||2-60-19||
gajam vā vīkṣya simham vā vyāghram vā vanam āśritā |na āhārayati samtrāsam bāhū rāmasya samśritā ||2-60-20||
na śocyāḥ te na ca ātmā te śocyo na api jana adhipaḥ |idam hi caritam loke pratiṣṭhāsyati śāśvatam ||2-60-21||
vidhūya śokam parihṛṣṭa mānasā |maharṣi yāte pathi suvyavasthitāḥ |vane ratā vanya phala aśanāḥ pituḥ |śubhām pratijñām paripālayanti te ||2-60-22||
tathā api sūtena suyukta vādinā |nivāryamāṇā suta śoka karśitā |na caiva devī virarāma kūjitāt |priya iti putra iti ca rāghava iti ca ||2-60-23||
vanam gate dharma pare rāme ramayatām vare |kausalyā rudatī svārtā bhartāram idam abravīt ||2-61-1||
yadyapi triṣu lokeṣu prathitam te mayad yaśaḥ |sānukrośo vadānyaḥ ca priya vādī ca rāghavaḥ ||2-61-2||
katham nara vara śreṣṭha putrau tau saha sītayā |duhkhitau sukha samvṛddhau vane duhkham sahiṣyataḥ ||2-61-3||
sā nūnam taruṇī śyāmā sukumārī sukha ucitā |katham uṣṇam ca śītam ca maithilī prasahiṣyate ||2-61-4||
bhuktvā aśanam viśāla akṣī sūpa damśa anvitam śubham |vanyam naivāram āhāram katham sītā upabhokṣyate ||2-61-5||
gīta vāditra nirghoṣam śrutvā śubham aninditā |katham kravya ada simhānām śabdam śroṣyati aśobhanam ||2-61-6||
mahā indra dhvaja samkāśaḥ kva nu śete mahā bhujaḥ |bhujam parigha samkāśam upadhāya mahā balaḥ ||2-61-7||
padma varṇam sukeśa antam padma nihśvāsam uttamam |kadā drakṣyāmi rāmasya vadanam puṣkara īkṣaṇam ||2-61-8||
vajra sāramayam nūnam hṛdayam me na samśayaḥ |apaśyantyā na tam yad vai phalati idam sahasradhā ||2-61-9||
yattvayā karuṇam karma vyapohya mama bāndhavāḥ |nirastā paridhāvanti sukhārhaḥ kṛpaṇā vane ||2-61-10||
yadi pañcadaśe varṣe rāghavaḥ punareṣyati |jahyādrājyam ca kośam ca bharato nopalskhyate ||2-61-11||
bhojayanti kila śrāddhe kecitsvaneva bāndhavān |tataḥ paścātsamīkṣante kṛtakāryā dvijarṣabhān ||2-61-12||
tatra ye guṇavantaśca vidvāmsaśca dvijātayaḥ |na paścātte'bhimanyante sudhāmapi suropamāḥ ||2-61-13||
brāhmaṇeṣvapi tṛpteṣu paścādbhoktum dvijarṣabhāḥ |nābhyupaitumalam prājñāḥ śṛṅgaccedamivarṣbhāḥ ||2-61-14||
evam kanīyasā bhrātrā bhuktam rājyam viśām pate |bhrātā jyeṣṭhā variṣṭhāḥ ca kim artham na avamamsyate ||2-61-15||
na pareṇa āhṛtam bhakṣyam vyāghraḥ khāditum iccati |evam eva nara vyāghraḥ para līḍham na mamsyate ||2-61-16||
havir ājyam puroḍāśāḥ kuśā yūpāḥ ca khādirāḥ |na etāni yāta yāmāni kurvanti punar adhvare ||2-61-17||
tathā hi āttam idam rājyam hṛta sārām surām iva |na abhimantum alam rāmaḥ naṣṭa somam iva adhvaram ||2-61-18||
na evam vidham asatkāram rāghavo marṣayiṣyati |balavān iva śārdūlo bāladher abhimarśanam ||2-61-19||
naitasya sahitā lokā bhayam kuryurmahāmṛdhe |adharmam tviha dharmātmā lokam dharmeṇa yojayet ||2-61-20||
nanvasau kāñcanairbāṇairmahāvīryo mahābhujaḥ |yugānta iva bhūtāni sāgarānapi nirdahet ||2-61-21||
sa tādṛśaḥ simha balo vṛṣabha akṣo nara ṛṣabhaḥ |svayam eva hataḥ pitrā jalajena ātmajo yathā ||2-61-22||
dvijāti caritaḥ dharmaḥ śāstra dṛṣṭaḥ sanātanaḥ |yadi te dharma nirate tvayā putre vivāsite ||2-61-23||
gatir evāk patir nāryā dvitīyā gatir ātmajaḥ |tṛtīyā jñātayo rājamaḥ caturthī na iha vidyate ||2-61-24||
tatra tvam caiva me na asti rāmaḥ ca vanam āśritaḥ |na vanam gantum iccāmi sarvathā hi hatā tvayā ||2-61-25||
hatam tvayā rājyam idam sarāṣṭram |hataḥ tathā ātmā saha mantribhiḥ ca |hatā saputrā asmi hatāḥ ca paurāḥ |sutaḥ ca bhāryā ca tava prahṛṣṭau ||2-61-26||
imām giram dāruṇa śabda samśritām |niśamya rājā api mumoha duhkhitaḥ |tataḥ sa śokam praviveśa pārthivaḥ |svaduṣkṛtam ca api punaḥ tadā asmarat ||2-61-27||
evam tu kruddhayā rājā rāma mātrā saśokayā |śrāvitaḥ paruṣam vākyam cintayām āsa duhkhitaḥ ||2-62-1||
cintayitvā sa ca nṛpo mumoha vyākulendriyaḥ |atha dīrgheṇa kālena samjñāmāpa paratapaḥ ||2-62-2||
sa samjñāamupalabyaiva dīrghamuṣṇam ca niḥsasan |kausalyām pārśvato dṛṣṭvā tataścintāmupāgamat ||2-62-3||
tasya cintayamānasya pratyabhāt karma duṣkṛtam |yad anena kṛtam pūrvam ajñānāt śabda vedhinā ||2-62-4||
amanāḥ tena śokena rāma śokena ca prabhuḥ |dvābhyāmapi mahārājaḥ śokābyāmabhitapyato ||2-62-5||
dahyamānaḥ tu śokābhyām kausalyām āha bhū patiḥ |vepamāno'ñjalim kṛtvā prasādartamavāṅmukhaḥ ||2-62-6||
prasādaye tvām kausalye racitaḥ ayam mayā anjaliḥ |vatsalā ca ānṛśamsā ca tvam hi nityam pareṣv api ||2-62-7||
bhartā tu khalu nārīṇām guṇavān nirguṇo api vā |dharmam vimṛśamānānām pratyakṣam devi daivatam ||2-62-8||
sā tvam dharma parā nityam dṛṣṭa loka para avara |na arhase vipriyam vaktum duhkhitā api suduhkhitam ||2-62-9||
tat vākyam karuṇam rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam |kausalyā vyasṛjad bāṣpam praṇālī iva nava udakam ||2-62-10||
sa mūdrhni baddhvā rudatī rājñaḥ padmam iva anjalim |sambhramāt abravīt trastā tvaramāṇa akṣaram vacaḥ ||2-62-11||
prasīda śirasā yāce bhūmau nitatitā asmi te |yācitā asmi hatā deva hantavyā aham na hi tvayā ||2-62-12||
na eṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyena dhīmatā |ubhayoḥ lokayoḥ vīra patyā yā samprasādyate ||2-62-13||
jānāmi dharmam dharmajña tvām jāne satyavādinam |putra śoka ārtayā tat tu mayā kim api bhāṣitam ||2-62-14||
śoko nāśayate dhairyam śoko nāśayate śrutam |śoko nāśayate sarvam na asti śoka samaḥ ripuḥ ||2-62-15||
śakyam āpatitaḥ soḍhum praharaḥ ripu hastataḥ |soḍhum āpatitaḥ śokaḥ susūkṣmaḥ api na śakyate ||2-62-16||
darmajñāḥ śrutimanto'pi cinnadharmārthasamśayāḥ |yatayo vīra muhyanti śokasammūḍhacetasaḥ ||2-62-17||
vana vāsāya rāmasya panca rātraḥ adya gaṇyate |yaḥ śoka hata harṣāyāḥ panca varṣa upamaḥ mama ||2-62-18||
tam hi cintayamānāyāḥ śoko ayam hṛdi vardhate |adīnām iva vegena samudra salilam mahat ||2-62-19||
evam hi kathayantyāḥ tu kausalyāyāḥ śubham vacaḥ |manda raśmir abhūt suryo rajanī ca abhyavartata ||2-62-20||
tatha prahlāditaḥ vākyaiḥ devyā kausalyayā nṛpaḥ |śokena ca samākrāntaḥ nidrāyā vaśam eyivān ||2-62-21||
pratibuddho muhur tena śoka upahata cetanaḥ |atha rājā daśarathaḥ sa cintām abhyapadyata ||2-63-1||
rāma lakṣmaṇayoḥ caiva vivāsāt vāsava upamam |āviveśa upasargaḥ tam tamaḥ sūryam iva āsuram ||2-63-2||
sabhārye nirgate rāme kausalyām kosaleśvaraḥ |vivakṣurasitāpāṅgām smṛvā duṣkṛtamātmanaḥ ||2-63-3||
sa rājā rajanīm ṣaṣṭhīm rāme pravrajite vanam |ardha rātre daśarathaḥ samsmaran duṣkṛtam kṛtam ||2-63-4||
sa rājā putraśokārtaḥ smaran duṣkṛtamātmanaḥ |kausalyām putra śoka ārtām idam vacanam abravīt ||2-63-5||
yad ācarati kalyāṇi śubham vā yadi vā aśubham |tat eva labhate bhadre kartā karmajam ātmanaḥ ||2-63-6||
guru lāghavam arthānām ārambhe karmaṇām phalam |doṣam vā yo na jānāti sa bālaiti ha ucyate ||2-63-7||
kaścit āmra vaṇam cittvā palāśāmaḥ ca niṣincati |puṣpam dṛṣṭvā phale gṛdhnuḥ sa śocati phala āgame ||2-63-8||
avijñāya phalam yo hi karma tvevānudhāvati |sa śocetphalaveLāyām yathā kimśukasecakaḥ ||2-63-9||
so aham āmra vaṇam cittvā palāśāmaḥ ca nyaṣecayam |rāmam phala āgame tyaktvā paścāt śocāmi durmatiḥ ||2-63-10||
labdha śabdena kausalye kumāreṇa dhanuṣmatā |kumāraḥ śabda vedhī iti mayā pāpam idam kṛtam ||2-63-11||
tat idam me anusamprāptam devi duhkham svayam kṛtam |sammohāt iha bālena yathā syāt bhakṣitam viṣam ||2-63-12||
yathānyaḥ puruṣaḥ kaścitpalāśairmoohito bhavet |evam mama api avijñātam śabda vedhyamayam phalam ||2-63-13||
devy anūḍhā tvam abhavo yuva rājo bhavāmy aham |tataḥ prāvṛḍ anuprāptā mada kāma vivardhinī ||2-63-14||
upāsyahi rasān bhaumāms taptvā ca jagad amśubhiḥ |pareta ācaritām bhīmām ravir āviśate diśam ||2-63-15||
uṣṇam antar dadhe sadyaḥ snigdhā dadṛśire ghanāḥ |tataḥ jahṛṣire sarve bheka sāranga barhiṇaḥ ||2-63-16||
klinnapakṣottarāḥ snātāḥ kṛccrādiva vatatriṇaḥ |vṛṣṭivātāvadhūtāgrān pādapānabhipedire ||2-63-17||
patitena ambhasā cannaḥ patamānena ca asakṛt |ābabhau matta sārangaḥ toya rāśir iva acalaḥ ||2-63-18||
pāṇḍurāruṇavarṇāni srootāmsi vimalānyapi |susruvurgiridhātubhyaḥ sabhasmāni bhujaṅgavat ||2-63-19||
ākulāruṇatoyāni srootāmsi vimalānyapi |unmārgajalavāhīni babhūvurjaladāgame ||2-63-20||
tasminn atisukhe kāle dhanuṣmān iṣumān rathī |vyāyāma kṛta samkalpaḥ sarayūm anvagām nadīm ||2-63-21||
nipāne mahiṣam rātrau gajam vā abhyāgatam nadīm |anyam vā śvā padam kamcij jighāmsur ajita indriyaḥ ||2-63-22||
tasmimstatrāhamekānte rātrau vivṛtakārmukaḥ |tatrāham samvṛtam vanyam hatavāmstīramāgatam ||2-63-23||
anyam cāpi mṛgam himsram śabdam śrutvābhu pāgatam |atha andha kāre tu aśrauṣam jale kumbhasya paryataḥ ||2-63-24||
acakṣur viṣaye ghoṣam vāraṇasya iva nardataḥ |tataḥ aham śaram uddhṛtya dīptam āśī viṣa upamam ||2-63-25||
śabdam prati gajaprepsurabhilakṣya tvapātayam |amuncam niśitam bāṇam aham āśī viṣa upamam ||2-63-26||
tatra vāg uṣasi vyaktā prādur āsīd vana okasaḥ |hā hā iti patataḥ toye bāṇābhihatamarmaṇaḥ ||2-63-27||
tasminnipatite bāṇe vāgabhūttatra mānuṣī |katham asmad vidhe śastram nipatet tu tapasvini ||2-63-28||
praviviktām nadīm rātrāv udāhāraḥ aham āgataḥ |iṣuṇā abhihataḥ kena kasya vā kim kṛtam mayā ||2-63-29||
ṛṣer hi nyasta daṇḍasya vane vanyena jīvataḥ |katham nu śastreṇa vadho mad vidhasya vidhīyate ||2-63-30||
jaṭā bhāra dharasya eva valkala ajina vāsasaḥ |ko vadhena mama arthī syāt kim vā asya apakṛtam mayā ||2-63-31||
evam niṣphalam ārabdham kevala anartha samhitam |na kaścit sādhu manyeta yathaiva guru talpagam ||2-63-32||
naham tathā anuśocāmi jīvita kṣayam ātmanaḥ |mātaram pitaram ca ubhāv anuśocāmi mad vidhe ||2-63-33||
tat etān mithunam vṛddham cira kālabhṛtam mayā |mayi pancatvam āpanne kām vṛttim vartayiṣyati ||2-63-34||
vṛddhau ca mātā pitarāv aham ca eka iṣuṇā hataḥ |kena sma nihatāḥ sarve subālena akṛta ātmanā ||2-63-35||
tam giram karuṇām śrutvā mama dharma anukānkṣiṇaḥ |karābhyām saśaram cāpam vyathitasya apatat bhuvi ||2-63-36||
tasyāham karuṇam śrutvā niśi lālapato bahu |sambhrānataḥ śokavegena bhṛśamāsa vicetanaḥ ||2-63-37||
tam deśam aham āgamya dīna sattvaḥ sudurmanāḥ |apaśyam iṣuṇā tīre sarayvāḥ tāpasam hatam ||2-63-38||
avakīrṇajaṭābhāram praviddhakalaśodakam |pāsuśoṇitadigdhāṅgam śayānam śalyapīḍitam ||2-63-39||
sa mām udvīkṣya netrābhyām trastam asvastha cetasam |iti uvāca vacaḥ krūram didhakṣann iva tejasā ||2-63-40||
kim tava apakṛtam rājan vane nivasatā mayā |jihīrṣiur ambho gurv artham yad aham tāḍitaḥ tvayā ||2-63-41||
ekena khalu bāṇena marmaṇi abhihate mayi |dvāv andhau nihatau vṛddhau mātā janayitā ca me ||2-63-42||
tau nūnam durbalāv andhau mat pratīkṣau pipāsitau |ciram āśā kṛtām tṛṣṇām kaṣṭām samdhārayiṣyataḥ ||2-63-43||
na nūnam tapaso vā asti phala yogaḥ śrutasya vā |pitā yan mām na jānāti śayānam patitam bhuvi ||2-63-44||
jānann api ca kim kuryāt aśaktir aparikramaḥ |cidyamānam iva aśaktaḥ trātum anyo nago nagam ||2-63-45||
pitus tvam eva me gatvā śīghram ācakṣva rāghava |na tvām anudahet kruddho vanam vahnir iva edhitaḥ ||2-63-46||
iyam eka padī rājan yataḥ me pitur āśramaḥ |tam prasādaya gatvā tvam na tvām sa kupitaḥ śapet ||2-63-47||
viśalyam kuru mām rājan marma me niśitaḥ śaraḥ |ruṇaddhi mṛdu sa utsedham tīram ambu rayo yathā ||2-63-48||
saśalyaḥ kliśyate prāṇairviśalyo vinaśiṣyati |iti māmaviśaccintā tasya śalyāpakarṣaṇe ||2-63-49||
duḥkhitasya ca dīnasya mama śokāturasya ca |lakṣyāmāsa hṛdaye cintām munisuta stadā ||2-63-50||
tāmyamānaḥ sa mām duḥkhāduvāca paramārtavat |sīdamāno vivṛttāṅgo veṣṭamāno gataḥ kṣayam ||2-63-51||
samstabhya dhairyeṇa sthiracitto bhavāmyaham |brahmahatyākṛtam pāpam hṛdayādapanīyatām ||2-63-52||
na dvijātir aham rājan mā bhūt te manaso vyathā |śūdrāyām asmi vaiśyena jātaḥ jana pada adhipa ||2-63-53||
iti iva vadataḥ kṛccrāt bāṇa abhihata marmaṇaḥ |vighūrṇato viceṣṭasya vepamācasya bhūtale ||2-63-54||
tasya tu ānamyamānasya tam bāṇam aham uddharam |tasya tvānamyamānasya tam bāṇāmahamuddharam ||2-63-55||
jala ārdra gātram tu vilapya kṛccān |marma vraṇam samtatam uccasantam |tataḥ sarayvām tam aham śayānam |samīkṣya bhadre subhṛśam viṣaṇṇaḥ ||2-63-56||
vadhamapratirūpam tu maharṣestasya rāghavaḥ |vilapanne va dharmātmā kausalyām puna rabravīt ||2-64-1||
tat ajñānān mahat pāpam kṛtvā samkulita indriyaḥ |ekaḥ tu acintayam buddhyā katham nu sukṛtam bhavet ||2-64-2||
tataḥ tam ghaṭam ādaya pūrṇam parama vāriṇā |āśramam tam aham prāpya yathā ākhyāta patham gataḥ ||2-64-3||
tatra aham durbalāv andhau vṛddhāv apariṇāyakau |apaśyam tasya pitarau lūna pakṣāv iva dvijau ||2-64-4||
tan nimittābhir āsīnau kathābhir aparikramau |tām āśām mat kṛte hīnāv udāsīnāv anāthavat ||2-64-5||
śokopahatacittaśca bhayasamtrastacetanaḥ |taccāśramapadam gatvā bhūyaḥ śokamaham gataḥ ||2-64-6||
pada śabdam tu me śrutvā munir vākyam abhāṣata |kim cirāyasi me putra pānīyam kṣipram ānaya ||2-64-7||
yan nimittam idam tāta salile krīḍitam tvayā |utkaṇṭhitā te mātā iyam praviśa kṣipram āśramam ||2-64-8||
yad vyalīkam kṛtam putra mātrā te yadi vā mayā |na tan manasi kartavyam tvayā tāta tapasvinā ||2-64-9||
tvam gatis tu agatīnām ca cakṣus tvam hīna cakṣuṣām |samāsaktāḥ tvayi prāṇāḥ kimcin nau na abhibhāṣase ||2-64-10||
munim avyaktayā vācā tam aham sajjamānayā |hīna vyanjanayā prekṣya bhītaḥ bhītaiva abruvam ||2-64-11||
manasaḥ karma ceṣṭābhir abhisamstabhya vāg balam |ācacakṣe tu aham tasmai putra vyasanajam bhayam ||2-64-12||
kṣatriyo aham daśaratho na aham putraḥ mahātmanaḥ |sajjana avamatam duhkham idam prāptam sva karmajam ||2-64-13||
bhagavamaḥ ca apahastaḥ aham sarayū tīram āgataḥ |jighāmsuḥ śvā padam kimcin nipāne vā āgatam gajam ||2-64-14||
tataḥ śrutaḥ mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ |dvipo ayam iti matvā hi bāṇena abhihataḥ mayā ||2-64-15||
gatvā nadyāḥ tataḥ tīram apaśyam iṣuṇā hṛdi |vinirbhinnam gata prāṇam śayānam bhuvi tāpasam ||2-64-16||
bhagavan śabdam ālakṣya mayā gaja jighāmsunā |visṛṣṭaḥ ambhasi nārācaḥ tena te nihataḥ sutaḥ ||2-64-17||
tatastasyaiva vacanādupetya paritapyataḥ |sa mayā sahasā baṇa uddhṛto marmatastadā ||2-64-18||
sa ca uddhṛtena bāṇena tatra eva svargam āsthitaḥ |bhagavantāv ubhau śocann andhāv iti vilapya ca ||2-64-19||
ajñānāt bhavataḥ putraḥ sahasā abhihataḥ mayā |śeṣam evam gate yat syāt tat prasīdatu me muniḥ ||2-64-20||
sa tat śrutvā vacaḥ krūram nihśvasan śoka karśitaḥ |nāśakattīvramāyāsamakartum bhagavānṛṣiḥ ||2-64-21||
sabāṣpapūrṇavadano niḥśvasan śokakarśitaḥ |mām uvāca mahā tejāḥ kṛta anjalim upasthitam ||2-64-22||
yady etat aśubham karma na sma me kathayeḥ svayam |phalen mūrdhā sma te rājan sadyaḥ śata sahasradhā ||2-64-23||
kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ |jñāna pūrvam kṛtaḥ sthānāc cyāvayed api vajriṇam ||2-64-24||
saptadhā tu phalenmūrdhā munau tapasi tiṣṭhati |jñānādvisṛjataḥ śastram tādṛśe brahmacāriṇi ||2-64-25||
ajñānādd hi kṛtam yasmāt idam tena eva jīvasi |api hi adya kulam nasyāt rāghavāṇām kutaḥ bhavān ||2-64-26||
naya nau nṛpa tam deśam iti mām ca abhyabhāṣata |adya tam draṣṭum iccāvaḥ putram paścima darśanam ||2-64-27||
rudhireṇa avasita angam prakīrṇa ajina vāsasam |śayānam bhuvi nihsamjñam dharma rāja vaśam gatam ||2-64-28||
atha aham ekaḥ tam deśam nītvā tau bhṛśa duhkhitau |asparśayam aham putram tam munim saha bhāryayā ||2-64-29||
tau putram ātmanaḥ spṛṣṭvā tam āsādya tapasvinau |nipetatuḥ śarīre asya pitā ca asya idam abravīt ||2-64-30||
na nv aham te priyaḥ putra mātaram paśya dhārmika |kim nu na ālingase putra sukumāra vaco vada ||2-64-31||
na tvaham te priyaḥ putra mātaram pasya dhārmika |kim nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada ||2-64-32||
kasya vā apara rātre aham śroṣyāmi hṛdayam gamam |adhīyānasya madhuram śāstram vā anyad viśeṣataḥ ||2-64-33||
ko mām samdhyām upāsya eva snātvā huta huta aśanaḥ |ślāghayiṣyati upāsīnaḥ putra śoka bhaya arditam ||2-64-34||
kanda mūla phalam hṛtvā ko mām priyam iva atithim |bhojayiṣyati akarmaṇyam apragraham anāyakam ||2-64-35||
imām andhām ca vṛddhām ca mātaram te tapasvinīm |katham putra bhariṣyāmi kṛpaṇām putra gardhinīm ||2-64-36||
tiṣṭha mā mā gamaḥ putra yamasya sadanam prati |śvo mayā saha gantā asi jananyā ca samedhitaḥ ||2-64-37||
ubhāv api ca śoka ārtāv anāthau kṛpaṇau vane |kṣipram eva gamiṣyāvaḥ tvayā hīnau yama kṣayam ||2-64-38||
tataḥ vaivasvatam dṛṣṭvā tam pravakṣyāmi bhāratīm |kṣamatām dharma rājo me bibhṛyāt pitarāv ayam ||2-64-39||
dātumarhati dharmātmā lokapālo mahāyaśāḥ |īdṛṣasya mamākṣayyā mekāmabhayadakṣiṇām ||2-64-40||
apāpo asi yathā putra nihataḥ pāpa karmaṇā |tena satyena gacca āśu ye lokāḥ śastra yodhinām ||2-64-41||
yānti śūrā gatim yām ca samgrāmeṣv anivartinaḥ |hatāḥ tu abhimukhāḥ putra gatim tām paramām vraja ||2-64-42||
yām gatim sagaraḥ śaibyo dilīpo janamejayaḥ |nahuṣo dhundhumāraḥ ca prāptāḥ tām gacca putraka ||2-64-43||
yā gatiḥ sarva sādhūnām svādhyāyāt patasaḥ ca yā |bhūmidasya āhita agneḥ caeka patnī vratasya ca ||2-64-44||
go sahasra pradātṛṛṇām yā yā gurubhṛtām api |deha nyāsa kṛtām yā ca tām gatim gacca putraka ||2-64-45||
na hi tu asmin kule jātaḥ gaccati akuśalām gatim |sa tu yāsyati yena tvam nihato mama bāndhavaḥ ||2-64-46||
evam sa kṛpaṇam tatra paryadevayata asakṛt |tataḥ asmai kartum udakam pravṛttaḥ saha bhāryayā ||2-64-47||
sa tu divyena rūpeṇa muni putraḥ sva karmabhiḥ |svargamādhyāruhat khṣipram śakreṇa saha kharmavit ||2-64-48||
ābabhāṣe ca vṛddhau tau saha śakreṇa tāpasaḥ |āśvāsya ca muhūrtam tu pitarau vākyam abravīt ||2-64-49||
sthānam asmi mahat prāptaḥ bhavatoh paricāraṇāt |bhavantāv api ca kṣipram mama mūlam upaiṣyataḥ ||2-64-50||
evam uktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā |āruroha divam kṣipram muni putraḥ jita indriyaḥ ||2-64-51||
sa kṛtvā tu udakam tūrṇam tāpasaḥ saha bhāryayā |mām uvāca mahā tejāḥ kṛta anjalim upasthitam ||2-64-52||
adya eva jahi mām rājan maraṇe na asti me vyathā |yat śareṇa eka putram mām tvam akārṣīr aputrakam ||2-64-53||
tvayā tu yad avijñānān nihataḥ me sutaḥ śuciḥ |tena tvām abhiśapsyāmi suduhkham atidāruṇam ||2-64-54||
putra vyasanajam duhkham yad etan mama sāmpratam |evam tvam putra śokena rājan kālam kariṣyasi ||2-64-55||
ajñānāttu hato yasmāt kṣatriyeṇa tvayā muniḥ |tasmāttvām nāviśatyāśu brahmahatyā narādhipa ||2-64-56||
tvāmapyetādṛśo bhāvaḥ kṣiprameva gamiṣyati |jīvitāntakaro ghoro dātāramiva dakṣiṇā ||2-64-57||
evam śāpam mayi nyasya vilapya karuṇam bahu |citāmāropya deham tanmithunam svargamabhyayāt ||2-64-58||
tadetaccintayānena smaṛtam pāpam mayā svayam |tadā bālyātkṛtam devi śabdavedhyanukarṣiṇā ||2-64-59||
tasyāyam karmaṇo devi vipākaḥ samupasthitaḥ |apathyaiḥ saha sambhukte vyādhirannarase yathā ||2-64-60||
tasmān mām āgatam bhadre tasya udārasya tat vacaḥ |yad aham putra śokena samtyakṣyāmy adya jīvitam ||2-64-61||
cakṣurbhyām tvām na paśyāmi kausalye sādhu māmsphṛśa |ityuktvā sa rudamstrasto bhāryāmāha ca bhūmipaḥ ||2-64-62||
etanme sadṛśam devi yanmayā rāghave kṛtam |sadṛśam tattu tasyaiva yadanena kṛtam mayi ||2-64-63||
durvṛttamapi kaḥ putram tyajedbhuvi vicakṣaṇaḥ |kaśca pravrājyamāno vā nāsūyetpitaram sutaḥ ||2-64-64||
yadi mām samspṛśed rāmaḥ sakṛdadya labheta vā |yamakṣayamanuprāptā drakṣyanti na hi mānavāḥ ||2-64-65||
cakṣuṣā tvām na paśyāmi smṛtir mama vilupyate |dūtā vaivasvatasya ete kausalye tvarayanti mām ||2-64-66||
ataḥ tu kim duhkhataram yad aham jīvita kṣaye |na hi paśyāmi dharmajñam rāmam satya parākyamam ||2-64-67||
tasyādarśanajaḥ śokaḥ sutasyāpratikarmaṇaḥ |uccoṣayati me prāṇānvāri stokamivātavaḥ ||2-64-68||
na te manuṣyā devāḥ te ye cāru śubha kuṇḍalam |mukham drakṣyanti rāmasya varṣe panca daśe punaḥ ||2-64-69||
padma patra īkṣaṇam subhru sudamṣṭram cāru nāsikam |dhanyā drakṣyanti rāmasya tārā adhipa nibham mukham ||2-64-70||
sadṛśam śāradasya indoh phullasya kamalasya ca |sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tan mukham ||2-64-71||
nivṛtta vana vāsam tam ayodhyām punar āgatam |drakṣyanti sukhino rāmam śukram mārga gatam yathā ||2-64-72||
kausalye citta mohena hṛdayam sīdatīva me |vedaye na ca samuktān śabdasparśarasānaham ||2-64-73||
cittanāśādvipadyante sarvāṇyevendriyāṇi me |kṣiṇasnehasya dīpasya samsaktā raśmayo yathā ||2-64-74||
ayam ātma bhavaḥ śoko mām anātham acetanam |samsādayati vegena yathā kūlam nadī rayaḥ ||2-64-75||
hā rāghava mahā bāho hā mama āyāsa nāśana |hā pitṛpriya me nātha hādya kvāsi gataḥ suta ||2-64-76||
hā kausalye naśiṣyāmi hā sumitre tapasvini |hā nṛśamse mamāmitre kaikeyi kulapāmsani ||2-64-77||
iti rāmasya mātuśca sumitrāyāśca sannidhau |rājā daśarathaḥ śocan jīvita antam upāgamat ||2-64-78||
yathā tu dīnam kathayan nara adhipaḥ |priyasya putrasya vivāsana āturaḥ |gate ardha rātre bhṛśa duhkha pīḍitaḥ |tadā jahau prāṇam udāra darśanaḥ ||2-64-79||
atha rātryām vyatītāyām prātar eva apare ahani |vandinaḥ paryupātiṣṭhams tat pārthiva niveśanam ||2-65-1||
sūtāḥ paramasamskārāḥ maṅgaLāścoottamaśrutāḥ |gāyakāḥ stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak||2-65-2||
rājānam stutām teṣāmudāttābhihitāśiṣām |prāsādābhogavistīrṇaḥ stutiśabdo hyavartata ||2-65-3||
tatastu stuvatām teṣām sūtānām pāṇivādakāḥ |avadānānyudāhṛtya pāṇivādā navādayan ||2-65-4||
tena śabdena vihagāḥ pratibuddhā visasvanuḥ |śākhāsthāḥ pañjarasthāśca ye rājakulagocarāḥ ||2-65-5||
vyāhṛtāḥ puṇyśabdāśca vīṇānām cāpi nissvanāḥ |āśīrgeyam ca gāthānām pūrayāmāsa veśma tata ||2-65-6||
tataḥ śuci samācārāḥ paryupasthāna kovidaḥ |strī varṣa vara bhūyiṣṭhāupatasthur yathā puram ||2-65-7||
hari candana sampṛktam udakam kāncanaiḥ ghaṭaiḥ |āninyuḥ snāna śikṣā ājñā yathā kālam yathā vidhi ||2-65-8||
mangala ālambhanīyāni prāśanīyān upaskarān |upaninyus tathā api anyāḥ kumārī bahulāḥ striyaḥ ||2-65-9||
sarvalakṣaṇasampannam sarvam vidhivadarcitam |sarvam suguṇalaksmīvattadbhabhūvābhihārikam ||2-65-10||
tataḥ sūryodayam yāvatsarvam parisamutsukam |tasthāvanupasamprāptam kim svidityupaś ||2-65-11||
atha yāḥ kosala indrasya śayanam pratyanantarāḥ |tāḥ striyaḥ tu samāgamya bhartāram pratyabodhayan ||2-65-12||
tathāpyucitavṛttāstā vinayena nayena ca |na hyasya śayanam spṛṣṭvā kim cidapyupalebhire ||2-65-13||
tāḥ strīyaḥ svapnaśīlajñāsceṣṭāsamcalanādiṣu |tā vepathu parītāḥ ca rājñaḥ prāṇeṣu śankitāḥ ||2-65-14||
pratisrotaḥ tṛṇa agrāṇām sadṛśam samcakampire |atha samvepamanānām strīṇām dṛṣṭvā ca pārthivam ||2-65-15||
yat tat āśankitam pāpam tasya jajñe viniścayaḥ |kausalyā ca sumitrā ca putraśokaparājite ||2-65-16||
prasupte na prabudhyete yathā kālasamanvite |niṣprabhā ca vivarṇā ca sannā śokena sannatā ||2-65-17||
na vyarājata kausalyā tāreva timirāvṛtā |kausalyānantaram rājñaḥ sumitrā tadantanaram ||2-65-18||
na sma vibhrājate devī śokāśrululitānanā |te ca dṛṣṭvā tathā supte śubhe devyau ca tam nṛpam ||2-65-19||
suptame vodgataprāṇamantaḥ puramanyata |tataḥ pracukruśur dīnāḥ sasvaram tā vara anganāḥ ||2-65-20||
kareṇavaiva araṇye sthāna pracyuta yūthapāḥ |tāsām ākranda śabdena sahasā udgata cetane ||2-65-21||
kausalyā ca sumitrāca tyakta nidre babhūvatuḥ |kausalyā ca sumitrā ca dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca pārthivam ||2-65-22||
hā nātha iti parikruśya petatur dharaṇī tale |sā kosala indra duhitā veṣṭamānā mahī tale ||2-65-23||
na babhrāja rajo dhvastā tārā iva gagana cyutā |nṛpe śāntaguṇe jāte kausalyām patitām bhuvi ||2-65-24||
āpaśyamstāḥ striyaḥ sarvā hatām nāgavadhūmiva |tataḥ sarvā narendrasya kaikeyīpramukhāḥ striyaḥ ||2-65-25||
rudantyaḥ śokasantaptā nipeturgatacetanāḥ |tābhiḥ sa balavānnādaḥ krośantībhiranudrutaḥ ||2-65-26||
yena sphītīkṛto bhūyastadgṛham samanādayat |tat samuttrasta sambhrāntam paryutsuka jana ākulam ||2-65-27||
sarvataḥ tumula ākrandam paritāpa ārta bāndhavam |sadyo nipatita ānandam dīna viklava darśanam ||2-65-28||
babhūva nara devasya sadma diṣṭa antam īyuṣaḥ |atītam ājñāya tu pārthiva ṛṣabham |yaśasvinam samparivārya patnayaḥ |bhṛśam rudantyaḥ karuṇam suduhkhitāḥ |pragṛhya bāhū vyalapann anāthavat ||2-65-29||
tam agnim iva samśāntam ambu hīnam iva arṇavam |hataprabham iva ādityam svargatham prekṣya bhūmipam ||2-66-1||
kausalyā bāṣpa pūrṇa akṣī vividham śoka karśitā |upagṛhya śiraḥ rājñaḥ kaikeyīm pratyabhāṣata ||2-66-2||
sakāmā bhava kaikeyi bhunkṣva rājyam akaṇṭakam |tyaktvā rājānam eka agrā nṛśamse duṣṭa cāriṇi ||2-66-3||
vihāya mām gataḥ rāmaḥ bhartā ca svar gataḥ mama |vipathe sārtha hīnā iva na aham jīvitum utsahe ||2-66-4||
bhartāram tam parityajya kā strī daivatam ātmanaḥ |iccej jīvitum anyatra kaikeyyāḥ tyakta dharmaṇaḥ ||2-66-5||
na lubdho budhyate doṣān kim pākam iva bhakṣayan |kubjā nimittam kaikeyyā rāghavāṇān kulam hatam ||2-66-6||
aniyoge niyuktena rājñā rāmam vivāsitam |sabhāryam janakaḥ śrutvā patitapsyati aham yathā ||2-66-7||
sa māmanāthām vidhavām nādya jānāti dhārmikaḥ |rāmaḥ kamala patra akṣo jīva nāśam itaḥ gataḥ ||2-66-8||
videha rājasya sutā tahā sītā tapasvinī |duhkhasya anucitā duhkham vane paryudvijiṣyati ||2-66-9||
nadatām bhīma ghoṣāṇām niśāsu mṛga pakṣiṇām |niśamya nūnam samstrastā rāghavam samśrayiṣyati ||2-66-10||
vṛddhaḥ caiva alpa putraḥ ca vaidehīm anicintayan |so api śoka samāviṣṭaḥ nanu tyakṣyati jīvitam ||2-66-11||
sāhamadyaiva diṣṭāntam gamiṣyāmi pativratā |idam śarīramāliṅgya pravekṣyāmi hutāśanam ||2-66-12||
tām tataḥ sampariṣvajya vilapantīm tapasvinīm |vyapaninyuḥ suduhkha ārtām kausalyām vyāvahārikāḥ ||2-66-13||
taila droṇyām atha amātyāḥ samveśya jagatī patim |rājñaḥ sarvāṇi atha ādiṣṭāḥ cakruḥ karmāṇi anantaram ||2-66-14||
na tu samkalanam rājño vinā putreṇa mantriṇaḥ |sarvajñāḥ kartum īṣus te tataḥ rakṣanti bhūmipam ||2-66-15||
taila droṇyām tu sacivaiḥ śāyitam tam nara adhipam |hā mṛtaḥ ayam iti jñātvā striyaḥ tāḥ paryadevayan ||2-66-16||
bāhūn udyamya kṛpaṇā netra prasravaṇaiḥ mukhaiḥ |rudantyaḥ śoka samtaptāḥ kṛpaṇam paryadevayan ||2-66-17||
hā mahārāja rāmeṇa satatam priyavādinā |vihīnāḥ satyasandhena kimartham vijahāsi naḥ ||2-66-18||
kaikeyyā duṣṭabhāvāyā rāghaveṇa viyojitāḥ |katham patighnyā vatsyāmaḥ samīpe vidhavā vayam ||2-66-19||
sa hi nāthaḥ sadāsmākam tava ca prabhurātmavān |vanam rāmo gataḥ śrīmān vihāya nṛpatiśriyam ||2-66-20||
tvayā tena ca vīreṇa vinā vyasanamohitāḥ |katham vayam nivatsyāmaḥ kaikeyyā ca vidūṣitāḥ ||2-66-21||
yayā tu rājā rāmaśca lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |sītayā saha samtyktāḥ sā kamanyam na hāsyati ||2-66-22||
tā bāṣpeṇa ca samvītāḥ śokena vipulena ca |vyaveṣṭanta nirānandā rāghavasya varastrīyaḥ ||2-66-23||
niśā nakṣatra hīnā iva strī iva bhartṛ vivarjitā |purī na arājata ayodhyā hīnā rājñā mahātmanā ||2-66-24||
bāṣpa paryākula janā hāhā bhūta kula anganā |śūnya catvara veśma antā na babhrāja yathā puram ||2-66-25||
gata prabhā dyaur iva bhāskaram vinā |vyapeta nakṣatra gaṇā iva śarvarī |nivṛttacāraḥ sahasā gato raviḥ |pravṛttacārā rājanī hyupasthitā ||2-66-26||
ṛte tu putrāddahanam mahīpate |rnarocayante suhṛdaḥ samāgatāḥ |itīva tasmin śayane nyaveśaya |nvicintya rājānamacintya darśanam ||2-66-27||
gataprabhā dyauriva bhāskaram vinā |vyapetanakṣatragaṇeva śarvarī |purī babhāse rahitā maha ātmanā |na ca asra kaṇṭha ākula mārga catvarā ||2-66-28||
narāḥ ca nāryaḥ ca sametya samghaśo |vigarhamāṇā bharatasya mātaram |tadā nagaryām nara deva samkṣaye |babhūvur ārtā na ca śarma lebhire ||2-66-29||
ākranditanirānandā sāsrakamṭhajanāvilā |āyodhyāyāmatitatā sā vyatīyāya śarvarī ||2-67-1||
vyatītāyām tu śarvaryām ādityasya udaye tataḥ |sametya rāja kartāraḥ sabhām īyur dvijātayaḥ ||2-67-2||
mārkaṇḍeyo atha maudgalyo vāmadevaḥ ca kāśyapaḥ |kātyayano gautamaḥ ca jābāliḥ ca mahā yaśāḥ ||2-67-3||
ete dvijāḥ saha amātyaiḥ pṛthag vācam udīrayan |vasiṣṭham eva abhimukhāḥ śreṣṭhaḥ rāja purohitam ||2-67-4||
atītā śarvarī duhkham yā no varṣa śata upamā |asmin pancatvam āpanne putra śokena pārthive ||2-67-5||
svar gataḥ ca mahā rājo rāmaḥ ca araṇyam āśritaḥ |lakṣmaṇaḥ ca api tejasvī rāmeṇa eva gataḥ saha ||2-67-6||
ubhau bharata śatrughnau kkekayeṣu param tapau |pure rāja gṛhe ramye mātāmaha niveśane ||2-67-7||
ikṣvākūṇām iha adya eva kaścit rājā vidhīyatām |arājakam hi no rāṣṭram na vināśam avāpnuyāt ||2-67-8||
na arājale jana pade vidyun mālī mahā svanaḥ |abhivarṣati parjanyo mahīm divyena vāriṇā ||2-67-9||
na arājake jana pade bīja muṣṭiḥ prakīryate |na arākake pituḥ putraḥ bhāryā vā vartate vaśe ||2-67-10||
arājake dhanam na asti na asti bhāryā api arājake |idam atyāhitam ca anyat kutaḥ satyam arājake ||2-67-11||
na arājake jana pade kārayanti sabhām narāḥ |udyānāni ca ramyāṇi hṛṣṭāḥ puṇya gṛhāṇi ca ||2-67-12||
na arājake jana pade yajña śīlā dvijātayaḥ |satrāṇi anvāsate dāntā brāhmaṇāḥ samśita vratāḥ ||2-67-13||
na arājake janapade mahāyajñeṣu yajvanaḥ |brāhmaṇā vasusampannā visṛjantyāptadakṣiṇāḥ ||2-67-14||
na arājake jana pade prabhūta naṭa nartakāḥ |utsavāḥ ca samājāḥ ca vardhante rāṣṭra vardhanāḥ ||2-67-15||
na arajake jana pade siddha arthā vyavahāriṇaḥ |kathābhir anurajyante kathā śīlāḥ kathā priyaiḥ ||2-67-16||
na arājake janapade udyānāni samāgatāḥ |sāyāhne krīḍitum yānti kumāryo hemabhūṣitāḥ ||2-67-17||
na arājake jana pade vāhanaiḥ śīghra gāmibhiḥ |narā niryānti araṇyāni nārībhiḥ saha kāminaḥ ||2-67-18||
na arākaje jana pade dhanavantaḥ surakṣitāḥ |śerate vivṛta dvārāḥ kṛṣi go rakṣa jīvinaḥ ||2-67-19||
na arājake janapade baddaghaṇṭā viṣāṇīnaḥ |āṭanti rājamārgeṣu kuñjarāḥ ṣaṣṭihāyanāḥ ||2-67-20||
na arājake janapade śarān samtatamasyatām |śrūyate talanirghoṣa iṣvastrāṇāmupāsane ||2-67-21||
na arājake jana pade vaṇijo dūra gāminaḥ |gaccanti kṣemam adhvānam bahu puṇya samācitāḥ ||2-67-22||
na arājake jana pade carati eka caraḥ vaśī |bhāvayann ātmanā ātmānam yatra sāyam gṛho muniḥ ||2-67-23||
na arājake jana pade yoga kṣemam pravartate |na ca api arājake senā śatrūn viṣahate yudhi ||2-67-24||
na arājake janapade hṛṣṭaiḥ paramavājibhiḥ |narāḥ samyānti sahasā rathaiśca parimaṇḍitāḥ ||2-67-25||
na arājake janapade narāḥ śāstraviśāradāḥ |sampadanto'vatiṣṭhante vaneṣūpavaneṣu ca ||2-67-26||
na arājake janapade mālyamodakadakṣiṇāḥ |devatābhyarcanārthaya kalpyante niyatairjanaiḥ ||2-67-27||
na arājake janapade candanāgururūṣitāḥ |rājaputrā virājante vasanta iva śākhinaḥ ||2-67-28||
yathā hi anudakā nadyo yathā vā api atṛṇam vanam |agopālā yathā gāvaḥ tathā rāṣṭram arājakam ||2-67-29||
dhvajo rathasya prajñānam dhūmo jñānam vibhāvasoḥ |teṣām yo no dhvajo rāja sa devatvamito gataḥ ||2-67-30||
na arājake jana pade svakam bhavati kasyacit |matsyāiva narā nityam bhakṣayanti parasparam ||2-67-31||
yehi sambhinna maryādā nāstikāḥ cinna samśayāḥ |te api bhāvāya kalpante rāja daṇḍa nipīḍitāḥ ||2-67-32||
yathā dṛṣṭiḥ śarīrasya nityamevapravartate |tathā narendro rāṣṭrasya prabhavaḥ satyadharmayoḥ ||2-67-33||
rājā satyam ca dharmaśca rājā kulavatām kulam |rājā mātā pitā caiva rājā hitakaro nṛṇām ||2-67-34||
yamo vaiśravaṇaḥ śakro varuṇaśca mahābalaḥ |viśeṣyante narendreṇa vṛttena mahātā tataḥ ||2-67-35||
aho tamaiva idam syān na prajñāyeta kimcana |rājā cen na bhaven loke vibhajan sādhv asādhunī ||2-67-36||
jīvati api mahā rāje tava eva vacanam vayam |na atikramāmahe sarve velām prāpya iva sāgaraḥ ||2-67-37||
sa naḥ samīkṣya dvija varya vṛttam |nṛpam vinā rājyam araṇya bhūtam |kumāram ikṣvāku sutam vadānyam |tvam eva rājānam iha abhiṣincaya ||2-67-38||
teṣām tat vacanam śrutvā vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha |mitra amātya gaṇān sarvān brāhmaṇāms tān idam vacaḥ ||2-68-1||
yad asau mātula kule pure rāja gṛhe sukhī |bharataḥ vasati bhrātrā śatrughnena samanvitaḥ ||2-68-2||
tat śīghram javanā dūtā gaccantu tvaritaiḥ hayaiḥ |ānetum bhrātarau vīrau kim samīkṣāmahe vayam ||2-68-3||
gaccantu iti tataḥ sarve vasiṣṭham vākyam abruvan |teṣām tat vacanam śrutvā vasiṣṭho vākyam abravīt ||2-68-4||
ehi siddha artha vijaya jayanta aśoka nandana |śrūyatām itikartavyam sarvān eva bravīmi vaḥ ||2-68-5||
puram rāja gṛham gatvā śīghram śīghra javaiḥ hayaiḥ |tyakta śokaiḥ idam vācyaḥ śāsanāt bharataḥ mama ||2-68-6||
purohitaḥ tvām kuśalam prāha sarve ca mantriṇaḥ |tvaramāṇaḥ ca niryāhi kṛtyam ātyayikam tvayā ||2-68-7||
mā ca asmai proṣitam rāmam mā ca asmai pitaram mṛtam |bhavantaḥ śamsiṣur gatvā rāghavāṇām imam kṣayam ||2-68-8||
kauśeyāni ca vastrāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca |kṣipram ādāya rājñaḥ ca bharatasya ca gaccata ||2-68-9||
dattapathyaśanā dūtājagmuḥ svam svam niveśanam |kekayāmste gamiṣyanto hayānāruhya sammatān ||2-68-10||
tataḥ prāsthānikam kṛtvā kāryaśeṣamanantaram |vasiṣṭhenābhyanujñātā dūtāḥ samtvaritā yayuḥ ||2-68-11||
nyantenāparatālasya pralambasyottaram prati |niṣevamāṇāste jagmurnadīm madhyena mālinīm ||2-68-12||
te hastināpure gaṅgām tīrtvā pratyaṅmukhā yayuḥ |pāñaladeśamāsādya madhyena kurujāṅgalam ||2-68-13||
sarāmsi ca supūrṇāni nadīśca vimalodakāḥ |nirīkṣamāṇāste jagmurdūtāḥ kāryavaśāddrutam ||2-68-14||
te prasannodakām divyām nānāvihagasevitām |upātijagmurvegena śaradaṇḍām janākulām ||2-68-15||
nikūlavṛkṣamāsādya divyam satyopayācanam |abhigamyābhivādyam tam kuliṅgām prāviśan purīm ||2-68-16||
abhikālam tataḥ prāpyate bodhibhavanāccyutām |pitṛpaitāmahīm puṇyām terurikṣumatīm nadīm ||2-68-17||
aveksyāñjalipānāmśca brāhmaṇān vedapāragān |yayurmadhyena bāhlīkān sudāmānam ca parvatam ||2-68-18||
viṣṇoḥ padam prekṣamāṇā vipāśām cāpi śālmālīm |nadīrvāpīstaṭākāni palvalāni sarāmsi ca ||2-68-19||
pasyanto vividhāmścāpi simahavyāgramṛgadvipān |yayuḥ pathātimahatā śāsanam bharturīpsavaḥ ||2-68-20||
te śrānta vāhanā dūtā vikṛṣṭena satā pathā |giri vrajam pura varam śīghram āsedur anjasā ||2-68-21||
bhartuḥ priya artham kula rakṣaṇa artham |bhartuḥ ca vamśasya parigraha artham |aheḍamānāḥ tvarayā sma dūtā |rātryām tu te tat puram eva yātāḥ ||2-68-22||
yām eva rātrim te dūtāḥ praviśanti sma tām purīm |bharatena api tām rātrim svapno dṛṣṭaḥ ayam apriyaḥ ||2-69-1||
vyuṣṭām eva tu tām rātrim dṛṣṭvā tam svapnam apriyam |putraḥ rāja adhirājasya subhṛśam paryatapyata ||2-69-2||
tapyamānam samājñāya vayasyāḥ priya vādinaḥ |āyāsam hi vineṣyantaḥ sabhāyām cakrire kathāḥ ||2-69-3||
vādayanti tathā śāntim lāsayanti api ca apare |nāṭakāni apare prāhur hāsyāni vividhāni ca ||2-69-4||
sa taiḥ mahātmā bharataḥ sakhibhiḥ priya vādibhiḥ |goṣṭhī hāsyāni kurvadbhir na prāhṛṣyata rāghavaḥ ||2-69-5||
tam abravīt priya sakho bharatam sakhibhir vṛtam |suhṛdbhiḥ paryupāsīnaḥ kim sakhe na anumodase ||2-69-6||
evam bruvāṇam suhṛdam bharataḥ pratyuvāca ha |śṛṇu tvam yan nimittamme dainyam etat upāgatam ||2-69-7||
svapne pitaram adrākṣam malinam mukta mūrdhajam |patantam adri śikharāt kaluṣe gomaye hrade ||2-69-8||
plavamānaḥ ca me dṛṣṭaḥ sa tasmin gomaya hrade |pibann anjalinā tailam hasann iva muhur muhuḥ ||2-69-9||
tataḥ tilodanam bhuktvā punaḥ punar adhaḥ śirāḥ |tailena abhyakta sarva angaḥ tailam eva avagāhata ||2-69-10||
svapne api sāgaram śuṣkam candram ca patitam bhuvi |sahasā ca api samśantam jvalitam jāta vedasam ||2-69-11||
aupavāhyasya nāgasya viṣāṇam śakalīkṛtam |sahasā cāpi samśāntam jvalitam jātavedasam ||2-69-12||
avadīrṇām ca pṛthivīm śuṣkāmaḥ ca vividhān drumān |aham paśyāmi vidhvastān sadhūmāmaḥ caiva pārvatān ||2-69-13||
pīṭhe kārṣṇāyase ca enam niṣaṇṇam kṛṣṇa vāsasam |prahasanti sma rājānam pramadāḥ kṛṣṇa pingalāḥ ||2-69-14||
tvaramāṇaḥ ca dharma ātmā rakta mālya anulepanaḥ |rathena khara yuktena prayātaḥ dakṣiṇā mukhaḥ ||2-69-15||
prahasantīva rājānam pramadā raktavāsinī |prakarṣantī mayā dṛṣṭā rākṣasī vikṛtāsanā ||2-69-16||
evam etan mayā dṛṣṭam imām rātrim bhaya āvahām |aham rāmaḥ atha vā rājā lakṣmaṇo vā mariṣyati ||2-69-17||
naraḥ yānena yaḥ svapne khara yuktena yāti hi |acirāt tasya dhūma agram citāyām sampradṛśyate ||2-69-18||
etan nimittam dīno aham tan na vaḥ pratipūjaye |śuṣyati iva ca me kaṇṭho na svastham iva me manaḥ ||2-69-19||
na paśyāmi bhayasthānam bhayam caivopadhāraye |bhraṣṭaśca svarayogo me cāyā copahatā mama ||2-69-20||
jugupsann iva ca ātmānam na ca paśyāmi kāraṇam |imām hi duhsvapna gatim niśāmya tām |aneka rūpām avitarkitām purā |bhayam mahat tadd hṛdayān na yāti me |vicintya rājānam acintya darśanam ||2-69-21||
bharate bruvati svapnam dūtāḥ te klānta vāhanāḥ |praviśya asahya parikham ramyam rāja gṛham puram ||2-70-1||
samāgamya tu rājñā ca rāja putreṇa ca arcitāḥ |rājñaḥ pādau gṛhītvā tu tam ūcur bharatam vacaḥ ||2-70-2||
purohitaḥ tvā kuśalam prāha sarve ca mantriṇaḥ |tvaramāṇaḥ ca niryāhi kṛtyam ātyayikam tvayā ||2-70-3||
imāni ca mahārhāṇi vastrāṇYābharaṇāni ca |pratigṛhya viśālākṣa mātulasya ca dāpaya ||2-70-4||
atra vimśati koṭyaḥ tu nṛpater mātulasya te |daśa koṭyaḥ tu sampūrṇāḥ tathaiva ca nṛpa ātmaja ||2-70-5||
pratigṛhya ca tat sarvam svanuraktaḥ suhṛj jane |dūtān uvāca bharataḥ kāmaiḥ sampratipūjya tān ||2-70-6||
kaccit sukuśalī rājā pitā daśaratho mama |kaccic ca arāgatā rāme lakṣmaṇe vā mahātmani ||2-70-7||
āryā ca dharma niratā dharmajñā dharma darśinī |arogā ca api kausalyā mātā rāmasya dhīmataḥ ||2-70-8||
kaccit sumitrā dharmajñā jananī lakṣmaṇasya yā |śatrughnasya ca vīrasya sārogā ca api madhyamā ||2-70-9||
ātma kāmā sadā caṇḍī krodhanā prājña māninī |arogā ca api kaikeyī mātā me kim uvāca ha ||2-70-10||
evam uktāḥ tu te dūtā bharatena mahātmanā |ūcuḥ sampraśritam vākyam idam tam bharatam tadā ||2-70-11||
kuśalāḥ te nara vyāghra yeṣām kuśalam iccasi |śrīśca tvām vṛṇute padmā yujyatām cāpi te rakaḥ ||2-70-12||
bharataḥ ca api tān dūtān evam uktaḥ abhyabhāṣata |āpṛcce aham mahā rājam dūtāḥ samtvarayanti mām ||2-70-13||
evam uktvā tu tān dūtān bharataḥ pārthiva ātmajaḥ |dūtaiḥ samcoditaḥ vākyam mātāmaham uvāca ha ||2-70-14||
rājan pitur gamiṣyāmi sakāśam dūta coditaḥ |punar api aham eṣyāmi yadā me tvam smariṣyasi ||2-70-15||
bharatena evam uktaḥ tu nṛpo mātāmahaḥ tadā |tam uvāca śubham vākyam śirasy āghrāya rāghavam ||2-70-16||
gacca tāta anujāne tvām kaikeyī suprajāḥ tvayā |mātaram kuśalam brūyāḥ pitaram ca param tapa ||2-70-17||
purohitam ca kuśalam ye ca anye dvija sattamāḥ |tau ca tāta mahā iṣvāsau bhrātaru rāma lakṣmaṇau ||2-70-18||
tasmai hasti uttamāmaḥ citrān kambalān ajināni ca |abhisatkṛtya kaikeyo bharatāya dhanam dadau ||2-70-19||
rukma niṣka sahasre dve ṣoḍaśa aśva śatāni ca |satkṛtya kaikeyī putram kekayo dhanam ādiśat ||2-70-20||
tathā amātyān abhipretān viśvāsyāmaḥ ca guṇa anvitān |dadāv aśva patiḥ śīghram bharatāya anuyāyinaḥ ||2-70-21||
airāvatān aindra śirān nāgān vai priya darśanān |kharān śīghrān susamyuktān mātulo asmai dhanam dadau ||2-70-22||
antaḥ pure atisamvṛddhān vyāghra vīrya bala anvitān |damṣṭra āyudhān mahā kāyān śunaḥ ca upāyanam dadau ||2-70-23||
sa mātāmaham āpṛccya mātulam ca yudhā jitam |ratham āruhya bharataḥ śatrughna sahitaḥ yayau ||2-70-24||
babhūva hyasya hṛdate cintā sumahatī tadā |tvarayā cāpi dūtānām svapnasyāpi ca darśanāt ||2-70-25||
sa svaveśmābhyatikramya naranāgaśvasamvṛtam |prapede sumahacchrīmān rājamārgamanuttamam ||2-70-26||
abhyatītya tato'paśyadantaḥ puramudāradhīḥ |tatastadbharataḥ śrīmānāviveśānivāritaḥ ||2-70-27||
sa mātā mahamāpṛccya mātulam ca yudhājitam |rathamāruhya bharataḥ śatrughnasahito yayau ||2-70-28||
rathān maṇḍala cakrāmaḥ ca yojayitvā paraḥ śatam |uṣṭra go aśva kharaiḥ bhṛtyā bharatam yāntam anvayuḥ ||2-70-29||
balena guptaḥ bharataḥ mahātmā |saha āryakasya ātma samaiḥ amātyaiḥ |ādāya śatrughnam apeta śatrur |gṛhāt yayau siddhaiva indra lokāt ||2-70-30||
sa prān mukho rāja gṛhāt abhiniryāya vīryavān |tataḥ sudāmām dyutimān samtīrvāvekṣya tām nadīm ||2-71-1||
hlādinīm dūra pārām ca pratyak srotaḥ tarangiṇīm |śatadrūm atarat śrīmān nadīm ikṣvāku nandanaḥ ||2-71-2||
ela dhāne nadīm tīrtvā prāpya ca apara parpaṭān |śilām ākurvatīm tīrtvāāgneyam śalya kartanam ||2-71-3||
satya samdhaḥ śuciḥ śrīmān prekṣamāṇaḥ śilā vahām |atyayāt sa mahā śailān vanam caitra ratham prati ||2-71-4||
sarasvatīm ca gaṅgām ca ugmena pratipadya ca |uttaram vīramatsyānām bhāruṇḍam prāviśadvanam ||2-71-5||
veginīm ca kulinga ākhyām hrādinīm parvata āvṛtām |yamunām prāpya samtīrṇo balam āśvāsayat tadā ||2-71-6||
śītīkṛtya tu gātrāṇi klāntān āśvāsya vājinaḥ |tatra snātvā ca pītvā ca prāyāt ādāya ca udakam ||2-71-7||
rāja putraḥ mahā araṇyam anabhīkṣṇa upasevitam |bhadraḥ bhadreṇa yānena mārutaḥ kham iva atyayāt ||2-71-8||
bhāgīrathīm duṣpratarāmamśudhāne mahānadīm |upāyādrāghavastūrṇam prāgvaṭe viśrute pure ||2-71-9||
sa gaṅgām prāgvaṭE tīrtve samāyātkuṭikoṣṭhikām |sabalastām sa tīrtvātha samāyāddharmavardhanam ||2-71-10||
toraṇam dakṣiṇa ardhena jambū prastham upāgamat |varūtham ca yayau ramyam grāmam daśaratha ātmajaḥ ||2-71-11||
tatra ramye vane vāsam kṛtvā asau prān mukho yayau |udyānam ujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ ||2-71-12||
sālāms tu priyakān prāpya śīghrān āsthāya vājinaḥ |anujñāpya atha bharataḥ vāhinīm tvaritaḥ yayau ||2-71-13||
vāsam kṛtvā sarva tīrthe tīrtvā ca uttānakām nadīm |anyā nadīḥ ca vividhāḥ pārvatīyaiaḥ turam gamaiḥ ||2-71-14||
hasti pṛṣṭhakam āsādya kuṭikām atyavartata |tatāra ca nara vyāghraḥ lauhitye sa kapīvatīm ||2-71-15||
eka sāle sthāṇumatīm vinate gomatīm nadīm |kalinga nagare ca api prāpya sāla vanam tadā ||2-71-16||
bharataḥ kṣipram āgaccat supariśrānta vāhanaḥ |vanam ca samatītya āśu śarvaryām aruṇa udaye ||2-71-17||
ayodhyām manunā rājñā nirmitām sa dadarśa ha |tām purīm puruṣa vyāghraḥ sapta rātra uṣiṭaḥ pathi ||2-71-18||
ayodhyām agrataḥ dṛṣṭvā rathe sārathim abravīt |eṣā na atipratītā me puṇya udyānā yaśasvinī ||2-71-19||
ayodhyā dṛśyate dūrāt sārathe pāṇḍu mṛttikā |yajvabhir guṇa sampannaiḥ brāhmaṇaiḥ veda pāragaiḥ ||2-71-20||
bhūyiṣṭham ṛṣaiḥ ākīrṇā rāja ṛṣi vara pālitā |ayodhyāyām purā śabdaḥ śrūyate tumulo mahān ||2-71-21||
samantān nara nārīṇām tam adya na śṛṇomy aham |udyānāni hi sāya ahne krīḍitvā uparataiḥ naraiḥ ||2-71-22||
samantāt vipradhāvadbhiḥ prakāśante mama anyadā |tāni adya anurudanti iva parityaktāni kāmibhiḥ ||2-71-23||
araṇya bhūtā iva purī sārathe pratibhāti me |na hi atra yānaiḥ dṛśyante na gajaiḥ na ca vājibhiḥ ||2-71-24||
niryāntaḥ vā abhiyāntaḥ vā nara mukhyā yathā puram |udyānāni purā bhānti mattapramuditāni ca ||2-71-25||
janānām ratisamyogeṣvatyantaguṇavanti ca |tānyetānyadya vaśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ ||2-71-26||
srastaparṇairanupatham vikrośadbhiriva drumaiḥ |nādyāpi śrūyate śabdo mattānām mṛgapakṣiṇām ||2-71-27||
samraktām madhurām vāṇīm kalam vyāharatām bahu |candanāgurusampṛkto dhūpasammūrcito'tulaḥ ||2-71-28||
pravāti pavanaḥ śrīmān kim nu nādya yathāpuram |bherīmṛdaṅgavīṇānām koṇasamghaṭṭitaḥ punaḥ ||2-71-29||
kimadya śabdo virataḥ sadā'dīnagatiḥ purā |aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca ||2-71-30||
nimittāni amanojñāni tena sīdati te manaḥ |sarvathā kuśalam sūta durlabham mama bandhuṣu ||2-71-31||
tathā hyasati sammohe hṛdayam sīdatīva me |viṣaṇṇaḥ śāntahṛdayastrastaḥ sululitendriyaḥ ||2-71-32||
bharataḥ praviveśāśu purīmikṣvākupālitām |dvāreṇa vaijayantena prāviśat śrānta vāhanaḥ ||2-71-33||
dvāhsthaiḥ utthāya vijayam pṛṣṭaḥ taiḥ sahitaḥ yayau |sa tu aneka agra hṛdayo dvāhstham pratyarcya tam janam ||2-71-34||
sūtam aśva pateḥ klāntam abravīt tatra rāghavaḥ |kimaham tvarayānītaḥ kāraṇena vinānagha ||2-71-35||
aśubhāśaṅki hṛdayam śīlam ca patatīva me |śrutā no yādṛśāḥ pūrvam nṛpatīnām vināśane ||2-71-36||
ākārāḥ tān aham sarvān iha paśyāmi sārathe |sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye ||2-71-37||
asamyatakavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |balikarmavihīnāni dhūpasammedanena ca ||2-71-38||
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |alaksmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham ||2-71-39||
apetamālyaśobhāni asammṛṣṭājirāṇi ca |devāgārāṇi śūnyāni na cābhānti yathāpuram ||2-71-40||
devatārcāḥ praviddhāśca yajñgoṣṭhyastathāvidhāḥ |mālyāpaṇeṣu rājante nādya paṇyāni vā tathā ||2-71-41||
dṛśyante vaṇijo'pyadya na yathāpūrvamatravai |dhyānasamvignahṛdayāḥ naṣṭavyāpārayantritāḥ ||2-71-42||
devāyatanacaityeṣudīnāḥ pakṣigaṇāstathā ||2-71-43||
malinam ca aśru pūrṇa akṣam dīnam dhyāna param kṛśam |sastrī pumsam ca paśyāmi janam utkaṇṭhitam pure ||2-71-44||
iti evam uktvā bharataḥ sūtam tam dīna mānasaḥ |tāni aniṣṭāni ayodhyāyām prekṣya rāja gṛham yayau ||2-71-45||
tām śūnya śṛnga aṭaka veśma rathyām |rajo aruṇa dvāra kapāṭa yantrām |dṛṣṭvā purīm indra purī prakāśām |duhkhena sampūrṇataraḥ babhūva ||2-71-46||
bahūni paśyan manaso apriyāṇi |yāni annyadā na asya pure babhūvuḥ |avāk śirā dīna manā nahṛṣṭaḥ |pitur mahātmā praviveśa veśma ||2-71-47||
apaśyams tu tataḥ tatra pitaram pitur ālaye |jagāma bharataḥ draṣṭum mātaram mātur ālaye ||2-72-1||
anuprāptam tu tam dṛṣṭvā kaikeyī proṣitam sutam |utpapāta tadā hṛṣṭā tyaktvā sauvarṇa mānasam ||2-72-2||
sa praviśya eva dharma ātmā sva gṛham śrī vivarjitam |bharataḥ prekṣya jagrāha jananyāḥ caraṇau śubhau ||2-72-3||
sā tam mūrdhni samupāghrāya pariṣvajya yaśasvinam |aṅke bharatam āropya praṣṭum samupacakrame ||2-72-4||
adya te katicit rātryaḥ cyutasya āryaka veśmanaḥ |api na adhva śramaḥ śīghram rathena āpatataḥ tava ||2-72-5||
āryakaḥ te sukuśalo yudhā jin mātulaḥ tava |pravāsāc ca sukham putra sarvam me vaktum arhasi ||2-72-6||
evam pṛṣṭhaḥ tu kaikeyyā priyam pārthiva nandanaḥ |ācaṣṭa bharataḥ sarvam mātre rājīva locanaḥ ||2-72-7||
adya me saptamī rātriḥ cyutasya āryaka veśmanaḥ |ambāyāḥ kuśalī tātaḥ yudhājin mātulaḥ ca me ||2-72-8||
yan me dhanam ca ratnam ca dadau rājā param tapaḥ |pariśrāntam pathi abhavat tataḥ aham pūrvam āgataḥ ||2-72-9||
rāja vālya haraiḥ dūtaiaḥ tvaryamāṇo aham āgataḥ |yad aham praṣṭum iccāmi tat ambā vaktum arhasi ||2-72-10||
śūnyo ayam śayanīyaḥ te paryanko hema bhūṣitaḥ |na ca ayam ikṣvāku janaḥ prahṛṣṭaḥ pratibhāti me ||2-72-11||
rājā bhavati bhūyiṣṭhgam iha ambāyā niveśane |tam aham na adya paśyāmi draṣṭum iccann iha āgataḥ ||2-72-12||
pitur grahīṣye caraṇau tam mama ākhyāhi pṛccataḥ |āhosvid amba jyeṣṭhāyāḥ kausalyāyā niveśane ||2-72-13||
tam pratyuvāca kaikeyī priyavad ghoram apriyam |ajānantam prajānantī rājya lobhena mohitā ||2-72-14||
yā gatiḥ sarva bhūtānām tām gatim te pitā gataḥ |rājā mahātmā tejasvī yāyajūkaḥ satām gatiḥ ||2-72-15||
tat śrutvā bharataḥ vākyam dharma abhijanavān śuciḥ |papāta sahasā bhūmau pitṛ śoka bala arditaḥ ||2-72-16||
hā hāto'smīti kṛpaṇām dīnām vācamudīrayan |nipapāta mahābāhurbāhu vikṣipya vīryavān ||2-72-17||
tataḥ śokena samvītaḥ pitur maraṇa duhkhitaḥ |vilalāpa mahā tejā bhrānta ākulita cetanaḥ ||2-72-18||
etat suruciram bhāti pitur me śayanam purā |śaśinevāmalam rātrau gaganam toyadātyaye ||2-72-19||
tat idam na vibhāti adya vihīnam tena dhīmatā |vyomeva śśinā hīnamapbhuṣka iva sāgaraḥ ||2-72-20||
bāṣpamutsṛjya kaṇṭhe svātmanā paripīḍitaḥ |āccādya vadanam śrīmadvastreṇa jayatām varaḥ ||2-72-21||
tam ārtam deva samkāśam samīkṣya patitam bhuvi |nikṛttamiva sālasya skandham paraśunā vane ||2-72-22||
mattamātaṅgasamkāśam candrārkasadṛśam bhuvaḥ |utthāpayitvā śoka ārtam vacanam ca idam abravīt ||2-72-23||
uttiṣṭha uttiṣṭha kim śeṣe rāja putra mahā yaśaḥ |tvad vidhā na hi śocanti santaḥ sadasi sammatāḥ ||2-72-24||
dānayajñādhikārā hi śīlaśrutivaconugā |buddhiste buddhisampanna prabhevārkasya mandire ||2-72-25||
sa rudatyā ciram kālam bhūmau viparivṛtya ca |jananīm pratyuvāca idam śokaiḥ bahubhir āvṛtaḥ ||2-72-26||
abhiṣekṣyati rāmam tu rājā yajñam nu yakṣyati |iti aham kṛta samkalpo hṛṣṭaḥ yātrām ayāsiṣam ||2-72-27||
tat idam hi anyathā bhūtam vyavadīrṇam mano mama |pitaram yo na paśyāmi nityam priya hite ratam ||2-72-28||
amba kena atyagāt rājā vyādhinā mayy anāgate |dhanyā rāma ādayaḥ sarve yaiḥ pitā samskṛtaḥ svayam ||2-72-29||
na nūnam mām mahā rājaḥ prāptam jānāti kīrtimān |upajighredd hi mām mūrdhni tātaḥ samnamya satvaram ||2-72-30||
kva sa pāṇiḥ sukha sparśaḥ tātasya akliṣṭa karmaṇaḥ |yena mām rajasā dhvastam abhīkṣṇam parimārjati ||2-72-31||
yo me bhrātā pitā bandhur yasya dāso asmi dhīmataḥ |tasya mām śīghram ākhyāhi rāmasya akliṣṭa karmaṇaḥ ||2-72-32||
pitā hi bhavati jyeṣṭho dharmam āryasya jānataḥ |tasya pādau grahīṣyāmi sa hi idānīm gatir mama ||2-72-33||
dharmaviddharmanityaśca satyasandho dṛḍhavrataḥ |ārye kim abravīd rājā pitā me satya vikramaḥ ||2-72-34||
paścimam sādhu samdeśam iccāmi śrotum ātmanaḥ |iti pṛṣṭā yathā tattvam kaikeyī vākyam abravīt ||2-72-35||
rāma iti rājā vilapan hā sīte lakṣmaṇa iti ca |sa mahātmā param lokam gataḥ gatimatām varaḥ ||2-72-36||
imām tu paścimām vācam vyājahāra pitā tava |kāla dharma parikṣiptaḥ pāśaiḥ iva mahā gajaḥ ||2-72-37||
siddha arthāḥ tu narā rāmam āgatam sītayā saha |lakṣmaṇam ca mahā bāhum drakṣyanti punar āgatam ||2-72-38||
tat śrutvā viṣasāda eva dvitīyā priya śamsanāt |viṣaṇṇa vadano bhūtvā bhūyaḥ papracca mātaram ||2-72-39||
kva ca idānīm sa dharma ātmā kausalya ānanda vardhanaḥ |lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca samam gataḥ ||2-72-40||
tathā pṛṣṭā yathā tattvam ākhyātum upacakrame |mātā asya yugapad vākyam vipriyam priya śankayā ||2-72-41||
sa hi rāja sutaḥ putra cīra vāsā mahā vanam |daṇḍakān saha vaidehyā lakṣmaṇa anucaraḥ gataḥ ||2-72-42||
tat śrutvā bharataḥ trastaḥ bhrātuḥ cāritra śankayā |svasya vamśasya māhātmyāt praṣṭum samupacakrame ||2-72-43||
kaccin na brāhmaṇa vadham hṛtam rāmeṇa kasyacit |kaccin na āḍhyo daridraḥ vā tena apāpo vihimsitaḥ ||2-72-44||
kaccin na para dārān vā rāja putraḥ abhimanyate |kasmāt sa daṇḍaka araṇye bhrūṇahā iva vivāsitaḥ ||2-72-45||
atha asya capalā mātā tat sva karma yathā tatham |tena eva strī svabhāvena vyāhartum upacakrame ||2-72-46||
evamuktā tu kaikeyī bharatena mahātmanā |uvāca vacanam hṛṣṭā mūḍhā paṇḍitamāninī ||2-72-47||
na brāhmaṇa dhanam kimcidd hṛtam rāmeṇa kasyacit |kaścin na āḍhyo daridraḥ vā tena apāpo vihimsitaḥ ||2-72-48||
na rāmaḥ para dārāmaḥ ca cakṣurbhyām api paśyati |mayā tu putra śrutvā eva rāmasya eva abhiṣecanam ||2-72-49||
yācitaḥ te pitā rājyam rāmasya ca vivāsanam |sa sva vṛttim samāsthāya pitā te tat tathā akarot ||2-72-50||
rāmaḥ ca saha saumitriḥ preṣitaḥ saha sītayā |tam apaśyan priyam putram mahī pālo mahā yaśāḥ ||2-72-51||
putra śoka paridyūnaḥ pancatvam upapedivān |tvayā tu idānīm dharmajña rājatvam avalambyatām ||2-72-52||
tvat kṛte hi mayā sarvam idam evam vidham kṛtam |mā śokam mā ca samtāpam dhairyamāśraya putraka ||2-72-53||
tvadadhīnā hi nagarī rājyam caitadanāmayam |tat putra śīghram vidhinā vidhijñaiḥ |vasiṣṭha mukhyaiḥ sahitaḥ dvija indraiḥ |samkālya rājānam adīna sattvam |ātmānam urvyām abhiṣecayasva ||2-72-54||
śrutvā tu pitaram vṛttam bhrātaru ca vivāsitau |bharataḥ duhkha samtaptaidam vacanam abravīt ||2-73-1||
kim nuṇkāryam hatasya iha mama rājyena śocataḥ |vihīnasya atha pitrā ca bhrātrā pitṛ samena ca ||2-73-2||
duhkhe me duhkham akaror vraṇe kṣāram iva ādadhāḥ |rājānam preta bhāvastham kṛtvā rāmam ca tāpasam ||2-73-3||
kulasya tvam abhāvāya kāla rātrir iva āgatā |angāram upagūhya sma pitā me na avabuddhavān ||2-73-4||
mṛtyumāpādito rājā tvayā me pāpadarśini |sukham parihṛtam mohātkule'smin kulapāmsani ||2-73-5||
tvām prāpya hi pitā me.dya satyasandho mahāyaśāḥ |tīvraduḥkhābhisamtapto vṛtto daśaratho nṛpaḥ ||2-73-6||
vināśito mahārājaḥ pitā me dharmavatsalaḥ |kasmātpravrājito rāmaḥ kasmādeva vanam gataḥ ||2-73-7||
kausalyā ca sumitrā ca putra śoka abhipīḍite |duṣkaram yadi jīvetām prāpya tvām jananīm mama ||2-73-8||
nanu tu āryo api dharma ātmā tvayi vṛttim anuttamām |vartate guru vṛttijño yathā mātari vartate ||2-73-9||
tathā jyeṣṭhā hi me mātā kausalyā dīrgha darśinī |tvayi dharmam samāsthāya bhaginyām iva vartate ||2-73-10||
tasyāḥ putram kṛta ātmānam cīra valkala vāsasam |prasthāpya vana vāsāya katham pāpe na śocasi ||2-73-11||
apāpa darśinam śūram kṛta ātmānam yaśasvinam |pravrājya cīra vasanam kim nu paśyasi kāraṇam ||2-73-12||
lubdhāyā viditaḥ manye na te aham rāghavam prati |tathā hi anartho rājya artham tvayā nītaḥ mahān ayam ||2-73-13||
aham hi puruṣa vyāghrāv apaśyan rāma lakṣmaṇau |kena śakti prabhāvena rājyam rakṣitum utsahe ||2-73-14||
tam hi nityam mahā rājo balavantam mahā balaḥ |uapāśritaḥ abhūd dharma ātmā merur meru vanam yathā ||2-73-15||
so aham katham imam bhāram mahā dhurya samudyatam |damyo dhuram iva āsādya saheyam kena ca ojasā ||2-73-16||
atha vā me bhavet śaktir yogaiḥ buddhi balena vā |sakāmām na kariṣyāmi tvām aham putra gardhinīm ||2-73-17||
na me vikāṅkhā jāyeta tyaktum tvām pāpaniścayām |yadi rāmasya nāvekṣā tvayi syānmātṛvatsadā ||2-73-18||
utpannā tu katham buddhistaveyam pāpadarśini |sādhucāritravibhrāṣṭe pūrveṣām no vigarhitā ||2-73-19||
asmin kule hi sarveṣām jyeṣṭho rājye'bhiṣicyate |apare bhrātarastasmin pravartante samāhitāḥ ||2-73-20||
na hi manye nṛśase tvam rājadharmamavekṣase |gatim vā na vijānāsi rājavṛttasya śāśvatīm ||2-73-21||
satatam rājavṛtte hi jyeṣṭho rājye'bhiṣicyate |rājñāmetatsamam tatsyādikṣvākūṇām viśeṣataḥ ||2-73-22||
teṣām dharmaikarakṣāṇām kulacāritrayoginām |atra cāritraśauṇḍīryam tvām prāpya vinivartatam ||2-73-23||
tavāpi sumahābhāgā janendrāḥ kulapūrvagāḥ |buddhermohaḥ kathamayam sambhūtastvayi garhitaḥ ||2-73-24||
na tu kāmam kariṣyāmi tavā'hm pāpaniścaye |tvayā vyasanamārabdham jīvitāntakaram mama ||2-73-25||
eṣa tvidānīmevāhamapriyārtham tavanagham |nivartayiṣyāmi vanāt bhrātaram svajana priyam ||2-73-26||
nivartayitvā rāmam ca tasyāham dīptatejanaḥ |dāsabhūto bhaviṣyāmi susthireṇāntarātmanā ||2-73-27||
iti evam uktvā bharataḥ mahātmā |priya itaraiḥ vākya gaṇaiaḥ tudams tām |śoka āturaḥ ca api nanāda bhūyaḥ |simho yathā parvata gahvarasthaḥ ||2-73-28||
tām tathā garhayitvā tu mātaram bharataḥ tadā |roṣeṇa mahatā āviṣṭaḥ punar eva abravīd vacaḥ ||2-74-1||
rājyāt bhramśasva kaikeyi nṛśamse duṣṭa cāriṇi |parityaktā ca dharmeṇa mā mṛtam rudatī bhava ||2-74-2||
kim nu te adūṣayad rājā rāmaḥ vā bhṛśa dhārmikaḥ |yayoḥ mṛtyur vivāsaḥ ca tvat kṛte tulyam āgatau ||2-74-3||
bhrūṇahatyām asi prāptā kulasya asya vināśanāt |kaikeyi narakam gacca mā ca bhartuḥ salokatām ||2-74-4||
yattvayā hīdṛśam pāpam kṛtam ghoreṇa karmaṇā |sarvalokapriyam hitvā mamāpyāpāditam bhayam ||2-74-5||
tvat kṛte me pitā vṛttaḥ rāmaḥ ca araṇyam āśritaḥ |ayaśo jīva loke ca tvayā aham pratipāditaḥ ||2-74-6||
mātṛ rūpe mama amitre nṛśamse rājya kāmuke |na te aham abhibhāṣyo asmi durvṛtte pati ghātini ||2-74-7||
kausalyā ca sumitrā ca yāḥ ca anyā mama mātaraḥ |duhkhena mahatā āviṣṭāḥ tvām prāpya kula dūṣiṇīm ||2-74-8||
na tvam aśva pateḥ kanyā dharma rājasya dhīmataḥ |rākṣasī tatra jātā asi kula pradhvamsinī pituḥ ||2-74-9||
yat tvayā dhārmiko rāmaḥ nityam satya parāyaṇaḥ |vanam prasthāpitaḥ duhkhāt pitā ca tridivam gataḥ ||2-74-10||
yat pradhānā asi tat pāpam mayi pitrā vinā kṛte |bhrātṛbhyām ca parityakte sarva lokasya ca apriye ||2-74-11||
kausalyām dharma samyuktām viyuktām pāpa niścaye |kṛtvā kam prāpsyase tu adya lokam niraya gāminī ||2-74-12||
kim na avabudhyase krūre niyatam bandhu samśrayam |jyeṣṭham pitṛ samam rāmam kausalyāya ātma sambhavam ||2-74-13||
anga pratyangajaḥ putraḥ hṛdayāc ca api jāyate |tasmāt priyataraḥ mātuḥ priyatvān na tu bāndhavaḥ ||2-74-14||
anyadā kila dharmajñā surabhiḥ sura sammatā |vahamānau dadarśa urvyām putrau vigata cetasau ||2-74-15||
tāv ardha divase śrāntau dṛṣṭvā putrau mahī tale |ruroda putra śokena bāṣpa paryākula īkṣaṇā ||2-74-16||
adhastāt vrajataḥ tasyāḥ sura rājño mahātmanaḥ |bindavaḥ patitā gātre sūkṣmāḥ surabhi gandhinaḥ ||2-74-17||
indro'pyaśrunipātam tam svagātre puṇyagandhinam |surabhim manyate dṛṣṭvā bhūyasīm tām sureśvaraḥ ||2-74-18||
nirīksamāṇaḥ śakrastām dadarśa surabhim sthitām |ākāśe viṣṭhitām dīnām rudatīm bhṛśaduḥkhitām ||2-74-19||
tām dṛṣṭvā śoka samtaptām vajra pāṇir yaśasvinīm |indraḥ prānjalir udvignaḥ sura rājo abravīd vacaḥ ||2-74-20||
bhayam kaccin na ca asmāsu kutaścit vidyate mahat |kutaḥ nimittaḥ śokaḥ te brūhi sarva hita eṣiṇi ||2-74-21||
evam uktā tu surabhiḥ sura rājena dhīmatā |patyuvāca tataḥ dhīrā vākyam vākya viśāradā ||2-74-22||
śāntam pātam na vaḥ kimcit kutaścit amara adhipa |aham tu magnau śocāmi sva putrau viṣame sthitau ||2-74-23||
etau dṛṣṭvā kṛṣau dīnau sūrya raśmi pratāpinau |ardhyamānau balī vardau karṣakeṇa sura adhipa ||2-74-24||
mama kāyāt prasūtau hi duhkhitau bhāra pīḍitau |yau dṛṣṭvā paritapye aham na asti putra samaḥ priyaḥ ||2-74-25||
yasyāḥ putra sahastraistu kṛtsnam vyāptamidam jagat |tām dṛṣṭvā rudatīm śakro na sutānmanyate param ||2-74-26||
sadā'pratimavṛttāyā lokadhāraṇakāmyayā |śrīmatyā guṇanityāyāḥ svabhāvapariceṣṭayā ||2-74-27||
yasyāḥ putrasahasrāṇi sāpi śocai kāmadhuk |kim punar yā vinā rāmam kausalyā vartayiṣyati ||2-74-28||
eka putrā ca sādhvī ca vivatsā iyam tvayā kṛtā |tasmāt tvam satatam duhkham pretya ca iha ca lapsyase ||2-74-29||
aham hi apacitim bhrātuḥ pituḥ ca sakalām imām |vardhanam yaśasaḥ ca api kariṣyāmi na samśayaḥ ||2-74-30||
ānāyayitvā tanayam kausalyāyā mahā dyutim |svayam eva pravekṣyāmi vanam muni niṣevitam ||2-74-31||
na hyaham pāpasamkalpe pāpe pāpam tvayā kṛtam |śakto dhārayitum paurairaśrukaṇṭhai rnirīkṣitaḥ ||2-74-32||
sā tvamagnim praviśa vā svayam vā daṇḍakānviśa |rajjum badhāna vā kaṇṭhe na hi te'nyatparāyaṇam ||2-74-33||
ahamapyavanim prāpte rāme satyaparākrame |kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi vipravāsitakalmaṣaḥ ||2-74-34||
iti nāgaiva araṇye tomara ankuśa coditaḥ |papāta bhuvi samkruddho nihśvasann iva pannagaḥ ||2-74-35||
samrakta netraḥ śithila ambaraḥ tadā |vidhūta sarva ābharaṇaḥ paramtapaḥ |babhūva bhūmau patitaḥ nṛpa ātmajaḥ |śacī pateḥ ketur iva utsava kṣaye ||2-74-36||
dīrghakālātsamutthāya samjñām labdhvā ca vīryavān |netrābhyāmaśrupūrṇābhyām dīnāmudvīkṣya mātaram ||2-75-1||
so'mātyamadhyebharato jananīmabhyakutsayat |rājyam na kāmaye jātu mantraye nāpi mātaram ||2-75-2||
abhiṣekam na jānāmi yo.bhūdrajJnā samīkṣitaḥ |viprakṛṣṭe hyaham deśe śatrughna sahito'vasam ||2-75-3||
vanavāsam na jānāmi rāmasyaham mahātmanaḥ |vivāsanam vā saumitreḥ sītāyāśca yathābhavat ||2-75-4||
tathaiva krośataḥ tasya bharatasya mahātmanaḥ |kausalyā śabdam ājñāya sumitrām idam abravīt ||2-75-5||
āgataḥ krūra kāryāyāḥ kaikeyyā bharataḥ sutaḥ |tam aham draṣṭum iccāmi bharatam dīrgha darśinam ||2-75-6||
evam uktvā sumitrām sā vivarṇā malina ambarā |pratasthe bharataḥ yatra vepamānā vicetanā ||2-75-7||
sa tu rāma anujaḥ ca api śatrughna sahitaḥ tadā |pratasthe bharataḥ yatra kausalyāyā niveśanam ||2-75-8||
tataḥ śatrughna bharatau kausalyām prekṣya duhkhitau |paryaṣvajetām duhkha ārtām patitām naṣṭa cetanām ||2-75-9||
rudantau rudatīm duḥkhātsametyāryām manassvinīm |bharatam pratyuvāca idam kausalyā bhṛśa duhkhitā ||2-75-10||
idam te rājya kāmasya rājyam prāptam akaṇṭakam |samprāptam bata kaikeyyā śīghram krūreṇa karmaṇā ||2-75-11||
prasthāpya cīra vasanam putram me vana vāsinam |kaikeyī kam guṇam tatra paśyati krūra darśinī ||2-75-12||
kṣipram mām api kaikeyī prasthāpayitum arhati |hiraṇya nābho yatra āste sutaḥ me sumahā yaśāḥ ||2-75-13||
athavā svayam eva aham sumitra anucarā sukham |agni hotram puraḥ kṛtya prasthāsye yatra rāghavaḥ ||2-75-14||
kāmam vā svayam eva adya tatra mām netum arhasi |yatra asau puruṣa vyāghraḥ tapyate me tapaḥ sutaḥ ||2-75-15||
idam hi tava vistīrṇam dhana dhānya samācitam |hasti aśva ratha sampūrṇam rājyam niryātitam tayā ||2-75-16||
ityādibahubhirvākyaiḥ krūraiḥ sambharstito'naghaḥ |vivyathe bharatastīvram vraṇe tudyeva sūcinā ||2-75-17||
papāta caraṇau tasyāstadā sambhrāntacetanaḥ |vilapya bahudhā'samjño labdhasamjñstataḥ sthitaḥ ||2-75-18||
evam vilapamānām tām bharataḥ prānjalis tadā |kausalyām pratyuvāca idam śokaiḥ bahubhir āvṛtām ||2-75-19||
ārye kasmāt ajānantam garhase mām akilbiṣam |vipulām ca mama prītim sthirām jānāsi rāghave ||2-75-20||
kṛtā śāstra anugā buddhir mā bhūt tasya kadācana |satya samdhaḥ satām śreṣṭho yasya āryo anumate gataḥ ||2-75-21||
praiṣyam pāpīyasām yātu sūryam ca prati mehatu |hantu pādena gām suptām yasya āryo anumate gataḥ ||2-75-22||
kārayitvā mahat karma bhartā bhṛtyam anarthakam |adharmaḥ yo asya so asyāḥ tu yasya āryo anumate gataḥ ||2-75-23||
paripālayamānasya rājño bhūtāni putravat |tataḥ tu druhyatām pāpam yasya āryo anumate gataḥ ||2-75-24||
bali ṣaḍ bhāgam uddhṛtya nṛpasya arakṣataḥ prajāḥ |adharmaḥ yo asya so asya astu yasya āryo anumate gataḥ ||2-75-25||
samśrutya ca tapasvibhyaḥ satre vai yajña dakṣiṇām |tām vipralapatām pāpam yasya āryo anumate gataḥ ||2-75-26||
hasti aśva ratha sambādhe yuddhe śastra samākule |mā sma kārṣīt satām dharmam yasya āryo anumate gataḥ ||2-75-27||
upadiṣṭam susūkṣma artham śāstram yatnena dhīmatā |sa nāśayatu duṣṭa ātmā yasya āryo anumate gataḥ ||2-75-28||
mā ca tam pyūḍhabāhvamsam candrārkasamtejanam |drākṣīdrājyasthamāsīnam yasyāryo'numate gataḥ ||2-75-29||
pāyasam kṛsaram cāgam vṛthā so aśnātu nirghṛṇaḥ |gurūmaḥ ca api avajānātu yasya āryo anumate gataḥ ||2-75-30||
gāśca spṛśatu pādena gurūn parivadetsvayam |mitre druhyeta so'tyantam yasyāryo'numate gataḥ ||2-75-31||
viśvāsātkathitam kimcitparivādam mithaḥ kvacit |vivṛṇotu sa duṣṭātmā yasyāryoo'numate gataḥ ||2-75-32||
akartā hyakṛtajñaśca tyaktātmā nirapatrapaḥ |loke bhavatu vidveṣyo yasyāryo'numate gataḥ ||2-75-33||
putraiḥ dāraiḥ ca bhṛtyaiḥ ca sva gṛhe parivāritaḥ |sa eko mṛṣṭam aśnātu yasya āryo anumate gataḥ ||2-75-34||
aprāpya sadṛśān dārānanapatyaḥ pramīyatām |anavāpya kriyām dharmyām yaśyāryo'numate gataḥ ||2-75-35||
mātmanaḥ samtatim drākṣītsveṣu dāreṣu duḥkhitaḥ |āyuḥ samagramaprāpya yasyāryo'numate gataḥ ||2-75-36||
rāja strī bāla vṛddhānām vadhe yat pāpam ucyate |bhṛtya tyāge ca yat pāpam tat pāpam pratipadyatām ||2-75-37||
lākṣayā madhumāmsena lohena ca viṣeṇa ca |sadaiva bibhṛyādbhṛtyān yasyāryo'sumate gataḥ ||2-75-38||
samgrāme samupoḍhe sa śatrupakṣbhayamkare |palāyāmāno vadhyeta yasyāryo'nume gataḥ ||2-75-39||
kapālapāṇiḥ pṛthivīmaṭatām cīrasamvṛtaḥ |bhiksamāṇo yathonmatto yasyāryo'numate gatah ||2-75-40||
pāne prasakto bhavatu strīṣvakṣeṣu ca nityaśaḥ |kāmkrodhābhibhūtastu yasyāryo'numate gataḥ ||2-75-41||
yasya dharme mano bhūyādadharmam sa niṣevatām |apātravarṣī bhavatu yasyāryo'numate gataḥ ||2-75-42||
samcitānyasya vittāni vividhāni sahasraśaḥ |dasyubhirvipralupyantām yaśyāryo'numate gataḥ ||2-75-43||
ubhe samdhye śayānasya yat pāpam parikalpyate |tac ca pāpam bhavet tasya yasya āryo anumate gataḥ ||2-75-44||
yad agni dāyake pāpam yat pāpam guru talpage |mitra drohe ca yat pāpam tat pāpam pratipadyatām ||2-75-45||
devatānām pitṛṛṇām ca mātā pitros tathaiva ca |mā sma kārṣīt sa śuśrūṣām yasya āryo anumate gataḥ ||2-75-46||
satām lokāt satām kīrtyāḥ saj juṣṭāt karmaṇaḥ tathā |bhraśyatu kṣipram adya eva yasya āryo anumate gataḥ ||2-75-47||
apāsya mātṛśuśrūṣāmanarthe so'vatiṣṭhatām |dīrghabāhurmahāvakṣā yasyāryo'sumate gataḥ ||2-75-48||
bahuputro daridraśca jvararogasamanvitaḥ |sa bhūyātsatatakleśī yasyāryo'numate gataḥ ||2-75-49||
āśāmāśam samānānām dīnānāmūrdhvacakṣuṣām |ārthinām vitathām kuryādyasyāryo'numate gataḥ ||2-75-50||
māyayā ramatām nityam paruṣaḥ piśuno'śuciḥ |rājJno bhīta stvadharmātmā yasyāryo'numate gataḥ ||2-75-51||
ṛtusnātām satīm bhāryāmṛtukālānurodhinīm |ativarteta duṣṭātmā yasyāryo'numate gataḥ ||2-75-52||
dharmadārān parityajya paradārānni ṣevatām |tyaktadharmaratirmūḍho yasyāryo'numate gataḥ ||2-75-53||
vipralu ptaprajātasya duṣkṛtam brāhmaṇasya yat |tadeva pratipadyeta yasyāryo'numate gataḥ ||2-75-54||
pānīyadūṣake pāpam tathaiva viṣadāyake |yattadekaḥ sa labhatām yasyāryo'numate gataḥ ||2-75-55||
brāhmaṇāyodyatām pūjām vihantu kaluṣendriyaḥ |bālavatsām ca gām dogdu yasyaryo'numate gataḥ ||2-75-56||
tṛṣṇārtam sati pānīye vipralambhena yojayet |labheta tasya yatpāpam yasyāryo'numate gataḥ ||2-75-57||
bhaktyā vivadamāneṣu mārgamāśritya paśyataḥ |tasya pāpena yujyeta yasyāryo'numate gataḥ ||2-75-58||
vihīnām pati putrābhyām kausalyām pārthiva ātmajaḥ |evam āśvasayann eva duhkha ārtaḥ nipapāta ha ||2-75-59||
tathā tu śapathaiḥ kaṣṭaiḥ śapamānam acetanam |bharatam śoka samtaptam kausalyā vākyam abravīt ||2-75-60||
mama duhkham idam putra bhūyaḥ samupajāyate |śapathaiḥ śapamāno hi prāṇān uparuṇatsi me ||2-75-61||
diṣṭyā na calitaḥ dharmāt ātmā te saha lakṣmaṇaḥ |vatsa satya pratijño me satām lokān avāpsyasi ||2-75-62||
ityuktvā cāṅkamānīya bharatam bhrātṛvatsalam |pariṣvajya mahābāhum ruroda bhṛśaduḥkhitā ||2-75-63||
evam vilapamānasya duhkha ārtasya mahātmanaḥ |mohāc ca śoka samrodhāt babhūva lulitam manaḥ ||2-75-64||
lālapyamānasya vicetanasya |pranaṣṭa buddheḥ patitasya bhūmau |muhur muhur nihśvasataḥ ca dīrgham |sā tasya śokena jagāma rātriḥ ||2-75-65||
tam evam śoka samtaptam bharatam kekayī sutam |uvāca vadatām śreṣṭho vasiṣṭhaḥ śreṣṭha vāg ṛṣiḥ ||2-76-1||
alam śokena bhadram te rāja putra mahā yaśaḥ |prāpta kālam nara pateḥ kuru samyānam uttaram ||2-76-2||
vasiṣṭhasya vacaḥ śrutvā bharataḥ dhāraṇām gataḥ |preta kāryāṇi sarvāṇi kārayām āsa dharmavit ||2-76-3||
uddhṛtam taila samkledāt sa tu bhūmau niveśitam |āpīta varṇa vadanam prasuptam iva bhūmipam ||2-76-4||
samveśya śayane ca agrye nānā ratna pariṣkṛte |tataḥ daśaratham putraḥ vilalāpa suduhkhitaḥ ||2-76-5||
kim te vyavasitam rājan proṣite mayy anāgate |vivāsya rāmam dharmajñam lakṣmaṇam ca mahā balam ||2-76-6||
kva yāsyasi mahā rāja hitvā imam duhkhitam janam |hīnam puruṣa simhena rāmeṇa akliṣṭa karmaṇā ||2-76-7||
yoga kṣemam tu te rājan ko asmin kalpayitā pure |tvayi prayāte svaḥ tāta rāme ca vanam āśrite ||2-76-8||
vidhavā pṛthivī rājams tvayā hīnā na rājate |hīna candrā iva rajanī nagarī pratibhāti mām ||2-76-9||
evam vilapamānam tam bharatam dīna mānasam |abravīd vacanam bhūyo vasiṣṭhaḥ tu mahān ṛṣiḥ ||2-76-10||
preta kāryāṇi yāni asya kartavyāni viśāmpateḥ |tāni avyagram mahā bāho kriyatām avicāritam ||2-76-11||
tathā iti bharataḥ vākyam vasiṣṭhasya abhipūjya tat |ṛtvik purohita ācāryāms tvarayām āsa sarvaśaḥ ||2-76-12||
ye tu agrataḥ nara indrasyāgni agārāt bahiṣ kṛtāḥ |ṛtvigbhir yājakaiḥ caiva te hriyante yathā vidhi ||2-76-13||
śibilāyām atha āropya rājānam gata cetanam |bāṣpa kaṇṭhā vimanasaḥ tam ūhuḥ paricārakāḥ ||2-76-14||
hiraṇyam ca suvarṇam ca vāsāmsi vividhāni ca |prakirantaḥ janā mārgam nṛpater agrataḥ yayuḥ ||2-76-15||
candana aguru niryāsān saralam padmakam tathā |deva dārūṇi ca āhṛtya citām cakrus tathā apare ||2-76-16||
gandhān ucca avacāmaḥ ca anyāms tatra dattvā atha bhūmipam |tataḥ samveśayām āsuḥ citā madhye tam ṛtvijaḥ ||2-76-17||
tathā huta aśanam hutvā jepus tasya tadā ṛtvijaḥ |jaguḥ ca te yathā śāstram tatra sāmāni sāmagāḥ ||2-76-18||
śibikābhiḥ ca yānaiḥ ca yathā arham tasya yoṣitaḥ |nagarān niryayus tatra vṛddhaiḥ parivṛtāḥ tadā ||2-76-19||
prasavyam ca api tam cakrur ṛtvijo agni citam nṛpam |striyaḥ ca śoka samtaptāḥ kausalyā pramukhāḥ tadā ||2-76-20||
krauncīnām iva nārīṇām ninādaḥ tatra śuśruve |ārtānām karuṇam kāle krośantīnām sahasraśaḥ ||2-76-21||
tataḥ rudantyo vivaśā vilapya ca punaḥ punaḥ |yānebhyaḥ sarayū tīram avaterur vara anganāḥ ||2-76-22||
kṛta udakam te bharatena sārdham |nṛpa anganā mantri purohitāḥ ca |puram praviśya aśru parīta netrā |bhūmau daśa aham vyanayanta duhkham ||2-76-23||
tataḥ daśa ahe atigate kṛta śauco nṛpa ātmajaḥ |dvādaśe ahani samprāpte śrāddha karmāṇi akārayat ||2-77-1||
brāhmaṇebhyo dadau ratnam dhanam annam ca puṣkalam |vāsāmsi ca mahārhāṇi ratnāni vividhāni ca ||2-77-2||
bāstikam bahu śuklam ca gāḥ ca api śataśaḥ tathā |dāsī dāsam ca yānam ca veśmāni sumahānti ca ||2-77-3||
brāhmaṇebhyo dadau putraḥ rājñaḥ tasya aurdhvadaihikam |tataḥ prabhāta samaye divase atha trayodaśe ||2-77-4||
vilalāpa mahā bāhur bharataḥ śoka mūrcitaḥ |śabda apihita kaṇṭhaḥ ca śodhana artham upāgataḥ ||2-77-5||
citā mūle pitur vākyam idam āha suduhkhitaḥ |tāta yasmin niṣṛṣṭaḥ aham tvayā bhrātari rāghave ||2-77-6||
tasmin vanam pravrajite śūnye tyaktaḥ asmy aham tvayā |yathā gatir anāthāyāḥ putraḥ pravrājitaḥ vanam ||2-77-7||
tām ambām tāta kausalyām tyaktvā tvam kva gataḥ nṛpa |dṛṣṭvā bhasma aruṇam tac ca dagdha asthi sthāna maṇḍalam ||2-77-8||
pituḥ śarīra nirvāṇam niṣṭanan viṣasāda ha |sa tu dṛṣṭvā rudan dīnaḥ papāta dharaṇī tale ||2-77-9||
utthāpyamānaḥ śakrasya yantra dhvajaiva cyutaḥ |abhipetus tataḥ sarve tasya amātyāḥ śuci vratam ||2-77-10||
anta kāle nipatitam yayātim ṛṣayo yathā |śatrughnaḥ ca api bharatam dṛṣṭvā śoka pariplutam ||2-77-11||
visamjño nyapatat bhūmau bhūmi pālam anusmaran |unmattaiva niścetā vilalāpa suduhkhitaḥ ||2-77-12||
smṛtvā pitur guṇa angāni tani tāni tadā tadā |mantharā prabhavaḥ tīvraḥ kaikeyī grāha samkulaḥ ||2-77-13||
vara dānamayo akṣobhyo amajjayat śoka sāgaraḥ |sukumāram ca bālam ca satatam lālitam tvayā ||2-77-14||
kva tāta bharatam hitvā vilapantam gataḥ bhavān |nanu bhojyeṣu pāneṣu vastreṣv ābharaṇeṣu ca ||2-77-15||
pravārayasi naḥ sarvāms tan naḥ ko adya kariṣyati |avadāraṇa kāle tu pṛthivī na avadīryate ||2-77-16||
vihīnā yā tvayā rājñā dharmajñena mahātmanā |pitari svargam āpanne rāme ca araṇyam āśrite ||2-77-17||
kim me jīvita sāmarthyam pravekṣyāmi huta aśanam |hīno bhrātrā ca pitrā ca śūnyām ikṣvāku pālitām ||2-77-18||
ayodhyām na pravekṣyāmi pravekṣyāmi tapo vanam |tayoḥ vilapitam śrutvā vyasanam ca anvavekṣya tat ||2-77-19||
bhṛśam ārtatarā bhūyaḥ sarvaeva anugāminaḥ |tataḥ viṣaṇṇau śrāntau ca śatrughna bharatāv ubhau ||2-77-20||
dharaṇyām samvyaceṣṭetām bhagna śṛngāv iva ṛṣabhau |tataḥ prakṛtimān vaidyaḥ pitur eṣām purohitaḥ ||2-77-21||
vasiṣṭho bharatam vākyam utthāpya tam uvāca ha |trayodaśo'yam divasaḥ piturvṛttasya te vibho ||2-77-22||
sāvaśeṣāsthinicaye kimiha tvam vilambase |trīṇi dvandvāni bhūteṣu pravṛttāni aviśeṣataḥ ||2-77-23||
teṣu ca aparihāryeṣu na evam bhavitum arhati |sumantraḥ ca api śatrughnam utthāpya abhiprasādya ca ||2-77-24||
śrāvayām āsa tattvajñaḥ sarva bhūta bhava abhavau |utthitau tau nara vyāghrau prakāśete yaśasvinau ||2-77-25||
varṣa ātapa pariklinnau pṛthag indra dhvajāv iva |aśrūṇi parimṛdnantau rakta akṣau dīna bhāṣiṇau ||2-77-26||
amātyāḥ tvarayanti sma tanayau ca aparāḥ kriyāḥ |
atra yātrām samīhantam śatrughnaḥ lakṣmaṇa anujaḥ |bharatam śoka samtaptam idam vacanam abravīt ||2-78-1||
gatir yaḥ sarva bhūtānām duhkhe kim punar ātmanaḥ |sa rāmaḥ sattva sampannaḥ striyā pravrājitaḥ vanam ||2-78-2||
balavān vīrya sampanno lakṣmaṇo nāma yo api asau |kim na mocayate rāmam kṛtvā api pitṛ nigraham ||2-78-3||
pūrvam eva tu nigrāhyaḥ samavekṣya naya anayau |utpatham yaḥ samārūḍho nāryā rājā vaśam gataḥ ||2-78-4||
iti sambhāṣamāṇe tu śatrughne lakṣmaṇa anuje |prāg dvāre abhūt tadā kubjā sarva ābharaṇa bhūṣitā ||2-78-5||
liptā candana sāreṇa rāja vastrāṇi bibhratī |vividham vividhaistaistairbhūṣaṇaiśca vibhūṣitā ||2-78-6||
mekhalā dāmabhiḥ citrai rajju baddhā iva vānarī |babhāse bahubhirbaddhā rajjubaddeva vānarī ||2-78-7||
tām samīkṣya tadā dvāhstho bhṛśam pāpasya kāriṇīm |gṛhītvā akaruṇam kubjām śatrughnāya nyavedayat ||2-78-8||
yasyāḥ kṛte vane rāmaḥ nyasta dehaḥ ca vaḥ pitā |sā iyam pāpā nṛśamsā ca tasyāḥ kuru yathā mati ||2-78-9||
śatrughnaḥ ca tat ājñāya vacanam bhṛśa duhkhitaḥ |antaḥ pura carān sarvān iti uvāca dhṛta vrataḥ ||2-78-10||
tīvram utpāditam duhkham bhrātṛṛṇām me tathā pituḥ |yayā sā iyam nṛśamsasya karmaṇaḥ phalam aśnutām ||2-78-11||
evam uktā ca tena āśu sakhī jana samāvṛtā |gṛhītā balavat kubjā sā tat gṛham anādayat ||2-78-12||
tataḥ subhṛśa samtaptaḥ tasyāḥ sarvaḥ sakhī janaḥ |kruddham ājñāya śatrughnam vyapalāyata sarvaśaḥ ||2-78-13||
amantrayata kṛtsnaḥ ca tasyāḥ sarva sakhī janaḥ |yathā ayam samupakrāntaḥ nihśeṣam naḥ kariṣyati ||2-78-14||
sānukrośām vadānyām ca dharmajñām ca yaśasvinīm |kausalyām śaraṇam yāmaḥ sā hi no astu dhruvā gatiḥ ||2-78-15||
sa ca roṣeṇa tāmra akṣaḥ śatrughnaḥ śatru tāpanaḥ |vicakarṣa tadā kubjām krośantīm pṛthivī tale ||2-78-16||
tasyā hi ākṛṣyamāṇāyā mantharāyāḥ tataḥ tataḥ |citram bahu vidham bhāṇḍam pṛthivyām tat vyaśīryata ||2-78-17||
tena bhāṇḍena samkīrṇam śrīmad rāja niveśanam |aśobhata tadā bhūyaḥ śāradam gaganam yathā ||2-78-18||
sa balī balavat krodhāt gṛhītvā puruṣa ṛṣabhaḥ |kaikeyīm abhinirbhartsya babhāṣe paruṣam vacaḥ ||2-78-19||
taiḥ vākyaiḥ paruṣaiḥ duhkhaiḥ kaikeyī bhṛśa duhhitā |śatrughna bhaya samtrastā putram śaraṇam āgatā ||2-78-20||
tām prekṣya bharataḥ kruddham śatrughnam idam abravīt |avadhyāḥ sarva bhūtānām pramadāḥ kṣamyatām iti ||2-78-21||
hanyām aham imām pāpām kaikeyīm duṣṭa cāriṇīm |yadi mām dhārmiko rāmaḥ na asūyen mātṛ ghātakam ||2-78-22||
imām api hatām kubjām yadi jānāti rāghavaḥ |tvām ca mām caiva dharma ātmā na abhibhāṣiṣyate dhruvam ||2-78-23||
bharatasya vacaḥ śrutvā śatrughnaḥ lakṣmaṇa anujaḥ |nyavartata tataḥ roṣāt tām mumoca ca mantharām ||2-78-24||
sā pāda mūle kaikeyyā mantharā nipapāta ha |nihśvasantī suduhkha ārtā kṛpaṇam vilalāpa ca ||2-78-25||
śatrughna vikṣepa vimūḍha samjñām |samīkṣya kubjām bharatasya mātā |śanaiḥ samāśvāsayad ārta rūpām |krauncīm vilagnām iva vīkṣamāṇām ||2-78-26||
tataḥ prabhāta samaye divase atha caturdaśe |sametya rāja kartāraḥ bharatam vākyam abruvan ||2-79-1||
gataḥ daśarathaḥ svargam yo no gurutaraḥ guruḥ |rāmam pravrājya vai jyeṣṭham lakṣmaṇam ca mahā balam ||2-79-2||
tvam adya bhava no rājā rāja putra mahā yaśaḥ |samgatyā na aparādhnoti rājyam etat anāyakam ||2-79-3||
ābhiṣecanikam sarvam idam ādāya rāghava |pratīkṣate tvām sva janaḥ śreṇayaḥ ca nṛpa ātmaja ||2-79-4||
rājyam gṛhāṇa bharata pitṛ paitāmaham mahat |abhiṣecaya ca ātmānam pāhi ca asmān nara ṛṣabha ||2-79-5||
ābhiṣecanikam bhāṇḍam kṛtvā sarvam pradakṣiṇam |bharataḥ tam janam sarvam pratyuvāca dhṛta vrataḥ ||2-79-6||
jyeṣṭhasya rājatā nityam ucitā hi kulasya naḥ |na evam bhavantaḥ mām vaktum arhanti kuśalā janāḥ ||2-79-7||
rāmaḥ pūrvo hi no bhrātā bhaviṣyati mahī patiḥ |aham tu araṇye vatsyāmi varṣāṇi nava panca ca ||2-79-8||
yujyatām mahatī senā catur anga mahā balā |ānayiṣyāmy aham jyeṣṭham bhrātaram rāghavam vanāt ||2-79-9||
ābhiṣecanikam caiva sarvam etat upaskṛtam |puraḥ kṛtya gamiṣyāmi rāma hetor vanam prati ||2-79-10||
tatra eva tam nara vyāghram abhiṣicya puraḥ kṛtam |āneṣyāmi tu vai rāmam havya vāham iva adhvarāt ||2-79-11||
na sakāmā kariṣyāmi svam imām mātṛ gandhinīm |vane vatsyāmy aham durge rāmaḥ rājā bhaviṣyati ||2-79-12||
kriyatām śilpibhiḥ panthāḥ samāni viṣamāṇi ca |rakṣiṇaḥ ca anusamyāntu pathi durga vicārakāḥ ||2-79-13||
evam sambhāṣamāṇam tam rāma hetor nṛpa ātmajam |pratyuvāca janaḥ sarvaḥ śrīmad vākyam anuttamam ||2-79-14||
evam te bhāṣamāṇasya padmā śrīr upatiṣṭhatām |yaḥ tvam jyeṣṭhe nṛpa sute pṛthivīm dātum iccasi ||2-79-15||
anuttamam tat vacanam nṛpa ātmaja |prabhāṣitam samśravaṇe niśamya ca |praharṣajāḥ tam prati bāṣpa bindavo |nipetur ārya ānana netra sambhavāḥ ||2-79-16||
ūcus te vacanam idam niśamya hṛṣṭāḥ |sāmātyāḥ sapariṣado viyāta śokāḥ |panthānam nara vara bhaktimān janaḥ ca |vyādiṣṭaḥ tava vacanāc ca śilpi vargaḥ ||2-79-17||
atha bhūmi pradeśajñāḥ sūtra karma viśāradāḥ |sva karma abhiratāḥ śūrāḥ khanakā yantrakāḥ tathā ||2-80-1||
karma antikāḥ sthapatayaḥ puruṣā yantra kovidāḥ |tathā vardhakayaḥ caiva mārgiṇo vṛkṣa takṣakāḥ ||2-80-2||
kūpa kārāḥ sudhā kārā vamśa karma kṛtaḥ tathā |samarthā ye ca draṣṭāraḥ purataḥ te pratasthire ||2-80-3||
sa tu harṣāt tam uddeśam jana ogho vipulaḥ prayān |aśobhata mahā vegaḥ sāgarasya iva parvaṇi ||2-80-4||
te sva vāram samāsthāya vartma karmāṇi kovidāḥ |karaṇaiḥ vividha upetaiḥ purastāt sampratasthire ||2-80-5||
latā vallīḥ ca gulmāmaḥ ca sthāṇūn aśmanaeva ca |janāḥ te cakrire mārgam cindantaḥ vividhān drumān ||2-80-6||
avṛkṣeṣu ca deśeṣu kecit vṛkṣān aropayan |kecit kuṭhāraiaḥ ṭankaiḥ ca dātraiḥ cindan kvacit kvacit ||2-80-7||
apare vīraṇa stambān balino balavattarāḥ |vidhamanti sma durgāṇi sthalāni ca tataḥ tataḥ ||2-80-8||
apare apūrayan kūpān pāmsubhiḥ śvabhram āyatam |nimna bhāgāms tathā kecit samāmaḥ cakruḥ samantataḥ ||2-80-9||
babandhur bandhanīyāmaḥ ca kṣodyān samcukṣudus tadā |bibhidur bhedanīyāmaḥ ca tāms tān deśān narāḥ tadā ||2-80-10||
acireṇa eva kālena parivāhān bahu udakān |cakrur bahu vidha ākārān sāgara pratimān bahūn ||2-80-11||
nirjaleṣu ca deśeṣu khānayāmāsuruttamān |udapānān bahuvidhān vedikā parimaṇḍitān ||2-80-12||
sasudhā kuṭṭima talaḥ prapuṣpita mahī ruhaḥ |matta udghuṣṭa dvija gaṇaḥ patākābhir alamkṛtaḥ ||2-80-13||
candana udaka samsiktaḥ nānā kusuma bhūṣitaḥ |bahv aśobhata senāyāḥ panthāḥ svarga patha upamaḥ ||2-80-14||
ājñāpya atha yathā ājñapti yuktāḥ te adhikṛtā narāḥ |ramaṇīyeṣu deśeṣu bahu svādu phaleṣu ca ||2-80-15||
yo niveśaḥ tu abhipretaḥ bharatasya mahātmanaḥ |bhūyaḥ tam śobhayām āsur bhūṣābhir bhūṣaṇa upamam ||2-80-16||
nakṣatreṣu praśasteṣu muhūrteṣu ca tadvidaḥ |niveśam sthāpayām āsur bharatasya mahātmanaḥ ||2-80-17||
bahu pāmsu cayāḥ ca api parikhā parivāritāḥ |tantra indra kīla pratimāḥ pratolī vara śobhitāḥ ||2-80-18||
prāsāda mālā samyuktāḥ saudha prākāra samvṛtāḥ |patākā śobhitāḥ sarve sunirmita mahā pathāḥ ||2-80-19||
visarpatbhir iva ākāśe viṭanka agra vimānakaiḥ |samuccritaiḥ niveśāḥ te babhuḥ śakra pura upamāḥ ||2-80-20||
jāhnavīm tu samāsādya vividha druma kānanām |śītala amala pānīyām mahā mīna samākulām ||2-80-21||
sacandra tārā gaṇa maṇḍitam yathā |nabhaḥ kṣapāyām amalam virājate |nara indra mārgaḥ sa tathā vyarājata |krameṇa ramyaḥ śubha śilpi nirmitaḥ ||2-80-22||
tataḥ nāndī mukhīm rātrim bharatam sūta māgadhāḥ |tuṣṭuvur vāg viśeṣajñāḥ stavaiḥ mangala samhitaiḥ ||2-81-1||
suvarṇa koṇa abhihataḥ prāṇadad yāma dundubhiḥ |dadhmuḥ śankhāmaḥ ca śataśo vādyāmaḥ ca ucca avaca svarān ||2-81-2||
sa tūrya ghoṣaḥ sumahān divam āpūrayann iva |bharatam śoka samtaptam bhūyaḥ śokaiḥ arandhrayat ||2-81-3||
tataḥ prabuddho bharataḥ tam ghoṣam samnivartya ca |na aham rājā iti ca api uktvā śatrughnam idam abravīt ||2-81-4||
paśya śatrughna kaikeyyā lokasya apakṛtam mahat |visṛjya mayi duhkhāni rājā daśaratho gataḥ ||2-81-5||
tasya eṣā dharma rājasya dharma mūlā mahātmanaḥ |paribhramati rāja śrīr naur iva akarṇikā jale ||2-81-6||
yo hi naḥ sumahānnāthaḥ so'pi pravrājito vanam |anayā dharmamutsṛjya mātrā me rāghavaḥ svayam ||2-81-7||
iti evam bharatam prekṣya vilapantam vicetanam |kṛpaṇam ruruduḥ sarvāḥ sasvaram yoṣitaḥ tadā ||2-81-8||
tathā tasmin vilapati vasiṣṭho rāja dharmavit |sabhām ikṣvāku nāthasya praviveśa mahā yaśāḥ ||2-81-9||
śāta kumbhamayīm ramyām maṇi ratna samākulām |sudharmām iva dharma ātmā sagaṇaḥ pratyapadyata ||2-81-10||
sa kāncanamayam pīṭham para ardhya āstaraṇa āvṛtam |adhyāsta sarva vedajño dūtān anuśaśāsa ca ||2-81-11||
brāhmaṇān kṣatriyān yodhān amātyān gaṇa ballabhān |kṣipram ānayata avyagrāḥ kṛtyam ātyayikam hi naḥ ||2-81-12||
sarājabhṛtyam śatrughnam bharatam ca yaśsvinam |yudhājitam sumantram ca ye ca tatra hitā janāḥ ||2-81-13||
tataḥ halahalā śabdo mahān samudapadyata |rathaiḥ aśvaiḥ gajaiḥ ca api janānām upagaccatām ||2-81-14||
tataḥ bharatam āyāntam śata kratum iva amarāḥ |pratyanandan prakṛtayo yathā daśaratham tathā ||2-81-15||
hradaiva timi nāga samvṛtaḥ |stimita jalo maṇi śankha śarkaraḥ |daśaratha suta śobhitā sabhā |sadaśarathā iva babhau yathā purā ||2-81-16||
tām ārya gaṇa sampūrṇām bharataḥ pragrahām sabhām |dadarśa buddhi sampannaḥ pūrṇa candrām niśām iva ||2-82-1||
āsanāni yathā nyāyam āryāṇām viśatām tadā |adṛśyata ghana apāye pūrṇa candrā iva śarvarī ||2-82-2||
sā vidvajjanasampūrṇā sabhā surucirā tadā |adṛśyata ghanāpāye pūrṇacandreva śarvarī ||2-82-3||
rājñaḥ tu prakṛtīḥ sarvāḥ samagrāḥ prekṣya dharmavit |idam purohitaḥ vākyam bharatam mṛdu ca abravīt ||2-82-4||
tāta rājā daśarathaḥ svar gataḥ dharmam ācaran |dhana dhānyavatīm sphītām pradāya pṛthivīm tava ||2-82-5||
rāmaḥ tathā satya dhṛtiḥ satām dharmam anusmaran |na ajahāt pitur ādeśam śaśī jyotsnām iva uditaḥ ||2-82-6||
pitrā bhrātrā ca te dattam rājyam nihata kaṇṭakam |tat bhunkṣva mudita amātyaḥ kṣipram eva abhiṣecaya ||2-82-7||
udīcyāḥ ca pratīcyāḥ ca dākṣiṇātyāḥ ca kevalāḥ |koṭyā apara antāḥ sāmudrā ratnāni abhiharantu te ||2-82-8||
tat śrutvā bharataḥ vākyam śokena abhipariplutaḥ |jagāma manasā rāmam dharmajño dharma kānkṣayā ||2-82-9||
sa bāṣpa kalayā vācā kala hamsa svaraḥ yuvā |vilalāpa sabhā madhye jagarhe ca purohitam ||2-82-10||
carita brahmacaryasya vidyā snātasya dhīmataḥ |dharme prayatamānasya ko rājyam madvidho haret ||2-82-11||
katham daśarathāj jātaḥ bhaved rājya apahārakaḥ |rājyam ca aham ca rāmasya dharmam vaktum iha arhasi ||2-82-12||
jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ ca dharma ātmā dilīpa nahuṣa upamaḥ |labdhum arhati kākutstho rājyam daśaratho yathā ||2-82-13||
anārya juṣṭam asvargyam kuryām pāpam aham yadi |ikṣvākūṇām aham loke bhaveyam kula pāmsanaḥ ||2-82-14||
yadd hi mātrā kṛtam pāpam na aham tat abhirocaye |ihastho vana durgastham namasyāmi kṛta anjaliḥ ||2-82-15||
rāmam eva anugaccāmi sa rājā dvipadām varaḥ |trayāṇām api lokānām rāghavo rājyam arhati ||2-82-16||
tat vākyam dharma samyuktam śrutvā sarve sabhāsadaḥ |harṣān mumucur aśrūṇi rāme nihita cetasaḥ ||2-82-17||
yadi tu āryam na śakṣyāmi vinivartayitum vanāt |vane tatra eva vatsyāmi yathā āryo lakṣmaṇaḥ tathā ||2-82-18||
sarva upāyam tu vartiṣye vinivartayitum balāt |samakṣam ārya miśrāṇām sādhūnām guṇa vartinām ||2-82-19||
viṣṭikarmāntikāḥ sarve mārgaśodhanarakṣakāḥ |prasthāpitā mayā pūrvam yātrāpi mama rocate ||2-82-20||
evam uktvā tu dharma ātmā bharataḥ bhrātṛ vatsalaḥ |samīpastham uvāca idam sumantram mantra kovidam ||2-82-21||
tūrṇam utthāya gacca tvam sumantra mama śāsanāt |yātrām ājñāpaya kṣipram balam caiva samānaya ||2-82-22||
evam uktaḥ sumantraḥ tu bharatena mahātmanā |hṛṣṭaḥ so adiśat sarvam yathā samdiṣṭam iṣṭavat ||2-82-23||
tāḥ prahṛṣṭāḥ prakṛtayo bala adhyakṣā balasya ca |śrutvā yātrām samājñaptām rāghavasya nivartane ||2-82-24||
tataḥ yodha anganāḥ sarvā bhartṛṛn sarvān gṛhe gṛhe |yātrā gamanam ājñāya tvarayanti sma harṣitāḥ ||2-82-25||
te hayaiḥ go rathaiḥ śīghraiḥ syandanaiḥ ca mano javaiḥ |saha yodhaiḥ bala adhyakṣā balam sarvam acodayan ||2-82-26||
sajjam tu tat balam dṛṣṭvā bharataḥ guru samnidhau |ratham me tvarayasva iti sumantram pārśvataḥ abravīt ||2-82-27||
bharatasya tu tasya ājñām pratigṛhya praharṣitaḥ |ratham gṛhītvā prayayau yuktam parama vājibhiḥ ||2-82-28||
sa rāghavaḥ satya dhṛtiḥ pratāpavān |bruvan suyuktam dṛḍha satya vikramaḥ |gurum mahā araṇya gatam yaśasvinam |prasādayiṣyan bharataḥ abravīt tadā ||2-82-29||
tūṇa samutthāya sumantra gacca |balasya yogāya bala pradhānān |ānetum iccāmi hi tam vanastham |prasādya rāmam jagataḥ hitāya ||2-82-30||
sa sūta putraḥ bharatena samyag |ājñāpitaḥ samparipūrṇa kāmaḥ |śaśāsa sarvān prakṛti pradhānān |balasya mukhyāmaḥ ca suhṛj janam ca ||2-82-31||
tataḥ samutthāya kule kule te |rājanya vaiśyā vṛṣalāḥ ca viprāḥ |ayūyujann uṣṭra rathān kharāmaḥ ca|nāgān hayāmaḥ caiva kula prasūtān ||2-82-32||
tataḥ samutthitaḥ kālyam āsthāya syandana uttamam |prayayau bharataḥ śīghram rāma darśana kānkṣayā ||2-83-1||
agrataḥ prayayus tasya sarve mantri purodhasaḥ |adhiruhya hayaiḥ yuktān rathān sūrya ratha upamān ||2-83-2||
nava nāga sahasrāṇi kalpitāni yathā vidhi |anvayur bharatam yāntam ikṣvāku kula nandanam ||2-83-3||
ṣaṣṭhī ratha sahasrāṇi dhanvino vividha āyudhāḥ |anvayur bharatam yāntam rāja putram yaśasvinam ||2-83-4||
śatam sahasrāṇi aśvānām samārūḍhāni rāghavam |anvayur bharatam yāntam rāja putram yaśasvinam ||2-83-5||
kaikeyī ca sumitrā ca kausalyā ca yaśasvinī |rāma ānayana samhṛṣṭā yayur yānena bhāsvatā ||2-83-6||
prayātāḥ ca ārya samghātā rāmam draṣṭum salakṣmaṇam |tasya eva ca kathāḥ citrāḥ kurvāṇā hṛṣṭa mānasāḥ ||2-83-7||
megha śyāmam mahā bāhum sthira sattvam dṛḍha vratam |kadā drakṣyāmahe rāmam jagataḥ śoka nāśanam ||2-83-8||
dṛṣṭaeva hi naḥ śokam apaneṣyati rāghavaḥ |tamaḥ sarvasya lokasya samudyann iva bhāskaraḥ ||2-83-9||
iti evam kathayantaḥ te samprahṛṣṭāḥ kathāḥ śubhāḥ |pariṣvajānāḥ ca anyonyam yayur nāgarikāḥ tadā ||2-83-10||
ye ca tatra apare sarve sammatā ye ca naigamāḥ |rāmam prati yayur hṛṣṭāḥ sarvāḥ prakṛtayaḥ tadā ||2-83-11||
maṇi kārāḥ ca ye kecit kumbha kārāḥ ca śobhanāḥ |sūtra karma kṛtaḥ caiva ye ca śastra upajīvinaḥ ||2-83-12||
māyūrakāḥ krākacikā rocakā vedhakāḥ tathā |danta kārāḥ sudhā kārāḥ tathā gandha upajīvinaḥ ||2-83-13||
suvarṇa kārāḥ prakhyātāḥ tathā kambala dhāvakāḥ |snāpaka āccādakā vaidyā dhūpakāḥ śauṇḍikāḥ tathā ||2-83-14||
rajakāḥ tunna vāyāḥ ca grāma ghoṣa mahattarāḥ |śailūṣāḥ ca saha strībhir yānti kaivartakāḥ tathā ||2-83-15||
samāhitā vedavido brāhmaṇā vṛtta sammatāḥ |go rathaiḥ bharatam yāntam anujagmuḥ sahasraśaḥ ||2-83-16||
suveṣāḥ śuddha vasanāḥ tāmra mṛṣṭa anulepanāḥ |sarve te vividhaiḥ yānaiḥ śanaiḥ bharatam anvayuḥ ||2-83-17||
prahṛṣṭa muditā senā sānvayāt kaikayī sutam |bhrāturānayane yāntam bharatam bhrātṛvatsalam ||2-83-18||
te gatvā dūramadhvānam ratham yānāśvakuñjaraiḥ |samāsedustato gaṅgām śṛṅgiberapuram prati ||2-83-19||
yatra rāmasakho vīro guho jñātigaṇairvṛtaḥ |nivasatyapramādena deśam tam paripālayan ||2-83-20||
upetya tīram gaṅgāyāścakramākairalaṅkatam |vyavatiṣṭhata sā senā bharatasya anuyāyinī ||2-83-21||
nirīkṣya anugatām senām tām ca gangām śiva udakām |bharataḥ sacivān sarvān abravīd vākya kovidaḥ ||2-83-22||
niveśayata me sainyam abhiprāyeṇa sarvaśaḥ |viśrāntaḥ pratariṣyāmaḥ śvaidānīm mahā nadīm ||2-83-23||
dātum ca tāvad iccāmi svar gatasya mahī pateḥ |aurdhvadeha nimitta artham avatīrya udakam nadīm ||2-83-24||
tasya evam bruvataḥ amātyāḥ tathā iti uktvā samāhitāḥ |nyaveśayams tāmaḥ candena svena svena pṛthak pṛthak ||2-83-25||
niveśya gangām anu tām mahā nadīm |camūm vidhānaiḥ paribarha śobhinīm |uvāsa rāmasya tadā mahātmano |vicintayāno bharataḥ nivartanam ||2-83-26||
tataḥ niviṣṭām dhvajinīm gangām anvāśritām nadīm |niṣāda rājo dṛṣṭvā eva jñātīn samtvaritaḥ abravīt ||2-84-1||
mahatī iyam ataḥ senā sāgara ābhā pradṛśyate |na asya antam avagaccāmi manasā api vicintayan ||2-84-2||
yathā tu khalu durbhaddhirbharataḥ svayamāgataḥ |sa eṣa hi mahā kāyaḥ kovidāra dhvajo rathe ||2-84-3||
bandhayiṣyati vā dāśān atha vā asmān vadhiṣyati |atha dāśarathim rāmam pitrā rājyāt vivāsitam ||2-84-4||
sampannām śriyamanviccamstasya rājñaḥ sudurlabhām |bharataḥ kaikeyī putraḥ hantum samadhigaccati ||2-84-5||
bhartā caiva sakhā caiva rāmaḥ dāśarathir mama |tasya artha kāmāḥ samnaddhā gangā anūpe atra tiṣṭhata ||2-84-6||
tiṣṭhantu sarva dāśāḥ ca gangām anvāśritā nadīm |bala yuktā nadī rakṣā māmsa mūla phala aśanāḥ ||2-84-7||
nāvām śatānām pancānām kaivartānām śatam śatam |samnaddhānām tathā yūnām tiṣṭhantu atyabhyacodayat ||2-84-8||
yadā tuṣṭaḥ tu bharataḥ rāmasya iha bhaviṣyati |sā iyam svastimayī senā gangām adya tariṣyati ||2-84-9||
iti uktvā upāyanam gṛhya matsya māmsa madhūni ca |abhicakrāma bharatam niṣāda adhipatir guhaḥ ||2-84-10||
tam āyāntam tu samprekṣya sūta putraḥ pratāpavān |bharatāya ācacakṣe atha vinayajño vinītavat ||2-84-11||
eṣa jñāti sahasreṇa sthapatiḥ parivāritaḥ |kuśalo daṇḍaka araṇye vṛddho bhrātuḥ ca te sakhā ||2-84-12||
tasmāt paśyatu kākutstha tvām niṣāda adhipo guhaḥ |asamśayam vijānīte yatra tau rāma lakṣmaṇau ||2-84-13||
etat tu vacanam śrutvā sumantrāt bharataḥ śubham |uvāca vacanam śīghram guhaḥ paśyatu mām iti ||2-84-14||
labdhvā abhyanujñām samhṛṣṭaḥ jñātibhiḥ parivāritaḥ |āgamya bharatam prahvo guho vacanam abravīit ||2-84-15||
niṣkuṭaḥ caiva deśo ayam vancitāḥ ca api te vayam |nivedayāmaḥ te sarve svake dāśa kule vasa ||2-84-16||
asti mūlam phalam caiva niṣādaiḥ samupāhṛtam |ārdram ca māmsam śuṣkam ca vanyam ca ucca avacam mahat ||2-84-17||
āśamse svāśitā senā vatsyati imām vibhāvarīm |arcitaḥ vividhaiḥ kāmaiḥ śvaḥ sasainyo gamiṣyasi ||2-84-18||
evam uktaḥ tu bharataḥ niṣāda adhipatim guham |pratyuvāca mahā prājño vākyam hetu artha samhitam ||2-85-1||
ūrjitaḥ khalu te kāmaḥ kṛtaḥ mama guroh sakhe |yo me tvam īdṛśīm senām eko abhyarcitum iccasi ||2-85-2||
iti uktvā tu mahā tejā guham vacanam uttamam |abravīd bharataḥ śrīmān niṣāda adhipatim punaḥ ||2-85-3||
katareṇa gamiṣyāmi bharadvāja āśramam guha |gahano ayam bhṛśam deśo gangā anūpo duratyayaḥ ||2-85-4||
tasya tat vacanam śrutvā rāja putrasya dhīmataḥ |abravīt prānjalir vākyam guho gahana gocaraḥ ||2-85-5||
dāśāḥ tu anugamiṣyanti dhanvinaḥ susamāhitāḥ |aham ca anugamiṣyāmi rāja putra mahā yaśaḥ ||2-85-6||
kaccin na duṣṭaḥ vrajasi rāmasya akliṣṭa karmaṇaḥ |iyam te mahatī senā śankām janayati iva me ||2-85-7||
tam evam abhibhāṣantam ākāśaiva nirmalaḥ |bharataḥ ślakṣṇayā vācā guham vacanam abravīt ||2-85-8||
mā bhūt sa kālo yat kaṣṭam na mām śankitum arhasi |rāghavaḥ sa hi me bhrātā jyeṣṭhaḥ pitṛ samaḥ mama ||2-85-9||
tam nivartayitum yāmi kākutstham vana vāsinam |buddhir anyā na te kāryā guha satyam bravīmi te ||2-85-10||
sa tu samhṛṣṭa vadanaḥ śrutvā bharata bhāṣitam |punar eva abravīd vākyam bharatam prati harṣitaḥ ||2-85-11||
dhanyaḥ tvam na tvayā tulyam paśyāmi jagatī tale |ayatnāt āgatam rājyam yaḥ tvam tyaktum iha iccasi ||2-85-12||
śāśvatī khalu te kīrtir lokān anucariṣyati |yaḥ tvam kṛccra gatam rāmam pratyānayitum iccasi ||2-85-13||
evam sambhāṣamāṇasya guhasya bharatam tadā |babhau naṣṭa prabhaḥ sūryo rajanī ca abhyavartata ||2-85-14||
samniveśya sa tām senām guhena paritoṣitaḥ |śatrughnena saha śrīmān śayanam punar āgamat ||2-85-15||
rāma cintāmayaḥ śoko bharatasya mahātmanaḥ |upasthitaḥ hi anarhasya dharma prekṣasya tādṛśaḥ ||2-85-16||
antar dāhena dahanaḥ samtāpayati rāghavam |vana dāha abhisamtaptam gūḍho agnir iva pādapam ||2-85-17||
prasrutaḥ sarva gātrebhyaḥ svedaḥ śoka agni sambhavaḥ |yathā sūrya amśu samtaptaḥ himavān prasrutaḥ himam ||2-85-18||
dhyāna nirdara śailena vinihśvasita dhātunā |dainya pādapa samghena śoka āyāsa adhiśṛngiṇā ||2-85-19||
pramoha ananta sattvena samtāpa oṣadhi veṇunā |ākrāntaḥ duhkha śailena mahatā kaikayī sutaḥ ||2-85-20||
viniśśvasanvai bhṛśadurmanāstataḥ |pramūḍhasamjñaḥ paramāpadam gataḥ |śamam na lebhe hṛdayajvarārdito |nararṣabho yūthahato yatharṣabhaḥ ||2-85-21||
guhena sārdham bharataḥ samāgataḥ |mahā anubhāvaḥ sajanaḥ samāhitaḥ |sudurmanāḥ tam bharatam tadā punar |guhaḥ samāśvāsayad agrajam prati ||2-85-22||
ācacakṣe atha sadbhāvam lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |bharatāya aprameyāya guho gahana gocaraḥ ||2-86-1||
tam jāgratam guṇair yuktam vara cāpa iṣu dhāriṇam |bhrātṛ gupty artham atyantam aham lakṣmaṇam abravam ||2-86-2||
iyam tāta sukhā śayyā tvad artham upakalpitā |pratyāśvasihi śeṣva asyām sukham rāghava nandana ||2-86-3||
ucito ayam janaḥ sarve duhkhānām tvam sukha ucitaḥ |dharma ātmamaḥ tasya gupty artham jāgariṣyāmahe vayam ||2-86-4||
na hi rāmāt priyataro mama asti bhuvi kaścana |mā utsuko bhūr bravīmy etad apy asatyam tava agrataḥ ||2-86-5||
asya prasādād āśamse loke asmin sumahad yaśaḥ |dharma avāptim ca vipulām artha avāptim ca kevalām ||2-86-6||
so aham priya sakham rāmam śayānam saha sītayā |rakṣiṣyāmi dhanuṣ pāṇiḥ sarvaiḥ svair jnātibhiḥ saha ||2-86-7||
na hi me aviditam kimcid vane asmimaḥ carataḥ sadā |catur angam hy api balam prasahema vayam yudhi ||2-86-8||
evam asmābhir uktena lakṣmaṇena mahātmanā |anunītā vayam sarve dharmam eva anupaśyatā ||2-86-9||
katham dāśarathau bhūmau śayāne saha sītayā |śakyā nidrā mayā labdhum jīvitam vā sukhāni vā ||2-86-10||
yo na deva asuraiḥ sarvaiḥ śakyaḥ prasahitum yudhi |tam paśya guha samviṣṭam tṛṇeṣu saha sītayā ||2-86-11||
mahatā tapasā labdho vividhaiḥ ca pariśramaiḥ |eko daśarathasya eṣa putraḥ sadṛśa lakṣaṇaḥ ||2-86-12||
asmin pravrājite rājā na ciram vartayiṣyati |vidhavā medinī nūnam kṣipram eva bhaviṣyati ||2-86-13||
vinadya sumahā nādam śrameṇa uparatāḥ striyaḥ |nirghoṣa uparatam nūnam adya rāja niveśanam ||2-86-14||
kausalyā caiva rājā ca tathā eva jananī mama |na āśamse yadi te sarve jīveyuḥ śarvarīm imām ||2-86-15||
jīved api hi me mātā śatrughnasya anvavekṣayā |duhkhitā yā tu kausalyā vīrasūr vinaśiṣyati ||2-86-16||
atikrāntam atikrāntam anavāpya mano ratham |rājye rāmam anikṣipya pitā me vinaśiṣyati ||2-86-17||
siddha arthāḥ pitaram vṛttam tasmin kāle hy upasthite |preta kāryeṣu sarveṣu samskariṣyanti bhūmipam ||2-86-18||
ramya catvara samsthānām suvibhakta mahā pathām |harmya prāsāda sampannām sarva ratna vibhūṣitām ||2-86-19||
gaja aśva ratha sambādhām tūrya nāda vināditām |sarva kalyāṇa sampūrṇām hṛṣṭa puṣṭa jana ākulām ||2-86-20||
ārāma udyāna sampūrṇām samāja utsava śālinīm |sukhitā vicariṣyanti rāja dhānīm pitur mama ||2-86-21||
api satya pratijnena sārdham kuśalinā vayam |nivṛtte samaye hy asmin sukhitāḥ praviśemahi ||2-86-22||
paridevayamānasya tasya evam sumahātmanaḥ |tiṣṭhato rāja putrasya śarvarī sā atyavartata ||2-86-23||
prabhāte vimale sūrye kārayitvā jaṭā ubhau |asmin bhāgīrathī tīre sukham samtāritau mayā ||2-86-24||
jaṭā dharau tau druma cīra vāsasau |mahā balau kunjara yūthapa upamau |vara iṣu cāpa asi dharau param tapau |vyavekṣamāṇau saha sītayā gatau ||2-86-25||
guhasya vacanam śrutvā bharato bhṛśam apriyam |dhyānam jagāma tatra eva yatra tat śrutam apriyam ||2-87-1||
sukumāro mahā sattvaḥ simha skandho mahā bhujaḥ |puṇḍarīka viśāla akṣaḥ taruṇaḥ priya darśanaḥ ||2-87-2||
pratyāśvasya muhūrtam tu kālam parama durmanāḥ |papāta sahasā totrair hṛdi viddha iva dvipaḥ ||2-87-3||
bharatam murcCitam druṣṭvā vivarṇavadano guhaḥ |babhūva vyathitastatra bhūmikampe yathā drumaḥ ||2-87-4||
tad avastham tu bharatam śatrughno anantara sthitaḥ |pariṣvajya ruroda uccair visamjnaḥ śoka karśitaḥ ||2-87-5||
tataḥ sarvāḥ samāpetur mātaro bharatasya tāḥ |upavāsa kṛśā dīnā bhartṛ vyasana karśitāḥ ||2-87-6||
tāḥ ca tam patitam bhūmau rudantyaḥ paryavārayan |kausalyā tu anusṛtya enam durmanāḥ pariṣasvaje ||2-87-7||
vatsalā svam yathā vatsam upagūhya tapasvinī |paripapragcCa bharatam rudantī śoka lālasā ||2-87-8||
putra vyādhir na te kaccit śarīram paribādhate |adya rāja kulasya asya tvad adhīnam hi jīvitam ||2-87-9||
tvām dṛṣṭvā putra jīvāmi rāme sabhrātṛke gate |vṛtte daśarathe rājni nātha ekaḥ tvam adya naḥ ||2-87-10||
kaccin na lakṣmaṇe putra śrutam te kimcid apriyam |putra vā hy ekaputrāyāḥ saha bhārye vanam gate ||2-87-11||
sa muhūrtam samāśvasya rudann eva mahā yaśāḥ |kausalyām parisāntvya idam guham vacanam abravīt ||2-87-12||
bhrātā me kva avasad rātrim kva sītā kva ca lakṣmaṇaḥ |asvapat śayane kasmin kim bhuktvā guha śamsa me ||2-87-13||
so abravīd bharatam pṛṣṭo niṣāda adhipatir guhaḥ |yad vidham pratipede ca rāme priya hite atithau ||2-87-14||
annam ucca avacam bhakṣyāḥ phalāni vividhāni ca |rāmāya abhyavahāra artham bahu ca upahṛtam mayā ||2-87-15||
tat sarvam pratyanujnāsīd rāmaḥ satya parākramaḥ |na hi tat pratyagṛhṇāt sa kṣatra dharmam anusmaran ||2-87-16||
na hy asmābhiḥ pratigrāhyam sakhe deyam tu sarvadā |iti tena vayam rājann anunītā mahātmanā ||2-87-17||
lakṣmaṇena samānītam pītvā vāri mahā yaśāḥ |aupavāsyam tadā akārṣīd rāghavaḥ saha sītayā ||2-87-18||
tataḥ tu jala śeṣeṇa lakṣmaṇo apy akarot tadā |vāg yatāḥ te trayaḥ samdhyām upāsata samāhitāḥ ||2-87-19||
saumitriḥ tu tataḥ paścād akarot svāstaram śubham |svayam ānīya barhīmṣi kṣipram rāghava kāraṇāt ||2-87-20||
tasmin samāviśad rāmaḥ svāstare saha sītayā |prakṣālya ca tayoḥ pādāu apacakrāma lakṣmaṇaḥ ||2-87-21||
etat tad ingudī mūlam idam eva ca tat tṛṇam |yasmin rāmaḥ ca sītā ca rātrim tām śayitāu ubhau ||2-87-22||
niyamya pṛṣṭhe tu tala angulitravān |śaraiḥ supūrṇāu iṣudhī param tapaḥ |mahad dhanuḥ sajyam upohya lakṣmaṇo |niśām atiṣṭhat parito asya kevalam ||2-87-23||
tataḥ tu aham ca uttama bāṇa cāpadhṛk |sthito abhavam tatra sa yatra lakṣmaṇaḥ |atandribhir jnātibhir ātta kārmukair |mahā indra kalpam paripālayamaḥ tadā ||2-87-24||
tat śrutvā nipuṇam sarvam bharataḥ saha mantribhiḥ |ingudī mūlam āgamya rāma śayyām avekṣya tām ||2-88-1||
abravīd jananīḥ sarvā iha tena mahātmanā |śarvarī śayitā bhūmāu idam asya vimarditam ||2-88-2||
mahā bhāga kulīnena mahā bhāgena dhīmatā |jāto daśarathena ūrvyām na rāmaḥ svaptum arhati ||2-88-3||
ajina uttara samstīrṇe vara āstaraṇa samcaye |śayitvā puruṣa vyāghraḥ katham śete mahī tale ||2-88-4||
prāsāda agra vimāneṣu valabhīṣu ca sarvadā |haima rājata bhaumeṣu vara āstraraṇa śāliṣu ||2-88-5||
puṣpa samcaya citreṣu candana agaru gandhiṣu |pāṇḍura abhra prakāśeṣu śuka samgha ruteṣu ca ||2-88-6||
prāsādavaravaryeṣu śītavatsu sugandhiṣu |uṣitvā merukalpeṣu kṛtakāmcanabhittiṣu ||2-88-7||
gīta vāditra nirghoṣair vara ābharaṇa nihsvanaiḥ |mṛdanga vara śabdaiḥ ca satatam pratibodhitaḥ ||2-88-8||
bandibhir vanditaḥ kāle bahubhiḥ sūta māgadhaiḥ |gāthābhir anurūpābhiḥ stutibhiḥ ca paramtapaḥ ||2-88-9||
aśraddheyam idam loke na satyam pratibhāti mā |muhyate khalu me bhāvaḥ svapno ayam iti me matiḥ ||2-88-10||
na nūnam daivatam kimcit kālena balavattaram |yatra dāśarathī rāmo bhūmāu evam śayīta saḥ ||2-88-11||
videha rājasya sutā sītā ca priya darśanā |dayitā śayitā bhūmau snuṣā daśarathasya ca ||2-88-12||
iyam śayyā mama bhrātur idam hi parivartitam |sthaṇḍile kaṭhine sarvam gātrair vimṛditam tṛṇam ||2-88-13||
manye sābharaṇā suptā sītā asmin śayane tadā |tatra tatra hi dṛśyante saktāḥ kanaka bindavaḥ ||2-88-14||
uttarīyam iha āsaktam suvyaktam sītayā tadā |tathā hy ete prakāśante saktāḥ kauśeya tantavaḥ ||2-88-15||
manye bhartuḥ sukhā śayyā yena bālā tapasvinī |sukumārī satī duhkham na vijānāti maithilī ||2-88-16||
hā hantāsmi nṛśamso'ham yatsabhāryaḥ kṛtemama |īdṛśīṃ rāghavaḥ śayyāmadhiśete hyānāthavat ||2-88-17||
sārvabhauma kule jātaḥ sarva loka sukha āvahaḥ |sarva loka priyaḥ tyaktvā rājyam priyam anuttamam ||2-88-18||
katham indīvara śyāmo rakta akṣaḥ priya darśanaḥ |sukha bhāgī ca duhkha arhaḥ śayito bhuvi rāghavaḥ ||2-88-19||
dhanyaḥ khalu mahābhāgo lakṣmaṇaḥ śubhalakṣamaṇaḥ |bhrātaram viṣame kāle yo rāmamanuvartate ||2-88-20||
siddha arthā khalu vaidehī patim yā anugatā vanam |vayam samśayitāḥ sarve hīnāḥ tena mahātmanā ||2-88-21||
akarṇa dhārā pṛthivī śūnyā iva pratibhāti mā |gate daśarathe svarge rāme ca araṇyam āśrite ||2-88-22||
na ca prārthayate kaścin manasā api vasumdharām |vane api vasataḥ tasya bāhu vīrya abhirakṣitām ||2-88-23||
śūnya samvaraṇā rakṣām ayantrita haya dvipām |apāvṛta pura dvārām rāja dhānīm arakṣitām ||2-88-24||
aprahṛṣṭa balām nyūnām viṣamasthām anāvṛtām |śatravo na abhimanyante bhakṣyān viṣa kṛtān iva ||2-88-25||
adya prabhṛti bhūmau tu śayiṣye aham tṛṇeṣu vā |phala mūla aśano nityam jaṭā cīrāṇi dhārayan ||2-88-26||
tasya artham uttaram kālam nivatsyāmi sukham vane |tam pratiśravam āmucya na asya mithyā bhaviṣyati ||2-88-27||
vasantam bhrātur arthāya śatrughno mā anuvatsyati |lakṣmaṇena saha tu āryo ayodhyām pālayiṣyati ||2-88-28||
abhiṣekṣyanti kākutstham ayodhyāyām dvijātayaḥ |api me devatāḥ kuryur imam satyam mano ratham |prasādyamānaḥ śirasā mayā svayam |bahu prakāram yadi na prapatsyate ||2-88-29||
tatonruvatsayāmi cirāya rāghavam |vanecaram nahruti māmrupekṣitrum ||2-88-30||
vyuṣya rātriṃ tu tatraiva gaṅgākūle sa rāghava: |bharata: kālyamutthāya śatrughnamidamabravīt || 2.89.1 ||
śatrughnottiṣṭha kiṃ śeṣe niṣādādhipatiṃ guham |śīghramānaya bhadraṃ te tārayiṣyati vāhinīm || 2.89.2 ||
jāgarmi nāhaṃ svapimi tamevāryyaṃ vicintayan |ityevamabravīdbhrātrā śatrughnopi pracodita: || 2.89.3 ||
iti saṃvadatorevamanyonyaṃ narasiṃhayo: |āgamya prāñjali: kāle guho bharatamabravīt || 2.89.4 ||
kaccitsukhaṃ nadītīre 'vātsī: kākutstha śarvarīm |kaccitte sahasainyasya tāvatsarvamanāmayam || 2.89.5 ||
guhasya tattu vacanaṃ śrutvā snehādudīritam |rāmasyānuvaśo vākyaṃ bharato 'pīdamabravīt || 2.89.6 ||
sukhā na: śarvarī rājan pūjitāścāpi te vayam |gaṅgāṃ tu naubhirbahvībhirdāśā: santārayantu na: || 2.89.7 ||
tato guha: saṃtvaritaṃ śrutvā bharataśāsanam |pratipraviśya nagaraṃ taṃ jñātijanamabravīt || 2.89.8 ||
uttiṣṭhata prabudhyadhvaṃ bhadramastu ca va: sadā |nāva: samanukarṣadhvaṃ tārayiṣyāma vāhinīm || 2.89.9 ||
te tathoktā: samutthāya tvaritā rājaśāsanāt |pañca nāvāṃ śatānyāśu samāninyu: samantata: || 2.89.10 ||
anyā: svastikavijñeyā mahāghaṇṭādharā varā: |śobhamānā: patākābhiryuktavātā: susaṃhatā: || 2.89.11 ||
tata: svastikavijñeyāṃ pāṇḍukambalasaṃvṛtām |sanandighoṣāṃ kalyāṇīṃ guho nāvamupāharat |tāmāruroha bharata: śatrughnaśca mahābala: || 2.89.12 ||
kausalyā ca sumitrā ca yāścānyā rājayoṣita: |purohitaśca tatpūrvaṃ guravo brāhmaṇāśca ye |anantaraṃ rājadārāstathaiva śakaṭāpaṇā: || 2.89.13 ||
āvāsamādīpayatāṃ tīrthaṃ cāpyavagāhatām |bhāṇḍāni cādadānānāṃ ghoṣastridivamaspṛśat || 2.89.14 ||
patākinyastu tā nāva: svayaṃ dāśairadhiṣṭhitā: |vahantyo janamārūḍhaṃ tadā sampeturāśugā: || 2.89.15 ||
nārīṇāmabhipūrṇāstu kāścit kāścicca vājinām |kāścidatra vahanti sma yānayugyaṃ mahādhanam || 2.89.16 ||
tā: sma gatvā paraṃ tīramavaropya ca taṃ janam |nivṛttā: kāṇḍacitrāṇi kriyante dāśabandhubhi: || 2.89.17 ||
savaijayantāstu gajā gajārohapracoditā: |taranta: sma prakāśante sadhvajā iva parvatā: || 2.89.18 ||
nāvaścāruruhuścānye plavaisterustathāpare |anye kumbhaghaṭaisteruranye teruśca bāhubhi: || 2.89.19 ||
sā puṇyā dhvajinī gaṅgā dāśai: santāritā svayam |maitre muhūrtte prayayau prayāgavanamuttamam || 2.89.20 ||
āśvāsayitvā ca camūṃ mahātmā niveśayitvā ca yathopajoṣam |draṣṭuṃ bharadvājamṛṣipravaryyamṛtvigvṛta: san bharata: pratasthe || 2.89.21 ||
sa brāhmaṇasyāśramamabhyupetya mahātmano devapurohitasya |dadarśa ramyoṭajavṛkṣaṣaṇḍaṃ mahadvanaṃ vipravarasya ramyam || 2.89.22 ||
bharadvājāśramaṃ dṛṣṭvā krośādeva nararṣabha: |balaṃ sarvamavasthāpya jagāma saha mantribhi: || 2.90.1
padbhyāmeva hi dharmajño nyastaśastraparicchada: |vasāno vāsasī kṣaume purodhāya purodhasam || 2.90.2
tata: sandarśane tasya bharadvājasya rāghava: |mantriṇastānavasthāpya jagāmānupurohitam || 2.90.3
ऺvasiṣṭhamatha dṛṣṭvaiva bharadvājo mahātapā: |sañcacālāsanāttūrṇaṃ śiṣyānardhyamiti bruvan || 2.90.4
vasiṣṭhasāhacaryyāditi bhāva: || 2.90.5
tābhyāmardhyaṃ ca pādyaṃ ca dattvā paścāt phalāni ca |ānupūrvyācca dharmajña: papraccha kuśalaṃ kule || 2.90.6
ayodhyāyāṃ bale kośe mitreṣvapi ca mantriṣu |jānan daśarathaṃ vṛttaṃ na rājānamudāharat || 2.90.7
vasiṣṭho bharataścainaṃ papracchaturanāmayam |śarīre 'gniṣu vṛkṣeṣu śiṣyeṣu mṛgapakṣiṣu || 2.90.8
tatheti tatpratijñāya bharadvājo mahātapā: |bharataṃ pratyuvācedaṃ rāghavasnehabandhanāt || 2.90.9
kimihāgamane kāryyaṃ tava rājyaṃ praśāsata: |etadācakṣva me sarvaṃ nahi me śuddhyate mana: || 2.90.10
suṣuve yamamitraghnaṃ kausalyā nandavarddhanam |bhrātrā saha sabhāryo yaściraṃ pravrājito vanam || 2.90.11
niyukta: strīniyuktena pitrā yo 'sau mahāyaśā: |vanavāsī bhavetīha samā: kila caturdaśa || 2.90.12
kaccinna tasyāpāpasya pāpaṃ kartumihecchasi |akaṇṭakaṃ bhoktumanā rājyaṃ tasyānujasya ca || 2.90.13
evamukto bharadvājaṃ bharata: pratyuvāca ha |paryyaśrunayano du:khādvācā saṃsajjamānayā || 2.90.14
hato 'smi yadi māmevaṃ bhagavānapi manyate |matto na doṣamāśaṅke naivaṃ māmanuśādhi hi || 2.90.15
na caita diṣṭaṃ mātā me yadavocanmadantare |nāhametena tuṣṭaśca na tadvacanamādade || 2.90.16
ahaṃ tu taṃ naravyāghramupayāta: prasādaka: |pratinetumayodhyāṃ ca pādau tasyābhivanditum || 2.90.17
tvaṃ māmevaṅgataṃ matvā prasādaṃ kartumarhasi |śaṃsa me bhagavan rāma: kva samprati mahīpati: || 2.90.18
vasiṣṭhādibhirṛtvigbhiryācito bhagavāṃstata: |uvāca taṃ bharadvāja: prasādādbharataṃ vaca: || 2.90.19
tvayyetatpuruṣavyāghra yuktaṃ rāghavavaṃśaje |guruvṛttirdamaścaiva sādhūnāṃ cānuyāyitā || 2.90.20
jāne caitanmana:sthaṃ te dṛḍhīkaraṇamastviti |apṛcchaṃ tvāṃ tathātyarthaṃ kīrttiṃ samabhivarddhayan || 2.90.21
jāne ca rāmaṃ dharmmajñaṃ sasītaṃ sahalakṣmaṇam |asau vasati te bhrātā citrakūṭe mahāgirau || 2.90.22
śvastu gantāsi taṃ deśaṃ vasādya saha mantribhi: |etaṃ me kuru suprājña kāmaṃ kāmārthakovida || 2.90.23
tatastathetyevamudāradarśana: pratītarūpo bharato 'bravīdvaca: |cakāra buddhiṃ ca tadā tadāśrame niśānivāsāya narādhipātmaja: || 2.90.24 ||
kṛtabuddhiṃ nivāsāya tatraiva sa munistadā |bharataṃ kaikayīputramātithyena nyamantrayat || 2.91.1||
abravīdbharatastvenaṃ nanvidaṃ bhavatā kṛtam |pādyamarghyaṃ tathātithyaṃ vane yadupapadyate || 2.91.2||
athovāca bharadvājo bharataṃ prahasanniva |jāne tvāṃ prītisaṃyuktaṃ tuṣyestvaṃ yena kenacit || 2.91.3||
senāyāstu tavaitasyā: kartumicchāmi bhojanam |mama prītiryathārūpā tvamarho manujādhipa || 2.91.4||
kimarthaṃ cāpi nikṣipya dūre balamihāgata: |kasmānnehopayātosi sabala: puruṣarṣabha || 2.91.5||
bharata: pratyuvācedaṃ prāñjalistaṃ tapodhanam |sasainyo nopayāto 'smi bhagavan bhagavadbhayāt || 2.91.6||
rājñā ca bhagavan nityaṃ rājaputreṇa vā sadā |yatnata: pariharttavyā viṣayeṣu tapasvina: || 2.91.7||
vājimukhyā manuṣyāśca mattāśca varavāraṇā: |pracchādya bhagavan bhūmiṃ mahatīmanuyānti mām || 2.91.8||
te vṛkṣānudakaṃ bhūmimāśrameṣūṭajāṃstathā |na hiṃsyuriti tenāhameka eva samāgata: || 2.91.9||
ānīyatāmita: senetyājñapta: paramarṣiṇā |tatastu cakre bharata: senāyā: samupāgamam || 2.91.10||
agniśālāṃ praviśyātha pītvāpa: parimṛjya ca |ātithyasya kriyāhetorviśvakarmāṇamāhvayat || 2.91.11||
āhvaye viśvakarmāṇamahaṃ tvaṣṭārameva ca |ātithyaṃ kartumicchāmi tatra me saṃvidhīyatām || 2.91.12||
āhvaye lokapālāṃstrīn devān śakramukhāṃstathā |ātithyaṃ kartumicchāmi tatra me saṃvidhīyatām || 2.91.13||
prāksrotasaśca yā nadya: pratyaksrotasa eva ca |pṛthivyāmantarikṣe ca samāyāntvadya sarvaśa: || 2.91.14||
anyā: sravantu maireyaṃ surāmanyā: suniṣṭhitām |aparāścodakaṃ śītamikṣukāṇḍarasopamam || 2.91.15||
āhvaye devagandharvān viśvāvasuhahāhuhūn |tathaivāpsaraso devīrgandharvvīścāpi sarvaśa: || 2.91.16||
ghṛtācīmatha viśvācīṃ miśrakeśīmalambusām |nāgadantāṃ ca hemāṃ ca himāmadrikṛtasthalām || 2.91.17||
śakraṃ yāścopatiṣṭhanti brahmāṇaṃ yāśca yoṣita: |sarvāstumburuṇā sārddhamāhvaye saparicchadā: || 2.91.18||
vanaṃ kuruṣu yaddivyaṃ vāsobhūṣaṇapatऺtravat |divyanārīphalaṃ śaśvattatkauberamihaitu ca || 2.91.19||
iha me bhagavān somo vidhattāmannamuttamam |bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca coṣyaṃ ca lehyaṃ ca vividhaṃ bahu || 2.91.20||
vicitrāṇi ca mālyāni pādapapracyutāni ca |surādīni ca peyāni māṃsāni vividhāni ca || 2.91.21||
evaṃ samādhinā yuktastejasā 'pratimena ca |śīkṣāsvarasamāyuktaṃ tapasā cābravīnmuni: || 2.91.22||
manasā dhyāyatastasya prāṅmukhasya kṛtāñjale: |ājagmustāni sarvāṇi daivatāni pṛthakpṛthak || 2.91.23||
malayaṃ darduraṃ caiva tata: svedanuda' 'nila: |upaspṛśya vavau yuktyā supriyātmā sukha: śiva: || 2.91.24||
tatobhyavartanta ghanā divyā: kusumavṛṣṭaya: |divyadundubhighoṣaśca dikṣu sarvāsu śuśruve || 2.91.25||
pravavuścottamā vātānanṛtuścāpsarogaṇā: |prajagurdevagandharvā vīṇā: pramumucu: svarān || 2.91.26||
sa śabdo dyāṃ ca bhūmiṃ ca prāṇināṃ śravaṇāni ca |viveśoऺccārita: ślakṣṇa: samo layaguṇānvita: || 2.91.27||
tasminnuparate śabde divye śrotṛ(tra)sukhe nṛṇām |dadarśa bhārataṃ sainyaṃ vidhānaṃ viśvakarmaṇa: || 2.91.28||
babhūva hi samā bhūmi: samantātpañcayojanā |śādvalairbahubhiśchannā nīlavaiḍūryyasannibhai: || 2.91.29||
tasmin bilvā: kapitthāśca panasā bījapūrakā: |āmalakyo babhūvuśca cūtāśca phalabhūṣaṇā: || 2.91.30||
uttarebhya: kurubhyaśca vanaṃ divyopabhogavat |ājagāma nadī divyā tījairbahubhirvṛtā || 2.91.31||
catu:śālāni śubhrāṇi śālāśca gajavājinām |harmyaprāsādasambādhāstoraṇāni śubhāni ca || 2.91.32||
sitameghanibhaṃ cāpi rājaveśmasu toraṇam |divyamālyakṛtākāraṃ divyagandhasamukṣitam || 2.91.33||
caturaśramasambādhaṃ śayanāsanayānavat |divyai: sarvarasairyuktaṃ divyabhojanavastravat |upakalpitasarvānnaṃ dhautanirmalabhājanam || 2.91.34||
klṛptasarvāsanaṃ śrīmat svāstīrṇaśayanottamam |praviveśa mahābāhuranujñāto maharṣiṇā |veśma tadratnasampūrṇaṃ bharata: kekayīsuta: || 2.91.35||
anujagmuśca taṃ sarve mantriṇa: sapurohitā: |babhūvuśca mudā yuktā dṛṣṭvā taṃ veśmasaṃvidhim || 2.91.36||
tatra rājāsanaṃ divyaṃ vyajanaṃ chatrameva ca |bharato mantribhi: sārddhamabhyavarttata rājavat || 2.91.37||
āsanaṃ pūjayāmāsa rāmāyābhipraṇamya ca |vālavyajanamādāya nyaṣīdat sacivāsane || 2.91.38||
ānupūrvyāniṣeduśca sarve mantripurohitā: |tata: senāpati: paścāt praśāstā ca niṣedatu: || 2.91.39||
tatastatra muhūrttena nadya: pāyasakardamā: |upātiṣṭhanta bharataṃ bharadvājasya śāsanāt || 2.91.40||
tāsāmubhayata:kūlaṃ pāṇḍumṛttikalepanā: |ramyāścāvasathā divyā brahmaṇastu prasādajā: || 2.91.41||
tenaiva ca muhūrttena divyābharaṇabhūṣitā: |āgurviṃśatisāhasrā brahmaṇā prahitā: striya: || 2.91.42||
suvarṇamaṇimuktena pravālena ca śobhitā: |āgurviṃśatisāhasrā: kuberaprahitā: striya: || 2.91.43||
yābhirgṛhītapuruṣa: sonmāda iva lakṣyate |āgurviṃśatisāhasrā nandanādapsarogaṇā: || 2.91.44||
nāradastumbururgopa: pravarā: sūryyavarcasa: |ete gandharvarājāno bharatasyāgrato jagu: || 2.91.45||
alambusā miśrakeśī puṇḍarīkātha vāmanā |upānṛtyaṃstu bharata bharadvājasya śāsanāt || 2.91.46||
yāni mālyāni deveṣu yāni caitrarathe vane |prayāge tānyadṛśyanta bharadvājasya tejasā || 2.91.47||
bilvā mārdaṅgikā āsan śamyāgrāhā vibhītakā: |aśvatthānarttakāścāsan bharadvājasya śāsanāt || 2.91.48||
tata: saralatālāśca tilakā naktamālakā: |prahṛṣṭāstatra sampetu: kubjā bhūtvātha vāmanā: || 2.91.49||
śiṃśupāmalakījambvo yāścānyā: kānaneṣu tā: |mālatī mallikā jātiryāścānyā: kānane latā: || 2.91.50||
pramadāvigrahaṃ kṛtvā bharadvājāśrame 'vadan |surā: surāpā: pibata pāyasaṃ ca bubhukṣitā: |māṃsāni ca sumedhyāni bhakṣyantāṃ yāvadicchatha || 2.91.51||
ucchādya snāpayanti sma nadītīreṣu valguṣu |apyekamekaṃ puruṣaṃ pramadā: sapta cāṣṭa ca || 2.91.52||
saṃvāhantya: samāpeturnāryo ruciralocanā: |parimṛjya tathānyonyaṃ pāyayanti varāṅganā: || 2.91.53||
hayān gajān kharānuṣṭrāṃstathaiva surabhe: sutān |abhojayan vāhanapāsteṣāṃ bhojyaṃ yathāvidhi || 2.91.54||
ikṣūṃśca madhulājāṃśca bhojayanti sma vāhanān |ikṣvākuvarayodhānāṃ codayanto mahābalā: || 2.91.55||
nāśvabandho 'śvamājānānna gajaṃ kuñjaragraha: |mattapramattamuditā namū: sā tatra sambabhau || 2.91.56||
tarpitā: sarvakāmaiste raktacandanarūṣitā: |apsarogaṇasaṃyuktā: sainyā vācamudairayan || 2.91.57||
naivāyodhyāṃ gamiṣyāmo na gamiṣyāma daṇḍakān |kuśalaṃ bharatasyāstu rāmasyāstu tathā sukham || 2.91.58||
iti pādātayodhāśca hastyaśvāroha bandhakā: |anāthāstaṃ vidhiṃ labdhvā vācametāmudairayan || 2.91.59||
samprahṛṣṭā vineduste narāstatra sahasraśa: |bharatasyānuyātāra: svargoyamiti cābruvan || 2.91.60||
nṛtyanti sma hasanti sma gāyanti sma ca sainikā: |samantāt paridhāvanti mālyopetā: sahasraśa: || 2.91.61||
tato bhuktavatāṃ teṣāṃ tadannamamṛtopamam |divyānudvīkṣya bhakṣyāṃstānabhavadbhakṣaṇe mati: || 2.91.62||
preṣyāśceṣṭyaśca vadhvaśca balasthāśca sahasraśa: |babhūvusऺte bhṛśaṃ dṛptā: sarve cāhatavāsasa: || 2.91.63||
kuñjarāśca kharoṣṭrāśca gośvāśca mṛgapakṣiṇa: |babhūvu: subhṛtāstatra nānyo hyanyamakalpayat || 2.91.64||
nāśuklavāsāstatrāsīt kṣudhito malino 'pi vā |rajasā dhvastakeśo vā nara: kaścidadṛśyata || 2.91.65||
ājaiścāpi ca vārāhairniṣṭhānavarasañcayai: |phalaniryūhasaṃsiddhai: sūpairgandharasānvitai: || 2.91.66||
puṣpadhvajavatī: pūrṇā: śuklasyānnasya cābhita: |dadṛśurvismitāstatra narā lauhī: sahasraśa: || 2.91.67||
babhūvurvanapārśveṣu kūpā: pāyasakardamā: |tāśca kāmadughā gāvo drumāścāsan madhusruta: || 2.91.68||
vāpyo maireyapūrṇāśca mṛṣṭamāṃsacayairvṛtā: |prataptapiṭharaiścāpi mārgamāyūrakaukkuṭai: || 2.91.69||
pātrīṇāṃ ca sahasrāṇi sthālīnāṃ niyutāni ca |nyarbudāni ca pātrāṇi śātakumbhamayāni ca || 2.91.70||
sthālya: kumbhya: karambhyaśca dadhipūrṇā: susaṃskṛtā: |yauvanasthasya gaurasya kapitthasya sugandhina: || 2.91.71||
hradā: pūrṇā rasālasya daghna: śvetasya cāpare |babhūvu: pāyasasyānye śarkarāyāśca sañcayā: || 2.91.72||
kalkāṃścūrṇakaṣāyāṃśca snānāni vividhāni ca |dadṛśurbhājanasthāni tīrtheṣu saritāṃ narā: || 2.91.73||
śuklānaṃśumataścāpi dantadhāvanasañcayān |śuklāṃścandanakalkāṃśca samudgeṣvavatiṣṭhata: || 2.91.74||
darpaṇān parimṛṣṭāṃśca vāsasāṃ cāpi sañcayān |pādukopānahaścaiva yugmāni ca sahasraśa: || 2.91.75||
āñjanī: kaṅkatān kūrcān śastrāṇi ca dhanūṃṣi ca |marmatrāṇāni citrāṇi śayanānyāsanāni ca || 2.91.76||
pratipānahradān pūrṇān kharoṣṭragajavājinām |avagāhya sutīrthāṃśca hradān sotpalapuṣkarān || 2.91.77||
ākāśavarṇapratimān svacchatoyān sukhaplavān |nīlavaiḍūryyavarṇāṃśca mṛdūn yavasasañcayān || 2.91.78||
nirvāpārthān paśūnāṃ te dadṛśustatra sarvaśa: || 2.91.79||
vyasmayanta manuṣyāste svapnakalpaṃ tadadbhutam |dṛṣṭvātithyaṃ kṛtaṃ tādṛk bharatasya maharṣiṇā || 2.91.80||
ityevaṃ ramamāṇānāṃ devānāmiva nandane |bharadvājāśrame ramye sā rātrirvyatyavarttata || 2.91.81||
pratijagmuśca tā nadyo gandharvāśca yathāgatam |bharadvājamanujñāpya tāśca sarvā varāṅganā: || 2.91.82||
tathaiva mattā madirotkaṭā narāstathaiva divyāgurucandanokṣitā: |tathaiva divyā vividhā: sraguttamā: pṛthak prakīrṇā manujai: pramarditā: || 2.91.83 ||
tatastāṃ rajanīṃ vyuṣya bharata: saparicchada: |kṛtātithyo bharadvājaṃ kāmādabhijagāma ऺha || 2.92.1||
tamṛṣi: puruṣavyāghraṃ prāñjaliṃ prekṣya cāgatam |hutāgnihotro bharataṃ bharadvājo 'bhyabhāṣata || 2.92.2||
kaccidatra sukhā rātristavāsmadviṣaye gatā |samagraste jana: kaccidātithye śaṃsa me 'nagha || 2.92.3||
tamuvācāñjaliṃ kṛtvā bharato 'bhipraṇamya ca |āśramādabhiniṣkrāntamṛṣimuttamatejasam || 2.92.4||
sukhoṣito 'smi bhagavan samagrabalavāhana: |tarpita: sarvakāmaiśca sāmātyo balavattvayā || 2.92.5||
apetaklamasantāpā: subhikṣā: supratiśrayā: |api preṣyānupādāya sarve sma susukhoṣitā: || 2.92.6||
āmantraye 'haṃ bhagavan kāmaṃ tvāmṛṣisattama |samīpaṃ prasthitaṃ bhrāturmaitreṇekṣasva cakṣuṣā || 2.92.7||
āśramaṃ tasya dharmajña dhārmikasya mahātmana: |ācakṣva katamo mārga: kiyāniti ca śaṃsa me || 2.92.8||
iti pṛṣṭastu bharataṃ bhrātṛdarśanalālasam |pratyuvāca mahātejā bharadvājo mahātapā: || 2.92.9||
bharatārddhatṛtīyeṣu yojaneṣvajane vane |citrakūṭo giristatra ramyanirdarakānana: || 2.92.10||
uttaraṃ pārśvamāsādya tasya mandākinī nadī |puṣऺipatadrumasañchannā ramyapuṣpitakānanā || 2.92.11||
anantaraṃ tatsaritaścitrakūṭaśca parvata: |tayo: parṇakuṭī tāta tatra tau vasato dhruvam || 2.92.12||
dakṣiṇenaiva mārgeṇa savyadakṣiṇameva vā |gajavājirathākīrṇāṃ vāhinīṃ vāhinīpate |vāhayasva mahābhāga tato drakṣyasi rāghavam || 2.92.13||
prayāṇamiti tacchrutvā rājarājasya yoṣita: |hitvā yānāni yānārhā brāhmaṇaṃ paryyavārayan || 2.92.14||
vepamānā kṛśā ऺdīnā saha devyā sumitrayā |kausalyā tatra jagrāha karābhyāṃ caraṇau mune: || 2.92.15||
asamṛddhena kāmena sarvalokasya garhitā |kaikeyī tasya jagrāha caraṇau savyapatrapā || 2.92.16||
taṃ pradakṣiṇamāgamya bhagavantaṃ mahāmunim |adūrādbharatasyaiva tasthau dīnamanāstadā || 2.92.17||
tata: papraccha bharataṃ bharadvājo dṛḍhavrata: |viśeṣaṃ jñātumicchāmi māta'ṇāṃ tava rāghava || 2.92.18||
evamuktastu bharato bharadvājena dhārmika: |uvāca prāñjalirbhūtvā vākyaṃ vacanakovida: || 2.92.19||
yāmimāṃ bhagavan dīnāṃ śokānaśanakarśitām |piturhi mahiṣīṃ devīṃ devatāmiva paśyasi || 2.92.20||
eṣā taṃ puruṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam |kausalyā suṣuve rāmaṃ dhātāramaditiryathā || 2.92.21||
asyāvāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanā: |karṇikārasya śākheva śīrṇapuṣpā vanāntare || 2.92.22||
etasyāstu sutau devyā: kumārau devavarṇinau |ubhau lakṣmaṇaśatrughnau vīrau satyaparākramau || 2.92.23||
yasyā: kṛte naravyāghrau jīvanāśamito gatau |rājaputravihīnaśca svargaṃ daśaratho gata: || 2.92.24||
krodhanāmakṛtaprajñāṃ dṛptāṃ subhagamāninīm |aiśvaryakāmāṃ kaikeyīmanāryyāmāryarūpiṇīm || 2.92.25||
mamaitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām |yato mūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahadātmana: || 2.92.26||
ityuktvā naraśārdūlo bāṣpagadgadayā girā |sa niśaśvāsa tāmrākṣo nāga: kruddha iva śvasan || 2.92.27||
bharadvājo maharṣistaṃ bruvantaṃ bharataṃ tathā |pratyuvāca mahābuddhiridaṃ vacanamarthavat || 2.92.28||
na doṣeṇāvagantavyā kaikeyī bharata tvayā |rāmapravrājanaṃ hyetat sukhodarkaṃ bhaviṣyati || 2.92.29||
devānāṃ dānavānāṃ ca ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |hitameva bhaviṣyaddhi rāmapravrājanādiha || 2.92.30||
abhivādya tu saṃsiddha: kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam |āmantrya bharata: senyaṃ yujyatāmityacodayat || 2.92.31||
tato vājirathān yuktvā divyān hemapariṣkṛtān |adhyārohat prayāṇārthī bahūn bahuvidho jana: || 2.92.32||
gajakanyā gajāścaiva hemakakṣyā: patākina: |jīmūtā iva gharmānte saghoṣā: sampratasthire || 2.92.33||
vividhānyapi yānāni mahānti ca laghūni ca |prayayu: sumahārhāṇi pādaireva padātaya: || 2.92.34||
atha yānapravekaistu kausalyāpramukhā: striya: |rāmadarśanakāṃkṣiṇya: prayayurmuditāstadā || 2.92.35||
candrārkataruṇābhāsāṃ niyuktāṃ śibikāṃ śubhām |āsthāya prayayau śrīmān bharata: saparicchada: || 2.92.36||
sā prayātā mahāsenā gajavājirathākulā |dakṣiṇāṃ diśamāvṛtya mahāmegha ivotthita: || 2.92.37||
vanāni tu vyatikramya juṣṭāni mṛgapakṣibhi: |gaṅgāyā: paravelāyāṃ giriṣvapi nadīṣu ca || 2.92.38||
sā samprahṛṣṭadvijavājiyodhā vitrāsayantī mṛgapakṣisaṅghān |mahadvanaṃ tatpratigāhamānā rarāja senā bharatasya tatra || 2.92.39 ||
tayā mahatyā yāyinyā dhvajinyā vanavāsina: |ardditā yūthapā mattā: sayūthā: sampradudruvu: || 2.93.1||
ṛkṣā: pṛṣatasaṅghāśca ruravaśca samatanta: |dṛśyante vanarājīṣu giriṣvapi nadīṣu ca || 2.93.2||
sa sampratasthe dharmātmā prīto daśarathātmaja: |vṛto mahatyā nādinyā senayā caturaṅgayā || 2.93.3||
sāgaraughanibhā senā bharatasya mahātmana: |mahīṃ sañchādayāmāsa prāvṛṣi dyāmivāmbuda: || 2.93.4||
cirakālamityanena kadācillakṣyata iti gamyate || 2.93.5||
sa yātvā dūramadhvānaṃ supariśrāntavāhana: |uvāca bharata: śrīmān vasiṣṭhaṃ mantriṇāṃ varam || 2.93.6||
yādṛśaṃ lakṣyate rūpaṃ yathā caiva śrutaṃ mayā |vyaktaṃ prāptā: sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt || 2.93.7||
ayaṃ giriścitrakūṭa iyaṃ mandākinī nadī |etat prakāśate dūrānnīlameghanibhaṃ vanam || 2.93.8||
gire: sānūni ramyāṇi citrakūṭasya samprati |vāraṇairavamṛdyante māmakai: parvatopamai: || 2.93.9||
muñcanti kusumānyete nagā: parvatasānuṣu |nīlā ivātapāpāye toyaṃ toyadharā ghanā: || 2.93.10||
kinnarācaritaṃ deśaṃ paśya śatrughna parvatam |mṛgai: samantādākīrṇaṃ makarairiva sāgaram || 2.93.11||
ete mṛgagaṇā bhānti śīghravegā: pracoditā: |vāyupraviddhā śaradi megharājirivāmbare || 2.93.12||
kurvanti kusumāpīḍān śirassu surabhīnamī |meghaprakāśai: phalakairdākṣiṇātyā yathā narā: || 2.93.13||
niṣkūjamiva bhūtvedaṃ vanaṃ ghorapradarśanam |ayodhyeva janākīrṇā samprati pratibhāti mā || 2.93.14||
khurairudīrito reṇurdivaṃ pracchādya tiṣṭhati |taṃ vahatyanila: śīghraṃ kurvanniva mama priyam || 2.93.15||
syandanāṃsturagopetān sūtamukhyairadhiṣṭhitān |etān sampatata: śīghraṃ paśya śatrughna kānane || 2.93.16||
etān vitrāsitān paśya barhiṇa: priyadarśanān |etamāviśata: śīghramadhivāsaṃ patatऺitraṇa: || 2.93.17||
atimātramayaṃ deśo manojña: pratibhāti mā |tāpasānāṃ nivāso 'yaṃ vyaktaṃ svargapatho yathā || 2.93.18||
mṛgā mṛgībhi: sahitā bahava: pṛṣatā vane |manojñarūpā lakṣyante kusumairiva citritā: || 2.93.19||
sādhusainyā: pratiṣṭhantāṃ vicinvantu ca kānane |yathā tau puruṣavyāghrau dṛśyete rāmalakṣmaṇau || 2.93.20||
bharatasya vaca: śrutvā puruṣā: śastrapāṇaya: |viviśustadvanaṃ śūrā dhūmaṃ ca dadṛśustata: || 2.93.21||
te samālokya dhūmāgramūcurbharatamāgatā: |nāmanuṣye bhavatyāgnirvyaktamatraiva rāghavau || 2.93.22||
atha nātra naravyāghrau rājaputrau parantapau |manye rāmopamā: santi vyaktamatra tapasvina: || 2.93.23||
tacchrutvā bharatasteṣāṃ vacanaṃ sādhusammatam |sainyānuvāca sarvāṃstānamitrabalamardana: || 2.93.24||
yattā bhavantastiṣṭhantu neto gantavyamagrata: |ahameva gamiṣyāmi sumantro gurureva ca || 2.93.25||
evamuktāstata: sarve tatra tasthu: samantata: |bharato yatra dhūmāgraṃ tatra dṛṣṭiṃ samādadhāt || 2.93.26||
vyavasthitā yā bharatena sā camūrnirīkṣamāṇāpi ca dhūmamagrata: |babhūva hṛṣṭā nacireṇa jānatī priyasya rāmasya samāgamaṃ tadā || 2.93.27 ||
dīrghakāloṣitastasmin girau girivanapriya: |vaidehyā: priyamākāṃkṣan svaṃ ca cittaṃ vilobhayan || 2.94.1||
atha dāśarathiścitraṃ citrakūṭamadarśayat |bhāryyāmamarasaṅkāśa: śacīmiva purandara: || 2.94.2||
na rājyādbhraṃśanaṃ bhadre na suhṛdbhirvinābhava: |mano me bādhate dṛṣṭvā ramaṇīyamimaṃ girim || 2.94.3||
paśyemamacalaṃ bhadre nānādvijagaṇāyutam |śikharai: khamivodviddhairddhātumadbhirvibhūṣitam || 2.94.4||
kecidrajatasaṅkāśā: kecit kṣatajasannibhā: |pītamāñjiṣṭhavarṇāśca kecinmaṇivaraprabhā: || 2.94.5||
puṣpārkaketakābhāśca kecijjyotīrasaprabhā: |virājante 'calendrasya deśā dhātuvibhūṣitā: || 2.94.6||
nānāmṛgagaṇadvīpitarakṣvṛkṣagaṇairvṛta: |aduṣṭairbhātyayaṃ śailo bahupakṣisamāyuta: || 2.94.7||
āmrajambvasanairlodhrai: priyālai: panasairdhavai: |aṅkolairbhavyatiniśairbilvatindukaveṇubhi: || 2.94.8||
kāśmaryariṣṭavaruṇairmadhūkaistilakaistathā |badaryyāmalakairnīpairvetradhanvanabījakai: || 2.94.9||
puṣpavadbhi: phalopetaiśchāyāvadbhirmanoramai: |evamādibhirākīrṇa: śriyaṃ puṣyatyayaṃ giri: || 2.94.10||
śailaprastheṣu ramyeṣu paśyemān romaharṣaṇān |kinnarān dvandvaśo bhadre ramamāṇān manasvina: || 2.94.11||
śākhāvasaktān khaṅgāṃśca pravarāṇyambarāṇi ca |paśca vidyādharastrīṇāṃ krīḍoddeśān manoramān || 2.94.12||
jalaprapātairudbhedairniṣyandaiśca kvacit kvacit |sravadbhirbhātyayaṃ śaila: sravanmada iva dvipa: || 2.94.13||
guhāsamīraṇo gandhān nānāpuṣpabhavān vahan |ghrāṇatarppaṇamabhyetya kaṃ naraṃ na praharṣayet || 2.94.14||
yadīha śarado 'nekāstvayā sārddhamanindite |lakṣmaṇena ca vatsyāmi na māṃ śoka: pradhakṣyati || 2.94.15||
bahupuṣpaphale ramye nānādvijagaṇāyute |vicitraśikhare hyasmin ratavānasmi bhāmini || 2.94.16||
anena vanavāsena mayā prāptaṃ phaladvayam |pituścānṛṇatā dharme bharatasya priyaṃ tathā || 2.94.17||
vaidehi ramase kacciccitrakūṭe mayā saha |paśyantī vividhān bhāvān manovākkāyasaṃyatān || 2.94.18||
idamevāmṛtaṃ prāhū rājñi rājarṣaya: pare |vanavāsaṃ bhavārthāya pretya me prapitāmahā: || 2.94.19||
śilā: śailasya śobhante viśālā: śataśo 'bhita: |bahulā bahulairvarṇairnīlapītasitāruṇai: || 2.94.20||
niśi bhāntyacalendrasya hutāśanaśikhā iva |oṣadhya: svaprabhālakṣyā bhrājamānā: sahasraśa: || 2.94.21||
kecit kṣayanibhā deśā: kecidudyānasannibhā: |kecidekaśilā bhānti parvatasyāsya bhāmini || 2.94.22||
bhittveva vasudhāṃ bhāti citrakūṭa: samutthita: |citrakūṭasya kūṭo 'sau dṛśyate sarvata: śubha: || 2.94.23||
kuṣṭhapunnāgasऺthagarabhūrjapatrottaracchadān |kāmināṃ svāstarān paśya kuśeśayadalāyutān || 2.94.24||
mṛditāścāpaviddhāśca dṛśyante kamalasraja: |kāmibhirvanite paśya phalāni vividhāni ca || 2.94.25||
vasvaukasārāṃ nalinīmatyetīvottarān kurūn |parvataścitrakūṭo 'sau bahumūlaphalodaka: || 2.94.26||
imaṃ tu kālaṃ vanite vijahrivāṃstvayā ca sīte saha lakṣmaṇena ca |ratiṃ prapatsye kuladharmavarddhanīṃ satāṃ pathi svairniyamai: parai: sthita: || 2.94.27 ||
atha śailādviniṣkramya maithilīṃ kosaleśvara: |adarśayacchubhajalāṃ ramyāṃ mandākinīṃ nadīm || 2.95.1||
abravīcca varārohāṃ cārucandranibhānanām |videharājasya sutāṃ rāmo rājīvalocana: || 2.95.2||
vicitrapulināṃ ramyāṃ haṃsasārasasevitām |kamalairupasampannāṃ paśya mandākinīṃ nadīm || 2.95.3||
nānāvidhaistīraruhairvṛtāṃ puṣpaphaladrumai: |rājantīṃ rājarājasya nalinīmiva sarvata: || 2.95.4||
mṛgayūthanipītāni kaluṣāmbhāṃsi sāmpratam |tīrthāni ramaṇīyāni ratiṃ sañjanayanti me || 2.95.5||
jaṭājinadharā: kāle valkalottaravāsasa: |ṛṣayastvavagāhante nadīṃ mandākinīṃ priye || 2.95.6||
ādityamupatiṣṭhante niyamādūrddhvabāhava: |ete pare viśālākṣi munaya: saṃśitavratā: || 2.95.7||
mārutoddhūtaśikharai: pranṛtta iva parvata: |pādapai: patऺtrapuṣpāṇi sṛjadbhirabhito nadīm || 2.95.8||
kvacinmaṇinikāśodāṃ kvacitpulinaśālinīm |kvacitsiddhajanākīrṇāṃ paśya mandākinīṃ nadīm || 2.95.9||
nirddhūtān vāyunā paśya vitatān puṣpasañcayān |poplūyamānānaparān paśya tvaṃ jalamadhyagān || 2.95.10||
tāṃścātivalguvacaso rathāṅgāhvayanā dvijā: |adhirohanti kalyāṇi vikūjanta: śubhā gira: || 2.95.11||
darśanaṃ citra kūṭasya mandākinyāśca śobhane |adhikaṃ puravāsācca manye ca tava darśanāt || 2.95.12||
vidhūtakaluṣai: siddhaistapodamaśamānvitai: |nityavikṣobhitajalāṃ vigāhasva mayā saha || 2.95.13||
sakhīvacca vigāhasva sīte mandākinīṃ nadīm |kamalānyavamajjantī puṣkarāṇi ca bhāmini || 2.95.14||
tvaṃ paurajanavadvyālānayodhyāmiva parvatam |manyasva vanite nityaṃ sarayūvadimāṃ nadīm || 2.95.15||
lakṣmaṇaścāpi dharmātmā mannideśe vyavasthita: |tvaṃ cānukūlā vaidehi prītiṃ janayatho mama || 2.95.16||
upaspṛśaṃstriṣavaṇaṃ madhumūlaphalāśana: |nāyodhyāyai na rājyāya spṛhaye 'dya tvayā saha || 2.95.17||
imāṃ hi ramyāṃ mṛgayūthaśālinīṃ nipītatoyāṃ gajasiṃhavānarai: |supuṣpitai: puṣpadharairalaṅkṛtāṃ na so 'sti ya: syādagataklama: sukhī || 2.95.18||
itīva rāmo bahusaṅgataṃ vaca: priyāsahāya: saritaṃ prati bruvan |cacāra ramyaṃ nayanāñjanaprabhaṃ sa citrakūṭaṃ raghuvaṃśavarddhana: || 2.95.19 ||
tāṃ tathā darśayitvā tu maithilīṃ girinimnagām |niṣasāda giriprasthe sītāṃ māṃsena chandayan || 2.96.1||
idaṃ medhyamidaṃ svādu niṣṭaptamidamagninā |evamāste sa dharmātmā sītayā saha rāghava: || 2.96.2||
tathā tatrāsatastasya bharatasyopayāyina: |sainyareṇuśca śabdaśca prādurāstāṃ nabhasspṛśau || 2.96.3||
etasminnantare trastā: śabdena mahatā tata: |arditā yūthapā mattā: sayūthā dudruvurdiśa: || 2.96.4||
sa taṃ sainyasamuddhūtaṃ śabdaṃ śuśrāva rāghava: |tāṃśca vipradrutān sarvān yūthapānanvavaikṣata || 2.96.5||
tāṃśca vidravato dṛṣṭvā taṃ ca śrutvā ca nisvanam |uvāca rāma: saumitriṃ lakṣmaṇaṃ dīptatejasam || 2.96.6||
hanta lakṣmaṇa paśyeha sumitrā suprajāstvayā |bhīmastanitagambhīrastumula: śrūyate svana: || 2.96.7||
gajayūthāni vā 'raṇye mahiṣā vā mahāvane |vitrāsitā mṛgā: siṃhai: sahasā pradrutā diśa: || 2.96.8||
rājā vā rājamātro vā mṛgayāmaṭate vane |anyadvā śvāpadaṃ kiñcit saumitre jñātumarhasi || 2.96.9||
suduścaro giriścāyaṃ pakṣiṇāmapi lakṣmaṇa |sarvametadyathātattvamacirājjñātumarhasi || 2.96.10||
sa lakṣmaṇa: saṃtvarita: sālamāruhya puṣpitam |prekṣamāṇo diśa: sarvā: pūrvāṃ diśamudaikṣata || 2.96.11||
udaṅmukha: prekṣamāṇo dadarśa mahatīṃ camūm |rathāśvagajasambādhāṃ yattairyuktāṃ padātibhi: || 2.96.12||
tāmaśvagajasampūrṇāṃ rathadhvajavibhūṣitām |śaśaṃsa senāṃ rāmāya vacanaṃ cedamabrīt || 2.96.13||
agniṃ saṃśamayatvārya: sītā ca bhajatāṃ guhām |sajyaṃ kuruṣva cāpaṃ ca śarāṃśca kavacaṃ tathā || 2.96.14||
taṃ rāma: puruṣavyāghro lakṣmaṇaṃ pratyuvāca ha |aṅgāvekṣasva saumitre kasyemāṃ manyase camūm || 2.96.15||
evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇo vākyamabravīt |didhakṣanniva tāṃ senāṃ ruṣita: pāvako yathā || 2.96.16||
sampannaṃ rājyamicchaṃstu vyaktaṃ prāpyābhiṣecanam |āvāṃ hantuṃ samabhyeti kaikeyyā bharata: suta: || 2.96.17||
eṣa vai sumahān śrīmān viṭapī samprakāśate |virājatyudgataskandha: kovidāradhvajo rathe || 2.96.18||
bhajantyete yathā kāmamaśvānāruhya śīghragān |ete bhrājanti saṃhṛṣṭā gajānāruhya sādina: || 2.96.19||
gṛhītadhanuṣau cāvāṃ giriṃ vīraśrayāvahai |athavehaiva tiṣṭhāva: sannaddhāvudyatāyudhau || 2.96.20||
api nau vaśamāgacchet kovidāradhvajo daṇe || 2.96.21||
api drakṣyāmi bharataṃ yatkṛte vyasanaṃ mahat |tvayā rāghava samprāptaṃ sītayā ca mayā tathā || 2.96.22||
yannimittaṃ bhavān rājyāccyuto rāghava śāśvatāt |samprāpto 'yamarirvīra bharato vadhya eva me || 2.96.23||
bharatasya vadhe doṣaṃ nāhaṃ paśyāmi rāghava |pūrvāpakāriṇāṃ tyāge na hyadharmo vidhīyate || 2.96.24||
pūrvāpakārī bharatastyaktadharmaśca rāghava |etasminnihate kṛtsnāmanuśādhi vasundharām || 2.96.25||
adya putraṃ hataṃ saṅkhye kaikeyī rājyakāmukā |mayā paśyet sudu:khārttā hastibhagnamiva drumam || 2.96.26||
kaikeyīṃ ca vadhiṣyāmi sānubandhāṃ sabāndhavām |kaluṣeṇādya mahatā medinī parimucyatām || 2.96.27||
adyemaṃ saṃyataṃ krodhamasatkāraṃ ca mānada |mokṣyāmi śatrusainyeṣu kakṣeṣviva hutāśanam || 2.96.28||
adyaitaccitrakūṭasya kānanaṃ niśitai: śarai: |bhindan śatruśarīrāṇi kariṣye śoṇitokṣitam || 2.96.29||
śarairnirbhinnahṛdayān kuñjarāṃsturagāṃstathā |śvāpadā: parikarṣantu narāṃśca nihatān mayā || 2.96.30||
śarāṇāṃ dhanuṣaścāhamanṛṇo 'smi mahāmṛdhe |sasainyaṃ bharataṃ hatvā bhaviṣyāmi na saṃśaya: || 2.96.31 ||
susaṃrabdhaṃ tu saumitriṃ lakṣmaṇaṃ krodhamūrcchitam|rāmastu parisāntvyātha vacanaṃ cedamabravīt || 2.97.1||
kimatra dhanuṣā kāryamasinā vā sacarmaṇā|maheṣvāse mahāprājñe bharate svayamāgate || 2.97.2||
pitu: satyaṃ pratiśrutya hatvā bharatamāgatam|kiṃ kariṣऺyāmi rājyena sāpavādena lakṣmaṇa || 2.97.3||
yaddravyaṃ bāndhavānāṃ vā mitrāṇāṃ vā kṣaye bhavet|nāhaṃ tat pratigṛhṇīyāṃ bhakṣān viṣakṛtāniva || 2.97.4||
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa|icchāmi bhavatāmarthe etat pratiśrṛṇomi te || 2.97.5||
bhrāta'ṇāṃ saṅgrahārthaṃ ca sukhārthaṃ cāpi lakṣmaṇa|rājyamapyahamicchāmi satyenāyudhamālabhe || 2.97.6||
neyaṃ mama mahī saumya durllabhā sāgarāmbarā|nahīccheyamadharmeṇa śakratvamapi lakṣmaṇa || 2.97.7||
yadvinā bharataṃ tvāṃ ca śatrughnaṃ cāpi mānada|bhavenmama sukhaṃ kiñcidbhasma tat kurutāṃ śikhī || 2.97.8||
manye'hamāgato'yodhyāṃ bharato bhrātṛvatsala:|mama prāṇāt priyatara: kuladharmamanusmaran || 2.97.9||
śrutvā pravrājitaṃ māṃ hi jaṭāvalkaladhāriṇam|jānakyā sahitaṃ vīra tvayā ca puruṣarṣabha || 2.97.10||
snehenākrāntahṛdaya: śokenākulitendriya:|draṣṭumabhyāgato hyeṣa bharato nānyathā gata: || 2.97.11||
ambāṃ ca kaikayīṃ ruṣya paruṣaṃ cāpriyaṃ vadan|prasādya pitaraṃ śrīmān rājyaṃ me dātumāgata: || 2.97.12||
prāptakālaṃ yadeṣo'smān bharato draṣṭumicchati|asmāsu manasāpyeṣa nāpriyaṃ kiñcidācaret || 2.97.13||
vipriyaṃ kṛtapūrvaṃ te bharatena kadā nu kim|īdṛśaṃ vā bhayaṃ te'dya bharataṃ yo'tra śaṅkase || 2.97.14||
nahi te niṣṭhuraṃ vācyo bharato nāpriyaṃ vaca:|ahaṃ hyapriyamukta: syāṃ bharatasyāpriye kṛte || 2.97.15||
kathaṃ nu putrā: pitaraṃ hanyu: kasyāñcidāpadi|bhrātā vā bhrātaraṃ hanyāt saumitre prāṇamātmana: || 2.97.16||
yadi rājyasya hetostvamimāṃ vācaṃ prabhāṣase|vakṣyāmi bharataṃ dṛṣṭvā rājyamasmai pradīyatām || 2.97.17||
ucyamāno'pi bharato mayā lakṣmaṇa tattvata:|rājyamasmai prayaccheti bāḍhamityeva vakṣyati || 2.97.18||
tathokto dharmaśīlena bhrātrā tasya hite rata:|lakṣmaṇa: praviveśeva svāni gātrāṇi lajjayā || 2.97.19||
tadvākyaṃ lakṣmaṇa: śrutvā vrīḍita: pratyuvāca ha|tvāṃ manye draṣṭumāyāta: pitā daśaratha: svayam || 2.97.20||
vrīḍitaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāghava: pratyuvāca ha|eṣa manye mahābāhurihāsmān draṣṭumāgata: || 2.97.21||
athavā nau dhruvaṃ manye manyamāna: sukhocitau|vanavāsamanudhyāya gṛhāya pratineṣyati || 2.97.22||
imāṃ vāpyeṣa vaidehīmatyantasukhasevinīm|pitā me rāghava: śrīmān vanādādāya yāsyati || 2.97.23||
etau tau samprakāśete gotravantau manoramau|vāyuvegasamau vīra javanau turagottamau || 2.97.24||
sa eṣa sumahākāya: kampate vāhinīmukhe|nāga: śatruñjayo nāma vṛddhastātasya dhīmata: || 2.97.25||
na tu paśyāmi tacchatऺtraṃ pāṇḍaraṃ lokasatkṛtam|piturdivyaṃ mahābāho saṃśayo bhavatīha me || 2.97.26||
prathamamardhamuttarārdhena yojanīyam || 2.97.27||
avatīryya tu sālāgrāttasmātsa samitiñjaya:|lakṣmaṇa: prāñjalirbhūtvā tasthau rāmasya pārśvata: || 2.97.28||
bharatenāpi sandiṣṭā sammardo na bhavediऺti|samantāttasya śailasya senā vāsamakalpayat || 2.97.29||
adhyarddhamikṣvākucamūryojanaṃ parvatasya sā|pārśve nyaviśadāvṛtya gajavājirathākulā || 2.97.30||
sā citrakūṭe bharatena senā dharmaṃ puraskṛtya vidhūya darppam|prasādanārthaṃ raghunandanasya virājate nītimatā praṇītā || 2.97.31 ||
niveśya senāṃ tu vibhu: padbhyāṃ pādavatāṃ vara:|abhigantuṃ sa kākutsthamiyeṣa guruvarttakam || 2.98.1||
niviṣṭamātre sainye tu yathoddeśaṃ vinītavat|bharato bhrātaraṃ vākyaṃ śatrughnamidamabravīt || 2.98.2||
kṣipraṃ vanamidaṃ saumya narasaṅghai: samantata:|lubdhaiśca sahitairebhistvamanveṣitumarhasi || 2.98.3||
guho jñātisahasreṇa śaracāpāsidhāriṇā|samanveṣatu kākutsthāvasmin parivṛta: svayam || 2.98.4||
amātyai: saha pauraiśca gurubhiśca dvijātibhi:|vanaṃ sarvaṃ cariṣyāmi padbhyāṃ parivṛta: svayam || 2.98.5||
yāvanna rāmaṃ drakṣyāmi lakṣmaṇaṃ vā mahābalam|vaidehīṃ vā mahābhāgāṃ na me śāntirbhaviṣyati || 2.98.6||
yāvanna candrasaṅkāśaṃ drakṣyāmi śubhamānanam|bhrātu: padmapalāśākṣaṃ na me śāntirbhaviṣyati || 2.98.7||
yāvanna caraṇau bhrātu: pārthivavyañjanānvitau|śirasā dhārayiṣyāmi na me śāntirbhaviṣyati || 2.98.8||
yāvanna rājye rājyārha: pitṛpaitāmahe sthita:|abhiṣekajalaklinno na me śāntirbhaviṣऺyati || 2.98.9||
siddhārtha: khalu saumitriryaścandravimalopamam|mukhaṃ paśyati rāmasya rājīvākṣaṃ mahādyuti || 2.98.10||
kṛtakatyā mahābhāgā vaidehī janakātmajā|bhartāraṃ sāgarāntāyā: pṛthivyā yā'nugacchati || 2.98.11||
subhagaścitrakūṭo'sau girirājopamo giri:|yasmin vasati kākutstha: kubera iva nandane || 2.98.12||
kṛtakāryamidaṃ durgaṃ vanaṃ vyālaniṣevitam|yadadhyāste mahātejā rāma: śastrabhṛtāṃ vara: || 2.98.13||
evamuktvā mahātejā bharata: puruṣarṣabha:|padbhyāmeva mahābāhu: praviveśa mahadvanam || 2.98.14||
sa tāni drumajālāni jātāni girisānuṣu|puṣpitāgrāṇi madhyena jagāma vadatāṃ vara: || 2.98.15||
samīpatvāttanmūladarśanamiti na punarukti: || 2.98.16||
taṃ dṛṣṭvā bharata: śrīmān mumoha sahabāndhava:|atra rāma iti jñātvā gata: pāramivāmbhasa: || 2.98.17||
sa citrakūṭe tu girau niśamya rāmāśramaṃ puṇyajanopapannam|guhena sārddhaṃ tvarito jagāma punarniveśyaiva camūṃ mahātmā || 2.98.18 ||
niviṣṭāyāṃ tu senāyāmutsuko bharatastadā|jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrudhnamanudarśayan || 2.99.1||
ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ sandiśya māta'rme śīghramānaya|iti tvaritamagre sa jagāma guruvatsala: || 2.99.2||
sumantrastvapi śatrughnamadūrādanvapadyata|rāmadarśanajastarṣo bharatasyeva tasya ca || 2.99.3||
gacchannevātha bharatastāpasālayasaṃsthitām|bhrātu: parṇakuṭīṃ śrīmānuṭajaṃ ca dadarśa ha || 2.99.4||
śālāyāstvagratastasyā dadarśa bharatastadā|kāṣṭhāni cāvabhagnāni puṣpāṇyupacitāni ca || 2.99.5||
salakṣmaṇasya rāmasya dadarśāśramamīyuṣa:|kṛtaṃ vṛkṣeṣvabhijñānaṃ kuśacīrai: kvacit kvacit || 2.99.6||
dadarśa ca vane tasmin mahata: sañcayān kṛtān|mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca kaऺrīṣai: śītakāraṇāt || 2.99.7||
gacchanneva mahābāhurdyutimān bharatastadā|śatrughnaṃ cābravīddhṛṣṭastānamātyāṃśca sarvaśa: || 2.99.8||
manye prāptā: sma taṃ deśaṃ bharadvājo yamabravīt|nātidūre hi manye'haṃ nadīṃ mandākinīmita: || 2.99.9||
uccairbaddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhavedayam|abhijñānakṛta: panthā vikāle gantumicchatā || 2.99.10||
idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām|śailapārśve parikrāntamanyonyamabhigarjatām || 2.99.11||
yamevādhātumicchanti tāpasā: satataṃ vane|tasyāsau dṛśyate dhūma: saṅkula: kṛṣṇavartmana: || 2.99.12||
atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusaṃskārakāriṇam|āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣimiva rāghavam || 2.99.13||
atha gatvā muhūrtaṃ tu citrakūṭaṃ sa rāghava:|mandākinīmanuprāptastaṃ janaṃ cedamabravīt || 2.99.14||
jagatyāṃ puruṣavyāghra āste vīrāsane rata:|janendro nirjanaṃ prāpya dhiṅme janma sajīvitam || 2.99.15||
matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyuti:|sarvān kāmān parityajya vane vasati rāghava: || 2.99.16||
iti lokasamākruṣṭa: pādeṣvadya prasādayan|rāmasya nipatiṣyāmi sītāyā lakṣmaṇasya ca || 2.99.17||
evaṃ sa vilapaṃstasmin vane daśarathātmaja:|dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām || 2.99.18||
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇairbahubhirāvṛtām|viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśairvedimivādhvare || 2.99.19||
śakrāyudhanikāśaiśca kārmukairbhārasādhanai:|rukmapṛṣṭaṣṭhairmahāsārai: śobhitāṃ śatrubādhakai: || 2.99.20||
arkaraśmipratīkāśairghoraistūṇīgatai: śarai:|śobhitāṃ dīptavadanai: sarppairbhogavatīmiva || 2.99.21||
mahārajatavāsobhyāmasibhyāṃ ca virājitām|rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām || 2.99.22||
godhāṅgulitrairāsaktaiścitrai: kāñcanabhūṣitai:|arisaṅghairanādhṛṣyāṃ mṛgai: siṃhaguhāmiva || 2.99.23||
prāgudakpravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām|dadarśa bharatastatra puṇyāṃ rāmaniveśane || 2.99.24||
nirīkṣya sa muhūrttaṃ tu dadarśa bharato guram|uṭaje rāmamāsīnaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam || 2.99.25||
taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasam|dadarśa rāmamāsīnamabhita: pāvakopamam || 2.99.26||
siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam|pṛthivyā: sāgarāntāyā bharttāraṃ dharmacāriṇam || 2.99.27||
upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇamiva śāśvatam|sthaṇḍile darbhasaṃstīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca || 2.99.28||
taṃ dṛṣṭvā bharata: śrīmān du:khaśokaparipluta:|abhyadhāvata dharmātmā bharata: kaikayīsuta: || 2.99.29||
dṛṣṭvaiva vilalāpārtto bāṣpasandigdhayā girā|aśaknuvan dhārayituṃ dhairyādvacanamabravīt || 2.99.30||
ya: saṃsadi prakṛtibhirbhavedyukta upāsitum|vanyairmṛgairupāsīna: so'yamāste mamāgraja: || 2.99.31||
vāsobhirbahusāhasrairyo mahātmā purocita:|mṛgājine so'yamiha pravaste dharmamācaran || 2.99.32||
adhārayadyo vividhāścitrā: sumanasastadā so'yaṃ jaṭābhāramimaṃ vahate rāghava: katham || 2.99.33||
yasya yajñairyathoddiṣṭairyukto dharmasya sañcaya:|śarīrakleśasambhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate || 2.99.34||
candanena mahārheṇa yasyāṅgamupasevitam|malena tasyāṅgamidaṃ kathamāryasya sevyate || 2.99.35||
mannimittamidaṃ du:khaṃ prāpto rāma: sukhocita:|dhigjīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam || 2.99.36||
ityevaṃ vilapan dīna: prasvinnamukhapaṅkaja:|pādāvaprāpya rāmasya papāta bharato rudan || 2.99.37||
du:khābhitapto bharato rājaputro mahābala:|uktvāryeti sakṛddīnaṃ punarnovāca kiñcana || 2.99.38||
bāṣpāpihitakaṇṭhaśca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam|āryetyevātha saṃkruśya vyāharttuṃ nāśakattadā || 2.99.39||
śatrughnaścāpi rāmasya vavande caraṇau rudan|tāvubhau sa samāliṅgya rāmaścāśrūṇyavarttayat || 2.99.40||
tata: sumantreṇa guhena caiva samīyatū rājasutāvaraṇye|divākaraścaiva niśākaraśca yathāmbare śukrabṛhaspatibhyām || 2.99.41||
tān pārthivān vāraṇayūthapābhān samāgatāṃstatra mahatyaraṇye|vanaukasaste'pi samīkṣya sarvepyaśrūṇyamuñcan pravihāya harṣam || 2.99.42 ||
jaṭilaṃ cīravasanaṃ prāñjaliṃ patitaṃ bhuvi |dadarśa rāmo durdarśaṃ yugānte bhāskaraṃ yathā || 2.100.1||
kathañcidabhivijñāya vivarṇavadanaṃ kṛśam |bhrātaraṃ bharataṃ rāma: parijagrāha bāhunā || 2.100.2||
āghrāya rāmastaṃ mūrdhni pariṣvajya ca rāghava: |aṅke bharatamāropya paryapṛcchat samāhitaḥ || 2.100.3||
kva nu te 'bhūt pitā tāta yadaraṇyaṃ tvamāgata: |na hi tvaṃ jīvatastasya vanamāgantumarhasi || 2.100.4||
cirasya bata paśyāmi dūrādbharatamāgatam |duṣpratīkamaraṇye 'smin kiṃ tāta vanamāgata: || 2.100.5||
kacciddhārayate tāta rājā yattvamihāgata: |kaccinna dīna: sahasā rājā lokāntaraṃ gata: || 2.100.6||
kaccit saumya na te rājyaṃ bhraṣṭaṃ bālasya śāśvatam || 2.100.7||
kaccicchuśrūṣase tāta pitaraṃ satyavikramam || 2.100.8||
kacciddaśaratho rājā kuśalī satyasaṅgara: |rājasūyāśvamedhānāmāharttā dharmaniścaya: || 2.100.9||
sa kaccid brāhmaṇo vidvān dharmanityo mahādyuti: |ikṣvākūṇāmupādhyāyo yathāvattāta pūjyate || 2.100.10||
sā tāta kaccitkausalyā sumitrā ca prajāvatī |sukhinī kaccidāryyā ca devī nandati kaikayī || 2.100.11||
kaccidvinayasampanna: kulaputro bahuśruta: |anasūyuranudraṣṭā satkṛtaste purohita: || 2.100.12||
kaccidagniṣu te yukto vidhijño matimānṛju: |hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā || 2.100.13||
kacciddevān pita'n māta'rgurūn pitṛsamānapi |vṛddhāṃśca tata vaidyāṃśca brāhmaṇāṃścābhimanyase || 2.100.14||
iṣvastravarasampannamarthaśāstraviśāradam |sudhanvānamupādhyāyaṃ kaccittvaṃ tāta manyase || 2.100.15||
kaccidātmasamā: śūrā: śrutavanto jitendriyā: |kulīnāśceṅgitajñāśca kṛtāste tāta mantriṇa: || 2.100.16||
mantro vijayamūlaṃ hi rājñāṃ bhavati rāghava |susaṃvṛto mantradharairamātyai: śāstrakovidai: || 2.100.17||
kaccinnidrāvaśaṃ naiṣī: kaccitkāle prabudhyase |kacciccāpararātreṣu cintayasyarthanaipuṇam || 2.100.18||
kaccinmantrayase naika: kaccinna bahubhi: saha |kaccitte mantrito mantro rāṣṭraṃ na paridhāvati || 2.100.19||
kaccidarthaṃ viniścitya laghumūlaṃ mahodayam |kṣipramārabhase karttuṃ na dīrghayasi rāghava || 2.100.20||
kaccitte sukṛtānyeva kṛtarūpāṇi vā puna: |viduste sarvakāryāṇi na karttavyāni pārthivā: || 2.100.21||
kaccinna tarkairyuktyā vā ye cāpyaparikīrtitā: |tvayā vā vā 'mātyairbudhyate tāta mantritam || 2.100.22||
kaccit sahasrān mūrkhāṇāmekamicchasi paṇḍitam |paṇḍito hyarthakṛcchreṣu kuryyānni:śreyasaṃ mahat || 2.100.23||
sahasrāṇyapi mūrkhāṇāṃ yadyupāste mahīpati: |athavāpyayutānyeva nāsti teṣu sahāyatā || 2.100.24||
ekopyamātyo medhāvī śūro dakṣo vicakṣaṇa: |rājānaṃ rājamātraṃ vā prāpayenmahatīṃ śriyam || 2.100.25||
kaccinmukhyā mahatsveva madhyameṣu ca madhyamā: |jaghanyāstu jaghanyeṣu bhṛtyā: karmasu yojitā: || 2.100.26||
amātyānupadhātītān pitṛpaitāmahāñchucīn |śreṣṭhān śreṣṭheṣu kaccittvaṃ niyojayasi karmasu || 2.100.27||
kaccinnogreṇa daṇḍena bhṛśamudvejitaprajam |rāṣṭraṃ tavānujānanti mantriṇa: kaikayīsuta || 2.100.28||
kaccittvāṃ nāvajānanti yājakā: patitaṃ yathā |ugrapratigrahītāraṃ kāmayānamiva striya: || 2.100.29||
upāyakuśalaṃ vaidyaṃ bhṛtyasandūṣaṇe ratam |śūramaiśvaryakāmaṃ ca yo na hanti sa vadhyate || 2.100.30||
kacciddhṛṣṭaśca śūraśca matimān dhṛtimāñchuci: |kulīnaścānuraktaśca dakṣa: senāpati: kṛta: || 2.100.31||
balavantaśca kaccitte mukhyā yuddhaviśāradā: |dṛṣṭāpadānā vikrāntāstvayā satkṛtya mānitā: || 2.100.32||
kaccidbalasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam |samprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vilambase || 2.100.33||
kālātikramaṇāccaiva bhaktavetanayorbhṛtā: |bharttu: kupyanti duṣyanti so 'nartha: sumahān smṛta: || 2.100.34||
kaccit sarve 'nuraktāstvāṃ kulaputrā: pradhānata: |kaccitprāṇāṃstavārtheṣu santyajanti samāhitā: || 2.100.35||
kaccijjānapado vidvān dakṣiṇa: pratibhānavān |yathoktavādī dūtaste kṛto bharata paṇḍita: || 2.100.36||
kaccidaṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca ca |tribhistribhiravijñātairvetsi tīrthāni cārakai: || 2.100.37||
kaccidvyapāstānahitān pratiyātāṃśca sarvadā |durbalānanavajñāya varttase ripusūdana || 2.100.38||
kaccinna lokāyatikān brāhmaṇāṃstāta sevase |anarthakuśalā hyete bālā: paṇḍitamānina: || 2.100.39||
dharmaśāstreṣu mukhyeṣu vidyamāneṣu durbudhā: |buddhimānvīkṣikīṃ prāpya nirarthaṃ pravadanti te || 2.100.40||
vīrairadhyuṣitāṃ pūrvamasmākaṃ tāta pūrvakai: |satyanāmāṃ dṛḍhadvārāṃ hastyaśvarathasaṅkulām || 2.100.41||
brāhmaṇai: kṣatऺitrayairvaiśyai: svakarmaniratai: sadā |jitendriyairmahotsāhairvṛtāmāryai: sahasraśa: || 2.100.42||
prāsādairvividhākārairvṛtāṃ vaidyajanākulām |kaccitsumuditāṃ sphītāmayodhyāṃ parirakṣasi || 2.100.43||
kacciccityaśatairjuṣṭa: suniviṣṭajanākula: |devasthānai: prapābhiśca taṭākaiścopaśobhita: || 2.100.44||
prahṛṣṭanaranārīka: samājotsavaśobhita: |sukṛṣṭasīmā paśumān hiṃsābhi: parivarjita: || 2.100.45||
adevamātṛko ramya: śvāpadai: parivarjita: |parityakto bhayai: sarvai: khanibhiścopaśobhita: || 2.100.46||
vivarjito narai: pāpairmama pūrvai: surakṣita: |kaccijjanapada: sphīta: sukhaṃ vasati rāghava || 2.100.47||
kaccitte dayitā: sarve kṛṣigorakṣajīvina: |vārttāyāṃ saṃśritastāta loko hi sukhamedhate || 2.100.48||
teṣāṃ guptiparīhārai: kaccitte bharaṇaṃ kṛtam |rakṣyā hi rājñā dharmeṇa sarve viṣayavāsina: || 2.100.49||
kaccit striya: sāntvayasi kaccittāśca surakṣitā: |kaccinna śraddadhāsyāsāṃ kaccid guhyaṃ na bhāṣase || 2.100.50||
kaccinnāgavanaṃ guptaṃ kaccitte santi dhenukā: |kaccinna gaṇikāśvānāṃ kuñjarāṇāṃ ca tṛpyasi || 2.100.51||
kacciddarśayase nityaṃ manuṣyāṇāṃ vibhūṣitam |utthāyotthāya pūrvāhṇe rājaputra mahāpathe || 2.100.52||
kaccinna sarve karmāntā: pratyakṣāste 'viśaṅkayā |sarve vā punarutsṛṣṭā madhyamevātra kāraṇam || 2.100.53||
kaccit sarvāṇi durgāṇi dhanadhānyāyudhodakai: |yantraiśca paripūrṇāni tathā śilpidhanurddharai || 2.100.54||
āyaste vipula: kaccit kaccidalpataro vyaya: |apātreṣu na te kaccitkośo gacchati rāghava || 2.100.55||
devatārthe ca pitrarthe brāhmaṇābhyāgateṣu ca |yodheṣu mitravargeṣu kaccidgacchati te vyaya: || 2.100.56||
kaccidāryyo viśuddhātmā ' 'kṣāritaścorakarmaṇā |apṛṣṭa: śāstrakuśalairna lobhādvadhyate śuci: || 2.100.57||
gṛhītaścaiva pṛṣṭaśca kāle dṛṣṭa: sakāraṇa: |kaccinna mucyate coro dhanalobhānnararṣabha || 2.100.58||
vyasane kaccidāḍhyasya durgatasya ca rāghava |arthaṃ virāgā: paśyanti tavāmātyā bahuśrutā: || 2.100.59||
yāni mithyābhiśastānāṃ patantyasrāṇi rāghava |tāni putrapaśūn ghnanti prītyarthamanuśāsata: || 2.100.60||
kaccid vṛddhāṃśca bālāṃśca vaidyamukhyāṃśca rāghava |dānena manasā vācā tribhiretairbubhūṣase || 2.100.61||
kaccidgurūṃśca vṛddhāṃśca tāpasān devatātithīn |caityāṃśca sarvān siddhārthān brāhmaṇāṃśca namasyasi || 2.100.62||
kaccidarthena vā dharmamarthaṃ dharmeṇa vā puna: |ubhau vā prītilobhena kāmena ca na bādhase || 2.100.63||
kaccidarthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara |vibhajya kāle kālajña sarvān varada sevase || 2.100.64||
kaccitte brāhmaṇā: śarma sarvaśāstrārthakovidā: |āśaṃsante mahāprājña paurajānapadai: saha || 2.100.65||
nāstikyamanṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām |adarśanaṃ jñānavatāmālasyaṃ pañcavṛttitām || 2.100.66||
ekacintanamarthānāmanarthajñaiśca mantraṇam |niścitānāmanārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇam || 2.100.67||
maṅgalasyāprayogaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvata: |kaccittvaṃ varjayasyetān rājadoṣāṃścaturdaśa || 2.100.68||
daśa pañca caturvargān saptavargaṃ ca tattvata: |aṣṭavargaṃ trivargaṃ ca vidyāstisraśca rāghava || 2.100.69||
indriyāṇāṃ jayaṃ buddhvā ṣāṅguṇyaṃ daivamānuṣam |kṛtyaṃ viṃśativargañca tathā prakṛtimaṇḍalam || 2.100.70||
yātrādaṇḍavidhānañca dviyonī sandhivigrahau |kaccidetān mahāprājña yathāvadanumanyase || 2.100.71||
mantribhistvaṃ yathoddiṣṭaiścaturbhistribhireva vā |kaccit samastairvyastaiśca mantra mantrayase mitha: || 2.100.72||
kaccitte saphalā vedā: kaccitte saphalā: kriyā: |kaccitte saphalā dārā: kaccitte saphalaṃ śrutam || 2.100.73||
kaccideṣaiva te buddhiryathoktā mama rāghava |āyuṣyā ca yaśasyā ca dharmakāmārthasaṃhitā || 2.100.74||
yāṃ vṛttiṃ varttate tāto yāṃ ca na: prapitāmahā: |tāṃ vṛttiṃ varttase kaccidyā ca satpathagā śubhā || 2.100.75||
kaccit svādu kṛtaṃ bhojyameko nāśnāsi rāghava |kaccidāśaṃsamānebhyo mitrebhya: samprayacchasi || 2.100.76||
rājā tu dharmeṇa hi pālayitvā mahāmatirdaṇḍadhara: prajānām |avāpya kṛtsnāṃ vasudhāṃ yathāvaditaścyuta: svargamupaiti vidvān || 2.100.77 ||
rāmasya vacanaṃ śrutvā bharata: pratyuvāca ha |kiṃ me dharmādvihīnasya rājadharma: kariṣyati || 2.101.1||
śāśvato 'yaṃ sadā dharmma: sthito 'smāsu nararṣabha |jyeṣṭhaputre sthite rājanna kanīyān nṛpo bhavet || 2.101.2||
sa samṛddhāṃ mayā sārddhamayodhyāṃ gaccha rāghava |abhiṣecaya cātmānaṃ kulasyāsya bhavāya na: || 2.101.3||
rājānaṃ mānuṣaṃ prāhurdevatve sa mato mama |yasya dharmārthasahitaṃ vṛttamāhuramānuṣam || 2.101.4||
kekayasthe ca mayi tu tvayi cāraṇyamāśrite |divamāryo gato rājā yāyajūka: satāṃ mata: || 2.101.5||
niṣkrāntamātre bhavati sahasīte salakṣmaṇe |du:khaśokābhibhūtastu rājā tridivamabhyagāt || 2.101.6||
uttiṣṭha puruṣavyāghra kriyatāmudakaṃ pitu: |ऺahaṃ cāyaṃ ca śatrughna: pūrvameva kṛtodakau || 2.101.7||
priyeṇa khalu dattaṃ hi pitṛlokeṣu rāghava |akṣayyaṃ bhavatītyāhurbhavāṃścaiva pitu: priya: || 2.101.8||
tvāmeva śocaṃstava darśanepsustvayyeva saktāmanivartya buddhim |tvayā vihīnastava śokarugṇastvāṃ saṃsmarannastamita: pitā te || 2.101.9 ||
tāṃ śrutvā karuṇāṃ vācaṃ piturmaraṇasaṃhitām |rāghavo bharatenoktāṃ babhūva gatacetana: || 2.102.1||
taṃ tu vajramivotsṛṣṭamāhave dānavāriṇā |vāgvajraṃ bharatenoktamamanojñaṃ parantapa: || 2.102.2||
pragṛhya bāhū rāmo vai puṣpitāgro yathā druma: |vane paraśunā kṛttastathā bhuvi papāta ha || 2.102.3||
tathā nipatitaṃ rāmaṃ jagatyāṃ jagatīpatim |kūlaghātapariśrāntaṃ prasuptamiva kuñjaram || 2.102.4||
bhrātaraste maheṣvāsaṃ sarvata: śokakarśitam |rudanta: saha vaidehyā siṣicu: salilena vai || 2.102.5||
sa tu saṃjñāṃ punarlabdhvā netrābhyāmāsramutsṛjan |upākrāmata kākutstha: kṛpaṇaṃ bahu bhāṣitum || 2.102.6||
sa rāma: svargataṃ śrutvā pitaraṃ pṛthivīpatim |uvāca bharataṃ vākyaṃ dharmātmā dharmasaṃhitam || 2.102.7||
kiṃ kariṣyāmyayodhyāyāṃ tāte diṣṭāṃ gatiṃ gate |kastāṃ rājavarāddhīnāmayodhyāṃ pālayiṣyati || 2.102.8||
kiṃ nu tasya mayā kāryyaṃ durjātena mahātmana: |yo mṛto mama śokena mayā cāpi na saṃskṛta: || 2.102.9||
aho bharata siddhārtho yena rājā tvayā 'nagha |śatrughnena ca sarveṣu pretakṛtyeṣu satkṛta: || 2.102.10||
niṣpradhānāmanekāgrāṃ narendreṇa vinā kṛtām |nivṛttavanavāsopi nāyodhyāṃ gantumutsahe || 2.102.11||
samāptavanavāsaṃ māmayodhyāyāṃ parantapa |ko nu śāsiṣyati punastāte lokāntaraṃ gate || 2.102.12||
purā prekṣya suvṛttaṃ māṃ pitā yānyāha sāntvayan |vākyāni tāni śroṣyāmi kuta: karṇasukhānyaham || 2.102.13||
evamuktvā sa bharataṃ bhāryāmabhyetya rāghava: |uvāca śokasantapta: pūrṇacandranibhānanām || 2.102.14||
sīte mṛtaste śvaśura: pitrā hīno 'si lakṣmaṇa |bharato du:khamācaṣṭe svargataṃ pṛthivīpatim || 2.102.15||
tato bahuguṇaṃ teṣāṃ bāṣpaṃ netreṣvajāyata |tathā bruvati kākutsthe kumārāṇāṃ yaśasvinām || 2.102.16||
tataste bhrātara: sarve bhṛśamāśvāsya rāghavam |abruvan jagatībharttu: kriyatāmudakaṃ pitu: || 2.102.17||
sā sītā śvaśuraṃ śrutvā svargalokagataṃ nṛpam |netrābhyāmaśrupūrṇābhyāmaśakannekṣituṃ patim || 2.102.18||
sāntvayitvā tu tāṃ rāmo rudantīṃ janakātmajām |uvāca lakṣmaṇaṃ tatra du:khito du:khitaṃ vaca: || 2.102.19||
ānayeṅgudipiṇyākaṃ cīramāhara cottaram |jalakriyārthaṃ tātasya gamiṣyāmi mahātmana: || 2.102.20||
sītā purastādvrajatutvamenāmabhito vraja |ahaṃ paścādgamiṣyāmi gatirhyeṣā sudāruṇā || 2.102.21||
tato nityānugasteṣāṃ viditātmā mahāmati: |mṛdurdāntaśca śāntaśca rāme ca dṛḍhabhaktimān || 2.102.22||
sumantrastairnṛpasutai: sārddhamāśvāsya rāghavam |avātārayadālambya nadīṃ mandākinīṃ śivām || 2.102.23||
te sutīrthāṃ tata: kṛcchrādupāgamya yaśasvina: |nadīṃ mandākinīṃ ramyāṃ sadā puṣpitakānanām || 2.102.24||
śīghrasrotasamāsādya tīrthaṃ śivamakarddamam |siṣicustūdakaṃ rājñe tatraitatte bhavatviti || 2.102.25||
pragṛhya ca mahīpālo jalapūritamañjalim |diśaṃ yāmyāmabhimukho rudan vacanamabravīt || 2.102.26||
etatte rājaśārdūla vimalaṃ toyamakṣayam |pitṛlokagatasyādya maddattamupatiṣṭhatu || 2.102.27||
tato mandākinītīrāt pratyuttīryya sa rāghava: |pituścakāra tejasvī nivāpaṃ bhrātṛbhi: saha || 2.102.28||
aiṅgudaṃ badarīmiśraṃ piṇyākaṃ darbhasaṃstare |nyasya rāma: sudu:khārtto rudan vacanamabravīt || 2.102.29||
idaṃ bhuṅkṣva mahārāja prīto yadaśanā vayam |yadanna: puruṣo bhavati tadannāstasya devatā: || 2.102.30||
tatastenaiva mārgeṇa pratyuttīryya nadītaṭāt |āruroha naravyāghro ramyasānuṃ mahīdharam || 2.102.31||
tata: parṇakuṭīdvāramāsādya jagatīpati: |parijagrāha bāhubhyāmubhau bharatalakṣmaṇau || 2.102.32||
teṣāṃ tu rudatāṃ śabdāt pratiśrutko 'bhavadgirau |bhrāta'ṇāṃ saha vaidehyā: siṃhānāmiva nardatām || 2.102.33||
mahābalānāṃ rudatāṃ kurvatāmudakaṃ pitu: |vijñāya tumulaṃ śabdaṃ trastā bharatasainikā: || 2.102.34||
abruvaṃścāpi rāmeṇa bharata: saṅgato dhruvam |teṣāmeva mahāñchabda: śocatāṃ pitaraṃ mṛtam || 2.102.35||
atha vāsān parityajya taṃ sarve 'bhimukhā: svanam |apyekamanaso jagmuryathāsthānaṃ pradhāvitā: || 2.102.36||
hayairanye gajairanye rathairanye svalaṅkṛtai: |sukumārāstathaivānye padbhireva narā yayu: || 2.102.37||
aciraproṣitaṃ rāmaṃ ciraviproṣitaṃ yathā |draṣṭukāmo jana: sarvo jagāma sahasāśramam || 2.102.38||
bhrāta'ṇāṃ tvaritāstatra draṣṭukāmā: samāgamam |yayurbahuvidhairyānai: khuranemisvanākulai: || 2.102.39||
sā bhūmirbahubhiryānai: khuranemisamāhatā |mumoca tumulaṃ śabdaṃ dyaurivābhrasamāgame || 2.102.40||
tena vitrāsitā nāgā: kareṇuparivāritā: |āvāsayanto gandhena jagmuranyadvanaṃ tata: || 2.102.41||
varāhavṛkasaṅghāśca mahiṣā: sarppavānarā: |vyāghragokarṇagavayā: vitresu: pṛṣataiḥ saha || 2.102.42||
rathāṅgasāhvā natyūhā: haṃsā: kāraṇḍavā: plavā: |tathā puṃskokilā: krauñcā visaṃjñā bhejire diśa: || 2.102.43||
tena śabdena vitrastairākāśaṃ pakṣibhirvṛtam |manuṣyairāvṛtā bhūmirubhayaṃ prababhau tadā || 2.102.44||
tatastaṃ puruṣavyāghraṃ yaśasvinamarindamam |āsīnaṃ sthaṇḍile rāmaṃ dadarśa sahasā jana: || 2.102.45||
vigarhamāṇa: kaikeyīṃ sahito mantharāmapi |abhigamya jano rāmaṃ bāṣpapūrṇamukho 'bhavat || 2.102.46||
tānnarān bāṣpapūrṇākṣān samīkṣyātha sudu:khitān |paryyaṣvajata dharmajña: pitṛvanmātṛvacca sa: || 2.102.47||
sa tatra kāṃccit pariṣasvaje narānnarāśca kecittu tamabhyavādayan |cakāra sarvān savayasya bāndhavān yathārhamāsādya tadā nṛpātmaja: || 2.102.48||
sa tatra teṣāṃ rudatāṃ mahātmanāṃ bhuvaṃ ca khaṃ cānuninādayan svana: |guhā girīṇāṃ ca diśaśca santataṃ mṛdaṅgaghoṣapratima: praśuśruve || 2.102.49 ||
vasiṣṭha: purata: kṛtvā dārān daśarathasya ca |abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣita: || 2.103.1||
rājapatnyaśca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati |dadṛśustatra tattīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam || 2.103.2||
kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā |sumitrāmabravīddīnā yāśऺcānyā rājayoṣita: || 2.103.3||
idaṃ teṣāmanāthānāṃ kliṣṭamakliṣṭakarmaṇām |vane prākkevalaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayīkṛtā: || 2.103.4||
ita: sumitre putraste sadā jalamatandrita: |svayaṃ harati saumitrirmama putrasya kāraṇāt || 2.103.5||
jaghanyamapi te putra: kṛtavānna tu garhita: |bhrāturyadarthasahitaṃ sarvaṃ tadvihitaṃ guṇai: || 2.103.6||
adyāyamapi te putra: kleśānāmatathocita: |nīcānarthasamācāraṃ sajjaṃ karma pramuñcatu || 2.103.7||
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale |pituriṅgudipiṇyākaṃ nyastamāyatalocanā || 2.103.8||
taṃ bhūmau piturārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā |uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriya: || 2.103.9||
idamikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmana: |rāghaveṇa piturdattaṃ paśyataitadyathāvidhi || 2.103.10||
tasya devasamānasya pārthivasya mahātmana: |naitadaupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam || 2.103.11||
caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendrasadṛśo vibhu: |kathamiṅgudipiṇyākaṃ sa bhuṅkte vasudhādhipa: || 2.103.12||
ato du:khataraṃ loke na kiñcit pratibhāti mā |yatra rāma: piturdadyādiṅgudīkṣodamṛddhimān || 2.103.13||
rāmeṇeṅgudipiṇyākaṃ piturdattaṃ samīkṣya me |kathaṃ du:khena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā || 2.103.14||
śrutistu khalviyaṃ satyā laukikī pratibhāti mā |yadanna: puruṣo bhavati tadannāstasya devatā: || 2.103.15||
evamārttāṃ sapatnyastā jagmurāśvāsya tāṃ tadā |dadṛśuścāśrame rāmaṃ svargacyutamivāmaram || 2.103.16||
sarvabhogai: parityaktaṃ rāmaṃ samprekṣya mātara: |ārttā mumucuraśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitā: || 2.103.17||
tāsāṃ rāma: samutthāya jagrāha caraṇān śubhān |māta'ṇāṃ manujavyāghra: sarvāsāṃ satyasaṅgara: || 2.103.18||
tā: pāṇibhi: sukhasparśairmṛdvaṅgulitalai: śubhai: |pramamārjū raja: pṛṣṭhādrāmasyāyatalocanā: || 2.103.19||
saumitrirapi tā: sarvā: māta': samprekṣya du:khita: |abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmādanantaram || 2.103.20||
yathā rāme tathā tasmin sarvā vavṛtire striya: |vṛttiṃ daśarathājjāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe || 2.103.21||
sītāpi caraṇāṃstāsāmupasaṃgṛhya du:khitā |śvaśrūṇāmaśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrata: sthitā || 2.103.22||
tāṃ pariṣvajya du:khārttāṃ mātā duhitaraṃ yathā |vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyamabravīt || 2.103.23||
videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca |rāmapatnī kathaṃ du:khaṃ samprāptā nirjane vane || 2.103.24||
padmamātapasantaptaṃ parikliṣṭamivotpalam |kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candramivāmbudai: || 2.103.25||
mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahatyagnirivāśrayam bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisambhava: || 2.103.26||
bruvantyāmevamārttāyāṃ jananyāṃ bharatāgraja: |pādāvāsādya jagrāha vasiṣṭhasya ca rāghava: || 2.103.27||
purohitasyāgnisamasya vai tadā bṛhaspaterindra ivāmarādhipa: |pragṛhya pādau susamṛddhatejasa: sahaiva tenopaviveśa rāghava: || 2.103.28||
tato jaghanyaṃ sahitai: samantribhi: purapradhānaiśca sahaiva sainikai: |janena dharmajñatamena dharmavānupopaviṣṭo bharatastadāgrajam || 2.103.29||
upopaviṣṭastu tathā sa vīryavāṃstapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam |śriyā jvalantaṃ bharata: kṛtāñjaliryathā mahendra: prayata: prajāpatim || 2.103.30||
kimeṣa vākyaṃ bharato 'dya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati |itīva tasyāryajanasya tattvato babhūva kautūhalamuttamaṃ tadā || 2.103.31||
sa rāghava: satyadhṛtiśca lakṣmaṇo mahānubhavo bharataśca dhārmika: |vṛtā: suhṛdbhiśca virejuradhvare yathā sadasyai: sahitāstrayo 'gnaya: || 2.103.32 ||
taṃ tu rāma: samājñāya bhrātaraṃ guruvatsalam |lakṣmaṇena saha bhrātrā praṣṭuṃ samupacakrame || 2.104.1||
kimetadiccheyamahaṃ śrotuṃ pravyāhṛtaṃ tvayā |yasmāttvamāgato deśamimaṃ cīrajaṭājinī || 2.104.2||
kiṃ nimittamimaṃ deśaṃ kṛṣṇājinajaṭādhara: |hitvā rājyaṃ praviṣṭastvaṃ tatsarvaṃ vaktumarhasi || 2.104.3||
ityukta: kaikayīputra: kākutsthena mahātmanā |pragṛhya balavadbhūya: prāñjalirvākyamabravīt || 2.104.4||
āryyaṃ tāta: parityajya kṛtvā karma suduṣkaram |gata: svargaṃ mahābāhu: putraśokābhipīḍita: || 2.104.5||
striyā niyukta: kaikeyyā mama mātrā parantapa |cakāra sumahatpāpamidamātmayaśoharam || 2.104.6||
sā rājyaphalamaprāpya vidhavā śokakarśitā |patiṣyati mahāghore niraye jananī mama || 2.104.7||
tasya me dāsabhūtasya prasādaṃ karttumarhasi |abhiṣiñcasva cādyaiva rājyenapa maghavāniva || 2.104.8||
imā: prakṛtaya: sarvā vidhavā mātaraśca yā: |tvatsakāśamanuprāptā: prasādaṃ karttumarhasi || 2.104.9||
tadānupūrvyā yuktaṃ ca yuktaṃ cātmani mānada |rājyaṃ prāpnuhi dharmeṇa sakāmān suhṛda: kuru || 2.104.10||
bhavatvavidhavā bhūmi: samagrā patinā tvayā |śaśinā vimaleneva śāradī rajanī yathā || 2.104.11||
ebhiśca sacivai: sārddhaṃ śirasā yācito mayā |bhrātu: śiṣyasya dāsasya prasādaṃ karttumarhasi || 2.104.12||
tadidaṃ śāśvataṃ pitryaṃ sarvaṃ prakṛtimaṇḍalam |pūjitaṃ puruṣavyāghra nātikramitumarhasi || 2.104.13||
evamuktvā mahābāhu: sabāṣpa: kaikayīsuta: |rāmasya śirasā pādau jagrāha vidhivatpuna: || 2.104.14||
taṃ mattamiva mātaṅgaṃ ni:śvasantaṃ puna:puna: |bhrātaraṃ bharataṃ rāma: pariṣvajyedamabravīt || 2.104.15||
kulīna: sattvasampannastejasvī caritavrata: |rājyaheto: kathaṃ pāpamācarettvadvidho jana: || 2.104.16||
na doṣaṃ tvayi paśyāmi sūkṣmamapyarisūdana |na cāpi jananīṃ bālyāttvaṃ vigarhitumarhasi || 2.104.17||
kāmakāro mahāprājña gurūṇāṃ sarvadā 'nagha |upapanneṣu dāreṣu putreṣu ca vidhīyate || 2.104.18||
vayamasya yathā loke saṅkhyātā: saumya sādhubhi: |bhāryyā: putrāśca śiṣyāśca tvamanu jñātumarhasi || 2.104.19||
vane vā cīravasanaṃ saumya kṛṣṇājināmbaram |rājye vāpi mahārājo māṃ vāsayitumīśvara: || 2.104.20||
yāvatpitari dharmajñe gauravaṃ lokasatkṛtam |tāvaddharmabhṛtāṃ śreṣṭha jananyāmapi gauravam || 2.104.21||
etābhyāṃ dharmaśīlābhyāṃ vanaṃ gaccheti rāghava |mātāpitṛbhyāmukto 'haṃ kathamanyat samācare || 2.104.22||
tvayā rājyamayodhyāyāṃ prāptavyaṃ lokasatkṛtam |vastavyaṃ daṇḍakāraṇye mayā valkalavāsasā || 2.104.23||
evaṃ kṛtvā mahārājo vibhāgaṃ lokasannidhau |vyādiśya ca mahātejā divaṃ daśaratho gata: || 2.104.24||
sa ca pramāṇaṃ dharmātmā rājā lokagurustava |pitrā dattaṃ yathābhāgamupabhoktuṃ tvamarhasi || 2.104.25||
caturdaśasamā: saumya daṇḍakāraṇyamāśrita: |upabhokṣye tvahaṃ dattaṃ bhāgaṃ pitrā mahātmanā || 2.104.26||
yadabravīnmāṃ naralokasatkṛta: pitā mahātmā vibudhādhipopama: |tadeva manye paramātmano hitaṃ na sarvalokeśvarabhāvamapyaham || 2.104.27 ||
tata: puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ tai: suhṛdgaṇai: |śocatāmeva rajanī du:khena vyatyavarttata || 2.105.1||
rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaraste suhṛdvṛtā: |mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmamupāgaman || 2.105.2||
tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaścitkiñcidabravīt |bharatastu suhṛnmadhye rāmaṃ vacanamabravīt || 2.105.3||
sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama |taddadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam || 2.105.4||
mahatevāmbuvegena bhinna: seturjalāgame |durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍamidaṃ mahat || 2.105.5||
gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatऺitraṇa: |anugantuṃ na śaktirme gatiṃ tava mahīpate || 2.105.6||
sujīvaṃ nityaśastasya ya: parairupajīvyate |rāma tena tu durjīvaṃ ya: parānupajīvati || 2.105.7||
yathā tu ropito vṛkṣa: puruṣeṇa vivarddhita: |hrasvakena durāroho rūḍhaskandho mahādruma: || 2.105.8||
sa yathā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet |sa tāṃ nānubhavetprītiṃ yasya heto: praropita: || 2.105.9||
eṣopamā mahābāho tamarthaṃ vettumarhasi |yadi tvamasmān vṛṣabho bharttā bhṛtyānna śādhi hi || 2.105.10||
śreṇayastvāṃ mahārāja paśyantvagryāśca sarvaśa: |pratapantamivādityaṃ rājye sthitamarindamam || 2.105.11||
tavā 'nuyāne kākutstha mattā nardantu kuñjarā: |anta:puragatā nāryo nandantu susamāhitā: || 2.105.12||
tasya sādhvityamanyanta nāgarā vividhā janā: |bharatasya vaca: śrutvā rāmaṃ pratyanuyācata: || 2.105.13||
tamevaṃ du:khitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam |rāma: kṛtātmā bharataṃ samāśvāsaya dātmavān || 2.105.14||
nātmana: kāmakāro 'sti puruṣo 'yamanīśvara: |itaścetarataścainaṃ kṛtānta: parikarṣati || 2.105.15||
sarve kṣayāntā nicayā: patanāntā: samucchrayā: |saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam || 2.105.16||
yathā phalānāṃ pakvānāṃ nānyatra patanādbhayam |evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇādbhayam || 2.105.17||
yathāgāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvā 'vasīdati |tathaiva sīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṅgatā: || 2.105.18||
atyeti rajanī yā tu sā na pratinivarttate |yātyeva yamunā pūrṇā samudramudakākulam || 2.105.19||
ahorātrāṇi gacchanti sarveṣāṃ prāṇināmiha |āyūṃṣi kṣapayantyāśu grīṣme jalamivāṃśava: || 2.105.20||
ātmānamanuśoca tvaṃ kimanyamanuśocasi |āyuste hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca || 2.105.21||
sahaiva mṛtyurvrajati saha mṛtyurniṣīdati |gatvā sudīrghamadhvānaṃ sahamṛtyurnivartate || 2.105.22||
gātreṣu valaya: prāptā: śvetāścaiva śiroruhā: |jarayā puruṣo jīrṇa: kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet || 2.105.23||
nandantyudita āditye nandantyastamite ravau |ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam || 2.105.24||
hṛṣyantyṛtumakhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navamihāgatam |ṛtūnāṃ parivarttena prāṇināṃ prāṇasaṃkṣaya: || 2.105.25||
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave |sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kañcana || 2.105.26||
evaṃ bhāryāśca putrāśca jñātayaśca ghanāni ca |sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhava: || 2.105.27||
nātra kaścidyathābhāvaṃ prāṇī samabhivarttate |tena tasminna sāmarthyaṃ pretasyāstyanuśocata: || 2.105.28||
yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyāt kaścit pathi sthita: |ahamapyāgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatāmiti || 2.105.29||
evaṃ pūrvairgato mārga: pitṛpaitāmaho dhruva: |tamāpanna: kathaṃ śocedyasऺya nāsti vyatikrama: || 2.105.30||
vayasa: patamānasya srotaso vā 'nivartina: |ātmā sukhe niyoktavya: sukhabhāja: prajā: smṛtā: || 2.105.31||
dharmātmā sa śubhai: kṛtsnai: kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |dhūtapāpo gata: svargaṃ pitā na: pṛthivīpati: || 2.105.32||
bhṛtyānāṃ bharaṇāt samyak prajānāṃ paripālanāt |arthādānācca dharmeṇa pitā nastridivaṃ gata: || 2.105.33||
karmabhistu śubhairiṣṭai: kratubhiścāptadakṣiṇai: |svargaṃ daśaratha: prāpta: pitā na: pṛthivīpati: || 2.105.34||
iṣṭvā bahuvidhairyajñairbhogāṃścāvāpya puṣkalān |uttamaṃ cāyurāsādya svargata: pṛthivīpati: || 2.105.35||
āyuruttamamāsādya bhogānapi ca rāghava: |sa na śocya: pitā tāta: svargata: satkṛta: satām || 2.105.36||
sa jīrṇaṃ mānuṣaṃ dehaṃ parityajya pitā hi na: |daivīmṛddhimanuprāpto brahmalokavihāriṇīm || 2.105.37||
taṃ tu naivaṃvidha: kaścit prājña: śocitumarhati |tadvidho yadvidhaścāpi śrutavān buddhimattara: || 2.105.38||
ete bahuvidhā: śokā vilāparudite tathā |varjanīyā hi dhīreṇa sarvāvasthāsu dhīmatā || 2.105.39||
sa svastho bhava māśocīryātvā cāvasa tāṃ purīm |tathā pitrā niyukto 'si vaśinā vadatāṃ vara || 2.105.40||
yatrāhamapi tenaiva niyukta: puṇyakarmaṇā |tatraivāhaṃ kariṣyāmi piturāryyasya śāsanam || 2.105.41||
na mayā śāsanaṃ tasya tyaktuṃ nyāyyamarindama |tat tvayāpi sadā mānyaṃ sa vai bandhu: sa na: pitā || 2.105.42||
tadvaca: piturevāhaṃ sammataṃ dharmacāriṇa: |karmaṇā pālayiṣyāmi vanavāsena rāghava || 2.105.43||
dhīrmikeṇānṛśaṃsena nareṇa guruvarttinā |bhavitavyaṃ naravyāghra paralokaṃ jigīṣatā || 2.105.44||
ātmānamanutiṣṭha tvaṃ svabhāvena nararṣabha |niśāmya tu śubhaṃ vṛttaṃ piturdaśarathasya na: || 2.105.45||
ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā piturnideśapratipālanārtham |yavīyasaṃ bhrātaramarthavacca prabhurmuhūrtādvirarāma rāma: || 2.105.46 ||
evamuktvā tu virate rāme vacanamarthavat |tato mandākinītīre rāmaṃ prakṛtivatsalam |uvāca bharataścitraṃ dhārmiko dhārmikaṃ vaca: || 2.106.1||
ko hi syādīdṛśo loke yādṛśastvamarindama |na tvāṃ pravyathayeddu:khaṃ prītirvā na praharṣayet || 2.106.2||
sammataścāsi vṛddhānāṃ tāṃśca pṛcchasi saṃśayān || 2.106.3||
yathā mṛtastathā jīvan yathā 'sati tathā sati |yasyaiṣa buddhilābha: syātparitapyeta kena sa: || 2.106.4||
parāvarajño yaśca syāttathā tvaṃ manujādhipa |sa evaṃ vyasanaṃ prāpya na viṣīditumarhati || 2.106.5||
amaropama sattvastvaṃ mahātmā satyasaṅgara: |sarvajña: sarvadarśī ca buddhimāṃścāsi rāghava || 2.106.6||
na tvāmevaṅguṇairyuktaṃ prabhavābhavakovidam |aviṣahyatamaṃ du:khamāsādayitumarhati || 2.106.7||
proṣite mayi yatpāpaṃ mātrā matkāraṇātkṛtam |kṣudrayā tadaniṣṭaṃ me prasīdatu bhavānmama || 2.106.8||
dharmabandhena baddho 'smi tenemāṃ neha mātaram |hanmi tīvreṇa daṇḍena daṇḍārhāṃ pāpakāriṇīm || 2.106.9||
kathaṃ daśarathājjāta: śuddhābhijanakarmaṇa: |jānan dharmamadharmiṣṭhaṃ kuryyāṃ karma jugupsitam || 2.106.10||
guru: kriyāvān vṛddhaśca rājā preta: piteti ca |tātaṃ na parigarheyaṃ daivataṃ ceti saṃsadi || 2.106.11||
ko hi dharmārthayorhīnamīdṛśaṃ karma kilbiṣam |striyā: priyaṃ cikīrṣu: san kuryāddharmajña dharmavit || 2.106.12||
antakāle hi bhūtāni muhyantīti purāśruti: |rājñaivaṃ kurvatā loke pratyakṣaṃ sā śruti: kṛtā || 2.106.13||
sādhvarthamabhisandhāya ऺkrodhānmohācca sāhasāt |tātasya yadatikrāntaṃ pratyāharatu tadbhavān || 2.106.14||
piturapatanahetutvāttadevāpatyatvena sammatam || 2.106.15||
tadapatyaṃ bhavānastu mā bhavān duṣkṛtaṃ pitu: |abhipattā kṛtaṃ karma loke dhīravigarhitam || 2.106.16||
kaikeyīṃ māṃ ca tātaṃ ca suhṛdo bāndhavāṃśca na: |paurajānapadān sarvāṃstrātu sarvamidaṃ bhavān || 2.106.17||
kva cāraṇyaṃ kva ca kṣātऺtra kva jaṭā: kva ca pālanam |īdṛśaṃ vyāhataṃ karma na bhavān kartumarhati || 2.106.18||
eṣa hi prathamo dharma: kṣatऺitrayasyābhiṣecanam |yena śakyaṃ mahāprājña prajānāṃ paripālanam || 2.106.19||
kaśca pratyakṣamutsṛjya saṃśayasthamalakṣaṇam |āyatisthaṃ careddharmaṃ kṣatऺtrabandhuraniścitam || 2.106.20||
atha kleśajameva tvaṃ dharmaṃ caritumicchasi |dharmeṇa caturo varṇān pālayan kleśamāpnuhi || 2.106.21||
caturṇāmāśramāṇāṃ hi gārhasthyaṃ śreṣṭhamāśramam |prāhurdharmajña dharmajñāstaṃ kathaṃ tyaktumarhasi || 2.106.22||
śrutena bāla: sthānena janmanā bhavato hyaham |sa kathaṃ pālayiṣyāmi bhūmiṃ bhavati tiṣṭhati || 2.106.23||
hīnabuddhiguṇo bālo hīna: sthānena cāpyaham |bhavatā ca vinābhūto na varttayitumutsahe || 2.106.24||
idaṃ nikhilamavyagraṃ rājyaṃ pitryamakaṇṭakam |anuśādhi svadharmeṇa dharmajña saha bāndhavai: || 2.106.25||
ihaiva tvā 'bhiṣiñcantu sarvā: prakṛtaya: saha |ṛtvija: savasiṣṭhāśca mantravanmantrakovidā: || 2.106.26||
abhiṣiktastvamasmābhirayodhyāṃ pālane vraja |vijitya tarasā lokān marudbhiriva vāsava: || 2.106.27||
ṛṇāni trīṇyapākurvan durhṛda: sādhu nirddahan |suhṛdastarpayan kāmaistvamevātrānuśādhi mām || 2.106.28||
adyārya muditā: santu suhṛdaste 'bhiṣecane |adya bhītā: palāyantāṃ durhṛdaste diśo daśa || 2.106.29||
ākrośaṃ mama mātuśca pramṛjya puruṣarṣabha |adya tatrabhavantaṃ ca pitaraṃ rakṣa kilbiṣāt || 2.106.30||
śirasā tvā 'bhiyāce 'haṃ kuruṣva karuṇāṃ mayi |bāndhaveṣu ca sarveṣu bhūteṣviva maheśvara: || 2.106.31||
athaitat pṛṣṭhata: kṛtvā vanameva bhavānita: |gamiṣyati gamiṣyāmi bhavatā sārddhamapyaham || 2.106.32||
tathāhi rāmo bharatena tāmyatā prasādyamāna: śirasā mahīpati: |na caiva cakre gamanāya sattvavān matiṃ pitustadvacane vyavasthita: || 2.106.33||
tadadbhutaṃ sthairyamavekṣya rāghave samaṃ jano harṣamavāpa du:khita: |na yātyayodhyāmiti du:khito 'bhavat sthirapratijñatvamavekṣya harṣita: || 2.106.34||
tamṛtvijo naigamayūthavallabhāstadā viṃsajñāśrukalāśca mātara: |tathā bruvāṇaṃ bharataṃ pratuṣṭuvu: praṇamya rāmaṃ ca yayācire saha || 2.106.35 ||
punarevaṃ bruvāṇaṃ taṃ bharataṃ lakṣmaṇāgraja: |pratyuvāca tata: śrīmān jñātimadhye 'bhisatkṛta: || 2.107.1||
upapannamidaṃ vākyaṃ yattvamevamabhāṣathā: |jāta: putro daśarathāt kaikeyyāṃ rājasattamāt || 2.107.2||
purā bhrāta: pitā na: sa mātaraṃ te samudvahan |mātāmahe samāśrauṣīdrājyaśulkamanuttamam || 2.107.3||
daivāsure ca saṅgrāme jananyai tava pārthiva: |samprahṛṣṭo dadau rājā varamārādhita: prabhu: || 2.107.4||
tata: sā sampratiśrāvya tava mātā yaśasvinī |ayācata naraśreṣṭhaṃ dvau varau varavarṇinī || 2.107.5||
tava rājyaṃ naravyāghra mama pravrājanaṃ tathā |tau ca rājā tadā tasyai niyukta: pradadau varau || 2.107.6||
tena pitrā 'hamapyatra niyukta: puruṣarṣabha |caturdaśa vane vāsaṃ varṣāṇi varadānikam || 2.107.7||
so 'haṃ vanamidaṃ prāpto nirjanaṃ lakṣmaṇānvita: |sītayā cāpratidvandva: satyavāde sthita: pitu: || 2.107.8||
bhavānapi tathetyeva pitaraṃ satyavādinam |karttumarhati rājendra kṣipramevābhiṣecanāt || 2.107.9||
ṛṇānmocaya rājānaṃ matkṛte bharata prabhum |pitaraṃ cāpi dharmajñaṃ mātaraṃ cābhinandaya || 2.107.10||
śrūyate hi purā tāta śrutirgītā yaśasvinā |gayena yajamānena gayeṣveva pita'n prati || 2.107.11||
punnāmno narakādyasmāt pitaraṃ trāyate suta: |tasmāt putra iti prokta: pita'n yatpāti vā suta: || 2.107.12||
eṣṭavyā bahava: putrā guṇavanto bahuśrutā: |teṣāṃ vai samavetānāmapi kaścidgayāṃ vrajet || 2.107.13||
evaṃ rājarṣaya: sarve pratītā rājanandana |tasmāt trāhi naraśreṣṭha pitaraṃ narakāt prabho || 2.107.14||
ayodhyāṃ gaccha bharata prakṛtīranurañjaya |śatrughnasahito vīra saha sarvairdvijātibhi: || 2.107.15||
pravekṣye daṇḍakāraṇyamahamapyavilambayan |ābhyāṃ tu sahito rājan vaidehyā lakṣmaṇena ca || 2.107.16||
tvaṃ rājā bharata bhava svayaṃ narāṇāṃ vanyānāmahamapi rājarāṇmṛgāṇām |gacchatvaṃ puravaramadya samprahṛṣṭa: saṃhṛṣṭastvahamapi daṇḍakān pravekṣye || 2.107.17||
chāyāṃ te dinakarabhā: prabādhamānaṃ varṣatraṃ bharata karotu mūrdhni śītām |eteṣāmahamapi kānanadrumāṇāṃ chāyāṃ tāmati śayinīṃ sukhī śrayiṣye || 2.107.18||
śatrughna: kuśalamatistu te sahāya: saumitrirmama vidita: pradhānamitram |catvārastanayavarā vayaṃ narendraṃ satyasthaṃ bharata carāma mā viṣādam || 2.107.19 ||
āśvāsayantaṃ bharataṃ jābālirbrāhmaṇottama: |uvāca rāmaṃ dharmajñaṃ dharmāpetamidaṃ vaca: || 2.108.1||
sādhu rāghava mābhūtte buddhirevaṃ nirarthikā |prākṛtasya narasyeva hyāryabuddhermanasvina: || 2.108.2||
ka: kasya puruṣo bandhu: kimāpyaṃ kasya kenacit |yadeko jāyate jantureka eva vinaśyati || 2.108.3||
tasmānmātā pitā ceti rāma sajjetayo nara: |unmatta iva sa jñeyo nāsti kaściddhi kasyacit || 2.108.4||
yathā grāmāntaraṃ gacchan nara: kaścit kvacidvaset |utsṛjya ca tamāvāsaṃ pratiṣṭhetāpare 'hani || 2.108.5||
evameva manuṣyāṇāṃ pitā mātā gṛhaṃ vasu |āvāsamātraṃ kākutstha sajjante nātra sajjanā: || 2.108.6||
pitryaṃ rājyaṃ parityajya sa nārhasi narottama |āsthātuṃ kāpathaṃ du:khaṃ viṣamaṃ bahukaṇṭakam || 2.108.7||
samṛddhāyāmayodhyāyāmātmānamabhiṣecaya |ekaveṇī dharā hi tvāṃ nagarī sampratīkṣate || 2.108.8||
rājabhogānanubhavan mahārhān pārthivātmaja |vihara tvamayodhyāyāṃ yathā śakrastriviṣṭape || 2.108.9||
na te kaściddaśarathastvaṃ ca tasya na kaścana |anyo rājā tvamanya: sa tasmāt kuru yaducyate || 2.108.10||
bījamātraṃ pitā janto: śuklaṃ rudhirameva ca |saṃyuktamṛtumanmātrā puruṣasyeha janma tat || 2.108.11||
gata: sa nṛpatistatra gantavyaṃ yatra tena vai |pravṛttireṣā marttyānāṃ tvaṃ tu mithyā vihanyase || 2.108.12||
arthadharmaparā ye ye tāṃstān śocāmi netarān |te hi du:khamiha prāpya vināśaṃ pretya bhejire || 2.108.13||
aṣṭakā pitṛdaivatyamityayaṃ prasṛto jana: |annasyopadravaṃ paśya mṛto hi kimaśiṣyati || 2.108.14||
yadi bhuktamihānyena dehamanyasya gacchati |dadyāt pravasata: śrāddhaṃ na tat pathyaśanaṃ bhavet || 2.108.15||
dānasaṃvananā hyete granthā medhāvibhi: kṛtā: |yajasva dehi dīkṣasva tapastapyasva santyaja || 2.108.16||
sa nāsti paramityeva kuru buddhiṃ mahāmate |pratyakṣaṃ yattadātiṣṭha parokṣaṃ pṛṣṭhata: kuru || 2.108.17||
sa tāṃ buddhiṃ puraskṛtya sarvalokanidarśinīm |rājyaṃ tvaṃ pratigṛhṇīṣva bharatena prasādita: || 2.108.18 ||
jābālestu vaca: śrutvā rāma: satyātmanāṃ vara: |uvāca parayā bhaktyā svabuddhyā cāvipannayā || 2.109.1||
bhavān me priyakāmārthaṃ vacanaṃ yadihoktavān |akāryyaṃ kāryyasaṅkāśamapathyaṃ pathyasammitam || 2.109.2||
nirmaryādastu puruṣa: pāpācārasamanvita: |mānaṃ na labhate satsu bhinnacāritradarśana: || 2.109.3||
kulīnamakulīnaṃ vā vīraṃ puruṣamāninam |cāritrameva vyākhyāti śuciṃ vā yadi vā 'śucim || 2.109.4||
anāryastvāryasaṅkāśa: śaucāddhīnastathā śuci: |lakṣaṇyavadalakṣaṇyo du:śīla: śīlavāniva || 2.109.5||
adharmaṃ dharmaveṣeṇa yadīmaṃ lokasaṅkaram |abhipatsye śubhaṃ hitvā kriyāvidhivivarjitam || 2.109.6||
kaścetayāna: puruṣa: kāryākāryavicakṣaṇa: |bahumaṃsyati māṃ loke durvṛttaṃ lokadūṣaṇam || 2.109.7||
kasya dhāsyāmyahaṃ vṛttaṃ kena vā svargamāpnuyām |anayā varttamāno hi vṛttyā hīnapratijñayā || 2.109.8||
kāmavṛttastvayaṃ loka: kṛtsna: samupavarttate |yadvṛttā: santi rājānastadvṛttā: santi hi prajā: || 2.109.9||
satyamevānṛśaṃsañca rājavṛttaṃ sanātanam |tasmātsatyātmakaṃ rājyaṃ satye loka: pratiṣṭhita: || 2.109.10||
ṛṣayaścaiva devāśca satyameva hi menire |satyavādī hi loke 'smin paramaṃ gacchati kṣayam || 2.109.11||
udvijante yathā sarppānnarādanṛtavādina: |dharma: satyaṃ paro loke mūlaṃ svargasya cocyate || 2.109.12||
satyameveśvaro loke satyaṃ padmā śritā sadā |satyamūlāni sarvāṇi satyānnāsti paraṃ padam || 2.109.13||
dattamiṣṭaṃ hutaṃ caiva taptāni ca tapāṃsi ca |vedā: satyapratiṣṭhānāstasmāt satyaparo bhavet || 2.109.14||
eka: pālayate lokameka: pālayate kulam |majjatyeko hi niraya eka: svarge mahīyate || 2.109.15||
so 'haṃ piturniyogantu kimarthaṃ nānupālaye |satyapratiśrava: satyaṃ satyena samayīkṛta: || 2.109.16||
naiva lobhānna mohādvā na hyajñānāttamonvita: |setuṃ satyasya bhetsyāmi guro: satyapratiśrava: || 2.109.17||
asatyasandhasya sataścalasyāsthiracetasa: |naiva devā na pitara: pratīcchantīti na: śrutam || 2.109.18||
pratyagātmamimaṃ dharmaṃ satyaṃ paśyāmyahaṃ svayam |bhāra: satpuruṣācīrṇastadarthamabhimanyate || 2.109.19||
kṣātऺtraṃ dharmamahaṃ tyakṣye hyadharmaṃ dharmasaṃhitam |kṣudrairnṛśaṃsairlubdhaiśca sevitaṃ pāpakarmabhi: || 2.109.20||
kāyena kurute pāpaṃ manasā sampradhārya ca |anṛtaṃ jihvayā cāha trividhaṃ karma pātakam || 2.109.21||
bhūmi: kīrttiryaśo lakṣmī: puruṣaṃ prārthayanti hi |svargasthaṃ cānupaśyanti satyameva bhajeta tat || 2.109.22||
śreṣṭhaṃ hyanāryameva syādyadbhavānavadhāryya mām |āha yuktikarairvākyairidaṃ bhadraṃ kuruṣva ha || 2.109.23||
kathaṃ hyahaṃ pratijñāya vanavāsamimaṃ gurau |bharatasya kariṣyāmi vaco hitvā gurorvaca: || 2.109.24||
sthirā mayā pratijñātā pratijñā gurusannidhau |prahṛṣyamāṇā sā devī kaikeyī cābhavattadā || 2.109.25||
vanavāsaṃ vasannevaṃ śucirniyatabhojana: |mūlai: puṣpai: phalai: puṇyai: pita'n devāṃśca tarpayan || 2.109.26||
santuṣṭapañcavargo 'haṃ lokayātrāṃ pravarttaye |akuha: śraddadhānassan kāryyākāryyavicakṣaṇa: || 2.109.27||
karmabhūmimimāṃ prāpya karttavyaṃ karma yacchubham |agnirvāyuśca somaśca karmaṇāṃ phalabhāgina: || 2.109.28||
śataṃ kratūnāmāhṛtya devarāṭ tridivaṅgata: |tapāṃsyugrāṇi cāsthāya divaṃ yātā maharṣaya: || 2.109.29||
amṛṣyamāṇa: punarugratejā niśamya tannāstikavākyahetum |athābravīttaṃ nṛpatestanūjo vigarhamāṇo vacanāni tasya || 2.109.30||
satyaṃ ca dharmaṃ ca parākramaṃ ca bhūtānukampāṃ priyavāditāñca |dvijātidevātithipūjanaṃ ca panthānamāhustridivasya santa: || 2.109.31||
tenaivamājñāya yathāvadarthamekodayaṃ sampratipadya viprā: |dharmaṃ caranta: sakalaṃ yathāvat kāṃkṣanti lokāgamamapramattā: || 2.109.32||
nindāmyahaṃ karma pitu: kṛtaṃ tadyastvāmagṛhṇādviṣamasthabuddhim |buddhyānayaivaṃvidhayā carantaṃ sunāstikaṃ dharmapathādapetam || 2.109.33||
yathā hi cora: sa tathā hi buddhastathāgataṃ nāstikamatra viddhi |tasmāddhi ya: śaṅkyatama: prajānāṃ na nāstikenābhimukho budha: syāt || 2.109.34||
tvatto janā: pūrvatare varāśca śubhāni karmāṇi bahūni cakru: |jitvā sademaṃ ca parañca lokaṃ tasmāddvijā: svasti hutaṃ kṛtaṃ ca || 2.109.35||
dharme ratā: satpuruṣai: sametāstejasvino dānaguṇapradhānā: |ahiṃsakā vītamalāśca loke bhavanti pūjyā munaya: pradhānā: || 2.109.36||
iti bruvantaṃ vacanaṃ saroṣaṃ rāmaṃ mahātmānamadīnasattvam |uvāca tathyaṃ punarāstikaṃ ca satyaṃ vaca: sānunayaṃ ca vipra: || 2.109.37||
na nāstikānāṃ vacanaṃ bravīmyahaṃ na nāstiko'haṃ na ca nāsti kiñcana|samīkṣya kālaṃ punarāstiko'bhavaṃ bhaveya kāle punareva nāstikaḥ||2.109.38||
sa cāpi kālo 'yamupāgata: śanairyathā mayā nāstikavāgudīritā |nivarttanārthaṃ tava rāma kāraṇāt prasādanārthaṃ tu mayaitadīritam || 2.109.39 ||
kruddhamājñāya rāmaṃ taṃ vasiṣṭha: pratyuvāca ha |jābālirapi jānīte lokasyāsya gatāgatim || 2.110.1||
nivarttayitukāmastu tvāmetadvākyamuktavān |imāṃ lokasamutpattiṃ lokanātha nibodha me || 2.110.2||
sarvaṃ salilamevāsīt pṛthivī yatra nirmitā |tata: samabhavadbrahmā svayambhūrdaivatai: saha |sa varāhastato bhūtvā projjahāra vasundharām || 2.110.3||
asṛjacca jagat sarvaṃ saha putrai: kṛtātmabhi: |ākāśaprabhavo brahmā śāśvato nitya avyaya: || 2.110.4||
tasmānmarīci: saṃjajñe marīce: kāśyapa: suta: || 2.110.5||
vivasvān kāśyapājjajñe manurvaivasvatassuta: |sa tu prajāpati: pūrvamikṣvākustu mano: suta: || 2.110.6||
yasyeyaṃ prathamaṃ dattā samṛddhā manunā mahī |tamikṣvākumayodhyāyāṃ rājānaṃ viddhi pūrvakam || 2.110.7||
ikṣvākostu suta: śrīmān kukṣireveti viśruta: |kukṣerathātmajo ऺvīro vikukṣirudapadyata || 2.110.8||
vikukṣestu mahātejā bāṇa: putra: pratāpavān |bāṇasya tu mahābāhuranaraṇyo mahāyaśā: || 2.110.9||
nānāvṛṣṭirbabhūvāsminna durbhikṣaṃ satāṃ vare |anaraṇye mahārāje taskaro nāpi kaścana || 2.110.10||
anaraṇyānmahābāhu: pṛthū rājā babhūva ha |tasmāt pṛthormahārājastriśaṅkurudapadyata |sa satyavacanādvīra: saśarīro divaṅgata: || 2.110.11||
triśaṅkorabhavatsūnurdhundhumāro mahāyaśā: |dhundhumāro mahātejā yuvanāśvo vyajāyata || 2.110.12||
yuvanāśvasuta: śrīmān māndhātā samapadyata |māndhātustu mahātejā: susandhirudapadyata || 2.110.13||
susandherapi putrau dvau dhruvasandhi: prasenajit |yaśasvī dhruvasandhestu bharato ripusūdana: || 2.110.14||
bharatāttu mahābāhorasito nāma jāyata |yasyaite pratirājāna udapadyanta śatrava: |haihayāstālajaṅghāśca śūrāśca śaśibindava: || 2.110.15||
tāṃstu sarvān prativyūhya yuddhe rājā pravāsita: |sa ca śailavare ramye babhūvābhirato muni: || 2.110.16||
dve cāsya bhārye garbhiṇyau babhūvaturiti śruti: |ekā garbhavināśāya sapatnyai sagaraṃ dadau || 2.110.17||
bhārgavaścyavano nāma himavantamupāśrita: |tamṛṣiṃ samupāgamya kālindī tvabhyavādayat || 2.110.18||
sa tāmabhyavadadvipro varepsuṃ putrajanmani |putraste bhavitā devi mahātmā lokaviśruta: |dhārmikaśca suśīlaśca vaṃśakarttā 'risūdana: || 2.110.19||
kṛtvā pradakṣiṇaṃ hṛṣṭā muniṃ tamanumānya ca |padmapatrasamānākṣaṃ padmagarbhasamaprabham |tata: sā gṛhamāgamya devī putraṃ vyajāyata || 2.110.20||
sapatnyā tu garastasyai datto garbhajighāṃsayā |gareṇa saha tenaiva jāta: sa sagaro 'bhavat || 2.110.21||
sa rājā sagaro nāma ya: samudramakhānayat |iṣṭvā parvaṇi vegena trāsayantamimā: prajā: || 2.110.22||
asamañjastu putrobhūt sagarasyeti na: śrutam |jīvanneva sa pitrā tu nirasta: pāpakarmakṛt || 2.110.23||
aṃśumānapi putro 'bhūdasamañjasya vīryyavān |dilīpoṃ 'śumata: putro dilīpasya bhagīratha: || 2.110.24||
bhagīrathāt kakutsthastu kākutsthā yena viśrutā: |kakutsthasya ca putro 'bhūdraghuryena tu rāghavā: || 2.110.25||
raghostu putrastejasvī pravṛddha: puruṣādaka: |kalmāṣapāda: saudāsa ityevaṃ prathito bhuvi || 2.110.26||
kalmāṣapādaputro 'bhūcchaṅkhaṇastviti viśruta: |yastu tadvīryamāsādya sahasainyo vyanīnaśat || 2.110.27||
śaṅkhaṇasya ca putro 'bhūcchūra: śrīmān sudarśana: |sudarśanasyāgnivarṇa agnivarṇasya śīghraga: || 2.110.28||
śīghragasya maru: putro maro: putra: praśuśruka: |praśuśrukasya putro 'bhūdambarīṣo mahādyuti: || 2.110.29||
ambarīṣasya putro 'bhūnnahuṣa: satyavikrama: |nahuṣasya ca nābhāga: putra: paramadhārmika: || 2.110.30||
ajaśca suvrataścaiva nābhāgasya sutāvubhau |ajasya caiva dharmātmā rājā daśaratha: suta: || 2.110.31||
tasya jyeṣṭho 'si dāyādo rāma ityabhiviśruta: |tadgṛhāṇa svakaṃ rājyamavekṣasva janaṃ nṛpa || 2.110.32||
ikṣvākūṇāṃ hi sarveṣāṃ rājā bhavati pūrvaja: |pūrvaje nāvara: putro jyeṣṭho rājye 'bhiṣicyate || 2.110.33||
sa rāghavāṇāṃ kuladharmamātmana: sanātanaṃ nādya vihantumarhasi |prabhūtaratnāmanuśādhi medinīṃ prabhūtarāṣṭrāṃ pitṛvanmahāyaśa: || 2.110.34 ||
vasiṣṭhastu tadā rāmamuktvā rājapuroऺhita: |abravīddharmasaṃyuktaṃ punarevāparaṃ vaca: || 2.111.1||
puruṣasyeha jātasya bhavanti guravastraya: |ācāryyaścaiva kākutstha pitā mātā ca rāghava || 2.111.2||
pitā hyenaṃ janayati puruṣaṃ puruṣarṣabha |prajñāṃ dadāti cācāryastasmātsa gururucyate || 2.111.3||
so 'haṃ te piturācāryyastava caiva parantapa |mama tvaṃ vacanaṃ kurvan nātivartte: satāṅgatim || 2.111.4||
imā hi te pariṣada: śreṇayaśca dvijāstathā |eṣu tāta caran dharmaṃ nātivartte: satāṅgatim || 2.111.5||
vṛddhāyā dharmaśīlāyā māturnārhasyavarttitum |asyāstu vacanaṃ kurvan nātivartte: satāṅgatim || 2.111.6||
bharatasya vaca: kurvan yācamānasya rāghava |ātmānaṃ nātivarttestvaṃ satyadharmaparākrama || 2.111.7||
evaṃ madhuramuktastu guruṇā rāghava: svayam |pratyuvāca samāsīnaṃ vasiṣṭhaṃ puruṣarṣabha: || 2.111.8||
yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kuruta: sadā |na supratikaraṃ tattu mātrā pitrā ca yatkṛtam || 2.111.9||
yathāśakti pradānena snāpanocchādanena ca |nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvarddhanena ca || 2.111.10||
sa hi rājā janayitā pitā daśaratho mama |ājñātaṃ yanmayā tasya na tanmithyā bhaviṣyati || 2.111.11||
evamuktastu rāmeṇa bharata: pratyanantaram |uvāca paramodāra: sūtaṃ paramadurmanā: || 2.111.12||
iha me sthaṇḍile śīghraṃ kuśānāstara sārathe |āryyaṃ pratyupavekṣyāmi yāvanme na prasīdati || 2.111.13||
anāhāro nirāloko dhanahīno yathā dvija: |śeṣye purastāt śālāyā yāvanna pratiyāsyati || 2.111.14||
sa tu rāmamavekṣantaṃ sumantraṃ prekṣya durmanā: |kuśottaramupasthāpya bhūmāvevāstarat svayam || 2.111.15||
tamuvāca mahātejā rāmo rājarṣisattama: |kiṃ māṃ bharata kurvāṇaṃ tāta pratyupavekṣyasi || 2.111.16||
brāhmaṇo hyekapārśvena narān roddhumihārhati |na tu mūrddhābhiṣiktānāṃ vidhi: pratyupaveśane || 2.111.17||
uttiṣṭha naraśārdūla hitvaitaddāruṇaṃ vratam |puravaryyāmita: kṣipramayodhyāṃ yāhi rāghava || 2.111.18||
āsīnastveva bharata: paurajānapadaṃ janam |uvāca sarvata: prekṣya kimāryaṃ nānuśāsatha || 2.111.19||
te tamūcurmahātmānaṃ paurajānapadā janā: |kākutsthamabhijānīma: samyagvadati rāghava: || 2.111.20||
eṣo 'pi hi mahābhāga: piturvacasi tiṣṭhati |ata eva na śaktā: smo vyāvarttayitumañjasā || 2.111.21||
teṣāmājñāya vacanaṃ rāmo vacanamabravīt |evaṃ nibodha vacanaṃ suhṛdāṃ dharmacakṣuṣām || 2.111.22||
etaccaivobhayaṃ śrutvā samyak sampaśya rāghava |uttiṣṭha tvaṃ mahābāho māṃ ca spṛśa tathodakam || 2.111.23||
athotthāya jalaṃ spṛṣṭvā bharato vākyamabravīt |śrṛṇvantu me pariṣado mantriṇa: śreṇayastathā || 2.111.24||
na yāce pitaraṃ rājyaṃ nānuśāsāmi mātaram |āryaṃ paramadharmajñaṃ nānujānāmi rāghavam || 2.111.25||
yadi tvavaśyaṃ vastavyaṃ karttavyaṃ ca piturvaca: |ahameva nivatsyāmi caturdaśa samā vane || 2.111.26||
dharmātmā tasya tathyena bhrāturvākyena vismita: |uvāca rāma: samprekṣya paurajānapadaṃ janam || 2.111.27||
vikrītamāhitaṃ krītaṃ yat pitrā jīvatā mama |na tallopayituṃ śakyaṃ mayā vā bharatena vā || 2.111.28||
apadhirna mayā kāryyo vanavāse jugupsita: |yuktamuktaṃ ca kaikeyyā pitrā me sukṛtaṃ kṛtam || 2.111.29||
jānāmi bharataṃ kṣāntaṃ gurusatkārakāriṇam |sarvamevātra kalyāṇaṃ satyasandhe mahātmani || 2.111.30||
anena dharmaśīlena vanāt pratyāgata: puna: |bhrātrā saha bhaviṣyāmi pṛthivyā: patiruttama: || 2.111.31||
vṛto rājā hi kaikeyyā mayā tadvacanaṃ kṛtam |anṛtanmocayānena pitaraṃ taṃ mahīpatim || 2.111.32 ||
tamapratimatejobhyāṃ bhrātṛbhyāṃ romaharṣaṇam |vismitā: saṅgamaṃ prekṣya samavetā maharṣaya: || 2.112.1||
antarhitāstvṛṣigaṇā: siddhāśca paramarṣaya: |tau bhrātarau mahātmānau mahātmānau kākutsthau praśaśaṃsire || 2.112.2||
sa dhanyo yasya putrau dvau dharmajñau dharmavikramau |śrutvā vayaṃ hi sambhāṣāmubhayo: spṛhayāmahe || 2.112.3||
tatastvṛṣigaṇā: kṣipraṃ daśagrīvavadhaiṣiṇa: |bharataṃ rājaśārdūlamityūcu: saṅgatā vaca: || 2.112.4||
kule jāta mahāprājña mahāvṛtta mahāyaśa: |grāhyaṃ rāmasya vākyaṃ te pitaraṃ yadyavekṣase || 2.112.5||
sadānṛṇamimaṃ rāmaṃ vayamicchāmahe pitu: |anṛṇatvācca kaikeyyā: svargaṃ daśaratho gata: || 2.112.6||
etāvaduktvā vacanaṃ gandharvā: samaharṣaya: |rājarṣayaścaiva tadā sarve svāṃsvāṃ gatiṃ gatā: || 2.112.7||
hlāditastena vākyena śubhena śubhadarśana: |rāma: saṃhṛṣṭavadanastānṛṣīnabhyapūjayat || 2.112.8||
srastagātrastu bharata: sa vācā sajjamānayā |kṛtāñjaliridaṃ vākyaṃ rāghavaṃ punarabravīt || 2.112.9||
rājadharmamanuprekṣya kuladharmānusantatim |karttumarhasi kākutstha mama mātuśca yācanām || 2.112.10||
rakṣituṃ sumahadrājyamahamekastu notsahe |paurajānapadāṃścāpi raktān rañjayituṃ tathā || 2.112.11||
jñātayaśca hi yodhāśca mitrāṇi suhṛdaśca na: |tvāmeva pratikāṃkṣante parjanyamiva karṣakā: || 2.112.12||
idaṃ rājyaṃ mahāprājña sthāpaya pratipadya hi |śaktimānasi kākutstha lokasya paripālane || 2.112.13||
ityuktvā nyapatad bhrātu: pādayorbharatastadā |bhṛśaṃ samprārthayāmāsa rāmameva priyaṃvada: || 2.112.14||
tamaṅke bhrātaraṃ kṛtvā rāmo vacanamabravīt |śyāmaṃ nalinapatrākṣaṃ mattahaṃsasvaraṃ svayam || 2.112.15||
āgatā tvāmiyaṃ buddhi: svajā vainayikī ca yā |bhṛśamutsahase tāta rakṣituṃ pṛthivīmapi || 2.112.16||
amātyaiśca suhṛdbhiśca buddhimadbhiśca mantribhi: |sarvakāryāṇi sammantrya sumahāntyapi kāraya || 2.112.17||
lakṣmīścandrādapeyādvā himavān vā himaṃ tyajet |atīyāt sāgaro velāṃ na pratijñāmahaṃ pitu: || 2.112.18||
kāmādvā tāta lobhādvā mātrā tubhyamidaṃ kṛtam |na tanmanasi karttavyaṃ varttitavyaṃ ca mātṛvat || 2.112.19||
evaṃ bruvāṇaṃ bharata: kausalyāsutamabravīt |tejasādityasaṅkāśaṃ pratipaccandradarśanam || 2.112.20||
adhirohārya pādābhyāṃ pāduke hemabhūṣite |ete hi sarvalokasya yogakṣemaṃ vidhāsyata: || 2.112.21||
so 'dhiruhya naravyāghra: pāduke hyavaruhya ca |prāyacchat sumahātejā bharatāya mahātmane || 2.112.22||
sa pāduke sampraṇamya rāmaṃ vacanamabravīt |caturdaśa hi varṣāṇi jaṭācīradharo hyaham || 2.112.23||
phalamūlāśano vīra bhaveyaṃ raghunandana |tavāgamanamākāṃkṣan vasan vai nagarādbahi: || 2.112.24||
tava pādukayornyastarājyatantra: parantapa |caturdaśe hi sampūrṇe varṣe 'hani raghūttama |na drakṣyāmi yadi tvāṃ tu pravekṣyāmi hutāśanam || 2.112.25||
tatheti ca pratijñāya taṃ pariṣvajya sādaram |śatrughnaṃ ca pariṣvajya bharataṃ cedamabravīt || 2.112.26||
mātaraṃ rakṣa kaikeyīṃ mā roṣaṃ kuru tāṃ prati |mayā ca sītayā caiva śapto 'si raghusattama || 2.112.27||
ityuktvā 'śruparītākṣo bhrātaraṃ visasarja ऺha || 2.112.28||
sa pāduke te bharata: pratāpavān svalaṅkṛte samparipūjya dharmavit |pradakṣiṇaṃ caiva cakāra rāghavaṃ cakāra caivottamanāgamūrddhani || 2.112.29||
athānupūrvyāt pratinandya taṃ janaṃ gurūṃśca mantriprakṛtīstathānujau |vyasarjayadrāghavavaṃśavarddhana: sthira: svadharme himavānivācala: || 2.112.30||
taṃ mātaro bāṣpagṛhītakaṇṭhyo du:khena nāmantrayituṃ hi śeku: |sa tveva māta'rabhivādya sarvā rudan kuṭīṃ svāṃ praviveśa rāma: || 2.112.31 ||
tata: śirasi kṛtvā tu pāduke bharatastadā |āruroha rathaṃ hṛṣṭa: śatrughnena samanvita: || 2.113.1||
vasiṣऺṭho vāmadevaśca jābāliśca dṛḍhavrata: |agrata: prayayu: sarve mantriṇo mantrapūjitā: || 2.113.2||
mandākinīṃ nadīṃ ramyāṃ prāṅmukhāste yayustadā |pradakṣiṇaṃ ca kurvāṇāścitrakūṭaṃ mahāgirim || 2.113.3||
paśyan dhātusahasrāṇi ramyāṇi vividhāni ca |prayayau tasya pārśvena sasainyo bharatastadā || 2.113.4||
adūrāccitrakūṭasya dadarśa bharatastadā |āśramaṃ yatra sa munirbharadvāja: kṛtālaya: || 2.113.5||
sa tamāśramamāgamya bharadvājasya buddhimān |avatīrya rathāt pādau vavande bharatastadā || 2.113.6||
tato hṛṣṭo bharadvājo bharataṃ vākyamabravīt |api kṛtyaṃ kṛtaṃ tāta rāmeṇa ca samāgatam || 2.113.7||
evamukta: sa tu tato bharadvājena dhīmatā |pratyuvāca bharadvājaṃ bharato bhrātṛvatsala: || 2.113.8||
sa yācyamāno guruṇā mayā ca dṛḍhavikrama: |rāghava: paramaprīto vasiṣṭhaṃ vākyamabravīt || 2.113.9||
pitu: pratijñāṃ tāmeva pālayiṣyāmi tattvata: |caturdaśa hi varṣāṇi yā pratijñā piturmama || 2.113.10||
evamukto mahāprājño vasiṣṭha: pratyuvāca ha |vākyajño vākyakuśalaṃ rāghavaṃ vacanaṃ mahat || 2.113.11||
ete prayaccha saṃhṛṣṭa: pāduke hemabhūṣite |ayodhyāyāṃ mahāprājña yogakṣemakare tava || 2.113.12||
evamukto vasiṣṭhena rāghava: prāṅmukha: sthita: |pāduke adhiruhyaite mama rājyāya vai dadau || 2.113.13||
nivṛtto 'hamanujñāto rāmeṇa sumahātmanā |ayodhyāmeva gacchāmi gṛhītvā pāduke śubhe || 2.113.14||
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmana: |bharadvāja: śubhataraṃ munirvākyamuvāca tam || 2.113.15||
naitaccitraṃ naravyāghra śīlavṛttavatāṃ vara |yadāryaṃ tvayi tiṣṭhettu nimne sṛṣṭamivodakam || 2.113.16||
amṛta: sa mahābāhu: pitā daśarathastava |yasya tvamīdṛśa: putro dharmajño dharmavatsala: || 2.113.17||
tamṛṣiṃ tu mahātmānamuktavākyaṃ kṛtāñjali: |āmatantrayitumārebhe caraṇāvupagṛhya ca || 2.113.18||
tata: pradakṣiṇaṃ kṛtvā bharadvājaṃ puna:puna: |bharatastu yayau śrīmānayodhyāṃ saha mantribhi: || 2.113.19||
yānaiśca śakaṭaiścaiva hayairnāgaiśca sā camū: |punarnivṛttā vistīrṇā bharatasyānuyāyinī || 2.113.20||
tataste yamunāṃ divyāṃ nadīṃ tīrtvormimālinīm |dadṛśustāṃ puna: sarve gaṅgāṃ śubhajalāṃ nadīm || 2.113.21||
tāṃ ramyajalasampūrṇāṃ santīrya sahabāndhava: |śṛṅgiberapuraṃ ramyaṃ praviveśa sasainika: || 2.113.22||
śṛṅgiberapurādbhūyastvayodhyāṃ saṃdadarśa ha || 2.113.23||
ayodhyāṃ ca tato dṛṣṭvā pitrā bhrātrā vivarjitām |bharato du:khasantapta: sārathiṃ cedamabravīt || 2.113.24||
sārathe paśya vidhvastā sāyodhyā na prakāśate |nirākārā nirānandā dīnā pratihatasvarā || 2.113.25 ||
strigdhagambhīraghoṣeṇa syandanenopayān prabhu: |ayodhyāṃ bharata: kṣipraṃ praviveśa mahāyaśā: || 2.114.1||
biḍālolūkacaritāmālīnanaravāraṇām |timirābhyāhatāṃ kālīmaprakāśāṃ niśāmiva || 2.114.2||
rāhuśatro: priyāṃ patnīṃ śriyā prajvalitaprabhām |graheṇābhyutthite naikāṃ rohiṇīmiva pīḍitām || 2.114.3||
alpoṣṇakṣubdhasalilāṃ dharmottaptavihaṅgamām |līnamīnajhaṣagrāhāṃ kṛśāṃ girinadīmiva || 2.114.4||
vidhūmāmiva hemābhāmadhvarāgne: samutthitām |havirabhyukṣitāṃ paścāt śikhāṃ vipralayaṃ gatām || 2.114.5||
vidhvastakavacāṃ rugṇajavājirathadhvajām |hatapravīrāmāpannāṃ camūmiva mahāhave || 2.114.6||
saphenā sasvanā bhūtvā sāgarasya samutthitām |praśāntamārutodghātāṃ jalormimiva nisvanām || 2.114.7||
tyaktāṃ yajñāyudhai: sarvairabhirūpaiśca yājakai: |sutyākāle vinirvṛtte vediṃ gataravāmiva || 2.114.8||
goṣṭhamadhye sthitāmārttāmacarantīṃ tṛṇaṃ navam |govṛṣeṇa parityaktāṃ gavāṃ pattimivotsukām || 2.114.9||
prabhākarādyai: susnigdhai: prajvaladbhirivottamai: |viyuktāṃ maṇibhirjātyairnavāṃ muktāvalīmiva || 2.114.10||
sahasā calitāṃ sthānānmahīṃ puṇyakṣayādgatām |saṃhṛtadyutivistārāṃ tārāmiva divaścyutām || 2.114.11||
puṣpanaddhāṃ vasantānte mattabhramaranāditām |drutadāvāgnivipluṣṭāṃ klāntāṃ vanalatāmiva || 2.114.12||
sammūḍhanigamāṃ stabdhāṃ saṃkṣiptavipaṇāpaṇām |pracchannaśaऺśinakṣatrāṃ dyāmivāmbudharairvṛtām || 2.114.13||
kṣīṇapānottamairbhinnai: śarāvairabhisaṃvṛtām |hataśauṇḍāmivākāśe pānabhūmimasaṃskṛtām || 2.114.14||
vṛkṇabhūmitalāṃ nimnāṃ vṛkṇapātrai: samāvṛtām |upayuktodakāṃ bhagnāṃ prapāṃ nipatitāmiva || 2.114.15||
vipulāṃ vitatāṃ caiva yuktapāśāṃ tarasvinām |bhūmau bāṇairviniṣkṛttāṃ patitāṃ jyāmivāyudhāt || 2.114.16||
sahasā yuddhaśauṇḍena hayāroheṇa vāhitām |nikṣiptabhāṇḍāmutsṛṣṭāṃ kiśorīmiva durbalām || 2.114.17||
śuṣkatoyāṃ mahāmatsyai: kūrmaiśca bahubhirvṛtām |prabhinnataṭavistīrṇāṃ vāpīmiva hṛtotpalām || 2.114.18||
puruṣasyāprahṛṣṭasya pratiṣiddhānulepanām |santaptāmiva śokena gātrayaṣṭimabhūṣaṇām || 2.114.19||
prāvṛṣi pravigāḍhāyāṃ praviṣṭasyābhramaṇḍalam |pracchannāṃ nīlajīmūtairbhāskarasya prabhāmiva || 2.114.20||
bharatastu rathastha: san śrīmān daśarathātmaja: |vāhayantaṃ rathaśreṣṭhaṃ sārathiṃ vākyamabravīt || 2.114.21||
kiṃ nu khalvadya gambhīro mūrcchito na niśamyate |yathāpuramayodhyāyāṃ gītavāditranisvana: || 2.114.22||
vāruṇīmadagandhaśca mālyagandhaśca mūrcchita: |dhūpitāgarugandhaśca na pravāti samantata: || 2.114.23||
yānapravaraghoṣaśca snigdhaśca hayanisvana: |pramattagajanādaśca mahāṃśca rathanisvana: |nedānīṃ śrūyate puryāmasyāṃ rāme vivāsite || 2.114.24||
candanāgarugandhāṃśca mahārhāśca navasraja: |gate hi rāme taruṇā: santaptā nopabhuñjate || 2.114.25||
bahiryātrāṃ na gacchanti citramālyadharā narā: |notsavā: sampravarttante rāmaśokārdite pure || 2.114.26||
saha nūnaṃ mama bhrātrā purasyāsyadyutirgatā |nahi rājatyayodhyeyaṃ sāsārevārjunī kṣapā || 2.114.27||
kadā nu khalu me bhrātā mahotsava ivāgata: |janayiṣyatyayodhyāyāṃ harṣaṃ grīṣma ivāmbuda: || 2.114.28||
taruṇaiścāruveṣaiśca narairunnatagāmibhi: |sampatadbhirayodhyāyāṃ nābhibhānti mahāpathā: || 2.114.29||
evaṃ bahuvidhaṃ jalpan viveśa vasatiṃ pitu: |tena hīnāṃ narendreṇa siṃhahīnāṃ guhāmiva || 2.114.30||
tadā tadanta:puramujjhitaprabhaṃ surairivotsṛṣṭamabhāskaraṃ dinam |nirīkṣya sarvantu viviktamātmavān mumoca bāṣpaṃ bharata: sudu:khita: || 2.114.31 ||
tato nikṣipya māta': sa ayodhyāyāṃ dṛḍhavrata: |bharata: śokasantapto gurūnidamathābravīt || 2.115.1||
nandigrāmaṃ gamiṣyāmi sarvānāmantraye 'dya va: |tatra du:khamidaṃ sarvaṃ sahiṣye rāghavaṃ vinā || 2.115.2||
gataśca hi divaṃ rājā vanasthaśca gururmama |rāmaṃ pratīkṣe rājyāya sa hi rājā mahāyaśā: || 2.115.3||
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmana: |abruvan mantriṇa: sarve vasiṣṭhaśca purohita: || 2.115.4||
subhṛśaṃ ślāghanīyaṃ ca yaduktaṃ bharata tvayā |vacanaṃ bhrātṛvātsalyādanurūpaṃ tavaiva tat || 2.115.5||
nityaṃ te bandhulubdhasya tiṣṭhato bhrātṛsauhṛde |āryamārgaṃ prapannasya nānumanyeta ka: pumān || 2.115.6||
mantriṇāṃ vacanaṃ śrutvā yathābhilaṣitaṃ priyam |abravītsārathiṃ vākyaṃ ratho me yujyatāmiti || 2.115.7||
prahṛṣṭavadana: sarvā māta': samabhivādya sa: |āruroha rathaṃ śrīmān śatrughnena samanvita: || 2.115.8||
āruhya ca rathaṃ śīghraṃ śatrughnabharatāvubhau|yayatu: paramaprītau vṛtau mantripurohitai: || 2.115.9||
agrato guravastatra vasiṣṭhapramukhā dvijā: |prayayu: prāṅmukhā: sarve nandigrāmo yato 'bhavat || 2.115.10||
balaṃ ca tadanāhūtaṃ gajāśvarathasaṅkulam |prayayau bharate yāte sarve ca puravāsina: || 2.115.11||
rathastha: sa hi dharmātmā bharato bhrātṛvatsala: |nandigrāmaṃ yayau tūrṇaṃ śirasyādhāya pāduke || 2.115.12||
tatastu bharata: kṣipraṃ nandigrāmaṃ praviśya sa: |avatīryya rathāttūrṇaṃ gurūnidamuvāca ha || 2.115.13||
etadrājyaṃ mama bhrātrā dattaṃ saṃnyāsavat svayam |yogakṣemavahe ceme pāduke hemabhūṣite || 2.115.14||
bharata: śirasā kṛtvā saṃnyāsaṃ pāduke tata: |abravīddu:khasantapta: sarvaṃ prakṛtimaṇḍalam || 2.115.15||
chatraṃ dhārayata kṣipramāryapādāvimau matau |ābhyāṃ rājye sthito dharma: pādukābhyāṃ gurormama || 2.115.16||
bhrātrā hi mayi saṃnyāso nikṣipta: sauhṛdādayam |tamimaṃ pālayiṣyāmi rāghavāgamanaṃ prati || 2.115.17||
kṣipraṃ saṃyojayitvā tu rāghavasya puna: svayam |caraṇau tau tu rāmasya drakṣyāmi sahapādukau || 2.115.18||
tato nikṣiptabhāro 'haṃ rāghaveṇa samāgata: |nivedya gurave rājyaṃ bhajiṣye guruvṛttitām || 2.115.19||
rāghavāya ca saṃnyāsaṃ dattve me varapāduke |rājyaṃ cedamayodhyāṃ ca dhūtapāpo bhavāmi ca || 2.115.20||
abhiṣikte tu kākutsthe prahṛṣṭamudite jane |prītirmama yaśaścaiva bhavedrājyāccaturguṇam || 2.115.21||
evaṃ tu vilapan dīno bharata: sa mahāyaśā: |nandigrāme 'karodrājyaṃ du:khito mantribhi: saha || 2.115.22||
sa valkalajaṭādhārī muniveṣadhara: prabhu: |nandigrāme 'vasadvīra: sasainyo bharatastadā || 2.115.23||
rāmāgamanamākāṅkṣan bharato bhrātṛvatsala: |bhrāturvacanakārī ca pratijñāpāragastathā || 2.115.24||
pāduke tvabhiṣicyātha nandrigrāme 'vasattadā |bharata: śāsanaṃ sarvaṃ pādukābhyāṃ nyavedayat || 2.115.25||
tatastu bharata: śrīmānabhiṣicyāryyapāduke |tadadhīnastadā rājyaṃ kārayāmāsa sarvadā || 2.115.26||
tadā hi yatkāryyamupaiti kiñcidupāyanaṃ copahṛtaṃ mahārham |sa pādukābhyāṃ prathamaṃ nivedya cakāra paścādbharato yathāvat || 2.115.27 ||
pratiprayāte bharate vasan rāmastapovane |lakṣayāmāsa sodvegamathautsukyaṃ tapasvinām || 2.116.1||
ye tatra citrakūṭasya purastāttāpasāśrame |rāmamāśritya niratāstānalakṣayadutsukān || 2.116.2||
nayanairbhukuṭībhiśca rāmaṃ nirdiśya śaṅkitā: |anyonyamupajalpanta: śanaiścakrurmitha: kathā: || 2.116.3||
teṣāmautsukyamālakṣya rāmastvātmani śaṅkita: |kṛtāñjaliruvācedamṛṣiṃ kulapatiṃ tata: || 2.116.4||
na kaccidbhagavan kiñcitpūrvavṛttamidaṃ mayi |dṛśyate vikṛtaṃ yena vikriyante tapasvina: || 2.116.5||
pramādāccaritaṃ kaccitkiñcinnāvarajasya me |lakṣmaṇasyarṣibhirdṛṣṭaṃ nānurūpamivātmana: || 2.116.6||
kaccicchuśrūṣamāṇā va: śuśrūṣaṇaparā mayi |pra(ma)mādābhyucitāṃ vṛttiṃ sītā yuktaṃ na vartate || 2.116.7||
atharṣirjarayā vṛddhastapasā ca jarāṃ gata: |vepamāna ivovāca rāmaṃ bhūtadayāparam || 2.116.8||
kuta: kalyāṇasattvāyā: kalyāṇābhiratestathā |calanaṃ tāta vaidehyāstapasviṣu viśeṣata: || 2.116.9||
tvannimittamidaṃ tāvattāpasān prati vartate |rakṣobhyastena saṃvignā: kathayanti mitha: kathā: || 2.116.10||
rāvaṇāvaraja: kaścit kharo nāmeha rākṣasa: |utpāṭya tāpasān sarvān janasthānaniketanān || 2.116.11||
dhṛṣṭaśca jitakāśīṃ ca nṛśaṃsa: puruṣādaka: |avaliptaśca pāpaśca tvāṃ ca tāta na mṛṣyate || 2.116.12||
tvaṃ yadāprabhṛti hyasminnāśrame tāta vartase |tadāprabhṛti rakṣāṃsi viprakurvanti tāpasān || 2.116.13||
darśayanti hi bībhatsai: krūrairbhīṣaṇakairapi |nānārūpairvirūpaiśca rūpairvikṛtadarśanai: || 2.116.14||
apraśastairaśucibhi: samprayojya ca tāpasān |pratighnantyaparān kṣipramanāryyā: purata: sthitā: || 2.116.15||
teṣu teṣvāśramasthāneṣvabuddhamavalīya ca |ramante tāpasāṃstatra nāśayanto 'lpayetasa: || 2.116.16||
apakṣipanti srugbhāṇḍānagnīn siñcanti vāriṇā |kalaśāṃśca pramṛdnanti havane samupasthite || 2.116.17||
tairdurātmabhirāmṛṣṭānāśramān prajihāsava: |gamanāyānyadeśasya codayantyṛṣayo 'dya mām || 2.116.18||
tatpurā rāma śārīrīmupahiṃsāṃ tapasviṣu |darśayanti hi duṣṭāste tyakṣyāma imamāśramam || 2.116.19||
bahumūlaphalaṃ citramavidūrādito vanam |purāṇāśramamevāhaṃ śrayiṣye sagaṇa: puna: || 2.116.20||
kharastvayyapi cāyuktaṃ purā tāta pravarttate |sahāsmābhirito gaccha yadi buddhi: pravarttate || 2.116.21||
sakalatrasya sandeho nityaṃ yattasya rāghava |samarthasyāpi vasato vāso du:khamihādya te || 2.116.22||
ityuktavantaṃ rāmastaṃ rājaputrastapasvinam |na śaśākottarairvākyairavaroddhuṃ samutsuka: || 2.116.23||
abhinandya samāpṛcchya samādhāya ca rāghavam |sa jagāmāśramaṃ tyaktvā kulai: kulapati: saha || 2.116.24||
rāma: saṃsādhya tvṛṣigaṇamanugamanāddeśāttasmāt kulapatimabhivādya ṛṣim |samyakprītaistairanumata upadiṣṭārtha: puṇyaṃ vāsāya svanilayamupasampede || 2.116.25||
āśramaṃ tvṛṣivirahitaṃ prabhu: kṣaṇamapi na vijahau sa rāghava: |rāghavaṃ hi satatamanugatāstāpasāścārṣacaritadhṛtaguṇā: || 2.116.26 ||
rāghavastvatha yāteṣu tapasviṣu vicintayan |na tatrārocayadvāsaṃ kāraṇairbahubhistadā || 2.117.1||
iha me bharato dṛṣṭo mātaraśca sanāgarā: |sā ca me smṛtiranveti tānnityamanuśocata: || 2.117.2||
skandhāvāraniveśena tena tasya mahātmana: |hayahastikarīṣaiśca upamardda: kṛto bhṛśam || 2.117.3||
tasmādanyatra gacchāma iti sañcintya rāghava: |prātiṣṭhata sa vaidehyā lakṣmaṇena ca saṅgata: || 2.117.4||
so 'trerāśramamāsādya taṃ vavande mahāyaśā: |taṃ cāpi bhagavānatri: putravat pratyapadyata || 2.117.5||
svayamātithyamādiśya sarvamasya susatkṛtam |saumitriṃ ca mahābhāgāṃ sītāṃ ca samasāntvayat || 2.117.6||
patnīṃ ca samanuprāptāṃ vṛddhāmāmantrya satkṛtām |sāntvayāmāsa dharmajña: sarvabhūtahite rata: || 2.117.7||
anasūyāṃ mahābhāgāṃ tāpasīṃ dharmacāriṇīm |pratigṛhṇīṣva vaidehīmabravīdṛṣisattama: |rāmāya cācacakṣe tāṃ tāpasīṃ dharmacāriṇīm || 2.117.8||
daśavarṣāṇyanāvṛṣṭyā dagdhe loke nirantaram |yayā mūlaphale sṛṣṭe jāhnavī ca pravarttitā || 2.117.9||
ugreṇa tapasā yuktā niyamaiścāpyalaṅkṛtā |daśavarṣasahasrāṇi yayā taptaṃ mahattapa: || 2.117.10||
anasūyā vratai: snātā pratyūhāśca nivarttitā: |devakāryanimittaṃ ca yayā saṃtvaramāṇayā |daśarātraṃ kṛtā rātri: seyaṃ māteva te 'nagha || 2.117.11||
tāmimāṃ sarvabhūtānāṃ namaskāryyāṃ yaśasvinīm |abhigacchatu vaidehī vṛddhāmakrodhanāṃ sadā |anasūyeti yā loke karmabhi: khyātimāgatā || 2.117.12||
evaṃ bruvāṇaṃ tamṛṣiṃ tathetyuktvā sa rāghava: |sītāmuvāca dharmajñāmidaṃ vacanamuttamam || 2.117.13||
rājaputri śrutaṃ tvetanmunerasya samīritam |śreyorthamātmana: śrīghramabhigaccha tapasvinīm || 2.117.14||
sītā tvetadvaca: śrutvā rāghavasya hitaiṣiṇa: |tāmatripatnīṃ dharmajñāmabhicakrāma maithilī || 2.117.15||
śithilāṃ valitāṃ vṛddhāṃ jarāpāṇḍaramūrddhajām |satataṃ vepamānāṅgī pravāte kadalī yathā || 2.117.16||
tāṃ tu sītā mahābhāgāmanasūyāṃ pativratām |abhyavādayadavyagrā svanāma samudāharat || 2.117.17||
abhivādya ca vaidehī tāpasīṃ tāmaninditām |baddhāñjalipuṭā hṛṣṭā paryapṛcchadanāmayam || 2.117.18||
tata: sītāṃ mahābhāgāṃ dṛṣṭvā tāṃ dharmacāriṇīm |sāntvayantyabravīddhṛṣṭā diṣṭyā dharmamavekṣase || 2.117.19||
tyaktvā jñātijanaṃ sīte mānamṛddhiṃ ca bhāmini |avaruddhaṃ vane rāmaṃ diṣṭyā tvamanugacchasi || 2.117.20||
nagarastho vanastho vā pāpo vā yadi vā śubha: |yāsāṃ strīṇāṃ priyo bhartā tāsāṃ lokā mahodayā: || 2.117.21||
du:śīla: kāmavṛtto vā dhanaivā parivarjita: |strīṇāmāryasvabhāvānāṃ paramaṃ daivataṃ pati: || 2.117.22||
nāto viśiṣṭaṃ paśyāmi bāndhavaṃ vimṛśantyaham |sarvatrayogyaṃ vaidehi tapa:kṛtamivāvyayam || 2.117.23||
na tvenamavagacchanti guṇadoṣamasatstriya: |kāmavaktavyahṛdayā bhartṛnāthā ścaranti yā: || 2.117.24||
prāpnuvantyayaśaścaiva dharmabhraṃśaṃ ca maithili |akāryavaśamāpannā: striyo yā: khalu tadvidhā: || 2.117.25||
tvadvidhāstu guṇairyuktā dṛṣṭalokaparāvarā: |striya: svaga cariṣyanti yathā dharmakṛtastathā || 2.117.26||
tadevamenaṃ tvamanuvratā satī pativratānāṃ samayānuvartinī |bhavasva bharttu: sahadharmacāriṇī yaśaśca dharmaṃ ca tata: samāpsyasi || 2.117.27 ||
sā tvevamuktā vaidehī tvanasūyā 'nasūyayā |pratipūjya vaco mandaṃ pravaktumupacakrame || 2.118.1||
naitadāścaryyamāryāyā yanmāṃ tvamanubhāṣase |viditaṃ tu mamāpyetadyathā nāryyā: patirguru: || 2.118.2||
yadyapyeṣa bhavedbhartā mamārye vṛttavarjita: |advaidhamupacartavyastathāpyeṣa mayā bhavet || 2.118.3||
kiṃ punaryo guṇa: ślāghya: sānukrośo jitendriya: |sthirānurāgo dharmātmā mātṛvatpitṛvatpriya: || 2.118.4||
yāṃ vṛttiṃ varttate rāma: kausalyāyāṃ mahābala: |tāmeva nṛpanārīṇāmanyāsāmapi varttate || 2.118.5||
sakṛddṛṣṭāsvapi strīṣu nṛpeṇa nṛpavatsala: |mātṛvadvarttate vīro mānamutsṛjya dharmavit || 2.118.6||
āgacchantyāśca vijanaṃ vanamevaṃ bhayāvaham |samāhitaṃ me śvaśrvā ca hṛdaye taddhṛtaṃ mahat || 2.118.7||
pāṇipradānakāle ca yatpurā tvagnisannidhau |anuśiṣṭā jananyā 'smi vākyaṃ tadapi me dhṛtam || 2.118.8||
navīkṛtaṃ ca tatsarvaṃ vākyaiste dharmacāriṇi |patiśuśrūṣaṇānnāryyāstapo nānyadvidhīyate || 2.118.9||
sāvitrī patiśuśrūṣāṃ kṛtvā svarge mahīyate |tathāvṛttiśca yātā tvaṃ patiśuśrūṣayā divam || 2.118.10||
variṣṭhā sarvanārīṇāmeṣā ca divi devatā |rohiṇī na vinā candraṃ muhūrttamapi dṛśyate || 2.118.11||
evaṃvidhāśca pravarā: striyo bhartṛdṛḍhavratā: |devaloke mahīyante puṇyena svena karmaṇā || 2.118.12||
tato 'nasūyā saṃhṛṣṭā śrutvoktaṃ sītayā vaca: |śirasyāghrāya covāca maithilīṃ harṣayantyuta || 2.118.13||
niyamairvividhairāptaṃ tapo hi mahadasti me |tatsaṃśritya balaṃ sīte chandaye tvāṃ śucismite || 2.118.14||
upapannaṃ manojñaṃ ca vacanaṃ tava maithili |prītā cāsmyucitaṃ kiṃ te karavāṇi bravīhi me || 2.118.15||
tasyāstadvacanaṃ śrutvā vismitā mandavismayā |kṛtamityabravītsītā tapobalasamanvitām || 2.118.16||
sā tvevamuktā dharmajñā tayā prītatarā 'bhavat |saphalaṃ ca praharṣaṃ te hanta sīte karomyaham || 2.118.17||
idaṃ divyaṃ varaṃ mālyaṃ vastramābharaṇāni ca |aṅgarāgaṃ ca vaidehi mahārhaṃ cānulepanam || 2.118.18||
mayā dattamidaṃ sīte tava gātrāṇi śobhayet |anurūpamasaṃkliṣṭaṃ nityameva bhaviṣyati || 2.118.19||
aṅgarāgeṇa divyena liptāṅgī janakātmaje |śobhayiṣyasi bharttāraṃ yathā śrīviṣṇumavyayam || 2.118.20||
sā vastramaṅgarāgaṃ ca bhūṣaṇāni srajastathā |maithilī pratijagrāha prītidānamanuttamam || 2.118.21||
pratigṛhya ca tat sītā prītidānaṃ yaśasvinī |śliṣṭāñjalipuṭā tatra samupāsta tapodhanām || 2.118.22||
tathā sītāsupāsīnāmanasūyā dṛḍhavratā |vacanaṃ praṣṭumārebhe kāñcit priyakathāmanu || 2.118.23||
svayaṃvare kila prāptā tvamanena yaśasvinā |rāghaveṇeti me sīte kathā śrutimupāgatā || 2.118.24||
tāṃ kathāṃ śrotumicchāmi vistareṇa ca maithili |yathānubhūtaṃ kārtsnyena tanme tvaṃ vaktumarhasi || 2.118.25||
evamuktā tu sā sītā tāṃ tato dharmacāriṇīm |śrūyatāmiti coktvā vai kathayāmāsa tāṃ kathām || 2.118.26||
mithilādhipatirvīro janako nāma dharmavit |kṣatऺtradharme hyabhirato nyāyata: śāsti medinīm || 2.118.27||
tasya lāṅgalahastasya karṣata: kṣetramaṇḍalam |ahaṃ kilotthitā bhittvā jagatīṃ nṛpate: sutā || 2.118.28||
sa māṃ dṛṣṭvā narapatirmuṣṭivikṣepatatpara: |pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgīṃ janako vismito 'bhavat || 2.118.29||
anapatyena ca snehādaṅkamāropya ca svayam |mameyaṃ tanayetyuktvā sneho mayi nipātita: || 2.118.30||
antarikṣe ca vāguktā prati mā 'mānuṣī kila |evametannarapate dharmeṇa tanayā tava || 2.118.31||
tata: prahṛṣṭo dharmātmā pitā me mithilādhipa: |avāpto vipulāmṛddhiṃ māmavāpya narādhipa: || 2.118.32||
dattā cāsmīṣṭavaddevyai jyeṣṭhāyai puṇyakarmaṇā |tayā sambhāvitā cāsmi snigdhayā mātṛsauhṛdāt || 2.118.33||
patisaṃyogasulabhaṃ vayo dṛṣṭvā tu me pitā |cintāmabhyagamaddīno vittanāśādivādhana: || 2.118.34||
sadṛśāccāpakṛṣṭācca loke kanyāpitā janāt |pradharṣaṇamavāpnoti śakreṇāpi samo bhuvi || 2.118.35||
tāṃ dharṣaṇāmadūrasthāṃ dṛṣṭvā cātmani pārthiva: |cintārṇavagata: pāraṃ nāsasādāplavo yathā || 2.118.36||
ayonijāṃ hi māṃ jñātvā nādhyagacchadvicintayan |sadṛśaṃ cānurūpaṃ ca mahīpāla: patiṃ mama || 2.118.37||
tasya buddhiriyaṃ jātā cintayānasya santatam |svayaṃ varaṃ tanūjāyā: kariṣyāmīti dhīmata: || 2.118.38||
mahāyajñe tadā tasya varuṇena mahātmanā |dattaṃ dhanurvaraṃ prītyā tūṇī cākṣayasāyakau || 2.118.39||
asañcālyaṃ manuṣyaiśca yatnenāpi ca gauravāt |tanna śaktā namayituṃ svapneṣvapi narādhipā: || 2.118.40||
taddhanu: prāpya me pitrā vyāhṛtaṃ satyavādinā |samavāye narendrāṇāṃ pūrvamāmantrya pārthivān || 2.118.41||
idaṃ ca dhanurudyamya sajyaṃ ya: kurute nara: |tasya me duhitā bhāryā bhaviṣyati na saṃśaya: || 2.118.42||
tacca dṛṣṭvā dhanu: śreṣṭhaṃ gauravādgirisannibham |abhivādya nṛpā jagmuraśaktāstasya tolane || 2.118.43||
sudīrghasya tu kālasya rāghavo 'yaṃ mahādyuti: |viśvāmitreṇa sahito yajñaṃ draṣṭuṃ samāgata: |lakṣmaṇena saha bhrātrā rāma: satyaparākrama: || 2.118.44||
viśvāmitrastu dharmātmā mama pitrā supūjita: |provāca pitaraṃ tatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 2.118.45||
sutau daśarathasyemau dhanurdarśanakāṃkṣiṇau |dhanurdarśaya rāmāya rājaputrāya daivikam || 2.118.46||
ityuktastena vipreṇa taddhanu: samupānayat |nimeṣāntaramātreṇa tadānamya sa vīryyavān || 2.118.47||
jyāṃ samāropya jhaṭiti pūrayāmāsa vīryavat || 2.118.48||
tena pūrayatā vegānmadhye bhagnaṃ dvidhā dhanu: |tasya śabdo 'bhavadbhīma: patitasyāśaneriva || 2.118.49||
tato 'haṃ tatra rāmāya pitrā satyābhisandhinā |niścitā dātumudyamya jalabhājanamuttamam || 2.118.50||
dīyamānāṃ na tu tadā pratijagrāha rāghava: |avijñāya pituśchandamayodhyādhipate: prabho: || 2.118.51||
tata: śvaśuramāmantrya vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam |mama pitrā tvahaṃ dattā rāmāya viditātmane || 2.118.52||
mama caivānujā sādhvī ūrmilā priyadarśanā |bhāryyārthe lakṣmaṇasyāpi dattā pitrā mama svayam || 2.118.53||
evaṃ dattāsmi rāmāya tadā tasmin svayamvare |anuraktāsmi dharmeṇa patiṃ vīryavatāṃ varam || 2.118.54 ||
anasūyā tu dharmajñā śrutvā tāṃ mahatīṃ kathām |paryyaṣvajata bāhubhyāṃ śirasyāghrāya maithilīm || 2.119.1||
vyaktākṣarapadaṃ citraṃ bhāṣitaṃ madhuraṃ tvayā |yathā svayamvaraṃ vṛttaṃ tatsarvaṃ hi śrutaṃ mayā |rame 'haṃ kathayā te tu dṛḍhaṃ madhurabhāṣiṇi || 2.119.2||
ravirastaṃ gata: śrīmānupohya rajanīṃ śivām |divasaṃ pratikīrṇānāmāhārārthaṃ patatऺitraṇām |sandhyākāle nilīnānāṃ nidrārthaṃ śrūyate dhvani: || 2.119.3||
ete cāpyabhiṣekārdrā munaya: kalaśodyatā: |sahitā upavartante salilāplutavalkalā: || 2.119.4||
ṛṣīṇāmagnihotreṣu huteṣu vidhipūrvakam |kapotāṅgāruṇo dhūmo dṛśyate pavanoddhata: || 2.119.5||
alpaparṇāhi taravo ghanībhūtā: samantata: |viprakṛṣṭepi deśe 'sminna prakāśanti vai diśa: || 2.119.6||
rajanīcarasattvāni pracaranti samantata: |tapovanamṛgā hyete veditīrtheṣu śerate || 2.119.7||
sampravṛddhā niśā sīte nakṣatrasamalaṅkṛtā |jotsnāprāvaraṇaścandro dṛśyate 'bhyudito 'mbare || 2.119.8||
gamyatāmanujānāmi rāmasyānucarī bhava |kathayantyā hi madhuraṃ tvayāhaṃ paritoṣitā || 2.119.9||
alaṅkuru ca tāvattvaṃ pratyakṣaṃ mama maithili |prītiṃ janaya me vatse divyālaṅkāraśobhitā || 2.119.10||
sā tathā samalaṃkṛtya sītā surasutopamā |praṇamya śirasā tasyai rāmaṃ tvabhimukhī yayau || 2.119.11||
tathā tu bhūṣitāṃ sītāṃ dadarśa vadatāṃ vara: |rāghava: prītidānena tapasvinyā jaharṣa ca || 2.119.12||
nyavedayattata: sarvaṃ sītā rāmāya maithilī |prītidānaṃ tapasvinyā vasanābharaṇasrajam || 2.119.13||
prahṛṣṭastvabhavadrāmo lakṣmaṇaśca mahāratha: |maithilyā: satkriyāṃ dṛṣṭvā mānuṣeṣu sudurlabhām || 2.119.14||
tatastāṃ śarvarīṃ prīta: puṇyāṃ śaśinibhānana: |arcitastāpasai: siddhairuvāsa raghunandana: || 2.119.15||
tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmabhiṣicya hutāgnikān |āpṛcchetāṃ naravyāghrau tāpasān vanagocarān || 2.119.16||
tāvūcuste vanacarāstāpasā dharmacāriṇa: |vanasya tasya sañcāraṃ rākṣasai: samabhiplutam || 2.119.17||
rakṣāṃsi puruṣādāni nānārūpāṇi rāghava |vasantyasmin mahāraṇye vyālāśca rudhirāśanā: || 2.119.18||
ucchiṣṭaṃ vā pramattaṃ vā tāpasaṃ dharmacāriṇam |adantyasmin mahāraṇye tānnivāraya rāghava || 2.119.19||
eṣa panthā maharṣīṇāṃ phalānyāharatāṃ vane |anena tu vanaṃ durgaṃ gantuṃ rāghava te kṣamam || 2.119.20||
itīva tai: prāñjalibhistapasvibhirdvijai: kṛta: svastyayana: paraṃ tapa: |vanaṃ sabhāryya: praviऺveśa rāghava: salakṣmaṇa: sūryyamivābhramaṇḍalam || 2.119.21 ||