Valmiki Ramayana — Bala Kanda
Valmiki Ramayana — Bala Kanda
Text in Roman script
Devotional text
tapassvādhyāya nirataṃ tapasvī vāgvidāṃ varam |nāradaṃ paripapraccha vālmīkirmunipuṃgavam ||1-1-1||
konvasmin sāmprataṃ loke guṇavān kaśca vīryavān |dharmajñaśca kṛtajñaśca satyavākyo dhṛḍhavrataḥ ||1-1-2||
cāritreṇa ca ko yuktaḥ sarvabhūteṣu ko hitaḥ |vidvān kaḥ kaḥ samarthaśca kaśca eka priyadarśanaḥ ||1-1-3||
ātmavān ko jita krodho dyutimān kaḥ anasūyakaḥ |kasya bibhyati devāḥ ca jāta roṣasya saṃyuge ||1-1-4||
etat icchāmi aham śrotum param kautūhalam hi me |maharṣe tvam samartho'si jñātum evam vidham naram ||1-1-5||
śrutvā ca etat trilokajño vālmīkeḥ nārado vacaḥ |śrūyatām iti ca āmaṃtrya prahṛṣṭo vākyam abravīt ||1-1-6||
bahavo durlabhāḥ ca eva ye tvayā kīrtitā guṇāḥ |mune vakṣṣyāmi aham buddhvā taiḥ uktaḥ śrūyatām naraḥ ||1-1-7||
ikṣvāku vaṃśa prabhavo rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ |niyata ātmā mahāvīryo dyutimān dhṛtimān vaśī ||1-1-8||
buddhimān nītimān vāṅgmī śrīmān śatru nibarhaṇaḥ |vipulāṃso mahābāhuḥ kaṃbu grīvo mahāhanuḥ ||1-1-9||
mahorasko maheṣvāso gūḍha jatruḥ arindamaḥ |ājānu bāhuḥ suśirāḥ sulalāṭaḥ suvikramaḥ ||1-1-10||
samaḥ sama vibhakta aṃgaḥ snigdha varṇaḥ pratāpavān |pīna vakṣā viśālākṣo lakṣmīvān śubha lakṣaṇaḥ ||1-1-11||
dharmajñaḥ satyasandhaḥ ca prajānām ca hite rataḥ |yaśasvī jñānasaṃpannaḥ śuciḥ vaśyaḥ samādhimān ||1-1-12||
prajāpati samaḥ śrīmān dhatā ripu niṣūdanaḥ |rakṣitā jīvalokasya dharmasya pari rakṣitā||1-1-13||
rakṣitā svasya dharmasya sva janasya ca rakṣitā |veda vedāṅga tattvajño dhanur vede ca niṣṭhitaḥ ||1-1-14||
sarva śāstra artha tattvajño smṛtimān pratibhānavān |sarvaloka priyaḥ sādhuḥ adīnāatmā vicakṣaṇaḥ ||1-1-15||
sarvadā abhigataḥ sadbhiḥ samudra iva sindhubhiḥ |aryaḥ sarvasamaḥ ca eva sadaiva priya darśanaḥ ||1-1-16||
sa ca sarva guṇopetaḥ kausalya ānaṃda vardhanaḥ |samudra iva gāmbhīrye dhairyeṇa himavān iva ||1-1-17||
viṣṇunā sadṛśo vīrye somavat priya darśanaḥ |kāla agni sadṛśaḥ krodhe kṣamayā pṛthvī samaḥ ||1-1-18||
dhanadena samaḥ tyāge satye dharma iva aparaḥ |tam evam guṇa saṃpannam rāmam satya parākramam ||1-1-19||
jyeṣṭam śreṣṭa guṇaiḥ yuktam priyam daśarathaḥ sutam |prakṛtīnām hitaiḥ yuktam prakṛti priya kāmyayā ||1-1-20||
yauva rājyena saṃyoktum aicchat prītyā mahīpatiḥ |tasya abhiṣeka saṃbhārān dṛṣṭvā bhāryā atha kaikayī ||1-1-21||
pūrvam datta varā devī varam enam ayācata |vivāsanam ca rāmasya bharatasya abhiṣecanam ||1-1-22||
sa satya vacanāt rājā dharma pāśena saṃyataḥ |vivāsayāmāsa sutam rāmam daśarathaḥ priyam ||1-1-23||
sa jagāma vanam vīraḥ pratijñām anupālayan |pitur vacana nirdeśāt kaikeyyāḥ priya kāraṇāt ||1-1-24||
tam vrajaṃtam priyo bhrātā lakṣmaṇaḥ anujagāma ha |snehāt vinaya saṃpannaḥ sumitra ānaṃda vardhanaḥ ||1-1-25||
bhrātaram dayito bhrātuḥ saubhrātram anu darśayan |rāmasya dayitā bhāryā nityam prāṇa samā hitā ||1-1-26||
janakasya kule jātā deva māyeva nirmitā |sarva lakṣaṇa saṃpannā nārīṇām uttamā vadhūḥ ||1-1-27||
sītāpya anugatā rāmam śaśinam rohiṇī yathā |pauraiḥ anugato dūram pitrā daśarathena ca ||1-1-28||
śṛngibera pure sūtam gaṃgā kūle vyasarjayat |guham āsādya dharmātmā niṣāda adhipatim priyam ||1-1-29||
guheana sahito rāmo lakṣmaṇena ca sītayā |te vanena vanam gatvā nadīḥ tīrtvā bahu udakāḥ ||1-1-30||
citrakūṭam anuprāpya bharadvājasya śāsanāt |ramyam āvasatham kṛtvā ramamāṇā vane trayaḥ ||1-1-31||
deva gandharva saṃkāśāḥ tatra te nyavasan sukham |citrakūṭam gate rāme putra śoka āturaḥ tathā ||1-1-32||
rājā daśarathaḥ svargam jagāma vilapan sutam |gate tu tasmin bharato vasiṣṭha pramukhaiḥ dvijaiḥ ||1-1-33||
niyujyamāno rājyāya na icchat rājyam mahābalaḥ |sa jagāma vanam vīro rāma pāda prasādakaḥ ||1-1-34||
gatvā tu sa mahātmānam rāmam satya parākramam |ayācat bhrātaram rāmam ārya bhāva puraskṛtaḥ ||1-1-35||
tvam eva rājā dharmajña iti rāmam vacaḥ abravīt |rāmo'pi paramodāraḥ sumukhaḥ sumahāyaśāḥ ||1-1-36||
na ca icchat pitur ādeśāt rājyam rāmo mahābalaḥ |pāduke ca asya rājyāya nyāsam dattvā punaḥ punaḥ ||1-1-37||
nivartayāmāsa tato bharatam bharata agrajaḥ |sa kāmam anavāpya eva rāma pādā upaspṛśan ||1-1-38||
nandi grāme akarot rājyam rāma āgamana kāṃkṣayā |gate tu bharate śrīmān satya sandho jitendriyaḥ ||1-1-39||
rāmaḥ tu punaḥ ālakṣya nāgarasya janasya ca |tatra āgamanam ekāgro daṇḍakān praviveśa ha ||1-1-40||
praviśya tu mahāaraṇyam rāmo rājīva locanaḥ |virādham rākṣasam hatvā śarabhaṃgam dadarśa ha ||1-1-41||
sutīkṣṇam ca api agastyam ca agastya bhrātaram tathā |agastya vacanāt ca eva jagrāha aindram śarāsanam ||1-1-42||
khaḍgam ca parama prītaḥ tūṇī ca akṣaya sāyakau |vasataḥ tasya rāmasya vane vana caraiḥ saha ||1-1-43||
ṛṣayaḥ abhyāgaman sarve vadhāya asura rakṣasām |sa teṣām prati śuśrāva rākṣasānām tathā vane ||1-1-44||
pratijñātaḥ ca rāmeṇa vadhaḥ saṃyati rakṣasām |ṛṣīṇām agni kalpānām daṃḍakāraṇya vāsīnām ||1-1-45||
tena tatra eva vasatā janasthāna nivāsinī |virūpitā śūrpaṇakhā rākṣasī kāma rūpiṇī ||1-1-46||
tataḥ śūrpaṇakhā vākyāt udyuktān sarva rākṣasān |kharam triśirasam ca eva dūṣaṇam ca eva rākṣasam ||1-1-47||
nijaghāna raṇe rāmaḥ teṣām ca eva pada anugān |vane tasmin nivasatā janasthāna nivāsinām ||1-1-48||
rakṣasām nihatāni asan sahasrāṇi catur daśa |tato jñāti vadham śrutvā rāvaṇaḥ krodha mūrchitaḥ ||1-1-49||
sahāyam varayāmāsa mārīcam nāma rākṣasam |vāryamāṇaḥ subahuśo mārīcena sa rāvaṇaḥ ||1-1-50||
na virodho balavatā kṣamo rāvaṇa tena te |anādṛtya tu tat vākyam rāvaṇaḥ kāla coditaḥ ||1-1-51||
jagāma saha mārīcaḥ tasya āśrama padam tadā |tena māyāvinā dūram apavāhya nṛpa ātmajau ||1-1-52||
jahāra bhāryām rāmasya gṛdhram hatvā jaṭāyuṣam |gṛdhram ca nihatam dṛṣṭvā hṛtām śrutvā ca maithilīm ||1-1-53||
rāghavaḥ śoka saṃtapto vilalāpa ākula indriyaḥ |tataḥ tena eva śokena gṛdhram dagdhvā jaṭāyuṣam ||1-1-54||
mārgamāṇo vane sītām rākṣasam saṃdadarśa ha |kabaṃdham nāma rūpeṇa vikṛtam ghora darśanam ||1-1-55||
tam nihatya mahābāhuḥ dadāha svargataḥ ca saḥ |sa ca asya kathayāmāsa śabarīm dharma cāriṇīm ||1-1-56||
śramaṇām dharma nipuṇām abhigaccha iti rāghava |saḥ abhya gacchan mahātejāḥ śabarīm śatru sūdanaḥ ||1-1-57||
śabaryā pūjitaḥ samyak rāmo daśaratha ātmajaḥ |paṃpā tīre hanumatā saṃgato vānareṇa ha ||1-1-58||
hanumat vacanāt ca eva sugrīveṇa samāgataḥ |sugrīvāya ca tat sarvam śaṃsat rāmo mahābalaḥ ||1-1-59||
āditaḥ tat yathā vṛttam sītāyāḥ ca viśeṣataḥ |sugrīvaḥ ca api tat sarvam śrutvā rāmasya vānaraḥ ||1-1-60||
cakāra sakhyam rāmeṇa prītaḥ ca eva agni sākṣikam |tato vānara rājena vaira anukathanam prati ||1-1-61||
rāmāya āveditam sarvam praṇayāt duḥkhitena ca |pratijñātam ca rāmeṇa tadā vāli vadham prati ||1-1-62||
vālinaḥ ca balam tatra kathayāmāsa vānaraḥ |sugrīvaḥ śaṃkitaḥ ca āsīt nityam vīryeṇa rāghave ||1-1-63||
rāghavaḥ pratyayārtham tu duṃdubheḥ kāyam uttamam |darśayāmāsa sugrīvaḥ mahāparvata saṃnibham ||1-1-64||
utsmayitvā mahābāhuḥ prekṣya ca asti mahābalaḥ |pāda aṃguṣṭena cikṣepa saṃpūrṇam daśa yojanam ||1-1-65||
bibheda ca punaḥ sālān sapta ekena mahā iṣuṇā |girim rasātalam caiva janayan pratyayam tathā ||1-1-66||
tataḥ prīta manāḥ tena viśvastaḥ sa mahākapiḥ |kiṣkiṃdhām rāma sahito jagāma ca guhām tadā ||1-1-67||
tataḥ agarjat harivaraḥ sugrīvo hema piṃgalaḥ |tena nādena mahatā nirjagāma harīśvaraḥ ||1-1-68||
anumānya tadā tārām sugrīveṇa samāgataḥ |nijaghāna ca tatra enam śareṇa ekena rāghavaḥ ||1-1-69||
tataḥ sugrīva vacanāt hatvā vālinam āhave |sugrīvam eva tat rājye rāghavaḥ pratyapādayat ||1-1-70||
sa ca sarvān samānīya vānarān vānararṣabhaḥ |diśaḥ prasthāpayāmāsa didṛkṣuḥ janaka ātmajām ||1-1-71||
tato gṛdhrasya vacanāt saṃpāteḥ hanumān balī |śata yojana vistīrṇam pupluve lavaṇa arṇavam ||1-1-72||
tatra laṃkām samāsādya purīm rāvaṇa pālitām |dadarśa sītām dhyāyantīm aśoka vanikām gatām ||1-1-73||
nivedayitvā abhijñānam pravṛttim ca nivedya ca |samāśvāsya ca vaidehīm mardayāmāsa toraṇam ||1-1-74||
paṃca sena agragān hatvā sapta maṃtri sutān api |śūram akṣam ca niṣpiṣya grahaṇam samupāgamat ||1-1-75||
astreṇa unmuktam ātmānam jñātvā paitāmahāt varāt |marṣayan rākṣasān vīro yantriṇaḥ tān yadṛcchayā ||1-1-76||
tato dagdhvā purīm laṃkām ṛte sītām ca maithilīm |rāmāya priyam ākhyātum punaḥ āyāt mahākapiḥ ||1-1-77||
saḥ abhigamya mahātmānam kṛtvā rāmam pradakṣiṇam |nyavedayat ameyātmā dṛṣṭā sītā iti tattvataḥ ||1-1-78||
tataḥ sugrīva sahito gatvā tīram mahā udadheḥ |samudram kṣobhayāmāsa śaraiḥ āditya sannibhaiḥ ||1-1-79||
darśayāmāsa ca ātmānam samudraḥ saritām patiḥ |samudra vacanāt ca eva nalam setum akārayat ||1-1-80||
tena gatvā purīm laṃkām hatvā rāvaṇam āhave |rāmaḥ sītām anuprāpya parām vrīḍām upāgamat ||1-1-81||
tām uvāca tataḥ rāmaḥ paruṣam jana saṃsadi |amṛṣyamāṇā sā sītā viveśa jvalanam satī ||1-1-82||
tataḥ agni vacanāt sītām jñātvā vigata kalmaṣām |karmaṇā tena mahatā trailokyam sa carācaram ||1-1-83||
sa devarṣi gaṇam tuṣṭam rāghavasya mahātmanaḥ ||babhau rāmaḥ saṃprahṛṣṭaḥ pūjitaḥ sarva devataiḥ ||1-1-84||
abhyaṣicya ca laṃkāyām rākṣasa indram vibhīṣaṇam |kṛtakṛtyaḥ tadā rāmo vijvaraḥ pramumoda ha ||1-1-85||
devatābhyo varām prāpya samutthāpya ca vānarān |ayodhyām prasthitaḥ rāmaḥ puṣpakeṇa suhṛt vṛtaḥ ||1-1-86||
bharadvāja āśramam gatvā rāmaḥ satyaparākramaḥ |bharatasya aṃtikam rāmo hanūmaṃtam vyasarjayat ||1-1-87||
punaḥ ākhyāyikām jalpan sugrīva sahitaḥ tadā |puṣpakam tat samārūhya naṃdigrāmam yayau tadā ||1-1-88||
naṃdigrāme jaṭām hitvā bhrātṛbhiḥ sahito anaghaḥ |rāmaḥ sītām anuprāpya rājyam punaḥ avāptavān ||1-1-89||
prahṛṣṭo mudito lokaḥ tuṣṭaḥ puṣṭaḥ sudhārmikaḥ |nirāmayo hi arogaḥ ca durbhikṣa bhaya varjitaḥ ||1-1-90||
na putra maraṇam kecit drakṣyanti puruṣāḥ kvacit |nāryaḥ ca avidhavā nityam bhaviṣyanti pati vratāḥ ||1-1-91||
na ca agnijam bhayam kincit na apsu majjanti jantavaḥ |na vātajam bhayam kincit na api jvara kṛtam tathā ||1-1-92||
na ca api kṣut bhayam tatra na taskara bhayam tathā |nagarāṇi ca rāṣṭrāṇi dhana dhānya yutāni ca ||1-1-93||
nityam pramuditāḥ sarve yathā kṛta yuge tathā |aśvamedha śataiḥ iṣṭvā tathā bahu suvarṇakaiḥ ||1-1-94||
gavām koṭyayutam dattvā vidvabhyo vidhi pūrvakam |asaṃkhyeyam dhanam dattvā brāhmaṇebho mahāyaśāḥ ||1-1-95||
rāja vaṃśān śata guṇān sthāpa iṣyati rāghavaḥ |cātur varṇyam ca loke asmin sve sve dharme niyokṣyati ||1-1-96||
daśa varṣa sahasrāṇi daśa varṣa śatāni ca |rāmo rājyam upāsitvā brahma lokam prayāsyati ||1-1-97||
idam pavitram pāpaghnam puṇyam vedaiḥ ca saṃmitam |yaḥ paṭhet rāma caritam sarva pāpaiḥ pramucyate ||1-1-98||
etat ākhyānam āyuṣyam paṭhan rāmāyaṇam naraḥ |sa putra pautraḥ sa gaṇaḥ pretya svarge mahīyate ||1-1-99||
paṭhan dvijo vāk ṛṣabhatvam īyāt |syāt kṣatriyo bhūmi patitvam īyāt ||vaṇik janaḥ paṇya phalatvam īyāt |janaḥ ca śūdro api mahattvam īyāt ||1-1-100||
nāradasya tu tadvākyam śrutvā vākya viśāradaḥ |pūjayāmāsa dharmātmā saha śiṣyo mahāmuniḥ ||1-2-1||
yathāvat pūjitaḥ tena devarṣiḥ nāradaḥ tathā |āpṛcchaiva abhyanujñātaḥ sa jagāma vihāyasam ||1-2-2||
sa muhūrtaṃ gate tasmin devalokam muniḥ tadā |jagāma tamasā tīram jāhnavyāt avidūrataḥ ||1-2-3||
sa tu tīram samāsādya tamasāyā muniḥ tadā |śiṣyam āha sthitam pārśve dṛṣṭvā tīrtham akardamam ||1-2-4||
akardamam idam tīrtham bharadvāja niśāmaya |ramaṇīyam prasanna ambu san manuṣya mano yathā ||1-2-5||
nyasyatām kalaśaḥ tāta dīyatām valkalam mama |idam eva avagāhiṣye tamasā tīrtham uttamam ||1-2-6||
evam ukto bharadvājo vālmīkena mahātmanā |prayacchata muneḥ tasya valkalam niyataḥ guroḥ ||1-2-7||
sa śiṣya hastāt ādāya valkalam niyatendriyaḥ |vicacāra ha paśyan tat sarvato vipulam vanam ||1-2-8||
tasya abhyāśe tu mithunam carantam anapāyinam |dadarśa bhagavān tatra krauṅcayoḥ cāru nisvanam ||1-2-9||
tasmāt tu mithunāt ekam pumāṃsam pāpa niścayaḥ |jaghāna vairanilayo niṣādaḥ tasya paśyataḥ ||1-2-10||
tam śoṇita parītāṅgam ceṣṭamānam mahītale |bhāryā tu nihatam dṛṣṭvā rurāva karuṇām giram ||1-2-11||
viyuktā patinā tena dvijena sahacāriṇā |tāmra śīrṣeṇa mattena patriṇā sahitena vai ||1-2-12||
tathā vidhim dvijam dṛṣṭvā niṣādena nipātitam |ṛśeḥ dharmātmānaḥ tasya kāruṇyam samapadyata ||1-2-13||
tataḥ karuṇa veditvāt adharmo ayam iti dvijaḥ |niśāmya rudatīm krauncīm idam vacanam abraiit ||1-2-14||
mā niṣāda pratiṣṭhāmtva |magamaḥ śāśvatīḥ samāḥ |yat krauṅca mithunāt eka |mavadhīḥ kāma mohitam ||1-2-15||
tasya evam bruvataḥ cintā babhūva hṛdi vīkṣataḥ |śokārtena asya śakuneḥ kim idam vyāhṛtam mayā ||1-2-16||
cintayan sa mahāprājñaḥ cakāra matimān matim |śiśyam ca eva abravīt vākyam idam sa munipuṅgavaḥ ||1-2-17||
pāda baddhaḥ akṣara samaḥ tantrī laya samanvitaḥ |śokārtasya pravṛtto me śloko bhavatu na anyathā ||1-2-18||
śiṣyaḥ tu tasya bruvato muner vākyam anuttamam |prati jagrāha saṃtuṣṭaḥ tasya tuṣṭoaḥ abhavat muniḥ ||1-2-19||
so'bhiṣekam tataḥ kṛtvā tīrthe tasmin yathāvidhi |tam eva cintayan artham upāvartata vai muniḥ ||1-2-20||
bharadvājaḥ tataḥ śiṣyo vinītaḥ śrutavān guroḥ |kalaśam pūrṇamādāya pṛṣṭhataḥ anujagāma ha ||1-2-21||
sa praviśya āśrama padam śiṣyeṇa saha dharmavit |upaviṣṭaḥ kathāḥ ca anyāḥ cakāra dhyānamāsthitaḥ ||1-2-22||
ājagāma tataḥ brahmo lokakartā svayam prabhuḥ |catur mukho mahātejā draṣṭum tam munipuṅgavam ||1-2-23||
vālmīkiḥ atha tam dṛṣṭvā sahasā utthāya vāgyataḥ |prānjaliḥ prayato bhūtvā tasthau parama vismitaḥ ||1-2-24||
pūjayāmāsa tam devam pādya arghya āsana vandanaiḥ |praṇamya vidhivat ca enam pṛṣṭvā ca eva nirāmayam ||1-2-25||
atha upaviśya bhagavān āsane parama arcite |vālmīkaye ca ṛṣaye sandideśa āsanam tataḥ ||1-2-26||
brahmaṇā samanujñātaḥ so'pi upāviśat āsane |upaviṣṭe tadā tasmin sākṣāt loka pitāmahe ||1-2-27||
tat gatena eva manasā vālmīkiḥ dhyānam āsthitaḥ|pāpātmanā kṛtam kaṣṭam vaira grahaṇa buddhinā ||1-2-28||
yat tādṛśam cāruravam krauncam hanyāt akāraṇāt|śocan eva punaḥ krauncīm upa ślokam imam jagau ||1-2-29||
punar antargata manā bhūtvā śoka parāyaṇaḥ|tam uvāca tato brahmā prahasan munipuṃgavam ||1-2-30||
śloka evāstvayām baddho na atra kāryā vicāraṇā|mat cchandāt eva te brahman pravṛtte ayam sarasvatī ||1-2-31||
rāmasya caritam kṛtsnam kuru tvam ṛṣisattama |dharmātmano bhagavato loke rāmasya dhīmataḥ ||1-2-32||
vṛttam kathaya dhīrasya yathā te nāradāt śrutam |rahasyam ca prakāśam ca yad vṛttam tasya dhīmataḥ ||1-2-33||
rāmasya saha saumitre rākṣasānām ca sarvaśaḥ |vaidehyāḥ ca eva yad vṛttam prakāśam yadi vā rahaḥ ||1-2-34||
tat ca api aviditam sarvam viditam te bhaviṣyati |na te vāk anṛtā kāvye kācit atra bhaviṣyati ||1-2-35||
kuru rāma kathām puṇyām śloka baddhām manoramām |yāvat sthāsyanti girayaḥ saritaḥ ca mahītale ||1-2-36||
tāvat rāmāyaṇa kathā lokeṣu pracariṣyati |yāvat rāmasya ca kathā tvat kṛtā pracariṣyati ||1-2-37||
tāvat ūrdhvam adhaḥ ca tvam mat lokeṣu nivatsyasi |iti uktvā bhagavān brahmā tatra eva antaradhīyata |tataḥ sa śiṣyo bhagavān muniḥ vismayam āyayau ||1-2-38||
tasya śiṣyāḥ tataḥ sarve jaguḥ ślokam imam punaḥ |muhur muhuḥ prīyamāṇāḥ prāhuḥ ca bhṛśa vismitāḥ ||1-2-39||
samākṣaraiḥ caturbhiḥ yaḥ pādaiḥ gīto maharṣiṇā |saḥ anuvyāharaṇāt bhūyaḥ śokaḥ ślokatvam āgataḥ ||1-2-40||
tasya buddhiḥ iyam jātā maharṣeḥ bhāvitātmanaḥ |kṛtsnam rāmāyaṇam kāvyam īdṛśaiḥ karavāṇyaham ||1-2-41||
udāra vṛtta artha padaiḥ manoramaiḥtadā asya rāmasya cakāra kīrtimān |sama akṣaraiḥ śloka śataiḥ yaśasvinoyaśaskaram kāvyam udāra darśanaḥ ||1-2-42||
tad upagata samāsa sandhi yogamsama madhuropanata artha vākya baddham |raghuvara caritam munipraṇītamdaśa śirasaḥ ca vadham niśāmaya adhvam ||1-2-43||
śrutvā vastu samagram tat dharma ardha sahitam hitam |vyaktam anveṣate bhūyo yadvṛttam tasya dhīmataḥ ||1-3-1|||
upaspṛsya udakam samyak muniḥ sthitvā kṛtāñjaliḥ |prācīna agreṣu darbheṣu dharmeṇa anveṣate gatim ||1-3-2|||
rāma lakṣmaṇa sītābhiḥ rājñā daśarathena ca |sa bhāryeṇa sa rāṣṭreṇa yat prāptam tatra tattvataḥ ||1-3-3|||
hasitam bhāṣitam ca eva gatiryāyat ca ceṣṭitam |tat sarvam dharma vīryeṇa yathāvat saṃprapaśyati ||1-3-4|||
strī tṛtīyena ca tathā yat prāptam caratā vane |satyasandhena rāmeṇa tatsarvam ca anvavekṣata ||1-3-5|||
tataḥ paśyati dharmātmā tat sarvam yogamāsthitaḥ |purā yat tatra nirvṛttam pāṇāva āmalakam yathā ||1-3-6|||
tat sarvam tāttvato dṛśṭvā dharmeṇa sa mahāmatiḥabhirāmasya rāmasya tat sarvam kartum udyataḥ ||1-3-7|||
kāmārtha guṇa saṃyuktam dharmārtha guṇa vistaram |samudram iva ratnāḍhyam sarva śruti manoharam ||1-3-8|||
sa yathā kathitam pūrvam nāradena mahātmanā |raghu vaṃśasya caritam cakāra bhagavān muniḥ ||1-3-9|||
janma rāmasya sumahad vīryam sarvānukūlatām |lokasya priyatām kṣāntim saumyatām satya śīlatām ||1-3-10|||
nānā citra kathāḥ ca anyāḥ viśvāmitra sahāyena |jānakyāḥ ca vivāham ca dhanuṣaḥ ca vibhedanam ||1-3-11|||
rāma rāma vivādam ca guṇān dāśaratheḥ tathā |tatha'bhiṣekam rāmasya kaikeyyā duṣṭa bhāvatām ||1-3-12|||
vighātam ca abhiṣekasya rāghavasya vivāsanam |rājñaḥ śokam vilāpam ca para lokasya ca āśrayam ||1-3-13|||
prakṛtīnām viṣādam ca prakṛtīnām visarjanam |niṣāda adhipa saṃvādam sūtopāvartanam tathā ||1-3-14|||
gaṅgāyāḥ ca api saṃtāram bharadvājasya darśanam |bharadvāja abhyanujñāt citrakūṭasya darśanam ||1-3-15|||
vāstu karma niveśam ca bharata agamanam tathā |prasādanam ca rāmasya pituḥ ca salila kriyām ||1-3-16|||
pādukā agrya abhiṣekam ca nandi grāma nivāsanam |daṇḍakāraṇya gamanam virādhasya vadham tathā ||1-3-17|||
darśanam śarabhaṅgasya sutīkṣṇena samāgamam |anasūyā samākhyā ca aṅgarāgsya ca arpaṇam ||1-3-18|||
darśanam ca api agastyasya dhanuṣo grahaṇam tathā |śūrpaṇakhāḥ ca saṃvādam virūpakaraṇam tathā ||1-3-19|||
vadham kharaḥ triśirasaḥ utthānam rāvaṇasya ca |mārīcasya vadham ca eva vaidehyā haraṇam tathā ||1-3-20|||
rāghavasya vilāpam ca gṛdhra rāja nibarhaṇam |kabandha darśanam ca eva pampāyāḥ ca api darśanam ||1-3-21|||
śabarī darśanam ca eva phala mūla aśanam tathā |pralāpam ca eva pampāyam hanumad darśanam ||1-3-22|||
ṛṣyamūkasya gamanam sugrīveṇa samāgamam |pratyayotpādanam sakhyam vāli sugrīva vigraham ||1-3-23|||
vāli pramathanam ca eva sugīva pratipādanam |tārā vilāpam samayam varṣa rātra nivāsanam ||1-3-24|||
kopam rāghava siṃhasya balānām upasaṃgraham |diśaḥ prasthāpanam ca eva pṛthivyāḥ ca nivedanam ||1-3-25|||
aṅgulīyaka dānam ca ṛkṣsya bila darśanam |prāyopaveśanam ca api saṃpāteḥ ca api darśanam ||1-3-26|||
parvata ārohaṇam ca api sāgarsya api laṅghanam |samudra vacanāt ca eva mainākasya ca darśanam ||1-3-27|||
rākṣasī tarjanam ca eva chāyā grāhasya darśanam |siṃhikāyāḥ ca nidhanam laṅkā malaya darśanam ||1-3-28|||
rātrau laṃkā praveśam ca ekasya api viciṃtanam |āpāna bhūmi gamanam avarodhasya darśanam ||1-3-29|||
darśanam rāvaṇasya api puṣpakasya ca darśanam |aśoka vanikāyānam sītāyāḥ ca api darśanam ||1-3-30|||
abhijñana pradānam ca sītāyāḥ ca api bhāṣaṇam |rākṣasī tarjanam ca eva trijaṭā svapna darśanam ||1-3-31|||
maṇi pradānam sītāyāḥ vṛkṣa bhaṃgam tatha eva ca |rākṣasī vidravam caiva kiṃkarāṇām nibarhaṇam ||1-3-32|||
grahaṇam vāyu sūnośca laṃkā dāha abhigarjanam |prati plavanam eva atha madhūnām haraṇam tathā ||1-3-33|||
rāghava āsvāsanam caiva maṇi niryātanam tathā |saṃgamam ca samudreṇa nala setoḥ ca bandhanam ||1-3-34|||
pratāram ca samudrasya rātrau laṃkā avarodhanam |vibhīṣaṇena saṃsargam vadhopāya nivedanam ||1-3-35|||
kumbhakarṇasya nidhanam meghanāda nibarhaṇam |rāvaṇasya vināśam ca sītāvāptim areḥ pure ||1-3-36|||
vibhīṣaṇa abhiṣekam ca puṣpakasya ca darśanam |ayodhyāyāḥ ca gamanam bharadvāja samāgamam ||1-3-37|||
preṣaṇam vāyu putrasya bharatena samāgamam |rāma abhiṣeka abhyudayam sarva sainya visarjanam |sva rāṣṭra raṃjanam ca eva vaidehyāḥ ca visarjanam ||1-3-38|||
anāgatam ca yat kiṃcid rāmasya vasudhā tale |tat cakāra uttare kāvye vālmīkiḥ bhagavān ṛṣiḥ ||1-3-39||
prāpta rājyasya rāmasya vālmīkir bhagavān ṛṣiḥ |cakāra caritam kṛtsnam vicitra padam arthavat ||1-4-1||
caturviṃśat sahasrāṇi ślokānām uktavān ṛṣiḥ |tathā sarga śatān paṃca ṣaṭ kāṇḍāni tathā uttaram ||1-4-2||
kṛtvā tu tan mahāprājñaḥ sa bhaviṣyam saha uttaram |cintayāmāsa konvetat prayuṃjīyād iti prabhuḥ ||1-4-3||
tasya cintayāmānasya maharṣer bhāvitātmanaḥ |agṛhṇītām tataḥ pādau muni veṣau kuśī lavau ||1-4-4||
kuśī lavau tu dharmajñau rāja putrau yaśaśvinau |bhrātarau svara saṃpannau dadarśa āśrama vāsinau ||1-4-5||
sa tu medhāvinau dṛṣṭvā vedeṣu pariniṣṭitau |vedopabṛṃhaṇārthāya tau agrāhayata prabhuḥ ||1-4-6||
kāvyam rāmāyaṇam kṛtsnam sītāyāḥ caritam mahat |paulastya vadham iti evam cakāra carita vrataḥ ||1-4-7||
pāṭhye geye ca mathuram pramāṇaiḥ tribhir anvitam |jātibhiḥ saptabhiḥ yuktam tantrī laya samanvitam ||1-4-8||
rasaiḥ śṛṃgāra karuṇa hāsya raudra bhayānakaiḥ |virādibhī rasair yuktam kāvyam etat agāyatām ||1-4-9||
tau tu gāndharva tattvajñau sthāna mūrcchana kovidau |bhrātarau svara saṃpannau gandharvāḥ iva rūpiṇau ||1-4-10||
rūpa lakṣaṇa saṃpannau madhura svara bhāṣiṇau |biṃbāt iva uthītau biṃbau rāma dehāt tathā aparau ||1-4-11||
tau rāja putrau kārtsnyena dharmyam ākhyānam uttamam |vāco vidheyam tat sarvam kṛtvā kāvyam aninditau ||1-4-12||
ṛṣīṇām ca dvijātīnām sādhūnām ca samāgame |yathā upadeśam tattvajñau jagatuḥ tau samāhitau ||1-4-13||
mahātmanau mahābhāgau sarva lakṣṇa lakṣitau |tau kadācit sametānām ṛṣīṇām bhavita ātmanām ||1-4-14||
madhye sabham samīpasthau idam kāvyam agāyatām |tat śrutvā munayaḥ sarve bāṣpa paryākulekṣaṇāḥ ||1-4-15||
sādhu sādhviti tā ūcuḥ param vismayam āgatāḥ |te prīta manasaḥ sarve munayo dharma vatsalāḥ ||1-4-16||
praśaśaṃsuḥ praśastavyau gāyamānau kuśī lavau |aho gītasya mādhuryam ślokānām ca viśeṣataḥ ||1-4-17||
ciranirvṛttam api etat pratyakṣam iva darśitam |praviśya tā ubhau suṣṭhu tathā bhāvam agāyatām ||1-4-18||
sahitau madhuram raktam saṃpannam svara saṃpadā |evam praśasyamānau tau tapaḥ ślāghyaiḥ maharṣibhiḥ ||1-4-19||
saṃraktataram atyartham madhuram tau agāyatām |prītaḥ kaścin muniḥ tābhyām saṃsthitaḥ kalaśam dadau ||1-4-20||
prasanno valkalam kaścid dadau tābhyām mahāyaśāḥ |anyaḥ kṛṣṇājinam adad yajña sūtram tathā aparaḥ ||1-4-21||
kaścit kamaṇḍalum pradān mauñjīm anyo mahāmuniḥ |brusīmanyaḥ tadā prādat kaupīnam aparo muniḥ ||1-4-22||
tābhyām dadau tadā hṛṣṭaḥ kuṭhāram aparo muniḥ |kāṣāyam aparo vastram cīram anyo dadau muniḥ ||1-4-23||
jaṭābandhanam anyaḥ tu kāṣṭha rajjum mudānvitaḥ |yajña bhāṇḍam ṛṣiḥ kaścit kāṣṭhabhāram tathā paraḥ ||1-4-24||
audumbarīm brusīm anyaḥ svasti kecit tadā avadan |āyuṣyam apare prāhur mudā tatra maharṣayaḥ ||1-4-25||
daduḥ ca evam varān sarve munayaḥ satyavādinaḥ |āścaryam idam ākhyānam muninā saṃprakīrtitam ||1-4-26||
param kavīnām ādhāram samāptam ca yathā kramam |abhigītam idam gītam sarva gīteṣu kovidau ||1-4-27||
āyuṣyam puṣṭi jananam sarva śruti manoharam |praśasyamānau sarvatra kadācit tatra gāyakau ||1-4-28||
rathyāsu rāja mārgeṣu dadarśa bharatāgrajaḥ |sva veśma ca ānīya tato bhrātarau sa kuśī lavau ||1-4-29||
pūjayāmāsa puja arhau rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ |āsīnaḥ kāṃcane divye sa ca siṃhāsane prabhuḥ ||1-4-30||
upopaviṣṭaiḥ sacivaiḥ bhrātṛbhiḥ ca samanvita |dṛṣṭvā tu rūpa saṃpannau vinītau bhrātarau ubhau ||1-4-31||
uvāca lakṣmaṇam rāmaḥ śatrughnam bharatam tathā |śrūyatām etad ākhyānam anayoḥ deva varcasoḥ ||1-4-32||
vicitrārtha padam samyak gāyakau samacodayat |tau ca api madhuram raktam svacittāyata niḥsvanam ||1-4-33||
tantrī layavat atyartham viśrutārtham agāyatām |hlādayat sarva gātrāṇi manāṃsi hṛdayāni ca |śrotrāśraya sukham geyam tad babhau janasaṃsadi ||1-4-34||
imau munī pārthiva lakṣaṇānvitaukuśī lavau ca eva mahātapasvinau |mamā api tad bhūti karam pracakṣatemahānubhāvam caritam nibodhata ||1-4-35||
tataḥ tu tau rāma vacaḥ pracoditauagāyatām mārga vidhāna saṃpadā |sa ca api rāmaḥ pariṣad gataḥ śanairbubhūṣaya āsaktamanā babhūva ||1-4-36||
sarvā pūrvam iyam yeṣām āsīt kṛtsnā vasuṃdharā |prajapatim upādāya nṛpāṇam jaya śālinām ||1-5-1||
yeṣām sa sagaro nāma sāgaro yena khānitaḥ |ṣaṣṭiḥ putra sahasrāṇi yam yāntam paryavārayan ||1-5-2||
ikṣvākūṇām idam teṣām rājñām vaṃśe mahātmanām |mahad utpannam ākhyanam rāmāyaṇam iti śrutam ||1-5-3||
tadidam vartayiṣyāvaḥ sarvam nikhilam āditaḥ |dharma kāma artha sahitam śrotavyam anasūyatā ||1-5-4||
kosalo nāma muditaḥ sphīto janapado mahān |niviṣṭa sarayū tīre prabhūta dhana dhānyavān ||1-5-5||
ayodhyā nāma nagarī tatra āsīt loka viśrutā |manunā mānava indreṇa yā purī nirmitā svayam ||1-5-6||
āyatā daśa ca dve ca yojanāni mahāpurī |śrīmatī trīṇi vistīrṇā su vibhaktā mahāpathā ||1-5-7||
rāja mārgeṇa mahatā suvibhaktena śobhitā |muktā puṣpa avakīrṇena jala siktena nityaśaḥ ||1-5-8||
tām tu rājā daśaratho mahārāṣṭra vivardhanaḥ |purīm āvāsayāmāsa divi devapatiḥ yathā ||1-5-9||
kapāṭa toraṇavartī su vibhakta antarāpaṇām |sarva yaṃtra ayudhavatīm uṣitām sarva śilpibhiḥ ||1-5-10||
sūta māgadha saṃbādhām śrīmatīm atula prabhām |uccāṭṭāla dhvajavatīm śataghnī śata saṃkulām ||1-5-11||
vadhū nāṭaka sanghaiḥ ca saṃyuktām sarvataḥ purīm |udyāna āmra vaṇopetām mahatīm sāla mekhalām ||1-5-12||
durga gaṃbhīra parikhām durgām anyaiḥ durāsadam |vājīvāraṇa saṃpūrṇām gobhiḥ uṣṭraiḥ kharaiḥ tathā ||1-5-13||
sāmaṃta rāja sanghaiḥ ca bali karmabhiḥ āvṛtam |nānā deśa nivāsaiḥ ca vaṇigbhiḥ upaśobhitām ||1-5-14||
prāsādai ratna vikṛtaiḥ parvataiḥ iva śobhitām |kūṭāgāraiḥ ca saṃpūrṇām indrasya iva amarāvatīm ||1-5-15||
citram aṣṭāpada ākārām vara nārī gaṇair yutām |sarva ratna samākīrṇām vimāna gṛha śobhitām ||1-5-16||
gṛha gāḍhām avicchidrām sama bhūmau niveśitām |śāli taṇḍula saṃpūrṇām ikṣu kāṇḍa rasaḥ udakām ||1-5-17||
dundubhībhiḥ mṛdangaiḥ ca vīṇābhiḥ paṇavaiḥ tathā |nāditām bhṛśam atyartham pṛthivyām tām anuttamām ||1-5-18||
vimānam iva siddhānām tapasa adhigatam divi |su niveśita veśmāntām narottama samāvṛtām ||1-5-19||
ye ca bāṇaiḥ na vidhyanti viviktam aparā param |śabda vedhyam ca vitatam laghu hastā viśāradāḥ ||1-5-20||
siṃha vyāghra varāhāṇām mattānām nadatām vane |hantāro niśitaiḥ śastraiḥ balāt bāhu balair api ||1-5-21||
tādṛśānām sahasraiḥ tām abhi pūrṇām mahārathaiḥ |purīm āvasayamāsa rājā daśarathaḥ tadā ||1-5-22||
tām agnimadbhiḥ guṇavadbhiḥ āvṛtāmdvijottamaiḥ veda ṣaḍaṅga pāragaiḥ |sahasradaiḥ satya rataiḥ mahātmabhiḥmaharṣi kalpaiḥ ṛṣibhiḥ ca kevalaiḥ ||1-5-23||
tasyām puryām ayodhyāyām vedavit sarva saṃgrahaḥ |dīrghadarśī mahātejāḥ paura jānapada priyaḥ ||1-6-1||
ikṣvākūṇam atiratho yajvā dharmaparo vaśī |maharṣikalpo rājarṣiḥ triṣu lokeṣu viśrutaḥ ||1-6-2||
balavān nihata amitro mitravān vijita indriyaḥ |dhanaiḥ ca saṃcayaiḥ ca anyaiḥ śakra vaiśravaṇa upamaḥ ||1-6-3||
yathā manur mahātejā lokasya parirakṣitā |tathā daśaratho rājā lokasya parirakṣitā ||1-6-4||
tena satyābhisaṃdhena trivargam anuṣṭitā |pālitā sā purī śreṣṭā indreṇa iva amarāvatī ||1-6-5||
tasmin puravare hṛṣṭā dharmātmano bahuśrutāḥ |narāḥ tuṣṭhāḥ dhanaiḥ svaiḥ svaiḥ alubdhāḥ satyavādinaḥ ||1-6-6||
na alpa saṃnicayaḥ kaścid āsīt tasmin purottame |kuṭuṃbī yo hi asiddharthaḥ agavā aśva dhana dhānyavān ||1-6-7||
kāmī vā na kadaryo vā nṛśaṃsaḥ puruṣaḥ kvacit |draṣṭum śakyam ayodhyāyām na avidvān na ca nāstikaḥ ||1-6-8||
sarve narāḥ ca nāryaḥ ca dharmaśīlāḥ su saṃyatāḥ |muditāḥ śīla vṛttābhyām maharṣaya iva amalāḥ ||1-6-9||
na akuṇḍalī na amukuṭī na asragvī na alpabhogavān |na amṛṣṭo na aliptāṅgo na asugandhaḥ ca vidyate ||1-6-10||
na amṛṣṭa bhojī na adātā na api anaṅdaniṣkadhṛk |na ahastābharaṇo vā api dṛśyate na api anātmavān ||1-6-11||
na anāhita agnīḥ na ayajvā na kṣudro vā na taskaraḥ |kaścit asīt ayodhyāyām na ca āvṛtto na saṃkaraḥ ||1-6-12||
sva karma niratā nityam brāhmaṇā vijitendriyāḥ |dāna adhyana śīlāḥ ca saṃyatāḥ ca pratigrahe ||1-6-13||
nāstiko na anṛtī vā api na kaścit abahuśrutaḥ |na asūyako na ca aśakto na avidvān vidyate kvacit ||1-6-14||
na aṣaḍaṃga vit na asti na avrato na asahasradaḥ |na dīnaḥ kṣipta cittao vā vyathito vā api kaścana ||1-6-15||
kaścin naro vā nārī vā na aśrīmān na api arūpavān |draṣṭum śakyam ayodhyāyām na api rājanya abhaktimān ||1-6-16||
varṇeṣu agrya caturtheṣu devatā atithi pūjakāḥ |kṛtajñāḥ ca vadānyaḥ ca śūrā vikrama saṃyutāḥ ||1-6-17||
dīrgha āyuṣo narāḥ sarve dharmam satyam ca saṃśritāḥ |sahitāḥ putra pautraiḥ ca nityam strībhiḥ purottame ||1-6-18||
kṣatram brahmamukham ca āsīt vaiśyāḥ kṣatram anuvratāḥ |śūdrāḥ sva dharma niratāḥ trīn varṇān upacāriṇaḥ ||1-6-19||
sā tena ikṣvāku nāthena purī su parirakṣitā |yathā purastāt manunā mānavendreṇa dhīmatā ||1-6-20||
yodhānām agni kalpānām peśalānām amarṣiṇām |saṃpūrṇā kṛta vidyānām guhā kesariṇām iva ||1-6-21||
kāṃbhoja viṣaye jātaiḥ bāhlikaiḥ ca haya uttamaiḥ |vanāyujaiḥ nadījaiḥ ca pūrṇā harihaya uttamaiḥ ||1-6-22||
viṃdhya parvatajaiḥ mattaiḥ pūrṇā haimavataiḥ api |madānvitaiḥ atibalaiḥ mātaṅgaiḥ parvatoupamaiḥ ||1-6-23||
irāvata kulīnaiḥ ca mahāpadma kulaiḥ tathā |aṃjanādapi niṣkrāntaiḥ vāmanādapi ca dvipaiḥ ||1-6-24||
bhadraiḥ mandraiḥ mṛgaiḥ ca eva bhadra mandra mṛgaiḥ thathā |bhadra mandraiḥ bhadra mṛgaiḥ mṛga mandraiḥ ca sā purī ||1-6-25||
nitya mattaiḥ sadā pūrṇā nāgaiḥ acala sannibhaiḥ |sā yojane ca dve bhūyaḥ satyanāmā prakāśate |yasyām daśaratho rājā vasan jagat apālayat ||1-6-26||
tām purīm sa mahātejā rājā daśaratho mahān |śaśāsa śamita amitro nakṣatrāṇīva candramāḥ ||1-6-27||
tām satya nāmām dṛḍha toraṇa argalāmgṛhaiḥ vicitraiḥ upaśobhitām śivām |purīm ayodhyām nṛ sahasra saṃkulāmśaśāsa vai śakra samo mahīpatiḥ ||1-6-28||
tasya amātyā guṇair āsan ikṣhvakostu mahātmanaḥ |maṃtrajñāḥ ca iṅgitajñāḥ ca nityam priya hite ratāḥ ||1-7-1||
aṣṭau babhūvuḥ vīrasya tasya amātyā yaśasvinaḥ |śucayaḥ ca anuraktāḥ ca rājakṛtyeṣu nityaśaḥ ||1-7-2||
dhṛṣṭir jayanto vijayo surāṣṭro rāṣṭra vardhanaḥ |akopo dharmapālaḥ ca sumaṃtraḥ ca aṣṭamo arthavit ||1-7-3||
ṛtvijau dvau abhimatau tasyāḥ tām ṛṣi sattamau |vaśiṣṭho vāmadevaḥ ca maṃtriṇaḥ ca tathā apare ||1-7-4||
suyajño api atha jābāliḥ kāśaypo api atha gautamaḥ |mārkaṇḍeyaḥ tu dīrghāyuḥ tathā kātyāyano dvijaḥ ||1-7-5||
etaiḥ brahmarṣibhir nityam ṛtvijaḥ tasya paurvakāḥ |vidyā vinītā hrīmaṃtaḥ kuśalā niyatendriyāḥ ||1-7-6||
śrīmantaḥ ca mahātmanaḥ śāstrajñā dhṛḍha vikramāḥ |kīrtimantaḥ praṇihitā yathā vacana kāriṇaḥ ||1-7-7||
tejaḥ kṣamā yaśaḥ prāptāḥ smita pūrva abhibhāṣiṇaḥ |krodhāt kāma artha hetor vā na brūyur anṛtam vacaḥ ||1-7-8||
teṣām aviditam kiṃcat śveṣu nāsti pareṣu vā |kriyamāṇam kṛtam vā api cāreṇa api cikīrṣitam ||1-7-9||
kuśalā vyvahāreṣu sauhṛdeṣu parīkṣitāḥ |prāpta kālam yathā daṇḍam dhārayeyuḥ suteṣu api ||1-7-10||
kośa saṃgrahaṇe yuktā balasya ca parigrahe |ahitam ca api puruṣam na hiṃsyur avidūṣakam ||1-7-11||
vīrāḥ ca niyatotsāhā rāja śāstram anuṣṭhitāḥ |śucīnām rakṣitāraḥ ca nityam viṣaya vāsinām ||1-7-12||
brahma kṣatram ahiṃsantaḥ te kośam samapūrayan |sutīkṣṇa daṇḍāḥ saṃprekṣya puruṣasya balābalam ||1-7-13||
śucīnām eka buddhīnām sarveṣām saṃprajānatām |na āsīt pure vā rāṣṭre vā mṛṣā vādī naraḥ kvacit ||1-7-14||
kaścin na duṣṭaḥ tatra āsīt para dāra ratir naraḥ |praśāṃtam sarvam eva asīt rāṣṭram puravaram ca tat ||1-7-15||
su vāsasa su veṣāḥ ca te ca sarve śucivratāḥ |hitārthaḥ ca narendrasya jāgrato naya cakṣuṣā ||1-7-16||
guror guṇa gṛhītāḥ ca prakhyātāḥ ca parākrame |videśeṣu api vijñātā sarvato buddhi niścayāḥ ||1-7-17||
abhito guṇavantaḥ ca na ca āsan guṇa varjitāḥ |sandhi vigraha tatvajñāḥ prakṛtyā saṃpadānvitāḥ ||1-7-18||
maṃtra saṃvaraṇe śaktāḥ śaktāḥ sūkṣmāsu buddhiṣu |nīti śāstra viśeṣajñāḥ satatam priya vādinaḥ ||1-7-19||
īdṛśaiḥ taiḥ amātyaiḥ ca rājā daśaratho'naghaḥ |upapanno guṇopetaiḥ anvaśāsad vasuṃdharām ||1-7-20||
avekṣamāṇaḥ cāreṇa prajā dharmeṇa rakṣayan |prajānām pālanam kurvan adharmam parivarjayan ||1-7-21||
viśrutaḥ triṣu lokeṣu vadānyaḥ satya saṃgaraḥ |sa tatra puruṣavyāghraḥ śaśāsa pṛthvīm imām ||1-7-22||
na adhyagacchat viśiṣṭam vā tulyam vā śatrum ātmanaḥ |mitravān nata sāmantaḥ pratāpa hata kaṇṭakaḥ |sa śaśāsa jagat rājā divi deva patir yathā ||1-7-23||
taiḥ maṃtribhiḥ maṃtra hiteḥ niviṣṭaiḥvṛto'nuraktaiḥ kuśalaiḥ samarthaiḥ |sa pārthivo dīptim avāpa yuktaḥtejomayaiḥ gobhiḥ iva uditaḥ arkaḥ ||1-7-24||
tasya ca evam prabhāvasya dharmajñasya mahātmanaḥ |sutārtham tapya mānasya na asīt vaṃśakaraḥ sutaḥ ||1-8-1||
cintayānasya tasya evam buddhiḥ āsīn mahātmanaḥ |sutārtham vājimedhena kim artham na yajāmi aham ||1-8-2||
sa niścitām matim kṛtvā yaṣṭavyam iti buddhimān |maṃtribhiḥ saha dharmātmā sarvaiḥ api kṛta ātmabhiḥ ||1-8-3||
tato'bravīt mahātejāḥ sumaṃtram maṃtri sattamam |śīghram ānaya me sarvān gurūn tān sa purohitān ||1-8-4||
tataḥ sumaṃtraḥ tvaritam gatvā tvarita vikramaḥ |sam ānayat sa tān sarvān samastān veda pāragān ||1-8-5||
suyajñam vāmadevam ca jābālim atha kāśyapam |purohitam vaśiṣṭham ca ye ca api anye dvijottamāḥ ||1-8-6||
tān pūjayitvā dharmātmā rājā daśarathaḥ tadā |idam dharma artha sahitam ślakṣṇam vacanam abravīt ||1-8-7||
mama lālasya mānasya sutārtham nāsti vai sukham |tadartham hayamedhena yakṣhyāmi iti matir mama ||1-8-8||
tat aham yaṣṭum icchami śāstra dṛṣṭena karmaṇā |katham prāpsyāmi aham kāmam buddhiḥ atra vicintyatām ||1-8-9||
tataḥ sādhu iti tadvākyam brāhmaṇāḥ pratyapūjayan |vaśiṣṭha pramukhāḥ sarve pārthivasya mukheritam ||1-8-10||
ūcuḥ ca parama prītāḥ sarve daśaratham vacaḥ |saṃbhārāḥ saṃbhriyaṃtām te turagaḥ ca vimucyatām ||1-8-11||
sarayvāḥ ca uttare tīre yajña bhūmir vidhīyatām |sarvathā prāpsyase putrān abhipretān ca pārthiva ||1-8-12||
yasya te dharmikī buddhiḥ iyam putrārtham āgatā |tataḥ tuṣṭo'bhavat rājā śrutvā tad dvija bhāṣitam ||1-8-13||
amātyān abravīt rājā harṣa paryākula locana |saṃbhārāḥ saṃbhriyaṃtām me gurūṇām vacanāt iha ||1-8-14||
samartha adhiṣṭhitaḥ ca aśvaḥ saḥ upādhyāyo vimucyatām |sarayvāḥ ca uttare tīre yajña bhūmir vidhīyatām ||1-8-15||
śāntayaḥ ca api vardhantām yathā kalpam yathā vidhi |śakyaḥ prāptum ayam yajñaḥ sarveṇa api mahīkṣitā ||1-8-16||
na aparātho bhavet kaṣṭo yadi asmin kratu sattame |cchidram hi mṛgayante sma vidvāṃso brahma rākṣasāḥ ||1-8-17||
vidhi hīnasya yajñasya sadyaḥ kartā vinaśyati |tadyathā vidhi pūrvam me kratureṣa samāpyate ||1-8-18||
tathā vidhānam kriyatām samarthāḥ sādhaneṣu iti |tathā iti ca abruvan sarve maṃtriṇaḥ pratipūjitā ||1-8-19||
pārthivendrasya tad vākyam yathā pūrvam niśamya te |tathā dvijāḥ te dharmajñā varthayato nṛpottamam ||1-8-20||
anujñātāḥ tataḥ sarve punar jagmur yathā āgatam |visarjayitvā tān viprān sacivān idam abravīt ||1-8-21||
ṛtvigbhiḥ upasaṃdiṣṭo yathāvat kratur āpyatām |iti uktvā nṛpa śārdūlaḥ sacivān samupasthitān ||1-8-22||
visarjayitvā svam veśma praviveśa mahāmatiḥ |tataḥ sa gatvā tāḥ patnīr narendro hṛdayaṃgamāḥ ||1-8-23||
uvāca dīkṣām viśata yakṣe'ham suta kāraṇāt |tāsām tena ati kāntena vacanena suvarcasām |mukha padmān aśobhanta padmānīva himātyaye ||1-8-24||
etat śrutvā rahaḥ sūto rājānam idam abravīt |śrūyatām tat purā vṛttam purāṇe ca mayā śrutam ||1-9-1||
ṛtvigbhiḥ upadiṣṭo'yam purā vṛtto mayā śrutaḥ |sanatkumāro bhagavān pūrvam kathitavān kathām ||1-9-2||
ṛṣīṇām sannidhau rājan tava putrāagamam prati |kāśyapasya ca putro'sti vibhāṇḍaka iti śrutaḥ ||1-9-3||
ṛṣyaśṛṅga iti khyātaḥ tasya putro bhaviṣyati |sa vane nitya saṃvṛddho munir vanacaraḥ sadā ||1-9-4||
na anyam jānāti viprendro nityam pitra anuvartanāt |dvaividhyam brahmacaryasya bhaviṣyati mahātmanaḥ ||1-9-5||
lokeṣu prathitam rājan vipraiḥ ca kathitam sadā |tasya evam vartamānasya kālaḥ samabhivartata ||1-9-6||
agnim śuśrūṣamāṇasya pitaram ca yaśasvinam |etasmin eva kāle tu romapādaḥ pratāpavān ||1-9-7||
āṅgeṣu prathito rājā bhaviṣyati mahābalaḥ |tasya vyatikramāt rājño bhaviṣyati sudāruṇā ||1-9-8||
anāvṛṣṭiḥ sughorā vai sarvaloka bhayāavahā |anāvṛṣṭyām tu vṛttāyām rājā duḥkha samanvitaḥ ||1-9-9||
brāhmaṇān śruta saṃvṛddhān ca samānīya pravakṣyati |bhavantaḥ śruta karmāṇo loka cāritra vedinaḥ ||1-9-10||
samādiśantu niyamam prāyaścittam yathā bhavet |iti uktāḥ te tato rājñā sarve brāhmaṇa sattamāḥ ||1-9-11||
vakṣyanti te mahīpālam brāhmaṇā veda pāragāḥ |vibhāṇḍaka sutam rājan sarva upāyaiḥ iha ānaya ||1-9-12||
ānāyya tu mahīpāla ṛśyaśṛṅgam susatkṛtam |vibhāṇḍaka sutam rājan brāhmaṇam veda pāragam |prayaccha kanyām śāntām vai vidhinā susamāhitaḥ||1-9-13||
teṣām tu vacanam śrutvā rājā cintām prapatsyate |kena upāyena vai śakyam iha ānetum sa vīryavān ||1-9-14||
tato rājā viniścitya saha maṃtribhiḥ ātmavān |purohitam amātyām ca preṣayiṣyati satkṛtān ||1-9-15||
te tu rājño vacaḥ śrutvā vyathitā vinata ānanāḥ |na gacchema ṛṣeḥ bhītā anuneṣyanti tam nṛpam ||1-9-16||
vakṣṣyanti ciṃtayitvā te tasya upāyām ca tān kṣamān |āneṣyāmo vayam vipram na ca doṣo bhaviṣyati ||1-9-17||
evam aṅgādhipena eva gaṇikābhiḥ ṛṣeḥ sutaḥ |ānīto'varṣayat deva śāntā ca asmai pradīyate ||1-9-18||
ṛṣyaśṛṅgaḥ tu jāmātā putrān tava vidhāsyati |sanatkumāra kathitam etāvat vyāhṛtam mayā ||1-9-19||
atha hṛṣṭo daśarathaḥ sumaṃtram pratyabhāṣata |yathā ṛṣyaśṛṅgaḥ tu ānīto yena upāyena sa uccatām ||1-9-20||
sumaṃtraḥ codito rājñā provāca idam vacaḥ tadā |yathā ṛṣyaśṛṅgaḥ tu ānīto yena upāyena maṃtribhiḥtanme nigaditam sarvam śṛṇu me maṃtribhiḥ saha ||1-10-1||
romapādam uvāca idam saha amātyaḥ purohitaḥ |upāyo nirapāyo ayam asmābhiḥ abhicintitaḥ ||1-10-2||
ṛṣyaśṛṅgo vanacaraḥ tapaḥ svādhyāya saṃyutaḥ |anabhijñaḥ tu nārīṇām viṣayāṇām sukhasya ca ||1-10-3||
indriyārthaiḥ abhimataiḥ naracitta pramāthibhi |puram ānāyayiṣyāmaḥ kṣipram ca adhyavasīyatām ||1-10-4||
gaṇikāḥ tatra gacchantu rūpavatyaḥ svalaṃkṛtāḥ |pralobhya vividha upāyaiḥ āneṣyanti iha satkṛtāḥ ||1-10-5||
śrutvā tathā iti rājā ca pratyuvāca purohitam |purohito maṃtriṇaḥ ca tathā cakruḥ ca te tathā ||1-10-6||
vāramukhyāḥ tu tat śrutvā vanam praviviśuḥ mahat |āśramasya avidūre asmin yatnam kurvanti darśane ||1-10-7||
ṛṣeḥ putrasya dhīrasya nityam āśrama vāsinaḥ |pituḥ sa nitya saṃtuṣṭo na aticakrāma ca āśramāt ||1-10-8||
na tena janma prabhṛti dṛṣṭa pūrvam tapasvinā |strī vā pumān vā yacca anyat sattvam nagara rāṣṭrajam ||1-10-9||
tataḥ kadācit tam deśam ājagāma yadṛcchayā |vibhāṇḍaka sutaḥ tatra tāḥ ca apaśyat varāṃganāḥ ||1-10-10||
tāḥ citra veṣāḥ pramadā gāyaṃtyo madhura svaram |ṛṣi putram upāgamya sarvā vacanam abruvan ||1-10-11||
kaḥ tvam kim vartase brahman jñātum icchāmahe vayam |ekaḥ tvam vijane dūre vane carasi śaṃsa naḥ ||1-10-12||
adṛṣṭa rūpāḥ tāḥ tena kāmya rūpā vane striyaḥ |hārdāt tasya matiḥ jātā akhyātum pitaram svakam ||1-10-13||
pitā vibhāṇḍako asmākam tasya aham suta aurasaḥ |ṛṣyaśṛṅga iti khyātam nāma karma ca me bhuvi ||1-10-14||
iha āśrama pado'smākam samīpe śubha darśanāḥ |kariṣye vo'tra pūjām vai sarveṣām vidhi pūrvakam ||1-10-15||
ṛṣi putra vacaḥ śrutvā sarvāsām matirāsa vai |tat āśrama padam draṣṭum jagmuḥ sarvāḥ tato aṃganaḥ ||1-10-16||
gatānām tu tataḥ pūjām ṛṣi putraḥ cakāra ha |idam arghyam idam pādyam idam mūlam phalam ca naḥ ||1-10-17||
pratigṛhya tu tām pūjām sarvā eva samutsukāḥ |ṛṣer bhītāḥ ca śīghram tu gamanāya matim dadhuḥ ||1-10-18||
asmākam api mukhyāni phalāni imāni he dvija |gṛhāṇa vipra bhadram te bhakṣayasva ca mā aciram ||1-10-19||
tataḥ tāḥ tam samāliṃgya sarvā harṣa samanvitāḥ |modakān pradaduḥ tasmai bhakṣyām ca vividhān śubhān ||1-10-20||
tāni ca āsvādya tejasvī phalāni iti sma manyate |anāsvādita pūrvāṇi vane nitya nivāsinām ||1-10-21||
āpṛcchya ca tadā vipram vrata caryām nivedya ca |gacchanti sma apadeśāt tā bhītāḥ tasya pituḥ striyaḥ ||1-10-22||
gatāsu tāsu sarvāsu kāśyapasya ātmajo dvijaḥ |asvastha hṛdayaḥ ca āsīt duḥkhāt ca parivartate ||1-10-23||
tato'pare dyuḥ tam deśam ājagāma sa vīryavān |vibhāṇḍaka sutaḥ śrīmān manasā vicintayan muhuḥ ||1-10-24||
manojñā yatra tā dṛṣṭā vāramukhyāḥ svalaṃkṛtāḥ |dṛṣṭvā eva ca tato vipram āyāntam hṛṣṭa mānasāḥ ||1-10-25||
upasṛtya tataḥ sarvāḥ tāḥ tam ūcur idam vacaḥ |ehi āśrama padam saumya asmākam iti ca abruvan ||1-10-26||
citrāṇi atra bahūni syuḥ mūlāni ca phalani ca |tatra api eṣa viśeṣeṇa vidhiḥ hi bhavitā dhruvam ||1-10-27||
śrutvā tu vacanam tāsām sarvāsām hṛdayam gamam |gamanāya matim cakre tam ca ninyuḥ tathā striyaḥ ||1-10-28||
tatra ca ānīyamāne tu vipre tasmin mahātmani |vavarṣa sahasā devo jagat prahlādayan tadā ||1-10-29||
varṣeṇa eva āgatam vipram tāpasam sa narādhipaḥ |prati udgamya munim prahvaḥ śirasā ca mahīm gataḥ ||1-10-30||
arghyam ca pradadau tasmai nyāyataḥ susamāhitaḥ |vavre prasādam vipreindrāt mā vipram manyuḥ āviśet ||1-10-31||
antaḥpuram praveśya asmai kanyām dattvā yathāvidhi |śāṃtām śāntena manasā rājā harṣam avāpa saḥ ||1-10-32||
evam sa nyavasat tatra sarva kāmaiḥ supūjitaḥ |ṛṣyaśR^ṅgo mahātejā śantāyā saha bhāryayā ||1-10-33||
bhūya eva hi rājendra śṛṇu me vacanam hitam |yathā sa devapravaraḥ kathayāmāsa buddhimān ||1-11-1||
ikṣvākūṇām kule jāto bhaviṣyati sudhārmikaḥ |nāmnā daśaratho rājā śrīmān satya pratiśravaḥ ||1-11-2||
aṅga rājena sakhyam ca tasya rājño bhaviṣyati |kanyā ca asya mahābhāgā śāṃtā nāma bhaviṣyati ||1-11-3||
putrastuḥ aṅgasya rājñaḥ tu romapāda iti śrutaḥ |tam sa rājā daśaratho gamiṣyati mahāyaśāḥ ||1-11-4||
anapatyo'smi dharmātman śāṃtā bhartā mama kratum |āhareta tvayā ājñaptaḥ saṃtānārtham kulasya ca ||1-11-5||
śrutvā rājño'tha tat vākyam manasā sa viciṃtya ca |pradāsyate putravantam śāṃtā bhartāram ātmavān ||1-11-6||
pratigṛhyam ca tam vipram sa rājā vigata jvaraḥ |āhariṣyati tam yajñam prahṛṣṭena aṃtarātmanā ||1-11-7||
tam ca rājā daśaratho yaśas kāmaḥ kṛtāṃliḥ |ṛṣyaśṛṅgam dvija śreṣṭham varayiṣyati dharmavit ||1-11-8||
yajñārtham prasavārtham ca svargārtham ca nareśvaraḥ |labhate ca sa tam kāmam dvija mukhyāt viśāṃpatiḥ ||1-11-9||
putrāḥ ca asya bhaviṣyanti catvāro amita vikramāḥ |vaṃśa pratiṣṭhānakarāḥ sarva būteṣu viśrutāḥ ||1-11-10||
evam sa deva pravaraḥ pūrvam kathitavān kathām |sanatkumāro bhagavān purā devayuge prabhuḥ ||1-11-11||
sa tvam puruṣa śārdūla samānaya susatkṛtam |svayam eva mahārāja gatvā sa bala vāhanaḥ ||1-11-12||
sumaṃtrasya vacaḥ śrutvā hṛṣṭo daśaratho'bhavat |anumānya vasiṣṭham ca sūtavākyam niśāmya ca ||1-11-13||
sa antaḥpuraḥ saha amātyaḥ prayayau yatra sa dvijaḥ |vanāni saritaḥ ca eva vyatikramya śanaiḥ śanaiḥ ||1-11-14||
abhicakrāma tam deśam yatra vai munipuṃgavaḥ |āsādya tam dvija śreṣṭham romapāda samīpagam ||1-11-15||
ṛṣiputram dadarśa atho dīpyamānam iva analam |tato rājā yathā yogyam pūjām cakre viśeṣataḥ ||1-11-16||
sakhitvāt tasya vai rājñaḥ prahṛṣṭena aṃtarātmanā |romapādena ca ākhyātam ṛṣiputrāya dhīmate ||1-11-17||
sakhyam saṃbandhakam caiva tadā tam pratyapūjayat |evam susatkṛtaḥ tena sahoṣitvā nararṣabhaḥ ||1-11-18||
saptāṣṭa divasān rājā rājānam idam abravīt |śāṃtā tava sutā rājan saha bhartrā viśām pate ||1-11-19||
madīyam nagaram yātu kāryam hi mahadudyatam |tathā iti rājā saṃśrutya gamanam tasya dhīmataḥ ||1-11-20||
uvāca vacanam vipram gaccha tvam saha bhāryayā |ṛṣiputraḥ pratiśrutya tathā iti āhaḥ nṛpam tadā ||1-11-21||
sa nṛpeṇa abhyanujñātaḥ prayayau saha bhāryayā |tāva anyonya aṃjalim kṛtvā snehāt saṃśliṣya ca urasā ||1-11-22||
nanaṃdatuḥ daśaratho romapādaḥ ca vīryavān |tataḥ suhṛdam āpṛcchya prasthito raghunandanaḥ ||1-11-23||
paureṣu preṣayāmāsa dūtān vai śīghra gāminaḥ |kriyatām nagaram sarvam kṣipram eva svalaṃkṛtam ||1-11-24||
dhūpitam sikta sammṛṣṭam patākābhiḥ alaṃkṛtam |tataḥ prahṛṣṭāḥ paurāḥ te śrutvā rājānam āgatam ||1-11-25||
tathā cakruḥ ca tat sarvam rājñā yat preṣitam tadā |tataḥ svalaṃkṛtam rājā nagaram praviveśa ha ||1-11-26||
śaṅkha dundubhi nihrārdaiḥ puraskṛtvā dvijarṣabham |tataḥ pramuditāḥ sarve dṛṣṭvā tam nāgarā dvijam ||1-11-27||
praveśyamānam satkṛtya narendreṇa indra karmaṇā |yathā divi surendreṇa sahasrākṣeṇa kāśyapam ||1-11-28||
antaḥpuram praveśya enam pūjām kṛtvā ca śāstrataḥ |kṛtakṛtyam tadā ātmānam mene tasya upavāhanāt ||1-11-29||
antaḥpurāṇi sarvāṇi śāṃtām dṛṣṭvā tathā āgatām |saha bhartrā viśālākṣīm prītyā ānaṃdam upāgaman ||1-11-30||
pūjyamānā tu tābhiḥ sā rājñā ca eva viśeṣataḥ |uvāsa tatra sukhitā kancit kālam saha dvijā ||1-11-31||
tataḥ kāle bahu tithe kasmin cit sumanohare |vasante samanuprāpte rājño yaṣṭum mano'bhavat ||1-12-1||
tataḥ praṇamya śirasā tam vipram deva varṇinam |yajñāya varayāmāsa saṃtānārtham kulasya ca ||1-12-2||
tatheiti ca sa rājānam uvāca vasudhādhipam |saṃbhārāḥ saṃbhriyantām te turagaśca vimucyatām ||1-12-3||
saravyāḥ ca uttare tīre yajña bhūmiḥ vidhīyatām |tato abravīt nṛpaḥ vākyam brāhmaṇān veda pāragān ||1-12-4||
sumaṃtra āvāhaya kṣṣipram ṛtvijo brahma vādinaḥ |suyajñam vāmadevam ca jābālim atha kāśyapam ||1-12-5||
purohitam vasiṣṭham ca ye ca anye dvija sattamāḥ |tataḥ sumaṃtraḥ tvaritam gatvā tvarita vikramaḥ ||1-12-6||
samānayat sa tān sarvān samastān veda pāragān |tān pūjayitvā dharmātmā rājā daśarathaḥ tadā ||1-12-7||
dharmārtha sahitam yuktam ślakṣṇam vacanam abravīt |mama tātapya mānasya putrārtham nāsti vai sukham ||1-12-8||
putrārtham hayamedhena yakṣayāmi iti matirmama |tadaham yaṣṭum icchāmi hayamedhena karmaṇā ||1-12-9||
ṛṣiputra prabhāveṇa kāmān prāpsyāmi ca api aham |tataḥ sādhu iti tad vākyam brāhmaṇāḥ pratyapūjayan ||1-12-10||
vasiṣṭha pramukhāḥ sarve pārthivasya mukhāt cyutam |ṛṣyaśṛṅga purogāḥ ca prati ūcuḥ nṛpatim tadā ||1-12-11||
saṃbhārāḥ saṃbhriyamtām te turagaḥ ca vimucyatām |saravyāḥ ca uttare tīre yajña bhūmiḥ vidhīyatām ||1-12-12||
sarvathā prāpyase putrām caturo amita vikramān |yasya te dharmikī buddhiḥ iyam putrārtham āgatā ||1-12-13||
tataḥ prīto'bhavat rājā śrutvā tu dvija bhāṣitam |amātyān abravīt rājā harṣeṇa idam śubha akṣaram ||1-12-14||
gurūṇām vacanāt śīghram saṃbhārāḥ saṃbhriyantu me |samartha adhiṣṭitaḥ ca aśvaḥ saḥ upādhyāyo vimucyatām ||1-12-15||
sarayavyāḥ ca uttare tīre yajña bhūmiḥ vidhīyatām |śāṃtayaḥ ca abhivarthantām yathā kalpam yathā vidhi ||1-12-16||
śakyaḥ kartum ayam yajñaḥ sarveṇa api mahīkṣitā |na aparātho bhavet kaṣṭo yadya asmin kratu sattame ||1-12-17||
chidram hi mṛgayanta ete vidvānso brahma rākṣasāḥ |vidhihīnasya yajñasya sadyaḥ kartā vinaśyati ||1-12-18||
tad yathā vidhi pūrvam kratuḥ eṣa samāpyate |tathā vidhānam kriyatām samarthāḥ karaṇeṣu iha ||1-12-19||
tathā iti ca tataḥ sarve maṃtriṇaḥ pratyapūjayan |pārthiva indrasya tat vākyam yathā ājñaptam akurvata ||1-12-20||
tato dvijāḥ te dharmajñam astuvan pārthivarṣabham |anujñātāḥ tataḥ sarve punaḥ jagmuḥ yathā āgatam ||1-12-21||
gateṣu teṣu vipreṣu maṃtriṇaḥ tān narādhipaḥ |visarjayitvā svam veśma praviveśa mahāmatiḥ ||1-12-22||
punaḥ prāpte vasante tu pūrṇaḥ saṃvatsaro'bhavat |prasavārtham gato yaṣṭum hayamedhena vīryavān ||1-13-1||
abhivādya vasiṣṭham ca nyāyataḥ pratipūjya ca |abravīt praśritam vākyam prasavārtham dvijottamam ||1-13-2||
yajño me kriyatām brahman yathoktam munipuṅgava |yathā na vighnāḥ kriyante yajñāṃgeṣu vidhīyatām ||1-13-3||
bhavān snigdhaḥ suhṛn mahyam guruḥ ca paramo mahān |voḍhavyo bhavatā ca eva bhāro yajñasya ca udyataḥ ||1-13-4||
tathā iti ca sa rājānam abravīt dvijasattamaḥ |kariṣye sarvam eva etat bhavatā yat samarthitam ||1-13-5||
tato'bravīt dvijān vṛddhān yajña karmasu niṣṭhitān |sthāpatye niṣṭhitām ca eva vṛddhān parama dhārmikān ||1-13-6||
karma antikān śilpakārān vardhakīn khanakān api |gaṇakān śilpinaḥ ca eva tathā eva naṭa nartakān ||1-13-7||
tathā śucīn śāstra vidaḥ puruṣān su bahu śrutān |yajña karma samīhantām bhavanto rāja śāsanāt ||1-13-8||
iṣṭakā bahu sāhasrī śīghram ānīyatām iti |upakāryāḥ kriyantām ca rājño bahu guṇānvitāḥ ||1-13-9||
brāhmaṇa āvasathāḥ caiva kartavyāḥ śataśaḥ śubhāḥ |bhakṣya anna pānaiḥ bahubhiḥ samupetāḥ suniṣṭhitāḥ ||1-13-10||
tathā paura janasya api kartavyāḥ ca suvistarāḥ |āgatānām sudūrāt ca pārthivānām pṛthak pṛthak ||1-13-11||
vājivāraṇa śalāḥ ca tathā śayyā gṛhāṇi ca |bhaṭānām mahadāvāsam vaideśika nivāsinām ||1-13-12||
āvāsā bahu bhakṣyā vai sarva kāmaiḥ upasthitāḥ |tathā paurajansya api janasya bahu śobhanam ||1-13-13||
dātavyam annam vidhivat satkṛtya na tu līlayā |sarve varṇā yathā pūjām prāpnuvanti susatkṛtāḥ ||1-13-14||
na ca avajñā prayoktavyā kāma krodha vaśāt api |yajña karmasu ye vyagrāḥ puruṣāḥ śilpinaḥ tathā ||1-13-15||
teṣām api viśeṣeṇa pūjā kāryā yathā kramam |ye syuḥ saṃpūjitā sarve vasubhiḥ bhojanena ca ||1-13-16||
yathā sarvam suvihitam na kiṃcit parihīyate |tathā bhavantaḥ kurvantu prīti yuktena cetasā ||1-13-17||
tataḥ sarve samāgamya vasiṣṭham idam abruvan |yatheṣṭam tat suvihitam na kiṃcit parihīyate ||1-13-18||
yathoktam tat kariṣyāmo na kiṃcit parihīyate |tataḥ sumaṃtram āhūya vasiṣṭho vākyam abravīt ||1-13-19||
nimaṃtrayasva nṛpatīn pṛthivyām ye ca dhārmikāḥ |brāhmaṇān kṣatriyān vaiśyān śūdrām ca eva sahasraśaḥ ||1-13-20||
samānayasva satkṛtya sarva deśeṣu mānavān |mithilādhipatim śūram janakam satya vādinam ||1-13-21||
tam ānaya mahābhāgam svayam eva susatkṛtam |pūrva saṃbandhinam jñātvā tataḥ pūrvam bravīmi te ||1-13-22||
tathā kāśī patim snigdham satatam priya vādinam |sad vṛttam devasaṃkāśam svayam eva anayasva ha ||1-13-23||
tathā kekaya rājānam vṛddham parama dhārmikam |śvaśuram rāja siṃhasya saputram tvam iha ānaya ||1-13-24||
aṅgeśvaram maheṣvāsam romapādam su satkṛtam |vayasyam rāja siṃhasya saputram tam iha ānaya ||1-13-25||
tathā kosala rājānam bhānumaṃtam susatkṛtam |magadha adhipatim śūram sarva śāstra viśāradam ||1-13-26||
prāptijñam paramodāram susatkṛtam puruṣarṣabham |rājñaḥ śāsanam ādāya codayasva nṛparṣabhān |prācīnān sindhu sauvīrān saurāṣṭhreyām ca pārthivān ||1-13-27||
dākṣiṇātyān narendrām ca samastān ānayasva ha |santi snigdhāḥ ca ye ca anye rājānaḥ pṛthivī tale ||1-13-28||
tān ānaya yathā kṣipram sa anugān saha bāndhavān |etān dūtaiḥ mahābhāgaiḥ ānayasva nṛpa ājñyā ||1-13-29||
vasiṣṭha vākyam tat śrutvā sumaṃtraḥ tvaritaḥ tadā |vyādiśat puruṣān tatra rājñām ānayane śubhān ||1-13-30||
svayam eva hi dharmātmā prayāto muni śāsanāt |sumaṃtraḥ tvarito bhūtvā samānetum mahāmatiḥ ||1-13-31||
te ca karmāntikāḥ sarve vasiṣṭhāya ca maharṣaye |sarvam nivedayanti sma yajñe yat upakalpitam ||1-13-32||
tataḥ prīto dvija śreṣṭhaḥ tān sarvān munir abravīt |avajñayā na dātavyam kasya cit līlayā api vā ||1-13-33||
avajñayā kṛtam hanyāt dātāram na atra saṃśayaḥ |tataḥ kaiścit aho rātraiḥ upayātā mahīkṣitaḥ ||1-13-34||
bahūni ratnāni ādāya rājño daśarathasya ha |tato vasiṣṭhaḥ suprīto rājānam idam abravīt ||1-13-35||
upayātā nara vyāghra rājānaḥ tava śāsanāt |mayā api satkṛtāḥ sarve yathā arham rāja sattama ||1-13-36||
yajñīyam ca kṛtam sarvam puruṣaiḥ susamāhitaiḥ |niryātu ca bhavān yaṣṭum yajña āyatanam antikāt ||1-13-37||
sarvakāmaiḥ upahṛtaiḥ upetam vai samantataḥ |draṣṭum arhasi rājendra manaseva vinirmitam ||1-13-38||
tathā vasiṣṭha vacanāt ṛṣyaśṛngasya ca ubhayoḥ |divase śubha nakṣatre niryāto jagatīpatiḥ ||1-13-39||
tato vasiṣṭha pramukhāḥ sarva eva dvijottamāḥ |ṛṣyaśṛngam puraskṛtya yajña karma ārabhan tadā ||1-13-40||
yajña vāṭam gatāḥ sarve yathā śāstram yathā vidhi |śrīmān ca saha patnībhī rājā dīkṣām upāviśat ||1-13-41||
atha saṃvatsare pūrṇe tasmin prāpte turaṃgame |sarayvāḥ ca uttare tīre rājño yajño abhyavartata ||1-14-1||
ṛṣyaśṛṃgam puraskṛtya karma cakruḥ dvijarṣabhāḥ |aśvamedhe mahāyajñe rājño'sya sumahātmanaḥ ||1-14-2||
karma kurvaṃti vidhivat yājakā vedapāragāḥ |yathā vidhi yathā nyāyaṃ parikrāmanti śāstrataḥ ||1-14-3||
pravargyam śāstrataḥ kṛtvā tathā eva upasadam dvijāḥ |cakruḥ ca vidhivat sarvam adhikam karma śāstrataḥ ||1-14-4||
abhipūjya tadā hṛṣṭāḥ sarve cakruḥ yathā vidhi |prātaḥ savana pūrvāṇi karmāṇi munipuṃgavāḥ ||1-14-5||
aindraśca vidhivat datto rājā ca abhiṣuto'naghaḥ |madhyaṃdinam ca savanam prāvartata yathā kramam ||1-14-6||
tṛtīya savanam caiva rājño'sya sumahātmanaḥ |cakruḥ te śāśtrato dṛṣṭvā tathā brāhmaṇa puṃgavāḥ ||1-14-7||
āhvān cakrire tatra śakrādīn vibudhottamān |ṛṣyaśṛṅgāadau mantraiḥ śikṣākṣara samanvitau ||1-14-8||
gītibhiḥ madhuraiḥ snigdhaiḥ mantra āhvānaiḥ yathārhataḥ |hotāro dadurāvāhya havirbhāgān divaukasām ||1-14-9||
na ca ahutaṃ ābhūt tatra skhalitam vā na kiṃcana |dṛśyate brahmavat sarvam kṣemayuktam hi cakrire ||1-14-10||
na teṣu ahassu śrānto vā kṣudhito vā na dṛśyate |na avidvān brāhmaṇaḥ kaścin na aśata anucaraḥ tathā ||1-14-11||
brāhmaṇā bhuṃjate nityam nāthavantaḥ ca bhuṃjate |tāpasā bhuṃjate ca api śramaṇāḥ caiva bhuṃjate ||1-14-12||
vṛddhāḥ ca vyādhitāḥ ca eva strī bālāḥ tathā eva ca |aniśaṃ bhuṃjamānānāṃ na tṛptiḥ upalabhyate ||1-14-13||
dīyatām dīyatām annam vāsāṃsi vividhāni ca |iti saṃcoditāḥ tatra tathā cakruḥ anekaśaḥ ||1-14-14||
anna kūṭāḥ ca dṛśyante bahavaḥ parvata upamāḥ |divase divase tatra siddhasya vidhivat tadā ||1-14-15||
nānā deśāt anuprāptāḥ puruṣāḥ strī gaṇāḥ tathā |anna pānaiḥ suvihitāḥ tasmin yajñe mahātmanaḥ ||1-14-16||
annam hi vidhivat svādu praśansanti dvijarṣabhāḥ |aho tṛptāḥ sma bhadram te iti śuśrāva rāghavaḥ ||1-14-17||
svalaṃkṛtāḥ ca puruṣā brāhmaṇān paryaveṣayan |upāsante ca tān anye sumṛṣṭa maṇi kuṇḍalāḥ ||1-14-18||
karmāntare tadā viprā hetuvādān bahūnapi |prāhuḥ suvāgmino dhīrāḥ paraspara jigīṣayā ||1-14-19||
divase divase tatra saṃstare kuśalā dvijāḥ |sarva karmāṇi cakruḥ te yathā śāstraṃ pracoditāḥ ||1-14-20||
na aṣaḍaṅga vit atra āsīt na avrato na abahuśrutaḥ |sadasyaḥ tasya vai rājño na avāda kuśalā dvijāḥ ||1-14-21||
prāpte yūpaḥ ucchraye tasmin ṣaḍ bailvāḥ khādirāḥ tathā |tāvanto bilva sahitāḥ parṇinaḥ ca tathā apare ||1-14-22||
śleṣmātakamayaḥ diṣṭo devadārumayaḥ tathā |dvāveva tatra vihitau bāhu vyasta parigrahau ||1-14-23||
kāritāḥ sarva evaite śāstrajñaiḥ yajñakovidaiḥ |śobhāartham tasya yajñasya kāṃcana alaṃkṛta abhavan ||1-14-24||
eka viṃśati yūpāḥ te eka viṃśat aratnayaḥ |vāsobhiḥ eka viṃśadbhiḥ ekaikam samalaṃkṛtāḥ ||1-14-25||
vinyastā vidhivat sarve śilpibhiḥ sukṛtā dṛḍhāḥ |aṣṭa āsrayaḥ sarva eva ślakṣṇa rūpa samanvitāḥ ||1-14-26||
ācchāditāḥ te vāsobhiḥ puṣpaiḥ gandhaiḥ ca pūjitāḥ |sapta ṛṣayo dīptimanto virājante yathā divi ||1-14-27||
iṣṭakāḥ ca yathā nyāyam kāritāḥ ca pramāṇataḥ |cito'gniḥ brāhmaṇaiḥ tatra kuśalaiḥ śiplakarmaṇi ||1-14-28||
sacityo rāja siṃhasya saṃcitaḥ kuśalaiḥ dvijaiḥ |garuḍo rukmapakṣo vai triguṇo aṣṭā daśātmakaḥ ||1-14-29||
niyuktāḥ tatra paśavaḥ tat tat uddiśya daivatam |uragāḥ pakṣiṇaḥ ca eva yathā śāstram pracoditāḥ ||1-14-30||
śāmitre tu hayaḥ tatra tathā jalacarāḥ ca ye |ṛṣibhiḥ sarvam evai tan niyuktam śāstrataḥ tadā ||1-14-31||
paśūnām triśatam tatra yūpeṣu niyatam tadā |aśva ratnaḥ uttamam tasya rājño daśarathasya ha ||1-14-32||
kausalyā tam hayam tatra paricarya samaṃtataḥ |kṛpāṇaiḥ viśaśāsaḥ enam tribhiḥ paramayā mudā ||1-14-33||
patatriṇā tadā sārdham susthitena ca cetasā |avasat rajanīm ekām kausalyā dharma kāmyayā ||1-14-34||
hotā adhvaryuḥ tatha udgātā hastena samayojayan |mahiṣyā parivṛttyā atha vāvātām aparām tathā ||1-14-35||
patatriṇaḥ tasya vapām uddhṛtya niyateindriyaḥ |ṛtvik parama saṃpannaḥ śrapayāmāsa śāstrataḥ ||1-14-36||
dhūma gandham vapāyāḥ tu jighrati sma narādhipaḥ |yathā kālam yathā nyāyam nirṇudan pāpam ātmanaḥ ||1-14-37||
hayasya yāni ca aṃgāni tāni sarvāṇi brāhmaṇāḥ |agnau prāsyanti vidhivat samastāḥ ṣoḍaśa ṛtvijaḥ ||1-14-38||
plakṣa śākhāsu yajñānām anyeṣām kriyate haviḥ |aśva medhasya yajñasya vaitaso bhāgaḥ iṣyate ||1-14-39||
tryaho'śva medhaḥ saṃkhyātaḥ kalpa sūtreṇa brāhmaṇaiḥ |catuṣṭomam ahaḥ tasya prathamam parikalpitam ||1-14-40||
ukthyam dvitīyam saṃkhyātam atirātram tathottaram |kāritāḥ tatra bahavo vihitāḥ śāstra darśanāt ||1-14-41||
jyotiṣṭoma āyuṣī ca evam atirātrau vinirmitau |abhijit viśvajit ca evam aptoryāmo mahākratuḥ ||1-14-42||
prācīm hotre dadau rājā diśam svakula vardhanaḥadhvaryave pratīcīm tu brahmaṇe dakṣiṇām diśam ||1-14-43||
udgātre ca tathā udīcīm dakṣiṇaieṣā vinirmitā |aśvamedhe mahāyajñe svayaṃbhu vihite purā ||1-14-44||
kratuṃ samāpya tu tadā nyāyataḥ puruṣarṣabhaḥ |ṛtvigbhyo hi dadau rājā dharām tām kulavardhanaḥ ||1-14-45||
evam dattvā prahṛṣṭo abhūt śrīmān ikṣvāku nandana |ṛtvijaḥ tu abruvan sarve rājānam gata kilbiṣam ||1-14-46||
bhavān eva mahīm kṛtsnām eko rakṣitum arhati |na bhūmyā kāryam asmākam na hi śaktāḥ sma pālane ||1-14-47||
ratāḥ svādhyāya karaṇe vayam nityam hi bhūmipa |niṣkrayam kiṃcit eva iha prayacchatu bhavān iti ||1-14-48||
maṇi ratnam suvarṇam vā gāvo yad vā samudyatam |tat prayaccha naraśreṣṭa dharaṇyā na prayojanam ||1-14-49||
evam ukto narapatiḥ brāhmaṇaiḥ veda pāragaiḥ |gavām śata sahasrāṇi daśa tebhyo dadau nṛpaḥ ||1-14-50||
daśa koṭi suvarṇasya rajatasya catur guṇam |ṛtvijaḥ ca tataḥ sarve pradaduḥ sahitā vasu ||1-14-51||
ṛṣyaśṛngāya munaye vasiṣṭhāya ca dhīmate |tataḥ te nyāyataḥ kṛtvā pravibhāgam dvijottamāḥ ||1-14-52||
suprīta manasaḥ sarve pratyūcuḥ muditā bhṛśam |tataḥ prasarpakebhyastu hiraṇyam susamāhitaḥ ||1-14-53||
jāṃbūnadam kooṭi saṃkhyam brāhmaṇebhyo dadau tadā |daridrāya dvijāya atha hasta ābharaṇam uttamam ||1-14-54||
kasmai cit yācamānāya dadau rāghava naṃdanaḥ |tataḥ prīteṣu vidhivat dvijeṣu dvija vatsalaḥ ||1-14-55||
praṇāmam akarot teṣām harṣa vyākulita indriyaḥ |tasya āśiṣo'tha vividhā brāhmaṇaiḥ samudāhṛtāḥ ||1-14-56||
udārasya nṛvīrasya dharaṇyām patitasya ca |tataḥ prīta manā rajāa prāpya yajñam anuttamam ||1-14-57||
pāpa apaham svar nayanam dustaram pārthivarṣabhaiḥ |tato'bravīt ṛśyśṛṃgam rājā daśarathaḥ tadā ||1-14-58||
kulasya vardhanam tvam tu kartum arhasi suvrata |tatheti ca sa rājānam uvāca dvijasattamaḥ |bhaviṣyanti sutā rājan catvāraḥ te kulodvahāḥ ||1-14-59||
sa tasya vākyam madhuram niśamyapraṇamya tasmai prayato nṛpendra |jagāma harṣam paramam mahātmātam ṛṣyaśR^ṅgam punarapi uvāca ||1-14-60||
medhāvī tu tato dhyātvā sa kiṅcit idam uttaram |labdha saṅjñaḥ tataḥ tam tu vedajño nṛpam abravīt ||1-15-1||
iṣṭim te'ham kariṣyāmi putrīyām putra kāraṇāt |atharva sirasi proktaiḥ mantraiḥ siddhām vidhānataḥ ||1-15-2||
tataḥ prākramat idam iṣṭim tām putrīyām putra kāraṇāt |juhāva agnau ca tejasvī mantra dṛṣṭena karmaṇā ||1-15-3||
tato devāḥ sa gandharvāḥ siddhāḥ ca parama ṛṣayaḥ |bhāga pratigrahārtham vai samavetā yathāvidhi ||1-15-4||
tāḥ sametya yathā nyāyam tasmin sadasi devatāḥ |abruvan loka kartāram brahmāṇam vacanam tataḥ ||1-15-5||
bhagavan tvat prasādena rāvaṇo nāma rākṣasaḥ |sarvān no bādhate vīryāt śāsitum tam na śaknumaḥ ||1-15-6||
tvayā tasmai varo dattaḥ prītena bhagavan tadā |mānayantaḥ ca tam nityam sarvam tasya kṣamāmahe ||1-15-7||
udvejayati lokān trīn ucchritān dveṣṭi durmatiḥ |śakram tridaśa rājānam pradharṣayitum icchati ||1-15-8||
ṛṣīn yakṣān sa gandharvān asurān brāhmaṇān tathā |atikrāmati durdharṣo vara dānena mohitaḥ ||1-15-9||
nainam sūryaḥ pratapati pārśve vāti na mārutaḥ |calormimālī tam dṛṣṭvā samudro'pi na kampate ||1-15-10||
tan mahanno bhayam tasmāt rākṣasāt ghora darśanāt |vadhārtham tasya bhagavan upāyam kartum arhasi ||1-15-11||
evam uktaḥ suraiḥ sarvaiḥ cintayitvā tato'bravīt |hantā ayam viditaḥ tasya vadhopāyo durātmanaḥ ||1-15-12||
tena gandharva yakṣāṇām devatānām ca rakṣasām |avadhyo'smi iti vāguktā tatheti uktam ca tan mayā ||1-15-13||
na akīrtayat avajñānāt tat rakṣo mānuṣām tadā |tasmāt sa mānuṣāt vadhyo mṛtyuḥ na anyo'sya vidyate ||1-15-14||
etat śrutvā priyam vākyam brahmaṇā samudāhṛtam |devā maharṣayaḥ sarve prahṛṣṭāḥ te abhavan tadā ||1-15-15||
etasmin anantare viṣṇuḥ upayāto mahādyutiḥ |śṅkha cakra gadā pāṇiḥ pīta vāsā jagatpatiḥ ||1-15-16||
vainateyam samārūhya bhāskara toyadam yathā |tapta hāṭaka keyūro vandyamānaḥ surottamaiḥ ||1-15-17||
brahmaṇā ca samāgamya tatra tasthau samāhitaḥ |tam abruvan surāḥ sarve samabhiṣṭūya saṃnatāḥ ||1-15-18||
tvām niyokṣyāmahe viṣṇo lokānām hita kāmyayā |rājño daśarathasya tvam ayodhya adhipateḥ vibhoḥ ||1-15-19||
dharmajñasya vadānyasya maharṣi sama tejasaḥ |asya bhāryāsu tisṛṣu hrī śrī kīrti upamāsu ca ||1-15-20||
viṣṇo putratvam āgaccha kṛtvā ātmānam caturvidham |tatra tvam mānuṣo bhūtvā pravṛddham loka kaṇṭakam ||1-15-21||
avadhyam daivataiḥ viṣṇo samare jahi rāvaṇam |sa hi devān sa gandharvān siddhān ca ṛṣi sattamān ||1-15-22||
rākṣaso rāvaṇo mūrkho vīrya udrekeṇa bādhate |ṛṣayaḥ ca tataḥ tena gandharvā apsarasaḥ tathā ||1-15-23||
krīḍayanto nandana vane raiudreṇa vinipātitāḥ |vadhārtham vayam āyātāḥ tasya vai munibhiḥ saha ||1-15-24||
siddha gandharva yakṣāḥ ca tataḥ tvām śraraṇam gatāḥ |tvam gatiḥ paramā deva sarveṣām naḥ paraṃtapaḥ ||1-15-25||
vadhāya deva śatṝṇām nṛṇām loke manaḥ kuru |evam stutastu deveśo viṣṇuḥ tridaśaḥ puṃgavaḥ ||1-15-26||
pitāmaha purogān tān sarva loka namaskṛtaḥabravīt tridaśān sarvān sametān dharma saṃhitān ||1-15-27||
bhayam tyajata bhadram vo hitārtham yudhi rāvaṇam |sa putra pautram sa amātyam sa mitra jñāti bāndhavam ||1-15-28||
hatvā krūram durādharṣam deva ṛṣīṇām bhayāvaham |daśa varṣa sahasrāṇi daśa varṣa śatāni ca ||1-15-29||
vatsyāmi mānuṣe loke pālayan pṛdhvīm imām |evam datvā varam devo devānām viṣṇuḥ ātmavān ||1-15-30||
mānuṣe cintayāmāsa janmabhūmim atha ātmanaḥ |tataḥ padma palāśākṣaḥ kṛtvā ātmānam caturvidham ||1-15-31||
pitaram rocayāmāsa tadā daśaratham nṛpam |tadā deva ṛṣi gandharvāḥ sa rudrāḥ sa apsaro gaṇāḥ |stutibhiḥ divya rūpābhiḥ tuṣṭuvuḥ madhusūdanam ||1-15-32||
tam uddhatam rāvaṇam ugra tejasampravṛddha darpam tridaśeśvara vara dviṣam |virāvaṇam sādhu tapasvi kaṇṭakamtapasvinām uddhara tam bhayāavaham ||1-15-33||
tameva hatvā sa balam sa bāndhavamvirāvaṇam rāvaṇam ugra pauruṣam |svar lokam āgaccha gata jvaraḥ ciramsurendra guptam gata doṣa kalmaṣam ||1-15-34||
tato nārāyaṇo devo viṣuṇuḥ niyuktaḥ sura sattamaiḥ |jānan api surān evam ślakṣṇam vacanam abravīt ||1-16-1||
upāyaḥ ko vadhe tasya rākṣsādhipateḥ surāḥ |yam aham tam samāsthāya nihanyām ṛṣi kaṇṭakam ||1-16-2||
evam uktāḥ surāḥ sarve pratyūcuḥ viṣṇum avyayam |mānuṣam rūpam āsthāya rāvaṇam jahi saṃyuge ||1-16-3||
sa hi tepe tapaḥ tīvram dīrgha kālam ariṃdama |yena tuṣṭo'bhavat brahmā loka kṛt loka pūrvajaḥ ||1-16-4||
santuṣṭaḥ pradadau tasmai rākṣasāya varam prabhuḥ |nānāvidhebhyo bhūtebhyo bhayam na anyatra mānuṣāt ||1-16-5||
avajñātāḥ purā tena varadāne hi mānavāḥ |evam pitāmahāt tasmāt varadānena garvitaḥ ||1-16-6||
utsādayati lokān trīīn striyaḥ ca api apakarṣati |tasmāt tasya vadho dṛṣṭo mānuṣebhyaḥ parantapa ||1-16-7||
iti etat vacanam śrutvā surāṇām viṣṇuḥ ātmavān |pitaram rocayāmāsa tadā daśaratham nṛpam ||1-16-8||
sa ca api aputro nṛpatiḥ tasmin kāle mahādyutiḥ |ayajat putriyām iṣṭim putrepsuḥ arisūdanaḥ ||1-16-9||
sa kṛtvā niścayam viṣṇuḥ āmantrya ca pitāmaham |antardhānam gato devaiḥ pūjya māno maharṣibhiḥ ||1-16-10||
tato vai yajamānasya pāvakāt atula prabham |prādurbhūtam mahadbhūtam mahāvīryam mahābalam ||1-16-11||
kṛṣṇam raktāmbara dharam raktāasyam dundubhi svanam |snigdha haryakṣa tanuja śmaśru pravaram ūrdhajam ||1-16-12||
śubha lakṣaṇa saṃpannam divya ābharaṇa bhūṣitam |śaila śṛṅga samutsedham dṛpta śārdūla vikramam ||1-16-13||
divākara samāakāram dīpta anala śikhopamam |tapta jāmbūnadamayīm rājatānta paricchadām ||1-16-14||
divya pāyasa saṃpūrṇām pātrīm patnīm iva priyām |pragṛhya vipulām dorbhyām svayam māyāmayīm iva ||1-16-15||
samavekṣya abravīt vākyam idam daśaratham nṛpam |prājāpatyam naram viddhi mām iha abhyāgatam nṛpa ||1-16-16||
tataḥ param tadā rājā prati uvāca kṛta aṃjaliḥ |bhagavan svāgatam te'stu kimaham karavāṇi te ||1-16-17||
atho punaḥ idam vākyam prājāpatyo naro'bravīt |rājan arcayatā devān adya prāptam idam tvayā ||1-16-18||
idam tu nṛpa śārdūla pāyasam deva nirmitam |prajā karam gṛhāṇa tvam dhanyam ārogya vardhanam ||1-16-19||
bhāryāṇām anurūpāṇām aśnīta iti prayaccha vai |tāsu tvam lapsyase putrān yadartham yajase nṛpa ||1-16-20||
tathā iti nṛpatiḥ prītaḥ śirasā prati gṛhya tām |pātrīm deva anna saṃpūrṇām deva dattām hiraṇmayīm ||1-16-21||
abhivādya ca tat bhūtam adbhutam priya darśanam |mudā paramayā yuktaḥ cakāra abhipradakṣiṇam ||1-16-22||
tato daśarathaḥ prāpya pāyasam deva nirmitam |babhūva parama prītaḥ prāpya vittam iva adhanaḥ ||1-16-23||
tataḥ tat adbhuta prakhyam bhūtam parama bhāsvaram |saṃvartayitvā tat karma tatra eva antaradhīyata ||1-16-24||
harṣa raśmibhiḥ uddyotam tasya antaḥpuram ābabhau |śāradasya abhirāmasya caṃdrasya iva nabhaḥ aṃśubhiḥ ||1-16-25||
saḥ antaḥpuram praviśya eva kausalyām idam abravīt |pāyasam pratigṛhṇīṣva putrīyam tu idam ātmanaḥ ||1-16-26||
kausalyāyai narapatiḥ pāyasa ardham dadau tadā |ardhāt ardham dadau ca api sumitrāyai narādhipaḥ ||1-16-27||
kaikeyyai ca avaśiṣṭa ardham dadau putrārtha kāraṇāt |pradadau ca avaśiṣṭa ardham pāyasasya amṛta upamam ||1-16-28||
anucintya sumitrāyai punaḥ eva mahīpatiḥ |evam tāsām dadau rājā bhāryāṇām pāyasam pṛthak ||1-16-29||
tāḥ ca evam pāyasam prāpya narendrasya uttamāḥ striyaḥ |sammānam menire sarvāḥ praharṣa udita cetasaḥ ||1-16-30||
tatastu tāḥ prāśya tad uttama striyomahīpateḥ uttama pāyasam pṛthak |hutāśana āditya samāna tejasaḥacireṇa garbhān pratipedire tadā ||1-16-31||
tatastu rājā prativīkṣya tāḥ striyaḥprarūḍha garbhāḥ prati labdha mānasaḥ |babhūva hṛṣṭaḥ tridive yathā hariḥsurendra siddha ṛṣi gaṇābhipūjitaḥ ||1-16-32||
putratvam tu gate viṣṇau rājñaḥ tasya mahātmanaḥ |uvāca devatāḥ sarvāḥ svayaṃbhūḥ bhagavān idam ||1-17-1||
satya saṃdhasya vīrasya sarveṣām no hitaiṣiṇaḥ |viṣṇoḥ sahāyān balinaḥ sṛjadhvam kāma rūpiṇaḥ ||1-17-2||
māyā vidaḥ ca śūrām ca vāyu vega samān jave |nayajñān buddhi saṃpannān viṣṇu tulya parākramān ||1-17-3||
asaṃhāryān upāyajñān divya saṃhanana anvitān |sarva astra guṇa saṃpannānan amṛta prāśanān iva ||1-17-4||
apsarassu ca mukhyāsu gandharvāṇām tanūṣu ca |yakṣa pannaga kanyāsu ṛkṣa vidyādharīṣu ca ||1-17-5||
kiṃnarīṇām ca gātreṣu vānarīnām tanūsu ca |sṛjadhvam hari rūpeṇa putrān tulya parākramān ||1-17-6||
pūrvam eva mayā sṛṣṭo jāṃbavān ṛkṣa puṅgavaḥ |jṛṃbhamāṇasya sahasā mama vakrāt ajāyata ||1-17-7||
te tathā uktāḥ bhagavatā tat prati śrutya śāsanam |janayāmāsuḥ evam te putrān vānara rūpiṇaḥ ||1-17-8||
ṛṣayaḥ ca mahātmānaḥ siddha vidyādhara uragāḥ |cāraṇāḥ ca sutān vīrān sasṛjuḥ vana cāriṇaḥ ||1-17-9||
vānarendram mahendra ābham indraḥ vālinam ātmajam |sugrīvam janayāmāsa tapanaḥ tapatām varaḥ ||1-17-10||
bṛhaspatiḥ tu ajanayat tāram nāma mahā kapim |sarva vānara mukhyānām buddhimantam anuttamam ||1-17-11||
dhanadasya sutaḥ śrīmān vānaro gandhamādanaḥ |viśvakarmā tu ajanayan nalam nāma mahā kapim ||1-17-12||
pāvakasya sutaḥ śrīmān nīlaḥ agni sadṛśa prabhaḥ |tejasā yaśasā vīryāt atyaricyata vīryavān ||1-17-13||
rūpa draviṇa saṃpannau aśvinau rūpasaṃmatau |maindam ca dvividam ca eva janayāmāsatuḥ svayam ||1-17-14||
varuṇo janayāmāsa suṣeṇam nāma vānaram |śarabham janayāmāsa parjanyaḥ tu mahābalaḥ ||1-17-15||
mārutasya aurasaḥ śrīmān hanumān nāma vānaraḥ |vajra saṃhananopeto vainateya samaḥ jave ||1-17-16||
sarva vānara mukhyeṣu buddhimān balavān api |te sṛṣṭā bahu sāhasrā daśagrīva vadhe udyatāḥ ||1-17-17||
aprameya balā vīrā vikrāntāḥ kāma rūpiṇaḥ |te gaja acala saṃkāśā vapuṣmaṃto mahābalāḥ ||1-17-18||
ṛkṣa vānara gopucchāḥ kṣipram eva abhijajñire |yasya devasya yad rūpam veṣo yaḥ ca parākramaḥ ||1-17-19||
ajāyata samam tena tasya tasya pṛthak pṛthak |golāngūleṣu ca utpannāḥ kiṃcid unnata vikramāḥ ||1-17-20||
ṛkṣīṣu ca tathā jātā vānarāḥ kiṃnarīṣu ca |devā maharṣi gandharvāḥ tārkṣya yakṣā yaśasvinaḥ ||1-17-21||
nāgāḥ kimpuruṣāḥ ca eva siddha vidyādhara uragāḥ |bahavo janayāmāsuḥ hṛṣṭāḥ tatra sahasraśaḥ ||1-17-22||
cāraṇāḥ ca sutān vīrān sasṛjuḥ vana cāriṇaḥ |vānarān su mahākāyān sarvān vai vana cāriṇaḥ ||1-17-23||
apsarassu ca mukhyāsu tadā vidyadharīṣu ca |nāga kanyāsu ca tadā gandharvīṇām tanūṣu ca |kāma rūpa balopetā yathā kāma vicāriṇaḥ ||1-17-24||
siṃha śārdūla sadṛśā darpeṇa ca balena ca |śilā praharaṇāḥ sarve sarve parvata yodhinaḥ ||1-17-25||
nakha danṣṭra āyudhāḥ sarve sarve sarva astra kovidāḥ |vicāla yeyuḥ śailendrān bheda yeyuḥ sthirān drumān ||1-17-26||
kṣobha yeyuḥ ca vegena samudram saritām patim |dāra yeyuḥ kṣitim padbhyām āplaveyuḥ mahā arṇavan ||1-17-27||
nabhasthalam viśeyur ca gṛhṇīyur api toyadān |gṛhṇīyur api mātaṃgān mattān pravrajato vane ||1-17-28||
nardamānāḥ ca nādena pāta yeyuḥ vihaṃgamān |īdṛśānām prasūtāni harīṇām kāma rūpiṇām ||1-17-29||
śatam śata sahasrāṇi yūthapānām mahātmanām |te pradhāneṣu yūtheṣu harīṇām hariyūthapāḥ ||1-17-30||
babhūvur yūthapa śreṣṭhān vīrām ca ajanayan harīn |anye ṛkṣavataḥ prasthān upatasthuḥ sahasraśaḥ ||1-17-31||
anye nānā vidhān śailān kānanāni ca bhejire |sūrya putram ca sugrīvam śakra putram ca vālinam ||1-17-32||
bhrātarau upatasthuḥ te sarve ca hari yūthapāaḥ |nalam nīlam hanūmantam anyāṃśca hari yūthapān ||1-17-33||
te tārkṣya bala saṃpannāḥ sarve yuddha viśāradāḥ |vicaranto'rdayan sarvān siṃha vyāghra mahoragān ||1-17-34||
mahābalo mahābāhuḥ vālī vipula vikramaḥ |jugopa bhuja vīryeṇa ṛkṣa gopuccha vānarān ||1-17-35||
taiḥ iyam pṛdhvī śūraiḥ saparvata vana arṇavā |kīrṇā vividha saṃsthānaiḥ nānā vyaṃjana lakṣaṇaiḥ ||1-17-36||
taiḥ megha bṛndācala kūṭa saṃnibhaiḥmahābalaiḥ vānara yūthapa adhipaiḥ |babhūva bhūḥ bhīma śarīra rūpaiḥsamāvṛtā rāma sahāya hetoḥ ||1-17-37||
nirvṛtte tu kratau tasmin hayamedhe mahātmanaḥ |prati gṛhya amarā bhāgān pratijagmuḥ yathā āgatam ||1-18-1||
samāpta dīkṣā niyamaḥ patnī gaṇa samanvitaḥ |praviveśa purīm rājā sa bhṛtya bala vāhanaḥ ||1-18-2||
yathā arham pūjitāḥ tena rājñā ca pṛthivīśvarāḥ |muditāḥ prayayuḥ deśān praṇamya muni puṃgavam ||1-18-3||
śrīmatām gacchatām teṣām svagṛhāṇi purāt tataḥ |balāni rājñām śubhrāṇi prahṛṣṭāni cakāśire ||1-18-4||
gateṣu pṛthivīśeṣu rājā daśarathaḥ punaḥ |praviveśa purīm śrīmān puraskṛtya dvijottamān ||1-18-5||
śāṃtayā prayayau sārdham ṛṣyaśṛṅgaḥ supūjitaḥ |anugamyamāno rājñā ca sānuyātreṇa dhīmatā ||1-18-6||
evam visṛjya tān sarvān rājā saṃpūrṇa mānasaḥ |uvāsa sukhitaḥ tatra putra utpattim viciṃtayan ||1-18-7||
tato yajñe samāpte tu ṛtūnām ṣaṭ samatyayuḥ |tataḥ ca dvādaśe māse caitre nāvamike tithau ||1-18-8||
nakkṣatre aditi daivatye sva uccha saṃstheṣu paṃcasu |graheṣu karkaṭe lagne vākpatā iṃdunā saha ||1-18-9||
prodyamāne jagannātham sarva loka namaskṛtam |kausalyā ajanayat rāmam sarva lakṣaṇa saṃyutam ||1-18-10||
viṣṇoḥ ardham mahābhāgam putram aikṣvāku naṃdanam |lohitākṣam mahābāhum rakta oṣṭam duṃdubhi svanam ||1-18-11||
kausalyā śuśubhe tena putreṇa amita tejasā |yathā vareṇa devānām aditiḥ vajra pāṇinā ||1-18-12||
bharato nāma kaikeyyām jajñe satya parākramaḥ |sākṣāt viṣṇoḥ caturtha bhāgaḥ sarvaiḥ samudito guṇaiḥ ||1-18-13||
atha lakṣmaṇa śatrughnau sumitrā ajanayat sutau |vīrau sarva astra kuśalau viṣṇoḥ ardha samanvitau ||1-18-14||
puṣye jātaḥ tu bharato mīna lagne prasanna dhīḥ |sārpe jātau tu saumitrī kuLīre abhyudite ravau ||1-18-15||
rājñaḥ putrā mahātmānaḥ catvāro jajñire pṛthak |guṇavaṃtaḥ anurūpāḥ ca rucyā proṣṭha padopamāḥ ||1-18-16||
jaguḥ kalam ca gaṃdharvā nanṛtuḥ ca apsaro gaṇāḥ |deva duṃdubhayo neduḥ puṣpa vṛṣṭiḥ ca khāt patat ||1-18-17||
utsavaḥ ca mahān āsīt ayodhyāyām janākulaḥ |rathyāḥ ca jana saṃbādhā naṭa nartaka saṃkulāḥ ||1-18-18||
gāyanaiḥ ca virāviṇyo vādanaiḥ ca tatha aparaiḥ |virejur vipulāḥ tatra sarva ratna samanvitāḥ ||1-18-19||
pradeyāṃśca dadau rājā sūta māgadha vaṃdinām |brāhmaṇebhyo dadau vittam go dhanāni sahasraśaḥ ||1-18-20||
atītya ekādaśa āham tu nāma karma tathā akarot |jyeṣṭham rāmam mahātmānam bharatam kaikayī sutam ||1-18-21||
saumitrim lakṣmaṇam iti śatrughnam aparam tathā |vasiṣṭhaḥ parama prīto nāmāni kurute tadā ||1-18-22||
brāhmaṇān bhojayāmāsa paurān jānapadān api |udadad brāhmaṇānām ca ratnaugham amalam bahu ||1-18-23||
teṣām janma kriya ādīni sarva karmāṇi akārayat |teṣām ketuḥ iva jyeṣṭho rāmo ratikaraḥ pituḥ ||1-18-24||
babhūva bhūyo bhūtānām svayam bhūḥ iva sammataḥ |sarve veda vidaḥ śūrāḥ sarve lokahite ratāḥ ||1-18-25||
sarve jñānopasaṃpannāḥ sarve samuditā guṇaiḥ |teṣām api mahātejā rāmaḥ satya parākramaḥ ||1-18-26||
iṣṭaḥ sarvasya lokasya śaśāṃka iva nirmalaḥ |gaja skandhe aśva pṛṣṭe ca ratha caryāsu sammataḥ ||1-18-27||
dhanurvede ca nirataḥ pituḥ śuśṝṣaṇe rataḥ |bālyāt prabhṛti susnigdho lakṣmaṇo lakṣmi vardhanaḥ ||1-18-28||
rāmasya lokarāmasya bhrātuḥ jyeṣṭhasya nityaśaḥ |sarva priya karaḥ tasya rāmasya api śarīrataḥ ||1-18-29||
lakṣmaṇo lakṣmi saṃpanno bahiḥ prāṇa iva aparaḥ |na ca tena vinā nidrām labhate puruṣottamaḥ ||1-18-30||
mṛṣṭam annam upānītam aśnāti na hi tam vinā |yadā hi hayam ārūḍho mṛgayām yāti rāghavaḥ ||1-18-31||
atha enam pṛṣṭhataḥ abhyeti sa dhanuḥ paripālayan |bharatasya api śatrughno lakṣmaṇa avarajo hi saḥ ||1-18-32||
prāṇaiḥ priyataro nityam tasya ca āsīt tathā priyaḥ |sa caturbhiḥ mahābhāgaiḥ putraiḥ daśarathaḥ priyaiḥ ||1-18-33||
babhūva parama prīto devaiḥ iva pitāmahaḥ |te yadā jñāna saṃpannāḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ ||1-18-34||
hrīmantaḥ kīrtimantaḥ ca sarvajñā dīrgha darśinaḥ |teṣām evam prabhāvāṇām sarveṣām dīpta tejasām ||1-18-35||
pitā daśaratho hṛṣṭo brahmā lokādhipo yathā |te ca api manuja vyāghrā vaidika adhyayane ratāḥ ||1-18-36||
pitṛ śuśrūṣaṇa ratā dhanur vede ca niṣṭitāḥ |atha rājā daśarathaḥ teṣām dāra kriyām prati ||1-18-37||
ciṃtayāmāsa dharmātmā saha upādhyāyaḥ sa bāndhavaḥ |tasya ciṃtayamānasya maṃtri madhye mahātmanaḥ ||1-18-38||
abhyāgacchat mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ |sa rājño darśana ākāṃkṣī dvāra adhyakṣān uvāca ha ||1-18-39||
śīghram ākhyāta mām prāptam kauśikam gādhinaḥ sutam |tat śrutvā vacanam tasya rājño veśma pradudruvuḥ ||1-18-40||
saṃbhrānta manasaḥ sarve tena vākyena coditāḥ |te gatvā rāja bhavanam viśvāmitram ṛṣim tadā ||1-18-41||
prāptam āvedayāmāsuḥ nṛpāyaiḥ ikṣvākave tadā |teṣām tat vacanam śrutvā sapurodhāḥ samāhitaḥ ||1-18-42||
prati ujjagāma saṃhṛṣṭo brahmāṇam iva vāsavaḥ |tam dṛṣṭvā jvalitam dīptyā tapasam saṃśita vratam ||1-18-43||
prahṛṣṭa vadano rājā tataḥ arghyam upahārayat |sa rājñaḥ pratigṛhya arghyam śāstra dṛṣṭena karmaṇā ||1-18-44||
kuśalam ca avyayam ca eva parya pṛcchat narādhipam |pure kośe janapade bāndhaveṣu suhṛtsu ca ||1-18-45||
kuśalam kauśiko rājñaḥ paryapṛcchat sudhārmikaḥ |api te saṃnatāḥ sarve sāmaṃta ripavo jitāḥ ||1-18-46||
daivam ca mānuṣam ca eva karma te sādhu anuṣṭitam |vasiṣṭham ca samāgamya kuśalam munipuṃgavaḥ ||1-18-47||
ṛṣīm ca tān yathā nyāyam mahābhāga uvāca ha |te sarve hṛṣṭa manasaḥ tasya rājño niveśanam ||1-18-48||
viviśuḥ pūjitāḥ tena niṣeduḥ ca yathā arhataḥ |atha hṛṣṭa manā rājā viśvāmitram mahāmunim ||1-18-49||
uvāca parama udāro hṛṣṭaḥ tam abhipūjayan |yathā amṛtasya saṃprāptiḥ yathā varṣam anūdake ||1-18-50||
yathā sadṛśa dāreṣu putra janma aprajasya vai |praṇaṣṭasya yathā lābho yathā harṣo mahodaye ||1-18-51||
tathā eva āgamanam manye svāgatam te mahāmune |kam ca te paramam kāmam karomi kimu harṣitaḥ ||1-18-52||
pātra bhūto'si me brahman diṣṭyā prāpto'si mānada |adya me saphalam janma jīvitam ca su jīvitam ||1-18-53||
yasmād viprendram adrākṣam suprabhātā niśā mama |pūrvam rājarṣi śabdena tapasā dyotita prabhaḥ ||1-18-54||
brahmarṣitvam anuprāptaḥ pūjyoasi bahudhā mayā |tat adbhutam abhūt vipra pavitram paramam mama ||1-18-55||
śubha kṣetra gataḥ ca aham tava saṃdarśanāt prabho |brūhi yat prārthitam tubhyam kāryam āgamanam prati ||1-18-56||
icchām anugṛhīto aham tvadartham parivṛddhaye |kāryasya na vimarśam ca gaṃtum arhasi suvrata ||1-18-57||
kartā ca aham aśeṣeṇa daivatam hi bhavān mama |mama ca ayam anuprāpto mahān abhyudayo dvija |tava āgamana jaḥ kṛtsno dharmaḥ ca anuttamo dvija ||1-18-58||
iti hṛdaya sukham niśamya vākyamśruti sukham ātmavatā vinītam uktam |prathita guṇa yaśā guṇaiḥ viśiṣṭaḥparama ṛṣiḥ paramam jagāma harṣam ||1-18-59||
tat śurtvā rāja siṃhasya vākyam adbhuta vistaram |hṛṣṭa romā mahātejā viśvāmitro'bhyabhāṣata ||1-19-1||
sadṛśam rāja śārdūla tava eva bhuvi na anyataḥ |mahāvaṃśa prasūtasya vasiṣṭha vyapadeśinaḥ ||1-19-2||
yat tu me hṛd gatam vākyam tasya kāryasya niścayam |kuruṣva rāja śārdūla bhava satya pratiśravaḥ ||1-19-3||
aham niyamam ātiṣṭhe sidhdyartham puruṣarṣabha |tasya vighnakarau dvau tu rākṣasau kāma rūpiṇau ||1-19-4||
vrate me bahuśaḥ cīrṇe samāptyām rākṣasāvimau |mārīcaḥ ca subāhuḥ ca vīryavantau suśikṣitau ||1-19-5||
tau māṃsa rudhira ogheṇa vedim tām abhyavarṣatām |avadhūte tathā bhūte tasmin niyama niścaye ||1-19-6||
kṛta śramo nirutsāhaḥ tasmāt deśāt apākrame |na ca me krodham utsraṣṭum buddhiḥ bhavati pārthiva ||1-19-7||
tathā bhūtā hi sā caryā na śāpaḥ tatra mucyate |sva putram rāja śārdūla rāmam satya parākramam ||1-19-8||
kāka pakṣa dharam śūram jyeṣṭham me dātum arhasi |śakto hi yeṣa mayā gupto divyena svena tejasā ||1-19-9||
rākṣasā ye vikartāraḥ teṣām api vināśane |śreyaḥ ca asmai pradāsyāmi bahurūpam na saṃśayaḥ ||1-19-10||
trayāṇām api lokānām yena khyātim gamiṣyati |na ca tau rāmam āsādya śaktau sthātum katham ca na ||1-19-11||
na ca tau rāghavāt anyo hantum utsahate pumān |vīrya utsiktau hi tau pāpau kāla pāśa vaśam gatau ||1-19-12||
rāmasya rāja śārdūla na paryāptau mahātmanaḥ |na ca putra gatam sneham kartum arhasi pārthiva ||1-19-13||
aham te prati jānāmi hatau tau viddhi rākṣasau |aham vedmi mahātmānam rāmam satya parākramam ||1-19-14||
vasiṣṭho'pi mahātejā ye ca ime tapasi sthitāḥ |yadi te dharma lābham tu yaśaḥ ca paramam bhuvi ||1-19-15||
sthiram icchasi rājendra rāmam me dātum arhasi |yadi abhyanujñām kākutstha dadate tava maṃtriṇaḥ ||1-19-16||
vasiṣṭha pramukhāḥ sarve tato rāmam visarjaya |abhipretam asaṃsaktam ātmajam dātum arhasi ||1-19-17||
daśa rātram hi yajñasya rāmam rājīva locanam |na atyeti kālo yajñasya yathā ayam mama rāghava ||1-19-18||
tathā kuruṣva bhadram te mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ |iti evam uktvā dharmātmā dharmārtha sahitam vacaḥ ||1-19-19||
virarāma mahātejā viśvāmitro mahāmatiḥ |sa tan niśamya rājendro viśvāmitra vacaḥ śubham ||1-19-20||
śokena mahatā āviṣṭaḥ cacāla ca mumoha ca |labdha saṃjñaḥ tato utathāya vyaṣīdata bhayānvitaḥ ||1-19-21||
iti hṛdaya mano vidāraṇammuni vacanam tad atīva śuśruvān |narapatiḥ abhavat mahān mahātmāvyathita manāḥ pracacāla ca asanāt ||1-19-22||
tat śrutvā rāja śārdūlo viśvāmitrasya bhāṣitam |muhūrtam iva nissajñaḥ sajñāvān idam abravīt ||1-20-1||
ūna ṣoḍaśa varṣo me rāmo rājīva locanaḥ |na yuddha yogyatām asya paśyāmi saha rākṣasaiḥ ||1-20-2||
iyam akṣauhiṇī senā yasya aham patiḥ īśvaraḥ |anayā sahito gatvā yoddha aham tair niśācaraiḥ ||1-20-3||
ime śūrāḥ ca vikrāntā bhṛtyāḥ me astra viśāradāḥ |yogyā rakṣogaṇaiḥ yoddhum na rāmam netum arhasi ||1-20-4||
aham eva dhanuṣpāṇiḥ goptā samara mūrdhani |yāvat prāṇān dhariṣyāmi tāvat yotsye niśācaraiḥ ||1-20-5||
nirvighnā vrata caryā sā bhaviṣyati surakṣitā |aham tatra āgamiṣyāmi na rāmam netum arhasi ||1-20-6||
bālo hi akṛta vidyaḥ ca na ca vetti balābalam |na ca astra bala saṃyukto na ca yuddha viśāradaḥ ||1-20-7||
na ca asau rakṣasā yogyaḥ kūṭa yuddhā hi rākṣasā |viprayukto hi rāmeṇa muhūrtam api na utsahe ||1-20-8||
jīvitum muni śārdūla na rāmam netum arhasi |yadi vā rāghavam brahman netum icchasi suvrata ||1-20-9||
caturaṃga samāyuktam mayā saha ca tam naya |ṣaṣṭiḥ varṣa sahasrāṇi jātasya mama kauśika ||1-20-10||
kṛcchreṇa utpāditaḥ ca ayam na rāmam netum arhasi |caturṇām ātmajānām hi prītiḥ paramikā mama ||1-20-11||
jyeṣṭhe dharma pradhāne ca na rāmam netum arhasi |kim vīryāḥ rākṣasāḥ te ca kasya putrāḥ ca ke ca te ||1-20-12||
katham pramāṇāḥ ke ca etān rakṣanti munipuṃgava |katham ca prati kartavyam teṣām rāmeṇa rakṣasām ||1-20-13||
māmakaiḥ vā balaiḥ brahman mayā vā kūṭa yodhinām |sarvam me śaṃsa bhagavan katham teṣām mayā raṇe||1-20-14||
sthātavyam duṣṭa bhāvānām vīryotsiktā hi rākṣasāḥ |tasya tad vacanam śrutvā viśvāmitro abhyabhāṣata ||1-20-15||
paulastya vaṃśa prabhavo rāvaṇo nāma rākṣasaḥ |sa brahmaṇā datta varaḥ trailokyam bādhate bhṛśam ||1-20-16||
mahābalo mahāvīryo rākṣasaiḥ bahubhiḥ vṛtaḥ |śrūyate ca mahārājā rāvaṇo rākṣasa adhipaḥ ||1-20-17||
sākṣāt vaiśravaṇa bhrātā putro viśravaso muneḥ |yadā na khalu yajñasya vighna kartā mahābalaḥ ||1-20-18||
tena saṃcoditau tau tu rākṣasau ca mahābalau |mārīcaḥ ca subāhuḥ ca yajña vighnam kariṣyataḥ ||1-20-19||
iti ukto muninā tena rājā uvāca munim tadā |na hi śakto asmi saṃgrāme sthātum tasya durātmanaḥ ||1-20-20||
sa tvam prasādam dharmajña kuruṣva mama putrake |mama ca eva alpa bhāgyasya daivatam hi bhavān guruḥ ||1-20-21||
deva dānava gaṃdharvā yakṣāḥ pataga pannagāḥ|na śaktā rāvaṇam soḍhum kim punar mānavā yudhi ||1-20-22||
sa tu vīryavatām vīryam ādatte yudhi rāvaṇaḥ |tena ca aham na śakto'smi saṃyoddhum tasya vā balaiḥ ||1-20-23||
sabalo vā muniśreṣṭha sahito vā mama ātmajaiḥ |katham api amara prakhyam saṃgrāmāṇām akovidam ||1-20-24||
bālam me tanayam brahman naiva dāsyāmi putrakam |atha kāla upamau yuddhe sutau sundopasundayoḥ ||1-20-25||
yajña vighna karau tau te na eva dāsyāmi putrakam |mārīcaḥ ca subāhuḥ ca vīryavantau suśikṣitau ||1-20-26||
tayoḥ anyataram yoddhum yāsyāmi sa suhṛt gaṇaḥ |anyathā tvanuneṣyāmi bhavantam saha bāndhava ||1-20-27||
iti narapati jalpanāt dvijendramkuśika sutam sumahān viveśa manyuḥ |su huta iva makhe agniḥ ājya siktaḥsamabhavat ujvalito maharṣi vahniḥ ||1-20-28||
tat śrutvā vacanam tasya sneha paryākulākṣaram |samanyuḥ kauśiko vākyam prati uvāca mahīpatim ||1-21-1||
pūrvam artham prati śrutya pratijñām hātum icchasi |rāghavāṇām ayukto'yam kulasya asya viparyayaḥ ||1-21-2||
yad idam te kṣamam rājan gamiṣyāmi yathā āgatam |mithyā pratijñaḥ kākutstha sukhī bhava su hṛd vṛtaḥ ||1-21-3||
tasya roṣa parītasya viśvāmitrasya dhīmataḥ |cacāla vasudhā kṛtsnā devānām ca bhayam ||1-21-4||
trasta rūpam tu vijñāya jagatsarvam mahān ṛṣiḥ |nṛpatim suvrato dhīro vasiṣṭho vākyam abravīt ||1-21-5||
ikṣvākūṇām kule jātaḥ sākṣāt dharma iva aparaḥ |dhṛtimān suvrataḥ śrīmān na dharmam hātum arhasi ||1-21-6||
triṣu lokeṣu vikhyāto dharmātmā iti rāghava |sva dharmam pratipadyasva na adharmam voḍhum arhasi ||1-21-7||
prati śrutya kariṣye iti uktam vākyam akurvataḥ |iṣṭāpūrta vadho bhūyāt tasmāt rāmam visarjaya ||1-21-8||
kṛtāstram akṛtāstram vā na evam śakṣyanti rākṣasāḥ |guptam kuiśika putreṇa jvalanena amṛtam yathā ||1-21-9||
eṣa vigrahavān dharma eṣa vīryavatām varaḥ |eṣa vidya adhiko loke tapasaḥ ca parāyaṇam ||1-21-10||
eṣo astrān vividhān vetti trailokye sa carācare |na enam anyaḥ pumān vetti na ca vetsyanti kecana ||1-21-11||
na devā na ṛṣayaḥ ke cit na amarā na ca rākṣasāḥ |gandharva yakṣa pravarāḥ sa kinnara mahoragāḥ ||1-21-12||
sarva astrāṇi kṛśāśvasya putrāḥ parama dhārmikāḥ |kauśikāya purā dattā yadā rājyam praśāsati ||1-21-13||
te api putrā kṛśāśvasya prajāpati sutā sutāḥ |na eka rūpā mahāvīryā dīptimaṃto jayāvahāḥ ||1-21-14||
jayā ca suprabhā ca eva dakṣa kanye sumadhyame |te sūte astra śastrāṇi śatam parama bhāsvaram ||1-21-15||
paṃcāśatam sutān lebhe jayā labdha varā varān |vadhāyāsurasainyānāmaprameyānarūpiṇaḥ - yadvā -vadhāya asura sainyānām aprameyān arūpiṇaḥ ||1-21-16||
suprabhā ajanayat ca api putrān paṃcāśatam punaḥ |saṃhārān nāma durdharṣān durākrāmān balīyasaḥ ||1-21-17||
tāni ca astrāṇi vetti eṣa yathāvat kuśika ātmajaḥ |apūrvāṇām ca janane śakto bhūyaḥ ca dharmavit ||1-21-18||
tena asya muni mukhyasya dharmajñasya mahātmanaḥ |na kiṃcid asti aviditam bhūtam bhavyam ca rāghava ||1-21-19||
evam vīryo mahātejā viśvāmitro mahā yaśāḥ |na rāma gamane rājan saṃśayam gantum arhasi ||1-21-20||
teṣām nigrahaṇe śaktaḥ svayam ca kuśikātmajaḥ |tava putra hitārthāya tvām upetya abhi yācate ||1-21-21||
iti muni vacanāt prasanna cittoraghu vṛṣabhaḥ ca mumoda pārthiva agryaḥ |gamanam abhiruroca rāghavasyaprathita yaśāḥ kuśika ātmajāya budhyā ||1-21-22||
tathā vasiṣṭe bruvati rājā daśarathaḥ svayam |prahṛṣṭa vadano rāmam ājuhāva sa lakṣmaṇam ||1-22-1||
kṛtaḥ svastyayanam mātrā pitrā daśarathena ca |purodhasā vasiṣṭhena maṅgalaiḥ abhimaṃtritam ||1-22-2||
sa putram mūrdhni upāghrāya rājā daśarathaḥ tadā |dadau kuśika putrāya suprītena aṃtarātmanā ||1-22-3||
tato vāyuḥ sukha sparśo nīrajasko vavau tadā |viśvāmitra gatam rāmam dṛṣṭvā rājīva locanam ||1-22-4||
puṣpa vṛṣṭiḥ mahatī āsīt deva dundubhi niḥsvanaiḥ |śaṅkha dundubhi nirghoṣaḥ prayāte tu mahātmani ||1-22-5||
viśvāmitro yayau agre tato rāmo mahāyaśāḥ |kāka pakṣa dharo dhanvī tam ca saumitriḥ anvagāt ||1-22-6||
kalāpinau dhanuṣ pāṇī śobhayānau diśo daśa |viśvāmitram mahātmānam tri śīrṣau iva pannagau |anujagmatuḥ akṣudrau pitāmaham iva aśvinau ||1-22-7||
tadā kuśika putram tu dhanuṣ pāṇī svalaṃkṛtau |baddha godha aṃguli trāṇau khaḍgavantau mahādyutī ||1-22-8||
kumārau cāru vapuṣau bhrātarau rāma lakṣmaṇau |anuyātau śriyā dīptau śobhayetām aninditau ||1-22-9||
sthāṇum devam iva acintyam kumārau iva pāvakī |adhyardha yojanam gatvā sarayvā dakṣiṇe taṭe ||1-22-10||
rāmā iti madhurām vāṇīm viśvāmitraḥ abhyabhāṣata |gṛhāṇa vatsa salilam mā bhūt kālasya paryayaḥ ||1-22-11||
maṃtra grāmam gṛhāṇa tvam balām atibalām tathā |na śramo na jvaro vā te na rūpasya viparyayaḥ ||1-22-12||
na ca suptam pramattam vā dharṣa iṣyanti nairṛtāḥ |na bāhvoḥ sadṛśo vīrye pṛthivyām asti kaścana ||1-22-13||
triṣu lokeṣu vā rāma na bhavet sadṛśaḥ tava |balām atibalām caiva paṭhataḥ tāta rāghava ||1-22-14||
na saubhāgye na dākṣiṇye na jñāne buddhi niścaye |na uttare prati vaktavye samo loke tava anagha ||1-22-15||
etat vidyā dvaye labdhe na bhavet sadṛśaḥ tava |balā ca atibalā caiva sarva jñānasya mātarau ||1-22-16||
kṣut pipāse na te rāma bhaviṣyete narottama |balām atibalām caiva paṭhataḥ tāta rāghava ||1-22-17||
gṛhāṇa sarva lokasya guptaye raghu nandana |vidyā dvayam adhīyāne yaśaḥ ca atha bhavet bhuvi |pitāmaha sute hi ete vidye tejaḥ samanvite ||1-22-18||
pradātum tava kākutthsa sadṛaśaḥ tvam hi pārthiva |kāmam bahuguṇāḥ sarve tvayi ete na atra saṃśayaḥ ||1-22-19||
tapasā saṃbhṛte ca ete bahu rūpe bhaviṣyataḥ |tato rāmo jalam spṛṣṭvā prahṛṣṭa vadanaḥ śuciḥ ||1-22-20||
prati jagrāha te vidye maharṣer bhāvita ātmanaḥ |vidyā samudito rāmaḥ śuśubhe bhīma vikramaḥ ||1-22-21||
sahasra raśmiḥ bhagvān śaradīva divākaraḥ |guru kāryāṇi sarvāṇi niyujya kuśika ātmaje |ūṣuḥ tām rajanīm tatra sarayvām susukham trayaḥ ||1-22-22||
daśaratha nṛipa sūnu sattamābhyāmtṛṇa śayane anucite tadā uṣitābhyām |kuśika suta vaco'nulālitābhyām |sukhamiva sā vibabhau vibhāvarī ca ||1-22-23||
prabhātāyām tu śarvaryām viśvāmitro mahāmuniḥ |abhyabhāṣata kākutsthau śayānau parṇa saṃstare ||1-23-1||
kausalyā suprajā rāma pūrvā saṃdhyā pravartate |uttiṣṭha nara śārdūla kartavyam daivamāhnikam ||1-23-2||
tasya ṛṣeḥ parama udāram vacaḥ śrutvā nṛpa narottamau |snātvā kṛta udakau vīrau jepatuḥ paramam japam ||1-23-3||
kṛta āhnikau mahāvīryau viśvāmitram tapodhanam |abhivādya ati saṃhṛṣṭau gamanāya abhitasthatuḥ ||1-23-4||
tau prayāntau mahāvīryau divyam tripathagām nadīm |dadṛśā te tataḥ tatra sarayvāḥ saṃgame śubhe ||1-23-5||
tatra āśrama padam puṇyam ṛṣīṇām bhāviata ātmānām |bahu varṣa sahasrāṇi tapyatām paramam tapaḥ ||1-23-6||
tam dṛṣṭvā parama prītau rāghavau puṇyam āśramam |ūcatuḥ tam mahātmānam viśvāmitram idam vacaḥ ||1-23-7||
kasya ayam āśramaḥ puṇyaḥ ko nu asmin vasate pumān |bhagavan śrotum icchāvaḥ param kautūhalam hi nau ||1-23-8||
tayoḥ tad vacanam śrutvā prahasya munipuṃgavaḥ |abravīt śrūyatām rāma yasya ayam pūrva āśramaḥ ||1-23-9||
kandarpo mūrtimān āsīt kāma iti ucyate budhaiḥ |tapasyaṃtam iha sthāṇum niyamena samāhitam ||1-23-10||
kṛta udvāham tu deveśam gacchantam sa marud gaṇam |dharṣayāmāsa durmedhā hum kṛtaḥ ca mahātmanā ||1-23-11||
avadhyataḥ ca rudreṇa cakṣuṣā raghu nandana |vyaśīryanta śarīrāt svāt sarva gātrāṇi durmateḥ ||1-23-12||
tatra gātram hatam tasya nirdagdhasya mahātmanaḥ |aśarīraḥ kṛtaḥ kāmaḥ krodhāt deva īśvareṇa ha ||1-23-13||
anaṅga iti vikhyātaḥ tadā prabhṛti rāghava |sa ca aṅga viṣayaḥ śrīmān yatra aṃgam sa mumoca ha ||1-23-14||
tasya ayam āśramaḥ puṇyaḥ tasya ime munayaḥ purā |śiṣyā dharmaparā vīra teṣām pāpam na vidyate ||1-23-15||
iha adya rajanīm rāma vasema śubha darśana |puṇyayoḥ saritoḥ madhye śvaḥ tariṣyāmahe vayam ||1-23-16||
abhigacchāmahe sarve śucayaḥ puṇyam āśramam |iha vāsaḥ paro'smākam sukham vastyāmahe vayam ||1-23-17||
snātāḥ ca kṛta japyāḥ ca huta havyā narottama |teṣām saṃvadatām tatra tapo dīrgheṇa cakṣuṣā ||1-23-18||
vijñāya parama prītā munayo harṣam āgaman |arghyam pādyam tathā ātithyam nivedya kuśikātmaje ||1-23-19||
rāma lakṣmaṇayoḥ paścāt akurvan atithi kriyām |satkāram sam anuprāpya kathābhiḥ abhiraṃjayan ||1-23-20||
yathā arham ajapan saṃdhyām ṛṣayaḥ te samāhitāḥ |tatra vāsibhiḥ ānītā munibhiḥ suvrataiḥ saha ||1-23-21||
nyavasan susukham tatra kāma āśrama pade tathā |kathābhirabhirāmabhirabhiramau nṛpātmajau |yadvā -kathābhiḥ abhi rāmabhiḥ abhi ramau nṛpa ātmajauramayāmāsa dharmātmā kauśiko munipuṅgavaḥ ||1-23-22||
tataḥ prabhāte vimale kṛta āhnikam arindamau |viśvāmitram puraskṛtya nadyāḥ tīram upāgatau ||1-24-1||
te ca sarve mahātmāno munayaḥ saṃśrita vratāḥ |upasthāpya śubhām nāvam viśvāmitram atha abruvan ||1-24-2||
ārohatu bhavān nāvam rājaputra puraskṛtaḥ |ariṣṭam gaccha panthānam mā bhūt kāla viparyayaḥ ||1-24-3||
viśvāmitraḥ tathā iti uktvā tān ṛṣīn pratipūjya ca |tatāra sahitaḥ tābhyām saritam sāgaram gamām ||1-24-4||
tatra śuśrāva vai śabdam toya saṃrambha vardhitam |madhyam āgamya toyasya tasya śabdasya niścayam ||1-24-5||
jñātu kāmo mahātejā saha rāmaḥ kanīyasā |atha rāmaḥ sarin madhye papraccha muni puṅgavam ||1-24-6||
vāriṇo bhidyamānasya kim ayam tumulo dhvaniḥ |rāghavasya vacaḥ śrutvā kautūhala samanvitam ||1-24-7||
kathayāmāsa dharmātmā tasya śabdasya niścayam |kailāsa parvate rāma manasā nirmitam param ||1-24-8||
brahmaṇā naraśārdūla tena idam mānasam saraḥ |tasmāt susrāva sarasaḥ sā ayodhyām upagūhate ||1-24-9||
saraḥ pravṛttā sarayūḥ puṇyā brahma saraḥ cyutā |tasya ayam atulaḥ śabdo jāhnavīm abhivartate ||1-24-10||
vāri saṃkṣobhajo rāma praṇāmam niyataḥ kuru |tābhyām tu tāvubhau kṛtvā praṇāmam atidhārmikau ||1-24-11||
tīram dakṣiṇam āsādya jagmatur laghu vikramau |sa vanam ghora saṃkāśam dṛṣṭvā naravarātmajaḥ ||1-24-12||
aviprahatam aikṣvākaḥ papraccha muni puṃgavam |aho vanam idam durgam jhillikā gaṇa saṃyutam ||1-24-13||
bhairavaiḥ śvāpadaiḥ kīrṇam śakunaiḥ dāruṇa āravaiḥ |nānā prakāraiḥ śakunaiḥ vāśyadbhiḥ bhairava svanaiḥ ||1-24-14||
siṃha vyāghra varāhaiḥ ca vāraṇaiḥ ca api śobhitam |dhava aśvakarṇa kakubhaiḥ bilva tinduka pāṭalaiḥ ||1-24-15||
saṃkīrṇam badarībhiḥ ca kim nu etat dāruṇam vanam |tam uvāca mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ ||1-24-16||
śrūyatām vatsa kākutstha yasya etat dāruṇam vanam |etau janapadau sphītau pūrvam āstām narouttama ||1-24-17||
maladāḥ ca karūṣāḥ ca deva nirmāṇa nirmitau |purā vṛtra vadhe rāma malena samabhiplutam ||1-24-18||
kṣudhā caiva sahasrākṣam brahma hatyā sam āviśat |tam indram malinam devā ṛṣayaḥ ca tapodhanāḥ ||1-24-19||
kalaśaiḥ snāpayāmāsuḥ malam ca asya pramocayan |iha bhūmyām malam dattvā devāḥ kāruṣam eva ca ||1-24-20||
śarīrajam mahendrasya tato harṣam prapedire |nirmalo niṣkarūṣaḥ ca śuddha indro yathā abhavat ||1-24-21||
tato deśasya suprīto varam prādād anuttamam |imau janapadau sphītau khyātim loke gamiṣyataḥ ||1-24-22||
maladāḥ ca karūṣāḥ ca mama aṃga mala dhāriṇau |sādhu sādhu iti tam devāḥ pākaśāsanam abruvan ||1-24-23||
deśasya pūjām tām dṛṣṭvā kṛtām śakreṇa dhīmatā |etau janapadau sphītau dīrgha kālam arindama ||1-24-24||
maladāḥ ca karūṣāḥ ca muditā dhana dhānyataḥ |kasya cit atha kālasya yakṣī kāma rūpiṇī ||1-24-25||
balam nāga sahasrasya dhārayantī tadā hi ābhūt |tāṭakā nāma bhadram te bhāryā sundasya dhīmataḥ ||1-24-26||
mārīco rākṣasaḥ putro yasyāḥ śakra parākramaḥ |vṛtta bāhur mahā śīrṣo vipulā asya tanur mahān ||1-24-27||
rākṣaso bhairava ākāro nityam trāsayate prajāḥ |imau janapadau nityam vināśayati rāghava ||1-24-28||
maladāṃśca karūṣāṃśca tāṭakā duṣṭa cāriṇī |sā iyam panthānam āvṛtya vasati adhyardha yojane ||1-24-29||
ata eva ca gantavyam tāṭakāyā vanam yataḥ |sva bāhu balam āśritya jahi imām duṣṭa cāriṇīm ||1-24-30||
mat niyogāt imam deśam kuru niṣkaṇṭakam punaḥ |na hi kaścit imam deśam śakto hi āgantum īdṛśam ||1-24-31||
yakṣiṇyā ghorayā rāma utsāditam asahyayā |etat te sarvam ākhyātam yathā etat dāruṇam vanam |yakṣyā ca utsāditam sarvam adya api na nivartate ||1-24-32||
atha tasya aprameyasya muner vacanam uttamam |śrutvā puruṣa śārdūlaḥ pratyuvāca śubhām giram ||1-25-1||
alpa vīryā yadā yakṣī śrūyate munipuṅgava |katham nāga sahasrasya dhārayati abalā balam ||1-25-2||
iti ukta,m vacanam śrutvā rāghavasya amita ojasā |harṣayan ślakṣṇayā vacā sa lakṣmaṇam arindamam ||1-25-3||
viśvāmitro'bravīt vākyam śṛṇu yena balotkaṭā |vara dāna kṛtam vīryam dhārayati abalā balam ||1-25-4||
pūrvam āsīt mahā yakṣaḥ suketur nāma vīryavān |anapatyaḥ śubhācāraḥ sa ca tepe mahat tapaḥ ||1-25-5||
pitāmahaḥ tu suprītaḥ tasya yakṣapateḥ tadā |kanyā ratnam dadau rāma tāṭakām nāma nāmataḥ ||1-25-6||
dadau nāga sahasrasya balam ca asyāḥ pitāmahaḥ |na tu eva putram yakṣāya dadau ca asau mahāyaśāḥ ||1-25-7||
tām tu bālām vivardhantīm rūpa yauvana śālinīm |jaṃbha putrāya sundāya dadau bhāryām yaśasvinīm ||1-25-8||
kasyacit tu atha kālasya yakṣī putram vyajāyata |mārīcam nāma durdharṣam yaḥ śāpāt rākṣaso'bhavat ||1-25-9||
sunde tu nihate rāma sā agastyam ṛṣi sattamam |tāṭakā saha putreṇa pradharṣayitum icchati ||1-25-10||
bhakṣārtham jāta saṃrambhā garjantī sā abhyadhāvata |āpatantīm tu tām dṛṣṭvā agastyo bhagavān ṛṣiḥ ||1-25-11||
rākṣasatvam bhajasva iti mārīcam vyājahāra saḥ |agastyaḥ parama amarṣaḥ tāṭakām api śaptavān ||1-25-12||
puruṣādī mahāyakṣī virūpā vikṛta ānanā |idam rūpam vihāyāśu dāruṇam rūpam astu te ||1-25-13||
saiṣā śāpa kṛtām arṣā tāṭakā krodha mūrchitā |deśam utsādayati enam agastyā caritam śubham ||1-25-14||
enām rāghava durvṛttām yakṣīm parama dāruṇām |go brāhmaṇa hitārthāya jahi duṣṭa parākramām ||1-25-15||
na hi enām śāpa saṃsṛṣṭām kaścit utsahate pumān |nihantum triṣu lokeṣu tvām ṛte raghu nandana ||1-25-16||
na hi te strī vadha kṛte ghṛṇā kāryā narottama |cātur varṇya hitārthām hi kartavyam rāja sūnunā ||1-25-17||
nṛśaṃsam anṛśaṃsam vā prajā rakṣaṇa kāraṇāt |pātakam vā sadoṣam vā kartavyam rakṣatā sadā ||1-25-18||
rājya bhāra niyuktānām eṣa dharmaḥ sanātanaḥ |adharmyām jahi kākutstha dharmo hi asyām na vidyate ||1-25-19||
śrūyate hi purā śakro virocana sutām nṛpa |pṛthivīm hantum icchantīm mantharām abhyasūdayat ||1-25-20||
viṣṇunā ca purā rāma bhṛgu patnī pativratā |anindram lokam icchantī kāvyamātā niṣūditā ||1-25-21||
etaiḥ ca anyaiḥ ca bahubhī rājaputraiḥ mahātmabhiḥ |adharma sahitā nāryo hatāḥ puruṣasattamaiḥ |tasmād enām ghṛṇām tyaktvā jahi mat śāsanān nṛpa ||1-25-22||
muner vacanam aklībam śrutvā naravarātmajaḥ |rāghavaḥ prāñjaliḥ bhūtvā pratyuvāca dṛḍhavrataḥ ||1-26-1||
pitur vacana nirdeśāt pitur vacana gauravāt |vacanam kauśikasya iti kartavyam aviśaṅkayā ||1-26-2||
anuśiṣṭo asmi ayodhyāyām guru madhye mahātmanā |pitrā daśarathena aham na avajñeyam ca tad vacaḥ ||1-26-3||
so'ham piturvacaḥ śrutvā śāsanād brahma vādinaḥ |kariṣyāmi na saṃdehaḥ tāṭakā vadham uttamam ||1-26-4||
go brāhmaṇa hitārthāya deśasya ca hitāya ca |tava caiva aprameyasya vacanam kartum udyataḥ ||1-26-5||
evam uktvā dhanurmadhye badhvā muṣṭim arindamaḥ |jyā ghoṣam akarot tīvram diśaḥ śabdena nādayan ||1-26-6||
tena śabdena vitrastāḥ tāṭakā vana vāsinaḥ |tāṭakā ca susaṃkruddhā tena śabdena mohitā ||1-26-7||
tam śabdam abhinidhyāya rākṣasī krodha mūrcitā |śrutvā ca abhyadravat kruddhā yatra śabdo vinissṛtaḥ ||1-26-8||
tām dṛṣṭvā rāghavaḥ kruddhām vikṛtām vikṛta ānanām |pramāṇena ati vṛddhām ca lakṣmaṇam so'bhyabhāṣata ||1-26-9||
paśya lakṣmaṇa yakṣiṇyā bhairavam dāruṇam vapuḥ |bhidyeran darśanāt asyā bhīrūṇām hṛdayāni ca ||1-26-10||
etām paśya durādharṣām māyā bala samanvitām |vinivṛttām karomi adya hṛta karṇāgra nāsikām ||1-26-11||
na hi enām utsahe hantum strī svabhāvena rakṣitām |vīryam ca asyā gatim ca eva hanyatām iti me matiḥ ||1-26-12||
evam bruvāṇe rāme tu tāṭakā krodha mūrchitā |udyamya bāhūm garjantī rāmam eva abhyadhāvata ||1-26-13||
viśvāmitrastu brahmarṣiḥ huṃkāreṇā abhibhartsya tām |svasti rāghavayoḥ astu jayam ca eva abhyabhāṣata ||1-26-14||
ud dhunvānā rajo ghoram tāṭakā rāghavau ubhau |rajo meghena mahatā muhūrtam sā vyamohayat ||1-26-15||
tato māyām samāsthāya śilā varṣeṇa rāghavau |avākirat sumahatā tataḥ cukrodha rāghavaḥ ||1-26-16||
śilā varṣam mahat tasyāḥ śara varṣeṇa rāghavaḥ |prativāryo apadhāvantyāḥ karau ciccheda patribhiḥ ||1-26-17||
tataḥ cchinna bhujām śrāntām abhyāśe parigarjatīm |saumitriḥ akarot krodhāt hṛta karṇāgra nāsikām ||1-26-18||
kāma rūpadharā sā tu kṛtvā rūpāṇi anekaśaḥ |antardhānam gatā yakṣī mohayanti sva māyayā ||1-26-19||
aśma varṣam vimuṃcantī bhairavam vicacāra sā|tataḥ tau aśma varṣeṇa kīryamāṇau samantataḥ ||1-26-20||
dṛṣṭvā gādhi sutaḥ śrīīmān idam vacanam abravīt |alam te ghṛṇayā rāma pāpā eṣā duṣṭa cāriṇī ||1-26-21||
yajña vighna karī yakṣī purā vardheta māyayā |vadhyatām tāvat eva eṣā purā saṃdhyā pravartate ||1-26-22||
rakṣāṃsi saṃdhyā kāle tu durdharṣāṇi bhavanti hi |iti uktaḥ sa tu tām yakṣīm aśma vṛṣṭyā abhivarṣaṇīm ||1-26-23||
darśayan śabda vedhitvam tām rurodha sa sāyakaiḥ |sā ruddhā bāṇa jālena māyā bala samanvitā ||1-26-24||
abhi dudrāva kākutstham lakṣamaṇam ca vineṣudī|tām āpatantīm vegena vikrāntām aśanīm iva ||1-26-25||
śareṇa urasi vivyādha sā papāta mamāra ca |tām hatām bhīma saṃkāśām dṛṣṭvā surapatiḥ tadā ||1-26-26||
sādhu sādhviti kākutstham surāḥ ca api abhipūjayan |uvāca parama prītaḥ sahasrākṣaḥ purandaraḥ ||1-26-27||
surāḥ ca sarve saṃhṛṣṭā viśvāmitram atha abruvan |mune kauśika bhadram te saha indrāḥ sarve marud gaṇāḥ ||1-26-28||
toṣitāḥ karmaṇā anena sneham darśaya rāghave |prajāpateḥ kṛśāśvasya putrān satya parākramān ||1-26-29||
tapo bala bhṛto brahman rāghavāya nivedaya |pātrabhūtaḥ ca te brahman tava anugamane rataḥ ||1-26-30||
kartavyam sumahat karma surāṇām rāja sūnunā |evam uktvā surāḥ sarve jagmur hṛṣṭā vihāyasam ||1-26-31||
viśvāmitram pūjayan tataḥ saṃdhyā pravartate |tato munivaraḥ prītaḥ tāṭakā vadha toṣitaḥ ||1-26-32||
mūrdhni rāmam upāghrāya idam vacanam abravīt |iha adya rajanīm rāma vasāma śubha darśana ||1-26-33||
śvaḥ prabhāte gamiṣyāmaḥ tad āśrama padam mama |viśvāmitraḥ vacaḥ śrutvā hṛṣṭo daśaradhātmajaḥ ||1-26-34||
uvāsa rajanīm tatra tāṭakāyā vane sukham |mukta śāpam vanam tat ca tasmin eva tat āhani |ramaṇīyam vibabhrāja yathā caitra ratham vanam ||1-26-35||
nihatya tām yakṣa sutām sa rāmaḥpraśasyamānaḥ sura siddha sanghaiḥ |uvāsa tasmin muninā saha evaprabhāta velām prati bodhyamānaḥ ||1-26-36||
atha tām rajanīm uṣya viśvāmiro mahāyaśāḥ |prahasya rāghavam vākyam uvāca madhura svaram ||1-27-1||
parituṣṭo asmi bhadram te rājaputra mahāyaśaḥ |prītyā paramayā yukto dadāmi astrāṇi sarvaśaḥ ||1-27-2||
deva asura gaṇān vā api sa gandharva uragān bhuvi |yaiḥ amitrān prasahya ājau vaśīkṛtya jayiṣyasi ||1-27-3||
tāni divyāni bhadram te dadāmi astrāṇi sarvaśaḥ |daṇḍa cakram mahat divyam tava dāsyāmi rāghava ||1-27-4||
dharma cakram tato vīra kāla cakram tathaiva ca |viṣṇu cakram tathā ati ugram aindram cakram tathaiva ca ||1-27-5||
vajram astram naraśreṣṭha śaivam śūlavaram tathā |astram brahmaśiraḥ ca eva aiṣīkam api rāghava ||1-27-6||
dadāmi te mahābāho brāhmam astram anuttamam |gade dve caiva kākutstha modakī śikharī śubhe ||1-27-7||
pradīpte naraśārdūla prayacchāmi nṛpāatmaja |dharma pāśam aham rāma kāla pāśam tathaiva ca ||1-27-8||
vāruṇam pāśam astram ca dadāmi aham anuttamam |aśanī dve prayacchāmi śuṣka ārdre raghunandana ||1-27-9||
dadāmi ca astram painākam astram nārāyaṇam tathā |āgneyam astram dayitam śikharam nāma nāmataḥ ||1-27-10||
vāyavyam prathamam nāma dadāmi tava ca anagha |astram hayaśiraḥ nāma krauñcam astram tathaiva ca ||1-27-11||
śakti dvayam ca kākutstha dadāmi tava rāghava |kaṃkālam musalam ghoram kāpālam atha kinkiṇīm ||1-27-12||
vadhārtham rākṣasām yāni dadāmi etāni sarvaśaḥ |vaidyādharam mahā astram ca nandanam nāma nāmataḥ ||1-27-13||
asi ratnam mahābāho dadāmi nṛvarātmaja |gāndharvam astram dayitam mohanam nāma nāmataḥ ||1-27-14||
prasvāpanam praśamanam dadmi saumyam ca rāghava |varṣaṇam śoṣaṇam caiva saṃtāpana vilāpane ||1-27-15||
mādanam caiva durdharṣam kandarpa dayitam tathā |gāndharvam astram dayitam mānavam nāma nāmataḥ ||1-27-16||
paiśācam astram dayitam mohanam nāma nāmataḥ |pratīccha naraśārdūla rājaputra mahāyaśaḥ ||1-27-17||
tāmasam naraśārdūla saumanam ca mahābalam |saṃvartam caiva durdharṣam mausalam ca nṛpātmaja ||1-27-18||
satyam astram mahābāho tathā māyāmayam param |sauram tejaḥprabham nāma para tejo apakarṣaṇam ||1-27-19||
soma astram śiśiram nāma tvāṣṭram astram sudāruraṇam |dāruṇam ca bhagasya api śiteṣum atha mānavam ||1-27-20||
etān rāma mahābāho kāma rūpān mahābalān |gṛhāṇa paramodārān kṣipram eva nṛpātmaja ||1-27-21||
sthitaḥ tu prāṅmukho bhūtvā śucir munivaraḥ tadā |dadau rāmāya suprīto maṃtra grāmam anuttamam ||1-27-22||
sarva saṃgrahaṇam eṣām daivataiḥ api durlabham |tāni astrāṇi tadā vipro rāghavāya nyavedat ||1-27-23||
japataḥ tu muneḥ tasya viśvāmitrasya dhīmataḥ |upatasthuḥ mahā arhāṇi sarvāṇi astrāṇi rāghavam ||1-27-24||
ūcuḥ ca muditā rāmam sarve prāṃjalayaḥ tadā |ime ca paramodāra kiṃkarāḥ tava rāghava ||1-27-25||
yad yad icchasi bhadran te tat sarvam karavāma vai |tato rāma prasanna ātmā taiḥ iti ukto mahābalaiḥ ||1-27-26||
pratigṛhya ca kākutsthaḥ samālabhya ca pāṇinā |manasā me bhaviṣyadhvam iti tāni abhyacodayat ||1-27-27||
tataḥ prīta manā rāmo viśvāmitram mahāmunim |abhivādya mahātejā gamanāya upacakrame ||1-27-28||
pratigṛhya tataḥ astrāṇi prahṛṣṭa vadanaḥ śuciḥ |gacchan eva ca kākutstho viśvāmitram atha abravīt ||1-28-1||
gṛhīta astro asmi bhagavan durādharṣaḥ suraiḥ api |astrāṇām tu aham icchāmi saṃhāram munipuṃgava ||1-28-2||
evam bruvati kākutsthe viśvāmitro mahā tapāḥ |saṃhārān vyājahāra atha dhṛtimān suvrataḥ śuciḥ ||1-28-3||
satyavantam satya kīrtim dhṛṣṭam rabhasam eva ca |pratihārataram nāma parāṅmukham avāṅmukham ||1-28-4||
lakṣyā alakṣyāḥ imau caiva dṛḍha nābha sunābhakau |daśākṣa śatavaktrau ca daśa śīrṣa śata udarau ||1-28-5||
padmanābha mahānābhau dundunābha svanābhakau |jyotiṣam śakunam caiva nairāśya vimalau ubhau ||1-28-6||
yaugaṃdhara vinidrau ca daitya pramadhanau tathā |śuci bāhur mahābāhur niṣkali virucar tathāsārcirmālī dhṛtimālī vṛttimān ruciraḥ tathā ||1-28-7||
pitryaḥ saumanasaḥ caiva vidhūta makarau ubhau |paravīram ratim caiva dhana dhānyau ca rāghava ||1-28-8||
kāmarūpam kāmarucim moham āvaraṇam tathā |jṛṃbhakam sarpanātham ca panthāna varaṇau tathā ||1-28-9||
kṛśāśva tanayān rāma bhāsvarān kāma rūpiṇaḥ |pratīccha mama bhadram te pātra bhūto'si rāghava ||1-28-10||
bāḍham iti eva kākutstha prahṛṣṭena aṃtarātmanā |divya bhāsvara dehāḥ ca mūrtimantaḥ sukhapradāḥ ||1-28-11||
kecid aṃgāra sadṛśāḥ kecid dhūma upamāḥ tathā |candra arka sadṛśāḥ kecit prahva aṃjali puṭāḥ tathā ||1-28-12||
rāmam prāṃjalayo bhūtvā abruvan madhura bhāṣiṇaḥ |ime sma naraśārdūla śādhi kim karavāma te ||1-28-13||
gamyatām iti tān āha yathā iṣṭam raghunandanaḥ |mānasāḥ kārya kāleṣu sāhāyyam me kariṣyatha ||1-28-14||
atha te rāmam āmantrya kṛtvā ca api pradakṣiṇam |evam astu iti kākutstham uktvā jagmuḥ yathāāgatam ||1-28-15||
sa ca tān rāghavo jñātvā viśvāmitram mahāmunim |gacchan eva atha madhuram ślakṣṇam vacanam abravīt ||1-28-16||
kim etan megha saṃkāśam parvatasya avidūrataḥ |vṛkṣa khaṇḍam itaḥ bhāti param kautūhalam hi me ||1-28-17||
darśanīyam mṛgāakīrṇam manoharam atīva ca |nānā prakāraiḥ śakunaiḥ valgubhāṣaiḥ alaṃkṛtam ||1-28-18||
niḥsṛtāḥ sma muniśreṣṭha kāntārāt romaharṣaṇāt |anayā tu avagacchāmi deśasya sukhavattayā ||1-28-19||
sarvam me śaṃsa bhagavan kasya āśrama padam tu idam |saṃprāptāḥ yatra te pāpāḥ brahmaghnāḥ duṣṭa cāriṇaḥ ||1-28-20||
tava yajñasya vighnāya durātmano mahāmuneḥ |bhagavan tasya ko deśaḥ sā yatra tava yājñikī ||1-28-21||
rakṣitavyā kriyā brahman mayā vadhyāḥ ca rākṣasāḥ |etat sarvam muniśreṣṭaḥ śrotum icchāmi aham prabho ||1-28-22||
atha tasya aprameyasya vacanam paripṛcchataḥ |viśvāmitro mahātejā vyākhyātum upacakrame ||1-29-1||
iha rāma mahābāho viṣṇur deva namaskṛta |varṣāṇi subahūni iha tathā yuga śatāni ca ||1-29-2||
tapaḥ caraṇa yogārtham uvāsa su mahātapāḥ |eṣa pūrva āśramo rāma vāmanasya mahātmanaḥ ||1-29-3||
siddha āśrama iti khyātaḥ siddho hi atra mahātapāḥ |etasmin eva kāle tu rājā vairocanir baliḥ ||1-29-4||
nirjitya daivata gaṇān sa indrān sa marud gaṇān |kārayāmāsa tad rājyam triṣu lokeṣu viśrutaḥ ||1-29-5||
yajñam cakāra sumahān asurendro mahābalaḥ |baleḥ tu yajamānasya devāḥ sāgni purogamāḥ |samāgamya svayam caiva viṣṇum ūcuḥ iha āśrame ||1-29-6||
baliḥ vairocaniḥ viṣṇo yajate yajñam uttamam |asamāpta vrate tasmin sva kāryam abhipadyatām ||1-29-7||
ye ca enam abhivartante yācitāra itaḥ tataḥ |yat ca yatra yathāvat ca sarvam tebhyaḥ prayacchati ||1-29-8||
sa tvam sura hitārthāya māyā yogam upāśritaḥ |vāmanatvam gato viṣṇo kuru kalyāṇam uttamam ||1-29-9||
etasmin anantare rāma kāśyapo agni sama prabhaḥ |adityā sahitaḥ rāma dīpyamāna iva ojasā ||1-29-10||
devī sahāyo bhagavan divyam varṣa sahasrakam |vratam samāpya varadam tuṣṭāva madhusūdanam ||1-29-11||
tapomayam taporāśim tapomūrtim tapātmakam |tapasā tvām sutaptena paśyāmi puroṣottamam ||1-29-12||
śarīre tava paśyāmi jagat sarvam idam prabho |tvam anādiḥ anirdeśyaḥ tvām aham śaraṇam gataḥ ||1-29-13||
tam uvāca hariḥ prītaḥ kaśyapam dhūta kalmaṣam |varam varaya bhadram te vara arhaḥ asi mato mama ||1-29-14||
tat śrutvā vacanam tasya mārīcaḥ kaśyapo abravīt |adityā devatānām ca mama ca eva anuyācitam ||1-29-15||
varam varada suprīto dātum arhasi suvrata |putratvam gaccha bhagavan adityā mama ca anagha ||1-29-16||
bhrātā bhava yavīyān tvam śakrasya asurasūdana |śoka ārtānām tu devānām sāhāyyam kartum arhasi ||1-29-17||
ayam siddha āśramo nāma prasādāt te bhaviṣyati |siddhe karmaṇi deveśa uttiṣṭha bhagavan itaḥ ||1-29-18||
atha viṣṇur mahātejāa ādityām samajāyata |vāmanam rūpam āsthāya vairocanim upāgamat ||1-29-19||
trīn pādān atha bhikṣitvā pratigṛhya ca medinīm |ākramya lokān lokārtho sarva loka hite rataḥ ||1-29-20||
mahendrāya punaḥ prādāt niyamya balim ojasā |trailokyam sa mahātejāḥ cakre śakra vaśam punaḥ ||1-29-21||
tena eva pūrvam ākrānta āśramaḥ śrama nāśanaḥ |mayā api bhaktyā tasya eva vāmanasya upabhujyate ||1-29-22||
enam āśramam āyānti rākṣasā vighna kāriṇaḥ |atra te puruṣavyāghra hantavyā duṣṭa cāriṇaḥ ||1-29-23||
adya gacchāmahe rāma siddhāśramam anuttamam |tat āśrama padam tāta tava api etad yathā mama ||1-29-24||
iti uktvā parama prīto gṛhya rāmam sa lakṣmaṇam |praviśan āśrama padam vyarocata mahāmuniḥ |śaśī iva gata nīhāraḥ punarvasu samanvitaḥ ||1-29-25||
tam dṛṣṭvā munayaḥ sarve siddhāśrama nivāsinaḥ |utpatyotpatya sahasā viśvāmitram apūjayan ||1-29-26||
yathā arham cakrire pūjām viśvāmitrāya dhīmate |tathaiva rāja putrābhyām akurvan atithi kriyām ||1-29-27||
muhūrtam atha viśrāntau rāja putrau arindamau |prāṃjalī muni śārdūlam ūcatū raghunaṃdanau ||1-29-28||
adya eva dīkṣām praviśa bhadram te munipuṃgava |siddhāśramo ayam siddhaḥ syāt satyam astu vacaḥ tava ||1-29-29||
evam ukto mahātejā viśvāmitro mahānṛṣiḥ |praviveśa tadā dīkṣām niyato niyatendriyaḥ ||1-29-30||
kumārau eva tām rātrim uṣitvā susamāhitau |prabhāta kāle ca utthāya pūrvām saṃdhyām upāsya ca ||1-29-31||
praśucī param jāpyam samāpya niyamena ca |huta agnihotram āsīnam viśvamitram avandatām ||1-29-32||
atha tau deśa kālajñau rājaputrau ariṃdamau |deśe kāle ca vākyajñau abrūtām kauśikam vacaḥ ||1-30-1||
bhagavan śrotum icchāvo yasmin kāle niśācarau |saṃrakṣaṇīyau tau brūhi na ativarteta tat kṣaṇam ||1-30-2||
evam bruvāṇau kākutsthau tvaramāṇau yuyutsayā |sarve te munayaḥ prītāḥ praśaśaṃsur nṛpātmajau ||1-30-3||
adya prabhṛti ṣaṭ rātram rakṣatam rāghavau yuvām |dīkṣām gato hi yeṣa munir maunitvam ca gamiṣyati ||1-30-4||
tau tu tad vacanam śrutvā rājaputrau yaśasvinau |anidrau ṣaṭ ahorātram tapovanam arakṣatām ||1-30-5||
upāsām cakratur vīrau yattau parama dhanvinau |rarakṣatur munivaram viśvāmitram ariṃdamau ||1-30-6||
atha kāle gate tasmin ṣaṣṭhe ahani tadā āgate |saumitram abravīd rāmo yatto bhava samāhitaḥ ||1-30-7||
rāmasya evam bruvāṇasya tvaritasya yuyutsayā |prajajvāla tato vediḥ sa upādhyāya purohitā ||1-30-8||
sa darbha camasa srukkā sa samit kusumoccayā |viśvāmitreṇa sahitā vediḥ jajvāla sa ṛtvijā ||1-30-9||
maṃtravat ca yathā nyāyam yajño asau saṃpravartate |ākāśe ca mahān śabdaḥ prādur āsīt bhayānakaḥ ||1-30-10||
āvārya gaganam megho yathā prāvṛṣi dṛśyate |tathā māyām vikurvāṇau rākṣasau abhyadhāvatām ||1-30-11||
mārīcaḥ ca subāhuḥ ca tayor anucarāḥ tathā |āgamya bhīma saṃkāśā rudhira oghān avāsṛjan ||1-30-12||
tām tena rudhira ogheṇa vedīm vīkṣya samukṣitām |sahasā abhidruto rāmaḥ tān apaśyat tato divi ||1-30-13||
tau āpatantau sahasā dṛṣṭvā rājīva locanaḥ |lakṣmaṇam tau abhisaṃprekṣya rāmo vacanam abravīt ||1-30-14||
paśya lakṣmaṇa durvṛttān rākṣasān piśita aśanān |mānavāstra samādhūtān anilena yathā ghanān ||1-30-15||
kariṣyāmi na saṃdeho na utsahe hantum īdṛśān |iti uktvā vacanam rāmaḥ cāpe saṃdhāya vegavān ||1-30-16||
mānavam parama udāram astram parama bhāsvaram |cikṣepa parama kruddho mārīca urasi rāghavaḥ ||1-30-17||
sa tena paramāstreṇa mānavena samāhitaḥ |saṃpūrṇam yojana śatam kṣiptaḥ sāgara saṃplave ||1-30-18||
vicetanam vighūrṇantam śīteṣu bala pīḍitam |nirastam dṛśya mārīcam rāmo lakṣmaṇam abravīt ||1-30-19||
paśya lakṣmaṇa śīteṣum mānavam manu saṃhitam |mohayitvā nayati enam na ca prāṇair vyayujyata ||1-30-20||
imān api vadhiṣyāmi nirghṛṇān duṣṭa cāriṇaḥ |rākṣasān pāpa karmasthān yajña ghnān rudhira aśanān ||1-30-21||
iti uktvā lakṣmaṇam ca aśu lāghavam darśayan iva |saṃgṛhya sumahat ca astram āgneyam raghunaṃdanaḥ |subāhu urasi cikṣepa sa viddhaḥ prāpatat bhuvi ||1-30-22||
śeṣān vāyavyam ādāya nijaghāna mahāyaśāḥ |rāghavaḥ paramodāro munīnām mudam āvahan ||1-30-23||
sa hatvā rākṣasān sarvān yajña ghnān raghunaṃdanaḥ |ṛṣibhiḥ pūjitaḥ tatra yathā indro vijaye purā ||1-30-24||
atha yajñe samāpte tu viśvāmitro mahāmuniḥ |nirītikā diśo dṛṣṭvā kākutstham idam abravīt ||1-30-25||
kṛtārtho asmi mahābāho kṛtam guru vacaḥ tvayā |siddhāśramam idam satyam kṛtam vīra mahāyaśaḥ |sa hi rāmam praśasya evam tābhyām saṃdhyām upāgamat ||1-30-26||
atha tām rajanīm tatra kṛtārthau rāma lakṣaṇau |ūṣatur muditau vīrau prahṛṣṭena aṃtarātmanā ||1-31-1||
prabhātāyām tu śarvaryām kṛta paurva ahṇika kriyau |viśvāmitram ṛṣīm ca anyān sahitau abhijagmatuḥ ||1-31-2||
abhivādya muni śreṣṭham jvalaṃtam iva pāvakam |ūcatur paramodāram vākyam madhura bhāṣiṇau ||1-31-3||
imau sma muni śārdūla kiṃkarau samupasthitau |ājñāpaya muniśreṣṭha śāsanam karavāva kim ||1-31-4||
evam ukte tayoḥ vākyam sarva eva maharṣayaḥ |viśvāmitram puraskṛtya rāmam vacanam abruvan ||1-31-5||
maithilasya naraśreṣṭha janakasya bhaviṣyati |yajnaḥ parama dharmiṣṭhaḥ tatra yāsyāmahe vayam ||1-31-6||
tvam caiva naraśārdūla saha asmābhir gamiṣyasi |adbhutam ca dhanū ratnam tatra tvam draṣṭum arhasi ||1-31-7||
taddhi pūrvam naraśreṣṭha dattam sadasi daivataiḥ |aprameya balam ghoram makhe parama bhāsvaram ||1-31-8||
na asya devā na gaṃdharvā na asurā na ca rākṣasāḥ |kartum āropaṇam śaktā na kathaṃcana mānuṣāḥ ||1-31-9||
dhanuṣasya tasya vīryam hi jijñāsanto mahīkṣitaḥ |na śekur āropayitum rājaputrā mahābalāḥ ||1-31-10||
tad dhanur naraśārdūla maithilasya mahātmanaḥ |tatra drakṣyasi kākutstha yajñam ca parama adbhutam ||1-31-11||
taddhi yajña phalam tena maithilena uttamam dhanuḥ |yācitam nara śārdūla sunābham sarva daivataiḥ ||1-31-12||
āyāgabhūtam nṛpateḥ tasya veśmani rāghava |arcitam vividhaiḥ gandhaiḥ dhūpaiḥ ca aguru gaṃdhbhiḥ ||1-31-13||
evam uktvā munivaraḥ prasthānam akarot tadā |sa ṛṣi saṃghaḥ sa kākutstha āmaṃtrya vana devatāḥ ||1-31-14||
svasti vo astu gamiṣyāmi siddhaḥ siddha āśramāt aham |uttare jāhnavī tīre himavaṃtam śiloccayam ||1-31-15||
iti uktvā muniśārdūlaḥ kauśikaḥ sa tapodhanaḥ |uttarām diśam uddiśya prasthātum upacakrame ||1-31-16||
tam vrajaṃtam munivaram anvagāt anusāriṇām |śakaṭī śata mātram tu prayāṇe brahma vādinām ||1-31-17||
mṛga pakṣi gaṇāḥ caiva siddha āśrama nivāsinaḥ |anujagmur mahātmānam viśvāmitram tapodhanam ||1-31-18||
nivartayāmāsa tataḥ sa ṛsi sanghaḥ sa pakṣiṇaḥ |te gatvā dūram adhvānam lambamāne divākare ||1-31-19||
vāsam cakrur muni gaṇāḥ śoṇā kūle samāhitāḥ |te astam gate dinakare snātvā huta hutāśanāḥ ||1-31-20||
viśvāmitram puraskṛtya niṣedur amita ojasaḥ |rāmo api saha saumitriḥ munīm tān abhipūjya ca ||1-31-21||
agrato niṣasāda atha viśvāmitrasya dhīmataḥ |atha rāmo mahātejā viśvāmitram tapodhanam ||1-31-22||
papraccha muniśārdūlam kautūhala samanvitaḥ |bhagavan kaḥ nu ayam deśaḥ samṛddha vana śobhitaḥ ||1-31-23||
śrotum icchāmi bhadram te vaktum arhasi tattvataḥ |codito rāma vākyena kathayāmāsa suvrataḥ |tasya deśasya nikhilam ṛṣi madhye mahātapāḥ ||1-31-24||
brahma yonir mahān āsīt kuśo nāma mahātapāḥ |akliṣṭa vrata dharmajñaḥ sajjana prati pūjakaḥ ||1-32-1||
sa mahātmā kulīnāyām yuktāyām sumahābalān |vaidarbhyām janayām āsa caturaḥ sadṛśān sutān ||1-32-2||
kuśāmbam kuśanābham ca āsūrtarajasam vasum |dīpti yuktān mahotsāhān kṣatradharma cikīrṣayā ||1-32-3||
tān uvāca kuśaḥ putrān dharmiṣṭhān satyavādinaḥ |kriyatām pālanam putrā dharma prāpyatha puṣkalam ||1-32-4||
kuśasya vacanam śrutvā catvāro loka sattamāḥ |niveśam cakrire sarve purāṇām nṛ varāḥ tadā ||1-32-5||
kuśāmbaḥ tu mahātejāḥ kauśāṃbīm akarot purīm |kuśanābhaḥ tu dharmātmā puram cakre mahodayam ||1-32-6||
asūrtarajaso rāma dharmāraṇyam mahāmatiḥ |cakre puravaram rājā vasur nāma girivrajam ||1-32-7||
eṣā vasumatī nāma vasoḥ tasya mahātmanaḥ |ete śailavarāḥ paṃca prakāśante samaṃtataḥ ||1-32-8||
sumāgadhī nadī ramyā māgadhān viśrutā āyayau |paṃcānām śaila mukhyānām madhye mālā iva śobhate ||1-32-9||
sā eṣā hi māgadhī rāma vasoḥ tasya mahātmanaḥ |pūrva abhicaritā rāma sukṣetrā sasya mālinī ||1-32-10||
kuśanābhaḥ tu rājarṣiḥ kanyā śatam anuttamam |janayāmāsa dharmātmā ghṛtācyām raghu naṃdana ||1-32-11||
tāḥ tu yauvana śālinyo rūpavatyaḥ svalaṃkṛtāḥ |udyāna bhūmim āgamya prāvṛṣi iva śatahradāḥ ||1-32-12||
gāyaṃtyo nṛtyamānāḥ ca vādayaṃtyaḥ ca rāghava |āmodam paramam jagmur vara ābharaṇa bhūṣitāḥ ||1-32-13||
atha tāḥ cāru sarva aṃgyo rūpeṇa apratimā bhuvi |udyāna bhūmim āgamya tārā iva ghana antare ||1-32-14||
tāḥ sarvaguṇa saṃpannā rūpa yauvana saṃyutāḥ |dṛṣṭvā sarvātmako vāyur idam vacanam abravīt ||1-32-15||
aham vaḥ kāmaye sarvā bhāryā mama bhaviṣyatha |mānuṣaḥ tyajyatām bhāvo dīrgham āyur avāpsyatha ||1-32-16||
calam hi yauvanam nityam mānuṣeṣu viśeṣataḥ |akṣayam yauvanam prāptā amaryaḥ ca bhaviṣytha ||1-32-17||
tasya tad vacanam śrutvā vāyoḥ akliṣṭa karmaṇaḥ |apahāsya tato vākyam kanyā śatam atha abravīt ||1-32-18||
antaḥ carasi bhūtānām sarveṣām tvam sura sattama |prabhāvajñāḥ ca te sarvāḥ kim artham avamanyase ||1-32-19||
kuśanābha sutāḥ devam samastā sura sattama |sthānāt cyāvayitum devam rakṣāmaḥ tu tapo vayam ||1-32-20||
mā bhūt sa kālo durmedhaḥ pitaram satya vādinam |avamanyasva sva dharmeṇa svayam varam upāsmahe ||1-32-21||
pitā hi prabhur asmākam daivatam paramam ca saḥ |yasya no dāsyati pitā sa no bhartā bhaviṣyati ||1-32-22||
tāsām tu vacanam śrutvā hariḥ parama kopanaḥ |praviśya sarva gātrāṇi babhaṃja bhagavān prabhuḥ ||1-32-23||
tāḥ kanyā vāyunā bhagnā viviśur nṛpateḥ gṛham |praviśya ca susaṃbhrāntāḥ sa lajjāḥ sa asra locana ||1-32-24||
sa ca tā dayitā bhagnāḥ kanyāḥ parama śobhanāḥ |dṛṣṭvā dīnāḥ tadā rājā saṃbhrāṃta idam abravīt ||1-32-25||
kim idam kathyatām putryaḥ ko dharmam avamanyate |kubjāḥ kena kṛtāḥ sarvāḥ ceṣṭantyo na abhibhāṣatha |evam rājā viniḥśvasya samādhim saṃdadhe tataḥ ||1-32-26||
tasya tad vacanam śrutvā kuśanābhasya dhīmataḥ |śirobhiḥ caraṇau spṛṣṭvā kanyā śatam abhāṣata ||1-33-1||
vāyuḥ sarvātmako rājan pradharṣayitum icchati |aśubham mārgam āsthāya na dharmam pratyavekṣate ||1-33-2||
pitṛmatyaḥ sma bhadram te svacchande na vayam sthitāḥ |pitaram no vṛṇīṣva tvam yadi no dāsyate tava ||1-33-3||
tena pāpa anubandhena vacanam na pratīcchatā |evam bruvaṃtyaḥ sarvāḥ sma vāyunā abhihatā bhṛṣam ||1-33-4||
tāsām tu vacanam śrutvā rājā parama dhārmikaḥ |pratyuvāca mahātejāḥ kanyā śatam anuttamam ||1-33-5||
kṣāntam kṣamāvatām putryaḥ kartavyam sumahat kṛtam |aikamatyam upāgamya kulam ca āvekṣitam mama ||1-33-6||
alaṃkāro hi nārīṇām kṣamā tu puruṣasya vā |duṣkaram tat ca vai kṣāntam tridaśeṣu viśeṣataḥ ||1-33-7||
yādṛśīḥ vaḥ kṣamā putryaḥ sarvāsām aviśeṣataḥ |kṣamā dānam kṣamā satyam kṣamā yajñaḥ ca putrikāḥ ||1-33-8||
kṣamā yaśaḥ kṣamā dharmaḥ kṣamāyām viṣṭhitam jagat |visṛjya kanyāḥ kākutstha rājā tridaśa vikramaḥ ||1-33-9||
maṃtrajño maṃtrayāmāsa pradānam saha maṃtribhiḥ |deśe kāle ca kartavyam sadṛśe pratipādanam ||1-33-10||
etasmin eva kāle tu cūlī nāma mahādyutiḥ |ūrdhva retāḥ śubhācāro brāhmam tapa upāgamat ||1-33-11||
tapasyaṃtam ṛṣim tatra gaṃdharvī paryupāsate |somadā nāma bhadram te ūrmilā tanayā tadā ||1-33-12||
sā ca tam praṇatā bhūtvā śuśrūṣaṇa parāyaṇā |uvāsa kāle dharmiṣṭhā tasyāḥ tuṣṭo abhavat guruḥ ||1-33-13||
sa ca tām kāla yogena provāca raghu naṃdana |parituṣṭo asmi bhadram te kim karomi tava priyam ||1-33-14||
parituṣṭam munim jñātvā gandharvī madhura svaram |uvāca parama prītā vākyajñā vākya kovidam ||1-33-15||
lakṣmyā samudito brāhmyā brahma bhūto mahātapāḥ |brāhmeṇa tapasā yuktam putram icchāmi dhārmikam ||1-33-16||
apatiḥ ca asmi bhadram te bhāryā ca asmi na kasyacit |brāhmeṇa upagatāyāḥ ca dātum arhasi me sutam ||1-33-17||
tasyāḥ prasanno brahmarṣir dadau brāhmam anuttamam |brahmadatta iti khyātam mānasam cūlinaḥ sutam ||1-33-18||
sa rājā brahmadattaḥ tu purīm adhyavasat tadā |kāṃpilyām parayā lakṣmyā devarājo yathā divam ||1-33-19||
sa buddhim kṛtavān rājā kuśanābhaḥ sudhārmikaḥ |brahmadattāya kākutstha dātum kanyā śatam tadā ||1-33-20||
tam āhūya mahātejā brahmadattam mahīpatiḥ |dadau kanyā śatam rājā suprītena aṃtarātmanā ||1-33-21||
yathā kramam tataḥ pāṇim jagrāha raghunaṃdana |brahmadatto mahīpālaḥ tāsām devapatir yathā ||1-33-22||
spṛṣṭa mātre tataḥ pāṇau vikubjā vigata jvarāḥ |yuktāḥ paramayā lakṣmyā babhau kanyā śatam tadā ||1-33-23||
sa dṛṣṭvā vāyunā muktāḥ kuśanābho mahīpatiḥ |babhūva parama prīto harṣam lebhe punaḥ punaḥ ||1-33-24||
kṛta udvāham tu rājānam brahmadattam mahīpatiḥ |sadāram preṣayāmāsa sa upādhyāya gaṇam tadā ||1-33-25||
somadā api sutam dṛṣṭvā putrasya sadṛśīm kriyām |yathā nyāyam ca gandharvī snuṣāḥ tāḥ pratyanaṃdata |spṛṣṭvā spṛṣṭvā ca tāḥ kanyāḥ kuśanābham praśasya ca ||1-33-26||
kṛta udvāhe gate tasmin brahmadatte ca rāghava |aputraḥ putra lābhāya pautrīm iṣṭim akalpayat ||1-34-1||
iṣṭyām tu vartamānāyām kuśanābham mahīpatim |uvāca paramodāraḥ kuśo brahmasutaḥ tadā ||1-34-2||
putraḥ te sadṛśaḥ putra bhaviṣyati sudhārmikaḥ |gādhim prāpsyasi tena tvam kīrtim loke ca śāśvatīm ||1-34-3||
evam uktvā kuśo rāma kuśanābham mahīpatim |jagāma ākāśam āviśya brahma lokam sanātanam ||1-34-4||
kasyacit tu atha kālasya kuśanābhasya dhīmataḥ |jajñe parama dharmiṣṭho gādhiḥ iti eva nāmataḥ ||1-34-5||
sa pitā mama kākutstha gādhiḥ parama dhārmikaḥ |kuśa vaṃśa prasūto asmi kauśiko raghunaṃdana ||1-34-6||
pūrvajā bhaginī ca api mama rāghava suvratā |nāmnā satyavatī nāma ṛcīke pratipāditā ||1-34-7||
saśarīrā gatā svargam bhartāram anuvartinī |kauśikī paramodārā sā pravṛttā mahānadī ||1-34-8||
divyā puṇya udakā ramyā himavaṃtam upāśritā |lokasya hitakārya artham pravṛttā bhaginī mama ||1-34-9||
tato aham himavat pārśve vasāmi niyataḥ sukham |bhaginyām sneha saṃyuktaḥ kauśikyā raghunaṃdana ||1-34-10||
sā tu satyavatī puṇyā satye dharme pratiṣṭhitā |pativratā mahābhāgā kauśikī saritām varā ||1-34-11||
aham hi niyamāt rāma hitvā tām samupāgataḥ |siddha āśramam anuprāptaḥ siddho asmi tava tejasā ||1-34-12||
eṣā rāma mama utpattiḥ svasya vaṃśasya kīrtitā |deśasya ca mahābāho yan mām tvam paripṛcchasi ||1-34-13||
gato ardha rātraḥ kākutstha kathāḥ kathayato mama |nidrām abhyehi bhadram te mā bhūt vighno adhvani iha naḥ ||1-34-14||
niṣpandāḥ taravaḥ sarve nilīnā mṛga pakṣiṇaḥ |naiśena tamasā vyāptā diśaḥ ca raghunaṃdana ||1-34-15||
śanaiḥ visṛjyate saṃdhyā nabho netraiḥ iva āvṛtam |nakṣatra tārā gahanam jyotirbhiḥ avabhāsate ||1-34-16||
uttiṣṭhate ca śītāṃśuḥ śaśī loka tamo nudaḥ |hlādayan prāṇinām loke manāṃsi prabhayā svayā ||1-34-17||
naiśāni sarva bhūtāni pracaraṃti tataḥ tataḥ |yakṣa rākṣasa saṃghāḥ ca raudrāḥ ca piśita aśanāḥ ||1-34-18||
evam uktvā mahātejā virarāma mahāmuniḥ |sādhu sādhu iti te sarve munayo hi abhyapūjayan ||1-34-19||
kuśikanām ayam vaṃśo mahān dharmaparaḥ sadā |brahma upamā mahātmanaḥ kuśavaṃśyā narottama ||1-34-20||
viśeṣeṇa bhavān eva viśvāmitra mahāyaśaḥ |kauśikī saritām śreṣṭhaḥ kula udyotakarī tava ||1-34-21||
muditaiḥ muni śārdūlaiḥ praśastaḥ kuśika ātmajaḥ |nidrām upāgamat śrīmān astam gata iva aṃśumān ||1-34-22||
rāmo api saha saumitriḥ kiṃcit āgata vismayaḥ |praśasya muni śārdūlam nidrām samupasevate ||1-34-23||
upāsya rātri śeṣam tu śoṇā kūle maharṣibhiḥ |niśāyām suprabhātāyām viśvāmitro abhyabhāṣata ||1-35-1||
suprabhātā niśā rāma pūrvā saṃdhyā pravartate |uttiṣṭha uttiṣṭha bhadram te gamanāya abhirocaya ||1-35-2||
tat śrutvā vacanam tasya kṛtvā paurva āhṇika kriyaḥ |gamanam rocayāmāsa vākyam ca idam uvāca ha ||1-35-3||
ayam śoṇaḥ śubha jalo gādhaḥ pulina maṇḍitaḥ |katareṇa pathā brahman saṃtariṣyāmahe vayam ||1-35-4||
evam uktaḥ tu rāmeṇa viśvāmitro abravīt idam |eṣa paṃthā mayā uddiṣṭo yena yānti maharṣayaḥ ||1-35-5||
evam uktvā maharṣayo viśvamitreṇa dhīmatā |paśyantaḥ te prayātā vai vanāni vividhāni ca ||1-35-6||
te gatvā dūram adhvānam gate ardha divase tadā |jāhnavīm saritām śreṣṭhām dadṛśur muni sevitām ||1-35-7||
tām dṛṣṭvā puṇya salilām haṃsa sārasa sevitām |babhūvur munayaḥ sarve muditā saha rāghavāḥ ||1-35-8||
tasyāḥ tīre tataḥ cakruḥ te āvāsa parigraham |tataḥ snātvā yathā nyāyam saṃtarpya pitṛ devatāḥ ||1-35-9||
hutvā caiva agnihotrāṇi prāśya ca amṛtavat haviḥ |viviśur jāhnavī tīre śubhā mudita mānasāḥ ||1-35-10||
viśvāmitram mahātmānam parivārya samaṃtataḥ |viṣṭitāḥ ca yathā nyāyam rāghavo ca yathā arham |saṃprahṛṣṭa manā rāmo viśvāmitram atha abravīt ||1-35-11||
bhagavan śrotum icchāmi gaṅgām tri patha gām nadīm |trailokyam katham ākramya gatā nada nadīpatim ||1-35-12||
codito rāma vākyena viśvāmitro mahāmuniḥ |vṛddhim janma ca gaṃgāyā vaktum eva upacakrame ||1-35-13||
śailendro himavān rāma dhātūnām ākaro mahān |tasya kanyā dvayam rāma rūpeṇa apratimam bhuvi ||1-35-14||
yā meru duhitā rāma tayor mātā sumadhyamā |nāmnā menā manojñā vai patnī himavataḥ priyā ||1-35-15||
tasyām gaṃga iyam abhavat jyeṣṭhā himavataḥ sutā |umā nāma dvitīyā abhūt kanyā tasya eva rāghava ||1-35-16||
atha jyeṣṭhām surāḥ sarve deva kārya cikīrṣayā |śailendram varayāmāsuḥ gaṃgām tri patha gām nadīm ||1-35-17||
dadau dharmeṇa himavān tanayām loka pāvanīm |svacchaṃda patha gām gaṃgām trailokya hita kāmyayā ||1-35-18||
pratigṛhya triloka artham triloka hita kāṃkṣiṇaḥ |gaṃgām ādāya te agacchan kṛtārthena aṃtarātmanā ||1-35-19||
yā ca anyā śaila duhitā kanyā āsīt raghunaṃdana |ugram suvratam āsthāya tapaḥ tepe tapodhanā ||1-35-20||
ugreṇa tapasā yuktām dadau śailavaraḥ sutām |rudrāya apratirūpāya umām loka namaskṛtām ||1-35-21||
ete te śaila rājasya sute loka namaskṛte |gaṃgā ca saritām śreṣṭhā umādevī ca rāghava ||1-35-22||
etat te sarvam ākhyātam yathā tri patha gāminī |kham gatā prathamam tāta gatim gatimatām vara ||1-35-23||
sa eṣā sura nadī ramyā śailendra tanayā tadā |sura lokam samārūḍhā vipāpā jala vāhinī ||1-35-24||
ukta vākye munau tasmin ubhau rāghava lakṣmaṇau |pratinaṃdya kathām vīrau ūcatuḥ muni puṃgavam ||1-36-1||
dharma yuktam idam brahman kathitam paramam tvayā |duhituḥ śaila rājasya jyeṣṭhāya vaktum arhasi |vistaram vistarajño asi divya mānuṣa saṃbhavam ||1-36-2||
trīn patho hetunā kena pāvayet loka pāvanī |katham gaṅgā tripathagā viśrutā sarit uttamā ||1-36-3||
triṣu lokeṣu dharmajña karmabhiḥ kaiḥ samanvitā |tathā bruvati kākutsthe viśvāmitraḥ tapodhanaḥ ||1-36-4||
nikhilena kathām sarvām ṛṣi madhye nyavedayat |purā rāma kṛta udvāhaḥ śiti kaṇṭho mahā tapāḥ ||1-36-5||
dṛṣṭvā ca bhagavān devīm maithunāya upacakrame |tasya saṃkrīḍamānasya mahādevasya dhīmataḥ |śitikaṇṭhasya devasya divyam varṣa śatam gatam ||1-36-6||
na ca api tanayo rāma tasyām āsīt paraṃtapa |sarve devāḥ samudyuktāḥ pitāmaha purogamāḥ ||1-36-7||
yat iha utpadyate bhūtam kaḥ tat pratisahiṣyati |abhigamya surāḥ sarve praṇipatya idam abruvan ||1-36-8||
deva deva mahādeva lokasya asya hite rata |surāṇām praṇipātena prasādam kartum arhasi ||1-36-9||
na lokā dhārayiṣyanti tava tejaḥ surottama |brāhmeṇa tapasā yukto devyā saha tapaḥ cara ||1-36-10||
trailokya hita kāma artham tejaḥ tejasi dhāraya |rakṣa sarvān imān lokān na alokam kartum arhasi ||1-36-11||
devatānām vacaḥ śrutvā sarva loka maheśvaraḥ |bāḍham iti abravīt sarvān punaḥ ca idam uvāca ha ||1-36-12||
dhārayiṣyāmi aham tejaḥ tejasi eva saha umayā |tridaśāḥ pṛthivī caiva nirvāṇam adhigacchatu ||1-36-13||
yad idam kṣubhitam sthānāt mama tejo hi anuttamam |dhārayiṣyati kaḥ tat me bruvantu sura sattamāḥ ||1-36-14||
evam uktāḥ tato devāḥ pratyūcur vṛṣabha dhvajam |yat tejaḥ kṣubhitam hi adya tad dharā dhārayiṣyati ||1-36-15||
evam uktaḥ sura patiḥ pramumoca mahābalaḥ |tejasā pṛthivī yena vyāptā sa giri kānanā ||1-36-16||
tato devāḥ punar idam ūcuḥ ca api hutāśanam |āviśa tvam mahātejo raudram vāyu samanvitaḥ ||1-36-17||
tad agninā punar vyāptam saṃjātam śveta parvatam |divyam śaravaṇam caiva pāvaka āditya saṃnibham ||1-36-18||
yatra jāto mahātejāḥ kārtikeyo agni saṃbhavaḥ |atha umām ca śivam caiva devāḥ sa ṛṣi gaṇāḥ tadā ||1-36-19||
pūjayāmāsuḥ atyartham suprīta manasaḥ tataḥ |atha śaila sutā rāma tridaśān idam abravīt|samanyuḥ aśapat sarvān krodha saṃrakta locanā |yasmāt nivāritā ca aham saṃgatā putra kāmyayā ||1-36-20||
apatyam sveṣu dāreṣu na utpadayitum arhatha |adya prabhṛti yuṣmākam aprajāḥ santu patnayaḥ ||1-36-21||
evam uktvā surān sarvān śaśāpa pṛthivīm api |avane na eka rūpā tvam bahu bhāryā bhaviṣyasi ||1-36-22||
na ca putra kṛtām prītim mat krodha kaluṣīkṛtā |prāpsyasi tvam sudurmedhe mama putram anicchatī ||1-36-23||
tān sarvān pīḍitān dṛṣṭvā surān surapatiḥ tadā |gamanāya upacakrāma diśam varuṇa pālitām ||1-36-24||
sa gatvā tapa ātiṣṭhat pārśve tasya uttare gireḥ |himavat prabhave śṛṃge saha devyā maheśvaraḥ ||1-36-25||
eṣa te vistaro rāma śaila putryā niveditaḥ |gangāyāḥ prabhavam caiva śṛṇu me saha lakṣmaṇa ||1-36-26||
tapyamāne tadā deve sa indrāḥ sa agni purogamāḥ |senāpatim abhīpsantaḥ pitāmaham upāgaman ||1-37-1||
tato abruvan surāḥ sarve bhagavaṃtam pitāmaham |praṇipatya surāḥ rāma sa indrāḥ sa agni purogamāḥ ||1-37-2||
yena senāpatiḥ deva datto bhagavatā purā |sa tapaḥ param āsthāya tapyate sma saha umayā ||1-37-3||
yat atra anaṃtaram kāryam lokānām hita kāmyayā |saṃvidhatsva vidhānajña tvam hi naḥ paramā gatiḥ ||1-37-4||
devatānām vacaḥ śrutvā sarva loka pitāmahaḥ |sāntvayan madhuraiḥ vākyaiḥ tridaśān idam abravīt ||1-37-5||
śaila putryā yat uktam tat na prajāḥ svāsu patniṣu |tasyā vacanam akliṣṭam satyam eva na saṃśayaḥ ||1-37-6||
iyam ākāśa gaṃgā yasyām putram hutāśanaḥ |janayiṣyati devānām senāpatim ariṃdamam ||1-37-7||
jyeṣṭhā śailendra duhitā mānayiṣyati tam sutam |umāyāḥ tat bahumatam bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||1-37-8||
tat śrutvā vacanam tasya kṛtārthā raghunandana |praṇipatya surāḥ sarve pitāmaham apūjayan ||1-37-9||
te gatvā paramam rāma kailāsam dhātu maṇḍitam |agnim niyojayāmāsuḥ putrārtham sarva devatāḥ ||1-37-10||
deva kāryam idam deva samādhatsva hutāśana |śaila putryām mahātejo gaṃgāyām teja utsṛja ||1-37-11||
devatānām pratijñāya gaṃgām abhyetya pāvakaḥ |garbham dhāraya vai devi devatānām idam priyam ||1-37-12||
iti etat vacanam śrutvā divyam rūpam adhārayat |sa tasyā mahimām dṛṣṭvā samaṃtāt avakīryata ||1-37-13||
samaṃtataḥ tadā devīm abhyaṣiṃcata pāvakaḥ |sarva srotāṃsi pūrṇāni gaṃgāyā raghunandana ||1-37-14||
tam uvāca tato gaṃgā sarva deva purogamam |aśaktā dhāraṇe deva tejaḥ tava samuddhatam ||1-37-15||
dahyamānā agninā tena saṃpravyathita cetanā |atha abravīt idam gaṃgām sarva deva hutāśanaḥ ||1-37-16||
iha haimavate pārśve garbho ayam saṃniveśyatām |śrutvā tu agni vaco gaṃgā tam garbham atibhāsvaram ||1-37-17||
utsasarja mahātejāḥ srotobhyo hi tadā anagha |yat asyā nirgatam tasmāt tapta jāṃbūnada prabham ||1-37-18||
kāṃcanam dharaṇīm prāptam hiraṇyam atula prabham |tāmram kārṣṇāyasam caiva taikṣṇyāt eva abhijāyata ||1-37-19||
malam tasya abhavat tatra trapu sīsakam eva ca |tat etat dharaṇīm prāpya nānā dhātuḥ avardhata ||1-37-20||
nikṣipta mātre garbhe tu tejobhiḥ abhiraṃjitam |sarvam parvata saṃnaddham sauvarṇam abhavat vanam ||1-37-21||
jātarūpam iti khyātam tadā prabhṛti rāghava |suvarṇam puruṣavyāghra hutāśana sama prabham |tṛṇa vṛkṣa latā gulmam sarvam bhavati kāṃcanam ||1-37-22||
tam kumāram tato jātam sa indrāḥ saha marud gaṇāḥ |kṣīra saṃbhāvana arthāya kṛttikāḥ samayojayan ||1-37-23||
tāḥ kṣīram jāta mātrasya kṛtvā samayam uttamam |daduḥ putro ayam asmākam sarvāsām iti niścitāḥ ||1-37-24||
tataḥ tu devatāḥ sarvāḥ kārtikeya iti bruvan |putraḥ trailokya vikhyāto bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||1-37-25||
teṣām tat vacanam śrutvā skannam garbha parisrave |snāpayan parayā lakṣmyā dīpyamānam yathā analam ||1-37-26||
skaṃda iti abruvan devāḥ skannam garbha parisravāt |kārtikeyam mahābāhum kākutstha jvalana upamam ||1-37-27||
prādurbhūtam tataḥ kṣīram kṛttikānām anuttamam |ṣaṇṇām ṣaḍ ānano bhūtvā jagrāha stanajam payaḥ ||1-37-28||
gṛhītvā kṣīram eka ahnā sukumāra vapuḥ tadā |ajayat svena vīryeṇa daitya sainya gaṇān vibhuḥ ||1-37-29||
sura senā gaṇa patim abhyaṣiṃcat mahādyutim |tataḥ tam amarāḥ sarve sametya agni purogamāḥ ||1-37-30||
eṣa te rāma gaṃgāyā vistaro abhihito mayā |kumāra saṃbhavaḥ caiva dhanyaḥ puṇyaḥ tathaiva ca ||1-37-31||
bhaktaḥ ca yaḥ kārtikeye kākutstha bhuvi mānavaḥ |āyuṣmān putra pautraḥ ca skanda sālokyatām vrajate ||1-37-32||
tām kathām kauśiko rāme nivedya madhura akṣaram |punaḥ eva aparam vākyam kākutstham idam abravīt ||1-38-1||
ayodhyā adhipatiḥ vīraḥ pūrvam āsīt narādhipaḥ |sagaro nāma dharmātmā prajākāmaḥ sa ca aprajaḥ ||1-38-2||
vaidarbha duhitā rāma keśinī nāma nāmataḥ |jyeṣṭhā sagara patnī sā dharmiṣṭhā satya vādinī ||1-38-3||
ariṣṭhanemi duhitā suparṇa bhaginī tu sā |dvitīyā sagarasya āsīt patnī sumati saṃjñitā ||1-38-4||
tābhyām saha mahārājā patnībhyām taptavān tapaḥ |himavaṃtam samāsādya bhṛgu prasravaṇe girau ||1-38-5||
atha varṣa śate pūrṇe tapasā ārādhito muniḥ |sagarāya varam prādād bhṛguḥ satyavatām varaḥ ||1-38-6||
apatya lābhaḥ sumahān bhaviṣyati tava anagha |kīrtim ca apratimām loke prāpsyase puruṣarṣabha ||1-38-7||
ekā janayitā tāta putram vaṃśakaram tava |ṣaṣṭim putra sahasrāṇi aparā janayiṣyati ||1-38-8||
bhāṣamāṇam mahātmānam rāja putryau prasādya tam |ūcatuḥ parama prīte kṛtāṃjali puṭe tadā ||1-38-9||
ekaḥ kasyāḥ suto brahman kā bahūn janayiṣyati |śrotum icchāvahe brahman satyam astu vacaḥ tava ||1-38-10||
tayoḥ tat vacanam śrutvā bhṛguḥ paramadhārmikaḥ |uvāca paramām vāṇīm svacchando atra vidhīyatām ||1-38-11||
eko vaṃśa karo vā astu bahavo vā mahābalāḥ |kīrtimanto mahotsāhāḥ kā vā kam varam icchati ||1-38-12||
muneḥ tu vacanam śrutvā keśinī raghunaṃdana |putram vaṃśa karam rāma jagrāha nṛpa saṃnidhau ||1-38-13||
ṣaṣṭim putra sahasrāṇi suparṇa bhaginī tadā |mahotsāhān kīrtimato jagrāha sumatiḥ sutān ||1-38-14||
pradakṣiṇam ṛṣim kṛtvā śirasā abhipraṇamya ca |jagāma sva puram rājā sabhāryā raghu nandana ||1-38-15||
atha kāle gate tasmin jyeṣṭhā putram vyajāyata |asamaṃja iti khyātam keśinī sagarātmajam ||1-38-16||
sumatiḥ tu naravyāghra garbha tuṃbam vyajāyata |ṣaṣṭiḥ putra sahasrāṇi tuṃba bhedāt viniḥsṛtāḥ ||1-38-17||
ghṛta pūrṇeṣu kuṃbheṣu dhātryaḥ tān samavardhayan |kālena mahatā sarve yauvanam pratipedire ||1-38-18||
atha dīrgheṇa kālena rūpa yauvanaśālinaḥ |ṣaṣṭiḥ putra sahasrāṇi sagarasya abhavan tadā ||1-38-19||
sa ca jyeṣṭho naraśreṣṭha sagarasya ātma saṃbhavaḥ |bālān gṛhītvā tu jale sarayvā raghunaṃdana ||1-38-20||
prakṣipya prahasan nityam majjatas tān nirīkṣya vai |evam pāpa samācāraḥ sajjana pratibādhakaḥ ||1-38-21||
paurāṇām ahite yuktaḥ pitrā nirvāsitaḥ purāt |tasya putro aṃśumān nāma asamaṃjasya vīryavān ||1-38-22||
sammataḥ sarva lokasya sarvasya api priyam vadaḥ |tataḥ kālena mahatā matiḥ samabhijāyata ||1-38-23||
sagarasya naraśreṣṭha yajeyam iti niścitā |sa kṛtvā niścayam rājā sa upādhyāya gaṇaḥ tadā |yajña karmaṇi vedajño yaṣṭum samupacakrame ||1-38-24||
viśvāmitra vacaḥ śrutvā kathānte raghunaṃdana |uvāca parama prīto munim dīptam iva analam ||1-39-1||
śrotum icchāmi bhadram te vistareṇa kathām imām |pūrvajo me katham brahman yajñam vai samupāharat ||1-39-2||
tasya tat vacanam śrutvā kautūhala samanvitaḥ |viśvāmitraḥ tu kākutstham uvāca prahasanniva ||1-39-3||
śrūyatām vistaro rāma sagarasya mahātmanaḥ |śaṃkara śvaśuro nāma himavān iti viśrutaḥ ||1-39-4||
viṃdhya parvatam āsādya nirīkṣete parasparam |tayor madhye saṃbhavat yajñaḥ sa puruṣottama||1-39-5||
sa hi deśo naravyāghra praśasto yajña karmaṇi|tasya aśva caryām kākutstha dṛḍha dhanvā mahārathaḥ ||1-39-6||
aṃśumān akarot tāta sagarasya mate sthitaḥ |tasya parvaṇi tam yajñam yajamānasya vāsavaḥ 1-39-7rākṣasīm tanum āsthāya yajñiya aśvam apāharat |hriyamāṇe tu kākutstha tasmin aśve mahātmanaḥ ||1-39-7||
upādhyāya gaṇāḥ sarve yajamānam atha abruvan |ayam parvaṇi vegena yajñiya aśvo apanīyate ||1-39-8||
hartāram jahi kākutstha hayaḥ ca eva upanīyatām |yajñaḥ cchidram bhavati etat sarveṣām aśivāya naḥ ||1-39-9||
tat tathā kriyatām rājan yajño acchidraḥ kruto bhavet |so upādhyāya vacaḥ śrutvā tasmin sadasi pārthivaḥ ||1-39-10||
ṣaṣṭim putra sahasrāṇi vākyam etat uvāca ha |gatim putrā na paśyāmi rakṣasām puruṣarṣabhāḥ ||1-39-11||
maṃtra pūtaiḥ mahābhāgaiḥ āsthito hi mahākratuḥ |tat gacchata vicinvadhvam putrakā bhadram astu vaḥ ||1-39-12||
samudra mālinīm sarvām pṛthivīm anugacchata |eka ekam yojanam putrā vistāram abhigacchata ||1-39-13||
yāvat turaga saṃdarśaḥ tāvat khanata medinīm |tam eva haya hartāram mārgamāṇā mama ājñayā ||1-39-14||
dīkṣitaḥ pautra sahitaḥ sa upādhyāya gaṇaḥ tu aham |iha sthāsyāmi bhadram vo yāvat turaga darśanam ||1-39-15||
te sarve hṛṣṭamanaso rāja putrā mahābalāḥ |jagmur mahī talam rāma pitur vacana yaṃtritāḥ ||1-39-16||
gatva tu pṛthivīm sarvam adṛṣṭā tam mahabalāḥ |yojanāyām avistāram ekaiko dharaṇī talam |bibhiduḥ puruṣavyāghra vajra sparśa samaiḥ bhujaiḥ ||1-39-17||
śūlaiḥ aśani kalpaiḥ ca halaiḥ ca api sudāruṇaiḥ |bhidyamānā vasumatī nanāda raghunaṃdana ||1-39-18||
nāgānām vadhyamānānām asurāṇām ca rāghava |rākṣasānām ca durdharṣaḥ sattvānām ninado abhavat ||1-39-19||
yojanānām sahasrāṇi ṣaṣṭim tu raghunaṃdana |bibhidur dharaṇīm rāma rasā talam anuttamam ||1-39-20||
evam parvata saṃbādham jambū dvīpam nṛpātmajāḥ |khananto nṛpaśārdūla sarvataḥ paricakramuḥ ||1-39-21||
tato devāḥ sa gaṃdharvāḥ sa asurāḥ saha pannagāḥ |saṃbhrāṃta manasaḥ sarve pitāmaham upāgaman ||1-39-22||
te prasādya mahātmānam viṣaṇṇa vadanāḥ tadā |ūcuḥ parama saṃtrastāḥ pitāmaham idam vacaḥ ||1-39-23||
bhagavan pṛthivī sarvā khanyate sagara ātmajaiḥ |bahavaḥ ca mahātmāno vadhyante jala cāriṇaḥ ||1-39-24||
ayam yajña haro asmākam anena aśvo apanīyate |iti te sarva bhūtāni hiṃsanti sagara ātmajaḥ ||1-39-25||
devatānām vacaḥ śrutvā bhagavān vai pitāmahaḥ |pratyuvāca susaṃtrastān kṛtānta bala mohitān ||1-40-1||
yasya iyam vasudhā kṛtsnā vāsudevasya dhīmataḥ|mahiṣī mādhavasaya sa eṣā sa eva bhagavan prabhuḥ||1-40-2||
kāpilam rūpam āsthāya dhārayatya aniśam dharām |tasya kopāgninā dagdhā bhaviṣyaṃti nṛpātmajā ||1-40-3||
pṛthivyāḥ ca api nirbhedo dṛṣṭa eva sanātanaḥ |sagarasya ca putrāṇām vināśo dīrgha darśinām ||1-40-4||
pitāmaha vacaḥ śrutvā trayaḥ triṃśat arindamaḥ |devāḥ parama saṃhṛṣṭāḥ punar jagmur yathā āgatam ||1-40-5||
sagarasya ca putrāṇām prādur āsīt mahāsvanaḥ |pṛthivyām bhidyamānāyām nirghāta sama niḥvanaḥ ||1-40-6||
tato bhittvā mahīm sarvām kṛtvā ca api pradakṣiṇam |sahitāḥ sagarāḥ sarve pitaram vākyam abruvan ||1-40-7||
parikrāṃtā mahī sarvā sattvavantaḥ ca sūditāḥ |deva dānava rakṣāṃsi piśāca uraga pannagāḥ ||1-40-8||
na ca paśyāmahe aśvam te aśva hartāram eva ca |kim kariṣyāma bhadram te buddhiḥ atra vicāryatām ||1-40-9||
teṣām tat vacanam śrutvā putrāṇām rāja sattamaḥ |samanyuḥ abravīt vākyam sagaro raghunaṃdana ||1-40-10||
bhūyaḥ khanata bhadram vo vibhedya vasudhā talamaśva hartāram āsādya kṛtārthāḥ ca nivartata ||1-40-11||
pitur vacanam āsādya sagarasya mahātmanaḥ |ṣaṣṭiḥ putra sahasrāṇi rasātalam abhidravan ||1-40-12||
khanyamāne tataḥ tasmin dadṛśuḥ parvata upamam |diśā gajam virūpākṣam dhārayaṃtam mahītalam ||1-40-13||
sa parvata vanām kṛtsnām pṛthivīm raghunaṃdana |dhārayāmāsa śirasā virūpākṣo mahāgajaḥ ||1-40-14||
yadā parvaṇi kākutstha viśramārtham mahāgajaḥ |khedāt cālayate śīrṣam bhūmi kampaḥ tadā bhavet ||1-40-15||
te tam pradakṣiṇam kṛtvā diśā pālam mahāgajam |mānayanto hi te rāma jagmur bhittvā rasātalam ||1-40-16||
tataḥ pūrvām diśam bhittvā dakṣiṇām bibhiduḥ punaḥ |dakṣiṇasyām api diśi dadṛśuḥ te mahāgajam ||1-40-17||
mahā padmam mahātmānam sumahā parvatopamam |śirasā dhārayaṃtam gām vismayam jagmur uttamam ||1-40-18||
te tam pradakṣiṇam kṛtvā sagarasya mahātmanaḥ |ṣaṣṭiḥ putra sahasrāṇi paścimām bibhidur diśam ||1-40-19||
paścimāyām api diśi mahāṃtam acalopamam |diśā gajam saumanasam dadṛśuḥ te mahā balāḥ ||1-40-20||
te tam pradakṣiṇam kṛtvā pṛṣṭvā ca api nirāmayam |khanaṃtaḥ samupakrāṃtā diśam somavatīm tadā ||1-40-21||
uttarasyām raghuśreṣṭha dadṛśur hima pāṇḍuram |bhadram bhadreṇa vapuṣā dhārayaṃtam mahīm imām ||1-40-22||
samālabhya tataḥ sarve kṛtvā ca enam pradakṣiṇam |ṣaṣṭiḥ putra sahasrāṇi bibhidur vasudhā talam ||1-40-23||
tataḥ prāk uttarām gatvā sāgarāḥ prathitām diśam |roṣāt abhyakhanan sarve pṛthivīm sagara ātmajāḥ ||1-40-24||
te tu sarve mahatmāno bhimavega mahabalāḥ |dadṛśuḥ kapilam tatra vāsudevam sanātanam ||1-40-25||
hayam ca tasya devasya carantam avidūrataḥ |praharṣam atulam praptaḥ sarve te raghunaṃdana ||1-40-26||
te tam haya haram jñātvā krodha paryākula īkṣaṇāḥ |khanitra lāṃgalā dhara nānā vṛkṣa śilā dharāḥ ||1-40-27||
abhyadhāvanta saṃkruddhāḥ tiṣṭha tiṣṭha iti ca abruvan |asmākam tvam hi turagam yajñiyam hṛtavān asi ||1-40-28||
durmedhaḥ tvam hi saṃprāptān viddhi naḥ sagarātmajān |śrutvā tat vacanam teṣām kapilo raghunaṃdana ||1-40-29||
roṣeṇa mahatā āviṣṭo hum kāram akarot tadā |tataḥ tena aprameyeṇa kapilena mahātmanā |bhasma rāśī kṛtāḥ sarve kākutstha sagarātmajāḥ ||1-40-30||
putrān cira gatān jñātvā sagaro raghunaṃdana |naptāram abravīt rājā dīpyamānam sva tejasā ||1-41-1||
śūraḥ ca kṛta vidyaḥ ca pūrvaiḥ tulyo asi tejasā |pitṛṇām gatim anviccha yena ca aśvo apahāritaḥ ||1-41-2||
antar bhaumāni sattvāni vīryavanti mahānti ca |teṣām tvam pratighāta artham sa asim gṛhṇīṣva kārmukam ||1-41-3||
abhivādya abhivādyān tvam hatvā vighna karān api |siddhārthaḥ saṃnivartasva mama yajñasya pāragaḥ ||1-41-4||
evam ukto aṃśumān samyak sagareṇa mahātmanā |dhanur ādāya khaḍgam ca jagāma laghuvikramaḥ ||1-41-5||
sa khātam pitṛbhiḥ mārgam antar bhaumam mahātmabhiḥ |prāpadyata naraśreṣṭha tena rājñā abhicoditaḥ ||1-41-6||
deva dānava rakṣobhiḥ piśāca pataga uragaiḥ |pūjyamānam mahātejā diśā gajam apaśyata ||1-41-7||
sa tam pradakṣiṇam kṛtvā pṛṣṭvā caiva nirāmayam |pitṛin sa paripapraccha vāji hartāram eva ca ||1-41-8||
diśā gajaḥ tu tat śrutvā pratyuvāca mahāmatiḥ |āsamaṃja kṛtārthaḥ tvam saha aśvaḥ śīghram eṣyasi ||1-41-9||
tasya tad vacanam śrutvā sarvān eva diśā gajān |yathā kramam yathā nyāyam praṣṭum samupacakrame ||1-41-10||
taiḥ ca sarvaiḥ diśā pālaiḥ vākyajñaiḥ vākyakovidaiḥ |pūjitaḥ sa hayaḥ caiva gantā asi iti abhicoditaḥ ||1-41-11||
teṣām tat vacanam śrutvā jagāma laghuvikramaḥ |bhasma rāśī kṛtā yatra pitaraḥ tasya sāgarāḥ ||1-41-12||
sa duḥkha vaśam āpannaḥ tu asamaṃja sutaḥ tadā |cukrośa parama ārtaḥ tu vadhāt teṣām suduḥkhitaḥ ||1-41-13||
yajñiyam ca hayam tatra carantam avidūrataḥ |dadarśa puruṣavyāghro duḥkha śoka samanvitaḥ ||1-41-14||
sa teṣām rāja putrāṇām kartu kāmo jala kriyām |sa jalārtham mahātejā na ca apaśyat jala āśayam ||1-41-15||
visārya nipuṇām dṛṣṭim tato apaśyat khaga adhipam |pitṛṇām mātulam rāma suparṇam anila upamam ||1-41-16||
sa ca enam abravīt vākyam vainateyo mahābalaḥ |mā śucaḥ puruṣavyāghra vadho ayam loka sammataḥ ||1-41-17||
kapilena aprameyeṇa dagdhā hi ime mahābalāḥ |salilam na arhasi prājña dātum eṣām hi laukikam ||1-41-18||
gaṃgā himavato jyeṣṭhā duhitā puruṣarṣabha |tasyām kuru mahābāho pitṝṇām tu jala kriyām ||1-41-19||
bhasma rāśī kṛtān etān pāvayet loka kāṃtayā |tayā klinnam idam bhasma gaṃgayā loka kāntayā |ṣaṣṭim putra sahasrāṇi svarga lokam gamiṣyati ||1-41-20||
nirgaccha ca aśvam mahābhāga saṃgṛhya puruṣarṣabha |yajñam paitāmaham vīra nirvartayitum arhasi ||1-41-21||
suparṇa vacanam śrutvā saḥ aṃśumān ativīryavān |tvaritam hayam ādāya punar āyāt mahāyaśāḥ ||1-41-22||
tato rājānam āsādya dīkṣitam raghunaṃdana |nyavedayat yathā vṛttam suparṇa vacanam tathā ||1-41-23||
tat śrutvā ghora saṃkāśam vākyam aṃśumato nṛpaḥ |yajñam nirvartayāmāsa yathā kalpam yathā vidhi ||1-41-24||
sva puram ca agamat śrīmān iṣṭa yajño mahīpatiḥ |gaṃgāyāḥ ca āgame rājā niścayam na adhyagacchata ||1-41-25||
agatvā niścayam rājā kālena mahatā mahān |triṃśat varṣa sahasrāṇi rājyam kṛtvā divam gataḥ ||1-41-26||
kāladharmam gate rāma sagare prakṛtī janāḥ |rājānam rocayāmāsur amśumantam sudhārmikam ||1-42-1||
sa rājā sumahān āsīt aṃśumān raghunaṃdana |tasya putro mahān āsīt dilīpa iti viśrutaḥ ||1-42-2||
tasmai rājyam samādiśya dilīpe raghunaṃdana |himavat śikhare ramye tapaḥ tepe sudāruṇam ||1-42-3||
dvā triṃśat sahasrām varṣāṇi sumahā yaśāḥ |tapovana gato rājā svargam lebhe tapodhanaḥ ||1-42-4||
dilīpaḥ tu mahātejāḥ śrutvā paitāmaham vadham |duḥkha upahatayā buddhyā niścayam na adhyagacchata ||1-42-5||
katham gaṃgā avataraṇam katham teṣāṃ jalakriyā |tārayeyam katham ca etān iti ciṃtāparo abhavat ||1-42-6||
tasya ciṃtayato nityam dharmeṇa vidita ātmanaḥ |putro bhagīratho nāma jajñe parama dhārmikaḥ ||1-42-7||
dilīpaḥ tu mahātejā yajñaiḥ bahubhiḥ iṣṭavān |triṃśat varṣa sahasrāṇi rājā rājyam akārayat ||1-42-8||
agatvā niścayam rājā teṣām uddharaṇam prati |vyādhinā nara śārdūla kāla dharmam upeyivān ||1-42-9||
indralokam gato rājā sva arjitena eva karmaṇā |rajye bhagīratham putram abhiṣicya nararṣabhaḥ ||1-42-10||
bhagīrathaḥ tu rājarṣiḥ dhārmiko raghunaṃdana |anapatyo mahārajāḥ prajā kāmaḥ sa ca prajāḥ ||1-42-11||
maṃtriṣu ādhāya tat rajyam gaṅga avataraṇe rataḥ|tapo dīrgham samātiṣṭhat gokarṇe raghunaṃdana ||1-42-12||
ūrdhva bāhuḥ paṃca tapā māsa āhāro jiteindriyaḥ |tasya varṣa sahasrāṇi ghore tapasi tiṣṭhataḥ ||1-42-13||
atītāni mahabaho tasya rājño mahātmanaḥ |suprīto bhagavān brahmā prajānām patiḥ īśvaraḥ ||1-42-14||
tataḥ sura gaṇaiḥ sārdham upāgamya pitāmahaḥ |bhagīratham mahātmānam tapyamānam atha abravīt ||1-42-15||
bhagīratha mahārāja prītaḥ te aham janādhipa |tapasā ca sutaptena varam varaya suvrata ||1-42-16||
tam uvāca mahātejāḥ sarvaloka pitāmaham |bhagīratho mahābāhuḥ kṛta aṃjalipuṭaḥ sthitaḥ ||1-42-17||
yadi me bhagavān prīto yadi asti tapasaḥ phalam |sagarasya ātmajāḥ sarve mattaḥ salilam āpnuyuḥ ||1-42-18||
gangāyāḥ salila klinne bhasmani eṣām mahātmanām |svargam gaccheyur atyaṃtam sarve me prapitāmahāḥ ||1-42-19||
deva yāce ha saṃtatyai na avasīdet kulam ca naḥ |ikṣvākūṇām kule deva eṣa me astu varaḥ paraḥ ||1-42-20||
ukta vākyam tu rājānam sarvaloka pitāmahaḥ |pratyuvāca śubhām vāṇīm madhuram madhura akṣarām ||1-42-21||
manoratho mahān eṣa bhagīratha mahāratha |evam bhavatu bhadram te ikṣvāku kula vardhana ||1-42-22||
iyam haimavatī jyeṣṭhā gaṃgā himavataḥ sutā |tām vai dhārayitum rājan haraḥ tatra niyujyatām ||1-42-23||
gaṃgāyāḥ patanam rājan pṛthivī na sahiṣyate |tām vai dhārayitum rājan na anyam paśyāmi śūlinaḥ ||1-42-24||
tam evam uktvā rājānam gaṃgām ca ābhāṣya lokakṛt |jagāma tridivam devaiḥ sarvaiḥ saha marut gaṇaiḥ ||1-42-25||
deva deve gate tasmin so aṃguṣṭha agra nipīḍitām |kṛtvā vasumatīm rāma vatsaram samupāsata ||1-43-1||
atha saṃvatsare pūrṇe sarva loka namaskṛtaḥ |umāpatiḥ paśupatī rājānam idam abravīt ||1-43-2||
prītaḥ te aham naraśreṣṭha kariṣyāmi tava priyam |śirasā dhārayiṣyāmi śailarāja sutām aham ||1-43-3||
tato haimavatī jyeṣṭhā sarva loka namaskṛtā |tadā sā ati mahat rūpam kṛtvā vegam ca duḥsaham ||1-43-4||
ākāśāt apatat rāma śive śiva śirasy uta |acintayaḥ ca sā devī gaṃga parama durdharā ||1-43-5||
viśāmi aham hi pātālam strotasā gṛhya śaṃkaram |tasyāḥ valepanam jñatva kruddhaḥ tu bhagavan haraḥ ||1-43-6||
tirobhāvayitum buddhim cakre trinayanaḥ tadā |sā tasmin patitā puṇyā puṇye rudrasya mūrdhani||1-43-7||
himavat pratime rāma jaṭā maṇḍala gahvare |sā kathaṃcit mahīm gaṃtum na aśaknot yatnam āsthitā ||1-43-8||
na eva sā nirgamam lebhe jaṭā maṇḍala aṃtataḥ |tatra eva ābaṃbhramat devī saṃvatsara gaṇān bahūn ||1-43-9||
tām apaśyan punaḥ tatra tapaḥ paramam āsthitaḥ |sa tena toṣitaḥ ca asīt atyaṃtam raghunaṃdana ||1-43-10||
visasarja tato gaṃgām haro bindu saraḥ prati |tasyam visṛujyamānāyām sapta srotaṃsi jajñire ||1-43-11||
hlādinī pāvanī caiva nalinī ca tathā eva ca |tisraḥ prācīm diśam jagmuḥ gaṃgāḥ śiva jalāḥ śubhāḥ ||1-43-12||
sucakṣuḥ ca eva sītā ca sindhuḥ ca eva mahānadī |tisraḥ etā diśam jagmuḥ pratīcīm tu śubha udakāḥ ||1-43-13||
saptamī ca anvagāt tāsam bhagīratha ratham tadā |bhagīratho api rajarṣi divyam syaṃdanam āsthitaḥ ||1-43-14||
prāyāt agre mahātejā gaṃga tam ca api anuvrajat |gaganāt śaṃkara śiraḥ tato dharaṇim āgatā ||1-43-15||
asarpata jalam tatra tīvra śabda puraskṛtam |matsya kacchapa saṃghaiḥ ca śiśumāra gaṇaiḥ tathā ||1-43-16||
patadbhiḥ patitaiḥ ca eva vyarocata vasuṃdharā |tato deva ṛṣi gaṃdharvā yakṣa siddha gaṇāḥ tathā ||1-43-17||
vyalokayanta te tatra gaganāt gām gatām tadā |vimānaiḥ nagara ākāraiḥ hayaiḥ gaja varaiḥ tathā ||1-43-18||
pāriplava gatāḥ ca api devatāḥ tatra viṣṭhitāḥ |tat adbhutatamam loke gaṃgā avataram uttamam ||1-43-19||
didṛkṣavo deva gaṇāḥ samīyuḥ amita ojasaḥ |saṃpatadbhiḥ sura gaṇaiḥ teṣām ca ābharaṇa ojasā ||1-43-20||
śata ādityam iva ābhāti gaganam gata toyadam |śiṃśumāra uraga gaṇaiḥ mīnaiḥ api ca caṃcalaiḥ ||1-43-21||
vidyudbhiḥ iva vikṣiptaiḥ ākāśam abhavat tadā |pāṇḍuraiḥ salila utpīḍaiḥ kīryamāṇaiḥ sahasradhā ||1-43-22||
śārada abhraiḥ iva ākrīṇam gaganam haṃsa saṃplavaiḥ |kvacit drutataram yāti kuṭilam kvacit āyatam ||1-43-23||
vinatam kvacit uddhūtam kvacit yāti śanaiḥ śanaiḥ |salilena eva salilam kvacit abhyāhatam punaḥ ||1-43-24||
muhur ūrdhva patham gatvā papāta vasudhām punaḥ |tat śaṃkara śiro bhraṣṭam bhraṣṭam bhūmi tale punaḥ ||1-43-25||
vyarocata tadā toyam nirmalam gata kalmaṣam |tatra ṛṣi gaṇa gandharvā vasudhā tala vāsinaḥ 1-43-26bhava aṃga patitam toyam pavitram iti paspṛśuḥ |śāpāt prapatitā ye ca gaganāt vasudhā talam ||1-43-26||
kṛtvā tatra abhiṣekam te babhūvuḥ gata kalmaṣāḥ |dhūta pāpāḥ punaḥ tena toyena atha śubha anvitā ||1-43-27||
punaḥ ākāśam āviśya svān lokān pratipedire |mumude mudito lokaḥ tena toyena bhāsvatā ||1-43-28||
kṛta abhiṣeko gaṃgāyām babhūva gata kalmaṣaḥ |bhagīratho rājarṣiḥ divyam syaṃdanam āsthitaḥ ||1-43-29||
prāyāt agre mahārājāḥ tam gaṃgā pṛṣṭhato anvagāt |devāḥ sa ṛṣi gaṇāḥ sarve daitya dānava rākṣasāḥ ||1-43-30||
gandharva yakṣa pravarāḥ sa kiṃnara mahoragāḥ |sarpāḥ ca apsaraso rāma bhagīratha ratha anugāḥ ||1-43-31||
gaṃgām anvagaman prītāḥ sarve jala carāḥ ca ye |yato bhagīratho rājā tato gaṃgā yaśasvinī ||1-43-32||
jagāma saritām śreṣṭhā sarva pāpa praṇāśinī |tato hi yajamānasya jahnoḥ adbhuta karmaṇaḥ ||1-43-33||
gaṃga saṃplāvayāmāsa yajña vāṭam mahatmanaḥ |tasayā valepanam jñatva kṛddho jahnuḥ ca rāghava ||1-43-34||
apibat tu jalam sarvam gaṃgayāḥ parama adbhutam |tato devāḥ sa gaṃgharva ṛṣayaḥ ca su vismitāḥ ||1-43-35||
pūjayanti mahatmanam jahnum puruṣa sattamam |gaṃgam ca api nayanti sma duhitṛtve mahātmanaḥ ||1-43-36||
tataḥ tuṣṭaḥ mahātejāḥ śrotrābhyām asṛujat prabhuḥ |tasmāt jahnu sutā gaṃga procyate jāhnavī iti ca ||1-43-37||
jagāma ca punaḥ gaṃga bhagīratha ratha anugā |sāgaram ca api saṃpraptā sā sarit pravarā tadā ||1-43-38||
rasātalam upāgacchat siddhyartham tasya karmaṇaḥ |bhagīratho api rajārṣi gaṃgam ādāya yatnataḥ ||1-43-39||
pitamahān bhasma krutam apaśyat gata cetanaḥ |atha tat bhasmanām rāśim gaṃga salilam uttamam |plāvayat pūta pāpmānaḥ svargam praptā raghu uttama ||1-43-40||
sa gatvā sāgaram rājā gaṃgayā anugatas tadā |praviveśa talam bhūmeḥ yatra te bhasmasāt kṛtāḥ ||1-44-1||
bhasmani atha āplute rāma gaṃgāiāḥ salilena vai |sarva loka prabhuḥ brahmā rājānam idam abravīt ||1-44-2||
tāritā naraśārdūla divam yātāḥ ca devavat |ṣaṣṭiḥ putra sahasrāṇi sagarasya mahātmanaḥ ||1-44-3||
sāgarasya jalam loke yāvat sthāsyati pārthiva |sagarasya ātmajāḥ sarve divi sthāsyanti devavat ||1-44-4||
iyam ca duhitā jyeṣṭhā tava gaṃgā bhaviṣyati |tvat kṛtena ca nāmnā atha loke sthāsyati viśrutā ||1-44-5||
gaṃgā tripathagā nāma divyā bhāgīrathī iti ca |trīn patho bhāvayanti iti tasmat tripathagā smṛtā ||1-44-6||
pitāmahānām sarveṣām tvam atra manujādhipa |kuruṣva salilam rājan pratijñām apavarjaya ||1-44-7||
pūrvakeṇa hi te rājan tena atiyaśasā tadā |dharmiṇām pravareṇa atha na eṣa prāpto manorathaḥ ||1-44-8||
tathaiva aṃśumatā vatsa loke apratima tejasā |gaṃgām prārthayatā netum pratijñā na apavarjitā ||1-44-9||
rājarṣiṇā guṇavatā maharṣi sama tejasā |mat tulya tapasā caiva kṣatra dharma sthitena ca ||1-44-10||
dilīpena mahābhāga tava pitrā atitejasā |punar na śakitā netum gaṃgām prārthayata anagha ||1-44-11||
sā tvayā samatikrāntā pratijñā puruṣarṣabha |prāpto asi paramam loke yaśaḥ parama saṃmatam ||1-44-12||
tat ca gaṃgā avataraṇam tvayā kṛtam arindama |anena ca bhavān prāpto dharmasya āyatanam mahat ||1-44-13||
plāvayasva tvam ātmānam narottama sadā ucite |salile puruṣaśreṣṭha śuciḥ puṇyaphalo bhava ||1-44-14||
pitāmahānām sarveṣām kuruṣva salilakriyām |svasti te astu gamiṣyāmi svam lokam gamyatām nṛpa ||1-44-15||
iti evam uktvā deveśaḥ sarvaloka pitāmahaḥ |yathā āgatam tathā agacchat deva lokam mahāyaśāḥ ||1-44-16||
bhagīrathaḥ tu rājarṣiḥ kṛtvā salilam uttamam |yathākramam yathānyāyam sāgarāṇām mahāyaśāḥ ||1-44-17||
kṛtodakaḥ śucī rājā svapuram praviveśa ha |samṛddhārtho naraśreṣṭha svarājyam praśaśāsa ha ||1-44-18||
pramumoda ca lokaḥ tam nṛpam āsādya rāghava |naṣṭaśokaḥ samṛddhārtho babhūva vigatajvaraḥ ||1-44-19||
eṣa te rāma gaṃgāyā vistaro abhihito mayā |svasti prāpnuhi bhadram te saṃdhyā kālo ativartate ||1-44-20||
dhanyam yaśasyam āyuṣyam putryam svargyam atha api ca |yaḥ śrāvayati vipreṣu kṣatriyeṣu itereṣu ca ||1-44-21||
idam āKyanam āyuśyam gaṃgā avataraṇam śubham ||1-44-22||
yaḥ śruṇoti ca kākutstha sarvān kāmān avāpnuyāt |sarve pāpāḥ praṇaśyanti āyuḥ kīrtiḥ ca vardhate ||1-44-23||
viśvāmitra vacaḥ śrutvā rāghavaḥ saha lakṣmaṇaḥ |vismayam paramam gatvā viśvāmitram atha abravīt ||1-45-1||
ati adbhutam idam brahman kathitam paramam tvayā |gaṃgā avataraṇam puṇyam sāgarasya api pūraṇam ||1-45-2||
kṣaṇa bhūta iva nau rātriḥ saṃvṛtta iyam paraṃtapa |imām ciṃtayatoḥ sarvam nikhilena kathām tava ||1-45-3||
tasya sā śarvarī sarvā mama saumitriṇā saha |jagāma ciṃtayān asya viśvāmitra kathām śubhām ||1-45-4||
tataḥ prabhāte vimale viśvāmitram tapodhanam|uvāca rāghavo vākyam kṛta āhnikam arindamaḥ ||1-45-5||
gatā bhagavatī rātriḥ śrotavyam paramam śrutam |tarāma saritam śreṣṭam puṇyam tri patha gām nadīm ||1-45-6||
nauḥ eṣā hi sukha āstīrṇā ṛṣīṇām puṇya karmaṇām |bhagavaṃtam iha prāptam jñātvā tvaritam āgatā ||1-45-7||
tasya tat vacanam śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ |saṃtāram kārayāmāsa sa ṛṣi saṃghasya kauśikaḥ ||1-45-8||
uttaram tīram āsādya saṃpūjya ṛṣi gaṇam tataḥ |gaṃgā kūle niviṣṭāḥ te viśālām dadṛśuḥ purīm ||1-45-9||
tato muni varaḥ tūrṇam jagāma saha rāghavaḥ |viśālām nagarīm ramyām divyām svarga upamām tadā ||1-45-10||
atha rāmo mahāprājño viśvāmitram mahāmunim |papraccha prāṃjaliḥ bhūtvā viśālām uttamām purīm ||1-45-11||
katamo rāja vaṃśo ayam viśālāyām mahāmune |śrotum icchāmi bhadram te param kautūhalam hi me ||1-45-12||
tasya tat vacanam śrutvā rāmasya munipuṃgavaḥ |ākhyātum tat samārebhe viśālasya purātanam ||1-45-13||
śrūyatām rāma śakrasya kathām kathayataḥ śrutām |asmin deśe hi yat vṛttam śṛṇu tattvena rāghava ||1-45-14||
pūrvam kṛta yuge rāma diteḥ putrā mahābalāḥ |aditeḥ ca mahābhāgā vīryavantaḥ sudhārmikāḥ ||1-45-15||
tataḥ teṣām naravyāghraḥ buddhiḥ āsīt mahātmanām |amarā virjarāḥ caiva katham syāmo nirāmayāḥ ||1-45-16||
teṣām ciṃtayatām tatra buddhiḥ āsīt vipaścitām |kṣīra uda mathanam kṛtvā rasam prāpsyāma tatra vai ||1-45-17||
tato niścitya mathanam yoktram kṛtvā ca vāsukim |manthānam mandaram kṛtvā mamanthur amita ojasaḥ ||1-45-18||
atha varṣa sahasreṇa yoktra sarpa śirāṃsi ca |vamanto ati viṣam tatra dadaṃśur daśanaiḥ śilāḥ ||1-45-19||
utpapātām agni saṃkāśam hālāhala mahāviṣam |tena dagdham jagat sarvam sa deva asura mānuṣam ||1-45-20||
atha devā mahādevam śaṃkaram śaraṇārthtinaḥ |jagmuḥ paśupatim rudram trāhi trāhi iti tuṣṭuvuḥ ||1-45-21||
evam uk{]taḥ tato devaiḥ deveśvaraḥ prabhuḥ |prādur āsīt tato atra eva śaṃkha cakra dharo hariḥ ||1-45-22||
uvāca enam smitam kṛtvā rudram śūladharam hariḥ |daivataiḥ madhyamāno tu tat pūrvam samupasthitam ||1-45-23||
tat tvadīyam suraśreṣṭhaḥ surāṇām agrato hi yat |agra pūjāmi iha sthitvā gṛhāṇa idam viṣam prabho ||1-45-24||
iti uktvā ca suraśreṣṭhaḥ tatra eva aṃtardhīyata |devatānām bhayam dṛṣṭvā śrutvā vākyam tu śāraṅgiṇaḥ ||1-45-25||
hālāhalam viṣam ghoram saṃjagrāha amṛta upamam |devān visṛujya deveśo jagāma bhagavān haraḥ ||1-45-26||
tato deva asurāḥ sarve mamanthū raghunaṃdana |praviveśa atha pātālam manthānaḥ parvatottamaḥ ||1-45-27||
tato devāḥ sa gandharvāḥ tuṣṭuvuḥ madhusūdanam |tvam gatiḥ sarva bhūtānām viśeṣeṇa divaukasām ||1-45-28||
pālaya asmān mahābāho girim uddhartum arhasi |iti śrutvā hṛṣīkeśaḥ kāmaṭham rūpam āsthitaḥ ||1-45-29||
parvatam pṛṣṭataḥ kṛtvā śiśye tatra udadhau hariḥ |parvata agram tu lokātmā hastena ākramya keśavaḥ ||1-45-30||
devānām madhyataḥ sthitvā mamantha puruṣottamaḥ |atha varṣa sahasreṇa āyurvedamayaḥ pumān ||1-45-31||
udatiṣṭhat sudharmātmā sa daṇḍa sa kamaṇduluḥ |pūrvam dhanvantarir nāma apsarāḥ ca su varcasaḥ ||1-45-32||
apsu nirmathanāt eva rasāt tasmāt vara striyaḥ |utpetuḥ manuja śreṣṭha tasmāt apsaraso abhavan ||1-45-33||
ṣaṣṭiḥ koṭyo abhavan tāsām apsarāṇām suvarcasām |asaṃkhyeyāḥ tu kākutstha yāḥ tāsām paricārikāḥ ||1-45-34||
na tāḥ sma pratigṛhṇanti sarve te deva dānavāḥ |apratigrahaṇāt eva tā vai sādhāraṇāḥ smṛtāḥ ||1-45-35||
varuṇasya tataḥ kanyā vāruṇī raghunaṃdana |utpapāta mahābhāgā mārgamāṇā parigraham ||1-45-36||
diteḥ putrā na tām rāma jagṛhur varuṇa ātmajām |aditeḥ tu sutā vīra jagṛhuḥ tām aniṃditām ||1-45-37||
asurāḥ tena daiteyāḥ surāḥ tena aditeḥ sutāḥ |hṛṣṭāḥ pramuditāḥ ca āsan vāruṇī grahaṇāt surāḥ ||1-45-38||
uccaiḥśravā haya śreṣṭho maṇi ratnam ca kaustubham |udatiṣṭhan naraśreṣṭha tathaiva amṛtam uttamam ||1-45-39||
atha tasya kṛte rāma mahān āsīt kula kṣayaḥ |aditeḥ tu tataḥ putrā diteḥ putrān asūdayan ||1-45-40||
ekatām agaman sarve asurā rākṣasaiḥ saha |yuddham āsīt mahāghoram vīra trailokya mohanam ||1-45-41||
yadā kṣayam gatam sarvam tadā viṣṇuḥ mahābalaḥ |amṛtam saḥ aharat tūrṇam māyām āsthāya mohinīm ||1-45-42||
ye gatā abhimukham viṣṇum akṣaram puruṣottamam |saṃpiṣṭāḥ te tadā yuddhe biṣṇunā prabha viṣṇunā ||1-45-43||
aditeḥ ātmajā vīrā diteḥ putrān nijaghnire |asmin ghore mahāyuddhe daiteyā adityāyoḥ bhṛśam ||1-45-44||
nihatya diti putrān tu rājyam prāpya puraṃdaraḥ |śaśāsa mudito lokān sa ṛṣi saṃghān sa cāraṇān ||1-45-45||
hateṣu teṣu putreṣu ditiḥ parama duḥkhitā |mārīcam kāśyapam rāma bhartāram idam abravīt ||1-46-1||
hata putrā asmi bhagavan tava putraiḥ mahābalaiḥ |śakra hantāram icchāmi putram dīrgha tapo arjitam ||1-46-2||
sā aham tapaḥ cariṣyāmi garbham me dātum arhasi |īśvaram śakra hantāram tvam anujñātum arhasi ||1-46-3||
tasyāḥ tat vacanam śrutvā mārīcaḥ kāśyapaḥ tadā |pratyuvāca mahātejā ditim parama duḥkhitām ||1-46-4||
evam bhavatu bhadram te śuciḥ bhava tapodhane |janayiṣyasi putram tvam śakra hantāram āhave ||1-46-5||
pūrṇe varṣa sahasre tu śuciḥ yadi bhaviṣyasi |putram trailokya hantāram mattaḥ tvam janayiṣyasi ||1-46-6||
evam uktvā mahā tejāḥ pāṇinā sa mamārja tām |tam ālabhya tataḥ svasti iti uktvā tapase yayau ||1-46-7||
gate tasmin naraśreṣṭha ditiḥ parama harṣitā |kuśaplavam sāmāsādya tapaḥ tepe sudāruṇam ||1-46-8||
tapaḥ tasyām hi kurvatyām paricaryām cakāra ha |sahasrākṣo naraśreṣṭha parayā guṇa saṃpadā ||1-46-9||
agnim kuśān kāṣṭham apaḥ phalam mūlam tathaiva ca |nyavedayat sahasrākṣo yac ca anyat api kānkṣitam ||1-46-10||
gātra saṃvāhanaiḥ caiva śrama apanayanaiḥ tathā |śakraḥ sarveṣu kāleṣu ditim paricacāra ha ||1-46-11||
pūrṇe varṣa sahasre daśa ūne raghunaṃdana |ditiḥ parama saṃhṛṣṭā sahasrākṣam atha abravīt ||1-46-12||
tapaḥ carantyā varṣāṇi daśa vīryavatām vara |avaśiṣṭāni bhadram te bhrātaram drakṣyase tataḥ ||1-46-13||
yam aham tvat kṛte putra tam ādhāsye jaya utsukam |trailokya vijayam putra saha bhokṣyasi vijvaraḥ ||1-46-14||
yācitena suraśreṣṭa pitrā tava māhātmanā |varo varṣa sasra ante mama dattaḥ sutam prati ||1-46-15||
iti uktvā ca ditiḥ tatra prāpte madhyandina īśvare |nidrayā pahṛtā devī pādau kṛtvātha śīrṣataḥ ||1-46-16||
dṛṣṭvā tām aśucim śakraḥ pādayoḥ kṛta mūrdhajām |śiraḥ sthāne kṛtau pādau jahāsa ca mumoda ca ||1-46-17||
tasyāḥ śarīra vivaram praviveśa puraṃdaraḥ |garbham ca saptadhā rāma ciccheda parama ātmavān ||1-46-18||
bhidyamānaḥ tato garbho vajreṇa śata parvaṇā |ruroda susvaram rāma tato ditiḥ abudhyata ||1-46-19||
mā rudo mā rudaḥ ca iti garbham śakro abhyabhāṣata |bibheda ca mahātejā rudantam api vāsavaḥ ||1-46-20||
na hantavyam na hantavyam iti evam ditiḥ abravīt |niṣpapāta tataḥ śakro mātur vacana gauravāt ||1-46-21||
prāṃjaliḥ vajra sahito ditim śakro abhyabhāṣata |aśuciḥ devi suptā asi pādayoḥ kṛta mūrdhajā||1-46-22||
tat antaram aham labdhvā śakra hantāram āhave |abhindam saptadhā devi tan me tvam kṣantum arhasi ||1-46-23||
saptadhā tu kṛte garbhe ditiḥ parama duḥkhitā |sahasrākṣam durādharṣam vākyam sa anunayā abravīt ||1-47-1||
mama aparādhāt garbho ayam saptadhā śakalī kṛtaḥ |na aparādho hi deva īśa tava atra balasūdana ||1-47-2||
priyam tvat kṛtam icchāmi mama garbha viparyaye |marutām sapta saptānām sthānapālā bhavantu te ||1-47-3||
vāta skaṃdhā ime sapta carantu divi putraka |mārutā iti vikhyātā divyarūpā mama ātmajāḥ ||1-47-4||
brahma lokam caratu eka indra lokam tathā aparaḥ |divya vāyuḥ iti khyātaḥ tṛtīyo api mahāyaśāḥ ||1-47-5||
catvāraḥ tu suraśreṣṭha diśo vai tava śāsanāt |saṃcariṣyanti bhadram te kalena hi mama ātmajāḥ ||1-47-6||
tvat kṛtena eva nāmnā vai mārutā iti viśrutāḥ |tasyāḥ tat vacanam śrutvā sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ ||1-47-7||
uvāca prāṃjaliḥ vākyam ditim balasūdanaḥ |sarvam etat yathā uktam te bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||1-47-8||
vicariṣyanti bhadram te devarūpāḥ tava ātmajāḥ |evam tau niścayam kṛtvā mātā putrau tapovane ||1-47-9||
jagmatuḥ tridivam rāma kṛtārthau iti naḥ śrutam |eṣa deśaḥ sa kākutstha mahendrāt adyuṣitaḥ purā ||1-47-10||
ditim yatra tapaḥ siddhām evam paricacāra saḥ |ikṣvākostu naravyāghra putraḥ parama dhārmikaḥ ||1-47-11||
alaṃbuṣāyām utpanno viśāla iti viśrutaḥ |tena ca āsīt iha sthāne viśāle iti purī kṛtā ||1-47-12||
viśālasya suto rāma hemacandro mahābalaḥ |sucandra iti vikhyāto hemacandrāt anaṃtaraḥ ||1-47-13||
sucandra tanayo rāma dhūmra aśva iti viśrutaḥ |dhūmrāśva tanayaḥ ca api sṛṃjayaḥ samapadyata ||1-47-14||
sṛṃjayasya sutaḥ śrīmān sahadevaḥ pratāpavān |kuśāśvaḥ sahadevasya putraḥ parama dhārmikaḥ ||1-47-15||
kuśāśvasya mahātejāḥ somadattaḥ pratāpavān |somadattasya putraḥ tu kākutstha iti viśrutaḥ ||1-47-16||
tasya putro mahātejāḥ samprati eṣa purīm imām |āvasat parama prakhyaḥ sumatiḥ nāma durjayaḥ ||1-47-17||
ikṣvākostu prasādena sarve vaiśālikā nṛpāḥ |dīrgha āyuṣo mahātmāno vīryavantaḥ sudhārmikāḥ ||1-47-18||
iha adya rajanīm ekām sukham svapsyāmahe vayam |śvaḥ prabhāte naraśreṣṭha janakam draṣṭum arhasi ||1-47-19||
sumatiḥ tu mahātejā viśvāmitram upāgatam |śrutvā nara vara śreṣṭhaḥ pratyāgacchan mahāyaśāḥ ||1-47-20||
pūjām ca paramām kṛtvā sa upādhyāyaḥ sabāndhavaḥ |prāṃjaliḥ kuśalam pṛṣṭvā viśvāmitram atha abravīt ||1-47-21||
dhanyo asmi anugṛhīto asmi yasya me viṣayam mune |saṃprāpto darśanam caiva na asti dhanyataro mama ||1-47-22||
pṛṣṭvā tu kuśalam tatra paraspara samāgame |kathāante sumatiḥ vākyam vyājahāra mahāmunim ||1-48-1||
imau kumārau bhadram te deva tulya parākramau |gaja siṃha gatī vīrau śārdūla vṛṣabha upamau ||1-48-2||
padma patra viśālākṣau khaḍga tūṇī dhanur dharau |aśvinau iva rūpeṇa samupasthita yauvanau ||1-48-3||
yadṛcchayā eva gām prāptau devalokāt iva amarau |katham padbhyām iha prāptau kim artham kasya vā mune ||1-48-4||
bhūṣayantau imam deśam candra sūryau iva aṃbaram |paraspareṇa sadṛśau pramāṇa ingita ceṣṭitaiḥ ||1-48-5||
kim artham ca nara śreṣṭhau samprāptau durgame pathi |vara āyudha dharau vīrau śrotum icchāmi tattvataḥ ||1-48-6||
tasya tad vacanam śrutvā yathā vṛttam nyavedayat |siddha āśrama nivāsam ca rākṣasānām vadham tathā ||1-48-7||
viśvāmitra vacaḥ śrutvā rājā parama vismitaḥ ||1-48-8||
catithī paramau prāptam putrau daśarathasya tau |pūjayāmāsa vidhivat satkāra arhau mahābalau ||1-48-9||
tataḥ parama satkāram sumateḥ prāpya rāghavau |uṣya tatra niśām ekām jagmatuḥ mithilām tataḥ ||1-48-10||
tām dṛṣṭvā munayaḥ sarve janakasya purīm śubhām |sādhu sādhu iti śaṃsanto mithilām samapūjayan ||1-48-11||
mithila upavane tatra āśramam dṛśya rāghavaḥ |purāṇam nirjanam ramyam papraccha muni puṃgavam ||1-48-12||
idam āśrama saṃkāśam kim nu idam muni varjitam |śrotum icchāmi bhagavan kasya ayam pūrva āśramaḥ ||1-48-13||
tat śrutā rāghaveṇa uktam vākyam vākya viśāradaḥ |prati uvāca mahātejā viśvamitro mahāmuniḥ ||1-48-14||
hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu tattvena rāghava |yasya etat āśrama padam śaptam kopān mahātmanā ||1-48-15||
gautamasya naraśreṣṭha pūrvam āsīt mahātmanaḥ |āśramo divya saṃkāśaḥ suraiḥ api supūjitaḥ ||1-48-16||
sa ca atra tapa ātiṣṭhat ahalyā sahitaḥ purā |varṣa pūgāni anekāni rājaputra mahāyaśaḥ ||1-48-17||
tasya antaram viditvā tu sahasrākṣaḥ śacī patiḥ |muni veṣa dharo bhūtvā ahalyām idam abravīt ||1-48-18||
ṛtu kālam pratīkṣante na arthinaḥ susamāhite |saṃgamam tu aham icchāmi tvayā saha sumadhyame ||1-48-19||
muni veṣam sahasrākṣam vijñāya raghunaṃdana |matim cakāra durmedhā deva rāja kutūhalāt ||1-48-20||
atha abravīt suraśreṣṭham kṛtārthena aṃtarātmanā |kṛtārthā asmi suraśreṣṭha gaccha śīghram itaḥ prabho ||1-48-21||
ātmānam mām ca deveśa sarvadā rakṣa gautamāt |indraḥ tu prahasan vākyam ahalyām idam abravīt ||1-48-22||
suśroṇi parituṣṭo asmi gamiṣyāmi yathā āgatam |evam saṃgamya tu tayā niścakrāma uṭajāt tataḥ ||1-48-23||
sa saṃbhramāt tvaran rāma śankito gautamam prati |gautamam sa dadarśa atha praviśaṃtam mahāmunim ||1-48-24||
deva dānava durdharṣam tapo bala samanvitam |tīrtha udaka pariklinnam dīpyamānam iva analam ||1-48-25||
gṛhīta samidham tatra sa kuśam muni puṃgavam |dṛṣṭvā sura patiḥ trasto viṣaṇṇa vadano abhavat ||1-48-26||
atha dṛṣṭvā sahasrākṣam muni veṣa dharam muniḥ |durvṛttam vṛtta saṃpanno roṣāt vacanam abravīt ||1-48-27||
mama rūpam samāsthāya kṛtavān asi durmate |akartavyam idam yasmāt viphalaḥ tvam bhaviṣyati ||1-48-28||
gautamena evam uktasya sa roṣeṇa mahātmanā |petatuḥ vṛṣaṇau bhūmau sahasrākṣasya tat kṣaṇāt ||1-48-29||
tathā śaptvā ca vai śakram bhāryām api ca śaptavān |iha varṣa sahasrāṇi bahūni nivaṣisyasi ||1-48-30||
vāyu bhakṣā nirāhārā tapyantī bhasma śāyinī |adṛśyā sarva bhūtānām āśrame asmin vaṣisyasi ||1-48-31||
yadā tu etat vanam ghoram rāmo daśaratha ātmajaḥ |āgamiṣyati durdharṣaḥ tadā pūtā bhaviṣyasi ||1-48-32||
tasya ātithyena durvṛtte lobha moha vivarjitā |mat sakāśe mudā yuktā svam vapuḥ dhārayiṣyasi ||1-48-33||
evam uktvā mahātejā gautamo duṣṭa cāriṇīm |imam āśramam utsṛjya siddha cāraṇa sevite |himavat śikhare ramye tapaḥ tepe mahātapāḥ ||1-48-34||
aphalaḥ tu tataḥ śakro devān agni purogamān |abravīt trasta nayanaḥ siddha gandhava cāraṇān ||1-49-1||
kurvatā tapaso vighnam gautamasya mahātmanaḥ |krodham utpādya hi mayā sura kāryam idam kṛtam ||1-49-2||
aphalo asmi kṛtaḥ tena krodhāt sā ca nirākṛtā |śāpa mokṣeṇa mahatā tapo asya apahṛtam mayā ||1-49-3||
tat mām suravarāḥ sarve sa ṛṣi saṃghāḥ sa cāraṇāḥ |sura kārya karam yūyam saphalam kartum arhatha ||1-49-4||
śatakratoḥ vacaḥ śrutvā devāḥ sa agni purogamāḥ |pitṛ devān upetya āhuḥ saha sarvaiḥ marut gaṇaiḥ ||1-49-5||
ayam meṣaḥ savṛṣaṇaḥ śakro hi avṛṣaṇaḥ kṛtaḥ |meṣasya vṛṣaṇau gṛhya śakrāya āśu prayacchata ||1-49-6||
aphalaḥ tu kṛto meṣaḥ parām tuṣṭim pradāsyati |bhavatām harṣaṇārthāya ye ca dāsyanti mānavāḥ |akṣayam hi phalam teṣām yūyam dāsyatha puṣkalam ||1-49-7||
agneḥ tu vacanam śrutvā pitṛ devāḥ samāgatāḥ |utpāṭya meṣa vṛṣaṇau sahasrākṣe nyaveśayan ||1-49-8||
tadā prabhṛti kākutstha pitṛ devāḥ samāgatāḥ |aphalān bhuṃjate meṣān phalaiḥ teṣām ayojayan ||1-49-9||
indraḥ tu meṣa vṛṣaṇaḥ tadā prabhṛti rāghava |gautamasya prabhāvena tapasā ca mahātmanaḥ ||1-49-10||
tat āgaccha mahāteja āśramam puṇya karmaṇaḥ |tāraya enām mahābhāgām ahalyām deva rūpiṇīm ||1-49-11||
viśvāmitra vacaḥ śrutvā rāghavaḥ saha lakṣmaṇaḥ |viśvāmitram puraskṛtya āśramam praviveśa ha ||1-49-12||
dadarśa ca mahābhāgām tapasā dyotita prabhām |lokaiḥ api samāgamya durnirīkṣyām sura asuraiḥ ||1-49-13||
prayatnāt nirmitām dhātrā divyām māyāmayīm iva |dhūmena abhiparīta aṃgīm dīptāam agni sikhām iva ||1-49-14||
sa tuṣāra āvṛtām sa abhrām pūrṇa candra prabhām iva |madhye aṃbhaso durādharṣām dīptām sūrya prabhām iva ||1-49-15||
sas hi gautama vākyena durnirīkṣyā babhūva ha |trayāṇām api lokānām yāvat rāmasya darśanam ||1-49-16||
śāpasya antam upāgamya teṣām darśanam āgatā|rāghavau tu tataḥ tasyāḥ pādau jagṛhatuḥ mudā ||1-49-17||
smaraṃtī gautama vacaḥ pratijagrāha sā ca tau|pādyam arghyam tathā ātithyam cakāra susamāhitā |pratijagrāha kākutstho vidhi dṛṣṭena karmaṇā ||1-49-18||
puṣpa vṛṣṭiḥ mahatī āsīt deva duṃdubhi nisvanaiḥ |gandharva apsarasām ca eva mahān āsīt samutsavaḥ ||1-49-19||
sādhu sādhu iti devāḥ tām ahalyām samapūjayan |tapo bala viśuddha aṃgīm gautamasya vaśa anugām ||1-49-20||
gautamo api mahātejā ahalyā sahitaḥ sukhī |rāmam sampūjya vidhivat tapaḥ tepe mahātapāḥ ||1-49-21||
rāmo api paramām pūjām gautamasya mahāmuneḥ |sakāśāt vidhivat prāpya jagāma mithilām tataḥ ||1-49-22||
tataḥ prāk uttarām gatvā rāmaḥ saumitriṇā saha |viśvāmitram puraskṛtya yajña vāṭam upāgamat ||1-50-1||
rāmaḥ tu muni śārdūlam uvāca saha lakṣmaṇaḥ |sādhvī yajña samṛddhiḥ hi janakasya mahātmanaḥ ||1-50-2||
bahūni iha sahasrāṇi nānā deśa nivāsinām |brāhmaṇānām mahābhāga veda adhyayana śālinām ||1-50-3||
ṛṣi vāṭāḥ ca dṛśyante śakaṭī śata saṃkulāḥ |deśo vidhīyatām brahman yatra vatsyāmahe vayam ||1-50-4||
rāmasya vacanam śrutvā viśvāmitro mahāmuniḥ |niveśam akarot deśe vivikte salila āyute ||1-50-5||
viśvāmitram anuprāptam śrutvā nṛpavaraḥ tadā |śatānaṃdam puraskṛtya purohitam aninditam ||1-50-6||
prati ujjagāma sahasā vinayena samanvitaḥ |ṛtvijo api mahātmānaḥ tu arghyam ādāya sa tvaram ||1-50-7||
viśvāmitrāya dharmeṇa dadau dharma puraskṛtam |pratigṛhya tu tām pūjām janakasya mahātmanaḥ ||1-50-8||
papraccha kuśalam rājño yajñasya ca nirāmayam |sa tām ca atha munīn pṛṣṭvā sa upādhyāya purodhasaḥ ||1-50-9||
yathā arham ṛṣibhiḥ sarvaiḥ samāgacchat prahṛṣṭavat |atha rājā muni śreṣṭham kṛta aṃjaliḥ abhāṣata ||1-50-10||
āsane bhagavān āstām saha ebhiḥ muni sattamaiḥ |janakasya vacaḥ śrutvā niṣasāda mahāmuniḥ ||1-50-11||
purodhā ṛtvijaḥ caiva rājā ca saha maṃtribhiḥ |āsaneṣu yathā nyāyam upaviṣṭān samantataḥ ||1-50-12||
dṛṣṭvā sa nṛpatiḥ tatra viśvāmitram atha abravīt |adya yajña samṛddhiḥ me saphalā daivataiḥ kṛtā ||1-50-13||
adya yajña phalam prāptam bhagavad darśanāt mayā |dhanyo asmi anugṛhīto asmi yasya me muni puṃgava ||1-50-14||
yajña upasadanam brahman prāpto asi munibhiḥ saha |dvādaśa aham tu brahmarṣe dīkṣām āhuḥ manīṣiṇaḥ ||1-50-15||
tato bhāga arthino devān draṣṭum arhasi kauśika |iti uktvā muni śārdūlam prahṛṣṭa vadanaḥ tadā ||1-50-16||
punaḥ tam paripapraccha prāṃjaliḥ prayato nṛpaḥ |imau kumārau bhadram te deva tulya parākramau ||1-50-17||
gaja tulya gatī vīrau śārdūla vṛṣabha upamau |padma patra viśāla akṣau khaḍga tūṇī dhanur dharau |aśvinau iva rūpeṇa samupasthita yauvanau ||1-50-18||
yadṛcchayā eva gām prāptau deva lokāt iva amarau |katham padbhyām iha prāptau kim artham kasya vā mune ||1-50-19||
vara āyudha dharau vīrau kasya putrau mahāmune |bhūṣayantau imam deśam candra sūryau iva aṃbaram ||1-50-20||
parasparasya sadṛśau pramāṇa ingita ceṣṭitaiḥ |kāka pakṣa dharau vīrau śrotum icchāmi tattvataḥ ||1-50-21||
tasya tat vacanam śrutvā janakasya mahātmanaḥ |nyavedayat ameya ātmā putrau daśarathasya tau ||1-50-22||
siddha āśrama nivāsam ca rākṣasānām vadham tathā |tatra āgamanam avyagram viśālāyāḥ ca darśanam ||1-50-23||
ahalyā darśanam caiva gautamena samāgamam |mahādhanuṣi jijñāsām kartum āgamanam tathā ||1-50-24||
etat sarvam mahātejā janakāya mahātmane |nivedya virarāma atha viśvāmitro mahāmuniḥ ||1-50-25||
tasya tat vacanam śrutvā viśvāmitrasya dhīmataḥ |hṛṣṭa romā mahātejāḥ śatāanando mahātapāḥ ||1-51-1||
gautamasya suto jyeṣṭhaḥ tapasā dyotita prabhaḥ |rāma saṃdarśanāt eva param vismayam āgataḥ ||1-51-2||
etau niṣaṇṇau saṃprekṣya sukha āsīnau nṛpātmajau |śatāanaṃdo muniśreṣṭham viśvāmitram atha abravīt ||1-51-3||
api te muni śārdūla mama mātā yaśasvinī |darśitā rāja putrāya tapo dīrgham upāgatā ||1-51-4||
api rāme mahātejo mama mātā yaśasvinī |vanyaiḥ upāharat pūjām pūjā arhe sarva dehinām ||1-51-5||
api rāmāya kathitam yathā vṛttam purātanam |mama mātuḥ mahātejo daivena duranuṣṭhitam ||1-51-6||
api kauśika bhadram te guruṇā mama saṃgatā |mātā mama muniśreṣṭha rāma saṃdarśanāt itaḥ ||1-51-7||
api me guruṇā rāmaḥ pūjitaḥ kuśikātmaja |iha āgato mahātejāḥ pūjām prāpya mahātmanaḥ ||1-51-8||
api śāṃtena manasā guruḥ me kuśikātmaja |iha āgatena rāmeṇa pūjitena abhivāditaḥ ||1-51-9||
tat śrutvā vacanam tasya viśvāmitro mahāmuniḥ |prati uvāca śatānaṃdam vākyajño vākya kovidam ||1-51-10||
na atikrāntam muniśreṣṭha yat kartavyam kṛtam mayā |saṃgatā muninā patnī bhārgaveṇa iva reṇukā ||1-51-11||
tat śrutvā vacanam tasya viśvāmitrasya dhīmataḥ |śatānaṃdo mahātejā rāmam vacanam abravīt ||1-51-12||
svāgatam te naraśreṣṭha diṣṭyā prāpto asi rāghava |viśvāmitram puraskṛtya maharṣim aparājitam ||1-51-13||
acintya karmā tapasā brahmarṣiḥ amita prabhaḥ |viśvāmitro mahātejā - vedmya - vetsi enam paramām gatim ||1-51-14||
na asti dhanyataro rāma tvatto anyo bhuvi kaścana |goptā kuśika putraḥ te yena taptam mahat tapaḥ ||1-51-15||
śrūyatām ca abhidhāsyāmi kauśikasya mahātmanaḥ |yathā balam yathā tattvam tat me nigadataḥ śṛṇu ||1-51-16||
rājā abhūt eṣa dharmātmā dīrgha kālam arindamaḥ |dharmajñaḥ kṛta vidyaḥ ca prajānām ca hite rataḥ ||1-51-17||
prajāpati sutaḥ tu āsīt kuśo nāma mahīpatiḥ |kuśasya putro balavān kuśanābhaḥ sudhārmikaḥ ||1-51-18||
kuśanābha sutaḥ tu āsīt gādhiḥ iti eva viśrutaḥ |gādheḥ putro mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ ||1-51-19||
viśvamitro mahātejāḥ pālayāmāsa medinīm |bahu varṣa sahasrāṇi rājā rājyam akārayat ||1-51-20||
kadācit tu mahātejā yojayitvā varūthinīm |akṣauhiṇī parivṛtaḥ paricakrāma medinīm ||1-51-21||
nagarāṇi ca rāṣṭrāni saritaḥ ca tathā girīn |āśramān kramaśo rājā vicaran ājagāma ha ||1-51-22||
vasiṣṭhasya āśrama padam nānā puṣpa latā drumam |nānā mṛga gaṇa ākīrṇam siddha cāraṇa sevitam ||1-51-23||
deva dānava gandharvaiḥ kinnaraiḥ upaśobhitam |praśāṃta hariṇa ākīrṇam dvija saṃgha niṣevitam ||1-51-24||
brahma ṛṣi gaṇa saṃkīrṇam deva ṛṣi gaṇa sevitam |tapaḥ caraṇa saṃsiddhaiḥ agni kalpaiḥ mahātmabhiḥ ||1-51-25||
satatam saṃkulam śrīmat brahma kalpaiḥ mahātmabhiḥ |ab bhakṣaiḥ vāyu bhakṣaiḥ ca śīrṇa parṇa aśanaiḥ tathā ||1-51-26||
phalamūlāśanairdāntairjitadoṣairjitendriyaiḥ - yadvā -phala mūla aśanaiḥ dāntaiḥ jita doṣaiḥ jita indriyaiḥ |ṛṣibhiḥ vālakhilyaiḥ ca japa homa parāyaṇaiḥ ||1-51-27||
anyaiḥ vaikhānasaiḥ caiva samaṃtāt upaśobhitam |vasiṣṭhasya āśrama padam brahma lokam iva aparam |dadarśa jayatām śreṣṭha viśvāmitro mahābalaḥ ||1-51-28||
tam dṛṣṭvā parama prīto viśvāmitro mahābalaḥ |praṇato vinayāt vīro vasiṣṭham japatām varam ||1-52-1||
svāgatam tava ca iti ukto vasiṣṭhena mahātmanā |āsanam ca asya bhagavān vasiṣṭho vyādideśa ha ||1-52-2||
upaviṣṭāya ca tadā viśvāmitrāya dhīmate |yathā nyāyam muni varaḥ phala mūlam upāharat ||1-52-3||
pratigṛhya tu tām pūjām vasiṣṭhāt rāja sattamaḥ |tapo agni hotra śiṣyeṣu kuśalam paryapṛcchata ||1-52-4||
viśvāmitro mahātejā vanaspati gaṇe tathā |sarvatra kuśalam ca āha vasiṣṭho rāja sattamam ||1-52-5||
sukha upaviṣṭam rājānam viśvāmitram mahātapāḥ |papraccha japatām śreṣṭho vasiṣṭho brahmaṇaḥ sutaḥ ||1-52-6||
kaccit te kuśalam rājan kaccit dharmeṇa raṃjayan |prajāḥ pālayase rājan rāja vṛttena dhārmika ||1-52-7||
kaccit te subhṛtā bhṛtyāḥ kaccit tiṣṭhanti śāsane |kaccit te vijitāḥ sarve ripavo ripu sūdana ||1-52-8||
kaccit bale ca kośe ca mitreṣu ca paraṃtapa |kuśalam te nara vyāghra putra pautre tathā anagha ||1-52-9||
sarvatra kuśalam rājā vasiṣṭham pratyudāharat |viśvāmitro mahātejā vasiṣṭham vinaya anvitam ||1-52-10||
kṛtvā tau suciram kālam dharmiṣṭhau tāḥ kathāḥ tadā |mudā paramayā yuktau prīyetām tau parasparam ||1-52-11||
tato vasiṣṭho bhagavān kathā ante raghunaṃdana |viśvāmitram idam vākyam uvāca prahasan iva ||1-52-12||
ātithyam kartum icchāmi balasya asya mahābala |tava ca eva aprameyasya yathā arham saṃpratīccha me ||1-52-13||
satkriyām tu bhavān etām pratīcchatu mayā kṛtām |rājan tvam atithi śreṣṭhaḥ pūjanīyaḥ prayatnataḥ ||1-52-14||
evam ukto vasiṣṭhena viśvāmitro mahāmatiḥ |kṛtam iti abravīt rājā pūjā vākyena me tvayā ||1-52-15||
phala mūlena bhagavan vidyate yat tava āśrame |pādyena ācamanīyena bhagavad darśanena ca ||1-52-16||
sarvathā ca mahāprājña pūjā arheṇa supūjitaḥ |namaste astu gamiṣyāmi maitreṇa īkṣasva cakṣuṣā ||1-52-17||
evam bruvantam rājānam vasiṣṭhaḥ punaḥ eva hi |nyamaṃtrayata dharmātmā punaḥ punaḥ udāra dhīḥ ||1-52-18||
bāḍham iti eva gādheyo vasiṣṭham pratyuvāca ha |yathā priyam bhagavataḥ tathā astu muni sattama ||1-52-19||
evam uktaḥ tathā tena vasiṣṭho japatām varaḥ |ājuhāva tataḥ prītaḥ kalmāṣīm dhūta kalmaṣaḥ ||1-52-20||
ehi ehi śabale kṣipram śṛṇu ca api vaco mama |sabalasya asya rājarṣeḥ kartum vyavasito asmi aham |bhojanena mahā arheṇa satkāram saṃvidhatsva me ||1-52-21||
yasya yasya yathā kāmam ṣaḍ raseṣu abhipūjitam |tat sarvam kāma dhuk divye abhivarṣa kṛte mama ||1-52-22||
rasena annena pānena lehya coṣyeṇa saṃyutam |annānām nicayam sarvam sṛjasva śabale tvara ||1-52-23||
evam uktā vasiṣṭhena śabalā śatru sūdana |vidadhe kāmadhuk kāmān yasya yasya īpsitam yathā ||1-53-1||
ikṣūn madhūn tathā lājān maireyān ca vara āsavān |pānāni ca mahāarhāṇi bhakṣyān ca ucca avacān tathā ||1-53-2||
uṣṇa āḍhyasya odanasya api rāśayaḥ parvatopamāḥ |mṛṣṭa annāni ca sūpāḥ ca dadhi kulyāḥ tathaiva ca ||1-53-3||
nānā svādu rasānām ca khāṇḍavanām - ṣāḍabānām - tathaiva ca |bhājanāni -bhojanāni - supūrṇāni gauḍāni ca sahasraśaḥ ||1-53-4||
sarvam āsīt susaṃtuṣṭam hṛṣṭa puṣṭa jana āyutam |viśvāmitra balam rāma vasiṣṭhena sutarpitam ||1-53-5||
viśvāmitro api rājarṣiḥ hṛṣṭa puṣṭaḥ tadā abhavat |sa antaḥ pura varo rājā sa brāhmaṇa purohitaḥ ||1-53-6||
sa amātyo maṃtri sahitaḥ sa bhṛtyaḥ pūjitaḥ tadā |yuktaḥ parama harṣeṇa vasiṣṭham idam abravīt ||1-53-7||
pūjito aham tvayā brahman pūja arheṇa susatkṛtaḥ |śrūyatām abhidhāsyāmi vākyam vākya viśārada ||1-53-8||
gavām śata sahasreṇa dīyatām śabalā mama |ratnam hi bhagavan etat ratna hārī ca pārthivaḥ ||1-53-9||
tasmāt me śabalām dehi mama eṣā dharmato dvija |evam uktaḥ tu bhagavān vasiṣṭho muni sattamaḥ ||1-53-10||
viśvāmitreṇa dharmātmā pratyuvāca mahīpatim |na aham śata sahasreṇa na api koṭi śataiḥ gavām ||1-53-11||
rājan dāsyāmi śabalām rāśibhī rajatasya vā |na parityāgam arhā iyam mat sakāśāt arindama ||1-53-12||
śāśvatī śabalā mahyam kīrtir ātmavato yathā |asyām havyam ca kavyam ca prāṇa yātrā tathaiva ca ||1-53-13||
āyattam agni hotram ca baliḥ homaḥ tathaiva ca |svāhā kāra vaṣaṭ kārau vidyāḥ ca vividhāḥ tathā ||1-53-14||
āyattam atra rāja ṛṣe sarvam etan na saṃśayaḥ |sarvasvam etat satyena mama tuṣṭi karī tathā ||1-53-15||
kāraṇaiḥ bahubhī rājan na dāsye śabalām tava |vasiṣṭhena evam uktaḥ tu viśvāmitro abravīt tadā ||1-53-16||
saṃrabdhataram atyartham vākyam vākya viśāradaḥ |hairaṇya kakṣyā graiveyān suvarṇa aṃkuśa bhūṣitān ||1-53-17||
dadāmi kuṃjarāṇām te sahasrāṇi catur daśa |hairaṇyānām rathānām ca śveta aśvānām catur yujām ||1-53-18||
dadāmi te śatāni aṣṭau kinkiṇīka vibhūṣitān |hayānām deśa jātānām kula jānām mahaujasām |sahasram ekam daśa ca dadāmi tava suvrata ||1-53-19||
nānā varṇa vibhaktānām vayaḥsthānām tathaiva ca |dadāmi ekām gavām koṭim śabalā dīyatām mama ||1-53-20||
yāvat icchasi ratnāni hiraṇyam vā dvijottama |tāvat dadāmi te sarvam dīyatām śabalā mama ||1-53-21||
evam uktaḥ tu bhagavān viśvāmitreṇa dhīmatā |na dāsyāmi iti śabalām prāha rājan kathaṃcana ||1-53-22||
etadeva hi me ratnam etadeva hi me dhanam |etadeva hi sarvasvam etadeva hi jīvitam ||1-53-23||
darśaḥ ca paurṇa māsaḥ ca yajñāḥ caiva āpta dakṣiṇāḥ |etadeva hi me rājan vividhāḥ ca kriyāḥ tathā ||1-53-24||
ato mūlāḥ kriyāḥ sarvā mama rājan na saṃśayaḥ |bahūnā kim pralāpena na dāsye kāma dohinīm ||1-53-25||
kāmadhenum vasiṣṭho api yadā na tyajate muniḥ |tadā asya śabalām rāma viśvāmitro anvakarṣata ||1-54-1||
nīyamānā tu śabalā rāma rājñā mahātmanā |duḥkhitā cintayāmāsa rudaṃtī śoka karśitā ||1-54-2||
parityaktā vasiṣṭhena kim aham sumahātmanā |yā aham rāja bhṛtaiḥ dīnā hriyeyam bhṛśa duḥkhitā ||1-54-3||
kim mayā apakṛtam tasya maharṣeḥ bhāvita ātmanaḥ |yan mām anāgasam bhaktām iṣṭām tyajati dhārmikaḥ ||1-54-4||
iti saṃcintayitvā tu niḥśvasya ca punaḥ punaḥ |jagāma vegena tadā vasiṣṭham parama ojasam ||1-54-5||
nirdhūya tām tadā bhṛtyān śataśaḥ śatrusūdana |jagāma anila vegena pāda mūlam mahātmanaḥ ||1-54-6||
śabalā sā rudantī ca krośantī ca idam abravīt |vasiṣṭhasya agrataḥ sthitvā megha niḥsvanā ||1-54-7||
bhagavan kim parityaktā tvayā aham brahmaṇaḥ suta |yasmāt rāja bhaṭā mām hi nayante tvat sakāśataḥ ||1-54-8||
evam uktaḥ tu brahmarṣir idam vacanam abravīt |śoka saṃtapta hṛdayām sva sāram iva duḥkhitām ||1-54-9||
na tvām tyajāmi śabale na api me apakṛtam tvayā |eṣa tvām nayate rājā balāt mattaḥ mahābalaḥ ||1-54-10||
na hi tulyam balam mahyam rājā tu adya viśeṣataḥ |balī rājā kṣatriyaḥ ca pṛthivyāḥ patiḥ eva ca ||1-54-11||
iyam akṣauhiṇī pūrṇā gaja vāji ratha ākulā |hasti dhvaja samākīrṇā tena asau balavattaraḥ ||1-54-12||
evam uktā vasiṣṭhena pratyuvāca vinītavat |vacanam vacanajñā sā brahmarṣim atula prabham ||1-54-13||
na balam kṣatriyasya āhuḥ brāhmaṇo balavattaraḥ |brahman brahma balam divyam kṣatrāt tu balavattaram ||1-54-14||
aprameya balam tubhyam na tvayā balavattaraḥ |viśvāmitro mahāvīryaḥ tejaḥ tava durāsadam ||1-54-15||
niyuṅkṣva mām mahātejaḥ tvat brahma bala saṃbhṛtām |tasya darpam balam yatnam nāśayāmi durātmanaḥ ||1-54-16||
iti uktaḥ tu tayā rāma vasiṣṭhaḥ sumahāyaśāḥ |sṛjasva iti tadā uvāca balam para bala ardanam ||1-54-17||
tasya tat vacanam śrutvā surabhiḥ sā asṛjat tadā |tasyā huṃbhā rava utsṛṣṭāḥ pahlavāḥ śataśo nṛpa ||1-54-18||
nāśayanti balam sarvam viśvāmitrasya paśyataḥ |sa rājā parama kruddhaḥ krodha visphārita īkṣaṇaḥ ||1-54-19||
pahlavān nāśayāmāsa śastraiḥ uccāvacaiḥ api |viśvāmitra arditān dṛṣṭvā pahlavān śataśaḥ tadā ||1-54-20||
bhūya eva asṛjat ghorān śakān yavana miśritān |taiḥ āsīt saṃvṛtā bhūmiḥ śakaiḥ yavana miśritaiḥ ||1-54-21||
prabhāvadbhirmahāvīryairhemakiṃjalkasannibhaiḥ |yadvā -prabhāvadbhiḥ mahāvīryaiḥ hema kiṃjalka saṃnibhaiḥ |dīrghāsipaṭṭiśadharairhemavarṇāmbarāavṛtaiḥ|yadvā -dīrgha asi paṭṭiśa dharaiḥ hema varṇa aṃbara āvṛtaiḥ ||1-54-22||
nirdagdham tat balam sarvam pradīptaiḥ iva pāvakaiḥ |tato astrāṇi mahātejā viśvāmitro mumoca ha |taiḥ taiḥ yavana kāṃbhojā barbarāḥ ca akulī kṛtāḥ ||1-54-23||
tataḥ tān ākulān dṛṣṭvā viśvāmitra astra mohitān |vasiṣṭhaḥ codayāmāsa kāma dhuk sṛja yogataḥ ||1-55-1||
tasyā huṃkārato jātāḥ kāṃbojā ravi sannibhāḥ |ūdhasaḥ tu atha saṃjātāḥ pahlavāḥ śastra pāṇayaḥ ||1-55-2||
yoni deśāt ca yavanaḥ śakṛ deśāt śakāḥ tathā |roma kūpeṣu mlecchāḥ ca hārītāḥ sa kirātakāḥ ||1-55-3||
taiḥ tat niṣūditam sainyam viśvamitrasya tat kṣaṇāt |sa padāti gajam sa aśvam sa ratham raghunaṃdana ||1-55-4||
dṛṣṭvā niṣūditam sainyam vasiṣṭhena mahātmanā |viśvāmitra sutānām tu śatam nānā vidha āyudham ||1-55-5||
abhyadhāvat susaṃkruddham vasiṣṭham japatām varam |hum kāreṇa eva tān sarvān nirdadāha mahān ṛṣiḥ ||1-55-6||
te sa aśva ratha pādātā vasiṣṭhena mahātmanā |bhasmī kṛtā muhūrtena viśvāmitra sutāḥ tadā ||1-55-7||
dṛṣṭvā vināśitān putrān balam ca sumahā yaśāḥ |sa vrīḍaḥ ciṃtayā āviṣṭo viśvāmitro abhavat tadā ||1-55-8||
samudra iva nirvego bhagna daṃṣṭra iva uragaḥ |uparakta iva ādityaḥ sadyo niṣprabhatām gataḥ ||1-55-9||
hata putra balo dīno lūna pakṣa iva dvijaḥ |hata sarva bala utsāho nirvedam samapadyata ||1-55-10||
sa putram ekam rājyāya pālaya iti niyujya ca |pṛthivīm kṣatra dharmeṇa vanam eva anvapadyata ||1-55-11||
sa gatvā himavat pārśvam kiṃnara uraga sevitam |mahādeva prasāda artham tapaḥ tepe mahātapāḥ ||1-55-12||
kenacit tu atha kālena deveśo vṛṣabha dhvajaḥ |darśayāmāsa varado viśvāmitram mahāmunim ||1-55-13||
kim artham tapyase rājan brūhi yat te vivakṣitam |varado asmi varo yaḥ te kāṃkṣitaḥ so abhidhīyatām ||1-55-14||
evam uktaḥ tu devena viśvāmitro mahātapāḥ |praṇipatya mahādevam viśvāmitro abravīt idam ||1-55-15||
yadi tuṣṭo mahādeva dhanur vedo mama anagha |sā aṃga upa aṃga upaniṣadaḥ sa rahasyaḥ pradīyatām ||1-55-16||
yāni deveṣu ca astrāṇi dānaveṣu maharṣiṣu |gaṃdharva yakṣa rakṣassu pratibhāṃtu mama anagha ||1-55-17||
tava prasādāt bhavatu devadeva mama īpsitam |evam astu iti deveśo vākyam uktvā gataḥ tadā ||1-55-18||
prāpya ca astrāṇi deveśāt viśvāmitro mahābalaḥ |darpeṇa mahatā yukto darpapūrṇo abhavat tadā ||1-55-19||
vivardhamāno vīryeṇa samudra iva parvaṇi |hatam mene tadā rāma vasiṣṭham ṛṣi sattamam ||1-55-20||
tato gatvā āśramapadam mumoca astrāṇi pārthivaḥ |yaiḥ tat tapo vanam sarvam nirdagdham ca astra tejasā ||1-55-21||
udīryamāṇam astram tat viśvāmitrasya dhīmataḥ |dṛṣṭvā vipradrutā bhītā munayaḥ śataśo diśaḥ ||1-55-22||
vasiṣṭhasya ca ye śiṣyāḥ ye ca vai mṛga pakṣiṇaḥ |vidravanti bhayāt bhītā nānā dikbhyaḥ sahasraśaḥ ||1-55-23||
vasiṣṭhasya āśramapadam śūnyam āsīt mahātmanaḥ |muhūrtam iva niḥśabdam āsīt īriṇa saṃnibham ||1-55-24||
vadato vai vasiṣṭhasya mā bhai iti muhurmuhuḥ |nāśayāmi adya gādheyam nīhāram iva bhāskaraḥ ||1-55-25||
evam uktvā mahātejā vasiṣṭho japatām varaḥ |viśvāmitram tadā vākyam sa roṣam idam abravīt ||1-55-26||
āśramam cira saṃvṛddham yat vināśitavān asi |durācāro hi yat mūḍha tasmāt tvam na bhaviṣyasi ||1-55-27||
iti uktvā parama kruddho daṇḍam udyamya satvaraḥ |vidhūma iva kāla agniḥ yama daṇḍam iva aparam ||1-55-28||
evam ukto vasiṣṭhena viśvāmitro mahābalaḥ |āgneyam astram utkṣipya tiṣṭha tiṣṭha iti ca abravīt ||1-56-1||
brahmadaṇḍam samudyamya kāla daṇḍam iva aparam |vasiṣṭho bhagavān krodhāt idam vacanam abravīt ||1-56-2||
kṣatra bandho sthito asmi eṣa yad balam tad vidarśaya |nāśayāmi adya te darpam śastrasya tava gādhija ||1-56-3||
kva ca te kṣatriya balam kva ca brahma balam mahat |paśya brahma balam divyam mama kṣatriya pāṃsana ||1-56-4||
tasya astram gādhi putrasya ghoram āgneyam uttamam |brahma daṇḍena tat śāṃtam agneḥ vega iva aṃbhasā ||1-56-5||
vāruṇam caiva raudram ca aindram pāśupatam tathā |aiṣīkam ca api cikṣepa ruṣito gādhi naṃdanaḥ ||1-56-6||
mānavam mohanam caiva gāṃdharvam svāpanam tathā |jṛṃbhaṇam madānam caiva saṃtāpana vilāpane ||1-56-7||
śoṣaṇam dāraṇam caiva vajram astram sudurjayam |brahma pāśam kāla pāśam vāruṇam pāśam eva ca ||1-56-8||
pinākam astram ca dayitam śuṣka ārdre aśanī tathā |daṇḍa astram atha paiśācam krauncam astram tathaiva ca ||1-56-9||
dharma cakram kāla cakram viṣṇu cakram tathaiva ca |vāyavyam mathanam caiva astram haya śiraḥ tathā ||1-56-10||
śakti dvayam ca cikṣepa kaṃkālam musalam tathā |vaidyādharam mahāastram ca kālāstram atha dāruṇam ||1-56-11||
triśūlam astram ghoram ca kāpālam atha kaṃkaṇam |etāni astrāṇi cikṣepa sarvāṇi raghu naṃdana ||1-56-12||
vasiṣṭhe japatām śreṣṭhe tad adbhutam iva abhavat |tāni sarvāṇi daṇḍena grasate brahmaṇaḥ sutaḥ ||1-56-13||
teṣu śāṃteṣu brahmāstram kṣiptavān gādhi naṃdanaḥ |tat astram udyatam dṛṣṭvā devāḥ sa agni purogamāḥ ||1-56-14||
deva ṛṣayaḥ ca saṃbhrāṃtā gaṃdharvāḥ sa mahā uragāḥ |trailokyam āsīt saṃtrastam brahmāstre samudīrite ||1-56-15||
tat api astram mahāghoram brāhmam brāhmeṇa tejasā |vasiṣṭho grasate sarvam brahma daṇḍena rāghava ||1-56-16||
brahma astram grasamānasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ |trailokya mohanam raudram rūpam āsīt sudāruṇam ||1-56-17||
roma kūpeṣu sarveṣu vasiṣṭhasya mahātmanaḥ |marīcya iva niṣpetuḥ agneḥ dhūma ākula arciṣaḥ ||1-56-18||
prājvalat brahma daṇḍaḥ ca vasiṣṭhasya kara udyataḥ |vidhūma iva kāla agniḥ yama daṇḍa iva aparaḥ ||1-56-19||
tato astuvan muni gaṇā vasiṣṭham japatām varam |amogham te balam brahman tejo dhāraya tejasā ||1-56-20||
nigṛhītaḥ tvayā brahman viśvāmitro mahātapāḥ |prasīda japatām śreṣṭha lokāḥ santu gata vyathāḥ ||1-56-21||
evam ukto mahātejāḥ śamam cakre mahātapāḥ |viśvāmitro api nikṛto viniḥśvasya idam abravīt ||1-56-22||
dhik balam kṣatriya balam brahma tejo balam balam |ekena brahma daṇḍena sarva astrāṇi hatāni me ||1-56-23||
tat etat samavekṣya aham prasanna indriya mānasaḥ |tapo mahat samāsthāsye yat vai brahmatva kāraṇam ||1-56-24||
tataḥ triśaṃkoḥ vacanam śrutvā krodha samanvitam |ṛṣi putra śatam rāma rājānam idam abravīt ||1-58-1||
pratyākhyāto asi durbuddhe guruṇā satya vādinā |tam katham samatikramya śākhā antaram upeyivān ||1-58-2||
ikṣvākūṇām hi sarveṣām purodhāḥ paramā gatiḥ |na ca atikramitum śakyam vacanam satya vādinaḥ ||1-58-3||
aśakyam iti sa uvāca vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ |tam vayam vai samāhartum kratum śaktāḥ kathaṃcana ||1-58-4||
bāliśaḥ tvam nara śreṣṭha gamyatām sva puram punaḥ |yājane bhagavān śaktaḥ trailokyasya api pārthiva ||1-58-5||
avamānam katham kartum tasya śakṣāyāmahe vayam |teṣām tad vacanam śrutvā krodha paryākula akṣaram ||1-58-6||
sa rājā punaḥ eva etān idam vacanam abravīt |pratyākhyāto bhagavatā guru putraiḥ tathaiva hi ||1-58-7||
anyām gatim gamiṣyāmi svasti vo astu tapo dhanāḥ |ṛṣi putrāḥ tu tat śrutvā vākyam ghora abhisaṃhitam ||1-58-8||
śepuḥ parama saṃkruddhāḥ caṇḍālatvam gamiṣyasi |iti uktvā te mahātmāno viviśuḥ svam svam āśramam ||1-58-9||
atha rātryām vyatītāyām rājā caṇḍālatām gataḥ |nīla vastra dharo nīlaḥ paruṣo dhvasta mūrdhajaḥ ||1-58-10||
citya mālya anulepaḥ ca āyasa ābharaṇo abhavat |tam dṛṣṭvā maṃtriṇaḥ sarve tyajya caṇḍāla rūpiṇam ||1-58-11||
prādravan sahitā rāma paurā ye asya anugāminaḥ |eko hi rājā kākutstha jagāma parama ātmavān ||1-58-12||
dahyamāno divā rātram viśvāmitram tapo dhanam |viśvāmitraḥ tu tam dṛṣṭvā rājānam viphalī kṛtam ||1-58-13||
caṇḍāla rūpiṇam rāma muniḥ kāruṇyam āgataḥ |kāruṇyāt sa mahātejā vākyam parama dhārmikaḥ ||1-58-14||
idam jagāda bhadram te rājānam ghora darśanam |kim āgamana kāryam te rājaputra mahābala ||1-58-15||
ayodhyā adhipate vīra śāpāt caṇḍālatām gataḥ |atha tat vākyam ākarṇya rājā caṇḍālatām gataḥ ||1-58-16||
abravīt prāṃjaliḥ vākyam vākyajño vākya kovidam |pratyākhyāto asmi guruṇā guru putraiḥ tathā eva ca ||1-58-17||
anavāpya eva tam kāmam mayā prāpto viparyayaḥ |sa śarīro divam yāyāmi iti me saumya darśana ||1-58-18||
mayā ca iṣṭam kratu śatam tat ca na avāpyate phalam |anṛtam na ukta pūrvam me na ca vakṣye kadācana ||1-58-19||
kṛcchreṣu api gataḥ saumya kṣatra dharmeṇa te śape |yajñaiḥ bahu vidhaiḥ iṣṭam prajā dharmeṇa pālitāḥ ||1-58-20||
guravaḥ ca mahātmānaḥ śīla vṛttena toṣitāḥ |dharme prayatamānasya yajñam ca āhartum icchataḥ ||1-58-21||
paritoṣam na gacchanti guravo munipuṃgava |daivam eva param manye pauruṣam tu nirarthakam ||1-58-22||
daivena ākramyate sarvam daivam hi paramā gatiḥ |tasya me parama ārtasya prasādam abhikāṃkṣataḥ |kartum arhasi bhadram te daiva upahata karmaṇaḥ ||1-58-23||
na anyām gatim gamiṣyāmi na anyaḥ śaraṇam asti me |daivam puruṣa kāreṇa nivartayitum arhasi ||1-58-24||
tataḥ saṃtapta hṛdayaḥ smaran nigraham ātmanaḥ |viniḥśvasya viniḥśvasya kṛta vairo mahātmanā ||1-57-1||
sa dakṣiṇām diśam gatvā mahiṣyā saha rāghava |tatāpa paramam ghoram viśvāmitro mahātapāḥ ||1-57-2||
phala mūla aśano dāntaiḥ cacāra mahat tapaḥ |atha asya jajñire putrāḥ satya dharma parāyaṇāḥ ||1-57-3||
haviṣpando madhuṣyando dṛḍhanetro mahārathaḥ |pūrṇe varṣa sahasre tu brahmā loka pitāmahaḥ ||1-57-4||
abravīt madhuram vākyam viśvāmitram tapo dhanam |jitā rājarṣi lokāḥ te tapasā kuśika ātmaja ||1-57-5||
anena tapasā tvām hi rāja ṛṣir iti vidmahe |evam uktvā mahātejā jagāma saha daivataiḥ ||1-57-6||
triviṣṭapam brahma lokam lokānām parama īśvaraḥ |viśvāmitro api tat śrutvā hriyā kiṃcit avāṅmukhaḥ ||1-57-7||
duḥkhena mahatā āviṣṭaḥ sa manyuḥ idam abravīt |tapaḥ ca sumahat taptam rāja ṛṣir iti mām viduḥ ||1-57-8||
devāḥ sa ṛṣi gaṇāḥ sarve na asti manye tapaḥ phalam |evam niścitya manasā bhūya eva mahātapāḥ ||1-57-9||
tapaḥ cacāra kākutstha paramam parama ātmavān |etasmin eva kāle tu satya vādī jita indriyaḥ ||1-57-10||
triśaṃkuḥ iti vikhyāta ikṣvāku kula vardhanaḥ |tasya buddhiḥ samutpannā yajeyam iti rāghava ||1-57-11||
gaccheyam sva śarīreṇa devānām paramām gatim |vasiṣṭham sa samāhūya kathayāmāsa cintitam ||1-57-12||
aśakyam iti ca api ukto vasiṣṭhena mahātmanā |pratyākhyāto vasiṣṭhena sa yayau dakṣiṇām diśam ||1-57-13||
tataḥ tat karma siddhi artham putrān tasya gato nṛpaḥ |vāsiṣṭhā dīrgha tapasaḥ tapo yatra hi tepire ||1-57-14||
triśaṃkuḥ sumahātejāḥ śatam parama bhāsvaram |vasiṣṭha putrān dadṛśe tapyamānān yaśasvinaḥ ||1-57-15||
so abhigamya mahātmānaḥ sarvān eva guroḥ sutān |abhivādya ānupūrvyeṇa hriyā kiṃcit avāṅmukhaḥ ||1-57-16||
abravīt sa mahātmanaḥ sarvān eva kṛtāṃjaliḥ |śaraṇam vaḥ prapadye aham śaraṇyān śaraṇāgataḥ ||1-57-17||
pratyākhyāto asmi bhadram vo vasiṣṭhena mahātmanā |yaṣṭu kāmo mahāyajñam tat anujñātum arthatha ||1-57-18||
guru putrān aham sarvān namas kṛtya prasādaye |śirasā praṇato yāce brāhmaṇān tapasi sthitān ||1-57-19||
te mām bhavantaḥ siddhi artham yājayaṃtu samāhitāḥ |sa śarīro yathā aham vai deva lokam avāpnuyām ||1-57-20||
pratyākhyāto vasiṣṭhena gatim anyām tapo dhanāḥ |guru putrān ṛte sarvān na aham paśyāmi kāṃcana ||1-57-21||
ikṣvākūṇām hi sarveṣām purodhāḥ paramā gatiḥ |tasmāt anaṃtaram sarve bhavanto daivatam mama ||1-57-22||
ukta vākyam tu rājānam kṛpayā kuśika ātmajaḥ |abravīt madhuram vākyam sākṣāt caṇḍālatām gatam ||1-59-1||
ikṣvāko svāgatam vatsa jānāmi tvām sudhārmikam |śaraṇam te bhaviṣyāmi mā bhaiṣīḥ nṛpa puṃgava ||1-59-2||
aham āmaṃtraye sarvān maharṣīn puṇya karmaṇaḥ |yajña sāhya karān rājan tato yakṣyasi nirvṛtaḥ ||1-59-3||
guru śāpa kṛtam rūpam yat idam tvayi vartate |anena saha rūpeṇa sa śarīro gamiṣyasi ||1-59-4||
hasta prāptam aham manye svargam tava nareśvara |yaḥ tvam kauśikam āgamya śaraṇyam śaraṇāgataḥ ||1-59-5||
evam uktvā mahātejāḥ putrān parama dhārmikān |vyādideśa mahāprājñān yajña saṃbhāra kāraṇāt ||1-59-6||
sarvān śiṣyān samāhūya vākyam etat uvāca ha |sarvān ṛṣi varān vaśiṣṭhān ānayadhvam mama ājñayā ||1-59-7||
sa śiṣyān suhṛdaḥ caiva sa ṛtvijaḥ subahu śrutān |yat anyo vacanam brūyāt mat vākya bala coditaḥ ||1-59-8||
tat sarvam akhilena uktam mama ākhyeyam anādṛtam |tasya tat vacanam śrutvā diśo jagmuḥ tat ājñayā ||1-59-9||
ājagmuḥ atha deśebhyaḥ sarvebhyo brahma vādinaḥ |te ca śiṣyāḥ samāgamya munim jvalita tejasam ||1-59-10||
ūcuḥ ca vacanam sarve sarveṣām brahma vādinām |śrutvā te vacanam sarve samāyānti dvijātayaḥ ||1-59-11||
sarva deśeṣu ca agacchan varjayitvā mahāudayam |vāsiṣṭham tat śatam sarvam krodha paryākula akṣaram ||1-59-12||
yathā āha vacanam sarvam śṛṇu tvam muni puṃgava |kṣatriyo yājako yasya caṇḍālasya viśeṣataḥ ||1-59-13||
katham sadasi bhoktāro haviḥ tasya sura ṛṣayaḥ |brāhmaṇā vā mahātmāno bhuktvā caṇḍāla bhojanam ||1-59-14||
katham svargam gamiṣyanti viśvāmitreṇa pālitāḥ |etat vacanam naiṣṭhuryam ūcuḥ saṃrakta locanāḥ ||1-59-15||
vāsiṣṭhā muni śārdūla sarve saha mahodayāḥ |teṣām tat vacanam śrutvā sarveṣām muni puṃgavaḥ ||1-59-16||
krodha saṃrakta nayanaḥ sa roṣam idam abravīt |yat dūṣayanti aduṣṭam mām tapa ugram saṃāsthitam ||1-59-17||
bhasmī bhūtā durātmāno bhaviṣyanti na saṃśayaḥ |adya te kāla pāśena nītā vaivastava kṣayam ||1-59-18||
sapta jāti śatāni eva mṛtapāḥ santu sarvaśaḥ |śva māṃsa niyata āhārā muṣṭikā nāma nirghṛṇāḥ ||1-59-19||
vikṛtāḥ ca virūpāḥ ca lokān anucarantu imān |mahodayaḥ ca durbuddhiḥ mām adūṣyam hi adūṣayat ||1-59-20||
dūṣitaḥ sarva lokeṣu niṣādatvam gamiṣyati |prāṇa atipāta nirato niranukrośatām gataḥ ||1-59-21||
dīrgha kālam mama krodhāt durgatim vartayiṣyati |etāvat uktvā vacanam viśvāmitro mahātapāḥ |virarāma mahātejā ṛṣi madhye mahāmuniḥ ||1-59-22||
tapo bala hatān jñātvā vāsiṣṭhān sa mahodayān |ṛṣi madhye mahātejā vihvāmitro abhyabhāṣata ||1-60-1||
ayam ikṣvāku dāyādaḥ triśaṃkuḥ iti viśrutaḥ |dharmiṣṭhaḥ ca vadānyaḥ ca mām caiva śaraṇam gataḥ ||1-60-2||
svena anena śarīreṇa deva loka jigīṣayā |yathā ayam sva śarīreṇa deva lokam gamiṣyati ||1-60-3||
tathā pravartyatām yajño bhavadbhiḥ ca mayā saha |viśvāmitra vacaḥ śrutvā sarva eva maharṣayaḥ ||1-60-4||
ūcuḥ sametāḥ sahasā dharmajñā dharma saṃhitam |ayam kuśika dāyādo muniḥ parama kopanaḥ ||1-60-5||
yat āha vacanam samyak etat kāryam na saṃśayaḥ |agni kalpo hi bhagavān śāpam dāsyati roṣitaḥ ||1-60-6||
tasmāt pravartyatām yajñaḥ sa śarīro yathā divam |gacchet ikṣvāku dāyādo viśvāmitrasya tejasā ||1-60-7||
tataḥ pravartyatām yajñaḥ sarve samadhitiṣṭhata |evam uktvā maharṣayaḥ saṃjahruḥ tāḥ kriyāḥ tadā ||1-60-8||
yājakaḥ ca mahātejā viśvāmitro abhavat kratau |ṛtvijaḥ ca ānupūrvyeṇa maṃtravat maṃtra kovidāḥ ||1-60-9||
cakruḥ sarvāṇi karmāṇi yathā kalpam yathā vidhi |tataḥ kālena mahatā viśvāmitro mahātapāḥ ||1-60-10||
cakāra āvāhanam tatra bhāga artham sarva devatāḥ |na abhyāgaman tadā bhāga artham sarva devatāḥ ||1-60-11||
tataḥ kopa samāviṣṭo viśvamitro mahāmuniḥ |sruvam udyamya sa krodhaḥ triśaṃkum idam abravīt ||1-60-12||
paśya me tapaso vīryam sva ārjitasya nara īśvara |eṣa tvām sva śarīreṇa nayāmi svargam ojasā ||1-60-13||
duṣprāpam sva śarīreṇa divam gaccha nara adhipa |svārjitam kiṃcit api asti mayā hi tapasaḥ phalam ||1-60-14||
rājan tvam tejasā tasya sa śarīro divam vraja |ukta vākye munau tasmin sa śarīro nara īśvaraḥ ||1-60-15||
divam jagāma kākutstha munīnām paśyatām tadā |svarga lokam gatam dṛṣṭvā triśaṃkum pāka śāsanaḥ ||1-60-16||
saha sarvaiḥ sura gaṇaiḥ idam vacanam abravīt |triśaṃko gaccha bhūyaḥ tvam na asi svarga kṛta ālayaḥ ||1-60-17||
guru śāpa hato mūḍha pata bhūmim avāg śirāḥ |evam ukto mahendreṇa triśaṃkuḥ apatat punaḥ ||1-60-18||
vikrośamānaḥ trāhi iti viśvāmitram tapo dhanam |tat śrutvā vacanam tasya krośamānasya kauśikaḥ ||1-60-19||
roṣam āhārayat tīvram tiṣṭha tiṣṭha iti ca abravīt |ṛṣi madhye sa tejasvī prajāpatiḥ iva aparaḥ ||1-60-20||
sṛjan dakṣiṇa mārgasthān sapta ṛṣīn aparān punaḥ |nakṣatra vaṃśa paraṃparam asṛjat krodha mūrchitaḥ ||1-60-21||
dakṣiṇām diśam āsthāya muni madhye mahāyaśāḥ |sṛṣṭvā nakṣatra vaṃśam ca krodhena kaluṣī kṛtaḥ ||1-60-22||
anyam iṃdram kariṣyāmi loko vā syāt aniṃdrakaḥ |daivatāni api sa krodhāt sraṣṭum samupacakrame ||1-60-23||
tataḥ parama saṃbhrāntāḥ sa ṛṣi saṃghāḥ sura asurāḥ |viśvāmitram mahātmānam ūcuḥ sa anunayam vacaḥ ||1-60-24||
ayam rājā mahābhāga guru śāpa parikṣataḥ |sa śarīro divam yātum na arhati eva tapo dhana ||1-60-25||
teṣām tat vacanam śrutvā devānām muni puṃgavaḥ |abravīt su mahat vākyam kauśikaḥ sarva devatāḥ ||1-60-26||
sa śarīrasya bhadram vaḥ trihankoḥ asya bhūpateḥ |ārohaṇam pratijñātam na anṛtam kartum utsahe ||1-60-27||
svargo astu sa śarīrasya triśaṃkoḥ asya śāśvataḥ |nakṣatrāṇi ca sarvāṇi māmakāni dhruvāṇi atha ||1-60-28||
yāvat lokā dhariṣyanti tiṣṭhanti etāni sarvaśaḥ |yat kṛtāni surāḥ sarve tat anujñātum arhatha ||1-60-29||
evam uktāḥ surāḥ sarve prati ūcuḥ muni puṃgavam |evam bhavatu bhadram te tiṣṭhantu etāni sarvaśaḥ ||1-60-30||
gagane tāni anekāni vaiśvānara pathāt bahiḥ |nakṣatrāṇi muni śreṣṭha teṣu jyotiḥṣu jājvalan ||1-60-31||
avāg śirāḥ triśaṃkuḥ ca tiṣṭhatu amara saṃnibhaḥ |anuyāsyanti ca etāni jyotīnṣi nṛpa sattamam ||1-60-32||
kṛtārtham kīrtimantam ca svarga loka gatam yathā |viśvāmitraḥ tu dharmātmā sarva devaiḥ abhiṣṭutaḥ ||1-60-33||
ṛṣi madhye mahātejā bāḍham iti āha devatāḥ |tato devā mahātmāno ṛṣayaḥ ca tapo dhanāḥ |jagmuḥ yathā āgatam sarve yajñasya ante narottama ||1-60-34||
viśvāmitro mahātejāḥ prasthitān vīkṣya tān ṛṣīn |abravīt naraśārdūla sarvān tān vana vāsinaḥ ||1-61-1||
mahāvighnaḥ pravṛtto ayam dakṣiṇām āsthito diśam |diśam anyām prapatsyāmaḥ tatra tapsyāmahe tapaḥ ||1-61-2||
paścimāyām viśālāyām puṣkareṣu mahātmanaḥ |sukham tapaḥ cariṣyāmaḥ param tat hi tapo vanam ||1-61-3||
evam uktvā mahātejāḥ puṣkareṣu mahāmuniḥ |tapa ugram durādharṣam tepe mūla phala aśanaḥ ||1-61-4||
etasmin eva kāle tu ayodhyā adhipatiḥ mahān |aṃbarīṣa iti khyāto yaṣṭum samupacakrame ||1-61-5||
tasya vai yajamānasya paśum indro jahāra ha |praṇaṣṭe tu paśau vipro rājānam idam abravīt ||1-61-6||
paśuḥ abhyāhṛtaḥ rājan praṇaṣṭaḥ tava durnayāt |arakṣitāram rājānam ghnanti doṣā nareśvara ||1-61-7||
prāyaḥ cittam mahat hi etat naram vā puruṣarṣabha |ānayasva paśum śīghram yāvat karma pravartate ||1-61-8||
upādhyāya vacaḥ śrutvā sa rājā puruṣarṣabha |anviyeṣa mahābuddhiḥ paśum gobhiḥ sahasraśaḥ ||1-61-9||
deśān janapadān tān tān nagarāṇi vanāni ca |āśramāṇi ca puṇyāni mārgamāṇo mahīpatiḥ ||1-61-10||
sa putra sahitam tāta sa bhāryam raghunaṃdana |bhṛgutuṃge samāsīnam ṛcīkam saṃdadarśa ha ||1-61-11||
tam uvāca mahātejāḥ praṇamya abhiprasādya ca |maharṣim tapasā dīptam rājarṣiḥ amita prabhaḥ ||1-61-12||
pṛṣṭvā sarvatra kuśalam ṛcīkam tam idam vacaḥ |gavām śata sahasreṇa vikrīṇīṣe sutam yadi ||1-61-13||
paśoḥ arthe mahābhāga kṛta kṛtyo asmi bhārgava |sarve parigatā deśā yajñiyam na labhe paśum ||1-61-14||
dātum arhasi mūlyena sutam ekam ito mama |evam ukto mahātejā ṛcīkaḥ tu abravīt vacaḥ ||1-61-15||
na aham jyeṣṭham nara śreṣṭha vikrīṇīyām kathaṃcana |ṛcīkasya vacaḥ śrutvā teṣām mātā mahātmanām ||1-61-16||
uvāca nara śārdūlam aṃbarīṣam idam vacaḥ |avikreyam sutam jyeṣṭham bhagavān āha bhārgavaḥ ||1-61-17||
mama api dayitam viddhi kaniṣṭham śunakam prabho |tasmāt kanīyasam putram na dāsye tava pārthiva ||1-61-18||
prāyeṇa hi naraśreṣṭha jyeṣṭhāḥ pitṛṣu vallabhāḥ |mātṝṇām ca kanīyāṃsaḥ tasmāt rakṣe kanīyasam ||1-61-19||
ukta vākye munau tasmin muni patnyām tathaiva ca |śunaḥśepaḥ svayam rāma madhyamo vākyam abravīt ||1-61-20||
pitā jyeṣṭham avikreyam mātā ca āha kanīyasam |vikretam madhyamam manye rājaputra nayasva mām ||1-61-21||
atha rājā mahābāho vākya ante brahma vādinaḥ |hiraṇyasya suvarṇasya koṭibhī ratna rāśibhiḥ ||1-61-22||
gavām śata sahasreṇa śunaḥśepam nareśvaraḥ |gṛhītvā parama prīto jagāma raghunaṃdana ||1-61-23||
aṃbarīṣaḥ tu rājarṣī ratham āropya satvaraḥ |śunaḥśepam mahātejā jagāma āśu mahāyaśāḥ ||1-61-24||
śunaḥśepam naraśreṣṭha gṛhītvā tu mahāyaśāḥ |vyaśrāmat puṣkare rājā madhyāhne raghunaṃdana ||1-62-1||
tasya viśramamāṇasya śunaḥśepo mahāyaśāḥ |puṣkaram jyeṣṭham āgamya viśvāmitram dadarśa ha ||1-62-2||
tapyantam ṛṣibhiḥ sārtham mātulam parama āturaḥ |viṣaṇṇa vadano dīnaḥ tṛṣṇayā ca śrameṇa ca ||1-62-3||
papāta anke mune rāma vākyam ca idam uvāca ha |na me asti mātā na pitā jñātayo bāndhavāḥ kutaḥ ||1-62-4||
trātum arhasi mām saumya dharmeṇa munipuṃgava |trātā tvam hi naraśreṣṭha sarveṣām tvam hi bhāvanaḥ ||1-62-5||
rājā ca kṛtakāryaḥ syāt aham dīrgha āyuḥ avyayaḥ |svarga lokam upāśnīyām tapaḥ taptvā hi anuttamam ||1-62-6||
sa me nātho hi anāthasya bhava bhavyena cetasā |pitā iva putram dharmāatman trātum arhasi kilbiṣāt ||1-62-7||
tasya tat vacanam śrutvā viśvāmitro mahātapāḥ |sāntvayitvā bahu vidham putrān idam uvāca ha ||1-62-8||
yat kṛte pitaraḥ putrān janayanti śubha arthinaḥ |para loka hita arthāya tasya kālo ayam āgataḥ ||1-62-9||
ayam muni suto bālo mattaḥ śaraṇam icchati |asya jīvita mātreṇa priyam kuruta putrakāḥ ||1-62-10||
sarve sukṛta karmāṇaḥ sarve dharma parāyaṇāḥ |paśu bhūtā narendrasya tṛptim agneḥ prayacchata ||1-62-11||
nāthanān ca śunaḥśepo yajñaḥ ca avighnato bhavet |devatāḥ tarpitāḥ ca syuḥ mama ca api kṛtam vacaḥ ||1-62-12||
muneḥ tu vacanam śrutvā madhuṣyanda ādayaḥ sutāḥ |sa abhimānam naraśreṣṭha sa līlam idam abruvan ||1-62-13||
katham ātma sutān hitvā trāyase anya sutam vibho |akāryam iva paśyāmaḥ śva māṃsam iva bhojane ||1-62-14||
teṣām tat vacanam śrutvā putrāṇām munipuṃgavaḥ |krodha saṃrakta nayano vyāhartum upacakrame ||1-62-15||
niḥsādhvasam idam proktam dharmāt api vigarhitam |atikramya tu mat vākyam dāruṇam roma harṣaṇam ||1-62-16||
śva māṃsa bhojinaḥ sarve vāsiṣṭhā iva jātiṣu |pūrṇam varṣa sahasram tu pṛthivyām anuvatsyatha ||1-62-17||
kṛtvā śāpa samāyuktān putrān munivaraḥ tadā |śunaḥśepam uvāca ārtam kṛtvā rakṣām nirāmayām ||1-62-18||
pavitra pāśair baddho rakta mālya anulepanaḥ |vaiṣṇavam yūpam āsādya vāgbhiḥ agnim udāhara ||1-62-19||
ime ca gāthe dve divye gāyethā muni putraka |aṃbarīṣasya yajñe asmin tataḥ siddhim avāpsyasi ||1-62-20||
śunaḥśepo gṛhītvā te dve gāthe susamāhitaḥ |tvarayā rāja siṃham tam aṃbarīṣam uvāca ha ||1-62-21||
rāja siṃha mahābuddhe śīghram gacchāvahe vayam |nivartayasva rājendra dīkṣām ca samudāhara ||1-62-22||
tat vākyam ṛṣi putrasya śrutvā harṣa samanvitaḥ |jagāma nṛpatiḥ śīghram yajña vāṭam atandritaḥ ||1-62-23||
sadasya anumate rājā pavitra kṛta lakṣaṇam |paśum rakta aṃbaram kṛtvā yūpe tam samabandhayat ||1-62-24||
sa baddho vāgbhiḥ agryābhiḥ abhituṣṭāva vai surau |indram indra anujam caiva yathāvat muni putrakaḥ ||1-62-25||
tataḥ prītaḥ sahasra akṣo rahasya stuti toṣitaḥ |dīrgham āyuḥ tadā prādāt śunaḥśepāya rāghava ||1-62-26||
sa ca rājā naraśreṣṭha yajñasya ca samāptavān |phalam bahu guṇam rāma sahasrākṣa prasādajam ||1-62-27||
viśvāmitro api dharmātmā bhūyaḥ tepe mahātapāḥ |puṣkareṣu naraśreṣṭha daśa varṣa śatāni ca ||1-62-28||
pūrṇe varṣa sahasre tu vrata snātam mahāmunim |abhyāgaccan surāḥ sarve tapaḥ phala cikīrṣavaḥ ||1-63-1||
abravīt su mahātejā brahmā su ruciram vacaḥ |ṛṣiḥ tvam asi bhadram te sva arjitaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ ||1-63-2||
tam evam uktvā deveśaḥ tridivam punaḥ abhyagāt |viśvāmitro mahātejā bhūyaḥ tepe mahat tapaḥ ||1-63-3||
tataḥ kālena mahatā menakā parama apsarāḥ |puṣkareṣu nara śreṣṭha snātum samupacakrame ||1-63-4||
tām dadarśa mahātejā menakām kuśika ātmajaḥ |rūpeṇa apratimām tatra vidyutam jalade yathā ||1-63-5||
dṛṣṭvā kandarpa vaśago muniḥ tām idam abravīt |apsaraḥ svāgatam te astu vasa ca iha mama āśrame ||1-63-6||
anugṛhṇīṣva bhadram te madanena su mohitam |iti uktā sā varārohā tatra vāsam atha akarot ||1-63-7||
tapaso hi mahāvighno viśvāmitram upāgatam |tasyām vasantyām varṣāṇi paṃca paṃca ca rāghava ||1-63-8||
viśvāmitra āśrame saumya sukhena vyaticakramuḥ |atha kāle gate tasmin viśvāmitro mahāmuniḥ ||1-63-9||
sa vrīḍa iva saṃvṛttaḥ cintā śoka parāyaṇaḥ |buddhir muneḥ samutpannā sa amarṣā raghunaṃdana ||1-63-10||
sarvam surāṇām karma etat tapo apaharaṇam mahat |aho rātrā apadeśena gatāḥ saṃvatsarā daśa ||1-63-11||
kāma moha abhibhūtasya vighno ayam pratyupasthitaḥ |sa viniḥśvasan munivaraḥ paścāttāpena duḥkhitaḥ ||1-63-12||
bhītām apsarasam dṛṣṭvā vepantīm prāṃjalim sthitām |menakām madhuraiḥ vākyaiḥ visṛjya kuśika ātmajaḥ ||1-63-13||
uttaram parvatam rāma viśvāmitro jagāma ha |sa kṛtvā naiṣṭhikīm buddhim jetu kāmo mahāyaśāḥ ||1-63-14||
kauśikī tīram āsādya tapaḥ tepe durāsadam |tasya varṣa sahasrāṇi ghoram tapa upāsataḥ ||1-63-15||
uttare parvate rāma devatānām abhūt bhayam |amaṃtrayan samāgamya sarve sa ṛṣi gaṇāḥ surāḥ ||1-63-16||
maharṣi śabdam labhatām sādhu ayam kuśika ātmajaḥ |devatānām vacaḥ śrutvā sarva loka pitāmahaḥ ||1-63-17||
abravīt madhuram vākyam viśvāmitram tapo dhanam |maharṣe svāgatam vatsa tapasā ugreṇa toṣitaḥ ||1-63-18||
mahattvam ṛṣi mukhyatvam dadāmi tava kauśika |brahmaṇaḥ sa vacaḥ śrutvā viśvāmitraḥ tapo dhanaḥ ||1-63-19||
prāṃjaliḥ praṇato bhūtvā pratyuvāca pitāmaham |brahmarṣi śabdam atulam sva arjitaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ ||1-63-20||
yadi me bhagavān āha tato aham vijita indriyaḥ |tam uvāca tato brahmā na tāvat tvam jita indriyaḥ ||1-63-21||
yatasva muni śārdūla iti uktvā tridivam gataḥ |viprasthiteṣu deveṣu viśvāmitro mahāmuniḥ ||1-63-22||
ūrdhva bāhuḥ nirālaṃbo vāyu bhakṣaḥ tapaḥ caran |dharme paṃca tapā bhūtvā varṣāsu ākāśa saṃśrayaḥ ||1-63-23||
śiśire salile śāyī rātri ahāni tapo dhanaḥ |evam varṣa sahasram hi tapo ghoram upāgamat ||1-63-24||
tasmin saṃtapyamāne tu viśvāmitre mahāmunau |saṃtāpaḥ sumahān āsīt surāṇām vāsavasya ca ||1-63-25||
raṃbhām apsarasam śakraḥ saha sarvaiḥ marut gaṇaiḥ |uvāca ātma hitam vākyam ahitam kauśikasya ca ||1-63-26||
sura kāryam idam raṃbhe kartavyam sumahat tvayā |lobhanam kauśikasya iha kāma moha samanvitam ||1-64-1||
tathā uktā sa apsarā rāma sahasrākṣeṇa dhīmatā |vrīḍitā prāṃjaliḥ vākyam pratyuvāca sura īśvaram ||1-64-2||
ayam sura pate ghoro viśvāmitro mahāmuniḥ |krodham utsracyate ghoram mayi deva na saṃśayaḥ ||1-64-3||
tato hi me bhayam deva prasādam kartum arhasi |evam uktaḥ tayā rāma sa bhayam bhītayā tadā ||1-64-4||
tām uvāca sahasrākṣo vepamānām kṛtāṃjalim |mā bhaiṣī raṃbhe bhadram te kuruṣva mama śāsanam ||1-64-5||
kokilo hṛdaya grāhī mādhave rucira drume |aham kaṃdarpa sahitaḥ sthāsyāmi tava pārśvataḥ ||1-64-6||
tvam hi rūpam bahu guṇam kṛtvā parama bhāsvaram |tam ṛṣim kauśikam raṃbhe bhedayasva tapasvinam ||1-64-7||
sā śrutvā vacanam tasya kṛtvā rūpam anuttamam |lobhayāmāsa lalitā viśvāmitram śuci smitā ||1-64-8||
kokilasya tu śuśrāva valgu vyāharataḥ svanam |saṃprahṛṣṭena manasā sa enām anvaikṣata ||1-64-9||
atha tasya ca śabdena gītena apratimena ca |darśanena ca raṃbhāyā muniḥ saṃdeham āgataḥ ||1-64-10||
sahasrākṣasya tat karma vijñāya munipuṃgavaḥ |raṃbhām krodha samāviṣṭaḥ śaśāpa kuśika ātmajaḥ ||1-64-11||
yat mām lobhayase raṃbhe kāma krodha jaya eṣiṇam |daśa varṣa sahasrāṇi śailī sthāsyasi durbhage ||1-64-12||
brāhmaṇaḥ sumahātejāḥ tapo bala samanvitaḥ |uddhariṣyati raṃbhe tvām mat krodha kaluṣī kṛtām ||1-64-13||
evam uktvā mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ |aśaknuvan dhārayitum kopam saṃtāpam āgataḥ ||1-64-14||
tasya śāpena mahatā rambhā śailī tadā abhavat |vacaḥ śrutvā ca kandarpo maharṣeḥ sa ca nirgataḥ ||1-64-15||
kopena sa mahātejāḥ tapo apaharaṇe kṛte |indriyair ajitai rāma na lebhe śāntim ātmanaḥ ||1-64-16||
babhūva asya manaḥ ciṃtā tapo apaharaṇe kṛte |na eva krodham gamiṣyāmi na ca vakṣye kathaṃcana ||1-64-17||
athavā na ucchāsiṣyāmi saṃvatsra śatāni api |aham hi śoṣayiṣyāmi ātmānam vijitendriyaḥ ||1-64-18||
tāvat yāvat hi me prāptam brāhmaṇyam tapasā ārjitam |anucchvasan abhuṃjāḥ tiṣṭheyam śāśvatī samāḥ ||1-64-19||
na hi me tapyamānasya kṣayam yāsyanti mūrtayaḥ |evam vearṣa śasrasya dīkṣām sa munipuṃgavaḥ |cakāra pratimām loke pratijñām raghunaṃdana ||1-64-20||
atha haimavatīm rāma diśam tyaktvā mahāmuniḥ |pūrvām diśam anuprāpya tapaḥ tepe sudāruṇam ||1-65-1||
maunam varṣa sahasrasya kṛtvā vratam anuttamam |cakāra apratimam rāma tapaḥ parama duṣkaram ||1-65-2||
pūrṇe varṣa sahasre tu kāṣṭha bhūtam mahāmunim |vighnaiḥ bahubhiḥ ādhūtam krodho na aṃtaram āviśat ||1-65-3||
saḥ kṛtvā niścayam rāma tapa ātiṣṭat avyayam |tasya varṣa sahasrasya vrate pūrṇe mahāvrataḥ ||1-65-4||
bhoktum ārabdhavān annam tasmin kāle raghūttama |indro dvijātiḥ bhūtvā tam siddha annam ayācat ||1-65-5||
tasmaiḥ dattvā tadā siddham sarvam viprāya niścitaḥ |niḥṣeṣite anne bhagavān abhuktvā iva mahātapāḥ ||1-65-6||
na kiṃcit avadat vipram mauna vratam upāsthitaḥ |tathā eva āsīt punaḥ maunam anucchvāsam cakāra ha ||1-65-7||
atha varṣa sahasram ca na ucchvasan munipuṃgavaḥ |tasya anucchvasamānasya mūrdhni dhūmo vyajāyata ||1-65-8||
trai lokyam yena saṃbhrāṃtam ātāpitam iva abhavat |tato devarṣi gandharvāḥ pannaga uraga rākṣasāḥ ||1-65-9||
mohitā tapasā tasya tejasā maṃdaraśmayaḥ |kaśmala upahatāḥ sarve pitāmaham atha abruvan ||1-65-10||
bahubhiḥ kāraṇaiḥ deva viśvāmitro mahāmuniḥ |lobhitaḥ krodhitaḥ caiva tapasā ca abhivardhate ||1-65-11||
na hi asya vṛjinam kiṃcit dṛśyate sūkṣmam api atha |na dīyate yadi tu asya manasā yat abhīpsitam ||1-65-12||
vināśayati trailokyam tapasā sa cara acaram |vyākulāḥ ca diśaḥ sarvā na ca kiṃcit prakāśate ||1-65-13||
sāgarāḥ kṣubhitāḥ sarve viśīryante ca parvatāḥ |prakaṃpate ca vasudhā vāyuḥ vāti iha saṃkulaḥ ||1-65-14||
brahman napratijānīmo nāstiko jāyate janaḥ |sammūḍham iva trailokyam saṃprakṣubhita mānasam ||1-65-15||
bhāskaro niṣprabhaḥ caiva maharṣeḥ tasya tejasā |buddhim na kurute yāvat nāśe deva mahāmuniḥ ||1-65-16||
tāvat prasādo bhagavān agni rūpo mahādyutiḥ |kāla agninā yathā pūrvam trailokyam dahyate akhilam ||1-65-17||
deva rājyam cikīrṣeta dīyatām asya yat matam |tataḥ sura gaṇāḥ sarve pitāmaha purogamāḥ ||1-65-18||
viśvāmitram mahātmānam vākyam madhuram abruvan |brahmarṣe svāgatam te astu tapasā sma su toṣitāḥ ||1-65-19||
brāhmaṇyam tapasā ugreṇa prāptavān asi kauśika |dīrgham āyuḥ ca te brahman dadāmi sa marud gaṇaḥ ||1-65-20||
svasti prāpnuhi bhadram te gaccha saumya yathā sukham |pitāmaha vacaḥ śrutvā sarveṣām tridiva okasām ||1-65-21||
kṛtvā praṇāmam mudito vyājahāra mahāmuniḥ |brāhmaṇyam yadi me prāptam dīrgham āyuḥ tathaiva ca ||1-65-22||
āūṃ kāro atha vaṣaṭ kāro vedāḥ ca varayantu mām |kṣatra vedavidām śreṣṭho brahma vedavidām api ||1-65-23||
brahma putro vasiṣṭho mām evam vadatu devatāḥ |yadi ayam paramaḥ kāmaḥ kṛto yāntu surarṣabhāḥ ||1-65-24||
tataḥ prasādito devaiḥ vasiṣṭho japatām varaḥ |sakhyam cakāra brahmarṣiḥ evam astu iti ca abravīt ||1-65-25||
brahmarṣiḥ tvam na saṃdehaḥ sarvam saṃpadyate tava |iti uktvā devatāḥ ca api sarvā jagmuḥ yathā āgatam ||1-65-26||
viśvāmitro api dharmātmā labdhvā brāhmaṇyam uttamam |pūjayāmāsa brahmarṣim vasiṣṭham japatām varam ||1-65-27||
kṛta kāmo mahīm sarvām cacāra tapasi sthitaḥ |evam tu anena brāhmaṇyam prāptam rāma mahātmanā ||1-65-28||
eṣa rāma muni śreṣṭha eṣa vigrahavān tapaḥ |eṣa dharmaḥ paro nityam vīryasya eṣa parāyaṇam ||1-65-29||
evam uktvā mahātejā virarāma dvijottamaḥ |śatānaṃda vacaḥ śrutvā rāma lakṣmaṇa saṃnidhau ||1-65-30||
janakaḥ prāṃjaliḥ vākyam uvāca kuśikāatmajam |dhanyo asmi anugṛhīto asmi yasya me munipuṃgava ||1-65-31||
yajñam kākutstha sahitaḥ prāptavān asi kauśika |pāvito aham tvayā brahman darśanena mahāmune ||1-65-32||
guṇā bahu vidhāḥ prāptāḥ tava saṃdarśanāt mayā |vistareṇa ca vai brahman kīrtyamānam mahattapaḥ ||1-65-33||
śrutam mayā mahātejo rāmeṇa ca mahātmanā |sadasyaiḥ prāpya ca sadaḥ śrutāḥ te bahavo guṇāḥ ||1-65-34||
aprameyam tapaḥ tubhyam aprameyam ca te balam |aprameyā guṇāḥ caiva nityam te kuśikātmaja ||1-65-35||
tṛptiḥ āścarya bhūtānām kathānām na asti me vibho |karma kālo muni śreṣṭha lambate ravi maṇḍalam ||1-65-36||
śvaḥ prabhāte mahātejo draṣṭum arhasi mām punaḥ |svāgatam japatām śreṣṭha mām anujñātum arhasi ||1-65-37||
evam ukto munivaraḥ praśasya puruṣarṣabham |visasarja āśu janakam prītam prītimān tadāa ||1-65-38||
evam uktvā muni śreṣṭham vaideho mithilā adhipaḥ |pradakṣiṇam cakāra āśu sa upādhyāyaḥ sa bāṃdhavaḥ ||1-65-39||
viśvāmitro api dharmātmā saha rāmaḥ sa lakṣmaṇaḥ |svam vāsam abhicakrāma pūjyamāno maharṣibhiḥ ||1-65-40||
tataḥ prabhāte vimale kṛta karmā narādhipaḥ |viśvāmitram mahātmānam ājuhāva sa rāghavam ||1-66-1||
tam arcayitvā dharmāatmā śāstra dṛṣṭena karmaṇā |rāghavau ca mahātmānau tadā vākyam uvāca ha ||1-66-2||
bhagavan svāgatam te astu kim karomi tava anagha |bhavān ājñāpayatu mām ājñāpyo bhavatā hi aham ||1-66-3||
evam uktaḥ sa dharmātmā janakena mahātmanā |pratyuvāca munir vīram vākyam vākya viśāradaḥ ||1-66-4||
putrau daśarathasya imau kṣatriyau loka viśrutau |draṣṭu kāmau dhanuḥ śreṣṭham yat etat tvayi tiṣṭhati ||1-66-5||
etat darśaya bhadram te kṛta kāmau nṛpa ātmajau |darśanāt asya dhanuṣo yathā iṣṭam pratiyāsyataḥ ||1-66-6||
evam uktaḥ tu janakaḥ pratyuvāca mahāmunim |śrūyatām asya dhanuṣo yat artham iha tiṣṭhati ||1-66-7||
devarāta iti khyāto nimeḥ jyeṣṭho mahī patiḥ |nyāso ayam tasya bhagavan haste datto mahātmanā ||1-66-8||
dakṣa yajña vadhe pūrvam dhanuḥ āyamya vīryavān |rudraḥ tu tridaśān roṣāt sa līlam idam abravīt ||1-66-9||
yasmāt bhāga arthino bhāgān na akalpayata me surāḥ |vara aṃgāni mahāarhāṇi dhanuṣā śātayāmi vaḥ ||1-66-10||
tato vimanasaḥ sarve devā vai munipuṃgava |prasādayanti deveśam teṣām prīto abhavat bhavaḥ ||1-66-11||
prīti yuktaḥ tu sarveṣām dadau teṣām mahātmanām |tat etat devadevasya dhanū ratnam mahātmanaḥ ||1-66-12||
nyāsabhūtam tadā nyastam asmākam pūrvaje vibho |atha me kṛṣataḥ kṣetram lāṃgalāt utthitā mama ||1-66-13||
kṣetram śodhayatā labdhvā nāmnā sītā iti viśrutā |bhū talāt utthitā sā tu vyavardhata mama ātmajā ||1-66-14||
vīrya śulkā iti me kanyā sthāpitā iyam ayonijā |bhūtalāt utthitām tām tu vardhamānām mama ātmajām ||1-66-15||
varayāmāsuḥ āgamya rājāno munipuṃgava |teṣām varayatām kanyām sarveṣām pṛthivīkṣitām ||1-66-16||
vīrya śulkā iti bhagavan na dadāmi sutām aham |tataḥ sarve nṛpatayaḥ sametya munipuṃgava ||1-66-17||
mithilām abhyupāgamya vīryam jijñāsavaḥ tadā |teṣām jijñāsamānānām śaivam dhanuḥ upāhṛtam ||1-66-18||
na śekuḥ grahaṇe tasya dhanuṣaḥ tolane api vā |teṣām vīryavatām vīryam alpam jñātvā mahāmune ||1-66-19||
pratyākhyātā nṛpatayaḥ tan nibodha tapodhana |tataḥ parama kopena rājāno munipuṃgava ||1-66-20||
arundhan mithilām sarve vīrya saṃdeham āgatāḥ |ātmānam avadhūtam te vijñāya munipuṃgava ||1-66-21||
roṣeṇa mahatā āviṣṭāḥ pīḍayan mithilām purīm |tataḥ saṃvatsare pūrṇe kṣayam yātāni sarvaśaḥ ||1-66-22||
sādhanāni muniśreṣṭha tato aham bhṛśa duḥkhitaḥ |tato deva gaṇān sarvān tapasā aham prasādayam ||1-66-23||
daduḥ ca parama prītāḥ caturaṃga balam surāḥ |tato bhagnā nṛpatayo hanyamānā diśo yayuḥ ||1-66-24||
avīryā vīrya saṃdigdhā sa amātyāḥ pāpa kāriṇaḥ |tat etat muniśārdūla dhanuḥ parama bhāsvaram ||1-66-25||
rāma lakṣmaṇayoḥ ca api darśayiṣyāmi suvrata |yadi asya dhanuṣo rāmaḥ kuryāt āropaṇam mune |sutām ayonijām sītām dadyām dāśaratheḥ aham ||1-66-26||
janakasya vacaḥ śrutvā viśvāmitro mahāmuniḥ |dhanur darśaya rāmāya iti ha uvāca pārthivam ||1-67-1||
tataḥ sa rājā janakaḥ sacivān vyādideśa ha |dhanur ānīyatām divyam gandha mālya anulepitam ||1-67-2||
janakena samādiṣṭhāḥ sacivāḥ prāviśan puram |tat dhanuḥ purataḥ kṛtvā nirjagmuḥ amita aujasaḥ ||1-67-3||
nṛṇām śatāni paṃcāśat vyāyatānām mahātmanām |maṃjūṣām aṣṭa cakrām tām samūhuḥ te kathaṃcana ||1-67-4||
tām ādāya tu maṃjūṣām āyasīm yatra tat dhanuḥ |suropamam te janakam ūcuḥ nṛpati mantriṇaḥ ||1-67-5||
idam dhanur varam rājan pūjitam sarva rājabhiḥ |mithilā adhipa rāja indra darśanīyam yat icchasi ||1-67-6||
teṣām nṛpo vacaḥ śrutvā kṛta aṃjaliḥ abhāṣata |viśvāmitram mahātmānam tau ubhau rāma lakṣmaṇau ||1-67-7||
idam dhanur varam brahman janakaiḥ abhipūjitam |rājabhiḥ ca mahā vīryaiḥ aśaktaiḥ pūritam tadā ||1-67-8||
na etat sura gaṇāḥ sarve sa asurā na ca rākṣasāḥ |gaṃdharva yakṣa pravarāḥ sa kinnara mahoragāḥ ||1-67-9||
kva gatiḥ mānuṣāṇām ca dhanuṣo asya prapūraṇe |āropaṇe samāyoge vepane tolane api vā ||1-67-10||
tat etat dhanuṣām śreṣṭham ānītam munipuṃgava |darśaya etat mahābhāga anayoḥ rāja putrayoḥ ||1-67-11||
viśvāmitraḥ sa rāmaḥ tu śrutvā janaka bhāṣitam |vatsa rāma dhanuḥ paśya iti rāghavam abravīt ||1-67-12||
maharṣeḥ vacanāt rāmo yatra tiṣṭhati tat dhanuḥ |maṃjūṣām tām apāvṛtya dṛṣṭvā dhanuḥ atha abravīt ||1-67-13||
idam dhanurvaram brahman saṃspṛśāmi iha pāṇinā |yatnavān ca bhaviṣyāmi tolane pūraṇe api vā ||1-67-14||
bāḍham iti eva tam rājā muniḥ ca samabhāṣata |līlayā sa dhanur madhye jagrāha vacanāt muneḥ ||1-67-15||
paśyatām nṛ sahasrāṇām bahūnām raghunaṃdanaḥ |āropayat sa dharmātmā sa līlam iva tat dhanuḥ ||1-67-16||
āropayitvā maurvīm ca pūrayāmāsa vīryavān |tat babhaṃja dhanur madhye naraśreṣṭho mahāyaśāḥ ||1-67-17||
tasya śabdo mahān āsīt nirghāta sama niḥsvanaḥ |bhūmi kaṃpaḥ ca sumahān parvatasya iva dīryataḥ ||1-67-18||
nipetuḥ ca narāḥ sarve tena śabdena mohitāḥ |vrajayitvā muni varam rājānam tau ca rāghavau ||1-67-19||
prati āśvasto jane tasmin rājā vigata sādhvasaḥ |uvāca prāṃjaliḥ vākyam vākyajño munipuṃgavam ||1-67-20||
bhagavan dṛṣṭa vīryo me rāmo daśaratha ātmajaḥ |ati adbhutam aciṃtyam ca atarkitam idam mayā ||1-67-21||
janakānām kule kīrtim āhariṣyati me sutā |sītā bhartāram āsādya rāmam daśaratha ātmajam ||1-67-22||
mama satyā pratijñā sā vīrya śulkā iti kauśika |sītā prāṇaiḥ bahumatā deyā rāmāya me sutā ||1-67-23||
bhavato anumate brahman śīghram gacchaṃtu maṃtriṇaḥ |mama kauśika bhadram te ayodhyām tvaritā rathaiḥ ||1-67-24||
rājānam praśritaiḥ vākyaiḥ ānayaṃtu puram mama |pradānam vīrya śuklāyāḥ kathayaṃtu ca sarvaśaḥ ||1-67-25||
muni guptau ca kākutsthau kathayaṃtu nṛpāya vai |prīti yuktam tu rājānam ānayaṃtu su śīghra gāḥ ||1-67-26||
kauśikaḥ ca tathā iti āha rājā ca ābhāṣya maṃtriṇaḥ |ayodhyām preṣayāmāsa dharmātmā kṛta śāsanān |yathā vṛttam samākhyātum ānetum ca nṛpam tathā ||1-67-27||
janakena samādiṣṭā dūtāḥ te klānta vāhanāḥ |tri rātram uṣitā mārge te ayodhyām prāviśan purīm ||1-68-1||
te rāja vacanāt gatvā rājaveśma praveśitāḥ |dadṛśuḥ deva saṃkāśam vṛddham daśaratham nṛpam ||1-68-2||
baddha aṃjali puṭāḥ sarve dūtā vigata sādhvasāḥ |rājānam praśritam vākyam abruvan madhura akṣaram ||1-68-3||
maithilo janako rājā sa agni hotra puraskṛtaḥ |muhur muhur madhurayā sneha saṃraktayā girā ||1-68-4||
kuśalam ca avyayam caiva sa upādhyāya purohitam |janakaḥ tvām mahārāja pṛcchate sa puraḥ saram ||1-68-5||
pṛṣṭvā kuśalam avyagram vaideho mithilādhipaḥ |kauśika anumate vākyam bhavantam idam abravīt ||1-68-6||
pūrvam pratijñā viditā vīrya śulkā mama ātmajā |rājānaḥ ca kṛta amarṣā nirvīryā vimukhī kṛtāḥ ||1-68-7||
sā iyam mama sutā rājan viśvāmitra puraskṛtaiḥ |yadṛcchayā āgataiḥ vīraiḥ nirjitā tava putrakaiḥ ||1-68-8||
tat ca ratnam dhanur divyam madhye bhagnam mahātmanā |rāmeṇa hi mahābāho mahatyām jana saṃsadi ||1-68-9||
asmai deyā mayā sītā vīrya śulkā mahātmane |pratijñām tartum icchāmi tat anujñātum arhasi ||1-68-10||
sa upādhyāyo mahārāja purohita puraskṛtaḥ |śīghram āgaccha bhadram te draṣṭum arhasi rāghavau ||1-68-11||
pratijñām mama rājendra nirvartayitum arhasi |putrayoḥ ubhayoḥ eva prītim tvam api lapsyase ||1-68-12||
evam videha adhipatiḥ madhuram vākyam abravīt |viśvāmitra abhyanujñātaḥ śatāananda mate sthitaḥ ||1-68-13||
dūta vākyam tu tat śrutvā rājā parama harṣitaḥ |vasiṣṭham vāmadevam ca maṃtriṇaḥ ca evam abravīt ||1-68-14||
guptaḥ kuśika putreṇa kausalya ānanda vardhanaḥ |lakṣmaṇena saha bhrātrā videheṣu vasati asau ||1-68-15||
dṛṣṭa vīryaḥ tu kākutstho janakena mahātmanā |saṃpradānam sutāyāḥ tu rāghave kartum icchati ||1-68-16||
yadi vo rocate vṛttam janakasya mahātmanaḥ |purīm gacchāmahe śīghram mā bhūt kālasya paryayaḥ ||1-68-17||
maṃtriṇo bāḍham iti āhuḥ saha sarvaiḥ maharṣibhiḥ |su prītaḥ ca abravīt rājā śvaḥ yātrā iti ca maṃtriṇaḥ ||1-68-18||
maṃtriṇaḥ tu narendrasya rātrim parama satkṛtāḥ |ūṣuḥ pramuditāḥ sarve guṇaiḥ sarvaiḥ samanvitāḥ ||1-68-19||
tato rātryām vyatītāyām sa upādhyāyaḥ sa bāndhavaḥ |rājā daśaratho hṛṣṭaḥ sumaṃtram idam abravīt ||1-69-1||
adya sarve dhana adhyakṣā dhanam ādāya puṣkalam |vrajaṃti agre su vihitā nānā ratna samanvitāḥ ||1-69-2||
caturaṃga balam ca api śīghram niryātu sarvaśaḥ |mama ājñā samakālam ca yānam yugmam anuttamam ||1-69-3||
vasiṣṭho vāmadevaḥ ca jābāliḥ atha kāśyapaḥ |mārkaṇḍeyaḥ ca dīrghāyuḥ ṛṣiḥ kātyāyanaḥ tathā ||1-69-4||
ete dvijāḥ prayāntu agre syaṃdanam yojayasva me |yathā kāla atyayo na syāt dūtā hi tvarayanti mām ||1-69-5||
vacanāt ca narendrasya senā ca caturaṃgiṇī |rājānam ṛṣibhiḥ sārdham vrajaṃtam pṛṣṭhato anvagāt ||1-69-6||
gatvā catur aham mārgam videhān abhyupeyivān |rājā tu janakaḥ śrīmān śrutvā pūjām akalpayat ||1-69-7||
tato rājānam āsādya vṛddham daśaratham nṛpam |janako mudito rājā harṣam ca paramam yayau ||1-69-8||
uvāca vacanam śreṣṭho naraśreṣṭham mudā anvitam |svāgatam te naraśreṣṭhaḥ diṣṭyā prāpto asi rāghava ||1-69-9||
putrayoḥ ubhayoḥ prītim lapsyase vīrya nirjitām |diṣṭyā prāpto mahātejā vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ ||1-69-10||
saha sarvaiḥ dvija śreṣṭhaiḥ devaiḥ iva śatakratuḥ |diṣṭyā me nirjitā vighnā diṣṭyā me pūjitam kulam ||1-69-11||
rāghavaiḥ saha saṃbaṃdhāt vīrya śreṣṭhaiḥ mahātmabhiḥ |śvaḥ prabhāte narendra tvam samvartayitum arhasi ||1-69-12||
yajñasya ante naraśreṣṭha vivāham ṛṣi sattamaiḥ |tasya tat vacanam śrutvā ṛṣi madhye narādhipaḥ ||1-69-13||
vākyam vākyavidām śreṣṭhaḥ pratyuvāca mahīpatim |pratigraho dātṛ vaśaḥ śrutam etat mayā purā ||1-69-14||
yathā vakṣyasi dharmajña tat kariṣyāmahe vayam |tat dharmiṣṭham yaśasyam ca vacanam satya vādinaḥ ||1-69-15||
śrutvā videha adhipatiḥ param vismayam āgataḥ |tataḥ sarve muni gaṇāḥ paraspara samāgame ||1-69-16||
harṣeṇa mahatā yuktāḥ tām niśām avasan sukham |atha rāmo mahātejā lakṣmaṇena samam yayau ||1-69-17||
viśvāmitram puraskṛtya pituḥ pādau upaspṛśan |rājā ca rāghavau putrau niśāmya pariharṣitaḥ ||1-69-18||
uvāsa parama prīto janakena supūjitaḥ |janako api mahātejāḥ kriyā dharmeṇa tattvavit |yajñasya ca sutābhyām ca kṛtvā rātrim uvāsa ha ||1-69-19||
yasmin tu divase rājā cakre go dānam uttamam |tasmin tu divase śūro yudhājit samupeyivān ||1-73-1||
putraḥ kekaya rājasya sākṣāt bharata mātulaḥ |dṛṣṭvā pṛṣṭvā ca kuśalam rājānam idam abravīt ||1-73-2||
kekaya adhipatī rājā snehāt kuśalam abravīt |yeṣām kuśalakāmo asi teṣām saṃprati anāmayam ||1-73-3||
svasrīyam mama rājendra draṣṭu kāmo mahīpatiḥ |tat artham upayāto aham ayodhyām raghunaṃdana ||1-73-4||
śrutvā tu aham ayodhyāyām vivāha artham tava ātmajān |mithilām upayātān tu tvayā saha mahīpate ||1-73-5||
tvarayā abhupayāto aham draṣṭu kāmaḥ svasuḥ sutam |atha rājā daśarathaḥ priya atithim upasthitam ||1-73-6||
dṛṣṭvā parama satkāraiḥ pūjārham samapūjayat |tataḥ tām uṣito rātrim saha putraiḥ mahātmabhiḥ ||1-73-7||
prabhāte punaḥ utthāya kṛtvā karmāṇi tattvavit |ṛṣīn tadā puraskṛtya yajña vāṭam upāgamat ||1-73-8||
yukte muhūrte vijaye sarva ābharaṇa bhūṣitaiḥ |bhrātṛbhiḥ sahito rāmaḥ kṛta kautuka maṃgalaḥ ||1-73-9||
vasiṣṭham purataḥ kṛtvā maharṣīn aparān api |vaśiṣṭaḥo bhagavān etya vaideham idam abravīt ||1-73-10||
rājā daśaratho rājan kṛta kautuka mangalaiḥ |putraiḥ nara vara śreṣṭha dātāram abhikāṃkṣate ||1-73-11||
dātṛ pratigrahītṛbhyām sarva arthāḥ saṃbhavanti hi |svadharmam pratipadyasva kṛtvā vaivāhyam uttamam ||1-73-12||
iti uktaḥ parama udāro vasiṣṭhena mahātmanā |pratyuvāca mahātejā vākyam parama dharmavit ||1-73-13||
kaḥ sthitaḥ pratihāro me kasya ājñā saṃpratīkṣyate |sva gṛhe ko vicāro asti yathā rājyam idam tava ||1-73-14||
kṛta kautuka sarvasvā vedi mūlam upāgatāḥ |mama kanyā muniśreṣṭha dīptā vahneḥ iva arciṣaḥ ||1-73-15||
sadyo aham tvat pratīkṣo asmi vedyām asyām pratiṣitaḥ |avighnam kurutām rājā kim artham hi vilambyate ||1-73-16||
tat vākyam janakena uktam śrutvā daśarathaḥ tadā |praveśayāmāsa sutān sarvān ṛṣi gaṇān api ||1-73-17||
tato rājā videhānām vaśiṣṭham idam abravīt |kārayasva ṛṣe sarvān ṛṣibhiḥ saha dhārmika ||1-73-18||
rāmasya loka rāmasya kriyām vaivāhikīm prabho |tathā iti uktvā tu janakam vaśiṣṭaḥo bhagavān ṛṣiḥ ||1-73-19||
viśvāmitram puraskṛtya śatānaṃdam ca dhārmikam |prapā madhye tu vidhivat vedīm kṛtvā mahātapāḥ ||1-73-20||
alam cakāra tām vedīm gandha puṣpaiḥ samaṃtataḥ |suvarṇa pālikābhiḥ ca citra kumbhaiḥ ca sa aṃkuraiḥ ||1-73-21||
aṃkura āḍhyaiḥ śarāvaiḥ ca dhūpa pātraiḥ sa dhūpakaiḥ |śaṃkha pātraiḥ śruvaiḥ srugbhiḥ pātraiḥ arghyādi pūjitaiḥ ||1-73-22||
lāja pūrṇaiḥ ca pātrībhiḥ rakṣitaiḥ api saṃskṛtaiḥ |darbhaiḥ samaiḥ samāstīrya vidhivat maṃtra puraskṛtam ||1-73-23||
agnim ādhāya tam vedyām vidhi maṃtra pūrvakam |juhāva agnau mahātejā vaśiṣṭho munipuṃgava ||1-73-24||
tataḥ sītām samānīya sarva ābharaṇa bhuṣitām |samakṣam agneḥ saṃsthāpya rāghava abhimukhe tadā ||1-73-25||
abravīt janako rājā kausalya ānaṃda vardhanam |iyam sītā mama sutā saha dharma carī tava ||1-73-26||
pratīccha ca enām bhadram te pāṇim gṛhṇīṣva pāṇinā |pativratā mahabhāgā chāya iva anugatā sadā ||1-73-27||
iti uktvā prākṣipat rājā maṃtra pūtam jalam tadā |sādhu sādhu iti devānām ṛṣīṇām vadatām tadā ||1-73-28||
deva duṃdubhi nirghoṣaḥ puṣpa varṣam mahān abhūt |evam dattvā sutām sītām maṃtra udaka puraskṛtām ||1-73-29||
abravīt janako rājā harṣeṇa abhiparipluta |lakṣmaṇa āgaccha bhadram te ūrmilām udyatām mayā ||1-73-30||
pratīccha pāṇim gṛhṇīṣva mā bhūt kālasya paryayaḥ |tam evam uktvā janako bharatam ca abhyabhāṣata ||1-73-31||
gṛhāṇa pāṇim māṇḍavyāḥ pāṇinā raghunaṃdana |śatrughnam ca api dharmāatmā abravīt mithileśvaraḥ ||1-73-32||
śrutakīrteḥ mahābāho pāṇim gṛhṇīṣva pāṇinā |sarve bhavantaḥ saumyāḥ ca sarve sucarita vratāḥ ||1-73-33||
patnībhiḥ santu kākutsthā mā bhūt kālasya paryayaḥ |janakasya vacaḥ śrutvā pāṇīn pāṇibhiḥ aspṛśan ||1-73-34||
catvāraḥ te catasṝṇām vasiṣṭhasya mate sthitāḥ |agnim pradakṣiṇam kṛtvā vedim rājānam eva ca ||1-73-35||
ṛṣīn caiva mahātmānaḥ saha bhāryā raghu udvahāḥ |yathā uktena tathā cakruḥ vivāham vidhi pūrvakam ||1-73-36||
puṣpavṛṣṭirmahatyāsīdantarikṣātsubhāsvarā |divyadundubhinirghoṣairgītavāditraniḥsvanaiḥ|yadvā -puṣpa vṛṣṭiḥ mahati āsīt aṃtarikṣāt su bhāsvarā |divya dundubhi nirghoṣaiḥ gīta vāditra niḥsvanaiḥ ||1-73-37||
nanṛtuḥ ca apsaraḥ saṃghā gandharvāḥ ca jaguḥ kalam |vivāhe raghu mukhyānām tad adbhutam adṛśyata ||1-73-38||
īdṛśe vartamāne tu tūrya udghuṣṭa ninādite |triḥ agnim te parikramya ūhuḥ bhāryā mahaujasaḥ ||1-73-39||
atha upakāryām jagmuḥ te sa dārā raghunaṃdanāḥ |rājā api anuyayau paśyan sa ṛṣi saṃghaḥ sa bāndhavaḥ ||1-73-40||
atha rātryām vyatītāyām viśvāmitro mahāmuniḥ |āpṛṣṭvā tau ca rājānau jagāma uttara parvatam ||1-74-1||
viśvāmitro gate rājā vaideham mithilā adhipam |āpṛṣṭva iva jagāma āśu rājā daśarathaḥ purīm ||1-74-2||
atha rājā videhānām dadau kanyā dhanam bahu |gavām śata sahasrāṇi bahūni mithileśvaraḥ ||1-74-3||
kaṃbalānām ca mukhyānām kṣaumān koṭi aṃbarāṇi ca |hasti aśva ratha pādātam divya rūpam svalaṃkṛtam ||1-74-4||
dadau kanyā śatam tāsām dāsī dāsam anuttamam |hiraṇyasya suvarṇasya muktānām vidrumasya ca ||1-74-5||
dadau rājā susaṃhṛṣṭaḥ kanyā dhanam anuttamam |dattvā bahu vidham rājā samanujñāpya pārthivam ||1-74-6||
praviveśa sva nilayam mithilām mithileśvaraḥ |rājā api ayodhyā adhipatiḥ saha putraiḥ mahātmabhiḥ ||1-74-7||
ṛṣīn sarvān puraskṛtya jagāma sa bala anugaḥ |gacchaṃtam tu naravyāghram sa ṛṣi saṃgham sa rāghavam ||1-74-8||
ghorāḥ tu pakṣiṇo vāco vyāharanti samaṃtataḥ |bhaumāḥ caiva mṛgāḥ sarve gacchanti sma pradakṣiṇam ||1-74-9||
tān dṛṣṭvā rāja śārdūlo vasiṣṭham paryapṛcchata |asaumyāḥ pakṣiṇo ghorā mṛgāḥ ca api pradakṣiṇāḥ ||1-74-10||
kim idam hṛdaya utkampi mano mama viṣīdati |rājño daśarathasya etat śrutvā vākyam mahān ṛṣiḥ ||1-74-11||
uvāca madhurām vāṇīm śrūyatām asya yat phalam |upasthitam bhayam ghoram divyam pakṣi mukhāt cyutam ||1-74-12||
mṛgāḥ praśamayanti ete saṃtāpaḥ tyajyatām ayam |teṣām saṃvadatām tatra vāyuḥ prādur babhūva ha ||1-74-13||
kampayan medinīm sarvām pātayan ca mahān drumān |tamasā saṃvṛtaḥ sūryaḥ sarve na vediṣur diśaḥ ||1-74-14||
bhasmanā ca āvṛtam sarvam sammūḍham iva tat balam |vasiṣṭha ṛṣayaḥ ca anye rājā ca sasutaḥ tadā ||1-74-15||
sa saṃjñā iva tatra āsan sarvam anyat vicetanam |tasmin tamasi ghore tu bhasma channa iva sā camūḥ ||1-74-16||
dadarśa bhīma saṃkāśam jaṭā maṇḍala dhāriṇam |bhārgavam jamadagne ayam rājā rāja vimardanam ||1-74-17||
kailāsam iva durdharṣam kāla agnim iva duḥsaham |jvalaṃtam iva tejobhiḥ dur nirīkṣyam pṛthak janaiḥ ||1-74-18||
skandhe ca āsajya paraśum dhanuḥ vidyut gaṇa upamam |pragṛhya śaram ugram ca tri pura ghnam yathā śivam ||1-74-19||
tam dṛṣṭvā bhīma saṃkāśam jvalaṃtam iva pāvakam |vasiṣṭha pramukhā viprā japa homa parāyaṇāḥ ||1-74-20||
saṃgatā munayaḥ sarve saṃjajalpuḥ atho mithaḥ |kaccit pitṛ vadha amarṣī kṣatram na utsādayiṣyati ||1-74-21||
pūrvam kṣatra vadham kṛtvā gata manyuḥ gata jvaraḥ |kṣatrasya utsādanam bhūyo na khalu asya cikīrṣitam ||1-74-22||
evam uktvā arghyam ādāya bhārgavam bhīma darśanam |ṛṣayo rāma rāma iti madhuram vākyam abruvan ||1-74-23||
pratigṛhya tu tām pūjām ṛṣi dattām pratāpavān |rāmam dāśarathim rāmo jāmadagnyo abhyabhāṣata ||1-74-24||
rāma dāśarathe vīra vīryam te śrūyate adbhutam |dhanuṣo bhedanam caiva nikhilena mayā śrutam ||1-75-1||
tat adbhutam aciṃtyam ca bhedanam dhanuṣaḥ tathā |tat śrutvā aham anuprāpto dhanur gṛhya aparam śubham ||1-75-2||
tat idam ghora saṃkāśam jāmadagnyam mahat dhanuḥ |pūrayasva śareṇa eva sva balam darśayasva ca ||1-75-3||
tat aham te balam dṛṣṭvā dhanuṣo api asya pūraṇe |dvaṃdva yuddham pradāsyāmi vīrya ślāghyam aham tava ||1-75-4||
tasya tat vacanam śrutvā rājā daśarathaḥ tadā |viṣaṇṇa vadano dīnaḥ prāṃjaliḥ vākyam abravīt ||1-75-5||
kṣatra roṣāt praśāṃtaḥ tvam brāhmaṇaḥ ca mahātapāḥ |bālānām mama putrāṇām abhayam dātum arhasi ||1-75-6||
bhārgavāṇām kule jātaḥ svādhyāya vrata śālinām |sahasrākṣe pratijñāya śastram prakṣd iptavān asi ||1-75-7||
sa tvam dharma paro bhūtvā kāśyapāya vasuṃdharām |dattvā vanam upāgamya mahendra kṛta ketanaḥ ||1-75-8||
mama sarva vināśāya saṃprāptaḥ tvam mahāmune |na ca ekasmin hate rāme sarve jīvāmahe vayam ||1-75-9||
bruvati evam daśarathe jāmadagnyaḥ pratāpavān |anādṛtya tu tat vākyam rāmam eva abhyabhāṣata ||1-75-10||
ime dve dhanuṣī śreṣṭhe divye loka abhipūjite |dṛḍhe balavatī mukhye sukṛte viśvakarmaṇā ||1-75-11||
anisṛṣṭam suraiḥ ekam tryambakāya yuyutsave |tripura ghnam naraśreṣṭha bhagnam kākutstha yat tvayā ||1-75-12||
idam dvitīyam durdharṣam viṣṇor dattam surottamaiḥ |tat idam vaiṣṇavam rāma dhanuḥ para puram jayam ||1-75-13||
samāna sāram kākutstha raudreṇa dhanuṣā tu idam |tadā tu devatāḥ sarvāḥ pṛcchanti sma pitāmaham ||1-75-14||
śiti kaṇṭhasya viṣṇoḥ ca bala abala nirīkṣayā |abhiprāyam tu vijñāya devatānām pitāmahaḥ ||1-75-15||
virodham janayāmāsa tayoḥ satyavatām varaḥ |virodhe tu mahat yuddham abhavat roma harṣaṇam ||1-75-16||
śiti kaṇṭhasya viṣṇoḥ ca paraspara jaya eṣiṇoḥ |tadā tu jṛmbhitam śaivam dhanuḥ bhīma parākramam ||1-75-17||
hum kāreṇa mahādevaḥ stambhito atha trilocanaḥ |devaiḥ tadā samāgamya sa ṛṣi sanghaiḥ sa cāraṇaiḥ ||1-75-18||
yācitau praśamam tatra jagmatuḥ tau sura uttamau |jṛmbhitam tat dhanuḥ dṛṣṭvā śaivam viṣṇu parākramaiḥ ||1-75-19||
adhikam menire viṣṇum devāḥ sa ṛṣi gaṇāḥ tadā |dhanū rudraḥ tu saṃkruddho videheṣu mahāyaśāḥ ||1-75-20||
devarātasya rāja ṛṣeḥ dadau haste sa sāyakam |idam ca vaiṣṇavam rāma dhanuḥ para puram jayam ||1-75-21||
ṛcīke bhārgave prādāt viṣṇuḥ sa nyāsam uttamam |ṛcīkaḥ tu mahātejāḥ putrasya apratikarmaṇaḥ ||1-75-22||
pituḥ mama dadau divyam jamadagneḥ mahātmanaḥ |nyasta śastre pitari me tapo bala samanvite ||1-75-23||
arjuno vidadhe mṛtyum prākṛtām buddhim āsthitaḥ |vadham apratirūpam tu pituḥ śrutvā su dāruṇam |kṣatram utsādayan roṣāt jātam jātam anekaśaḥ ||1-75-24||
pṛthivīm ca akhilām prāpya kāśyapāya mahātmane |yajñasya ante tadā rāma dakṣiṇām puṇya karmaṇe ||1-75-25||
dattvā mahendra nilayaḥ tapo bala samanvitaḥ |śrutvā tu dhanuṣo bhedam tato aham drutam āgataḥ ||1-75-26||
tat evam vaiṣṇavam rāma pitṛ paitāmaham mahat |kṣatra dharmam puras kṛtya gṛhṇīṣva dhanur uttamam ||1-75-27||
yojayasva dhanuḥ śreṣṭhe śaram para puram jayam |yadi śaktaḥ asi kākutstha dvandvam dāsyāmi te tataḥ ||1-75-28||
śrutvā tat jāmadagnyasya vākyam dāśarathiḥ tadā |gauravāt yaṃtrita kathaḥ pitū rāmam atha abravīt ||1-76-1||
kṛtavān asmi yat karma śrutavān asi bhārgava |anurundhyāmahe brahman pitur ānṛṇyam āsthitaḥ ||1-76-2||
vīrya hīnam iva aśaktam kṣatra dharmeṇa bhārgava |avajānāsi me tejaḥ paśya me adya parākramam ||1-76-3||
iti uktvā rāghavaḥ kruddho bhārgavasya vara āyudham |śaram ca pratijagrāha hastāt laghu parākramaḥ ||1-76-4||
āropya sa dhanū rāmaḥ śaram sajyam cakāra ha |jāmadagnyam tato rāmam rāmaḥ kruddho abravīt idam ||1-76-5||
brāhmaṇo asi iti pūjyo me viśvāmitra kṛtena ca |tasmāt śakto na te rāma moktum prāṇa haram śaram ||1-76-6||
imām vā tvat gatim rāma tapo bala samārjitān |lokān apratimān vā api haniṣyāmi yat icchasi ||1-76-7||
na hi ayam vaiṣṇavo divyaḥ śaraḥ para puraṃjayaḥ |moghaḥ patati vīryeṇa bala darpa vināśanaḥ ||1-76-8||
vara āyudha dharam rāmam draṣṭum sa ṛṣi gaṇāḥ surāḥ |pitāmaham puraskṛtya sametāḥ tatra sarvaśaḥ ||1-76-9||
gaṃdharva apsarasaḥ caiva siddha cāraṇa kinnarāḥ |yakṣa rākṣasa nāgāḥ ca tat draṣṭum mahat adbhutam ||1-76-10||
jaḍī kṛte tadā loke rāme vara dhanur dhare |nirvīryo jāmadagnyo asau ramo rāmam udaikṣata ||1-76-11||
tejobhiḥ hata vīryatvāt jāmadagnyo jaḍī kṛtaḥ |rāmam kamala patra akṣam mandam mandam uvāca ha ||1-76-12||
kāśyapāya mayā dattā yadā pūrvam vasuṃdharā |viṣaye me na vastavyam iti mām kāśyapo abravīt ||1-76-13||
so aham guru vacaḥ kurvan pṛthivyām na vase niśām |tadā prabhṛti kākutstha kṛtā me kāśyapasya ha ||1-76-14||
tam imām mat gatim vīra hantum na arhasi rāghava |mano javam gamiṣyāmi mahendram parvata uttamam ||1-76-15||
lokāḥ tu apratimā rāma nirjitāḥ tapasā mayā |jahi tān śara mukhyena mā bhūt kālasya paryayaḥ ||1-76-16||
akṣayyam madhu hantāram jānāmi tvām sureśvaram |dhanuṣo asya parāmarśāt svasti te astu paraṃtapa ||1-76-17||
ete sura gaṇāḥ sarve nirīkṣante samāgatāḥ |tvām apratima karmāṇam apratidvandvam āhave ||1-76-18||
na ca iyam tava kākutstha vrīḍā bhavitum arhati |tvayā trailokya nāthena yat aham vimukhī kṛtaḥ ||1-76-19||
śaram apratimam rāma moktum arhasi su vrata |śara mokṣe gamiṣyāmi mahendram parvatottamam ||1-76-20||
tathā bruvati rāme tu jāmadagnye pratāpavān |rāmo dāśarathiḥ śrīmān cikṣepa śaram uttamam ||1-76-21||
sa hatān dṛśya rāmeṇa svān lokān tapasā ārjitān |jāmadagnyo jagāma āśu mahendram parvatottamam ||1-76-22||
tato vi timirāḥ sarvā diśā ca upadiśaḥ tathā |surāḥ sa ṛṣi gaṇāḥ rāmam praśaśaṃsuḥ udāyudham ||1-76-23||
rāmam dāśarathim rāmo jāmadagnyaḥ praśasya ca |tataḥ pradakṣiṇī kṛtya jagāma ātma gatim prabhuḥ ||1-76-24||
gate rāme praśāṃta ātmā rāmo dāśarathiḥ dhanuḥ |varuṇāya aprameyāya dadau haste mahāyaśāḥ ||1-77-1||
abhivādya tato rāmo vasiṣṭha pramukhān ṛṣīn |pitaram vihvalam dṛṣṭvā provāca raghunaṃdanaḥ ||1-77-2||
jāmadagnyo gato rāmaḥ prayātu catur angiṇī |ayodhyā abhimukhī senā tvayā nāthena pālitā ||1-77-3||
rāmasya vacanam śrutvā rājā daśarathaḥ sutam |bāhubhyām sampariṣvajya mūrdhni upāghrāya rāghavam ||1-77-4||
gato rāma iti śrutvā hṛṣṭaḥ pramudito nṛpaḥ |punarjātam tadā mene putram ātmānam eva ca ||1-77-5||
codayāmāsa tām senām jagāma āśu tataḥ purīm |patākā dhvajinīm ramyām tūrya ud ghuṣṭa nināditām ||1-77-6||
sikta rāja pathā ramyām prakīrṇa kusuma utkarām |rāja praveśa sumukhaiḥ pauraiḥ maṃgala pāṇibhiḥ ||1-77-7||
sampūrṇām prāviśat rājā jana oghaiḥ samalamkṛtām |pauraiḥ prati udgato dūram dvijaiḥ ca pura vāsibhiḥ ||1-77-8||
putraiḥ anugataḥ śrīmān śrīmadbhiḥ ca mahāyaśāḥ |praviveśa gṛham rājā himavat sadṛśam priyam ||1-77-9||
nananda svajanaiḥ rājā gṛhe kāmaiḥ supūjitaḥ |kausalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca sumadhyamā ||1-77-10||
vadhū pratigrahe yuktā yāḥ ca anyā rāja yoṣitaḥ |tataḥ sītām mahābhāgām ūrmilām ca yaśasvinīm ||1-77-11||
kuśadhvaja sute ca ubhe jagṛhuḥ nṛpa yoṣitaḥ |maṃgala ālāpanaiḥ homaiḥ śobhitāḥ kṣauma vāsasaḥ ||1-77-12||
devata āyatanāni āśu sarvāḥ tāḥ pratyapūjayan |abhivādya abhivādyān ca sarvā rāja sutāḥ tadā ||1-77-13||
remire muditāḥ sarvā bhartṛbhiḥ sahitā rahaḥ |kṛta dārāḥ kṛta astrāḥ ca sa dhanāḥ sa suhṛt janāḥ ||1-77-14||
śuśrūṣamāṇāḥ pitaram vartayanti nararṣabhāḥ |kasyacit atha kālasya rājā daśaradhaḥ sutam ||1-77-15||
bharatam kaikeyī putram abravīt raghunaṃdana |ayam kekaya rājasya putro vasati putraka ||1-77-16||
tvām netum āgato vīro yudhājit mātulaḥ tava |śrutvā daśarathasya etat bharataḥ kaikeyi sutaḥ ||1-77-17||
gamanāya abhicakrāma śatrughna sahitaḥ tadā |āpṛcchya pitaram śūro rāmam ca akliṣṭa karmaṇam ||1-77-18||
mātṝḥ ca api naraśreṣṭa śatrughna sahito yayau |yudhājit prāpya bharatam sa śatrughnam praharṣitaḥ ||1-77-19||
sva puram praviveśat vīraḥ pitā tasya tutoṣa ha |gate ca bharate rāmo lakṣmaṇaḥ ca mahābalaḥ ||1-77-20||
pitaram deva saṃkāśam pūjayāmāsatuḥ tadā |pituḥ ājñām puraskṛtya paura kāryāṇi sarvaśaḥ ||1-77-21||
cakāra rāmaḥ sarvāṇi priyāṇi ca hitāni ca |mātṛbhyo mātṛ kāryāṇi kṛtvā parama yaṃtritaḥ ||1-77-22||
gurūṇām guru kāryāṇi kāle kāle anvavaikṣata |evam daśarathaḥ prīto brāhmaṇā naigamāḥ tathā ||1-77-23||
rāmasya śīla vṛttena sarvam viṣaya vāsinaḥ |teṣām ati yaśā loke rāmaḥ satya parākramaḥ ||1-77-24||
svayambhūḥ iva bhūtānām babhūva guṇavattaraḥ |rāmaḥ ca sītayā sārdham vijahāra bahūn ṛtūn ||1-77-25||
manasvī tad gatamānasya tasyā hṛdi samarpitaḥ |priyā tu sītā rāmasya dārāḥ pitṛ kṛtā iti ||1-77-26||
guṇāt rūpa guṇāt ca api prītiḥ bhūyo abhivardhate |tasyāḥ ca bhartā dviguṇam hṛdaye parivartate ||1-77-27||
antar gatam api vyaktam ākhyāti hṛdayam hṛdā |tasya bhūyo viśeṣeṇa maithilī janaka ātmajā |devatābhiḥ samā rūpe sītā śrīḥ iva rūpiṇī ||1-77-28||
tayā sa rāja ṛṣi suto abhikāmayāsameyivān uttama rāja kanyayā |atīva rāmaḥ śuśubhe mudā anvitovibhuḥ śriyā viṣṇuḥ iva amara īśvaraḥ ||1-77-29||About this parayana — Rama
Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.
How to chant
Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.